Author: Муқаддас Китобни таржима қилиш институти
Date: 2023-10-13T04:56:01.466762+00:00

Муқаддас Китоб: Матто

Муқаддас Китоб: Матто

1. МУҚАДДАС КИТОБ

2. Сўз боши

3. Кириш

1. Матто

1. Луғат

2. Изоҳлар

3. Расмлар

4. Жадваллар

5. Қўлёзмалар

6. Хариталар

7. Тўғри йўл

8. Ёрдамчи оятлар

9. Тарих

МУҚАДДАС КИТОБ

МУҚАДДАС КИТОБ

2016, 2018, 2020

Муқаддас Китоб

Луғатдаги расмлар

© ЎБЖ, 2006; Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972.

Расмлар ва лойиҳалар

Муқаддас чодир; Шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбад

© ЎБЖ, 2006.

Ҳизқиёл ваҳийда кўрган Маъбаднинг лойиҳаси

© UBS, 1999.

Шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбад лойиҳаси (Исо Масиҳ даврида); Шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбад (Исо Масиҳ даврида)

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972.

Хариталар

Қадимий даврдаги Яқин Шарқ; Исроил халқи Мисрдан чиққандан кейин босиб ўтган йўл; Канъон ва унинг атрофидаги ерларнинг табиий харитаси; Ўн икки қабиланинг ҳудуди; Қуддус (шоҳлар даврида); Исроил шоҳлиги (Шоул, Довуд ва Сулаймон даврида); Исроил ва Яҳудо шоҳликлари; Оссурия шоҳлиги; Фаластин ва унинг атрофидаги ерлар (Исо Масиҳ даврида); Қуддус (Исо Масиҳ даврида)

© UBS, 1999.

Бобил шоҳлиги (Яҳудо халқи сургун қилинган даврда); Форс шоҳлиги; Искандар Зулқарнайн шоҳлиги

© B & H Publishing Group, 1998.

Рим империяси

© Lion Hudson PLC, 2004.

Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган биринчи сафари; Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган иккинчи сафари; Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган учинчи сафари; Павлуснинг Римга олиб кетилиши

© UBS, 1994.

Мазкур нашр Муқаддас Китобни таржима қилиш институти томонидан Ўзбекистон Библия жамияти билан ҳамкорликда тайёрланган

ISBN 978-5-93943-213-9

© Муқаддас Китобни таржима қилиш институти, 2016

Сўз боши

Сўз боши

1. КИТОБХОНЛАР УЧУН КЎРСАТМАЛАР

2. ТАРЖИМА УЧУН АСОС БЎЛГАН МАТНЛАР

3. ТАРЖИМА ЖАРАЁНИ, УНГА ЁНДАШИШ ВА ҚЎЛЛАНИЛГАН УСУЛ

4. ТАРЖИМАДАГИ АЙРИМ ҚИЙИНЧИЛИКЛАР

5. БОБ ВА ОЯТЛАР РАҚАМЛАРИ

6. БОШ ҲАРФЛАРНИНГ ҚЎЛЛАНИШИГА ОИД ТУШУНТИРИШЛАР

7. ИСМЛАР ВА ЖОЙ НОМЛАРИНИНГ ЁЗИЛИШИ

8. КЎЧИРМА ГАПДА ТИНИШ БЕЛГИЛАРИГА ОИД ТУШУНТИРИШЛАР

Мазкур Китоб икки минг йилдан ошиқ давр мобайнида муқаддас деб эътироф этилган битикларнинг ўзбек тилига қилинган биринчи тўлиқ таржимасидир. Муқаддас Китоб Эски ва Янги Аҳд битикларидан иборат[1]. Булар таркибида ўзбек китобхонларига яхши таниш бўлган Таврот, Забур ва Инжил китоблари ҳам бор.

1992 йили Янги Аҳд китоблари ўзбек тилида “Инжил” номи остида илк бор тўлиқ ҳолда чоп этилган эди. Ўша нашр Эски Аҳд таркибидаги Ибтидо ва Забур китобларини ҳам ўз ичига олган. Ўшандан бери Эски Аҳднинг ўн бешта китоби ўзбек тилига таржима қилиниб, чоп этилди. Шу жумладан, Ибтидо ва Забур китобларининг аввалги нашри жиддий таҳрир қилингандан сўнг қайтадан нашр қилинди. Илк чоп этилган Инжил китоби ҳам жиддий таҳрир қилингандан кейин мазкур нашрга киритилди.

Ушбу таржима устида мутахассислар йигирма йилдан кўпроқ меҳнат қилдилар. Ниҳоят, Муқаддас Китоб тўлиқ ҳолда Ўзбекистон Республикасининг давлат тилида чоп этилди. Мазкур таржиманинг тўлиқ нашрини ва илова қилинган ўқув манбаларини “www.ibt.org.ru/muqaddas-kitob” интернет саҳифасидан топишингиз мумкин. Бу электрон манбаларни компютер ва уяли телефон каби воситаларга кўчириб олиб, улардан фойдаланишингиз мумкин.

Муқаддас Китобда баён қилинган аксарият воқеалар ғарбий Осиёда бўлиб ўтган бўлса–да, ундаги бебаҳо ҳикматлар дунё бўйлаб ёйилиб, кўплаб халқлар маданиятини янада бойитди. Инсоният тарихида Муқаддас Китобдан кўра кўп таржима қилинган китоб йўқ. Муқаддас Китоб жаҳон маданиятининг классик мероси ҳисобланади. Мазкур нашр амалга оширилаётган пайтда Муқаддас Китоб тўлиқ ҳолда дунёдаги 550 тилга таржима қилингани маълум эди. Бундан ташқари, Муқаддас Китобнинг айрим парчалари тахминан 2300 тилга таржима қилинган.

Бутун жаҳонда юксак маданий мерос сифатида қадрланадиган мазкур Китоб Худонинг инсоният билан бўлган муносабати тарихи ҳақида сўз юритади. Шу боис Китоб асрлар давомида одамларга Яратувчи билан ҳамда бир–бирлари билан ярашиш йўлини кўрсатиб келмоқда.

Таржимонлар гуруҳи мазкур Китобга жиддий илмий иш сифатида ёндашганлар. Улар Китоб таржимаси юзасидан чуқур тадқиқотлар олиб бориб, ўз олдиларига қўйилган вазифаларни ниҳоятда диққат–эътибор билан бажарганлар. Буни нафақат матннинг ўзидан, балки китобхоннинг билимини ошириш учун китобга илова қилинган қўшимча маълумотлардан ҳам кўришингиз мумкин. Шу билан бирга, таржима услубига ҳам катта эътибор берилган, матн замонавий китобхонларимизга тушунарли бўлиши учун табиий ва содда тилда таржима қилинган.

Бу катта ишни амалга ошириш учун йиллар давомида кўплаб одамлар ўз вақтларини аямай, тинимсиз меҳнат қилдилар. Нафақат таржимонлар, балки муҳаррирлар, бир қанча китобхонлар ўзбекча матннинг сифатли бўлиши учун ёрдам бердилар. Нашриёт ходимлари уларнинг ҳаммасига ўз миннатдорчилигини билдирадилар.

Биз Яратганга шукроналар айтамиз ва миннатдорчилигимизни билдирамиз. Муқаддас Китобда баён қилинишича, Худо ҳар бир одамни Ўзига чорлайди, Хушхабарнинг мағзи ҳам асосан ана шундан иборат. Исо Масиҳ ер юзига келиб, хочдаги ўлими ва ўликдан тирилиши орқали бизга Худо билан ярашиш имконини берди. Худонинг мангу севгиси Исо орқали осмондан заминга тушиб келди. Исо Худонинг феъл–атворини инсоний маданият ва тил орқали бизга намоён қилди. Шунинг учун биз Худонинг қандай феъл–атворга эга эканини била оламиз. Умид қиламизки, Муқаддас Китобнинг мазкур таржимаси кўплаб китобхонларимизни Хушхабар орқали Худо билан яраштиради. Танҳо Худога ҳамду санолар бўлсин!

Нашриёт ходимлари

КИТОБХОНЛАР УЧУН КЎРСАТМАЛАР

КИТОБХОНЛАР УЧУН КЎРСАТМАЛАР

Китобхонларимиз Муқаддас Китоб матнини тўлиқроқ тушунишлари ва ундан мукаммал фойдалана олишлари учун мазкур нашрга қуйидаги қўшимча маълумотлар илова қилинган.

“Кириш” қисмлари

Муқаддас Китоб таркибидаги ҳар бир китобга “Кириш” берилган. “Кириш”ларда китобнинг тузилиши ва асосий мавзуси баён қилинган. Шунингдек, китоб муаллифи ҳақида, муаллиф китобни ким учун ва қачон ёзгани, китоб ёзилган пайтдаги вазият ҳақида маълумотлар берилган.

Сарлавҳалар

Китобхон матнни яхши тушуниши учун, Муқаддас Китобнинг кўплаб замонавий таржималарида сарлавҳалар берилган. Шу анъанага кўра, ўзбекча таржимада ҳам сарлавҳалар қўлланилган. Сарлавҳа муайян бир парчанинг асосий мавзусини ифодалайди. Сарлавҳалар қора ҳарфлар билан, сарлавҳачалар курсив шаклида ёзилган. Асл матнда сарлавҳалар йўқ. Забур китобининг аксарият санолари бошида курсив шаклида қўшимча маълумот берилган. Забурдаги бу каби маълумотлар асл матн таркибида бор (мисол учун, Забур 10 ва 33–саноларга қаранг).

Изоҳлар

Изоҳлар матнда юлдузча (*) билан белгиланган бўлиб, юлдузча изоҳланадиган сўз ёки иборадан кейин қўйилган. Ҳамма изоҳлар Муқаддас Китоб охирида илова қилинган “Изоҳлар” бўлимида берилган. Ҳар бир китобнинг изоҳлари алоҳида берилган бўлиб, изоҳлар билан таъминланаётган китоб номи остида келган. Изоҳларда қадимги Яқин Шарқ ва унга қўшни давлатларнинг тарихига, маданиятига, географик жойлашувига, саналарга ва вақт тизимига оид маълумотлар киритилган, Муқаддас Китобнинг муайян матни мазмунига мос келадиган айрим оятлар манзили[2] берилган. Шунингдек, қадимги ўлчов бирликларининг замонавий эквивалентлари ҳам изоҳланган. Изоҳларда айрим оятларнинг таржимадаги муаммолари тушунтирилган бўлиб, баъзан оятдаги сўз ёки жумланинг бошқа варианти келтирилган. Айрим ҳолларда изоҳ қисқа берилган бўлиб, китобхонни луғатдан маълумот олишга ундайди.

Изоҳлар ҳақида тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун “Изоҳлар” бўлимининг бошида берилган “Изоҳларнинг тузилиши ва улардан фойдаланиш тартиби” қисмига қаранг.

Луғат

Луғатни тузишдан мақсад Муқаддас Китобда бир неча бор такрорланиб келадиган муҳим ёки нотаниш сўзлар ва ибораларнинг маъносини китобхонга тушунтириб беришдир. Луғат таркибидаги баъзи сўзлар ва иборалар китобхонларимизга таниш бўлиши мумкин (мисол учун, АҲД, МАСИҲ, АБАДИЙ ҲАЁТ), бироқ луғатда бу каби сўз ва ибораларнинг Муқаддас Китобдаги ўзига хос жиҳатлари кенгроқ очиб берилган. Шунингдек, луғатда эски ўзбек тилига оид архаик сўзлар (мисол учун, КАНЪОН, БАНДАРГОҲ) ҳам изоҳланган. Айрим сўзлар ва иборалар қадимги Яқин Шарқ маданияти билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, ўзбек тили тарихида ишлатилмагани сабабли, асл матндан транслитерация усулида ўзбекча таржимага кўчирилган (мисол учун, ФАРЗИЙ, ФИСИҲ БАЙРАМИ). Айрим ҳолларда маълум бир сўз ёки иборанинг маъноси изоҳда қисқа берилган, луғатда эса батафсил тушунтирилган.

Кўпинча луғатда бирон сўз ёки иборанинг маъноси билан бир қаторда, ўша даврга хос тарихий ва маданий жараёнга оид маълумотлар ҳам берилган. Бу сўзлар ва ибораларга берилган шарҳлардан кейин келадиган изоҳларда Муқаддас Китобдаги оятларнинг манзили кўрсатилган. Бу оятлар китобхонга Муқаддас Китобда баён этилган таълимотларни чуқурроқ ўрганишга ёрдам беради. Китобхон айрим буюмларнинг тузилиши ва шаклини кўз олдига келтириб, тасаввур қила олиши учун, луғатда ўша буюмларнинг расмлари келтирилган.

Расмлар ва лойиҳалар

Исроил халқи Мусо давридан бошлаб бир неча аср давомида Худога Муқаддас чодирда сажда қилиб келган. Шоҳ Сулаймон тахтга ўтиргандан кейин эса улар Худога Қуддусдаги Маъбадда сажда қиладиган бўлдилар[3]. Бу табаррук иншоотлар асрлар давомида қандай кўринишларда бўлганини китобхонларимиз тасаввур қила олишлари учун, мазкур нашрга ўша иншоотларнинг расмлари ва лойиҳалари илова қилинган. Бу расмлар ва лойиҳалар Муқаддас Китобни чуқур тадқиқ этган олимларнинг илмий хулосаларига асосланган.

Эски Аҳд ва Янги Аҳд хронологияси жадваллари

Эски Аҳд ва Янги Аҳд хронологияси жадвалларида Муқаддас Китоб тарихида юз берган муҳим воқеалар ва уларнинг саналари ҳақида маълумот берилган. Жадвалларда шоҳлар, пайғамбарлар ва муҳим аҳамиятга эга бўлган бошқа шахслар яшаган даврлар келтирилган. Шунингдек, Янги Аҳд жадвалида китоблар тахминан қачон ёзилгани ҳақида маълумот берилган. Қадимги давр тарихидаги айрим воқеаларнинг юз берган аниқ вақтини белгилаб олиш ниҳоятда мураккабдир. Олимлар бу борада бир тўхтамга кела олмаганлари боис, жадвалда ўша воқеаларнинг тахминий саналари кўрсатилган.

Эски Аҳддаги ва Янги Аҳддаги ўхшаш парчалар жадваллари

Айрим ҳолларда бир китобдаги[4] баъзи оятларнинг мазмуни айнан битта китобнинг ўзида ёки бошқа китобда такрорланади. Бундай такрорлар, асосан, 2-4 Шоҳлар китобларида, 1-2 Солномалар китобларида ва тўртта Хушхабарда учрайди. Китобхонларимизга ўхшаш парчаларни топишга ёрдам бериш мақсадида, Эски Аҳд ва Янги Аҳд китоблари учун махсус жадваллар ишлаб чиқилди. Бу жадвалларда ўхшаш парчаларнинг асосий мавзуси ифодаланган ва ўша парчаларнинг Муқаддас Китобдаги манзили келтирилган. Жадвалларни тузишдан яна бир мақсад китобхонга 2-4 Шоҳлар, 1-2 Солномалар китоблари ва тўртта Хушхабарларни яхшироқ қиёслаш имконини беришдир. Шунинг учун баъзи воқеалар мана шу китобларнинг фақатгина биттасида ёритилган бўлса–да, ўша воқеанинг манзили жадвалга киритилган.

Хариталар

Мазкур нашрда чоп этилган ўн саккизта харита икки минг йиллик тарихий даврни — Иброҳим пайғамбар давридан тортиб то милодий биринчи асргача бўлган даврни ўз ичига олади. Хариталарда кўрсатилган жой номлари Муқаддас Китобдаги муҳим воқеалар ёки ўша воқеаларга бевосита таъсир кўрсатган тарихий ўзгаришлар билан боғлиқ.

ТАРЖИМА УЧУН АСОС БЎЛГАН МАТНЛАР

ТАРЖИМА УЧУН АСОС БЎЛГАН МАТНЛАР

Муқаддас Китоб аслида иброний, орамий ва юнон тилларида ёзилган ва ўзбек тилига ўша тиллардан таржима қилинган. Муқаддас Китобнинг кўплаб қўлёзмалари, шунингдек, қадимда бошқа тилларга қилинган таржималар қўлёзмалари бугунги кунгача сақланиб келмоқда. Олимлар Муқаддас Китобнинг асл матнидаги баъзи сўзларнинг маъносини тўлиқ аниқлаш учун бу қўлёзмаларни бир–бирига қиёслаб ўрганадилар. Бундай илмий тадқиқотлар натижасида шу нарса ўз исботини топдики, Муқаддас Китобнинг асл матни асрлар давомида садоқат билан асраб келинган. Шунинг учун биз қатъий ишонч билан айта оламизки, мазкур таржима учун асос бўлган матн қўлёзмаларнинг асл матнидан деярли фарқ қилмайди.

Бу қўлёзмалар дунёнинг турли музей ва кутубхоналарида сақланиб келмоқда. Энг қадимги қўлёзмалардан бири Ишаё пайғамбар китоби бўлиб, тахминан милоддан олдинги 100 йилда кўчирилган. Бу битикдан ва диққатга сазовор яна тўртта қўлёзмадан олинган парчаларнинг фотонусхаси китоб охирида “Муқаддас Китоб қўлёзмаларининг фотонусхалари” деган қисмда келтирилган. Ушбу қадимий қўлёзмалар ҳақида тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ИБРОНИЙЧА МАТН ва ЮНОНЧА МАТН ибораларига қаранг.

ТАРЖИМА ЖАРАЁНИ, УНГА ЁНДАШИШ ВА ҚЎЛЛАНИЛГАН УСУЛ

ТАРЖИМА ЖАРАЁНИ, УНГА ЁНДАШИШ ВА ҚЎЛЛАНИЛГАН УСУЛ

Таржима жараёнида биринчи қадам таржимонлар асл матннинг маъносини имкон қадар тўлиқ ва батафсил тушуниб олишларидан иборат. Муқаддас Китоб ниҳоятда қадимги матн бўлгани сабабли, бу вазифани бажариш осон кечмайди. Бироқ икки минг йилдан ошиқ давр мобайнида олимларнинг тадқиқотлари натижасида йиғилган маълумотлар ёрдамида буни амалга оширса бўлади. Таржимонларимиз иш жараёнида Муқаддас Китобга ёзилган турли шарҳлардан ва бошқа тилларга қилинган таржималардан фойдаланганлар. Бунда уларга иброний, орамий ва юнон тиллари мутахассислари ёрдам берганлар. Таржимонларимиз Муқаддас Китобдаги воқеалар юз берган жойларни зиёрат қилиб келганлар. Улар Муқаддас Китобнинг асл матни мазмунини қадимда одамлар қандай тушунганларини тўлиқ англаш мақсадида ўша ерларнинг тарихини, маданиятини ва табиатини ўрганганлар.

Ҳолбуки, таржима яхши чиқиши учун асл матннинг маъносини тўлиқ тушунишнинг ўзи кифоя эмас. Мазкур таржиманинг мақсади асл матн ғояларини ўзбек китобхонига тўғри, табиий ва равон тарзда етказишдан иборатдир. Агар китобхон матн мазмунини яхши тушунмаса, таржима яхши қилинган, деб айтиб бўлмайди. Шу сабабдан таржимонларимиз асл матн мазмунини ўрганиш билан бир қаторда, таржима асосларини ҳамда ўзбек тили грамматикаси, синтаксиси, стилистикаси ва тилнинг ўзига хос бошқа жиҳатларини синчиклаб ўрганганлар. Уларнинг мақсади таржиманинг ўзбекча матнини кенг оммага тушунарли, содда, равон ва адабий тилда етказиш эди.

Китобхон асл матн маъносини тушуна олиши учун, таржимонлар матнни сўзма–сўз эмас, мазмунига кўра таржима қилганлар. Англашилмовчилик пайдо бўлмаслиги учун, айрим изоҳларда асл матндаги ибора ёки жумланинг сўзма–сўз таржимаси келтирилган. Кўпинча Муқаддас Китобда баён қилинган воқеаларда китоб муаллифи тингловчининг бирон муҳим ҳодиса борасидаги билимига таяниб, баъзи маълумотларни тушириб қолдирган. Масалан, асл матнда жой номи берилганда, бу ном шаҳарга ишора қиляптими ёки юртгами, аниқ ёзилмаган. Замонавий ўзбек китобхони бундай парчаларнинг маъносини тўлиқ тушуниши учун, таржимонлар матнда назарда тутилган маънони очиқ баён қилганлар ёки бундай ўринларга изоҳ берганлар. Бундай усулда таржима қилинган матн кенг оммага тушунарли тарзда етиб боради. Китобхон матнни ўзи учун ичида ўқиса ҳам, овоз чиқариб тингловчиларга ўқиб берса ҳам маъносини осонликча тушуниб олади.

Таржиманинг муваффақияти қўйилган мақсадга қай даражада эришилганига қараб баҳоланади. Ўзбек тилига қилинган мазкур таржима қўйилган мақсадга мувофиқ ҳар томонлама, бир неча босқичдан иборат бўлган батафсил текширув жараёнларидан ўтган. Таржима матни ўзбек тилининг юксак малакали мутахассислари томонидан ҳам, Ўзбекистоннинг турли вилоятларидан бўлган ҳар хил касб эгаларидан иборат эркак ва аёллар томонидан ҳам текширилган. Турли тоифадаги бу одамлар таржима қилинган матнни ўқиб, ўз фикрларини билдирганлар, матнни яхшилаш мақсадида қайси сўзни қай ўринда қўллаш мақсадга мувофиқлигига оид таклифлар берганлар. Мазкур текширув усуллари натижасида ўзбек тилига таржима қилинган матн бутун ўзбек халқига тушунарли содда адабий тилда юзага келган.

Маълумки, бир тилдаги ғояни бошқа тилга бир неча йўл билан, турли иборалардан фойдаланган ҳолда таржима қилиш мумкин. Шу сабабдан, асл матн турли тилларга таржима қилинганда, таржималар бир–биридан бироз фарқ қилиши табиий ҳолдир. Таржима усулидан фарқли ўлароқ, асл матннинг мазмуни ҳам айрим таржималарда бир–биридан фарқ қилади. Бу муаммони ҳисобга олган ҳолда, таржимонлар баъзан изоҳларда мазмунан бошқача таржима қилинган оятларнинг вариантини ҳам бериб ўтганлар. Матнда эса таржимонларнинг фикрича контекстга тўғри келадиган, уларнинг тушунчаси бўйича муаллиф назарда тутган маъно берилган.

ТАРЖИМАДАГИ АЙРИМ ҚИЙИНЧИЛИКЛАР

ТАРЖИМАДАГИ АЙРИМ ҚИЙИНЧИЛИКЛАР

Худонинг номларини таржима қилиш

Муқаддас Китобни таржима қилиш жараёнида учрайдиган қийинчиликлардан бири асл матндаги Худонинг номларини тўғри таржима қилишдир. Таржимонлар ҳар бир номни мазмунан тўғри ва изчиллик билан таржима қилишга ҳаракат қилдилар. Кўпинча матнда Худонинг иккита, ҳатто учта номи бирин–кетин ишлатилган. Бундай ҳолда таржимонлар бу номларни ўзбек тилида табиий эшитиладиган номлар билан таржима қилдилар. Худонинг номлари ҳақида луғатда батафсил маълумот берилиб, уларнинг ибронийча ёки юнонча эквивалентлари ҳам кўрсатилган (луғатдаги ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг).

Шеърий ва апокалиптик[5] жанрлардаги матнларнинг таржимаси

Муқаддас Китоб матни турли адабий жанрлардан ташкил топган. Муқаддас Китоб таркибидаги Забур китоби тўлиғича ва ҳикмат жанридаги китобларнинг аксарият қисми шеърлардан иборат. Эски Аҳддаги пайғамбарлар битикларининг аксарияти ҳам шеърий усулда ёзилган.

Иброний шеъриятида мажозий тимсоллар, сўз ўйинлари, оҳангдош сўзлар, қофия ва мисралардаги бўғинлар сони бир маромда ишлатилган бўлиб, тилнинг нақадар бой эканлигидан далолат беради. Иброний шеъриятининг диққатга сазовор бир хусусияти параллелизмдир. Одатда бу усул бирор ғояни тасдиқлаш, унга урғу бериш ёки қўшимча маъно ифодалаш мақсадида ишлатилади. Параллелизм ҳосил қилишда мазмунан яқин бўлган гаплар жуфт мисраларда бирин–кетин, турли сўзлар билан такрорланади. Мисол учун,

“Эй шоҳлар! Энди ақл билан иш қилинг.

Эй замин ҳукмдорлари! Огоҳ бўлинг.” (Забур 2:10)

Шеърий парчалар ўзбек тилига таржима қилинганда, таржимонлар, биринчи навбатда, матн мазмунини китобхонга тўғри ва содда тилда етказишга ҳаракат қилганлар. Таржимонлар имкон қадар, иброний шеъриятининг хусусиятларини сақлашга уринганлар. Шеърлар бандларга бўлинган. Муқаддас Китобнинг асл матнидаги шеърлар ўзбек тилидаги шеърлардан усули ва тузилиши жиҳатидан фарқ қилса–да, китобхонларимиз таржима қилинган бу шеърларнинг мазмунидан ва ўзига хос гўзаллигидан завқ оладилар, деган умиддамиз.

Бир тилдаги шеърни бошқа тилга ўгириш анча мушкул. Бу айниқса мажозий маънодаги ибораларга тааллуқлидир. Ҳар бир тил ва маданиятнинг ўзига хос рамзий образлари ҳамда мажозий маънода ишлатиладиган сўз–иборалари бор. Ибронийча матндаги бундай иборалар ва образлар ўзбек тилига таржима қилингач, маъноси мавҳум бўлган ҳолларда, таржимонлар қуйидагича йўл тутганлар: мажозий образлардан чекиниб, иборанинг маъносини дарак гап билан ифодалаганлар. Айрим ҳолларда эса асл матндаги маънони ифодалайдиган ўзбек тилидаги бошқа бир мажозий иборадан фойдаланганлар. Баъзи ҳолатларда эса матнда ибронийча иборани ва образни сақлаб, маъносини изоҳда очганлар.

Муқаддас Китобнинг апокалиптик жанрдаги парчалари (мисол учун, Дониёр китобининг иккинчи қисми ва Ваҳий китоби) рамзларга ниҳоятда бой бўлиб, мажозий маънони ифодалайди. Аксарият ҳолларда, бу рамзлар ўзбекча таржимада ҳам сақланган. Баъзи рамзий образларга изоҳлар берилган бўлиб, маъноси очилган, бироқ кўп ҳолларда изоҳлар берилмаган. Чунки апокалиптик адабиётдаги рамзлар маъноси хусусида олимларнинг қарашлари турличадир. Муқаддас Китобдаги бундай парчаларнинг маъносини янада тўлиқ тушунмоқчи бўлган китобхонларимиз Муқаддас Китоб бўйича тузилган шарҳларга, яъни комментарийларга мурожаат қилишлари лозим.

Маданий тушунчаларга хос терминларни таржима қилиш

Юқорида айтиб ўтилгандай, мазкур таржиманинг мақсади Муқаддас Китоб матнини ўзбек китобхонига содда ва равон тилда етказишдан иборатдир. Маданий тушунчаларга хос терминлар таржимасида ҳам таржимонларимиз айнан шундай мақсадни кўзладилар. Улар қадимги матн таржимасида замонавий сўзларни ишлатмаган ҳолда, бу каби терминларни тушунарли йўл билан етказишга ҳаракат қилдилар. Шу сабабдан асл матнда қўлланган оғирлик, ҳажм ва узунлик каби ўлчов терминлари, шунингдек, пул бирликлари ўзбек тилида қадимдан мавжуд бўлган терминлар билан таржима қилинди. Асл матндаги ибронийча ва юнонча терминлар изоҳларда замонавий ўлчовни ифодалайдиган сўзлар билан тушунтирилди. Бироқ иброний календаридаги ойларга келганда, асл матндаги номлар сақлаб қолинди. Ойларнинг қадимги номларига изоҳлар берилган бўлиб, ҳозирги календарь бўйича қайси ойга тўғри келиши тушунтирилди.

Ҳар хил асбоб–ускуналарни, масалан, мусиқа асбобларини, деҳқончиликда фойдаланиладиган иш қуролларини ва ҳоказоларни таржима қилишда уларнинг ўзбек тилидаги эквиваленти ишлатилган. Аммо Муқаддас Китоб олимлари бу қадимги асбобларнинг айримлари аниқ қандай кўринишда бўлгани ёки қай тарзда ишлатилгани ҳақида тўлиқ маълумотга эга эмаслар. Шу боис таржимада контекстга мос равишда, ўзбек китобхонига таниш бўлган терминлар танланган бўлиб, изоҳларда қўшимча маълумот берилди. Луғатда баъзи буюмлар ҳақида батафсил маълумот берилган бўлиб, уларнинг расмлари келтирилган.

Жой номлари

Кўпинча Муқаддас Китобнинг асл матнида жой номлари берилганда, ўша жойлар шаҳар, маълум бир ҳудуд ёки юрт эканлиги ҳақидаги маълумотлар очиқ ёзилмаган. Мазкур таржима ўзбек китобхонига тушунарли бўлиши учун, таржимонларимиз кўп ўринларда бу каби жойлар ҳақидаги маълумотларни очиб бердилар. Кўпинча бундай маълумот муайян бир ном бирорта парчада илк бор учраганда берилди. Мисол учун, асл матнда: “Ҳудуднинг чегараси Кавул, Абдўн, Рехоб, Хаммон, Канахдан ўтиб, Буюк Сидонгача етади” деб ёзилган бўлса, ўзбекча таржимада бу маълумот қуйидагича берилган: “Ҳудуднинг чегараси Кавул, Абдўн, Рехоб, Хаммон, Канах шаҳарларидан ўтиб, Буюк Сидон шаҳригача етади” (Ёшуа 19:27-28).

Янги Аҳдда Эски Аҳддан келтирилган иқтибослар[6]

Маълумки, Янги Аҳд муаллифлари Эски Аҳддан иқтибослар келтирганлар. Мазкур таржимада иқтибосларга изоҳлар берилиб, иқтибос Эски Аҳднинг қайси китобидаги оятлардан олингани кўрсатилди. Янги Аҳдда келтирилган баъзи иқтибослар Эски Аҳддаги парчадан бироз фарқ қилади. Бунинг бир нечта сабаби бўлиши мумкин. Биринчидан, Янги Аҳддаги парча ўзбек тилига Эски Аҳднинг ибронийча матнидан эмас, балки Янги Аҳднинг юнонча матнидан таржима қилингани сабаб бўлиши мумкин. Бундай ҳолда оятлардаги фарқ иброний ва юнон тилларининг хусусиятлари ва таржима услубига боғлиқ, деб қаралади. Иккинчидан, Янги Аҳд муаллифлари иқтибосни Эски Аҳднинг ибронийча матнидан эмас, балки юнон тилидаги қадимий таржимасидан[7] келтиргани сабаб бўлиши мумкин. Айрим ҳолларда юнонча таржима мазмун жиҳатдан ибронийча матндан бироз фарқ қилади. Ва ниҳоят, Янги Аҳд муаллифлари Эски Аҳддан иқтибосни сўзма–сўз келтирмай, керакли қисмларини олиб, матн маъносига мос равишда ишлатган бўлишлари ҳам мумкин.

БОБ ВА ОЯТЛАР РАҚАМЛАРИ

БОБ ВА ОЯТЛАР РАҚАМЛАРИ

Муқаддас Китоб жами 66 та муқаддас битикдан иборат бўлиб, бу битиклар “китоблар” деб юритилади. Муқаддас Китоб таркибидаги барча китоблар боблар ва оятларга бўлинган. Асл матнда боблар ва оятлар бўлмаган, булар кейинчалик котиблар томонидан китобхон тушуниши учун, ёрдам тариқасида қўшилган. Бешта қисқа китоб: Ободиё, Филимўн, 2 Юҳанно, 3 Юҳанно ва Яҳудо китоблари бобларга бўлинмасдан, фақат оятларга бўлинган.

“Изоҳлар” ва “Луғат” қисмларида Муқаддас Китобнинг кўплаб оятлари манзиллари берилган. Оят манзили қуйидагича белгиланган: китоб номи, боб рақами, икки нуқта (:) ва оят рақами. Масалан, “Юҳанно 3:16” Ҳаворий Юҳанно баён этган муқаддас Хушхабарнинг учинчи боби ўн олтинчи оятига ишора қилади. Боб ҳақида сўз кетганда эса фақат китоб номи, боб рақами ва “–боб” сўзи ёзилди (масалан, Ҳакамлар 18–боб). Муқаддас Китоб таркибидаги бобларга бўлинмаган бешта қисқа китобнинг фақат оят рақамлари берилди, холос. Масалан, “2 Юҳанно 6” Ҳаворий Юҳаннонинг иккинчи мактуби олтинчи оятига ишора қилади. Агар иккита оят рақами ўртасига чизиқча қўйилган бўлса (масалан, 2:4-8), демак, ҳар икки оят орасидаги барча оятлар назарда тутилган бўлади.

Айрим ўринларда матн ўзбек тилида равон ўқилишини, тушунарли бўлишини ва воқеалар изчиллигини таъминлаш мақсадида бир нечта оят, асосан икки ёки учта оят бирлаштирилган. Бунинг натижасида оятлар тартиби ўзгарган, яъни кейинда турган оят бир–икки оятдан олдинга ўтказилган. Мисол учун, Ибтидо 2:2-3 га ва Ҳизқиёл 1:1-3 га қаранг.

Муқаддас Китоб матнини рақамлашнинг бир нечта анъанаси мавжуд. Шу боис Муқаддас Китобдаги бобларнинг ва оятларнинг рақамланиши ҳамма таржималарда ҳам бир–бирига айнан мос тушавермайди. Буни айниқса Забур китобида яққол кўришимиз мумкин. Мисол учун, ўзбек ва рус тилларидаги 39 оятдан иборат 9–сано инглизча таржимада 9-10–саноларни ташкил қилади. Ўзбекча таржимада мазкур минтақада қўлланиладиган усулдан фойдаланилди.

БОШ ҲАРФЛАРНИНГ ҚЎЛЛАНИШИГА ОИД ТУШУНТИРИШЛАР

БОШ ҲАРФЛАРНИНГ ҚЎЛЛАНИШИГА ОИД ТУШУНТИРИШЛАР

Ўзбекча таржимада бирон одамнинг қайси юрт, шаҳар ёки қишлоқдан эканини билдирувчи “лик” қўшимчаси ишлатилган барча отлар бош ҳарф билан ёзилди (масалан, Канъонлик, Мўаблик). Ўзбек тилининг грамматик қоидаларига кўра, бу сўзлар ўзбек тилида кичик ҳарф билан ёзилади. Аммо ўзбек китобхонига Муқаддас Китобдаги нотаниш жойларнинг номлари тўлиқ тушунарли бўлиши учун, мазкур таржимада улар бош ҳарф билан ёзилди.

Муқаддас Китобнинг бошқа тилларга қилинган таржималарида бўлгани сингари, мазкур нашрда ҳам Худони, Исо Масиҳни ва Худонинг Руҳини билдирадиган ҳамма сўзлар ва олмошлар бош ҳарф билан ёзилди. Муқаддас Китобда қўлланган муайян махсус терминлар ва сўзлар ҳам бош ҳарф билан ёзилди (масалан, Муқаддас чодир, Маъбад, Аҳд сандиғи, Худонинг Шоҳлиги, Хушхабар).

ИСМЛАР ВА ЖОЙ НОМЛАРИНИНГ ЁЗИЛИШИ

ИСМЛАР ВА ЖОЙ НОМЛАРИНИНГ ЁЗИЛИШИ

Мазкур таржимадаги исмлар ва жой номлари асл матндан олинган бўлиб, ўзбек тилида талаффуз қилиниши осонроқ бўлиши учун бироз соддалаштирилган. Ўзбек китобхонига бошқа тарихий ва адабий манбалардан маълум бўлган исмлар ва жой номлари бундан мустаснодир (масалан, Иброҳим, Юсуф, Мусо, Довуд, Сулаймон, Исо Масиҳ, Миср, Қуддус ва бошқалар). Айрим ибронийча ва юнонча исмларнинг ҳамда жой номларининг талаффузи ўзбекчадаги ёки русчадаги сўзларга оҳангдош бўлгани боис, китобхон нотўғри тасаввурга бормасин деб, уларнинг шакли бироз ўзгартирилди. Мисол учун, ибронийча матндаги Ором юрти ўзбек тилига Орам юрти деб таржима қилинди, Эзра китобидаги Мордахай деган исм эса ўзбекчада Мардохай деб ёзилди, чунки бу исмнинг биринчи қисми рус тилида “морда”, яъни “хунук юз” деган маънони англатади.

КЎЧИРМА ГАПДА ТИНИШ БЕЛГИЛАРИГА ОИД ТУШУНТИРИШЛАР

КЎЧИРМА ГАПДА ТИНИШ БЕЛГИЛАРИГА ОИД ТУШУНТИРИШЛАР

Мазкур таржимада диалогдаги кўчирма гаплар тире билан ажратилди. Сўзловчининг гапи абзац охирида тугайди. Сўзловчининг гапи анча узун бўлганда, айниқса, бир абзацдан ошганда, кўчирма гап қўштирноққа (“…”) олинди. Баъзан кўчирма гап бир нечта парчани, ҳатто бир нечта бобни қамрагани боис, баъзи сарлавҳалар ва боб рақамлари кўчирма гап таркибига кириб қолган. Бундай ҳолларда, кўчирма гап қанчалар узун бўлмасин, қўштирноқ кўчирма гапнинг бошида очилиб, охирида ёпилди (мисол учун, Аюб 23:1-24:25 га қаранг).

Муқаддас Китобнинг айрим парчалари ниҳоятда мураккаб бўлиб, кўчирма гапнинг ичида кўчирма гап келган ҳолатлар бор. Бундай ҳолат, айниқса, пайғамбарлар битикларида кўп учрайди. Бундай парчаларни замонавий пунктуация қоидалари билан белгилаш қийинчилик келтириб чиқариши табиий. Шу боис, мазкур таржимада қуйидаги қоидалар қўлланилди:

Кўчирма гап “…” билан ажратилди.

Кўчирма гап ичидаги кўчирма гап «…» билан ажратилди.

Кўчирма гап ичидаги кўчирма гап таркибида яна кўчирма гап келганда ‘…’ билан ажратилди.

Баъзан сўзловчининг гапи бир абзацдан узун бўлмаса, кўчирма гап ичидаги кўчирма гап тире (—) билан ажратилди. Бундай ҳолда сўзловчининг гапи абзац охирида тугайди.

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Кириш

Кириш

1. КИТОБЛАРНИНГ НОМЛАРИ

2. КИТОБЛАРНИНГ ЖОЙЛАШИШ ТАРТИБИ

3. ЭСКИ АҲД КИТОБЛАРИНИНГ ҚИСҚАЧА ТАВСИФИ

4. ЯНГИ АҲД КИТОБЛАРИНИНГ ҚИСҚАЧА ТАВСИФИ

5. МУҚАДДАС КИТОБ — ЯХЛИТ БИР АСАР

МУҚАДДАС КИТОБГА КИРИШ

Муқаддас Китоб жами 66 та муқаддас битикдан иборат бўлиб, бу битиклар “китоблар” деб юритилади. Шу сабабдан мазкур Муқаддас Китоб кўп тилларда “Библия” деб номланади. Бу ном юнонча бўлиб, “ўрама қоғозлар”, яъни “китоблар” маъносини ифодалайди. Ушбу 66 та китоб тахминан 1500 йил мобайнида 40 нафар муаллиф томонидан ёзилган. Мазкур китоблар турли адабий жанрлардан, чунончи, тарихий воқеа, насабнома, шеър, ҳамду сано, марсия, башорат, танбеҳу насиҳат, ҳикматлар ва мактублардан иборат.

КИТОБЛАРНИНГ НОМЛАРИ

КИТОБЛАРНИНГ НОМЛАРИ

Муқаддас Китоб таркибидаги айрим китоблар ўша китобни ёзган муаллифнинг исми билан ёки унинг аксарият қисмини ёзган одамнинг номи билан аталган. Биринчисига “Хабаққуқ пайғамбарнинг китоби”, иккинчисига “Сулаймон пайғамбарнинг ҳикматлари” мисол бўла олади.

Баъзи китоблар бош қаҳрамоннинг исми билан номланган. Мисол учун, “Рут китоби” ва “Аюб пайғамбар китоби”.

Янги Аҳд таркибидаги аксарият китоблар аслида мактублар бўлиб, маълум бир кишига ёки бир гуруҳ одамларга ёзилган. Бундай ҳолларда мактуб муаллифнинг номи билан ёки мактуб йўлланган гуруҳнинг ёхуд кишининг номи билан аталади. Масалан, “Ёқубнинг мактуби”, “Павлуснинг Римликларга мактуби”, “Павлуснинг Филимўнга мактуби”.

Муқаддас Китобдаги 66 китобдан баъзилари бу қоидалардан мустасно тарзда номланган. Уларнинг номланиши сабаблари ўша китобларнинг кириш қисмларида тушунтирилган (мисол учун, Чиқиш китоби).

Баъзи китоблар бир хил номланган бўлиб, улар фақат рақамларига кўра фарқ қилади. Рақам китоб номининг қисқартирилган вариантидан олдин қўйилади. Масалан, “4 Шоҳлар” қадимги Исроилда ҳукмронлик қилган шоҳлар ҳақидаги тўртинчи китобни, “1 Юҳанно” ҳаворий Юҳанно ёзган биринчи мактубни билдиради.

КИТОБЛАРНИНГ ЖОЙЛАШИШ ТАРТИБИ

КИТОБЛАРНИНГ ЖОЙЛАШИШ ТАРТИБИ

Муқаддас Китоб таркибидаги 66 та китоб хронологик тарзда жойлашмаган. Бу китобларни тартибга солишнинг бир нечта анъанаси мавжуд. Ўзбекча таржима мазкур минтақада қўлланилган тартибга риоя қилган.

Исо Масиҳ яшаган даврдан олдин ёзилган китоблар “Эски Аҳд” деб, У яшагандан кейин ёзилган китоблар “Янги Аҳд” деб ажратилади. Эски Аҳднинг асосий мавзуси Худонинг Исроил халқи билан бўлган муносабатидир. Бу муносабат Худонинг Мусо орқали Исроил халқи билан тузган аҳдига асосланган. Янги Аҳднинг асосий мавзуси Исо Ўзини қурбон қилгани ва бунинг натижасида дунёни Худо билан яраштирганидир. Энди ҳар бир инсон, миллатидан қатъи назар, Исо Масиҳга ишонса ва гуноҳларидан тавба қилса, унинг гуноҳлари кечирилади, бу инсон Худонинг халқига тегишли бўлади. Худо Ўз халқи билан Исо Масиҳ орқали улуғроқ ва аълороқ ваъдаларга асосланган янги аҳд тузди. Шу сабабга кўра, Муқаддас Китоб икки қисмга бўлиниб, “Эски Аҳд” ва “Янги Аҳд” деб аталади.

ЭСКИ АҲД КИТОБЛАРИНИНГ ҚИСҚАЧА ТАВСИФИ

ЭСКИ АҲД КИТОБЛАРИНИНГ ҚИСҚАЧА ТАВСИФИ

Эски Аҳд 39 та китобдан иборат бўлиб, бу китоблар милоддан олдинги ўн бешинчи ва бешинчи асрлар оралиғида ёзилган. Бу китобларнинг қарийб ҳаммаси қадимги иброний тилида ёзилган. Фақатгина Эзра ва Дониёр китобларидаги айрим парчалар орамий тилида ёзилган, холос.

Таврот

Эски Аҳднинг дастлабки бешта китоби (Ибтидо китобидан Қонунлар китобигача) Мусо пайғамбар томонидан ёзилган. Бу мажмуа ўзбек тилида “Таврот” деб аталади. Ибтидо китоби Худо оламни ва илк одамларни — Одам Ато билан Момо Ҳавони яратгани ҳақидаги воқеалар билан бошланади. Сўнг инсоният гуноҳ қилгани ва Нуҳ пайғамбар даврида Худо бутун ер юзига тўфон юбориб, одамзодга жазо бергани ҳақида баён қилинади. Китоб давомида ҳикоя қилинишича, Худо Иброҳим пайғамбарни даъват қилади, уни Канъон юртига бошлаб боради. Иброҳим бефарзанд бўлишига қарамай, Худо уни буюк халқнинг отаси қилишга ваъда бериб, бутун ер юзидаги халқлар у орқали барака топишини айтади. Худо Ўз ваъдасини бажаргани Иброҳимнинг ўғли Исҳоқ, набираси Ёқуб ва чевараси Юсуф ҳақидаги ҳикоялардан кўришимиз мумкин. Худо Юсуф орқали Ёқубни ва унинг хонадонини Канъон юртидаги қаҳатчиликдан асраб, Мисрга олиб боради. У ерда Иброҳимнинг авлоди ниҳоятда кўпайиб, Исроил халқи деган ном билан танилади. Исроил халқи Мисрда 400 йил қолиб кетади.

Тавротнинг иккинчи китоби “Чиқиш” деб номланган бўлиб, Ёқуб наслининг ўн икки қабиласи, яъни Исроил халқи Мисрда қуллик зулмидан азоб чекаётгани ҳақидаги ҳикоя билан бошланади. Худо Мусо пайғамбар орқали Исроил халқини мўъжизалар орқали озод қилиб, Мисрдан олиб чиқади. Бу воқеа тахминан милоддан олдинги 1440 йилда юз берган эди. Исроил халқи Мисрдан чиққандан кейин саҳрода қирқ йил давомида бошидан кечирган воқеалар Тавротнинг қолган учта китобида — “Левилар”, “Саҳрода” ва “Қонунлар”да ҳикоя қилинган. Ўша даврда Худо Мусо пайғамбар орқали Исроил халқи билан аҳд тузади. Ўша аҳдда Худонинг амрлари ва қонунлари батафсил баён қилинган. Бу амрларга ва қонунларга риоя қилган инсонларга Худо: “Мен сизларни Ўзимнинг халқим қиламан, сизларнинг Худойингиз бўламан”, деб алоҳида ваъда берган. Аммо бу амрларни ва қонунларни бузган одамларни Худо жазолаган. Худонинг Ўз халқи Исроил билан бўлган муносабати мана шу аҳдга асослангани боис, Эски Аҳдда баён қилинган аксарият воқеалар ва Исроил халқининг тарихи шу муносабатлар ҳақида ҳикоя қилади.

Исроил халқи тарихи

Муқаддас Китоб таркибида Таврот китобларидан кейин ўрин олган 12 та китоб (Ёшуа китобидан Эстер китобигача) Исроил халқи тарихининг тахминан 1000 йиллик даврини қамраб олади. Бу даврда Исроил халқи Канъон юртини забт этиб, ўша ерларга ўрнашади. Тахминан 350 йил давомида Исроил халқининг ўн икки қабиласини Худо томонидан тайинланган ҳакамлар бошқаради. Ҳакамлар давридан кейин Исроил халқининг ўн икки қабиласи Исроил шоҳлигини барпо қилиб, Шоулни шоҳ қилиб тахтга ўтирғизади. Довуд Исроилнинг иккинчи шоҳи бўлади. Довуд вафот этгандан кейин унинг ўғли Сулаймон тахтга чиқиб, Қуддусда Худога атаб Маъбад қуради. Сулаймоннинг ўғли Рахабом ҳукмронлиги даврида Исроил шоҳлиги иккига бўлиниб, шимолда Исроил шоҳлиги ва жанубда Яҳудо шоҳлиги пайдо бўлади. Иккала шоҳликнинг аҳолиси ва ҳукмдорлари олдига Худо Ўз пайғамбарларини юборади. Улар аҳолини, бутларга сиғинманглар, Худога юз буринглар, Унинг амрларини бажаринглар, деб ундайди. Аммо халқ пайғамбарларнинг гапларига қулоқ солмайди. Оқибатда Худо иккала шоҳлик аҳолисини итоатсизлиги учун жазолаб, душманлар қўлига топширади. Душманлар Исроил ва Яҳудо халқларини асирликка олиб кетади. Орадан анча йиллар ўтгандан кейин, Яҳудо шоҳлигидан сургун қилинган айрим одамлар Қуддусга қайтиб келиб, Маъбадни ва шаҳар деворини қайта қурадилар. Халқнинг аксарият қисми эса сургунда яшаб қолаверади. Улардан баъзилари ўзлари сургун бўлган давлатларда юқори мартабаларни эгаллайдилар.

Донишмандлик китоблари

Навбатдаги бешта китоб (Аюб китобидан “Сулаймон пайғамбарнинг гўзал қўшиғи” китобигача) “донишмандлик китоблари” деб аталади. Аюб китоби замирида барча замонларда долзарб бўлган қуйидагича савол ётади: “Нима учун Худо солиҳ кишиларнинг бу ҳаётда азоб тортишларига йўл қўяди?” Забур китоби санолардан ташкил топган бўлиб, дастлаб бу шеърлар куйга солинган ва Худога ҳамду сано, мадҳия қўшиқлари тарзида мусиқа асбоблари жўрлигида ижро этилган. Ҳикматлар китоби мақол, маталлар шаклидаги ахлоқий ва диний таълимотлардан иборат. Воиз китоби инсон ҳаётининг мақсади ва моҳияти ҳақида чуқур ўйлаган донишманд Воизнинг фикрларидан иборат. “Сулаймон пайғамбарнинг гўзал қўшиғи” китоби севги ҳақидаги шеърлар тўпламидир.

Пайғамбарлар

Эски Аҳднинг сўнгги 17 та китоби (Ишаё китобидан Малаки китобигача) асосан пайғамбарларнинг хабарлари ва башоратларидан ташкил топган. Бу пайғамбарлар милоддан олдинги 850-400 йиллар оралиғида фаолият кўрсатганлар. Бу даврларда Исроил ва Яҳудо шоҳликлари алоҳида–алоҳида мустақил давлат бўлган, иккала шоҳлик аҳолиси сургун қилинган ва Яҳудо халқидан баъзилари она юртига қайтиб келган эди. Пайғамбарлар халқни гуноҳлари учун тавба қилишга, бутларга сажда қилмасликка, Худога юз буришга, Унинг амрларини бажаришга, солиҳ ҳаёт кечиришга ундаганлар. Пайғамбарлар келажак ҳақида кўп башоратлар қилганлар. Кўпинча бу башоратларда рамзий образлардан фойдаланилган ва улар шеърий услубда ёзилган. Мазкур пайғамбарлар орасида ўзбек китобхонларига яхши таниш бўлган Дониёр ҳам бор.

Ишаё, Еремиё, Ҳизқиёл ва Дониёр пайғамбарларнинг битиклари “Катта пайғамбарлар” деган ном билан юритилади, чунки уларнинг битиклари бошқа пайғамбарларникига қараганда анча катта. Қолган ўн иккита пайғамбарнинг битиклари қисқа бўлгани боис, улар “Кичик пайғамбарлар” деган ном билан юритилади. Бу битиклар котиблар томонидан бир ўрама қоғозга кўчирилган.

Пайғамбарлар китоблари хронологик тарзда жойлашмаган. Қайси пайғамбар қачон фаолият кўрсатгани ҳақида маълумот олиш учун мазкур нашрга илова қилинган “Жадваллар” бўлимида берилган “Эски Аҳд хронологияси жадвали” қисмига қаранг.

ЯНГИ АҲД КИТОБЛАРИНИНГ ҚИСҚАЧА ТАВСИФИ

ЯНГИ АҲД КИТОБЛАРИНИНГ ҚИСҚАЧА ТАВСИФИ

Янги Аҳд 27 та китобдан ташкил топган бўлиб, бу китоблар Исо Масиҳ осмонга кўтарилиб кетгандан[8] кейин, милодий биринчи асрда ёзилган. Бу китоблар тўплами ўзбек тилида “Инжил” деб ҳам юритилади. Янги Аҳдда баён қилинган барча воқеалар Рим империяси ҳудудида содир бўлган эди.

Янги Аҳд китоблари қадимий юнон тилида ёзилган. Матнда юнон ҳарфлари билан ёзилган баъзи орамийча сўзлар ва иборалар ҳам бор, чунки Яқин Шарқ минтақасида орамий тили кенг қўлланган эди. Янги Аҳддаги кўплаб диалоглар аслида орамий тилида бўлган эди.

Хушхабарлар

Янги Аҳднинг дастлабки тўртта китоби (Матто китобидан Юҳанно китобигача) Исо Масиҳнинг туғилиши, ҳаёти, таълимоти, ўлими ва тирилиши ҳақидаги воқеалардан иборат. Исо Масиҳ Ўзи келтирган хабарни “Хушхабар” деб атайди, шу боисдан ҳам дастлабки тўртта китоб “Хушхабарлар” деган ном билан юритилган. Бу Хушхабарларни Исо Масиҳни шахсан таниган одамлар ёки уларнинг гувоҳлигини бевосита эшитган бошқа муаллифлар ёзганлар. Тўртала китоб услуб жиҳатдан ва айрим маълумотларга кўра бир–биридан фарқ қилади, айниқса, Юҳанно баён этган Хушхабар бошқа Хушхабарлардан алоҳида ажралиб туради. Бу фарқлар муаллиф китобни қай мақсадда ва кимга атаб ёзганига боғлиқ. Бу китоблар яхлит ҳолда Исо Масиҳ ҳақида тўлиқроқ маълумот бериб, Унинг ҳаётини битта китобда ёзилгандан кўра кўпроқ ёритади.

Илк масиҳийлар жамоатининг тарихи

Навбатдаги китоб “Ҳаворийларнинг фаолияти” деб номланган бўлиб, унда Исо Масиҳ осмонга кўтарилиб кетгандан кейин, дастлабки йилларда шогирдларнинг олиб борган фаолияти тасвирланади. Исонинг бу шогирдлари ва илк жамоат етакчиларидан баъзилари “ҳаворий”[9] деган ном билан танилганлар. Китобда Исо Масиҳ ҳақидаги Хушхабар Қуддусдан бутун Рим империясига ёйилгани ҳақида ҳикоя қилинади. Шу мавзу билан боғлиқ ҳолда китобнинг аксарият қисмида ҳаворий Павлуснинг сафарлари баён қилинади. Китобда баён қилинишича, Павлус Рим империясига қарашли кўп шаҳарларга бориб, яҳудий ва ғайрияҳудийларга Масиҳ ҳақида ваъз қилган ва ҳатто империя пойтахти Римга ҳам етиб бориб, у ерда кўпчиликка Хушхабар айтган. Павлус Римдаги уй қамоғида экани ҳақидаги маълумот китобга якун ясайди.

Мактублар

Ҳаворийлар китобидан кейин 21 та мактуб келади. Бу мактубларни Исо Масиҳнинг баъзи ҳаворийлари Унинг издошларига ёзиб, имонда ўсиш, солиҳ ҳаёт кечириш борасида насиҳатлар берганлар. Мазкур мактубларнинг аксарият қисми турли жойларда истиқомат қилувчи имонлилар гуруҳларига ёзилган, фақат тўртта мактуб муайян шахсларга йўлланган.

Одатда ушбу мактублар икки гуруҳга бўлинган: 1) Павлус ёзган мактублар, 2) Бошқа ҳаворийлар ёзган мактублар. Мазкур минтақада кўп ишлатиладиган бошқа таржималардаги каби, ўзбекча таржимада ҳам бошқа ҳаворийлар ёзган мактублар Павлуснинг мактубларидан олдин келган. Ибронийларга мактуб Павлуснинг мактублари қаторида жойлаштирилган, аммо бу мактубнинг муаллифи аниқ эмас ва бу ҳақда олимлар ҳанузгача мунозара қилмоқдалар.

Мактублар хронологик тартибда жойлашмаган. Янги Аҳддаги хронологик тартиб ҳақида тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун мазкур нашрга илова қилинган “Жадваллар” бўлимида берилган “Янги Аҳд хронологияси жадвали” қисмига қаранг.

Апокалиптик жанрдаги китоб

Янги Аҳд Ваҳий китоби билан якунланади. Бу китоб Янги Аҳд таркибидаги барча китоблардан кейин ёзилган, деб тахмин қилинади. Ушбу китоб мажозий образларга ниҳоятда бой бўлиб, унда Худонинг келажакда душманлар устидан ғалаба қозониши ва Худонинг абадий шоҳлиги барқарор бўлиши ҳақида ҳикоя қилинади.

МУҚАДДАС КИТОБ — ЯХЛИТ БИР АСАР

МУҚАДДАС КИТОБ — ЯХЛИТ БИР АСАР

Шуни тушуниб олиш муҳимки, Янги Аҳдда Худо аён қилган ҳақиқат Эски Аҳддаги ҳақиқатни бекор қилмайди. Аксинча, Эски Аҳд ҳақиқати Янги Аҳд ҳақиқати учун асос бўлиб хизмат қилади. Янги Аҳд, ўз навбатида, Эски Аҳддаги ғояларни тўлдиради. Исо Масиҳ Эски Аҳдни мукаммал билган эди, шу боис одамларга таълим берганда Эски Аҳддан кўплаб иқтибослар келтирган. Исо шундай деган: “Мени, Таврот ёки пайғамбарларнинг битикларини бекор қилгани келган, деб ўйламанглар. Мен бекор қилгани эмас, балки бажо келтиргани келдим” (Матто 5:17). Янги Аҳд муаллифлари ҳам ўз китобларида Эски Аҳддан кўп фойдаланиб, баъзан ундан иқтибос келтирганлар, баъзан эса ундаги гапларни ўз сўзлари билан ёзганлар.

Шуниси диққатга сазоворки, Муқаддас Китоб таркибидаги барча битиклар турли жанрларда, ҳар хил вазиятда ва турли даврларда яшаган муаллифлар томонидан ёзилганига қарамай, ҳаммаси биргаликда ажойиб уйғунликни намоён қилади. Худонинг кимлигию Унинг қандай иш юритиши, одамзоднинг феъл–атвори, хатти–ҳаракати ҳақидаги ғоялар, марказий мавзу бўлган Худо билан инсониятнинг ярашуви ҳақидаги хабар Муқаддас Китобда изчил ёритилган. Ярашув ҳақидаги бу хабар, асосан, ҳикоялар орқали, яъни одамлар билан Яратувчи Худо ўртасидаги муносабатга оид воқеалар орқали етказилади. Муқаддас Китоб муаллифлари воқеаларни самимий равишда, одамларнинг гуноҳларини яширмаган ҳолда рўй–рост баён қиладилар. Ҳар бир инсон ҳақидаги ҳикоя Худо ҳақидаги катта ҳикоянинг бир қисмини ташкил этади. Муқаддас Китобда баён қилинган воқеалардан шуни англашимиз мумкинки, дунё яратилгандан бери, Худо ҳар бир одамни Ўзига чорлаб келмоқда.

Асрлар давомида имонли одамлар ушбу китобларни Худо томонидан юборилган муқаддас битиклар деб билганлар. Дарҳақиқат, Муқаддас Китобда бу борада шундай ёзилган: “Муқаддас битикларнинг ҳаммаси илоҳий илҳом билан ёзилган” (2 Тимўтий 3:16), “Муқаддас битиклардаги башоратларнинг ҳеч бири пайғамбарларнинг шахсий талқини эмас. Ҳеч бир ҳақиқий пайғамбар ўзининг инсоний хоҳиши билан башорат қилган эмас. Бу пайғамбарлар Муқаддас Руҳ томонидан бошқарилиб, Худонинг сўзларини гапирганлар” (2 Бутрус 1:20-21). Муқаддас Китобни ўқиган инсонлар ҳақиқатни қидирганларида, қайси замонда яшашларидан қатъи назар, Муқаддас битикларнинг қудрати ва ҳокимиятидан воқиф бўлганлар. Зеро, Муқаддас Китобда шундай ёзилган: “Менинг сўзим оловдай куйдиради. Қояни ёрадиган болғадай зарба беради” (Еремиё 23:29), “Худонинг каломи жонли ва таъсирли, ҳар қандай дудама қиличдан ўткирроқдир. У жон билан руҳни, бўғинлар билан иликни ажратгудек суқилиб киради. Худонинг каломи хаёлу юракнинг ниятларини фош этади” (Ибронийлар 4:12).

[1] Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун МУҚАДДАС КИТОБГА КИРИШ бўлимига қаранг.

[2] Яъни Муқаддас Китоб таркибидаги китобнинг номи, боби ва ояти (мисол учун, Юҳанно 3:16). Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун мазкур бўлимнинг БОБ ВА ОЯТЛАР РАҚАМЛАРИ қисмига қаранг.

[3] Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги МУҚАДДАС ЧОДИР иборасига ва МАЪБАД сўзига қаранг.

[4] Яъни Муқаддас Китоб таркибидаги бир китоб. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун мазкур бўлимнинг БОБ ВА ОЯТЛАР РАҚАМЛАРИ қисмига қаранг.

[5] яъни охирзамонга оид башоратлар ва ваҳийлар

[6] Муаллиф ёки сўзловчи бошқа бир матндан келтирган парча, гап ёки ибора.

[7] Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ИБРОНИЙЧА МАТН ибораси остида берилган ҚАДИМИЙ ТАРЖИМАЛАР иборасига қаранг.

[8] тахминан милодий 30 йил

[9] Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ҲАВОРИЙ сўзига қаранг.

Матто

Матто

1. Кириш

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

28. 28

Кириш

МАТТО

БАЁН ЭТГАН МУҚАДДАС

ХУШХАБАР

Кириш

Мазкур китоб Янги Аҳд таркибидаги тўртта Хушхабарнинг биринчисидир. Бу китоб муаллифи Исонинг ўн икки шогирдидан бири бўлган Маттодир. У ўз Устозининг ҳаёти ва фаолиятини батафсил баён этади.

Эски Аҳд битиклари Исроил халқи учун катта аҳамиятга эгалигини билган муаллиф, пайғамбарларнинг башоратларига асосланган ҳолда, Исонинг Худо томонидан юборилган Масиҳ, яъни нажот берувчи танланган Шоҳ эканини исботлаб беради. Шунингдек, у Исони буюк Устоз деб таърифлайди. Худонинг қонунларини мукаммал билган Исо Осмон Шоҳлиги ҳақида халққа кўп таълим беради.

Маттонинг бу китобни ёзишдан мақсади масиҳийларнинг эътиқоди Эски Аҳд битикларига мустаҳкам асосланганини кўрсатиш эди. Шу орқали у масиҳийларга имонда ўсишлари учун замин яратмоқчи бўлади. Мазкур китоб Эски Аҳдни Янги Аҳд билан чамбарчас боғлаб туради. Муаллиф Эски Аҳддаги башоратларга кўп аҳамият бергани сабабли, бу китоб биринчи навбатда яҳудий китобхонлари учун ёзилган, деган хулосага келишимиз мумкин. Китобда яҳудий урф–одатлари шарҳланмаган, балки кўп ибронийча терминлардан фойдаланилган. Китоб Исо Масиҳнинг насабномаси билан бошланган, насабномага Иброҳимдан бошлаб Исогача бўлган насллар киритилган. Исонинг “Довуд Ўғли” эканига катта эътибор берилган.

Китобдаги “Ҳақиқий бахтиёрлик” (5:1-12), “Бизнинг осмондаги Отамиз” ибодати (6:9-13) ва “Олтин қоида” (7:12) каби парчалар ниҳоятда машҳур бўлиб, одамларга ёд бўлиб кетган. Шулар билан бир қаторда, Исонинг китобга якун ясаган қуйидаги Буюк топшириғи ҳам одамлар орасида кенг танилган: “Еру осмондаги бутун ҳокимият Менга берилган. Шунинг учун бориб, барча халқлардан шогирд орттиринглар. Уларни Ота, Ўғил ва Муқаддас Руҳ номи билан сувга чўмдиринглар. Мен сизларга буюрган ҳамма нарсага амал қилишни уларга ўргатинглар. Зотан, Мен ҳар доим, дунёнинг охиригача сизлар билан биргаман.” (28:18-20)

1–БОБ

Исо Масиҳнинг насл–насаби

1^1•Иброҳим ва Довуд авлодидан бўлган Исо Масиҳнинг насабномаси[*] қуйидагича:+

Иброҳимдан Довудгача

2Иброҳимдан Исҳоқ туғилди.

Исҳоқдан Ёқуб туғилди.

Ёқубдан Яҳудо ва унинг ака–укалари туғилдилар+.

3Яҳудо ва Тамарадан Параз ва Зерах туғилдилар.

Параздан Хазрон туғилди.

Хазрондан Рам[*] туғилди+.

4Рамдан Оминадав туғилди.

Оминадавдан Нахшўн туғилди.

Нахшўндан Салмўн туғилди+.

5Салмўн ва Раҳобадан Бўаз туғилди.

Бўаз ва Рутдан Обид туғилди.

Обиддан Эссай туғилди+.

6Эссайдан шоҳ Довуд туғилди.

Довуд давридан Исроил халқи Бобилга сургун бўлган давргача

Довуддан Сулаймон туғилди.

Сулаймоннинг онаси марҳум Уриёнинг хотини эди+.

7Сулаймондан Рахабом туғилди.

Рахабомдан Абиё туғилди.

Абиёдан Осо туғилди+.

8Осодан Ёҳушафат туғилди.

Ёҳушафатдан Ёҳурам туғилди.

Ёҳурамдан[*] Уззиё туғилди+.

9Уззиёдан Йўтом туғилди.

Йўтомдан Охоз туғилди.

Охоздан Ҳизқиё туғилди.

10Ҳизқиёдан Манаше туғилди.

Манашедан Омон туғилди.

Омондан Йўшиё туғилди.

11Исроил халқи Бобилга сургун қилинган даврда[*]

Йўшиё Ёҳайихинни[*] ва бошқа ўғил фарзандларни кўрди[*]+.

Исроил халқи Бобилга сургун бўлган даврдан Исо давригача

12Исроил халқи Бобилга сургун қилингандан кейин[*]

Ёҳайихиндан Шалтиёл туғилди.

Шалтиёлдан Зарубабел[*] туғилди+.

13Зарубабелдан Абиҳуд туғилди.

Абиҳуддан Элияқим туғилди.

Элияқимдан Аззур туғилди.

14Аззурдан Зодўх туғилди.

Зодўхдан Охиём туғилди.

Охиёмдан Элиҳуд туғилди.

15Элиҳуддан Элазар туғилди.

Элазардан Маттон туғилди.

Маттондан Ёқуб туғилди.

16Ёқубдан Марямнинг эри Юсуф туғилди.

Марямдан эса Масиҳ деб аталган Исо туғилди+.

17Шундай қилиб, Иброҳимдан Довудгача ҳаммаси бўлиб ўн тўрт насл, Довуддан то халқ Бобилга сургун қилингунгача ўн тўрт насл ва сургунлик давридан то Масиҳ туғилгунгача ўн тўрт наслдир[*].

Исо Масиҳнинг туғилиши

18•Исо Масиҳнинг туғилиши шундай содир бўлди: Исонинг онаси Марям Юсуфга унаштириб қўйилган эди. Уларнинг никоҳидан олдин Марям Муқаддас Руҳдан ҳомиладор эканини билди+. 19Марямнинг бўлғуси эри Юсуф солиҳ одам бўлиб, Марямни шарманда қилишни истамай, бировга билдирмасдан фотиҳасини бузмоқчи бўлди+. 20Юсуф бу ҳақда ўйлаб юрганда, Эгамизнинг бир фариштаси унга тушида зоҳир бўлиб деди: “Эй Довуд ўғли Юсуф! Марямга уйланишдан қўрқма, чунки қорнидаги Бола Муқаддас Руҳдан пайдо бўлган. 21Марям ўғил туғади, Унинг исмини Исо[*] қўясан, чунки У Ўз халқини гуноҳлардан қутқаради.”+

22Бу барча воқеалар Эгамизнинг пайғамбар орқали айтган қуйидаги сўзлари бажо бўлиши учун юз берган эди:+

23“Қиз ҳомиладор бўлади, у ўғил туғади,

Унинг исмини Иммануил деб қўйишади.”[*]

Иммануил “Худо биз билан” деганидир.

24Юсуф уйғониб кетди. Эгамизнинг фариштаси буюргандек, у Марямга уйланди. 25Аммо Марям Ўғилни[*] туғмагунча Юсуф Марямга яқинлашмади. Бола туғилганда эса Юсуф Унга Исо деб исм қўйди.

2–БОБ

Шарқдан келган мунажжимлар

2^1Исо шоҳ Ҳироднинг ҳукмронлиги даврида[*], Яҳудиядаги Байтлаҳм шаҳрида туғилган эди. Орадан кўп ўтмай шарқдан Қуддусга мунажжимлар келишди+. 2Улар:

— Яҳудийларнинг янги туғилган шоҳи қаерда? — деб сўрадилар. — Биз Унинг юлдузи чиққанини кўрдик[*]. Унга таъзим қилгани келдик+.

3Бу гапни эшитиб шоҳ Ҳирод ҳам, бутун Қуддус аҳолиси ҳам безовталаниб қолди. 4Ҳирод барча бош руҳонийларни ва Таврот тафсирчиларини[*] тўплаб, улардан:

— Масиҳ[*] қаерда туғилиши керак? — деб сўради. 5Улар шундай жавоб бердилар:

— Яҳудиядаги Байтлаҳм шаҳрида, чунки пайғамбарнинг битикларида шундай ёзилган:

6“Эй Яҳудо юртидаги Байтлаҳм!

Сен Яҳудонинг буюк шаҳарларидан ҳеч кам эмассан.

Зеро, сендан бир Ҳукмдор чиқади,

У халқим Исроилга чўпонлик қилади.”[*]+

7Шундан кейин Ҳирод ҳеч кимга билдирмай мунажжимларни чақириб, улардан юлдуз пайдо бўлган аниқ вақтни билиб олди. 8Сўнг уларни Байтлаҳмга жўнатаётиб, деди:

— Байтлаҳмга боринглар, Бола тўғрисида ҳамма нарсани аниқ билиб олинглар. Болани топганларингиздан кейин, менга хабар беринглар, токи мен ҳам бориб, Унга таъзим қилайин.

9-10Мунажжимлар шоҳнинг сўзларини эшитиб бўлиб, йўлга тушдилар. Уларга олдин кўринган юлдуз[*] яна пайдо бўлди, мунажжимлар роса хурсанд бўлдилар. Юлдуз уларга йўл кўрсатиб борди ва ниҳоят, Бола ётган жой тепасига келиб тўхтади. 11Мунажжимлар уйга кириб, Болани ва Унинг онаси Марямни кўрдилар. Тиз чўкиб, Болага таъзим қилдилар. Сўнг хазиналар солинган қутичаларини очиб, Унга олтин, хушбўй тутатқилар ва миррани[*] тортиқ қилдилар+. 12Ҳироднинг олдига қайтмасликлари тўғрисида улар тушларида огоҳлантирилгандан кейин, бошқа йўл билан ўз юртига қайтиб кетдилар+.

Юсуф Марям ва чақалоқни Мисрга олиб қочади

13Мунажжимлар кетганларидан кейин, Эгамизнинг бир фариштаси Юсуфга тушида зоҳир бўлиб деди: “Тур! Бола билан онасини олиб, Мисрга қоч. Чунки Ҳирод Болани топиб, ўлдирмоқчи. Мен сенга айтмагунимча, Мисрда қол.” 14Юсуф ўрнидан туриб, Бола билан Марямни олди–ю, тунда Мисрга жўнади. 15Ҳироднинг ажали етгунча, у ерда қолди. Эгамизнинг пайғамбар орқали: “Мен Ўғлимни Мисрдан чақириб олдим”[*], деб айтган башорати бажо бўлиши учун бу воқеа юз берганди+.

Байтлаҳмда болалар ўлдирилади

16Ҳирод мунажжимларнинг алдаб кетганини билиб, ғазабга минди. У Байтлаҳмдаги ва унинг атрофларидаги икки ёшгача бўлган ҳамма ўғил болаларни қиличдан ўтказишни буюрди. Чунки мунажжимларнинг айтгани бўйича юлдуз тахминан икки йил олдин чиққан эди. 17Шундай қилиб, Еремиё пайғамбарнинг айтганлари бажо бўлди:+

18“Рама шаҳридан[*] бир нидо эшитилар,
Аччиқ бир нолаю оҳу фиғон бу.
Болалари учун йиғлар Роҳила,
Овунишни хоҳламас, чунки улар энди йўқ.”[*]+

Юсуф оиласи билан Мисрдан қайтиб келади

19Ҳирод вафот этгандан кейин Юсуф Мисрда экан, Эгамизнинг бир фариштаси унга тушида зоҳир бўлиб деди: 20“Тур, Бола билан онасини олиб, Исроил юртига қайтиб бор. Боланинг жонига қасд қилганлар оламдан ўтди.”

21Шунда Юсуф Бола билан Марямни олиб, Исроил юртига йўл олди. 22Аммо Яҳудияда Ҳирод ўрнига унинг ўғли Архелаюс[*] ҳукмронлик қилаётганини эшитиб, у ерга боришга қўрқди. Сўнг тушида ҳам Яҳудияга бормаслик ҳақида огоҳлантирилгандан кейин, Жалила ҳудудига йўл олди. 23У ерга бориб, Носира деган шаҳарга жойлашди. Шундай қилиб, Эгамиз пайғамбарлар орқали: “Уни Носиралик деб атайдилар”, деб айтган башорати[*] бажо бўлди+.

3–БОБ

Яҳё чўмдирувчининг келиши

3^1•Ўша кунларда[*] Яҳё чўмдирувчи Яҳудия чўлида[*] ваъз қила бошлади+. 2У одамларга: “Тавба қилинглар, чунки Осмон Шоҳлиги[*] яқинлашди!” деб айтарди+. 3Яҳё тўғрисида Ишаё пайғамбар шундай деган эди:

“Чўлда бир овоз янграмоқда:
«Эгамизга йўл ҳозирланг,
Унга тўғри йўл очинг!»”[*]+

4Яҳё туя жунидан тўқилган кийим кийиб, чарм камар тақиб юрарди[*]. Унинг егулиги чигиртка ва ёввойи асал эди+. 5Унинг олдига Қуддус шаҳри ва Яҳудия ўлкасининг қолган ҳамма жойларидан ҳамда Иордан дарёси атрофларидан одамлар келарди. 6Улар гуноҳларини эътироф этишар, Яҳё эса уларни Иордан сувига чўмдирарди+.

7Фарзий[*] ва саддуқий[*] мазҳабларидан бўлган кўп одамлар сувга чўмдирилиш учун келаётганларини Яҳё кўриб, деди: “Ҳой, илонлар зоти! Бошингизга келаётган Худо ғазабидан қочиб қутуласиз, деб сизларга ким уқтирди+? 8Тавбага яраша иш тутинглар! 9Ўзингизча: «Биз Иброҳим наслиданмиз», деб айтишни хаёлингизга ҳам келтирманглар! Сизларга шуни айтай: Худо мана бу тошлардан Иброҳимга авлод тиклашга қодир+. 10Ҳозирданоқ дарахтлар илдизида болта ётибди. Яхши мева бермаган ҳар бир дарахт кесилиб, оловга ташланади+. 11Тавба қилганингизни кўрсатиш учун мен сизларни сувга чўмдиряпман. Лекин мендан ҳам қудратлироқ бўлган бир Зот ортимдан келмоқда. Мен Унинг чориқларини кўтариб юришга ҳам арзимайман. У сизларни Муқаддас Руҳга ва оловга[*] чўмдиради+. 12Унинг паншахаси қўлида тайёр турибди. У Ўз хирмонини шопиради: буғдойини омборга тўплаб, сомонни эса сўнмас ўтда ёндириб юборади.”+

Исо сувга чўмдирилади

13•Шу орада Исо Жалила ҳудудидан Иордан дарёси бўйига борди. У Яҳё томонидан сувга чўмдирилмоқчи эди. 14Лекин Яҳё Исони тўхтатмоқчи бўлиб деди:

— Аслида Сиз мени сувга чўмдиришингиз керак! Сиз бўлсангиз менинг олдимга келдингиз!

15Исо унга деди:

— Келинг, бу сафар шундай бўла қолсин. Ахир, биз Худонинг иродасини тўла бажаришимиз зарур.

Шундан кейин Яҳё рози бўлди. 16Исо сувга чўмдирилди. У сувдан чиққан заҳоти, осмон очилиб кетди ва Исо Ўз устига Худонинг Руҳи каптар шаклида тушиб қўнганини кўрди+. 17Шу пайт осмондан: “Бу Менинг севикли Ўғлимдир[*], Ундан ниҳоятда мамнунман[*]”, деган овоз келди+.

4–БОБ

Исони иблис васвасага солади

4^1•Иблиснинг синовидан ўтиши учун Муқаддас Руҳ Исони саҳрога бошлаб кетди. 2Исо қирқ кун ва қирқ кеча рўза тутди, охири оч қолди+. 3Шунда иблис[*] келиб, Исони васвасага солмоқчи бўлиб деди:

— Агар Сен Худонинг Ўғли[*] бўлсанг, бу тошларга буюр, нонга айлансин!+

4Исо унга жавобан деди:

— Ёзилганки: “Инсон фақат нон билан эмас, балки Худонинг оғзидан чиққан ҳар бир сўз билан яшайди.”[*]+

5Кейин иблис Исони муқаддас шаҳар Қуддусга олиб борди. Уни Маъбаднинг энг юқори жойига чиқариб,+
6шундай деди:

— Агар Сен Худонинг Ўғли бўлсанг, Ўзингни пастга ташла. Ахир, ёзилган–ку:

“У Сен тўғрингда фаришталарига амр беради,

Оёғинг тошга қоқилиб кетмасин дея,

Фаришталар қўлларида Сени кўтариб боради.”[*]+

7Иблисга Исо деди:

— “Эганг Худони синама”[*], деб ҳам ёзилган+.

8Сўнг Исони иблис баланд бир тоққа олиб чиқди. Унга оламнинг барча шоҳликларини ҳамда уларнинг ҳашаматини кўрсатиб, 9деди:

— Агар тиз чўкиб менга сажда қилсанг, буларнинг ҳаммасини Сенга бераман.

10Шунда Исо деди:

— Йўқол кўзимдан, шайтон! Ахир: “Эганг Худога сажда қил, фақат Унга хизмат қил”[*], деб ёзилган–ку!+

11Шундан кейин Исони иблис тарк этди. Фаришталар келиб, Исога хизмат қилдилар+.

Исо Жалилада хизматини бошлайди

12•Исо Яҳёнинг ҳибсга олинганини[*] эшитгач, Жалила ҳудудига қайтиб борди+. 13У Носира шаҳрида қолмай, Кафарнаҳумга бориб ўрнашди. Кафарнаҳум шаҳри Забулун ва Нафтали ҳудудидаги[*] Жалила кўли бўйида жойлашган эди+. 14Шундай қилиб, Ишаё пайғамбарнинг айтган қуйидаги сўзлари бажо бўлди:+

15“Эй Забулун ва Нафтали юрти!

Эй денгиз бўйидаги ерлар ва Иорданнинг нариги томонидаги ўлка!

Эй ғайрияҳудийлар Жалиласи!

16Зулматда юрган халқ ёрқин зиёни кўрди,

Ўлим соя солган юрт аҳолиси устига нур сочилди.”[*]+

17Шу кундан бошлаб Исо: “Тавба қилинглар, чунки Осмон Шоҳлиги яқинлашди”, деб ваъз қиладиган бўлди.

Исонинг дастлабки шогирдлари

18•Исо Жалила кўли бўйлаб кетаётган эди, икки ака–укани кўриб қолди. Бирининг исми Бутрус деб аталувчи Шимўн, укасиники Эндрус эди. Улар балиқчи бўлиб, кўлга тўр ташлаётган эдилар+. 19Исо уларга деди: “Ортимдан юринглар, Мен сизларга одамларни овлашни ўргатаман.”+
20Улар ўша заҳотиёқ тўрларини ташлаб, Исога эргашдилар+.

21Исо бир оз юргандан кейин, Ёқуб ва Юҳанно деган икки ака–укани кўриб қолди. Улар отаси Забадиё билан бирга қайиқда тўр ямаётган эдилар. Исо уларни ҳам чақирди. 22Улар ҳам дарҳол қайиқни ва отасини қолдириб, Исонинг орқасидан эргашдилар.

Исо халққа таълим беради ва хасталарни соғайтиради

23•Исо бутун Жалила ҳудудини кезиб юрарди. У синагогаларда таълим бериб, Осмон Шоҳлиги тўғрисидаги Хушхабарни эълон қиларди, одамларнинг ҳар хил хасталиклари ва дардларига шифо берар эди+. 24Исо ҳақидаги хабар бутун Сурияга[*] ёйилди. Турли–туман дарду иллатлардан қийналиб юрганларни, жинга чалинганларни, тутқаноқ ва шол касалига йўлиққанларнинг ҳаммасини Исонинг олдига келтиришарди. Исо уларнинг ҳаммасига шифо берарди+. 25Жалиладан, Декаполис ҳудудидан[*], Қуддусдан, Яҳудиядан ва Иорданнинг нариги томонидаги ерлардан кўплаб одамлар Исога эргашиб келарди+.

5–БОБ

Ҳақиқий бахтиёрлик

5^1Исо катта бир оломонни кўриб, тоққа чиқиб ўтирди. Шогирдлари Унинг олдига келишди. 2Исо шогирдларига таълим бериб, гап бошлади:

3•“Руҳан камбағал бўлганлар бахтлидир,
Чунки Осмон Шоҳлиги уларникидир+.
4Йиғлаётганлар бахтлидир,
Чунки улар тасалли топадилар+.
5Камтарин бўлганлар бахтлидир,
Чунки улар ер юзига эга бўладилар+.
6Адолатга ташна бўлганлар бахтлидир,
Чунки Худо уларни қондиради+.
7Раҳмдил бўлганлар бахтлидир,
Чунки улар раҳм–шафқат топадилар+.
8Покдил бўлганлар бахтлидир,
Чунки улар Худони кўрадилар+.
9Тинчлик ўрнатувчилар бахтлидир,

Чунки улар Худонинг фарзандлари деб аталадилар+.

10Худонинг йўлидан юргани учун
Қувғин бўлганлар бахтлидир,
Чунки Осмон Шоҳлиги уларникидир.

11Одамлар Мен туфайли сизларни ҳақоратлаб қувғин қилганларида, сизлар ҳақингизда ёлғон гапириб туҳмат қилганларида, бахтлисизлар!+
12Севининглар, хурсанд бўлинглар. Сизларни осмонда буюк мукофот кутмоқда. Ахир, сиздан аввал ўтган пайғамбарлар ҳам худди шундай қувғин бўлганлар+.

Туз ва нур ҳақида

13•Сизлар ернинг тузисизлар. Лекин туз ўз таъмини йўқотса, уни яна қандай шўр қилиб бўлади?! Бундай туз бошқа ҳеч нарсага ярамайди, уни оёқ остига ташлаб юборишади.

14Сизлар дунёнинг нурисизлар. Тепаликка қурилган шаҳарни кўздан пинҳон тутиб бўлмайди+. 15Ҳеч ким чироқни ёқиб, устини идиш билан ёпиб қўймайди. Аксинча, уни чироқпояга қўйишади, шунда чироқ уйдагиларнинг ҳаммасига ёруғлик беради+. 16Сизнинг нурингиз ҳам инсонлар олдида шундай порласинки, улар яхши ишларингизни кўриб, осмондаги Отангизни[*] улуғласинлар+.

Мусонинг қонуни ҳақида

17Мени, Таврот ёки пайғамбарларнинг битикларини[*] бекор қилгани келган, деб ўйламанглар. Мен бекор қилгани эмас, балки бажо келтиргани келдим+. 18Сизга чинини айтайин: еру осмон йўқ бўлиб кетиши мумкин. Аммо Тавротдаги на бир ҳарф, на бир нуқта ўчади. Унда ёзилган ҳамма нарса амалга ошади+. 19Шу боис ким бу амрларнинг энг кичигига ҳам риоя қилмай, уни бошқаларга бузиб ўргатса, Осмон Шоҳлигида энг кичик бўлади. Лекин ким бу амрларни бажариб, бошқаларга ўргатса, Осмон Шоҳлигида буюк бўлади+. 20Сизларга айтиб қўяй: агар сизларнинг солиҳлигингиз Таврот тафсирчилари ва фарзийларнинг солиҳлигидан устун келмаса, сизлар ҳеч қачон Осмон Шоҳлигига киролмайсизлар+.

Ғазаб ва жазо ҳақида

21Аждодларимизга шундай айтилганини эшитгансизлар: «Қотиллик қилма[*]. Қотиллик қилган одам ҳукм қилинади.»+
22Лекин Мен сизларга айтаман: ўз яқинидан ҳатто ғазабланган одам[*] ҳам ҳукм қилинади. Яқинини ҳақоратлаган одам олий маҳкамада жавоб беради. Яқинига: «Аҳмоқсан» деган одам эса, дўзах оловига ташланади+.

23Шундай экан, сиз эҳсонингизни қурбонгоҳга олиб келганингизда, яқинингиз нимадандир сиздан хафа эканлиги ёдингизга тушса, 24эҳсонингизни қурбонгоҳ олдида қолдиринг. Биринчи навбатда бориб, яқинингиз билан ярашинг, кейин келиб, эҳсонингизни назр қилинг.

25Биров сизни айблаб қозихонага олиб борса, вақтни бой бермай, йўлдаёқ айбловчингиз билан келишиб олинг. Акс ҳолда, айбловчингиз сизни қози олдига олиб боради, қози эса сизни миршабга топширади. Сизни зиндонга ташлашади+. 26Сизларга чинини айтай: охирги тийинингизни тўламагунингизча, у ердан чиқолмайсиз.

Зино ва ажралиш ҳақида

27«Зино қилма»[*], — деб айтилганини ҳам эшитгансизлар+. 28Лекин Мен сизларга айтаман: агар сиз аёлга шаҳват билан қарасангиз, хаёлингизда у билан зино қилган бўласиз+. 29Борди–ю, ўнг кўзингиз гуноҳ қилишингизга сабабчи бўлса, уни ўйиб олиб, улоқтириб юборинг. Бутун баданингиз дўзахга ташлангандан кўра, аъзоларингиздан биттаси йўқ бўлгани сиз учун яхшироқдир. 30Агар ўнг қўлингиз гуноҳ қилишингизга сабабчи бўлса, уни кесиб ташлаб, улоқтириб юборинг. Бутун баданингиз дўзахга йўлиққандан кўра, аъзоларингиздан биттаси йўқ бўлгани сиз учун яхшироқдир+.

31•Яна дейилганки: «Ким хотини билан ажрашмоқчи бўлса, унга талоқ хатини ёзиб берсин.»[*]+
32Лекин Мен сизларга айтаман[*]: ким бевафолик айбидан бошқа сабаб туфайли ўз хотини билан ажрашса, унга зино қилишга сабаб топиб беради. Шунингдек, ким ажрашган хотинга уйланса, зино қилган бўлади+.

Қасам ҳақида

33Аждодларимизга: «Ичган қасамингдан қайтма. Эгамизга берган ваъдаларингни бажаргин»[*], деб айтилганини ҳам эшитгансизлар+. 34Лекин Мен сизларга айтаман: умуман қасам ичманглар. «Осмон ҳақи», дея қасам ичманглар, чунки осмон Худонинг тахтидир+. 35«Ер ҳақи», дея қасам ичманглар, чунки ер Худонинг пойандозидир. «Қуддус ҳақи», дея ҳам қасам ичманглар, чунки Қуддус буюк Шоҳнинг[*] шаҳридир+. 36Бошингиз ҳақи ҳам қасам ичманглар, чунки ўзларингиз сочингизнинг бир толасини ҳам оқ ёки қора қила олмайсиз. 37Сизларнинг сўзингиз фақат «ҳа» ёки «йўқ» бўлсин. Бундан ортиғи эса ёвуз шайтондандир+.

Ёмонликни яхшилик билан енгиш ҳақида

38•Сизлар: «Кўз эвазига кўз, тиш эвазига тиш»[*], — деб айтилганини ҳам эшитгансизлар+. 39Лекин Мен сизларга айтаман: сизга ёмонлик қилган одамга қаршилик кўрсатманг. Агар кимдир ўнг чаккангизга урса, унга чапини ҳам тутинг+. 40Ким сиз билан даъволашиб, кўйлагингизни олмоқчи бўлса, унга тўнингизни ҳам бериб юборинг. 41Биров[*] сизни бир чақирим[*] йўл юришга мажбур қилса, у билан бирга икки чақирим юринг. 42Сиздан сўраганга беринг, сиздан қарз олмоқчи бўлгандан юз ўгирманг+.

Душманларингизни яхши кўринглар

43«Яқинингни севгин[*], душманингдан нафратлан», деб айтилганини ҳам эшитгансизлар+. 44Лекин Мен сизларга айтяпман: душманларингизни яхши кўринглар. Сизларни қувғин қилганлар учун ибодат қилинглар[*]+. 45Шунда сиз осмондаги Отангизнинг фарзандлари бўласизлар. Чунки У Ўз қуёшини ёвузлар устида ҳам, яхшилар устида ҳам балқитади, ёмғирини солиҳлар устига ҳам, фосиқлар устига ҳам ёғдиради+. 46Агар сизни севганларнигина яхши кўрсангиз, сизларга қандай мукофот бўлади? Ахир, солиқчилар[*] ҳам шундай қилишмайдими? 47Агар сиз фақат ўз яқинларингиз билан саломлашсангиз, бошқалардан нима фарқингиз қолади?! Ахир, бутпарастлар ҳам худди шундай қилишмайдими?! 48Осмондаги Отангиз баркамол бўлгани каби, сизлар ҳам баркамол бўлинглар+.

6–БОБ

Хайр–садақа ҳақида

6^1Эҳтиёт бўлинглар, савоб ишингизни одамларга кўз–кўз қилманглар. Акс ҳолда, осмондаги Отангиздан мукофот ололмайсизлар+. 2Бировга хайр–садақа берганингиз ҳақида ҳаммага жар солиб юрманглар. Иккиюзламачиларгина одамлардан таҳсин олиш учун синагогаларда ва кўча–кўйда шундай қиладилар. Сизларга чинини айтайин: улар ўз мукофотини олиб бўлганлар+. 3Сиз эса хайр–садақа бераётганингизда, ўнг қўлингиз нима қилаётганини чап қўлингиз билмасин. 4Хайр–садақангизни ҳеч кимга билдирмай беринг. Яширинча қилган бу ишингизни кўрган Отангиз сизни тақдирлайди[*].

Ибодат ҳақида

5•Ибодат қилганингизда, иккиюзламачиларга ўхшаманглар. Улар ўзларини ҳаммага кўрсатиш учун синагогаларда ва кўчаларнинг бурчакларида туриб ибодат қилишни яхши кўрадилар. Сизларга чинини айтай: улар ўзларининг мукофотларини олиб бўлганлар+. 6Сиз эса ибодат қилаётганингизда ичкари хонага кириб, эшикни беркитиб олинг ва яширин бўлган Отангизга ибодат қилинг. Яширин қилган ишларингизни кўрган Отангиз сизни тақдирлайди+. 7Ибодат қилаётганингизда, бутпарастлар каби, беҳуда сўзларни ҳадеб такрорлайверманг. Улар, кўп сўзласам, ибодатим ижобат бўлади, деб ўйлайдилар+. 8Уларга ўхшаманглар, чунки осмондаги Отангиз сўрамасингиздан олдин нимага муҳтожлигингизни билади.

9Сизлар эса шундай ибодат қилинглар:

«Бизнинг осмондаги Отамиз!

Сенинг муқаддас номинг улуғлансин.

10Сенинг Шоҳлигинг келсин.

Осмонда бўлгани каби,

Ерда ҳам Сенинг ироданг бажо бўлсин+.

11Бугунги ризқимизни бергин+.

12Бизга қарши гуноҳ қилганларни биз кечиргандек,

Сен ҳам бизнинг гуноҳларимизни кечиргин.
13Бизни васвасага дучор қилмагин,
Ёвуз шайтондан халос қилгин[*].»+

14Агар сизларга ёмонлик қилганларни кечирсангизлар, осмондаги Отангиз ҳам сизни кечиради+. 15Борди–ю, сизлар бошқаларнинг гуноҳларини кечирмасангизлар, Отангиз ҳам сизни кечирмайди+.

Рўза ҳақида

16Рўза тутаётганингизда, иккиюзламачилар каби, қовоқ солиб юрманглар. Улар рўза тутаётганларини бошқаларга кўрсатиш учун ювиниб–таранмайдилар. Сизларга чинини айтайин: улар ўз мукофотларини олиб бўлганлар+. 17Сизлар рўза тутганларингизда юзларингизни ювиб, сочларингизни тараб юринг, 18токи рўза тутганингизни яширин бўлган Отангиздан бошқа ҳеч ким билмасин. Шунда яширин қилган ишингизни кўрган Отангиз сизни тақдирлайди.

Самовий хазина ҳақида

19•Бу дунёда ўзларингиз учун бойлик ғамламанглар. Ахир, бундай бойликни куя ейди[*], занг босади, ўғри тушиб ўғирлайди+. 20Аксинча, ўзларингиз учун самода хазина йиғинглар. Бундай бойликни куя емайди, занг босмайди, ўғри ҳам ўғирлай олмайди+. 21Хазинангиз қаерда бўлса, юрагингиз ҳам ўша ерда бўлади.

22Тананинг чироғи — кўз. Агар кўзингиз яхши бўлса, бутун танангиз ёп–ёруғ бўлади. 23Аммо кўзингиз ёмон бўлса, бутун танангиз зулматга тўлади. Агарда ичингиздаги нур зулмат бўлса, зимзиё зулматда қолган экансиз.

24Ҳеч ким икки хўжайинга хизмат қилолмайди. У ё бирини ёмон кўриб, бошқасини яхши кўради, ёки бирига бағишланиб, бошқасини менсимайди. Сизлар ҳам Худога, ҳам бойликка бирдек хизмат қила олмайсизлар+.

Тирикчилик ташвишлари ҳақида

25Шунинг учун сизларга айтаман: тирикчилигингиздан хавотир олиб, нима еймиз, нима ичамиз, устимизга нима киямиз, деманглар. Ахир, ҳаёт овқатдан, тана эса кийимдан муҳимроқ эмасми?!+
26Қушларга қаранглар: улар на экади, на ўради, на омборга дон йиғади. Шунга қарамай, осмондаги Отангиз уларнинг ризқини беради. Сизлар эса улардан анча қадрлисизлар–ку!+
27Биронтангиз ташвишланиб, умрингизни бир лаҳзага[*] бўлса ҳам узайтира олармидингиз?! 28Нега кийим учун ташвишланасизлар? Нилуфар гулларнинг қандай ўсишига эътибор қилинг: улар меҳнат қилмайди, ип йигирмайди. 29Аммо сизларга айтаманки, ҳатто шоҳ Сулаймон[*] ўзининг шуҳрат чўққисида ҳам ўша гулларнинг биронтасидай кийинмаган+. 30Бугун бор, эртага эса ўчоққа ташланадиган дала ўтини Худо шундай безаган бўлса, наҳотки сизларни кийинтирмаса, эй имони сустлар?!+

31Шундай экан, нима еймиз, нима ичамиз, нима киямиз, деб ташвишланиб юрманглар. 32Бутпарастлар ҳадеб бу нарсаларнинг ташвишида юрадилар. Лекин осмондаги Отангиз буларнинг ҳаммасига муҳтож эканингизни билади–ку! 33Сизлар аввало Худонинг Шоҳлиги[*] ва Унинг иродасини бажариш пайида бўлинглар[*], шунда қолган ҳамма нарса сизга берилади+. 34Хуллас, эртанги кун учун ташвиш тортманглар. Эртанинг ташвиши эртанинг ўзига тегишлидир. Ҳар бир куннинг ғам–ташвиши ўзига етади.

7–БОБ

Бошқаларни ҳукм қилманглар

7^1•Бошқаларни ҳукм қилишни бас қилинглар, шунда Худо ҳам сизларни ҳукм қилмайди+. 2Сизлар бошқаларни қандай ҳукм қилсангизлар, Худо ҳам сизларни худди шундай ҳукм қилади. Сизлар бошқаларни ҳукм қилганда қандай ўлчовдан фойдалансангизлар, Худо ҳам сизни ҳукм қилганда худди ўшандай ўлчовдан фойдаланади+. 3Нега сен биродарингнинг кўзидаги зирапчани кўрасан–у, ўз кўзингдаги ходани сезмайсан? 4Ўз кўзингда хода бўла туриб, қандай қилиб биродарингга: «Кел, кўзингдаги зирапчани олиб ташлай», деб айтасан? 5Ҳой, иккиюзламачи! Олдин кўзингдаги ходани чиқариб ол, шунда кўзинг тиниқ кўради ва биродарингнинг кўзидан зирапчани чиқара оласан.

6Муқаддас бўлган нарсани кўппакларга берманг, марваридларингизни чўчқалар олдига ташламанг. Акс ҳолда, улар муқаддас нарсаларингизни оёқ ости қилиб, ўзингизни ҳам тилка–пора қиладилар!+

Худодан сўранглар

7•Сўранг, сизга берилади. Изланг, топасизлар. Тақиллатинг, эшик очилади. 8Чунки сўраган ҳар бир одам олади, излаган топади, тақиллатганга эшик очилади+. 9Орангиздан қайси бир ота ўғли нон сўраганда, унга нон ўрнига тош беради? 10Ёки балиқ сўраганда, унга балиқ ўрнига илон беради? 11Сизлар гуноҳкор бўла туриб болаларингизга яхши ҳадялар бера олар экансиз, осмондаги Отангиз ҳам Ундан сўраганларга аъло неъматлар беришга қанчалар тайёр!+

12Одамлар сизларга нима қилишларини истасангиз, сизлар ҳам уларга ўшани қилинглар. Таврот ва пайғамбарлар таълимотининг[*] мағзи шундадир+.

Нажот эшиги тордир

13•Тор эшикдан киринглар! Чунки ҳалокатга олиб борадиган дарвоза энли, йўли ҳам кенгдир. Бу йўлдан юраётганлар кўп. 14Ҳаётга олиб борадиган эшик эса жуда тор, йўли энсиздир. Бу йўлни топадиганлар оз+.

Дарахт ва унинг меваси

15•Сохта пайғамбарлардан эҳтиёт бўлинглар! Улар сизнинг олдингизга қўй пўстинида келадилар, лекин ичларидан йиртқич бўрилардир+. 16Уларнинг кимлигини қилган ишларидан билиб оласиз. Ахир, тиканзордан узумни, янтоқдан анжирни териб бўлмайди–ку!+
17Ҳар бир яхши дарахт яхши мева беради, ёмон дарахт эса ёмон мева беради+. 18Яхши дарахт ёмон мева беролмайди, ёмон дарахт ҳам яхши мева беролмайди. 19Яхши мева бермайдиган ҳар бир дарахт эса кесилиб, оловга ташланади+. 20Шундай қилиб, сохта пайғамбарларни меваларидан билиб оласиз.

21Мени «Ё Раббий, ё Раббий!» деб чақирган ҳар ким Осмон Шоҳлигига киравермайди. У ерга фақат осмондаги Отамнинг иродасини бажарган одамларгина киради+. 22Қиёмат кунида кўплар Менга шундай дейдилар: «Ё Раббий, ё Раббий, биз Сенинг номинг билан ваъз қилган эдик! Сенинг номинг билан жинларни қувиб чиқаргандик! Сенинг номинг билан кўп мўъжизалар қилган эдик–ку!»+
23Мен эса уларга дейман: «Мен сизларни асло танимайман! Йўқолинглар, эй бадкирдорлар!»+

Доно ва аҳмоқ бинокор

24•Ким Менинг бу сўзларимни эшитиб, уларга амал қилса, уйини тош устига қурган доно одамга ўхшайди. 25Ёмғир ёғиб, селлар тошиб, шамоллар эсиб, ўша уйни босиб қолибди. Лекин тош устига ўрнатилгани учун уй қуламабди. 26Бироқ ким Менинг бу сўзларимни эшитиб, уларга амал қилмаса, ўз уйини қум устига қурган аҳмоқ одамга ўхшайди. 27Ёмғир ёғиб, селлар тошиб, шамоллар эсиб, ўша уйни босиб қолибди. Уй қулаб, бутунлай вайрон бўлибди!”+

28Исо бу гапларини айтиб бўлгандан кейин, оломон Унинг таълимотидан ҳайратга тушди. 29Чунки Исо Таврот тафсирчиларидай[*] эмас[*], балки ҳокимият эгаси каби таълим берар эди+.

8–БОБ

Тери касаллигига чалинган одамни Исо соғайтиради

8^1•Исо тоғдан тушганда катта бир оломон Унинг орқасидан эргашди. 2Шу орада тери касаллигига[*] чалинган бир одам Исонинг олдига келди. У тиз чўкиб, деди:

— Ҳазрат[*], биламан, истасангиз, мени бу касалликдан Сиз поклай оласиз+.

3Исо қўлини узатиб, унга теккизди–да:

— Истайман, пок бўл! — деди. Тери касаллигига чалинган одам шу заҳоти дардидан фориғ бўлди. 4Исо унга деди:

— Менга қара! Бу тўғрида бировга оғиз оча кўрма. Бориб, ўзингни руҳонийга[*] кўрсат. Покланганингни ҳаммага исбот қилиш учун[*] Мусо амр қилган қурбонликларни келтир[*]+.

Рим юзбошисининг имони

5•Исо Кафарнаҳум шаҳрига кириб келганда, бир Рим[*] юзбошиси Унинг олдига келиб, ёлворди:

6— Ҳазрат, хизматкорим уйда тўшакка михланиб ётибди. У қаттиқ азоб чекяпти.

7— Майли, Мен бориб, хизматкорингизни соғайтираман, — деди Исо. 8Юзбоши шундай деди:

— Ҳазрат! Кулбамга оёқ босишингиз учун номуносибман. Сиз буюрсангиз, бас, хизматкорим соғайиб кетади+. 9Мен ўзим буйруққа тобе одамман, аммо менинг ҳам қўлим остида аскарларим бор. Бирига “кет” десам, кетади, бошқасига “кел” десам, келади. Бирон хизматкоримга “шуни қил” десам, қилади.

10Исо юзбошининг бу гапини эшитиб, ҳайратланди. У орқасидан эргашиб келаётганларга деди:

— Сизларга чинини айтайин: Мен Исроил халқи орасида бундай кучли имонга эга бўлган биронта одамни учратмадим+. 11Сизларга шуни айтаман: кўп одамлар шарқу ғарбдан келиб, Иброҳим, Исҳоқ ва Ёқуб билан бирга Осмон Шоҳлигида зиёфатга ўтирадилар+. 12Осмон Шоҳлигининг меросхўрлари[*] эса ташқаридаги зулматга қувиб чиқарилади. Улар у ерда қаттиқ пушаймон бўлиб, фиғон чекадилар+.

13Кейин Исо юзбошига деди:

— Боринг, сиз ишонганингиздай бўлсин.

Юзбошининг хизматкори ўша заҳоти соғайиб кетди+.

Исо кўп одамларга шифо беради

14•Исо Бутруснинг уйига келганда, унинг қайнанаси иситмалаб, тўшакда ётганини кўрди+. 15Исо унинг қўлига тегиши билан иситмаси тушди. Аёл туриб, Унга хизмат қилди+.

16Кеч кирганда[*] Исонинг олдига жин чалган кўплаб одамларни олиб келишди. У сўз билан жинларни қувиб чиқарди, хаста одамларнинг ҳаммасига шифо берди. 17Шу тариқа Ишаё пайғамбарнинг қуйидаги айтган сўзи бажо бўлди:

“Дардларимизни У Ўзига олди,

Оғриқларимиздан бизни фориғ қилди.”[*]+

Исога эргашиш шартлари

18•Исо атрофида бир талай оломонни кўриб, шогирдларига кўлнинг нариги томонига[*] ўтишни буюрди+. 19Шу пайт Исонинг олдига Таврот тафсирчиси келиб деди:

— Устоз, қаерга борсангиз ҳам, мен ортингиздан бораман.

20Исо унга шундай деди:

— Тулкиларнинг уялари бор, қушларнинг инлари бор. Инсон Ўғлининг[*] эса бош қўядиган жойи йўқ.

21Шогирд бўлган бошқа бир одам эса Исога:

— Ҳазрат, ижозат беринг, аввал бориб отамни дафн қилиб келай, — деди. 22Исо эса Унга деди:

— Сен ортимдан юр. Марҳумларни руҳан ўлик бўлганлар[*] дафн қилсинлар.

Исо бўронни тинчитади

23•Исо қайиққа тушди, шогирдлари ҳам Унга эргашиб, қайиққа тушдилар. 24Шу орада кўлда бўрон кўтарилди, тўлқинлар қайиқни сувга тўлдира бошлади. Исо эса ухлаётган эди. 25Шунда шогирдлари Исонинг олдига бориб:

— Ҳазрат, бизни қутқаринг! Ҳалок бўляпмиз! — деб Исони уйғотдилар. 26Исо уларга деди:

— Нега қўрқяпсизлар, эй имони сустлар?

Сўнг туриб, шамолга ва тўлқинларга дўқ урди. Шу ондаёқ чуқур сукунат чўкди+. 27Қайиқдагилар ҳайратланиб, бир–бирига:

— Бу ким бўлди экан–а? Ҳатто шамол ва тўлқинлар Унга бўйсунади–я! — дейишди.

Жинга чалинган икки одамга Исо шифо беради

28•Исо кўлнинг нариги қирғоғига, Гадара[*] шаҳрининг яқинига етиб борди. Шунда жинга чалинган икки одам қабрлар орасидан югуриб келиб, Исонинг қаршисидан чиқишди. Улар шунчалик ваҳший эдиларки, биронта одам у ердан ўта олмасди. 29Улар шундай деб бақиришди:

— Эй Худонинг Ўғли![*] Бизни тинч қўй! Сен бизга вақтидан олдин азоб бергани бу ерга келдингми+?

30Улардан нарироқда катта бир чўчқа подаси ўтлаб юрган эди. 31Жинлар Исога ёлвориб:

— Агар бизларни қувиб чиқарадиган бўлсанг, унда чўчқа подасига юборгин, — дейишди. 32Исо уларга:

— Боринглар! — дейиши биланоқ, жинлар одамлар ичидан чиқиб, чўчқаларга кириб олишди. Шу онда бутун чўчқа подаси тик қияликдан кўлга ёпирилиб, сувда нобуд бўлди. 33Чўчқа боқувчилар эса қочиб шаҳарга бордилар. Жинга чалинганлар билан бўлиб ўтган ҳодисани ҳаммага гапириб бердилар. 34Шунда бутун шаҳар аҳолиси Исонинг олдига борди. Уни кўргач, ҳудудимиздан чиқиб кетинг, деб ўтиниб сўрадилар+.

9–БОБ

Исо шолни соғайтиради

9^1•Исо қайиққа тушиб, кўлнинг нариги томонидаги Кафарнаҳум шаҳрига сузиб борди. У ўша пайтда Кафарнаҳумда яшарди+. 2Исо шаҳарга кириши биланоқ бир неча киши Унинг олдига тўшакда ётган бир шол одамни кўтариб келдилар. Исо уларнинг ишончини кўриб, шолга:

— Дадил бўл, ўғлим, гуноҳларинг кечирилди, — деди+. 3Шунда Таврот тафсирчиларидан баъзилари ўзларича: “Бу Одам куфрлик қиляпти–ку!” дейишди+. 4Уларнинг бу ўй–фикрларини билган Исо деди:

— Нега сизлар бундай ёмон нарсаларни ўйлайсизлар? 5Қайси бири осонроқ? “Гуноҳларинг кечирилди!” деб айтишми, ёки: “Ўрнингдан туриб юр!” деб айтишми? 6Инсон Ўғлига ер юзида гуноҳларни кечириш ҳокимияти берилган. Ҳозир шуни билиб оласизлар.

Исо шундай деди–ю, шолга:

— Ўрнингдан тур! Тўшагингни олиб, уйингга бор! — деб буюрди. 7Шол ўрнидан туриб, уйига кетди. 8Оломон бу воқеани кўриб, қўрқиб кетди[*]. Улар инсон зотига бундай ҳокимият берган Худони улуғладилар.

Исо Маттони чақиради

9•Исо йўлда давом этаркан, солиқ йиғадиган жойда ўтирган Маттони кўриб қолди. Исо унга:

— Ортимдан юр! — деди. Матто ўрнидан туриб, Исога эргашди.

10Бир оздан кейин Исо Маттонинг уйида меҳмон бўлди. Кўп солиқчилар[*] ва гуноҳкорлар келиб, Исо ва Унинг шогирдлари билан бирга дастурхон атрофига ўтирдилар. 11Фарзийлар буни кўриб, Исонинг шогирдларидан:

— Нега Устозингиз солиқчилару гуноҳкорлар билан бирга еб–ичиб ўтирибди? — деб сўрадилар+. 12Исо бу гапни эшитиб, уларга шундай жавоб берди:

— Соғлар эмас, хасталар табибга муҳтождир. 13Боринглар–да, Тавротдаги: “Мен қурбонликни эмас, раҳм–шафқатни истайман”[*] деган сўзларнинг маъносини ўрганиб келинглар. Ахир, Мен солиҳларни эмас, гуноҳкорларни тавбага чақиргани келганман+.

Рўза тутиш ҳақида савол

14•Бир куни Яҳёнинг шогирдлари Исонинг олдига келиб, шундай савол бердилар:

— Бизлар ва фарзийлар кўп рўза тутамиз, нега Сизнинг шогирдларингиз рўза тутмайдилар+?

15Исо уларга деди:

— Куёв даврада бўлганда тўйдаги меҳмонлар қайғурадими? Бироқ улар куёвдан жудо бўладиган кунлар келади, ана ўшанда рўза тутадилар+. 16Ҳеч ким эски кийимга янги матодан ямоқ солмайди. Чунки янги ямоқ эски кийимни баттар йиртиб юборади. 17Шунингдек, янги шаробни ҳам эски мешга қуймайдилар. Чунки меш ёрилиб кетади[*], шароб ҳам тўкилади, меш ҳам нобуд бўлади. Аксинча, янги шаробни янги мешга қуядилар, шунда униси ҳам, буниси ҳам сақланиб қолади.

Тирилган қиз, соғайган аёл

18•Исо уларга бу сўзларни айтиб турганда, бир синагога бошлиғи келиб қолди. У Исонинг олдида тиз чўкиб, шундай деб ёлворди:

— Қизим ҳозиргина вафот этди. Юринг, қизимга қўлингизни теккизинг, у тирилиб кетади.

19Исо ўрнидан туриб, шогирдлари билан ўша одамнинг орқасидан борди. 20Шу пайт ўн икки йилдан бери қон кетишидан азоб чекаётган бир аёл Исонинг орқасидан келиб, Унинг кийими этагига қўл теккизди+. 21У ўзича: “Агар кийимига бир тегиб олсам, соғайиб кетаман”, деб ўйлаган эди+.

22Исо орқасига ўгирилди. Аёлни кўриб, деди:

— Дадил бўл, қизим, ишончинг сени соғайтирди.

Аёл шу заҳоти дардидан халос бўлди+.

23Исо синагога бошлиғининг уйига етиб борганда, най чалувчиларни ва дод–фарёд қилаётган оломонни[*] кўрди. 24Исо:

— Ҳаммаларингиз чиқинглар! — деб буюрди. — Қизча ўлмаган, у ухлаб ётибди.

Одамлар Исонинг устидан кулишди+. 25Оломон ташқарига чиқарилгандан сўнг Исо ичкарига кириб, қизчанинг қўлидан ушлади. Қизча ўрнидан туриб кетди+. 26Бу хабар бутун атрофга ёйилди.

Исо иккита кўр одамга шифо беради

27Исо у ердан жўнаб кетаётганда, икки кўр Унинг орқасидан эргашганча дод солиб:

— Эй Довуд Ўғли[*] Исо, бизларга раҳм қилинг! — деб фарёд қилишарди+. 28Исо уйга кирганда, кўрлар Унинг ёнига келишди. Исо улардан сўради:

— Сизларга шифо бера олишимга ишонасизларми?

— Ҳа, Ҳазрат! — деб жавоб беришди улар. 29Шунда Исо уларнинг кўзларига қўлини теккизиб:

— Сизларнинг ишончингизга яраша бўлсин, — деди+. 30Уларнинг кўзлари очилиб кетди. Исо уларга:

— Буни ҳеч ким билмасин! — деб қатъий огоҳлантирди+. 31Аммо улар ўша ердан чиқибоқ, бутун атрофга Исо ҳақида овоза қилдилар+.

Исо соқов одамга шифо беради

32Улар кетгандан кейин, Исонинг олдига жин чалган бир соқовни олиб келишди. 33Исо жинни қувиб чиқаргандан кейин, соқов тилга кирди, халқ эса ҳайратда қолиб:

— Исроил халқи орасида бундай ҳодиса ҳеч қачон бўлмаган, — деди. 34Аммо фарзийлар шундай дердилар:

— У инс–жинслар ҳукмдорининг[*] кучи билан жинларни қувиб чиқаряпти+.

Ҳосил мўл, ишчилар оз

35Исо ҳамма шаҳару қишлоқларга бориб, синагогаларда таълим берарди, Худонинг Шоҳлиги тўғрисидаги Хушхабарни эълон қилиб, одамларнинг турли хасталигу дардларига шифо берарди. 36Исо оломонни кўриб, уларга ачиниб кетди, чунки улар чўпонсиз қўйлардай довдираган ва ҳолдан тойган эдилар+.

37Шунда Исо шогирдларига деди:

— Ҳосил мўл, аммо ишчилар оз. 38Шунинг учун ҳосил Эгасидан: “Ҳосилингни йиғиб олишга яна ишчилар юбор”, деб сўранглар+.

10–БОБ

Исо ўн икки ҳаворийни хизматга юборади

10^1•Исо Ўзининг ўн икки ҳаворийсини ёнига чақириб, уларга ёвуз руҳларни қувиб чиқариш ва ҳар қандай дарду хасталикларни соғайтириш қудратини берди. 2Бу ўн икки ҳаворийнинг исмлари қуйидагичадир: биринчиси Бутрус деб аталган Шимўн, унинг укаси Эндрус, Забадиёнинг ўғиллари Ёқуб ва Юҳанно, 3Филип, Бартоломей, Тўма, солиқчи[*] Матто, Халфей ўғли Ёқуб, Таддеюс[*], 4ватанпарвар[*] Шимўн ва Исога хоинлик қилган Яҳудо Ишқариёт.

5Исо ўн икки ҳаворийни жўнатаётиб, уларга қуйидагича кўрсатмалар берди: “Ғайрияҳудийлар яшайдиган жойларга оёқ босманглар, Самарияликларнинг[*] шаҳарларига кирманглар. 6Аксинча, адашган қўйларга ўхшаган Исроил халқи олдига боринглар+. 7Борганларингизда: «Осмон Шоҳлиги яқинлашди», деб эълон қилинглар+. 8Хасталарни соғайтиринглар, ўликларни тирилтиринглар, тери касаллигига[*] чалинганларни покланглар, жинларни қувиб чиқаринглар. Текин олдингизлар, текин беринглар+. 9Белбоғларингизга олтин, кумуш, ҳатто мис чақа ҳам қистириб олманглар. 10Йўлга тўрва ҳам, қўшимча кийим ҳам, чориқ ҳам, ҳасса ҳам олманглар. Чунки меҳнаткаш ўзининг нон–насибасига муносибдир+.

11Қайси шаҳар ёки қишлоққа кирсангиз, у ерда ўзингизга муносиб одамни топиб, кетгунингизча ўша одамнинг уйида туринглар. 12Уйга кирганингизда: «Хонадонингизда тинчлик–омонлик бўлсин», деб айтинглар. 13Агар у муносиб хонадон бўлса, сиз тилаган тинчлик ўша хонадонда қолади. Агарда номуносиб бўлса, тилаган тинчлигингиз ўзингизга қайтиб келади. 14Агар ким сизни қабул қилмаса ва сўзларингизга қулоқ солмаса, ўша уйдан ёки шаҳардан чиқиб кетаётганингизда оёқларингиздаги чангни қоқиб кетинглар[*]+. 15Сизга чинини айтаман: қиёмат кунида ўша шаҳарнинг ҳоли Садўм ва Ғамўра шаҳарларининг[*] ҳолидан ҳам баттар бўлади+.

Келажакдаги машаққатлар

16•Мен сизларни бўрилар орасига қўйлардай юборяпман. Сизлар илондай зийрак, каптардай оқ кўнгил бўлинглар+. 17Инсонлардан эҳтиёт бўлинглар. Чунки улар сизларни маҳкамаларга топшириб, синагогаларда калтаклайдилар. 18Мен туфайли сизларни ҳокимлар ва шоҳлар ҳузурига олиб борадилар, сизлар эса уларга ва ғайрияҳудийларга Мен ҳақимдаги Хушхабарни айтасизлар+. 19Сизларни маҳкамага олиб боришганда: «Қандай гапирамиз, нима айтамиз», деб хавотир олманглар. Нима айтишингиз ўша вақтда сизларга билдирилади. 20Ўшанда сизлар эмас, балки Отангиз Худонинг Руҳи сизлар орқали гапиради+.

21Ака укасини, ота боласини ўлимга топширади. Болалар ўз ота–оналарига қарши чиқиб, уларни ўлдиртирадилар+. 22Менинг номим туфайли ҳамма сизлардан нафратланади. Лекин охиригача бардош берган нажот топади+. 23Агар сизларни бир шаҳарда қувғин қилсалар, бошқасига қочиб боринглар. Сизларга чинини айтайин: сизлар Исроилнинг шаҳарларини айланиб чиқишга улгурмасингиздан, Инсон Ўғли келади+.

24Шогирд устозидан устун эмас, қул ҳам ўзининг хўжайинидан устун эмас+. 25Шогирд устозидай, қул хўжайинидай бўлса кифоя. Агар уй эгасини Баалзабул, яъни инс–жинслар ҳукмдори[*] деб атаган бўлишса, уй аҳлини ундан баттар ном билан аташади!+

Қўрқиш ва қўрқмаслик ҳақида

26Шундай бўлса–да, одамлардан қўрқманглар! Ахир, ҳар қандай яширин нарса маълум бўлади, ҳар қандай сир очилади+. 27Сизга қоронғида гапираётганларимни ёруғда айтинглар. Қулоғингизга шивирлаб айтганларимни уйларнинг томи устидан бақириб, эълон қилинглар. 28Танани ўлдириб, жонни ўлдира олмайдиганлардан қўрқманглар. Худодан қўрқинглар! Чунки У жонни ҳам, танани ҳам дўзахда ҳалок этишга қодир+. 29Иккита чумчуқ бир тангага[*] сотилади, шундай эмасми? Бироқ буларнинг биронтаси ҳам осмондаги Отангизнинг хоҳишисиз ерга тушмайди. 30Сизларнинг эса ҳатто бошингиздаги ҳар бир тола сочингиз саналган. 31Шунинг учун қўрқманглар, сизлар кўплаб чумчуқлардан қадрлироқсизлар+.

Исога лойиқ бўлиш ҳақида

32Ким Мени инсонлар олдида тан олса, Мен ҳам осмондаги Отамнинг олдида уни тан оламан+. 33Аммо ким инсонлар олдида Мени рад этса, Мен ҳам осмондаги Отамнинг олдида уни рад этаман+.

34•Мени ер юзига тинчлик олиб келган, деб ўйламанглар. Мен тинчлик эмас, қилич олиб келганман+. 35Ўғилни отасидан, қизни онасидан, келинни қайнанасидан ажратиш учун келганман. 36Инсоннинг душманлари ўз уйидагилари бўлади[*]+. 37Кимки отасини ёки онасини Мендан ортиқ севса, Менга лойиқ эмас. Кимки ўғлини ёки қизини Мендан ортиқ севса, Менга лойиқ эмас. 38Кимки ўз хочини олиб[*], ортимдан юрмаса, Менга лойиқ эмас+. 39Ўз жонини аямоқчи бўлган уни йўқотади. Мен учун жонини берган эса, уни асраб қолади+.

40Сизни қабул қилган одам Мени қабул қилган бўлади. Мени қабул қилган эса Мени Юборганни қабул қилган бўлади+. 41Кимки пайғамбарни пайғамбар бўлгани учун қабул қилса, пайғамбарга муносиб мукофотни олади. Кимки солиҳ одамни солиҳ бўлгани учун қабул қилса, солиҳга муносиб мукофотни олади+. 42Агар сиз шогирдларимнинг энг кичигига у Менинг шогирдим бўлгани учун бир пиёла совуқ сув берсангиз, албатта мукофотингизни оласиз, деб сизга чинини айтаман.”+

11–БОБ

Исо Масиҳ ва Яҳё чўмдирувчи

11^1•Исо ўн икки шогирдига кўрсатмаларни бериб бўлгандан кейин, яқин атрофдаги шаҳарларда таълим бериш ва ваъз айтиш учун кетди. 2Яҳё бу пайтда зиндонда эди[*], у Исонинг қилаётган ишларини эшитиб, шогирдларини[*] Исонинг олдига+
3шундай савол билан юборди: “Келадиган Зот Сизмисиз, ёки биз бошқасини кутайликми?”

4Исо Яҳёнинг шогирдларига шундай жавоб берди:

— Боринглар, кўриб эшитаётганларингизни Яҳёга айтинглар: 5кўрлар кўрмоқда, чўлоқлар юрмоқда, тери касаллигига[*] чалинганлар тузалмоқда, карлар эшитмоқда, ўликлар тирилмоқда, йўқсиллар Хушхабарни эшитмоқда+. 6Мендан юз ўгирмаганлар нақадар бахтлидир!+

7Яҳёнинг шогирдлари кетаётганларида, Исо оломонга Яҳё ҳақида гапира бошлади: “Саҳрога нимани кўргани бордингизлар? Шамолда ҳилпираб турган қамишними+? 8Хўш, нимани кўргани бордингизлар? Башанг кийинган одамними? Башанг кийинганлар шоҳ саройида бўлади–ку! 9Ундай бўлса, нимани кўргани бордингизлар? Пайғамбарними? Ҳа, сизларга шуни айтай: сизлар пайғамбардан ҳам улуғини кўрдингизлар!+
10У ҳақда шундай ёзилган:

«Мана, Сендан олдин Мен Ўз элчимни юборяпман,

У Сен учун йўлни ҳозирлайди.»[*]+

11Сизларга чинини айтай: бутун инсон зоти орасида Яҳё чўмдирувчидан улуғи йўқ. Аммо Осмон Шоҳлигида энг кичик ҳисобланган одам ҳам ундан улуғроқдир+. 12Яҳё чўмдирувчи давридан шу кунгача одамлар Осмон Шоҳлигига шафқатсиз ҳужум қилмоқдалар. Зўравонлар Осмон Шоҳлигини қўлга киритишга ҳаракат қилмоқдалар+. 13Яҳё чўмдирувчидан олдин ўтган ҳамма пайғамбарларнинг битикларида ва Таврот китобида[*] Осмон Шоҳлиги ҳақида башорат қилинган. 14Агар бу башоратларга ишонишни истасангизлар, Яҳё — келиши башорат қилинган Илёсдир[*]+. 15Кимнинг эшитар қулоғи бўлса, эшитсин!+

16Бу наслни кимга қиёсласам бўлади? Улар болаларга ўхшайдилар, майдонда ўтириб олиб, шундай дея бир–бирларига бақирадилар:

17«Сизлар учун най чалдик, аммо рақсга тушмадингиз,

Биз оҳ–воҳ қилдик, аммо сизлар қайғурмадингиз.»

18Яҳё келганда, у на еди, на ичди, шунинг учун ҳамма: «Уни жин урибди», дейдилар+. 19Инсон Ўғли келганда эса ҳам еди, ҳам ичди. Аммо Уни: «Ебтўймас, шаробхўр, солиқчилар[*] ва гуноҳкорларнинг дўсти», дейдилар. Лекин билиб қўйинглар: донолик тўғри эканлиги ўз натижасидан аён[*].”+

Гуноҳкор шаҳарларнинг ҳолига вой

20•Исо баъзи шаҳарларда кўп мўъжизалар кўрсатганди, аммо халқ ўз гуноҳлари учун тавба қилмади. Исо ўша шаҳарлар аҳолисига таъна қилди: 21“Сенинг ҳолингга вой, эй Хоразин! Сенинг ҳолингга вой, эй Байтсайда! Агар сизларда қилинган мўъжизалар Тир билан Сидон шаҳарларида[*] қилинганда эди, улар аллақачон қанорга ўраниб, бошларига кул сочиб[*], тавба қилган бўлардилар+. 22Бироқ сизларга айтайин: қиёмат кунида сизнинг ҳолингиз Тир ва Сидоннинг ҳолидан баттар бўлади+. 23Эй Кафарнаҳум! Худо сени кўкларга кўтаради деб ўйлайсанми?! Йўқ, У сени тубсиз чуқурликка улоқтиради! Агар сенда юз берган мўъжизалар Садўмда[*] бўлганда эди, у шаҳар шу кунгача сақланиб қолган бўлар эди+. 24Бироқ сенга айтайин: қиёмат кунида сенинг ҳолинг Садўм шаҳрининг ҳолидан баттар бўлади.”+

Ҳолдан тойганларга ором ваъдаси

25•Ўша вақтда Исо яна шундай деди: “Эй Ота, еру осмоннинг Эгаси! Сен бу ишларни донолару идроклилардан яшириб, гўдакларга маълум этганинг учун Сенга шукурлар айтаман+. 26Ҳа, Ота, бу Сенинг эзгу хоҳишинг эди.

27Отам ҳамма нарсани Менинг ихтиёримга топширган. Ўғилни Отадан бошқа ҳеч ким билмайди. Отани ҳам Ўғилдан бошқа ва Ўғил аён қилишни истаган одамдан бошқа ҳеч ким билмайди+.

28Эй ҳолдан тойганлар, оғир юк остида қолганлар, ҳаммаларингиз Менинг олдимга келинглар! Мен сизларга ором бераман+. 29Менинг бўйинтуруғимни[*] тақиб олинглар, Мендан ўрганинглар. Чунки Мен юмшоқ кўнгил ва камтаринман. Шунда сизларнинг жонларингиз ором топади+. 30Ахир, Менинг бўйинтуруғим қулай, юким енгилдир.”+

12–БОБ

Шаббат кунига риоя қилиш ҳақида

12^1•Орадан кўп ўтмай Исо Шаббат куни буғдойзордан ўтиб бораётган эди. Оч қолган шогирдлари бошоқлардан узиб, донларини еярдилар[*]+. 2Фарзийлар буни кўриб, Исога:

— Қара, шогирдларинг Шаббат куни қонунга хилоф иш[*] қиляптилар! — дейишди+.

3Исо уларга деди:

— Довуд ҳамроҳлари билан оч қолганда нималар қилганини[*] наҳотки сизлар ҳеч ўқимаган бўлсангизлар?!+
4У Худонинг уйига кириб, муқаддас нонларни[*] еган. Қонунга мувофиқ эса бундай нонларни фақат руҳонийлар ейишга ҳақли эдилар. Довудга ва унинг ҳамроҳларига бундай нонларни ейиш тақиқланган эди!+
5Ёки Шаббат кунида Маъбаддаги руҳонийлар Шаббат қонунини бузсалар ҳам, айбдор бўлмасликларини Тавротда ўқимаганмисизлар?[*]+
6Сизларга шуни айтай: бу ерда Маъбаддан ҳам улуғ бир Зот турибди+. 7Агар сизлар: “Мен қурбонликни эмас, раҳм–шафқатни истайман”[*] деган сўзларнинг маъносини тушунганингизда эди, айбсиз одамларни ҳукм қилмаган бўлар эдингизлар+. 8Зотан, Инсон Ўғли Шаббат кунининг ҳам Ҳокимидир.

9•Исо у ердан кетиб, синагогага борди. 10У ерда қўли шол бир одам бор эди. Исони айбламоқчи бўлган баъзи одамлар Унга шундай савол бердилар:

— Қонунга кўра, Шаббат куни хасталарга шифо бериш мумкинми+?

11Исо уларга шундай жавоб берди:

— Агар бир дона қўйингиз бўлса–ю, ўша қўйингиз Шаббат куни чуқурга тушиб кетса, уни чиқариб олмасмидингиз?! 12Одам эса қўйдан анча қадрлироқ–ку! Шунга кўра, Шаббат куни яхшилик қилиш қонунга мувофиқдир+.

13Қўли шол одамга Исо:

— Қўлингни узат! — деди. У қўлини узатиши биланоқ, қўли нариги қўлидай соппа–соғ бўлиб қолди+. 14Фарзийлар эса ташқарига чиқиб, Исони ҳалок қилиш учун тил бириктиришди.

Исо — Эгамиз танлаган Қул

Исо фарзийларнинг бу ниятини билиб, у ердан кетди. 15Бир талай оломон Исога эргашди. У хасталарнинг ҳаммасига шифо бериб, 16“Менинг кимлигимни айтманглар!” деб уларга буюрарди+. 17Шу тариқа Ишаё пайғамбарнинг айтган қуйидаги сўзлари бажо бўлди:+

18“Мана Менинг Қулим,
Ўзим Уни танлаб олганман.
У кўнглимни мамнун этган Суюклигимдир.
Мен Унга Ўз Руҳимни бераман,
У адолатни элатларга эълон қилади.
19Жанжаллашмайди, бақирмайди,
Кўчаларда ҳеч ким Унинг овозини эшитмайди.
20У эзилган қамишни синдирмайди,
Тутаётган пиликни ўчирмайди,
Қатъият билан адолат ўрнатади.
21Элатлар Унинг исмига умид боғлайди.”[*]

Исо ва шайтон

22•Шундан кейин Исонинг олдига жин чалган бир одамни олиб келишди. У ҳам кўр, ҳам соқов эди. Исо унга шифо бергач, у гапирадиган ва кўрадиган бўлди. 23Бутун халқ ҳайратда қолиб: “Бу Довуднинг Ўғли[*] эмасмикан?!” дерди+. 24Бу воқеани эшитган фарзийлар эса шундай дедилар: “У инс–жинслар ҳукмдори Баалзабулнинг[*] кучи билан жинларни қувиб чиқаряпти.”+

25Исо уларнинг нима ҳақида ўйлаётганини билиб турарди. У шундай деди: “Низо туфайли ўз ичидан бўлиниб кетган ҳар бир шоҳлик хароб бўлади, низо туфайли бўлинган шаҳар ҳам, хонадон ҳам барбод бўлади. 26Агар шайтон шайтонни қувиб чиқарса, унинг шоҳлиги ўзаро бўлинган бўлади. Бундай шоҳлик қандай тура олади?! 27Агар Мен жинларни Баалзабулнинг кучи билан қувиб чиқараётган бўлсам, у ҳолда ўз шерикларингиз кимнинг кучи билан жинларни қувиб чиқаришяпти? Шу сабабдан ҳам улар сизларни ҳукм қилади+. 28Агар Мен жинларни Худонинг Руҳи билан қуваётган бўлсам, демак, Унинг Шоҳлиги сизларга ҳам келган.

29Ким кучли одамнинг уйига бостириб кириб, унинг мол–мулкини талон–тарож қила олади? Аввал у уйнинг эгасини боғлаб қўйиши керак, кейингина уйини талон–тарож қила олади+. 30Ким Мен томонда бўлмаса, Менга қаршидир. Ким Мен билан бирга йиғмаса, сочади+.

31Шунинг учун сизларга айтаман: инсонларнинг ҳар қандай гуноҳи ва куфрлиги кечирилади. Лекин Муқаддас Руҳга куфрлик қилганлар[*] кечирилмайди+. 32Ким Инсон Ўғлига қарши сўз айтса, кечирилади. Лекин ким Муқаддас Руҳга қарши сўз айтса, икки дунёда ҳам кечирилмайди.

33Яхши дарахт яхши мева беради, ёмон дарахт эса ёмон мева беради. Ҳар бир дарахтнинг қандайлигини мевасидан билса бўлади+. 34Вой илонлар зоти! Сизлар ёвуз бўла туриб, яхши нарса гапира олармидингиз?! Ахир, одамнинг дили нимага тўлиб–тошса, ўша тилига чиқади!+
35Яхши одам юрагининг эзгулик хазинасидан яхшилик чиқаради, ёмон одам юрагининг ёмонлик хазинасидан ёмонлик чиқаради+. 36Яна шуни айтиб қўяй: сизлар айтадиган ҳар бир бемаъни сўзингиз учун қиёмат кунида ҳисоб берасизлар+. 37Сизлар ўз сўзларингиз асосида ё оқланасизлар, ёки айбланасизлар.”+

Юнус пайғамбарнинг аломати

38•Шунда Таврот тафсирчилари ва фарзийлардан баъзилари Исога: “Устоз, бизга бир аломат кўрсатишингизни хоҳлар эдик”, дедилар+.

39Исо уларга жавобан деди: “Бу қабиҳ ва бевафо насл аломат сўраяпти, аммо уларга Юнус пайғамбарнинг аломатидан[*] бошқа аломат берилмайди+. 40Юнус уч кечаю кундуз наҳанг балиқнинг қорнида бўлганидай, Инсон Ўғли ҳам уч кечаю кундуз ер бағрида бўлади+. 41Найнаво[*] аҳолиси қиёмат кунида ўрнидан туриб, бу наслни маҳкум этади. Чунки Найнаволиклар Юнуснинг ваъзидан кейин тавба қилганлар. Бу ерда эса Юнусдан ҳам буюкроқ бир Зот турибди!+
42Жануб маликаси[*] қиёмат кунида ўрнидан туриб, бу наслнинг одамларини маҳкум этади. Чунки Сулаймоннинг доно таълимотини тинглагани малика дунёнинг у четидан келган эди. Бу ерда эса Сулаймондан ҳам буюкроқ бир Зот турибди!+

43•Ёвуз руҳ инсондан чиққандан кейин, ҳузур–ҳаловат излаб, сувсиз ерларни кезади, лекин топмайди. 44Сўнг: «Чиққан уйимга қайтиб бораман», дейди. Уйига келганда, уйни кимсасиз, супурилган ва йиғиштирилган ҳолда кўради. 45Шунда бориб, ўзидан ҳам ёвузроқ бошқа етти руҳни эргаштириб келади ва улар билан уйга кириб, жойлашиб олади. Охир–оқибат ўша одамнинг аҳволи олдингидан ҳам баттар бўлади. Бу ёвуз насл ҳам худди ўша кўйга тушади.”+

Исонинг онаси ва укалари

46•Исо оломонга гапираётганда, онаси билан укалари Уни ташқарида кутиб турган эдилар. Улар Исо билан гаплашмоқчи эдилар+. 47Кимдир Исога деди:

— Онангиз билан укаларингиз ташқарида туришибди, улар Сиз билан гаплашмоқчи.

48Исо эса бу гапларни айтган одамга шундай жавоб берди:

— Менинг онам ким? Укаларим ким?

49Сўнг қўли билан шогирдларини кўрсатиб, деди:

— Мана, Менинг онам ва укаларим! 50Осмондаги Отамнинг иродасини бажо келтирганлар Менинг укам, синглим ва онам бўлади+.

13–БОБ

Уруғ сепувчи ҳақида масал

13^1•Ўша куни Исо уйдан чиқиб, кўл бўйига бориб ўтирди. 2Унинг атрофида шу қадар кўп оломон тўпландики, У қайиққа тушиб, ўтиришга мажбур бўлди. Оломон эса кўл қирғоғида турарди. 3Исо масал орқали халққа кўп нарсаларни ўргатди: “Қулоқ солинглар! Бир деҳқон уруғ сепгани чиқибди. 4У уруғ сепаётганда баъзи уруғлар сўқмоқ йўл устига тушибди. Қушлар учиб келиб, уруғларни чўқиб кетибди. 5Баъзи уруғлар тупроғи кам тошлоққа тушибди. Тупроқ кам бўлгани учун уруғлар тез кўкариб чиқибди. 6Бироқ қуёш чиққач, қовжираб, илдизи бўлмагани учун сўлиб қолибди. 7Бошқа уруғлар тиканлар орасига тушибди. Тиканлар ўсиб, уруғларни бўғиб қўйибди+. 8Яна бошқа уруғлар эса яхши тупроққа тушибди. Баъзилари юз, баъзилари олтмиш, баъзилари эса ўттиз баробар кўп ҳосил берибди. 9Кимнинг эшитар қулоғи бўлса, эшитсин!”+

Масалларнинг мақсади

10•Шундан кейин шогирдлар келиб, Исодан сўрадилар:

— Нега одамларга масаллар билан гапиряпсиз?

11У шундай жавоб берди: “Осмон Шоҳлигининг сирларини билиш уларга эмас, сизларга берилган+. 12Зеро, кимда бор бўлса, унга яна берилади ва унда мўл–кўлчилик бўлади. Аммо кимда йўқ бўлса, бори ҳам тортиб олинади+. 13Одамларга масаллар билан гапираётганимнинг сабаби шуки, улар қараб туриб кўрмайдилар, қулоқ солиб туриб, эшитмайдилар ва англамайдилар+. 14Ишаёнинг башорати уларда бажо бўлган:

«Сизлар тинглаб турасиз–у, лекин ҳеч тушунмайсиз,

Қараб турасиз–у, аммо ҳеч англаб етмайсиз.
15Зеро, бу халқнинг ақли ўтмас бўлиб қолди,
Қулоқлари гаранг бўлди,
Кўзларини юмиб олишди.
Акс ҳолда, кўзлари кўрган бўларди,
Акс ҳолда, қулоқлари эшитган бўларди,
Ақллари англаган бўларди,
Яна Менга қайтган бўлишарди,
Мен уларга шифо берган бўлардим.»[*]+

16Сизлар эса ниҳоятда бахтлисизлар! Ахир, сизларнинг кўзларингиз кўради, қулоқларингиз эшитади+. 17Сизларга чинини айтай: қанчадан–қанча пайғамбарлар, қанчадан–қанча солиҳ одамлар сиз кўрганларни кўришни истаганлар, аммо кўрмаганлар. Сизлар эшитганларингизни эшитишни улар истаганлар, аммо эшитмаганлар+.

Уруғ сепувчи ҳақидаги масалнинг маъноси

18•Уруғ сепувчи ҳақидаги масалнинг маъносини англаб олинглар. 19Осмон Шоҳлиги тўғрисидаги каломни эшитган, аммо тушуниб олмаган одамга ёвуз шайтон келиб, унинг юрагига экилган каломни ўғирлаб кетади. Сўқмоқ йўл устига тушган уруғлар ана шуларга ишорадир. 20Тошлоқ ерга сепилган уруғлар эса шундай одамларни билдиради: улар каломни эшитганда, уни дарров севинч билан қабул қиладилар. 21Лекин уларнинг илдизи бўлмагани учун узоқ вақтга чидамайдилар. Калом туфайли қийинчилик ёки қувғинга дучор бўлишса, дарров чекинадилар+. 22Тиканлар орасига сепилган уруғлар шундай одамларни билдирадики, улар Худонинг каломини эшитадилар, лекин дунёнинг ташвишлари ва бойликка ўчлик каломни бўғиб қўяди, калом эса самарасиз қолади+. 23Яхши тупроққа сепилган уруғлар эса шундай одамларни билдиради: улар каломни эшитиб, унинг маъносини тушуниб оладилар. Уларнинг баъзилари юз баробар, баъзилари олтмиш баробар ва баъзилари ўттиз баробар мўл ҳосил берадилар.”+

Бегона ўт ҳақида масал

24Исо уларга бошқа бир масал айтиб берди: “Осмон Шоҳлигини ўз даласига яхши уруғ сепган бир одамнинг вазиятига ўхшатса бўлади. 25Ҳамма ухлаб ётганда, душман келиб, буғдойзорга бегона ўт уруғини сепиб кетибди. 26Буғдой ўсиб, бошоқлай бошлаганда, бегона ўтлар ҳам ўсиб чиқибди. 27Хизматкорлар келиб, хўжайинига айтибдилар:

— Хўжайин, далангизга яхши уруғ эккан эдингиз–ку! Манави бегона ўтлар қаёқдан пайдо бўлди экан?

28— Бу душманнинг иши, — деб жавоб берибди хўжайин. Хизматкорлар хўжайинга:

— Истасангиз, биз бориб ўша ўтларни юлиб ташлаймиз.

29— Йўқ, — дебди у, — сизлар бегона ўтларни юлаётганларингизда, буғдойни ҳам қўшиб юлиб олишингиз мумкин. 30Майли, ўрим–йиғим пайтигача буғдой билан бирга бегона ўтлар ҳам ўсаверсин. Пайти келганда ўроқчиларга: “Аввал бегона ўтларни йиғиштириб, боғланглар–да, ёқиб юборинглар, кейин буғдойни йиғиштириб, омборхонамга жойланглар”, дейман.”+

Хантал уруғи ҳақида масал

31•Исо уларга яна бошқа бир масални айтиб берди: “Осмон Шоҳлиги бир одам ўз боғига сепган хантал уруғига[*] ўхшайди. 32Хантал уруғларнинг энг майдаси бўлса–да, ўсиб чиққанда, ҳамма кўкатлардан баланд бўлади. У шундай дарахт бўладики, қушлар унинг шохларига уя қуради.”+

Хамиртуруш ҳақида масал

33Исо уларга бошқа бир масални ҳам айтиб берди: “Осмон Шоҳлиги хамиртурушга ўхшайди. Аёл бир бўлак хамиртурушни бир тоғора[*] унга қорса ҳам, ҳамма хамир ошади.”+

34Исо буларнинг ҳаммасини оломонга масаллар билан гапирди. Уларга ҳеч нарса тўғрисида масалсиз гапирмасди. 35Шундай қилиб, пайғамбарнинг қуйидаги сўзлари бажо бўлди:

“Оғзимни масалга очаман,
Дунё яратилгандан бери сир сақланганларни
Сизга эълон қиламан.”[*]+

Бегона ўт ҳақидаги масалнинг маъноси

36Шундан кейин Исо оломон олдидан кетиб, уйга кирди. Шогирдлари Исонинг олдига келиб:

— Бегона ўтлар ҳақидаги масални бизга тушунтириб беринг, — дедилар. 37Исо шундай жавоб берди: “Яхши уруғ сепувчи Инсон Ўғлидир. 38Дала оламдир, яхши уруғлар — Осмон Шоҳлигининг одамлари, бегона ўтлар эса ёвуз шайтоннинг одамларидир+. 39Бегона ўтларни сепган душман — иблис, ўрим–йиғим — охирзамон, ўроқчилар эса фаришталардир+. 40Бегона ўтларни йиғиштириб, оловда ёқишгандай, охирзамонда ҳам худди шундай воқеа юз беради. 41Инсон Ўғли Ўз фаришталарини юборади. Фаришталар Унинг Шоҳлигидан гуноҳга ундаган ҳаммани ва барча бадкирдорларни йиғиб оладилар+. 42Уларни ловуллаб турган ўчоққа ташлайдилар. Бадкирдорлар у ерда қаттиқ пушаймон бўлиб, фиғон чекадилар+. 43Шунда солиҳлар ўз Оталарининг Шоҳлигида қуёш каби порлайдилар. Кимнинг эшитар қулоғи бўлса, эшитсин!+

Яширилган хазина ҳақида масал

44Осмон Шоҳлиги далада яширилган хазинага ўхшайди. Бир одам уни топиб олибди. Уни яна яшириб, хурсанд бўлганидан бор–йўғини сотиб, у далани харид қилибди.

Қимматбаҳо марварид ҳақида масал

45Осмон Шоҳлиги нодир марварид излаётган бир савдогарга ўхшайди. 46Савдогар қимматбаҳо марваридни топганда, бор–йўғини сотиб, марваридни харид қилибди.

Тўр ҳақида масал

47Осмон Шоҳлиги балиқчилар денгизга ташлаган тўрга ўхшайди. Тўрга турли хил балиқлар тутилибди+. 48Тўр тўлгач, балиқчилар уни қирғоққа тортиб чиқаришибди ва ўтириб, яхши балиқларни саватларга солишибди, ёмонларини эса ташлаб юборишибди+. 49Охирзамонда ҳам худди шундай бўлади: фаришталар келиб, фосиқларни солиҳлар орасидан ажратиб олиб,+
50ловуллаган ўчоққа ташлайдилар. Ўчоққа тушганлар қаттиқ пушаймон бўлиб, фиғон чекадилар.”+

51Исо шогирдларидан сўради:

— Буларнинг ҳаммасини тушундингизларми?

— Тушундик, — деб жавоб берди улар. 52Исо уларга деди:

— Шундай экан, Осмон Шоҳлигига шогирд тушган ҳар бир Таврот тафсирчиси омборидан ҳам янги, ҳам эски нарсаларни олиб чиқаётган уй эгасига ўхшайди.

Исо Ўз юртида рад этилади

53•Исо бу масалларни айтиб бўлгач, у ердан кетди. 54У она шаҳрига[*] келиб, синагогада одамларга таълим берди. Одамлар эса ҳайратга тушиб дедилар:

— Бу Одам шунча доноликни ва мўъжиза кўрсатиш қудратини қаердан олган экан–а+? 55Бу ўша дурадгорнинг ўғли эмасми?! Онасининг исми Марям, укалари Ёқуб, Юсуф, Шимўн ва Яҳудо–ку!+
56Унинг сингиллари ҳам орамизда яшайди! Бундай буюк ишларни У қандай қилар экан–а?

57Одамлар Исодан қаттиқ хафа бўлдилар. Исо эса уларга деди:

— Пайғамбар она шаҳридан ва ўз уйидан бошқа ҳамма ерда иззатланади+.

58Одамларнинг ишончсизлиги туфайли, Исо у ерда ҳеч қандай мўъжиза кўрсатмади.

14–БОБ

Яҳё чўмдирувчининг ўлими

14^1•Шу орада вилоят ҳукмдори[*] Ҳирод[*] Исо тўғрисидаги хабарларни эшитиб, 2амалдорларига деди: “Бу Яҳё чўмдирувчи эканлиги аниқ! У тирилиб келган, шунинг учун мўъжизалар кўрсатиш қудратига эга.”+

3Унинг бу гапни айтишига сабаб шу эди: бундан анча вақт олдин Ҳирод Яҳёни ҳибсга олганди. У ўз укаси Филипнинг хотини Ҳиродия дастидан Яҳёни кишанлаб, зиндонга ташлаган эди+. 4Чунки Яҳё унга: “Бу хотин билан яшашингиз қонунга зид”, деб айтар эди+. 5Ҳирод Яҳёни ўлдиришни хоҳлаган бўлса–да, халқдан қўрққан эди. Чунки одамлар Яҳёни пайғамбар деб билишарди+.

6Ҳироднинг туғилган куни бўлганда, Ҳиродиянинг қизи ўртага чиқиб рақсга тушди. Қизнинг рақси Ҳиродга шунчалик ёқдики, 7Ҳирод унга:

— Онт ичаман, сўраган нарсангни муҳайё қиламан, — деб ваъда берди+. 8Қиз эса онасининг гапига кириб:

— Менга Яҳё чўмдирувчининг бошини лаганда келтириб беринг! — деди.

9Шоҳ айтган гапидан афсус чекди, аммо меҳмонлари олдида қасам ичгани учун қизнинг илтимосини бажаришни буюрди. 10У зиндонга одам юбориб, Яҳёнинг бошини олдирди. 11Унинг бошини лаганда келтириб қизга бердилар, қиз эса онасига олиб бориб берди. 12Яҳёнинг шогирдлари келиб, устознинг жасадини олдилар, уни дафн этдилар. Сўнг бориб, Исога хабар бердилар+.

Исо 5000 кишини тўйдиради

13•Яҳё ҳақидаги хабарни эшитгандан кейин, Исо қайиққа тушиб[*], ёлғиз Ўзи кимсасиз жойга сузиб кетди. Оломон эса бу ҳақда эшитиб, шаҳарлардан пиёда Унинг орқасидан эргашди. 14Исо қайиқдан чиққанда, катта бир оломонни кўрди. Уларга ачиниб кетиб, хасталарига шифо берди.

15Кеч кирганда, шогирдлар Исонинг олдига келиб дедилар:

— Бу жой кимсасиз экан, бунинг устига, жуда кеч бўлиб қолди. Халқни жўнатиб юборинг, токи улар атрофдаги қишлоқларга бориб, ўзларига егулик сотиб олишсин.

16Исо уларга деди:

— Кетишларига ҳожат йўқ, сизлар уларга овқат беринглар+.

17— Бизда бор–йўғи бешта нон ва иккита балиқ бор, — деб жавоб берди шогирдлар.

18— Ўша нарсаларни Менга олиб келинглар, — деди Исо. 19У одамларга майсалар устига ўтиришни буюрди. Сўнг бешта нон билан иккита балиқни олди–да, осмонга қараб шукрона дуосини ўқиди. У нонларни синдириб, шогирдларига берди, шогирдлар нонларни одамларга тарқатишди. 20Ҳамма еб тўйди. Ортиб қолган нон бурдаларини йиғиб олишганда, тўла ўн икки сават чиқди. 21Аёллар ва болаларни ҳисобга олмаганда, тахминан беш мингга яқин одам нон еган эди+.

Исо сув устида юради

22•Исо вақт ўтказмай, шогирдларини қайиққа тушириб, кўлнинг нариги томонига[*] кетишга мажбур қилди. Оломонни эса уйларига қайтариб жўнатиб юборди. 23У одамларни кеткизиб юборгандан кейин, ибодат қилиш учун бир Ўзи тепаликка чиқди. Оқшом тушди, У ҳамон ўша ерда ёлғиз эди+. 24Қайиқ эса қирғоқдан анча узоқлашиб қолганди. Шамол қайиққа қарши эсаётгани учун тўлқинлар қайиққа келиб уриларди.

25Эрта саҳарда Исо кўл устида юриб, шогирдлари ёнига келди. 26Шогирдлар эса кўл юзида юриб келаётган Исони кўриб, қаттиқ ваҳимага тушишди. Қўрққанларидан:

— Бу арвоҳ–ку! — деб бақириб юборишди+. 27Лекин Исо ўша заҳоти уларга:

— Дадил бўлинглар! Қўрқманглар, бу Менман! — деди. 28Шунда Бутрус:

— Ҳазрат, агар ҳақиқатан бу Сиз бўлсангиз, амр беринг, мен сув устида юриб Сизнинг олдингизга борай, — деди. 29Исо:

— Кел! — деди. Бутрус қайиқдан чиқиб, сув устида юрганича Исо томон йўл олди. 30Аммо шамолнинг кучли эканлигидан қўрқиб кетди. У сувга чўка бошлаб:

— Ҳазрат, мени қутқаринг! — деб бақирди. 31Исо шу заҳоти қўлини чўзиб, Бутрусни ушлади–да:

— Эй имони суст, нега иккиландинг?! — деди+.

32Улар қайиққа тушганларидан кейин, шамол тинди. 33Қайиқдагилар Исога сажда қилиб:

— Сиз ҳақиқатан ҳам Худонинг Ўғлисиз![*] — дедилар+.

34Улар кўлдан сузиб ўтиб[*], Генисарет[*] ўлкасига келдилар+. 35У ердаги одамлар Исони танидилар ва атрофга хабар юбориб, ҳамма хасталарни Исонинг олдига олиб келдилар. 36Хасталар Исодан: “Ҳеч бўлмаса кийимингизнинг этагига қўл теккизайлик”, деб илтимос қилишарди. Унга қўл теккизганларнинг ҳаммаси шифо топишарди.

15–БОБ

Диний урф–одатлар ва Худонинг амри

15^1•Қуддусдан фарзийлар ва Таврот тафсирчилари Исонинг олдига келиб, шундай дедилар:

2— Нега Сизнинг шогирдларингиз ота–боболаримизнинг урф–одатларига амал қилмаяптилар? Нега овқатланишдан олдин қўлларини ювмайдилар?[*]+

3Исо уларга жавоб бериб деди:

— Ўзларингиз–чи? Нега ўз урф–одатингизни деб, Худонинг амрини бузиб юрибсизлар+? 4Худо: “Ота–онангизни ҳурмат қилинг. Отасини ёки онасини хўрлаган ҳар қандай одамга ўлим жазоси берилсин”[*], деб айтган+. 5Аммо сизлар шундай таълим берасизлар: одам ўз отаси ёки онасига: “Фарзандлик бурчим — Худога инъом қилинган, — деса, 6— у ота–онасини ҳурмат қилмаса ҳам бўлади.” Шу тариқа сизлар ўз таълимотингиз билан Худонинг каломини бекор қиляпсизлар. 7Сизлар иккиюзламачисизлар! Ишаё пайғамбар сиз ҳақингизда тўғри айтган:+

8“Худо айтди:
«Бу халқ Мени тилидагина иззат қилади[*],
Юраклари эса Мендан узоқдир.
9Улар Менга сажда қиладилар,
Аммо саждалари беҳудадир.
Чунки улар инсон яратган қоидаларни
Илоҳий қонун деб ўргатадилар.»”[*]+

Инсонни нима ҳаром қилади?

10Кейин Исо халқни ёнига чақириб, деди:

— Менга қулоқ солиб, тушуниб олинглар! 11Оғизга кирадиган нарса эмас, балки оғиздан чиқадиган нарса инсонни ҳаром қилади+.

12Шунда шогирдлар Исонинг олдига бориб дедилар:

— Айтган бу гапингиз фарзийларга қаттиқ ботганини билдингизми?

13Исо шундай жавоб берди:

— Осмондаги Отам ўтқазмаган ҳар қандай ўсимлик илдизи билан суғуриб ташланади+. 14Фарзийларга эътибор берманглар. Улар ўзлари кўр ва кўрларга йўлбошчилик қиладилар. Агар кўр одам кўрни етакласа, иккаласи ҳам чуқурга йиқилиб тушади+.

15Шунда Бутрус:

— Халққа айтган гапингизни бизга тушунтириб беринг! — деди.

16— Шунчалик ҳам бефаҳм бўласизларми?! — деди Исо. — 17Оғизга кирадиган ҳар бир нарса қоринга ўтиб, керакли жойдан чиқиб кетишини наҳотки тушунмасангизлар? 18Аммо оғиздан чиқадиган нарсалар юракдан чиқади. Ана ўшалар инсонни ҳаром қилади+. 19Чунки инсон юрагидан ёмон фикрлар, қотиллик, фаҳшу зино, ўғрилик, сохта гувоҳлик ва туҳмат чиқади+. 20Ана шулар инсонни ҳаром қилади. Ювилмаган қўл билан овқат ейиш эса инсонни ҳаром қилмайди.

Ғайрияҳудий аёлнинг ишончи

21•Исо у ердан кетиб, Тир ва Сидон[*] ҳудудларига борди+. 22Шу ерда яшайдиган Канъон халқидан бўлган бир аёл Исонинг олдига келиб, фарёд қилди:

— Эй Ҳазрат, Довуднинг Ўғли[*], менга раҳм қилинг! Қизимни жин чалган, аҳволи ёмон!+

23Исо унга бир оғиз сўз ҳам жавоб бермади. Шогирдлари Исонинг олдига келиб, илтимос қилдилар:

— Уни жўнатиб юборинг! Ахир, у кетимиздан қолмай, додлаб юрибди.

24Исо эса шундай деди:

— Худо Мени фақат Исроил халқининг адашган қўйлари олдига юборди+.

25Аёл эса келиб, Исонинг олдига тиз чўкди–да:

— Ёрдам беринг, Ҳазрат! — деб ёлворди. 26Исо эса:

— Болалардан нонни олиб кучукларга ташлаш яхши эмас, — деди+.

27— Тўғри, Ҳазрат, — деди аёл. — Лекин кучуклар ҳам хўжайинларининг дастурхонидан тўкилган ушоқларини ейди–ку.

28Шунда Исо:

— Эй аёл, сенинг ишончинг буюк! — деди. — Майли, сен истаганингдай бўлсин.

Шу заҳоти аёлнинг қизи соғайиб қолди.

Исо кўп одамларга шифо беради

29•Исо у ердан чиқиб, Жалила кўли бўйлаб кетди. Сўнг тоққа чиқиб, ўтирди. 30Исонинг олдига бир талай оломон келди. Улар ўзлари билан чўлоқ, кўр, майиб, соқов ва бошқа кўплаб хасталарни олиб келиб, Исонинг оёқлари томонига ўтқиздилар. Исо уларнинг ҳаммасига шифо берди+. 31Соқовларнинг гапирганини, майибларнинг соғайганини, чўлоқларнинг юрганини ва кўрларнинг кўзлари очилганини халқ кўриб, ҳайратда қолди. Улар Исроил халқининг Худосини олқишладилар.

Исо 4000 кишини тўйдиради

32Исо шогирдларини ёнига чақириб деди:

— Халққа ачиняпман. Улар уч кундан бери Мен билан бирга, ейишга ҳеч нарсаси йўқ. Уларга овқат бермай жўнатиб юборишни хоҳламайман, йўлда ҳолдан тойиб қолишлари мумкин+.

33Шогирдлари Унга:

— Шу қадар катта оломонни тўйдириш учун бу кимсасиз жойда қаердан нон оламиз?! — дейишди+.

34— Қанча нонларингиз бор? — деб сўради Исо.

— Еттита нон ва озгина майда балиғимиз бор, — деди шогирдлар.

35Шундан кейин Исо халққа ерга ўтиришни буюрди. 36Еттита нон ва балиқларни олиб, шукрона дуосини ўқиди. Нон ва балиқларни синдириб, тарқатиш учун шогирдларига берди. Шогирдлар халққа тарқатишди. 37Ҳамма еб тўйди. Ортиб қолган нон бурдаларини йиғишганда, тўла етти сават чиқди. 38Болалар билан аёлларни ҳисобга олмаганда, нон еганларнинг сони тўрт мингта эди+. 39Шундан кейин Исо одамларга кетишга ижозат берди, Ўзи эса қайиққа ўтириб, Магадан[*] ҳудудига йўл олди.

16–БОБ

Фарзийлар ва саддуқийлар Исодан аломат сўрашади

16^1•Фарзий ва саддуқий мазҳабидагилар Исонинг олдига келиб, Уни синаб кўриш мақсадида:

— Бизга бир мўъжизали аломат кўрсатинг. Шунда Сизни Худо юборганини тан оламиз, — дедилар+. 2Исо уларга шундай жавоб берди:

— Қуёш ботганда, сизлар, осмон қизғиш, ҳаво яхши бўлади, дейсизлар. 3Эрталаб эса, осмон қизил, ҳавонинг авзойи бузуқ, бугун бўрон бўлади, дейсизлар. Сизлар осмоннинг авзойига қараб, об–ҳавони аниқлай оласизлар–ку! Нега замон аломатларини талқин қила олмайсизлар?! 4Бу қабиҳ ва бевафо насл аломат сўраяпти, аммо уларга Юнуснинг аломатидан[*] бошқа аломат берилмайди.

Исо уларни қолдириб кетди+.

Фарзийлар ва саддуқийларнинг хамиртуруши

5•Нариги қирғоққа[*] етиб келган шогирдлар ўзлари билан нон олишни унутган эдилар. 6Исо уларга деди:

— Фарзийлар билан саддуқийларнинг хамиртурушидан[*] эҳтиёт бўлинглар!+

7Шогирдлар ўзларича: “Биз нон олиб келмаганимиз учун У шундай деяпти”, деб муҳокама қила бошладилар. 8Шогирдлар нимани муҳокама қилаётганларини Исо билиб, уларга деди:

— Эй имони сустлар! Нега сизлар, нонимиз йўқ, деб айтяпсизлар+? 9Ҳали ҳам тушунмадингизларми? Беш мингта одамга бешта нонни бўлиб берганим эсингиздами? Ўшанда қолган–қутган нонларга нечта саватни тўлдириб олган эдингизлар+? 10Ёки еттита нонни тўрт минг кишига бўлиб берганим–чи? Ўшанда, нон бурдалари билан нечта саватни тўлдириб олган эдингизлар+? 11Мен сизларга нон ҳақида гапирмаганимни ҳали ҳам англамадингизларми? Мен сизларга: “Фарзийлар билан саддуқийларнинг хамиртурушидан эҳтиёт бўлинглар!” деб айтяпман.

12Шундан кейин шогирдлар тушундиларки, Исо уларни нонга ишлатиладиган хамиртурушдан сақланиш тўғрисида эмас, балки фарзийлар билан саддуқийларнинг таълимотидан эҳтиёт бўлиш тўғрисида огоҳлантираётган экан.

Бутрус Масиҳни тан олади

13•Исо Филип Қайсарияси[*] атрофидаги ҳудудга келди. Ўша ерда У шогирдларидан сўради:

— Одамлар Инсон Ўғлини ким деб билади?

14Шогирдлар Унга шундай жавоб бердилар:

— Баъзилар Яҳё чўмдирувчи, баъзилар Илёс, баъзилар Еремиё[*], бошқалар эса, қадимги пайғамбарлардан бири, деб айтиб юрибдилар+.

15Исо улардан сўради:

— Сизлар–чи, Мени ким деб биласиз?

16Шимўн Бутрус[*] жавоб бериб деди:

— Сиз Масиҳсиз[*], Барҳаёт Худонинг Ўғлисиз![*]+

17Шимўн Бутрусга Исо деди:

— Сен бахтлисан, эй Юҳанно[*] ўғли Шимўн! Ахир, бу сирни сенга инсон эмас, балки осмондаги Отам очиб берган+. 18Шимўн, сенга шуни айтай: Бутрус исминг “қоя” дегани–ку![*] Мана шу қоя устига Мен Ўзимнинг жамоатимни[*] қураман. Ҳатто ўлим шоҳлиги ҳам жамоатимга бас кела олмайди+. 19Осмон Шоҳлиги калитларини Мен сенга бераман. Ер юзида сен нимани тақиқласанг, самода ҳам тақиқланади. Ер юзида сен нимага ижозат берсанг, самода ҳам ижозат берилади+.

20Бундан сўнг Исо: “Масиҳ эканимни ҳеч кимга айтманглар”, деб шогирдларига қатъий буюрди+.

Исо Ўз ўлими ҳақида гапиради

21•Шу вақтдан бошлаб, Исо шогирдларига қуйидагиларни очиқчасига тушунтира бошлади: “Мен Қуддусга бориб, йўлбошчилар, бош руҳонийлар[*] ва Таврот тафсирчилари қўлида кўп азоб чекаман. Мени ўлдиришади, лекин учинчи куни Мен тириламан.”+
22Шунда Бутрус Исони четга тортиб деди:

— Бундай деб айтманг, Ҳазратим! Худо сақласин! Бошингизга асло бундай кунлар келмасин!

23Исо эса Бутрусга қараб:

— Йўқол кўзимдан, шайтон! — деди. — Мени йўлдан урма! Сен Худонинг ишларини эмас, инсон ишларини ўйлаяпсан+.

24Кейин Исо Ўз шогирдларига деди:

— Кимда–ким Менга эргашишни истаса, ўзидан кечсин ва хочини кўтариб[*], орқамдан юрсин+. 25Ким ўз жонини асраб қолмоқчи бўлса, уни йўқотади. Ким Мен учун жонини берса, уни асраб қолади+. 26Агар инсон бутун дунёни эгаллаб олса–ю, ўз жонидан маҳрум бўлса, бундан унга нима фойда?! Инсон ўз жони эвазига қандай тўлов бера олади?!+
27Инсон Ўғли самовий Отасининг улуғворлигида, фаришталари билан келганда, ҳар кимни ўз ишига яраша тақдирлайди+. 28Сизларга чинини айтайин: бу ерда турганлардан баъзилари, Инсон Ўғлининг Шоҳ бўлиб келганини кўрмагунча, ўлмайдилар+.

17–БОБ

Исонинг қиёфаси ўзгаради

17^1•Орадан олти кун ўтди. Исо ёнига фақат Бутрус, Ёқуб ва Ёқубнинг укаси Юҳаннони олиб, баланд бир тоққа чиқди+. 2У ерда, уларнинг кўз ўнгида Исонинг қиёфаси ўзгарди: юзи қуёшдай порлаб, кийимлари кўзни қамаштирадиган даражада оппоқ бўлиб қолди+. 3Бирданига уларга Мусо билан Илёс зоҳир бўлишди. Улар Исо билан гаплашдилар+. 4Бутрус Исога деди:

— Ҳазрат, яхши ҳам шу ерда эканмиз! Истасангиз, учта чайла ясайман[*]: биттаси Сизга, биттаси Мусога, биттаси Илёсга.

5У шу гапини тугатмаган ҳам эдики, бирданига оппоқ булут пайдо бўлиб, ҳаммаларига соя солди. Булут орасидан шундай овоз келди:

— Бу Менинг севикли Ўғлимдир, Ундан мамнунман[*]. Унга қулоқ солинглар!+

6Шогирдлар овозни эшитганларида, шунчалик қўрқиб кетдиларки, ерга юз тубан йиқилдилар. 7Исо эса келиб, уларга қўл теккизди–да:

— Туринглар, қўрқманглар! — деди. 8Улар бошларини кўтариб, ёлғиз Исодан бошқа ҳеч кимни кўрмадилар.

9Тоғдан тушаётганларида Исо уларга буюрди:

— Инсон Ўғли ўлиб тирилмагунча, бу кўрганларингизни ҳеч кимга айтманглар+.

10Шогирдлари Ундан сўрадилар:

— Нега Таврот тафсирчилари, Масиҳдан олдин Илёс келиши керак[*], деб айтадилар?

11Исо уларга шундай жавоб берди:

— Тўғри, аввало Илёс келиб, ҳамма нарсани тиклаши керак+. 12Бироқ Мен сизларга шуни айтаман: Илёс аллақачон келган[*]. Аммо одамлар уни танимай, уни хоҳлаганича хўрладилар[*]. Худди шунга ўхшаб, Инсон Ўғли ҳам одамлар қўлида кўп азоб чекади+.

13Шунда шогирдлар тушундиларки, Исо уларга Яҳё чўмдирувчи тўғрисида гапираётган экан+.

Жинга чалинган болага Исо шифо беради

14•Исо шогирдлари билан оломон олдига келганда, бир одам Исонинг олдида тиз чўкиб:

15— Ҳазрат, — деди, — ўғлимга раҳм қилинг! Унинг тутқаноқ касали бор, қаттиқ азоб чекмоқда. У кўпинча оловга ёки сувга йиқилиб тушади. 16Ўғлимни шогирдларингиз олдига олиб келгандим, аммо улар даволай олмадилар.

17Исо шундай деди:

— Эй имонсиз ва бузуқ авлод! Қачонгача сизлар билан бирга бўлишим керак?! Сизларга яна қанча тоқат қилишим керак?! Болани бу ерга олиб келинглар!

18Исо жинга дўқ қилди. Жин боланинг ичидан чиқиб кетди, шу заҳоти бола соғайиб қолди+.

19Шогирдлар Исо билан ёлғиз қолганларида, Ундан:

— Нега биз жинни қувиб чиқара олмадик? — деб сўрадилар. 20-21Исо жавоб бериб деди:

— Етарли имонингиз йўқлиги учун[*] шундай бўлди. Сизларга чинини айтайин: агар зиғирдай[*] имонингиз бўлиб, шу тоққа: “Бу ердан у ерга кўч”, — деб айтсангиз, тоғ кўчади. Сизлар учун имконсиз нарса бўлмайди[*]+.

22•Исо шогирдлари билан Жалила ҳудудига қайтиб келгандан кейин, уларга деди:

— Инсон Ўғли одамлар қўлига тутиб берилади. 23Уни ўлдиришади, учинчи куни эса У тирилади.

Шогирдлар ниҳоятда ғамгин бўлиб қолдилар+.

Маъбад солиғи

24Исо билан шогирдлари Кафарнаҳумга келганларида, Маъбад солиғини[*] йиғувчилар Бутруснинг олдига келиб:

— Устозингиз Маъбад солиғини тўламайдими? — деб сўрадилар+.

25— Тўлайди! — деб жавоб берди Бутрус.

Бутрус уйга келгач, Исо биринчи бўлиб гапирди:

— Бутрус[*], сенинг фикринг қандай? Бу дунё шоҳлари солиқ ва божни кимдан йиғадилар? Ўзиникиларданми ёки бегоналарданми?

26— Бегоналардан–да, — деб жавоб берди Бутрус.

— Демак, ўзиникилар солиқдан озод экан–да, — деди Исо. — 27Аммо уларни норози қилмайлик. Кўлга бориб қармоқ ташла. Биринчи илинган балиқни олиб оғзини очсанг, кумуш тангани[*] топасан. Тангани олиб, икковимиз учун солиқ тўла+.

18–БОБ

Худо олдида ким буюк?

18^1•Шу пайт шогирдлар Исонинг олдига келиб: “Осмон Шоҳлигида энг каттаси ким бўлади?” — деб сўрадилар.

2Исо ёнига бир болани чақирди, уни ўрталарида турғизиб, 3деди: “Сизларга чинини айтайин: агар сизлар ўзгармасангиз ва болалардай бўлмасангиз, ҳеч қачон Осмон Шоҳлигига кира олмайсизлар+. 4Агар ўзингизни мана шу бола сингари, паст тутсангиз, Осмон Шоҳлигида энг каттаси бўласиз. 5Ким шундай бир болани Менинг номимдан қабул қилса, Мени қабул қилган бўлади+.

Васваса ва гуноҳ ҳақида

6Менга ишонган шу кичикларнинг биронтасини[*] йўлдан оздирган одамнинг ҳолига вой. Бундай қилгандан кўра, ўша одамнинг бўйнига тегирмон тошини осиб, денгиз тубига чўктирилгани ўзи учун яхшироқ бўлар эди. 7Одамларни йўлдан оздирадиган васвасалар дастидан бу дунёнинг ҳолига вой! Васвасалар албатта келади, лекин васвасага сабабчи бўлган одамнинг ҳолига вой!+

8Агар йўлдан озишингга қўлинг ёки оёғинг сабабчи бўлса, уни чопиб ташлаб, улоқтириб юбор. Икки қўл ёки икки оёқ билан абадий оловга ташлангандан кўра, майиб ёки чўлоқ бўлиб абадий ҳаётдан баҳраманд бўлганинг яхшироқдир+. 9Агар йўлдан озишингга кўзинг сабабчи бўлса, уни ўйиб олиб, улоқтириб юбор. Икки кўзинг билан дўзах оловига тушгандан кўра, бир кўзинг билан абадий ҳаётдан баҳраманд бўлганинг яхшироқдир+.

Адашган қўй ҳақида масал

10-11•Эҳтиёт бўлинглар, бу кичиклардан биронтасини ҳам хор қилманглар. Сизларга шуни айтай: самода уларнинг фаришталари доимо самовий Отамнинг жамолини кўриб туради[*]. 12Нима деб ўйлайсиз: агар бир одамнинг юзта қўйи бўлса–ю, улардан бири адашиб қолса, у тўқсон тўққизтасини тоғларда қолдириб, адашиб қолганини излаб кетмайдими?! 13Агарда уни топиб олса, сизга чинини айтай: адашмаган тўқсон тўққизтасидан кўра, шу битта қўй учун у кўпроқ севинади. 14Шу сингари осмондаги Отангиз ҳам бу кичиклардан биронтасининг йўқолиб қолишини истамайди+.

Гуноҳ қилган биродарга муносабат

15•Агар биродарингиз сизга қарши гуноҳ қилса, унинг олдига боринг. У билан якка ҳолда гаплашиб айбини юзига айтинг. Агар у сизга қулоқ солса, сиз орангиздаги биродарлик ришталарини тиклаган бўласиз+. 16Агар сизга қулоқ солмаса, ўзингиз билан яна бир ёки икки кишини олиб боринг, чунки «ҳар бир масала иккита ёки учта гувоҳнинг сўзлари асосида кўриб чиқилади.»[*]+
17Агар биродарингиз уларга ҳам қулоқ солмаса, имонлилар жамоатига[*] айтинг. Агар имонлилар жамоатига ҳам қулоқ солмаса, уни бутпараст ёки солиқчи[*] деб ҳисоблаб, у билан алоқани узинг+.

18Сизларга чинини айтайин: ер юзида сизлар нимани тақиқласангизлар, самода ҳам тақиқланади. Ер юзида сизлар нимага ижозат берсангизлар, самода ҳам ижозат берилади. 19Сизларга яна шуни ҳам айтай: ораларингиздан иккитангиз якдил бўлиб бирон нарса учун ибодат қилсангизлар, осмондаги Отам тилагингизни бажаради+. 20Қаерда икки ёки уч киши Менинг номим учун йиғилса, Мен ўша ерда уларнинг орасида бўламан.”

Раҳмсиз хизматкор ҳақида масал

21Шундан кейин Бутрус келиб Исога деди: “Ҳазрат, агар биродарим менга қарши гуноҳ қилса, уни неча марта кечирай? Етти мартами?”+

22“Сизларга шуни айтай: етти марта эмас, — деди Исо, — балки етмиш карра етти марта[*]. 23Шу сабабли Осмон Шоҳлигини бир шоҳга қиёслаш мумкин. Шоҳ ўз хизматкорлари билан ҳисоб–китоб қилмоқчи бўлибди. 24Ҳисоб–китобни бошлаганда, унинг ҳузурига минг–минглаб тилла танга[*] қарздор бўлган хизматкорини олиб келибдилар. 25Лекин қарз тўлашга қурби етмагани учун шоҳ унга:

— Ўзингни, хотинингни, болаларингни ва бутун мол–мулкингни сотиб, қарзингни тўлайсан, — деб буюрибди+. 26Хизматкор шоҳнинг оёғига йиқилиб:

— Озгина сабр қилинг, ҳамма қарзимни тўлайман, — дебди. 27Хизматкорига шоҳнинг раҳми келибди. Шоҳ уни қўйиб юбориб, қарзидан кечибди.

28Хизматкор эса ташқарига чиқиб, ўзидан юз кумуш танга[*] қарздор бўлган бир шеригини учратиб қолибди. Уни ёқасидан олиб:

— Қарзингни тўла! — деб бўға бошлабди. 29Шериги эса унинг оёқларига йиқилиб:

— Озгина сабр қилинг, қарзимни тўлайман, — деб ёлворибди. 30Аммо у кўнмабди:

— Қарзингни тўламагунингча зиндонда ётасан, — деб шеригини қаматиб қўйибди+.

31Бошқа хизматкорлар юз берган воқеани кўриб, хафа бўлибдилар. Шоҳнинг ҳузурига бориб, ҳаммасини айтиб берибдилар. 32Шунда шоҳ хизматкорини ҳузурига чақириб:

— Эй ярамас хизматкор! — дебди. — Менга ёлворганинг учун барча қарзингдан кечдим. 33Мен сенга раҳм қилганимдай, сен ҳам шеригингга раҳм қилсанг бўлмасмиди?!

34Ғазабланган шоҳ хизматкорини зиндонбоннинг қўлига топшириб:

— Ҳамма қарзини тўламагунча унга азоб беринглар, — деб буюрибди.

35Хуллас, агар сизлар биродарингизни чин дилдан кечирмасангиз, осмондаги Отам сизларни ҳам шу кўйга солади.”+

19–БОБ

Никоҳ ва ажралиш ҳақида

19^1•Исо бу гапларини тугатгандан кейин, Жалила ҳудудини тарк этди. У Иордан дарёсининг шарқ томонига, Яҳудия ўлкасининг нариги томонига борди. 2Бир талай оломон Исога эргашиб борган эди. Исо у ерда хасталарга шифо берди.

3Бир неча фарзийлар Исонинг олдига келдилар ва Уни синамоқчи бўлиб сўрадилар:

— Қонунга кўра, эркак киши ҳар қандай сабаб билан ўз хотинидан ажралиши мумкинми?[*]

4Исо уларга шундай жавоб берди:

— Наҳотки сизлар: азалда Яратувчи “одамларни эркагу аёл қилиб яратди”[*] деган сўзларни ўқимаган бўлсангизлар+? 5“Шунинг учун эркак киши ота–онасидан бўлак бўлиб, хотинига боғланиб қолади, иккаласи бир тан бўладилар.”[*]+
6Бунга кўра, улар энди икки эмас, балки бир тан ҳисобланадилар. Худо бирга қўшганни бандаси ажратмасин+.

7Фарзийлар эса Исога дедилар:

— Ундай бўлса, нима учун Мусо, эркак ўз хотинига талоқ хатини ёзиб бериб, жўнатиб юборсин, деб амр берган?[*]+

8Исо уларга шундай жавоб берди:

— Сизлар бағри тош бўлганларингиз учун Мусо хотинларингиз билан ажрашишга ижозат берган, аммо азалда бундай бўлмаган. 9Мен сизларга шуни айтайин: ким бевафоликдан бошқа сабаб туфайли ўз хотини билан ажрашиб, бошқасига уйланса, зино қилган бўлади[*]+.

10Шогирдлар Исога дедилар:

— Агар эркакнинг хотинига нисбатан шундай мажбурияти бўлса, уйланмаган яхшироқ экан–да!

11Исо эса шогирдларига:

— Ҳа, бу таълимотимни ҳамма ҳам қабул қилавермайди, — деди. — Бу таълимотим Худо атаган одамларгагина тегишли+. 12Баъзи эркакларнинг уйлана олмаслигига айрим сабаблар бор: баъзиларнинг эркаклиги туғма заифдир. Бошқалари эса одамлар томонидан бичилган. Яна бошқалари Осмон Шоҳлиги йўлида уйланишдан воз кечадилар. Бу таълимотни қабул қила оладиган қабул қилсин.

Исо болаларни дуо қилади

13•Исо болаларимизга қўл қўйиб дуо қилсин деб, одамлар Исонинг олдига болаларни олиб келишди. Шогирдлар эса болаларни олиб келган одамларни койидилар. 14Аммо Исо деди:

— Болаларга йўл беринглар, Менинг олдимга келишларига тўсқинлик қилманглар! Зеро, Осмон Шоҳлиги шундайларникидир+.

15Исо болаларнинг бошига қўл қўйиб, дуо қилди, кейин Ўз йўлига кетди.

Бойлик ва абадий ҳаёт

16•Шу маҳал бир одам Исонинг ёнига келиб:

— Устоз![*] Абадий ҳаётга эга бўлишим учун қандай яхши иш қилишим керак? — деб сўради+. 17Исо унга деди:

— Нега Мендан яхши иш тўғрисида сўраяпсан? Фақатгина Худо яхши–ку![*] Абадий ҳаётдан баҳраманд бўлишни истасанг, Худонинг амрларига риоя қилгин+.

18— Қайсиларига? — деб сўради у. Исо деди:

— “Қотиллик қилма. Зино қилма. Ўғрилик қилма. Ёлғон гувоҳлик берма. 19Ота–онангни ҳурмат қил. Ўзгани ўзингни севгандай севгин”[*] деган амрларга+.

20Йигит Унга деди:

— Буларнинг ҳаммасига амал қилиб келаман. Яна нима қилишим керак+?

21Исо йигитга айтди:

— Агар комил бўлишни истасанг, бориб, мол–мулкингни сотиб, пулини камбағалларга тарқат. Шунда самода хазинанг бўлади. Кейин келиб, Менга эргашгин+.

22Йигит бу сўзларни эшитиб, ғамгин бўлиб қайтиб кетди, чунки унинг мол–мулки кўп эди.

23Исо шогирдларига деди:

— Сизга чинини айтайин: бой одамнинг Осмон Шоҳлигига кириши қийин бўлади+. 24Сизларга яна шуни айтай: бойнинг Худо Шоҳлигига киришидан кўра, туянинг игна тешигидан ўтиши осонроқдир.

25Шогирдлар буни эшитиб, ғоят ажабланишди ва:

— Ундай бўлса, ким нажот топа олар экан? — дейишди. 26Исо уларга кўз тикиб деди:

— Инсон учун бу имконсиздир, лекин Худо учун ҳамма нарсанинг имкони бор+.

27Шунда Бутрус деди:

— Мана, биз уй–жойимизни ташлаб, Сизнинг орқангиздан эргашиб келдик. Бунинг эвазига нима оламиз+?

28Исо уларга шундай жавоб берди: “Сизга чинини айтайин: ҳамма нарса янгиланганда[*] ва Инсон Ўғли Ўзининг улуғвор тахтида ўтирганда, Менинг орқамдан эргашиб келган сизлар ҳам ўн иккита тахтга ўтириб, Исроилнинг ўн икки қабиласига ҳукмронлик қиласизлар+. 29Мен учун уй–жойини, ака–укаларини, опа–сингилларини, ота–онасини, болаларини ёки ер–мулкини ташлаб кетган ҳар бир киши булардан юз ҳисса ортиқроғини олиб, абадий ҳаётга эга бўлади+. 30Аммо биринчи бўлганларнинг кўплари охирги бўладилар, охиргилар эса биринчи бўладилар+.

20–БОБ

Мардикорлар ҳақида масал

20^1Осмон Шоҳлиги эрта саҳарда узумзорига мардикорлар ёллагани чиққан боғ эгасига ўхшайди. 2Боғ эгаси мардикорларга, сизларга бир кумуш тангадан[*], одатдаги бир кунлик иш ҳақини тўлайман, деб улар билан келишибди. Сўнг уларни ўзининг узумзорига юборибди.

3Соат тўққизларда у бозор майдонига чиққан экан, бекор турган бир неча одамларни кўриб, 4уларга:

— Сизлар ҳам менинг узумзоримга боринглар, тегишли иш ҳақингизни тўлайман, — дебди. Улар борибди.

5Боғ эгаси соат ўн иккиларда ва учда бозор майдонига чиқиб, яна шундай қилибди. 6Соат бешларда тағин бозор майдонига борса, бекор турган яна бошқаларни кўрибди–да:

— Нега сизлар бу ерда кун бўйи бекор турибсизлар? — деб сўрабди. 7Улар:

— Ҳеч ким бизни ишга ёлламади, — деб жавоб берибдилар. Шунда боғ эгаси:

— Сизлар ҳам менинг узумзоримга бориб ишланглар[*], — дебди.

8Кеч бўлганда, узумзор эгаси ўзининг ишбошисига:

— Мардикорларни чақириб, уларга иш ҳақларини бер. Охир келганлардан бошлагин, биринчи келганларга охирида берасан, — деб буюрибди+. 9Шундай қилиб, соат бешларда иш бошлаганлар бир кумуш тангадан олишибди. 10Биринчи келганларга ҳақ тўлаш навбати келганда, улар: “Биз кўпроқ оламиз”, деб ўйлабдилар. Аммо уларнинг ҳар бирига ҳам бир кумуш тангадан берилибди. 11Улар пулларини олгач, боғ эгасига норозилигини билдира бошлашибди:

12— Манави охирги келганлар бир соатгина ишлашди, биз эса кун бўйи жазирамада меҳнат қилдик. Аммо сиз бизнинг меҳнатимизни уларнинг қилган иши билан тенг кўрдингиз.

13Боғ эгаси улардан бирига шундай деди:

— Дўстим, мен сенга ноҳақлик қилганим йўқ. Сен билан бир кумуш тангага келишган эдик–ку! 14Энди ҳақингни олгин–у, жўна. Мана бу охирги келганларга сен билан баравар иш ҳақи беришни хоҳладим. 15Ўзимнинг пулимни хоҳлаганимча сарф қила олишга ҳақим йўқми?! Ёки менинг сахийлигимни кўролмаяпсанми?

16Шундай қилиб, охиргилар биринчи бўладилар, биринчилар эса охирги бўладилар[*].”+

Исо Ўз ўлими тўғрисида учинчи марта гапиради

17•Исо Қуддусга кетаётганда, ўн икки шогирдини четга олиб, уларга деди:

18— Мана, биз Қуддусга кетяпмиз. У ерда Инсон Ўғли бош руҳонийлар ва Таврот тафсирчилари қўлига тутиб берилади. Улар Инсон Ўғлини ўлимга маҳкум қиладилар. 19Сўнг ғайрияҳудийларга[*] топширадилар. Ғайрияҳудийлар Уни ҳақоратлайдилар, қамчилайдилар ва хочга михлайдилар. Аммо учинчи куни У тирилади+.

Бир онанинг тилаги

20•Ўша пайтда Забадиёнинг хотини икки ўғлини[*] бошлаб, Исонинг олдига келди. У Исодан бир нарса илтимос қилмоқчи бўлиб, Унга таъзим қилди+. 21Исо аёлдан:

— Нима истайсиз? — деб сўради.

— Шоҳлигингизда ўғилларимнинг бири Сизнинг ўнг томонингизда[*], бири чап томонингизда ўтирсин! — деди Унга аёл+. 22Исо шундай деди:

— Сизлар нима сўраётганингизни билмайсизлар. Мен ичадиган азоб косасидан[*] сизлар ича оласизларми?[*]

— Ича оламиз! — деб жавоб берди улар+. 23Исо уларга деди:

— Сизлар–ку Мен ичадиган азоб косасидан ичасизлар[*], аммо Менинг ўнг ва чап томонимда ўтиришга рухсат бериш Ўз ихтиёримда эмас. Бу ўринни осмондаги Отам кимларга атаган бўлса, ўшаларники бўлади.

24Қолган ўнта шогирд буни эшитиб, иккала ака–укадан аччиқланиб кетишди. 25Исо эса уларни ёнига чақириб, деди:

— Бутпарастларга қаранглар, уларнинг ҳукмдорлари халқларига ўз ҳукмини ўтказадилар, катта амалдорлари элга зўравонлик қиладилар. 26Аммо сизларнинг орангизда бундай бўлмасин. Аксинча, орангизда ким катта бўлишни истаса, сизларга хизмат қилсин+. 27Орангизда ким биринчи бўлишни истаса, сизларга қул бўлсин. 28Ахир, Инсон Ўғли ҳам Ўзига хизмат қилдириш учун эмас, балки Ўзи бошқаларга хизмат қилиш ва Ўз жонини фидо қилиб, кўпларни озод қилиш учун келган+.

Исо икки кўрга шифо беради

29•Исо билан шогирдлари Ериходан кетар эканлар, бир талай оломон Исога эргашди+. 30Йўл бўйида иккита кўр одам ўтирган эди. Улар олдиларидан Исо ўтиб кетаётганини эшитиб:

— Эй Ҳазрат, Довуд Ўғли[*], бизларга раҳм қилинг! — деб бақирдилар+. 31Оломон эса:

— Жим бўлинглар! — деб уларга дўқ қилди. Улар эса янада қаттиқроқ бақириб:

— Эй Ҳазрат, Довуд Ўғли, бизларга раҳм қилинг! — деб фарёд қилишарди. 32Исо тўхтаб, уларни ёнига чақирди–да:

— Мендан нима истайсизлар? — деб сўради. 33Улар:

— Ҳазрат, кўзларимиз очилсин! — дейишди.

34Исонинг уларга раҳми келиб, кўзларига қўл теккизди. Шу заҳоти уларнинг кўзлари очилди. Сўнг улар Исонинг ортидан эргашдилар+.

21–БОБ

Исо Қуддусга тантанали киради

21^1•Исо билан шогирдлари Қуддусга яқинлашиб, Зайтун тоғи[*] этагидаги Байтфагия қишлоғига етиб келишганда, Исо икки шогирдига деди:+

2— Анави қишлоққа боринглар. У ерга боришингиз биланоқ, боғлаб қўйилган эшакни ва ёнидаги хўтикни кўрасизлар. Уларни ечиб, Менинг олдимга олиб келинглар. 3Агар кимдир сизга бирон нима деса, “Булар Раббимиз Масиҳга керак. У дарҳол буларни қайтариб юборади”, деб айтинглар.

4Бу воқеа пайғамбарнинг айтган қуйидаги сўзлари бажо бўлиши учун юз берган эди:+

5“Қуддус халқига[*] айтинг:
Мана Шоҳингиз келяпти.
Камтариндир Шоҳингиз,
У эшакнинг устида,
Ҳа, эшакнинг боласини —
Хўтикни миниб келяпти.”[*]

6Шогирдлар бориб, Исо уларга буюрганидай қилишди. 7Улар эшак билан хўтикни Исонинг олдига олиб келишди. Эшак ва хўтик устига тўнларини ташлашди, Исо хўтикка минди. 8Бир талай оломон тўнларини йўлга пойандоз қилди. Баъзилари эса дарахт шохларини кесиб, йўлга тўшадилар+. 9Олдинда ва орқада юраётган оломон шундай деб ҳайқирарди:

“Довуд Ўғлига[*] тасанно!

Эгамиз номидан келаётган Инсон барака топсин![*]

Фалак тоқида Унга тасанно ўқилсин!”+

10Исо Қуддусга кириб келганда, бутун шаҳар: “Бу ким бўлди?” деб ғимирлаб қолди. 11Оломон эса шундай деб жавоб берарди: “У Жалиланинг Носира шаҳридан бўлган Исо пайғамбар!”+

Исо сотувчиларни Маъбаддан қувади

12•Исо Маъбадга кириб, ичкарида олди–сотди қилаётган ҳаммани қувиб чиқарди. Саррофларнинг[*] хонтахталарини ва каптар сотувчиларнинг курсиларини ағдариб юборди+. 13Исо уларга шундай деди:

— “Менинг уйим, ибодат уйи деб аталади”[*], деб Тавротда ёзилган–ку! Сизлар эса Худонинг уйини қароқчилар уясига[*] айлантириб юборибсизлар!+

14Маъбадда Исонинг олдига кўрлар ва чўлоқлар келди. Исо уларга шифо берди. 15Бош руҳонийлар билан Таврот тафсирчилари Исонинг қилаётган ажойиб ишларини кўриб ва Маъбаддаги болаларнинг: “Довуд Ўғлига тасанно!” деб ҳайқираётганини эшитиб, қаттиқ ғазабландилар+.

16— Уларнинг нима деяётганларини эшитяпсанми? — дедилар Унга.

— Ҳа, эшитяпман! — деб жавоб берди Исо. — Наҳотки сизлар: “Сен болалар ва чақалоқларга мадҳия айтишни ўргатдинг”[*] деган сўзларни ҳеч қачон ўқимаган бўлсангиз+?

17Сўнг Исо уларни тарк этиб, Қуддусдан чиқиб кетди. У Байтания қишлоғига[*] бориб, у ерда тунаб қолди+.

Қуриб қолган анжир дарахти

18•Эрталаб Исо шаҳарга қайтиб келаётганда оч эди+. 19Йўл четида бир анжир дарахтини кўриб, унинг ёнига борди. Исо барглардан бошқа ҳеч нарса топмай, дарахтга:

— Бундан буён сенда асло мева бўлмасин! — деди. Анжир дарахти шу заҳоти қуриб қолди+. 20Шогирдлар буни кўриб:

— Қандай қилиб анжир дарахти дарров қуриб қолди? — деб ҳайрон бўлдилар.

21Исо уларга шундай деди:

— Сизларга чинини айтайин, агар шубҳаланмай ишонсангиз, нафақат анжир дарахтини шу кўйга сола оласиз, балки мана бу тоққа: “Қўпорилиб, денгизга отил”, — десангиз, айтганингиз бўлади+. 22Ишонинг, шунда ибодатда нимаики сўрасангиз, оласиз+.

Исонинг ҳокимияти ҳақида савол

23•Исо Маъбадга кириб таълим бераётганда, бош руҳонийлар ва халқ йўлбошчилари Унинг олдига келиб, савол бердилар:

— Сиз бу ишларни қандай ҳокимият билан қиляпсиз? Бу ҳокимиятни Сизга ким берган+?

24Исо уларга шундай жавоб берди:

— Мен ҳам сизларга бир савол берайин. Агар Менга жавоб берсангизлар, Мен ҳам бу ишларни қандай ҳокимият билан қилаётганимни сизларга айтаман. 25Яҳё халқни сувга чўмдириш ҳуқуқини Худодан олганмиди ёки инсонданми?

Улар эса ўзаро мулоҳаза юритдилар:

— Агар: “Худодан”, — десак, У: “Нега Яҳёга ишонмадингизлар?” — дейди+. 26Агар: “Инсондан”, — десак, халқдан қўрқамиз, чунки ҳамма Яҳёни пайғамбар деб ҳисоблайди+.

27Шундай қилиб, улар Исога:

— Билмаймиз, — деб жавоб бердилар. Исо уларга деди:

— Ундай бўлса, Мен ҳам бу ишларни қайси ҳокимият билан қилаётганимни сизларга айтмайман.

Икки ўғил ҳақида масал

28Сўнг Исо уларга деди: “Сизлар мана бунга нима дейсизлар? Бир одамнинг икки ўғли бор экан. У катта ўғлининг ёнига келиб:

— Ўғлим, бор, бугун узумзорда ишла, — дебди.

29— Бормайман! — дебди ўғил. Аммо кейин айтган гапига пушаймон бўлиб, борибди. 30Ота кенжа ўғлининг олдига бориб, ўша гапини айтибди. Бу ўғил:

— Бўпти, бораман, ота, — дебди, аммо бормабди. 31Икковидан қайси бири отасининг хоҳишини бажарди?”

“Биринчиси”, — деб жавоб берди улар.

Исо уларга: “Сизларга чинини айтайин, — деди. — Солиқчилар[*] билан фоҳишалар Худонинг Шоҳлигига сизлардан олдин кириб борадилар. 32Чунки Яҳё чўмдирувчи сизнинг олдингизга тўғри йўлни кўрсатгани келди, аммо сизлар унга ишонмадингизлар. Солиқчилар билан фоҳишалар эса ишонишди. Сизлар буни кўриб туриб ҳам пушаймон бўлмадингизлар, ишонмадингизлар+.

Ёвуз боғбонлар ҳақида масал

33•Энди бошқа бир масални эшитинглар: бир ер эгаси бор экан. У узумзор барпо қилибди. Атроф–теварагини девор билан ўраб, узум сиқиш чуқурини[*] қазибди, кузатув минорасини қурибди. Кейин узумзорни боғбонларга ижарага бериб, ўзи сафарга кетибди+. 34Йиғим–терим мавсумида хўжайин: «Ҳосилдан менга тегишли улушни олиб келинглар», деб хизматкорларини боғбонлар олдига юборибди. 35Боғбонлар эса унинг хизматкорларини тутиб олишибди, бирини уриб, бирини ўлдириб, бошқа бирини эса тошбўрон қилишибди+. 36Шундан кейин у олдингидан кўпроқ хизматкорларини боғбонлар олдига жўнатибди. Боғбонлар эса улар билан ҳам худди шундай қилишибди. 37Охирида узумзор эгаси:

— Ўғлимни албатта ҳурмат этадилар, — деб боғбонлар олдига ўз ўғлини юборибди+. 38Аммо боғбонлар унинг ўғлини кўрганларида бир–бирига:

— Бу меросхўр–ку! Келинглар, уни ўлдириб, меросига эга бўлайлик, — дейишибди+. 39Уни тутиб, узумзордан ташқарига чиқариб, ўлдиришибди+. 40Хўш, сизнингча, узумзорнинг эгаси қайтиб келганда, у боғбонларни нима қилади?”

41“У бу ярамасларни шафқатсизларча ўлдиради, — деб жавоб берди улар. — Узумзорни эса бошқа боғбонларга ижарага беради. Бу боғбонлар узум ҳосилини унга ўз вақтида беришади.”+

42Исо уларга деди: “Наҳотки сизлар Муқаддас битиклардаги шу сўзларни ҳеч ўқимаган бўлсангиз:

«Бинокорлар рад этган тош
Бинонинг тамал тоши[*] бўлди.
Бу Эгамизнинг қилган ишидир,
Кўз олдимиздаги ажойиботдир.»[*]+

43Шунинг учун сизларга айтаман: Худонинг Шоҳлиги сизлардан тортиб олинади ва Шоҳлик учун ҳосил етиштирадиган одамларга берилади. 44Ким бу тамал тошига[*] йиқилса, парча–парча бўлади. Тош кимнинг устига тушса, уни эзиб юборади.”+

45Бош руҳонийлар ва фарзийлар бу масални эшитиб, Исо улар ҳақида гапирганини тушундилар. 46Уни ҳибсга олмоқчи бўлдилар, аммо халқдан қўрқдилар. Чунки халқ Исони пайғамбар деб билар эди+.

22–БОБ

Тўй зиёфати ҳақида масал

22^1•Исо одамларга яна масаллар билан гапира бошлади:+

2“Осмон Шоҳлигини ўғлига тўй зиёфати берган шоҳга қиёсласа бўлади+. 3Шоҳ тўйга таклиф этилган меҳмонларни чақириш учун хизматкорларини юборибди. Меҳмонлар эса келишни хоҳламабдилар. 4Шоҳ яна бошқа хизматкорларини юбориб, шундай дебди:

— Таклиф этилганларга айтинглар: мен зиёфат дастурхонини тайёрлаб қўйдим, буқаю бўрдоқиларим сўйилди, ҳаммаси тайёр. Тўйга келаверинглар!

5Бироқ улар бу таклифни ҳам назарга илмабдилар, бири даласига, бошқаси ўз ишига кетибди. 6Қолганлар эса шоҳ хизматкорларини тутиб, хўрлаб, ўлдиришибди+. 7Шоҳ буни эшитиб, ғазабланибди. Лашкарини юбориб, қотилларни қатл қилдирибди, шаҳарларини эса ёндириб кул қилибди+. 8Шундан кейин у хизматкорларига айтибди:

— Тўй зиёфати тайёр, лекин таклиф этилганлар бунга муносиб эмас эканлар+. 9Шунинг учун чорраҳаларга боринглар, кимни кўрсангиз, тўй зиёфатига таклиф қилинглар.

10Хизматкорлар йўлга чиқиб, учратганларининг ҳаммасини — ёмонларни ҳам, яхшиларни ҳам йиғиб келибдилар. Хуллас, тўйхона меҳмонларга тўлибди.

11Шоҳ меҳмонларни кўриш учун кирганда, у ерда тўй кийимини киймаган бир одамни кўрибди 12ва ундан:

— Дўстим, тўй кийимисиз бу ерга қандай кирдингиз? — деб сўрабди, у ҳеч қандай жавоб бера олмабди. 13Шунда шоҳ хизматкорларига айтибди:

— Бу одамнинг қўл–оёқларини боғлаб, ташқарига, қоронғиликка ташланглар. У ерда у қаттиқ пушаймон бўлиб, фиғон чекади+.

14Ахир, даъват этилганлар кўп, аммо танланганлар оздир.”

Солиқ тўлаш ҳақида савол

15•Шунда фарзийлар келиб, Исони тилидан илинтириш учун режа туздилар+. 16Улар ўз шогирдларини Ҳирод тарафдорлари[*] билан бирга Исонинг олдига юборишди.

— Устоз, — дейишди улар, — Сиз одил эканингизни биламиз. Сиз Худонинг йўлини тўғри ўргатасиз. Бирор кишига хушомадгўйлик, юз–хотирчилик қилмайсиз+. 17Бизга айтинг–чи, Қайсарга[*] солиқ тўлашимиз[*] тўғрими ёки йўқми+?

18Аммо Исо уларнинг нияти ёмон эканини билиб турарди. У шундай деди:

— Ҳой иккиюзламачилар! Нима, Мени синаб кўрмоқчимисизлар+? 19Солиққа тўланадиган тангани Менга кўрсатинглар.

Улар Исога бир динор[*] келтирдилар.

20— Бу сурат ва ёзув кимники? — деб сўради Исо.

21— Қайсарники, — деб жавоб берди улар.

— Ундай бўлса, Қайсарнинг ҳақини Қайсарга, Худонинг ҳақини Худога беринглар, — деди Исо+.

22Улар буни эшитиб лол қолдилар. Исони ўз ҳолига қўйиб, қайтиб кетдилар.

Ўликларнинг тирилиши ҳақида савол

23•Саддуқийлар ўликларнинг тирилишини инкор этардилар. Уларнинг баъзилари ўша куни Исонинг олдига келиб, шундай савол бердилар:+

24— Устоз! Мусо айтган эдики[*]: “Агар одам фарзанд кўрмай ўлиб кетса, марҳумнинг укаси акасининг хотинига уйланиб, акаси учун фарзандни дунёга келтирсин.”+
25Хўш, бизда етти ака–ука бор эди. Биринчиси уйланди, аммо фарзанд кўрмай оламдан ўтди, хотини эса укасига қолди. 26Иккинчи, учинчи, ҳатто еттинчисигача, ҳаммасининг бошига шу кўргилик тушди. 27Охирида хотин ҳам қазо қилди. 28Айтинг–чи, Худо одамларни тирилтирганда хотин еттовидан қайси бирининг хотини ҳисобланади? Ахир, ҳаммаси унга уйланган эди–ку.

29Исо уларга шундай жавоб берди:

— Сизлар Муқаддас битикларни[*] ҳам, Худонинг қудратини ҳам билмайсизлар, ана шу сабабдан адашяпсизлар. 30Ўликлар тирилганда уйланмайдилар, эрга ҳам тегмайдилар, балки бамисоли самодаги фаришталардай бўладилар. 31Ўликларнинг тирилиши ҳақидаги масалага келсак: наҳотки Худонинг сизларга айтган гапларини ҳеч қачон ўқимаган бўлсангизлар?! 32У: “Мен Иброҳим, Исҳоқ ва Ёқубнинг Худосиман”[*], — деган–ку! Ахир, Худо ўликларнинг эмас, тирикларнинг Худосидир+.

33Оломон буни эшитиб, Исонинг таълимотидан ҳайратда қолди.

Энг буюк амр

34•Исо саддуқийларни мот қилиб қўйганини эшитиб, фарзийлар бир жойга йиғилдилар. 35Исони синаш мақсадида улардан бири — Таврот тафсирчиси Унга шундай савол берди:

36— Устоз, Тавротдаги қайси амр энг буюк?

37Исо унга деди:

— “Эгангиз Худони бутун қалбингиз билан, жону дилингиз билан, бутун онгингиз билан севинг.”[*]+
38Бу биринчи ва энг буюк амр. 39Иккинчиси эса шунга ўхшашдир: “Ўзгани ўзингизни севгандай севинг.”[*]+
40Бутун Таврот ва пайғамбарларнинг ҳамма битиклари[*] мана шу икки амрга таянади+.

Масиҳ кимнинг ўғли?

41•Фарзийлар йиғилишганда, Исо улардан сўради:

42— Масиҳ ҳақида нима деб ўйлайсизлар? У кимнинг ўғли?

— Довуднинг Ўғли[*], — деб жавоб берди улар+. 43Исо уларга деди:

— Ундай бўлса, қандай қилиб Довуд Муқаддас Руҳ орқали Масиҳни Раббим деб айтади? Довуд шундай деган эди:

44“Эгамиз айтмоқда Раббимга:

Душманларингни оёқларинг остига йиқитмагунимча,

Сен Менинг ўнг томонимда[*] ўтиргин.”[*]+

45Агар Довуд Масиҳни Раббим деб атаган бўлса, қандай қилиб Масиҳ Довуднинг Ўғли бўлади?!

46Исонинг саволига ҳеч ким жавоб бера олмади. Ўша кундан бошлаб ҳеч ким Унга савол беришга журъат этолмайдиган бўлди+.

23–БОБ

Сохта ва чин тақводорлик

23^1•Шундан кейин Исо оломонга ва шогирдларига гапирди: 2“Қонунни изоҳлаш ҳуқуқи Таврот тафсирчилари ва фарзийларга берилган. 3Шу боис уларга қулоқ солинглар, айтганини қилинглар, аммо қилганини қилманглар! Чунки улар ўзлари айтганларни қилмайдилар+. 4Улар кўтариб бўлмайдиган оғир юкни бировларга юклайдилар, ўзлари эса ёрдам бериш учун ҳатто бармоғини ҳам қимирлатмайдилар. 5Ҳамма ишларини бошқалар кўрсин деб қиладилар. Пешаналарига таққан нишоналарини каттароқ, кийимларининг попукларини[*] узунроқ қиладилар+. 6Шунингдек, зиёфатларда тўрга чиқишни ва синагогаларда яхши жойларда ўтиришни ёқтирадилар+. 7Бозорларда одамлар уларга салом беришларини, «устоз» деб мурожаат этишларини яхши кўрадилар.

8Аммо сизларни ҳеч ким «устоз» деб чақирмасин, чунки ҳаммангизнинг битта Устозингиз бор. Сизлар эса бир тенг биродару опа–сингилсизлар+. 9Ер юзида ҳеч кимни ота деб айтманг, чунки сизларнинг самода ягона Отангиз бор+. 10Ҳеч ким сизларни «йўлбошчи» деб ҳам айтмасин, чунки сизларнинг яккаю ягона йўлбошчингиз Масиҳдир. 11Орангизда ким бош бўлса, сизларга хизмат қилсин+. 12Зотан, ўзини ўзи юксалтирган камситилади, ўзини паст тутган эса юксалтирилади+.

Исо Таврот тафсирчиларига ва фарзийларга таъна қилади

13-14Ҳолингизга вой, эй тафсирчилар ва фарзийлар! Сизлар иккиюзламачисизлар! Ахир, сизлар одамлар кирмасин деб, Осмон Шоҳлиги эшикларини беркитиб қўйяпсизлар. У ерга ўзларингиз ҳам кирмаяпсизлар, кирмоқчи бўлганларни ҳам киргизмаяпсизлар[*]+.

15Ҳолингизга вой, эй тафсирчилар ва фарзийлар! Сизлар иккиюзламачисизлар! Ахир, сизлар ҳеч бўлмаса бир кишини ўз динингизга киритиш учун денгизу қуруқликни кезиб чиқасизлар. Ниятингизга эришганингизда эса, уни ўзингиздан беш баттар дўзахи одам қиласизлар.

16Эй кўр етакчилар, ҳолингизга вой! Сизлар: «Ким Маъбад ҳақи деб қасам ичса, у қасамини бажармаса ҳам бўлади, аммо ким Маъбад олтини ҳақи деб қасам ичса, ўз қасамини бажариши шарт», дейсиз+. 17Ҳой кўр нодонлар! Қайси бири буюкроқ: Маъбаднинг олтиними ёки олтинни муқаддас қилган Маъбаднинг ўзими?!+
18Яна сизлар шундай деб айтасизлар: «Ким қурбонгоҳ ҳақи деб қасам ичса, у қасамини бажармаса ҳам бўлади, аммо ким қурбонгоҳдаги қурбонлик ҳақи деб қасам ичса, қасамини бажариши шарт», дейсизлар. 19Шу қадар кўр бўлмасангиз–а! Қайси бири буюкроқ: қурбонликми ёки қурбонликни муқаддас қилган қурбонгоҳми+? 20Ахир, қурбонгоҳ ҳақи деб қасам ичган, ҳам қурбонгоҳнинг ўзи, ҳам ундаги барча қурбонликлар ҳақи қасам ичган бўлади–ку! 21Маъбад ҳақи деб қасам ичган эса, ҳам Маъбаднинг ўзи, ҳам Маъбадда яшайдиган Худо ҳақи қасам ичган бўлади+. 22Осмон ҳақи деб қасам ичган эса, осмондаги Худонинг тахти ва тахтда ўтирган Худонинг Ўзи ҳақи қасам ичган бўлади+.

23Ҳолингизга вой, эй тафсирчилар ва фарзийлар! Сизлар иккиюзламачисизлар! Сизлар ялпиз, укроп ва зирадан ушр[*] берасизлар, аммо қонуннинг адолат, шафқат ва имон каби энг муҳим таълимотларини писанд қилмайсизлар. Буларнинг бирини бажара туриб, иккинчисини ҳам ташлаб қўймаслигингиз керак эди+. 24Ҳой кўр етакчилар! Сизлар ичимлигингиздан чивинни сузиб оласизлар[*], аммо туяни бутунлигича ютиб юборасизлар!

25Ҳолингизга вой, эй тафсирчилар ва фарзийлар! Сизлар иккиюзламачисизлар! Сизлар пиёлаю лаганингизнинг сиртини тозалайсизлар–у, аммо ичи очкўзлик ва худбинликка тўла. 26Эй кўр фарзий! Сен, аввало, пиёла ва лаганнинг ичини тозалаб ол, шунда уларнинг сирти ҳам тоза бўлади.

27Ҳолингизга вой, эй тафсирчилар ва фарзийлар! Сизлар иккиюзламачисизлар! Чунки сизлар оҳакланган қабрларга[*] ўхшайсизлар: қабрларнинг ташқи томони чиройли, аммо ичи мурдаларнинг суякларига ва ҳар хил ифлосликларга тўла+. 28Шу сингари, сизлар ҳам ташқи томондан бошқаларга тақводор бўлиб кўринасиз, аммо ичингиз иккиюзламачиликка ва гуноҳга тўла.

Сохта тақводорлар оладиган жазо

29Ҳолингизга вой, эй тафсирчилар ва фарзийлар! Сизлар иккиюзламачисизлар! Ахир, сизлар пайғамбарларга мақбаралар қуриб, тақводорларнинг қабрларини безатиб, 30шундай дейсизлар: «Агар ота–боболаримиз даврида биз ҳам яшаганимизда эди, уларга қўшилишиб пайғамбарларнинг қонини тўкмаган бўлардик.»+
31Бу билан сизлар пайғамбарларни қатл қилганларнинг ўғиллари эканингизни тан оляпсизлар. 32Ота–боболарингиз бошлаган ишни охирига етказинглар энди!

33Ҳой илонлар, заҳарли илонлар зоти! Сизлар дўзах жазосидан қандай қочиб қутуласиз?!+
34Ана шу сабабдан Мен олдингизга пайғамбарларни, донишманду устозларни юбораман. Аммо сизлар уларнинг баъзиларини ўлдирасизлар, баъзиларини хочга михлайсизлар, бошқаларини эса синагогаларингизда қамчилаб, шаҳарма–шаҳар қувғин қиласизлар+. 35Натижада ўлдирилган ҳамма бегуноҳ одамларнинг қони учун сизлар жазоланасизлар. Айбсиз Ҳобилнинг тўкилган қонидан тортиб, қурбонгоҳ билан Маъбад орасида сиз ўлдирган Бархиё ўғли Закариёнинг[*] қони сизнинг гарданингизда бўлади+. 36Ҳа, сизларга чинини айтаман: бу насл ҳамма қотилликлар учун жазо олади.

Исонинг Қуддус учун ноласи

37•Эҳ Қуддус, Қуддус! Пайғамбарларни қатл этиб, ҳузурига юборилганларни тошбўрон қилувчи шаҳар! Товуқ ўз жўжаларини қанотлари остига қандай тўпласа, Мен ҳам сенинг халқингни бир неча марта шундай тўпламоқчи бўлдим. Лекин сен истамадинг+. 38Эй Қуддус аҳолиси, сизнинг Маъбадингиз ҳувиллаб қолади. 39Сизга шуни айтай: «Эгамиз номидан келадиган Инсон барака топсин»[*], деб айтмагунингизча, Мени кўрмайсизлар.”+

24–БОБ

Исо охирзамон ҳақида гапиради

24^1•Исо Маъбаддан чиқиб кетаётганда, шогирдлари келиб, Исонинг диққатини Маъбаднинг биноларига қаратдилар. 2Исо уларга деди:

— Буларнинг ҳаммасини кўряпсизми? Сизларга чинини айтайин: булар вайрон бўлади[*]. Бу ерда тош устида турган биронта тош қолмайди+.

3Исо бир Ўзи Зайтун тоғида[*] ўтирганда, шогирдлари Унинг ёнига келиб, сўрашди:

— Бизларга айтинг–чи, бу ҳодисалар қачон юз беради? Сизнинг келишингизни ва охирзамон яқинлашганини нимадан билсак бўлади?

4Исо уларга шундай жавоб берди: “Эҳтиёт бўлинглар, ҳеч ким сизларни йўлдан оздирмасин!+
5Чунки кўп кишилар ўзларини Менинг номим билан атаб: «Мен Масиҳман», — деб бир қанча одамни йўлдан оздирадилар+. 6Сизлар узоқ–яқиндаги уруш хабарларини эшитасизлар. Бироқ чўчиманглар! Булар содир бўлиши шарт, аммо бу ҳали охири дегани эмас+. 7Халқ халққа қарши, шоҳлик шоҳликка қарши кўтарилади. Айрим жойларда қаҳатчилик ва зилзилалар бўлади+. 8Бу ҳодисалар тўлғоқ азобларининг бошланишига ўхшайди.

9Ўшанда сизларни қийнаш ва ўлдириш учун тутиб берадилар. Менинг номим туфайли ҳамма халқлар сизлардан нафратланади+. 10Шунда кўплар имондан қайтади, улар бир–бирини сотиб, бир–биридан нафратланади+. 11Кўп сохта пайғамбарлар пайдо бўлади, улар кўпларни йўлдан уради+. 12Ёмонлик кўпайгани учун одамлар орасида меҳр–оқибат йўқолади. 13Лекин охиригача бардош берган нажот топади+. 14Осмон Шоҳлиги тўғрисидаги Хушхабар бутун дунё бўйлаб ваъз қилинади, ҳамма халқлар уни эшитади. Шундагина охирзамон келади+.

Буюк мусибат ва Исонинг келиши

15•Дониёр пайғамбар айтганидай, кўп ҳаром–хариш ишларга сабаб бўладиган макруҳ бир нарсанинг[*] муқаддас жойда турганини кўрганингизда — ўқиган тушуниб олсин! —+
16Яҳудияда бўлганлар тоғларга қочишсин. 17Томнинг устида бўлганлар[*] уйидан бирон нарса олиш учун пастга тушмасин+. 18Далада бўлганлар эса тўнини олгани қайтиб келмасин. 19У кунларда ҳомиладор ва эмизикли аёлларнинг ҳолига вой!+
20Қочишингиз қишга ёки Шаббат кунига тўғри келмаслиги учун[*] илтижо қилинглар. 21Чунки ўша вақтда шундай азоб–уқубатлар бўладики, дунё яратилгандан то ҳозиргача бунақаси бўлмаган ва қайтиб содир бўлмайди+. 22Лекин танланган одамлар туфайлигина у кунлар қисқартирилади. Агар ўша кунлар қисқартирилмаганда эди, ҳеч бир жонзот омон қолмасди+. 23Агар ўшанда кимдир сизларга: «Масиҳ мана бу ерда» ёки: «Ана у ерда», деб айтса, ишонманглар+. 24Чунки сохта масиҳлар ва сохта пайғамбарлар пайдо бўлиб, иложи бўлса, танланган одамларни ҳам йўлдан оздириш учун буюк аломату мўъжизалар кўрсатадилар+. 25Мана, Мен сизларга олдиндан айтиб қўйдим+.

26Шундай қилиб, агар улар сизларга: «Қаранглар! У саҳрода!» деб айтсалар, борманглар. Агар улар: «У яширин жойда», деб айтсалар, ишонманглар. 27Чунки Инсон Ўғли келганда, Уни ҳамма кўради. У шарқдан ғарбга қадар бутун осмонни ёритиб юборган чақмоқдай бўлади+.

28Калхатлар тўпланган жойда мурда бўлишини ҳамма билади. Менинг келишим ҳам шу сингари, ҳаммага аён бўлади[*]+.

29•Ўша кунлардаги азоб–уқубатлар ўтиши биланоқ,

«Қуёш қораяди, ойнинг нури сўнади.
Осмондан юлдузлар қулаб тушади,
Самовий кучлар ларзага келади.»[*]+

30Ўшанда Инсон Ўғлининг аломати осмонда намоён бўлади. Ер юзидаги барча қабилалар қайғуради. Шунда ҳамма одамлар Инсон Ўғлини кўради. Инсон Ўғли қудратга ва буюк улуғворликка бурканиб, булутларда келади[*]+. 31Карнайнинг баланд садоси остида У фаришталарини ернинг тўрт томонига юборади. Улар дунёнинг бир бурчагидан тортиб, нариги бурчагигача танланган одамларни тўплаб олишади+.

Ҳушёр бўлиш ҳақида

32•Анжир дарахтидан сабоқ олинглар: унинг шохлари кўкариб барг чиқараётганда, ёз яқинлашганини биласизлар. 33Шу сингари, мана бу воқеалар содир бўлганда, билингки, ўша вақт[*] яқинлашиб қолган, остонангизда турибди. 34Сизларга чинини айтайин: бу насл ўтмасданоқ, буларнинг ҳаммаси содир бўлади+. 35Еру осмон йўқ бўлиб кетади, аммо Менинг сўзларим кучда қолади+.

36•Ўша кун ва соат ҳақида самовий Отамдан бошқа ҳеч ким билмайди. Ўғил ҳам[*], самодаги фаришталар ҳам билмайдилар+. 37Нуҳ даврида[*] қандай бўлган бўлса, Инсон Ўғли келишида ҳам шундай бўлади+. 38Тўфонгача бўлган даврда одамлар еб–ичардилар, уйланиб, турмушга чиқардилар. Нуҳ кемага киргунга қадар ҳаёт шу зайлда давом этарди. 39Тўфон келиб, уларнинг ҳаммасини ювиб кетмагунча, улар ҳамма нарсадан бехабар эдилар. Инсон Ўғли келганда ҳам худди шундай бўлади+. 40Ўшанда икки киши далада бўлади, бири олинади, бири қолдирилади+. 41Тегирмон тортаётган икки аёл бўлади, бири олинади, бири қолдирилади.

42Шунинг учун ҳушёр бўлинглар. Мен — Раббингиз қайси куни келишимни сизлар билмайсизлар+. 43Аммо шуни билиб қўйингки, агар уй эгаси туннинг қай пайтида ўғри келишини билганда эди, у уйғоқ ўтириб, ўғрининг уйга бузиб киришига йўл қўймаган бўларди+. 44Шунга ўхшаб, сизлар ҳам тайёр туринглар, чунки Инсон Ўғли сизлар кутмаган вақтда келади+.

Садоқатли ва садоқатсиз хизматкор ҳақида масал

45•Ишончли ва доно хизматкор ким? Хўжайин бундай одамни бошқа хизматкорларига бошлиқ қилиб қўяди, уларга ўз вақтида овқат тарқатишни унга топширади. 46Хўжайин уйга қайтганда ўша хизматкорини юмуш устида кўрса, хизматкор нақадар бахтлидир!+
47Сизларга чинини айтай: хўжайин ўша хизматкорини бутун мулки устидан бошқарувчи қилиб қўяди.

48Борди–ю, у хизматкор ёмон бўлиб, кўнглида: «Хўжайиним ҳали бери қайтиб келмайди» деб,+
49бошқа хизматкорларни ура бошласа ва шаробхўрлар билан еб–ичса, 50хизматкор кутмаган кунда, ўйламаган соатда хўжайини келиб қолади. 51У хизматкорини қаттиқ жазолаб, бошига иккиюзламачиларнинг кунини солади. Шунда хизматкор қаттиқ пушаймон бўлиб, фиғон чекади+.

25–БОБ

Келиннинг ўнта дугонаси ҳақида масал

25^1Охирзамон яқинлашганда Осмон Шоҳлигини қуйидагига ўхшатса бўлади: келиннинг ўнта дугонаси мойчироқларини олиб, куёвни қаршилагани чиқишибди+. 2Улардан бештаси нодон, бештаси доно экан. 3Нодонлари мойчироқларни олишибди–ю, аммо чироқ учун мой олишмабди. 4Донолари эса мойчироқлари билан бирга идишларда мой ҳам олибдилар. 5Куёв кечикибди, шу сабабдан ҳаммалари мудраб, ухлаб қолибдилар+.

6Ярим кечаси: «Ана, куёв келяпти! Уни кутиб олгани чиқинглар!» деган бир овоз янграбди. 7Шунда қизларнинг ҳаммаси ўрнидан туриб, мойчироқларини тайёрлай бошлабдилар. 8Нодонлари доноларига айтибдилар:

— Бизга ҳам мойингиздан озгина беринглар, чироқларимиз ўчяпти!

9Донолари эса шундай жавоб берибдилар:

— Йўқ! Бизга ҳам, сизларга ҳам мой етмай қолади. Яхшиси, сотувчиларга бориб, ўзларингизга мой сотиб олинглар.

10Улар мой сотиб олгани кетишганда, куёв келиб қолибди. Тайёр турган қизлар куёв билан бирга тўйхонага кириб кетишибди. Орқаларидан эшик ёпилибди+.

11Кейин қолган қизлар келиб:

— Ҳазрат! Ҳазрат! Бизга эшикни очинг! — дейишибди+. 12Лекин У:

— Сизларни умуман танимайман, — деб жавоб берибди+.

13Хуллас, ҳушёр бўлинглар, чунки қайси куни, қайси соатда келишимни билмайсизлар+.

Учта хизматкор ҳақида масал

14•Яна Осмон Шоҳлигини сафарга жўнаб кетаётган одамга ўхшатса бўлади. У кетишидан олдин хизматкорларини чақириб, ўз мол–мулкини уларга топширибди. 15У ҳар бирига қобилиятига яраша: бирига беш минг тилла, иккинчисига икки минг тилла, учинчисига эса минг тилла[*] бериб, жўнаб кетибди. 16Беш минг тилла олган хизматкор вақтни бой бермай, пулни ишга солибди ва яна беш минг тилла даромад олибди. 17Икки минг тилла олган хизматкор ҳам худди шундай йўл тутиб, икки минг тилла орттирибди. 18Минг тилла олган хизматкор эса бориб, чуқур қазибди–да, хўжайин берган пулини кўмиб қўйибди.

19Орадан анча вақт ўтибди. Хўжайин қайтиб келиб, хизматкорларидан ҳисобот сўрабди+. 20Беш минг тилла олган хизматкори орттирган беш минг тиллани ҳам олиб келиб, шундай дебди:

— Хўжайин! Менга беш минг тилла берган эдингиз. Мана, қаранг, мен булардан ташқари яна беш минг тилла ишладим.

21Хўжайини унга:

— Баракалла! Сен яхши ва ишончли хизматкорсан! — дебди. — Кичик ишда ишончимни оқлаганинг учун сенга катта ишларни ишониб топшираман. Кел, менинг хурсандчилигимга шерик бўл+.

22Икки минг тилла олган хизматкор ҳам келиб:

— Хўжайин! Менга икки минг тилла бергандингиз. Мана, қаранг, мен булардан ташқари яна икки минг тилла ишладим, — дебди. 23Хўжайини унга:

— Баракалла! Сен яхши ва ишончли хизматкорсан! — дебди. — Кичик ишда ишончимни оқлаганинг учун сенга катта ишларни ишониб топшираман. Кел, менинг хурсандчилигимга шерик бўл.

24Минг тилла олган хизматкор ҳам келиб шундай дебди:

— Хўжайин! Мен сизнинг қаттиққўл одам эканингизни билардим. Сиз экмаган ердан ўрасиз, ўзингиз етиштирмаган ҳосилни йиғиб оласиз. 25Шунинг учун мен қўрққанимдан бориб, берган тиллангизни ерга кўмиб қўйган эдим. Мана тиллангиз!

26Хўжайин унга шундай жавоб берибди:

— Эй ёмон, ялқов хизматкор! Мен экмаган ердан ўришимни, ўзим етиштирмаган ҳосилни йиғиб олишимни билар экансан,+
27пулимни муомалага киритсанг бўлмасмиди?! Мен қайтиб келиб, пулимни фойдаси билан қайтариб олган бўлар эдим.

28Сўнг хўжайин дебди:

— Қани, ундаги минг тиллани олиб, ўн минг тилласи борга беринглар! 29Чунки кимда бор бўлса, унга яна берилади ва у мўл–кўлчиликда яшайди. Кимда йўқ бўлса, ҳатто бори ҳам тортиб олинади+. 30Энди бу ярамас хизматкорни ташқарига, қоронғиликка улоқтириб юборинглар. У ерда бу ярамас қаттиқ пушаймон бўлиб, фиғон чекади[*]+.

Қиёмат–қойим сўроғи

31Инсон Ўғли Ўзининг улуғворлигида, жамики фаришталари билан бирга келганда Ўзининг шоҳона тахтига ўтиради+. 32Барча халқлар Унинг ҳузурига тўпланадилар. Чўпон қўйларни эчкилардан ажратгандай, У халқларни бир–биридан ажратади+. 33У қўйларни ўнг томонига, эчкиларни чап томонига қўяди.

34Шундан кейин Шоҳ ўнг томонидагиларга айтади:

— Эй самовий Отамнинг баракасини олганлар, келинглар! Шоҳликни мерос қилиб олинглар! Бу шоҳлик олам яратилгандаёқ сизлар учун тайёрлаб қўйилган+. 35Ахир, Мен оч эдим, Менга овқат бердингизлар. Чанқаган эдим, Менга ичимлик бердингизлар. Мусофир эдим, уйингиздан бошпана бердингизлар+. 36Яланғоч эдим, Мени кийинтирдингизлар. Касал эдим, Менга ғамхўрлик қилдингизлар. Зиндонда эдим, Мени келиб кўрдингизлар+.

37Бунга жавобан солиҳлар Унга шундай дейдилар:

— Ё Раббий! Қачон Сени оч ҳолда кўриб, овқат берибмиз?! Қачон чанқаганингни кўриб, бирон нарса ичирибмиз? 38Мусофир эканингни қачон кўриб, уйимиздан бошпана берибмиз? Яланғоч эканингни қачон кўриб, кийинтирибмиз? 39Касал ёки зиндонда бўлганингда қачон Сени йўқлаб борибмиз?

40Шоҳ уларга шундай жавоб беради:

— Сизларга чинини айтайин: сизлар энг кичик биродаримга қилган ҳар қандай яхшилигингизни Менга қилган бўласиз+.

41Сўнг У чап томондагиларга ҳам айтади:

— Эй лаънатилар, кўзимдан йўқолинглар! Иблис ва унинг фаришталарига тайёрлаб қўйилган абадий оловга мубтало бўлинглар!+
42Ахир, Мен оч эдим, овқат бермадингизлар. Чанқагандим, ичгани ҳеч нарса бермадингизлар. 43Мусофир эдим, уйингиздан бошпана бермадингизлар. Яланғоч эдим, Мени кийинтирмадингиз. Касал бўлдим, зиндонга тушдим, Мени келиб кўрмадингиз.

44Шунда улар айтадилар:

— Ё Раббий! Қачон Сени оч, чанқаган, мусофир, яланғоч, касал ҳолда ёки зиндонда эканингни кўрибмиз? Агар кўрганимизда эди, наҳотки Сендан хизматимизни аяган бўлардик?!

45У эса шундай жавоб беради:

— Сизларга чинини айтайин: сизлар энг кичик биродаримдан аяган яхшилигингизни Мендан аяган бўласизлар+.

46Булар абадий жазога, солиҳлар эса абадий ҳаётга муяссар бўладилар.”+

26–БОБ

Исони ўлдириш режаси

26^1•Исо бу гапларни айтиб бўлгач, шогирдларига шундай деди: 2“Икки кундан кейин Фисиҳ зиёфати[*] бўлишини биласизлар. Ана ўшанда Инсон Ўғлига хоинлик қилишади, Уни хочга михлашади.”+

3Бу пайтда бош руҳонийлар ва халқ йўлбошчилари Каяфас исмли олий руҳонийнинг саройида йиғилган эдилар. 4Улар Исони ҳийла билан тутиб, ўлдириш учун фитна ўйлаб топдилар. 5Аммо улар: “Биз бу ишни байрам кунлари қилмаслигимиз керак, акс ҳолда, халқ ғалаён кўтариши мумкин”, дедилар.

Исога атир мой қуйган аёл

6•Исо Байтанияда[*] илгари тери касаллигига[*] чалинган Шимўннинг[*] уйида+
7меҳмон бўлиб ўтирган эди. Шунда бир аёл ганчдан[*] ясалган идишда қимматбаҳо атир мой олиб келиб, Исонинг бошидан қуйди. 8Шогирдлар буни кўргач, ғазабланиб:

— Бу исрофгарчиликнинг нима кераги бор эди?! 9Ахир, бу мойни катта пулга сотиб, камбағалларга тақсимлаб бериш мумкин эди–ку! — дейишди.

10Шогирдлар нима тўғрисида гапираётганларини Исо билиб қолиб, уларга деди:

— Нега аёлни хижолатда қолдиряпсизлар? У Мен учун ажойиб иш қилди. 11Камбағаллар ҳар доим сизлар билан бирга бўладилар. Мен эса ҳар доим ҳам сизлар билан бирга бўлмайман+. 12Аёл бу мойни танамга тўкиб, Мени дафнга тайёрлади[*]+. 13Сизларга чинини айтайин: Хушхабар дунёнинг қайси ерида эълон қилинмасин, бу аёл ҳам эсга олиниб, унинг қилган иши ҳақида айтилади+.

14•Шунда ўн икки шогирддан бири бўлган Яҳудо Ишқариёт бош руҳонийларнинг олдига бориб:+

15— Агар Исони сизларга тутиб берсам, менга нима берасизлар? — деб сўради. Улар Яҳудога ўттиз кумуш танга бердилар+. 16Ўша вақтдан бошлаб Яҳудо Исони тутиб бериш учун қулай фурсатни кута бошлади.

Қутлуғ кеча ва Исога хиёнат

17•Хамиртурушсиз нон байрамининг[*] биринчи кунида шогирдлар Исонинг олдига келиб дедилар:

— Фисиҳ таомини қаерда емоқчисиз? Биз бориб тайёргарлик кўрайлик.

18Исо деди:

— Қуддусга фалончининг олдига бориб, унга шундай деб айтинглар: Устозимиз сизга: “Вақтим етди. Мен Фисиҳ зиёфатини шогирдларим билан сизнинг уйингизда ўтказмоқчиман”, деб айтиб юбордилар.

19Шогирдлар Исонинг айтганини қилиб, Фисиҳ таомини тайёрладилар.

20Кеч кирганда, Исо ўн икки шогирди билан дастурхон атрофига ёнбошлади. 21Овқатланаётганларида Исо:

— Сизларга чинини айтайин, орангиздан биттангиз Менга хиёнат қилади, — деди+.

22Шогирдлар қаттиқ хафа бўлиб, бирин–кетин:

— Ҳазрат, наҳотки мени назарда тутаётган бўлсангиз? — деб сўрадилар.

23У эса шундай жавоб берди:

— Мен билан баравар косага нонни ботирган Менга хиёнат қилади. 24Ҳа, Инсон Ўғли У ҳақда ёзилгандай жон беради. Аммо Инсон Ўғлига хиёнат қилган одамнинг ҳолига вой! Унинг туғилганидан кўра, туғилмагани яхшироқ эди+.

25Сотқин Яҳудо Исога:

— Устоз, наҳотки ўша мен бўлсам? — деди.

— Ўзинг айтдинг, — деб жавоб берди Исо.

26•Улар овқатланаётганда, Исо нонни олди, дуо ўқиб синдирди. Нонни шогирдларига бериб:

— Олиб енглар, бу Менинг танамдир, — деди+. 27Шароб қуйилган косани ҳам олди, шукрона дуосини ўқиб, уларга узатди:

— Бундан ҳаммаларинг ичинглар, — деди. 28— Бу шароб Худонинг аҳдини[*] билдиради. Бу аҳд кўпларнинг гуноҳини ювиш учун тўкиладиган қоним эвазига кучга киради+. 29Сизларга шуни айтай: бир кун келиб, Мен сизлар билан бирга осмондаги Отамнинг Шоҳлигида янги шароб ичаман. Аммо ўша кун келмагунча узум неъматини оғзимга ҳам олмайман.

30Сўнг улар ҳамду сано куйлаб, Зайтун тоғи[*] томон кетдилар+.

Бутруснинг Исодан тониши ҳақида каромат

31•Исо шогирдларига деди:

— Бугун кечаси ҳаммаларингиз Мени ташлаб, қочиб кетасизлар. Чунки ёзилган:

“Мен чўпонни ўлдираман,

Шунда сурувдаги қўйлар ҳар ёққа тарқалиб кетади.”[*]+

32Бироқ Мен тирилганимдан кейин, сизларни Жалилада кутаман+.

33Бутрус Исога деди:

— Сизни ҳамма ташлаб кетса ҳам, мен ташлаб кетмайман!

34Исо унга:

— Сенга чинини айтайин, шу кечасиёқ, хўроз қичқирмасдан олдин, сен Мендан уч марта тонасан, — деди. 35Бутрус Унга:

— Керак бўлса, Сиз билан бирга ўламан! Аммо Сиздан асло тонмайман! — деди. Бошқа ҳамма шогирдлари ҳам шундай дедилар+.

Исонинг боғдаги ибодати

36•Шундан кейин Исо шогирдлари билан Гетсемания[*] деган жойга борди. Исо шогирдларига:

— Шу ерда ўтириб туринглар, Мен нарироққа бориб, ибодат қиламан, — деди. 37У ёнига Бутрусни ва Забадиёнинг икки ўғлини[*] олди. Исони қайғу, ғам қамради+. 38У шогирдларига:

— Юрагимдаги оғир қайғу Мени ўлгудай қийнаб юборди. Шу ерда қолинглар–да, кўз–қулоқ бўлиб туринглар, — деди+. 39Сўнг бир оз нари кетиб, ерга мук тушди–да, шундай деб ёлворди:

— Эй Отам, агар иложи бўлса, бу азоб косаси[*] Мени четлаб ўтсин. Аммо Менинг хоҳишим эмас, Сенинг хоҳишинг бажо бўлсин+.

40У шогирдлари ёнига келиб, уларнинг ухлаб ётганини кўрди. Бутрусга деди:

— Мен билан бирга бир соатгина ҳам уйғоқ ўтира олмабсизлар–да! 41Кўз–қулоқ бўлиб туринглар, васвасага тушиб қолмайлик, деб ибодат қилинглар[*]. Руҳ тетик, тана эса заифдир+.

42Исо иккинчи марта кетиб, шундай деб илтижо қилди:

— Эй Отам! Агар бу азоб косасидан қутулишимнинг иложи бўлмаса, майли, Мен ўша косадан ичаман. Сенинг хоҳишинг бажо бўлсин+.

43У қайтиб келиб, шогирдларининг яна ухлаб ётганини кўрди. Уларнинг кўзлари юмилиб кетаётган эди. 44Исо уларнинг олдидан яна кетиб, аввалги сўзларини такрорлаб, учинчи марта ибодат қилди.

45Сўнг У шогирдлари ёнига қайтиб келиб, уларга деди:

— Ҳалигача дам олиб, ухлаб ётибсизларми?! Мана, вақт–соати келди, Инсон Ўғли гуноҳкорлар қўлига тутиб бериляпти+. 46Туринглар, кетайлик! Ана, Менга хоинлик қилувчи келяпти!

Исо ҳибсга олинади

47•Исо ҳали гапини тугатмаган ҳам эдики, Яҳудо келиб қолди. У ўн икки шогирддан бири бўлиб, унинг ёнида қилич ва таёқ кўтариб олган оломон бор эди. Бу оломонни бош руҳонийлар ва халқ йўлбошчилари юборган эдилар+. 48Хоин Яҳудо оломон билан тил бириктириб, шундай деганди: “Мен кимни ўпсам, У ўша Кишидир. Уни қўлга олинглар.” 49У тўғри Исонинг олдига бориб:

— Ассалому алайкум, Устоз! — деб, Уни ўпди. 50Исо унга:

— Дўстим, қиладиган ишингни қила қол, — дейиши биланоқ, одамлар Исони ушлаб, қўлга олдилар. 51Шунда Исо билан бирга бўлганлардан бири қиличини қинидан суғурди–да, олий руҳонийнинг хизматкорига бир уриб, қулоғини кесиб ташлади+. 52Лекин Исо унга деди:

— Қиличингни қинига солиб қўй! Қилич кўтарганларнинг ҳаммаси қиличдан ҳалок бўлади+. 53Керак бўлганда эди, Мен Отамга илтижо қилган бўлардим. У Менга ўша заҳотиёқ ўн минглаб[*] фаришталарини юборган бўларди. Шуни билмайсанми? 54Лекин бундай қилганимда эди, қандай қилиб Муқаддас битиклар[*] амалга ошарди? Ахир, буларнинг ҳаммаси содир бўлиши керак–ку!

55Шундан сўнг Исо оломонга деди:

— Мен қароқчимидим, Мени олиб кетгани қиличу таёқлар билан келибсизлар?! Мен ҳар куни Маъбадда таълим берардим. Сизлар ўшанда Мени қўлга олмадингизлар+. 56Аммо буларнинг ҳаммаси пайғамбарларнинг Муқаддас битиклардаги башоратлари бажо бўлиши учун рўй берди.

Ўшанда ҳамма шогирдлари Исони қолдириб, қочиб кетишди+.

Исо яҳудийларнинг Олий кенгаши олдида

57•Исони қўлга олганлар Уни олий руҳоний Каяфаснинг ҳузурига олиб келдилар. У ерда Таврот тафсирчилари билан йўлбошчилар ҳам йиғилишган эди. 58Бутрус эса Исонинг орқасидан масофа сақлаб эргашиб, олий руҳонийнинг ҳовлисигача келди. Бутрус ичкарига кириб, охири нима билан тугаркин, деб кузатиш учун соқчиларнинг ёнига ўтирди. 59Бош руҳонийлар ва Олий кенгашнинг[*] барча аъзолари Исони ўлимга маҳкум қилиш учун Унга қарши сохта далиллар излар эдилар[*]. 60Анча гувоҳлар чиққан бўлса–да, етарлича айбловчи далиллар топилмади. Ниҳоят, икки сохта гувоҳ сўзга чиқиб,+
61шундай айтишди:

— Бу Одам: “Мен Худонинг Маъбадини бузиб, уч кунда уни тиклай оламан”, деган[*]+.

62Олий руҳоний ўрнидан туриб, Исога:

— Индамай тураверасанми?! Уларнинг Сенга қўйган айбларига жавоб қайтармайсанми?! — деди+. 63Исо эса индамади. Олий руҳоний Унга деди:

— Барҳаёт Худо ҳақи қасам ичиб, айт: Худонинг Ўғли[*] — Масиҳ Сенмисан+?

64Исо унга:

— Гапингиз тўғри, — деди. — Бундан буён сизлар Инсон Ўғлини Қодир Худонинг ўнг томонида ўтирганини[*] ва осмон булутларида келаётганини кўрасизлар[*]+.

65Шунда олий руҳоний ўз кийимларини йиртиб[*] деди:

— У куфрлик қиляпти–ку! Бизларга бошқа гувоҳларнинг нима кераги бор?! Унинг куфрлик қилганини ҳозиргина ўзларингиз эшитдингизлар+. 66Сизларнинг қарорингиз қандай?

— У ўлимга лойиқ! — деб жавоб берди улар+.

67Сўнг улар Исонинг юзига тупуриб, Уни муштлай бошладилар. Бошқалари эса Унга шапалоқ уриб:+

68— Эй Масиҳ! Қани, топ–чи, Сени ким урди экан? — дердилар.

Бутрус Исодан тонади

69•Бу пайтда Бутрус ташқарида ҳовлида ўтирган эди. Бир чўри қиз унинг ёнига келиб:

— Сиз ҳам ўша Жалилалик Исо билан бирга эдингиз–ку! — деди. 70Лекин Бутрус ҳамманинг олдида буни инкор этиб деди:

— Нима тўғрисида гапираётганингизни тушунмаяпман.

71Сўнг дарвоза олдига борди. Шунда бошқа бир чўри қиз уни кўриб, у ерда турганларга:

— Мана бу одам Носиралик Исо билан бирга эди, — деди. 72Бутрус эса қасам ичиб:

— Мен Уни танимайман! — деб яна Исодан тонди.

73Бир оздан кейин у ерда турганлар келиб, Бутрусга:

— Сен ўшалардан эканинг шевангдан[*] билиниб турибди, — дейишди.

74— Худо урсин! Мен бу Одамни танимайман! — деб қасам ичди Бутрус. Шу пайт хўроз қичқирди. 75Шунда Бутрус Исонинг: “Хўроз қичқирмасдан олдин, сен Мендан уч марта тонасан” деган гапини эслади. У ҳовлидан чиқиб, аччиқ–аччиқ йиғлади+.

27–БОБ

Хоин Яҳудонинг ҳалокати

27^1•Тонг отганда, бош руҳонийлар ва халқ йўлбошчиларининг ҳаммаси Исони ўлимга маҳкум қилишга келишиб олдилар. 2Улар Исони боғлаб, ҳоким Пилатга[*] олиб бориб топширдилар+.

3•Хоин Яҳудо эса Исонинг ўлимга маҳкум этилганини билиб, қилган ишидан пушаймон бўлди. У ўттиз кумуш тангани бош руҳонийлар билан йўлбошчиларга қайтариб олиб келди. 4У:

— Мен гуноҳ қилдим! Бегуноҳ одамга хоинлик қилдим, — деди. Улар эса:

— Бизга нима?! Бу сенинг ишинг! — дейишди.

5Яҳудо кумуш тангаларни Маъбадга отиб юборди–да, чиқиб кетди. У бориб, ўзини осиб ўлдирди+.

6Бош руҳонийлар тангаларни териб олиб: “Бу пулни Маъбад хазинасига қўша олмаймиз, чунки булар қонга беланган”, — дейишди+. 7Улар маслаҳатлашиб, бу пулга кулолнинг даласини[*] сотиб олдилар, у ерга мусофирлар дафн қилинадиган бўлди. 8Шунинг учун ўша ер бугунгача “Қон Ери” деб аталади. 9-10Шундай қилиб, Еремиё пайғамбарнинг башорати[*] бажо бўлди:

“Улар ўттиз кумуш тангани олиб,

Кулолнинг даласини сотиб олдилар.

Бу пул Исроил халқининг У учун белгилаган нархи эди.”

Эгамизнинг амри бўйича, Еремиёнинг ҳаётида ҳам худди шундай воқеа юз берган эди++.

Исо Пилат ҳузурида

11•Исо ҳоким Пилатнинг ҳузурида турганда ҳоким Исодан:

— Сен яҳудийларнинг Шоҳимисан? — деб сўради.

— Сиз шунақа дейсиз, — деб жавоб берди Исо+.

12Бош руҳонийлар билан йўлбошчилар Исони айблаётганларида эса, У ҳеч қандай жавоб бермади. 13Шунда Пилат Унга:

— Эшитмаяпсанми, Сенинг бўйнингга қанча айблар қўйишяпти! — деди+. 14Лекин Исо биронта айбловга жавоб қайтармади. Ҳоким бунга қойил қолди.

15•Ҳокимнинг бир одати бор эди: у ҳар Фисиҳ байрамида[*] оломоннинг хоҳишига кўра, бир маҳбусни озод қилар эди. 16Ўша пайтда отнинг қашқасидай таниқли бўлган Ёшуа[*] Бараббас[*] исмли бир маҳбус бор эди. 17Халқ тўплангач, Пилат улардан сўради:

— Сизлар кимни озод қилишимни истайсизлар: Ёшуа Бараббасними ёки Масиҳ деб аталган Исоними?

18Улар Исони ҳасад туфайли қўлга туширишганини Пилат билар эди+. 19Пилат ҳукм курсисида ўтирган эди, хотини унга шундай хабар юборди: “Бу Одам айбсиз, Унга бирон нарса қила кўрмагин, кеча тушимда У сабабли қаттиқ азоб тортдим.”

20Аммо бош руҳонийлар билан йўлбошчилар оломонни қайраб, Пилатдан: “Бараббасни озод қилинг, Исони эса ўлдиринг” деб сўрашга уларни кўндирдилар+.

21Ҳоким оломондан яна сўради:

— Икковидан қайси бирини озод қилишимни истайсизлар?

— Бараббасни! — деб жавоб берди улар.

22— Масиҳ деб ном олган Исони нима қилай? — деб сўради Пилат.

— Хочга михлансин! — дейишди бир оғиздан.

23— Нимага? У нима ёмонлик қилди? — деб сўради ҳоким. Лекин оломон:

— Хочга михлансин! — деб баттар бақирарди+.

24Пилат қўлидан ҳеч нарса келмаётганини ва ғалаён бошланаётганини кўриб:

— Бу Одамнинг[*] тўкиладиган қони учун мен айбдор эмасман. Бунга ўзларингиз жавоб берасизлар! — деди–да, оломоннинг кўзи олдида сув олиб, қўлларини чайди+. 25Бутун халқ бунга жавобан:

— Унинг қони бизнинг ва болаларимизнинг гарданида бўлсин! — дейишди+.

26Шундан сўнг Пилат Бараббасни озод қилди. Исони эса қамчилатиб, хочга михлашни буюрди+.

Исони ҳақорат қилишади

27•Ҳокимнинг аскарлари Исони ҳукумат саройига олиб бориб, бутун бўлинмани Унинг олдига тўплашди. 28Улар Исонинг кийимларини ечиб олиб, Унинг эгнига қизил тўн кийдирдилар. 29Тиканлардан тож ўриб, бошига кийгиздилар. Ўнг қўлига қамиш тутқизиб, Унинг олдида тиз чўкканча: “Яшавор, эй яҳудийларнинг Шоҳи!” деб масхара қилдилар. 30Сўнг Унга тупуриб, қамиш билан қайта–қайта бошига урдилар+. 31Уни шундай масхара қилганларидан кейин, устидаги тўнни ечиб олиб, Ўзининг кийимларини кийдиришди. Сўнг Уни хочга михлаш учун олиб кетишди.

Исо хочга михланади

32•Улар йўлда Киринеялик[*] Шимўн деган кишини учратиб қолиб, Исонинг хочини[*] кўтариб боришга уни мажбур қилдилар. 33Улар Гўлгота деган жойга етиб келдилар. Гўлгота “бош суяги” маъносини беради. 34Аскарлар у ерда Исога ичгани аччиқ ўт[*] аралаштирилган шароб бердилар. Исо уни татиб кўрди, аммо ичмади+. 35Аскарлар Исони хочга михлаб қўйишди. Кийимлари учун қуръа ташлаб, ўзаро бўлишиб олишди[*]+. 36Кейин ўша ерда Исони қўриқлаб ўтиришди. 37Исонинг бош томонига улар: “Бу яҳудийларнинг Шоҳи Исодир” деган айбномани осиб қўйдилар.

38Исо билан бирга иккита қароқчини ҳам михлаган эдилар. Уларнинг бири Исонинг ўнг томонида, бири чап томонида эди. 39Ўтиб кетаётганлар бошларини чайқаб, Исони ҳақоратлашарди[*]:+

40— Эй Маъбадни бузиб уч кун ичида тиклайдиган! Агар Худонинг Ўғли[*] бўлсанг, Ўзингни Ўзинг қутқар–чи! Хочдан тушиб кўр–чи!+

41Бош руҳонийлар, Таврот тафсирчилари ва йўлбошчилар ҳам уларга қўшилиб, Исони масхаралай кетишди:

42— У бошқаларни қутқарарди, Ўзини эса қутқара олмайди! У Исроилнинг Шоҳи эмиш! Қани, хочдан тушсин, шунда биз Унга ишонамиз+. 43У Худога ишонарди. Агар Худо Ундан мамнун бўлса, ҳозир Уни қутқарсин[*]. Ахир, У Ўзини Худонинг Ўғли деб атаган–ку!

44Исо билан бирга хочга михланган қароқчилар ҳам Уни шундай ҳақоратлар эдилар.

Исо жон беради

45•Тушдан бошлаб соат учгача[*] ҳамма ёқ зулматга чўмди. 46Соат учларда Исо баланд овоз билан:

— Эли, Эли, ламо шавақтани?[*] — деб фарёд қилди. Бунинг таржимаси: “Эй Худойим! Эй Худойим! Нега Мени тарк этдинг?!”[*] демакдир+. 47У ерда турган баъзилар буни эшитиб:

— У Илёсни[*] чақиряпти, — дейишди. 48Улардан бири югуриб бориб, шимгични олди ва арзон шаробга[*] ботириб, бир қамишнинг учига илди–да, Исога ичиш учун узатди+. 49Бошқалари эса:

— Қани, кўрайлик–чи, Илёс келиб[*] Уни қутқарармикан, — дейишди.

50Аммо Исо қаттиқ фарёд қилди–ю, жон берди.

51Шу заҳоти Маъбаддаги парда[*] юқоридан пастгача йиртилиб, иккига бўлиниб кетди. Ер ларзага келди, тошлар ёрилди+. 52Қабрлар очилиб, тақводор одамларнинг кўпчилиги тирилди+. 53Улар қабрларидан чиқдилар, Исо тирилгандан кейин муқаддас Қуддус шаҳрига бордилар. Кўп одамлар уларни кўрди+.

54Исони қўриқлаб турган Рим юзбошиси билан ёнидаги аскарлар зилзилани ва содир бўлаётган барча ишларни кўриб, ваҳимага тушдилар. Улар:

— Ҳақиқатан ҳам бу Одам Худонинг Ўғли экан! — дедилар.

55У ерда бир талай аёллар ҳам бор эди, улар узоқдан қараб турган эдилар. У аёллар Жалиладан Исога эргашиб келган ва Унга хизмат қилгандилар. 56Уларнинг орасида Магдалалик[*] Марям, Ёқуб билан Юсуфнинг онаси Марям ва Забадиё ўғилларининг[*] онаси ҳам бор эди+.

Исо дафн қилинади

57•Оқшом тушаётган пайтда[*] Юсуф деган Ариматеялик[*] бир бой одам келди. У ҳам Исонинг шогирди эди. 58Юсуф Пилатнинг ҳузурига бориб, Исонинг жасадини сўради. Пилат жасадни унга беришни буюрди. 59Юсуф жасадни олиб, уни тоза зиғир матосига кафанлади 60ва ўзи учун қояга ўйдирган янги қабрга қўйди. Юсуф катта тошни юмалатиб келиб, қабрнинг оғзини ёпди ва ўзи кетди+. 61Магдалалик Марям билан бошқа Марям[*] у ерда қолиб, қабрнинг рўпарасида ўтиравердилар.

62Шаббат арафасининг эртасига бош руҳонийлар ва фарзийлар Пилатнинг ҳузурига йиғилишиб, 63дедилар:

— Ҳазрати олийлари, бир нарса эсимизга тушиб қолди: ўша ёлғончи тириклигида: “Уч кундан кейин Мен тириламан”, деган эди+. 64Шунинг учун буйруқ беринг: қабр уч кун қўриқлансин. Акс ҳолда, Унинг шогирдлари бориб, жасадни ўғирлаб кетадилар–да, одамларга: “У ўликдан тирилди” деб айтадилар. Бу ёлғон биринчисидан[*] ҳам баттар бўлади.

65Пилат уларга деди:

— Хўп, қўриқчиларни олиб, қўлингиздан келганча, қабрни қўриқланглар.

66Улар бориб, қабр тошига муҳр босдилар ва қабрни қўриқлай бошладилар+.

28–БОБ

Исо тирилади

28^1•Шаббат кунининг эртасига, якшанба куни тонготарда Магдалалик[*] Марям билан бошқа Марям[*] қабрни кўргани боришди+. 2Шунда тўсатдан қаттиқ зилзила бўлди, чунки Эгамизнинг фариштаси осмондан тушиб, қабр оғзидаги тошни ағдариб юборди. Фаришта ўша тош устига ўтирди+. 3Унинг қиёфаси яшиндай порларди, кийимлари қордай оппоқ эди+. 4Уни кўриб соқчилар шунчалик қўрқиб кетдиларки, титраб, мурдадай қотиб қолдилар+.

5Фаришта аёлларга деди:

— Қўрқманглар! Биламан, сизлар хочга михланган Исони қидиряпсизлар. 6У бу ерда йўқ. Ўзи айтганидай, У тирилди. Мана, келиб кўринглар, У шу ерда ётган эди. 7Энди тезроқ бориб, Унинг шогирдларига: “Исо ўликдан тирилди. У сизларни Жалилада кутяпти. Уни ўша ерда кўрасизлар”, — деб айтинглар. Сизларга айтадиган гапим шу эди+.

8Аёллар шоша–пиша қабр ёнидан кетдилар. Қўрқув ва чексиз севинчга тўлиб, Исонинг шогирдларига хабар бергани югуриб кетдилар. 9Бирданига Исонинг Ўзи уларнинг қаршисидан чиқиб:

— Салом! — деди.

Аёллар Исонинг олдига бориб, оёқларига ёпишганча Унга сажда қилдилар+. 10Исо уларга деди:

— Қўрқманглар! Бориб, биродарларимга: “Жалилага борар экансизлар”, деб айтинглар. Улар Мени ўша ерда кўрадилар+.

Соқчиларнинг хабари

11Аёллар кетганларидан кейин, соқчилар бўлинмасидан бир нечтаси шаҳарга кириб, юз берган воқеа тўғрисида бош руҳонийларга айтиб бердилар. 12Бош руҳонийлар билан йўлбошчилар учрашиб, режа туздилар. Улар соқчиларга катта миқдорда пул бериб, 13шундай дедилар:

— Сизлар ҳаммага: “Исонинг шогирдлари кечаси келиб, биз ухлаб ётганимизда жасадни ўғирлаб кетишди”, деб айтасизлар. 14Борди–ю, бу хабар ҳокимнинг[*] қулоғига етиб боргудек бўлса, уни ўзимиз ишонтирамиз, сизларни ҳар қандай кўнгилсизликдан халос этамиз.

15Шундай қилиб, соқчилар пулни олиб, айтилгандай қилдилар. Воқеанинг шу таърифи бугунги кунгача[*] яҳудийлар орасида кенг тарқалган.

Буюк топшириқ

16•Ўн бир шогирд Жалила ҳудудига, Исо уларга тайин этган тоққа бордилар. 17Шогирдлар Исони кўрганлари заҳоти, Унга сажда қилдилар, баъзилари эса иккиланиб қолдилар+.

18Исо келиб, уларга деди: “Еру осмондаги бутун ҳокимият Менга берилган+. 19Шунинг учун бориб, барча халқлардан шогирд орттиринглар. Уларни Ота, Ўғил ва Муқаддас Руҳ номи билан сувга чўмдиринглар+. 20Мен сизларга буюрган ҳамма нарсага амал қилишни уларга ўргатинглар. Зотан, Мен ҳар доим, дунёнинг охиригача сизлар билан бирга бўламан.”[*]+

* 1:1 Исо Масиҳнинг насабномаси — шу бобнинг 1-16–оятларида Исонинг Юсуф орқали бўлган насабномаси келтирилган. Мазкур рўйхатдаги …дан…туғилди деган ибора маъноси унинг авлоди эди бўлиши ҳам мумкин. Одатда Муқаддас Китобда берилган насабномаларда ҳамма наслларнинг тўлиқ рўйхати берилмай, фақат маълум бир авлоднинг маълум бир аждоддан келиб чиққани кўрсатилади. Баъзи ҳолларда эса бирор насабдан тарқалган наслларнинг сонини кўрсатиш мақсадида насабномага исмлар киритилади (шу бобнинг 17–оятига ва ўша оятнинг изоҳига қаранг).

* 1:3 Рам — юнонча матнда бу исмнинг бошқа варианти Арам (шу бобнинг 4–оятида ҳам бор). Унинг Рам деган шакли 1 Солномалар 2:9-10 дан олинган.

* 1:8 …Ёҳурам…Ёҳурам… — юнонча матнда бу исмнинг бошқа варианти Ёрам. Унинг Ёҳурам деган шакли 3 Шоҳлар 22:50 дан олинган.

* 1:11 Исроил халқи Бобилга сургун қилинган давр — милоддан олдинги 586 йилда Бобил шоҳи Навухадназар Қуддусни вайрон қилиб, аҳолининг асосий қисмини Бобилга сургун қилган эди (4 Шоҳлар 25:1-21 га қаранг).

* 1:11 Ёҳайихин — юнонча матнда Ёхониё, Ёҳайихиннинг яна бир исми. Шу бобнинг 12–оятида ҳам бор.

* 1:11 Исроил халқи Бобилга сургун қилинган даврда Йўшиё Ёҳайихинни ва бошқа ўғил фарзандларни кўрди — юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида Йўшиёдан Ёҳайиқим туғилди. Исроил халқи Бобилга сургун қилинган даврда Ёҳайиқим Ёҳайихинни ва бошқа ўғил фарзандларни кўрди. Йўшиё Ёҳайихиннинг бобоси эди.

* 1:12 Исроил халқи Бобилга сургун қилингандан кейин… — милоддан олдинги 539 йилда Форс шоҳи Куруш Бобилни босиб олди. Кейинги йили у Бобилда сургунда яшаётган яҳудийларга Қуддусга қайтиб боришга ва Маъбадни қайта қуришга ижозат берди (2 Солномалар 36:20-23, Ишаё 44:28-45:4 га қаранг).

* 1:12 Зарубабел — Хаггей 1:1 нинг охирги изоҳига қаранг.

* 1:17 …ўн тўрт насл…ўн тўрт насл…ўн тўрт наслдир — бу соннинг қандай рамзий маъноси борлиги баҳсли. Ўн тўрт сони тўлиқликка ёки баркамолликка нисбатан танланган бўлиши мумкин, чунки еттини иккига кўпайтирса, ўн тўрт бўлади. Етти сони эса баркамоллик рамзидир. Ўн тўрт сони Довуд учун тимсол қилиб танланган бўлиши ҳам мумкин, чунки иброний тилида ҳар бир ҳарф маълум бир сонни ифодалайди ва Довуд исмининг ибронийча ҳарфларини ифодалайдиган сонлар қўшилганда ўн тўрт сони ҳосил бўлади. Булар муаллифнинг мақсадига мос келади, зотан у Исонинг ҳақиқий Масиҳ — Довуднинг ўғли эканлигини кўрсатмоқчи.

* 1:21 Исо — юнонча матнда Иисус, бу исм ибронийча Ёшуа исмидан олинган бўлиб, Эгамиз қутқаради маъносини ифодалайди.

* 1:23 Муаллиф бу ўринда Ишаё 7:14 нинг қадимий юнонча таржимасидан фойдаланган. Бу ўринда ишлатилган юнонча қиз сўзи Ишаё 7:14 да ишлатилган ибронийча сўзга ўхшаб, ёш аёлга ёки бокира қизга ишора қилиши мумкин (Ишаё 7:14 нинг биринчи изоҳига қаранг). “Бокира қиз” ибораси Марямни аниқ тасвирлайди, чунки Марям эр кўрмаган эди.

* 1:25 Ўғил — юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида тўнғич ўғли.

* 2:1 Ҳирод — Буюк Ҳирод унвони билан ҳам танилган бўлиб, у милоддан олдинги 37-4 йилларда бутун қадимги Фаластинда ҳукмронлик қилган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ФАЛАСТИН сўзига қаранг.

* 2:2 …Унинг юлдузи чиққанини кўрдик — ёки …шарқда Унинг юлдузини кўрдик.

* 2:4 Таврот тафсирчилари — Мусонинг қонунини жуда яхши билган зиёли одамлар. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ТАВРОТ ТАФСИРЧИСИ иборасига қаранг.

* 2:4 Масиҳ — бу унвонни яҳудийлар келажакда уларни душманларидан қутқарадиган ва бутун ер юзидаги халқлар устидан ҳукмронлик қиладиган инсонга нисбатан ишлатганлар. Эски Аҳдда Масиҳнинг қиладиган ишлари ҳақида башоратлар ёзилган. Янги Аҳдга кўра Раббимиз Исо ўша Масиҳдир. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги МАСИҲ сўзига қаранг.

* 2:6 Михо 5:2 га қаранг.

* 2:9-10 Уларга олдин кўринган юлдуз — ёки Улар шарқда кўрган юлдуз.

* 2:11 мирра — маълум бир дарахтларнинг қотган елимидан тайёрланган қимматбаҳо хушбўй модда.

* 2:15 Хўшея 11:1 га қаранг.

* 2:18 Рама шаҳри — Қуддусдан қарийб 8 километр шимолда жойлашган. Роҳиланинг мақбараси Рама шаҳрининг яқинида, Зилзах деган ерда эди (1 Шоҳлар 10:2 га қаранг). Роҳила Ёқубнинг хотини эди, Ёқуб Исроил халқининг бобокалони эди.

* 2:18 Еремиё 31:15 га қаранг.

* 2:22 Архелаюс — Яҳудия, Самария ва Идумея ҳудудларида ҳукмронлик қилган.

* 2:23 …Эгамиз пайғамбарлар орқали…айтган башорати… — пайғамбарларнинг, Масиҳ ҳақоратланади, рад этилади, деган башоратларига ишора бўлиши мумкин (Забур 21:7-8, Ишаё 53:3 га қаранг). Носира аҳамиятга эга бўлмаган кичкинагина шаҳар эди. Ўша даврларда одамлар Носираликларга паст назар билан қарар эдилар (Юҳанно 1:45-46 га қаранг).

* 3:1 Ўша кунлар — тахминан милодий 28 ёки 29 йил назарда тутилган (Луқо 3:1-3 оятларга ва Луқо 3:1 нинг иккинчи изоҳига қаранг).

* 3:1 Яҳудия чўли — Иордан дарёсининг Ўлик денгизга қуйиладиган жойига яқин бўлган, дарёдан ғарбда жойлашган ерлар.

* 3:2 Осмон Шоҳлиги — Худонинг ҳозирги пайтда инсонлар ҳаётидаги ҳукмронлиги ва охиратда ҳар бир яратилган мавжудотнинг янгиланишига ишора. Бу ибора фақатгина Матто китобида ишлатилган ва маъноси “Худонинг Шоҳлиги” деган ибора билан бир хил. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ХУДОНИНГ ШОҲЛИГИ иборасига қаранг.

* 3:3 Муаллиф бу ўринда Ишаё 40:3 нинг қадимий юнонча таржимасидан фойдаланган.

* 3:4 …туя жунидан тўқилган кийим…чарм камар… — Илёс пайғамбар ва бошқа пайғамбарлар кийган кийимлар (4 Шоҳлар 1:8, Закариё 13:4 га қаранг).

* 3:7 Фарзий — яҳудийларнинг муҳим бир диний мазҳаби. Фарзийлар Таврот қонунларига қатъий риоя қилардилар, оғзаки равишда тарқалган урф–одатларга ҳамда покланиш удумларига изчил амал қилардилар. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ФАРЗИЙ сўзига қаранг.

* 3:7 саддуқий — яҳудийларнинг муҳим бир диний мазҳаби. Фарзийлардан фарқли равишда, улар оғзаки тарқалган урф–одатларни қабул қилмасдилар, балки фақатгина Тавротда ёзилган қонун–қоидаларга риоя қилардилар. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги САДДУҚИЙ сўзига қаранг.

* 3:11 олов — имонлиларни поклайдиган Муқаддас Руҳнинг қудратига ишора бўлиши мумкин (Ҳаворийлар 1:5, 8, 2:1-4, 11:16 га қаранг). Аммо бу ўринда олов сўзи Ҳукм кунига ишора қилаётган бўлса керак (шу бобнинг 7-10, 12–оятларига қаранг). Охиратда одамлар Исога ва Унинг таълимотига қулоқ тутган–тутмаганларига қараб ҳукм қилинадилар.

* 3:17 Бу Менинг севикли Ўғлимдир — Забур 2:7 га қаранг.

* 3:17 Ундан ниҳоятда мамнунман — Ишаё 42:1 га қаранг.

* 4:3 иблис — юнонча матнда васвасага солувчи, иблисга нисбатан айтилган ибора.

* 4:3 Худонинг Ўғли — Исо Масиҳнинг унвони. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ХУДОНИНГ ЎҒЛИ иборасига қаранг.

* 4:4 Қонунлар 8:3 га қаранг.

* 4:6 Забур 90:11-12 га қаранг.

* 4:7 Қонунлар 6:16 га қаранг.

* 4:10 Қонунлар 6:13 га қаранг.

* 4:12 Яҳёнинг ҳибсга олингани — 14:3-5 га қаранг.

* 4:13 Забулун ва Нафтали ҳудуди — қадимги Фаластиннинг шимолида бўлиб, Эски Аҳд даврида Забулун ва Нафтали қабилалари шу ерларда яшарди, Исо даврида эса у ерларда кўплаб ғайрияҳудийлар истиқомат қиларди.

* 4:15-16 Ишаё 9:1-2 оятларга ва Ишаё 9:1 нинг биринчи, иккинчи ва учинчи изоҳларига қаранг.

* 4:24 Сурия — Рим империясига қарашли бўлиб, Жалила ҳудудининг шимолида, чегарадош вилоят эди.

* 4:25 Декаполис ҳудуди — Самария ва Жалиладан шарқда жойлашган. Юнончада Декаполис номининг маъноси — ўнта шаҳар. Декаполис ҳудудида Юнон ва Рим маданиятларининг маркази бўлган ўнта шаҳар бор эди.

* 5:16 осмондаги Отангиз — Худога ишора. Исо кўпинча Ота унвонини Худога нисбатан ишлатган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ХУДОНИНГ НОМЛАРИ ибораси остида берилган ОТА сўзига қаранг.

* 5:17 …Таврот…пайғамбарларнинг битиклари… — одатда яҳудийлар, Эски Аҳд тўплами уч қисмдан иборат, деб айтадилар. Бу уч қисм қуйидагилардир: Таврот (Мусонинг қонуни деган ном билан ҳам юритилади), Пайғамбарлар битиклари (унинг таркибига баъзи тарихий китоблар ҳам кирган) ва Битиклар (Забур бу қисмнинг биринчи китобидир). Яҳудийлар баъзан дастлабки икки қисм “Таврот ва Пайғамбарлар битиклари” деганда бутун Эски Аҳд тўпламини назарда тутадилар.

* 5:21 Чиқиш 20:13 га қаранг.

* 5:22 …ҳатто ғазабланган одам… — юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида ҳатто беҳуда ғазабланган одам.

* 5:27 Чиқиш 20:14 га қаранг.

* 5:31 Қонунлар 24:1 га қаранг.

* 5:32 Лекин Мен сизларга айтаман… — 19:3-9 оятларга ва 19:3 изоҳига қаранг.

* 5:33 Саҳрода 30:3, Қонунлар 23:21 га қаранг.

* 5:35 буюк Шоҳ — Худога ишора.

* 5:38 Чиқиш 21:24, Левилар 24:20, Қонунлар 19:21 га қаранг.

* 5:41 Биров — Рим аскари назарда тутилган бўлиши мумкин. Ўша даврда қадимги Фаластин Рим империяси ҳукмронлиги остида эди.

* 5:41 чақирим — юнонча матнда милион, тахминан 1,5 километрга тўғри келади.

* 5:43 Яқинингни севгин… — Левилар 19:18 га қаранг.

* 5:44 Сизларни қувғин қилганлар учун ибодат қилинглар — юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида Сизни лаънатлаганларни дуо қилинглар. Сиздан нафратланганларга яхшилик қилинглар. Сизнинг номингизга иснод келтирганлар учун, сизларни қувғин қилганлар учун ибодат қилинглар.

* 5:46 солиқчилар — бу солиқчилар одатда яҳудий бўлиб туриб, Рим давлатига ишлагани учун ҳамма уларни ёмон кўрарди. Кўп солиқчилар фирибгарлик қилиб, халқдан солиқ учун керагидан ортиқроқ пул ундирардилар–да, бу пулни ўз чўнтакларига урардилар. Мана шунинг учун ҳам халқ солиқчилардан нафратланиб, уларни ўз имонини сотган хоинлар деб биларди.

* 6:4 …сизни тақдирлайди — юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида …сизни аниқ тақдирлайди. Шу бобнинг 6, 18–оятларида ҳам бор.

* 6:13 Юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида қуйидаги сўзлар оятга қўшимча қилинган: Салтанат, куч–қудрат ва шон–шуҳрат то абад Сеникидир. Омин.

* 6:19 …бундай бойликни куя ейди… — қадимги пайтларда қимматбаҳо кийимлар ва гиламлар хазина ҳисобланар эди.

* 6:27 лаҳза — юнонча матнда тирсак. Одатда бу узунликни ўлчаш бирлиги, аммо баъзан қисқа вақтни ҳам билдиради. Баъзи олимларнинг фикри бўйича, Исо одамнинг ўз бўйини ўстира олмаслигига ишора қиляпти, аммо бу ўринда Исо Масиҳ одамнинг ўз умрини ҳатто қисқа вақтга ҳам узайтира олмаслигига ишора қилаётганининг эҳтимоли кўпроқ.

* 6:29 шоҳ Сулаймон — 3 Шоҳлар 10:23-27 га қаранг.

* 6:33 Худонинг Шоҳлиги — 3:2 изоҳига қаранг.

* 6:33 …Унинг иродасини бажариш пайида бўлинглар — юнонча матндан сўзма–сўз таржимаси …Унинг солиҳлиги пайида бўлинглар.

* 7:12 Таврот ва пайғамбарлар таълимоти — 5:17 изоҳига қаранг.

* 7:29 Таврот тафсирчилари — юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида Таврот тафсирчилари ва фарзийлар.

* 7:29 …Таврот тафсирчиларидай эмас… — одатда бу одамлар таълим берганда ўз таълимотларини асослаб бериш мақсадида аввал яшаб ўтган эътиборли, обрўли муаллимларнинг сўзларини мисол қилиб келтирар эдилар, аммо Исо бундай қилмаган.

* 8:2 тери касаллиги — бу ибора юнончада ҳар хил тери касалликларига нисбатан ишлатилган сўзнинг таржимасидир. Одатда бу ибора мохов касаллигига ишора деб тушунилади. Тери касалликларидан бирортасига йўлиққан киши ҳаром ҳисобланар эди. Хаста одам касаллигини бошқаларга юқтирмаслиги ва уларни ҳаром қилмаслиги учун, бошқалардан ажратиб қўйилар эди (Левилар 13:45-46 га қаранг).

* 8:2 Ҳазрат — юнонча матнда куриос. Бу ўринда обрў–эътиборли инсонга нисбатан ишлатиладиган сўз сифатида қўлланган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ХУДОНИНГ НОМЛАРИ ибораси остида берилган РАББИЙ, РАББИМ, РАББИМИЗ… сўзига қаранг.

* 8:4 руҳоний — Қуддусдаги Маъбадда хизмат қиладиган эътиборли дин раҳнамоси. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги РУҲОНИЙ сўзига қаранг.

* 8:4 Покланганингни ҳаммага исбот қилиш учун… — ёки Мен Худонинг қонунига жиддий қарашимни руҳонийлар кўришлари учун….

* 8:4 …ўзингни руҳонийга кўрсат…Мусо амр қилган қурбонликларни келтир — Левилар 14:1-32 га қаранг.

* 8:5 Рим — ўша даврда қадимги Фаластин Рим империяси ҳукмронлиги остида эди.

* 8:12 Осмон Шоҳлигининг меросхўрлари — Исроил халқига ишора. Яна 22:1-14 га ва Луқо 13:28-30 га қаранг.

* 8:16 Кеч кирганда… — яҳудийларнинг урф–одатига кўра, янги кун қуёш ботгандан кейин бошланар эди. Матнда тасвирланган пайт Шаббат кунининг якуни ва якшанба кунининг бошланиши эди (Марк 1:21, 29). Яҳудийларда якшанба ҳафтанинг биринчи куни ҳисобланар эди.

* 8:17 Ишаё 53:4 га қаранг.

* 8:18 кўлнинг нариги томони — Жалила кўлининг шарқий қирғоғига ишора.

* 8:20 Инсон Ўғли — Исо Масиҳ кўпинча Ўзига нисбатан ишлатган унвон. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ИНСОН ЎҒЛИ иборасига қаранг.

* 8:22 руҳан ўлик бўлганлар — юнонча матнда ўлик бўлганлар.

* 8:28 Гадара — юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида Гергеса ёки Гераса. Гадара шаҳрида ва унинг атрофидаги қишлоқларда ғайрияҳудийлар истиқомат қиларди.

* 8:29 Худонинг Ўғли — Исо Масиҳнинг унвони. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ХУДОНИНГ ЎҒЛИ иборасига қаранг.

* 9:8 …қўрқиб кетди — юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида ҳайратга тушди.

* 9:10 солиқчилар — 5:46 изоҳига қаранг.

* 9:13 Хўшея 6:6 га қаранг.

* 9:17 …меш ёрилиб кетади… — қадимги пайтларда суюқлик одатда ҳайвон терисидан қилинган мешларда сақланарди. Узум шарбати бижғиб, шаробга айланганда, мешлар шишарди. Меш эскиргани сари ўз чўзилувчанлигини йўқотгани боис, янги шароб эски мешга солинганда, мешни ёриб юборарди.

* 9:23 най чалувчиларни ва дод–фарёд қилаётган оломон — баъзан дафн маросимлари пайтида дод–фарёд қилиб, айтиб йиғлаш учун йиғичилар ёлланарди.

* 9:27 Довуд Ўғли — яҳудийлар шоҳ Довуд наслидан келиб чиқадиган Масиҳни шундай ном билан аташар эди. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги МАСИҲ сўзига қаранг.

* 9:34 инс–жинслар ҳукмдори — Баалзабул номи билан ҳам танилган (12:24 га қаранг). Бу ном шайтон шоҳлигидаги қудратли бир мавжудотга ёки шайтоннинг ўзига ишора қилади.

* 10:3 солиқчи — 5:46 изоҳига қаранг.

* 10:3 Таддеюс — юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида Лебаюс, яъни Таддеюс. Айрим олимларнинг фикри бўйича, бу исм Ёқуб ўғли Яҳудонинг яна бир исми эди (Луқо 6:16, Ҳаворийлар 1:13 га қаранг). Хоин Яҳудодан ажралиб туриши учун унга Таддеюс исми берилган бўлиши мумкин.

* 10:4 ватанпарвар — бу ном Шимўннинг Рим империясига қаршилик кўрсатган авом халқ ҳаракатининг аъзоси эканига ишора қилаётган бўлиши мумкин. Ушбу ҳаракат аъзолари сиёсий, иқтисодий ва диний мақсадларни кўзлаган эдилар.

* 10:5 Самарияликлар — яҳудийлар ва Самарияликлар узоқ вақт давомида бир–бирларига душман бўлиб келганлар. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги САМАРИЯЛИК сўзига қаранг.

* 10:8 тери касаллиги — 8:2 нинг биринчи изоҳига қаранг.

* 10:14 …оёқларингиздаги чангни қоқиб кетинглар — одамлар Худонинг элчиларини рад этганлари учун, ҳаворийлар оёқларидаги чангни қоқиб кетардилар. Ҳаворий Павлус ҳам шунга ўхшаш ҳаракатни ишлатган (Ҳаворийлар 18:6 га қаранг). Бу ҳаракат ўша одамларнинг аянчли қисматини, яъни Худо томонидан рад этилишини ва Унинг шоҳлигидан бенасиб қолиш хавфини англатарди.

* 10:15 Садўм ва Ғамўра шаҳарлари — аҳолисининг ўта бузуқлиги оқибатида Эгамиз вайрон қилган иккита шаҳар (Ибтидо 18:16-19:28 га қаранг).

* 10:25 Баалзабул, яъни инс–жинслар ҳукмдори — 9:34 га ва ўша оятнинг изоҳига қаранг.

* 10:29 бир танга — юнонча матнда ассарион, Рим империясидаги мис чақа. Ўн олти ассарион бир динор қийматига тўғри келарди. Бир динор мардикорнинг бир кунлик иш ҳақи эди.

* 10:35-36 Ўғилни отасидан…ажратиш учун келганман. 36 Инсоннинг душманлари ўз уйидагилари бўлади — Михо 7:6 га қаранг.

* 10:38 …ўз хочини олиб… — Рим империяси даврида ўлим жазосининг бир тури маҳкумни хочга михлаш эди. Бу жазо ҳаммага маълум бўлган. Одатда жиноятчи ўзи михланадиган хочнинг кўндаланг ёғочини ҳукм ижро этиладиган жойга кўтариб олиб борар эди (тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ХОЧ сўзига қаранг). Исо Масиҳ мана шу тимсол орқали шогирдларини ҳамда Унга ишонганларни ўз манфаатларини кўзламасдан, Унга бутунлай ўзларини бағишлаб ва итоат қилиб ҳаёт кечиришга, ҳаттоки У учун ўлимга ҳам рози бўлишга даъват этади.

* 11:2 Яҳё бу пайтда зиндонда эди… — 14:3-5 га қаранг.

* 11:2 шогирдлари — юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида шогирдларидан иккитаси.

* 11:5 тери касаллиги — 8:2 нинг биринчи изоҳига қаранг.

* 11:10 Малаки 3:1 га қаранг.

* 11:13 …ҳамма пайғамбарларнинг битиклари…Таврот китоби… — одатда Эски Аҳд китоблари тўплами шу ном билан аталади (5:17 изоҳига қаранг).

* 11:14 келиши башорат қилинган Илёс — Малаки 4:5-6 га қаранг.

* 11:19 солиқчилар — 5:46 изоҳига қаранг.

* 11:19 …донолик тўғри эканлиги ўз натижасидан аён — юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида Худонинг донолигини тан олганлар Унинг донолиги тўғри эканлигини кўрсатиб турибдилар.

* 11:21 Тир билан Сидон шаҳарлари — Финикияда муҳим аҳамиятга эга бўлган ғайрияҳудийлар шаҳарлари. Бу шаҳарлар Жалиладан шимоли–ғарбда, Ўрта ер денгизи бўйида жойлашган эди. Бугунги кунда бу ер Ливан мамлакатининг жанубий қисмини ташкил қилади.

* 11:21 …қанорга ўраниб, бошларига кул сочиб… — қанор дағал қорамтир мато бўлиб, эчки ёки туя жунидан тўқилган. Қанорга ўраниб олиш ва бошга кул сочиш умидсизликни ва қайғули ҳолатни ифодалайди. Кўпинча бу ҳаракат Худодан кечирим сўраб ибодат қилиш ва Ундан мадад тилаш билан биргаликда амалга оширилган.

* 11:23 Садўм — 10:15 изоҳига қаранг.

* 11:29 бўйинтуруқ — итоаткорлик ва бўйсуниш рамзи.

* 12:1 …шогирдлари…донларини еярдилар — Таврот қонунларига кўра, оч қолган одам бировнинг даласидан бошоқларни узиб, донини ейиши мумкин эди (Қонунлар 23:24-25 га қаранг).

* 12:2 Шаббат куни қонунга хилоф иш — фарзийлар Тавротдаги қонунни (Чиқиш 34:21 га қаранг) ўзларича жиддий шарҳлаб, ҳатто инсон ҳаётига оид икир–чикирларни ҳам қонун даражасига кўтарганлар. Шунинг учун улар Исонинг шогирдлари қилган ишни Шаббат кунига хилоф иш деб ҳисоблаганлар.

* 12:3 Довуд ҳамроҳлари билан оч қолганда нималар қилгани — 1 Шоҳлар 21:1-6 га қаранг.

* 12:4 муқаддас нонлар — Левилар 24:5-9 га қаранг. Яна луғатдаги МУҚАДДАС НОН иборасига қаранг.

* 12:5 …руҳонийлар Шаббат қонунини бузсалар ҳам, айбдор бўлмасликларини Тавротда ўқимаганмисизлар? — Таврот бўйича, Шаббат куни руҳонийлар баъзи бир бурчларини бажариши мумкин эди (Левилар 24:8, Саҳрода 28:9-10 га қаранг).

* 12:7 Хўшея 6:6 га қаранг.

* 12:18-21 Ишаё 42:1-4 га қаранг. Муаллиф шу бобнинг 21–оятида Ишаё 42:4 нинг қадимий юнонча таржимасидан фойдаланган.

* 12:23 Довуднинг Ўғли — 9:27 изоҳига қаранг.

* 12:24 инс–жинслар ҳукмдори Баалзабул — 9:34 изоҳига қаранг.

* 12:31 Муқаддас Руҳга куфрлик қилганлар — Худога ишонишдан бош тортиб, Муқаддас Руҳнинг ишига қаршилик кўрсатаётган инсонларга ишора қилади.

* 12:39 Юнус пайғамбарнинг аломати — Юнусни наҳанг балиқ ютиб юборгандан кейин, Худо уни наҳанг балиқнинг қорнидан халос этганди (Юнус 2:1, 11 га қаранг). Исо Юнуснинг ҳаётидаги бу воқеани тилга олиб, Ўзининг ўлими ва тирилишига ишора қилмоқда (шу бобнинг 40–оятига қаранг).

* 12:41 Найнаво — Юнус даврида Оссурия шоҳлигининг пойтахти эди. Бу шаҳар Ниневия номи билан ҳам маълум.

* 12:42 Жануб маликаси — Шава маликаси назарда тутилган (3 Шоҳлар 10:1-10 га қаранг).

* 13:14-15 Муаллиф бу ўринда Ишаё 6:9-10 нинг қадимий юнонча таржимасидан фойдаланган.

* 13:31 хантал уруғи — ўша замонда одамлар хантал уруғини энг майда уруғ деб билишарди.

* 13:33 бир тоғора — юнонча матнда уч сатон, тахминан 22 килога тўғри келади.

* 13:35 Забур 77:2 га қаранг.

* 13:54 она шаҳри — яъни Носира.

* 14:1 вилоят ҳукмдори — юнонча матнда тетрарх. Бу унвон Рим империяси томонидан жорий қилинган бўлиб, ҳокимияти чекланган ва фақат Рим ҳукумати рухсати билан иш юритадиган ҳукмдорга нисбатан қўлланилган. Авом халқ орасида бундай ҳукмдор шоҳ деб аталар эди (мисол учун, 14:9 га ва Марк 6:14 га қаранг).

* 14:1 Ҳирод — Антипас исми билан ҳам танилган бўлиб, Буюк Ҳироднинг ўғли эди. Антипас Жалила ва Перея ҳудудларида ҳукмронлик қилган.

* 14:13 …қайиққа тушиб… — Жалила кўлида.

* 14:22 …кўлнинг нариги томонига… — Исо ва унинг шогирдлари шу пайтда кўлнинг айнан қайси қисмида бўлганлари аниқ эмас. “Кўлнинг нариги томонига” деган ибора кўлнинг ўша қирғоғидаги бошқа бир жойга қайиқ билан сузиб боришни ҳам билдириши мумкин. Анъанага кўра, Исо бир неча минг кишини тўйдирган бу жой кўлнинг шимоли–ғарб томонида, Жалиладаги Байтсайдага яқин эди.

* 14:33 Худонинг Ўғли — Исо Масиҳнинг унвони. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ХУДОНИНГ ЎҒЛИ иборасига қаранг.

* 14:34 Улар кўлдан сузиб ўтиб… — шу бобнинг 22–ояти изоҳига қаранг.

* 14:34 Генисарет — Кафарнаҳум шаҳридан жануби–ғарбдаги серҳосил текислик.

* 15:2 Нега овқатланишдан олдин қўлларини ювмайдилар? — фарзийлар ва Таврот тафсирчилари овқатланишдан олдин қўлларининг ювилишига алоҳида эътибор қаратишарди. Айниқса кўчада, одамлар орасида бўлиб келгандан кейин, дастурхонга ўтиришдан олдин урф–одатларга кўра қўлларини ювиб, ўзларини поклаб олишарди.

* 15:4 Чиқиш 20:12, 21:17, Левилар 20:9, Қонунлар 5:16 га қаранг.

* 15:8 Бу халқ Мени тилидагина иззат қилади… — юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида Бу халқ Менга яқинлашар фақат оғизда, Мени тилидагина иззат қилади.

* 15:8-9 Муаллиф бу ўринда Ишаё 29:13 нинг қадимий юнонча таржимасидан фойдаланган.

* 15:21 Тир ва Сидон — 11:21 нинг биринчи изоҳига қаранг.

* 15:22 Довуднинг Ўғли — 9:27 изоҳига қаранг.

* 15:39 Магадан — юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида Магдала. Магадан Жалила кўлининг ғарбий қирғоғида жойлашган бўлиши мумкин.

* 16:4 Юнуснинг аломати — 12:39-41 оятларга ва 12:39 изоҳига қаранг.

* 16:5 Нариги қирғоққа… — бу ибора кўлнинг ўша қирғоғидаги бошқа бир жойга қайиқ билан сузиб боришни ҳам билдириши мумкин. Бу ўринда шимоли–шарқий қирғоққа ишора бўлса керак.

* 16:6 хамиртуруш — мажозий маънода ишлатилган бўлиб, одатда бошқаларга салбий таъсир кўрсатадиган таълимотлар ва хулқ–атвор назарда тутилган.

* 16:13 Филип Қайсарияси — Жалила кўлидан қарийб 40 километр шимоли–шарқда жойлашган шаҳар.

* 16:14 …Илёс…Еремиё… — Илёс яҳудийларнинг Эски Аҳд даврида яшаган энг буюк пайғамбарларидан бири эди. Яҳудийлар Илёснинг қайтиб келишини интизорлик билан кутишарди (Малаки 4:5-6 га қаранг). Еремиё ҳам Эски Аҳд даврида яшаган, яҳудийларга яхши таниш бўлган пайғамбар эди.

* 16:16 Шимўн Бутрус — Исо Масиҳ Шимўнга Бутрус исмини берган эди (Марк 3:16, Луқо 6:14 га қаранг). Баъзан у ҳақда сўз юритилганда, иккала исм ҳам биргаликда ишлатилади.

* 16:16 Масиҳ — бу унвонни яҳудийлар келажакда уларни душманларидан қутқарадиган ва бутун ер юзидаги халқлар устидан ҳукмронлик қиладиган инсонга нисбатан ишлатганлар. Эски Аҳдда Масиҳнинг қиладиган ишлари ҳақида башоратлар ёзилган. Янги Аҳдга кўра Раббимиз Исо ўша Масиҳдир. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги МАСИҲ сўзига қаранг.

* 16:16 Худонинг Ўғли — Исо Масиҳнинг унвони. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ХУДОНИНГ ЎҒЛИ иборасига қаранг.

* 16:17 Юҳанно — юнонча матнда бу исмнинг бошқа варианти Юнус. Унинг Юҳанно деган шакли Юҳанно 1:42, 21:15-17 дан олинган.

* 16:18 Бутрус исминг “қоя” дегани–ку! — Бутрус исми юнончада Петрос бўлиб, маъноси қоя демакдир.

* 16:18 жамоат — Исо Масиҳга ишонган одамлар назарда тутилган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ЖАМОАТ сўзига қаранг.

* 16:21 бош руҳонийлар — жамиятнинг бошқа эътиборли одамлари қаторида Олий кенгаш аъзолари эдилар. Олий кенгаш яҳудийларнинг сиёсий ва диний кенгаши эди. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги БОШ РУҲОНИЙЛАР иборасига қаранг.

* 16:24 …хочини кўтариб… — 10:38 изоҳига қаранг.

* 17:4 ясайман — юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида ясайлик.

* 17:5 Бу Менинг севикли Ўғлимдир, Ундан мамнунман — 3:17 га ва ўша оятнинг биринчи ва иккинчи изоҳларига қаранг.

* 17:10 …Масиҳдан олдин Илёс келиши керак… — 16:14 изоҳига қаранг.

* 17:12 …Илёс аллақачон келган… — Яҳё чўмдирувчи назарда тутилган (шу бобнинг 13–оятига қаранг).

* 17:12 …уни хоҳлаганича хўрладилар — Ҳирод Ҳиродиянинг илтимоси билан Яҳёни қандай қилиб қатл қилганига ишора (14:3-11 га қаранг).

* 17:20-21 Етарли имонингиз йўқлиги учун… — юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида имонингиз йўқлиги учун.

* 17:20-21 зиғирдай — юнонча матнда хантал уруғидай. Ўша замонда одамлар хантал уруғини энг майда уруғ деб билишарди.

* 17:20-21 Юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида қуйидаги жумла 21–оятни ташкил этиб, қўшимча қилинган: Бу тоифа жинларни ибодат ва рўзадан бошқа йўл билан қувиб бўлмайди.

* 17:24 Маъбад солиғи — юнонча матнда икки драхмалик танга, яҳудий эркаклари Маъбадга тўлаган солиққа ишора (Чиқиш 30:13-16 га қаранг). Шу бобнинг 27–ояти изоҳига қаранг.

* 17:25 Бутрус — юнонча матнда Шимўн, Бутруснинг яна бир исми (Марк 3:16, Луқо 6:14 га қаранг).

* 17:27 кумуш танга — юнонча матнда бир статир, қиймати тўрт драхмага тенг бўлган кумуш танга, иккита эркак тўлаши керак бўлган Маъбад солиғининг миқдори. Драхма юнон тангаси эди. Қиймати Римдаги бир динор қийматига тенг келар эди. Бир динор мардикорнинг бир кунлик иш ҳақи эди.

* 18:6 шу кичикларнинг биронтаси — Исо Масиҳга имон келтирган одамлар, айниқса кичик бола сингари, ожиз ва қаровга муҳтож бўлганлар назарда тутилган.

* 18:10-11 Юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида қуйидаги сўзлар 11–оятни ташкил этиб, қўшимча қилинган: Инсон Ўғли эса адашиб гумроҳ бўлганларни қутқариш учун келган.

* 18:16 Қонунлар 19:15 га қаранг.

* 18:17 жамоат — маълум бир жойдаги масиҳийлар гуруҳи назарда тутилган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ЖАМОАТ сўзига қаранг.

* 18:17 солиқчи — 5:46 изоҳига қаранг.

* 18:22 етмиш карра етти марта — мажозий маънода ишлатилган ибора, маъноси ҳар доим.

* 18:24 минг–минглаб тилла танга — юнонча матнда ўн минг талант. Бир талантнинг қиймати мардикорнинг ўн беш йиллик иш ҳақидан ҳам кўпроқ эди.

* 18:28 юз кумуш танга — юнонча матнда юз динор. Динор Рим кумуш тангаси бўлиб, мардикорнинг бир кунлик иш ҳақи эди.

* 19:3 Қонунга кўра, эркак киши ҳар қандай сабаб билан ўз хотинидан ажралиши мумкинми? — Қонунлар 24:1 да ёзилган қонуний ажралишнинг сабаблари ҳақида яҳудий олимлари кўп баҳслашардилар. Баъзи олимлар Қонунлар 24:1 даги “уятли қилиқ”ни зино деб талқин қилган ҳолда, фақатгина хотин зино қилганда ажрашиш мумкин, деб айтишарди. Бошқа баъзи олимларнинг фикри бўйича, хотин эрга бирор сабабга кўра ёқмай қолса, эр хотини билан ажрашиши мумкин эди. Улар Қонунлар 24:1 даги “уни ёқтирмай қолса” иборасига урғу берганлар. Исо Масиҳнинг таълимотига кўра эса Худонинг асл мақсади шу эдики, эр ва хотин никоҳи бузилмасин, улар асло ажрашмасин (шу бобнинг 4-6–оятларига қаранг). Аммо Исо ҳам Мусонинг қонунларида берилган, бевафолик сабаби билангина ажралиш мумкин, деган фикрига қўшилар эди (шу бобнинг 8-9–оятларига қаранг).

* 19:4 Ибтидо 1:27, 5:2 га қаранг.

* 19:5 Ибтидо 2:24 га қаранг.

* 19:7 …Мусо…амр берган — Қонунлар 24:1 га қаранг.

* 19:9 Юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида қуйидаги сўзлар Исонинг гапига қўшимча қилинган: шунингдек, эридан ажралган хотинга уйланган ҳам зино қилган бўлади.

* 19:16 Устоз! — юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида Валинеъмат Устоз!

* 19:17 Нега Мендан яхши иш тўғрисида сўраяпсиз? Фақатгина Худо яхши–ку! — юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида Нега Мени валинеъмат дейсиз? Биргина Худодан бошқа ҳеч ким валинеъмат эмас–ку!

* 19:18-19 Чиқиш 20:12-16, Қонунлар 5:16-20, Левилар 19:18 га қаранг.

* 19:28 …ҳамма нарса янгиланганда… — Ваҳий 21:1-5 га қаранг.

* 20:2 бир кумуш танга — юнонча матнда бир динор, Рим кумуш тангаси. Шу бобнинг 9, 10, 13–оятларида ҳам бор.

* 20:7 Юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида қуйидаги сўзлар боғ эгасининг гапига қўшимча қилинган: тегишли ҳақингизни оласизлар.

* 20:16 Юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида қуйидаги сўзлар Исонинг гапига қўшимча қилинган: Ахир, даъват этилганлар кўп, аммо танланганлар оздир.

* 20:19 ғайрияҳудийлар — ўша даврда Яҳудияда ҳукмронлик қилган Рим империяси амалдорларига ишора.

* 20:20 икки ўғли — яъни Ёқуб ва Юҳанно.

* 20:21 Сизнинг ўнг томонингиз — ўнг томон мурувват ва барака ўрни деб ҳисобланган.

* 20:22 азоб косаси — юнонча матнда коса, Исонинг азоблари ва хочдаги ўлимига ишора (шу бобнинг 17-19–оятларига қаранг). “Косадан ичмоқ” ибораси азоб–уқубат тортиб, жазо олиш маъносини билдиради (мисол учун, Забур 74:9, Ишаё 51:17, Еремиё 25:15 га қаранг).

* 20:22 Юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида қуйидаги сўзлар Исонинг гапига қўшимча қилинган: Мен бошдан кечирадиган қайғу–аламларга ботиб чидай оласизларми?

* 20:23 Юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида қуйидаги сўзлар Исонинг гапига қўшимча қилинган: бошдан кечирадиган қайғу–аламларимга ўзингиз ҳам дучор бўласизлар.

* 20:30 Довуд Ўғли — 9:27 изоҳига қаранг.

* 21:1 Зайтун тоғи — Қуддус шаҳрининг шарқий девори бўйлаб ўтган Қидрон сойлигининг нариги томонидаги тепалик.

* 21:5 Қуддус халқи — юнонча матнда Қиз Сион, Қуддус аҳлига нисбатан қўлланган шеърий усул. Қуддусдаги Маъбад қурилган тепалик Сион тоғи деб аталган. Эски Аҳддаги шеърий парчаларда ва пайғамбарлар битикларида Сион сўзи кўпинча Қуддус шаҳрига ёки Худонинг халқига нисбатан ишлатилган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги СИОН сўзига қаранг.

* 21:5 Закариё 9:9 га қаранг. Яна Ишаё 62:11 га қаранг.

* 21:9 Довуд Ўғли — 9:27 изоҳига қаранг.

* 21:9 Эгамиз номидан келаётган Инсон барака топсин! — Забур 117:26 га қаранг.

* 21:12 Саррофлар — пул айирбошловчилар. Улар Рим ва Юнон тангаларини яҳудийларнинг шақалига алмаштирганлар. Маъбад солиғини тўлаш ва қурбонлик қилинадиган ҳайвонларни сотиб олиш учун шақал ишлатилган.

* 21:13 Ишаё 56:7 га қаранг.

* 21:13 қароқчилар уяси — Еремиё 7:11 га қаранг.

* 21:16 Муаллиф бу ўринда Забур 8:3 нинг қадимий юнонча таржимасидан фойдаланган.

* 21:17 Байтания қишлоғи — Қуддус шаҳрининг шарқий девори бўйлаб ўтган Қидрон сойлигининг нариги томонида жойлашган эди.

* 21:31 Солиқчилар — 5:46 изоҳига қаранг.

* 21:33 узум сиқиш чуқури — қадимги пайтларда одамлар узумни қоятошга ўйилган чуқурга ёки тупроқдан қазилган, тубига ва атрофига зич қилиб тош терилган чуқурга солиб, шарбатини сиқиб олиш учун оёқлари билан эзардилар. Шарбат ўша чуқурдан яна бошқа бир чуқурга оқиб тушарди.

* 21:42 тамал тоши — қадимги пайтларда қурилишда пойдевор учун қўйилган биринчи ва энг муҳим тош ҳисобланарди. Бу тош пойдеворнинг бир бурчагини ҳосил қилиб, бинонинг қолган қисми ўша тошнинг жойлашуви бўйича қуриларди.

* 21:42 Забур 117:22-23 га қаранг.

* 21:44 бу тамал тоши — Исо бу сўзни рамзий маънода ишлатган бўлиб, Ўзини назарда тутган.

* 22:16 Ҳирод тарафдорлари — Буюк Ҳироднинг авлодлари ҳукмронлигини қўллаб–қувватлаган яҳудийларнинг бир гуруҳи. Буюк Ҳирод ва унинг ўғли Ҳирод Антипас (14:1 га қаранг) ҳокимияти чекланган бўлиб, фақат Рим ҳукумати рухсати билан иш юритарди. Фарзийлар Рим ҳукуматига қаттиқ қаршилик кўрсатар, аммо Ҳирод тарафдорлари Рим ҳукмронлигини қўллаб–қувватлар эдилар.

* 22:17 Қайсар — барча Рим императорларига берилган унвон. Бу ўринда Қайсар Тиберийга ишора қилинган. У милодий 14-37 йилларда ҳукмронлик қилган.

* 22:17 …Қайсарга солиқ тўлашимиз… — яҳудийлар Рим босқинчиларидан ғоят нафратланганлари учун, уларга солиқ тўлашни асло истамас эдилар. Бироқ солиқ тўламаслик катта муаммоларни келтириб чиқарар эди.

* 22:19 динор — Рим кумуш тангаси. Бир динор мардикорнинг бир кунлик иш ҳақи эди.

* 22:24 …Мусо айтган эдики… — Қонунлар 25:5-6 га қаранг.

* 22:29 Муқаддас битиклар — одатда Эски Аҳд китоблари тўплами шу ном билан аталади.

* 22:32 Чиқиш 3:6 га қаранг.

* 22:37 Қонунлар 6:5 га қаранг.

* 22:39 Левилар 19:18 га қаранг.

* 22:40 Бутун Таврот ва пайғамбарларнинг ҳамма битиклари — одатда Эски Аҳд китоблари тўплами шу ном билан аталади (5:17 изоҳига қаранг).

* 22:42 Довуднинг Ўғли — 9:27 изоҳига қаранг.

* 22:44 Менинг ўнг томоним — ўнг томон мурувват ва барака ўрни деб ҳисобланган.

* 22:44 Забур 109:1 га ва ўша оятнинг биринчи изоҳига қаранг.

* 23:5 Пешаналарига таққан нишоналари…кийимларининг попуклари… — бу нишона ва попукларни эркаклар ўзларининг Худога бағишланганларини кўрсатиш учун тақиб юрардилар. Нишона одатда теридан тикилган кичкина қути бўлиб, унинг ичида Тавротдан ёзиб олинган муҳим оятлар бор эди. Худо Ўз халқига, Менинг амрларимни ёдда тутиб, уларга риоя қилинглар, амрларимни фарзандларингизга ўргатинглар, деб попуклар осиб юришни ва нишоналар тақиб юришни буюрган эди (Саҳрода 15:37-40, Қонунлар 6:8, 11:18 га қаранг). Исо Масиҳ бу амрга итоат этишни эмас, балки инсон юрагидаги мағрурликни, гуноҳга мойил бўлган ўй–хаёлларни айб деб биларди.

* 23:13-14 Юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида қуйидаги сўзлар 14–оятни ташкил этиб, қўшимча қилинган: Ҳолингизга вой, эй тафсирчилар ва фарзийлар! Сизлар иккиюзламачисизлар! Ахир, сизлар беваларнинг уй–жойларини тортиб оласизлар, хўжа кўрсинга узоқ дуо ўқийсизлар. Шунинг учун ниҳоятда қаттиқ жазога мубтало бўласизлар.

* 23:23 ушр — ҳар қандай даромаднинг ўндан бир қисми. Левилар 27:30-33, Қонунлар 14:22-29, 26:12-13 га қаранг.

* 23:24 …ичимлигингиздан чивинни сузиб оласизлар… — ҳаром бўлиб қолмаслик учун улар ҳатто энг кичкина ҳашаротни сузиб олардилар (Левилар 11:20-23 га қаранг), аммо ҳаром бўлган туяни бутунлигича ютиб юборардилар (Левилар 11:4 га қаранг).

* 23:27 …оҳакланган қабрларга ўхшайсизлар… — яҳудийлар қабрларни ҳаром деб билишарди, шунинг учун қабрга тегиб кетган одам ҳам ҳаром бўларди (Саҳрода 19:16 га қаранг). Фарзийлар ташқи тозалик, диний покликка риоя қилиб, ҳақиқий солиҳликка эътиборсиз бўлганлари учун Худонинг назарида нопок эдилар. Уларнинг урф–одатлари нафақат ўзларини, балки уларнинг урф–одатларига риоя қилган ҳамма одамни булғар эди.

* 23:35 …Ҳобил…Закариё… — Эски Аҳдда баён қилинган воқеаларга кўра, биринчи ўлдирилган инсон — Ҳобил, охирги ўлдирилган инсон эса Закариё эди (Ибтидо 4:8, 2 Солномалар 24:20-22 га қаранг).

* 23:39 Забур 117:26 га қаранг.

* 24:2 …булар вайрон бўлади — милодий 70 йилда Тит бошчилигида Рим қўшини Қуддусни ва у ердаги Маъбадни бутунлай вайрон қилган.

* 24:3 Зайтун тоғи — 21:1 изоҳига қаранг.

* 24:15 макруҳ бир нарса — Дониёр 9:27 га ва ўша оятнинг охирги изоҳига қаранг. Яна Дониёр 11:31, 12:11 га қаранг.

* 24:17 Томнинг устида бўлганлар — у замонларда уйларнинг томи текис бўлиб, одамлар томга чиқиб дам олишарди.

* 24:20 …Шаббат кунига тўғри келмаслиги учун… — ўша даврда яҳудийларнинг Шаббат куни ҳақидаги қонунни шарҳлашлари бўйича, Шаббат кунида фақатгина тахминан бир чақирим жойгача юриш мумкин эди. Агар қочиш Шаббат кунига тўғри келиб қолса, уларнинг аҳволи янада қийинлашарди. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ШАББАТ КУНИ иборасига қаранг.

* 24:28 Калхатлар…шу сингари, ҳаммага аён бўлади — юнонча матндан сўзма–сўз таржимаси Мурда қаерда бўлса, калхатлар ҳам ўша ерда тўпланади.

* 24:29 Ишаё 13:10, 34:4 га қаранг.

* 24:30 Инсон Ўғли…булутларда келади — Дониёр 7:13-14 га қаранг.

* 24:33 ўша вақт — ёки Инсон Ўғли.

* 24:36 Ўғил ҳам… — юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида бу сўзлар йўқ.

* 24:37 Нуҳ даврида — Ибтидо 6:5-7:23 га қаранг.

* 25:15 …беш минг тилла…икки минг тилла…минг тилла… — юнонча матнда …беш талант…икки талант…бир талант… (шу бобнинг 16-28–оятларида ҳам бор). Бир талантнинг қиймати мардикорнинг ўн беш йиллик иш ҳақидан ҳам кўпроқ эди.

* 25:30 Юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида қуйидаги сўзлар оятга қўшимча қилинган: Буларни айтиб, Исо хитоб қилиб деди: “Кимнинг эшитар қулоғи бўлса, эшитсин!”

* 26:2 Фисиҳ зиёфати — Фисиҳ зиёфатига ва ундан кейин етти кун давомида нишонланадиган Хамиртурушсиз нон байрамига ишора (Марк 14:1, Луқо 22:1 га қаранг). Бу байрамлар Исроил халқининг Мисрдаги қулликдан озод бўлиши муносабати билан нишонланар эди (Чиқиш 12:1-42, 13:3-10 га қаранг).

* 26:6 Байтания — 21:17 изоҳига қаранг.

* 26:6 тери касаллиги — 8:2 нинг биринчи изоҳига қаранг.

* 26:6 илгари тери касаллигига чалинган Шимўн — бу одам ҳақида фақатгина шу оятда ва Марк 14:3 да айтиб ўтилган. Бу Шимўн Исодан шифо топгани билан танилган бўлиши мумкин.

* 26:7 ганч — бу ўринда ишлатилган юнонча сўз наққошликда қўлланиладиган оқиш ёки сарғиш рангли тошни билдиради. Одатда бу тошдан ясалган идишларда атир мойни узоқ вақт давомида сақласа бўларди.

* 26:12 Аёл…Мени дафнга тайёрлади — яҳудийларнинг урф–одатига кўра жасад дафн қилинишидан олдин унга хушбўй ҳидли зираворлар ва мойлар суртилар эди (Луқо 23:55-56, Юҳанно 19:38-40 га қаранг). Аёл қилган ишининг маъносини ўзи тушунганми ёки йўқми, аниқ эмас, аммо Исо айтадики, унинг бу ҳаракати Исонинг ўлими яқинлашиб қолганини билдирарди (яна шу бобнинг 2–оятига қаранг).

* 26:17 Хамиртурушсиз нон байрами — шу бобнинг 2–ояти изоҳига қаранг.

* 26:28 аҳд — юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида янги аҳд. Исо Масиҳ бутун одамзоднинг гуноҳини Ўз бўйнига олиб, хочда ўлди. Шу орқали янги аҳдни кучга киритди (Ибронийлар 8:6-13, 9:11-17 га қаранг). Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги АҲД сўзига қаранг.

* 26:30 Зайтун тоғи — 21:1 изоҳига қаранг.

* 26:31 Закариё 13:7 га қаранг.

* 26:36 Гетсемания — Зайтун тоғининг ғарбий ён бағридаги боғ.

* 26:37 Забадиёнинг икки ўғли — яъни Ёқуб ва Юҳанно.

* 26:39 бу азоб косаси — юнонча матнда коса. 20:22 нинг биринчи изоҳига қаранг.

* 26:41 …васвасага тушиб қолмайлик, деб ибодат қилинглар — Исо Ўз шогирдларини ҳадемай синов пайти бошланиши ҳақида огоҳлантиряпти (шу бобнинг 31-35–оятларига қаранг). Ўша пайтда улар васвасага тушиб, Исо Масиҳдан юз ўгиришлари мумкин эди.

* 26:53 ўн минглаб — юнонча матнда ўн икки легиондан кўпроқ, маъноси минглар. Бу юнонча сўз Римликларнинг ҳарбий терминидан олинган бўлиб, 6000 аскардан иборат бўлган бўлинма маъносини ифодалайди.

* 26:54 Муқаддас битиклар — одатда Эски Аҳд китоблари тўплами шу ном билан аталади.

* 26:59 Олий кенгаш — яҳудийларнинг сиёсий ва диний кенгаши. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ОЛИЙ КЕНГАШ иборасига қаранг.

* 26:59 …Исони ўлимга маҳкум қилиш учун Унга қарши сохта далиллар излар эдилар — Таврот қонунига кўра, бирортасини ўлимга маҳкум қилиш учун, жиноятни исботлайдиган камида иккита гувоҳ бўлиши керак эди (Қонунлар 17:6 га қаранг).

* 26:61 Бу Одам…деган — Юҳанно 2:18-22 га қаранг.

* 26:63 Худонинг Ўғли — Исо Масиҳнинг унвони. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ХУДОНИНГ ЎҒЛИ иборасига қаранг.

* 26:64 Қодир Худонинг ўнг томонида ўтиргани — Забур 109:1 га қаранг. Ўнг томон мурувват ва барака ўрни деб ҳисобланган.

* 26:64 …Инсон Ўғлини…осмон булутларида келаётганини кўрасизлар — Дониёр 7:13 га қаранг.

* 26:65 …ўз кийимларини йиртиб… — олий руҳоний бу ҳаракати билан Исонинг айтган сўзларидан дарғазаб бўлганини кўрсатди.

* 26:73 шеванг — Жалилаликларнинг шеваси ўзгача бўлиб, Яҳудияликлар уларга паст назар билан қарар эдилар.

* 27:2 ҳоким Пилат — Рим ҳукумати томонидан Яҳудия вилоятига тайинланган ҳоким.

* 27:7 кулолнинг даласи — кулолга тегишли бўлган далага ишора бўлиши мумкин. Аммо бу ибора кулоллар лой оладиган жойга ёки кулоллар ишлайдиган жойга ёки эски, синган сопол идишлар ташланадиган жойга нисбатан ҳам ишлатилган бўлиши мумкин.

* 27:9-10 Еремиё пайғамбарнинг башорати — мазкур оятлардаги қўштирноққа олинган парчада Закариё 11:12-13 да баён қилинган ғоялар ва Еремиё пайғамбарнинг ҳаётида содир бўлган воқеалар бирга қўшилган (Еремиё 19:1-13 га қаранг).

* 27:15 Фисиҳ байрами — 26:2 изоҳига қаранг.

* 27:16 Ёшуа — юнонча матнда Иисус, бу исм ибронийча Ёшуа исмидан олинган. Шу бобнинг 17–оятида ҳам бор.

* 27:16 Ёшуа Бараббас — юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида Бараббас. Шу бобнинг 17–оятида ҳам бор.

* 27:24 Бу Одам — юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида бу солиҳ Одам.

* 27:32 Киринея — бу шаҳар Ўрта ер денгизи бўйида, ҳозирги Ливия мамлакатининг ҳудудида жойлашган эди.

* 27:32 хоч — бу ўринда хочнинг кўндаланг ёғочига ишора қилинган. Ўлимга маҳкум қилинган инсон бу ёғочни ҳукм ижро қилинадиган жойгача ўзи кўтариб бориши керак эди. Бундан олдин Исони аёвсиз қамчилашгани учун (шу бобнинг 26–оятига ва Марк 15:15, Юҳанно 19:1 га қаранг), У шу қадар ҳолдан тойган эдики, эҳтимол, хочни Ўзи кўтаришга мадори қолмаган бўлса керак.

* 27:34 аччиқ ўт — хочга михланадиган одамларнинг азобини оз бўлса–да, камайтириш учун бериладиган дори бўлиши мумкин.

* 27:35 Кийимлари учун қуръа ташлаб, ўзаро бўлишиб олишди — Забур 21:19 га қаранг.

* 27:39 …бошларини чайқаб, Исони ҳақоратлашарди — Забур 21:8 га қаранг.

* 27:40 Худонинг Ўғли — Исо Масиҳнинг унвони. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ХУДОНИНГ ЎҒЛИ иборасига қаранг.

* 27:43 У Худога ишонарди…ҳозир Уни қутқарсин — Забур 21:9 га қаранг.

* 27:45 Туш…соат уч… — юнонча матнда Олтинчи соат…тўққизинчи соат…, яҳудийларнинг урф–одатига кўра, куннинг бу пайтлари ўша соатлар билан белгиланар эди.

* 27:46 Эли, Эли, ламо шавақтани? — Эли — ибронийча сўз, ламо шавақтани орамийча иборадир.

* 27:46 Забур 21:2 га қаранг.

* 27:47 Илёс — иброний тилида Элийаҳ. Бу исм олдинги оятдаги Эли сўзига оҳангдош.

* 27:48 арзон шароб — бу ўринда ишлатилган юнонча сўз авом халқ кунда ичадиган нордон шаробга ишора қилади. Бу шароб Рим аскарлари учун ўша ерга олиб келинган бўлиши мумкин.

* 27:49 …Илёс келиб… — 16:14 изоҳига қаранг.

* 27:51 Маъбаддаги парда — шоҳ Ҳирод қайта қурган Маъбадда иккита парда бор эди. Парданинг бири Маъбаднинг кираверишида осилган, иккинчиси эса Энг муқаддас хонани Муқаддас хонадан ажратиб турар эди. Бу оятда Энг муқаддас хонани Муқаддас хонадан ажратиб турадиган парда назарда тутилган. Маъбаддаги парданинг йиртилиши Исо туфайли одамларга Худонинг ҳузурига йўл очилганидан далолат беради (Юҳанно 4:19-24, Ибронийлар 9:1-10, 10:19-22 га қаранг).

* 27:56 Магдала — Жалила кўлининг ғарбий қирғоғидаги қишлоқ.

* 27:56 Забадиё ўғиллари — яъни Ёқуб ва Юҳанно.

* 27:57 Оқшом тушаётган пайтда… — яҳудийларнинг урф–одатига кўра, янги кун қуёш ботгандан кейин бошланар эди. Жума куни тугаётгани учун Юсуф жасадни Шаббат куни бошланмасидан олдин қабрга қўймоқчи бўлган (Луқо 23:50-56 га қаранг).

* 27:57 Ариматея — Қуддусдан 35 километр шимоли–ғарбда жойлашган шаҳар.

* 27:61 бошқа Марям — шу бобнинг 56–оятига қаранг.

* 27:64 биринчиси — улар Исонинг Масиҳ эканлигига ишонмас эдилар, бу ҳақдаги гапларни ёлғон, деб ҳисоблардилар.

* 28:1 Магдала — Жалила кўлининг ғарбий қирғоғидаги қишлоқ.

* 28:1 бошқа Марям — 27:56 га қаранг.

* 28:14 ҳоким — яъни Пилат (27:2 изоҳига қаранг).

* 28:15 бугунги кунгача — шу китоб ёзилган вақтга ишора.

* 28:20 Юнонча матндан. Баъзи юнон қўлёзмаларида қуйидаги сўз оятга қўшимча қилинган: омин.

• 1:1 Луқо 3:23-28
+ 1:1 Ибт 22:18, 2Шҳ 7:12-13
+ 1:2 Ибт 21:3, Ибт 25:6, Ибт 29:35
+ 1:3 Ибт 38, Саҳ 26:21, 1Сол 2:9
+ 1:4 Рут 4:18-22
+ 1:5 Ёшуа 2:1, Ёшуа 6:24

+ 1:6 1Шҳ 17:12, Иша 11:1, 2Шҳ 11:3, 2Шҳ 12:24

+ 1:7 1Сол 3:10-14
+ 1:8 2Сол 26:1
+ 1:11 1Сол 3:16, 2Сол 36:1, 4Шҳ 24:14-15
+ 1:12 1Сол 3:17-19, Эзра 3:2, Хаг 1:1
+ 1:16 Луқо 1:27
• 1:18 Луқо 2:1-7
+ 1:18 Луқо 1:27, Луқо 1:35
+ 1:19 Қнлр 22:23-24, Қнлр 24:1

+ 1:21 Иша 49:1, Луқо 1:31, Ҳав 4:12, Ҳав 13:38

+ 1:22 Иша 7:14, Мат 2:14, Мат 4:14, Мат 21:4, Мат 26:56, Марк 14:49, Юҳн 19:36, Иша 8:8, Иша 8:10

+ 2:1 Луқо 1:5, Луқо 2:4-7, Юҳн 7:42
+ 2:2 Ерм 23:5, Саҳ 24:17
+ 2:6 2Шҳ 5:2, Михо 5:2

+ 2:11 Чқш 30:23, Қшқ 3:6, Иша 60:6, Юҳн 19:39

+ 2:12 Ибт 20:6
+ 2:15 Хшя 11:1, Мат 1:22
+ 2:17 Мат 27:9
+ 2:18 Ерм 31:15
+ 2:23 Луқо 1:26, Луқо 2:39, Юҳн 1:45

• 3:1 Марк 1:1-8, Луқо 3:1-9, Луқо 3:15-17, Юҳн 1:19-28

+ 3:1 Луқо 1:80, Юҳн 1:6
+ 3:2 Марк 1:15
+ 3:3 Иша 40:3
+ 3:4 4Шҳ 1:8, Лев 11:22, 1Шҳ 14:26
+ 3:6 Ҳав 19:18

+ 3:7 Мат 12:34, Мат 23:33, Рим 5:9, 1Сал 1:10

+ 3:9 Юҳн 8:33
+ 3:10 Мат 7:19
+ 3:11 Юҳн 1:15, Йўэл 2:28, Ҳав 2:3
+ 3:12 Иша 30:24, Мал 4:1, Мат 13:30, Ибр 6:8
• 3:13 Марк 1:9-11, Луқо 3:21-22
+ 3:16 Ҳав 7:56, Иша 11:2, Юҳн 1:32-33

+ 3:17 Марк 9:7, Юҳн 12:28, Иша 42:1, Мат 17:5, 2Бтр 1:17

• 4:1 Марк 1:12-13, Луқо 4:1-13
+ 4:2 Қнлр 9:9, 3Шҳ 19:8, Мат 21:18
+ 4:3 1Сол 21:1, 1Сал 3:5
+ 4:4 Қнлр 8:3
+ 4:5 Нах 11:2, Иша 48:2, Иша 52:1
+ 4:6 Заб 90:11-12, Юҳн 7:4
+ 4:7 Қнлр 6:16
+ 4:10 Мат 16:23, Қнлр 6:13
+ 4:11 Луқо 22:43
• 4:12 Марк 1:14-15, Луқо 4:14-15
+ 4:12 Мат 14:3
+ 4:13 Мат 2:23, Ёшуа 19:32-34, Марк 1:21
+ 4:14 Мат 1:23
+ 4:16 Иша 9:1-2
• 4:18 Марк 1:16-20, Луқо 5:1-11
+ 4:18 Юҳн 1:40-42
+ 4:19 Мат 13:47
+ 4:20 Мат 19:27
• 4:23 Луқо 6:17-19
+ 4:23 Марк 1:39
+ 4:24 Луқо 2:2
+ 4:25 Марк 5:20, Марк 7:31
• 5:3 Луқо 6:20-23
+ 5:3 Зфн 3:12

+ 5:4 Воиз 7:3, Иша 61:2-3, 2Кор 7:10, Ваҳ 21:4

+ 5:5 Заб 36:11, Ҳик 2:21
+ 5:6 Заб 41:2, Иша 55:1, Юҳн 7:37
+ 5:7 Ҳик 19:17, Луқо 6:36

+ 5:8 Заб 23:4, Заб 50:12, 1Юҳ 3:2, Ибр 12:14, Ваҳ 22:4

+ 5:9 Ёқуб 3:18, 2Тим 2:22, Юҳн 1:12, 1Юҳ 3:1, 1Юҳ 5:1, Рим 8:14

+ 5:11 Ёқуб 1:2, 1Бтр 4:14

+ 5:12 Ҳав 5:41, Ёқуб 1:2, Рим 5:3, 2Кор 12:10, Ибр 10:34

• 5:13 Марк 9:50, Луқо 14:34-35
+ 5:14 Эфс 5:8
+ 5:15 Марк 4:21, Луқо 8:16, Луқо 11:33
+ 5:16 1Бтр 2:12, 2Кор 9:13
+ 5:17 Рим 3:31, Рим 10:4
+ 5:18 Луқо 16:17
+ 5:19 Мат 11:11, Мат 18:4
+ 5:20 Юҳн 3:5
+ 5:21 Чқш 20:13
+ 5:22 1Юҳ 3:15
+ 5:25 Ҳик 25:8, Луқо 12:58-59
+ 5:27 Чқш 20:14
+ 5:28 Аюб 31:1, Ҳик 6:25
+ 5:30 Мат 18:8-9, Марк 9:43-44
• 5:31 Мат 19:9, Марк 10:11-12, Луқо 16:18
+ 5:31 Қнлр 24:1-3
+ 5:32 Рим 7:3, 1Кор 7:10-11
+ 5:33 Саҳ 30:3, Қнлр 23:21
+ 5:34 Иша 66:1, Ҳав 7:49
+ 5:35 Заб 98:5, Заб 47:3
+ 5:37 Ёқуб 5:12
• 5:38 Луқо 6:27-36
+ 5:38 Чқш 21:23-25, Лев 24:19-20, Қнлр 19:21

+ 5:39 Мрс 3:30, 1Бтр 2:23, Рим 12:17, 1Кор 6:7

+ 5:42 Қнлр 15:7-8, Ҳик 21:26

+ 5:43 Лев 19:18

+ 5:44 Рим 12:20, Луқо 23:34, Ҳав 7:60, 1Бтр 3:9, Рим 12:14

+ 5:45 Аюб 25:3, Ҳав 14:17

+ 5:48 Лев 19:2, Қнлр 18:13, Қнлр 32:4, Заб 17:31, Мат 19:21, Ёқуб 1:4, Эфс 5:1, Кол 1:28

+ 6:1 1Юҳ 2:29
+ 6:2 Луқо 6:24
• 6:5 Луқо 11:2-4
+ 6:5 Луқо 18:11
+ 6:6 4Шҳ 4:33
+ 6:7 3Шҳ 18:26, Воиз 5:1
+ 6:10 Мат 26:42
+ 6:11 Ҳик 30:8
+ 6:13 Мат 26:41, Юҳн 17:15, 2Сал 3:3
+ 6:14 Марк 11:25-26, Эфс 4:32, Кол 3:13
+ 6:15 Мат 18:35, Ёқуб 2:13
+ 6:16 Иша 58:5
• 6:19 Луқо 11:34-36, Луқо 12:22-34

+ 6:19 Ҳик 23:4, 1Тим 3:3, 1Тим 6:9, Ибр 13:5, Ёқуб 5:2-3

+ 6:20 Мат 19:21, 1Бтр 1:4
+ 6:24 Луқо 16:13
+ 6:25 Флп 4:6, 1Бтр 5:7
+ 6:26 Мат 10:31, Мат 12:12
+ 6:29 3Шҳ 10:4-7
+ 6:30 Мат 8:26, Мат 14:31, Мат 16:8
+ 6:33 Заб 36:4
• 7:1 Луқо 6:37-38, Луқо 6:41-42
+ 7:1 Рим 14:10, 1Кор 4:5, Ёқуб 4:12
+ 7:2 Марк 4:24, Рим 2:1
+ 7:6 Мат 15:26
• 7:7 Луқо 11:9-13

+ 7:8 Ҳик 8:17, Мат 18:19, Мат 21:22, Марк 11:24, Юҳн 14:13-14, 1Юҳ 3:22, 1Юҳ 5:14

+ 7:11 Ибт 6:5, Мат 12:34
+ 7:12 Луқо 6:31, Мат 22:40, Гал 5:14
• 7:13 Луқо 13:24
+ 7:14 Заб 15:11
• 7:15 Луқо 6:43-44, Луқо 13:25-27

+ 7:15 Қнлр 13:1-3, Ерм 14:14, Ерм 23:16, Мат 24:11, Марк 13:22, Ҳав 13:6, 2Бтр 2:1, 1Юҳ 4:1, Ҳав 20:29

+ 7:16 Ёқуб 2:18
+ 7:17 Мат 12:33-35
+ 7:19 Мат 3:10
+ 7:21 Хшя 8:2

+ 7:22 Мат 25:11, Луқо 6:46, Юҳн 13:13, Марк 9:38, Луқо 9:49

+ 7:23 Заб 6:9, Мат 25:41
• 7:24 Луқо 6:47-49
+ 7:27 Ҳик 10:25
+ 7:29 Марк 1:22, Луқо 4:32
• 8:1 Марк 1:40-45, Луқо 5:12-16

+ 8:2 Лев 13:3, Саҳ 12:10, 4Шҳ 5:1, 2Сол 26:20, Марк 9:22

+ 8:4 Мат 9:30, Мат 17:9, Марк 1:34, Лев 14:1-32, Луқо 17:14

• 8:5 Луқо 7:1-10
+ 8:8 Заб 106:20
+ 8:10 Ҳав 10:2
+ 8:11 Луқо 13:29, Луқо 16:23, Эфс 3:6

+ 8:12 Мат 13:42, Мат 22:13, Мат 22:30, Мат 24:51, Мат 25:13, Луқо 13:28

+ 8:13 Мат 9:29, Юҳн 4:53
• 8:14 Марк 1:29-34, Луқо 4:38-41
+ 8:14 1Кор 9:5

+ 8:15 Марк 5:41, Марк 9:27, Ҳав 3:7, Ҳав 9:41

+ 8:17 Иша 53:4
• 8:18 Луқо 9:57-62
+ 8:18 Марк 4:35, Луқо 8:22
• 8:23 Марк 4:35-41, Луқо 8:22-25

+ 8:26 Мат 6:30, Заб 64:8, Заб 88:10, Заб 103:7

• 8:28 Марк 5:1-20, Луқо 8:26-39
+ 8:29 Марк 1:23-24, Луқо 4:34
+ 8:34 Луқо 5:8, Ҳав 16:39
• 9:1 Марк 2:1-12, Луқо 5:17-26
+ 9:1 Мат 4:13

+ 9:2 Марк 6:55, Мат 8:10, Марк 10:52, Луқо 7:48

+ 9:3 Лев 24:16, Мат 26:65, Юҳн 10:33
• 9:9 Марк 2:13-17, Луқо 5:27-32
+ 9:11 Мат 11:19, Луқо 15:2
+ 9:13 Хшя 6:6, Луқо 15:7, 1Тим 1:15
• 9:14 Марк 2:18-22, Луқо 5:33-39

+ 9:14 Мат 11:2, Мат 14:12, Луқо 11:1, Юҳн 1:35, Луқо 18:12

+ 9:15 Мат 25:1-13, Юҳн 3:29, Ваҳ 19:7, Ваҳ 21:2, Марк 14:7, Луқо 17:22, Юҳн 16:20

• 9:18 Марк 5:21-43, Луқо 8:40-56
+ 9:20 Лев 15:25
+ 9:21 Марк 3:10
+ 9:22 Марк 10:52, Луқо 7:50, Эфс 2:8
+ 9:24 Юҳн 11:11

+ 9:25 Ҳав 9:40, Марк 1:31, Марк 9:27, Ҳав 3:7, Ҳав 9:41

+ 9:27 2Шҳ 7:12-16, Мат 22:42, Луқо 1:32, Мат 20:29-34

+ 9:29 Мат 8:13

+ 9:30 Мат 8:4, Мат 12:16, Мат 17:9, Марк 1:44

+ 9:31 Марк 1:45, Марк 7:36

+ 9:34 Мат 10:25, Мат 12:24

+ 9:36 Марк 8:2, Саҳ 27:17, 3Шҳ 22:17, Ҳиз 34:5, Зкр 10:2, Марк 6:34

+ 9:38 Луқо 10:2, Юҳн 4:35

• 10:1 Марк 3:13-19, Марк 6:7-13, Луқо 6:12-16, Луқо 9:1-6, Луқо 10:1-12

+ 10:6 Заб 118:176, Иша 53:6, Ерм 50:6, Зкр 10:2, Мат 15:24, 1Бтр 2:25

+ 10:7 Мат 3:2, Мат 4:17
+ 10:8 Лев 13:3, Мат 8:2, Ҳав 20:35
+ 10:10 1Тим 5:18
+ 10:14 Ҳав 13:51

+ 10:15 Ибт 18:20, Ибт 19:24, Ерм 23:14, Ҳиз 16:48

• 10:16 Марк 13:9-13, Луқо 12:2-12, Луқо 21:12-17

+ 10:16 Луқо 10:3, Ибт 3:1

+ 10:18 Ҳав 17:6, Ҳав 18:12, Ҳав 24:1, Ҳав 25:6, Заб 118:46

+ 10:20 Ҳик 16:1

+ 10:21 Мат 24:10

+ 10:22 Мат 24:9, Юҳн 15:18, Ёқуб 5:11, Гал 6:9, Ваҳ 2:10

+ 10:23 Ҳав 8:1, Ҳав 14:6
+ 10:24 Луқо 6:40, Юҳн 13:16
+ 10:25 4Шҳ 1:2, Мат 9:34, Мат 12:24
+ 10:26 Марк 4:21, Луқо 8:17, Луқо 12:2

+ 10:28 Заб 55:5, Заб 117:6, Ҳик 29:25, Иша 51:7, Иша 51:12

+ 10:31 Мат 6:26, Мат 12:12
+ 10:32 Рим 10:9, Ваҳ 3:5
+ 10:33 Мат 25:12, 1Юҳ 2:23, 2Тим 2:12
• 10:34 Луқо 12:51-53, Луқо 14:26-27
+ 10:34 Ҳав 14:4
+ 10:36 Михо 7:6
+ 10:38 Мат 16:24-25, Марк 8:34-35, Луқо 9:23
+ 10:39 Юҳн 12:25

+ 10:40 Мат 25:40, Луқо 10:16, Юҳн 12:44, Юҳн 13:20, Гал 4:14

+ 10:41 3Шҳ 17:10-15, 4Шҳ 4:8
+ 10:42 Марк 9:41, Ибр 6:10
• 11:1 Луқо 7:18-35

+ 11:2 Мат 14:3, Луқо 3:19-20, Юҳн 3:24, Юҳн 4:25, Юҳн 6:14, Юҳн 11:27

+ 11:5 Иша 35:5, Иша 61:1
+ 11:6 Юҳн 6:61, Юҳн 16:1
+ 11:7 Мат 3:1
+ 11:9 Мат 14:5, Мат 21:26
+ 11:10 Чқш 23:20, Мал 3:1, Марк 1:2
+ 11:11 Луқо 1:15
+ 11:12 Луқо 16:16
+ 11:14 Мал 4:5, Мат 17:12-13, Луқо 1:17
+ 11:15 Ваҳ 2:7
+ 11:18 Мат 3:4, Луқо 1:15
+ 11:19 Юҳн 2:1, Юҳн 12:2, Мат 9:10-11
• 11:20 Луқо 10:13-15
+ 11:21 Марк 6:45, Марк 8:21, Марк 3:7

+ 11:22 Иша 23:1, Ерм 47:4, Ҳиз 26:2, Йўэл 3:4, Амос 1:9, Зкр 9:2, Мат 15:21

+ 11:23 Иша 14:13, Иша 14:15
+ 11:24 Ҳиз 16:48
• 11:25 Луқо 10:21-22
+ 11:25 Аюб 37:24, Иша 29:14

+ 11:27 Юҳн 13:3, Юҳн 17:2, Юҳн 6:46, Юҳн 7:29, Юҳн 8:19, Юҳн 10:15

+ 11:28 Заб 54:23, Заб 67:20, Юҳн 7:37

+ 11:29 Ерм 28:10-14, Хшя 10:11, Зкр 9:9, Ерм 6:16

+ 11:30 1Юҳ 5:3
• 12:1 Марк 2:23-28, Луқо 6:1-5
+ 12:1 Қнлр 23:25
+ 12:2 Чқш 20:8-10, Саҳ 15:32-36
+ 12:3 1Шҳ 21:1-6
+ 12:4 Чқш 25:30, Лев 24:5-9
+ 12:5 Саҳ 28:9
+ 12:6 Мат 12:41
+ 12:7 Хшя 6:6
• 12:9 Марк 3:1-6, Луқо 6:6-11
+ 12:10 Луқо 11:54, Луқо 20:20
+ 12:12 Мат 6:26, Мат 10:31
+ 12:13 3Шҳ 13:6
+ 12:16 Мат 8:4, Мат 9:30
+ 12:17 Иша 42:1-4
• 12:22 Марк 3:20-30, Луқо 11:14-23
+ 12:23 2Шҳ 7:12-16, Мат 9:27
+ 12:24 4Шҳ 1:2, Мат 9:34, Мат 10:25
+ 12:27 Марк 9:38, Ҳав 19:13
+ 12:29 Иша 49:24-25
+ 12:30 Марк 9:40
+ 12:31 Марк 3:29, Луқо 12:10
+ 12:33 Мат 7:17-20, Луқо 6:43-45

+ 12:34 Мат 3:7, Мат 23:33, Ибт 6:5, Мат 7:11, Мат 15:18, Ёқуб 3:6

+ 12:35 Ҳик 12:5
+ 12:36 Ҳик 10:19, Рим 14:12
+ 12:37 Мат 5:22, Ёқуб 3:2-12
• 12:38 Марк 8:11-12, Луқо 11:29-32
+ 12:38 1Кор 1:22
+ 12:39 Мат 16:4
+ 12:40 Юнус 2:1
+ 12:41 Рим 2:27, Юнус 3:5, Мат 12:6
+ 12:42 3Шҳ 10:1-13
• 12:43 Луқо 11:24-26
+ 12:45 2Бтр 2:20
• 12:46 Марк 3:31-35, Луқо 8:19-21

+ 12:46 Мат 13:55, Юҳн 2:12, Юҳн 7:3, Ҳав 1:14, 1Кор 9:5, Гал 1:19

+ 12:50 Юҳн 15:14, Ибр 2:11
• 13:1 Марк 4:1-9, Луқо 8:4-8
+ 13:7 Ерм 4:3
+ 13:9 Мат 11:15
• 13:10 Марк 4:10-12, Луқо 8:9-10
+ 13:11 Мат 19:11
+ 13:12 Ҳик 9:9, Мат 25:29
+ 13:13 Иша 42:20, Ерм 5:21
+ 13:15 Иша 6:9-10, Юҳн 12:40, Ҳав 28:26-27
+ 13:16 Луқо 10:23-24
+ 13:17 Ибр 11:13, 1Бтр 1:10-12
• 13:18 Марк 4:13-20, Луқо 8:11-15
+ 13:21 Гал 1:6, Ибр 6:4
+ 13:22 Мат 6:25, Марк 10:23, 1Тим 6:10
+ 13:23 Юҳн 15:5
+ 13:30 Мат 3:12
• 13:31 Марк 4:30-34, Луқо 13:18-21

+ 13:32 Мат 17:20, Луқо 17:6, Ҳиз 17:23, Ҳиз 31:6, Днр 4:9

+ 13:33 1Кор 5:6, Гал 5:9
+ 13:35 Заб 77:2
+ 13:38 Юҳн 8:44
+ 13:39 Йўэл 3:13, Ваҳ 14:15-16
+ 13:41 Мат 24:31

+ 13:42 Днр 3:6, Юҳн 15:6, Ваҳ 20:15, Мат 8:12

+ 13:43 Ҳик 4:18, Днр 12:3, Мат 11:15
+ 13:47 Мат 4:19
+ 13:48 Юҳн 21:11
+ 13:49 Мат 25:32
+ 13:50 Днр 3:6, Мат 8:12
• 13:53 Марк 6:1-6, Луқо 4:16-30

+ 13:54 Мат 2:23, Луқо 2:39, Луқо 4:23, Марк 1:21

+ 13:55 Юҳн 6:42, Мат 12:46
+ 13:57 Мат 11:6, Юҳн 4:44
• 14:1 Марк 6:14-29, Луқо 9:7-9
+ 14:2 Мат 16:14

+ 14:3 Мат 4:12, Мат 11:2, Луқо 3:19-20, Юҳн 3:24

+ 14:4 Лев 18:16, Лев 20:21
+ 14:5 Мат 11:9, Мат 21:26
+ 14:7 Эст 5:3, Эст 7:2
+ 14:12 Мат 9:14

• 14:13 Марк 6:30-44, Луқо 9:10-17, Юҳн 6:1-14

+ 14:16 4Шҳ 4:42-44
+ 14:21 Мат 15:38
• 14:22 Марк 6:45-56, Юҳн 6:15-21
+ 14:23 Марк 1:35, Луқо 4:42, Луқо 5:16
+ 14:26 Луқо 24:37
+ 14:31 Мат 6:30
+ 14:33 Заб 2:7, Луқо 1:35
+ 14:34 Саҳ 34:11, Марк 6:53, Луқо 5:1
• 15:1 Марк 7:1-23
+ 15:2 Луқо 11:38
+ 15:3 Гал 1:14
+ 15:4 Чқш 20:12, Чқш 21:17
+ 15:7 Мат 23:13, Ҳав 28:25
+ 15:9 Иша 29:13, Кол 2:22
+ 15:11 Ҳав 10:15
+ 15:13 Иша 60:21, Иша 61:3, Яҳд 1:12
+ 15:14 Мат 23:16, Луқо 6:39
+ 15:18 Мат 12:34, Ёқуб 3:6
+ 15:19 Гал 5:19-21, 1Кор 6:9-10
• 15:21 Марк 7:24-30
+ 15:21 Ёшуа 19:28-29, Иша 23
+ 15:22 2Шҳ 7:12-16, Мат 9:27, Луқо 1:32

+ 15:24 Заб 118:176, Иша 53:6, Ерм 50:6, Зкр 10:2, Мат 10:6, 1Бтр 2:25

+ 15:26 Мат 7:6
• 15:29 Марк 7:31
+ 15:30 Иша 35:5-6
+ 15:32 Мат 9:36
+ 15:33 4Шҳ 4:42-44
+ 15:38 Мат 14:21
• 16:1 Марк 8:11-13, Луқо 12:54-56
+ 16:1 Мат 3:7, 1Кор 1:22
+ 16:4 Юнус 2:1, Мат 12:39
• 16:5 Марк 8:14-21
+ 16:6 Луқо 12:1, 1Кор 5:7-8
+ 16:8 Мат 6:30
+ 16:9 Мат 14:13-21
+ 16:10 Мат 15:36-37
• 16:13 Марк 8:27-30, Луқо 9:18-21
+ 16:14 Мат 14:2, 3Шҳ 17:1, Мал 4:5, Ерм 1:1
+ 16:16 Заб 2:7
+ 16:17 1Кор 2:13
+ 16:18 Марк 3:16, Юҳн 1:42, Эфс 2:20
+ 16:19 Иша 22:22
+ 16:20 Мат 9:30
• 16:21 Марк 8:31, Луқо 9:22-27

+ 16:21 Луқо 17:25, Марк 9:31, Марк 10:34, Юҳн 2:19

+ 16:23 Мат 4:10, Флп 3:19
+ 16:24 Мат 10:38-39
+ 16:25 Мат 19:29
+ 16:26 Заб 48:8

+ 16:27 Қнлр 33:2, Днр 7:13, Зкр 14:5, Мат 24:30, Мат 25:31, 1Сал 4:16, Воиз 3:17, Ваҳ 2:23

+ 16:28 Мат 24:34, Юҳн 21:22
• 17:1 Марк 9:2-13, Луқо 9:28-36
+ 17:1 Марк 5:37, Марк 14:33
+ 17:2 Днр 7:9, Ваҳ 1:16
+ 17:3 Мал 4:5

+ 17:5 Иша 42:1, Мат 3:17, Қнлр 18:15, 2Бтр 1:17

+ 17:9 Мат 8:4, Мат 9:30, Марк 1:44
+ 17:11 Мал 4:5
+ 17:12 Иша 53:7
+ 17:13 Мат 11:14, Луқо 1:17
• 17:14 Марк 9:14-29, Луқо 9:37-43
+ 17:18 Марк 1:26, Ҳав 8:7
+ 17:20 Мат 13:31, Луқо 17:6, Марк 11:23
• 17:22 Марк 9:30-32, Луқо 9:43-45
+ 17:23 Мат 16:21, Мат 20:19

+ 17:24 Марк 9:33, Чқш 30:13, Чқш 38:26, Мат 22:17

+ 17:27 Рим 13:7

• 18:1 Марк 9:33-37, Марк 9:42-48, Луқо 9:46-48, Луқо 17:1-2

+ 18:3 1Кор 14:20, Мат 19:16
+ 18:5 Мат 10:40, Луқо 10:16, Юҳн 13:20
+ 18:7 Мат 26:24
+ 18:8 Мат 5:30, Мат 25:41, Ваҳ 20:10
+ 18:9 Иша 66:24, Мат 5:29
• 18:10 Луқо 15:3-7
+ 18:14 Юҳн 6:39
• 18:15 Луқо 17:3
+ 18:15 Лев 19:17, Ёқуб 5:19, Гал 6:1
+ 18:16 Қнлр 19:15, 2Кор 13:1
+ 18:17 Мат 5:46-47, Тит 3:10
+ 18:19 Мат 7:7-8
+ 18:21 Луқо 17:4
+ 18:25 Лев 25:39-41, 4Шҳ 4:1, Нах 5:5
+ 18:30 Ҳик 28:3
+ 18:35 Мат 6:15, Ёқуб 2:13
• 19:1 Марк 10:1-12
+ 19:4 Ибт 1:27
+ 19:5 Ибт 2:24, Эфс 5:31
+ 19:6 1Кор 6:16, Мал 2:16, 1Кор 7:10
+ 19:7 Қнлр 24:1
+ 19:9 Мат 5:32, 1Кор 7:10
+ 19:11 Марк 4:11, 1Кор 7:7, 1Тим 5:14
• 19:13 Марк 10:13-16, Луқо 18:15-17
+ 19:14 Мат 18:3
• 19:16 Марк 10:17-31, Луқо 18:18-30
+ 19:16 Луқо 10:25

+ 19:17 Заб 105:1, Заб 118:68, Лев 18:5, Нах 9:29, Ҳиз 20:11, Рим 10:5, Гал 3:12

+ 19:19 Чқш 20:12-16, Лев 19:18

+ 19:20 Флп 3:6

+ 19:21 Мат 5:48, Луқо 12:33, Мат 6:20, 1Бтр 1:4

+ 19:23 Заб 48:7-8

+ 19:26 Ибт 18:14, Аюб 42:2, Ерм 32:17, Марк 14:36

+ 19:27 Мат 4:20-22

+ 19:28 Мат 16:27, Мат 25:31, Днр 7:9, Луқо 22:30, 1Кор 6:2, Ваҳ 3:21

+ 19:29 Мат 16:25
+ 19:30 Мат 20:16, Луқо 13:30
+ 20:8 Лев 19:13, Қнлр 24:15
+ 20:16 Мат 19:30, Луқо 13:30
• 20:17 Марк 10:32-34, Луқо 18:31-34
+ 20:19 Мат 16:21, Мат 17:23
• 20:20 Марк 10:35-45
+ 20:20 Мат 10:2, Марк 1:19
+ 20:21 Мат 19:28
+ 20:22 Мат 26:39, Юҳн 18:11
+ 20:26 1Бтр 5:3, Мат 23:11, Марк 9:35

+ 20:28 Юҳн 13:4-5, Иша 53:10-11, Юҳн 11:51, 1Бтр 1:18-19, Рим 4:25, Гал 1:4, 1Тим 2:6, Тит 2:14

• 20:29 Марк 10:46-52, Луқо 18:35-43
+ 20:29 Ёшуа 6:1, 3Шҳ 16:34
+ 20:30 2Шҳ 7:12-16, Мат 9:27-31
+ 20:34 Луқо 7:13

• 21:1 Марк 11:1-11, Луқо 19:28-38, Юҳн 12:12-19

+ 21:1 2Шҳ 15:30, Зкр 14:4, Ҳав 1:12

+ 21:4 Иша 62:11, Зкр 9:9, Юҳн 12:15, Мат 1:23, Мат 26:56, Юҳн 19:36

+ 21:8 4Шҳ 9:13

+ 21:9 2Шҳ 7:12-16, Мат 9:27, Заб 117:25-26, Заб 148:1, Мат 23:39

+ 21:11 Луқо 7:16

• 21:12 Марк 11:15-19, Луқо 19:45-48, Юҳн 2:13-22

+ 21:12 Лев 1:14, Лев 5:7, Лев 12:8, Луқо 2:24

+ 21:13 Иша 56:7, Ерм 7:11
+ 21:15 2Шҳ 7:12-16, Мат 9:27
+ 21:16 Луқо 19:39, Заб 8:2-3
+ 21:17 Луқо 19:29, Луқо 24:50, Юҳн 11:18
• 21:18 Марк 11:12-14, Марк 11:20-24
+ 21:18 Мат 4:2

+ 21:19 Ерм 24:8, Ерм 29:16-17, Хшя 9:10, Михо 7:1, Мат 24:32, Луқо 13:6

+ 21:21 Мат 17:20, Ёқуб 1:6, 1Кор 13:2
+ 21:22 Мат 7:8, Мат 17:20, 1Кор 13:2
• 21:23 Марк 11:27-33, Луқо 20:1-8
+ 21:23 Ҳав 4:7
+ 21:25 Мат 3:6, Луқо 7:30
+ 21:26 Мат 11:9, Мат 14:5
+ 21:32 Луқо 7:29
• 21:33 Марк 12:1-12, Луқо 20:9-19

+ 21:33 Заб 79:9, Иша 5:1, Қшқ 8:11, Марк 13:34

+ 21:35 Мат 22:6, Мат 23:34, Ибр 11:36-37
+ 21:37 Мат 3:17, Ибр 1:1
+ 21:38 Ибр 1:2
+ 21:39 Ибр 13:12
+ 21:41 Ҳав 13:46
+ 21:42 Заб 117:22-23, Ҳав 4:11, 1Бтр 2:7
+ 21:44 Иша 8:14-15, Иша 28:16
+ 21:46 Марк 11:18, Марк 11:32
• 22:1 Луқо 14:15-24
+ 22:1 Мат 13:34
+ 22:2 Мат 25:10, Ваҳ 19:7, Ваҳ 21:2
+ 22:6 Мат 21:35, Мат 23:34, Ибр 11:36-37
+ 22:7 Мат 21:41
+ 22:8 Мат 10:11, Ҳав 13:46, Ваҳ 3:4
+ 22:13 Мат 8:12
• 22:15 Марк 12:13-17, Луқо 20:20-26
+ 22:15 Луқо 11:54
+ 22:16 Қнлр 10:17, Кол 3:25
+ 22:17 Мат 17:24-25
+ 22:18 Марк 7:6, Луқо 12:1
+ 22:21 Рим 13:7
• 22:23 Марк 12:18-27, Луқо 20:27-40
+ 22:23 Ҳав 4:1, Ҳав 23:8
+ 22:24 Ибт 38:8, Қнлр 25:5
+ 22:32 Чқш 3:2, Чқш 3:6
• 22:34 Марк 12:28-34, Луқо 10:25-28
+ 22:37 Қнлр 6:5, Қнлр 11:13, Ёшуа 22:5
+ 22:39 Лев 19:18, Мат 19:19
+ 22:40 Мат 7:12, Гал 5:14
• 22:41 Марк 12:35-37, Луқо 20:41-44
+ 22:42 2Шҳ 7:12-16, Мат 9:27
+ 22:44 Заб 109:1, Ҳав 2:34-35
+ 22:46 Луқо 20:40

• 23:1 Марк 12:38-40, Луқо 11:37-52, Луқо 20:45-47

+ 23:3 Рим 2:17-23

+ 23:5 Чқш 13:9, Қнлр 6:8, Қнлр 11:18, Саҳ 15:38

+ 23:6 Луқо 14:7-8
+ 23:8 Ёқуб 3:1, Луқо 22:32, Флм 1:16
+ 23:9 Чқш 4:22, Ерм 31:9, Хшя 11:1, Мал 1:6
+ 23:11 Мат 20:26, Марк 9:35, Марк 10:43
+ 23:12 Луқо 14:11, Луқо 18:14
+ 23:13 Мат 15:7
+ 23:16 Мат 15:14
+ 23:17 Чқш 30:29
+ 23:19 Чқш 29:37
+ 23:21 Заб 25:8, Заб 131:14
+ 23:22 Иша 66:1

+ 23:23 Қнлр 14:22, Заб 32:5, Михо 6:8, Зкр 7:9

+ 23:27 Ҳав 23:1, Ҳик 26:23
+ 23:30 Ҳав 7:52
+ 23:33 Мат 3:7, Мат 12:34

+ 23:34 Мат 21:35, Мат 22:6, Ибр 11:36-37, Мат 10:17, Марк 13:9, Луқо 21:12

+ 23:35 Ибт 4:8, 1Юҳ 3:12, Ибр 11:4, 2Сол 24:21, Зкр 1:1, Нах 9:26, Ваҳ 18:24

• 23:37 Луқо 13:34-35

+ 23:37 2Сол 24:21, Нах 9:26, Ҳав 7:52, Қнлр 32:11-12, Рут 2:12, Заб 146:2

+ 23:39 Заб 117:26, Мат 21:9
• 24:1 Марк 13:1-13, Луқо 21:5-19
+ 24:2 Луқо 19:44
+ 24:4 1Юҳ 3:7, Кол 2:8, 2Сал 2:3
+ 24:5 Ерм 14:14
+ 24:6 Ерм 51:46

+ 24:7 2Сол 15:6, Ваҳ 6:4, Ҳав 11:28, Ваҳ 6:8, Ваҳ 6:12

+ 24:9 Мат 10:22, Юҳн 15:18
+ 24:10 Мат 10:21
+ 24:11 Мат 7:15
+ 24:13 Ёқуб 5:11, Ваҳ 2:10

+ 24:14 Мат 28:19, Рим 10:18, Кол 1:6, Кол 1:23

• 24:15 Марк 13:14-23, Луқо 21:20-24
+ 24:15 Днр 9:27, Днр 11:31, Днр 12:11
+ 24:17 Луқо 17:31
+ 24:19 Луқо 23:29
+ 24:21 Ерм 30:7, Днр 12:1, Ваҳ 16:18
+ 24:22 Иша 65:8, Луқо 18:7
+ 24:23 Луқо 17:23

+ 24:24 Қнлр 13:1, 2Сал 2:9, Ваҳ 13:13, Ваҳ 16:14

+ 24:25 Юҳн 13:19, Юҳн 14:29
+ 24:27 Луқо 17:24
+ 24:28 Луқо 17:37
• 24:29 Марк 13:24-27, Луқо 21:25-28

+ 24:29 Амос 8:9, Иша 13:10, Иша 13:13, Иша 34:4, Йўэл 2:31, Хаг 2:6, Ҳав 2:20, Ваҳ 6:13

+ 24:30 Днр 7:13, Мат 16:27, Зкр 12:10-12

+ 24:31 Иша 27:13, 1Кор 15:52, 1Сал 4:16, Ваҳ 11:15, Мат 13:41, 2Сал 2:1

• 24:32 Марк 13:28-31, Луқо 21:29-33
+ 24:34 Мат 16:28
+ 24:35 Заб 101:26-27, Иша 51:6, 2Бтр 3:10

• 24:36 Марк 13:32-37, Луқо 12:38-40, Луқо 17:26-30, Луқо 17:34-36

+ 24:36 Зкр 14:7
+ 24:37 Ибт 6:5
+ 24:39 Ибт 7:21
+ 24:40 Зкр 14:2
+ 24:42 Мат 25:13
+ 24:43 2Бтр 3:10, 1Сал 5:2
+ 24:44 Ваҳ 3:3, Ваҳ 16:15
• 24:45 Луқо 12:42-48
+ 24:46 Мат 25:21, Юҳн 13:17
+ 24:48 Мат 25:5
+ 24:51 Мат 8:12
+ 25:1 Мат 9:15, Юҳн 3:29, Ваҳ 19:7, Ваҳ 21:2
+ 25:5 Мат 24:48
+ 25:10 Мат 22:2
+ 25:11 Мат 7:22, Луқо 6:46, Луқо 13:25
+ 25:12 Мат 10:33
+ 25:13 1Кор 16:13, Мат 24:36, Мат 24:42
• 25:14 Луқо 19:12-27
+ 25:19 Рим 14:12
+ 25:21 Луқо 16:10, Ибр 12:2
+ 25:26 Ҳик 20:4
+ 25:29 Мат 13:12
+ 25:30 Мат 8:12
+ 25:31 Днр 7:13, Мат 16:27, Мат 19:28

+ 25:32 Йўэл 3:12, 2Кор 5:10, Ҳиз 34:17, Мат 13:49

+ 25:34 Днр 7:18, Ваҳ 21:7
+ 25:35 Иша 58:7, Луқо 3:11, Ёқуб 2:15-16
+ 25:36 2Тим 1:16-18
+ 25:40 Мат 10:40

+ 25:41 Заб 6:9, Мат 7:23, Марк 9:43-44, Яҳд 1:7, Ваҳ 20:10

+ 25:45 Луқо 10:16
+ 25:46 Днр 12:2
• 26:1 Марк 14:1-2, Луқо 22:1-2, Юҳн 11:45-53
+ 26:2 Чқш 12:1-30
• 26:6 Марк 14:3-9, Луқо 7:36-50, Юҳн 12:1-8

+ 26:6 Мат 21:17, Юҳн 11:1, Юҳн 11:18, Лев 13:3

+ 26:11 Қнлр 15:11, Мат 9:15, Юҳн 7:33
+ 26:12 Юҳн 19:40
+ 26:13 Мат 24:14
• 26:14 Марк 14:10-11, Луқо 22:3-6
+ 26:14 Юҳн 13:2, Ҳав 1:16
+ 26:15 Чқш 21:32, Зкр 11:12

• 26:17 Марк 14:12-21, Луқо 22:7-14, Луқо 22:21-23, Юҳн 13:21-30

+ 26:21 Заб 40:10, Юҳн 13:18

+ 26:24 Иша 53, Мат 18:7

• 26:26 Марк 14:22-26, Луқо 22:15-20, 1Кор 11:23-25

+ 26:26 Юҳн 6:51, 1Кор 10:16, Ибр 10:10
+ 26:28 Чқш 24:8
+ 26:30 Луқо 22:39

• 26:31 Марк 14:27-31, Луқо 22:31-34, Юҳн 13:36-38

+ 26:31 Зкр 13:7, Юҳн 16:32
+ 26:32 Мат 28:7
+ 26:35 Юҳн 11:16, Юҳн 21:19
• 26:36 Марк 14:32-42, Луқо 22:39-46
+ 26:37 Марк 5:37, Марк 9:2
+ 26:38 Юҳн 12:27

+ 26:39 Ибр 5:7, Марк 10:38, Юҳн 18:11, Юҳн 5:30, Юҳн 6:38, Гал 1:4

+ 26:41 Мат 6:13, 1Бтр 4:7

+ 26:42 Мат 6:10

+ 26:45 Юҳн 2:4, Мат 16:21, Мат 17:22, Мат 20:18

• 26:47 Марк 14:43-50, Луқо 22:47-53, Юҳн 18:3-12

+ 26:47 Ҳав 1:16
+ 26:51 Луқо 22:38
+ 26:52 Ваҳ 13:10
+ 26:55 Мат 21:23, Луқо 21:37

+ 26:56 Мат 1:22-23, Мат 21:4, Юҳн 19:36, Мат 26:31, Юҳн 16:32

• 26:57 Марк 14:53-65, Луқо 22:54-55, Луқо 22:63-71, Юҳн 18:13-14, Юҳн 18:19-24

+ 26:60 Заб 26:12, Заб 34:11
+ 26:61 Марк 15:29, Юҳн 2:19
+ 26:62 Мат 27:13
+ 26:63 Заб 2:7

+ 26:64 Заб 109:1, Днр 7:13, Мат 16:27, Мат 24:30, Ибр 1:13

+ 26:65 Саҳ 14:6, Ҳав 14:14, Мат 9:3, Юҳн 10:36

+ 26:66 Лев 24:16

+ 26:67 Иша 50:6

• 26:69 Марк 14:66-72, Луқо 22:56-62, Юҳн 18:15-18, Юҳн 18:25-27

+ 26:75 Мат 26:34

• 27:1 Марк 15:1, Луқо 23:1-2, Юҳн 18:28-32

+ 27:2 Луқо 3:1, Луқо 13:1, Ҳав 3:13, 1Тим 6:13

• 27:3 Ҳав 1:18-19
+ 27:5 2Шҳ 17:23
+ 27:6 4Шҳ 12:9, Марк 12:41, Юҳн 8:20
+ 27:9 Мат 2:17
+ 27:10 Ерм 18:3, Ерм 32:7-9, Зкр 11:12-13

• 27:11 Марк 15:2-5, Луқо 23:3-5, Юҳн 18:33-38

+ 27:11 Мат 2:2

+ 27:13 Мат 26:62

• 27:15 Марк 15:6-15, Луқо 23:13-25, Юҳн 18:39

+ 27:18 Юҳн 12:19
+ 27:20 Ҳав 3:14
+ 27:23 Луқо 23:41, Ибр 4:15
+ 27:24 Қнлр 21:6, Заб 25:6, Заб 72:13
+ 27:25 1Сал 2:16
+ 27:26 Мат 20:19
• 27:27 Марк 15:16-20, Юҳн 19:2-3
+ 27:30 Иша 50:6, Мат 20:19

• 27:32 Марк 15:21-32, Луқо 23:26-43, Юҳн 19:17-27

+ 27:34 Заб 68:22
+ 27:35 Заб 21:19
+ 27:39 Заб 21:7, Заб 108:25
+ 27:40 Марк 14:58, Юҳн 2:19, Мат 4:3-6

+ 27:42 Юҳн 10:18, Юҳн 1:49, Юҳн 12:13, Юҳн 20:29

• 27:45 Марк 15:33-41, Луқо 23:44-49, Юҳн 19:28-30

+ 27:46 Ҳав 3:1, Заб 21:2
+ 27:48 Заб 68:22
+ 27:51 Чқш 26:33, Лев 16:2

+ 27:52 Иша 26:19, Ҳиз 37:12, Днр 12:2, Юҳн 5:21, Юҳн 5:25

+ 27:53 Нах 11:2, Иша 48:2, Иша 52:1

+ 27:56 Луқо 8:2, Мат 20:20

• 27:57 Марк 15:42-47, Луқо 23:50-56, Юҳн 19:38-42

+ 27:60 Иша 53:9
+ 27:63 Мат 16:21, Мат 17:23, Мат 20:19
+ 27:66 Днр 6:17, Ваҳ 20:3
• 28:1 Марк 16:1-8, Луқо 24:1-12, Юҳн 20:1-10
+ 28:1 Луқо 8:2, Мат 27:61
+ 28:2 Мат 27:60

+ 28:3 Ҳиз 1:14, Днр 7:9, Днр 10:6, Марк 9:3, Ҳав 1:10

+ 28:4 Ваҳ 1:17

+ 28:7 Мат 26:32

+ 28:9 Юҳн 20:19, Юҳн 20:21, 4Шҳ 4:27, Мат 28:17, Луқо 24:52

+ 28:10 Мат 12:50, Юҳн 20:17, Рим 8:29, Ибр 2:11

• 28:16 Марк 16:14-18, Луқо 24:36-49, Юҳн 20:19-23

+ 28:17 Юҳн 20:25

+ 28:18 Иша 9:6, Днр 7:13-14, Мат 11:27, Юҳн 17:2

+ 28:19 2Кор 13:13, Юҳн 4:1-2, Ҳав 8:13, Кол 1:23

+ 28:20 Юҳн 14:15, Мат 13:39

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=UZV

Луғат

Луғат

1. А

2. Б

3. В

4. Г

5. Д

6. Ё

7. Ж

8. З

9. И

10. Й

11. К

12. Л

13. М

14. Н

15. О

16. П

17. Р

18. С

19. Т

20. У

21. Ф

22. Х

23. Ч

24. Ш

25. Э

26. Ю

27. Я

28. Ў

29. Қ

30. Ҳ

Бу луғатда Муқаддас Китобда кўп учрайдиган муҳим ёки нотаниш сўзлар ва иборалар берилган. Кўпинча луғатда бирон сўз ёки иборанинг маъноси билан бир қаторда, ўша даврга хос тарихий ва маданий жараёнга оид маълумотлар ҳам берилган. Бу сўзлар ва ибораларга берилган шарҳлардан кейин келадиган изоҳларда Муқаддас Китобдаги оятларнинг манзили кўрсатилган. Бу оятлар китобхонга Муқаддас Китобда баён этилган таълимотларни чуқурроқ ўрганишга ёрдам беради. Китобхон айрим буюмларнинг тузилиши ва шаклини кўз олдига келтириб, тасаввур қила олиши учун, луғатда ўша буюмларнинг расмлари келтирилган.

Айрим ҳолларда умумий бир сўз остида бир нечта сўзлар ва уларнинг шарҳлари берилган. Масалан, БАЙРАМЛАР, ХУДОНИНГ НОМЛАРИ, ҚУРБОНЛИК. Бу умумий сўзлар остидаги сўзлар луғатдаги рўйхатда ҳам топилади. Аммо бу сўзнинг шарҳини топиш учун китобхон умумий сўз остида берилган сўзнинг шарҳига қараши керак. Масалан, луғатдаги АЙБ ҚУРБОНЛИГИ ибораси учун “ҚУРБОНЛИК сўзига қаранг” деб ёзилган.

Луғатда яна синоним сўзлар ҳам учрайди. Бундай ҳолда бир сўзнинг маъноси иккинчи сўзнинг шарҳида берилиб, луғатда китобхонга ўша иккинчи синоним сўзнинг шаҳрига қарашга кўрсатма берилган. Масалан, луғатдаги МАЛАК сўзи учун “ФАРИШТА сўзига қаранг”, луғатдаги САНДИҚ сўзи учун “АҲД САНДИҒИ иборасига қаранг” деб ёзилган.

АБАДИЙ ҲАЁТ

Муқаддас Китобда абадий ҳаёт нафақат вақтнинг давомийлигини, балки ҳаётнинг мазмунини, яъни Худо билан уйғунликда яшашни, Унинг марҳамати ва баракаларидан баҳраманд бўлишни билдиради. Эски Аҳднинг баъзи парчаларида солиҳлар Худо билан абадий яшашлари ҳақида ёзилган, айрим ҳоллардагина ўликларнинг тирилиши ҳақида айтиб ўтилган[1]. Янги Аҳдда абадий ҳаёт нима эканлиги кенгроқ очиб берилган. Инсоннинг танаси ўлса ҳам, руҳи ўлмайди[2]. Исо Масиҳга ва Уни юборган Худога ишонган инсон абадий ҳаётга эга бўлади[3]. Бундай инсон учун абадий ҳаёт шу дунёда яшаётганидаёқ бошланади[4]. У ўлса ҳам охиратда тирилади ва ундан кейин ҳеч қачон ўлмайди[5]. Қиёмат куни Худо солиҳларга абадий ҳаётни мукофот қилиб беради[6], улар жаннатда яшаб, бу дунёдаги барча ёвузлигу қабиҳликлардан озод бўладилар[7]. Фосиқларга эса абадий жазо берилади, улар то абад Худодан ажраладилар[8].

[1] Забур 15:9-11, 22:6, 132:3, Аюб 19:25-26, Ишаё 26:19, Дониёр 12:2, Луқо 20:37-38

[2] Луқо 16:22-23, 23:42-43, 2 Коринфликлар 4:16-18, 5:1-2, 6-8, Филиппиликлар 1:21-23

[3] Юҳанно 3:15-16, 36, 5:24, 6:40, 10:27-28, 1 Юҳанно 5:13

[4] Эфесликлар 2:4-6

[5] 1 Коринфликлар 15:42-44, 50-54

[6] Матто 5:12, 25:34, 46, 1 Бутрус 1:4, Филиппиликлар 3:13-14, Ибронийлар 12:22-24

[7] Ваҳий 21:1-4, 22:1-5

[8] Матто 25:41, 46, Юҳанно 5:28-29, Ваҳий 20:11-15

АЙБ ҚУРБОНЛИГИ

ҚУРБОНЛИК сўзига қаранг.

АМОР ХАЛҚИ

Исроил халқи Канъон юртини эгалламасдан олдин ўша ерда яшаган халқларнинг орасидаги энг катта ва кучли халқлардан бири. Ўша пайтда Канъон юртида яшаган халқларнинг ҳаммасига нисбатан ҳам “Амор халқи” деган ибора қўлланилган. Шунинг учун ушбу таржиманинг баъзи жойларида “Амор халқлари” деб ҳам юритилган[1]. Яна КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР ибораларига қаранг.

[1] Мисол учун, Ибтидо 15:16, Ёшуа 10:5, 2 Шоҳлар 21:2 га қаранг.

АРАВА

БРОНЗАДАН ЯСАЛГАН АРАВАЛАР ёки ЖАНГ АРАВАСИ ибораларига қаранг.

АРФА

Торли мусиқа асбоби.

АСИРЛИК

СУРГУН сўзига қаранг.

АШЕРА

Ашера Канъондаги халқлар сажда қилган ҳосилдорлик худоси бўлиб, аёл қиёфасида тасаввур қилинган. Ашеранинг тасвирлари баланд устун шаклида бўлиб, ёғочдан ясалган эди. Унинг эркак жуфти Баал эди.

АШТАРЕТ

Аштарет Канъондаги халқлар сажда қилган ҳосилдорлик ва уруш худоси бўлиб, аёл қиёфасида тасаввур қилинган.

АҲД

Икки киши ёки икки гуруҳ орасида тузилган битим ёки келишув. Қадимги пайтларда одатда аҳд тузилганда, уни тасдиқлаш учун иккала томон онт ичарди, сўнгра қурбонлик қилинарди. Муқаддас Китобда баён қилинишича, Худо бир неча марта аҳд тузган. Ҳар бир аҳдда берилган ваъдаларни ва қўйилган шартларни Худонинг Ўзи белгилаган. Жумладан, Худо Иброҳим билан аҳд тузиб, Иброҳимга ва унинг авлодига абадий барака беришни ваъда қилган[1]. Мана шу аҳд белгиси сифатида Иброҳим ва унинг авлоди суннат қилиниши керак бўлган[2]. Худо кейинчалик Мусо пайғамбар орқали Иброҳимнинг авлоди, яъни Исроил халқи билан аҳд тузади[3]. Ўша аҳдда Худонинг амрлари ва қонунлари батафсил берилган. Бу амрларга ва қонунларга риоя қилган инсонларга Худо: “Мен сизларни Ўзимнинг халқим қиламан, сизларнинг Худойингиз бўламан”, деб махсус ваъда берган. Аммо бу амрларни ва қонунларни бузган одамларни Худо жазолаган. Худонинг Ўз халқи Исроил билан бўлган муносабати мана шу аҳдга асослангани боис, Эски Аҳдда баён қилинган аксарият воқеалар ва Исроил халқининг тарихи шу муносабатлар ҳақида ҳикоя қилади. Исроил халқи Худога қайта–қайта бевафолик қилгани учун, Унинг амрларига бўйсунмагани учун ўз ватанидан сургун қилинган[4]. Бироқ Худо: “Шундай кунлар келадики, Мен Исроил халқи билан янги аҳд тузаман”, деб Ўз пайғамбарлари орқали ваъда берган[5].

Худо янги аҳдни бутун инсоният билан Исо Масиҳ орқали тузди. Исо Масиҳ бутун одамзоднинг гуноҳини Ўз бўйнига олиб, хочдаги ўлими орқали янги аҳдни кучга киритди[6]. Исо Ўзини қурбон қилгани ва дунёни Худо билан яраштиргани Янги Аҳднинг асосий мавзусидир. Энди ҳар бир инсон, миллатидан қатъи назар, Исо Масиҳга ишонса ва гуноҳларидан тавба қилса, унинг гуноҳлари кечирилади, бу инсон Худонинг халқига тегишли бўлади.

[1] Ибтидо 15:1-21, 17:1-27
[2] Ибтидо 17:9-14
[3] Чиқиш 19:1-20:21, 24:1-18

[4] 4 Шоҳлар 17:5-23, 2 Солномалар 36:13-21, Дониёр 9:3-14

[5] Еремиё 31:31-34, 32:39-40, Ҳизқиёл 11:19-20, 36:26-27

[6] Матто 26:27-28, Ибронийлар 8:6-13, 9:11-17

АҲД САНДИҒИ

Усти ва ичи олтин билан қопланган ёғоч сандиқ[1]. Аҳд сандиғида иккита тош лавҳа сақланарди. Худо бу тош лавҳаларни Синай тоғида Мусога Исроил халқи учун берган эди. Тош лавҳаларга ўнта амр ёзилган бўлиб, бу амрлар Худо билан Унинг халқи ўртасида тузилган аҳд эди. Шу сабабдан бу сандиқ кўпинча Аҳд сандиғи деб айтилган. Аҳд сандиғининг қопқоғи устида каруб деган мавжудотнинг иккита ҳайкали бор эди. Карублар бир–бирига юзма–юз турган бўлиб, уларнинг қанотлари қопқоқнинг устини беркитиб турарди. Аҳд сандиғи — Худо Ўз халқи орасида эканлигининг рамзи эди. Исроил халқи саҳрода кезиб юрганда Аҳд сандиғи Муқаддас чодирнинг Энг муқаддас хонасида сақланар эди. Кейинчалик Аҳд сандиғи Қуддусдаги Маъбаднинг Энг муқаддас хонасига қўйилган.

[1] Чиқиш 37:1-9

АҲД САНДИҒИНИНГ ҚОПҚОҒИ

Аҳд сандиғининг қопқоғи тоза олтиндан ясалган эди. Қопқоқ устида каруб деган мавжудотнинг иккита ҳайкали бор эди. Карублар бир–бирига юзма–юз турган бўлиб, уларнинг қанотлари қопқоқнинг устини беркитиб турарди[1]. Олий руҳоний бир йилда бир марта — Покланиш кунида махсус қурбонликлар келтириб, қопқоқ устидаги икки каруб орасига қурбонлик қонидан сачратар эди. Бундан мақсад Энг муқаддас хонани Исроил халқининг нопокликларидан, итоатсизликларидан ва гуноҳларидан поклаш эди[2].

[1] Чиқиш 37:6-9

[2] Левилар 16–боб

АҲМОҚ, НОДОН

Эски Аҳдда “аҳмоқ” ва “нодон” сўзлари ахлоқсиз одамларга ишора қилади. Бундай одамлар Худони севмайдилар ва Унга ишонмайдилар[1]. Уларда солиҳ яшашга ундайдиган донолик йўқ, шунинг учун улар ҳалокату ўлимга етаклайдиган қарорлар чиқаради[2].

[1] Забур 13:1, 52:2, Ҳикматлар 1:7

[2] Ҳикматлар 1:20-33, 19:3, Воиз 7:17

БААЛ

Баал Канъондаги халқлар сажда қилган ҳосилдорлик худоси бўлиб, эркак қиёфасида тасаввур қилинган. Унинг аёл жуфти Ашера бўлган. Канъонликлар, Баал энг кучли худо, деб ишонганлар. Баал сўзи хўжайин деган маънони билдириб, баъзан эркаклар исмига қўшиб ишлатилган. Айрим ҳолларда шаҳар ёки жой номларига ҳам қўшилган. Эҳтимол, Баал сўзи қўшиб номланган ўша ерларда Баалнинг тасвири бўлган ёки Баалга алоҳида усул билан сажда қилинган.

БАЙРАМЛАР

Муқаддас Китобда Исроил халқи нишонлаган бир нечта муҳим байрамлар айтиб ўтилган. Қуйида бу байрамларнинг ҳар бири ҳақида маълумот берилади:

ФИСИҲ ЗИЁФАТИ

Бу зиёфат иброний календарининг биринчи ойи — Абиб ойининг ўн тўртинчи куни кечқурун нишонланган (Абиб ойи Нисон ойи деб ҳам аталади). Ҳозирги календарга кўра, бу ой мартнинг ўртасидан бошланади. Худо Исроил халқини Мисрдаги қулликдан қандай қилиб озод қилганини улар Фисиҳ зиёфатида хотирлаганлар. Ҳар бир хонадон бир қўзи ёки улоқчани қурбонлик қилиб, Фисиҳ зиёфати муносабати билан таом тайёрлаган. Хонадон аъзолари қурбонлик таомини бирга тановул қилишган. Бу таомга қўшиб тахир ўтлар ва хамиртурушсиз нон ҳам ейилган. Фисиҳ зиёфатининг ибронийча номи — Песах. Зиёфатнинг “Фисиҳ” деган ўзбекча номи Песахдан олинган. Чиқиш 12:1-13, 21-51, Левилар 23:5, Саҳрода 9:1-14, Қонунлар 16:1-7 га қаранг.

ХАМИРТУРУШСИЗ НОН БАЙРАМИ

Бу байрам иброний календарининг биринчи ойи — Абиб ойининг 15-21 кунларида, етти кун давомида нишонланган (Абиб ойи Нисон ойи деб ҳам аталади). Ҳозирги календарга кўра, бу ой мартнинг ўртасидан бошланади. Исроил халқи ўша етти кун давомида Худо уларни Мисрдан шошилинч олиб чиққанини хотирлаганлар. Одамлар уйларидаги бор хамиртурушни олиб чиқиб ташлаганлар. Етти кун давомида хамиртурушли нон ейилмаган. Одамлар байрамнинг биринчи ва еттинчи кунларида муқаддас йиғин ўтказганлар, Тавротда буюрилган қурбонликларни келтирганлар. Хамиртурушсиз нон байрамининг ибронийча номи — Матсот. Бу байрам Фисиҳ зиёфатидан бир кун кейин бошланган. Шунинг учун Янги Аҳддаги баъзи парчаларда Фисиҳ зиёфати ва Хамиртурушсиз нон байрами “Фисиҳ байрами” деб номланган[1]. Чиқиш 12:14-20, 13:3-10, 23:15, 34:18, Левилар 23:6-8, Саҳрода 28:17-25, Қонунлар 16:3-4, 8 га қаранг.

ҲОСИЛ БАЙРАМИ

Бу байрам иброний календарининг учинчи ойи — Шавон ойининг олтинчи кунида нишонланган. Ҳозирги календарга кўра, бу ой майнинг ўртасидан бошланади. Бу байрам буғдой ўрими бошланганда нишонланарди. Бу кун Фисиҳ зиёфатидан кейин саккизинчи ҳафтанинг биринчи кунига — Фисиҳ зиёфатидан кейинги эллигинчи кунга тўғри келади. Исроил халқи бу кунда Худо ҳосилни баракали қилганини нишонлаган. Улар ҳар хил назр ва қурбонликлар келтирганлар, жумладан, янги буғдой ҳосилининг донини назр қилганлар. Бу байрамнинг ибронийча номи “Шавуот”, яъни “ҳафталар” деганидир. Шунинг учун бу байрам “Ҳафталар байрами” деб ҳам аталган. Янги Аҳдда бу байрамнинг юнонча номи “Пентекост”, яъни эллигинчи, деб аталган. Чиқиш 23:16, 34:22, Левилар 23:15-21, Саҳрода 28:26-31, Қонунлар 16:9-12 га қаранг.

КАРНАЙ БАЙРАМИ

Бу байрам иброний календарининг еттинчи ойи — Тишри ойининг биринчи кунида нишонланган (Тишри ойи Итаним ойи деб ҳам аталади). Ҳозирги календарга кўра, бу ой сентябрнинг ўртасидан бошланади. Карнай байрами куни Исроил халқи дам олиб, муқаддас йиғин ўтказган. Бу йиғинда бурғулар чалинган, Тавротда буюрилган қурбонликлар келтирилган. Левилар 23:23-25, Саҳрода 29:1-6 га қаранг.

ПОКЛАНИШ КУНИ

Бу байрам иброний календарининг еттинчи ойи — Тишри ойининг ўнинчи кунида нишонланган (Тишри ойи Итаним ойи деб ҳам аталади). Ҳозирги календарга кўра, бу ой сентябрнинг ўртасидан бошланади. Покланиш куни Исроил халқи дам олиб, рўза тутган. Руҳонийлар ўзларини, халқни, Муқаддас чодирни, кейинчалик Маъбадни ва қурбонгоҳни поклаш учун Тавротда буюрилган қурбонликларни келтирганлар. Олий руҳоний эса Энг муқаддас хонага кириб, тутатқи тутатарди, Аҳд сандиғининг қопқоғига ва Сандиқнинг олдига қурбонлик қонини сачратарди. “Покланиш куни” байрамининг ибронийча номи — Йом Киппур. Левилар 16–боб, 23:26-32, Саҳрода 29:7-11 ва РУҲОНИЙ сўзи остида берилган ОЛИЙ РУҲОНИЙ иборасига қаранг.

ЧАЙЛА БАЙРАМИ

Бу байрам иброний календарининг еттинчи ойи — Тишри ойининг 15-21 кунларида нишонланган (Тишри ойи Итаним ойи деб ҳам аталади). Ҳозирги календарга кўра, бу ой сентябрнинг ўртасидан бошланади. Бу пайтда, куз ёмғири бошланмасдан олдин, ҳосил йиғиб олинган бўларди. Исроил халқи Мисрдан чиққандан кейин саҳро кезиб, чайлаларда яшаганини етти кун давомида хотирлаган. Шунингдек, улар Канъон юртидаги ҳосилни Худо баракали қилганини ҳам нишонлашганлар, Тавротда буюрилган қурбонликларни келтирганлар. Улар етти кун давомида далалардаги чайлага ўхшаш чайлаларда яшаганлар. Чайла байрамининг ибронийча номи — Суккот. Бу байрам “Йиғим–терим байрами” деб ҳам аталган. Чиқиш 23:16, 34:22, Левилар 23:33-36, 39-43, Саҳрода 29:12-39, Қонунлар 16:13-15, Закариё 14:16-19 га қаранг.

ПУРИМ БАЙРАМИ

Бу байрам иброний календарининг ўн иккинчи ойи — Адар ойининг 14-15 кунларида нишонланган. Ҳозирги календарга кўра, бу ой февралнинг ўртасидан бошланади. Пурим байрамини Форс шоҳи Ахашвераш ҳукмронлиги даврида малика Эстер ва унинг амакиси Мардохай жорий қилганлар. Икки кун нишонланадиган бу байрам давомида яҳудийлар қандай қилиб Худо Исроил халқини қирилиб кетишдан сақлаганини хотирлаганлар. Бу байрамда одамлар хурсандчилик қилганлар, зиёфатлар уюштирганлар ва бир–бирларига совғалар берганлар. Бу байрамнинг номи аккад–бобил тилидаги пур, яъни “қуръа” сўзидан олинган. Эстер 9:20-32 га қаранг.

ЯНГИ ОЙ ШОДИЁНАСИ

Ҳар ойнинг бошида нишонланадиган байрам. Бу байрам Исроил халқи амал қилган қамария ҳисоби бўйича белгиланган. Руҳонийлар ҳар ойнинг биринчи кунида мана шу байрам учун Тавротда буюрилган қурбонликларни келтирардилар[2]. Шунингдек, бу байрамда одамлар махсус таомни тановул қилардилар. Удумга мувофиқ бу таомни фақатгина покланган одамлар тановул қилишлари мумкин эди[3]. Ойнинг биринчи куни табаррук ҳисобланиб, одамлар дам олишарди[4].

[1] Мисол учун, Луқо 22:1 га қаранг.
[2] Саҳрода 28:11-15
[3] 1 Шоҳлар 20:5, 24-26
[4] Амос 8:5

БАНДАРГОҲ

Кемалар тўхтайдиган, кемаларга юк ортиладиган ва улардан юк тушириладиган жой, яъни порт. Порт шаҳарлардаги савдогарлар кемаларга ҳам, карвонларга ҳам тижорат молларини етказиб берардилар. Муқаддас Китобда Финикиянинг бир нечта порт шаҳарлари, жумладан, Тир ва Сидон ҳақида айтиб ўтилган. Ўрта Осиёдан ўтган Буюк ипак йўлининг баъзи тармоқлари ғарбда ўша Финикия шаҳарларигача борарди. Кемасозлик ва балиқчилик порт шаҳарларнинг иқтисодида муҳим ўрин тутган. Денгиз бўйида жойлашган бу порт шаҳарлар аҳолиси фаровон яшаган.

БАРҲАЁТ ХУДО

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

БАШАН

Ясси тепаликлардан ва ўрмон билан қопланган қирлардан иборат ўлка. Бу ўлка Жалила денгизи ва Иордан дарёсининг шарқ томонида жойлашган. Башан Гилад ўлкасининг шимол томонида бўлиб, семиз мол–қўйларию аъло сифатли донлари билан машҳур эди.

БИРОДАР, БИРОДАРЛАР

Муқаддас Китобда одатда бу сўз ўзаро яқин муносабатда бўлган одамлар орасида қўлланилган, айрим ҳоллардагина туғишган ака–укаларга нисбатан ишлатилган. Эски Аҳдда ҳам, Янги Аҳдда ҳам бу сўз бир қабилага ёки бир халққа мансуб бўлган одамлар ўртасида кўп ишлатилган[1]. Янги Аҳдда, айниқса мактубларда бу сўз Исо Масиҳга ишонган барча миллатдаги одамларга нисбатан ишлатилган[2]. Исо Масиҳнинг Ўзи ҳам шогирдларини, биродарларим, деб атаган[3]. Бу сўз яна қўшниларга, дўстларга, қардош халқ вакилларига, ҳатто бегона одамларга нисбатан ҳам қўлланилган[4]. Шунингдек, эркак ва аёллардан иборат бўлган гуруҳларга ҳам “биродарлар”, деб мурожаат қилинарди. Муқаддас Китобда айтиб ўтилган халқларнинг маданиятида эркаклар асосий ўрин эгаллаган. Маданиятнинг бу жиҳати Муқаддас Китоб ёзилган қадимий иброний ва юнон тиллари грамматикасида ҳам аниқ кўриниб туради. Мазкур таржимада ибронийча ва юнонча матндаги маънони сақлаб қолиш учун “биродар, биродарлар” сўзи ишлатилган.

[1] Чиқиш 2:11, Қонунлар 1:16, Ҳакамлар 18:14, 20:7, Нахимиё 5:1-10, Забур 21:23, Ҳизқиёл 11:25, Ҳаворийлар 2:29, 22:1

[2] Матто 25:40, 45, Ҳаворийлар 1:15-17, 15:23, Ёқуб 1:2, Филиппиликлар 3:1, Филимўн 1:1, 7, 16, Ибронийлар 2:11, Ваҳий 12:10

[3] Матто 28:10, Юҳанно 20:17

[4] Ибтидо 19:7, 29:4, Қонунлар 2:8, 1 Шоҳлар 30:23, Матто 7:3-5

БОБИЛ

Қадимги қудратли шоҳлик. Унинг пойтахти Бобил ҳозирги жанубий Ироқда жойлашган эди. Милоддан олдинги 586 йилда Бобил лашкари Яҳудони, яъни жанубий шоҳликни босиб олган[1] ва жуда кўп одамларни Бобилга асир қилиб олиб кетган эди[2]. Кейинчалик Бобил юрти Форс империяси ҳукмронлиги остида бўлганда, айрим яҳудийлар Яҳудо юртига қайтиб келганлар. Қолган яҳудийлар эса Бобилда яшаб қолаверганлар. Бобил шаҳри кўп йиллар давомида яҳудийларнинг диний таълим маркази бўлган эди.

[1] ЯҲУДО сўзига қаранг.

[2] 4 Шоҳлар 25:1-12

БОШ РУҲОНИЙЛАР

Янги Аҳд даврида бош руҳонийлар гуруҳи олий руҳонийдан, собиқ олий руҳонийлардан ва Ҳорун авлодидан келиб чиққан нуфузли оилалар аъзоларидан ташкил топган эди. Бош руҳонийлар, олий руҳоний сингари, бу нуфузли оилалар орасидан танланарди. Бош руҳонийлар жамиятнинг бошқа эътиборли одамлари қаторида Олий кенгаш[1] аъзолари эдилар. Олий кенгаш яҳудийларнинг сиёсий ва диний уюшмаси эди.

[1] ОЛИЙ КЕНГАШ иборасига қаранг.

БРОНЗА ҚУРБОНГОҲ

ҚУРБОНГОҲ сўзига қаранг.

БРОНЗАДАН ЯСАЛГАН АРАВАЛАР

Шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбад ҳовлисидаги ўнта катта арава. Ҳар бир араванинг устида катта тоғора бўлиб, бу тоғораларда сув сақланарди[1]. Қурбонлик қилинадиган ҳайвонларнинг ичак–човоқлари, калла–почаси ва бошқа қисмлари куйдирилишдан олдин мана шу тоғоралардаги сув билан ювиларди[2]. Зарурат бўлганда аравалар Маъбад ҳовлисида у ердан–бу ерга кўчириларди.

[1] 3 Шоҳлар 7:27-39

[2] 2 Солномалар 4:6

БРОНЗАДАН ЯСАЛГАН ҲОВУЗ

Бу ҳовуз катта қозон шаклида бўлиб, бронзадан қилинган ўн иккита ҳўкиз устига ўрнаштирилган эди. Ҳовуз шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбад ҳовлисидаги бронзадан ясалган қурбонгоҳ ёнида турар эди. Бу ҳовузга тахминан 44.000 литр сув сиғарди[1]. Ҳовуздаги сувни руҳонийлар ювиниш учун ишлатардилар[2].

[1] 3 Шоҳлар 7:23-26

[2] 2 Солномалар 4:6

БУРҒУ

Қўчқор шохидан ясалган чолғу асбоби. Қадимда бу асбоб душман бостириб келаётганидан хабар бериш учун, жангга даъват қилиш учун[1], шунингдек, Худони улуғлаш учун чалинган[2].

[1] Ёшуа 6:4,19, Еремиё 4:5, 6:1

[2] Забур 80:4, 97:6, 150:3

БУТСИМОН ТОШ

Тик қилиб ўрнатилган узунчоқ тош. Канъон халқлари бу тошларни ўз худолари, жумладан, худо Баал деб билиб, уларга топинар эдилар[1]. Бундай тошлар тепаликлар устига, яшил дарахтлар остига[2] ва саждагоҳларнинг ичкарисига ўрнатиларди[3]. Худо Исроил халқига, бутсимон тошларни ўрнатманг, уларга сажда қилманг, деб амр берган[4]. Шунингдек, бутсимон тошларни синдириб ташлашни буюрган[5].

[1] БААЛ сўзига қаранг.
[2] 4 Шоҳлар 17:10
[3] 4 Шоҳлар 10:27
[4] Левилар 26:1
[5] Чиқиш 23:24

БЎЙИНТУРУҚ

ВАЛИЙ

Ибронийчадан сўзма–сўз таржимаси кўрадиган одам. Одатда пайғамбарни валий деб аташарди[1]. Валийлар Худодан келадиган ваҳийни кўриш ва эшитиш лаёқатига эга эдилар.

[1] 1 Шоҳлар 9:9

ГИЛАД

Иордан дарёсининг шарқидаги бир ўлка. Гиладнинг жануб томонида Мўаб юрти, шимол томонида эса Башан ўлкаси жойлашган эди.

ГИРГОШ ХАЛҚИ

Исроил халқи Канъон юртини эгалламасдан олдин ўша ерда яшаган халқлардан бири. Гиргош халқи Канъон юртининг аниқ қайси жойида яшагани маълум эмас. Яна КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР ибораларига қаранг.

ГУНОҲ

Гуноҳ Худонинг амрларини бузиш, ёмон иш қилиш ёки яхшилик қилишдан бош тортиш демакдир. Муқаддас Китобга кўра, гуноҳ тушунчаси нафақат инсоннинг хатти–ҳаракатларини, балки унинг Худога ёки инсонларга қарши ўй–хаёлларини ҳам қамраб олади. Худонинг талабига кўра, ҳар бир инсон Худони бутун қалби билан, жону дили билан, бутун онги билан, кучи борича севиши керак[1]. Исо Масиҳ, инсон ҳатто ўй–хаёлида гуноҳ қилса ҳам ҳукм қилинади, деб таълим берган[2]. Жумладан, ғазаб, мағрурлик, шаҳват, рашк, хасислик каби гуноҳлар кўзга кўринмаса ҳам, Худодан яширин қолмайди. Худо эзгу, адолатли, муқаддас бўлгани учун, қилинган ҳар қандай гуноҳ Худога қаршидир[3].

Одам Ато ва Момо Ҳаво Худога итоатсизлик қилиб, У билан муносабатини бузганлар[4]. Бунинг оқибатида Одам Ато ва Момо Ҳавонинг ўзаро муносабати ҳам бузилди, дунёда номутаносиблик пайдо бўлди, бутун дунё лаънатга гирифтор бўлди. Уларнинг ҳаёти ташвиш, қайғу–азобларга тўлди[5]. Гуноҳ туфайли дунёга ўлим кириб келди ва бутун одамзод устидан ҳукмрон бўлиб қолди[6]. Гуноҳ ҳар бир инсоннинг табиатида мавжуд бўлгани учун, унинг ниятларини, ўй–фикрларини, ҳис–туйғуларини ва истакларини бузади[7]. Гуноҳ оқибатида одамзод Муқаддас Худодан узоқлашган, ажралган, Унинг ғазаби остида қолган ва қиёматда ҳукм қилинади[8]. Фақатгина Исо Масиҳнинг тўкилган қони туфайли инсон гуноҳларидан поклана олади, Худо билан ярашади ва ҳукм қилинмайди[9].

[1] Қонунлар 6:5, Луқо 10:27

[2] Матто 5:21-30

[3] Ибтидо 4:10, Забур 32:5, 44:8, 50:5-6, 88:15, Ишаё 5:16

[4] Ибтидо 3:5-8
[5] Ибтидо 3:16-19
[6] Римликлар 5:12

[7] Забур 50:7, 142:2, Еремиё 17:9, Римликлар 3:10-12, 7:14-20

[8] Ишаё 59:2, Римликлар 1:18-21, Эфесликлар 5:5-6, Колосаликлар 3:5-6

[9] 1 Юҳанно 2:1-2, Римликлар 5:6-11, 6:22-23, 1 Салоникаликлар 5:9

ГУНОҲ ҚУРБОНЛИГИ

ҚУРБОНЛИК сўзига қаранг.

ДАФН МАРОСИМИ

Қадимда Исроил халқи ва бошқа баъзи халқларнинг удуми бўйича, марҳум қатъий қоидаларга риоя қилинган ҳолда дафн этиларди. Марҳумнинг дафн этилмаслиги у учун ниҳоятда оғир иснод ҳисобланиб, ўта шармандалик эди[1]. Одатда жасад дафн этилишидан олдин ювилиб, унга хушбўй ҳидли мойлар суртиларди[2]. Шундан кейин марҳумни хушбўй ҳидли зираворлар билан бирга зиғир матога кафанлаб, дафнга тайёрлашарди[3]. Азадорлар ва ёлланган йиғичилар қуёш ботмасдан олдин марҳумни қабристонга олиб бориб, уни оиласига қарашли қабрга қўйишарди[4]. Қабр одатда қояга ўйиб ясаларди[5]. Қабр оғзи диаметри тахминан бир метр бўлган думалоқ тош билан ёпиб қўйиларди. Бу тош жуда оғир бўлгани учун, бир нечта одам ўша тошни юмалатиб, қабр оғзини ёпишарди[6]. Дафн маросимидан кейин бир йил ўтгач, қабр оғзини очишарди ва марҳумнинг суякларини тошдан ясалган қутига солишарди. Сўнгра бу қутини қабрнинг ичида ўйилган токчага қўйишарди. Хочда ўлган жиноятчиларнинг жасади одатда оммавий қабрга ташланарди ва улар учун ошкора аза тутиш ман этилган эди.

[1] 3 Шоҳлар 14:11-13, 21:23-24, Еремиё 7:33, Ишаё 14:18-20

[2] Марк 14:3, 8, 16:1, Ҳаворийлар 9:37
[3] Матто 27:59, Юҳанно 11:44
[4] Ибтидо 47:30, Амос 5:16, Луқо 7:12
[5] Матто 27:60
[6] Марк 16:3-4, Юҳанно 11:38

ДОВУД ҚАЛЪАСИ

Бу қалъа Қуддуснинг қадимги қисми бўлиб, Сион тепалигида жойлашган эди. Ёбус халқи шу жойнинг туб аҳолиси эди. Довуд қалъани улардан тортиб олиб, у ерда яшай бошлади. Шу боис бу қалъа “Довуд қалъаси” деб ном олди[1].

[1] 2 Шоҳлар 5:6-9, 1 Солномалар 11:4-8

ДОН НАЗРИ

НАЗР сўзига қаранг.

ЁБУС ХАЛҚИ

Исроил халқи Канъон юртини эгалламасдан олдин ўша ерда яшаган халқлардан бири. Довуд Қуддусни босиб олишидан олдин Ёбус халқи Қуддусда ва унинг атрофида яшаган[1]. Яна КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР ибораларига қаранг.

[1] 2 Шоҳлар 5:6-10

ЁВУЗ РУҲ

Муқаддас Китобда ёвуз руҳ баъзан жин деб аталган. Ёвуз руҳларнинг ҳукмдори шайтондир. Ёвуз руҳлар инсонларга зарар етказишни истайди. Улар баъзан инсоннинг ичига кириб олиб, унинг хатти–ҳаракатларини бошқаради. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун ШАЙТОН ва ФАРИШТА сўзларига қаранг.

ЁДГОРЛИК ТОШИ

Тик қилиб ўрнатилган узунчоқ тош. Бу тошлар бирортасининг қабрини белгилаб қўйиш, муҳим бир воқеани ёки инсон хотирасини абадийлаштириш учун ўрнатиларди[1].

[1] Ибтидо 28:16-18, 35:20, Чиқиш 24:4, 2 Шоҳлар 18:18

ЁҚУБ

Ёқуб Иброҳимнинг набираси ва Исҳоқнинг ўғли эди. Ёқуб Паниёлда Худо билан кураш тушгандан кейин, Худо унга “Исроил” деб исм берган[1]. Шу боис Эски Аҳдда Ёқубнинг авлодлари “Исроил халқи” деб аталган. Кўпинча Эски Аҳддаги пайғамбарлар битикларида ва шеърий парчаларда Исроил халқи Ёқуб ёки Ёқуб насли деган ном билан юритилади. Эски Аҳднинг айрим ўринларида Ёқуб сўзи тор маънода ишлатилган бўлиб, пойтахти Самария бўлган Исроилни, яъни шимолий шоҳликни[2] ёки пойтахти Қуддус бўлган Яҳудони, яъни жанубий шоҳликни билдиради[3].

Янги Аҳдда Исонинг ўн икки ҳаворийси орасида Ёқуб исмли иккита шогирди бор эди. Исонинг Ёқуб деган укаси ҳам бўлиб, у Қуддусдаги жамоатнинг обрўли йўлбошчиси ва Янги Аҳд таркибидаги “Ёқубнинг мактуби” муаллифи эди.

[1] Ибтидо 32:28-29, 35:10

[2] ИСРОИЛ сўзига қаранг.

[3] ЯҲУДО сўзига қаранг.

ЖАБРОИЛ

Муқаддас Китобда иккита фариштанинг номи айтиб ўтилган, биринчиси — Жаброил, иккинчиси — Микойил[1]. Жаброил Худонинг махсус хабарини етказиш учун бир неча марта одамларга зоҳир бўлган. У Дониёр пайғамбарга зоҳир бўлиб, берилган ваҳийлар ва башоратларнинг маъносини тушунтириб берган[2]. Яҳё пайғамбарнинг отаси Закариёга ҳам зоҳир бўлиб, Яҳёнинг туғилиши ҳақида[3], Марямга ҳам зоҳир бўлиб, Исо Масиҳнинг туғилиши ҳақида хабар берган[4].

[1] Мазкур таржимада Азроил фаришта ҳам айтиб ўтилган, Муқаддас Китобнинг асл нусхасида Азроил “ҳалок қилувчи” деб берилган.

[2] Дониёр 8:15-27, 9:20-27
[3] Луқо 1:8-20
[4] Луқо 1:26-38

ЖАЛИЛА

Жалила кўлининг ва Иордан дарёсининг ғарб томонида, Самария ҳудудидан шимолда жойлашган қирли ер. Қадимги Фаластин қатори, Жалила ҳам милоддан олдинги 63 йили Рим империяси томонидан босиб олинган. Кўп асрлар давомида бу ҳудуд ажнабий халқлар ҳукмронлиги остида бўлган, шунинг учун туб аҳолининг орасида кўплаб ғайрияҳудийлар яшаган[1]. Шу сабабга кўра, бошқа яҳудийлар Жалилаликларга паст назар билан қарар эдилар. Исонинг болалик ва ўсмирлик даври Жалиладаги Носира шаҳрида ўтган. Исо Ўз хизматини асосан Жалилада олиб борган.

[1] Ишаё 9:1-2, Матто 4:12-16

ЖАМОАТ

Янги Аҳдда бу сўз маълум бир жойдаги масиҳийлар гуруҳига нисбатан ишлатилган. Илк жамоат Қуддусда пайдо бўлган. У ердаги имонлилар Худога сажда қилиш учун тез–тез йиғилиб турар эдилар. Исо Масиҳ ҳақидаги Хушхабар кенг тарқалгач, бошқа жойларда ҳам жамоатларга асос солинди[1]. Жамоатдаги имонлилар бир–бирларига ҳар жиҳатдан ёрдам берардилар[2]. Имонлилар уйларда йиғилганларида ибодат қилардилар, Худога ҳамду санолар айтардилар ва Исонинг ўлимини хотирлаб, бирга таом тановул қилар эдилар[3]. Улар биргаликда Муқаддас битикларни ўқиб, сабоқ олардилар ва имонда маҳкам туриш учун бир–бирларига далда берардилар[4]. Жамоатларнинг йўлбошчилари бор эди, уларни етакчи, оқсоқол ёки чўпон деб аташарди[5]. Жамоатда имонлиларга ёрдам берадиган одамларни эса хизматчилар деб аташган[6].

Янги Аҳдда жамоат сўзи яна Исо Масиҳга ишонган жамики одамларни билдирган[7]. Жамоат сўзининг шу маъносини ифодалаш учун Янги Аҳдда бир неча тимсоллар берилган. Уларнинг баъзилари қуйидагилардир: Исо Масиҳнинг танаси[8], Маъбад[9], Худонинг хонадони[10].

[1] Ҳаворийлар 8:1, 15:41, 1 Коринфликлар 16:19, Галатияликлар 1:1-2, Ваҳий 1:11

[2] Ҳаворийлар 2:44-45, 4:32, 34-35

[3] Ҳаворийлар 2:42, 46, Римликлар 16:4, 1 Коринфликлар 11:17-34, Эфесликлар 5:19, Колосаликлар 3:16, 4:15

[4] 1 Коринфликлар 14:26, 1 Тимўтий 4:13

[5] Ҳаворийлар 14:23, Ёқуб 5:14, 1 Бутрус 5:1-4, Эфесликлар 4:11, 1 Тимўтий 3:1-7, Титус 1:5-9

[6] Филиппиликлар 1:1, 1 Тимўтий 3:8-13

[7] Матто 16:18, 1 Коринфликлар 5:12-13, Галатияликлар 1:13, Эфесликлар 1:22, 3:10, 21, 5:23-32, Филиппиликлар 3:6

[8] 1 Коринфликлар 12:12-13, 27, Эфесликлар 5:23, 29-30, Колосаликлар 1:24

[9] 1 Коринфликлар 3:16-17, 2 Коринфликлар 6:16, Эфесликлар 2:21-22

[10] Эфесликлар 2:19, 1 Тимўтий 3:14-15, Титус 1:7, Ибронийлар 3:6

ЖАНГ АРАВАСИ

Отларга қўшиладиган, орқаси очиқ арава. Жангда ишлатилган бўлиб, ҳарбий куч–қудрат ва устунлик белгиси эди.

ЖАННАТ

Жаннат деб таржима қилинган юнонча сўзнинг маъноси “гўзал боғ” демакдир. Янги Аҳдда жаннат сўзи солиҳлар ўлгандан кейин борадиган жойга ишора қилади[1]. Ўша боғда солиҳлар Ҳаёт дарахти мевасидан ейишга мушарраф бўладилар[2]. Жаннат сўзи яна арши аълога нисбатан ҳам ишлатилган[3].

[1] Луқо 23:43

[2] Ваҳий 2:7

[3] 2 Коринфликлар 12:2-4 га ва ОСМОН, САМО сўзларига қаранг.

ЖИН

Муқаддас Китобда жин баъзан ёвуз руҳ деб аталган. Жинларнинг ҳукмдори шайтондир. Жинлар инсонларга зарар етказишни истайди. Улар баъзан инсоннинг ичига кириб олиб, унинг хатти–ҳаракатларини бошқаради. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун ШАЙТОН ва ФАРИШТА сўзларига қаранг.

ЗАЙТУН

Доим яшил субтропик дарахт ва шу дарахтнинг меваси[1]. Зайтун дарахтининг олхўри шаклидаги яшил ёки қора меваси нордон бўлади. Бу дарахт Яқин Шарқда жуда кенг тарқалган бўлиб, мевасидан мой олинади.

[1] русча маслина ёки оливка

ЗИЁРАТ ҚЎШИҒИ

Ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси юқорига чиқиш қўшиғи, яъни Қуддусга ва Маъбад турган тепаликка чиқилаётганда айтилган қўшиқ. 119-133–саноларнинг ҳаммаси “зиёрат қўшиқлари” деб аталган, 83–сано ҳам шу усулда ёзилган. Зиёратчилар диний байрамларни нишонлаш учун Қуддусга бораётганларида ҳам, байрамларни Маъбадда нишонлаганларида ҳам шу қўшиқларни куйлаган бўлишлари мумкин.

ЗИЛ, ЗИЛЛАР

Бир–бирига уриб чалинадиган металл тарелка шаклидаги мусиқа асбоби.

ЗИҒИР

Қадимги пайтларда кенг тарқалган ўсимлик. Одамлар бу ўсимликнинг пояларини ўриб олиб, сувда ивитардилар. Қуритганларидан кейин эса толаларини ажратиб, улардан ип йигиришарди. Зиғир ипидан мато тўқишган. Қадимги замонда майин тўқилган зиғир матоси[1] қимматбаҳо газлама ҳисобланган. Бу матодан тикилган кийим енгил ва ҳаво ўтказувчан бўлгани учун, иқлими иссиқ ўлкаларда юксак даражада қадрланган ва унга эҳтиёж катта эди.

[1] русча лён

ИБЛИС

ШАЙТОН сўзига қаранг.

ИБРОНИЙ

Эҳтимол, иброний сўзи Ибир исмидан ҳосил бўлгандир[1]. Иброний сўзи миллат маъносида дастлаб Иброҳимга ва унинг наслига нисбатан қўлланган[2]. Кейинчалик бу ном Исроил халқига ва яҳудийларга нисбатан ишлатилган[3]. Яна ЯҲУДИЙ сўзига қаранг.

[1] Ибтидо 10:21

[2] Ибтидо 14:13, 39:14,17, 40:15, 41:12, 43:32

[3] Мисол учун, Чиқиш 1:15-19, 1 Шоҳлар 4:6, 2 Коринфликлар 11:22, Филиппиликлар 3:5 га қаранг.

ИБРОНИЙ ҚЎЛЁЗМАЛАРИ

ИБРОНИЙЧА МАТН иборасига қаранг.

ИБРОНИЙЧА

Исроил халқининг она тили. Исроил халқи милоддан олдинги 586 йилда Бобилга[1] асир қилиб олиб кетилмасдан олдин иброний тилида сўзлашарди. Исроил халқи сургундан қайтгандан кейин асосан орамий тилида[2] сўзлашадиган бўлди. Эски Аҳднинг аксарият қисми иброний тилида, айрим қисмларигина орамий тилида ёзилган[3].

[1] БОБИЛ сўзига қаранг.

[2] ОРАМИЙЧА сўзига қаранг.

[3] жумладан, Эзра 4:8-6:18, 7:12-26, Дониёр 2:4-7:28

ИБРОНИЙЧА МАТН

Эски Аҳднинг энг қадимий тўлиқ ибронийча қўлёзмаси Ленинград Кодексидир. Бу қўлёзма тахминан милодий 1000 йилларда кўчирилган. Мазкур қўлёзманинг нашр қилинган нусхаси Библия Хебраика Стутгартенсия деб аталади. Олимларнинг аксарияти Ленинград Кодексини қадимда яҳудий котиблари ёзиб қолдирган қўлёзмаларнинг энг яхши нусхаларидан бири деб ҳисоблайди. Бу котиблар Мазоретлар деб аталган бўлиб, милодий 500-1000 йилларда фаолият кўрсатганлар. Ленинград Кодексининг асл нусхаси Санкт Петербургдаги Россия Миллий Кутубхонасида сақланади[1].

Эски Аҳднинг ўзбекча таржимаси, дунёдаги кўп замонавий таржималар сингари, Ленинград Кодексининг матнига асосланган. Эски Аҳднинг айрим иброний қўлёзмаларидаги ва унинг юнон, лотин, сурёний каби тилларга қилинган таржималаридаги баъзи сўзлар Ленинград Кодексидан бир оз фарқ қилади. Ўзбекча таржимага берилган изоҳларда мана шу фарқларнинг баъзилари кўрсатиб ўтилган. Шу орқали китобхон маълум бир оят нима учун айрим фарқлар билан таржима қилинганини тушуниб олади. Бошқа иброний қўлёзмалари ва қадимги таржималар ҳақида тўлиқроқ маълумот қуйида келтирилган.

ИБРОНИЙ ҚЎЛЁЗМАЛАРИ

Ленинград Кодексидан бошқа иброний қўлёзмалари. Бу қўлёзмаларни ҳам Мазоретлар деб аталган котиблар кўчирган. Олимлар асл матннинг мазмунини яхшироқ тушуниш учун шу қўлёзмалардан фойдаланадилар.

ҚУМРОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ

Қумрон қўлёзмалари “Ўлик денгиз қўлёзмалари” деган ном билан ҳам маълум бўлиб, 1946-1956 йиллар давомида Ўлик денгиз бўйидаги ғорлардан топилган. Эски Аҳднинг баъзи қисмларини ўз ичига олган бу қадимги иброний қўлёзмалари яхши сақланиб қолган. Олимлар асл матннинг мазмунини яхшироқ тушуниш учун мана шу қўлёзмалардан фойдаланадилар. Қумрон қўлёзмалари Эски Аҳднинг энг қадимий нусхалари ҳисобланиб, аксарияти тахминан милоддан олдинги 100 йилларда ёзилган. Мазкур қўлёзмалар қадимда яҳудий котиблари бўлган Мазоретлар фаолият кўрсатмасларидан бир неча асрлар илгари кўчирилган.

Қумрон қўлёзмалари тўпламида Эски Аҳддаги барча китобларнинг парчалари бор. Бу қўлёзмалар орасида фақатгина Эстер китоби йўқ. Уларнинг орасидаги энг диққатга сазовори Ишаё китобининг тўлиқ қўлёзмасидир[2]. Ишаё китобининг бу қўлёзмаси Ленинград Кодексидан 1000 йилларча аввал кўчирилган бўлиб, аксарият ҳолларда фақат имло ва грамматик жиҳатдан бир оз фарқ қилади. Бундан бошқа фарқлари жуда кам.

Эски Аҳднинг бугунги кунгача сақланиб қолган энг қадимги қўлёзмаси милоддан олдинги 600 йилда кўчирилган бўлиб, “кумуш қўлёзмалари” деб аталади. Бу қўлёзма икки бўлак кумушга ёзилган бўлиб, Саҳрода 6:24-26 оятлардаги дуодан иборат. Кумуш қўлёзмалари Қуддус яқинидаги ғорга ўйилган қабрдан топилган. Бу қўлёзмалардаги оятлар Ленинград Кодексидан 1600 йил олдин ёзилган бўлса ҳам, Ленинград Кодексидаги оятлар билан бир хилдир. Қумрон ва кумуш қўлёзмаларидан кўриниб турибдики, яҳудий котиблари асрлар давомида Эски Аҳднинг ибронийча матнини юксак диққат–эътибор билан кўчириб, сақлаб келганлар.

ҚАДИМИЙ ТАРЖИМАЛАР

Эски Аҳднинг асл матни мазмунини яхшироқ тушуниш мақсадида олимлар унинг қадимий таржималаридан фойдаланадилар. Бу таржималар қадимда яҳудий котиблари бўлган Мазоретлар фаолият кўрсатмасларидан олдин қилинган. Қадимий таржималар орасида энг муҳими — ҚАДИМИЙ ЮНОНЧА ТАРЖИМА. Бу таржима Септуагинта деб ҳам аталади[3]. Септуагинта милоддан олдинги 300-200 йилларда Эски Аҳднинг ибронийчадан қилинган биринчи таржимаси бўлиб, илк жамоат масиҳийлари Септуагинтадан кенг фойдаланганлар. Янги Аҳдда бу таржимадан кўп иқтибослар келтирилган[4]. Муҳим таржималардан яна бири ҚАДИМИЙ СУРЁНИЙЧА ТАРЖИМА. Бу таржима ҳақида маълумот кам, олимлар уни милодий иккинчи асрда таржима қилинган, деб тахмин қиладилар. Эътиборга молик таржималардан яна бири ҚАДИМИЙ ЛОТИНЧА ТАРЖИМА бўлиб, Вульгата деб ҳам аталади. Бу таржима тахминан милодий 400 йилларда қилинган. Бу қадимий таржималар Қумрон қўлёзмалари сингари шундан далолат берадики, яҳудий котиблари Эски Аҳд матнини асрлар давомида юксак диққат–эътибор билан кўчириб, сақлаб келганлар.

[1] Ленинград Кодексининг фотонусхаси китоб охирида “Муқаддас Китоб қўлёзмаларининг фотонусхалари” деган қисмда келтирилган. Бу қўлёзмани интернет орқали кўрса ҳам бўлади.

[2] Қумрон қўлёзмалари тўпламидаги Ишаё китобининг фотонусхаси китоб охирида “Муқаддас Китоб қўлёзмаларининг фотонусхалари” деган қисмда келтирилган.

[3] Септуагинта қўлёзмаларидан бирининг фотонусхаси китоб охирида “Муқаддас Китоб қўлёзмаларининг фотонусхалари” деган қисмда келтирилган.

[4] Яна ЮНОН ТИЛИ ВА МАДАНИЯТИ иборасига қаранг.

ИНОЯТ

Муқаддас Китобда “иноят” ва “иноятли” сўзлари одатда Худога ва Унинг қилган ишларига нисбатан ишлатилган. Иноят сўзининг туб маъноси шуки, Худо буюк ва шартсиз севгиси туфайли Ўз хоҳиши билан инсонларга барака беради[1]. Бу дунё яратилгандан бери Худонинг инояти одамзод ва бутун мавжудотнинг ҳаётида намоён. Худо уларга ҳаёт ато этади ва яшаш учун зарур бўлган нарсаларни етказиб туради[2]. Худо инсонларга ва барча халқларга иноят кўрсатади[3]. Эски Аҳдда Худонинг Исроил халқига бўлган чексиз иноятини биз Исроил тарихининг турли даврларида кўришимиз мумкин. Исроил халқининг мўъжизавий тарзда Мисрдаги қулликдан озод бўлгани бунинг яққол мисолидир[4].

Янги Аҳдда Исо Масиҳнинг бу дунёга келиб, Унга ишонганларга нажот бергани Худонинг одамзодга кўрсатган иноятининг энг ёрқин намунасидир[5]. Исо Масиҳ орқали Худо инсонларни гуноҳдан озод қилиб, оқлайди ва уларга абадий ҳаёт ато этади[6]. Бу иноятга ҳеч ким лойиқ эмас ва иноят инсоннинг қилган савоб ишларига боғлиқ эмас[7]. Худонинг кўрсатган иноятига муносиб жавоб гуноҳдан юз ўгириб, Худога итоаткор бўлишдир[8]. Худо Ўз инояти туфайли имонлиларга Муқаддас Руҳини ато этади. Улар Муқаддас Руҳ орқали бу дунёда Худога хизмат қиладилар[9].

[1] Забур 12:6, 144:8-9, Еремиё 31:2-3, Эфесликлар 2:4-5

[2] Ибтидо 1:28-29, Забур 146:7-9, Аюб 5:9-10, Ҳаворийлар 14:16-17

[3] Юнус 4:2, Луқо 1:30
[4] Қонунлар 7:7-9, Забур 102:6-14, 135:1-26
[5] Юҳанно 1:17, 3:16-17

[6] Римликлар 3:23-24, 5:8-9, Эфесликлар 1:7-8, Титус 3:4-7

[7] Римликлар 11:5-6, Эфесликлар 2:8-9, 2 Тимўтий 1:9-10

[8] Римликлар 6:1-2, 15-19, Титус 2:11-14

[9] Ҳаворийлар 1:8, 2:1-4, Римликлар 12:6-8, 1 Коринфликлар 12:4-11, 2 Салоникаликлар 1:11-12

ИНСОН ЎҒЛИ

“Хушхабар” китобларида Исо Масиҳ Ўзига нисбатан ишлатган унвон. Исо яшаган даврда яҳудийлар бу унвон остида дунёга ҳукм ва нажот келтирадиган Худонинг вакилини тушунганлар. Дониёр пайғамбарга берилган ваҳийда инсон қиёфасидаги бу зот тўғрисида башорат қилинган[1]. Яҳудийлар кўпинча Худонинг вакилини “Масиҳ” деб атаганлар[2].

“Инсон Ўғли” унвони Эски Аҳднинг ибронийча матнида ҳам бир неча марта учрайди[3]. Бу ўринларда пайғамбар ҳам инсон зотидан бўлиб, абадий яшамаслиги, у ҳам Худонинг кучига муҳтож экани кўрсатилган. Бу ибора умуман бандаларга нисбатан ҳам ишлатилган.

[1] Дониёр 7:13-14

[2] МАСИҲ сўзига қаранг.

[3] Мисол учун, Забур 8:5, Ҳизқиёл 2:1, Дониёр 8:17 га ва ўша оятларнинг биринчи, иккинчи ва учинчи изоҳларига қаранг.

ИСРОИЛ

Ёқуб Паниёлда Худо билан кураш тушгандан кейин, Худо унга “Исроил” деб исм берган[1]. Ёқуб Иброҳимнинг набираси ва Исҳоқнинг ўғли эди. Ёқубнинг ўн иккита ўғли бўлиб, улардан Исроилнинг ўн икки қабиласи келиб чиққан. Эски Аҳдда мана шу ўн икки қабила Исроил халқи деб аталган. Кейинчалик Исроил халқи босиб олган ерлар ҳам Исроил юрти деб ном олган.

Шоҳ Сулаймон вафотидан кейин шимолдаги ўнта қабила жанубдаги Яҳудо ва Бенямин қабилаларидан ажралиб чиқди[2]. Бу ўнта қабила алоҳида давлатни ташкил қилиб, Исроил шоҳлиги[3] деб ном олди. Бу давлатнинг пойтахти Самария бўлди. Эски Аҳднинг баъзи ўринларида шимолдаги ўнта қабилага Исроил халқи деган ном, бу қабилалар ташкил қилган давлатга нисбатан Исроил юрти деган ном қўлланган. Милоддан олдинги 722 йилда Оссурия шоҳлиги Исроилни босиб олгач[4], шимолий шоҳлик барҳам топди.

Янги Аҳдда “Исроил” номи сиёсий мустақилликка эга давлатни эмас, балки Ёқуб наслини, яъни яҳудийларни билдирган.

[1] Ибтидо 32:28-29, 35:10
[2] 3 Шоҳлар 11:26-12:24
[3] шимолий шоҳлик ибораси билан ҳам маълум
[4] 4 Шоҳлар 17:1-6

ИЧКИ ПАРДА

Муқаддас чодирнинг Энг муқаддас хонасини Муқаддас хонасидан ажратиб турган парда. Бу парда майин зиғир матосидан тикилган бўлиб, устига рангли иплардан карублар тасвири солинган эди[1]. Кейинчалик шундай парда Қуддусдаги Маъбаднинг Энг муқаддас хонасини Муқаддас хонасидан ажратиб турган[2]. Исо Масиҳ хочда жон берганда шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбаддаги парда йиртилиб кетди[3]. Ибронийларга мактубнинг муаллифи самовий Маъбадда ҳам шу каби парда борлигини айтиб ўтади[4].

[1] Чиқиш 26:31-33
[2] 2 Солномалар 3:14
[3] Матто 27:50-51
[4] Ибронийлар 6:19-20

ЙҲВҲ

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ ибораси остида берилган ЭГАМ, ЭГАМИЗ… сўзларига қаранг.

КАНЪОН

Канъон Нуҳнинг набираси ва Хомнинг ўғли эди. Қадимги пайтларда Ўрта ер денгизи, Иордан дарёси ва Ўлик денгиз оралиғидаги ерлар ҳам Канъон деган ном билан юритилган. Канъон юртидан шимолда Лубнон тоғлари, жанубда эса Нагав чўли бор эди. Ибтидо китобида баён қилинишича, Хомнинг ўғли Канъондан бир нечта халқ келиб чиққан ва ўша ерларда яшаган[1]. Исроил халқи бу ерларни босиб олгандан кейин, Канъон деган ном аста–секин йўқолиб кетди. Унинг ўрнига бу ерлар “Исроил юрти” деб атала бошлаган, анча вақт ўтгандан кейин эса “Фаластин” номи билан танилган[2].

Муқаддас Китобда Канъон жуда ҳосилдор, “сут ва асал оқиб ётган юрт” деб тасвирланган[3]. Канъон географик жиҳатдан жуда қулай ва унумдор ер ҳисобланган. Канъон юртидан жануби–ғарбда жойлашган Синай ярим ороли Осиё ва Африка қитъаларини бирлаштириб туради. Шунинг учун муҳим тижорат йўллари Канъон орқали, Ўрта ер денгизи бўйлаб ўтган. Қадимда Яқин Шарқдаги қудратли шоҳликлар Канъонни қўлга киритишга ҳаракат қилганлар.

[1] Ибтидо 10:6, 15-19 га ва КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР ибораларига қаранг.

[2] ФАЛАСТИН сўзига қаранг.

[3] Чиқиш 3:8 га ва ўша оятнинг изоҳига қаранг.

КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР

Исроил халқи Канъон юртини эгалламасдан олдин ўша ерда яшаган халқлар. Бу халқлар қуйидагилар эди: Амор халқи, Гиргош халқи, Хет халқи, Хив халқи, Ёбус халқи, Кадмон халқи, Ханаз халқи, Хайин халқи, Париз халқи, Рафа халқи. Бу халқлардан баъзилари Канъон юртининг айнан қайси жойида яшагани маълум эмас. Исроил халқи Канъонни босиб олгандан кейин ҳам, бу халқлардан бир қанчаси ўша юртда яшайверганлар. Яна КАНЪОН сўзига қаранг.

КАРНАЙ БАЙРАМИ

БАЙРАМЛАР сўзига қаранг.

КАРУБ, КАРУБЛАР

Қанотли самовий мавжудотлар. Бу мавжудотлар ҳақида сўз юритилганда, улар одатда Худонинг тахти ёнида тасвирланади. Эски Аҳднинг баъзи ўринларида эса карублар Худонинг тахтини кўтариб юргани ҳақида баён қилинади[1].

Мана шу самовий мавжудотларнинг ҳайкаллари ва ўйма, нақш солинган тасвирлари Худонинг улуғворлиги ва Унинг Ўз халқи орасида эканлигининг рамзидир. Аҳд сандиғи қопқоғи устида икки каруб ҳайкали бор эди[2]. Муқаддас чодирнинг Энг муқаддас хонасини Муқаддас хонасидан ажратиб турган ички пардага карублар тасвири солинган эди. Кейинчалик шоҳ Сулаймон баландлиги 4,5 метр бўлган карубларнинг иккита ҳайкалини ясаттириб, Маъбаднинг Энг муқаддас хонасига қўйдирган[3]. Шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбаднинг ички пардаси, деворлари ва эшиклари ҳам карублар тасвири билан безатилган эди[4].

[1] Ҳизқиёл 1, 10–боблар

[2] Чиқиш 25:18-20 га ва АҲД САНДИҒИ иборасига ишланган расмга қаранг.

[3] 3 Шоҳлар 6:23-28 га ва луғатдан кейин илова қилинган “Расмлар ва лойиҳалар” бўлимида берилган “Шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбад” расмига қаранг.

[4] 2 Солномалар 3:14, 3 Шоҳлар 6:29-35

КУЙДИРИЛАДИГАН ҚУРБОНЛИК, КУЙДИРИЛАДИГАН НАЗР

ҚУРБОНЛИК сўзига қаранг.

КЎКРАКПЕЧ

Олий руҳоний кўксига тақадиган, қимматбаҳо тошлар билан безатилган махсус халта. Кўкракпеч халтасига Урим ва Туммим деган муқаддас нарсалар солинган эди. Олий руҳоний Худонинг иродасини билиш учун Урим ва Туммимдан фойдаланган[1].

[1] Чиқиш 28:15-30

ЛЕВИ, ЛЕВИЛАР

Ёқубнинг ўғли Леви қабиласидан бўлган эркаклар. Худо Леви қабиласидан бўлган Ҳорун наслини Исроил халқининг руҳонийлари қилиб танлаган эди[1]. Леви қабиласининг қолган эркаклари диний маросимларни бажаришда ёрдам берганлар. Бундан ташқари, улар Муқаддас чодирга, кейинчалик эса Маъбадга, унинг ашёлари ва буюмларига ҳам масъул эдилар[2]. Худо Исроил халқининг тўнғич ўғиллари ўрнига левиларни Ўз хизматига олганди. Зотан, Исроилнинг тўнғич ўғиллари Худога тегишли эди[3]. Кейинчалик шоҳ Довуд левиларнинг баъзиларини Худога сажда қилиш пайтида ашула айтишга ва мусиқа чалишга тайинлаган[4].

[1] РУҲОНИЙ сўзига қаранг.
[2] Саҳрода 3:5-10, 1 Солномалар 23:25-29, 32
[3] Саҳрода 3:11-13, 40-51
[4] 1 Солномалар 6:31-32, 23:30-31

ЛИРА

Торли мусиқа асбоби.

ЛУБНОН

Лубнон тоғ тизмаси бўлиб, ҳозирги Ливан мамлакатида жойлашган. Лубнон тоғлари садр дарахтлари билан машҳур эди. Шоҳ Сулаймон Қуддусдаги Маъбадни ва ўз саройини Лубноннинг садр ёғочларидан қурдирган[1].

[1] 3 Шоҳлар 5:6-10, 6:15-20, 7:2-3

МАЛАК

ФАРИШТА сўзига қаранг.

МАСИҲ

Масиҳ ибронийчадаги “Машиах” сўзидан олинган бўлиб, юнон тилига “Христос” деб таржима қилинган. Иброний тилида бу сўз “мой суртилган” деган маънони билдиради. Қадимги Исроилда бирон одамни руҳоний, пайғамбар ёки шоҳ қилиб тайинлашда бошига зайтун мойи суртиларди[1]. Бу ҳаракат ўша одамнинг Худо томонидан танланганини ва Худонинг хизматига бағишланганини билдирарди. Шу сабабдан Масиҳ сўзи “Худо томонидан танланган” деган маънони ҳам англатади.

Эски Аҳддаги башоратларга кўра, бир кун келиб, шоҳ Довуднинг зурриётидан бўлган бир зот Исроил халқини душманларидан қутқаради ва ер юзида абадий адолат ўрнатиб, барча халқлар устидан ҳукмронлик қилади[2]. Кейинчалик яҳудийлар ваъда қилинган ўша қутқарувчини “Масиҳ” деб атайдиган бўлдилар. Яҳудийларнинг юрти Рим империяси истибдодида қолганда кўп яҳудийлар, Масиҳ келиб, бизни ажнабийлар қўлидан қутқаради ҳамда Исроил шоҳлигининг улуғворлигини қайта тиклайди, деб умид қилганлар[3].

Янги Аҳдга кўра, Раббимиз Исо Эски Аҳддаги башоратларда айтиб ўтилган Масиҳдир[4]. Исо Масиҳ Ўз ваъзлари орқали Худонинг Шоҳлиги келишини эълон қилган, аммо бу Шоҳлик заминий шоҳлик эмас эди[5]. Исо Масиҳ хочдаги ўлими орқали иблиснинг қудратини йўқ қилди, гуноҳга ва ўлим қўрқувига қул бўлган бутун одамзодга озод бўлиш имконини берди[6]. Шунинг учун Исога ишонганлар Уни “Масиҳ” деб аташади.

[1] Чиқиш 28:41, 1 Шоҳлар 10:1, 3 Шоҳлар 19:15

[2] Мисол учун, Ишаё 9:6-7, 11:1-5, 42:1-4, Еремиё 23:5-6 га қаранг.

[3] Ҳаворийлар 1:6

[4] Матто 16:15-17, Луқо 2:11, Юҳанно 20:31, Ҳаворийлар 2:36

[5] Юҳанно 18:36

[6] Матто 1:20-23, Луқо 4:16-21, 24:44-48, Ибронийлар 2:14-15

МАЪБАД

Бирон худога сажда қилиш учун қурилган бино. Одатда худоларга атаб маъбадлар қуриларди, сажда қилувчилар, худо ўз маъбадида зоҳир бўлади, деб ишонардилар. Шу сабабдан улар маъбадни худонинг уйи деб ҳам атардилар. Мазкур таржимада маъбад сўзи катта ҳарф билан ёзилган бўлса, асосан Қуддусдаги Эгамизнинг Маъбади назарда тутилган. Шоҳ Сулаймон давридан бошлаб бутун Исроил халқи Эгамизга Қуддусдаги Маъбадда сажда қиларди. Улар Маъбадда қурбонликлар келтирардилар ва муҳим байрамларни шу ерда нишонлар эдилар.

Исроил тарихида Қуддусда бир неча марта Маъбад қурилган, аммо босқинчилар томонидан вайрон қилинган[1]. Биринчи Маъбадни шоҳ Сулаймон қурдирган. Бу Маъбад 3 Шоҳлар 6:1-38, 7:13-51, 2 Солномалар 2:1-4:22 да батафсил тасвирланган. Милоддан олдинги 586 йилда Бобилликлар бу Маъбадни вайрон қилиб, ундаги барча қимматбаҳо ашёларни Бобилга олиб кетганлар[2]. Яҳудо халқи Бобилга сургун қилинди. Улар Бобилда сургунда яшар эканлар, Худо Ҳизқиёл пайғамбарга янги Маъбад ҳақида ваҳий юборган эди[3].

Милоддан олдинги 538 йилда Форс шоҳи Курушнинг фармонига кўра, баъзи яҳудийлар Қуддусга қайтиб келиб, Маъбадни қайта қуришни бошладилар. Аммо улар Маъбад пойдеворини ётқизганларидан кейин кўп қаршиликларга дуч келдилар ва қурилиш ишларини тўхтатишга мажбур бўлдилар. Бу ҳол Форс шоҳи Доро тахтга чиққунга қадар давом этди. Милоддан олдинги 520 йилдагина улар Маъбад қурилишини давом эттирдилар. Хаггей ва Закариё пайғамбарлар Худодан олган башоратлари билан Маъбадни қураётганларни руҳлантириб турдилар. Ниҳоят, милоддан олдинги 515 йилга келиб, Маъбад қуриб битказилди[4]. Аммо милоддан олдинги 175-164 йилларда Сурияда ҳукмронлик қилган Антиох IV[5] бошчилигида юнонлар Қуддусга бостириб келиб, иккинчи марта қурилган бу Маъбадни талон–тарож қилганлар, уни булғаганлар[6]. Кейинчалик, милоддан олдинги 37-4 йилларда қадимги Фаластинда[7] ҳукмронлик қилган Буюк Ҳирод милоддан олдинги 19 йилда Маъбадни қайта қуришни бошлаган. Қурилиш ишлари Исо Масиҳ даврида ҳам давом этаётган эди. Қайта қурилган ўша Маъбад милодий 70 йилда Римликлар томонидан вайрон қилинди. Шундан кейин Маъбад қайта қурилмади.

“Маъбад” сўзи асосий бинога ёки бутун Маъбад мажмуасига нисбатан ишлатилган. Маъбаднинг асосий биноси Муқаддас хона ва Энг муқаддас хонадан иборат эди. Бу хоналарга маълум бир маросимларни бажариш учун фақатгина руҳонийлар киришга ҳақли эдилар[8]. Халқ Маъбад ҳовлисида Худога сажда қилган. Ҳирод қурдирган Маъбаднинг асосий биносига яқин ҳовли яҳудий эркаклари учун, унинг ёнидаги ҳовли эса яҳудий аёллари учун ажратилган эди. Маъбад мажмуасининг ички ҳовлиси Исроил халқи учун, ташқи ҳовли эса ғайрияҳудийлар учун эди. Исо Масиҳ Маъбаддаги савдогарларни ҳайдагани тўғрисидаги воқеа ташқи ҳовлида юз берган бўлиши мумкин[9].

Муқаддас Китобда Маъбад баъзан “муқаддас маскан” ёки “муқаддас макон” деб айтилган. Баъзан эса Худонинг самовий маскани “Маъбад” деб аталган[10].

[1] Маъбаднинг расмлари ва лойиҳалари луғатдан кейин илова қилинган “Расмлар ва лойиҳалар” бўлимида берилган.

[2] 4 Шоҳлар 25:8-17

[3] Ҳизқиёл 40-46–боблар

[4] Эзра 1:1-11, 3:7-4:5, 5:1-2, 6:14-15

[5] Дониёр 8:12 изоҳига қаранг.

[6] Дониёр 9:27 нинг охирги изоҳига қаранг.

[7] ФАЛАСТИН сўзига қаранг.

[8] МУҚАДДАС ХОНА ва ЭНГ МУҚАДДАС ХОНА ибораларига қаранг.

[9] Юҳанно 2:13-22

[10] Мисол учун, Забур 10:4, Ваҳий 11:1, 19, 15:5-8 га қаранг.

МИДИЁН, МИДИЁН ХАЛҚИ, МИДИЁНЛИКЛАР

Иброҳим Соранинг вафотидан кейин Хатуро исмли бир аёлга уйланди. Хатуро Иброҳимга олтита ўғил туғиб берди. Ўғиллардан бирининг исми Мидиён эди[1]. Мидиёндан тарқалган авлод Мидиён халқи деган ном билан танилди. Улар кўчманчи халқ бўлиб, асосан ҳозирги Ақаба қўлтиғининг шарқ томонидаги саҳрода яшардилар. Шу сабабдан у ерлар Мидиён юрти, ўша жойда яшаган халқ Мидиёнликлар деб аталган. Мидиённинг авлоди Иброҳимнинг ўғли Исмоилдан келиб чиққан кўчманчи халққа қариндош бўлгани учун, улар баъзан Исмоилийлар деб ҳам юритилган. Шунинг учун “Мидиён” ва “Исмоил” деган номлар баъзан бир–бирининг ўрнида ишлатилаверган.

[1] Ибтидо 25:1-2

МИДИЯ

Қудратли шоҳлик бўлиб, ҳозирги Эрон мамлакатининг шимоли–ғарбида жойлашган эди. Милоддан олдинги 550 йилга келиб, Мидия Форс шоҳлигининг энг муҳим вилоятига айланди, шу боис Форс қонунлари “Мидия ва Форс қонунлари” деб аталадиган бўлди[1].

[1] Эстер 1:19, Дониёр 6:8

МИДИЯ ВА ФОРС ШОҲЛИГИ

ФОРС ШОҲЛИГИ иборасига қаранг.

МИКОЙИЛ

Муқаддас Китобда иккита фариштанинг номи айтиб ўтилган, биринчиси — Микойил, иккинчиси — Жаброил[1]. Микойил бош фаришталардан бири бўлиб, Исроил халқининг ҳимоячиси деб аталган[2]. Микойил ва унинг қўли остидаги фаришталар шайтон ва унинг ёвуз фаришталари билан жанг қилиб, уларни самодан ҳайдаганлар[3].

[1] Мазкур таржимада Азроил фаришта ҳам айтиб ўтилган, Муқаддас Китобнинг асл нусхасида Азроил “ҳалок қилувчи” деб берилган.

[2] Дониёр 10:13, 20-21, 12:1, Яҳудо 9

[3] Ваҳий 12:7-9

МИСР

Қадимги Миср Эски Аҳдда кўп тилга олинган ва дунё тарихида муҳим из қолдирган. Миср ҳукмдорлари “Фиръавн” деб аталарди. Миср цивилизацияси жуда ривожланган бўлиб, халқаро тижоратда ҳам асосий ўрин тутган. Нил дарёсининг сувлари ва ҳосилдор ерлар Миср аҳолисининг озиқ–овқат билан доимо таъминланишига муҳим омил эди. Шунинг учун Ибром, яъни Иброҳим пайғамбар ва унинг оиласи Канъон юртида қурғоқчилик бўлган пайтда Мисрда маълум вақт яшаган[1]. Иброҳим ўғли Исҳоқнинг Юсуф деган невараси бор эди. Юсуфни ўз ака–укалари Исмоилий савдогарларига қул қилиб сотиб юборишади[2]. Лекин вақти келиб, Юсуф фиръавннинг фаровонлик ва қаҳатчилик ҳақидаги кароматли тушини таъбир қилиб бергани учун Миср ҳокими этиб тайинланади[3]. Қаҳатчилик даврида Юсуф Миср халқини ва отаси Ёқубнинг бутун хонадонини қутқариб қолади[4]. Юсуфнинг отаси Ёқуб ва унинг хонадони Канъондан Мисрга кўчиб келади[5]. Бир неча насл ўтгандан кейин Ёқубнинг авлоди Мисрда қул бўлиб қолади[6]. Мусо пайғамбар Худонинг амри билан мўъжизалар кўрсатиб, Исроил халқини қулликдан озод қилади ва Мисрдан олиб чиқади[7].

Миср ҳукмдорлари кўпинча ўз юртидан ташқарида, айниқса Канъон юртига катта сиёсий таъсир ўтказарди ва баъзан атрофдаги ерларга ҳарбий юришлар қиларди. Канъон Мисрдан шимоли–шарқда жойлашган бўлиб, Исроил халқи у ерларда яшар эди. Исроил шоҳи Сулаймон Миср фиръавнининг қизларидан бирига уйланиб, фиръавн билан алоқасини мустаҳкамлади[8]. Пайғамбарлар кўпинча Яҳудони, яъни жанубий шоҳлик аҳолисини, Мисрнинг ҳарбий кучига ишонманглар, деб огоҳлантирганлар[9]. Эски Аҳдда Мисрнинг қисмати ҳақида башоратлар бор[10]. Яҳудо шоҳлиги Бобил шоҳлигига мағлуб бўлгандан кейин Яҳудо аҳолисидан баъзилари Мисрга қочиб кетганлар. Еремиё пайғамбар уларни Мисрда кутиб турган фалокатлар ҳақида огоҳлантирса ҳам, улар Мисрга кетганлар[11].

Милоддан олдинги 525 йилда Форс шоҳлиги Мисрни босиб олди. Икки юз йилдан кейин эса Искандар Зулқарнайн Мисрни ҳеч қандай қаршиликсиз қўлга киритди. У Ўрта ер денгизи бўйида шаҳар қурдириб, унга Искандария деб ном берди ва ўша шаҳарни Мисрнинг янги пойтахти қилди. Кўп яҳудийлар Искандария шаҳрига бориб ўрнашдилар, бу шаҳар узоқ асрлар давомида яҳудийларнинг диний таълим маркази бўлиб келган. Айнан шу шаҳарда милоддан олдинги учинчи асрда Эски Аҳд ибронийчадан илк бор юнон тилига таржима қилинган. Милоддан олдинги 198 йилда Сурия Яҳудия ўлкасини босиб олди. Шунга қадар Яҳудияни Мисрда ҳукмронлик қилган юнон шоҳлари бошқарганлар[12]. Буюк Ҳирод чақалоқ Исони ўлдирмоқчи бўлганда, Уни ота–онаси Мисрга олиб қочган[13].

[1] Ибтидо 12:10-20
[2] Ибтидо 37:25-28
[3] Ибтидо 41:1-44
[4] Ибтидо 41:46-49, 53-57
[5] Ибтидо 45:16-20, 46:1-7
[6] Чиқиш 1:8-14
[7] Чиқиш 2:1-15:21
[8] 3 Шоҳлар 3:1, 9:16

[9] Ишаё 20:1-6, 30:1-7, 31:1-3, Еремиё 2:36-37, 37:5-8

[10] Мисол учун, Ишаё 19:1-25, Еремиё 46:1-26, Ҳизқиёл 29:1-32:32, Дониёр 11:2-45 га қаранг.

[11] Еремиё 42:1-44:30
[12] Дониёр 11:5-16
[13] Матто 2:13-15

МОЙ

Муқаддас Китобда мой сўзи остида зайтун мевасидан олинган мой назарда тутилади[1]. Қадимги Исроилда зайтун мойидан кенг фойдаланилган. Жумладан, мойчироқлар учун, теридаги яра ва жароҳатларни даволаш учун зайтун мойи ишлатилган. Шунингдек, бой одамлар баданларини парвариш қилиш учун аъло сифатли зайтун мойидан фойдаланганлар. Баъзан зайтун мойи атир билан аралаштирилиб, ёқимли ҳид таралиши учун сочга, терига суртилган. Бирон одамни руҳоний, пайғамбар ёки шоҳ қилиб тайинлашда бошига аъло сифатли зайтун мойи суртилган. Муқаддас чодирдаги ва Маъбаддаги буюмларни муқаддас қилиш учун ҳам зайтун мойи ишлатилган. Хуллас, мой бирдамлик, фаровонлик, поклик ва Худо Руҳининг қудрати рамзи бўлган.

[1] ЗАЙТУН сўзига қаранг.

МОЙ СУРТИБ ТАНЛАМОҚ

Эски аҳд даврида Худо бирор кишини руҳоний, пайғамбар ёки шоҳ қилиб танлаганда унинг бошига зайтун мойи суртишга амр берар эди[1]. Зайтун мойи Худо Руҳининг рамзи бўлиб, мой суртилган одамнинг покланганини ва унга қудрат ато қилинганини билдирар эди. Шу йўл билан танланган одам, айниқса шоҳ иброний тилида “машиах”, яъни “мой суртиб танланган” деб аталарди. “Машиах” сўзи кейинчалик унвон сифатида ишлатиладиган бўлди[2]. Муқаддас чодирдаги ва Маъбаддаги буюмлар ҳам зайтун мойи суртиш орқали муқаддас қилинган.

[1] МОЙ сўзига қаранг.

[2] МАСИҲ сўзига қаранг.

МОЙЧИРОҚ

Қадимги пайтларда мойчироқдан кенг фойдаланилган. Бу чироқ кичик бир сопол идиш бўлиб, унга зайтун мойи қуйилган. Чироқнинг пилиги бўлган. Металлдан ясалган чироқлар қиммат ҳисобланган.

МУҚАДДАС

Муқаддас Китобда муқаддас сўзи асосан Худога нисбатан ишлатилган. Бу сўз Худонинг бутун борлиқдан устунлигини ва тенгсизлигини билдиради. У танҳо, ҳақиқий Худодир. Худо тамомила пок, гуноҳсиз ва нуқсонсиздир.

Муқаддас сўзи нарсаларга ва одамларга нисбатан ҳам ишлатилган. Бу ҳолда муқаддас сўзи “пок, табаррук, ажратилган, ажратиб олинган, бағишланган” маъноларини ифодалайди. Бу сўз Муқаддас чодирдаги, кейинчалик эса Маъбаддаги буюмларга ва жиҳозларга нисбатан ишлатилган. Муқаддас жой ёки буюм Худога бағишланган бўлиб, уларга нисбатан эҳтиёткорлик ва эътибор билан муносабатда бўлиш талаб қилинган. Муқаддас чодирда, кейинчалик эса Маъбадда хизмат қилган руҳонийлар ҳам муқаддас ҳисобланган. Руҳонийга нисбатан қўлланган муқаддас сўзи унинг Худога хизмат қилишга бағишланганини ва махсус вазифаси бўлганини кўрсатади. Одамлар ва буюмлар Тавротда буюрилган қурбонликлар ва диний маросимлар орқали покланиб, муқаддас қилинганлар. Худо Ўз халқига: “Муқаддас бўлинглар”, деб амр берган. Бунинг мазмуни шундан иборатки, Исроил халқи бошқа халқлардан ажралиб туриши, ўзларини Худога бағишлаб, Унинг қонунларини бажаришлари керак эди.

МУҚАДДАС НОН

Муқаддас чодирдаги хонтахтага, кейинчалик Маъбаддаги хонтахтага қўйилган ўн иккита хамиртурушсиз нон. Бу нонлар Эгамизнинг ҳузуридаги хонтахтага қўйилган, шунинг учун ибронийчада “ҳузуридаги нон” деб аталган. Нонлар хонтахтада бир ҳафта тургач, янги ёпилган ўн иккита нон билан алмаштирилган. Хонтахтадан олинган нонларни фақат руҳонийлар ейишган[1]. Муқаддас нонлар Эгамизнинг ҳузурини билдирувчи рамз бўлиб, Худо Исроил халқининг қудрати ва таъминловчиси эканлигидан ҳам дарак бериб турган.

[1] Левилар 24:5-9

МУҚАДДАС РУҲ

ХУДОНИНГ РУҲИ иборасига қаранг.

МУҚАДДАС ХОНА

Муқаддас чодирнинг, кейинчалик эса Маъбаднинг кираверишидаги катта хонаси[1]. Муқаддас хонада олтиндан ясалган тутатқи қурбонгоҳи, олтин чироқпоя ва муқаддас нонлар турадиган хонтахта бор эди. Муқаддас хонани Энг муқаддас хонадан катта парда ажратиб турарди. Тавротга кўра, руҳоний бир кунда икки марта — эрталаб ва кечқурун Муқаддас хонага кириб, олтин қурбонгоҳда тутатқи тутатарди. Муқаддас хонага фақат руҳонийлар киришга ҳақли эдилар. Яна ЭНГ МУҚАДДАС ХОНА иборасига қаранг.

[1] Луғатдан кейин илова қилинган “Расмлар ва лойиҳалар” бўлимига қаранг.

МУҚАДДАС ХУДО

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

МУҚАДДАС ЧОДИР

Исроил халқи Худога сажда қилишда ишлатган чодир[1]. Исроил халқи Синай тоғида турганда, Худо Мусога Муқаддас чодирни ва унинг ҳамма жиҳозларини ясашни буюриб, уларнинг аниқ намунасини кўрсатган[2]. Бу чодирни бир жойдан иккинчи жойга кўчириш мумкин эди. Муқаддас чодир термини чодирнинг ўзига нисбатан ҳам, унинг атрофидаги махсус тўсиқлар билан ажратилган ерга нисбатан ҳам ишлатилади. Муқаддас чодирнинг Энг муқаддас хонасида Аҳд сандиғи сақланган. Бу чодир Учрашув чодири деб ҳам аталган. Исроил халқи қурбонликлар келтирганда Худо Ўз халқи билан учрашиш учун шу чодирда зоҳир бўлар эди[3]. Кейинчалик шоҳ Сулаймон Худога атаб, Қуддусда Маъбад қурдирди.

Муқаддас Китобда Муқаддас чодир баъзан “муқаддас маскан” ёки “муқаддас макон” деб айтилган. Ибронийларга мактубда самодаги Чодир бир неча марта тилга олинган. Исо Масиҳ мана шу самовий Чодирнинг Энг муқаддас хонасида олий руҳоний бўлиб хизмат қиляпти[4].

[1] Муқаддас чодирнинг расми луғатдан кейин илова қилинган “Расмлар ва лойиҳалар” бўлимида берилган.

[2] Чиқиш 25:8-9, 26:1-37, 27:9-19
[3] Чиқиш 29:42-43
[4] Ибронийлар 8:1-2, 9:11-12, 24

МУҲР

Ип билан бўйинга осиладиган цилиндр шаклидаги буюм ёки муҳр узуги. Қадимда бирорта хатни ёки ҳужжатни расмийлаштириш учун, унга мум, қўрғошин ёки бирор юмшоқ модда суртилиб сурғучланган, устидан муҳр босилган. Бу муҳр хат ёки ҳужжат юбораётган одамнинг ҳокимиятини билдириб, хат ёки ҳужжатнинг расмийлигини кўрсатар эди.

МЎАБ, МЎАБ ХАЛҚИ, МЎАБЛИКЛАР

Бу халқ Иброҳимнинг жияни Лут наслидан эди. Лутга қизлари шароб бериб, маст қилиб қўйгач, катта қизи отаси ёнига кириб, отасидан ҳомиладор бўлган ва ўғли Мўабни туққан эди[1]. Мўаб халқи Мўаб юртида яшарди. Бу юрт Ўлик денгизнинг шарқидаги ясси тепаликда жойлашган бўлиб, ери ҳосилдор эди. Мўаб халқи худо Хамўшга сажда қиларди. Мўаб тили иброний тилига яқин эди. Аммо улар Исроил халқининг душмани эдилар. Исроил пайғамбарлари Мўаб халқининг аянчли қисмати ҳақида кўп башорат қилганлар[2]. Бобилликлар уларни қириб ташлагандан кейин, бу халқ ном–нишонсиз йўқ бўлиб кетди.

[1] Ибтидо 19:30-38

[2] Ишаё 15-16–боблар, Еремиё 48–боб, Зафаниё 2:8-11

МЎЛАХ

Оммон халқининг худоси[1]. Одамлар ўз фарзандларини қурбонлик қилиш орқали Мўлахга сажда қилар эдилар. Худонинг қонунларида бундай одат қатъиян ман этилган. Аммо Қуддусга яқин жойдаги Хиннум сойлигида ҳатто Исроил халқи ҳам Мўлахга сажда қилиб, фарзандларини қурбонлик қилгани кузатилган[2].

[1] 3 Шоҳлар 11:7

[2] Левилар 18:21, 20:2-5, Еремиё 32:35

НАЖОТ

Иброний ва юнон матнларида “нажот” тушунчасини ифодалайдиган бир нечта сўз ишлатилган бўлиб, улар мазкур таржимада “нажот, қутқармоқ, халос қилмоқ, озод қилмоқ” каби сўзлар билан берилган. Бу сўзлар одамларнинг ва бутун бир халқнинг душманлардан ёки уларнинг ҳаётига хавф солаётган бошқа нарсалардан халос бўлишини ифодалайди.

Эски Аҳдда бирорта одам маълум бир вазиятда бошқаларни хавф–хатардан қутқарганда “қутқарувчи” деб аталган[1]. Аксарият ҳолларда эса “Қутқарувчи, Халоскор ва Нажоткор” деган ном Худонинг Ўзига нисбатан ишлатилган[2]. Исроил халқи тарихидаги энг буюк воқеалардан бири уларнинг Мисрдаги қулликдан озод бўлганидир. Худо Мусо орқали мўъжиза кўрсатиб, Ўзининг Қутқарувчи эканлигини намоён қилган[3]. Худо Исроил халқини кўп маротаба қутқаргани учун, улар, келажакда Эгамиз бизни барча душманлардан ва ёвузликдан халос қилади, деган умидда ўша вақтни интизорлик билан кутганлар. Яна Эски Аҳдда пайғамбарлар башорат қилиб, Худо Ўзининг солиҳ қулини юборади ва инсонларни гуноҳлардан халос қилади, деб айтганлар. Башоратларга кўра Худонинг бу содиқ қули пайғамбар Довуднинг авлодидан келиб чиқарди[4].

Янги Аҳдда баён қилинишича, одамлар Исо Масиҳнинг ўлими ва тирилишига ишониш орқали гуноҳдан халос бўладилар[5]. Демак, ҳар бир инсон миллати, ирқи ва маданиятидан қатъи назар, нажотга эришиши мумкин[6]. Бу нажот одамнинг қилган савоб ишларига боғлиқ эмас. Одам фақатгина Худонинг марҳамати ва инояти туфайли гуноҳларидан фориғ бўлиб, Исо Масиҳ орқали абадий ҳаётга эга бўлади[7]. Исо Масиҳга имон келтириб, тавба қилган ҳар бир инсонни Худо кечиради[8]. Шунинг учун Худонинг Ўзи ҳам, Исо Масиҳ ҳам “Нажоткор” деб аталади[9].

Исо Масиҳга имон келтирган одам Худо билан ярашгани учун бу дунёдаёқ нажотга эришган деб ҳисобланади[10]. Нажотга эришган ҳар бир инсоннинг ҳаётида Муқаддас Руҳ амал қилади[11]. Нажот узлуксиз бир жараён бўлиб, унга эришган ҳар бир инсоннинг фикрлаши ва хулқ–атвори ўзгаради ва бундай инсон ўз ҳаётини Худони мамнун қилиш ниятида яшайди[12]. Масиҳийлар қиёмат куни ҳам ҳукм қилинмайдилар[13]. Масиҳнинг хочдаги ўлими ва тирилиши туфайли улар бу дунёда ҳам, нариги дунёда ҳам нажотга эгадирлар[14]. Шу сабабдан имонлилар ўлгандан кейин Худо билан бирга жаннатда бўлишларига қатъий ишонадилар[15].

[1] Ҳакамлар 3:9, 15, Нахимиё 9:27

[2] 2 Шоҳлар 22:2-3, 1 Солномалар 16:35, Забур 33:5-8, 18-20, 39:18, 77:35, Ишаё 43:3, 11, 49:26, Дониёр 6:27

[3] Чиқиш 14:1-31, 15:1-21

[4] Ишаё 42:1-4, 52:13-53:12, Ҳизқиёл 37:23-25, Закариё 3:8-9 га ва МАСИҲ сўзига қаранг.

[5] Матто 1:21, Луқо 2:10-11, 30-31, Ҳаворийлар 4:11-12, Римликлар 5:9-10

[6] Ҳаворийлар 17:30-31, Римликлар 1:16-17, 10:12-13

[7] Римликлар 3:20-24, Эфесликлар 2:8-9

[8] Ҳаворийлар 2:38-39, 10:43, 16:30-31, Римликлар 10:9-10

[9] Луқо 1:47, 69-70, 2:11, Ҳаворийлар 5:31, Филиппиликлар 3:20, 1 Тимўтий 1:1, 2:3, 2 Тимўтий 1:10, Титус 1:3-4

[10] Римликлар 8:24, 29-30, Эфесликлар 2:4-6, 2 Тимўтий 1:9

[11] Римликлар 8:15-16, 2 Коринфликлар 1:21-22, Эфесликлар 1:13-14

[12] 1 Бутрус 2:1-3, 1 Коринфликлар 1:18

[13] Юҳанно 3:15-16, 36, 5:24, 6:40, 1 Юҳанно 4:15-17, 5:13, Римликлар 8:1-2, Филиппиликлар 1:28, Ибронийлар 9:27-28

[14] 1 Бутрус 1:3-5, 2 Бутрус 1:3-8, Титус 3:4-7

[15] Луқо 23:42-43, 2 Коринфликлар 5:1-2, 6-8, Филиппиликлар 1:21-23, 1 Салоникаликлар 4:16-17, 5:9-10, Ваҳий 22:3-5

НАЗР

Одамлар Худога сажда қилиб, ўз ишончини ва ҳурмат–эҳтиромини билдириш учун берадиган нарса. Таврот қонуни бўйича иккита назр тури бўлиб, булар қуйидагилардир:

ДОН НАЗРИ

Дон назри аъло сифатли буғдой унидан ёки турли тарзда тайёрланган хамиртурушсиз нондан иборат эди[1]. Бу назрнинг бир қисми ёки ҳаммаси қурбонгоҳда куйдирилган, куйдирилмаган қисми эса руҳонийларга берилган. Дон назри одатда бошқа бирор қурбонликка, мисол учун, куйдириладиган ёки тинчлик қурбонлигига қўшиб келтирилган[2].

ШАРОБ НАЗРИ

Одатда шароб назри куйдириладиган ёки тинчлик қурбонлигига қўшиб келтириларди. Шароб назри қурбонгоҳга қуйилганда ва қурбонлик куйдирилганда, Худога ёқимли ҳид борарди[3].

[1] Левилар 2:1-16, 6:14-23

[2] ҚУРБОНЛИК сўзига қаранг.

[3] Чиқиш 29:40-41 га ва ҚУРБОНЛИК сўзига қаранг.

НОДОН

АҲМОҚ, НОДОН сўзларига қаранг.

ОЛИЙ КЕНГАШ

Янги Аҳд даврида яҳудийларнинг сиёсий ва диний кенгаши. Бу кенгаш бош руҳонийлардан, Таврот тафсирчилари ҳамда обрўли одамлардан иборат эди. Олий кенгашнинг 70 га яқин аъзоси бор эди. Олий руҳоний кенгашнинг бошлиғи эди. Кенгаш аъзолари яҳудийларнинг ижтимоий, сиёсий ва динга оид масалаларини ҳал қилиш ҳуқуқига эга эдилар, аммо Олий кенгаш чиқарган муҳим қарорлар Рим ҳукумати томонидан тасдиқланиши керак эди. Масалан, Олий кенгаш бирортасини ўлимга ҳукм қилиши мумкин эди, аммо фақатгина Рим ҳукумати мана шу ҳукмни ижро қила оларди. Юртда тинчликни сақлаб туриш учун Олий кенгаш яҳудийларнинг ҳам, Рим ҳукуматининг ҳам манфаатини кўзлар эди.

ОЛИЙ РУҲОНИЙ

РУҲОНИЙ сўзига қаранг.

ОЛТИН ТУТАТҚИ ҚУРБОНГОҲИ

ҚУРБОНГОҲ сўзига қаранг.

ОЛТИН ХОНТАХТА

Акас ёғочидан ясалган, усти олтин билан қопланган хонтахта. Бу хонтахта Муқаддас чодирнинг, кейинчалик эса Қуддусдаги Маъбаднинг Муқаддас хонасида турар эди. Муқаддас нонлар мана шу хонтахтанинг устига қўйилар эди[1].

[1] Чиқиш 25:23-30, 26:35

ОММОН ХАЛҚИ

Бу халқ Иброҳимнинг жияни Лут наслидан эди. Лутга қизлари шароб бериб, маст қилиб қўйгач, кенжа қизи отаси ёнига кириб, отасидан ҳомиладор бўлган ва ўғли Баноммини туққан эди[1]. Баноммидан Оммон халқи келиб чиқди. Оммон халқи худо Мўлахга сажда қилган. Улар Иордан дарёсининг шарқида яшаганлар. Оммон халқи Исроил халқининг душмани бўлиб, Филист халқи билан иттифоқ тузган. Оммон юртининг пойтахти ўша даврда Оммон шаҳри бўлиб, ҳозирда Иордания мамлакатининг пойтахтидир.

[1] Ибтидо 19:30-38

ОМОЛЕК ХАЛҚИ

Исроил халқи Канъон юртини эгалламасдан олдин ўша ерда яшаган халқлардан бири. Омолек халқи кўчманчи халқ бўлиб, асосан Ўлик денгизнинг жануб ва шарқ томонида яшаган. Исроил халқи Мисрдан чиқиб келаётганда, Омолек халқи уларга ҳужум қилган эди. Ўшандан бошлаб Омолек халқи Исроил халқининг душмани бўлиб қолди[1]. Худо Исроил халқига: “Омолек халқини ҳалок қилиб, уларнинг номини ер юзидан ўчиринглар”, деб амр берган эди. Яҳудо шоҳи Ҳизқиё давридагина Исроил халқи Худонинг бу амрини бажариб, Омолек халқини қириб ташлади[2].

[1] Чиқиш 17:8-16, Қонунлар 25:17-19, 1 Шоҳлар 15:2, 30:1-5

[2] 1 Солномалар 4:43

ОРАМ

Бу ном Эски Аҳдда орамийчада сўзлашувчи халқлар яшайдиган бир нечта ҳудудга нисбатан ишлатилган. Бу ҳудудларнинг бири Фурот дарёси бўйида, ҳозирги Сурия мамлакатининг шимолида ва ҳозирги Туркиянинг жануби–шарқида эди. Иброҳим пайғамбар бирмунча вақт айнан ўша ҳудудда истиқомат қилган, унинг қариндошларидан баъзилари ўша ерда яшаб қолганлар. Фурот дарёсидан ғарбга ва жанубга чўзилган, Канъон ҳудудига яқин бўлган ерларга нисбатан ҳам Орам номи ишлатилиб, Дамашқ шаҳри бу ерларнинг маркази ҳисобланган. Бу ҳудудларнинг ҳаммаси Искандар Зулқарнайн томонидан босиб олингандан кейин Сурия номи билан танилган. Яна СУРИЯ сўзига қаранг.

ОРАМИЙЧА

Ибронийчага яқин бўлган тил. Даврлар ўтган сари бу тил халқаро тилга айланиб, ҳозирги Яқин Шарқ деб аталадиган ерларда савдо–сотиқ, тижорат ва ижтимоий–сиёсий доираларда ишлатиладиган тил бўлиб қолди. Оссуриянинг туб аҳолиси орамий тилида сўзлашарди. Шу сабабдан, орамий тили Оссурия томонидан босиб олинган ерлардаги халқларнинг, Оссурия юртида, кейинчалик эса Бобил ва Форс юртларида яшаган ажнабий асирларнинг сўзлашув тилига айланди. Шунинг учун Эски Аҳднинг баъзи бир қисмлари орамий тилида ёзилган[1]. Исо Масиҳ даврида қадимги Фаластинда яшаган яҳудийлар одатда орамий тилида сўзлашганлар. Янги Аҳдда орамийча сўзлар, иборалар ва номлар кўп учрайди, аммо улар асл матнда юнонча ҳарфлар билан ёзилган.

[1] жумладан, Эзра 4:8-6:18, 7:12-26, Дониёр 2:4-7:28

ОРАМИЙЧА МАТН

Эски Аҳднинг энг қадимий тўлиқ ибронийча қўлёзмаси Ленинград Кодексидир. Бу қўлёзма тахминан милодий 1000 йилларда кўчирилган. Мазкур қўлёзманинг нашр қилинган нусхаси Библия Хебраика Стутгартенсия деб аталади[1]. Эски Аҳднинг бу қўлёзмасидаги бир нечта парча орамий тилида ёзилган[2].

[1] ИБРОНИЙЧА МАТН иборасига қаранг.

[2] ОРАМИЙЧА сўзига қаранг.

ОСМОН ШОҲЛИГИ

Худонинг инсонлар ҳаётидаги ҳукмронлигига ва ҳар бир яратилган мавжудотнинг охиратда янгиланишига ишора. Бу ибора фақатгина Матто китобида ишлатилган бўлиб, “Худонинг Шоҳлиги” маъносини билдиради. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун ХУДОНИНГ ШОҲЛИГИ иборасига қаранг.

ОСМОН, САМО

Муқаддас Китобда бу сўзлар остида Худо яратган осмон назарда тутилган[1]. Аммо осмон ва само сўзлари кўпинча Худонинг ва фаришталарнинг масканини ҳам билдиради[2]. Янги Аҳдда баён қилинишича, Исо Масиҳ осмондан тушган ва ўлиб тирилгандан кейин яна осмонга кўтарилган[3]. Охиратда Исо осмондан келиб, ўликларни тирилтиради[4]. Шу куни Худо солиҳларга абадий ҳаётни мукофот қилиб беради, улар Худо билан бирга жаннатда яшайдилар[5]. Бу дунёда яшаётган Исонинг издошлари самони ҳақиқий ватан деб билишлари[6], ўша ватанга кўз тикиб яшашлари керак[7].

[1] Ибтидо 1:6-8, 14-18

[2] Аюб 22:12, Забур 10:4

[3] Юҳанно 3:13, 6:41-51, 14:2-3, 20:17, Луқо 24:50-51

[4] 1 Салоникаликлар 4:16-17

[5] Матто 5:12, 25:34, 46, 1 Бутрус 1:4, 2 Коринфликлар 5:1-2, Филиппиликлар 3:13-14, Ибронийлар 12:22-24, Ваҳий 21:1-4, 22:1-5

[6] Филиппиликлар 3:20

[7] Матто 6:20-21, Колосаликлар 3:1-2, Ибронийлар 11:13-16

ОССУРИЯ

Қадимги қудратли шоҳлик. Унинг пойтахти Найнаво[1] ҳозирги шимолий Ироқда жойлашган эди. Милоддан олдинги 722 йилда Оссурияликлар Исроилни, яъни шимолий шоҳликни босиб олдилар[2]. Улар Исроил халқининг аксарият қисмини асир қилиб олиб кетдилар[3]. Оссурия шоҳи бошқа халқларни Исроил юртига мажбурлаб кўчирди[4]. Исроил юртида қолган одамлар эса ўша ажнабийлар билан қуда–андачилик қилдилар. Уларнинг авлодлари Янги Аҳдда айтиб ўтилган Самарияликлардир[5]. Милоддан олдинги 612 йилда иттифоқдош душман лашкарлари Бобил ва Мидия бошчилигида Найнавони вайрон қилдилар. Кўп ўтмай Оссурия шоҳлиги ўз мустақиллигини йўқотди.

[1] Ниневия номи билан ҳам маълум
[2] ИСРОИЛ сўзига қаранг.
[3] 4 Шоҳлар 17:1-6
[4] 4 Шоҳлар 17:24
[5] САМАРИЯЛИК сўзига қаранг.

ОТА, ОТАМ ХУДО, ОТАМИЗ ХУДО…

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ПАЙҒАМБАР

Худонинг хабарини одамларга етказадиган инсон. Эски аҳд даврида Исроил халқининг пайғамбарлари халқни гуноҳдан тавба қилишга ва Худога юз буришга даъват қилганлар. Баъзан улар ҳатто ҳукмдорларнинг ва ажнабий халқларнинг гуноҳларини фош қилиб, уларни ҳам тўғри йўлдан юришга чақирганлар. Пайғамбарлар ўз хабарлари орқали келажакда содир бўладиган воқеалар ҳақида башорат қилганлар, одамларга далда берганлар ва юз берадиган фалокатлардан халқни огоҳлантирганлар. Одатда улар хабарларида турли рамзий образлардан фойдаланганлар. Баъзи пайғамбарларнинг ёзиб қолдирилган башоратлари, ваҳийлари ва хабарлари кейинчалик Эски Аҳд таркибига киритилиб, бу битиклар ўша пайғамбарларнинг номлари билан аталган. Янги Аҳд даврида Худо баъзи масиҳийларни пайғамбарлик хизматига тайинлаган[1]. Бу пайғамбарлар имонлиларга Худонинг сўзини етказганлар[2]. Баъзан улар Муқаддас Руҳ илҳоми билан башорат ҳам қилганлар[3]. Муқаддас Китобда сохта пайғамбарлар ҳақида ҳам айтиб ўтилган. Улар Худодан хабар келтиряпмиз, деб одамларни алдаб, йўлдан урганлар.

[1] 1 Коринфликлар 12:28, Эфесликлар 4:11-12
[2] 1 Коринфликлар 14:1-5, 29-33
[3] Ҳаворийлар 11:27-28, 21:10-11

ПАРВАРДИГОР ЭГАМ, ПАРВАРДИГОР ЭГАМИЗ

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ПАРВАРДИГОРИ ОЛАМ

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ПАРИЗ ХАЛҚИ

Исроил халқи Канъон юртини эгалламасдан олдин ўша ерда яшаган халқлардан бири. Париз халқи Канъоннинг ўрта қисмидаги қирли жойларда яшаган. Яна КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР ибораларига қаранг.

ПОКЛАНИШ КУНИ

БАЙРАМЛАР сўзига қаранг.

ПУРИМ БАЙРАМИ

БАЙРАМЛАР сўзига қаранг.

РАББИЙ ХУДО, РАББИМ ХУДО, РАББИМИЗ ХУДО

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

РАББИЙ, РАББИМ, РАББИМИЗ…

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

РАББИМИЗ ИСОНИ ХОТИРЛАШ УЧУН НОН СИНДИРИШ

ҚУТЛУҒ КЕЧА иборасига қаранг.

РОМЛАР

Муқаддас чодирнинг махсус ясалган қисмлари. Кумуш тагликларга ўрнатилган ромлар тик қилиб, ёнма–ён қўйиларди. Чодирнинг икки ён девори ва орқа девори шу ромлардан иборат бўлган.

РУҲОНИЙ

Диний хизмат ва маросимларни ўтказиш учун махсус тайёрланган киши. Қадимги Исроилда Тавротга кўра, руҳоний Леви қабиласидан, Мусонинг акаси Ҳорун авлодидан бўлиши шарт эди. Руҳонийлар Муқаддас чодирда, кейинчалик Қуддусдаги Маъбадда хизмат қилганлар. Улар сажда қилишда бош бўлардилар, қурбонликлар келтирардилар, диний расм–русум ва маросимлар ўтказардилар. Руҳонийларга хизматда левилар ёрдам берардилар[1]. Муқаддас чодирнинг Муқаддас хонасига, кейинчалик эса Маъбаднинг Муқаддас хонасига фақатгина руҳонийлар киришга ҳақли эдилар. Руҳонийларга Исроилда ер улуш қилиб берилмаган эди. Тавротга кўра, улар келтирилган қурбонликлардан улуш олиб, кундалик эҳтиёжларини қондиришарди[2]. Руҳонийларга одамлар орасидаги келишмовчиликларни ҳал қилиш ва Худонинг қонун–қоидаларини халққа ўргатиш вазифаси топширилган эди.

ОЛИЙ РУҲОНИЙ

Исроил халқининг энг муҳим ва энг юқори лавозимдаги руҳонийси. Олий руҳоний ўз вазифасини адо этиш учун махсус либослар кийган. Бу либослар эфод, ридо, нақшли кўйлак, салла, белбоғ ва ўн иккита қимматбаҳо тош қадалган кўкракпечдан иборат эди[3]. Олий руҳоний бир йилда бир марта — Покланиш кунида ўзининг энг муҳим вазифасини бажарган. Ўша куни олий руҳоний Муқаддас чодирнинг, кейинчалик Маъбаднинг Энг муқаддас хонасига кирган. Бу хонада у ўзини ва Исроил халқини гуноҳдан поклаш маросимини ўтказган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун БАЙРАМЛАР сўзи остида берилган ПОКЛАНИШ КУНИ иборасига қаранг.

[1] ЛЕВИ, ЛЕВИЛАР сўзларига қаранг.
[2] Саҳрода 18:8-20
[3] Чиқиш 28–боб ва Левилар 8:6-9

РЎЗА ТУТИШ

Муқаддас Китобда рўза муҳим аҳамиятга эгадир. Инсон иложсиз вазиятларга тушиб қолганда, савоб учун эмас, балки тоат–ибодатга берилиб, Худонинг мададига муҳтожлигини кўрсатиш мақсадида рўза тутади. Инсоннинг ҳаётида жиддий муаммолар пайдо бўлганда овқат ейиш каби жисмоний эҳтиёжлар аҳамиятсиз бўлиб кўринади.

Тавротга кўра, Исроил халқи гуноҳларидан тавба қилганини кўрсатиш учун Покланиш куни рўза тутиши керак эди[1]. Шунингдек, Исроил халқи Бобилда сургунда бўлганда ҳам, сургундан кейинги даврларда ҳам қайғули воқеаларни хотирлаш мақсадида ҳар йили рўза тутган. Маъбаднинг вайрон қилинганини хотирлаб рўза тутганлари бунинг бир мисолидир[2].

Белгиланган рўзалардан ташқари, Исроил халқи бошқа ҳолатларда ҳам рўза тутган. Масалан, бирортаси яқин одамининг ўлимидан кейин ўз қайғусини ифода этиш[3], мушкул вазиятда Худодан ёрдам сўраш[4], ўз гуноҳидан тавба қилганини ёки бошқаларга ҳамдардлигини кўрсатиш мақсадида рўза тутган[5]. Рўза одатда ибодат билан боғлиқ бўлиб, Худодан йўл–йўриқ олиш ва мадад тилаш учун[6], бировнинг мушкулини осон қилиш учун тутиларди[7]. Исроил халқи орасида, рўза тутган одам Худодан албатта жавоб олади, деган қараш кенг тарқала бошлаган эди[8]. Аммо Эски Аҳд давридаги пайғамбарлар бу қарашнинг мутлақо нотўғри эканини айтганлар. Уларнинг таъкидлашича, одам рўзани худбин ниятда тутиши керак эмас, аксинча рўза пайтида инсоннинг ўй–хаёли ва хатти–ҳаракатлари Худога манзур бўлиши шарт[9].

Янги Аҳд даврида яҳудий дин арбоблари ва уларнинг шогирдлари ҳафтада икки мартадан рўза тутишган. Аммо Исо Масиҳнинг шогирдлари Унинг ер юзидаги хизмати пайтида рўза тутмаганлар, Исо осмонга кўтарилгандан кейин эса рўза тутадиган бўлдилар[10]. Исо Масиҳнинг таълимоти бўйича, одам бошқаларнинг эътиборини ўзига жалб қилмасдан рўза тутиши керак[11].

[1] Левилар 16:29-31, 23:26-29

[2] Закариё 7:3-5, 8:19 оятларга ва Закариё 8:19 изоҳига қаранг.

[3] 2 Шоҳлар 1:12

[4] Нахимиё 1:4, Эстер 4:3

[5] 1 Шоҳлар 7:6, Эзра 10:6, Нахимиё 9:1-2, Дониёр 9:3-4, Юнус 3:5-8

[6] 2 Шоҳлар 12:15-23, 2 Солномалар 20:3-4, Эзра 8:21-23

[7] Эстер 4:15-17, Забур 34:13
[8] Ишаё 58:3
[9] Ишаё 58:3-12, Еремиё 14:10-12
[10] Марк 2:18-20, Ҳаворийлар 13:2-3, 14:23
[11] Матто 6:16-18

САДДУҚИЙ

Исо Масиҳ даврида яҳудийларнинг муҳим бир диний мазҳаби. Бу мазҳаб асосан руҳонийлардан ва зодагонлардан иборат эди. Саддуқийлар катта сиёсий кучга эга бўлиб, Маъбад маъмуриятига ҳам ҳукмини ўтказардилар. Олий кенгаш аъзоларининг кўпчилиги Саддуқийлардан эди. Фарзийлардан фарқли равишда, улар оғзаки тарқалган урф–одатларни қабул қилмасдилар, фақат Тавротда ёзилган қонун–қоидаларга риоя қилардилар, ўликларнинг тирилишига ҳам ишонмас эдилар. Исо билан Саддуқийлар орасида кўп келишмовчиликлар бўлган.

САМАРИЯ

Милоддан олдинги 885-874 йилларда ҳукмронлик қилган шоҳ Омри давридан бошлаб, Самария Исроилнинг, яъни шимолий шоҳликнинг[1] пойтахти бўлди[2]. Эски Аҳдда баъзан Самария деган ном Исроил шоҳлиги ўрнида ҳам ишлатилган[3]. Янги Аҳдда эса бу ном остида Иордан дарёсининг ғарбидаги, Жалиладан жанубдаги ерлар назарда тутилган. Самария Рим империясининг Яҳудия вилояти ҳудудида эди.

[1] ИСРОИЛ сўзига қаранг.
[2] 3 Шоҳлар 16:23-24
[3] 3 Шоҳлар 13:32, 4 Шоҳлар 17:24

САМАРИЯЛИК

Янги Аҳд даврида Самарияда туғилган одам[1]. Милоддан олдинги 722 йилда Оссурияликлар Исроилни, яъни шимолий шоҳликни босиб олгандан кейин аҳолисининг аксарият қисмини асир қилиб олиб кетдилар. Самария ҳудудига эса ажнабий халқлар мажбуран кўчирилди[2]. Бир неча асрлардан кейин юнонлар ҳам бу жойларга ўрнашиб олганлар. Шунинг учун Рим империяси даврида Самария аҳолисининг этник таркиби аралаш бўлган. Самарияликлар ва яҳудийлар орасида адоват бор эди. Самарияликлар фақатгина ўзларининг Тавротини Худо юборган муқаддас битик деб билардилар. Уларнинг Таврот нусхаси яҳудийларнинг Тавротидан фарқ қилар эди. Самарияликлар Худога Қуддусда эмас, балки Гаризим тоғида сажда қилганлар[3]. Улар тахминан милоддан олдинги 400 йилда Гаризим тоғида маъбад қурганлар. Бу маъбад тахминан милоддан олдинги 128 йилда яҳудийлар томонидан вайрон қилинган. Бунинг оқибатида яҳудийлар ва Самарияликлар орасидаги адоват янада кучайган.

[1] САМАРИЯ сўзига қаранг.

[2] 4 Шоҳлар 17:1-6, 24-41

[3] Юҳанно 4:20 га ва ўша оятнинг изоҳига қаранг.

САМО

ОСМОН, САМО сўзларига қаранг.

САМОВИЙ ХУДО

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

САНДИҚ

АҲД САНДИҒИ иборасига қаранг.

САНДИҚНИНГ ҚОПҚОҒИ

АҲД САНДИҒИНИНГ ҚОПҚОҒИ иборасига қаранг.

САРВАРИ ОЛАМ

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

САРДОБА

Ёмғир сувини тўплаш ва сақлаш учун барпо қилинган сунъий ҳовуз. Чуқур қазилгандан кейин чуқурнинг ҳамма ёғига тошлар зич қилиб териб чиқиларди, тошлар усти сувалиб, шу тариқа сардобалар ясаларди. Бундан ташқари, сардобалар катта қояларни ўйиб ҳам ясаларди.

СЕВМОҚ

Иброний ва юнон матнларида “севги” тушунчасини ифодалайдиган бир нечта сўз ишлатилган бўлиб, улар мазкур таржимада “севги, муҳаббат, севмоқ, яхши кўрмоқ” каби сўзлар билан берилган. Муқаддас Китобда бу сўзлар нафақат одамларнинг ўзаро муносабатини, балки уларнинг Худо билан бўлган яқин муносабатини кўрсатиш учун ҳам ишлатилган. Одатда ўзаро муносабат ўрнатиб, аҳд[1] тузган икки томон бир–бирига нисбатан садоқатли ва илтифотли бўлиши талаб этилади.

Эски Аҳдда бунинг энг ёрқин мисоли Худонинг Исроил халқи билан бўлган муносабатидир. Исроил халқи Худонинг севгисини қозонмаган бўлса ҳам, Худо уларни қанчалик севишини кўрсатиш учун улар билан аҳд тузишга қарор қилган[2]. Бу аҳднинг шартига кўра, Исроил халқи Эгаси Худони бутун қалби билан, жону дили билан, бутун вужуди билан севиши ва Унинг амрларини бажариши керак эди[3]. Ўша амрлардан бирида айтилиши бўйича инсон ўзгани ўзини севгандай севиши керак[4].

Исо Масиҳ Худони ва бошқаларни севиш ҳақидаги амрларни Тавротнинг энг муҳим амрлари деб ҳисоблаган[5]. У Ўз шогирдларига, бир–бирингизни севинглар, амрларимга амал қилинглар, деб буюрган[6]. Исонинг Ўзи ҳам самовий Отасини қанчалик севишини кўрсатиш учун Унинг амрларини тўлиқ бажарган[7].

Худо бутун одамзодга бўлган севгисини кўрсатиш мақсадида бу дунёга Ўзининг ягона Ўғли Исо Масиҳни юборган эди. Исо Масиҳ одамзоднинг гуноҳи учун қурбон бўлди. Исога ишонган ҳар бир инсон гуноҳларидан бутунлай покланади ва абадий ҳаётга эга бўлади[8]. Худо севги манбаи бўлгани учун Унга ишонганлар ҳам Худодан намуна олиб, бир–бирларини яхши кўришлари керак[9].

[1] АҲД сўзига қаранг.
[2] Қонунлар 7:6-9
[3] Қонунлар 6:5, 11:1
[4] Левилар 19:18
[5] Марк 12:28-34
[6] Юҳанно 13:34-35, 14:15, 21-24, 15:12, 17
[7] Юҳанно 14:31, 15:9-10

[8] Юҳанно 3:16, 1 Юҳанно 4:9-10, Римликлар 5:8

[9] 1 Юҳанно 4:7-8, 11-12, 16, 19-21

СИДОН

ФИНИКИЯ сўзига қаранг.

СИНАГОГА

Яҳудийлар тоат–ибодат қилишлари, Муқаддас битикларни ўқиб–ўрганишлари ва диний таълим олишлари учун йиғиладиган жой, ибодатхона. Синагогаларда қурбонликлар келтирилмаган, қурбонликлар фақат Қуддусдаги Маъбадда келтирилар эди.

СИОН

Шоҳ Довуд Ёбус халқидан тортиб олган Қуддуснинг бир қисми Сион қалъаси деб аталарди[1]. Бу жой Довуд қалъаси деб ном олди. Кейинчалик эса Маъбад қурилган тепалик Сион тоғи деб аталадиган бўлди. Эски Аҳддаги шеърий парчаларда ва пайғамбарлар битикларида Сион сўзи кўпинча Қуддус шаҳрига ёки Худонинг халқига нисбатан ишлатилган.

[1] 2 Шоҳлар 5:6-9

СИПОҲ

Қадимда шоҳнинг лашкари сафида хизмат қилган жангчи.

СОВУРИШ, ШОПИРИШ

СОВУТ

Танани найза, қилич ёки ўқ зарбидан сақлаш учун кийиладиган зирҳли ҳарбий кийим. Совутлар одатда ҳайвон терисидан қилинган, аммо баъзан темир ва бронзадан ишланган. Темир ва бронза совутлар жуда қиммат бўлган. Камонкашлар ва аравакашлар жанг пайтида ҳимояланиш мақсадида совут кийганлар, чунки уларнинг қўллари банд бўлгани учун қалқон кўтара олмасдилар. Баъзан жанг отларига ҳам совут кийдирилган.

СОЙЛИК

Икки адир оралиғидаги пастлик. Яқин Шарқда баъзи сойликлар водий каби кенг, баъзилари эса жар каби чуқур ва тор бўлади. Ёғингарчилик мавсумида сойликда сув оқади, бошқа пайтларда эса суви қуриб қолади.

СУВГА ЧЎМДИРМОҚ, СУВГА ЧЎМДИРИЛМОҚ

Муҳим диний маросимлардан бири бўлиб, бу маросим орқали инсон ўзини Худога бағишлаганини кўрсатарди. Таврот қонунлари бўйича, инсон нопокликдан тозаланиш учун сув билан ювиниб, покланиш маросимини ўтказар эди[1]. Кейинчалик, Исо Масиҳ даврида Яҳё пайғамбар одамларни сувга чўмдирилишга даъват этган. Бу сувга чўмдирилиш маросими, инсоннинг гуноҳдан юз ўгирганини ва ҳаётини Худога бағишлаб, Унга итоаткорлик билан яшашга қарор қилганини билдиради. Исо Худонинг иродасини тўла бажариш учун Яҳё томонидан сувга чўмдирилган[2]. Исо бутун юрт бўйлаб таълим бериб юрганда, унинг шогирдлари ҳам Яҳёга ўхшаб одамларни сувга чўмдирар эдилар[3].

Исо Масиҳ осмонга кўтарилиб кетишидан олдин шогирдларига: “Боринглар, барча халқлардан шогирд орттиринглар. Уларни Ота, Ўғил ва Муқаддас Руҳ номи билан сувга чўмдиринглар”, деб амр берган[4]. Ўша пайтдан бери сувга чўмдирилиш маросими Исонинг ўлими ва тирилишининг тимсоли бўлиб хизмат қилиб келмоқда. Сувга чўмган инсон эски ҳаёти учун ўлиб, янги ҳаёт учун тирилган ҳисобланади[5]. Сувга чўмдирилиш яна имонлилар Исонинг қони орқали гуноҳдан покланганининг ҳам тимсолидир[6].

[1] Мисол учун, Чиқиш 29:1-4, 30:17-21, Левилар 14:8-9, Саҳрода 8:7 га қаранг, яна Забур 50:4, Ҳизқиёл 36:25 га қаранг.

[2] Матто 3:13-15
[3] Юҳанно 3:22-26, 4:1-3
[4] Матто 28:18-20

[5] 1 Бутрус 3:21, Римликлар 6:1-5, Колосаликлар 2:12

[6] Ҳаворийлар 22:16, 1 Юҳанно 1:7, Ибронийлар 10:10, 22

СУРГУН

Бу сўз остида одатда Исроил ва Яҳудо шоҳликлари душманлар томонидан босиб олиниб, аҳолисининг аксарият қисми бошқа юртга сургун қилинган давр назарда тутилади. Муқаддас Китобда баён қилинишича, Исроил ва Яҳудо халқлари Худонинг ҳукми оқибатида сургун қилинганлар, чунки улар Худонинг Мусо орқали тузган аҳдига содиқ бўлмаган эдилар[1].

Милоддан олдинги 722 йилда Оссурия Исроилни, яъни шимолий шоҳликни босиб олди. Оссурияликлар Исроил пойтахти Самарияни қўлга киритгандан кейин юрт аҳолисининг аксариятини Оссуриянинг турли ҳудудларига асир қилиб олиб кетдилар[2]. Исроил юртига эса ажнабий халқларни мажбурлаб кўчирдилар[3].

Милоддан олдинги 605 йилдан бошлаб, Бобилликлар Яҳудога, яъни жанубий шоҳликка қайта–қайта ҳужум қилдилар. Бу ҳужумлар оқибатида улар баъзи яҳудийларни Бобилга асирликка олиб кетдилар. Дониёр пайғамбар деб танилган ёш йигит ҳам мана шу асирлар орасида эди[4]. Ниҳоят, милоддан олдинги 586 йилда Бобилликлар Яҳудо пойтахти Қуддусни қўлга киритиб, уни вайрон қилдилар[5]. Юрт аҳолисининг аксариятини асир қилиб олиб кетдилар[6]. Асирга олинмаган яҳудийлар Мисрга қочиб бордилар[7].

Яҳудийлар Бобил сургунида бўлганларида ҳам ўзларига уй қурганлар, тижорат ва деҳқончилик билан шуғулланганлар. Улар ўз диний урф–одатларига риоя қилган ҳолда, миллий ўзлигини сақлаб қолганлар. Дониёр ва Ҳизқиёл пайғамбарлар мана шу сургун даврида фаолият кўрсатганлар. Кейинчалик Яҳудо юрти Форслар ҳукмронлиги остида бўлганда, яҳудийлардан баъзилари Зарубабел ва Эзра бошчилигида Яҳудога қайтиб борганлар ва Қуддусда Маъбадни қайта қуришни бошлаганлар[8]. Орадан йиллар ўтиб, Форс шоҳи хизматидаги яҳудий амалдори Нахимиё ҳам Яҳудога қайтган ва Қуддус деворларини қайта қуриш ишларига бошчилик қилган[9].

Кўп яҳудийлар она юртларидан узоқда яшашда давом этаверганлар. Жумладан, Эстер китобида Форс шоҳлигида яшаган яҳудийлар тўғрисида ҳикоя қилинган. Бу воқеалар милоддан олдинги бешинчи асрда Форс шоҳлигининг пойтахти Шушанда бўлиб ўтган. Бобил ва Мисрдаги Искандария шаҳарлари узоқ йиллар давомида яҳудийларнинг диний таълим марказлари бўлиб хизмат қилган.

[1] 4 Шоҳлар 17:7-23, 24:1-4, 2 Солномалар 36:13-21, Еремиё 25:1-11

[2] 4 Шоҳлар 17:5-6
[3] 4 Шоҳлар 17:24
[4] Дониёр 1:1-6
[5] 4 Шоҳлар 24:20-25:17, Еремиё 52:1-16

[6] 4 Шоҳлар 24:13-16, 25:11-12, 2 Солномалар 36:20, Еремиё 52:15, 28-30

[7] 4 Шоҳлар 25:25-26, Еремиё 43:1-7
[8] Эзра 1:1-5, 2:1-2, 70, 7:1-7
[9] Нахимиё 1:1-6:16

СУРИЯ

Муқаддас Китобда Фурот дарёсининг ғарб томонидаги ҳудудга нисбатан ишлатилган ном. Бу ерлар ҳозирги Сурия мамлакатининг бир қисмини, Туркиянинг жануби–шарқ томонини ва Ливанни ўз ичига олган. Милоддан олдинги 332 йилда Искандар Зулқарнайн бу ерларни босиб олган эди. Искандарнинг ўлимидан кейин Сурияда юнонлар сулоласи ҳукмронлик қилган. Милоддан олдинги 64 йилда Сурия Рим империяси томонидан босиб олинган. Юнон ва Рим ҳукмронликлари даврида Суриянинг пойтахти Антиохия шаҳри бўлган. Бу шаҳар ҳозирги Туркия мамлакатининг Антакия шаҳрига яқин эди. Суриянинг юнонлар истилосидан олдинги тарихи ҳақида тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун ОРАМ сўзига қаранг.

СУЯНГАН ҚОЯ

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ТАВРОТ

“Таврот” сўзи ибронийча “тўраҳ” сўзидан келиб чиққан бўлиб, маъноси “қонун” демакдир. Баъзан ибронийча “тўраҳ” сўзи тор маънода Муқаддас Китобнинг дастлабки бешта китобига — Ибтидо, Чиқиш, Левилар, Саҳрода, Қонунларга нисбатан ишлатилади. Ушбу таржимада ҳам “Таврот” сўзи одатда Муқаддас Китобнинг дастлабки бешта китобига ишора қилади. Бу китобларда дунёнинг яратилиши, Исроил халқининг Мусо бошчилигида Мисрдан чиқиши, Худо Мусо орқали Исроил халқига берган қонунлар ва кўплаб воқеалар баён этилган. Таврот китобларининг муаллифи Мусо пайғамбардир. Шу сабабдан баъзан Таврот “Мусонинг Таврот китоби”, “Мусонинг китоби” ёки “Мусонинг қонуни” деб аталади.

ТАВРОТ ТАФСИРЧИСИ

Мусонинг қонунларини мукаммал билган зиёли одам. Таврот тафсирчилари Худонинг қонунларидан халққа таълим берганлар. Уларнинг баъзилари ибронийча Муқаддас битиклардан нусха кўчириш билан шуғулланганлар. Таврот тафсирчилари Исроил халқи орасида обрў–эътиборга эга бўлиб, жамиятга кучли таъсир кўрсатганлар. Муқаддас Китобда тилга олинган тафсирчилар орасида энг кўзга ташланадигани руҳоний Эзрадир. Янги Аҳд даврида баъзи тафсирчилар Олий кенгаш аъзолари бўлганлар.

ТИНЧЛИК ҚУРБОНЛИГИ, ТИНЧЛИК НАЗРИ

ҚУРБОНЛИК сўзига қаранг.

ТИР

ФИНИКИЯ сўзига қаранг.

ТУТАТҚИ ҚУРБОНГОҲИ

ҚУРБОНГОҲ сўзига қаранг.

ТЎНҒИЧ ЎҒИЛ

Қадимда тўнғич ўғил юқори мақомга эга эди. Одатда тўнғич ўғил дуо қилинганда, унга алоҳида барака тиланарди[1]. Тўнғич ўғил укаларига қараганда икки ҳисса кўпроқ мерос оларди[2]. Отасининг вафотидан кейин тўнғич ўғил оила бошлиғи ҳисобланарди.

Тавротга кўра, Исроил халқининг ҳар бир оиласидаги тўнғич ўғил Худога тегишли бўлиб, Унга бағишланиши керак эди[3]. Барча тўнғич ўғилларнинг ўрнига левилар Муқаддас чодирда, кейинчалик эса Маъбадда хизмат қилганлар[4]. Тўнғич ўғилни қайтариб сотиб олишнинг рамзи сифатида руҳонийларга пул назр қилиб бериларди[5]. Худо Исроил халқининг тўнғич ўғилларини Мисрдаги охирги фалокатдан Фисиҳ қурбонлиги орқали қутқарганини ўша назр эслатиб турарди[6].

[1] Ибтидо 27:1-40, 48:12-20
[2] Ибтидо 25:29-34, Қонунлар 21:15-17
[3] Чиқиш 13:1-2, 11-16
[4] Саҳрода 3:11-13, 40-41
[5] Саҳрода 18:15-16
[6] Чиқиш 12:26-27

УЗУМ СИҚИШ ЧУҚУРИ

УЧРАШУВ ЧОДИРИ

Муқаддас чодирнинг яна бир номи[1]. Аммо Чиқиш 33:7-11 да “Учрашув чодири” ибораси Муқаддас чодирни эмас, балки Мусо пайғамбар Исроил қароргоҳидан ташқарида қурдирган бошқа бир чодирни билдиради. Ўша пайтда Муқаддас чодир ҳали ясалмаган эди[2]. Одамлар Мусо орқали Эгамиздан маслаҳат сўраш ниятида қароргоҳ ташқарисидаги чодирга келганлар. Эгамиз ўша чодирда Мусога гапирган.

[1] МУҚАДДАС ЧОДИР иборасига қаранг.

[2] Чиқиш 36:8-38

ФАЛАСТИН

Фаластин деган ном Филист халқининг[1] номидан келиб чиққан. Милоддан олдинги бешинчи асрдан бошлаб, “Фаластин” номи юнон ва лотин тилларида Филист халқининг еридан анча катта бўлган ҳудудга нисбатан ишлатилган. Бу ҳудуд Ўрта ер денгизидан бошлаб то Жалила кўлининг, Иордан дарёсининг ва Ўлик денгизнинг шарқидаги қирли ерларгача чўзилган. Бу ҳудуднинг шимол томонида Лубнон тоғлари, жануб томонида эса Нагав чўли бор эди. Муқаддас Китобда бу ерларнинг аксарият қисмига нисбатан Канъон номи ишлатилган. Бу ерлар Исроил халқи томонидан босиб олингандан кейин “Исроил юрти” деган ном билан танилган.

Тарих давомида Фаластиннинг чегаралари аниқ белгиланмаган. Милоддан олдинги 332 йилда бу ҳудуд Искандар Зулқарнайн томонидан босиб олинган. Милоддан олдинги 63 йилда эса Рим империясининг таркибига кирган. Милодий 135 йилда яҳудийларнинг Римга қарши кўтарган исёни бостирилган ва Рим ҳукумати Яҳудия ва Сурия вилоятларини бирлаштириб, у ерга “Сурия–Фаластина” деб ном берган. Кейинчалик Сурия бир нечта қисмга бўлиниб кетган ва Сурия–Фаластинанинг ҳудуди кичрайиб, бу ном фақатгина олдинги Яҳудия вилоятининг ҳудудини билдирадиган бўлди. Еттинчи асрда араблар бу ҳудудни босиб олганларидан кейин ҳам, шу ҳудуд расман “Фаластин” номи билан аталаверган. Замонавий даврларда Фаластиннинг чегаралари бир неча марта ўзгарган.

[1] ФИЛИСТ ХАЛҚИ, ФИЛИСТИЯ иборасига қаранг.

ФАРЗИЙ

Исо Масиҳ даврида яҳудийларнинг муҳим бир диний мазҳаби. Бу ном ибронийчада “алоҳида ажратилган” деган маънони билдирадиган сўздан келиб чиққан. Фарзийлар Таврот қонунларига қатъий риоя қилардилар, айни пайтда оғзаки равишда тарқалган урф–одатларга ҳамда покланиш удумларига ҳам изчил амал қилардилар. Фарзийлар мазҳабига фақатгина бир неча минг киши кирган бўлиб, умумий аҳолининг кичкина бир гуруҳини ташкил қиларди. Фарзийлар халқ орасида обрў–эътиборга эга эдилар. Улардан баъзилари Олий кенгаш аъзолари эдилар. Айрим фарзийлар Исо Масиҳга ишондилар, кўплари эса Исога ва Унинг таълимотига қарши чиқдилар.

ФАРИШТА

Худо яратган[1] ва Унинг хизматида бўлган самовий мавжудотлар[2]. Улар Худо билан самода истиқомат қилади[3]. Фаришталар инсон бўлмасалар–да, инсон қиёфасида ҳам зоҳир бўлганлар[4]. Муқаддас Китобга кўра, фаришталар Худонинг хабарларини инсонларга етказганлар, юз берадиган воқеаларни ва ваҳийларни тушунтириб берганлар. Исроил халқига Мусо орқали қонун берилганда ҳам фаришталар иштирок этишган[5]. Айрим ҳолларда фаришталар одамларни хавф–хатардан асраганлар[6]. Муқаддас Китобда иккита фариштанинг исми айтиб ўтилган. Булар — Микойил[7] ва Жаброил[8].

Муқаддас Китобдаги бир қатор оятларда баён қилинишича, фаришталарнинг баъзилари тўғри йўлдан озиб, ёвуз бўлиб қолганлар, улар шайтон бошчилигида Худога ва Унинг халқига қаршилик қилганлар[9]. Муқаддас Китобда айтиб ўтилган ёвуз руҳлар ва жинлар мана шу гуноҳкор фаришталарга ишора қилса керак.

[1] Колосаликлар 1:16
[2] Забур 102:20-21, Ибронийлар 1:7, 14
[3] Матто 18:10-11, Ибронийлар 12:22
[4] Ибтидо 18:1-2, Ибронийлар 13:2
[5] Қонунлар 33:2, Ҳаворийлар 7:53

[6] Ибтидо 19:1-23, Ҳаворийлар 12:6-11, 27:23-24

[7] Дониёр 10:13, Яҳудо 9, Ваҳий 12:7

[8] Дониёр 8:16, 9:21, Луқо 1:19, 26-27

[9] Аюб 1:6-7, Матто 12:22-25, 25:41, 2 Бутрус 2:4, Яҳудо 6, Эфесликлар 2:2, Ваҳий 12:7-9

ФИЛИСТ ХАЛҚИ, ФИЛИСТИЯ

Қадимги даврларда Филистиянинг аҳолиси Филист халқи деб юритиларди. Филистиянинг ҳудуди Синай ярим оролидан шимоли–шарқда, Ўрта ер денгизи қирғоғи бўйида жойлашган эди. Филистларнинг аждодлари Крит оролидан келиб чиққан бўлиши мумкин. Филистлар Канъон юртидаги халқлардан ажралиб турар, Исроил халқи баъзан уларни “суннатсизлар”, деб айтарди. Чунки аксарият маҳаллий халқлар орасида кенг тарқалган суннат қилиш одати Филистлар орасида йўқ эди. Филист халқи қуйидаги бешта шаҳар–давлатни — Ғазо, Ашқалон, Ашдод, Гат ва Эхронни барпо қилган эди. Милоддан олдинги ўн иккинчи асрда Филистлар ўз ерларини кенгайтириш ниятида Канъон юртини ғарб томондан босиб олишни бошладилар. Айни пайтда Исроил халқи Канъон юртига шарқ томондан бостириб келган, бунинг оқибатида иккала халқ ўртасида зиддият келиб чиқди. Шундай қилиб, шоҳ Довуд Филист халқини мағлуб қилгунга қадар, улар Исроил халқининг ашаддий душмани бўлиб қолди[1].

[1] 2 Шоҳлар 8:1, 1 Солномалар 18:1

ФИНИКИЯ

Исроилдан шимолда Ўрта ер денгизи бўйида жойлашган ҳудуд. Бу ҳудуд Тир, Сидон, Арвод ва Габол[1] шаҳар–давлатлари томонидан назорат қилинган. Ҳозирги Ливан мамлакатининг Ўрта ер денгизи бўйидаги ҳудуди қадимги Финикия ҳудудига тўғри келади.

[1] Библ номи билан ҳам маълум

ФИРЪАВН

Қадимги Миср шоҳларининг унвони.

ФИСИҲ БАЙРАМИ

Янги Аҳдда “Фисиҳ байрами” номи остида Фисиҳ зиёфати ва ундан кейин етти кун давомида нишонланадиган “Хамиртурушсиз нон байрами” назарда тутилган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун БАЙРАМЛАР сўзи остида берилган ФИСИҲ ЗИЁФАТИ ва ХАМИРТУРУШСИЗ НОН БАЙРАМИ ибораларига қаранг.

ФИСИҲ ЗИЁФАТИ

БАЙРАМЛАР сўзига қаранг.

ФИСИҲ ҚУРБОНЛИГИ

БАЙРАМЛАР сўзи остида берилган ФИСИҲ ЗИЁФАТИ иборасига қаранг.

ФОРС ШОҲЛИГИ

Қадимги қудратли шоҳлик. Форс шоҳлигининг пойтахти Бобил ҳозирги жанубий Ироқда жойлашган эди. Бу шоҳлик “Мидия ва Форс шоҳлиги” деб ҳам аталади, чунки Мидия бу шоҳликнинг муҳим вилоятларидан бири эди. Форс қонунлари “Мидия ва Форс қонунлари” деб аталган[1]. Дониёр пайғамбар Форс ҳукуматида юқори лавозимни эгаллаган эди[2]. Эстер китобида тасвирланган воқеалар Шушан қалъасида — Форс шоҳларининг қишки қароргоҳида юз берган. Ҳозирги Ўзбекистоннинг аксарият қисми ва умуман Ўрта Осиёнинг асосий ҳудуди милоддан олдинги олтинчи асрда Форс шоҳлиги таркибида бўлган. Тарихшунослар ўша даврдаги Форс шоҳлигини Аҳамонийлар давлати деб аташади.

[1] Эстер 1:19, Дониёр 6:8

[2] Дониёр 6:1-28

ХАЙИН ХАЛҚИ

Исроил халқи Канъон юртини эгалламасдан олдин ўша ерда яшаган халқлардан бири. Яна КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР ибораларига қаранг.

ХАМИРТУРУШСИЗ НОН БАЙРАМИ

БАЙРАМЛАР сўзига қаранг.

ХЕТ ХАЛҚИ

Эски Аҳд даврининг бошида бу ном Канъон наслидан бўлган Хетнинг авлодига нисбатан ишлатилган[1]. Иброҳим пайғамбар яшаган замонда Канъон юртида бир нечта халқлар истиқомат қилар эди[2]. Улардан бири Хет халқи эди. Хет халқидан бўлган Эфрўн исмли бир одам Иброҳимга Сорани дафн этиш учун ер сотган эди[3]. Кейинчалик Исроил халқи Канъонни босиб олганда, Хет халқини ҳам мағлуб қилганди. Шоҳ Сулаймон Хет авлодларини қарол қилиб ишлатган[4].

Қадимда ҳозирги Суриянинг шимолида яшаган бошқа бир халқ ҳам “Хет халқи” деб аталган[5]. Милоддан олдинги ўн еттинчи асрдан ўн иккинчи асргача бу Хет халқининг шоҳлиги буюк бир шоҳлик бўлиб, катта ҳудудни эгаллаган. Бу ҳудуд ҳозирги Туркиядан жануб томонга, Суриягача чўзилган эди. Кейинчалик Оссурия Хет халқини мағлуб қилиб, уларнинг ерларини босиб олган.

[1] Ибтидо 10:15

[2] КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР ибораларига қаранг.

[3] Ибтидо 23:1-20
[4] 3 Шоҳлар 9:20-21
[5] 3 Шоҳлар 10:29, 4 Шоҳлар 7:6

ХИВ ХАЛҚИ

Исроил халқи Канъон юртини эгалламасдан олдин ўша ерда яшаган халқлардан бири. Хив халқи Канъон юртининг марказий қисмида яшаган. Яна КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР ибораларига қаранг.

ХИЛХОНА

Қабристон ҳудудидаги жой. Йиллар, ҳатто асрлар давомида хилхонага бир уруғ–аймоққа қарашли марҳумлар дафн этилади[1].

[1] Ибтидо 47:29-30

ХОНТАХТА

ОЛТИН ХОНТАХТА иборасига қаранг.

ХОЧ

Рим империясида ўлим жазосининг бир тури жазога маҳкум бўлган одамни хочга михлаш эди. Узун ходага бошқа бир ёғочни кўндалангига михлаб ёки арқон билан боғлаб хоч ясаларди. Одатда жиноятчи ўзи михланадиган хочнинг кўндаланг ёғочини ҳукм ижро этиладиган жойга кўтариб олиб борар эди[1]. Жиноятчининг қўллари ва оёқлари хочга михланарди, кейин хоч тик қилиб, махсус ковланган чуқурга ўрнатиларди. Хочга михланган одам нафас олишга ниҳоятда қийналарди. У жуда қаттиқ азоб чекиб, қийналиб жон берарди. Бу жараён бир неча соат, ҳаттоки бир неча кун давом этарди. Баъзан хочдаги одамнинг ўлимини тезлатиш учун сипоҳлар унинг оёқларини уриб синдиришар эди[2].

Хочга михлаш энг даҳшатли ва шармандали жазо ҳисобланар эди. Фақатгина қотиллар, ваҳший жиноятчилар ва Рим империяси душманлари шундай жазога тортилар эди. Жиноятчи очиқ жойда оломоннинг кўзи олдида яланғоч ҳолда жазоланарди[3]. Бундан мақсад жиноятчини шарманда қилиш ва жиноятларнинг олдини олиш эди. Яҳудийлар ёғочга қоқилган одамни Худо лаънатлаган деб ҳисоблашарди[4]. Янги Аҳдда баъзан “ёғоч” дейилганда “хоч” назарда тутилган[5].

[1] Луқо 23:26 га ва ўша оятнинг иккинчи изоҳига қаранг.

[2] Юҳанно 19:31-33
[3] Юҳанно 19:23
[4] Қонунлар 21:23, Галатияликлар 3:13
[5] Ҳаворийлар 5:30, 1 Бутрус 2:24

ХУДО

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ХУДОДАН ҚЎРҚИШ

Ҳар бир инсоннинг муқаддас Худога муносабатини билдирадиган ибора. Инсоннинг ишларини, яхши ёки ёмон бўлишидан қатъи назар, ҳукм қиладиган — Худо[1]. Худодан қўрқадиган одам ҳар доим Унинг улуғворлигидан ҳайратланади. Бундай одам Худодан қўрқиш билан бирга Уни севади, натижада Худога сидқидилдан ишонади ва Унинг амрларига бўйсунади. Муқаддас Китобга кўра, Худодан қўрқиш доноликнинг ва илму маърифатнинг бошидир, камтарлик ва ҳаёт манбаидир[2]. Эгамиздан қўрққан инсон ёвузликдан юз ўгиради, тўғри яшайди ва Худонинг номини улуғлайди[3]. Ишаё пайғамбар башорат қилган солиҳ ҳукмдорнинг юксак фазилатларидан бири Эгамиздан қўрқишдир[4]. Бу солиҳ ҳукмдор Исо Масиҳ эканлиги кейинчалик аён бўлди.

[1] Воиз 12:13-14, 2 Коринфликлар 5:10

[2] Ҳикматлар 1:7, 9:10, 14:26-27, 15:33, 22:4, Аюб 28:28

[3] Ҳикматлар 3:7, 8:13, 14:2, Малаки 3:16

[4] Ишаё 11:2-3

ХУДОЙИ ТАОЛО

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ХУДОЛАР

Муқаддас Китобда, одатда бу сўз бутпараст халқлар сиғинадиган худоларни билдиради. Муқаддас Китобда баён қилинишича, Эгамиз Худо барча худолардан устун[1]. Бу “худолар” беҳуда бутлар деб ҳам аталади[2], баъзи бир оятларда эса жинлар деб тасвирланади[3].

[1] Мисол учун, Чиқиш 12:12, 18:9-11 га қаранг.

[2] Чиқиш 20:3-5, Забур 95:4-5, Ишаё 42:17, 44:6-20

[3] Қонунлар 32:16-17, Забур 105:36-38, 1 Коринфликлар 10:19-20, яна ЖИН ва ФАРИШТА сўзларига қаранг.

ХУДОНИНГ АЗИЗЛАРИ, ХУДОНИНГ АЗИЗ ХАЛҚИ

Бу ибораларнинг сўзма–сўз таржимаси “муқаддаслар” бўлиб, Худога бағишланган, Унинг хизмати учун ажратилган одамлар деган маънони ифодалайди. Бу иборалар Худога тегишли одамларни билдириб, Эски Аҳдда бир неча марта Исроил халқига нисбатан[1], Янги Аҳдда эса Исо Масиҳнинг издошларига нисбатан ишлатилади[2].

[1] Ишаё 63:18, Дониёр 7:18, 21, 8:24

[2] Ҳаворийлар 9:13, 1 Коринфликлар 6:1, 2 Коринфликлар 1:1, Эфесликлар 1:15, Филиппиликлар 4:22, Ваҳий 11:18

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ

Муқаддас Китобда Худога нисбатан бир неча ибронийча ва юнонча номлар, иборалар ишлатилган. Эски Аҳдда ибронийча номлар, Янги Аҳдда юнонча номлар қўлланган. Қуйидаги рўйхатда Худо номларининг ўзбекча эквиваленти келтирилган, керакли ўринларда ибронийча ва юнонча номлар берилган бўлиб, маънолари изоҳланган. Баъзан қуйидаги сабабларга кўра, бу номлар ва иборалар бошқача таржима қилинган бўлиши мумкин: 1) Асл матннинг маъносини тўғри тушуниш учун[1]. 2) Ўзбек тилидаги мавжуд табиий ибораларни қўллаш учун[2]. 3) Ўзбекча таржима равон чиқиши учун[3].

ХУДО

Ибронийчада Эл ёки Элоҳим, юнончада Теос. Бу номлар бутун коинотнинг яратувчиси Худога нисбатан ишлатилган асосий номлардир.

ЭГАМ, ЭГАМИЗ…

Ибронийчада ЙҲВҲ[4], юнончада Куриос. Эски Аҳдда ЙҲВҲ Худонинг исмидир. Аслида ибронийча сўзлар унли ҳарфларсиз ёзилган. Қадимги иброний тилининг қонуниятига мувофиқ, ибронийча сўзларнинг фақат ундош ҳарфлари ёзилган. Ибронийча ёзувларни ўқиганлар қайси ўринда қандай унли товуш талаффуз этилиши кераклигини билардилар. Аммо ҳозирда ЙҲВҲ ундошлари билан қайси унли товушлар ишлатилгани маълум эмас. Яҳудийлар Худонинг исмини жуда ҳам муқаддас деб билганлари учун, Эски Аҳд даврининг охирларига келиб[5], бу исмни айтмай қўйган эдилар. Улар Эски Аҳдни ўқиганларида матндаги ЙҲВҲ сўзининг ўрнига “Эгам, Хўжайиним” маъносини берадиган Адонай[6] сўзини ишлата бошладилар. Яҳудий олимлари биринчи марта Эски Аҳдни қадимги юнон тилига ўгирганларида, ЙҲВҲ сўзини “Эга, Хўжайин” маъносини берадиган юнонча Куриос сўзи билан таржима қилганлар. Ўшандан бери Эски Аҳднинг кўп таржималарида ЙҲВҲ сўзи ўрнига “Эга, Хўжайин” маъносини берадиган сўз ишлатилади. Мазкур таржимада ҳам бу сўз “Эгам, Эгамиз…” деб берилган. Кўпчилик олимлар ЙҲВҲ сўзини ибронийчадаги бор бўлмоқ феълининг илк шакли бўлиши мумкин, деб таъкидлайдилар. Шу фикрга кўра, ЙҲВҲ сўзи “У бордир”, яъни У абадийдир, ҳеч қачон ўзгармайди ёки “У бор бўлишга сабабдир”, яъни ҳар бир нарсанинг келиб чиқишига сабабчи Удир, деган маънони билдиради.

Янги Аҳдда Куриос сўзи аксарият ҳолларда Исо Масиҳнинг унвони сифатида ишлатилган бўлиб, мазкур таржимада Раббий, Раббим, Раббимиз… деб берилган[7]. Баъзи ҳолларда Куриос сўзи Янги Аҳдда Худога нисбатан ишлатилган бўлиб, Унинг Эски Аҳддаги айрим фазилатларини ифодалайди. Бундай ҳолларда мазкур таржимада Куриос сўзи “Эгамиз” деб берилган. Янги Аҳдда кам ишлатилган “Олий ҳукмдор, хўжайин” маъносини билдирувчи юнонча Деспотес сўзи ҳам “Эгамиз” деб таржима қилинган.

РАББИЙ, РАББИМ, РАББИМИЗ…

Ибронийчада Адон, юнончада Куриос. Эски Аҳдда Адон[8] сўзи кўпинча Худога нисбатан ишлатилган илоҳий унвон бўлиб, Худо Исроил халқининг самовий Шоҳи эканлигини билдиради. Янги Аҳдда Куриос сўзи Исо Масиҳга нисбатан ишлатилган бўлиб, Унинг илоҳийлигини ва шоҳ сулоласига мансублигини билдиради. Шунинг учун мазкур таржимада бу сўз “Раббий”, “Раббим Исо” ёки “Раббимиз Исо” деб берилган. Адон ва Куриос сўзлари унвон сифатида шоҳларга, обрўли муаллимлар ва пайғамбарларга иззат–ҳурматни ифодалаш учун ҳам ишлатилган. Бундай ҳолатларда бу унвонлар матнга тўғри келадиган сўзлар[9] билан таржима қилинган. Янги Аҳдда бирор киши Исо Масиҳга Куриос деб мурожаат қилганда мазкур таржимада вазиятга ва матн мазмунига тўғри келадиган сўз танланган.

ЭГАМ ХУДО, ЭГАМИЗ ХУДО…

Ибронийчада ЙҲВҲ Эл-[10]. Бунинг сўзма–сўз таржимаси ЙҲВҲ менинг Худойим, ЙҲВҲ бизнинг Худойимиз…. Янги Аҳднинг юнонча матнида бу ном Куриос ҳо Теос деб берилган. Яна ЭГАМ ва ХУДО сўзларига қаранг.

ПАРВАРДИГОР ЭГАМ, ПАРВАРДИГОР ЭГАМИЗ

Ибронийчада ЙҲВҲ Элоҳим. Яна ЭГАМ ва ХУДО сўзларига қаранг.

ЭГАМ РАББИЙ, ЭГАМИЗ РАББИЙ

Ибронийчада Адонай ЙҲВҲ. Яҳудийлар Эски Аҳд битикларини ўқиганларида ибронийча матндаги ЙҲВҲни Элоҳим деб ўқиганлар. Яна РАББИЙ, ЭГАМ ва ХУДО сўзларига қаранг.

РАББИЙ ХУДО, РАББИМ ХУДО, РАББИМИЗ ХУДО

Ибронийчада Адонай Элоҳим ёки Адонай Эл-[11]. Яна РАББИЙ ва ХУДО сўзларига қаранг.

САРВАРИ ОЛАМ

Ибронийчада ЙҲВҲ Сабаот. Сабаот сўзи қўшинлар маъносини беради. ЙҲВҲ Сабаот деган ном Эгамиз еру осмондаги қудратли қўшиннинг буюк лашкарбошиси эканлигини билдиради. Янги Аҳднинг юнонча матнида бу ном — Куриос Сабаот. Яна ЭГАМ сўзига қаранг.

ПАРВАРДИГОРИ ОЛАМ

Ибронийчада Элоҳим Сабаот, сўзма–сўз таржимаси қўшинлар Худоси. Маъно жиҳатдан ЙҲВҲ Сабаот иборасига ўхшайди[12]. Элоҳим Сабаот деган ном Худо еру осмондаги қудратли қўшиннинг буюк лашкарбошиси эканлигини билдиради. Яна ХУДО сўзига қаранг.

ҚОДИР ХУДО

Ибронийчада Эл Шаддай ёки Шаддай. Шаддай сўзининг маъноси аниқ эмас, лекин кўп олимлар бу сўзни “тоғнинг Худоси” деб изоҳлайдилар. Тоғлар куч–қудрат рамзи бўлгани учун, кўп таржималарда бу сўз Худонинг қудратини ифодалайдиган ном сифатида берилган. Янги Аҳдда юнонча Пантократор сўзи “Қодир Худо” деб таржима қилинган. Бу юнонча сўз “ҳар нарсага қодир” деган маънони билдириб, баъзан Теос, яъни Худо сўзи билан бирга қўлланган. Юнонча матнда дунамис, яъни қудрат сўзи баъзан Худога нисбатан ишлатилган. Бундай ҳолларда ҳам бу сўз “Қодир Худо” деб таржима қилинган. Яна ХУДО сўзига қаранг.

ХУДОЙИ ТАОЛО

Ибронийчада Эл Элён ёки Элоҳим Элён, сўзма–сўз таржимаси Энг юксак Худо. Шунингдек, Элён сўзи алоҳида ҳам ишлатилади, унинг сўзма–сўз таржимаси энг юксак Зот. Бу сўз Худо энг буюк, энг қудратли, бутун коинот Ҳукмдори эканлигини билдиради. Элён айбсизларни оқлайди, фосиқ ва ёвузларни жазолайди. Янги Аҳднинг юнонча матнидаги Ҳупсистос сўзи “Худойи Таоло” деб таржима қилинган. Ҳупсистос сўзи “энг юксак Зот” деган маънони билдириб, баъзан Теос, яъни Худо сўзи билан бирга қўлланган. Яна ХУДО сўзига қаранг.

САМОВИЙ ХУДО

Ибронийчадан ва юнончадан сўзма–сўз таржимаси осмон Худоси, осмон ва ер Худоси ёки осмон Эгаси.

БАРҲАЁТ ХУДО

Ибронийчадан ва юнончадан сўзма–сўз таржимаси тирик Худо. Бу ном Худо доимо ҳаракатда эканини, У Ўз халқига ғамхўрлик қилаётганини билдиради.

МУҚАДДАС ХУДО

Ибронийчадан ва юнончадан сўзма–сўз таржимаси муқаддас Зот. Худонинг бу номини пайғамбарлар, айниқса Ишаё пайғамбар кўп ишлатган. “Муқаддас Худо” деган ном Исроил халқининг Худоси бутун борлиқдан устун ва тенгсиз эканлигини билдиради. У танҳо, ҳақиқий Худодир.

ҚОЯ, СУЯНГАН ҚОЯ

Ибронийчадан сўзма–сўз таржимаси қоя. Бу сўз Худога умид боғлаганларни Унинг Ўзи ҳимоя қилишини, соғ–омон сақлашини, Худонинг ўзгармаслигини ва тамомила ишончлилигини билдиради.

ОТА, ОТАМ ХУДО, ОТАМИЗ ХУДО…

Эски Аҳднинг баъзи парчаларида Худо Исроил халқининг Отаси, деб таърифланган[13]. Янги Аҳдда эса Худо Ўз халқининг Отаси эканлиги ҳақидаги тушунча янада ёрқин ифодаланган. Исо Масиҳ Худони Ота деб чақирган. Шу тариқа Исо Ўзини Худонинг ягона Ўғли эканини, Отаси Худо томонидан бу дунёга юборилганини ва У билан яқин муносабатда эканини таъкидлаган[14]. Шунингдек, Исо Ўз шогирдларига ҳам Худони самодаги ҳақиқий Ота деб билишни ўргатган. Исога ишониб, Унга эргашганлар Худо билан яқин муносабат ўрнатиб, Худонинг комил севгисидан баҳраманд бўладилар. Худо меҳрибон отадай уларга ғамхўрлик қилади[15].

[1] Масалан, Ибтидо 4:1 да Худонинг “Эгам” деган номи “Худо” деб таржима қилинган, акс ҳолда, китобхон “Эгам” сўзини Момо Ҳаво Одам Атога нисбатан ишлатган, деб нотўғри тушуниши мумкин.

[2] Масалан, ибронийчадаги “Эгамиз ҳақи” ибораси ўзбекчага “Худо ҳақи” деган табиий ибора билан таржима қилинган.

[3] Масалан, баъзи ҳолларда ибронийча ва юнонча матнда Худонинг номлари ишлатилган ўринларда ўзбекчада олмошлар ишлатилган, ибронийча ва юнонча матндаги олмошлар ўрнида эса ўзбекчада Худонинг номлари ишлатилган.

[4] Йаҳвеҳ деб талаффуз қилинган бўлиши мумкин.

[5] тахминан милоддан олдинги 400 йиллар

[6] Адонай ибронийчадаги Адон сўзининг махсус кўплик шакли бўлиб, фақат Худога нисбатан қўлланилади.

[7] РАББИЙ, РАББИМ, РАББИМИЗ… сўзларига қаранг.

[8] Адонай ибронийчадаги Адон сўзининг махсус кўплик шакли бўлиб, фақат Худога нисбатан қўлланилади. Бу сўзнинг бирлик шакллари Адон ва Адоний одатда одамга нисбатан ишлатилади, аммо айрим ҳолларда Худонинг унвони маъносида келган.

[9] масалан, жаноби олийлари, ҳазрат

[10] Ибронийчада Эл сўзи қўшимчалар билан ишлатилади.

[11] Ибронийчада Эл сўзи қўшимчалар билан ишлатилади.

[12] САРВАРИ ОЛАМ иборасига қаранг.

[13] Мисол учун, Ишаё 63:16, 64:8, Еремиё 3:19, Хўшея 11:1 га қаранг.

[14] Яна ХУДОНИНГ ЎҒЛИ иборасига ва МАСИҲ сўзига қаранг.

[15] Матто 5:48, Луқо 22:29

ХУДОНИНГ РУҲИ

“Руҳ” деб таржима қилинган ибронийча ва юнонча сўзлар яна “нафас”, “шамол” маъноларини ифодалайди. Худонинг Руҳи дунё яратилишида бевосита иштирок этган[1]. Эски Аҳдда баён қилинишича, Худонинг Руҳи инсонларни қамраб олган, уларга турли вазифаларни бажариш учун куч берган[2]. Худонинг Руҳи баъзи одамларни Худонинг сўзларини гапиришга ундаган[3]. Худо Ўз Руҳини бир кун келиб бутун одамзод устига ёғдиришини Йўэл пайғамбар орқали ваъда қилган[4].

Янги Аҳдда Худонинг Руҳи Муқаддас Руҳ деб аталади. Муқаддас Руҳ орқали одамлар Худонинг сўзларини айтадилар, баъзан мўъжизалар кўрсатадилар. Яҳё пайғамбар башорат қилиб, Исо Масиҳ инсонларни Муқаддас Руҳга чўмдиради, деб айтган[5]. Яҳё пайғамбар Исони сувга чўмдирганда, Муқаддас Руҳ Исонинг устига каптар шаклида тушган[6] ва У Муқаддас Руҳга тўлган[7]. Исо Масиҳ Муқаддас Руҳ бошчилигида яшаган.

Исо ўз шогирдларига, Отам сизларга йўл–йўриқ кўрсатиш ва куч–қудрат ато қилиш учун Муқаддас Руҳни юборади, деб ваъда берган[8]. Исо осмонга кўтарилгандан кейин мана шу ваъда амалга ошди[9]. Шундай қилиб, Йўэл пайғамбарнинг бир неча асрлар олдин айтган башорати бажо бўлди[10]. Исонинг шогирдлари одамларни тавба қилишга, сувга чўмишга ва Муқаддас Руҳни қабул қилишга даъват этганлар[11]. Исо Масиҳга ишонган ҳар бир инсоннинг юрагида Муқаддас Руҳ яшайди. Муқаддас Руҳ уларнинг Худога тегишли эканлигини ва нажот кафили Ўзи эканлигини тасдиқлайди[12]. Муқаддас Руҳ имонлиларга ҳар хил инъомлар беради, улар бу инъомлари билан Худога ва бошқаларга хизмат қиладилар[13]. Имонлилар Муқаддас Руҳ бошчилигида ҳаёт кечирадилар ва Муқаддас Руҳ туфайли улардаги хислату фазилатлар Худога манзур бўлади[14].

[1] Ибтидо 1:2

[2] Чиқиш 31:3, Ҳакамлар 14:6, 1 Шоҳлар 11:6-7, 16:13

[3] 1 Солномалар 12:18, 2 Солномалар 15:1-7, 20:14-15, Ҳизқиёл 11:5, Михо 3:8

[4] Йўэл 2:28-29
[5] Матто 3:11
[6] Луқо 3:22
[7] Луқо 4:1, 10:21, Юҳанно 3:34

[8] Луқо 24:49, Юҳанно 14:16-17, 26, 16:7-15, 20:22, Ҳаворийлар 1:4-5, 8

[9] Ҳаворийлар 2:1-4
[10] Ҳаворийлар 2:14-21
[11] Ҳаворийлар 2:38, 19:1-6

[12] Римликлар 8:15-16, 2 Коринфликлар 1:21-22, Эфесликлар 1:13-14

[13] 1 Коринфликлар 12:4-11

[14] Галатияликлар 5:22-25

ХУДОНИНГ УЙИ

Бу ибора Муқаддас чодирга, кейинчалик эса Маъбадга ишора қилган. МУҚАДДАС ЧОДИР иборасига ва МАЪБАД сўзига қаранг.

ХУДОНИНГ ШОҲЛИГИ

Худонинг инсонлар ҳаётидаги ҳукмронлигига ва ҳар бир яратилган мавжудотнинг охиратда янгиланишига ишора. Исо Масиҳ: “Худонинг Шоҳлиги яқинлашди”, деб ваъз қиларди, У Ўз мўъжизалари орқали бу Шоҳлик ҳақиқатан ҳам мавжуд эканлигини кўрсатарди. Исо Масиҳ одамларга: “Худонинг Шоҳлиги сизларнинг орангизда”, деб таълим берган[1]. Инсонларнинг гуноҳлари Исо Масиҳ орқали кечирилганда, улар Худонинг Шоҳлигига кирадилар[2]. Худонинг Шоҳлигига мансуб бўлган одамлар Худони ўзларининг Шоҳи деб тан оладилар ва ўзаро муносабатларида Худонинг фазилатларини намоён қиладилар. Шу орқали Худонинг Шоҳлиги инсонлар орасида эканлиги кўриниб туради. Келажакда эса Исо Масиҳ бутун дунёни ёвузлик ва қабиҳликдан поклагандан кейин Худонинг Шоҳлиги тўлиқ ўрнатилади[3]. Матто китобида Худонинг Шоҳлиги “Осмон Шоҳлиги” деб ҳам аталган.

[1] Луқо 17:20-21

[2] Колосаликлар 1:13-14

[3] Матто 25:31-46, 1 Коринфликлар 15:24-25, Ваҳий 11:15, 12:10

ХУДОНИНГ ЎҒЛИ, ХУДОЙИ ТАОЛОНИНГ ЎҒЛИ

Бу ибора унвон бўлиб, яҳудийлар интизорлик билан кутган халоскорга нисбатан ишлатилган. Яҳудийларнинг тасаввури бўйича, бу халоскор уларни душманлари қўлидан қутқаради ва бутун одамзод устидан абадий ҳукмронлик қилади. Бу халоскорга нисбатан одатда “Масиҳ” унвони ҳам ишлатилган[1]. “Худонинг Ўғли” ёки “Ўғил” унвонлари Исога нисбатан ишлатилганда, Исо интизорлик билан кутилган Масиҳ эканлигини билдиради. Бу унвонлар Исонинг Худо билан яқин муносабатини, Исо Худонинг номидан иш қилишини кўрсатади. Исо Масиҳ Ўзининг самовий Отасига бутунлай итоат этиб, садоқат билан хизмат қилган. Шу тариқа Исо самовий Отасига иззат–ҳурмат кўрсатган, Унинг фазилатларини Ўзида тўлиқ мужассам этиб, намоён қилган. Юҳанно 14:6-13, Колосаликлар 1:15, 19, Ибронийлар 1:2-3 га қаранг.

Афсуски, баъзилар “Худонинг Ўғли” деган унвонни нотўғри тушуниб, Исо жисмонан Худодан туғилган экан, деб ўйлайдилар. Аммо бу ақл бовар қилмайдиган мутлақо нотўғри фикр! Бундай фикр Муқаддас Китобда баён қилинган таълимотларга бутунлай зиддир. Янги Аҳдда баён қилинишича, Марям мўъжизавий равишда, Муқаддас Руҳнинг қудрати билан Исога ҳомиладор бўлган[2].

Эски Аҳдда Худо Исроил халқини “тўнғич ўғлим” деб атаб, улар билан қанчалик яқин муносабат ўрнатганини кўрсатган[3]. Шунингдек, Худо Исроил шоҳини ҳам “Менинг ўғлим” деб атаган, чунки Исроил шоҳи Худонинг вакили сифатида халқ устидан ҳукмронлик қилган[4].

[1] Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун МАСИҲ сўзига қаранг.

[2] Матто 1:18-25, Луқо 1:26-38

[3] Чиқиш 4:22-23

[4] Забур 2:7 га ва ўша оятнинг изоҳига қаранг.

ХУШХАБАР

Эски Аҳд пайғамбарлари Масиҳ ҳақида кўп башорат қилганлар. Интизорлик билан кутилган Масиҳнинг келгани ҳақидаги хабар Янги Аҳдда Хушхабар деб аталади[1]. Мазкур Хушхабарнинг моҳияти қуйидагилардан иборат: келиши башорат қилинган Масиҳ Исодир. Исо одамзодни гуноҳ ва ўлим қудратидан халос қилиш учун келган, Исо Масиҳга ишонган ҳар бир инсон, миллатидан қатъи назар, Худонинг Шоҳлигига кира олади[2].

Исо Масиҳ ер юзидаги фаолияти давомида Ўз шогирдлари билан бирга: “Худонинг Шоҳлиги яқинлашди!” деб эълон қилиб, одамларни тавба қилишга ва Хушхабарга ишонишга даъват этган[3]. Исо Ўз таълимоти ва қилган ишлари орқали[4], шунингдек, хочда жон бериб, инсониятни гуноҳлардан халос қилгани ва учинчи куни ўликдан тирилгани орқали Ўзининг Масиҳ эканлигини исботлади[5]. Исо ўликдан тирилгандан кейин, одамлар Хушхабарни янада тўлиқроқ тушуна бошладилар. Исо осмонга кўтарилиб кетишидан олдин шогирдларига Хушхабарни бутун дунё бўйлаб тарқатиш вазифасини топширди[6]. Шогирдлар Исонинг Масиҳ, яъни Худо томонидан юборилган Нажоткор экани ҳақидаги Хушхабарни ёя бошладилар[7].

Хушхабар сўзи яна Янги Аҳд таркибидаги дастлабки тўртта китобга нисбатан ҳам ишлатилган. Бу Хушхабарларда Исо Масиҳнинг ҳаёти, фаолияти ва таълимоти баён қилинган.

[1] Луқо 2:10-11

[2] Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун МАСИҲ сўзига қаранг.

[3] Матто 10:7, Марк 1:14-15
[4] Луқо 4:16-21, 7:20-23
[5] Луқо 24:44-48, 1 Коринфликлар 15:1-4
[6] Матто 28:18-20, Ҳаворийлар 1:8
[7] Ҳаворийлар 4:12, 5:42

ХЎПТИР

Дон янчишда ишлатилган, остига учли тош ёки темир маҳкамланган оғир тахта.

ЧАЙЛА БАЙРАМИ

БАЙРАМЛАР сўзига қаранг.

ЧИРОҚПОЯ

Муқаддас чодирнинг Муқаддас хонасида турадиган чироқпоя[1]. Бу чироқпоя Худо кўрсатган намуна бўйича соф олтиндан зарб уриб ясалган эди. Чироқпоя еттита мойчироқни[2] ушлаб турар эди[3]. Кейинчалик Қуддусдаги Маъбаднинг Муқаддас хонасида ўнта чироқпоя бўлган[4]. Маъбаддаги бу чироқпояларнинг шакли Мусо Муқаддас чодир учун ясаттирган олтин чироқпояга ўхшаш бўлганми ёки йўқми, маълум эмас. Эҳтимол, бу чироқпоялар Закариё 4:2 да тасвирланган чироқпояга ўхшаш бўлгандир[5].

[1] Чиқиш 26:35
[2] МОЙЧИРОҚ сўзига қаранг.
[3] Чиқиш 25:31-40
[4] 3 Шоҳлар 7:49

[5] Луғатдан кейин илова қилинган “Расмлар ва лойиҳалар” бўлимида берилган “Шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбад” расмига қаранг.

ШАББАТ КУНИ

Яҳудийча ҳафтанинг еттинчи куни бўлиб, бизнинг ҳафта бўйича шанба кунидир. Бу кун муқаддас ҳисобланиб, дам олиш куни бўлган. Худонинг Мусо орқали берган қонунига кўра, Шаббат куни иш қилиш ман этилган эди[1]. Исроил халқи Шаббат кунини Худога шукроналар айтишга бағишлаган. Бу кунда руҳонийлар махсус қурбонлик келтирганлар[2]. Янги Аҳд даврига келиб, дин раҳнамолари Шаббат кунига оид мураккаб қоидалар тизимини яратганлар. Исо Ўз таълимоти ва қилган ишлари билан бу тизимга қарши чиқиб, одамларга дам олиш кунининг асл моҳиятини тушунтирган, инсон Шаббат куни учун эмас, балки Шаббат куни инсон учун яратилганини таъкидлаган[3].

[1] Чиқиш 20:8-11, 31:12-17, Левилар 23:3, Қонунлар 5:12-15

[2] Саҳрода 28:9-10

[3] Матто 12:1-14

ШАЙТОН

Самовий мавжудот, гуноҳкор фаришталарнинг[1] бошлиғи. Бу фаришталар ёвуз руҳлар, жинлар деб ҳам аталган. Шайтон Худога ва Худонинг халқига қарши чиқади. У ҳар доим ёвузлик пайида бўлиб, инсонларни алдайди ва уларни Худонинг йўлидан оздиради[2]. Исо Масиҳ кучли иродаси ва мўъжизалари орқали шайтондан устун эканлигини кўрсатди[3]. Янги Аҳдда, бир кун келиб шайтон бутунлай мағлуб бўлади, деб ёзилган[4].

“Шайтон” деган ном иброний тилидаги “душман, айбловчи” маъносини билдирадиган сўздан келиб чиққан[5]. Янги Аҳдда шайтон яна иблис ҳам дейилади. Иблис сўзи юнон тилидаги “туҳматчи” маъносини берадиган сўздан келиб чиққан. Янги Аҳдда баён қилинишича, шайтон одамларни васвасага солади[6]. У “бу дунёнинг ёвуз ҳукмдори”, “бу дунёнинг худоси” деб ҳам аталган[7].

[1] ФАРИШТА сўзига қаранг.

[2] Луқо 8:12, Юҳанно 8:44, Ваҳий 12:9

[3] Матто 4:1-11, Ҳаворийлар 10:38, 1 Юҳанно 3:8

[4] Матто 25:41, Ваҳий 20:10
[5] Закариё 3:1, Ваҳий 12:10
[6] Матто 4:3, 1 Салоникаликлар 3:5
[7] Юҳанно 12:31, 2 Коринфликлар 4:4

ШАРОБ НАЗРИ

НАЗР сўзига қаранг.

ШОПИРИШ

СОВУРИШ сўзига қаранг.

ШОҚУЛ

Бинокорликда девор, устун ва шу кабиларнинг вертикал ҳолатини аниқлаш учун ишлатиладиган, бир учига оғирлик боғланган ипдан иборат асбоб.

ШУКРОНА ҚУРБОНЛИГИ, ШУКРОНА НАЗРИ

ҚУРБОНЛИК сўзига қаранг.

ЭГАМ РАББИЙ, ЭГАМИЗ РАББИЙ

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ЭГАМ ХУДО, ЭГАМИЗ ХУДО…

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ЭГАМИЗДАН ҚЎРҚИШ

ХУДОДАН ҚЎРҚИШ иборасига қаранг.

ЭГАМИЗНИНГ РУҲИ

ХУДОНИНГ РУҲИ иборасига қаранг.

ЭГАМИЗНИНГ ФАРИШТАСИ

Содир бўладиган муҳим бир воқеа–ҳодиса тўғрисида одамларга хабар бериш учун, уларни ҳимоя қилиш учун ёки махсус бир топшириқни бажариш учун Эгамиз томонидан юборилган фаришта[1]. Муқаддас Китобда баён қилинишича, баъзан Худонинг Ўзи Эгамизнинг фариштаси қиёфасида зоҳир бўлган[2].

[1] ФАРИШТА сўзига қаранг.

[2] Мисол учун, Чиқиш 3:1-5, Ҳакамлар 6:11-24 га қаранг.

ЭГАМНИНГ УЙИ, ЭГАМИЗНИНГ УЙИ

Бу иборалар Муқаддас чодирга, кейинчалик эса Маъбадга ишора қилган. МУҚАДДАС ЧОДИР иборасига ва МАЪБАД сўзига қаранг.

ЭГАМ, ЭГАМИЗ…

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ЭДОМ, ЭДОМ ХАЛҚИ, ЭДОМЛИКЛАР

Бу халқ Ёқубнинг акаси Эсовдан[1] келиб чиққан[2]. Эдом халқи Ўлик денгизнинг жануби ва жануби–шарқидаги тақир Сеир[3] тоғларида яшаган. Бу халқ Исроил халқининг душмани бўлиб келган[4]. Довуд ҳукмронлиги даврида Исроил халқи Эдомликларни босиб олди[5]. Аммо Довуд ҳукмронлигидан кейин Эдом халқи аҳён–аҳёнда Исроилга қарши исён кўтариб турган ва ниҳоят, ўз мустақиллигига эришган эди[6].

[1] Ибтидо 25:25, 30 га ва Ибтидо 25:25 нинг биринчи изоҳига қаранг.

[2] Ибтидо 36:8-9

[3] Ибтидо 25:25 га ва ўша оятнинг иккинчи изоҳига қаранг.

[4] Саҳрода 20:14-21
[5] 2 Шоҳлар 8:13-14
[6] 3 Шоҳлар 11:14-22, 4 Шоҳлар 8:20-22

ЭНГ МУҚАДДАС ХОНА

Муқаддас чодирнинг, кейинчалик эса Маъбаднинг ичкари кичикроқ хонаси[1]. Бу хонада Аҳд сандиғи турар эди. Сулаймон қурдирган Маъбаднинг Энг муқаддас хонасида иккита карубнинг катта ҳайкали ҳам бор эди. Энг муқаддас хонани Муқаддас хонадан катта парда ажратиб турарди[2]. Тавротга кўра, фақат олий руҳоний бир йилда бир марта — Покланиш куни Энг муқаддас хонага кириши мумкин эди[3]. Ибронийларга мактубда ва Ваҳий китобида самовий Чодирнинг Энг муқаддас хонаси ҳақида айтиб ўтилган. Исо Масиҳ инсон қўли билан қурилмаган бу мукаммал Чодирда олий руҳоний бўлиб хизмат қиляпти[4].

[1] Луғатдан кейин илова қилинган “Расмлар ва лойиҳалар” бўлимига қаранг.

[2] ИЧКИ ПАРДА иборасига қаранг.

[3] БАЙРАМЛАР сўзи остида берилган ПОКЛАНИШ КУНИ иборасига қаранг.

[4] Ибронийлар 8:1-2, 9:11-12, 24, Ваҳий 15:5

ЭСКИ АҲД

Муқаддас Китобнинг биринчи қисми бўлиб, ўттиз тўққизта китобдан иборат. Одатда яҳудийлар, Эски Аҳд тўплами уч қисмдан иборат, деб айтадилар. Бу уч қисм қуйидагилардир: Таврот (Мусонинг қонуни деган ном билан ҳам юритилади), Пайғамбарлар битиклари (унинг таркибига баъзи тарихий китоблар ҳам кирган) ва Битиклар (Забур бу қисмнинг биринчи китобидир). Эски Аҳд қадимги иброний тилида, баъзи қисмлари эса орамий тилида бўлиб, милоддан олдинги ўн бешинчи асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб, тахминан минг йил давомида ёзилган. Эски Аҳднинг асосий мавзуси Худонинг Исроил халқи билан бўлган муносабатидир. Бу муносабат Худонинг Мусо орқали Исроил халқи билан тузган аҳдига асосланган.

Кейинчалик Худо Ўз халқи билан Исо Масиҳ орқали янги аҳд тузди[1]. Шу сабабга кўра, аввалги, яъни Мусо орқали тузилган аҳд “эски аҳд” деб ҳисобланади[2]. Милодий учинчи асрдан бошлаб, масиҳийлар ибронийча Муқаддас битикларни “Эски Аҳд” деб атайдиган бўлдилар. Исо Масиҳ Муқаддас битикларни мукаммал билган ва Ўз таълимотида улардан кўп иқтибослар келтирган.

[1] 1 Коринфликлар 11:25, Ибронийлар 8:6-13

[2] 2 Коринфликлар 3:14, Ибронийлар 8:6

ЭФОД

Ибронийча сўз бўлиб, олий руҳоний киядиган махсус кийимга нисбатан ишлатилган[1]. Эфодга тақилган кўкракпеч халтасида Урим ва Туммим деган муқаддас нарсалар сақланган. Айрим ҳолларда руҳонийлар Худонинг хоҳишини билиш учун Урим ва Туммимдан фойдаланишган[2].

Эски Аҳднинг баъзи оятларида эфод сўзи руҳонийлар киядиган либосга нисбатан ишлатилган бўлиб, бу либос зиғир матодан тикиларди[3]. Ҳакамлар китобида бу сўз бутни ёки одамлар фол очишда фойдаланган буюмни билдирган[4].

[1] Чиқиш 28:6-14 га ва РУҲОНИЙ сўзи остида берилган ОЛИЙ РУҲОНИЙ иборасига қаранг.

[2] Чиқиш 28:30, 1 Шоҳлар 23:9-12

[3] 1 Шоҳлар 2:18, 22:18, 2 Шоҳлар 6:14 га ва ўша оятларнинг биринчи, иккинчи ва учинчи изоҳларига қаранг.

[4] Ҳакамлар 8:27 га ва ўша оятнинг изоҳига қаранг.

ЭФРАЙИМ

Ёқуб ўғли Юсуф Мисрда икки ўғил кўрган бўлиб, каттаси Манаше, кенжаси Эфрайим эди. Эфрайим ва Манаше қабилалари Юсуфнинг шу икки ўғлидан келиб чиққан. Эфрайим кенжа ўғил бўлса ҳам, Ёқуб уни Манашедан юқори қўйиб, дуо қилган[1].

Шоҳ Сулаймон вафотидан кейин шимолдаги ўнта қабила жанубдаги Яҳудо ва Бенямин қабилаларидан ажралиб чиқди[2]. Бу ўнта қабила алоҳида давлатни ташкил қилиб, Исроил шоҳлиги[3] деб ном олди. Бу давлатнинг пойтахти Самария бўлди. Шимолдаги қабилалар орасида Эфрайим энг катта ва нуфузли қабила бўлгани боис, Эски Аҳднинг баъзи ўринларида Эфрайим деган ном ўнта қабилага ва улар ташкил қилган Исроил шоҳлигига нисбатан ишлатилган.

[1] Ибтидо 48:17-20
[2] 3 Шоҳлар 11:26-12:24
[3] шимолий шоҳлик ибораси билан ҳам маълум

ЭШИК КЕСАКИСИ

Эшик ўрнатилган чорчўп.

ЮНОН ТИЛИ ВА МАДАНИЯТИ

Эски Аҳд давридан кейин юнон тили ва маданияти қадимги дунёга катта таъсир кўрсатган. Милоддан олдинги 334 йилда Македония шоҳи Искандар Зулқарнайн ғарбий Осиёга юнон лашкарини тортиб борди. Искандар 11 йиллик ҳукмронлиги даврида, вафотига қадар, бутун Форс шоҳлигини мағлуб этиб, ўз ҳокимиятини ўрнатди. Собиқ Форс шоҳлигига ҳозирги Туркия, Миср ва Ўрта Осиёнинг аксарият қисми кирган эди. Қуддус шаҳри ҳеч бир қаршиликсиз Искандарга таслим бўлган. Искандар босиб олган жойларда маҳаллий халқларнинг динини ўзгартиришга ҳаракат қилмаган, ҳатто баъзи ҳолларда уларнинг одатларини ўзлаштириб олган. Искандар ҳукмронлиги даврида ҳам, ундан кейинги юнон ҳукмдорлари даврида ҳам қўлга киритилган ерларда янги шаҳарлар барпо қилинган, бу ерларга юнонлар жойлашиб олганлар. Бу, ўз навбатида, юнон тили, маданияти ва урф–одатларининг ёйилишига сабаб бўлган.

Шундай қилиб, юнон тили халқаро тилга айланди ва баъзи бир халқларнинг она тили ўрнини эгаллади. Эски Аҳд ибронийчадан илк бор юнон тилига милоддан олдинги 300-200 йилларда таржима қилинди. Бу таржима кейинчалик Септуагинта деб ном олди. Шу таржима туфайли ғайрияҳудийлар ва она тилини билмаган яҳудийлар Муқаддас Битикларни ўқиш имкониятига эга бўлдилар. Илк жамоат масиҳийлари Септуагинтадан кенг фойдаланганлар. Янги Аҳдда бу таржимадан кўп иқтибослар келтирилган.

Милоддан олдинги 175-164 йилларда Сурияда Юнон шоҳи Антиох IV ҳукмронлик қилган даврда Яҳудияда дин эркинлиги барҳам топди[1]. Яҳудия аҳолиси Антиохга қарши исён кўтариб, мустақилликка эришди. Улар яна Маъбадда Худога сажда қиладиган бўлдилар[2]. Милоддан олдинги биринчи асрда Яҳудия ўлкаси Рим империяси томонидан босиб олингандан кейин ҳам давлат, тижорат ишларида, таълим соҳасида юнон тили ишлатилаверди. Буни Янги Аҳдда ёзиб қолдирилган баъзи воқеаларда кўрса бўлади[3]. Кўп яҳудийларнинг ҳам юнонча, ҳам орамийча исмлари бўлган[4]. Янги Аҳд таркибига кирган барча китоблар кенг оммага тушунарли бўлиши учун юнон тилида ёзилган.

[1] Дониёр 8:12 изоҳига ва 9:27 нинг учинчи изоҳига қаранг.

[2] Юҳанно 10:22 изоҳига қаранг.
[3] Юҳанно 19:20, Ҳаворийлар 21:37-39
[4] Юҳанно 1:42, 11:16, Ҳаворийлар 9:36

ЮНОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ

ЮНОНЧА МАТН иборасига қаранг.

ЮНОНЧА МАТН

Бирлашган Муқаддас Китоб Жамиятлари томонидан нашр қилинган юнонча Янги Аҳднинг 4–нашри (“UBS4” деб аталади). Олимлар Янги Аҳднинг бу матнини ҳозиргача сақланиб келган ҳамма юнон қўлёзмаларини[1] синчиклаб ўрганиб чиққанларидан кейин нашрга тайёрлаганлар. Бу қўлёзмаларнинг баъзиларида Янги Аҳд тўлиқ ҳолда, баъзиларида эса парчалар ҳолида сақланиб қолган. Олимларнинг аксарияти бу матнни Янги Аҳднинг энг аниқ, пухта ва бугунги куннинг талабларига жавоб берадиган нусхаси, деб ҳисоблайдилар. Янги Аҳднинг ўзбекча таржимаси, кўп замонавий таржималар сингари, мана шу юнонча матнга асосланган.

ЮНОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ

Ҳозирги даврда Янги Аҳднинг тўлиқ матнидан ёки баъзи бир парчаларидан иборат юнонча қўлёзмаларнинг сони 5800 дан ортиқроқдир. Бу қўлёзмалардаги баъзи бир оятлар UBS4[2] деб аталган юнонча матндан бир оз фарқ қилади. Бу фарқлар Янги Аҳдда берилган таълимотларни тўғри тушунишимизга қийинчилик туғдирмайди. Ўзбекча таржимага берилган изоҳларда мана шу фарқларнинг баъзилари кўрсатиб ўтилган. Шу орқали китобхон маълум бир оят нима учун айрим фарқлар билан таржима қилинганини тушуниб олади.

Янги Аҳднинг сақланиб қолган қўлёзмалари бошқа қадимий китобларга қараганда анча кўп. Бу қўлёзмалар асл матндан қисқа давр ичида кўчирилган. Бошқа қадимий китоблар ҳақида шундай деб айтиш қийин. Масалан, Юҳанно Хушхабарининг бир парчаси милодий 125 йилларда кўчирилган деб тахмин қилинади[3]. Юҳанно Хушхабарининг асл матни эса фақатгина ундан тахминан 40 йиллар олдин, яъни милодий 85 йилларда ёзилган. Янги Аҳднинг бир нечта парчалари иккинчи асрларда, кўплаб нусхалари эса учинчи ва тўртинчи асрларда кўчирилган. Янги Аҳднинг энг қадимги тўлиқ нусхаси тўртинчи асрда кўчирилган бўлиб, Кодекс Синайтикус деб аталади. Бу қўлёзма Лондондаги Британия Кутубхонасининг кўргазмалар залида сақланади[4]. Олимлар кўп қўлёзмаларни таққослаш орқали матн кўчирилганда йўл қўйилган хатоларни аниқлайдилар. Шу йўсинда Янги Аҳд муаллифлари ёзган асл матн қайси бири эканлигини мутлақ ишонч билан айта оладилар. Янги Аҳд матнининг ишончлилигини тасдиқлайдиган далиллар қолган барча қадимий китобларникидан анча кўп.

[1] Қуйидаги ЮНОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ иборасига қаранг.

[2] ЮНОНЧА МАТН иборасига қаранг.

[3] Бу парчанинг фотонусхаси китоб охирида “Муқаддас Китоб қўлёзмаларининг фотонусхалари” деган қисмда келтирилган.

[4] Кодекс Синайтикуснинг фотонусхаси китоб охирида “Муқаддас Китоб қўлёзмаларининг фотонусхалари” деган қисмда келтирилган. Бу қўлёзмани интернет орқали кўрса ҳам бўлади.

ЯНГИ АҲД

Муқаддас Китобнинг иккинчи қисми бўлиб, йигирма еттита китобдан иборат. Ўзбек тилида Янги Аҳд яна Инжил номи билан ҳам маълум. Янги Аҳд китоблари милодий биринчи асрда, Исо Масиҳ осмонга кўтарилгандан кейин ёзилган. Бу китоблар қадимий юнон тилида ёзилган бўлиб, уларнинг асосий мавзуси Исо Масиҳнинг ҳаёти, фаолияти, таълимоти ва масиҳийларга берилган йўл–йўриқларидан иборат.

Қадимда Худо Мусо орқали Исроил халқи билан аҳд тузган эди, кейинчалик эса У Исо Масиҳ орқали Ўз халқи билан улуғроқ ва аълороқ ваъдаларга асосланган янги аҳд тузди[1]. Шунинг учун бу китоблар мажмуаси “Янги Аҳд” деб аталадиган бўлди.

[1] 1 Коринфликлар 11:25, Ибронийлар 8:6-13 га қаранг.

ЯНГИ ОЙ ШОДИЁНАСИ

БАЙРАМЛАР сўзига қаранг.

ЯҲУДИЙ

“Яҳудий” сўзи Ёқуб ўғли Яҳудонинг исмидан келиб чиққан[1]. Милоддан олдинги 586 йилда Бобилликлар Яҳудо юртини, яъни жанубий шоҳликни босиб олиб, аҳолисининг аксариятини Бобилга асир қилиб олиб кетганлар[2]. Бобилдаги етмиш йиллик асирлик даврида ва ундан кейин “яҳудий” сўзи Яҳудо халқига ва жамики Исроил қабилаларининг авлодларига нисбатан ишлатилиб, миллат маъносини билдирувчи сўзга айланган.

[1] ЯҲУДО сўзига қаранг.

[2] БОБИЛ сўзига қаранг.

ЯҲУДИЯ

Бу ном фақат Янги Аҳд китобларида ишлатилган бўлиб, одатда Ўлик денгизнинг ғарб томонидаги қирли ерларни билдирарди. Эски Аҳд даврида бу ерлар Яҳудо қабиласининг ҳудуди бўлган. Қуддус шаҳри ва Исо Масиҳ туғилган Байтлаҳм шаҳри мана шу қирли ерларда жойлашган эди. Шунингдек, Янги Аҳд даврида “Яҳудия” Рим империяси таркибига кирган вилоят бўлган. Бу вилоятнинг ҳудуди нафақат Ўлик денгизнинг ғарб томонидаги ерларни, балки шимолдаги Самария ҳудудини ва ғарбдаги Ўрта ер денгизи бўйидаги ерларни ўз ичига оларди. Баъзан эса, жумладан, Луқо Хушхабарида Яҳудия номи бутун қадимги Фаластинга[1] нисбатан ишлатилган.

[1] ФАЛАСТИН сўзига қаранг.

ЯҲУДО

Ёқубнинг ўн иккита ўғлидан бири бўлиб, Яҳудо қабиласининг бобокалони эди. Яҳудо қабиласи Исроил юртининг жанубий қисмидаги энг катта қабила бўлган. Шоҳ Сулаймон вафотидан кейин шимолдаги ўнта қабила жанубдаги Яҳудо ва Бенямин қабилаларидан ажралиб чиқди[1]. Яҳудо ва Бенямин қабилалари алоҳида давлатни ташкил қилиб, Яҳудо шоҳлиги[2] деб ном олди. Бу давлатнинг пойтахти Қуддус бўлди. Эски Аҳднинг баъзи ўринларида жанубдаги бу иккала қабилага Яҳудо халқи деган ном, бу қабилалар ташкил қилган давлатга нисбатан Яҳудо юрти деган ном қўлланган.

Милоддан олдинги 586 йилда Бобилликлар Яҳудо юртини босиб олиб, аҳолисининг аксариятини Бобилга асир қилиб олиб кетганлар[3]. Етмиш йилдан кейин, Форс империяси ҳукмронлиги даврида сургундаги яҳудийларнинг баъзилари Яҳудога қайта бошлади. Улар Қуддусдаги Маъбадни ва шаҳар деворларини қайта қурдилар[4]. Қуддус шаҳри атрофида яшаётган яҳудийларнинг ҳудуди собиқ Яҳудо шоҳлигидан кичик эди. Бу ҳудуд Искандар Зулқарнайн томонидан босиб олингандан кейин “Яҳудия” деган ном билан маълум бўлган.

[1] 3 Шоҳлар 11:26-12:24
[2] жанубий шоҳлик ибораси билан ҳам маълум
[3] 4 Шоҳлар 25:1-21
[4] Эзра 1:1-11, Нахимиё 1:1-2:8

ЎРАМА ҚОҒОЗ

Папирус ёки ошланган теридан қилинган узун ўралган қоғоз. Қадимги пайтларда китоблар одатда ўрама қоғоз шаклида бўлган.

ҚАДИМИЙ ЛОТИНЧА ТАРЖИМА

ИБРОНИЙЧА МАТН иборасига қаранг.

ҚАДИМИЙ СУРЁНИЙЧА ТАРЖИМА

ИБРОНИЙЧА МАТН иборасига қаранг.

ҚАДИМИЙ ЮНОНЧА ТАРЖИМА

ИБРОНИЙЧА МАТН иборасига қаранг.

ҚАРОЛ

Хизматкорнинг бир тури бўлиб, шоҳ томонидан мажбурий хизматга олинган, иқтисодий жиҳатдан шоҳга қарам бўлган шахс.

ҚОДИР ХУДО

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ҚОНУН

Ушбу таржимада “қонун” ёки “қонунлар” сўзлари кўпинча Худонинг Мусо орқали Исроил халқига берган қонун–қоидаларига ишора қилади. Бу қонун–қоидалар Тавротда ёзилган. Қонунларда Худонинг Исроил халқи билан тузган аҳд шартлари ва қоидалари қайд этилган.

Қонунлар ўнта амр билан бошланган[1]. Бу амрларни Худо Ўз қўли билан икки тош лавҳага ёзган. Бу лавҳалар Аҳд сандиғида сақланган[2]. Қонунларнинг тўлиқ мажмуаси Исроил халқининг диний ва ижтимоий ҳаётига оид кўплаб батафсил қоидаларни ўз ичига олган. Худога сажда қилиш, қурбонликлар ва назрлар келтириш, поклик, Шаббат кунига риоя қилиш, байрамларни нишонлаш, ворислик, йўқолган ёки ўғирланган нарсалар, ҳалол ва ҳаром жониворлар, ахлоқий ҳаётга оид йўл–йўриқлар ва қоидалар шулар жумласидандир.

Исроил халқи қонунларни бажариш орқали Худога бўлган садоқатини яққол кўрсатарди[3]. Исо Масиҳ, барча қонунлар “Эгангиз Худони бутун қалбингиз билан, жону дилингиз билан, бутун онгингиз билан севинг” ва “Ўзгани ўзингизни севгандай севинг” деган амрларда мужассамдир, деб айтган[4]. Қонунлар Худонинг эзгулик ва солиҳлик мезони бўлиб хизмат қилади, инсоннинг гуноҳкор эканлигини очиқ–ойдин кўрсатади[5].

[1] Чиқиш 20:1-17
[2] Чиқиш 25:16, 34:1, 28
[3] Қонунлар 7:7-15, 8:1-20
[4] Матто 22:35-40, Луқо 10:25-37
[5] Римликлар 7:7-13

ҚОЯ

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ҚУДДУС

Қуддус Ўрта ер денгизидан қарийб 50 километр шарқда, тоғ тизмасида жойлашган. Илгари бу шаҳар тоғдаги қалъа бўлган, кейинчалик эса кенгайиб, атрофдаги қирлар ва водийларни ўз ичига олган. Милоддан олдинги 1000 йилда шоҳ Довуд Қуддусни босиб олгандан кейин шаҳар Исроил халқи учун сиёсий ва диний марказга айланган.

Қадимда Қуддус шаҳрининг номи Салим эди. Салим шоҳи ва руҳонийси Маликсидиқ Иброҳим билан учрашиб, уни дуо қилган[1]. Кейинроқ Худо Иброҳимга ўғли Исҳоқни шу шаҳарга яқин жойда қурбонлик қилишни буюрган[2]. Исроил халқи Канъон юртини босиб олгандан кейин Қуддусни қўлга киритган, аммо шаҳарнинг туб аҳолиси — Ёбус халқи у ерда яшаб қолаверган[3]. Довуд барча Исроил қабилаларининг шоҳи бўлгандан кейин Ёбусларнинг қалъасини, яъни Қуддусни[4] қўлга киритган ва уни ўз шоҳлигининг пойтахти қилган[5]. Довуд Аҳд сандиғини Қуддусга келтирган ва Қуддус Аҳд сандиғининг доимий маскани бўлиб қолган[6]. Довуд Қуддусда Худога атаб Маъбад қурмоқчи бўлган, аммо Маъбадни Довуд эмас, балки унинг ўғли шоҳ Сулаймон қурган[7].

Милоддан олдинги 586 йилда Қуддусни Бобил қўшини босиб олган. Шаҳардаги бинолар ва Маъбад талон–тарож қилиниб, уларга ўт қўйилган, шаҳар деворлари бузилган, аҳолиси эса асирликка олиб кетилган[8]. Милоддан олдинги 538 йилда, Форс империяси ҳукмронлиги даврида яҳудийларга ўз ватанига қайтишга ва Маъбадни қайта қуришга ижозат берилган[9]. Милоддан олдинги 445 йилда Форс шоҳи амалдори Нахимиё Қуддусга бориб, шаҳар деворларининг қурилишига бошчилик қилган. Милоддан олдинги 332 йилда Қуддус шаҳри ҳеч бир қаршиликсиз Искандар Зулқарнайнга таслим бўлган. Милоддан олдинги 63 йилга қадар, тахминан 100 йил давомида Қуддус шаҳри мустақил яҳудий давлатининг пойтахти бўлган. Милоддан олдинги 63 йилда эса бу юрт Рим империяси томонидан босиб олинган ва унга қарам бўлиб қолган.

Исо Масиҳ, яҳудий урф–одатларига кўра, белгиланган диний байрамлар пайтида Қуддусни зиёрат қилгани борарди[10]. У Қуддусда Фисиҳ байрами айёмида қўлга олинган ва ўлимга ҳукм қилиниб, хочга михланган. Исо Масиҳ ўликдан тирилгандан кейин Қуддусда шогирдларига зоҳир бўлган. Исо уларга, Худо сизларни Муқаддас Руҳга чўмдирмагунча Қуддусда қолинглар, деб буюрган[11]. Исонинг издошлари биринчи марта Қуддусда қувғин қилинганлар[12]. Милодий 66 йилда Яҳудия вилоятининг аҳолиси Рим ҳукуматига қарши исён кўтарган. Милодий 70 йилда Римликлар Титус бошчилигида Қуддусни яна қўлга киритиб, шаҳарни ва Маъбадни ер билан яксон қилганлар. Шундай қилиб, Исонинг башорати амалга ошган[13].

Самовий Қуддус деганда Худонинг самодаги маскани назарда тутилади, келажакда эса бу маскан ер юзида бўлади[14].

[1] Ибтидо 14:17-20, Ибронийлар 7:1-2

[2] Ибтидо 22:1-2 га ва ўша оятнинг изоҳига қаранг.

[3] Ҳакамлар 1:21
[4] СИОН сўзига қаранг.
[5] 2 Шоҳлар 5:6-7
[6] 2 Шоҳлар 6:1-19
[7] 2 Шоҳлар 7:1-17, 3 Шоҳлар 5:1-6:38
[8] 4 Шоҳлар 25:8-17, 2 Солномалар 36:13-21
[9] Эзра 1:1-11

[10] Луқо 2:41-42, Юҳанно 4:45, 7:2-4, 10, 10:22-23

[11] Ҳаворийлар 1:3-5, 2:1-13
[12] Ҳаворийлар 8:1-3
[13] Луқо 19:41-44, 21:5-6
[14] Ибронийлар 12:22, Ваҳий 21:2-3

ҚУМРОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ

ИБРОНИЙЧА МАТН иборасига қаранг.

ҚУРБОНГОҲ

Тошдан ёки лойдан қурилган махсус жой. Қадимда одамлар қурбонгоҳларда назрлар ва қурбонликлар куйдирганлар, тутатқи тутатганлар. Қурбонгоҳ муқаддас ҳисобланган.

Муқаддас Китобнинг кўп ўринларида “қурбонгоҳ” сўзи Муқаддас чодирнинг ҳовлисидаги, кейинчалик эса Маъбаднинг ҳовлисидаги бронза қурбонгоҳга нисбатан ишлатилган. Руҳонийлар Исроил халқи учун ҳар хил қурбонликлар ва назрлар куйдиришда бронза қурбонгоҳдан фойдаланганлар.

БРОНЗА ҚУРБОНГОҲ, ҚУРБОНЛИК КУЙДИРИЛАДИГАН ҚУРБОНГОҲ

Бронзадан ясалган бу қурбонгоҳ Муқаддас чодирнинг ҳовлисида, кейинчалик эса Маъбад ҳовлисида ўрнаштирилган эди.

ТУТАТҚИ ҚУРБОНГОҲИ, ОЛТИН ТУТАТҚИ ҚУРБОНГОҲИ

Акас ёғочидан ясалган, усти тоза олтин билан қопланган қурбонгоҳ. Бу қурбонгоҳ Муқаддас чодирнинг, кейинчалик эса Маъбаднинг Энг муқаддас хонаси олдида ўрнаштирилган эди. Руҳонийлар бу қурбонгоҳ устида Исроил халқи учун тутатқи тутатардилар.

ҚУРБОНЛИК

Худога сажда қилиш учун буқа, қўзи, эчки, каптар ёки мусича каби жониворлар қурбонлик қилинарди. Жонивор сўйилгандан кейин, унинг бир қисми Худога ёқимли ҳид бўлиши учун назр сифатида қурбонгоҳда куйдирилган. Қолган қисми эса руҳонийларга берилган ёки сажда қилувчилар томонидан ейилган. Исроил халқи Худога шукрона айтиш, Худодан марҳамат ва барака тилаш, гуноҳлари учун кечирим сўраш мақсадида қурбонликлар келтирган. Эски Аҳдда айтиб ўтилган бешта қурбонлик тури қуйидагича:

КУЙДИРИЛАДИГАН ҚУРБОНЛИК, КУЙДИРИЛАДИГАН НАЗР

Бу турдаги қурбонликнинг ҳамма аъзолари қурбонгоҳда батамом куйдирилган. Бундай қурбонликни келтиришдан асосий мақсад — қурбонликни куйдирганда чиқаётган ҳид билан Худони мамнун қилиш эди. Левилар 1:1-17, 6:8-13 га қаранг.

ТИНЧЛИК ҚУРБОНЛИГИ, ТИНЧЛИК НАЗРИ

Бу турдаги қурбонликнинг бир қисми қурбонгоҳда куйдирилган, қолгани эса руҳонийларга берилган ёки сажда қилувчилар томонидан ейилган. Худога шукрона тариқасида ёки Ундан ёрдам, марҳамат ва барака сўраб келтирилган бу қурбонлик тури бошқа қурбонликларга қараганда кўп қилинган. Кўпинча Эски Аҳднинг ибронийча матнида “тинчлик қурбонлиги” ибораси “қурбонлик” сўзи билан ифодаланган. Левилар 3:1-17, 7:11-21 га қаранг.

ШУКРОНА ҚУРБОНЛИГИ, ШУКРОНА НАЗРИ

Тинчлик қурбонлиги ва тинчлик назри шу номлар билан ҳам аталган. Левилар 7:11-15 га қаранг.

ГУНОҲ ҚУРБОНЛИГИ

Бу турдаги қурбонликни бирортаси билмай қилган гуноҳи учун Худодан кечирим сўраб келтирган. Булғанган одамни поклаш учун келтириладиган бу қурбонлик покланиш маросимининг бир қисми эди. Қурбонликнинг қони бир неча усул билан покланиш маросимида ишлатилган. Қурбонликнинг бир қисми қурбонгоҳда куйдирилган, қолгани эса ё руҳонийларга берилган ёки қароргоҳ ташқарисида ҳалол жойда куйдириб юборилган. Левилар 4:1-5:13, 6:24-30 га қаранг.

АЙБ ҚУРБОНЛИГИ

Гуноҳ қурбонлигининг махсус тури. Бирор одам бошқасини алдаганда, ўғрилик қилганда ёки бошқа бировга моддий зарар етказганда айб қурбонлигини келтирган. Бирортаси Худога бағишланган нарсани ўзлаштириб олганда ҳам айб қурбонлигини келтириши керак эди. Айбдор одам бу қурбонликни келтириш билан бирга, ўғирлаган ёки зарар етказган нарсанинг тўлиқ нархини, бунинг устига ўша нарса қийматининг 20 фоизини жарима сифатида тўлаган. Левилар 5:14-6:7, 7:1-10 га қаранг.

ҚУРБОНЛИК КУЙДИРИЛАДИГАН ҚУРБОНГОҲ

ҚУРБОНГОҲ сўзига қаранг.

ҚУРОЛБАРДОР

Қадимда лашкарбошининг қуролларини кўтариб юрувчи жангчи.

ҚУРЪА

Қуръа ташлашда ёғоч бўлаклари ёки тошлар ишлатилган бўлиб, шу орқали Худонинг хоҳиш–иродаси аниқланган. Баъзан одамлар қуръа ташлаб, Худодан бирор ишни қандай ёки қачон қилиш кераклигини сўрашган.

ҚУТЛУҒ КЕЧА

Исо Масиҳ Ўз ўлимидан олдин шогирдлари билан бирга Фисиҳ таомини тановул қилган[1]. Ўша кеча Исо шогирдларига, сизлар бирга таом тановул қилганингизда, Мени хотирланглар, деб буюрган. Исо Масиҳнинг издошлари Унинг бу амрига итоат этиб, тез–тез йиғилиб турардилар ва биргаликда таом тановул қилардилар. Улар таомни тановул қилганларида, Исо буюргандай нон синдириб ердилар ва шаробдан ичардилар[2]. Шу тарзда улар Исо Масиҳга ўз эҳтиромини кўрсатиб, Исо уларнинг гуноҳлари учун қурбон бўлганига ишонганларини тасдиқлар эдилар[3], Исо Ўз севгисини қандай намоён қилганини хотирлар эдилар. Исо уларни қандай севган бўлса, шогирдлар ҳам бир–бирларини шундай севишлари керак эди[4].

[1] Луқо 22:14-20
[2] Ҳаворийлар 2:42, 46, 20:7
[3] 1 Коринфликлар 10:16-17, 21, 11:17-34
[4] Юҳанно 15:9-17

ҚЎЗИ

Қадимда қўзи ва бошқа ҳалол ҳайвонлар Худога қурбонлик қилинган[1]. Тавротга кўра, Исроил халқи Муқаддас чодирда, кейинчалик эса Маъбадда қурбонликлар келтириши керак эди. Улар ҳар куни эрталаб ва кечқурун, янги ой чиққанда ва белгиланган байрамларда қўзиларни қурбонлик қилардилар[2]. Ҳар йили нишонланадиган Фисиҳ байрамида ҳамма ўз уйида оловда пиширилган қўзи гўштини истеъмол қиларди[3]. Шундай қилиб, улар Худо Исроил халқининг тўнғич ўғилларини Мисрдаги охирги фалокатдан Фисиҳ қурбонлиги орқали қутқарганини эслашарди[4]. Одамлар ҳар қандай нопокликдан тозаланиш учун ўтказиладиган покланиш маросимларида ҳам қўзиларни қурбонлик қилишарди[5].

Ишаё пайғамбар одамзоднинг гуноҳини ўз бўйнига оладиган Худонинг қули ҳақида башорат қилган. Худонинг бу қули бўғизланишга олиб кетилаётган қурбонлик қўзисига ўхшатилган[6]. Яҳё пайғамбар Исо Масиҳни бутун дунёни гуноҳлардан поклайдиган Худонинг Қўзиси деб атайди[7]. Исо Масиҳ Фисиҳ байрами айёмида хочга михланган. Бир неча йиллар ўтиб Павлус, Исо Масиҳ бизнинг Фисиҳ қурбонлигимиз бўлди, деб таълим берган[8]. Ваҳий китобида Исо Масиҳ бўғизланган Қўзи каби тасвирланган[9]. Ўша Қўзи Худонинг душманлари устидан ғолиб чиқади ва Худо билан бирга абадий ҳукмронлик қилади[10].

[1] Ибтидо 4:4, 15:9, 22:7

[2] Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун ҚУРБОНЛИК ва БАЙРАМЛАР сўзларига қаранг.

[3] Чиқиш 12:1-13
[4] Чиқиш 12:26-27
[5] Левилар 12:6-7, 14:10-14, 19-20
[6] Ишаё 53:6-7
[7] Юҳанно 1:29, 36
[8] 1 Коринфликлар 5:7
[9] Ваҳий 5:6-14, 7:9-17
[10] Ваҳий 17:14, 21:22-27, 22:1-5

ҚЎЛ ТЕГИРМОН

Иккита ясси тош. Бу тошлар ёрдамида дон янчилиб, ун қилинар эди. Устки тош одатда думалоқ бўлиб, ўртасида тешиги бор эди. Шу тешикдан дон солинарди. Устки тошнинг дастаси бўлган. Шу дастадан ушлаб, устки тошни остки тош устида юрғизганлар.

ҲАВОРИЙ

Маълум бир хабарни етказиш учун юборилган элчи. Янги Аҳдда бу сўз асосан Исо Масиҳнинг ўн икки шогирдига нисбатан ишлатилган. Раббимиз Исо ҳаворийларни одамларга Хушхабар етказиш учун танлаган эди[1]. Исо Масиҳ тирилгандан кейин Уни кўрган жамоат йўлбошчиларига нисбатан ҳам ҳаворий сўзи ишлатилган. Ҳаворий Павлус ҳам улар қаторида эди[2]. Исо Масиҳ Павлусга[3] зоҳир бўлиб, унга Хушхабарни ёйиш вазифасини топширган[4]. Ҳаворийлар барча масиҳийлар орасида, айниқса ўзлари асос солган жамоатларда катта обрў–эътиборга эга бўлиб, қарорлар чиқариш ҳуқуқига эга эдилар[5]. “Ҳаворий” сўзи Хушхабарни эълон қилиш учун юборилган одамларга нисбатан ҳам ишлатилган.

[1] Луқо 6:12-16
[2] 1 Коринфликлар 15:5-9
[3] Павлуснинг асл исми Шоул эди.

[4] Ҳаворийлар 9:1-19, Галатияликлар 1:1-2, 11-12

[5] Ҳаворийлар 14:23, 15:1-2, 22-29, 1 Коринфликлар 9:1-2, 12:28, Эфесликлар 4:11-12

ҲОВУЗ

БРОНЗАДАН ЯСАЛГАН ҲОВУЗ иборасига қаранг.

ҲОСИЛ БАЙРАМИ

БАЙРАМЛАР сўзига қаранг.

Изоҳлар

ИЗОҲЛАРНИНГ ТУЗИЛИШИ ВА УЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШ ТАРТИБИ

Изоҳлар китобхонга Муқаддас Китоб матнини яхшироқ тушунишга ёрдам бериш мақсадида тузилган. Изоҳларда қадимги Яқин Шарқ ва унга қўшни давлатларнинг тарихига, маданиятига, географик жойлашувига, саналарга ва вақт тизимига оид маълумотлар киритилган, Муқаддас Китобнинг муайян матни мазмунига мос келадиган айрим оятлар манзили берилган. Шунингдек, қадимги ўлчов бирликларининг замонавий эквивалентлари ҳам изоҳланган. Муқаддас Китобда кўп учрайдиган муҳим сўзлар ёки номлар ҳақидаги маълумот эса китобнинг луғат қисмида ўз аксини топган. Айрим ҳолларда бундай сўзлар ёки номлар учун изоҳ қисқа берилган бўлиб, тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатга қаранг, деб ёзилган.

Муқаддас Китобнинг асл матни қадимги иброний ва юнон тилларида ёзилгани учун, баъзан матндаги оятларнинг маъносини тушуниш мураккаблик туғдиради. Маъноси ноаниқ бўлган ана шундай оят учраганда ва олимлар ўша оятни қандай таржима қилиш кераклиги ҳақида бир тўхтамга кела олмаган ҳолларда ҳам оятга изоҳ берилган. Таржимонлар гуруҳи бундай оятларни диққат билан ўрганиб чиқиб, мазмуни контекстга мос келадиган таржимадан фойдаланганлар. Айрим ҳолларда матндаги маълум бир сўзнинг ёки иборанинг қўшимча маънолари ёки бошқа варианти изоҳда кўрсатиб ўтилган. Ўзбек тилидаги мазкур таржима учун асос бўлган Эски ва Янги Аҳднинг асл матнлари ҳақида қўшимча маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ИБРОНИЙЧА МАТН ва ЮНОНЧА МАТН ибораларига қаранг. Ўша ўринларда Эски ва Янги Аҳд матнининг тарихи ҳақида муҳим маълумотлар берилган бўлиб, олимлар асл матн маъносини тушунишлари учун алоҳида аҳамиятга эга бўлган қайси қадимий қўлёзмалардан фойдаланганлари ҳақида ёзилган.

Изоҳ берилган сўзлар ёки иборалар матнда юлдузча (*) билан белгиланган. Ҳар бир китоб таркибидаги изоҳланаётган сўз ва иборалар мазкур қисмда ўша китоб номи остида келтирилган. Изоҳларнинг аксарияти қуйидаги намуна асосида берилган:

7:20 ўн беш тирсак — тахминан 7 метрга тўғри келади.

7:20 — бу рақамлар изоҳланаётган сўз ёки иборанинг манзилини, яъни биринчи рақам бобини, иккинчи рақам оятини билдиради. Масалан, 7–боб, 20–оят.

ўн беш тирсак — тиредан олдинги курсив шаклида берилган бу сингари сўз ёки иборалар Муқаддас Китоб матнидан олинган бўлиб, изоҳланадиган қисмни ташкил қилади.

тахминан 7 метрга тўғри келади — изоҳда тиредан кейин келган бу сингари жумлалар изоҳ матнини ташкил қилади.

Муқаддас Китоб таркибидаги ҳар бир китобнинг кириш қисмидаги изоҳларга боб ва оят рақами қўйилмаган. Бундай изоҳлар ўша китобга берилган изоҳлар рўйхатининг бошида келади.

Забур китобининг айрим сарлавҳалари санолар бошида келгани учун, бош сарлавҳаларга берилган изоҳларда фақат санонинг тартиб рақами кўрсатилган. Бундай сарлавҳаларнинг оят рақами йўқ (мисол учун, 31–санога берилган изоҳга қаранг).

Муқаддас Китоб таркибига кирган қуйидаги бешта қисқа китоб: Ободиё, Филимўн, 2 Юҳанно, 3 Юҳанно ва Яҳудо китоблари бобларга бўлинмагани боис, бу китобларга берилган изоҳларда фақат оят рақами кўрсатилган.

Янги Аҳд муаллифи Эски Аҳддан иқтибос келтирганда, юлдузча (*) иқтибосдан кейин қўйилган. Бундай ҳолларда иқтибос изоҳ бошида берилмаган, балки иқтибос Эски Аҳднинг қайси оятларидан олингани кўрсатиб ўтилган. Мисол учун, Матто китобига берилган қуйидаги намунага эътибор беринг:

2:6 Михо 5:2 га қаранг.

Янги Аҳдда Эски Аҳддан келтирилган иқтибослар иброний тилидаги Эски Аҳднинг асл матнидан таржима қилинмаган, балки Янги Аҳд муаллифининг юнон тилида ёзилган сўзларидан олинган. Янги Аҳд муаллифлари Эски Аҳддан иқтибослар келтирганларида, баъзан уларни сўзма–сўз эмас, балки фақат керакли қисмларини олиб, матн маъносига мос равишда ишлатганлар. Шу боис Янги Аҳддаги баъзи иқтибослар Эски Аҳд матнидагидан бироз фарқ қилади.

Қуйида изоҳлардаги рақамларга ҳамда кўп такрорланадиган сўзлар ва ибораларга тушунтиришлар берилган. Изоҳларни тўғри тушунишингиз учун қуйидаги намуналарни диққат билан ўқиб чиқинг:

6:1 — маълум бир китобнинг 6–бобини ва 1–оятини билдиради. Агар рақамлар бошида китоб номи берилмаган бўлса, изоҳ билан таъминланаётган китоб назарда тутилган. Агар рақамлар бошида маълум бир китоб номи берилган бўлса, шу китобнинг боби ва ояти назарда тутилган. Мисол учун, Ҳикматлар 1:7 деганда “Сулаймоннинг ҳикматлари” китобининг 1–боби, 7–ояти назарда тутилади.

6:1 га қаранг — изоҳ билан таъминланаётган китобнинг 6–боби 1–оятига қаранг деган маъно англашилади.

6:1, 5, 9, 18:4-7 га ва Чиқиш 2:9 га қаранг — изоҳ билан таъминланаётган китобнинг 6–боби 1, 5 ва 9–оятларига, 18–бобнинг 4–оятидан 7–оятигача ва Чиқиш китобининг 2–боби 9–оятига қаранг, деган маъно англашилади. Эслатма: боб рақамидан кейин доимо икки нуқта (:) қўйилади ёки “–боб” тарзида ёзилади. Шунинг учун юқоридаги 6:1, 5, 9 мисолида 1, 5 ва 9 сонлари оят рақамини билдиради.

24:7 изоҳига қаранг — изоҳ билан таъминланаётган китобнинг 24–боби 7–оятига берилган изоҳга қаранг, деган маъно англашилади.

12:8 га ва ўша оятнинг изоҳига қаранг — изоҳ билан таъминланаётган китобнинг 12–боби 8–оятига ва ўша оятга берилган изоҳга қаранг, деган маъно англашилади.

16:7-14 оятларга ва 16:14 изоҳига қаранг — изоҳ билан таъминланаётган китобнинг 16–боби 7–оятидан 14–оятигача ва шу китобнинг 16–боби 14–оятига берилган изоҳга қаранг, деган маъно англашилади.

тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ИСРОИЛ сўзига қаранг — бу каби изоҳларда Муқаддас Китобга илова қилинган луғат назарда тутилган.

ибронийча матн — Эски Аҳднинг асл матни бўлиб, ўзбек тилига қилинган мазкур таржима ушбу ибронийча матнга асосланган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ИБРОНИЙЧА МАТН иборасига қаранг.

орамийча матн — Эски Аҳднинг айрим қисмлари орамий тилида ёзилгани боис, орамийча матн ўша қисмларнинг асл матни ҳисобланади. Ўзбек тилига қилинган мазкур қисмлар таржимаси ушбу орамийча матнга асосланган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ОРАМИЙЧА сўзига ва ОРАМИЙЧА МАТН иборасига қаранг.

иброний қўлёзмалари, қумрон қўлёзмалари, қадимий юнонча таржима, қадимий сурёнийча таржима, қадимий лотинча таржима — Эски Аҳднинг қадимда кўчирилган нусхалари ва таржималари. Ибронийча асл матннинг маъноси ноаниқ бўлган ўринларда олимлар матн маъносини тўлиқ тушунишлари учун ушбу қўлёзмалар ва таржималардан фойдаланадилар. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ИБРОНИЙЧА МАТН ибораси остида берилган ИБРОНИЙ ҚЎЛЁЗМАЛАРИ, ҚУМРОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ ва ҚАДИМИЙ ТАРЖИМАЛАР ибораларига қаранг.

юнонча матн — Янги Аҳднинг асл матни бўлиб, ўзбек тилига қилинган мазкур таржима ушбу юнонча матнга асосланган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ЮНОНЧА МАТН иборасига қаранг.

юнонча қўлёзмалар — Янги Аҳднинг қадимда кўчирилган нусхалари. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ЮНОНЧА МАТН остида берилган ЮНОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ иборасига қаранг.

…минг–минг авлодларига… — ёки мингинчи авлодига ёхуд мингларига — бундай ҳолларда “ёки” ва “ёхуд” сўзлари асл матн маъносини икки ёки ундан ҳам кўпроқ маъноларда тушуниш мумкинлигини билдиради. Китобхон мазкур таржимани бошқа таржималар билан солиштирганда, баъзи бир оятларнинг маъноси бошқача эканлигини пайқаши мумкин. Таржимадаги фарқлар, одатда, қуйидаги сабабларга кўра пайдо бўлган:

1) Асл матндаги сўз ёки ибора бир неча маънога эга, бу ҳолда таржимада сўзнинг ёки иборанинг маъноси матн контекстига кўра танланади.

2) Асл матнда баъзи архаик сўзлар ёки иборалар кам учрагани боис, олимлар уларнинг маъносини аниқ била олмайдилар.

3) Асл матнда айрим оятларнинг маъноси ноаниқ, эҳтимол, котиблар матнни кўчирганларида хатога йўл қўйганлари бунга сабаб бўлиши мумкин. Бундай ҳолда олимлар матнни бошқа қўлёзмалар билан солиштириб, унинг маъносини аниқлашга ҳаракат қиладилар. Шунга қарамай, айрим ҳолларда эришилган натижа яна баҳсли бўлиб қолаверади. Баъзан бундай маълумот изоҳларда берилган бўлиб, китобхон муаммони тушунишига ёрдам беради. Кўп ҳолларда эса бунинг имкони йўқ, чунки муаммо ниҳоятда узун ва батафсил изоҳни талаб қилади. Китобхонларимиз Муқаддас Китобни чуқур ўрганмоқчи бўлсалар, бундай саволларга қониқарли жавоб топишлари учун Муқаддас Китоб бўйича тузилган шарҳларга, яъни комментарийларга мурожаат қилишлари мумкин.

“…Байт–Хагон шаҳрига қараб қочди… — ёки боғдаги уйнинг йўлидан қочди.” — бу ҳолда “ёки” айирувчи боғловчисининг вазифаси шундан иборатки, асл матндаги бирор сўз ёки ибора атоқли отни ёки сифатдош оборотини билдиради. Матнга юқоридагидай изоҳ берилган бўлса, демак, олимлар бу масалада битта ечимга келмаганлар, яъни асл матнда атоқли от ишлатилганми ёки сифатдош обороти назарда тутилганми — аниқ эмас.

…бўлиши мумкин, …бўлса керак, баҳсли, чамаси, эҳтимол — изоҳларда бу каби сўзлар бор бўлса, демак, олимлар асл матндаги бирор масалада бир тўхтамга кела олмаганлар. Умид қиламизки, бундай ўринларда китобхонлар Муқаддас Китобни диққат билан ўқийдилар ва бошқаларнинг бу борадаги қарашларига ҳурмат билан ёндашадилар.

ибронийча матнда бу исмнинг бошқа варианти Ёрам — бу каби изоҳлар асл матндаги исм бошқача ёзилганини билдиради. Қадимда одамларнинг исмларини ва жойлар номларини турлича талаффуз қилишгани боис, улар бир хил ёзилмаган. Баъзан исмларни ва номларни қисқартириб айтишган. Тушунмовчиликнинг олдини олиш учун, мазкур таржимада ҳар бир одамнинг исми ёки жойнинг номи матннинг бошқа ўринларидаги исм ёки ном билан бир хил қилиб берилган.

ибронийча матнда Исроил, Ёқубнинг яна бир исми — бу каби изоҳлар бирон одамнинг ёки жойнинг асл матнда бошқа номи ҳам борлигини билдиради. Баъзан одамларнинг ва жойларнинг иккита номи бўлган. Тушунмовчиликларнинг олдини олиш учун, одатда, мазкур таржимада ўша номларнинг биттаси ишлатилган.

бу ўринда Павлус Ибтидо 3:17-19 ни назарда тутган — бу каби изоҳлар Янги Аҳд матни учун берилган бўлиб, муаллиф Эски Аҳднинг қайси оятлари ёки парчасига ишора қилаётганини кўрсатади. Бундай ўринларда муаллиф иқтибос келтирмаган, у фақат Эски Аҳд оятларидаги айрим калит сўзлар ва иборалардан фойдаланган ёки фикрини таъкидлаш учун Эски Аҳддаги оятларнинг умумий мазмунини айтиб ўтган, холос.

Муаллиф бу ўринда Ишаё 40:3 нинг қадимий юнонча таржимасидан фойдаланган — бу каби изоҳлар Янги Аҳд матни учун берилган бўлиб, муаллиф ёки сўзловчи иқтибосни Эски Аҳднинг қадимги юнон тилига қилинган таржимасидан келтирганини билдиради. Бундай изоҳлар Эски Аҳднинг юнон тилидаги таржимаси иброний тилидаги асл матндан бироз фарқ қилишини кўрсатади. Илк жамоатдаги масиҳийлар, асосан, юнон тилига таржима қилинган Эски Аҳд матнидан фойдаланганлар, чунки ўша даврда кўпчилик иброний тилини билмаган ва асл матнни ўқий олмаган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ЮНОН ТИЛИ ВА МАДАНИЯТИ иборасига ва ИБРОНИЙЧА МАТН ибораси остида берилган ҚАДИМИЙ ТАРЖИМАЛАР иборасига қаранг.

Расмлар

Расмлар

1. Муқаддас чодир (Расм)

2. Шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбад

3. Ҳизқиёл ваҳийда кўрган Маъбаднинг лойиҳаси

4. Шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбад лойиҳаси (Исо Масиҳ даврида)

5. Шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбад (Исо Масиҳ даврида)

Муқаддас чодир (Расм)

Шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбад

Ҳизқиёл ваҳийда кўрган Маъбаднинг лойиҳаси

Шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбад лойиҳаси (Исо Масиҳ даврида)

Шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбад (Исо Масиҳ даврида)

Жадваллар

Жадваллар

1. Эски Аҳд хронологияси жадвали

2. Янги Аҳд хронологияси жадвали

3. Эски Аҳддаги ўхшаш парчалар жадвали

4. Янги Аҳддаги ўхшаш парчалар жадвали

Эски Аҳд хронологияси жадвали

Янги Аҳд хронологияси жадвали

Эски Аҳддаги ўхшаш парчалар жадвали

Айрим ҳолларда Муқаддас Китобдаги баъзи оятларнинг мазмуни айнан бир китобнинг ўзида ёки бошқа китобда такрорланади. Бундай такрорлар, асосан, 2-4 Шоҳлар китобларида, 1-2 Солномалар китобларида ва тўртта Хушхабарда учрайди. Китобхонларимизга ўхшаш парчаларни топишга ёрдам бериш мақсадида, Эски Аҳд ва Янги Аҳд китоблари учун қуйидаги жадваллар ишлаб чиқилди. Бу жадвалларда ўхшаш парчаларнинг асосий мавзуси ифодаланган ва ўша парчаларнинг Муқаддас Китобдаги манзили келтирилган. Жадвалларни тузишдан яна бир мақсад китобхонга 2-4 Шоҳлар, 1-2 Солномалар китоблари ва тўртта Хушхабарларни яхшироқ қиёслаш имконини беришдир. Шунинг учун баъзи воқеалар мана шу китобларнинг фақатгина биттасида ёритилган бўлса–да, ўша воқеанинг манзили жадвалга киритилган.

Чиқиш, Левилар, Саҳрода, Қонунлар, Ёшуа, Ҳакамлар

Парчанинг асосий мавзуси | Ўхшаш парчалар манзиллари
Фисиҳ зиёфати ва Хамиртурушсиз нон байрами | Чиқиш 12:14-20, Левилар 23:5-8, Саҳрода 28:16-25, Қонунлар 16:1-8
Ўнта амр | Чиқиш 20:1-17, Қонунлар 5:6-21
Қутлуғ йил (еттинчи йил) | Левилар 25:8-38, Қонунлар 15:1-11
Муқаддас чодир учун назрлар | Чиқиш 25:1-7, 35:4-19, 39:32-41
Аҳд сандиғи | Чиқиш 25:10-20, 37:1-9
Олтин хонтахта | Чиқиш 25:23-29, 37:10-16
Чироқпоя | Чиқиш 25:31-39, 37:17-24
Муқаддас чодир | Чиқиш 26:1-37, 36:8-38
Бронза қурбонгоҳ | Чиқиш 27:1-8, 38:1-7
Чироқпоя учун мой | Чиқиш 27:20-21, Левилар 24:1-3
Эфод | Чиқиш 28:6-14, 39:2-7
Кўкракпеч | Чиқиш 28:15-28, 39:8-21
Бошқа руҳонийлик либослари | Чиқиш 28:31-43, 39:22-31
Руҳонийларнинг бағишланиши | Чиқиш 29:1-37, Левилар 8:1-36
Тутатқи қурбонгоҳи | Чиқиш 30:1-5, 37:25-28
Базалил ва Охолиёв | Чиқиш 31:2-6, 35:30-35
Ҳалол ва ҳаром ҳайвонлар | Левилар 11:1-23, Қонунлар 14:3-20
Ҳосил байрами | Левилар 23:15-22, Саҳрода 28:26-31, Қонунлар 16:9-12
Карнай байрами | Левилар 23:23-25, Саҳрода 29:1-6
Покланиш куни | Левилар 16:1-34, 23:26-32, Саҳрода 29:7-11
Чайла байрами | Левилар 23:33-43, Саҳрода 29:12-39, Қонунлар 16:13-17
Паноҳ шаҳарлар | Саҳрода 35:6-34, Қонунлар 4:41-43, 19:1-14, Ёшуа 20:1-9
Ўтниёл Давир шаҳрини қўлга киритади | Ёшуа 15:15-19, Ҳакамлар 1:11-15
Ёшуа вафот этади | Ёшуа 24:29-31, Ҳакамлар 2:7-9

1 Солномалар ва Эски Аҳддаги бошқа китоблар

Парчанинг асосий мавзуси | 1 Солномалар | Ўхшаш парчалар манзиллари
Одам Атонинг насли | 1:1-4 | Ибтидо 5:1-32
Ёфаснинг насли | 1:5-7 | Ибтидо 10:2-4
Хомнинг насли | 1:8-10 | Ибтидо 10:6-8
Сомнинг насли | 1:17-27 | Ибтидо 10:22-29
Хатуро Иброҳимга туғиб берган ўғиллар | 1:32-33 | Ибтидо 25:1-4
Исҳоқнинг насли | 1:34 | Ибтидо 21:3, 25:25-26
Эсовнинг насли | 1:35-37 | Ибтидо 36:4-5, 10-13
Сеирнинг насли | 1:39-42 | Ибтидо 36:20-28
Эдом шоҳлари ва йўлбошчилари | 1:43-54 | Ибтидо 36:31-43
Ёқубнинг ўғиллари | 2:1-2 | Чиқиш 1:1-5
Яҳудонинг насли | 2:3 | Ибтидо 38:2-7, 46:12
Рамнинг насли | 2:10-17 | Рут 4:19-22
Хазроннинг насли | 2:18-24 |
Ярахмалнинг насли | 2:25-41 |
Холибнинг насли | 2:42-55 |
Довуднинг фарзандлари | 3:1-4, 14:4-7 | 2 Шоҳлар 3:2-5, 5:14-15
Сулаймоннинг насли | 3:10-24 |
Яҳудонинг насли | 4:1-23 |
Шимўннинг насли | 4:24-43 | Саҳрода 26:12-14, Ёшуа 19:1-8
Рубеннинг насли | 5:1-10 | Ибтидо 46:9, Чиқиш 6:14, Саҳрода 26:5-7
Гаднинг насли | 5:11-22 |
Манаше қабиласининг ярми | 5:23-26 |
Левининг насли | 6:1-30 |
Маъбад созандалари | 6:31-48 |
Ҳоруннинг насли | 6:49-53 |
Левилар яшаган шаҳарлар | 6:54-81 | Ёшуа 21:4-39
Иссахорнинг насли | 7:1-5 | Ибтидо 46:13, Саҳрода 26:23-25
Беняминнинг насли | 7:6-12, 8:1-32 | Ибтидо 46:21
Нафталининг насли | 7:13 |
Манашенинг насли | 7:14-19 |
Эфрайимнинг насли | 7:20-29 |
Ошернинг насли | 7:30-40 |
Шоулнинг насли | 8:33-40, 9:35-44 |
Сургундан Қуддусга қайтиб келган халқ | 9:1-34 |
Шоулнинг ўлими | 10:1-14 | 1 Шоҳлар 31:1-13
Довуд Исроил шоҳи бўлади | 11:1-3 | 2 Шоҳлар 5:1-3
Довуд Қуддусни босиб олади | 11:4-9 | 2 Шоҳлар 5:6-10
Довуднинг баҳодир жангчилари | 11:10-47 | 2 Шоҳлар 23:8-39
Довуднинг Зихлахдаги издошлари | 12:1-22 |
Довуднинг Хеврондаги издошлари | 12:23-40 |
Уззох Аҳд сандиғига қўл теккизади | 13:1-14 | 2 Шоҳлар 6:1-11
Довуднинг шуҳрати | 14:1-17, 3:5-8 | 2 Шоҳлар 5:11-25
Аҳд сандиғи Қуддусга келтирилади | 15:1-29 | 2 Шоҳлар 6:12-16
Довуд Худога сажда қилиб, шукрона қўшиғини айтади | 16:1-36 | 2 Шоҳлар 6:17-19, Забур 95:1-13, 104:1-15
Довуд Қуддус ва Гивонда сажда қилишни йўлга қўяди | 16:37-43 |
Худо Довудга ваъда беради | 17:1-15 | 2 Шоҳлар 7:1-17
Довуд Худога ҳамду сано айтади | 17:16-27 | 2 Шоҳлар 7:18-29
Довуднинг жангдаги ғалабалари | 18:1-13 | 2 Шоҳлар 8:1-14
Довуднинг аъёнлари | 18:14-17 | 2 Шоҳлар 8:15-18
Довуд Оммон ва Орам халқларини мағлуб қилади | 19:1-20:3 | 2 Шоҳлар 10:1-11:1, 12:29-31
Филист паҳлавонларига қарши жанг | 20:4-8 | 2 Шоҳлар 21:18-22
Довуднинг зафар қўшиғи | | 2 Шоҳлар 22:1-51, Забур 17:1-51
Довуд халқни рўйхатга олади | 21:1-22:1 | 2 Шоҳлар 24:1-25
Довуд Маъбадни қуришга тайёргарлик кўради | 22:2-19 |
Сулаймон шоҳ қилиб тайинланади | 23:1 |
Левилар ва уларнинг вазифалари | 23:2-32 |
Руҳонийлар ва уларнинг вазифалари | 24:1-19 |
Леви уруғбошиларининг рўйхати | 24:20-31 |
Маъбад созандалари ва уларнинг вазифалари | 25:1-31 |
Маъбад дарвозабонлари ва уларнинг вазифалари | 26:1-19 |
Бошқа левилар ва уларнинг вазифалари | 26:20-32 |
Лашкарбошилар | 27:1-24 |
Аъёнлар | 27:25-34 |
Довуд Маъбадни қуриш учун кўрсатма беради | 28:1-21 |
Маъбад қурилиши учун ҳадялар | 29:1-9 |
Довуд Худони мадҳ қилади | 29:10-20 |
Сулаймон тахтга ўтиради | 29:21-25 |
Довуднинг ўлими | 29:26-30 | 3 Шоҳлар 2:10-11

2 Солномалар ва Эски Аҳддаги бошқа китоблар

Парчанинг асосий мавзуси | 2 Солномалар | Ўхшаш парчалар манзиллари
Сулаймоннинг шоҳлиги ўрнатилади | 1:1-4 | 3 Шоҳлар 2:46
Сулаймон донолик сўраб ибодат қилади | 1:5-13 | 3 Шоҳлар 3:4-15
Сулаймоннинг бойлиги | 1:14-17, 9:25-28 | 3 Шоҳлар 10:26-29
Сулаймоннинг донишмандлигидан бир лавҳа | | 3 Шоҳлар 3:16-28
Сулаймоннинг аъёнлари | | 3 Шоҳлар 4:1-19
Сулаймон ҳукмронлигининг равнақ топиши | | 3 Шоҳлар 4:20-34
Маъбад қурилиши учун тайёргарлик | 2:1-18 | 3 Шоҳлар 5:1-18
Маъбад қурилиши | 3:1-14 | 3 Шоҳлар 6:1-38
Сулаймоннинг саройи | | 3 Шоҳлар 7:1-12
Маъбад ичидаги нарсалар | 3:15-5:1 | 3 Шоҳлар 7:13-51
Аҳд сандиғи Маъбадга келтирилади | 5:2-6:11 | 3 Шоҳлар 8:1-21
Сулаймоннинг ибодати | 6:12-42 | 3 Шоҳлар 8:22-53, Забур 131:8-10
Маъбад Эгамизга бағишланади | 7:1-10 | 3 Шоҳлар 8:54-66
Худо Сулаймонга зоҳир бўлади | 7:11-22 | 3 Шоҳлар 9:1-9
Сулаймоннинг эришган ютуқлари | 8:1-18 | 3 Шоҳлар 9:10-28
Шава маликаси Қуддусга ташриф буюради | 9:1-12 | 3 Шоҳлар 10:1-13
Сулаймоннинг бойлиги | 9:13-28, 1:14-17 | 3 Шоҳлар 10:14-29
Сулаймоннинг хотинлари | | 3 Шоҳлар 11:1-13
Сулаймоннинг душманлари | | 3 Шоҳлар 11:14-25
Ерибом Сулаймонга қарши исён кўтаради | | 3 Шоҳлар 11:26-40
Сулаймоннинг ўлими | 9:29-31 | 3 Шоҳлар 11:41-43
Шимолдаги қабилалар қўзғолони | 10:1-19 | 3 Шоҳлар 12:1-20
Шамаёнинг башорати | 11:1-4 | 3 Шоҳлар 12:21-24
Исроил шоҳи Ерибом | | 3 Шоҳлар 12:25-14:20
Яҳудо шоҳи Рахабомнинг қалъалари | 11:5-17 |
Рахабомнинг хонадони | 11:18-23 |
Миср Яҳудо юртига ҳужум қилади | 12:1-14 | 3 Шоҳлар 14:21-28
Рахабомнинг ўлими | 12:15-16 | 3 Шоҳлар 14:29-31
Яҳудо шоҳи Абиё | 13:1-22 | 3 Шоҳлар 15:1-7
Яҳудо шоҳи Осо | 14:1-15 | 3 Шоҳлар 15:8-12
Осонинг ислоҳотлари | 15:1-19 | 3 Шоҳлар 15:13-16
Осо ҳукмронлигининг охирги даври | 16:1-10 | 3 Шоҳлар 15:17-22
Осонинг ўлими | 16:11-14 | 3 Шоҳлар 15:23-24
Исроил шоҳи Надов | | 3 Шоҳлар 15:25-32
Исроил шоҳи Башо | | 3 Шоҳлар 15:33-16:7
Исроил шоҳи Элох | | 3 Шоҳлар 16:8-14
Исроил шоҳи Зимри | | 3 Шоҳлар 16:15-20
Исроил шоҳи Омри | | 3 Шоҳлар 16:21-28
Исроил шоҳи Ахаб | | 3 Шоҳлар 16:29-34
Илёс пайғамбар | | 3 Шоҳлар 17:1-19:21
Ахаб ва Орам шоҳи Банҳадад орасидаги уруш | | 3 Шоҳлар 20:1-43
Ахаб Навўтни ўлдиради | | 3 Шоҳлар 21:1-29
Яҳудо шоҳи Ёҳушафат | 17:1-19 |
Михиё пайғамбар шоҳ Ахабни огоҳлантиради | 18:1-27 | 3 Шоҳлар 22:1-28
Ахабнинг ўлими | 18:28-34 | 3 Шоҳлар 22:29-40
Валий Ёҳу Ёҳушафатга танбеҳ беради | 19:1-3 |
Ёҳушафатнинг ислоҳотлари | 19:4-11 |
Ёҳушафат атрофидаги халқлар билан уруш қилади | 20:1-30 |
Ёҳушафат ҳукмронлигининг сўнгги даври | 20:31-21:3 | 3 Шоҳлар 22:41-50
Исроил шоҳи Охозиё | | 3 Шоҳлар 22:51-53
Илёс пайғамбар ва Охозиё | | 4 Шоҳлар 1:1-18
Илёс осмонга олинади | | 4 Шоҳлар 2:1-25
Мўаб ва Исроил ўртасидаги уруш | | 4 Шоҳлар 3:1-27
Элишай пайғамбар | | 4 Шоҳлар 4:1-8:15
Яҳудо шоҳи Ёҳурам | 21:4-20 | 4 Шоҳлар 8:16-24
Яҳудо шоҳи Охозиё | 22:1-6 | 4 Шоҳлар 8:25-29
Ёҳу Исроил устидан шоҳ қилиб тайинланади | | 4 Шоҳлар 9:1-13
Ёҳу Исроил шоҳи Ёрамни ва Яҳудо шоҳи Охозиёни ўлдиради | 22:7-9 | 4 Шоҳлар 9:14-29
Ёҳу Изабелни ўлдиради | | 4 Шоҳлар 9:30-37
Ёҳу Ахаб хонадонини ўлдиради | | 4 Шоҳлар 10:1-17
Ёҳу Баалга сиғинганларни ўлдиради | | 4 Шоҳлар 10:18-28
Ёҳунинг ҳукмронлиги | | 4 Шоҳлар 10:29-36
Яҳудо маликаси Оталиё | 22:10-12 | 4 Шоҳлар 11:1-3
Малика Оталиё ўлдирилади | 23:1-21 | 4 Шоҳлар 11:4-20
Яҳудо шоҳи Йўш | 24:1-16 | 4 Шоҳлар 11:21-12:16
Йўш ҳукмронлигининг охирги даври | 24:17-27 | 4 Шоҳлар 12:17-21
Исроил шоҳи Ёҳухоз | | 4 Шоҳлар 13:1-9
Исроил шоҳи Ёҳўш | | 4 Шоҳлар 13:10-11
Ёҳўш ва Элишай пайғамбар | | 4 Шоҳлар 13:14-25
Ёҳўшнинг ўлими | | 4 Шоҳлар 13:12-13, 14:15-16
Яҳудо шоҳи Эмозиё | 25:1-24 | 4 Шоҳлар 14:1-14
Эмозиёнинг ўлими | 25:25-28 | 4 Шоҳлар 14:17-20
Уззиё Яҳудо шоҳи қилиб тайинланади | 26:1-2 | 4 Шоҳлар 14:21-22
Исроил шоҳи Ёрубом | | 4 Шоҳлар 14:23-29
Уззиёнинг ҳукмронлиги | 26:3-15 | 4 Шоҳлар 15:1-4
Худо Уззиёни тери касаллигига йўлиқтиради | 26:16-21 | 4 Шоҳлар 15:5
Уззиёнинг ўлими | 26:22-23 | 4 Шоҳлар 15:6-7, Ишаё 1:1, 6:1
Исроил шоҳи Закариё | | 4 Шоҳлар 15:8-12
Исроил шоҳи Шаллум | | 4 Шоҳлар 15:13-16
Исроил шоҳи Манахим | | 4 Шоҳлар 15:17-22
Исроил шоҳи Пакахиё | | 4 Шоҳлар 15:23-26
Исроил шоҳи Пеках | | 4 Шоҳлар 15:27-31
Яҳудо шоҳи Йўтом | 27:1-9 | 4 Шоҳлар 15:32-38
Яҳудо шоҳи Охоз | 28:1-27 | 4 Шоҳлар 16:1-20, Ишаё 14:28
Яҳудо шоҳи Ҳизқиё | 29:1-31:21 | 4 Шоҳлар 18:1-8
Исроилнинг охирги шоҳи Хўшея | | 4 Шоҳлар 17:1-2
Самариянинг мағлубияти | | 4 Шоҳлар 17:3-41, 18:9-12
Оссурия қўшини Қуддусга таҳдид солади | 32:1-19 | 4 Шоҳлар 18:13-35, Ишаё 20:1, 21:16, 36:1-20
Ҳизқиё Ишаё пайғамбардан маслаҳат сўрайди | | 4 Шоҳлар 19:1-13, Ишаё 37:1-13
Ҳизқиёнинг ибодати | 32:20 | 4 Шоҳлар 19:14-19, Ишаё 37:14-20
Оссуриянинг мағлубияти | 32:21-23 | 4 Шоҳлар 19:20-37, Ишаё 37:21-38
Ҳизқиёнинг хасталиги | 32:24-30 | 4 Шоҳлар 20:1-11, Ишаё 38:1-20
Бобилдан келган элчилар | 32:31-33 | 4 Шоҳлар 20:12-21, Ишаё 39:1-8
Яҳудо шоҳи Манаше | 33:1-20 | 4 Шоҳлар 21:1-18
Яҳудо шоҳи Омон | 33:21-25 | 4 Шоҳлар 21:19-26
Яҳудо шоҳи Йўшиё | 34:1-7 | 4 Шоҳлар 22:1-2
Қонун китоби топилади | 34:8-28 | 4 Шоҳлар 22:3-20
Шоҳ Йўшиёнинг ислоҳотлари | 34:29-35:19 | 4 Шоҳлар 23:1-27
Йўшиё ҳукмронлигининг сўнгги даври | 35:20-36:1 | 4 Шоҳлар 23:28-30
Яҳудо шоҳи Ёҳухоз | 36:2-4 | 4 Шоҳлар 23:31-34
Яҳудо шоҳи Ёҳайиқим | 36:5-8 | 4 Шоҳлар 23:35-24:7
Яҳудо шоҳи Ёҳайихин | 36:9-10 | 4 Шоҳлар 24:8-17, Еремиё 52:28
Яҳудо шоҳи Зидқиё | 36:11-21 | 4 Шоҳлар 24:18-25:30, Еремиё 39:1-10, 52:1-34
Шоҳ Куруш Яҳудо халқига озодлик беради | 36:22-23 | Эзра 1:1-3

Эски Аҳддаги бошқа китоблар

Парчанинг асосий мавзуси | Ўхшаш парчалар манзиллари
Сургундан қайтиб келганларнинг рўйхати | Эзра 2:1-70, Нахимиё 7:6-73
Икки санодаги ўхшаш парча | Забур 13:1-7, Забур 52:2-7
Икки санодаги ўхшаш парча | Забур 30:2-5, Забур 70:1-3
Икки санодаги ўхшаш парча | Забур 39:14-18, Забур 69:2-6
Икки санодаги ўхшаш парча | Забур 56:8-12, Забур 107:2-6
Икки санодаги ўхшаш парча | Забур 59:7-14, Забур 107:7-14
Икки санодаги ўхшаш парча | Забур 113:12-19, Забур 134:15-20
Эгамизнинг уйи турган тоғ | Ишаё 2:2-4, Михо 4:1-3
Мўаб шарманда бўлади | Ишаё 16:6-12, Еремиё 48:29-36
Худога ҳамду сано қўшиғи | Еремиё 10:12-16, Еремиё 51:15-19
Эгамиз Эдом халқини жазолайди | Еремиё 49:9-10, 14-16, Ободиё 1:1-6

Янги Аҳддаги ўхшаш парчалар жадвали

Айрим ҳолларда Муқаддас Китобдаги баъзи оятларнинг мазмуни айнан бир китобнинг ўзида ёки бошқа китобда такрорланади. Бундай такрорлар, асосан, 2-4 Шоҳлар китобларида, 1-2 Солномалар китобларида ва тўртта Хушхабарда учрайди. Китобхонларимизга ўхшаш парчаларни топишга ёрдам бериш мақсадида, Эски Аҳд ва Янги Аҳд китоблари учун қуйидаги жадваллар ишлаб чиқилди. Бу жадвалларда ўхшаш парчаларнинг асосий мавзуси ифодаланган ва ўша парчаларнинг Муқаддас Китобдаги манзили келтирилган. Жадвалларни тузишдан яна бир мақсад китобхонга 2-4 Шоҳлар, 1-2 Солномалар китоблари ва тўртта Хушхабарларни яхшироқ қиёслаш имконини беришдир. Шунинг учун баъзи воқеалар мана шу китобларнинг фақатгина биттасида ёритилган бўлса–да, ўша воқеанинг манзили жадвалга киритилган.

Хушхабарлар

Парчанинг асосий мавзуси | Матто | Марк | Луқо | Юҳанно
Луқо Хушхабарининг муқаддимаси | | | 1:1-4 |
Юҳанно Хушхабарининг муқаддимаси | | | | 1:1-18
Исо Масиҳнинг насл–насаби | 1:1-17 | | 3:23-38 |
Яҳё чўмдирувчининг туғилиши ҳақида каромат | | | 1:5-25 |
Исо Масиҳнинг туғилиши ҳақида каромат | | | 1:26-38 |
Марям Элисабетни йўқлаб боради | | | 1:39-56 |
Яҳё чўмдирувчининг туғилиши, Закариёнинг башорати | | | 1:57-80 |
Исо Масиҳнинг туғилиши | 1:18-25 | | 2:1-7 |
Чўпонлар ва фаришталар | | | 2:8-20 |
Исога исм қўйилади, Шимўннинг ҳамду саноси | | | 2:21-39 |
Шарқдан келган мунажжимлар | 2:1-12 | | |
Юсуф Марям ва чақалоқни Мисрга олиб қочади | 2:13-18 | | |
Юсуф оиласи билан Мисрдан қайтиб келади | 2:19-23 | | |
Ўсмир Исо Маъбадда | | | 2:40-52 |
Яҳё чўмдирувчининг ваъзи | 3:1-12 | 1:1-8 | 3:1-18 |
Исо сувга чўмдирилади | 3:13-17 | 1:9-11 | 3:21-22 |
Исони иблис васвасага солади | 4:1-11 | 1:12-13 | 4:1-13 |
Яҳё чўмдирувчининг гувоҳлиги | | | | 1:19-34
Исонинг дастлабки шогирдлари | | | | 1:35-51
Исонинг дастлабки мўъжизаси | | | | 2:1-12
Исо савдогарларни Маъбаддан қувади | | | | 2:13-25
Исо ва Никодим | | | | 3:1-21
Яҳё чўмдирувчи Исо Масиҳ ҳақида гувоҳлик беради | | | | 3:22-36
Исо Жалилага қайтади | 4:12 | 1:14 | 3:19-20, 4:14 | 4:1-4, 43-45
Исо ва Самариялик аёл | | | | 4:5-42
Исо таълимотининг моҳияти | 4:17 | 1:14 | 4:14-15 |
Исо амалдорнинг ўғлини соғайтиради | | | | 4:46-54
Исо Кафарнаҳум шаҳрига бориб ўрнашади | 4:13-16 | | |
Исонинг дастлабки шогирдлари | 4:18-22 | 1:16-20 | 5:1-11 |
Жинга чалинган одам | | 1:21-28 | 4:31-37 |
Исо кўп одамларга шифо беради | 8:14-17 | 1:29-34 | 4:38-41 |
Тери касаллигига чалинган одамни Исо соғайтиради | 8:2-4 | 1:40-45 | 5:12-16 |
Исо шолни соғайтиради | 9:2-8 | 2:1-12 | 5:17-26 |
Исо Маттони чақиради, рўза тутиш ҳақида | 9:9-17 | 2:13-22 | 5:27-39 |
Исо Шаббат кунида шолни соғайтиради | | | | 5:1-47
Шаббат кунига риоя қилиш ҳақида | 12:1-8 | 2:23-28 | 6:1-5 |
Исо Шаббат кунида қўли шол одамни соғайтиради | 12:9-14 | 3:1-6 | 6:6-11 |
Исо Жалила кўли бўйида бир талай оломонга шифо беради | 12:15-21 | 3:7-12 | |
Исо ўн иккита шогирдини танлайди | 10:2-4 | 3:13-19 | 6:12-16 |
Ҳақиқий бахтиёрлик | 5:1-12 | | 6:17-26 |
Туз ва нур ҳақида | 5:13-16 | | |
Мусонинг қонуни ҳақида | 5:17-48 | | 6:27-36 |
Хайр–садақа, ибодат ва рўза ҳақида | 6:1-18 | | (11:2-4) |
Самовий хазина ва тирикчилик ташвишлари ҳақида | 6:19-34 | | |
Бошқаларни ҳукм қилманг | 7:1-6 | | 6:37-42 |
Худодан сўранглар | 7:7-11 | | (11:9-13) |
Бошқаларга яхшилик қилинг | 7:12 | | 6:31 |
Нажот эшиги тордир | 7:13-23 | | 6:43-45 |
Доно ва аҳмоқ бинокор | 7:24-29 | | 6:46-49 |
Рим юзбошисининг имони | 8:5-13 | | 7:1-10 |
Исо бева аёлнинг ўғлини тирилтиради | | | 7:11-17 |
Исо Масиҳ ва Яҳё чўмдирувчи | 11:2-30 | | 7:18-35 |
Гуноҳкор аёл Исонинг оёқларига атир мой суртади | | | 7:36-50 |
Исога эргашган аёллар | | | 8:1-3 |
Исо ва шайтон | 12:22-37 | 3:19-30 | 11:14-23 |
Юнус пайғамбарнинг аломати | 12:38-45 | | 11:24-36 |
Исонинг онаси ва укалари | 12:46-50 | 3:31-35 | 8:19-21 |
Исо фарзийларни ва Таврот тафсирчиларини айблайди | | | 11:37-54 |
Исо шогирдларига сабоқ беради | | | 12:1-59 |
Тавба ва ҳалокат, ҳосилсиз анжир дарахти | | | 13:1-9 |
Уруғ сепувчи ҳақида масал | 13:1-9 | 4:1-9 | 8:4-8 |
Масалларнинг мақсади | 13:10-17 | 4:10-12, 21-25 | 8:9-10, 16-18 |
Уруғ сепувчи ҳақидаги масалнинг маъноси | 13:18-23 | 4:13-20 | 8:11-15 |
Униб чиққан уруғ ҳақида масал | | 4:26-29 | |
Бегона ўт ҳақида масал | 13:24-30 | | |
Хантал уруғи, хамиртуруш ҳақида масаллар | 13:31-35 | 4:30-34 | |
Бегона ўт ҳақидаги масалнинг маъноси | 13:36-43 | | |
Яширилган хазина, қимматбаҳо марварид, тўр ҳақида масаллар | 13:44-53 | | |
Исо бўронни тинчлантиради | 8:18, 23-27 | 4:35-41 | 8:22-25 |
Исога эргашиш шартлари | 8:19-22 | | |
Жинга чалинган икки одамга Исо шифо беради | 8:28-9:1 | 5:1-21 | 8:26-40 |
Тирилган қиз, соғайган аёл | 9:18-26 | 5:22-43 | 8:41-56 |
Исо иккита кўр одамга ва соқов одамга шифо беради | 9:27-34 | | |
Исо Ўз юртида рад этилади | 13:54-58 | 6:1-6 | 4:16-31 |
Исо ўн икки ҳаворийни хизматга юборади | 9:35-10:42 | 6:6-13 | 9:1-6 |
Яҳё чўмдирувчининг ўлими | 14:1-12 | 6:14-29 | 9:7-9 |
Исо 5000 кишини тўйдиради | 14:13-21 | 6:30-44 | 9:10-17 | 6:1-14
Исо сув устида юради | 14:22-36 | 6:45-56 | | 6:15-21
Исо ҳаёт нони, Унинг абадий ҳаёт бахш этувчи сўзлари | | | | 6:22-71
Диний урф–одатлар ва Худонинг амри | 15:1-20 | 7:1-23 | |
Ғайрияҳудий аёлнинг ишончи | 15:21-28 | 7:24-30 | |
Исо кўп одамларга шифо беради, 4000 кишини тўйдиради | 15:29-38 | 7:31-8:9 | |
Фарзийлар ва саддуқийлар Исодан аломат сўрашади | 15:39-16:12 | 8:10-26 | |
Бутрус Масиҳни тан олади | 16:13-20 | 8:27-30 | 9:18-21 |
Исо Ўз ўлими ҳақида гапиради | 16:21-28 | 8:31-9:1 | 9:22-27 |
Исонинг қиёфаси ўзгаради | 17:1-13 | 9:2-13 | 9:28-36 |
Жинга чалинган болага Исо шифо беради | 17:14-21 | 9:14-29 | 9:37-43 |
Исо яна Ўз ўлими ҳақида гапиради | 17:22-23 | 9:30-32 | 9:43-45 |
Маъбад солиғи | 17:24-27 | | |
Худо олдида ким буюк? | 18:1-14 | 9:33-50 | 9:46-50 |
Гуноҳ қилган биродарга муносабат | 18:15-35 | | |
Исо ва укалари | | | | 7:1-9
Исо Қуддусга боради | | | 9:51-56 | 7:10
Исога эргашиш шартлари | | | 9:57-62 |
Исо Қуддусда Чайла байрамида | | | | 7:11-52
Исо фоҳиша аёлни кечиради | | | | 8:1-11
Исо Масиҳ — оламнинг нури | | | | 8:12-59
Исо туғма кўрга шифо беради | | | | 9:1-41
Исо — яхши чўпон | | | | 10:1-21
Шогирдларнинг воизлик сафари | | | 10:1-24 |
Раҳмдил Самариялик ҳақида масал | | | 10:25-37 |
Исо Марям билан Мартанинг уйида | | | 10:38-42 |
Ибодат ҳақида | | | 11:1-13 |
Шаббат куни Исо букри аёлга шифо беради, хантал уруғи ҳақида масал | | | 13:10-21 |
Исони рад қилишади | | | | 10:22-42
Нажот эшиги тордир | | | 13:22-35 |
Исо Шаббат куни хастага шифо беради, тўкин зиёфат ҳақида масал | | | 14:1-24 |
Шогирдликнинг қиймати | | | 14:25-35 |
Адашган қўй ҳақида масал | | | 15:1-7 |
Йўқолган танга ҳақида масал | | | 15:8-10 |
Дарбадар ўғил ҳақида масал | | | 15:11-32 |
Пишиқ иш бошқарувчи ҳақида масал | | | 16:1-18 |
Бой ва Лазар ҳақида масал | | | 16:19-31 |
Гуноҳ ҳақида | | | 17:1-10 |
Лазарнинг ўлими ва тирилиши | | | | 11:1-44
Исони ўлдириш режаси | | | | 11:45-57
Исо ўн кишига шифо беради | | | 17:11-19 |
Худонинг Шоҳлиги | | | 17:20-37 |
Бева аёл ва адолатсиз қози ҳақида масал | | | 18:1-8 |
Фарзий ва солиқчи ҳақида масал | | | 18:9-14 |
Никоҳ ва ажралиш ҳақида | 19:1-12 | 10:1-12 | |
Исо болаларни дуо қилади | 19:13-15 | 10:13-16 | 18:15-17 |
Бойлик ва абадий ҳаёт | 19:16-30 | 10:17-31 | 18:18-30 |
Исо Ўз ўлими тўғрисида учинчи марта гапиради | 20:17-19 | 10:32-34 | 18:31-34 |
Ёқуб билан Юҳаннонинг тилаги | 20:20-28 | 10:35-45 | |
Исо икки кўрга шифо беради | 20:29-34 | 10:46-52 | 18:35-43 |
Исо ва Заккай | | | 19:1-10 |
Ўнта хизматкор ҳақида масал | | | 19:11-28 |
Исо Қуддусга тантанали киради | 21:1-11 | 11:1-11 | 19:29-44 | 12:12-19
Қуриб қолган анжир дарахти | 21:18-22 | 11:12-14, 20-26 | |
Исо сотувчиларни Маъбаддан қувади | 21:12-17 | 11:15-19 | 19:45-48 |
Исонинг ҳокимияти ҳақида савол | 21:23-27 | 11:27-33 | 20:1-8 |
Икки ўғил ҳақида масал | 21:28-32 | | |
Ёвуз боғбонлар ҳақида масал | 21:33-46 | 12:1-12 | 20:9-19 |
Тўй зиёфати ҳақида масал | 22:1-14 | | |
Солиқ тўлаш ҳақида савол | 22:15-22 | 12:13-17 | 20:20-26 |
Тирилиш ҳақида савол | 22:23-33 | 12:18-27 | 20:27-38 |
Энг буюк амр | 22:34-40 | 12:28-34 | 20:39-40 |
Масиҳ кимнинг ўғли? | 22:41-46 | 12:35-37 | 20:41-44 |
Сохта ва чин тақводорлик | 23:1-39 | 12:38-40 | 20:45-47 |
Бева аёлнинг хайр–эҳсони | | 12:41-44 | 21:1-4 |
Исо Ўз ўлими ҳақида гапиради | | | | 12:20-36
Халқнинг ўжарлиги ва имонсизлиги | | | | 12:37-50
Исо охирзамон ҳақида гапиради | 24:1-51 | 13:1-37 | 21:5-38 |
Келиннинг ўнта дугонаси ҳақида масал | 25:1-13 | | |
Учта хизматкор ҳақида масал | 25:14-30 | | |
Қиёмат–қойим сўроғи | 25:31-46 | | |
Исони ўлдириш режаси | 26:1-5, 14-16 | 14:1-2, 10-11 | 22:1-6 |
Исога атир мой қуйган аёл | 26:6-13 | 14:3-9 | | 12:1-11
Қутлуғ зиёфатга тайёргарчилик | 26:17-20 | 14:12-17 | 22:7-14 |
Исо Ўз шогирдларининг оёқларини ювади | | | | 13:1-17
Исога хиёнат | 26:21-25 | 14:18-21 | 22:21-23 | 13:18-30
Қутлуғ зиёфат[1] | 26:26-30 | 14:22-26 | 22:15-20 |
Бутруснинг Исодан тониши ҳақида каромат | 26:30-35 | 14:27-31 | 22:24-38 | 13:31-38, 16:32
Исо шогирдларини юпатиб айтган сўзлар | | | | 14:1-16:33
Исо Ўз шогирдлари учун ибодат қилади | | | | 17:1-26
Исонинг боғдаги ибодати | 26:36-46 | 14:32-42 | 22:39-46 | 18:1
Исо ҳибсга олинади | 26:47-56 | 14:43-52 | 22:47-53 | 18:2-11
Исо олий руҳоний Ханан олдида | | | | 18:12-14, 19-23
Исо яҳудийларнинг Олий кенгаши олдида | 26:57-68 | 14:53-65 | 22:54, 63-65 | 18:24
Бутрус Исодан тонади | 26:69-75 | 14:66-72 | 22:55-62 | 18:15-18, 25-27
Исо олий кенгаш томонидан ҳукм қилинади | 27:1-2 | 15:1 | 22:66-71 | 18:28
Хоин Яҳудонинг ҳалокати[2] | 27:3-10 | | |
Исо Пилат ҳузурида | 27:11-14 | 15:2-5 | 23:2-7 | 18:28-38
Исо Ҳирод олдида | | | 23:8-12 |
Исо ўлимга ҳукм қилинади | 27:15-31 | 15:6-20 | 23:13-25 | 19:1-16
Исо хочга михланади | 27:32-44 | 15:21-32 | 23:26-43 | 19:17-27
Исо жон беради | 27:45-56 | 15:33-41 | 23:44-49 | 19:28-37
Исо дафн қилинади | 27:57-66 | 15:42-47 | 23:50-56 | 19:38-42
Исо тирилади | 28:1-8 | 16:1-8 | 24:1-12 | 20:1-9
Исо икки аёлга зоҳир бўлади | 28:9-10 | 16:9-11 | | 20:10-18
Соқчиларнинг хабари | 28:11-15 | | |
Исо Эммаус йўлида икки шогирдига зоҳир бўлади | | 16:12-13 | 24:13-35 |
Исо шогирдларига зоҳир бўлади[3] | | 16:14-18 | 24:36-49 | 20:19-25
Исо Тўмага ва бошқа шогирдларига зоҳир бўлади | | | | 20:26-31
Исо кўл бўйида зоҳир бўлади | | | | 21:1-25
Исо Жалиладаги тоғда зоҳир бўлади | 28:16-20 | | |
Исо осмонга кўтарилади[4] | | 16:19-20 | 24:50-53 |

Ҳаворийлар

Парчанинг асосий мавзуси | Ўхшаш парчалар манзиллари
Шоул имонга келади | Ҳаворийлар 9:1-19, 22:3-16, 26:9-18, 1 Коринфликлар 15:8

[1] Яна 1 Коринфликлар 11:23-26 га қаранг.

[2] Яна Ҳаворийлар 1:18-19 га қаранг.

[3] Яна Ҳаворийлар 1:4-8 га қаранг.

[4] Яна Ҳаворийлар 1:9-12 га қаранг.

Қўлёзмалар

Қўлёзмалар

1. Эски Аҳднинг қўлёзмаларидан “Ленинград Кодекси”

2. Эски Аҳднинг “Қумрон қўлёзмалари”дан бири

3. Эски Аҳднинг “Қадимий юнонча таржима” қўлёзмаларидан парча

4. Янги Аҳднинг қўлёзмаларидан “Папирус 52” деб аталган парча

5. Янги Аҳднинг қўлёзмаларидан “Кодекс Синайтикус”

Эски Аҳднинг қўлёзмаларидан “Ленинград Кодекси”

Юнус пайғамбар китобидан олинган бу ибронийча қўлёзма
тахминан милодий 1000 йилларда кўчирилган

Эски Аҳднинг “Қумрон қўлёзмалари”дан бири

Ишаё пайғамбар китобидан олинган бу ибронийча қўлёзма
тахминан милоддан олдинги 100 йилларда кўчирилган

Эски Аҳднинг “Қадимий юнонча таржима” қўлёзмаларидан парча

Ёшуа китобидан олинган бу юнонча қўлёзма
тахминан милодий 200 йилларда кўчирилган

Янги Аҳднинг қўлёзмаларидан “Папирус 52” деб аталган парча

Юҳанно баён этган муқаддас Хушхабардан олинган бу юнонча қўлёзма
тахминан милодий 125 йилларда кўчирилган

Янги Аҳднинг қўлёзмаларидан “Кодекс Синайтикус”

Матто баён этган муқаддас Хушхабардан олинган бу юнонча қўлёзма
тахминан милодий 340 йилларда кўчирилган

Хариталар

Хариталар

1. Қадимий даврдаги Яқин Шарқ

2. Исроил халқи Мисрдан чиққандан кейин босиб ўтган йўл

3. Канъон ва унинг атрофидаги ерларнинг табиий харитаси

4. Ўн икки қабиланинг ҳудуди

5. Қуддус (шоҳлар даврида)

6. Исроил шоҳлиги (Шоул, Довуд ва Сулаймон даврида)

7. Исроил ва Яҳудо шоҳликлари

8. Оссурия шоҳлиги

9. Бобил шоҳлиги (Яҳудо халқи сургун қилинган даврда)

10. Форс шоҳлиги (Расм)

11. Искандар Зулқарнайн шоҳлиги

12. Рим империяси

13. Фаластин ва унинг атрофидаги ерлар (Исо Масиҳ даврида)

14. Қуддус (Исо Масиҳ даврида)

15. Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган биринчи сафари

16. Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган иккинчи сафари

17. Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган учинчи сафари

18. Павлуснинг Римга олиб кетилиши

Қадимий даврдаги Яқин Шарқ

Исроил халқи Мисрдан чиққандан кейин босиб ўтган йўл

Канъон ва унинг атрофидаги ерларнинг табиий харитаси

Ўн икки қабиланинг ҳудуди

Қуддус (шоҳлар даврида)

Исроил шоҳлиги (Шоул, Довуд ва Сулаймон даврида)

Исроил ва Яҳудо шоҳликлари

Оссурия шоҳлиги

Бобил шоҳлиги (Яҳудо халқи сургун қилинган даврда)

Форс шоҳлиги (Расм)

Искандар Зулқарнайн шоҳлиги

Рим империяси

Фаластин ва унинг атрофидаги ерлар (Исо Масиҳ даврида)

Қуддус (Исо Масиҳ даврида)

Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган биринчи сафари

Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган иккинчи сафари

Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган учинчи сафари

Павлуснинг Римга олиб кетилиши

Муқаддас Китоб

Муқаддас Китобни таржима қилиш институти

101000 Россия, Москва, Бош почта а/қ 360
www.ibt.org.ru; ibt_inform@ibt.org.ru

Нашрга 11.07.2016 да рухсат этилди.

Ҳажми 70х100 1/16 офсет усулида босилган.

Шартли босма табағи 121. 3075 нусхада.

Буюртма № 16068 АВ (5541, 5542)

“Принткорп” босмахонасида чоп этилган.

ЛП № 02330/0056863 30.04.2004 йилда берилган.

220141 Белорусь, Минск, Ф. Скорина кўчаси, 40–уй.

Тўғри йўл

Тўғри йўл

ТЎҒРИ ЙЎЛ НИМА?

ҚИЁМАТ КУНИГА ҚАНДАЙ ҚИЛИБ ТАЙЁР БЎЛАМИЗ?

Кириш

Бу муҳим саволларга Худо қандай жавоб бергани Муқаддас битикларда аён қилинган. Мазкур бўлимда мана шу мавзу ҳақидаги оятлардан чиқарилган хулосалар келтирилган. Оятлардаги руҳий ҳақиқатни ўқиб, улар борасида мулоҳаза қилинг. Шунда, Худо аён қилган, нажотга етаклайдиган тўғри йўлни ва яқинлашиб келаётган қиёмат кунига қандай тайёрланишни аниқ тушуниб оласиз. Умид қиламизки, сиз Муқаддас битиклар орқали Худонинг овозини эшитасиз ва ўрганганларингизни бошқалар билан ўртоқлашасиз.

Сулаймоннинг ҳикматлари 4:18-19, 12:28

Солиҳнинг йўли тонгга ўхшайди, кун чиққунча тонг ёришаверади. Фосиқнинг йўли эса зулмат кабидир, нимага қоқилиб кетишини билмайди. Солиҳлик йўли ҳаётга етаклайди, бу йўлда ўлим йўқдир.

Матто 7:13-14

Исо Масиҳ деди: “Тор эшикдан киринглар! Чунки ҳалокатга олиб борадиган дарвоза энли, йўли ҳам кенгдир. Бу йўлдан юраётганлар кўп. Ҳаётга олиб борадиган эшик эса жуда тор, йўли энсиздир. Бу йўлни топадиганлар оз.”

МУНДАРИЖА

1. ХУДО МУҚАДДАСДИР

2. ИНСОНЛАР ХУДОНИНГ ЙЎЛИДАН ОЗГАН

3. ИНСОНЛАР ХУДО ОЛДИДА ЖАВОБ БЕРАДИ

4. ХУДО МЕҲР–МУҲАББАТЛИДИР

5. ХУДО НАЖОТКОРИМИЗДИР

6. ХУДО ҲОЗИРЛАГАН ЙЎЛ

7. ХУДО КЕЧИРУВЧИДИР

8. ҲАММАМИЗ ИМОН КЕЛТИРИШИМИЗ КЕРАК

9. ХУДО САДОҚАТЛИДИР

10. ХУДО ЎЗ РУҲИНИ БАХШ ЭТАДИ

11. БИЗ ХУДОНИНГ АЗИЗ ХАЛҚИМИЗ

12. БИЗ ЁЛҒИЗ ЭМАСМИЗ

13. СИЗ ТАЙЁРМИСИЗ?

ХУДО МУҚАДДАСДИР

ХУДО МУҚАДДАСДИР

Худо муқаддасдир ва фақатгина муқаддас бўлганлар Унинг ҳузурига кириб, яшай олади.

Ваҳий 4:8

Самодаги тўртта жонли мавжудот кечаю кундуз тинмай шундай сўзларни такрорлар эдилар:

“Муқаддасдир, муқаддасдир,

Муқаддасдир Қодир Худо — Эгамиз.

У бор бўлган, ҳозир ҳам бор,

Келажакда ҳам бор бўлар!”

1 Бутрус 1:14-16

Худога итоаткор фарзандлар бўлинглар, олдинги ғафлат пайтида сизларни қамраган эҳтиросларга қул бўлиб қолманглар. Аксинча, бутун юриш–туришингизда муқаддас бўлинглар, зеро, сизларни даъват этган Худо муқаддасдир. Ахир, Худонинг Ўзи: “Муқаддас бўлинглар, чунки Мен муқаддасман”, деб айтган.

Ибронийлар 12:14

Ҳамма билан тинч–тотув яшашга ҳаракат қилинглар. Ҳалол ҳаёт кечиришга тиришинглар, акс ҳолда, Эгамизни кўра олмайсизлар.

1 Юҳанно 1:5-6

Биз Исо Масиҳдан эшитиб, сизларга етказаётган Хушхабаримиз шундан иборат: Худо — нур, Унда ҳеч қандай зулмат йўқ. Агар биз Худо билан яшаяпмиз деб туриб, олдингидай зулматда яшасак, ёлғон гапириб, ҳақиқатга хилоф иш қилган бўламиз.

Яна қаранг:

Забур 1:1-6, 14:1-5 Тўғри йўлдан юрадиган инсонлар — ким?

ИНСОНЛАР ХУДОНИНГ ЙЎЛИДАН ОЗГАН

ИНСОНЛАР ХУДОНИНГ ЙЎЛИДАН ОЗГАН

Ҳаммамиз Худонинг қонунларини бузиб, гуноҳ қилганмиз, тўғри йўлдан озганмиз.

Римликлар 3:10-12

Ахир, Муқаддас битикларда қуйидагидай ёзилган–ку: “Ҳеч бир солиҳ кимса йўқдир, ҳатто биронта ҳам йўқ! Биронта ҳам идрокли зот йўқ, ҳеч ким Худога юз бурмайди. Ҳаммаси йўлдан озган, бирдай бузилган, яхшилик қилувчи бир кимса йўқдир, ҳатто биронта ҳам йўқ!”[1]

Римликлар 3:23

Ҳамма гуноҳ қилган ва Худонинг улуғворлигидан маҳрумдир.

Яна қаранг:

Матто 5:17-48 Исо Масиҳнинг ҳақиқий солиҳлик ҳақидаги таълимоти.

ИНСОНЛАР ХУДО ОЛДИДА ЖАВОБ БЕРАДИ

ИНСОНЛАР ХУДО ОЛДИДА ЖАВОБ БЕРАДИ

Қиёмат кунида ҳаммамиз қилмишларимиз учун жавоб берамиз.

Ибронийлар 4:13

Бутун борлиқ Худонинг кўзи олдида яп–яланғоч ва очиқдир. Ҳеч ким ва ҳеч нарса Ундан пинҳон эмас. Биз Унга ҳисоб берамиз!

Ибронийлар 10:26-27

Агар биз ҳақиқатни билиб олгандан кейин, атайлаб гуноҳ қилишда давом этсак, бу гуноҳларимизни ҳеч қандай қурбонлик юва олмайди. Шунда қўрқув ичра Худонинг ҳукмини кутишдан бошқа иложимиз қолмайди. Оқибатда, Худонинг душманлари билан бирга ловуллаган оловда ёниш бизнинг қисматимиз бўлади.

Яна қаранг:

Ваҳий 20:11-15 Қиёмат куни ҳақидаги ваҳий.

ХУДО МЕҲР–МУҲАББАТЛИДИР

ХУДО МЕҲР–МУҲАББАТЛИДИР

Худо бизни яхши кўради ва бизни кечиришга тайёр турибди.

Юҳанно 3:16

Худо оламни шунчалик севдики, Ўзининг ягона Ўғлини берди. Токи Унга ишонганлардан биронтаси ҳалок бўлмасин, балки абадий ҳаётга эга бўлсин.

Римликлар 5:8

Биз ҳали гуноҳга ботган чоғимизда, Масиҳ биз учун ўлди. Шу йўсинда Худо бизга бўлган Ўз меҳр–муҳаббатини намоён қилди.

Яна қаранг:

Луқо 15:11-32 Исо Масиҳ айтган дарбадар ўғил ҳақидаги масал.

ХУДО НАЖОТКОРИМИЗДИР

ХУДО НАЖОТКОРИМИЗДИР

Худо гуноҳларимизнинг кечирилиши ва қиёмат ҳукмидан қутқарилишимиз учун Исо Масиҳ орқали бизга йўл очиб берди.

Юҳанно 3:17

Худо дунёни ҳукм қилиш учун эмас, балки Ўғли орқали қутқариш учун Уни дунёга юборди.

Ҳаворийлар 10:41-43

Бутрус деди: “Исо ҳаммага эмас, фақат бизга зоҳир бўлди. Чунки Худо бизни Исо ҳақида гувоҳлик беришимиз учун танлаганди. Исо тирилгандан кейин биз У билан еб–ичдик. У бизга: «Халқларга ваъз қилиб, гувоҳлик беринглар. Ўликлар ва тирикларни ҳукм қилиш учун Худо Мени тайинлаганини уларга айтинглар», — деб буюрди. Барча пайғамбарлар ҳам Исо тўғрисида гувоҳлик берган эдилар. Исога ишонган ҳар бир одамнинг гуноҳлари Унинг номи туфайли кечирилади, деб айтган эдилар.”

Юҳанно 1:29

Эртаси куни Яҳё Исонинг яқинлашиб келаётганини кўриб, шундай деди: “Ана, Худонинг Қўзиси! У дунёни гуноҳдан поклайди!”

1 Коринфликлар 15:3-4

Менга берилган энг муҳим таълимотни сизларга етказдим. Бу таълимот қуйидагичадир: Муқаддас битикларга мувофиқ, Масиҳ гуноҳларимиз учун ўлган. Кейин У дафн қилинди, учинчи куни эса тирилди. Буларнинг ҳаммаси Муқаддас битикларга мувофиқ содир бўлди.

2 Коринфликлар 5:19-21

Ҳа, Худо инсонларни гуноҳлари учун жазоламади, аксинча, Масиҳ орқали дунёни Ўзи билан яраштирди.… Биз Масиҳнинг элчиларимиз, Худо биз орқали инсонларга мурожаат этяпти. Масиҳ номидан ёлворяпмиз: сизлар ҳам Худо билан ярашинглар. Ахир, Худо бизни Масиҳ орқали оқлаш учун бегуноҳ Масиҳни гуноҳкорни жазолагандай, жазолади.

Яна қаранг:

Юҳанно 10:7-18 Исо Масиҳ — нажот эшиги ва яхши чўпон.

ХУДО ҲОЗИРЛАГАН ЙЎЛ

ХУДО ҲОЗИРЛАГАН ЙЎЛ

Қиёмат кунида ҳукмдан қутулишимизнинг фақат биргина тўғри йўли бор.

Ҳаворийлар 4:12

Нажот бошқа ҳеч кимдан келмайди. Исо Масиҳнинг номи — бутун оламда нажот берадиган ягона номдир.

Юҳанно 14:6

Исо уларга деди: “Мен йўл, ҳақиқат ва ҳаётдирман. Отанинг олдига олиб борадиган Мендан бошқа йўл йўқ.”

Филиппиликлар 2:9-11

Худо Исо Масиҳни энг юқорига юксалтирди ва Унга ҳар қандай исмдан юқори исмни ато этди. Токи Исонинг олдида еру осмондаги ва ер остидаги борлиқ жон тиз чўксин, ҳар бир тил Исо Масиҳни Раббий деб тан олиб, Отамиз Худога шараф келтирсин.

Яна қаранг:

Луқо 16:19-31 Исо Масиҳ айтган бой ва Лазар ҳақидаги масал.

ХУДО КЕЧИРУВЧИДИР

ХУДО КЕЧИРУВЧИДИР

Биз гуноҳларимизни эътироф этиб, тавба қилишимиз керак, шунда Худо бизни кечиради.

1 Юҳанно 1:8-10

Агар гуноҳимиз йўқ десак, ўзимизни ўзимиз алдаган бўламиз ва бизда ҳақиқат бўлмайди. Борди–ю, гуноҳларимизни эътироф этсак, содиқ ва адолатли бўлган Худо гуноҳларимизни кечириб, бизни ҳар қандай ёмонликдан фориғ қилади. Агар гуноҳ қилганимиз йўқ десак, Худони ёлғончига чиқарган бўламиз.

Яна қаранг:

Луқо 18:9-14 Исо Масиҳ айтган фарзий ва солиқчи ҳақидаги масал.

ҲАММАМИЗ ИМОН КЕЛТИРИШИМИЗ КЕРАК

ҲАММАМИЗ ИМОН КЕЛТИРИШИМИЗ КЕРАК

Раббимиз Исо Масиҳга ишонишимиз шарт. Унга ишонадиганлар тўғри йўлдадир.

Ҳаворийлар 16:30-31

Зиндонбон Павлус ва Силасни ташқарига олиб чиқиб: “Жаноблар, нажот топишим учун нима қилишим керак?” деб сўради. “Раббимиз Исога ишон, шунда ўзинг ва хонадон аҳлинг нажот топасизлар”, — деб жавоб беришди улар.

Римликлар 10:9-11, 13

Агар ўз оғзингиз билан Исони Раббим деб эътироф этиб, Худо Уни ўликдан тирилтирганига чин юракдан ишонсангиз, нажот топасиз. Чунки инсон қалбидан ишониб оқланади ва оғзи билан эътироф этиб нажот топади. Муқаддас битикларда ёзилгандай: “Унга ишонган ҳеч бир инсон уятга қолмайди.”… Ахир, “Раббимизга илтижо қилган ҳар бир инсон қутқарилади”, деб ёзилган–ку.

Яна қаранг:

Матто 13:44-46 Исо Масиҳ айтган яширилган хазина ва қимматбаҳо марварид ҳақидаги масаллар.

Матто 22:1-14 Исо Масиҳ айтган тўй зиёфати ҳақидаги масал.

ХУДО САДОҚАТЛИДИР

ХУДО САДОҚАТЛИДИР

Исо Масиҳга имон келтирганимизда, Худо бизни ҳукм қилмаслигига ва бизга абадий ҳаёт беришига амин бўламиз.

Юҳанно 3:18

Худонинг Ўғлига ишонган одам ҳукм қилинмайди. Унга ишонмаган одам эса аллақачон маҳкум бўлган, чунки у Худонинг ягона Ўғлига ишонмади.

Юҳанно 3:35-36

Ота Ўғлини яхши кўради, У ҳамма нарсани Ўғлининг қўлига топширган. Худонинг Ўғлига ишонган ҳар бир одам абадий ҳаётга эга бўлади. Ўғилни рад этган одам эса ҳаёт кўрмай, Худонинг ғазаби остида қолади.

Римликлар 8:1

Исо Масиҳга тегишли бўлганлар энди ҳукм қилинмайдилар.

Яна қаранг:

Римликлар 8:31-39 Худонинг Исо Масиҳга ишонганларга қўрсатадиган меҳр–муҳаббати.

ХУДО ЎЗ РУҲИНИ БАХШ ЭТАДИ

ХУДО ЎЗ РУҲИНИ БАХШ ЭТАДИ

Исо Масиҳга имон келтирганимизда, Худо бизни Ўзининг Муқаддас Руҳига тўлдиради. Солиҳ ҳаёт кечиришимиз учун, тўғри йўлдан озмаслигимиз учун Муқаддас Руҳ бизга куч–қудрат беради.

Ҳаворийлар 1:4-5, 8

Исо Ўз ҳаворийлари билан дастурхон атрофида ўтирар экан, уларга шундай амр берди: “Қуддусдан кетиб қолманглар, осмондаги Отамнинг берган ваъдаси бажо бўлишини кутинглар. Бу ваъда ҳақида олдин ҳам сизларга айтган эдим. Яҳё одамларни сувга чўмдирар эди, сизлар эса яқин кунларда Муқаддас Руҳга чўмдириласизлар.... Муқаддас Руҳ сизларни қамраб олганда, куч–қудратга тўласизлар. Қуддусда, Яҳудия ва Самарияда, ер юзининг ҳамма бурчакларида сизлар Менинг шоҳидларим бўласизлар.”

Ҳаворийлар 2:38

Бутрус уларга деди: “Тавба қилинглар, ҳар бирингиз Исо Масиҳнинг номи билан сувга чўминглар, токи гуноҳларингиз кечирилсин. Шунда сизлар Муқаддас Руҳни инъом қилиб оласизлар.”

Эфесликлар 5:18

Шароб ичиб маст бўлманглар, чунки бу бузуқликка олиб боради. Аксинча, Муқаддас Руҳга тўлиб–тошинглар.

Яна қаранг:

Галатияликлар 5:16-26 Муқаддас Руҳ етакчилигида ҳаёт кечириш.

БИЗ ХУДОНИНГ АЗИЗ ХАЛҚИМИЗ

БИЗ ХУДОНИНГ АЗИЗ ХАЛҚИМИЗ

Исо Масиҳга имон келтирганимизда, биз Худонинг азиз халқига тегишли бўлиб қоламиз.

Эфесликлар 2:19-22

Демак, сизлар энди бегона ҳам, келгинди ҳам эмассизлар, балки Худонинг азиз халқи қаторидасиз, Унинг хонадони аъзоси бўлдингизлар. Сизлар худди бир бинодайсизлар. Бу бинонинг асоси ҳаворийлару пайғамбарлардир. Бинонинг тамал тоши эса Исо Масиҳнинг Ўзидир. Бу иморат Раббимиз Исо Масиҳ орқали бир бўлиб, юксалиб боради ва Унга бағишланган муқаддас маъбад бўлади. Исо Масиҳга тегишли бўлганингиз учун сизлар ҳам бу иморатнинг бир қисмисиз. Бу иморатни Худонинг Руҳи Ўзига маскан қилиб олади.

1 Бутрус 2:9-10

Сизлар — танланган бир насл, руҳонийлар шоҳлиги, муқаддас қавм, Худонинг азиз халқисиз. Худо сизларни зулматдан Ўзининг ажойиб нурига даъват этган, Унинг буюк ишларини эълон қилишингиз учун сизларни танлаган. Сизлар бир вақтлар Худога бегона эдингизлар, энди эса Унинг халқисизлар. Бир вақтлар Худонинг марҳаматидан бебаҳра эдингизлар, энди эса Ундан марҳамат топдингизлар.

Яна қаранг:

Ваҳий 21:1-8, 22-27 Янги еру осмон, янги Қуддус ҳақидаги ваҳий.

БИЗ ЁЛҒИЗ ЭМАСМИЗ

БИЗ ЁЛҒИЗ ЭМАСМИЗ

Исо Масиҳга имон келтирганлар билан мунтазам равишда учрашиб туришимиз керак.

Матто 18:20

Исо деди: “Қаерда икки ёки уч киши Менинг номим учун йиғилса, Мен ўша ерда уларнинг орасида бўламан.”

Ҳаворийлар 2:42, 46

Имонлилар ҳаворийларнинг таълимотини ўрганишга, биродарликка, Раббимиз Исони хотирлаб, нон синдиришга ва ибодатга ўзларини бағишладилар…. Имонлилар ҳар куни Маъбадда йиғилардилар. Бир–бирлариникига меҳмонга борганда эса Раббимиз Исони хотирлаш учун нон синдирардилар, соддадиллик билан, юракдан севиниб овқатланишарди.

Яна қаранг:

Ибронийлар 3:12-14, 10:23-25 Имонлиларга огоҳлантириш.

СИЗ ТАЙЁРМИСИЗ?

СИЗ ТАЙЁРМИСИЗ?

Доно инсонлар Худодан қўрқaди. Улар тўғри йўлдан юриб, Қиёмат кунига тайёр бўлади.

Сулаймоннинг ҳикматлари 9:10, 14:27

Эгамиздан қўрқиш доноликнинг бошидир, Муқаддас Худони билиш идрокдир. Эгамиздан қўрқиш ҳаёт манбаидир, бундай хислат одамни ўлим тузоғидан асрайди.

Матто 4:4

Исо иблисга жавобан деди: “Ёзилганки: «Инсон фақат нон билан эмас, балки Худонинг оғзидан чиққан ҳар бир сўз билан яшайди.»”

Яна қаранг:

Матто 7:24-27, Луқо 12:42-48 Исо Масиҳ айтган доно ва аҳмоқ бинокорлар ҳамда ҳушёр хизматкорлар ҳақидаги масаллар.

Забур 90:1-16 Худо Унга умид боғлаганларни ҳимоя қилиб, соғ–омон сақлайди.

[1] Забур 13:1-3 га қаранг.

Ёрдамчи оятлар

ТЎҒРИ ЙЎЛДАН ЮРИШДА ЁРДАМ БЕРАДИГАН ОЯТЛАР РЎЙХАТИ

Кириш

Ушбу қисмда юзга яқин мавзуни ўз ичига олган, ҳаётимиз учун зарур, ҳақиқатни кўрсатадиган оятлар бор. Бу оятлар Муқаддас Китобдаги донолик уммонининг бир томчиси, холос. Улар бешта асосий мавзу остида берилган. Ушбу рўйхатдаги оятлар сизга Муқаддас битикларда муҳим ҳаётий мавзулар ҳақида нималар дейилганини кўрсатади. Умид қиламизки, сиз бу оятларни ўқиб, Худо ҳақида ва Худога манзур ҳаёт қандай бўлиши ҳақида ўрганасиз ҳамда ҳаётингизда учрайдиган кундалик вазиятларда мана шу оятлар туфайли донолик билан иш юритиб, улардан тасалли топасиз.

МУНДАРИЖА

МУНДАРИЖА

ХУДОНИНГ ФАЗИЛАТЛАРИ ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР
Худо иноятлидир
Худо кечирувчидир
Худо мангудир
Худо марҳамат кўрсатувчидир
Худо меҳр–муҳаббатлидир
Худо меҳр–шафқатлидир
Худо меҳрибондир
Худо муқаддасдир
Худо нажоткоримиздир
Худо одилдир
Худо таъминловчимиздир
Худо тинчлик берувчидир
Худо улуғвордир
Худо шодлик ато қилувчидир
Худо ягона Худодир
Худо яқиндир
Худо ўзгармасдир
Худо қудратлидир
Худо ҳаёт манбаидир
Худо ҳамма нарсани билгувчидир
РУҲИЙ ҲАЁТИМИЗГА ОИД ОЯТЛАР
Абадий ҳаёт ҳақида
Гуноҳ ҳақида
Жасорат билан Хушхабар айтиш ҳақида
Ибодат ҳақида
Нажот ҳақида
Поклик ҳақида
Руҳий жанг ҳақида
Рўза тутиш ҳақида
Солиҳлик ҳақида
Тинчлик ҳақида
Худога шукрона айтиш ҳақида
Худонинг етакчилиги ҳақида

ИНСОН ФАЗИЛАТЛАРИ ВА ИЛЛАТЛАРИ ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

Дангасалик ҳақида
Ёлғон гапириш ҳақида
Жинсий ахлоқсизлик ҳақида
Итоаткорлик ҳақида
Камтарлик ҳақида
Майхўрлик ҳақида
Меҳрибонлик ҳақида
Миннатдорчилик ҳақида
Мулойимлик ҳақида
Раҳмдиллик ҳақида
Сабр–тоқат ҳақида
Сахийлик ҳақида
Такаббурлик ва мағрурлик ҳақида
Тиришқоқлик ҳақида
Хасислик ва очкўзлик ҳақида
Художўйлик ҳақида
Ўзини тута билиш ҳақида
Ўғрилик ҳақида
Қаноат қилиб яшаш ҳақида
Ҳасад ҳақида
Ҳаққонийлик ҳақида
МУНОСАБАТЛАР ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР
Ажрашиш ҳақида
Бошқаларга хизмат қилиш ҳақида
Бошқаларни кечириш ҳақида
Бошқаларни ҳукм қилиш ҳақида
Душманларга муносабат ҳақида
Дўстлик ҳақида
Жаҳл ва ғазаб ҳақида
Зино ҳақида
Масиҳий биродарларга муносабат ҳақида
Масиҳийларнинг якдиллиги ҳақида
Меҳр–муҳаббат кўрсатиш ҳақида
Меҳр–шафқат кўрсатиш ҳақида
Мусофир ва муҳтожларга муносабат ҳақида
Никоҳ ҳақида
Ота–оналару фарзандлар муносабати ҳақида
Тилни жиловлаш ҳақида
Хафагарчилик ҳақида
Қасос олиш ҳақида
Ғийбат ҳақида
Ҳақиқатни айтиш ҳақида

ҲАЁТДА УЧРАЙДИГАН ВАЗИЯТЛАРДА ЁРДАМ БЕРАДИГАН ОЯТЛАР

Адолат ва ҳақиқатга интилганда
Айбини ҳис қилганда
Бойлик ҳақида
Васваса ва синовлардан ўтганда
Донолик керак бўлганда
Ёлғизликни ҳис қилганда
Ёмон одатларни ташламоқчи бўлганда
Имон суст бўлганда
Иш яхши юришганда
Ишингиз ҳақида ўйлаётганингизда
Касалликка дучор бўлганда
Келажакка умид керак бўлганда
Кулфатли дамларда
Тушкунликка тушганингизда
Умидсиз бўлганда
Хавотир олганда
Хавфга дучор бўлганда
Шодлик, қувончга тўла дамларда
Юпанч ва далда керак бўлганда
Юрак нотинч бўлганда
Ўзингизни ожиз, кучсиз ҳис қилганингизда
Қайғурганда
Қарор чиқараётганда
Қийинчилик, азоб–уқубатга йўлиққанда

1. ХУДОНИНГ ФАЗИЛАТЛАРИ ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

ХУДОНИНГ ФАЗИЛАТЛАРИ ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

Худо иноятлидир

Худо иноятлидир

Забур 85:15

Сен, эй Раббий, раҳмдил ва иноятли, Жаҳли тез чиқмайдиган Худосан, Севгинг ва садоқатинг мўлдир.

Забур 144:8-9, Юҳанно 1:16-17, Ёқуб 4:6, 1 Бутрус 5:10, Эфесликлар 2:7, 2 Тимўтий 1:9

Худо кечирувчидир

Худо кечирувчидир

Забур 85:5

Сен, эй Раббий, яхшисан, кечиримлисан, Сенга илтижо қилганларга Содиқ севгингни кўрсатасан.

Забур 129:3-4, 2 Бутрус 3:9, 1 Юҳанно 1:8-9, Эфесликлар 1:7-8, Эфесликлар 4:32, Ибронийлар 10:15-18

Худо мангудир

Худо мангудир

Ваҳий 1:8

“Мен Ибтидо ва Интиҳодирман, — деб айтмоқда Эгамиз Худо. — Мен олдин бор бўлган, ҳозир ҳам бор, келажакда ҳам бор бўладиган Қодир Худодирман.”

Римликлар 1:20, 1 Тимўтий 1:17

Худо марҳамат кўрсатувчидир

Худо марҳамат кўрсатувчидир

Ибронийлар 4:16

Келинглар, иноятли Худойимизнинг тахтига жасорат билан яқинлашайлик. Шунда У бизга марҳамат кўрсатади, Унинг инояти зарур вақтда бизга ёрдам беради.

Забур 10:7, Ҳикматлар 12:2, Луқо 1:50, Яҳудо 1:21

Худо меҳр–муҳаббатлидир

Худо меҳр–муҳаббатлидир

Забур 35:6, 8

Эй Эгам, содиқ севгинг фалакларга етгайдир, Эй Эгам, садоқатинг самоларга чўзилгайдир….Содиқ севгинг, эй Худо, нақадар бебаҳодир! Қанотларинг соясида инсонлар паноҳ топади.

Забур 12:6, Забур 62:4, Забур 85:15, Юҳанно 3:16, 1 Юҳанно 3:16-17, 1 Юҳанно 4:7-19, Римликлар 5:6-8, Римликлар 8:38-39, Эфесликлар 2:4-5

Худо меҳр–шафқатлидир

Худо меҳр–шафқатлидир

Луқо 1:78

Зеро, Худойимиз меҳр–шафқатга бой, У самодан бизга уфқ Нурини сочади.

Забур 22:6, Забур 24:6, Ёқуб 5:11, Эфесликлар 2:4-7

Худо меҳрибондир

Худо меҳрибондир

Забур 114:5

Эгамиз меҳрибон, одилдир, Худойимиз раҳмдилдир.

Забур 83:12, Римликлар 2:4

Худо муқаддасдир

Худо муқаддасдир

Забур 98:9

Улуғланглар Эгамиз Худони! Сажда қилинг Унга муқаддас тоғида. Зеро, муқаддасдир Эгамиз Худо!

Забур 21:4, 1 Бутрус 1:14-16, Ваҳий 4:8, Ваҳий 15:4

Худо нажоткоримиздир

Худо нажоткоримиздир

Забур 26:1

Эгам нурим ва нажотимдир, Кимдан қўрқаман?! Эгам ҳаётимнинг қалъасидир, Ким мени қўрқита олар?!

Забур 36:39-40, Забур 61:6-8, Ҳаворийлар 4:11-12, 1 Тимўтий 4:10, Титус 3:4-6

Худо одилдир

Худо одилдир

Забур 24:8

Эгамиз яхши, адолатлидир! У гуноҳкорларга йўл–йўриқ кўрсатади.

Ҳикматлар 11:1, 1 Бутрус 1:17, 2 Салоникаликлар 1:5-8, Ваҳий 15:3-4

Худо таъминловчимиздир

Худо таъминловчимиздир

Забур 15:5

Эй Эгам! Барқарорлигим Сенсан, Муваффақиятим ҳам Ўзингдирсан, Келажагимни Сен таъминлайсан.

Забур 36:25-26, Забур 64:10, Матто 6:25-34, Матто 7:9-11, Ҳаворийлар 14:16-17, Филиппиликлар 4:19

Худо тинчлик берувчидир

Худо тинчлик берувчидир

Забур 84:9

Парвардигор Эгамиз айтаётганига қулоқ соламан, У Ўз халқига, Ўз тақводорларига тинчлик ваъда қилаётир, Энди улар бемаъни йўлларига қайтмасин.

Ҳикматлар 16:7, Юҳанно 16:33, Римликлар 5:1, Филиппиликлар 4:6-9, 2 Салоникаликлар 3:16

Худо улуғвордир

Худо улуғвордир

Забур 95:9

Муқаддас улуғворликка бурканган Эгамизга сажда қилинг! Эй замин аҳли, Унинг олдида титраб туринг!

Забур 23:7-10, Забур 92:1, Юҳанно 1:14, Ваҳий 21:23-25

Худо шодлик ато қилувчидир

Худо шодлик ато қилувчидир

Забур 15:11

Менга ҳаёт сўқмоғини Ўзинг кўрсатасан, Ҳузурингда шодлик мени қамраб олади, Менга боқий ҳузур–ҳаловатни Сен берасан.

Забур 29:6, Римликлар 15:13, Галатияликлар 5:22-23

Худо ягона Худодир

Худо ягона Худодир

Забур 17:32

Эгамиздан бошқа Худо ким экан?! Худойимиздан бўлак суянчиқ Қоя бормикан?!

Марк 12:28-33, Римликлар 3:29-30, 1 Коринфликлар 8:5-6

Худо яқиндир

Худо яқиндир

Забур 144:18

Эгамиз Ўзига ёлворганларнинг ёнидадир, Чин дилдан илтижо қилганларнинг ёнидадир.

Забур 33:19, Забур 74:2, Забур 138:7-12, Ҳаворийлар 17:27

Худо ўзгармасдир

Худо ўзгармасдир

Забур 101:28

Сен эса ҳеч ўзгармассан, Сен то абад яшайсан.

Забур 32:11, Забур 101:25-28, Ёқуб 1:17

Худо қудратлидир

Худо қудратлидир

Забур 92:4

Юксакдаги Эгамиз денгиз тўлқинларидан ҳам қудратлироқдир, Баҳайбат сувларнинг пишқиришидан ҳам қудратлироқдир.

Забур 88:9, Луқо 1:46-55, Ваҳий 4:11, Ваҳий 19:1

Худо ҳаёт манбаидир

Худо ҳаёт манбаидир

Забур 35:10

Ҳаётнинг булоғи Сендадир, Зиё олармиз Сенинг нурингдан.

Забур 103:30, Забур 138:13-16, Юҳанно 1:1-5, Юҳанно 5:24-26, Юҳанно 14:6, Ҳаворийлар 17:24-25

Худо ҳамма нарсани билгувчидир

Худо ҳамма нарсани билгувчидир

Забур 138:1-5

Эй Эгам, мени Ўзинг синаб кўриб, билгансан, Қачон ўтириб, қачон туришимни Ўзинг биласан, Ўй–хаёлларимни узоқдан туриб англаб оласан, Юришимни, ётишимни Сен текширасан, Барча йўлларим Сенга ойдай равшандир. Бирон сўз тилимга келмасдан олдин, Эй Эгам, Сен ҳаммасини биласан. Мени ҳамма томондан ўраб олгансан, Қўлларингни устимга қўйгансан.

Забур 33:16-19, Ибронийлар 4:13

РУҲИЙ ҲАЁТИМИЗГА ОИД ОЯТЛАР

РУҲИЙ ҲАЁТИМИЗГА ОИД ОЯТЛАР

Абадий ҳаёт ҳақида

Абадий ҳаёт ҳақида

Юҳанно 3:16

Зеро, Худо оламни шунчалик севдики, Ўзининг ягона Ўғлини берди. Токи Унга ишонганлардан биронтаси ҳалок бўлмасин, балки абадий ҳаётга эга бўлсин.

Юҳанно 5:24, Юҳанно 10:27-28, Юҳанно 17:1-3, 1 Юҳанно 5:11-12, Римликлар 6:23

Гуноҳ ҳақида

Гуноҳ ҳақида

1 Юҳанно 2:1-2

Азиз болаларим, гуноҳ қилманглар деб, мен сизларга шуларни ёзяпман. Борди–ю, бирортамиз гуноҳ қилиб қўйсак, Отамиз Худонинг олдида ҳомийимиз — Исо Масиҳ бор, У Солиҳ Зотдир. У бизни гуноҳларимиздан поклаш учун қурбон бўлди. Нафақат бизнинг, балки бутун дунёнинг гуноҳлари учун қурбон бўлди.

Забур 89:8, Ҳикматлар 13:21, 1 Юҳанно 1:8-10, Римликлар 5:6-8, Римликлар 6:23, Эфесликлар 2:1-9

Жасорат билан Хушхабар айтиш ҳақида

Жасорат билан Хушхабар айтиш ҳақида

Римликлар 1:16

Мен Хушхабардан ор қилмайман, чунки Худонинг куч–қудрати бўлган бу Хушхабар орқали унга ишонганларнинг ҳаммаси қутқарилади. Ишонадиганлар яҳудийми, ғайрияҳудийми, фарқи йўқ!

Ҳаворийлар 4:18-20, 31, 1 Коринфликлар 16:13, 1 Салоникаликлар 2:1-2, Ибронийлар 3:6

Ибодат ҳақида

Ибодат ҳақида

Матто 6:9-13

Сизлар эса шундай ибодат қилинглар: “Бизнинг осмондаги Отамиз! Сенинг муқаддас номинг улуғлансин. Сенинг Шоҳлигинг келсин. Осмонда бўлгани каби, Ерда ҳам Сенинг ироданг бажо бўлсин. Бугунги ризқимизни бергин. Бизга қарши гуноҳ қилганларни биз кечиргандек, Сен ҳам бизнинг гуноҳларимизни кечиргин. Бизни васвасага дучор қилмагин, Ёвуз шайтондан халос қилгин.”

Забур 65:16-20, Ҳикматлар 15:8, Матто 6:5-13, Матто 7:7-11, Луқо 18:1-8, 1 Юҳанно 5:14-15, Римликлар 8:26-27, 1 Тимўтий 2:1-2

Нажот ҳақида

Нажот ҳақида

Юҳанно 14:6

Исо унга деди: — Мен йўл, ҳақиқат ва ҳаётдирман. Отанинг олдига олиб борадиган Мендан бошқа йўл йўқ.

Юҳанно 3:16-17, Ҳаворийлар 2:36-39, Ҳаворийлар 16:29-31, Римликлар 10:9-10, 1 Тимўтий 2:4-6

Поклик ҳақида

Поклик ҳақида

Ҳикматлар 11:20

Эгри юрак Эгамизга жирканч, покларнинг ишлари эса Унинг қувончидир.

Забур 7:11, Забур 18:10, Ҳикматлар 11:5, Матто 5:8, 1 Юҳанно 2:1-2, 2 Коринфликлар 7:1, Филиппиликлар 4:8

Руҳий жанг ҳақида

Руҳий жанг ҳақида

Эфесликлар 6:11-12

Иблиснинг ҳийлаларига қарши тура олишингиз учун Худо берган барча қурол–аслаҳалар билан қуролланинг. Ахир, бизнинг курашимиз инсонларга қарши эмас, балки самовий оламдаги ёвуз руҳий кучларга, руҳий ҳокимият ва ҳукмронликка ҳамда бу қоронғи дунёни бошқараётган руҳий ҳукмронларга қаршидир.

1 Бутрус 5:8-9, Римликлар 8:38-39, 2 Коринфликлар 10:3-5, Эфесликлар 6:10-18, 2 Салоникаликлар 3:3

Рўза тутиш ҳақида

Рўза тутиш ҳақида

Матто 6:16-18

Рўза тутаётганингизда, иккиюзламачилар каби, қовоқ солиб юрманглар. Улар рўза тутаётганларини бошқаларга кўрсатиш учун ювиниб–таранмайдилар. Сизларга чинини айтайин: улар ўз мукофотларини олиб бўлганлар. Сизлар рўза тутганларингизда юзларингизни ювиб, сочларингизни тараб юринг, токи рўза тутганингизни яширин бўлган Отангиздан бошқа ҳеч ким билмасин. Шунда яширин қилган ишингизни кўрган Отангиз сизни тақдирлайди.

Марк 2:18-20, Луқо 18:9-14, Ҳаворийлар 13:2-3

Солиҳлик ҳақида

Солиҳлик ҳақида

Ҳикматлар 11:19

Солиҳликни кўзлаган инсон ҳаётга, ёмонликни кўзлаган эса ўз ўлимига эришади.

Забур 33:16, Забур 36:16-17, Ҳикматлар 10:11, Ҳикматлар 12:26, Римликлар 1:17, Филиппиликлар 3:8-9, 2 Тимўтий 4:8

Тинчлик ҳақида

Тинчлик ҳақида

Юҳанно 14:27

Мен сизларга тинчликни қолдиряпман. Ўз тинчлигимни сизларга беряпман. Мен бераётган тинчлик дунё берадиган тинчликка ўхшамайди. Юрагингиз сиқилмасин, қўрқманглар.

Забур 33:15, Ҳикматлар 12:20, Матто 5:9, Юҳанно 16:33, Римликлар 5:1, Римликлар 8:6, Колосаликлар 3:15

Худога шукрона айтиш ҳақида

Худога шукрона айтиш ҳақида

Забур 68:31-32

Номини куйлаб, Худони мадҳ қиламан, Шукур айтиб, Уни мақтайман. Қурбонлик қилинган бузоқдан, ҳатто буқадан кўра, Ҳамдларим Эгамни кўпроқ мамнун қилади.

Забур 94:1-5, Забур 99:1-5, Забур 105:1-2, Филиппиликлар 4:6-7

Худонинг етакчилиги ҳақида

Худонинг етакчилиги ҳақида

Ҳикматлар 3:5-6

Ўз ақл–идрокингга суянма, бутун қалбинг билан Эгамизга ишон. Ҳар ишингда Эгамизни эътироф эт, шунда У йўлларингни тўғрилайди.

Забур 31:8-9, Забур 36:5, Ҳикматлар 4:20-22, Ёқуб 1:5-8

ИНСОН ФАЗИЛАТЛАРИ ВА ИЛЛАТЛАРИ ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

ИНСОН ФАЗИЛАТЛАРИ ВА ИЛЛАТЛАРИ ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

Дангасалик ҳақида

Дангасалик ҳақида

Ҳикматлар 10:4

Дангаса қўллар қашшоқлик келтиради, тиришқоқ қўллар эса бойлик.

Ҳикматлар 6:6-11, 1 Салоникаликлар 4:11, 2 Салоникаликлар 3:6-13

Ёлғон гапириш ҳақида

Ёлғон гапириш ҳақида

Ҳикматлар 12:22

Ёлғончи тил Эгамизга жирканч, тўғрилик билан иш қиладиганлар эса Унинг севинчидир.

Забур 33:12-14, Ҳикматлар 11:1, Ҳикматлар 19:22, Колосаликлар 3:9

Жинсий ахлоқсизлик ҳақида

Жинсий ахлоқсизлик ҳақида

1 Салоникаликлар 4:3-5

Сизларнинг муқаддас бўлишингиз Худонинг иродасидир. Шунинг учун жинсий ахлоқсизлик қилманг. Ҳар бирингиз муқаддаслик ва иззат–ҳурматга лойиқ тарзда ўзингизни тута билишингиз керак. Худони билмаган бутпарастлардай шаҳвоний ҳирсга қул бўлманг.

1 Коринфликлар 6:15-20, 1 Коринфликлар 10:6-8, Галатияликлар 5:19-21, Колосаликлар 3:5-7

Итоаткорлик ҳақида

Итоаткорлик ҳақида

1 Юҳанно 2:5

Худонинг каломига итоат қилган одамда эса Худонинг севгиси ўз мукаммал ифодасини топган. Биз Худо билан бирга эканимизни ана шундан билсак бўлади.

Забур 39:7, Забур 50:14, Юҳанно 14:23-24, Ибронийлар 5:7-9

Камтарлик ҳақида

Камтарлик ҳақида

Ҳикматлар 18:12

Такаббурлик ҳалокатга олиб боради, камтарлик эса иззату икромга сазовор қилади.

Забур 24:9, Ҳикматлар 11:2, Ҳикматлар 29:23, Матто 18:1-5, Луқо 18:9-14, 1 Бутрус 5:5-6, Филиппиликлар 2:3-11

Майхўрлик ҳақида

Майхўрлик ҳақида

Ҳикматлар 20:1

Шароб — мазахчи, ароқ — жанжалкаш, уларга алданганлар нодондир.

Ҳикматлар 23:20-21, 1 Бутрус 4:3, 1 Коринфликлар 5:11, 1 Коринфликлар 6:9-10, Эфесликлар 5:18

Меҳрибонлик ҳақида

Меҳрибонлик ҳақида

Забур 111:4

Ҳатто зулматда ҳам тўғри инсонга нур ёғилади, Раҳмдил, меҳрибон, солиҳ одамга ёғду сочилади.

Ҳикматлар 11:16, Ҳикматлар 12:10, 1 Коринфликлар 13:4

Миннатдорчилик ҳақида

Миннатдорчилик ҳақида

Забур 117:28-29

Сен Худойимсан, Сенга шукур айтаман, Сен Худойимсан, Сени улуғлайман. Эгамизга шукрона айтинг, У яхшидир, Унинг содиқ севгиси абадийдир.

Колосаликлар 2:6-7, Колосаликлар 3:15-17, Ибронийлар 12:28

Мулойимлик ҳақида

Мулойимлик ҳақида

Ҳикматлар 25:15

Сабр–тоқат билан гапирилса амалдор ҳам кўнади, мулойим сўз тошни ҳам синдиради.

1 Бутрус 3:15-16, Галатияликлар 6:1, Эфесликлар 4:1-3, Филиппиликлар 4:5

Раҳмдиллик ҳақида

Раҳмдиллик ҳақида

Ҳикматлар 19:17

Камбағалга раҳм қилиш — Эгамизга қарз беришдай, У яхшиликни қайтаради.

Ҳикматлар 21:10, Матто 5:7, Матто 9:13, Ёқуб 2:12-13, Колосаликлар 3:12

Сабр–тоқат ҳақида

Сабр–тоқат ҳақида

Ҳикматлар 14:29

Сабр–тоқатли одам ақл–идроклидир, жаҳлдорлик аҳмоқликни билдиради.

Ёқуб 5:7-8, Римликлар 12:12, 1 Коринфликлар 13:4, Колосаликлар 3:12-13, Ибронийлар 12:7

Сахийлик ҳақида

Сахийлик ҳақида

Ҳикматлар 11:24-25

Баъзиларнинг қўли очиқ, аммо бойлиги кўпаяверади. Баъзилар ҳаддан ташқари тежамкор, аммо қашшоқлашаверади. Сахийнинг бири икки бўлади, бошқаларга яхшилик қилганнинг ўзи ҳам яхшилик кўради.

Забур 111:5, Ҳикматлар 22:9, 2 Коринфликлар 8:1-4, 1 Тимўтий 6:17-19

Такаббурлик ва мағрурлик ҳақида

Такаббурлик ва мағрурлик ҳақида

Ҳикматлар 16:18

Мағрурликнинг ортидан ҳалокат келади, такаббурликдан сўнг эса одам қоқилади.

Ҳикматлар 11:2, Ҳикматлар 16:5, Ҳикматлар 29:23, Луқо 18:9-14

Тиришқоқлик ҳақида

Тиришқоқлик ҳақида

Ҳикматлар 12:24

Тиришқоқ ҳукм суради, дангаса эса қул бўлади.

Ҳикматлар 10:4, Ҳикматлар 13:4

Хасислик ва очкўзлик ҳақида

Хасислик ва очкўзлик ҳақида

Ҳикматлар 15:27

Очкўз ўз уйига ташвиш келтиради, порадан нафратланадиган эса яшайди.

Ҳикматлар 1:19, Ҳикматлар 23:4-5, Матто 6:19-21, Луқо 12:15-21, 1 Тимўтий 6:7-10

Художўйлик ҳақида

Художўйлик ҳақида

1 Тимўтий 4:8-9

Ахир, шундай бир мақол бор–ку: “Жисмоний машқ тана учун фойда берар, художўйлик эса ҳар томонлама фойда келтирар, у дунёю бу дунёда ҳаёт бахш этар.” Бу гап тўғри ва асослидир, у ҳар жиҳатдан қабул қилинишга лойиқдир.

1 Тимўтий 6:3-6, 11, 2 Тимўтий 3:1-5

Ўзини тута билиш ҳақида

Ўзини тута билиш ҳақида

Ҳикматлар 25:28

Ўзини тута олмайдиган одам деворсиз вайрона шаҳар кабидир.

Ҳикматлар 16:32, Ёқуб 1:19, Титус 2:2-5

Ўғрилик ҳақида

Ўғрилик ҳақида

Ҳикматлар 13:11

Ҳийла билан топилган давлат йўқолади, меҳнат билан топилгани эса кўпаяди.

Ҳикматлар 20:10, Эфесликлар 4:28, Титус 2:9-10

Қаноат қилиб яшаш ҳақида

Қаноат қилиб яшаш ҳақида

Ибронийлар 13:5

Пулга кўнгил боғламанглар, бори билан қаноатланинглар. Зеро, Худо: “Сизларни ташлаб кетмайман, сизларни тарк этмайман”, — деб айтган.

Луқо 3:14, Филиппиликлар 4:11-12, 1 Тимўтий 6:7-10

Ҳасад ҳақида

Ҳасад ҳақида

Ҳикматлар 14:30

Хотиржам юрак танага ҳаёт бахш этади, ҳасадгўйлик эса суякларни чиритади.

Ёқуб 3:13-16, 1 Бутрус 2:1, Римликлар 13:13, Титус 3:3-5

Ҳаққонийлик ҳақида

Ҳаққонийлик ҳақида

Ҳикматлар 24:26

Тўғри жавоб берадиганларни ҳамма севади.

Ҳикматлар 12:17-19, Ҳикматлар 16:11, 1 Бутрус 3:10-12

МУНОСАБАТЛАР ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

МУНОСАБАТЛАР ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

Ажрашиш ҳақида

Ажрашиш ҳақида

1 Коринфликлар 7:10-11

Қуйидаги амр эса уйланган ва эрга текканларга берилган. У мендан эмас, Раббимиз Исодандир: хотин эри билан ажрашмасин. Ажрашган бўлса, бошқа эрга тегмасин ёки ўз эри билан ярашсин. Эр ҳам ўз хотини билан ажрашмасин.

Матто 5:27-32, Матто 19:3-9, 1 Коринфликлар 7:10-16

Бошқаларга хизмат қилиш ҳақида

Бошқаларга хизмат қилиш ҳақида

1 Бутрус 4:10

Худо сизларга берган инъомлар билан бир–бирингизга хизмат қилинглар. Худонинг бу бой эҳсонларидан оқилона фойдаланинглар.

Матто 20:20-25, Матто 25:31-46, Галатияликлар 5:13-15, Филиппиликлар 2:3-4, Ибронийлар 13:1-3

Бошқаларни кечириш ҳақида

Бошқаларни кечириш ҳақида

Матто 6:14-15

Агар сизларга ёмонлик қилганларни кечирсангизлар, осмондаги Отангиз ҳам сизни кечиради. Борди–ю, сизлар бошқаларнинг гуноҳларини кечирмасангизлар, Отангиз ҳам сизни кечирмайди.

Ҳикматлар 19:11, Матто 18:21-35, Марк 11:25-26, Колосаликлар 3:13

Бошқаларни ҳукм қилиш ҳақида

Бошқаларни ҳукм қилиш ҳақида

Римликлар 2:1

Эй бошқаларни ҳукм қилаётган инсон! Сен ким бўлишингдан қатъи назар, бошқаларни ҳукм қилишга ҳеч ҳақинг йўқ. Сен бошқа одамни ҳукм қилиб, ўзингни ҳам маҳкум этасан. Ахир, ўзинг ҳам шу ишларни қиляпсан–ку!

Матто 7:1-5, Ёқуб 4:11-12, Римликлар 14:10-13

Душманларга муносабат ҳақида

Душманларга муносабат ҳақида

Ҳикматлар 24:17-18

Душманинг йиқилганда севинма, қоқилгани учун юрагинг қувонмасин. Бўлмаса Эгамиз буни кўриб ёқтирмай, ғазабини ундан ўгиради.

Матто 5:44-48, Римликлар 12:17-21

Дўстлик ҳақида

Дўстлик ҳақида

Ҳикматлар 18:24

Шундай дўст борки, у ҳалокат келтиради, дўст борки, у туғишгандан ҳам яқинроқдир.

Ҳикматлар 17:9, 17, Ҳикматлар 27:6

Жаҳл ва ғазаб ҳақида

Жаҳл ва ғазаб ҳақида

Эфесликлар 4:26-27

Ҳатто ғазабланганингизда ҳам гуноҳ қилманглар. Қуёш ботгунча жаҳлдан тушинглар. Иблисга фурсат берманглар.

Ҳикматлар 14:29, Ҳикматлар 19:11, Ёқуб 1:19-20, Эфесликлар 4:31-32

Зино ҳақида

Зино ҳақида

Ибронийлар 13:4

Никоҳни ҳаммангиз эъзозланглар. Эр–хотинлик муносабатини беғубор сақланглар. Фаҳшу зинога берилганларни Худо ҳукм қилади.

Ҳикматлар 5:20-21, Ҳикматлар 6:20-35, Матто 5:27-32, Марк 10:10-12

Масиҳий биродарларга муносабат ҳақида

Масиҳий биродарларга муносабат ҳақида

Ибронийлар 13:1

Бир–бирингизни биродарлардай яхши кўришни давом эттиринглар.

Матто 5:23-24, 3 Юҳанно 1:5-8, Римликлар 14:1, 19, Римликлар 16:17, 1 Коринфликлар 1:10

Масиҳийларнинг якдиллиги ҳақида

Масиҳийларнинг якдиллиги ҳақида

Римликлар 12:4-5

Ахир, танамиз бир бўлса–да, танамиз аъзолари кўп, танамиз аъзоларининг вазифаси ҳам бир хил эмас. Шунга ўхшаб, биз — Масиҳга тегишли бўлганлар бир танани ташкил қиламиз. Ҳар биримиз ҳар хил аъзолар бўлиб, бир–биримизга боғлиқмиз.

Ҳаворийлар 2:44-46, Эфесликлар 4:3-6, Филиппиликлар 2:1-4, Ибронийлар 10:24-25

Меҳр–муҳаббат кўрсатиш ҳақида

Меҳр–муҳаббат кўрсатиш ҳақида

Юҳанно 15:12-13

Менинг амрим шу: Мен сизларни қандай севган бўлсам, сизлар ҳам бир–бирингизни шундай севинглар. Ким ўз жонини дўстлари учун фидо қилса, бундан ортиқ севги йўқ.

Римликлар 12:9-10, Римликлар 13:8, 1 Коринфликлар 13:1-13, Ибронийлар 10:24

Меҳр–шафқат кўрсатиш ҳақида

Меҳр–шафқат кўрсатиш ҳақида

Луқо 6:36

Осмондаги Отангиз раҳмдил бўлгани каби, сизлар ҳам раҳмдил бўлинглар.

Матто 5:7, Ёқуб 3:17, Эфесликлар 4:32

Мусофир ва муҳтожларга муносабат ҳақида

Мусофир ва муҳтожларга муносабат ҳақида

Забур 145:9

Эгамиз мусофирларни асрайди, Етим ва беваларни қўллайди, Фосиқнинг йўлларига халақит беради.

Матто 25:34-36, 1 Бутрус 2:11-12

Никоҳ ҳақида

Никоҳ ҳақида

Колосаликлар 3:18-19

Эй хотинлар, эрингизга итоатли бўлинглар. Шундай қилиш Раббимиз Исонинг издошларига муносибдир. Эй эрлар, хотинингизни севинглар, уларга қўпол муомалада бўлманглар.

Ҳикматлар 31:10-31, 1 Бутрус 3:1-7, 1 Коринфликлар 7:1-16, Эфесликлар 5:21-33

Ота–оналару фарзандлар муносабати ҳақида

Ота–оналару фарзандлар муносабати ҳақида

Ҳикматлар 23:22, 24

Сени дунёга келтирган отангга қулоқ сол, онанг қариганда уни хор қилма….Солиҳ отасининг бошини кўкка етказади, доно фарзанд уни хурсанд қилади.

Ҳикматлар 19:13, 26, Ҳикматлар 20:20, Матто 15:4-6, Эфесликлар 6:1-4

Тилни жиловлаш ҳақида

Тилни жиловлаш ҳақида

Эфесликлар 4:29

Оғзингиздан ҳеч қандай ярамас сўз чиқмасин. Лекин тингловчиларнинг эҳтиёжига кўра, керакли гапларни айтиб, уларга далда беринг, шунда сўзларингиз уларга фойда келтиради.

Ҳикматлар 10:19, Ҳикматлар 21:23, Матто 12:33-37, Ёқуб 1:26, Ёқуб 3:1-12

Хафагарчилик ҳақида

Хафагарчилик ҳақида

Колосаликлар 3:13

Бир–бирингизга нисбатан сабр–тоқатли бўлинглар. Орангизда хафагарчилик ўтган бўлса, бир–бирингизни кечиринглар. Эгамиз сизларни кечиргани каби, сизлар ҳам бошқаларни кечиринглар.

Матто 5:23-24, 1 Бутрус 4:8

Қасос олиш ҳақида

Қасос олиш ҳақида

1 Бутрус 3:9

Ёмонликка ёмонлик, ҳақоратга ҳақорат билан жавоб қайтарманглар, аксинча, ҳаммани дуо қилинглар. Зеро, Худо сизларни шунга даъват этган. Буларга риоя қилсангиз, барака топасизлар.

Ҳикматлар 20:22, 1 Бутрус 2:21-23, Римликлар 12:17-21

Ғийбат ҳақида

Ғийбат ҳақида

Ҳикматлар 16:28

Маккор жанжал чиқаради, ғийбатчи эса яқин дўстларни ажратади.

Забур 100:5, Ҳикматлар 10:18, 1 Бутрус 2:1

Ҳақиқатни айтиш ҳақида

Ҳақиқатни айтиш ҳақида

Эфесликлар 4:15

Келинглар, меҳр–муҳаббат билан ҳақиқатни айтиб, жамоатнинг боши бўлган Масиҳга ўхшаб ҳар жиҳатдан етук инсонлар бўлайлик.

Ҳикматлар 24:26, 28, Ҳикматлар 26:28, Эфесликлар 4:25

ҲАЁТДА УЧРАЙДИГАН ВАЗИЯТЛАРДА ЁРДАМ БЕРАДИГАН ОЯТЛАР

ҲАЁТДА УЧРАЙДИГАН ВАЗИЯТЛАРДА ЁРДАМ БЕРАДИГАН ОЯТЛАР

Адолат ва ҳақиқатга интилганда

Адолат ва ҳақиқатга интилганда

Матто 5:6

Адолатга ташна бўлганлар бахтлидир, Чунки Худо уларни қондиради.

Забур 24:5, Забур 32:5, Забур 81:3, Ҳикматлар 2:7-9, Ҳикматлар 21:3

Айбини ҳис қилганда

Айбини ҳис қилганда

Ҳикматлар 28:13

Ўз гуноҳларини яширган ютуққа эришмайди, уларни тан олиб, воз кечган марҳамат топади.

Забур 31:5, Забур 50:3-19, 1 Юҳанно 1:8-9, 2 Коринфликлар 7:10

Бойлик ҳақида

Бойлик ҳақида

Ҳикматлар 11:4

Қиёмат кунида бойлик фойда бермайди, солиҳлик эса ўлимдан сақлайди.

Забур 48:17-18, Ҳикматлар 11:28, Ҳикматлар 22:1, 16, Ҳикматлар 23:4-5, Ҳикматлар 28:6, Матто 6:24, Матто 19:16-30, Луқо 12:15-21, Луқо 16:9-13, 1 Тимўтий 6:7-10, 17-19

Васваса ва синовлардан ўтганда

Васваса ва синовлардан ўтганда

1 Коринфликлар 10:13

Сизлар тушган васвасага бошқалар ҳам дучор бўлган. Аммо Худо содиқдир, У кучингиздан ортиқ васвасага тушишингизга йўл қўймайди. Васвасага бардош бера олишингиз учун керакли пайтда васвасадан қутулиш йўлини ҳам беради.

Матто 4:1-11, Ёқуб 1:12-15, Ёқуб 4:7, 1 Юҳанно 2:15-17

Донолик керак бўлганда

Донолик керак бўлганда

Забур 110:10

Эгамиздан қўрқиш доноликнинг бошидир, Бундай йўл тутганларнинг ақли расодир, Унинг ҳамду санолари то абад давом этади.

Ҳикматлар 2:1-6, Ҳикматлар 9:9-12, Ҳикматлар 16:16, Ёқуб 1:5, Ёқуб 3:13-18

Ёлғизликни ҳис қилганда

Ёлғизликни ҳис қилганда

Забур 144:18

Эгамиз Ўзига ёлворганларнинг ёнидадир, Чин дилдан илтижо қилганларнинг ёнидадир.

Забур 22:1-6, Забур 24:16-18, Забур 26:10, Забур 67:7

Ёмон одатларни ташламоқчи бўлганда

Ёмон одатларни ташламоқчи бўлганда

Филиппиликлар 4:13

Менга куч–қувват берадиган Исо Масиҳнинг мадади билан ҳар нарсани қила оламан.

Галатияликлар 5:16, 22-23, Эфесликлар 4:22-24

Имон суст бўлганда

Имон суст бўлганда

Ибронийлар 10:23

Энди ўзимиз эътироф этган умидимизни иккиланмай маҳкам тутайлик. Чунки ваъда берган Худо Ўз сўзига содиқдир.

Матто 8:23-27, Матто 14:25-31, Марк 9:21-24, Луқо 22:31-32, Юҳанно 14:27, 2 Тимўтий 2:11-13, Ибронийлар 11:1-2, 6, Ибронийлар 12:2

Иш яхши юришганда

Иш яхши юришганда

Забур 106:8-9

Содиқ севгиси учун улар Эгамизга шукрона айтсин! Эгамизнинг инсониятга кўрсатган ажойиб ишлари учун шукур қилсин! Зотан, У қондирар ташна бўлганларни, Тўйдирар неъматлар билан очларни.

Забур 83:12, Забур 102:1-5, 1 Салоникаликлар 5:16-18

Ишингиз ҳақида ўйлаётганингизда

Ишингиз ҳақида ўйлаётганингизда

Эфесликлар 6:7-8

Инсонларга эмас, балки Раббимиз Исога хизмат қилаётгандек, бажону дил хизмат қилинглар. Эсингизда тутинг: хоҳ қул, хоҳ эркин бўлсин, ҳар бир киши қилган яхшилигига яраша мукофотни Раббимиздан олади.

Ҳикматлар 3:3-4, Эфесликлар 4:28, Эфесликлар 6:5-9

Касалликка дучор бўлганда

Касалликка дучор бўлганда

Забур 102:2-3

Эгамизни олқишлагин, эй жоним, Унинг қилган ҳамма яхшиликларини унутмагин! Ҳамма гуноҳларимни У кечиради, Барча хасталикларимга У шифо беради.

Марк 1:40-41, Ёқуб 5:14-15, 2 Коринфликлар 4:16-18

Келажакка умид керак бўлганда

Келажакка умид керак бўлганда

Ҳикматлар 23:18

Чунки албатта келажак бор, умидинг рўёбга чиқади.

Забур 26:1, Забур 90:1-10, 1 Бутрус 1:3-9, 2 Коринфликлар 1:21-22, Филиппиликлар 1:6

Кулфатли дамларда

Кулфатли дамларда

Забур 45:2

Худо бизнинг паноҳимиз, қудратимиздир, Кулфатда қолганимизда доим мададкоримиздир.

Забур 17:7, Забур 49:15, Забур 58:17-18, Ҳикматлар 31:8

Тушкунликка тушганингизда

Тушкунликка тушганингизда

Забур 42:5

Нега тушкунликка тушасан, эй жоним? Нега беҳаловат бўласан ичимда? Худога умид боғла! Шукур этаман Яна Унга — нажоткорим, Худойимга.

Забур 39:2-5, Забур 54:23, Забур 60:2-4, Римликлар 8:36-39

Умидсиз бўлганда

Умидсиз бўлганда

Забур 33:18-19

Тақводорлар ёлворади, Эгамиз эшитади, Барча балолардан уларни Эгамиз қутқаради. Кўнгли чўкканларга Эгамиз яқиндир, Руҳан эзилганларни У қутқаради.

Забур 22:1-4, Забур 41:2-6

Хавотир олганда

Хавотир олганда

Забур 93:18-19

“Оёқларим қоқилади”, деб ўйлаганимда, Эй Эгам, содиқ севгинг мени қўллади. Ичим хавотирга тўлиб кетганда, Сен берган тасалли менга қувонч келтирди.

Забур 22:4, Забур 54:23, Луқо 12:22-31, 1 Бутрус 5:6-7

Хавфга дучор бўлганда

Хавфга дучор бўлганда

Забур 26:1

Эгам нурим ва нажотимдир, Кимдан қўрқаман?! Эгам ҳаётимнинг қалъасидир, Ким мени қўрқита олар?!

Забур 90:1-6, Забур 117:5-9, Римликлар 8:35-39

Шодлик, қувончга тўла дамларда

Шодлик, қувончга тўла дамларда

Забур 94:1

Келинглар, севинч ила Эгамизни куйлайлик, Нажотимиз Қоясига шодлик ила ҳайқирайлик.

Забур 31:11, Забур 70:14-16, Эфесликлар 5:19-20

Юпанч ва далда керак бўлганда

Юпанч ва далда керак бўлганда

Забур 93:18-19

“Оёқларим қоқилади”, деб ўйлаганимда, Эй Эгам, содиқ севгинг мени қўллади. Ичим хавотирга тўлиб кетганда, Сен берган тасалли менга қувонч келтирди.

Забур 22:1-4, Матто 5:4, 2 Коринфликлар 1:3-5, Ваҳий 21:3-4

Юрак нотинч бўлганда

Юрак нотинч бўлганда

Юҳанно 14:27

Мен сизларга тинчликни қолдиряпман. Ўз тинчлигимни сизларга беряпман. Мен бераётган тинчлик дунё берадиган тинчликка ўхшамайди. Юрагингиз сиқилмасин, қўрқманглар.

Забур 45:2-4, Забур 54:23, Матто 6:25-34, Филиппиликлар 4:6-7

Ўзингизни ожиз, кучсиз ҳис қилганингизда

Ўзингизни ожиз, кучсиз ҳис қилганингизда

Забур 9:35

Сен эса кўриб турасан, Билиб турасан кулфату азобда қолганларни. Қўлларингни уларга узатасан, Ожиз ўзини Сенинг паноҳингга топширади, Сен етимга доим ёрдам бергансан.

Римликлар 8:26-27, 2 Коринфликлар 4:7, 2 Коринфликлар 12:9-10, Филиппиликлар 4:13, Ибронийлар 4:14-16

Қайғурганда

Қайғурганда

Ваҳий 21:4

Худо уларнинг кўзидаги ҳар бир томчи ёшни артиб қўяди. Энди ўлим мавжуд бўлмайди, Ҳеч ким қайғурмайди, йиғламайди, азоб чекмайди. Зеро, аввалгилар ўтиб кетди.

Забур 29:6, Забур 55:9, Забур 141:2-3, 1 Салоникаликлар 4:13-14

Қарор чиқараётганда

Қарор чиқараётганда

Ҳикматлар 12:15

Нодон ўз йўлини тўғри деб ўйлайди, доно эса маслаҳатга қулоқ солади.

Забур 24:4-10, Забур 118:105, Римликлар 12:1-2

Қийинчилик, азоб–уқубатга йўлиққанда

Қийинчилик, азоб–уқубатга йўлиққанда

Забур 33:19

Кўнгли чўкканларга Эгамиз яқиндир, Руҳан эзилганларни У қутқаради.

Матто 11:28, Луқо 22:41-44, Ёқуб 1:2-4, Римликлар 12:12, 2 Коринфликлар 12:9-10

Тарих

Тарих

МАСИҲИЙЛАР ЖАМОАТИНИНГ ЎРТА ОСИЁДАГИ ҚАДИМИЙ ТАРИХИ

Янги Аҳднинг Ҳаворийлар фаолияти китобида Исо Масиҳ ҳақидаги Хушхабар қай тарзда Рим империяси, яъни ғарб томонга ёйилгани баён этилган. Кейинроқ ёзилган тарихий қўлёзмалар ва археологик топилмалардан маълум бўлишича, Исо Масиҳ ҳақидаги Хушхабар шарқ томонга, яъни Персияга — аввал Парфияга, кейинроқ эса Сосонийлар империясига ҳам етиб борган. Қадимий манбалардан маълумки, тахминан милодий 200 йиллар атрофида, Бақтриянинг[1] Кушон империясида масиҳийлар мавжуд бўлган. Бешинчи асрнинг бошларига келиб, Ҳирот[2] ва Марв[3] шаҳарларида хизмат қилиш учун масиҳий етакчилар тайинланган. Милодий 424 йилда Форс пойтахти Селевкия–Ктесифонда[4] “Шарқ жамоати” расмий эътироф этилган.

Вақтлар ўтиб, Ўрта Осиё аҳолиси орасида Масиҳга имон келтирган одамлар сони кўпайди. Бу ҳудуддаги масиҳийлар Худога суриёний тили ва маҳаллий тилларда сажда қилардилар. Бу маҳаллий тиллар форс, суғд ва қадимий турк тиллари эди. Масиҳийларнинг сони Амударёнинг шимол томонида ҳам кўпайиб, масиҳийлар жамоати ёйила бошлади. Шундай қилиб, VI асрнинг охирлари ва VII асрнинг бошларида Самарқанд асосий руҳий-маънавий марказ бўлиб қолди. Ҳикоя қилишларича, мана шу даврларда қадимий туркий аҳоли[5] пешонасига хочнинг расмини зарб қилиб, чиздириб олганлар. Уларнинг тушунчаси бўйича хоч тасвири уларни вабодан асрар экан. Тахминан 644 йили турк ҳукмдорларидан бири ва унинг лашкарлари бир дарё қирғоғида Масиҳга имон келтирганлар. Олимлар ўша дарёни Амударё деб тахмин қилишади.

Суриёний, форс ва суғд тилида гаплашадиган Ўрта Осиё масиҳийлари Исо Масиҳ ҳақидаги хушхабарни ёйишни давом эттирдилар. Ақ–бешим[6] ва Ургутда[7] масиҳийлар ибодатхоналари топилган. Археологлар Муқаддас Китобдаги ҳикояларнинг мазмунига расми ишланган кумуш лаганлар ва Бухородан чиққан хоч зарби бор тангалар ҳам топишган. Археологик топилмалар кўрсатадики, суғд тилида гапирадиган масиҳийлар ҳозирги Ўзбекистон ва Тожикистон ҳудудидан шарқ томонга, ҳатто Хитойга ҳам Исо Масиҳ ҳақидаги хушхабарни ёйганлар. Турфонда[8] 500 дан ортиқ суғд тилидаги масиҳийча қўлёзма парчалари топилган.

VII асрнинг охирларида Ўрта Осиё араблар томонидан босиб олингандан кейин масиҳийларнинг фаолиятига чекловлар қўйиш бошланди. Вақтлар ўтиб, масиҳийлар ибодатхоналарининг баъзилари масжидга айлантирилди. Бунга Бухородаги бир масжид намунадир. Буларга қарамай, Ўрта Осиё масиҳийлари Худога сажда қилиш учун йиғилишда давом этавердилар. Улар бутун Ўрта Осиё ҳудудига Исо Масиҳ ҳақидаги хушхабарни ёйишни тўхтатмадилар. Буларнинг бири Балхлик[9] бўлиб, масиҳийларга раҳнамо бўлган Яздибозид деган кишидир. У Хитой ҳудуди бўйлаб юриб, одамларга Исо Масиҳ ҳақида таълим берган.

Тахминан VIII асрнинг охирларида Шарқ жамоатининг йўлбошчиси томонидан ёзилган иккита мактубда шундай дейилган: “туркларнинг шоҳи” ва ўша шоҳликнинг аксарият аҳолиси Исо Масиҳга ишониб, Унинг йўлидан юра бошлади. Шунингдек, ушбу мактубларда ўша шоҳ ўз халқи учун бир масиҳий етакчи тайинлашни сўраганлиги ҳақида ҳам ёзилган. Бу турклар қарлуқлар бўлса керак, деб тахмин қилинади. Қарлуқларнинг пойтахти Тарозда[10] эди. Милодий 893 йилда қарлуқлар Бухоро сомонийлари томонидан босиб олинганлар. Қарлуқ масиҳийларининг катта ибодатхонаси ҳам масжидга айлантирилган. Ўша даврдан қолган тарихий маълумотларга кўра, Самарқанддаги масиҳийлар ибодатхонасининг дарвозалари дунёдаги энг гўзал ижод намунаси ҳисобланган.

Тахминан милодий 1000 йилда машҳур олим Беруний Хоразмда масиҳийлар нишонлаган байрамлар ҳақида ёзган. Ўша даврнинг икки тарихчиси 200 мингта керайит турклари Монголияда 1007 йилда Исо Масиҳга имон келтириб, Унинг йўлидан юра бошлаганини айтиб ўтишган. Уларнинг ёзишича, керайит туркларининг шоҳи қаттиқ бўрон пайтида тоғда йўлини тополмай қолган. Масиҳий бир улуғ зот шоҳга ваҳийда кўриниб, уни қароргоҳига қайтариб олиб борган. Шоҳ қароргоҳга эсон–омон қайтиб боргандан кейин, ўша ерда масиҳий савдогарлар билан уларнинг имони ҳақида суҳбатлашган. Шундан кейин шоҳ бир қурбонгоҳ ўрнатиб, унинг олдига тўрт Хушхабарнинг нусхасини ва бир меш бия сути қўйган. Мана шу қурбонгоҳ олдида керайит турклари ибодат қилганлар ва, биз Исо Масиҳ таълимотига садоқат билан амал қиламиз, деб қасамёд қилганлар ва шу онтнинг рамзи сифатида ўша сутдан ичганлар.

XIV асрга келиб, Қашғар ва Алмалик[11] шаҳарларида хизмат қилишлари учун масиҳий етакчилар тайинланган. Шарқ жамоати масиҳийларининг эътиқоди ҳақида археологик далиллар мавжуд. Бу далилларнинг аксарияти Турфон ва Дунхуандан[12] топилган сурёний, суғд, форс ва ўрта турк[13] тилларидаги 1100 та қўлёзма парчаларидан иборатдир. Бу қўлёзмалар IX асрдан XIV асргача бўлган даврларда ёзилган. Уларнинг орасида Муқаддас Китобдан, асосан Забур, Хушхабарлар ва ҳаворийларнинг мактубларидан парчалар бор. Шулар қаторида, масиҳийлар сажда қилганда фойдаланган матнлар, қўшиқлар, масиҳийларнинг эътиқодига оид бўлган баёнотлар, ибодат китобчалари, буюк масиҳийлар ҳақидаги ҳикоялар, ваъзлар, мактублар ва тўйларда ишлатилган нутқлар топилган.

Ва ниҳоят, Тўқмоқ ва Бишкекка яқин жойларда, ҳамда Алмаликда тахминан XIII-XIV асрлардан қолган 600 тача масиҳийча қабртошлар топилган. Бу қабртошлардаги матнлар сурёний ва ўрта турк тилларида ёзилган. Қабртошларнинг аксарияти туркларнинг қабри устига қўйилган бўлиб, хотирланганларнинг кўпчилиги Шарқ жамоатининг етакчилари эдилар. Ҳозирги пайтда бу қабртошлар Россиянинг Санкт-Петербургдаги ва Ўрта Осиёнинг Тошкент, Ашхобод, Душанбе, Тўқмоқ ва Бишкек шаҳарларидаги музейларда сақланиб келмоқда.

Амир Темур ва унинг авлоди тахтга ўтирган даврларга келиб, Ўрта Осиёда масиҳийлар сони жуда камайиб кетган эди. Баъзи қўлёзмаларнинг баён қилишича, бу пайтда масиҳийлар Самарқанд ва Турфонда яшаган. 1200 йил давомида, Ўрта Осиёда мавжуд бўлган Шарқ жамоати қачон ва қандай қилиб ғойиб бўлгани аниқ эмас. Мана шу даврдан кейинги археологик топилмаларда Ўрта Осиё масиҳийлари ҳақида маълумот қайд этилмай қўйилган бўлса–да, халқ ўз фарзандларига берган исмлару уларнинг авлоддан авлодга ўтиб келган ҳикоялари ва удумларида Шарқ жамоатининг таъсири яққол сезилиб туради. Асрлар оша масиҳийларнинг ибодатхоналари ва ёзувлари йўқолиб кетган бўлса ҳам, қадимда Исо Масиҳнинг йўлидан юрган бу масиҳийлар унутилмаган. Ўрта Осиё халқлари энди пайғамбарлар ҳамда Исо Масиҳнинг таълимотларини ўз она тилида ўқиш орқали ўзларининг руҳий–маънавий бойлигини қайтадан ўрганиш имкониятига эга бўлдилар.

[1] Ҳозирги Афғонистон ҳудудида жойлашган эди.

[2] Ҳозирги Афғонистон ҳудудида жойлашган.

[3] Ҳозирги Туркманистоннинг Мари шаҳрига яқин жойлашган эди.

[4] Бу икки бирлашган шаҳарлар ҳозирги Ироқда жойлашган эди.

[5] Улар кўктурклар бўлган бўлса керак.

[6] Ҳозирги Қирғизистон ҳудудида жойлашган эди.

[7] Ҳозирги Ўзбекистон ҳудудида жойлашган.

[8] Ҳозирги Хитойнинг Шинжон вилоятида жойлашган.

[9] Ҳозирги Афғонистон ҳудудида жойлашган.

[10] Ҳозирги Қозоғистон ҳудудида жойлашган.

[11] Бу икки шаҳар ҳозирги Хитойнинг Шинжон вилоятида жойлашган.

[12] Ҳозирги Хитой ҳудудида жойлашган.

[13] Айнан қорахоний туркларининг шеваси назарда тутилган бўлса керак.

Table of Contents

Муқаддас Китоб: Матто

МУҚАДДАС КИТОБ

Сўз боши

- КИТОБХОНЛАР УЧУН КЎРСАТМАЛАР

- ТАРЖИМА УЧУН АСОС БЎЛГАН МАТНЛАР

- ТАРЖИМА ЖАРАЁНИ, УНГА ЁНДАШИШ ВА ҚЎЛЛАНИЛГАН УСУЛ

- ТАРЖИМАДАГИ АЙРИМ ҚИЙИНЧИЛИКЛАР

- БОБ ВА ОЯТЛАР РАҚАМЛАРИ

- БОШ ҲАРФЛАРНИНГ ҚЎЛЛАНИШИГА ОИД ТУШУНТИРИШЛАР

- ИСМЛАР ВА ЖОЙ НОМЛАРИНИНГ ЁЗИЛИШИ

- КЎЧИРМА ГАПДА ТИНИШ БЕЛГИЛАРИГА ОИД ТУШУНТИРИШЛАР

Кириш

- КИТОБЛАРНИНГ НОМЛАРИ
- КИТОБЛАРНИНГ ЖОЙЛАШИШ ТАРТИБИ
- ЭСКИ АҲД КИТОБЛАРИНИНГ ҚИСҚАЧА ТАВСИФИ
- ЯНГИ АҲД КИТОБЛАРИНИНГ ҚИСҚАЧА ТАВСИФИ
- МУҚАДДАС КИТОБ — ЯХЛИТ БИР АСАР

Матто

- Кириш
- 1–БОБ
- 2–БОБ
- 3–БОБ
- 4–БОБ
- 5–БОБ
- 6–БОБ
- 7–БОБ
- 8–БОБ
- 9–БОБ
- 10–БОБ
- 11–БОБ
- 12–БОБ
- 13–БОБ
- 14–БОБ
- 15–БОБ
- 16–БОБ
- 17–БОБ
- 18–БОБ
- 19–БОБ
- 20–БОБ
- 21–БОБ
- 22–БОБ
- 23–БОБ
- 24–БОБ
- 25–БОБ
- 26–БОБ
- 27–БОБ
- 28–БОБ

Луғат

АБАДИЙ ҲАЁТ
АЙБ ҚУРБОНЛИГИ
АМОР ХАЛҚИ
АРАВА
АРФА
АСИРЛИК
АШЕРА
АШТАРЕТ
АҲД
АҲД САНДИҒИ
АҲД САНДИҒИНИНГ ҚОПҚОҒИ
АҲМОҚ, НОДОН
БААЛ
БАЙРАМЛАР
БАНДАРГОҲ
БАРҲАЁТ ХУДО
БАШАН
БИРОДАР, БИРОДАРЛАР
БОБИЛ
БОШ РУҲОНИЙЛАР
БРОНЗА ҚУРБОНГОҲ
БРОНЗАДАН ЯСАЛГАН АРАВАЛАР
БРОНЗАДАН ЯСАЛГАН ҲОВУЗ
БУРҒУ
БУТСИМОН ТОШ
БЎЙИНТУРУҚ
ВАЛИЙ
ГИЛАД
ГИРГОШ ХАЛҚИ
ГУНОҲ
ГУНОҲ ҚУРБОНЛИГИ
ДАФН МАРОСИМИ
ДОВУД ҚАЛЪАСИ
ДОН НАЗРИ
ЁБУС ХАЛҚИ
ЁВУЗ РУҲ
ЁДГОРЛИК ТОШИ
ЁҚУБ
ЖАБРОИЛ
ЖАЛИЛА
ЖАМОАТ
ЖАНГ АРАВАСИ
ЖАННАТ
ЖИН
ЗАЙТУН
ЗИЁРАТ ҚЎШИҒИ
ЗИЛ, ЗИЛЛАР
ЗИҒИР
ИБЛИС
ИБРОНИЙ
ИБРОНИЙ ҚЎЛЁЗМАЛАРИ
ИБРОНИЙЧА
ИБРОНИЙЧА МАТН
ИНОЯТ
ИНСОН ЎҒЛИ
ИСРОИЛ
ИЧКИ ПАРДА
ЙҲВҲ
КАНЪОН

КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР

КАРНАЙ БАЙРАМИ
КАРУБ, КАРУБЛАР
КУЙДИРИЛАДИГАН ҚУРБОНЛИК, КУЙДИРИЛАДИГАН НАЗР
КЎКРАКПЕЧ
ЛЕВИ, ЛЕВИЛАР
ЛИРА
ЛУБНОН
МАЛАК
МАСИҲ
МАЪБАД
МИДИЁН, МИДИЁН ХАЛҚИ, МИДИЁНЛИКЛАР
МИДИЯ
МИДИЯ ВА ФОРС ШОҲЛИГИ
МИКОЙИЛ
МИСР
МОЙ
МОЙ СУРТИБ ТАНЛАМОҚ
МОЙЧИРОҚ
МУҚАДДАС
МУҚАДДАС НОН
МУҚАДДАС РУҲ
МУҚАДДАС ХОНА
МУҚАДДАС ХУДО
МУҚАДДАС ЧОДИР
МУҲР
МЎАБ, МЎАБ ХАЛҚИ, МЎАБЛИКЛАР
МЎЛАХ
НАЖОТ
НАЗР
НОДОН
ОЛИЙ КЕНГАШ
ОЛИЙ РУҲОНИЙ
ОЛТИН ТУТАТҚИ ҚУРБОНГОҲИ
ОЛТИН ХОНТАХТА
ОММОН ХАЛҚИ
ОМОЛЕК ХАЛҚИ
ОРАМ
ОРАМИЙЧА
ОРАМИЙЧА МАТН
ОСМОН ШОҲЛИГИ
ОСМОН, САМО
ОССУРИЯ
ОТА, ОТАМ ХУДО, ОТАМИЗ ХУДО…
ПАЙҒАМБАР
ПАРВАРДИГОР ЭГАМ, ПАРВАРДИГОР ЭГАМИЗ
ПАРВАРДИГОРИ ОЛАМ
ПАРИЗ ХАЛҚИ
ПОКЛАНИШ КУНИ
ПУРИМ БАЙРАМИ
РАББИЙ ХУДО, РАББИМ ХУДО, РАББИМИЗ ХУДО
РАББИЙ, РАББИМ, РАББИМИЗ…
РАББИМИЗ ИСОНИ ХОТИРЛАШ УЧУН НОН СИНДИРИШ
РОМЛАР
РУҲОНИЙ
РЎЗА ТУТИШ
САДДУҚИЙ
САМАРИЯ
САМАРИЯЛИК
САМО
САМОВИЙ ХУДО
САНДИҚ
САНДИҚНИНГ ҚОПҚОҒИ
САРВАРИ ОЛАМ
САРДОБА
СЕВМОҚ
СИДОН
СИНАГОГА
СИОН
СИПОҲ
СОВУРИШ, ШОПИРИШ
СОВУТ
СОЙЛИК
СУВГА ЧЎМДИРМОҚ, СУВГА ЧЎМДИРИЛМОҚ
СУРГУН
СУРИЯ
СУЯНГАН ҚОЯ
ТАВРОТ
ТАВРОТ ТАФСИРЧИСИ
ТИНЧЛИК ҚУРБОНЛИГИ, ТИНЧЛИК НАЗРИ
ТИР
ТУТАТҚИ ҚУРБОНГОҲИ
ТЎНҒИЧ ЎҒИЛ
УЗУМ СИҚИШ ЧУҚУРИ
УЧРАШУВ ЧОДИРИ
ФАЛАСТИН
ФАРЗИЙ
ФАРИШТА
ФИЛИСТ ХАЛҚИ, ФИЛИСТИЯ
ФИНИКИЯ
ФИРЪАВН
ФИСИҲ БАЙРАМИ
ФИСИҲ ЗИЁФАТИ
ФИСИҲ ҚУРБОНЛИГИ
ФОРС ШОҲЛИГИ
ХАЙИН ХАЛҚИ
ХАМИРТУРУШСИЗ НОН БАЙРАМИ
ХЕТ ХАЛҚИ
ХИВ ХАЛҚИ
ХИЛХОНА
ХОНТАХТА
ХОЧ
ХУДО
ХУДОДАН ҚЎРҚИШ
ХУДОЙИ ТАОЛО
ХУДОЛАР
ХУДОНИНГ АЗИЗЛАРИ, ХУДОНИНГ АЗИЗ ХАЛҚИ
ХУДОНИНГ НОМЛАРИ
ХУДОНИНГ РУҲИ
ХУДОНИНГ УЙИ
ХУДОНИНГ ШОҲЛИГИ
ХУДОНИНГ ЎҒЛИ, ХУДОЙИ ТАОЛОНИНГ ЎҒЛИ
ХУШХАБАР
ХЎПТИР
ЧАЙЛА БАЙРАМИ
ЧИРОҚПОЯ
ШАББАТ КУНИ
ШАЙТОН
ШАРОБ НАЗРИ
ШОПИРИШ
ШОҚУЛ
ШУКРОНА ҚУРБОНЛИГИ, ШУКРОНА НАЗРИ
ЭГАМ РАББИЙ, ЭГАМИЗ РАББИЙ
ЭГАМ ХУДО, ЭГАМИЗ ХУДО…
ЭГАМИЗДАН ҚЎРҚИШ
ЭГАМИЗНИНГ РУҲИ
ЭГАМИЗНИНГ ФАРИШТАСИ
ЭГАМНИНГ УЙИ, ЭГАМИЗНИНГ УЙИ
ЭГАМ, ЭГАМИЗ…
ЭДОМ, ЭДОМ ХАЛҚИ, ЭДОМЛИКЛАР
ЭНГ МУҚАДДАС ХОНА
ЭСКИ АҲД
ЭФОД
ЭФРАЙИМ
ЭШИК КЕСАКИСИ
ЮНОН ТИЛИ ВА МАДАНИЯТИ
ЮНОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ
ЮНОНЧА МАТН
ЯНГИ АҲД
ЯНГИ ОЙ ШОДИЁНАСИ
ЯҲУДИЙ
ЯҲУДИЯ
ЯҲУДО
ЎРАМА ҚОҒОЗ
ҚАДИМИЙ ЛОТИНЧА ТАРЖИМА
ҚАДИМИЙ СУРЁНИЙЧА ТАРЖИМА
ҚАДИМИЙ ЮНОНЧА ТАРЖИМА
ҚАРОЛ
ҚОДИР ХУДО
ҚОНУН
ҚОЯ
ҚУДДУС
ҚУМРОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ
ҚУРБОНГОҲ
ҚУРБОНЛИК
ҚУРБОНЛИК КУЙДИРИЛАДИГАН ҚУРБОНГОҲ
ҚУРОЛБАРДОР
ҚУРЪА
ҚУТЛУҒ КЕЧА
ҚЎЗИ
ҚЎЛ ТЕГИРМОН
ҲАВОРИЙ
ҲОВУЗ
ҲОСИЛ БАЙРАМИ
Изоҳлар

Расмлар

- Муқаддас чодир (Расм)
- Шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбад
- Ҳизқиёл ваҳийда кўрган Маъбаднинг лойиҳаси

- Шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбад лойиҳаси (Исо Масиҳ даврида)

- Шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбад (Исо Масиҳ даврида)

Жадваллар

- Эски Аҳд хронологияси жадвали
- Янги Аҳд хронологияси жадвали
- Эски Аҳддаги ўхшаш парчалар жадвали
- Янги Аҳддаги ўхшаш парчалар жадвали

Қўлёзмалар

- Эски Аҳднинг қўлёзмаларидан “Ленинград Кодекси”

- Эски Аҳднинг “Қумрон қўлёзмалари”дан бири

- Эски Аҳднинг “Қадимий юнонча таржима” қўлёзмаларидан парча

- Янги Аҳднинг қўлёзмаларидан “Папирус 52” деб аталган парча

- Янги Аҳднинг қўлёзмаларидан “Кодекс Синайтикус”

Хариталар

- Қадимий даврдаги Яқин Шарқ

- Исроил халқи Мисрдан чиққандан кейин босиб ўтган йўл

- Канъон ва унинг атрофидаги ерларнинг табиий харитаси

- Ўн икки қабиланинг ҳудуди

- Қуддус (шоҳлар даврида)

- Исроил шоҳлиги (Шоул, Довуд ва Сулаймон даврида)

- Исроил ва Яҳудо шоҳликлари

- Оссурия шоҳлиги

- Бобил шоҳлиги (Яҳудо халқи сургун қилинган даврда)

- Форс шоҳлиги (Расм)
- Искандар Зулқарнайн шоҳлиги
- Рим империяси

- Фаластин ва унинг атрофидаги ерлар (Исо Масиҳ даврида)

- Қуддус (Исо Масиҳ даврида)

- Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган биринчи сафари

- Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган иккинчи сафари

- Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган учинчи сафари

- Павлуснинг Римга олиб кетилиши

Тўғри йўл

- ХУДО МУҚАДДАСДИР
- ИНСОНЛАР ХУДОНИНГ ЙЎЛИДАН ОЗГАН
- ИНСОНЛАР ХУДО ОЛДИДА ЖАВОБ БЕРАДИ
- ХУДО МЕҲР–МУҲАББАТЛИДИР
- ХУДО НАЖОТКОРИМИЗДИР
- ХУДО ҲОЗИРЛАГАН ЙЎЛ
- ХУДО КЕЧИРУВЧИДИР
- ҲАММАМИЗ ИМОН КЕЛТИРИШИМИЗ КЕРАК
- ХУДО САДОҚАТЛИДИР
- ХУДО ЎЗ РУҲИНИ БАХШ ЭТАДИ
- БИЗ ХУДОНИНГ АЗИЗ ХАЛҚИМИЗ
- БИЗ ЁЛҒИЗ ЭМАСМИЗ
- СИЗ ТАЙЁРМИСИЗ?

Ёрдамчи оятлар

МУНДАРИЖА

ХУДОНИНГ ФАЗИЛАТЛАРИ ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

- Худо иноятлидир
- Худо кечирувчидир
- Худо мангудир
- Худо марҳамат кўрсатувчидир
- Худо меҳр–муҳаббатлидир
- Худо меҳр–шафқатлидир
- Худо меҳрибондир
- Худо муқаддасдир
- Худо нажоткоримиздир
- Худо одилдир
- Худо таъминловчимиздир
- Худо тинчлик берувчидир
- Худо улуғвордир
- Худо шодлик ато қилувчидир
- Худо ягона Худодир
- Худо яқиндир
- Худо ўзгармасдир
- Худо қудратлидир
- Худо ҳаёт манбаидир
- Худо ҳамма нарсани билгувчидир

РУҲИЙ ҲАЁТИМИЗГА ОИД ОЯТЛАР

- Абадий ҳаёт ҳақида
- Гуноҳ ҳақида
- Жасорат билан Хушхабар айтиш ҳақида
- Ибодат ҳақида
- Нажот ҳақида
- Поклик ҳақида
- Руҳий жанг ҳақида
- Рўза тутиш ҳақида
- Солиҳлик ҳақида
- Тинчлик ҳақида
- Худога шукрона айтиш ҳақида
- Худонинг етакчилиги ҳақида

ИНСОН ФАЗИЛАТЛАРИ ВА ИЛЛАТЛАРИ ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

- Дангасалик ҳақида
- Ёлғон гапириш ҳақида
- Жинсий ахлоқсизлик ҳақида
- Итоаткорлик ҳақида
- Камтарлик ҳақида
- Майхўрлик ҳақида
- Меҳрибонлик ҳақида
- Миннатдорчилик ҳақида
- Мулойимлик ҳақида
- Раҳмдиллик ҳақида
- Сабр–тоқат ҳақида
- Сахийлик ҳақида
- Такаббурлик ва мағрурлик ҳақида
- Тиришқоқлик ҳақида
- Хасислик ва очкўзлик ҳақида
- Художўйлик ҳақида
- Ўзини тута билиш ҳақида
- Ўғрилик ҳақида
- Қаноат қилиб яшаш ҳақида
- Ҳасад ҳақида
- Ҳаққонийлик ҳақида

МУНОСАБАТЛАР ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

- Ажрашиш ҳақида
- Бошқаларга хизмат қилиш ҳақида
- Бошқаларни кечириш ҳақида
- Бошқаларни ҳукм қилиш ҳақида
- Душманларга муносабат ҳақида
- Дўстлик ҳақида
- Жаҳл ва ғазаб ҳақида
- Зино ҳақида
- Масиҳий биродарларга муносабат ҳақида
- Масиҳийларнинг якдиллиги ҳақида
- Меҳр–муҳаббат кўрсатиш ҳақида
- Меҳр–шафқат кўрсатиш ҳақида
- Мусофир ва муҳтожларга муносабат ҳақида
- Никоҳ ҳақида
- Ота–оналару фарзандлар муносабати ҳақида
- Тилни жиловлаш ҳақида
- Хафагарчилик ҳақида
- Қасос олиш ҳақида
- Ғийбат ҳақида
- Ҳақиқатни айтиш ҳақида

ҲАЁТДА УЧРАЙДИГАН ВАЗИЯТЛАРДА ЁРДАМ БЕРАДИГАН ОЯТЛАР

- Адолат ва ҳақиқатга интилганда
- Айбини ҳис қилганда
- Бойлик ҳақида
- Васваса ва синовлардан ўтганда
- Донолик керак бўлганда
- Ёлғизликни ҳис қилганда
- Ёмон одатларни ташламоқчи бўлганда
- Имон суст бўлганда
- Иш яхши юришганда
- Ишингиз ҳақида ўйлаётганингизда
- Касалликка дучор бўлганда
- Келажакка умид керак бўлганда
- Кулфатли дамларда
- Тушкунликка тушганингизда
- Умидсиз бўлганда
- Хавотир олганда
- Хавфга дучор бўлганда
- Шодлик, қувончга тўла дамларда
- Юпанч ва далда керак бўлганда
- Юрак нотинч бўлганда
- Ўзингизни ожиз, кучсиз ҳис қилганингизда
- Қайғурганда
- Қарор чиқараётганда
- Қийинчилик, азоб–уқубатга йўлиққанда

Тарих