Author: Муқаддас Китобни таржима қилиш институти
Date: 2023-10-13T04:33:03.040561+00:00

Муқаддас Китоб: Ишаё

Муқаддас Китоб: Ишаё

1. МУҚАДДАС КИТОБ

2. Сўз боши

3. Кириш

1. Ишаё

1. Луғат

2. Изоҳлар

3. Расмлар

4. Жадваллар

5. Қўлёзмалар

6. Хариталар

7. Тўғри йўл

8. Ёрдамчи оятлар

9. Тарих

МУҚАДДАС КИТОБ

МУҚАДДАС КИТОБ

2016, 2018, 2020

Муқаддас Китоб

Луғатдаги расмлар

© ЎБЖ, 2006; Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972.

Расмлар ва лойиҳалар

Муқаддас чодир; Шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбад

© ЎБЖ, 2006.

Ҳизқиёл ваҳийда кўрган Маъбаднинг лойиҳаси

© UBS, 1999.

Шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбад лойиҳаси (Исо Масиҳ даврида); Шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбад (Исо Масиҳ даврида)

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972.

Хариталар

Қадимий даврдаги Яқин Шарқ; Исроил халқи Мисрдан чиққандан кейин босиб ўтган йўл; Канъон ва унинг атрофидаги ерларнинг табиий харитаси; Ўн икки қабиланинг ҳудуди; Қуддус (шоҳлар даврида); Исроил шоҳлиги (Шоул, Довуд ва Сулаймон даврида); Исроил ва Яҳудо шоҳликлари; Оссурия шоҳлиги; Фаластин ва унинг атрофидаги ерлар (Исо Масиҳ даврида); Қуддус (Исо Масиҳ даврида)

© UBS, 1999.

Бобил шоҳлиги (Яҳудо халқи сургун қилинган даврда); Форс шоҳлиги; Искандар Зулқарнайн шоҳлиги

© B & H Publishing Group, 1998.

Рим империяси

© Lion Hudson PLC, 2004.

Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган биринчи сафари; Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган иккинчи сафари; Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган учинчи сафари; Павлуснинг Римга олиб кетилиши

© UBS, 1994.

Мазкур нашр Муқаддас Китобни таржима қилиш институти томонидан Ўзбекистон Библия жамияти билан ҳамкорликда тайёрланган

ISBN 978-5-93943-213-9

© Муқаддас Китобни таржима қилиш институти, 2016

Сўз боши

Сўз боши

1. КИТОБХОНЛАР УЧУН КЎРСАТМАЛАР

2. ТАРЖИМА УЧУН АСОС БЎЛГАН МАТНЛАР

3. ТАРЖИМА ЖАРАЁНИ, УНГА ЁНДАШИШ ВА ҚЎЛЛАНИЛГАН УСУЛ

4. ТАРЖИМАДАГИ АЙРИМ ҚИЙИНЧИЛИКЛАР

5. БОБ ВА ОЯТЛАР РАҚАМЛАРИ

6. БОШ ҲАРФЛАРНИНГ ҚЎЛЛАНИШИГА ОИД ТУШУНТИРИШЛАР

7. ИСМЛАР ВА ЖОЙ НОМЛАРИНИНГ ЁЗИЛИШИ

8. КЎЧИРМА ГАПДА ТИНИШ БЕЛГИЛАРИГА ОИД ТУШУНТИРИШЛАР

Мазкур Китоб икки минг йилдан ошиқ давр мобайнида муқаддас деб эътироф этилган битикларнинг ўзбек тилига қилинган биринчи тўлиқ таржимасидир. Муқаддас Китоб Эски ва Янги Аҳд битикларидан иборат[1]. Булар таркибида ўзбек китобхонларига яхши таниш бўлган Таврот, Забур ва Инжил китоблари ҳам бор.

1992 йили Янги Аҳд китоблари ўзбек тилида “Инжил” номи остида илк бор тўлиқ ҳолда чоп этилган эди. Ўша нашр Эски Аҳд таркибидаги Ибтидо ва Забур китобларини ҳам ўз ичига олган. Ўшандан бери Эски Аҳднинг ўн бешта китоби ўзбек тилига таржима қилиниб, чоп этилди. Шу жумладан, Ибтидо ва Забур китобларининг аввалги нашри жиддий таҳрир қилингандан сўнг қайтадан нашр қилинди. Илк чоп этилган Инжил китоби ҳам жиддий таҳрир қилингандан кейин мазкур нашрга киритилди.

Ушбу таржима устида мутахассислар йигирма йилдан кўпроқ меҳнат қилдилар. Ниҳоят, Муқаддас Китоб тўлиқ ҳолда Ўзбекистон Республикасининг давлат тилида чоп этилди. Мазкур таржиманинг тўлиқ нашрини ва илова қилинган ўқув манбаларини “www.ibt.org.ru/muqaddas-kitob” интернет саҳифасидан топишингиз мумкин. Бу электрон манбаларни компютер ва уяли телефон каби воситаларга кўчириб олиб, улардан фойдаланишингиз мумкин.

Муқаддас Китобда баён қилинган аксарият воқеалар ғарбий Осиёда бўлиб ўтган бўлса–да, ундаги бебаҳо ҳикматлар дунё бўйлаб ёйилиб, кўплаб халқлар маданиятини янада бойитди. Инсоният тарихида Муқаддас Китобдан кўра кўп таржима қилинган китоб йўқ. Муқаддас Китоб жаҳон маданиятининг классик мероси ҳисобланади. Мазкур нашр амалга оширилаётган пайтда Муқаддас Китоб тўлиқ ҳолда дунёдаги 550 тилга таржима қилингани маълум эди. Бундан ташқари, Муқаддас Китобнинг айрим парчалари тахминан 2300 тилга таржима қилинган.

Бутун жаҳонда юксак маданий мерос сифатида қадрланадиган мазкур Китоб Худонинг инсоният билан бўлган муносабати тарихи ҳақида сўз юритади. Шу боис Китоб асрлар давомида одамларга Яратувчи билан ҳамда бир–бирлари билан ярашиш йўлини кўрсатиб келмоқда.

Таржимонлар гуруҳи мазкур Китобга жиддий илмий иш сифатида ёндашганлар. Улар Китоб таржимаси юзасидан чуқур тадқиқотлар олиб бориб, ўз олдиларига қўйилган вазифаларни ниҳоятда диққат–эътибор билан бажарганлар. Буни нафақат матннинг ўзидан, балки китобхоннинг билимини ошириш учун китобга илова қилинган қўшимча маълумотлардан ҳам кўришингиз мумкин. Шу билан бирга, таржима услубига ҳам катта эътибор берилган, матн замонавий китобхонларимизга тушунарли бўлиши учун табиий ва содда тилда таржима қилинган.

Бу катта ишни амалга ошириш учун йиллар давомида кўплаб одамлар ўз вақтларини аямай, тинимсиз меҳнат қилдилар. Нафақат таржимонлар, балки муҳаррирлар, бир қанча китобхонлар ўзбекча матннинг сифатли бўлиши учун ёрдам бердилар. Нашриёт ходимлари уларнинг ҳаммасига ўз миннатдорчилигини билдирадилар.

Биз Яратганга шукроналар айтамиз ва миннатдорчилигимизни билдирамиз. Муқаддас Китобда баён қилинишича, Худо ҳар бир одамни Ўзига чорлайди, Хушхабарнинг мағзи ҳам асосан ана шундан иборат. Исо Масиҳ ер юзига келиб, хочдаги ўлими ва ўликдан тирилиши орқали бизга Худо билан ярашиш имконини берди. Худонинг мангу севгиси Исо орқали осмондан заминга тушиб келди. Исо Худонинг феъл–атворини инсоний маданият ва тил орқали бизга намоён қилди. Шунинг учун биз Худонинг қандай феъл–атворга эга эканини била оламиз. Умид қиламизки, Муқаддас Китобнинг мазкур таржимаси кўплаб китобхонларимизни Хушхабар орқали Худо билан яраштиради. Танҳо Худога ҳамду санолар бўлсин!

Нашриёт ходимлари

КИТОБХОНЛАР УЧУН КЎРСАТМАЛАР

КИТОБХОНЛАР УЧУН КЎРСАТМАЛАР

Китобхонларимиз Муқаддас Китоб матнини тўлиқроқ тушунишлари ва ундан мукаммал фойдалана олишлари учун мазкур нашрга қуйидаги қўшимча маълумотлар илова қилинган.

“Кириш” қисмлари

Муқаддас Китоб таркибидаги ҳар бир китобга “Кириш” берилган. “Кириш”ларда китобнинг тузилиши ва асосий мавзуси баён қилинган. Шунингдек, китоб муаллифи ҳақида, муаллиф китобни ким учун ва қачон ёзгани, китоб ёзилган пайтдаги вазият ҳақида маълумотлар берилган.

Сарлавҳалар

Китобхон матнни яхши тушуниши учун, Муқаддас Китобнинг кўплаб замонавий таржималарида сарлавҳалар берилган. Шу анъанага кўра, ўзбекча таржимада ҳам сарлавҳалар қўлланилган. Сарлавҳа муайян бир парчанинг асосий мавзусини ифодалайди. Сарлавҳалар қора ҳарфлар билан, сарлавҳачалар курсив шаклида ёзилган. Асл матнда сарлавҳалар йўқ. Забур китобининг аксарият санолари бошида курсив шаклида қўшимча маълумот берилган. Забурдаги бу каби маълумотлар асл матн таркибида бор (мисол учун, Забур 10 ва 33–саноларга қаранг).

Изоҳлар

Изоҳлар матнда юлдузча (*) билан белгиланган бўлиб, юлдузча изоҳланадиган сўз ёки иборадан кейин қўйилган. Ҳамма изоҳлар Муқаддас Китоб охирида илова қилинган “Изоҳлар” бўлимида берилган. Ҳар бир китобнинг изоҳлари алоҳида берилган бўлиб, изоҳлар билан таъминланаётган китоб номи остида келган. Изоҳларда қадимги Яқин Шарқ ва унга қўшни давлатларнинг тарихига, маданиятига, географик жойлашувига, саналарга ва вақт тизимига оид маълумотлар киритилган, Муқаддас Китобнинг муайян матни мазмунига мос келадиган айрим оятлар манзили[2] берилган. Шунингдек, қадимги ўлчов бирликларининг замонавий эквивалентлари ҳам изоҳланган. Изоҳларда айрим оятларнинг таржимадаги муаммолари тушунтирилган бўлиб, баъзан оятдаги сўз ёки жумланинг бошқа варианти келтирилган. Айрим ҳолларда изоҳ қисқа берилган бўлиб, китобхонни луғатдан маълумот олишга ундайди.

Изоҳлар ҳақида тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун “Изоҳлар” бўлимининг бошида берилган “Изоҳларнинг тузилиши ва улардан фойдаланиш тартиби” қисмига қаранг.

Луғат

Луғатни тузишдан мақсад Муқаддас Китобда бир неча бор такрорланиб келадиган муҳим ёки нотаниш сўзлар ва ибораларнинг маъносини китобхонга тушунтириб беришдир. Луғат таркибидаги баъзи сўзлар ва иборалар китобхонларимизга таниш бўлиши мумкин (мисол учун, АҲД, МАСИҲ, АБАДИЙ ҲАЁТ), бироқ луғатда бу каби сўз ва ибораларнинг Муқаддас Китобдаги ўзига хос жиҳатлари кенгроқ очиб берилган. Шунингдек, луғатда эски ўзбек тилига оид архаик сўзлар (мисол учун, КАНЪОН, БАНДАРГОҲ) ҳам изоҳланган. Айрим сўзлар ва иборалар қадимги Яқин Шарқ маданияти билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, ўзбек тили тарихида ишлатилмагани сабабли, асл матндан транслитерация усулида ўзбекча таржимага кўчирилган (мисол учун, ФАРЗИЙ, ФИСИҲ БАЙРАМИ). Айрим ҳолларда маълум бир сўз ёки иборанинг маъноси изоҳда қисқа берилган, луғатда эса батафсил тушунтирилган.

Кўпинча луғатда бирон сўз ёки иборанинг маъноси билан бир қаторда, ўша даврга хос тарихий ва маданий жараёнга оид маълумотлар ҳам берилган. Бу сўзлар ва ибораларга берилган шарҳлардан кейин келадиган изоҳларда Муқаддас Китобдаги оятларнинг манзили кўрсатилган. Бу оятлар китобхонга Муқаддас Китобда баён этилган таълимотларни чуқурроқ ўрганишга ёрдам беради. Китобхон айрим буюмларнинг тузилиши ва шаклини кўз олдига келтириб, тасаввур қила олиши учун, луғатда ўша буюмларнинг расмлари келтирилган.

Расмлар ва лойиҳалар

Исроил халқи Мусо давридан бошлаб бир неча аср давомида Худога Муқаддас чодирда сажда қилиб келган. Шоҳ Сулаймон тахтга ўтиргандан кейин эса улар Худога Қуддусдаги Маъбадда сажда қиладиган бўлдилар[3]. Бу табаррук иншоотлар асрлар давомида қандай кўринишларда бўлганини китобхонларимиз тасаввур қила олишлари учун, мазкур нашрга ўша иншоотларнинг расмлари ва лойиҳалари илова қилинган. Бу расмлар ва лойиҳалар Муқаддас Китобни чуқур тадқиқ этган олимларнинг илмий хулосаларига асосланган.

Эски Аҳд ва Янги Аҳд хронологияси жадваллари

Эски Аҳд ва Янги Аҳд хронологияси жадвалларида Муқаддас Китоб тарихида юз берган муҳим воқеалар ва уларнинг саналари ҳақида маълумот берилган. Жадвалларда шоҳлар, пайғамбарлар ва муҳим аҳамиятга эга бўлган бошқа шахслар яшаган даврлар келтирилган. Шунингдек, Янги Аҳд жадвалида китоблар тахминан қачон ёзилгани ҳақида маълумот берилган. Қадимги давр тарихидаги айрим воқеаларнинг юз берган аниқ вақтини белгилаб олиш ниҳоятда мураккабдир. Олимлар бу борада бир тўхтамга кела олмаганлари боис, жадвалда ўша воқеаларнинг тахминий саналари кўрсатилган.

Эски Аҳддаги ва Янги Аҳддаги ўхшаш парчалар жадваллари

Айрим ҳолларда бир китобдаги[4] баъзи оятларнинг мазмуни айнан битта китобнинг ўзида ёки бошқа китобда такрорланади. Бундай такрорлар, асосан, 2-4 Шоҳлар китобларида, 1-2 Солномалар китобларида ва тўртта Хушхабарда учрайди. Китобхонларимизга ўхшаш парчаларни топишга ёрдам бериш мақсадида, Эски Аҳд ва Янги Аҳд китоблари учун махсус жадваллар ишлаб чиқилди. Бу жадвалларда ўхшаш парчаларнинг асосий мавзуси ифодаланган ва ўша парчаларнинг Муқаддас Китобдаги манзили келтирилган. Жадвалларни тузишдан яна бир мақсад китобхонга 2-4 Шоҳлар, 1-2 Солномалар китоблари ва тўртта Хушхабарларни яхшироқ қиёслаш имконини беришдир. Шунинг учун баъзи воқеалар мана шу китобларнинг фақатгина биттасида ёритилган бўлса–да, ўша воқеанинг манзили жадвалга киритилган.

Хариталар

Мазкур нашрда чоп этилган ўн саккизта харита икки минг йиллик тарихий даврни — Иброҳим пайғамбар давридан тортиб то милодий биринчи асргача бўлган даврни ўз ичига олади. Хариталарда кўрсатилган жой номлари Муқаддас Китобдаги муҳим воқеалар ёки ўша воқеаларга бевосита таъсир кўрсатган тарихий ўзгаришлар билан боғлиқ.

ТАРЖИМА УЧУН АСОС БЎЛГАН МАТНЛАР

ТАРЖИМА УЧУН АСОС БЎЛГАН МАТНЛАР

Муқаддас Китоб аслида иброний, орамий ва юнон тилларида ёзилган ва ўзбек тилига ўша тиллардан таржима қилинган. Муқаддас Китобнинг кўплаб қўлёзмалари, шунингдек, қадимда бошқа тилларга қилинган таржималар қўлёзмалари бугунги кунгача сақланиб келмоқда. Олимлар Муқаддас Китобнинг асл матнидаги баъзи сўзларнинг маъносини тўлиқ аниқлаш учун бу қўлёзмаларни бир–бирига қиёслаб ўрганадилар. Бундай илмий тадқиқотлар натижасида шу нарса ўз исботини топдики, Муқаддас Китобнинг асл матни асрлар давомида садоқат билан асраб келинган. Шунинг учун биз қатъий ишонч билан айта оламизки, мазкур таржима учун асос бўлган матн қўлёзмаларнинг асл матнидан деярли фарқ қилмайди.

Бу қўлёзмалар дунёнинг турли музей ва кутубхоналарида сақланиб келмоқда. Энг қадимги қўлёзмалардан бири Ишаё пайғамбар китоби бўлиб, тахминан милоддан олдинги 100 йилда кўчирилган. Бу битикдан ва диққатга сазовор яна тўртта қўлёзмадан олинган парчаларнинг фотонусхаси китоб охирида “Муқаддас Китоб қўлёзмаларининг фотонусхалари” деган қисмда келтирилган. Ушбу қадимий қўлёзмалар ҳақида тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ИБРОНИЙЧА МАТН ва ЮНОНЧА МАТН ибораларига қаранг.

ТАРЖИМА ЖАРАЁНИ, УНГА ЁНДАШИШ ВА ҚЎЛЛАНИЛГАН УСУЛ

ТАРЖИМА ЖАРАЁНИ, УНГА ЁНДАШИШ ВА ҚЎЛЛАНИЛГАН УСУЛ

Таржима жараёнида биринчи қадам таржимонлар асл матннинг маъносини имкон қадар тўлиқ ва батафсил тушуниб олишларидан иборат. Муқаддас Китоб ниҳоятда қадимги матн бўлгани сабабли, бу вазифани бажариш осон кечмайди. Бироқ икки минг йилдан ошиқ давр мобайнида олимларнинг тадқиқотлари натижасида йиғилган маълумотлар ёрдамида буни амалга оширса бўлади. Таржимонларимиз иш жараёнида Муқаддас Китобга ёзилган турли шарҳлардан ва бошқа тилларга қилинган таржималардан фойдаланганлар. Бунда уларга иброний, орамий ва юнон тиллари мутахассислари ёрдам берганлар. Таржимонларимиз Муқаддас Китобдаги воқеалар юз берган жойларни зиёрат қилиб келганлар. Улар Муқаддас Китобнинг асл матни мазмунини қадимда одамлар қандай тушунганларини тўлиқ англаш мақсадида ўша ерларнинг тарихини, маданиятини ва табиатини ўрганганлар.

Ҳолбуки, таржима яхши чиқиши учун асл матннинг маъносини тўлиқ тушунишнинг ўзи кифоя эмас. Мазкур таржиманинг мақсади асл матн ғояларини ўзбек китобхонига тўғри, табиий ва равон тарзда етказишдан иборатдир. Агар китобхон матн мазмунини яхши тушунмаса, таржима яхши қилинган, деб айтиб бўлмайди. Шу сабабдан таржимонларимиз асл матн мазмунини ўрганиш билан бир қаторда, таржима асосларини ҳамда ўзбек тили грамматикаси, синтаксиси, стилистикаси ва тилнинг ўзига хос бошқа жиҳатларини синчиклаб ўрганганлар. Уларнинг мақсади таржиманинг ўзбекча матнини кенг оммага тушунарли, содда, равон ва адабий тилда етказиш эди.

Китобхон асл матн маъносини тушуна олиши учун, таржимонлар матнни сўзма–сўз эмас, мазмунига кўра таржима қилганлар. Англашилмовчилик пайдо бўлмаслиги учун, айрим изоҳларда асл матндаги ибора ёки жумланинг сўзма–сўз таржимаси келтирилган. Кўпинча Муқаддас Китобда баён қилинган воқеаларда китоб муаллифи тингловчининг бирон муҳим ҳодиса борасидаги билимига таяниб, баъзи маълумотларни тушириб қолдирган. Масалан, асл матнда жой номи берилганда, бу ном шаҳарга ишора қиляптими ёки юртгами, аниқ ёзилмаган. Замонавий ўзбек китобхони бундай парчаларнинг маъносини тўлиқ тушуниши учун, таржимонлар матнда назарда тутилган маънони очиқ баён қилганлар ёки бундай ўринларга изоҳ берганлар. Бундай усулда таржима қилинган матн кенг оммага тушунарли тарзда етиб боради. Китобхон матнни ўзи учун ичида ўқиса ҳам, овоз чиқариб тингловчиларга ўқиб берса ҳам маъносини осонликча тушуниб олади.

Таржиманинг муваффақияти қўйилган мақсадга қай даражада эришилганига қараб баҳоланади. Ўзбек тилига қилинган мазкур таржима қўйилган мақсадга мувофиқ ҳар томонлама, бир неча босқичдан иборат бўлган батафсил текширув жараёнларидан ўтган. Таржима матни ўзбек тилининг юксак малакали мутахассислари томонидан ҳам, Ўзбекистоннинг турли вилоятларидан бўлган ҳар хил касб эгаларидан иборат эркак ва аёллар томонидан ҳам текширилган. Турли тоифадаги бу одамлар таржима қилинган матнни ўқиб, ўз фикрларини билдирганлар, матнни яхшилаш мақсадида қайси сўзни қай ўринда қўллаш мақсадга мувофиқлигига оид таклифлар берганлар. Мазкур текширув усуллари натижасида ўзбек тилига таржима қилинган матн бутун ўзбек халқига тушунарли содда адабий тилда юзага келган.

Маълумки, бир тилдаги ғояни бошқа тилга бир неча йўл билан, турли иборалардан фойдаланган ҳолда таржима қилиш мумкин. Шу сабабдан, асл матн турли тилларга таржима қилинганда, таржималар бир–биридан бироз фарқ қилиши табиий ҳолдир. Таржима усулидан фарқли ўлароқ, асл матннинг мазмуни ҳам айрим таржималарда бир–биридан фарқ қилади. Бу муаммони ҳисобга олган ҳолда, таржимонлар баъзан изоҳларда мазмунан бошқача таржима қилинган оятларнинг вариантини ҳам бериб ўтганлар. Матнда эса таржимонларнинг фикрича контекстга тўғри келадиган, уларнинг тушунчаси бўйича муаллиф назарда тутган маъно берилган.

ТАРЖИМАДАГИ АЙРИМ ҚИЙИНЧИЛИКЛАР

ТАРЖИМАДАГИ АЙРИМ ҚИЙИНЧИЛИКЛАР

Худонинг номларини таржима қилиш

Муқаддас Китобни таржима қилиш жараёнида учрайдиган қийинчиликлардан бири асл матндаги Худонинг номларини тўғри таржима қилишдир. Таржимонлар ҳар бир номни мазмунан тўғри ва изчиллик билан таржима қилишга ҳаракат қилдилар. Кўпинча матнда Худонинг иккита, ҳатто учта номи бирин–кетин ишлатилган. Бундай ҳолда таржимонлар бу номларни ўзбек тилида табиий эшитиладиган номлар билан таржима қилдилар. Худонинг номлари ҳақида луғатда батафсил маълумот берилиб, уларнинг ибронийча ёки юнонча эквивалентлари ҳам кўрсатилган (луғатдаги ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг).

Шеърий ва апокалиптик[5] жанрлардаги матнларнинг таржимаси

Муқаддас Китоб матни турли адабий жанрлардан ташкил топган. Муқаддас Китоб таркибидаги Забур китоби тўлиғича ва ҳикмат жанридаги китобларнинг аксарият қисми шеърлардан иборат. Эски Аҳддаги пайғамбарлар битикларининг аксарияти ҳам шеърий усулда ёзилган.

Иброний шеъриятида мажозий тимсоллар, сўз ўйинлари, оҳангдош сўзлар, қофия ва мисралардаги бўғинлар сони бир маромда ишлатилган бўлиб, тилнинг нақадар бой эканлигидан далолат беради. Иброний шеъриятининг диққатга сазовор бир хусусияти параллелизмдир. Одатда бу усул бирор ғояни тасдиқлаш, унга урғу бериш ёки қўшимча маъно ифодалаш мақсадида ишлатилади. Параллелизм ҳосил қилишда мазмунан яқин бўлган гаплар жуфт мисраларда бирин–кетин, турли сўзлар билан такрорланади. Мисол учун,

“Эй шоҳлар! Энди ақл билан иш қилинг.

Эй замин ҳукмдорлари! Огоҳ бўлинг.” (Забур 2:10)

Шеърий парчалар ўзбек тилига таржима қилинганда, таржимонлар, биринчи навбатда, матн мазмунини китобхонга тўғри ва содда тилда етказишга ҳаракат қилганлар. Таржимонлар имкон қадар, иброний шеъриятининг хусусиятларини сақлашга уринганлар. Шеърлар бандларга бўлинган. Муқаддас Китобнинг асл матнидаги шеърлар ўзбек тилидаги шеърлардан усули ва тузилиши жиҳатидан фарқ қилса–да, китобхонларимиз таржима қилинган бу шеърларнинг мазмунидан ва ўзига хос гўзаллигидан завқ оладилар, деган умиддамиз.

Бир тилдаги шеърни бошқа тилга ўгириш анча мушкул. Бу айниқса мажозий маънодаги ибораларга тааллуқлидир. Ҳар бир тил ва маданиятнинг ўзига хос рамзий образлари ҳамда мажозий маънода ишлатиладиган сўз–иборалари бор. Ибронийча матндаги бундай иборалар ва образлар ўзбек тилига таржима қилингач, маъноси мавҳум бўлган ҳолларда, таржимонлар қуйидагича йўл тутганлар: мажозий образлардан чекиниб, иборанинг маъносини дарак гап билан ифодалаганлар. Айрим ҳолларда эса асл матндаги маънони ифодалайдиган ўзбек тилидаги бошқа бир мажозий иборадан фойдаланганлар. Баъзи ҳолатларда эса матнда ибронийча иборани ва образни сақлаб, маъносини изоҳда очганлар.

Муқаддас Китобнинг апокалиптик жанрдаги парчалари (мисол учун, Дониёр китобининг иккинчи қисми ва Ваҳий китоби) рамзларга ниҳоятда бой бўлиб, мажозий маънони ифодалайди. Аксарият ҳолларда, бу рамзлар ўзбекча таржимада ҳам сақланган. Баъзи рамзий образларга изоҳлар берилган бўлиб, маъноси очилган, бироқ кўп ҳолларда изоҳлар берилмаган. Чунки апокалиптик адабиётдаги рамзлар маъноси хусусида олимларнинг қарашлари турличадир. Муқаддас Китобдаги бундай парчаларнинг маъносини янада тўлиқ тушунмоқчи бўлган китобхонларимиз Муқаддас Китоб бўйича тузилган шарҳларга, яъни комментарийларга мурожаат қилишлари лозим.

Маданий тушунчаларга хос терминларни таржима қилиш

Юқорида айтиб ўтилгандай, мазкур таржиманинг мақсади Муқаддас Китоб матнини ўзбек китобхонига содда ва равон тилда етказишдан иборатдир. Маданий тушунчаларга хос терминлар таржимасида ҳам таржимонларимиз айнан шундай мақсадни кўзладилар. Улар қадимги матн таржимасида замонавий сўзларни ишлатмаган ҳолда, бу каби терминларни тушунарли йўл билан етказишга ҳаракат қилдилар. Шу сабабдан асл матнда қўлланган оғирлик, ҳажм ва узунлик каби ўлчов терминлари, шунингдек, пул бирликлари ўзбек тилида қадимдан мавжуд бўлган терминлар билан таржима қилинди. Асл матндаги ибронийча ва юнонча терминлар изоҳларда замонавий ўлчовни ифодалайдиган сўзлар билан тушунтирилди. Бироқ иброний календаридаги ойларга келганда, асл матндаги номлар сақлаб қолинди. Ойларнинг қадимги номларига изоҳлар берилган бўлиб, ҳозирги календарь бўйича қайси ойга тўғри келиши тушунтирилди.

Ҳар хил асбоб–ускуналарни, масалан, мусиқа асбобларини, деҳқончиликда фойдаланиладиган иш қуролларини ва ҳоказоларни таржима қилишда уларнинг ўзбек тилидаги эквиваленти ишлатилган. Аммо Муқаддас Китоб олимлари бу қадимги асбобларнинг айримлари аниқ қандай кўринишда бўлгани ёки қай тарзда ишлатилгани ҳақида тўлиқ маълумотга эга эмаслар. Шу боис таржимада контекстга мос равишда, ўзбек китобхонига таниш бўлган терминлар танланган бўлиб, изоҳларда қўшимча маълумот берилди. Луғатда баъзи буюмлар ҳақида батафсил маълумот берилган бўлиб, уларнинг расмлари келтирилган.

Жой номлари

Кўпинча Муқаддас Китобнинг асл матнида жой номлари берилганда, ўша жойлар шаҳар, маълум бир ҳудуд ёки юрт эканлиги ҳақидаги маълумотлар очиқ ёзилмаган. Мазкур таржима ўзбек китобхонига тушунарли бўлиши учун, таржимонларимиз кўп ўринларда бу каби жойлар ҳақидаги маълумотларни очиб бердилар. Кўпинча бундай маълумот муайян бир ном бирорта парчада илк бор учраганда берилди. Мисол учун, асл матнда: “Ҳудуднинг чегараси Кавул, Абдўн, Рехоб, Хаммон, Канахдан ўтиб, Буюк Сидонгача етади” деб ёзилган бўлса, ўзбекча таржимада бу маълумот қуйидагича берилган: “Ҳудуднинг чегараси Кавул, Абдўн, Рехоб, Хаммон, Канах шаҳарларидан ўтиб, Буюк Сидон шаҳригача етади” (Ёшуа 19:27-28).

Янги Аҳдда Эски Аҳддан келтирилган иқтибослар[6]

Маълумки, Янги Аҳд муаллифлари Эски Аҳддан иқтибослар келтирганлар. Мазкур таржимада иқтибосларга изоҳлар берилиб, иқтибос Эски Аҳднинг қайси китобидаги оятлардан олингани кўрсатилди. Янги Аҳдда келтирилган баъзи иқтибослар Эски Аҳддаги парчадан бироз фарқ қилади. Бунинг бир нечта сабаби бўлиши мумкин. Биринчидан, Янги Аҳддаги парча ўзбек тилига Эски Аҳднинг ибронийча матнидан эмас, балки Янги Аҳднинг юнонча матнидан таржима қилингани сабаб бўлиши мумкин. Бундай ҳолда оятлардаги фарқ иброний ва юнон тилларининг хусусиятлари ва таржима услубига боғлиқ, деб қаралади. Иккинчидан, Янги Аҳд муаллифлари иқтибосни Эски Аҳднинг ибронийча матнидан эмас, балки юнон тилидаги қадимий таржимасидан[7] келтиргани сабаб бўлиши мумкин. Айрим ҳолларда юнонча таржима мазмун жиҳатдан ибронийча матндан бироз фарқ қилади. Ва ниҳоят, Янги Аҳд муаллифлари Эски Аҳддан иқтибосни сўзма–сўз келтирмай, керакли қисмларини олиб, матн маъносига мос равишда ишлатган бўлишлари ҳам мумкин.

БОБ ВА ОЯТЛАР РАҚАМЛАРИ

БОБ ВА ОЯТЛАР РАҚАМЛАРИ

Муқаддас Китоб жами 66 та муқаддас битикдан иборат бўлиб, бу битиклар “китоблар” деб юритилади. Муқаддас Китоб таркибидаги барча китоблар боблар ва оятларга бўлинган. Асл матнда боблар ва оятлар бўлмаган, булар кейинчалик котиблар томонидан китобхон тушуниши учун, ёрдам тариқасида қўшилган. Бешта қисқа китоб: Ободиё, Филимўн, 2 Юҳанно, 3 Юҳанно ва Яҳудо китоблари бобларга бўлинмасдан, фақат оятларга бўлинган.

“Изоҳлар” ва “Луғат” қисмларида Муқаддас Китобнинг кўплаб оятлари манзиллари берилган. Оят манзили қуйидагича белгиланган: китоб номи, боб рақами, икки нуқта (:) ва оят рақами. Масалан, “Юҳанно 3:16” Ҳаворий Юҳанно баён этган муқаддас Хушхабарнинг учинчи боби ўн олтинчи оятига ишора қилади. Боб ҳақида сўз кетганда эса фақат китоб номи, боб рақами ва “–боб” сўзи ёзилди (масалан, Ҳакамлар 18–боб). Муқаддас Китоб таркибидаги бобларга бўлинмаган бешта қисқа китобнинг фақат оят рақамлари берилди, холос. Масалан, “2 Юҳанно 6” Ҳаворий Юҳаннонинг иккинчи мактуби олтинчи оятига ишора қилади. Агар иккита оят рақами ўртасига чизиқча қўйилган бўлса (масалан, 2:4-8), демак, ҳар икки оят орасидаги барча оятлар назарда тутилган бўлади.

Айрим ўринларда матн ўзбек тилида равон ўқилишини, тушунарли бўлишини ва воқеалар изчиллигини таъминлаш мақсадида бир нечта оят, асосан икки ёки учта оят бирлаштирилган. Бунинг натижасида оятлар тартиби ўзгарган, яъни кейинда турган оят бир–икки оятдан олдинга ўтказилган. Мисол учун, Ибтидо 2:2-3 га ва Ҳизқиёл 1:1-3 га қаранг.

Муқаддас Китоб матнини рақамлашнинг бир нечта анъанаси мавжуд. Шу боис Муқаддас Китобдаги бобларнинг ва оятларнинг рақамланиши ҳамма таржималарда ҳам бир–бирига айнан мос тушавермайди. Буни айниқса Забур китобида яққол кўришимиз мумкин. Мисол учун, ўзбек ва рус тилларидаги 39 оятдан иборат 9–сано инглизча таржимада 9-10–саноларни ташкил қилади. Ўзбекча таржимада мазкур минтақада қўлланиладиган усулдан фойдаланилди.

БОШ ҲАРФЛАРНИНГ ҚЎЛЛАНИШИГА ОИД ТУШУНТИРИШЛАР

БОШ ҲАРФЛАРНИНГ ҚЎЛЛАНИШИГА ОИД ТУШУНТИРИШЛАР

Ўзбекча таржимада бирон одамнинг қайси юрт, шаҳар ёки қишлоқдан эканини билдирувчи “лик” қўшимчаси ишлатилган барча отлар бош ҳарф билан ёзилди (масалан, Канъонлик, Мўаблик). Ўзбек тилининг грамматик қоидаларига кўра, бу сўзлар ўзбек тилида кичик ҳарф билан ёзилади. Аммо ўзбек китобхонига Муқаддас Китобдаги нотаниш жойларнинг номлари тўлиқ тушунарли бўлиши учун, мазкур таржимада улар бош ҳарф билан ёзилди.

Муқаддас Китобнинг бошқа тилларга қилинган таржималарида бўлгани сингари, мазкур нашрда ҳам Худони, Исо Масиҳни ва Худонинг Руҳини билдирадиган ҳамма сўзлар ва олмошлар бош ҳарф билан ёзилди. Муқаддас Китобда қўлланган муайян махсус терминлар ва сўзлар ҳам бош ҳарф билан ёзилди (масалан, Муқаддас чодир, Маъбад, Аҳд сандиғи, Худонинг Шоҳлиги, Хушхабар).

ИСМЛАР ВА ЖОЙ НОМЛАРИНИНГ ЁЗИЛИШИ

ИСМЛАР ВА ЖОЙ НОМЛАРИНИНГ ЁЗИЛИШИ

Мазкур таржимадаги исмлар ва жой номлари асл матндан олинган бўлиб, ўзбек тилида талаффуз қилиниши осонроқ бўлиши учун бироз соддалаштирилган. Ўзбек китобхонига бошқа тарихий ва адабий манбалардан маълум бўлган исмлар ва жой номлари бундан мустаснодир (масалан, Иброҳим, Юсуф, Мусо, Довуд, Сулаймон, Исо Масиҳ, Миср, Қуддус ва бошқалар). Айрим ибронийча ва юнонча исмларнинг ҳамда жой номларининг талаффузи ўзбекчадаги ёки русчадаги сўзларга оҳангдош бўлгани боис, китобхон нотўғри тасаввурга бормасин деб, уларнинг шакли бироз ўзгартирилди. Мисол учун, ибронийча матндаги Ором юрти ўзбек тилига Орам юрти деб таржима қилинди, Эзра китобидаги Мордахай деган исм эса ўзбекчада Мардохай деб ёзилди, чунки бу исмнинг биринчи қисми рус тилида “морда”, яъни “хунук юз” деган маънони англатади.

КЎЧИРМА ГАПДА ТИНИШ БЕЛГИЛАРИГА ОИД ТУШУНТИРИШЛАР

КЎЧИРМА ГАПДА ТИНИШ БЕЛГИЛАРИГА ОИД ТУШУНТИРИШЛАР

Мазкур таржимада диалогдаги кўчирма гаплар тире билан ажратилди. Сўзловчининг гапи абзац охирида тугайди. Сўзловчининг гапи анча узун бўлганда, айниқса, бир абзацдан ошганда, кўчирма гап қўштирноққа (“…”) олинди. Баъзан кўчирма гап бир нечта парчани, ҳатто бир нечта бобни қамрагани боис, баъзи сарлавҳалар ва боб рақамлари кўчирма гап таркибига кириб қолган. Бундай ҳолларда, кўчирма гап қанчалар узун бўлмасин, қўштирноқ кўчирма гапнинг бошида очилиб, охирида ёпилди (мисол учун, Аюб 23:1-24:25 га қаранг).

Муқаддас Китобнинг айрим парчалари ниҳоятда мураккаб бўлиб, кўчирма гапнинг ичида кўчирма гап келган ҳолатлар бор. Бундай ҳолат, айниқса, пайғамбарлар битикларида кўп учрайди. Бундай парчаларни замонавий пунктуация қоидалари билан белгилаш қийинчилик келтириб чиқариши табиий. Шу боис, мазкур таржимада қуйидаги қоидалар қўлланилди:

Кўчирма гап “…” билан ажратилди.

Кўчирма гап ичидаги кўчирма гап «…» билан ажратилди.

Кўчирма гап ичидаги кўчирма гап таркибида яна кўчирма гап келганда ‘…’ билан ажратилди.

Баъзан сўзловчининг гапи бир абзацдан узун бўлмаса, кўчирма гап ичидаги кўчирма гап тире (—) билан ажратилди. Бундай ҳолда сўзловчининг гапи абзац охирида тугайди.

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Кириш

Кириш

1. КИТОБЛАРНИНГ НОМЛАРИ

2. КИТОБЛАРНИНГ ЖОЙЛАШИШ ТАРТИБИ

3. ЭСКИ АҲД КИТОБЛАРИНИНГ ҚИСҚАЧА ТАВСИФИ

4. ЯНГИ АҲД КИТОБЛАРИНИНГ ҚИСҚАЧА ТАВСИФИ

5. МУҚАДДАС КИТОБ — ЯХЛИТ БИР АСАР

МУҚАДДАС КИТОБГА КИРИШ

Муқаддас Китоб жами 66 та муқаддас битикдан иборат бўлиб, бу битиклар “китоблар” деб юритилади. Шу сабабдан мазкур Муқаддас Китоб кўп тилларда “Библия” деб номланади. Бу ном юнонча бўлиб, “ўрама қоғозлар”, яъни “китоблар” маъносини ифодалайди. Ушбу 66 та китоб тахминан 1500 йил мобайнида 40 нафар муаллиф томонидан ёзилган. Мазкур китоблар турли адабий жанрлардан, чунончи, тарихий воқеа, насабнома, шеър, ҳамду сано, марсия, башорат, танбеҳу насиҳат, ҳикматлар ва мактублардан иборат.

КИТОБЛАРНИНГ НОМЛАРИ

КИТОБЛАРНИНГ НОМЛАРИ

Муқаддас Китоб таркибидаги айрим китоблар ўша китобни ёзган муаллифнинг исми билан ёки унинг аксарият қисмини ёзган одамнинг номи билан аталган. Биринчисига “Хабаққуқ пайғамбарнинг китоби”, иккинчисига “Сулаймон пайғамбарнинг ҳикматлари” мисол бўла олади.

Баъзи китоблар бош қаҳрамоннинг исми билан номланган. Мисол учун, “Рут китоби” ва “Аюб пайғамбар китоби”.

Янги Аҳд таркибидаги аксарият китоблар аслида мактублар бўлиб, маълум бир кишига ёки бир гуруҳ одамларга ёзилган. Бундай ҳолларда мактуб муаллифнинг номи билан ёки мактуб йўлланган гуруҳнинг ёхуд кишининг номи билан аталади. Масалан, “Ёқубнинг мактуби”, “Павлуснинг Римликларга мактуби”, “Павлуснинг Филимўнга мактуби”.

Муқаддас Китобдаги 66 китобдан баъзилари бу қоидалардан мустасно тарзда номланган. Уларнинг номланиши сабаблари ўша китобларнинг кириш қисмларида тушунтирилган (мисол учун, Чиқиш китоби).

Баъзи китоблар бир хил номланган бўлиб, улар фақат рақамларига кўра фарқ қилади. Рақам китоб номининг қисқартирилган вариантидан олдин қўйилади. Масалан, “4 Шоҳлар” қадимги Исроилда ҳукмронлик қилган шоҳлар ҳақидаги тўртинчи китобни, “1 Юҳанно” ҳаворий Юҳанно ёзган биринчи мактубни билдиради.

КИТОБЛАРНИНГ ЖОЙЛАШИШ ТАРТИБИ

КИТОБЛАРНИНГ ЖОЙЛАШИШ ТАРТИБИ

Муқаддас Китоб таркибидаги 66 та китоб хронологик тарзда жойлашмаган. Бу китобларни тартибга солишнинг бир нечта анъанаси мавжуд. Ўзбекча таржима мазкур минтақада қўлланилган тартибга риоя қилган.

Исо Масиҳ яшаган даврдан олдин ёзилган китоблар “Эски Аҳд” деб, У яшагандан кейин ёзилган китоблар “Янги Аҳд” деб ажратилади. Эски Аҳднинг асосий мавзуси Худонинг Исроил халқи билан бўлган муносабатидир. Бу муносабат Худонинг Мусо орқали Исроил халқи билан тузган аҳдига асосланган. Янги Аҳднинг асосий мавзуси Исо Ўзини қурбон қилгани ва бунинг натижасида дунёни Худо билан яраштирганидир. Энди ҳар бир инсон, миллатидан қатъи назар, Исо Масиҳга ишонса ва гуноҳларидан тавба қилса, унинг гуноҳлари кечирилади, бу инсон Худонинг халқига тегишли бўлади. Худо Ўз халқи билан Исо Масиҳ орқали улуғроқ ва аълороқ ваъдаларга асосланган янги аҳд тузди. Шу сабабга кўра, Муқаддас Китоб икки қисмга бўлиниб, “Эски Аҳд” ва “Янги Аҳд” деб аталади.

ЭСКИ АҲД КИТОБЛАРИНИНГ ҚИСҚАЧА ТАВСИФИ

ЭСКИ АҲД КИТОБЛАРИНИНГ ҚИСҚАЧА ТАВСИФИ

Эски Аҳд 39 та китобдан иборат бўлиб, бу китоблар милоддан олдинги ўн бешинчи ва бешинчи асрлар оралиғида ёзилган. Бу китобларнинг қарийб ҳаммаси қадимги иброний тилида ёзилган. Фақатгина Эзра ва Дониёр китобларидаги айрим парчалар орамий тилида ёзилган, холос.

Таврот

Эски Аҳднинг дастлабки бешта китоби (Ибтидо китобидан Қонунлар китобигача) Мусо пайғамбар томонидан ёзилган. Бу мажмуа ўзбек тилида “Таврот” деб аталади. Ибтидо китоби Худо оламни ва илк одамларни — Одам Ато билан Момо Ҳавони яратгани ҳақидаги воқеалар билан бошланади. Сўнг инсоният гуноҳ қилгани ва Нуҳ пайғамбар даврида Худо бутун ер юзига тўфон юбориб, одамзодга жазо бергани ҳақида баён қилинади. Китоб давомида ҳикоя қилинишича, Худо Иброҳим пайғамбарни даъват қилади, уни Канъон юртига бошлаб боради. Иброҳим бефарзанд бўлишига қарамай, Худо уни буюк халқнинг отаси қилишга ваъда бериб, бутун ер юзидаги халқлар у орқали барака топишини айтади. Худо Ўз ваъдасини бажаргани Иброҳимнинг ўғли Исҳоқ, набираси Ёқуб ва чевараси Юсуф ҳақидаги ҳикоялардан кўришимиз мумкин. Худо Юсуф орқали Ёқубни ва унинг хонадонини Канъон юртидаги қаҳатчиликдан асраб, Мисрга олиб боради. У ерда Иброҳимнинг авлоди ниҳоятда кўпайиб, Исроил халқи деган ном билан танилади. Исроил халқи Мисрда 400 йил қолиб кетади.

Тавротнинг иккинчи китоби “Чиқиш” деб номланган бўлиб, Ёқуб наслининг ўн икки қабиласи, яъни Исроил халқи Мисрда қуллик зулмидан азоб чекаётгани ҳақидаги ҳикоя билан бошланади. Худо Мусо пайғамбар орқали Исроил халқини мўъжизалар орқали озод қилиб, Мисрдан олиб чиқади. Бу воқеа тахминан милоддан олдинги 1440 йилда юз берган эди. Исроил халқи Мисрдан чиққандан кейин саҳрода қирқ йил давомида бошидан кечирган воқеалар Тавротнинг қолган учта китобида — “Левилар”, “Саҳрода” ва “Қонунлар”да ҳикоя қилинган. Ўша даврда Худо Мусо пайғамбар орқали Исроил халқи билан аҳд тузади. Ўша аҳдда Худонинг амрлари ва қонунлари батафсил баён қилинган. Бу амрларга ва қонунларга риоя қилган инсонларга Худо: “Мен сизларни Ўзимнинг халқим қиламан, сизларнинг Худойингиз бўламан”, деб алоҳида ваъда берган. Аммо бу амрларни ва қонунларни бузган одамларни Худо жазолаган. Худонинг Ўз халқи Исроил билан бўлган муносабати мана шу аҳдга асослангани боис, Эски Аҳдда баён қилинган аксарият воқеалар ва Исроил халқининг тарихи шу муносабатлар ҳақида ҳикоя қилади.

Исроил халқи тарихи

Муқаддас Китоб таркибида Таврот китобларидан кейин ўрин олган 12 та китоб (Ёшуа китобидан Эстер китобигача) Исроил халқи тарихининг тахминан 1000 йиллик даврини қамраб олади. Бу даврда Исроил халқи Канъон юртини забт этиб, ўша ерларга ўрнашади. Тахминан 350 йил давомида Исроил халқининг ўн икки қабиласини Худо томонидан тайинланган ҳакамлар бошқаради. Ҳакамлар давридан кейин Исроил халқининг ўн икки қабиласи Исроил шоҳлигини барпо қилиб, Шоулни шоҳ қилиб тахтга ўтирғизади. Довуд Исроилнинг иккинчи шоҳи бўлади. Довуд вафот этгандан кейин унинг ўғли Сулаймон тахтга чиқиб, Қуддусда Худога атаб Маъбад қуради. Сулаймоннинг ўғли Рахабом ҳукмронлиги даврида Исроил шоҳлиги иккига бўлиниб, шимолда Исроил шоҳлиги ва жанубда Яҳудо шоҳлиги пайдо бўлади. Иккала шоҳликнинг аҳолиси ва ҳукмдорлари олдига Худо Ўз пайғамбарларини юборади. Улар аҳолини, бутларга сиғинманглар, Худога юз буринглар, Унинг амрларини бажаринглар, деб ундайди. Аммо халқ пайғамбарларнинг гапларига қулоқ солмайди. Оқибатда Худо иккала шоҳлик аҳолисини итоатсизлиги учун жазолаб, душманлар қўлига топширади. Душманлар Исроил ва Яҳудо халқларини асирликка олиб кетади. Орадан анча йиллар ўтгандан кейин, Яҳудо шоҳлигидан сургун қилинган айрим одамлар Қуддусга қайтиб келиб, Маъбадни ва шаҳар деворини қайта қурадилар. Халқнинг аксарият қисми эса сургунда яшаб қолаверади. Улардан баъзилари ўзлари сургун бўлган давлатларда юқори мартабаларни эгаллайдилар.

Донишмандлик китоблари

Навбатдаги бешта китоб (Аюб китобидан “Сулаймон пайғамбарнинг гўзал қўшиғи” китобигача) “донишмандлик китоблари” деб аталади. Аюб китоби замирида барча замонларда долзарб бўлган қуйидагича савол ётади: “Нима учун Худо солиҳ кишиларнинг бу ҳаётда азоб тортишларига йўл қўяди?” Забур китоби санолардан ташкил топган бўлиб, дастлаб бу шеърлар куйга солинган ва Худога ҳамду сано, мадҳия қўшиқлари тарзида мусиқа асбоблари жўрлигида ижро этилган. Ҳикматлар китоби мақол, маталлар шаклидаги ахлоқий ва диний таълимотлардан иборат. Воиз китоби инсон ҳаётининг мақсади ва моҳияти ҳақида чуқур ўйлаган донишманд Воизнинг фикрларидан иборат. “Сулаймон пайғамбарнинг гўзал қўшиғи” китоби севги ҳақидаги шеърлар тўпламидир.

Пайғамбарлар

Эски Аҳднинг сўнгги 17 та китоби (Ишаё китобидан Малаки китобигача) асосан пайғамбарларнинг хабарлари ва башоратларидан ташкил топган. Бу пайғамбарлар милоддан олдинги 850-400 йиллар оралиғида фаолият кўрсатганлар. Бу даврларда Исроил ва Яҳудо шоҳликлари алоҳида–алоҳида мустақил давлат бўлган, иккала шоҳлик аҳолиси сургун қилинган ва Яҳудо халқидан баъзилари она юртига қайтиб келган эди. Пайғамбарлар халқни гуноҳлари учун тавба қилишга, бутларга сажда қилмасликка, Худога юз буришга, Унинг амрларини бажаришга, солиҳ ҳаёт кечиришга ундаганлар. Пайғамбарлар келажак ҳақида кўп башоратлар қилганлар. Кўпинча бу башоратларда рамзий образлардан фойдаланилган ва улар шеърий услубда ёзилган. Мазкур пайғамбарлар орасида ўзбек китобхонларига яхши таниш бўлган Дониёр ҳам бор.

Ишаё, Еремиё, Ҳизқиёл ва Дониёр пайғамбарларнинг битиклари “Катта пайғамбарлар” деган ном билан юритилади, чунки уларнинг битиклари бошқа пайғамбарларникига қараганда анча катта. Қолган ўн иккита пайғамбарнинг битиклари қисқа бўлгани боис, улар “Кичик пайғамбарлар” деган ном билан юритилади. Бу битиклар котиблар томонидан бир ўрама қоғозга кўчирилган.

Пайғамбарлар китоблари хронологик тарзда жойлашмаган. Қайси пайғамбар қачон фаолият кўрсатгани ҳақида маълумот олиш учун мазкур нашрга илова қилинган “Жадваллар” бўлимида берилган “Эски Аҳд хронологияси жадвали” қисмига қаранг.

ЯНГИ АҲД КИТОБЛАРИНИНГ ҚИСҚАЧА ТАВСИФИ

ЯНГИ АҲД КИТОБЛАРИНИНГ ҚИСҚАЧА ТАВСИФИ

Янги Аҳд 27 та китобдан ташкил топган бўлиб, бу китоблар Исо Масиҳ осмонга кўтарилиб кетгандан[8] кейин, милодий биринчи асрда ёзилган. Бу китоблар тўплами ўзбек тилида “Инжил” деб ҳам юритилади. Янги Аҳдда баён қилинган барча воқеалар Рим империяси ҳудудида содир бўлган эди.

Янги Аҳд китоблари қадимий юнон тилида ёзилган. Матнда юнон ҳарфлари билан ёзилган баъзи орамийча сўзлар ва иборалар ҳам бор, чунки Яқин Шарқ минтақасида орамий тили кенг қўлланган эди. Янги Аҳддаги кўплаб диалоглар аслида орамий тилида бўлган эди.

Хушхабарлар

Янги Аҳднинг дастлабки тўртта китоби (Матто китобидан Юҳанно китобигача) Исо Масиҳнинг туғилиши, ҳаёти, таълимоти, ўлими ва тирилиши ҳақидаги воқеалардан иборат. Исо Масиҳ Ўзи келтирган хабарни “Хушхабар” деб атайди, шу боисдан ҳам дастлабки тўртта китоб “Хушхабарлар” деган ном билан юритилган. Бу Хушхабарларни Исо Масиҳни шахсан таниган одамлар ёки уларнинг гувоҳлигини бевосита эшитган бошқа муаллифлар ёзганлар. Тўртала китоб услуб жиҳатдан ва айрим маълумотларга кўра бир–биридан фарқ қилади, айниқса, Юҳанно баён этган Хушхабар бошқа Хушхабарлардан алоҳида ажралиб туради. Бу фарқлар муаллиф китобни қай мақсадда ва кимга атаб ёзганига боғлиқ. Бу китоблар яхлит ҳолда Исо Масиҳ ҳақида тўлиқроқ маълумот бериб, Унинг ҳаётини битта китобда ёзилгандан кўра кўпроқ ёритади.

Илк масиҳийлар жамоатининг тарихи

Навбатдаги китоб “Ҳаворийларнинг фаолияти” деб номланган бўлиб, унда Исо Масиҳ осмонга кўтарилиб кетгандан кейин, дастлабки йилларда шогирдларнинг олиб борган фаолияти тасвирланади. Исонинг бу шогирдлари ва илк жамоат етакчиларидан баъзилари “ҳаворий”[9] деган ном билан танилганлар. Китобда Исо Масиҳ ҳақидаги Хушхабар Қуддусдан бутун Рим империясига ёйилгани ҳақида ҳикоя қилинади. Шу мавзу билан боғлиқ ҳолда китобнинг аксарият қисмида ҳаворий Павлуснинг сафарлари баён қилинади. Китобда баён қилинишича, Павлус Рим империясига қарашли кўп шаҳарларга бориб, яҳудий ва ғайрияҳудийларга Масиҳ ҳақида ваъз қилган ва ҳатто империя пойтахти Римга ҳам етиб бориб, у ерда кўпчиликка Хушхабар айтган. Павлус Римдаги уй қамоғида экани ҳақидаги маълумот китобга якун ясайди.

Мактублар

Ҳаворийлар китобидан кейин 21 та мактуб келади. Бу мактубларни Исо Масиҳнинг баъзи ҳаворийлари Унинг издошларига ёзиб, имонда ўсиш, солиҳ ҳаёт кечириш борасида насиҳатлар берганлар. Мазкур мактубларнинг аксарият қисми турли жойларда истиқомат қилувчи имонлилар гуруҳларига ёзилган, фақат тўртта мактуб муайян шахсларга йўлланган.

Одатда ушбу мактублар икки гуруҳга бўлинган: 1) Павлус ёзган мактублар, 2) Бошқа ҳаворийлар ёзган мактублар. Мазкур минтақада кўп ишлатиладиган бошқа таржималардаги каби, ўзбекча таржимада ҳам бошқа ҳаворийлар ёзган мактублар Павлуснинг мактубларидан олдин келган. Ибронийларга мактуб Павлуснинг мактублари қаторида жойлаштирилган, аммо бу мактубнинг муаллифи аниқ эмас ва бу ҳақда олимлар ҳанузгача мунозара қилмоқдалар.

Мактублар хронологик тартибда жойлашмаган. Янги Аҳддаги хронологик тартиб ҳақида тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун мазкур нашрга илова қилинган “Жадваллар” бўлимида берилган “Янги Аҳд хронологияси жадвали” қисмига қаранг.

Апокалиптик жанрдаги китоб

Янги Аҳд Ваҳий китоби билан якунланади. Бу китоб Янги Аҳд таркибидаги барча китоблардан кейин ёзилган, деб тахмин қилинади. Ушбу китоб мажозий образларга ниҳоятда бой бўлиб, унда Худонинг келажакда душманлар устидан ғалаба қозониши ва Худонинг абадий шоҳлиги барқарор бўлиши ҳақида ҳикоя қилинади.

МУҚАДДАС КИТОБ — ЯХЛИТ БИР АСАР

МУҚАДДАС КИТОБ — ЯХЛИТ БИР АСАР

Шуни тушуниб олиш муҳимки, Янги Аҳдда Худо аён қилган ҳақиқат Эски Аҳддаги ҳақиқатни бекор қилмайди. Аксинча, Эски Аҳд ҳақиқати Янги Аҳд ҳақиқати учун асос бўлиб хизмат қилади. Янги Аҳд, ўз навбатида, Эски Аҳддаги ғояларни тўлдиради. Исо Масиҳ Эски Аҳдни мукаммал билган эди, шу боис одамларга таълим берганда Эски Аҳддан кўплаб иқтибослар келтирган. Исо шундай деган: “Мени, Таврот ёки пайғамбарларнинг битикларини бекор қилгани келган, деб ўйламанглар. Мен бекор қилгани эмас, балки бажо келтиргани келдим” (Матто 5:17). Янги Аҳд муаллифлари ҳам ўз китобларида Эски Аҳддан кўп фойдаланиб, баъзан ундан иқтибос келтирганлар, баъзан эса ундаги гапларни ўз сўзлари билан ёзганлар.

Шуниси диққатга сазоворки, Муқаддас Китоб таркибидаги барча битиклар турли жанрларда, ҳар хил вазиятда ва турли даврларда яшаган муаллифлар томонидан ёзилганига қарамай, ҳаммаси биргаликда ажойиб уйғунликни намоён қилади. Худонинг кимлигию Унинг қандай иш юритиши, одамзоднинг феъл–атвори, хатти–ҳаракати ҳақидаги ғоялар, марказий мавзу бўлган Худо билан инсониятнинг ярашуви ҳақидаги хабар Муқаддас Китобда изчил ёритилган. Ярашув ҳақидаги бу хабар, асосан, ҳикоялар орқали, яъни одамлар билан Яратувчи Худо ўртасидаги муносабатга оид воқеалар орқали етказилади. Муқаддас Китоб муаллифлари воқеаларни самимий равишда, одамларнинг гуноҳларини яширмаган ҳолда рўй–рост баён қиладилар. Ҳар бир инсон ҳақидаги ҳикоя Худо ҳақидаги катта ҳикоянинг бир қисмини ташкил этади. Муқаддас Китобда баён қилинган воқеалардан шуни англашимиз мумкинки, дунё яратилгандан бери, Худо ҳар бир одамни Ўзига чорлаб келмоқда.

Асрлар давомида имонли одамлар ушбу китобларни Худо томонидан юборилган муқаддас битиклар деб билганлар. Дарҳақиқат, Муқаддас Китобда бу борада шундай ёзилган: “Муқаддас битикларнинг ҳаммаси илоҳий илҳом билан ёзилган” (2 Тимўтий 3:16), “Муқаддас битиклардаги башоратларнинг ҳеч бири пайғамбарларнинг шахсий талқини эмас. Ҳеч бир ҳақиқий пайғамбар ўзининг инсоний хоҳиши билан башорат қилган эмас. Бу пайғамбарлар Муқаддас Руҳ томонидан бошқарилиб, Худонинг сўзларини гапирганлар” (2 Бутрус 1:20-21). Муқаддас Китобни ўқиган инсонлар ҳақиқатни қидирганларида, қайси замонда яшашларидан қатъи назар, Муқаддас битикларнинг қудрати ва ҳокимиятидан воқиф бўлганлар. Зеро, Муқаддас Китобда шундай ёзилган: “Менинг сўзим оловдай куйдиради. Қояни ёрадиган болғадай зарба беради” (Еремиё 23:29), “Худонинг каломи жонли ва таъсирли, ҳар қандай дудама қиличдан ўткирроқдир. У жон билан руҳни, бўғинлар билан иликни ажратгудек суқилиб киради. Худонинг каломи хаёлу юракнинг ниятларини фош этади” (Ибронийлар 4:12).

[1] Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун МУҚАДДАС КИТОБГА КИРИШ бўлимига қаранг.

[2] Яъни Муқаддас Китоб таркибидаги китобнинг номи, боби ва ояти (мисол учун, Юҳанно 3:16). Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун мазкур бўлимнинг БОБ ВА ОЯТЛАР РАҚАМЛАРИ қисмига қаранг.

[3] Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги МУҚАДДАС ЧОДИР иборасига ва МАЪБАД сўзига қаранг.

[4] Яъни Муқаддас Китоб таркибидаги бир китоб. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун мазкур бўлимнинг БОБ ВА ОЯТЛАР РАҚАМЛАРИ қисмига қаранг.

[5] яъни охирзамонга оид башоратлар ва ваҳийлар

[6] Муаллиф ёки сўзловчи бошқа бир матндан келтирган парча, гап ёки ибора.

[7] Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ИБРОНИЙЧА МАТН ибораси остида берилган ҚАДИМИЙ ТАРЖИМАЛАР иборасига қаранг.

[8] тахминан милодий 30 йил

[9] Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ҲАВОРИЙ сўзига қаранг.

Ишаё

Ишаё

1. Кириш

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

51

52

53

54

55

56

57

58

59

60

61

62

63

64

65

66

Кириш

ИШАЁ

ПАЙҒАМБАРНИНГ

КИТОБИ

Кириш

Ишаё пайғамбар тахминан қирқ йил давомида фаолият кўрсатган. Мана шу даврда Яҳудо шоҳларидан тўрттаси бирин–кетин ҳукмронлик қилган эди (1:1 га ва ўша оятнинг иккинчи изоҳига қаранг). Ишаё Қуддусда яшаб, Худонинг каломини Яҳудога, яъни жанубий шоҳликка етказганди. У яшаган даврда Исроил, яъни шимолий шоҳлик қулади, аҳолиси эса Оссурияга асирликка олиб кетилди. Хўшея ва Михо пайғамбарлар Ишаё пайғамбарнинг замондошлари эди.

Мазкур китобни уч қисмга бўлиш мумкин. Китобнинг биринчи қисмида (1-35–боблар) Ишаё пайғамбар Яҳудо халқининг гуноҳларини фош қилади. Юртдаги бузғунчилик ва ҳукм сурган адолатсизликларни тилга олади. Яҳудо халқининг гуноҳлари Худонинг ғазабини келтиради. Китобнинг бу қисмида муаллиф Худонинг муқаддаслигига алоҳида урғу беради, Уни бутун олам Шоҳи, чексиз қудрат Соҳиби сифатида тасвирлайди.

Китобнинг иккинчи қисмида (36-39–боблар) тарихда юз берган ҳодисалар, чунончи, Оссуриянинг Яҳудо юртига бостириб келгани ва Қуддусни қамал қилгани ҳақида баён қилинади. Ўшанда Оссурия муваффақиятга эришмаган эди. Лекин Ишаё пайғамбар халқни огоҳлантириб, Бобил шоҳлигининг кучайиши ва келажакда Яҳудо юртини босиб олиши ҳақида башорат қилади.

Китобнинг учинчи қисми (40-66–боблар) узоқ келажакка оид башоратлардан иборат бўлиб, халққа умид бағишлайди. Бобил шоҳлиги Яҳудо юртини вайрон қилиб, халқини асирликка олиб кетгандан кейин, Худо Ўзи белгилаган вақтда уларни ўз юртига қайтариб олиб келади. Уларни юпатиб, рўшноликка олиб чиқади. Мазкур бобларнинг моҳияти шундан иборатки, Худо дунёда юз бераётган ҳодисаларни бошқаради, У нафақат Ўз халқига, балки бошқа миллатларга ҳам яхшиликни раво кўради. Худо дунёдаги барча халқларга Яҳудо халқи туфайли барака улашади.

1–БОБ

1^1Омиз ўғли Ишаёнинг Яҳудо[*] ҳамда Қуддусга оид башорати. Бу даврларда Яҳудода Уззиё, Йўтом, Охоз ва Ҳизқиё каби шоҳлар ҳукмронлик қиларди[*]+.

Худо Ўз халқига таъна қилади

2Эшитинг, эй самолар, тингла, эй замин,

Шудир Эгамизнинг каломи:

“Бино қилдим болаларни[*], улғайтирдим уларни,

Аммо улар исён қилдилар Менга+.
3Ҳўкиз билади ўз эгасини,
Ҳатто эшак билар ким уни боқишини,
Аммо халқим Исроил билмайди,
Улар тушунмайди Мен, ўз Эгасини.”+

4Эҳ, гуноҳкор элат, айби муқаррар халқ,
Эҳ, қабиҳ насллар!
Номуссизларча иш қилар бу болалар,
Эҳ, Эгамизни тарк этган улар,
Исроил халқининг Муқаддас Худосига
Шаккоклик қилган,
Эгамизга орқа ўгирган улар!

5Эгам айтар: “Нега яна мунча калтак истайсиз?!

Не учун исённи давом эттирасиз?!
Яраланган бутун бош,
Мадордан кетган бутун юрак.
6Бошдан–оёқ соғ жойи йўқ,
Йиринг ила қопланган, кўкариб кетган,
Яраларидан қон оқиб ётар,

Тозаланмаган, боғланмаган, мой суртилмаган[*]+.

7Вайроналар ичра ётар юртингиз,
Оловда ёниб кетган шаҳарларингиз!
Олдингизда ерингизни
Еб битирар келгиндилар,
Бегоналар юртингизни вайрон қилар[*]+.
8Аммо азиз Қуддус[*]
Қамал қилингандай бўлар,
У ўхшаб қолар
Узумзордаги ёлғиз чайлага,
Полизда тиккайган капага.”

9Агарда Сарвари Олам
Қолдирмаганда эди беш–олтитамизни,
Садўм шаҳрининг ҳолига тушар эдик,
Ғамўра шаҳридай[*] хонавайрон бўлардик+.

10Эгамизнинг каломини эшитинг,
Садўм йўлбошчиларининг издошлари!
Худойимизнинг ўгитига қулоқ солинг,
Ғамўра халқининг шериклари!+
11“Нима кераги бор Менга?!
Кўплаб қурбонлигингиз?!
Тўйиб кетдим энди
Куйдирилган қўчқорлар назридан,
Бўрдоқи ёғларидан,
— деб айтмоқда Эгамиз. —
Менга хуш келмади буқаларнинг,
Қўзилар ва эчкиларнинг қони+.
12Ҳузуримда ҳозир бўлганингизда,
Муқаддас Ҳовлимни булғасин, деб ким айтди?
Буларни сизлардан ким сўради?!+
13Энди сохта назрлар қилманглар Менга,
Тутатқингиз ҳам Менга жирканчдир!
Тоқат қилмасман энди
Чорловларингизга, фосиқ йиғинингизга,
Янги ой шодиёнасию Шаббат кунингизга+.
14Нафратландим янги ой шодиёнангиздан
Ҳамда «муқаддас» кунларингиздан.
Булар Менга оғир юк бўлди,
Толиққанман буларни кўтаришдан.
15Ҳатто кўп ибодат қилганингизда ҳам,
Эшитмасман Мен сизларни.
Менга очганингизда қўлларингизни,
Сизлардан яшираман Мен кўзларимни.
Қўлларингиз қонга ботгандир+.
16Покланг, тозаланг ўзингизни.
Кўз олдимдан йўқотинг
Қабиҳ қилмишларингизни.
Қабиҳликни энди бас қилинг!+
17Ўрганинг эзгулик қилишни,
Адолатни изланг,
Йўлга солинг золимни[*],
Ҳимоя қилинг етимни,
Бева ҳақи учун курашинг.”+

18Эгамизнинг каломи шудир:

“Қани, энди биргалашиб ўйлайлик:

Гуноҳларингиз қизил рангга ўхшаса ҳам,

Сизлар қордай оппоқ бўласиз.

Гуноҳларингиз қирмизи рангга ўхшаса ҳам,

Сизлар момиқдай оппоқ бўласиз+.

19Агар Менга итоат этсангиз чин кўнгилдан,

Ейсиз, албатта заминнинг сара ҳосилидан+.

20Аммо рад этиб, Менга бўйсунмасангиз,

Қиличнинг дамига рўпара бўлгайсиз.”

Эгамизнинг Ўзи шундай деб айтди+.

Қуддус халқининг садоқатсизлиги

21Эй Қуддус! Қаерга ғойиб бўлди сенинг садоқатинг?!

Қандай қилиб фоҳишага сен айландинг?!

Ахир, олдинлари халқинг солиҳликка, адолатга ташна эди!

Энди эса шаҳрингда фақат қотиллар қолди!+
22Сенинг кумушинг тошқол[*] бўлди,
Шаробинг сув билан аралашди+.
23Ҳа, исёнкордир йўлбошчиларинг,
Ўғриларга шерикдир улар.
Ҳар бири порани севар,
Ҳадянинг ортидан қувар.
Етимни улар ҳимоя қилмас,
Беванинг арзи уларга етиб бормас+.

24Энди Исроил халқининг қудратли Худоси,

Сарвари Олам — Раббий айтади:

“Ҳа, душманларимга ғазабимни сочарман,

Ғанимларимдан ўч олиб, тасалли топарман+.

25Яна сизларга қарши қўл кўтараман.

Ишқор билан тозалагандай,

Жамики қоришмани йўқ қилиб,

Тошқолларни ажратаман+.

26Азалда бўлганидай

Одил ҳакаму маслаҳатчиларни бераман.

Шундан сўнг сенга ном қўйилар:

«Солиҳлик шаҳри, Садоқат шаҳри», дея.”+

27Шунда Қуддус адолат орқали қутқарилади,

Тавба қилганлар солиҳлик туфайли нажот топади.

28Исёнкору гуноҳкорлар бирга қирилади,

Эгамиздан воз кечганлар ҳалок бўлади+.

29Сизлар шарманда бўласиз

Ўзингиз хуш кўрган эманлар сабабли.

Мана, уялиб қоласиз

Ўзингиз танлаган саждагоҳ боғлар[*] туфайли+.

30Ҳа, сизлар ўхшаб қоласиз

Япроғи қовжираган эманга,

Ҳамда сувсиз қақраган боққа+.

31Кучлилар ҳам чўпга ўхшаб қолади.

Ишлари лов этган оловга ўхшайди.

Ўзларию ишлари бирга ёниб кетади,

Ҳеч ким бу оловни ўчиролмайди+.

2–БОБ

Абадий тинчлик

2^1•Омиз ўғли Ишаёга ваҳийда Яҳудо ва Қуддус ҳақида аён бўлган башорат.

2Шундай кунлар келадики,

Эгамизнинг уйи турган тоғ

Тоғларнинг энг юксаги бўлиб, қарор топади.

Бу тоғ ҳаммасидан ҳам баланд бўлади,

Ҳамма халқлар у ерга дарёдай оқиб келади.

3Кўплаб эллар келади,

Улар шундай деб айтади:

“Қани, юринглар!

Чиқайлик Эгамизнинг тоғига![*]

Қани, юринглар!

Борайлик Ёқубнинг Худоси уйига!

Токи У бизга ўргатсин Ўзининг йўлларини,

Токи юрайлик бизлар Унинг сўқмоқларидан.”

Ахир, Эгамизнинг каломи келиб чиқар Қуддусдан,

Ҳа, Худонинг таълимоти келиб чиқар Сиондан+.

4Эгамиз ҳукм қилади халқларнинг орасида,

Ажрим қилади кўп миллатлар орасида.

Қиличларини айлантиришади омочга,

Найзаларини эса ток қайчиларига.

Қилич кўтармайди бир–бирига халқлар,

Ҳеч қачон жанг қилмайди улар+.

Ишаёнинг Исроил халқига мурожаати

5Эй Ёқуб насли! Келинглар, Эгамизнинг нурида юрайлик+. 6Эй Ёқуб хонадони! Халқингизнинг йўлларини сиз тарк этдингиз![*] Бу юрт шарқдан келган башоратгўйларга[*], Филистлар юртига[*] ўхшаб фолбинларга тўла. Улар бегона халқлар билан ҳамтовоқ бўлдилар.

7Қаранг, Ёқуб хонадони тўла кумуш, олтинга,
Чек–чегараси йўқ хазиналарининг,
Уларнинг юрти тўладир отларга,
Чек–чегараси йўқ жанг араваларининг+.
8Уларнинг юрти тўла беҳуда бутларга!
Улар таъзим этарлар
Қўлларининг ижодига,
Ўзлари ясаб, яратганларга+.
9Эвоҳ, мана инсон паст бўлди,
Шу тариқа одамзод тиз чўктирилди,
Уларнинг қаддини кўтарма, эй Эгам!

10Эгамдан қўрқиб қочинглар,
Қоянинг ичига кириб олинглар,
Тупроқ остига яширининглар,
Эгамнинг улуғворлиги буюкдир!+
11Ҳа, инсоннинг мағрурлиги ерга урилади,
Одамзоднинг манманлиги йўқ қилинади,
Ёлғиз Худо ўша куни юксалади+.

12Зотан, Сарвари Оламнинг бир куни бор,

Қарши чиқар У жамики кибор, кеккайганларга.

Ўша мағрурларга қарши бўлар,

Уларнинг ҳар бирини ерга урар.

13Қарши бўлар У барча юксак, мағрурларга!

Ҳа, ўша Лубнон садрларию

Башан[*] эманларининг ҳаммасига+.

14Қарши бўлар У ҳамма баланд тоғларга,

Ҳамма юксак тепаликларга.

15Қарши бўлар У ҳар бир баланд минорага,

Ҳар бир мустаҳкам қалъага.

16Қарши бўлар ўша машҳур Таршиш[*] кемаларию

Инсон яратган барча ажойиботларга+.

17Ҳа, ерга урилади ўша одамзод фахри,

Паст бўлади инсоннинг юксаклиги!

Ёлғиз Худо ўша куни юксалади!

18Беҳуда бутлар тамомила йўқ бўлиб кетади.

19Эгамиз, ерни ларзага солай, дея қўзғалганда,

Инсон Эгамиздан қўрққанидан

Кириб кетар қоялардаги ғорларга.

Унинг буюк улуғворлигидан

Яширинар ердаги чуқурларга+.

20Одам, ўзим сажда қилай, деб ясаган
Олтину кумуш бутларини
Берар ўша куни юмронқозиқ
Ҳамда кўршапалакларга+.

21Ҳа, Эгамиз, ерни ларзага солай, дея қўзғалганда,

Инсон Эгамиздан қўрққанидан

Қоялардаги ғорларга кириб кетар.

Унинг буюк улуғворлигидан

Чўққиларнинг ёриқларига яширинар.

22Энди узоқда юринг
Тупроқдан яратилганлардан.
Борми уларнинг бирон қиймати?!+

3–БОБ

Қуддусдаги бетартиблик

3^1Сарвари Олам — Раббий энди Қуддус ва Яҳудо халқига ҳар турли таъминот ҳамда мадад бермай қўяди. Уларни нон ва сувдан бебаҳра қиляпти+. 2Жангчилар ва аскарлардан, ҳакамлар ва пайғамбарлардан, фолбинлар ва оқсоқоллардан маҳрум қиляпти. 3Элликбоши ва амалдорлардан, маслаҳатчилардан, моҳир усталар ва “доно” афсунгарлардан жудо қиляпти.

4Эгам айтар: “Болалар ҳукмрон бўлар бу халқ устидан,

Ақлсизлар ҳукмронлик қилар улар тепасидан.”

5Халқ бир–бирига зулм қилади,

Ҳар ким дўстига душман бўлади.

Ҳақорат қилар ёш йигит оқсоқолни,

Шарманда одам эса обрўли одамни+.

6Одамлар ўз яқинини ушлаб олиб,

Ўша қариндошига шундай дейдилар:

“Устингда кийиминг бор экан,

Бизга бош бўла қол.

Мана бу вайроналар уюми

Сенинг қўл остингда бўлади.”

7У эса ўша куни қасам ичиб айтар:

“Ахир, мен шифо бера олмайман,

Мени қилманг халққа бошлиқ,

Уйимда бор на нон, на кийим.”

Ҳукмнинг натижаси

8Ҳа, Қуддус ҳам, Яҳудо ҳам қулади.

Халқининг тиллари, ишлари Эгамизга қаршидир.

Эгамнинг шуҳратини улар ерга булғади.

9Юзлари гувоҳлик бериб турар,

Улар Садўм[*] каби гуноҳларини ошкор қилар.

Ҳа, гуноҳларини улар яширмас.

Эҳ, ўзлари бошларига келтирар кулфат!

Уларнинг ҳолига вой!+

10Солиҳларга эса яхшилик кўрасан, деб айтинг,

Улар ўз ишларининг самарасидан лаззат топади+.

11Аммо фосиқларнинг ҳолига вой! Бошларида кулфат,

Ахир, қилмишларига яраша қайтади ўзларига.

12Ёш болалар эзади халқимни,

Аёллар ҳукмронлик қилади улар устидан.

Эй халқим, йўлбошчиларинг сени чалкаштиради,

Сўқмоқларингдан сени адаштиради.

Эгамизнинг даъвоси

13Эгамиз Ўз даъвосини исбот қилмоққа киришаётир,

Ҳа, халқларни ҳукм қилмоққа У қўзғалаётир+.

14Ўз тахтига ўтириб Эгамиз

Ўз халқининг оқсоқолларию

Шаҳзодалари билан ҳукмга киришар:

“Сизлар Менинг узумзоримни[*] хароб қилгансиз.

Камбағалдан олган ўлжа билан тўла уйингиз+.

15Нимаси бу?! Халқимни эзаверасиз!

Камбағални исканжага олаверасиз!”

Сарвари Олам — Раббийнинг сўзидир бу+.

Эгамиз Қуддус аёлларини огоҳлантиради

16Эгам айтар: “Мағрурдир Қуддус[*] аёллари,
Бўйинларини ликиллатиб, кўзларини сузиб юрар,
Майда қадам ташлаб юриб,
Тўпиғидаги ҳалқаларни жиринглатар.”+
17Шу боис Раббий яра қилар
Қуддус аёлларининг бошларини,
Шарманда қилар очиб уятли жойларини.
18Ўша куни Раббий тортиб олар уларнинг
Гўзаллиги — тўпиғидаги безакларини,
Тиллақошларию зеб–зийнатларини,+
19Сирғалари, билагузук ва ҳарир рўмолларини,
Тортиб олар бошидаги тожини,
Билагузук, маржон, хушбўй мой, туморларини,
20Муҳр узукларини, бурундаги сирғаларини,
21Тортиб олар шоҳона либосини,
Нафис кўйлаклари, нимчалари, кармонларини,
22Кўзгулари, зиғир либосларини,
Тиллақошларию ҳарир рўмолларини.

23Хушбўй ҳид ўрнига улардан сассиқ ҳид келади,

Камарлар ўрнига арқон боғлаб юради,

Турмакланган соч ўрнига кал бош бўлади,

Башанг кийим ўрнига қанор кияди,

Ҳа, гўзаллик ўрнига асирлик тамғаси бўлади.

24Мана, йигитлари қиличдан йиқилиб қолади,

Ботир эркаклари жангда қирилиб кетади.

25Қуддус дарвозалари йиғлаб, аза тутади.

Сион бўм–бўш бўлиб, ерда ўтирибди+.

4–БОБ

4^1Ўша куни етти аёл бир эркакни тутиб олиб, шундай дейди:

“Ўз нонимизни еймиз,

Ўз кийимимизни киямиз.

Шармандалигимиздан бизни қутқаринг,

Бизни сизники деб билишса бўлди.”

2Ўша куни Исроилдаги омон қолганларга
Юртнинг ҳосили ифтихор, улуғворлик бўлади.
Ҳа, Эгамнинг новдаси кўркам, улуғвор бўлади+.
3Қуддусда омон қолганлар,
Ўша Сион шаҳрида қолганлар
“Муқаддас” деб аталади.
Улар Қуддусда ҳаёт китобига ёзилган+.
4Адолат руҳи, оташ руҳи ила
Раббий ювиб ташлайди
Қуддус халқининг ҳаром–харишини,
Поклайди Сионнинг қон доғларини+.
5Жамоа узра кундузи булутни,
Тунлари тутунни, ёруғ алангани[*]
Эгам барпо қилади бутун Сион тоғида[*].
Ҳа, ўша ҳашаматли шаҳар узра
Эгам Ўзи соябон бўлади+.
6У соя, кўланка бўлади кундузи иссиқдан,
Паноҳ, бошпана бўлади бўрону ёмғирдан+.

5–БОБ

Узумзор қўшиғи

5^1Қўшиқ айтай суюклигимга,
Айтай муҳаббат қўшиғимни
Унинг узумзори ҳақида.
Суйганимнинг узумзори бор эди
Тупроғи унумли тепаликда+.
2Ерни ағдариб, тошлардан тозалади,
Ўтқазди энг сара узум токини,
Қоровул минорасини ўртага қурди.
Узум сиқиш чуқурини[*] тайёрлади,
Узумларнинг пишишини У кутди,
Аммо ҳосил итузум бўлди.

3Энди, эй Қуддус аҳли, Яҳудо халқи,

Ҳакам бўлинг Мен билан узумзорим ўртасида.

4Яна нима қилишим керак эди узумзор учун?

Унга қилмаганим яна не қолди?!

Узумларнинг пишишини кутганимда,

Нега ҳосил итузум бўлди?!

5Энди Мен сизларга айтаман
Нима қилишимни узумзоримни.
Четан деворини олиб ташлайман,
Ҳамма бор нарсаси еб битирилсин.
Унинг деворини бузиб ташлайман,
Узумзорим пайҳон қилинсин+.
6Мен уни харобазор қиламан,
Энди токларим буталмайди,
Ери ҳеч юмшатилмайди.
Тиканлар, чангалзор билан қоплансин,
Булутларга ҳам амр бераман,
Узумзоримга ёмғир ёғдирмасин+.

7Сарвари Оламнинг узумзори — Исроил халқи,

Эгамнинг хуш кўрган кўчати — Яҳудо одамлари.

Улардан тўғрилик кутганди, қотиллик кўрди,

Улардан адолат кутганди, фарёд эшитди+.

Ишаё адолатсизликни қоралайди

8Эй кўплаб уй сотиб оладиганлар!

Ҳолингизга вой!

Эй даласига яна дала қўшиб оладиганлар!

Ҳолингизга вой,

Ҳа, бошқаларга жой қолдирмайсиз,

Энди бу юртда ёлғиз ўзингиз қолиб кетасиз+.

9Сарвари Оламнинг сўзи аён бўлди менга:

“Кўплаб уйлар, шубҳасиз, хароб бўлади,

Катта, чиройли уйлар кимсасиз қолади.

10Йигирма таноб[*] узумзор икки кўза[*] шароб беради,

Ўн сават[*] уруғ аранг бир сават[*] ҳосил беради.”

11Ҳолингизга вой, эй эрта тонгда туриб,
Ўткир ичимлик ортидан қувадиганлар!
Ҳолингизга вой, эй тунда алламаҳалгача
Шароб ичиб қизийдиганлар!+
12Зиёфатларингизда лира, арфа,
Чилдирма, най чалинар, шароб ичилар!
Бироқ Эгамнинг ишларини англамайсизлар,
Унинг қўллари ижодини кўрмайсизлар!+

13Шу боис, халқим Мени билмагани туфайли сургунга кетди.

Амалдорлари очликдан ўлиб кетди,
Кўплари ташналикдан ўртаниб ёнди+.
14Ҳа, беҳад очилиб кетди
Ўликлар диёрининг[*] иштаҳаси,
Чексиз очилиб кетди унинг оғзи,
Тушиб кетди у ерга Қуддуснинг обрўси,
Ўликлар диёрига кетди кўп одами,
Шовқин–сурони, юксалгани ҳам+.
15Шундай қилиб, инсон шарманда бўлди,
Одамзод тиз чўктирилди,
Киборларнинг кўзлари ерга қаради+.
16Бироқ Сарвари Олам адолати ила юксалади.
Мана, Муқаддас Худо одиллиги ила
Муқаддаслигини кўрсатди.
17Қўзилар ўтлайди энди ўзларининг
Яйловида ўтлагандай,
Сарсон бўлиб юрган бўрдоқилар
Еб тўяди вайроналарда[*].

18Ҳолингизга вой! Эй ёлғонни арқон қилиб
Айбларини тортиб келадиганлар!
Эй араванинг арқони билан
Гуноҳларини судраб келадиганлар!
19Сизлар айтасиз: “Қани, тез бўлсин,
Қиладиганини дарров қилсин,
Токи биз буни кўрайлик.
Исроил халқининг Муқаддас Худосининг мақсади
Зудлик билан амалга ошсин,
Токи биз буни билиб олайлик.”+

20Ҳолингизга вой, эй ёмонни яхши,
Яхшини ёмон деб айтадиганлар,
Зулматни нур билан,
Нурни эса зулмат билан алмаштирадиганлар!
Эй аччиқни ширин,
Ширинни аччиқ дейдиганлар!+

21Ҳолингизга вой, эй ўзини доно деб билганлар,

Ўзларини идрокли деб ҳисоблаганлар!+

22Ҳолингизга вой, эй шароб ичишда
Қаҳрамон бўлганлар,
Ичкиликни аралаш–қуралаш ичишда
Баҳодирлик кўрсатганлар.
23Пора эвазига айбдорни ҳақ деб топганлар,
Солиҳларнинг тўғрилигини инкор қилади улар!+
24Шу боис аланганинг тили сомонни ютгандай,
Уларнинг илдизи чириб кетади,
Қуруқ хашак оловда куйиб битгандай,
Уларнинг ғунчаси чангдай учиб кетади.
Сарвари Оламнинг таълимотини улар рад қилди,

Исроил халқининг Муқаддас Худосининг сўзидан нафратланди+.

25Ҳа, Эгамнинг ғазаби Ўз халқига қарши алангаланди,

У халққа қарши қўл кўтариб, уларни урди.

Шунда тоғлар ларзага келди,

Кўчаларда жасадлар ахлат бўлди.

Шунда ҳам Эгам ғазабидан тушмади,

Унинг қўли ҳамон

Исроилга қарши кўтарилганча турарди+.

Худо, Исроилга ҳужум қилсин деб, бегона халқларни олиб келади

26Узоқдаги халқларга[*] Эгам белги беради,
Ернинг четидаги халқларга ишора юборади.
Ана, улар келаётир бу ерга тез, шиддат ила!+
27Улар на чарчайди, на йиқилади,
На мудрайди, ё на ухлайди,
На камари бўшалади,
На чориғининг иплари узилади.
28Уларнинг ўқлари ўткирланган,
Ҳамма ёйлари тортиб боғланган,
Отларининг туёқлари чақмоқтошга ўхшар,
Араваларининг ғилдираклари қуюн кабидир+.
29Улар шерга ўхшаб бўкиради,
Йиртқич шер каби ўкиради,
Ўкириб, ўлжасини ушлайди, олиб кетади,
Ҳеч ким уни қутқариб ололмайди+.
30Ўша куни гувиллаган денгизга ўхшаб
Юрт узра ўкириш эшитилади.
Ана юртга қаранг!
Зулмат ва кулфат,
Булутлар туфайли нур хира бўлди+.

6–БОБ

Худо Ишаёни пайғамбарликка чақиради

6^1Шоҳ Уззиё вафот этган йили[*] мен юқорига юксалган Раббийнинг тахтда ўтирганини кўрдим. Унинг либоси этаклари Маъбадни тўлдирган эди+. 2Унинг тепасида серафлар[*] шай турарди, ҳар бирининг олтита қаноти бор эди. Улар икки қаноти ила юзларини тўсганди, икки қаноти ила оёқларини тўсганди, қолган икки қаноти билан учаётган эди+. 3Улар бир–бирига ҳайқиришарди:

“Муқаддасдир, муқаддасдир,
Муқаддасдир Сарвари Олам!
Унинг улуғворлиги
Бутун оламни тўлдирган!”+

4Уларнинг ҳайқирган овозлари Маъбадни пойдеворигача титратиб юборди, Маъбад тутун билан тўлиб борарди+. 5Мен шундай дедим: “Шўрим қурсин! Ўлдим энди! Ўз кўзларим билан ўша Шоҳни, Сарвари Оламни кўрдим. Ахир, мен оғзи нопок бир одамман, оғзи нопок халқ орасида яшайман!”

6Серафлардан бири мен томон учди, қўлида кўмир чўғи бор эди. У ўша чўғни оташкурак билан қурбонгоҳ устидан олган эди. 7Кўмир чўғини оғзимга теккизиб, шундай деди: “Қара, бу чўғ лабларингга тегди, энди айбларинг ювилди, гуноҳларингдан фориғ бўлдинг.”+

8Шунда мен Раббийнинг овозини эшитдим: “Кимни юбораман? Биз учун ким боради?” Мен айтдим: “Мен шу ердаман, мана, юборгин мени.” 9У шундай деди:

“Бор, мана шу халққа айт:
«Хўп, тинглайверинглар, барибир, тушунмайсиз,
Қарайверинглар, барибир, англаб етмайсиз.»+
10Эй Ишаё, бу халққа гапир.
Сўзларинг уларнинг ақлини ўтмас қилади,
Гапларинг дастидан қулоқлари гаранг бўлади,
Уларнинг кўзлари юмилиб қолади.
Шунда кўрмай қолади кўзлари,
Эшитмай қолади қулоқлари,
Англамай қолади ақллари,
Улар Менга қайтмайдилар,
Улар шифо топмайдилар.”+

11Сўрадим: “Эй Раббий, қачонгача?” У айтди:

“Шаҳарлар вайрон бўлиб,
Кимсасиз қолгунларича,
Хонадонларда бирон жон қолмай,
Юрт тамом вайрон бўлгунча.

12Охири, Мен, Эгангиз, ҳаммани узоққа жўнатаман,

Юртда эса кўплаб ташландиқ жойлар бўлади.
13Халқнинг ўндан бири қолса ҳам
Ёндириб юборилади.
Аммо қайрағоч, эман дарахтлари кесилганда
Тўнкалари қолгани каби,
Ундан ҳам тўнка қолади.
Унинг тўнкаси Муқаддас уруғдир.”+

7–БОБ

Шоҳ Охозга хабар берилади

7^1Уззиёнинг набираси, Йўтомнинг ўғли Охоз[*] ҳукмронлиги даврида Орам шоҳи Ратан ва Исроил шоҳи Рамалиё ўғли Пеках Қуддусга келиб, саф тортдилар. Аммо уни босиб ололмадилар+. 2Довуд хонадонига[*]: “Орам лашкари Эфрайим[*] халқи билан иттифоқ тузибди” деган хабар етиб келди. Шоҳ Охоз ҳамда халқ шунчалик ваҳимага тушдиларки, ҳаммалари шамолда тебранган дарахтдай титрадилар.

3Шунда Эгамиз Ишаёга деди: “Сен ўғлинг Шерёсуб[*] билан катта йўлга чиққин. У йўл кир ювувчининг даласи томон кетган. Юқори ҳовуз ариғининг охири бўлган ўша жойда Охозни кутиб олиб,+
4унга шундай деб айтинглар: «Ўзингни бос, тинчлан, қўрқма! Орам шоҳи Ратан ва Рамалиё ўғли ғазабга минган, аммо уларни деб қўрқувдан титрамагин. Иккови ҳам ёниб битаётган ғўладай. 5Эфрайим ва Рамалиё ўғли билан бирга, Орам сенга қарши фитна қилиб, шундай деди: 6‘Яҳудога бостириб борамиз. Халқини ваҳимага солиб, қўлга оламиз. Сўнг Тўвал ўғлини[*] Яҳудо шоҳи қилиб тайинлаймиз.’ 7Аммо Эгамиз Раббий айтмоқда:

Бу фитна амалга ошмас,
Бу ҳеч қачон юз бермас+.
8Орамнинг боши Дамашқдир,
Дамашқнинг боши Ратандир,
Олтмиш беш йилдан сўнг Эфрайим
Қирилиб битар, асло халқ бўлмас.
9Эфрайимнинг боши Самариядир,
Самариянинг боши Рамалиё ўғлидир.
Агарда сўзимга ишонмасангиз,
Мустаҳкам тура олмайсиз.»”

Иммануил тўғрисида башорат

10Эгамиз яна Ишаё орқали Охозга шундай деди:

11— Айтганларимни амалга оширишимга ишонч ҳосил қилишинг учун, Мен, Эганг Худодан ўзингга бирор аломат сўра, ўша аломат ўликлар диёридан[*] чуқур ёки фалак тоқидан баланд бўлсин.

12Шунда Охоз Ишаёга:

— Сўрамайман, Эгамни синамайман, — деди.

13Шунда Ишаё деди:

— Эшитинг, эй Довуд хонадони! Одамларни бездирганингиз сизларга камлик қилгандай, Худойимни ҳам бездирасизларми?! 14Энди Раббийнинг Ўзи сизларга аломат беради: ана, қиз[*] ҳомиладор, у ўғил туғади ва Унинг исмини Иммануил[*] қўяди+. 15Ўша бола ёмонни рад этиб, яхшини танлашни биладиган ёшга етганда қатиқ ва асал[*] ейди. 16Ҳа, ўша вақт келмасдан олдин, сизларни ваҳимага солаётган иккала шоҳнинг ерлари ташландиқ бўлади. 17Эгам сизнинг ва халқингизнинг, ота–боболарингизнинг хонадони бошига шундай кунларни соладики, Эфрайим Яҳудодан ажралиб чиққандан бери[*] бундай кунлар уларнинг бошига тушмаган: эвоҳ, Оссурия шоҳи келмоқда!+

18Ўша куни Эгам Миср дарёларининг юқори оқимидаги пашшаларга, Оссурия юртидаги ариларга ишора қилади+. 19Шундан кейин уларнинг ҳаммаси келиб, чуқур сойликларга, қояларнинг ёриқларига жойлашадилар. Ҳамма чакалакзорларга, ҳамма яйловларга ўрнашиб оладилар.

20Ўша куни Раббий Оссурия шоҳини ишлатади. У Раббийнинг қўлида Фурот дарёсининг ортида ижарага олинган устара каби бўлади. Ҳа, соқолингизни бутунлай қириб ташлайди, бошу оёғингизда бирорта тук қолмайди[*]+. 21Ўша куни бир одам икки қўй ва бир ғунажинни тирик сақлаб қолади. 22У одамда шунча кўп сут бўладики, у қатиқ ейди. Юртда қолганларнинг ҳаммаси қатиқ ва асал ейди. 23Минг кумуш тангага[*] арзийдиган, токларга тўла бир узумзор бор. Ўша куни мана шу узумзор ҳам чакалакзору тиканзорларга айланади. 24Шундан кейин одамлар у ерга камону ўқлари билан борадиган бўлади+. 25Бир замонлар ишлов берилган, экин экилган барча тепаликларга энди сизлар бормайсизлар. Ахир, чакалакзору тиканзорлардан қўрқасизлар–да. У ерларда моллар ўтлайди, у ерларни қўй–эчкилар топтайди.

8–БОБ

Ишаёнинг ўғли халқ учун аломат

8^1Шунда Эгамиз менга айтди:

— Катта лавҳа олиб, унга: “Мохиршалолхошбозга[*] тегишли”, деб тушунарли қилиб ёз+. 2Мен руҳоний Уриё билан Ябаракиё ўғли Закариёни Ўзимга ишончли гувоҳлар қилиб тайинлайман+.

3Шундан кейин мен хотиним билан ётдим. У ҳомиладор бўлиб, ўғил туғди. Шунда Эгамиз менга деди:

— Унинг исмини Мохиршалолхошбоз деб қўй. 4Бола ҳали “ота”, “она” деб айтишни ўрганмасдан олдин, Оссурия шоҳи Дамашқнинг бойликларини ва Самариядан тортиб олган ўлжаларини олиб кетади+.

5Эгамиз яна менга гапириб:

6— Бу халқ тинч оқадиган Шилўвах сувларидан[*] воз кечди, Ратан ва Рамалиё ўғли Пекахдан кўнгиллари шод бўлди, — деди+. 7— Шунинг учун Мен, Раббий, халқимга қарши Оссурия шоҳини ва унинг шонли лашкарини бошлаб келмоқдаман. Улар Фурот дарёсининг баҳайбат тўлқинлари кабидир. Ҳамма ирмоқлардан ошиб, ҳамма қирғоқлардан тошиб кетади+. 8Сел каби Яҳудони босади, унинг бўғзига етиб келади.

Шунга қарамай, Худо биз биландир![*]

У ёйилган қанотлари паноҳида юртимизни омон сақлайди!+

9Эй халқлар, сафарбар бўлаверинг, ҳалокатга йўлиқасиз!

Эй узоқ юртлардаги жамики эллар, эшитинг!

Жангга бел боғлайверинг, аммо ҳалокатга йўлиқасиз!

Ҳа, бел боғлайверинг, аммо ҳалок бўласиз!

10Пухта режа қилаверинг, аммо режангиз пучга чиқади,

Сўз бераверинг, аммо амалга ошмайди,

Чунки Худо биз биландир!+

11Эгам қудрати билан мени Ўзига жалб қилиб, шундай кўрсатма берди:

— Бу халқнинг йўлидан борманглар. 12Бу халқ исён деб айтадиган ҳамма нарсани сизлар исён деб билманглар. Уларни қўрқувга соладиган нарсалардан сизлар қўрқманглар, ваҳимага тушманглар+. 13Сизлар Мен, Сарвари Оламни муқаддас деб иззат қилинглар. Фақат Мендан қўрқинг, фақатгина Мен сизни ваҳимага солай. 14Ўшанда Мен Ўзим сизларга паноҳ бўламан. Аммо Исроилнинг иккала хонадони учун Мен қоқилтирадиган тош, тўсқинлик қиладиган қоя, Қуддус аҳолиси учун тузоқ ва тўр бўламан+. 15Улардан кўплари қоқилади, йиқилиб, бурда–бурда бўлади. Улар тузоққа тушиб, асир бўлади.

16Эй шогирдларим, Эгам менга берган бу сўзларни авайлаб асранг+. 17-18Сарвари Олам Сион тоғида маскан қилган. У Ёқуб наслидан юзини яширяпти, аммо мен Уни кутаман, умидим Ундадир. Мана, қаранг, Эгам берган фарзандларим билан бирга мен шу ердаман! Исроилда биз белги ва аломатмиз[*]++.

19Халқлар сизларга: “Арвоҳ чақирувчиларга боринглар, ғалати товуш чиқариб, тушунарсиз сўзларни пичирлаб айтадиган фолбинларга маслаҳат солинглар”, деб айтсалар, сизлар ўз Худойингизга бормайсизми?! Ахир, тириклар ўликлардан насиҳат излаб борадими?!+
20Арвоҳ чақирувчиларга боришни маслаҳат берганларга рўшнолик бўлмайди. Сизлар уларга эмас, Худонинг йўл–йўриқлари ва таълимотига маслаҳат солинг[*]+. 21Сизларни нотўғри йўлга бошлаган ўша халқлар бу юрт бўйлаб ўтади, улар оч, изтиробда. Оч қолиб, ғазабланиб, шоҳини ва худоларини лаънатлайди. Юқорига қарайди,+
22ерга қарайди. Ана, кулфат ва зулмат, ғам ва офат. Улар йўқ бўлиб кетади+.

9–БОБ

Ишаё бўлажак шоҳ ҳақида башорат қилади

9^1Кулфат қамраган бу юртда энди азоб бўлмайди. Олдин Забулун ва Нафтали юрти[*] шарманда бўлган эди. Аммо келажакда денгиз бўйидаги ерлар, Иорданнинг нариги томонидаги ўлка[*] ва ғайрияҳудийлар Жалиласи[*] улуғланади+.

2Зулматда юрган халқ ёрқин зиёни кўрди,

Ўлим соя солган юрт аҳолиси устига нур сочилди+.

3Бу халқни Сен кўпайтиргансан,
Уларга кўп шодлик ато қилгансан.
Ҳосил вақтидаги мамнунлик каби,
Ўлжаларин бўлишиб олган пайтдаги каби,
Улар ҳузурингда қувончга тўлган+.
4Бу халқнинг оғир бўйинтуруғини,
Елкасидаги таёғини
Сен синдириб ташлагансан.
Золимларнинг калтагини
Мидиён халқи каби,
Мағлуб қилгансан[*]+.
5Жангда кийилган этиклар,
Қонга беланган ҳамма кийим
Оловга ташланиб, ёқилажак+.

6Мана биз учун бола туғилди,
Ўғил бизга берилди.
Ҳукмронлик Унинг зиммасидадир,
Номи Ажойиб Маслаҳатчи[*], қудратли Худо,
Абадий Ота, Тинчлик Шаҳзодасидир+.
7Довуднинг тахтида
Унинг ҳукмронлиги ортиб боради.
Тинчлик то абад ҳукм суради.
Ҳозирдан бошлаб, то абад
У адолат ва ҳақиқат ила
Шоҳлигини мустаҳкамлаб, барқарор қилади.
Сарвари Олам жон куйдириб,
Буни бажо айлайди+.

Худонинг Исроилга бўлган ғазаби

8Ёқуб наслига қарши Раббий бир сўз юборди,

Унинг сўзи Исроил халқига етиб келди.

9Эфрайимда[*], Самарияда яшайдиганлар,

Жамики халқ бундан хабардор бўлди.

Улар димоғдорлик, киборлик ила айтмоқда:

10“Ғиштин иморатлар вайрон бўлса,

Йўнилган тошлар билан қурамиз.

Шикамора–анжир дарахтлари[*] кесилган бўлса,

Уларнинг ўрнига садр дарахтларини[*] экамиз.”

11Ана, Орам шоҳи Ратанга қарши

Эгам унинг душманларини қўзғатди,

Ғанимларини даъват қилди+.

12Шарқдан Орамлар, ғарбдан Филистлар

Оғизларин катта очиб, Исроилни ютиб юборди.

Аммо шундай бўлса ҳам,
Эгам тушмас ғазабидан,
Унинг қўли ҳамон
Исроилга қарши кўтарилган+.

13Бу халқ Сарвари Оламга юз бурмади,
Жазо берган Зотга улар қайтмади+.
14Шунда Эгам бир кунда
Исроилнинг бошини ва қуйруғини,
Хурмосини ва қамишини кесиб олди[*]+.
15Оқсоқоллар, амалдорлар бошдир,
Сохта пайғамбарлар қуйруқдир+.
16Улар бу халқни йўлдан адаштирган,

Уларга эргашганлар боши берк кўчага кириб қолган.

17Ҳаммаси шаккок, қабиҳлик қилар,

Барча оғизлардан аҳмоқона сўз чиқар.

Раббий ёшлардан мамнун бўлмади,

Етим ва беваларга шафқат кўрсатмади.

Аммо шундай бўлса ҳам,
Эгам тушмас ғазабидан,
Унинг қўли ҳамон
Исроилга қарши кўтарилган+.

18Фосиқлик оловга ўхшаб ёнар,
Еб битирар бутазору тиканзорларни.
Ўрмондаги чангалзорларни ёндириб,
Баландларга тутунини ўрлатади.
19Сарвари Оламнинг қаҳридан
Юрт ёниб битар,
Халқ оловга ёнилғи бўлар.
Одамлар ўз яқинига шафқат қилмас,+
20Улар ўнг тарафга ҳамла қиладилар,
Аммо оч қоладилар.
Ютаман деб чап томонга ҳужум қиладилар,
Аммо тўймайдилар.
Ўз қўлининг гўштини ейди инсонлар+.
21Манаше қабиласи ейди Эфрайим қабиласини,
Эфрайим эса Манашени,
Иккови бирлашиб Яҳудога[*] ҳужум қилади.

Аммо шундай бўлса ҳам,
Эгам тушмас ғазабидан,
Унинг қўли ҳамон
Исроилга қарши кўтарилган+.

10–БОБ

10^1Эй сиз, ёвуз фармонлар чиқарадиганлар,

Қонунлар ёзиб, жабр келтирадиганлар+.

2Камбағални адолатдан маҳрум қиляпсиз,

Мазлум халқимни талаяпсиз,

Овингиз бўлаётир бевалар,

Ўлжангиз бўлаётир етимлар+.

3Қиёмат куни келганда, сиз нима қиласиз?

Узоқдан бало келганда, нима қиласиз?

Ёрдам сўраб кимга қочиб борасиз?!

Бойлигингизни қаерга олиб кетасиз?!

4Йўқ, асир бўлиб йиқилиб қоласиз,

Ё жасадлар тагида қолиб кетасиз.

Аммо шундай бўлса ҳам,
Эгам тушмас ғазабидан,
Унинг қўли ҳамон
Исроилга қарши кўтарилган+.

Худо такаббур Оссурияни ҳукм қилади

5Эгам айтар: “Мана Оссурия![*] Ғазабимнинг ҳассаси!

Унинг қўлидадир қаҳримнинг таёғи!+

6Мен уни шаккок элга қарши юбораман,

Ғазабимни ўша халққа қарши сочаман,

Овлаб, ўлжа қил, деб унга амр қиламан.

Халқларни лойдай оёқ ости қилади у+.

7Аммо Оссурия Менинг қуролим эканини

Хаёлига ҳам келтирмас,

Булар ҳақида у ўйламас ҳам.

Унинг фикри–ёди:

Халқларни қириб ташлашдир,

Битта қўймай уларни йўқ қилишдир+.

8Оссурия шоҳи шундай ўйлайди:

«Лашкарбошиларим шоҳлар эмасми?!

9Хално шаҳрини Кархамиш шаҳридай вайрон қилмадикми?!

Хомат ҳам Арпаддай[*] қулади–ку!

Самария Дамашқ[*] каби эмасми?!+

10Олганимдай беҳуда бутлар шоҳликларини,

Оламан Қуддусу Самариянинг санамларини.

11Не қилган бўлсам Самария ва унинг санамларини,

Шундай қиламан Қуддусу унинг бутларини.»”+

12Аммо Раббий тузган режаларини Сион тоғида ва Қуддусда амалга оширгандан кейин, шундай дейди: “Энди такаббур, кибор Оссурия шоҳи билан ҳисоб–китоб қиламан+. 13Ахир, Оссурия шоҳи шундай деган эди:

«Ўз кучим билан буларни амалга оширдим,

Донолигим билан қилдим, ахир, идроклиман.

Халқларнинг чегарасини йўқ қилдим,

Уларнинг хазиналарини ўлжа қилиб олдим.

Қудратли шоҳларини тахтдан улоқтирдим+.

14Қуш инига қўл суқиб тухум йиққани каби,

Халқларнинг бойликларини тўпладим.

Ташлаб кетилган тухумларни қандай тўпласалар,

Жамики юртларни мен шундай йиғиб олдим.

Ё қанот қоққан, оғзин очган,

Ё овозин чиқарган биров бўлмади.»”

Ишаёнинг Оссурия шоҳига жавоби

15Болта мақтанарми уни ишлатганга?!

Арра ўзини мақтайдими уни қўлга олганга?!

Калтак ушлаганни калтакнинг ўзи кўтарадими?!

Ҳасса ўзини ушлаганни кўтарадими?!

16Эй Оссурия,

Шу боис Сарвари Олам — Раббий

Оғир хасталикни юборар паҳлавонларингиз орасига.

Касалликларининг қизғин палласида
Уларнинг баданларидан ўт чиқади,
Улар гўё лов–лов этиб ёнади+.
17Исроилнинг Нури ёлқин бўлади,
Исроил халқининг Муқаддас Худоси олов бўлади.
Олов ёндириб, тиканзору чангалзорларини
Бир кунда ямлаб ютади+.
18Оссуриянинг муҳташам ўрмонлари
Ва унумдор далалари
Оғир хасталикка йўлиққан инсондай,
Тамомила хароб бўлади.
19Ўрмондаги дарахтлар шунчалик оз қоларки,
Ҳаттоки ёш бола ҳам уларни санай олади.

Худо Ўз халқини тинчлантиради

20Ўша куни Исроилнинг қолган–қутгани,
Ёқуб наслининг қутулганлари
Бошқа суянмайди ўз зулмкорларига[*],
Улар садоқат билан таянади
Исроил халқининг Муқаддас Худоси — Эгамга.

21Ёқуб наслининг қутулганлари, омон қолганлари

Қайтади[*] қудратли Худога.
22Эй Исроил, сенинг халқинг
Денгиз қумидай кўп бўлса ҳам,

Энди улардан фақатгина саноқли одамлар қайтади.

Зеро, “Қирғин бўлсин”, дея қарор қилинган,

Худо одил ҳукмини Ўз халқининг бошига солади+.

23Шубҳасиз, бутун ер юзида қиёмат бўлади, зотан, Сарвари Олам — Раббий шундай қарор қилган+.

24-25Шу боис Сарвари Олам — Раббий шундай айтмоқда: “Эй халқим, Қуддус[*] аҳли! Мисрликлар каби, Оссурияликлар сизларга таёқ кўтарадилар, сизларни қамчи билан урадилар. Аммо ҳадемай ғазабимни босаман, улардан қўрқманглар. Энди Оссурияликларга қаҳримни сочиб, уларни қираман+. 26Ҳа, Мидиёнларни Орив қоясида шундай қирган эдим[*]. Ҳассамни кўтариб, Миср лашкарини денгизда ғарқ қилдим[*]. Энди худди шундай қилиб, Мен, Сарвари Олам, уларга қарши қамчимни кўтараман+. 27Ўша куни Оссуриянинг юкини елкангиздан улоқтираман. Унинг бўйинтуруғи бўйнингиздан олиб ташланади. Ҳа, бўйинтуруқ йўқ қилинади, чунки сизлар кучга тўлдингиз[*].”+

28Оссурия лашкари Ояз шаҳрига[*] келди,
Мигрон бўйлаб ўтди,
Қурол–аслаҳасини Михмашда шай қилди+.
29Улар Гебо сўқмоғини кесиб ўтдилар–у,
Рама халқи ваҳимага тушиб қолди,
Улар Шоулнинг шаҳри Гивода омонат тўхтади–ю,
Шаҳар аҳли қочиб кетди+.
30Фарёд қилинг, эй Галим аҳли!
Эшит, эй Лайшо!
Эй шўрлик Онотўт!+
31Мадменах аҳли қочиб кетди,
Гебим аҳли, паноҳ топай деб, учиб кетди.

32Ўша куни Оссурия лашкари Нав шаҳрида туради.

Қуддус шаҳри жойлашган тепаликка —

Азиз Сион тоғига қараб муштини кўтаради+.

33Қара, Сарвари Олам — Раббий

Қудратли кучи ила дарахт шохларини кесиб ташлайди,

Баланд дарахтларни қирқиб ташлайди,

Юксалганларини ерга уради+.

34У болта билан кесиб ташлайди ўрмондаги чангалзорни,

Қудратли Худо қулатиб юборади Лубнон дарахтларини.

11–БОБ

Тинчликсевар шоҳлик ҳақида башорат

11^1Эссайнинг[*] томиридан новда ўсиб чиқади,
Ҳа, унинг илдизидан кўчат ёйилади.
2Унинг устида бўлади Эгамизнинг Руҳи.
Бу донолик ҳамда ақл–идрок,
Насиҳат ва куч–қудрат Руҳидир,
Эгамизни билиш ва Ундан қўрқиш Руҳидир+.
3Ўша Эссай фарзанди
Эгамиздан қўрқишдан завқ олар,
Ҳукм қилмас кўзлари кўргани ила,
Ажрим қилмас эшитганлари ила.
4У адолат ила бечорани ҳукм қилади,

Тўғрилик ила ер юзи мазлумларини ажрим қилади.

Бир оғиз сўзи билан золимни жазолайди,

Нафаси ила фосиқни ўлдиради+.

5Адолат унинг белидаги камар бўлади,

Ҳаққоният унинг белидаги белбоғ бўлади.

6Шунда бўри қўзи билан яшар,
Сиртлон билан улоқча бирга ётар,
Бузоқ, шер, бўрдоқи биргадир,
Ёш бола уларни етаклаб юрар+.
7Сигир билан айиқ бирга ўтлайди,
Болалари ҳам бирга ётади,
Шер ҳўкизга ўхшаб сомон ейди.
8Гўдак қора илон уяси устида ўйнар,
Ёш бола қўлини илон инига суқар.
9Муқаддас тоғимнинг[*] гир атрофида
Улар зарар келтирмас ё чақмас.
Ҳа, сувлар тўлдирганидай денгизни,
Ер юзи тўлиқ билиб олади Эгамизни+.

10Мана, Эссайнинг томиридан чиққан[*] шоҳ ўша куни халқлар учун баланд кўтарилган байроқ каби бўлади. Элатлар маслаҳат сўрагани унинг ҳузурига келади, Унинг маскани улуғворликка тўлади+.

11Ўша куни Раббий қўлини иккинчи марта узатади. У Ўз халқидан қолганларини қутқаради. Уларни Оссуриядан, Мисрнинг шимолий ва жанубий ҳудудларидан[*], Ҳабашистондан[*] йиғиб келади. Эламдан[*], Бобилдан[*], Хоматдан[*] ва денгиз соҳилларидан олиб келади+.

12Элатларга У белгисини кўрсатиб,
Исроилнинг қувилганларини тўплайди.
Ер юзининг тўрт бурчагидан йиғади
Яҳудонинг тарқалиб кетганларини+.
13Эфрайимнинг[*] ҳасадгўйлигини қирқади,
Яҳудонинг хусуматини тўхтатади,
Эфрайим Яҳудога ҳасад қилмас,
Яҳудо Эфрайимга хусумат қилмас+.
14Ғарбда улар Филистларга чангал солади,
Биргаликда Шарқ халқини талайди,
Эдом, Мўаб[*] уларга бўйин эгади,
Оммон халқи[*] тиз чўкади+.
15Эгамиз тамомила қириб юборар
Қизил денгизнинг қўлтиғини[*].
Фурот дарёсига қарши қўл кўтаради.
Гармсел[*] келтириб, жизғанак қилиб,
Дарёни етти саёз ирмоққа бўлиб ташлайди,
Ирмоқлардан бир–бир ҳатлаб ўтса бўлади+.
16Ҳа, Исроил Мисрдан чиққанда,
Уларга йўл очилганидай
Эгамизнинг халқидан қолганларга
Оссуриядан катта йўл очилади+.

12–БОБ

Шукрона қўшиғи

12^1Ўша куни сен айтасан:
“Сенга шукур айтаман, эй Эгам,
Мендан ғазабланган эдинг,
Ғазабинг босилди, эй Эгам,
Менга Сен тасалли берасан!”+
2Сен яна айтасан: “Ҳа, Худо нажотимдир,
Қўрқмасман, У менинг умидимдир.
Эгамнинг Ўзи[*] менинг куч–қудратимдир[*],
У менинг қутқарувчимдир.”+

3Шод бўлиб, нажот чашмасидан сув оласиз.

4Ўша куни айтасиз:

“Шукроналар айтайлик Эгамизга.

Сажда қилайлик Унга!

Қилган буюк ишларини

Халқлар орасида овоза қилайлик,

Номи юксалганини ёдга солайлик!”+

5Ҳамдлар айтинг Эгамизга!
Бутун ер юзида бўлган овоза
Унинг қилган ажойиб ишлари!+

6Хитоб қилинг, ҳайқиринг шодликдан, эй Қуддус[*] аҳли,

Буюкдир орангиздаги Исроил халқининг Муқаддас Худоси+.

13–БОБ

Худо Бобилни жазолайди

13^1Омиз ўғли Ишаёга ваҳийда Бобил тўғрисида аён бўлган башорат+.

2Яланг тепалик узра байроқ кўтаринг,

Бобилга қарши жангчиларни сафарбар қилинг.

Ҳаммасини жангга даъват этинг,

Улар аслзодалар дарвозаларини ишғол қилсин+.

3Эгам айтар: “Мен Ўзим танлаганларга амр бериб,

Қаҳримни кўрсатсин деб, жангчиларимни йиғдим,

Ғалабамдан севинадиганларни тўпладим.”

4Қирлардаги оломоннинг товуши

Ўхшайди буюк халқнинг овозига.

Ана, шоҳликларнинг шовқин–сурони!

Элатлар йиғилмоқда.

Жанг қилмоққа лашкарини

Сарвари Олам тайёрламоқда.

5Келаётир улар узоқ ерлардан,

Ҳа, осмон гумбазининг бир бурчидан.

Эгам ва Унинг ғазаб қуроллари

Вайрон қилади бутун ер юзини+.

6Фарёд қил, Эгамизнинг куни[*] яқин!
Ҳа, Қодир Худо кулфат юборади!+
7Ҳамма қўллардан дармон кетади,
Ҳар бир инсон ваҳимага тушади+.
8Улар даҳшатга тушарлар,
Дарду изтироб уларни чулғар,
Тўлғоқ тутган аёлдай букчайиб қолар.
Бир–бирига қўрқув ичра қарар,
Уларнинг юзлари ловуллаб ёнар+.

9Мана, келаётир Эгамизнинг куни!

Аланга олаётир ғазабу қаҳр, даҳшат.

Вайронага айлантирар ер юзини,

Ер юзидан қириб ташлар гуноҳкорларни+.

10Ҳа, самодаги юлдузлар, буржлар

Таратмайди ўз ёруғлигини.

Қуёш чиқса ҳам, зулмат бўлади,

Ой ўз нурини сочмайди+.

11Эгам айтар:

“Олам билан ҳисоб–китоб қиламан қабиҳлиги учун,

Фосиқлар билан уларнинг гуноҳи учун,
Манманларнинг киборлигига чек қўяман,
Такаббурларни димоғдорлиги учун ерга ураман+.
12Инсонни камёб қиларман соф олтиндан ҳам,
Одамни Офир олтинидан ҳам+.
13Ғазабим алангаланган кун
Самони титратиб юборарман.
Мен, Сарвари Оламнинг ғазабидан
Замин қўзғалади ўз ўрнидан+.

14Шунда инсон овдаги жайрондай бўлар,
Чўпонсиз қолган сурувдай бўлар,
Ҳар бири ўз халқига қайтиб кетади,
Ҳар бири ўз юртига қочиб боради+.
15Топилганларнинг ҳар бири найзага илинади,
Қўлга тушган ҳар ким қиличдан ўтказилади.
16Ўзларининг кўз ўнгида
Чақалоқлари тилка–пора бўлади.
Уйлари талон–тарож бўлади,
Хотинларига тажовуз қилинади+.

17Мана, Мидияликларни[*] уларга қарши қўяман,
Мидияликларга кумушнинг ҳеч кераги йўқ,
Улар олтинни ҳам истамаслар+.
18Уларнинг ўқлари ёшларни қиради,
Шафқат кўрсатмайди улар болаларга,
Раҳм қилмайди она қорнидагиларга+.
19Бобил шаҳри шоҳликларнинг гўзали,

Бобилдир — Бобилликларнинг[*] улуғвор дурдонаси.

Аммо Мен, Худо, ер билан яксон қиламан
Худди Садўм, Ғамўра[*] каби уни+.
20Энди у ерда ҳеч ким яшамас,
То абад ҳеч ким уни маскан қилмас.
У ерда ҳатто чодир қурилмас,
Чўпонлар сурувларини ўтлатмас+.
21Аммо ёввойи ҳайвонлар бу ерда ётар,
Уйлар йиртқичлар билан тўлар,
У ерда бойқушлар жойлашар,
Эчкилар у ерда шаталоқ отар+.
22Увиллашар сиртлонлар қалъаларда,
Чиябўрилар гўзал саройларда.

Ўша вақт яқин орада келади,

Ўша кун келмасдан қолмайди.”

14–БОБ

Исроил халқи сургундан қайтади

14^1Аммо Ёқуб наслига Эгам шафқат қилади,
У яна Исроил халқини танлаб олади.
Ёқуб наслига ўз ерида ором беради,
Бирлашади мусофирлар улар билан,
Қўшилади Ёқуб хонадони билан+.
2Халқлар ўз юртларига Исроилни бошлаб боради,
Улар Исроил халқининг мулки бўлади.

Исроил Эгамнинг ерида халқларни қул, чўри қилади.

Ўзини асир қилганларни Исроил халқи асир қилади,

Золимлар устидан у ҳукмронлик қилади+.

Бобил шоҳи мазах бўлади

3Эгам сизни қайғу, дард–аламдан қутқарганда, сизга азоб берган оғир ишдан халос қилганда, 4Бобил шоҳини масхаралаб бу сўзларни айтасиз:

“Мана, золимнинг куни битди–я!
Зўравон[*] тамом бўлди–я!+
5Эгам синдирди фосиқларнинг таёғини,
Ҳукмдорларнинг ҳассасини!
6Бу ҳасса халқларни роса урарди,
Тўхтовсиз калтакларди,
Халқларга ғазаб ила ҳукмронлик қиларди,
Шафқат қилмай таъқиб қиларди.
7Жамики замин тинч, осуда,
Улар севинч ила қўшиқ айтмоқда.
8Ҳатто сарв дарахтлари ҳалокатингдан мамнун,
Лубнон садрлари ҳам айтар:
«Энди сен чуқурда ётибсан,
Ҳеч ким бизни кесгани келмас.»+

9Ўликлар диёри[*] жонланиб қолди:

Ана, келди, кутиб олайлик, дея.

Қара, уйғонди сени деб

Ер юзи йўлбошчиларининг руҳлари.

Тахтларидан оёққа қалқиди

Жамики халқларнинг шоҳлари.

10Эй Бобил шоҳи!

Ҳаммалари сенга қараб айтади:

«Ҳатто сен ҳам биздай ночор бўлдинг–а,

Бизнинг кунимиз тушди сенинг бошингга.»

11Улуғворлигинг, кайфу сафолар товуши

Улоқтирилди ўликлар диёрига!

Остингдаги қуртлар кўрпачангдир,

Чувалчанглар сенинг тўшагингдир.

12Қандай қилиб тушиб кетдинг самодан,
Эй Зуҳра юлдуз, Тонг ўғли?!
Халқларни ерга улоқтирган эдинг!
Ерга қулаб тушдинг–ку ўзинг!+
13Ҳа, ўзингча айтган эдинг:
«Мен чиқиб бораман самоларга,
Тахтимни кўтараман
Худонинг юлдузлари тепасига.
Ўтираман худолар йиғиладиган тоғда,
Шимолнинг энг чеккасида+.
14Булутлар тепасига чиқиб бораман,
Худойи Таолодай бўламан.»+
15Аммо сен улоқтирилгансан ўликлар диёрига,
Чуқурликнинг туб–тубига+.
16Кўрганлар сенга тикилиб қолади,
Кўнгилларида шундай ўй кечади:
«Ўша одамми бу заминни титратган,
Шоҳликларни ларзага солган?!
17Шуми оламни саҳрога айлантирган?!
Шаҳарларни ер билан яксон қилган,
Асирларни қўйиб юбормаган?!»+
18Халқларнинг шоҳи бўлганларнинг ҳаммаси
Муҳташам қабрларида ётибди.
19Аммо сен улоқтирилгансан
Жирканч чирик новдадай қабрингдан.
Тош чуқурга тушадиган жасадлар,
Қиличдан қулаган жасадлар
Бўлар сенинг кафанинг.
20Ахир, ўз юртингни вайрон қилгансан,
Халқингни ўзинг ўлдиргансан.
Энди улар қатори дафн қилинмассан.
Эй фосиқ, сенинг наслинг
То абад тилга олинмас!+

21Отасининг[*] гуноҳлари учун

Ўғилларини жаллодга топширинг.

Улар асло кўтарилмас.

Энди ерга эгалик қилмас,

Ер юзида шаҳарлар барпо қилмас.”

Худо Бобилни вайрон қилади

22Қуйидагилар Сарвари Оламнинг сўзидир. “Мен Бобилга қарши қўзғаламан. Бобилдагиларнинг номини ҳам, қолган–қутганини ҳам, уруғ–аймоғини ҳам йўқ қиламан”, — деб айтмоқда Эгамиз. 23“Мен Бобилни типратиканларга мулк қилиб бераман. Уни ботқоққа айлантираман. Харобазор қилиб, супуриб ташлайман”, — деб айтмоқда Сарвари Олам+.

Худо Оссурияни вайрон қилади

24Сарвари Олам онт ичиб айтди:

“Ҳа, Менинг белгилаганим бажо бўлади,

Менинг режалаштирганим амалга ошади.

25Оссурия халқини Ўз еримда яксон этаман,

Тоғларимда уни оёқ ости қиламан.

Унинг бўйинтуруғи юртимдан олинади,

Юки Исроилнинг елкаларидан улоқтирилади+.

26Бутун олам учун шу режани туздим,

Бутун халқларга қарши қўлимни кўтардим.”

27Сарвари Олам режа қилган!

Қани, буни ким бекор қила олади?!

У халқларга қарши қўл кўтарди!

Қани, Уни ким тўхтата олади?!+

Худо Филистларни хонавайрон қилади

28Шоҳ Охоз вафот этган йили[*] бу башорат аён қилинди:+

29“Бизни урган таёқ[*] синди”, деб

Севинмангиз, эй Филистлар!

Ахир, илоннинг тухумидан қора илон чиқади!

Унинг боласи ваҳимали аждар бўлади!

30Мана, қашшоқларнинг тўнғичи тўйяпти,

Муҳтожлар эсон–омон ётибди.

Аммо сизнинг илдизингизни очликдан қуритаман,

Қолган–қутганларингиз эса қирилиб кетасиз.

31Эй Филистлар, ҳаммангиз

Азадан адойи тамом бўласиз.

Фарёд қил, эй дарвоза! Йиғла, эй шаҳар![*]

Шимолдан[*] уруш ҳиди чиқаётир,

Ўша лашкар сафдан чиқмай келаётир.

32Халқларнинг элчиларига қандай жавоб берилар?

“Эгамиз Қуддусни[*] барқарор қилди.

Ўз халқи орасида муҳтож бўлганлар

У ерда паноҳ топади”, жавоби шудир+.

15–БОБ

Худо Мўабни вайрон қилади

15^1Мўаб[*] ҳақида башорат:

Вайрона бўлди тунда,

Мўабдаги Ор шаҳри нидосиз ётар.

Вайрона бўлди тунда,

Мўабдаги Хир шаҳри[*] нидосиз ётар+.

2Мўаб халқи ўз худосининг уйига чиқди фарёд қилгани,

Ҳа, Дибонликлар саждагоҳига чиқди нола қилгани.

Ҳар бирининг сочлари қирилган,

Ҳар бирининг соқоли олинган,

Наво ва Мидаво шаҳарлари учун Мўаб нола чекар+.

3Кўчаларда халқ қанорга ўранган[*].

Томларда, хиёбонларда фарёд қилиб,

Ҳаммаси кўз ёшларини тўкар.

4Хашбон, Элалей аҳли фарёд чекар,

Уларнинг овози Яхазгача эшитилар.

Мўабнинг қуролланганлари фарёд этар,

Улар қўрқувдан қалтирар+.

5Юрагим Мўаб учун фарёд қилади,
Қочоқлар қочиб борар Зўварга,
Эглат–Шалишиё шаҳрига.
Лухит тепалигига ҳам улар йиғлаб боради.
Ҳатто Хўронайим йўлида
Улар ҳалокат туфайли фиғон чекади+.
6Ҳа, ўтлар қуриб адо бўлди,
Майсалар тамом бўлди.
Яшилликдан асар қолмади,
Нимрим суви хароб бўлди.
7Энди улар ўзлари эришган бойликларни,
Ўзларининг ҳамма мол–мулкларини
Арабим сойлиги орқали олиб кетади.
8Фарёд етиб борган Эхлайим шаҳригача,
Йиғи етиб борган Бэр–Илим шаҳригача,
Мўаб юрти оҳу нолага тўлди!
9Ана, Дибондаги сувлар[*] қон билан тўла!
Аммо энди Худо Дибонга[*] баттарини қилади.
Мўабнинг қочиб қутулганларига,
Юртдаги қолган–қутганларининг бошига
Шерларни олиб келаман.

16–БОБ

Мўаб умидсиз аҳволда қолади

16^1Қўзилар юборгин юртнинг ҳукмдорига,
Уларни юбор саҳро йўли орқали
Села шаҳридан[*] азиз Сион тоғига+.
2Худди дарбадар қушлардай
Бўлиб қолар ахир, Мўаб аҳли.
Уясидан қувилган қушлардай

Улар Арнон сойлиги[*] кечувини ғурбатда кезади+.

3Улар шундай дейди:

“Маслаҳат бер бизга, қарор чиқар!

Куннинг ўртасида соянгни тун каби тушир.

Яширгин қувилганларни,

Ошкор қилма қочоқларни!

4Қочоқларимиз орангизда яшасин,

Қирғин келтирувчи зўравонлардан

Мўабга бошпана бўлгин.”

Золимлар йўқ бўлганда,

Зўравонлик барҳам топади.

Талончилар юртдан ғойиб бўлади.

5Тахт ўрнатилар садоқат ила.

Тахтда ўтирар ҳақиқатгўй бир ҳукмдор.

Бу ҳукмдор Довуд хонадонидан келиб чиқар.

У адолатпарвар, одиллик билан ҳукм чиқарар+.

6Ҳа, эшитганмиз Мўабнинг мағрурлигини,

Унинг чиройи, киборлиги, бойлигини!

Нақадар мағрурдир у!

Аммо буларнинг ҳаммаси ёлғон!+

7Энди Мўаб фарёд чексин,

Ҳамма Мўаб учун нола қилсин.

Ҳа, ўша Хир–Харасот[*] майизларини

Ҳамма қўмсаб, аза тутсин+.

8Мана, ҳолдан тойди Хашбон далалари,

Сивмо узумзорлари ҳам.

Халқларнинг ҳукмдорлари эзган

Сивмонинг узум бошларини.

Улар Язиргача етиб бордилар,

Улар саҳрода кезиб юрдилар.

Новдалари бир вақтлар ўсиб кетиб,

Денгиздан ҳам ошиб ўтди+.

9Шу боис Язир йиғлаганда, мен ҳам йиғлайман,

Эй Сивмо узумзорлари!

Кўз ёшларим ила сизларни шалаббо қиламан,

Эй Хашбон, Элалей шаҳарлари!

Ахир, ёзги ҳосилингиз барҳам топди,

Дон ҳосили пайтидаги ўйин–кулгилар тўхтади+.

10Боғларда шодлик,

Хурсандчилик энди бўлмас,

Узумзорларда қўшиқ айтилмас,

Шодлик қийқириқлари кўтарилмас.

Узум сиқиш чуқурларида[*]

Ишлайдиган ҳеч ким қолмас.

Шодлик қийқириқларини Худо бостирди.

11Шу боис юрагим Мўаб учун

Арфа каби нола қилар.

Хир–Харасот[*] учун вужудим фарёд чекар+.

12Мўаб халқи келиб, ўзини толиқтирса ҳам,
Саждагоҳига келиб, илтижолар қилса[*] ҳам,
Ҳеч нарсага эришмас.

13Эгамиз бу сўзларни Мўаб ҳақида олдиндан айтган эди. 14Энди Эгамиз айтар: “Ҳозир жуда кўп бўлганига қарамай, ёлланган ишчининг муддати каби, уч йилдан кейин Мўабнинг обрўси тўкилар. Халқидан қолганлари эса жуда оз, заиф бўлар.”+

17–БОБ

Худо Дамашқ ва Исроилни жазолайди

17^1Дамашқ[*] ҳақида башорат:

“Ана, Дамашқ энди шаҳар бўлмайди!
У вайроналар уюмига айланади!+
2Арор шаҳарлари тарк этилади,
Сурувлар масканига айланади,
Ҳеч ким уларни ҳуркитмайди+.
3Эфрайим юртининг[*] қалъаси йўқ бўлади,
Дамашқнинг шоҳлиги кетади.
Орам халқининг омон қолганлари ғойиб бўлади,
Буларнинг ҳаммаси Исроил халқининг
Шуҳрати сингари барҳам топади,
— деб айтмоқда Сарвари Олам. —

4Ўша куни Ёқуб наслининг шуҳрати йўқолади,
Танаси озиб–тўзиб кетади.
5Мана, ўроқчилар бошоқларни ўриб олади,

Ўз қўллари билан дон ҳосилини йиғиштириб олади.

Ўша далаларда терилган буғдой бошоқларидай

Рафа водийсида[*] Ёқуб наслидан ҳам озчилик қолади+.

6Ҳа, зайтун дарахти қоқилганда
Дарахт учида икки–уч мева қолгандай,
Ҳосилдор шохчаларда тўрт–беш мева қолгандай
Ўша бошоқларда бир–икки дон қолади”,

— деб башорат қилар Исроил халқининг Худоси — Эгамиз+.

7Ўша куни ҳар бир одам Яратувчига қарайди, уларнинг кўзлари Исроил халқининг Муқаддас Худосини кўради. 8Инсон қурбонгоҳларга, қўлларининг ижодига қарамайди, ўз қўли билан ясаган нарсалар — Ашерага[*] аталган устунларни, тутатқи қурбонгоҳларини кўрмайди+.

9Ўша куни мустаҳкам шаҳарлари ўрмонлардаги ташландиқ жойларга ўхшаб қолади. Одамлар ташлаб кетган қир тепаликлар каби бўлади. Исроил халқи дастидан бу шаҳарлар харобазорга айланади+.

10Ахир, сен нажоткоринг Худони унутдинг,

Паноҳ бўладиган Қоянгни эсламадинг.

Мана, сен ёқимли ўсимликлар экасан,

Бегона кўчатларни ўтқазасан+.

11Уларни авайлаб–асраб ўстирасан,

Тонгда уруғдан куртак чиқартирасан,

Аммо барча ҳосилинг йўқ бўлади.

Фақат дард ва алам сенга насиб этади.

12Қаранг, халқларнинг кўплигини!

Улар денгиз каби гувиллайди!

Лашкарларнинг ҳайқириғи

Тўлқинлар товушидай баланддир+.

13Аммо Эгам уларга танбеҳ беради,

Халқлар ҳам тўлқинлар каби йўқолиб кетади.

Улар узоқларга қочиб қолади.

Тоғлардаги шамолда учган хас–чўп каби қувилади,

Қуюн олдидаги гирдоб каби ҳайдалади.

14Оқшом пайти! Қаранглар, кулфат!

Тонг отмасдан улар йўқ бўлиб кетади.

Бизни талайдиганларнинг қисмати шундай бўлади,

Биздан тортиб олганларга мана шу насиб қилади.

18–БОБ

Худо Ҳабашистонни жазолайди

18^1Ҳолингга вой! Эй Ҳабашистон[*] дарёлари ортидаги,

Қанотлар гувиллашига тўлган юрт![*]

2Нил дарёси орқали хабарчиларини жўнатадиган,

Денгиз орқали папирус кемаларини юборадиган юрт!

Сенинг ҳолингга вой!
Боринглар, эй чаққон хабарчилар,
Баланд бўйли, териси тиниқ халққа,

Узоқдан ҳам, яқиндан ҳам қўрқинчли бўлган элатга,

Кучли, забт этувчи миллатга,

Юртида дарёлари бор халққа.

3Эй олам аҳли, юрт халқи!

Тоғларда байроқ кўтарилганда, кўрасиз,

Бурғу чалинганда, эшитасиз+.

4Мана, Эгам менга шундай демоқда:

“Қоқ тушда куйдирай деган ёрқин қуёш нури каби,

Ҳосил мавсумида осмонни босай деган қора булут каби,

Энди жим бўлиб, Ўз масканимдан кузатиб тураман.”+

5Ҳосил йиғилмасдан олдин, ғунча очилганда,
Узум пишиб етилай деганда
Эгам новдаларни ток қайчи ила кесади,
Куртакларни эса узиб ташлайди.
6Уларнинг ҳаммаси қолиб кетади
Тоғлардаги йиртқич қушларга,
Даштдаги ёввойи ҳайвонларга.
Улар ем бўлади ёзда йиртқич қушларга,
Қишда ёввойи ҳайвонларга.

7Ўша пайтда ҳадялар келтирар Сарвари Оламга

Баланд бўйли, териси тиниқ Ҳабаш халқи,

Узоқдагилар ҳам, яқиндагилар ҳам қўрқадиган халқ,

Кучли, забт этувчи халқ,

Юртида дарёлари бўлган халқ.

Ҳа, бу халқ ҳадялар келтирар Сион тоғига

Сарвари Оламга аталган жойга.

19–БОБ

Худо Мисрни жазолайди

19^1Миср ҳақида башорат:

Ана, Эгам миниб олган учқур булутга,
У келади Мисрга.
Мисрнинг беҳуда бутлари
Унинг олдида титрар,
Мисрнинг юраги эса орқага тортар+.

2“Миср халқини бир–бирига сапчитаман.

Ака–укалару дўстлар,

Шаҳарлару шоҳликлар

Бир–бирига қарши чиқар+.

3Мисрликлар тушкунликка тушади.

Мен уларнинг режаю ниятларини пучга чиқараман.

Улар қидириб қолар
Беҳуда бутларнию сеҳргарларни,
Фолбинлару оталари руҳларини+.
4Мен Мисрни бераҳм хўжайинларга топшираман,
Ҳа, кучли шоҳ уларни бошқаради”,
— демоқда Сарвари Олам — Раббий+.

5Нил суви қуриб қолади,
Дарё қуриб бораверади,
У жизғанак ер бўлади+.
6Оқар сувлар бадбўй ҳид чиқаради,
Мисрдаги Нил пасайиб, қурийди.
Поялару қамишлар чирийди+.
7Нил қирғоғидаги, дарё бўйидаги қамишлар,
Нил бўйига экилган ҳамма экинлар
Қуриб кетади, совурилади,
Улардан ҳеч нарса қолмайди.
8Балиқчилар аза тутар,
Нилга қармоқ ташлаганлар йиғлар,
Сувга тўр ёйганлар умидсиз бўлар.
9Зиғир толасига ишлов берадиганлар
Шарманда бўладилар,
Оқ мато тўқийдиганлар[*]
Уятга қолиб кетадилар.
10Уларнинг дастгоҳлари ишдан чиқади,
Барча ишчилари тушкунликка тушади.

11Эй Зўван[*] шаҳзодалари, ғирт аҳмоқсиз ахир,

Эй фиръавн маслаҳатчилари, сизнинг донолигингиз ҳам шундай.

Маслаҳатларингиз даф бўлади.
Қандай қилиб сиз фиръавнга:
“Биз доноларнинг ўғлимиз,
Қадим шоҳлар наслиданмиз”, дея айта оласиз?!+
12Эй фиръавн, қани ўша доно одамларингиз?!
Сарвари Олам Мисрга нима режа қилганини
Улар сизга билдирсин, айтсин+.
13Мана, Зўван шаҳзодалари аҳмоқ бўлдилар,
Нуф[*] шаҳзодалари алдандилар.
Мисрни ўз қабила бошлиқлари йўлдан урдилар,+
14Уларнинг ақлини Эгам чалкаштирди,
Қусуғига думалайдиган маст қандай бўлса,
Мисрни улар шундай йўлдан оздирар+.
15Мисрга ҳеч ким ёрдам бера олмас,

На боши, на қуйруғи, на хурмоси, на қамиши[*]+.

Миср Эгамизга сажда қилади

16Ўша куни Миср хотин кишига ўхшаб қолади. Сарвари Олам унга қарши қўлини кўтаради, шунда Миср титраб даҳшатга тушади+. 17Яҳудо Мисрликларни даҳшатга солади. Сарвари Олам уларни ваҳимага солганини эслаган ҳар бир одам даҳшатга тушади.

18Ўша кунга келиб, Мисрдаги бешта шаҳар иброний тилида[*] гапирадиган бўлади. Улар Сарвари Олам олдида онт ичадилар. Бу шаҳарлардан бири “Қуёш шаҳри”[*] деб аталади+.

19Ўша куни Мисрнинг ўртасида Эгамиз учун бир қурбонгоҳ қурилади, чегарада Эгамизга аталган бир муқаддас тош ўрнатилади+. 20Булар Сарвари Олам учун Мисрда бир белги ва гувоҳ бўлади. Халқ золимлар дастидан ёлворганда, Эгамиз уларни қутқарадиган бир ҳимоячи юборади. У халқни қутқаради. 21Эгамиз Ўзини Мисрликларга зоҳир қилади. Мисрликлар ҳам ўша куни Уни тан оладилар. Эгамизга қурбонликлар келтирадилар, назрлар атаб, сажда қиладилар. Унга ваъда бериб, ваъдаларини адо этадилар+. 22Эгамиз Мисрликларни хасталик келтириш билан жазолайди, кейин шифо беради. Улар Эгамизга ёлворадилар, Эгамиз уларга шифо беради+. 23Ўша куни Миср билан Оссурия ўртасида бир йўл бўлади. Оссуриялик Мисрга, Мисрлик Оссурияга бориб келаверади. Оссурияликлар билан Мисрликлар биргаликда сажда қиладилар+.

24Ўша куни Миср билан Оссурия қаторида Исроил учинчи халқ бўлади. Учалови ер юзига барака бўлади+. 25Ҳа, Сарвари Олам уларга марҳамат қилиб, шундай деган: “Эй халқим Миср, қўлларимнинг ижоди Оссурия, Ўзимнинг мулким Исроил, барака топинглар!”

20–БОБ

Яланғоч Ишаё халқ учун аломатдир

20^1Оссурия шоҳи Саргон ўз лашкарбошисини Ашдод шаҳрига юборди. Лашкарбоши келиб, Ашдодни қўлга олди[*]+. 2Ўша пайтда Омиз ўғли Ишаёга Эгамиз шундай деди:

— Қани, эгнингдаги қанорни[*] еч, оёқларингдаги чориқларингни еч.

Ишаё айтилганларни қилди. У яланғоч, ялангоёқ юрадиган бўлди+. 3Шунда Эгамиз деди:

— Қулим Ишаё уч йил яланғоч, ялангоёқ юргани Миср ва Ҳабашистон[*] қисматини билдирувчи белги ва аломатдир+. 4Оссурия шоҳи Миср асирларини, Ҳабашистон тутқунларини, ёшу қарисини яланғоч, ялангоёқ, уятли жойлари очиқ ҳолда ҳайдаб кетади. Миср шарманда бўлади+. 5Ҳабашистонга умид боғлаган, Мисрдан фахрланган халқ иснодга қолади. 6Ўша куни қирғоқдаги юртнинг аҳолиси[*] шундай деб айтади: “Биз ишонган одамларнинг аҳволини кўриб қўйинг. Улар бизга ёрдам бериб, Оссурия шоҳининг қўлидан қутқаради, деб юрардик. Энди қандай қутулар эканмиз?!”

21–БОБ

Бобилнинг қулаши ҳақида башорат

21^1Денгиз бўйидаги саҳро[*] ҳақида башорат:

Нагав узра кетма–кет эсаётган бўронлар каби,

Чўлдан — қўрқинчли юртдан келаётир босқинчи+.

2Мен мудҳиш бир ваҳий кўрдим:

Хоин хоинлик қилаётир,

Босқинчи талон–тарож қилаётир.

Эгамнинг сўзларини эшитдим:

“Эй Элам халқи, ҳужум қил,

Эй Мидия[*] халқи, қамал қил!

Жамики нолаларга барҳам бераман!”+

3Эвоҳ, кўрганларимдан ичимда оғриқ турди,

Туғаётган аёл каби азоблар мени қамради.

Икки букилдим эшитганларимдан,

Даҳшатга тушдим кўрганларимдан+.

4Юрагим увушиб кетди,

Қўрқувдан титраб кетдим.

Оқшомни кутгандим,

Оқшом эса қўрқувга тўла.

5Бобилликлар гиламлар тўшаб,

Дастурхон ҳозирламоқдалар,

Улар еб–ичмоқдалар.

Бирданига шундай овоз эшитилмоқда:

“Қўзғалинг, эй раҳнамолар, қалқонларни ёғланг!”

6Раббий менга шундай деди:

“Қани, бир қоровул қўй,

Кўрганини етказсин+.

7Жанг араваларининг, отлиқларнинг,

Эшакларга, туяларга минганларнинг

Жуфт–жуфт бўлиб келганини кўради.

Яхшилаб эътибор берсин.”

8Шу лаҳзада қоровул шердай ўкириб қолди[*]:

“Эй тўрам, мен кундузи ҳар доим

Қоровул минорасида тураман,

Ҳар тун ҳам жойимдаман+.

9Ана, жанг аравалари, отлиқлар

Жуфт–жуфт бўлиб келаётир!”

Шу он у бақириб хабар берди:

“Қулади, Бобил қулади![*]

Бутлари синиб, ер билан битта бўлди!”+

10Эҳ, халқим!

Хирмонда буғдой каби янчилган[*] халқим!

Исроил халқининг Худоси — Сарвари Оламдан

Эшитганларимни сизга билдирдим+.

Эдом ҳақида башорат

11Думах[*] ҳақида башорат:

Сеирдан[*] мени чақиришар:

“Эй посбон, қачон тонг отар?

Қачон тонг отар?”

12Жавобим шудир: “Тонг отаётир,

Аммо яна кеч киради.

Кўпроқ билмоқчи бўлсангиз,

Яна қайтиб келинг.”

Арабистон ҳақида башорат

13Арабистон ҳақида башорат:

Ғарб ўрмонларида тунайсиз,
Эй Дедон[*] карвонлари!
14Эй Темо[*] аҳолиси!
Сув келтиринг, ташналарга пешвоз чиқинг!
Қутулиб омон қолганларга нон беринг!+
15Ахир, улар қочаётирлар қиличдан,
Душманнинг кўтарилган қиличидан,
Таранг тортилган ёйлардан,
Шафқатсиз урушлардан.

16Раббий менга шундай деди: “Яна бир йилдан кейин, ёлланган ишчининг муддати каби, Кедарнинг[*] улуғворлиги барҳам топади+. 17Кедарнинг жасур камонкашларидан озгинаси қолади.” Ҳа, Исроил халқининг Худоси — Эгамиз шундай деди.

22–БОБ

Қуддус ҳақида башорат

22^1Ваҳий водийси[*] ҳақида башорат:

Эй Қуддус аҳли, нима қиляпсиз?!

Нега томларга чиқиб[*], шод–хуррам бўляпсиз?!

2Нима учун бутун шаҳар қувонч садоларига тўла?!

Орангизда ўлганлар урушда нобуд бўлмади,
Шуни унутдингизми?!+
3Йўлбошчиларингиз жанг майдонидан қочди,
Шуни эсдан чиқардингизми?!
Узоққа қочган бўлса–да,
Уларнинг ҳаммаси душман қўлига тушди,
Жангсиз, ўқсиз душманга таслим бўлди.
4Шунда мен дедим:
“Ёлғиз қолдиринг мени,
Аччиқ–аччиқ йиғлайин.
Тасалли беришга уринманг менга,
Ахир, учради халқим қирғинга!”+

5Зотан, Сарвари Олам — Раббий бир кунни белгилади,

У куни Ваҳий водийсида қий–чув бўлади,
Зулм ва саросима ҳукм суради.
Деворлар қулаётир,
Одамлар тоғларга қараб фарёд қилаётир.
6Элам[*] лашкари ўқдонларини тайёрлади,
Жанг аравалари, отлиқлари билан келди,
Хир лашкари қалқонларини қўлга олди+.

7Мана, гўзал водийларингиз жанг аравалари билан тўлди,

Отлиқлар шаҳар дарвозалари олдига йиғилди.

8Эвоҳ, Яҳудо ҳимоясиз қолди!

Ўша куни сизлар “Лубнон ўрмони” деган уйдаги[*] қуролларга ишондингиз. 9Довуд қалъаси деворларининг ёриқлари жуда кўп. Буни кўриб сизлар Қуйи ҳовуздан сув тўпладингиз+. 10Қуддусдаги уйларни санаб чиқдингиз. Шаҳар деворларини мустаҳкамлаш учун уйларни буздингиз. 11Эски ҳовуз сувларини тўплаш учун икки девор ўртасида[*] сардоба қурдингиз. Аммо буни илгаридан режа қилган Худони ёдга олмадингиз. Амалга оширадиган Худони хаёлингизга ҳам келтирмадингиз.

12Ўша куни Сарвари Олам — Раббий:

“Йиғланг, аза тутинг”, деб айтди.

“Сочларингизни қириб, қанорга ўранинг[*]”, деди У+.

13Аммо буни қаранг!

Шодлигу кайфу сафо!

“Эрта–индин ўлиб кетамиз,

Келинглар, еб–ичиб қолайлик”, деб

Сизлар буқа, қўйлар сўйдингиз,

Гўшт еб, майхўрлик қилдингиз+.

14Шунда Сарвари Оламнинг Ўзи менга шундай деди:

“Бу гуноҳларингиз кечирилмас ўлгунингизгача.”

Ҳа, буни Сарвари Олам — Раббий айтмоқда.

Шавна огоҳлантирилади

15Сарвари Олам — Раббий шундай демоқда: “Қани, шоҳнинг ўнг қўл вазири, сарой аъёни Шавнанинг[*] олдига бориб, шундай деб айт:+
16«Бу ерда нима ишинг бор?! Бу ерда сенинг киминг борки, ўзингга қабр қазибсан?! Юксакда ўзингга қабр қазибсан, қояда ўзингга маскан қилибсан?!+
17Мана, Мен, Эганг, сени улоқтираман. Эй кучли инсон! Мен сени чирпирак қилиб шиддат билан улоқтираман. 18Мен сени айлантириб–айлантириб, тўп каби, кенг бир юртга учириб юбораман. Сен ўша юртда ўлиб кетасан. Улуғвор жанг араваларинг ўша ерда қолиб кетади. Хўжайининг хонадонига сен шармандалик келтирасан! 19Мен сени ўз жойингдан қўзғатаман. Сен ўз лавозимингдан олинасан.

20Ўша куни Хилқиёнинг ўғли қулим Элияқимни[*] чақираман+. 21Сенинг либосларингни унга кийдираман. Камарингни унга боғлаб, сенинг бутун ҳукмронлигингни унга бераман. У Қуддус аҳолисига, Яҳудо халқига ота бўлади. 22Довуд хонадонининг калитини[*] унга бераман. У очганда, ҳеч ким беркитолмайди. У беркитганда, ҳеч ким очолмайди+. 23Мен уни деворга мустаҳкам қоқилган қозиқдай қиламан, у ўз уруғига шуҳрату шараф келтиради. 24Ҳамма уруғ–аймоқларини қўллаб–қувватлайди, уларнинг оғирини енгил қилади. Улар қозиққа осилган идишлар каби Элияқимга осилиб олади. 25Аммо бир кун келиб, мустаҳкам қоқилган бу қозиқ жойидан чиқиб, ерга тушади, — демоқда Сарвари Олам. — Унга осилган юк чилпарчин бўлади.»” Эгамиз шундай деб айтди.

23–БОБ

Тир шаҳрини Худо жазолайди

23^1Тир[*] ҳақида башорат:

Эй Таршиш[*] кемалари, фарёд қилинг!

Сиз Кипр[*] соҳилида эшитган хабарлар тўғри,

Бошпанангиз бўлган Тир вайрон бўлди+.

2Сукут сақланг, эй орол халқи!

Эй Сидон[*] савдогарлари!

Бир пайтлар кемаларга тўла эдингиз+.

3Шихор[*] дони, Нилнинг ҳосили

Тирнинг даромади бўлган эди,

У элатлардан фойда қиларди+.

4Уят сенга, эй Сидон!

Ахир, Тир, денгиз бўйидаги қалъа шундай демоқда:

“На тўлғоқ азобин чекдим, на туғдим,

На ўғиллар, на қизлар улғайтирдим.”

5Тир тўғрисида эшитганда,

Мисрнинг юраги қинидан чиқай дейди.

6Таршишга жўнанг, эй қирғоқ аҳолиси,

Фарёд қилинг!

7Қадимда барпо бўлган,

Такаббур шаҳрингизнинг ҳоли не бўлди?

Энди дарбадар бўласиз,

Узоқ, бегона юртни ватан қиласиз.

8Тирга қарши ким бундай қарор чиқарди?

Бу шаҳар шоҳларга тож кийдирганди,

Савдогарлари ҳукмдор эди,

Бутун дунё уларни иззат қиларди.

9Сарвари Олам қабул қилди бу қарорни:

“Такаббурлиги, улуғворлиги йўқ бўлсин,

Бутун олам иззат қилганлар ерга урилсин.”

10Эй Таршиш аҳли!

Нил бўйидаги деҳқонлар каби,

Ерларингга ишлов бер[*].

Ахир, бандаргоҳинг йўқ энди[*].

11“Канъон қалъалари вайрон бўлсин”, деб

Эгамиз амр берди.

Ҳа, У денгизга қарши қўл кўтарди,

Шоҳликларни титратди+.

12Эгамиз шундай деди:

“Зулм чеккан, эй Сидон аҳли,

Энди хурсандчилик билмай ўтасан.

Қани, Кипрга жўна,

У ерда роҳат нималигин билмай ўтасан.”

13Ана Бобил[*] юртига боқ, энди унинг халқи йўқ. Оссурияликлар қуршов миноралари қурдилар, Бобилликларнинг саройларини яксон қилдилар. Юртни вайронага айлантирдилар, ёввойи ҳайвонларга бердилар+.

14Фарёд қилинг, эй Таршиш кемалари,

Энди йўқ бошпанангиз![*]

15Шундан кейин Тир шаҳри бир шоҳнинг умрича — етмиш йилга унутилади. Етмиш йил ўтгандан кейин, Тир ҳам қуйидаги қўшиқда айтилган фоҳишадай бўлади+.

16Арфангни ол, шаҳар бўйлаб кез,

Эй ҳамма унутган фоҳиша!

Қани, гўзал қилиб чал–чи!

Қўшиқ кетидан қўшиқ куйла–чи!

Балки сени эслаб қоларлар.

17Етмиш йил ўтгач, Эгамиз Тир билан яна алоқада бўлади. Аммо Тир пул учун яна фоҳишалик қила бошлайди. Дунёнинг ҳамма шоҳликларига фоҳиша бўлади+. 18Шаҳар тижоратдан ва фаҳшдан олган даромадларини Эгамизга атайди. Даромадлар йиғилмайди ҳам, сақланмайди ҳам. Тижоратдан олганларини тўйгунча есинлар, чиройли кийинсинлар деб, даромад Эгамизнинг ҳузурида яшаётганларга берилади.

24–БОБ

Эгамиз ер юзини жазолайди

24^1Ана, Эгамиз хароб этади ер юзини,
Вайронага айлантиради уни,
Остин–устин қилади ер юзини,
Тарқатиб юборади замин аҳлини+.
2Бир тақдир кутмоқда
Халқ ва руҳонийни,
Қул ва унинг эгасини,
Чўрию унинг бекасини,
Харидору сотувчини,
Қарздору қарз берувчини,
Судхўру қарз олганни+.
3Дунё тамом вайрон бўлади,
Ер юзи ўлжага айланади.
Ҳа, Эгамизнинг каломи шудир.

4Дунё қуриб, вайрон бўлади,
Ер юзи қайғуриб, тамом бўлади,
Дунёнинг мағрур халқи кучдан қолади+.
5Замин булғанди,
Ахир, унинг аҳли қонунларни бузди,
Худонинг кўрсатмаларини оёқ ости қилди.
Ҳа, абадий аҳд бузилди+.
6Шу боис лаънат оламни еб битиради,
Олам аҳли гуноҳининг жазосини тортади,
Шу сабабдан улар йўқолиб бормоқда,
Жуда оз одамлар қутулиб қолди+.
7Янги шаробинг тугади, токларинг қуриди,
Илгари шод бўлганлар оғир нафас олмоқда+.
8Доиранинг жўшқин садоси кесилди,
Шодон овозлар энди эшитилмайди,
Арфанинг шўх садоси сукутга толди+.
9Энди шароб ичиб, қўшиқ айтмаслар,
Ичганга шаробнинг таъми аччиқ туюлар.
10Вайрона шаҳар ташландиқ бўлди,
Ҳамма уй беркилган, кириб бўлмайди.
11Шароб йўқлигидан кўчаларда шовқин–сурон.
Эвоҳ, шодликдан асар ҳам қолмади,
Дунёни севинч тарк этди+.
12Шаҳар харобазор,
Дарвозалари эса парча–парча.
13Ҳа, ҳосил мавсумидан кейин,
Зайтун дарахти ёки узумзор қандай бўлса,

Дунёдаги халқлар ҳам шундай яланғоч бўлиб қолади+.

14Мана, ғарбдагилар

Эгамизнинг буюклигини овоза қиладилар.

Улар овозларини юксалтириб,

Севинчдан ҳайқирадилар.

15Шу боис, эй шарқ аҳли, Эгамизга ҳамду сано айтинг,

Эй денгиз оролларида яшовчилар,

Исроил халқининг Худоси — Эгамизни улуғланг.

16Дунёнинг энг четидан қўшиқлар эшитармиз:

“Одил Худога шарафлар бўлсин!”

Аммо мен: “Тамом бўлдим! Тамом бўлдим!
Энди ҳолимга вой! — дедим. —
Хоинлар сотмоқдалар,
Ҳа, улар хоинлик қилмоқдалар!”+
17Эй олам аҳли, сизни ваҳима,
Тузоқ ва чоҳ кутмоқда+.

18Ваҳимали овозни эшитиб қочган чуқурга тушар,

Чуқурдан чиққан эса тузоққа илинар,
Осмоннинг қопқаси очилади,
Ернинг пойдевори титраб кетади+.

19Ер парча–парча бўлиб,

Майдаланиб кетади.

Ер қаттиқ тебранади.

20Замин маст одамдай гандираклайди,

Даладаги чайладай тебранади.

Гуноҳларнинг оғирлигидан букчайиб қолади,

Йиқилади–ю, қайтиб тура олмайди+.

21Ўша куни Эгамиз юқоридаги самовий кучларга,
Пастдаги замин шоҳларига жазо беради.
22Улар чоҳдаги асирлар каби,
Бир жойга йиғиб олинади,
Зиндонга қамаб қўйилади,
Кейинроқ улар жазоланади.

23Ой хижолат бўлар, қуёш шарманда бўлар,

Сарвари Олам Қуддусдаги Сион тоғида ҳукмрон бўлар.

Халқ оқсоқолларига У Ўз улуғворлигини намоён қилар+.

25–БОБ

Шукрона қўшиғи

25^1Эй Эгам, Сен менинг Худойимсан.
Мен Сени улуғлайман,
Сенга ҳамду санолар айтаман.
Сен ажойиб ишлар қилгансан,
Қадимдан тузган режаларингни,
Садоқат билан амалга оширгансан+.
2Яксон қилдинг душманларимиз қалъаларини,
Вайронага айлантирдинг мустаҳкам шаҳарларини,
Йўқ қилдинг узоқ юртдаги ажойиб саройларини,
Улар ҳеч қачон қайта тикланмас+.
3Энди кучли халқлар Сени иззат қилади,
Шафқатсиз халқлар Сенга сажда қилади.
4Камбағал, бечоралар кулфатда қолганда,
Сен уларга бошпана бўлдинг.
Пешиндаги жазирамадан соя,
Жаладан паноҳ бўлдинг.
Ваҳший ғанимларнинг ҳужуми бўрондай бўлди.
Сен эса бизнинг паноҳимиз бўлдинг+.
5Душман шовқин–сурони
Саҳро иссиғи каби бўлганда,
Жазирама иссиқни Сен
Булутлар сояси ила босдинг.
Душманнинг севинч қўшиғи
Садоларини ўчирдинг.

Худо зиёфат тайёрлайди

6Бу тоғда[*] Сарвари Олам
Жамики халқлар учун
Ажойиб зиёфат тайёрлар.
Бой дастурхон, сара шароблар,
Ёғли гўштлар, тиниқ шароб тортилади+.
7Ўша куни Эгам жамики халқлар устидан
Кафанларини ечиб ташлайди.
Мана шу тоғда Эгам
Халқларни ўраган, элатлар устидаги
Ёпинчиқни олиб ташлайди.
8Ҳа, У ўлимни бутунлай ютиб юборади.
Эгам Худо ҳамманинг кўз ёшларини артиб қўяди,

Бутун ер юзида Ўз халқининг уятини олиб ташлайди.

Ҳа, Эгам шундай деб айтган!+

9Ўша куни улар шундай дейдилар:
“Мана, бизнинг Худойимиз,
Қутқарсин деб, Уни кутгандик,
У бизга нажот берди.
Келинглар, қувонайлик, севинайлик!
Умид қилиб кутгандик,
Мана, бизнинг Эгамиз.”+

Худо Мўабни жазолайди

10Эгамнинг Ўзи бу тоғни ҳимоя қилар.

Мўаб[*] халқи янчилган сомондай эзилар,

Чиритиш учун гўнг чуқурга улоқтирилар+.

11Ҳа, улар бор кучи билан

Сузувчига ўхшаб чуқурдан чиқишга интилар.

Аммо Худо уларнинг ғурурини яксон қилар,

Қўлларининг моҳирлиги фойда бермас.

12Мўабнинг қалъа деворлари бузиб ташланар,

Вайронага айланар, ер билан яксон бўлар.

26–БОБ

Худо Ўз халқига ғалаба ато қилади

26^1Ўша куни Яҳудо юртида ушбу қўшиқ куйланар:

“Мана, шаҳримиз қудратлидир!
Эгамиз бизнинг қалъамиздир,
Унинг Ўзи бизга нажот беради.
2Очинг шаҳар дарвозаларини!
Садоқатли солиҳ халқ ичкари кирсин!+
3Эй Эгамиз, Сенга ишониб,
Фикри–зикри Сендан узилмайдиганга
Ўзинг комил тинчлик ато қиласан.
4Эгамизга то абад ишон,
Унинг Ўзи[*] абадий Қоямиздир+.
5Юксалганларни У йиқитди,
Такаббур шаҳарни вайрон қилиб,
Ер билан битта қилди.
6Ўша шаҳарни мазлумлар оёқ ости қилди,
У бечораларнинг қадамлари остида эзилди.”

7Солиҳнинг йўли текисдир,

Тўғри йўлни Сен унга тайёрлайсан+.

8Эй Эгамиз, йўл–йўриқларинг ила

Сенга умид қиламиз.

Сенинг номингни шарафлаш

Кўнглимиз истагидир.

9Тун бўйи юрагим Сени қўмсайди,

Ҳа, мен Сенга интиламан.

Ер юзида Сенинг ҳукминг бўлганда,

Олам аҳли адолатни билади+.

10Фосиқлар марҳамат кўрганда

Улар асло солиҳликни ўрганмас.

Ҳаққонийлик ўрнига улар эгрилик қилаверади,

Сенинг улуғворлигингни улар кўрмайди.

11Эй Эгамиз, қўлинг кўтарилган,

Жазолашга тайёр,

Аммо улар буни кўрмайди.

Халқингни деб жон куйдирганингни кўриб,

Улар шарманда бўлсин.

Ғанимларингга аталган олов уларни ютсин+.

12Эй Эгамиз, бизга Сен тинчлик ато этасан,
Қилган ишларимизнинг барчасига
Етишганмиз Сенинг қудратинг ила+.
13Эй Эгамиз Худо, Сендан бошқалар
Устимиздан ҳукмронлик қилдилар,
Аммо биз ёлғиз Сенинг номингни тилга оламиз+.
14Ўликлар яшамас,
Улар асло қайтиб келмас.
Уларни Сен жазолаб, қириб ташладинг,
Уларни тамомила хотирадан ўчирдинг+.
15Эй Эгамиз, халқимизни Сен кўпайтирдинг,
Халқни кўпайтириб, Ўзинг юксалдинг,
Юртнинг барча чегараларини кенгайтирдинг+.

16Эй Эгамиз, кулфатда қолганларида
Улар Сенга юз бурдилар,
Сенинг танқидларинг остида эгилдилар.
17Тўлғоқ тутаётган аёл оғриқдан қичқиргандай,
Тўлғониб, дод–фарёд қилгандай,

Биз ҳам Сенинг олдингда шундай бўлдик, эй Эгамиз!+

18Ҳомиладор бўлиб, дард чекдик,

Аммо шамолдан бошқа ҳеч нарса кўрмадик.

На ер юзида биз ғолиб бўлдик,

На авлодлар дунёга келтирдик.

19Аммо Сенинг ўлик халқинг тирилади,

Таналари ўрнидан туради.

Эй тупроқ остида ётганлар, қўзғалинг,

Шодликдан ҳайқиринг!

Эй Эгамиз, шабнаминг тонгги шабнамга ўхшайди,

Замин мурдаларига ҳаёт бағишлайди+.

Ҳукм ва қайта тикланиш

20Келинг, эй халқим, бир оз яшириниб туринг!
Эгамизнинг ғазаби босилгунча,
Киринг ичкарига,
Ортингиздан эшикларни ёпиб қўйинг!+
21Ана, Эгамиз келаётир масканидан
Замин аҳлини гуноҳлари учун жазолагани.
Ер тўкилган қонларни фош этади,
Қотилликнинг қурбонларини энди яширмайди+.

27–БОБ

27^1Ўша куни Эгамиз қиличи билан Левитанни[*] жазолар.

Ҳа, шафқатсиз, баҳайбат, қудратли қиличи билан жазолар

Ўша қочаётган, ғимирлаётган илон — Левитанни.

Ўлдирар денгиздаги ўша аждарҳони+.

2Эгам айтар: “Ўша куни ажойиб узумзор[*] тўғрисида куйланг!+

3Мен, Эгангиз, узумзор қўриқчисиман,

Доимо уни суғораман.

Кечаю кундуз узумзорни қўриқлайман,

Ҳеч ким унга зарар келтиролмайди.

4Мен ғазабда эмасман!

Лекин тиканлару буталар Менга қарши чиқса,

Улар билан жанг қиламан.

Уларни ёндириб ташлайман+.

5Улар Мендан паноҳ излаб келсин!

Ҳа, Мен билан тинчлик ўрнатсин,

Улар Мен билан тинчлик ўрнатсин.”

6Вақти келиб, Ёқуб насли илдиз отади,
Исроил куртак отиб, гуллайди,
Ер юзини мевалари билан тўлдиради+.

7Исроилнинг душманларини Эгамиз қаттиқ жазолайди!

Исроилнинг кўп ғанимларини Эгамиз ўлдиради,
Исроилни эса у қадар жазоламайди,
8Эгамиз Ўз халқини жазолаганда
Уларни юртидан ҳайдаб, сургун қилади.
Шарқдан эсган бўрон каби,
Уларни узоққа олиб кетади+.

9Шундай қилиб, Эгамиз Ёқуб наслини гуноҳдан поклайди.

У бутларга аталган қурбонгоҳларни парчалаб ташлайди.

Ашерага[*] аталган устуну тутатқи қурбонгоҳлардан асар ҳам қолмайди+.

10Мана, Исроилнинг мустаҳкам шаҳарлари ташландиқ бўлади,

Тарк этилган саҳродай, ҳувиллаган юрт бўлади.

Вайроналар орасида чорва ўтлаб юради,

Дарахтларнинг баргини еб, шип–шийдам қилади+.

11Шохлари қуриб, синиб ётади,

Аёллар келиб, уларни ёқади.

Бу халқ ақл–ҳушидан айрилган,

Яратувчи ҳам уларга ачинмайди,

Худо уларга марҳамат кўрсатмайди+.

12Ўша куни, эй Исроил халқи, Эгамиз сизларни Фурот дарёсидан Миср чегарасидаги ирмоққача[*] бўлган ерда янчади[*]. Ҳаммангизни битта–битта йиғиб келади. 13Ўша куни катта карнай чалинади. Оссурия юртида йўқолганлар, Миср юртига қувилганлар келиб, Қуддусдаги муқаддас тоғда[*] Эгамизга сажда қилади+.

28–БОБ

Худо Самарияни жазолайди

28^1Эй улуғворлик тожи бўлган шаҳар! Ҳолингга вой!

Сен Эфрайимдаги[*] маст–аластларнинг улуғворлиги эдинг!

Эҳ, ажойиб, гўзал шаҳар эдинг! Шуҳратинг гулдай сўлмоқда!

Серҳосил водийдаги унумдор шаҳар эдинг.

Тубанлашдинг шаробдан!

2Мана, Раббийнинг кучли бир баҳодири бор[*].

У селга, вайрон келтирадиган қуюнга ўхшайди.

Ювиб кетадиган, тошқин жалаларга ўхшайди.

Ўз қўллари билан у Эфрайимни яксон қилади+.

3Эҳ, Эфрайимдаги маст–аластларнинг улуғворлик тожи!

Ана энди оёқ остида топталади!

4Серҳосил водийдаги унумдор шаҳар эди!

Энди уларнинг шуҳрати гуллар каби сўнади.

Улар илк пишган анжирларга ўхшайди,

Пишган заҳоти юлиниб, ютиб юборилади.

5Ўша куни Сарвари Олам
Ўзининг халқидан қолганлари учун
Шуҳрат тожию ажойиб гулчамбар бўлади.
6Ҳукм курсисида ўтирганларга
У адолат руҳини беради.
Дарвозадан душманга зарба берадиганга
У жасорат манбаи бўлади+.

Худо бузуқ йўлбошчиларни жазолайди

7Руҳоний, пайғамбарлар шароб туфайли,
Ўткир ичимликлардан гандираклаб юради.
Ҳа, шароб, бўзалардан уларнинг боши айланади,
Май дастидан улар йўлларидан адашади,
Ўткир ичимликдан гандираклаб юради.
Улар ваҳий кўрганларида хато қилади,
Қиладиган ҳукмларида адашади+.
8Уларнинг дастурхони қусуққа тўла,
Бирорта ҳам тоза жой йўқ.

9Улар менга таъна қилиб айтади:

“Сен кимга таълим бераётганингни биласанми ўзи?!

Бизни энди кўкракдан ажратилган гўдак деб ўйлаяпсанми?!

10Қачон қарама, бидир–бидир қиласан,
Гўдакдай гувранасан[*].”+
11Шундай экан, Худо уларга,
Ўзга тилда, тушунарсиз шевада[*] гапиради+.
12Худо уларга қаерда ором топишларини айтган,
Тинчликка қандай эришиш кераклигини ўргатган,
Аммо улар қулоқ солишни истамадилар.
13Шу сабабдан Эгамизнинг сўзи
Улар учун мазмунсиз сўзлардай бўлади.
Гўдакнинг гувранишидай[*] эшитилади.
Улар юрмоқчи бўлганларида
Орқага йиқилиб, яраланадилар,
Тузоққа тушиб, олиб кетиладилар+.

Қуддус ҳукмдорларига мурожаат

14Шу боис Эгамдан келган бу хабарни эшитинг,

Эй Қуддусдаги масхарабоз ҳукмдорлар!+

15Сизлар шундай дедингиз: “Биз

Ўлим билан аҳд қилганмиз,

Ўликлар диёри[*] ила битим тузганмиз.

Даҳшатли офат келиб бошимизга тушмайди.

Ахир, ёлғонни паноҳ қилиб олганмиз,

Сохталикни чодир қилиб олганмиз.”

16Шу боис Эгамиз Раббий айтмоқда:

“Мана, Мен жойлаштиряпман Қуддусда[*]

Синалган бир тошни, пойдевор тошини.

Бу қадрли тамал тоши[*] ишончли пойдевордир.

Ҳа, унга таянган ҳеч бир инсон умидсиз бўлмайди+.

17Мен адолат билан ҳукм қиламан,
Тўғрилик ўлчовим бўлади.
Сохта паноҳингизни дўл ювиб кетади,
Чодирингизни селлар ювиб кетади+.
18Ўлим билан тузган аҳдингиз бекор бўлади,

Ўликлар диёри ила қилган битимингиз барбод бўлади.

Даҳшатли офат юртдан ўтаётганда,

Сизлар ер билан яксон бўласиз.

19Ҳа, ҳар тонгда, туну кун

Ўша тўфон сизни ювиб кетади.”

Эшитганингизни англаб етганингизда,

Бу хабар ғоят катта хавфдан дарак беради:

20Ётгани тўшагингиз калталик қилади,

Ёпингани кўрпангиз энсизлик қилади[*].

21Перазим тоғидагидай[*]

Ўз ишимни қилай, деб Эгам қўзғалади.

Гивон водийсидагидай[*] У ғазабга минади.

Ҳа, У Ўзининг ажойиб ишини қилади.

Унинг ишлари ҳайратда қолдиради+.

22Масхаралашни бас қилинг энди,

Бўлмаса занжирларингиз яна оғирлашади.

Сарвари Олам — Раббий менга:

“Бутун юртни вайрон қиламан”, деб айтди+.

Барча донолик Эгамиздандир

23Тингланг, овозимга қулоқ солинг,

Диққат қилинг, гапларимни эшитинг!

24Деҳқонлар экиш учун ерга ишлов бераверадими?!

Тупроқ ковлайверади–ю, ҳеч қачон экмайдими?!

25Йўқ, улар ерни текислайди,

Кейин укроп, зира уруғини сепади.

Белгиланган жойларига

Ҳар турли буғдой, арпа уруғини экади.

26Ҳа, деҳқонлар нима қилишни билади,

Худо уларга ақл–идрок берган!

27Ахир, укропни болға билан янчмайди,

Зирани арава ғилдираги билан эзмайди.

Мана, укропни калтак билан янчиб олади,

Зирани таёқ билан эзиб олади.

28Буғдойдан ун қилинади,

Аммо у то абад янчилмайди[*].

Арава ғилдираги буғдой устидан

Чанг бўлгунча юргизилмайди.

29Бу донолик келар Сарвари Оламдан,

Унинг маслаҳатлари ажойиб, донолиги буюкдир+.

29–БОБ

Қуддус қамал қилинади

29^1Эгам айтар:

“Ҳолингга вой, эй Довуд яшаган шаҳар!

Эй Ориёл[*], Ориёл!

Йиллар ортидан йиллар ўтаверади,

Байрамлар нишонланади+.

2Аммо Мен бошингга кулфат келтираман,

Фарёд қилиб, нола чекасан,

Сени қурбонгоҳ[*] қиламан.

3Атрофингда сенга қарши лашкар тўплайман,

Қамал иншоотларини[*] ўрнатаман.

Миноралар қуриб, сени ўраб оламан+.

4Ернинг остидан сен гапирасан,

Тупроқ остидан сўзларинг келади,

Овозинг шарпа овозидай ер остидан чиқади,

Гапларинг тупроқ остидан шивирлаб келади.

5Аммо шунда шафқатсиз душманларинг
Бирданига чанг каби учиб кетади,
Тўсатдан бўрондаги хас–чўпдай
Улар тўзиб кетади.
6Келаман Мен, Сарвари Олам, гумбур–гумбур,
Зилзила, шовқин–сурон, довул,
Бўрону ютиб юборувчи аланга билан+.

7Эй Қуддус[*], сизга қарши чиққан халқлар йўқ бўлиб кетади.

Сизнинг қалъангизга ҳужум қилган ваҳший элатлар

Тундаги туш каби ўтиб кетади+.

8Ҳа, оч одам тушида овқат еса ҳам,

Уйғонганда, очлигича қолаверади.

Чанқаган одам тушида сув ичади–ю,

Чанқоғи қонмасдан уйғонади.

Эй Сион тоғи, сизга қарши чиққан

Жамики элатлар ҳам шу аҳволга тушади.”

9Қулоғингизни кар қилинг, донг қотиб қолинг,
Кўзингизни кўр қилинг, кўрмас бўлинг,
Маст бўлинг, аммо шаробдан эмас,
Гандираклаб юринг, аммо бўзадан эмас+.
10Эгам сизни қаттиқ ухлатиб қўйди,

Эй пайғамбарлар, Эгам кўзларингизни уйқуга бостирди.

Эй валийлар, Эгам бошу кўзларингизни ўраб қўйди+.

11Мана, бу ваҳийнинг ҳаммаси сизлар учун муҳрланган ўрама қоғоздай[*] бўлиб қолди. Бу ўрама қоғоз ўқий оладиганларга берилиб: “Буни ўқинг!” деб буюрилса, улар: “Йўқ, муҳрланган экан”, дейдилар+. 12У ўқий олмайдиганларга берилиб: “Буни ўқинг”, деб айтилган бўлса, улар: “Биз ўқишни билмаймиз”, деб жавоб берадилар.

13Ҳа, Раббий айтди:
“Бу халқ фақат сўздагина Менга яқинлашади,
Тилидагина Мени иззат қилади,
Юраклари эса Мендан узоқдир.
Улар инсон яратган қоидалари орқали
Менга сажда қилишади+.
14Мана, Мен шундай бир иш қиламанки,
Бу халқ ҳайратда қолади,
Лол бўлиб, донг қотади.
Донолари донолигидан маҳрум бўлади,
Идроклилари идрокидан айрилади.”+

15Ҳолингизга вой!

Эгамиздан режаларингизни яширяпсиз,

Ишларингизни қоронғиликда қиляпсиз.

“Ким бизни кўрарди, ким бизни биларди?” дейсиз+.

16Ҳаммасини ағдар–тўнтар қиляпсиз,

Ахир, кулолни лойга тенглаштириб бўладими?!

Наҳотки буюм ўзини яратганга:

“Мени яратганинг йўқ”, деб айтса?!

Наҳотки идиш кулолга:

“Сен тушунмайсан”, деб айтса?!+

Келажакка умид

17Мана, қисқа вақт ичида
Лубнон ўрмони[*] далага айланади.
Дала эса қалин ўрмон бўлади.
18Ўша куни китобдаги сўзларни карлар эшитар,
Кўрларнинг кўзлари зулматда нур кўрар+.
19Бечораларга Эгам янги қувонч ато этади,
Исроил халқининг Муқаддас Худоси туфайли
Муҳтожлар шод бўлади+.
20Золимлар то абад йўқ бўлади,
Мазахчилар ҳалок бўлади,
Ёмонлик истовчилар қириб ташланади.
21Улар одамларга туҳмат ёғдирар,
Ҳакамларга тузоқ қўяр,
Солиҳларни адолатдан маҳрум қилар+.

22Шу боис Иброҳимни қутқарган Эгам

Ёқуб хонадони тўғрисида шундай деб айтмоқда:

“Ёқуб насли энди ҳеч қачон шарманда бўлмайди,

Қўрқувдан унинг ранги оқармайди+.

23Исроил халқи Мен бунёд этган фарзандларини кўрганда

Улар Менинг номимни муқаддас деб билади,

Мени — Ёқуб наслининг Худосини муқаддас деб тан олади.

Ҳа, Мен, Исроил Худосининг ҳузурида ҳайратда туради.

24Йўлидан адашганлар ўшанда тушуниб етади,

Нолиганлар йўл–йўриқларимни ўрганади.”

30–БОБ

Мисрдан ёрдам кутиш бефойда

30^1Эгам айтар: “Эҳ, итоатсиз халқим!

Уларнинг ҳолига вой!

Менсиз маслаҳатлар қилишади.

Сулҳлар тузади, лекин Менинг Руҳим йўқ–ку уларда!

Ҳа, халқим гуноҳ устига гуноҳ орттираверади.

2Ахир, Мендан сўрамасдан Мисрга боряптилар,

Фиръавндан паноҳ сўраяптилар,

Мисрдан бошпана истаяптилар+.

3Аммо фиръавннинг ҳимояси уларга шармандалик бўлади,

Мисрнинг бошпанаси уларни уятга қолдиради+.

4Мана, халқимнинг аъёнлари Зўванга етиб келдилар,

Элчилар Ханесга[*] кириб келдилар+.
5Лекин уларнинг ҳаммаси шарманда бўлади,
Ахир, Миср уларнинг халқига ёрдам бермайди.
Ҳеч қандай мадад, фойда йўқ,
Улар шарманда бўлиб, таъна тагида қолади.”+

6Нагав чўлидаги ҳайвонлар ҳақида башорат:

Элчилари эшагу туяларга хазиналарини ортиб,

Мисрга олиб кетмоқда.

Ваҳимали саҳро бўйлаб секин

Миср томон бормоқда.

Улар бормоқда шерлару заҳарли илонлар

Яшайдиган саҳро бўйлаб.

Аммо Миср уларга ёрдам бермайди.

7Миср берган мадад бекор, фойдасиз,

Шу боис Мен Мисрни

“Жим ўтирган Раҳоб[*]” деб атайман+.

Исроил итоат этишдан бош тортади

8Эгамиз айтар: “Энди бор, сўзларимни бир лавҳага ёзиб,

Бу халқ учун китоб қилиб бер.

Бу келгуси вақтлар учун бўлсин,

Ёзилганлар то абад бўлсин.”+

9Улар исёнкор халқ, ёлғончи болалар!

Эгасининг йўл–йўриқларига

Қулоқ солишни рад этган болалар улар.

10Улар валийларга айтар:

“Энди ваҳий кўрманглар.”

Улар пайғамбарларга айтар:

“Бизларга ҳақиқий башоратларни айтманглар.

Бизга ширин сўзлару сохта ваҳийлар айтинг+.

11Бу йўлдан юрманг энди! Қайтинг бу йўлдан.

Исроил халқининг Муқаддас Худоси ҳақида энди

Эшитмайлик ҳеч бир нарса!”

12Шу боис Исроил халқининг Муқаддас Худоси айтар:

“Сизлар Менинг сўзларимни рад қилдингиз,

Зулмга, ёлғонга умид боғладингиз,

Уларга ишондингиз.

13Шу боис сизлар учун бу гуноҳингиз

Ёрилган, шишиб кетган девор каби бўлади.

Бирдан, бир лаҳзада қулаб тушади+.

14Сопол идиш каби, у парча–парча бўлиб кетади.

Шунчалик эзилиб кетадики,
Ўчоқдан чўғ ёки ҳовуздан сув олгани
Бирон парчасини ҳам топиб бўлмайди.”+

15Эгамиз Раббий, Исроил халқининг Муқаддас Худоси шундай демоқда:

“Менга қайтсангиз нажот топасиз,

Ҳаловатли бўлсангиз қутқариласиз.

Сокинлигу ишончингиз сизнинг кучингиз бўлади.

Аммо сизлар буни хоҳламадингиз.

16Айтдингизки: «Йўқ, отларга миниб учиб кетамиз»,

Мана энди отларга миниб учиб кетасиз!

Айтдингизки: «Учқур отларга миниб кетамиз»,

Энди эса сизни таъқиб қиладиганлар учқур бўлади!

17Қаранглар, халқингиздан беш–олтитаси қолмагунча

Бир кишининг таҳдиди мингтангизни қочиради.

Беш кишининг таҳдиди ҳаммангизни қочиради.

Аммо қолганлар тепаликдаги байроқ дастасидай бўлади.

Улар тоғ чўққисидаги байроқ каби ишора бўлади.”+

18Шунинг учун Эгам кутмоқда,

Сизларга шафқат кўрсатай деб.

Мана У қўзғалмоқда,

Ўз меҳрини кўрсатай деб.

Ахир, Эгам адолатли Худодир.

Унга умид боғлаганлар бахтиёрдир+.

19Эй Қуддусда макон қилган Сион халқи! Сизлар энди йиғламайсизлар. Фарёдингизни эшитиб, Эгам албатта марҳамат кўрсатади. Овозингизни эшитиб, жавоб беради. 20Раббий сизларга кулфатни нон қилиб, қайғуни сув қилиб берса ҳам, энди Ўша Устозингиз Ўзини яширмайди. Сизлар ўз кўзларингиз билан Уни кўрасизлар. 21Сизлар ўнгга ёки чапга бурилганингизда, шундай овозни эшитасизлар: “Мана йўл, шу йўлдан юринглар.” 22Кейин ҳамма кумуш бутлар, олтин тасвирларингизни йўқ қилиб ташлайсиз. Сиз ўша нарсаларни ифлос латта–путтадай улоқтириб ташлайсиз. “Эй даф бўл кўзимдан!” дейсиз ўша нарсаларга+.

23Эгам ерга эккан уруғингизга ёмғир беради. Ердан келадиган озиқ–овқат мўл, баракали бўлади. Ўша куни чорвангиз кенг яйловларда ўтлайди+. 24Тупроққа ишлов берган ҳўкиз, эшаклар энг яхши емни ейдилар. 25Ўша куни, душманларингиз ўлдирилган, миноралар қулаган куни ҳар бир тоғдан, ҳар бир тепаликдан ирмоқ оқиб тушади+. 26Ой қуёшга ўхшаб нур сочади. Қуёш эса етти баробар кўпроқ нур беради, етти кунлик ёруғлигини сочади. Эгам Ўз халқининг яраларини боғлаб, Ўзи келтирган жароҳатларга шифо берган кун шундай бўлади+.

Эгамиз Оссурияни жазолайди

27Ана, Эгамизнинг Ўзи узоқдан келмоқда,
Қалин булут ичида[*], ғазабга миниб келмоқда.
Лаблари ғазабга тўла,
Тили — ямламай ютадиган оловдай+.
28Унинг нафаси бўйингача келадиган
Тошқин дарёга ўхшар,
У халқларни ҳалокат элагида элайди.
У элатларнинг оғзига сувлуқ солади–да,
Уларни йўлдан адаштиради+.

29Сизлар эса муқаддас байрам[*] оқшомидагидай қўшиқлар куйлайсиз. Эгамизнинг тоғига[*], Исроил халқининг Қоясига най садолари остида бораётганлардай юракларингиз шодликка тўлади+. 30Эгамиз Ўз улуғвор овозини эшиттиради. Ҳа, қўлининг зарбаси оғирдир. Унинг кучли ғазаби, ямламай ютай деган оловга ўхшайди. Ҳа, Унинг ғазаби бўрону довул, момақалдироқ кабидир+. 31Эгамиз ҳассаси билан Оссурияни уради. Ўз овози билан уни даҳшатга туширади. 32Эгамиз қайта–қайта Оссурияни доира ва арфа садолари остида ҳассаси билан жазолайди. Эгамиз Ўз қўлининг зарби билан жанг қилиб, улар билан уришади. 33Тофат[*] аллақачон тайёрланган. Ҳа, у ҳатто Оссурия шоҳи учун ҳам тайёр турибди. Бу кенг чуқурда алангаю ўтин мўл–кўл. У ерда Эгамизнинг нафаси вулқондан чиққан олов каби ёндиради+.

31–БОБ

Мисрнинг кучига ишонма

31^1Мисрдан ёрдам сўраб борганларнинг ҳолига вой!

Улар чопқир отларига ишонадилар,
Жанг араваларининг кўплигию
Кучли отлиқларга умид боғлайдилар.
Исроил халқининг Муқаддас Худосига эса
Назар ҳам ташламайдилар,
Эгамизга юз бурмайдилар+.
2Доно Эгамизнинг гапига улар кирмайдилар.

Эгамиз фосиқларнинг хонадонига қарши қўзғалади,

Бадкирдорларга ёрдам берганларга қарши туради.

Уларнинг бошига кулфат келтиради,

Айтган сўзларини У қайтиб олмайди.

3Мисрликлар Худо эмас, инсонлардир,

Уларнинг отлари руҳ эмас, танадир.

Эгамиз уларга қарши қўл кўтарганда,

Мададкор қоқилади,

Мададга зор йиқилади.

Иккови биргаликда ҳалок бўлади+.

4Ҳа, Эгам менга айтмоқда:
“Кучли шер қўйни бўғизлаганда,
Чўпонлар шовқин–суронига эътибор бермас,
Уларга ҳатто назар ҳам ташламас.
Шу сингари, Мен, Сарвари Олам,
Сион тоғида — ўша тепаликда
Жанг қилишга келаман+.
5Ўз ини устида учаётган қуш каби,
Мен, Сарвари Олам, Қуддусни қўриқлайман.
Мен Қуддусни қўриқлаб, озод қиламан,
Ҳимоя қилиб, нажот бераман.”+

6Эй Исроил халқи! Гарчи сизлар шу қадар фосиқ исёнчи бўлсангиз ҳам, энди Эгамизга қайтинг! 7Ҳа, ўша куни ҳар бирингиз олтин бутлар ва кумуш тасвирларни рад этасиз. Уларни гуноҳкор қўлларингиз билан ясаган эдингиз+.

8Оссурия вайрон бўлади, аммо инсоннинг қиличидан эмас.

Худонинг қиличи Оссурияликларни уради.

Оссурияликлар ваҳимага тушиб қочадилар.

Кучли, ёш йигитларини қул қилиб олиб кетадилар+.

9Оссуриянинг суянган қояси[*] ваҳима ичида қочади,

Лашкарбошилари жанговар байроқдан қўрқиб, қочиб кетади.

Ҳа, Эгамизнинг алангаси Қуддусда,

Унинг ўчоғи Сиондадир.

Эгамизнинг каломи шудир+.

32–БОБ

Солиҳлик ҳукмронлик қилади

32^1Ана, шоҳ солиҳлик билан ҳукмронлик қилади,

Ҳукмдорлар адолат билан бошқаради+.

2Ҳар бир одам шамолдан асрайдиган паноҳдай бўлади,

Бўрондан сақлайдиган бошпана каби бўлади.
Улар саҳродаги сув ўзанига ўхшайди,
Ташна ердаги улкан қоянинг соясидай бўлади+.
3Кўриб турганлар энди кўз юмиб юрмайди,
Қулоғи борлар энди қулоқ солади+.
4Идроксизнинг ақли англайдиган бўлади,
Дудуқ одамнинг тили равон бўлади.
5Аҳмоқни энди аслзода деб чақирмайдилар,
Ярамасни, ҳурматга сазовор, деб айтмайдилар.
6Мана, аҳмоқ калтафаҳмлик билан гапиради,
Фикри–зикри эса ёвузлик билан банд.
Қилганлари — нопоклик,
Эгам ҳақида хато гапиради.
Оч одамни у очлигича қолдиради,
Чанқаганга сув бермайди+.
7Баттолнинг усуллари ёвуздир,
У ёмонликлар режалаштиради,
Ёлғон гап–сўзлари билан
Фақирнинг ҳақ даъвосини йўққа чиқариб,
Бечорани нобуд қилади.
8Олижаноб одамлар эса яхши режалар тузади,
Яхши ният қилиб, ўз сўзида туради.

Қуддус аёллари тўғрисида башорат

9Эй сиз, беғам аёллар,
Туринглар, Менга қулоқ солинглар!
Эй сиз, ўзига ишонган қизлар,
Менинг гапларимни эшитинглар!+
10Эй сизлар, бепарво юрганлар,
Бир йил ўтар–ўтмас титрай бошлайсиз.
Узум ҳосили яхши бўлмайди,
Мева ҳосил бермайди.
11Қўрқинг, эй сиз, беғам аёллар,
Қалтиранг, эй ўзига ишонган қизлар!
Тавба қилиб, кийимингизни ечиб ташланг.
Қанорга ўраниб, белингизни боғланг!
12Кўкрагингизга уриб йиғланг
Ажойиб далаларингиз,
Серҳосил узумзорларингиз учун!
13Халқимнинг ери учун йиғланг!
У ерни тикан, янтоқ буталари босиб кетади.
Ҳа, шодликка тўла бўлган уйлар учун,
Қувноқ шаҳар учун аза тутинг!+
14Мана, сарой ташландиқ бўлиб қолди,
Гавжум шаҳар саҳрога айланди.
Қалъаю минора то абад
Ёввойи эшаклар яйрайдиган жой,
Чорва учун яйлов бўлди.
15Токи юқоридан устимизга
Руҳ ёғилмагунча шундай бўлади.

Ундан кейин саҳролар серҳосил далага айланади,

Серҳосил дала ўрмон сифат бўлади+.

16Шунда одиллик саҳрода макон қилади,

Солиҳлик серҳосил далада маскан қилади.

17Солиҳлик меваси тинчлик бўлади,

Солиҳлик самараси то абад хотиржамлик, ишонч бўлади.

18Халқим яшайди сокин жойларда,

Бехавотир уйларда, хотиржам масканларда.

19Ўша ўрмонни дўл яксон қилади,

У шаҳар эса тамомила йўқ бўлади+.

20Шундай бўлса ҳам, нақадар бахтлисиз!

Ирмоқлар бўйида экин экасиз.

Чорваю подангиз яйловларни кезиб юради.

33–БОБ

Нажот ва умид ҳақида башорат

33^1Эй таланмаган талончи! Ҳолингга вой!

Эй хиёнатни татимаган хиёнаткор! Ҳолингга вой!

Роса талаб бўлганингдан сўнг,

Ўзингни талон–тарож қиладилар.

Хиёнатни бас қилганингда,

Сенга хиёнат қиладилар+.

2Эй Эгамиз, бизга марҳамат қил,

Биз Сенга умид боғлаймиз.

Бизга ҳар куни куч ато қил,

Кулфат чоғи эса бизга нажот бер.

3Гумбурлаган овозингдан халқлар тарқаб кетар,

Сен қўзғалганингда элатлар қочиб кетар.

4Чигирткалар[*] йиғилгандай ўлжаларинг йиғилар,

Чигирткалар уюми каби, ўлжаларингни талон–тарож қилишар+.

5Эгамиз юксалгандир. Ҳа, Унинг маскани юксакда.

Тўлдиргандир У Қуддусни[*] адолату солиҳлик ила+.

6Эй Қуддус, У кунларингиз тинчлигини маҳкам тутади,

Унинг Ўзи нажот, илм–маърифат, доноликнинг бой манбаидир.

Эгамиздан қўрқиш сизларнинг хазинангиздир.

7Ана қаранг! Яҳудонинг жасур йигитлари
Кўчаларда фарёд қилади,
Тинчлик элчилари[*] аччиқ–аччиқ йиғлайди+.
8Катта йўллар ҳувиллаб қолган,
Бу йўллардан юрмайди ҳеч кимса,
Аҳдлар бузилди, шаҳарлар вайрон бўлди[*],
Инсон ўз қадрини йўқотди+.
9Юрт аза тутди, азоб чекди.
Лубнон ўрмонлари иснодга қолиб, қуриб қолди.
Шарон текислиги[*] саҳрога ўхшаб қолди,

Башан[*], Кармил тоғидаги дарахтларнинг япроқлари қолмади+.

10“Энди қўзғаламан,
— демоқда Эгамиз. —
Энди Мен юксаламан,
Ҳа, Ўзимни баланд кўтараман+.
11Сизлар эса сомонга ҳомиладор бўлгандай,
Фойдасиз поялар туққандай бўласиз.
Руҳингиз сизларни олов каби еб битиради.
12Халқлар ёниб, кул бўлади,
Кесилиб, оловга ташланган тикандай бўлади+.

13Эй узоқдагилар, Менинг қилганларимни эшитинг,

Эй яқиндагилар, қудратимни билиб олинг!”

14“Орамизда ким ямламай ютадиган олов билан тура олади?

Орамиздаги ким ёниб битмас аланга ёнида қола олади?” дея

Қуддусда гуноҳкорлар ваҳимага тушди,

Нопокларни қўрқув эгаллаб олди+.

15Мана, қаранг солиҳ яшаётганларга!

Улар тўғри гапни гапиради,

Тамагирлик фойдасидан юз ўгиради,

Пора олишдан қўлларини тияди.

Қотилларнинг фитналарига қўшилмайди,

Кўзларини ёвузлик жалб қила олмайди+.

16Ҳа, шундайларнинг маскани юксакларда бўлади,

Тоғлардаги қоялар бошпанаси бўлади.

Нону суви ҳеч қачон етмай қолмайди.

17Мана, кўзларингиз улуғвор шоҳни,

Кенг ёйилган юртни кўради.

18Шунда ўтмишдаги қўрқувни эслаб, дейсиз:

“Қани экан ўша бош лашкарбоши?

Қани ўша ўлжаларни ўлчаган одам?

Қани энди минораларни санаганлар?”

19Сизлар тилларини тушунмайдиган,

Гапларини англамайдиган,

Ўша такаббур халқни энди кўрмайсиз!+

20Мана, қаранг Қуддусга!

Байрамларимиз шаҳрига боқинг.

Ўз кўзларингиз билан Сионни,

Ўша осуда масканни кўрасиз.

Бу чодир ҳеч қачон кўчмайди,

Унинг қозиқлари сурилмайди,

Биронта арқони узилмайди.

21Ҳа, у ерда қудратли Эгамиз бизнинг Шоҳимиз бўлади,

У ерда кенг дарёлару ирмоқлар бўлади.

Эшкакли уруш кемалари кечиб ўта олмайди,

Елканли жанг кемалари ҳам у ерда суза олмайди.

22Ахир, Эгамиз ҳукмронлик қилади,

Унинг Ўзи қонун–қоидани ўрнатади.

Эгамиз бизнинг Шоҳимиздир,

Унинг Ўзи бизга нажот беради.

23Кемангизнинг мачтаси мустаҳкам эмас,
Унинг арқонлари заифлашган,
Унинг елкани ёйилмайди[*].
Сўнг мўл–кўл ўлжа бўлинади,
Ҳатто чўлоқ ҳам ўлжага шерик бўлади.

24Орангизда ҳеч кимса, “Мен хастаман”, демайди,

Қуддусдагиларнинг гуноҳлари кечирилади.

34–БОБ

Эгамиз элатларни жазолайди

34^1Эй элатлар, яқинроқ келинг, қулоқ солинг!

Эй халқлар, диққат қилинг!

Эшитинг, эй замин, заминдаги бор жонзот!

Оламу унинг маҳсули, эшитинг!+

2Ҳа, Эгамиз бутун элатлардан ғазабда,

Уларнинг лашкарларига қаҳри келди.

Эгамиз уларни тамомила қириб ташлайди.

Уларни бўғизлашга ҳукм этган.

3Мурдалари кўмилмай қолиб кетади,

Жасадларидан қўланса ҳид анқийди,

Уларнинг қони қирларда дарё бўлиб оқади+.

4Самодаги ҳамма юлдузлар чириб кетади,

Осмон ўрама қоғоздай[*] эшилиб кетади.

Токдан қуриб тушган барглар сингари,

Дарахтидан тўкилган анжир сингари,

Самовий жисмлар тўкилиб кетади+.

5Эгам айтар: “Ҳа, самоларда Менинг қиличим пайдо бўлди[*].

Мана, у Эдомга[*],

Мен ҳалокатга ҳукм қилган халқнинг бошига тушади.”+

6Эгамизнинг қиличи қонга булғанган.

Қўзилар, эчкилар ёғига, қонига,

Қўчқор буйрагининг ёғига тўйган.

Ҳа, Бозрах шаҳрида[*] Эгамизга қурбонлик бор,

Эдом юртида катта қирғин бошланади+.

7Ёввойи буқалар, новвослар, катта ҳўкизлар ҳам

Улар билан бирга қирилиб кетади.

Уларнинг ери қон билан суғорилади,

Тупроғи ёғни шимиб олади+.

8Ҳа, бу кун Эгамизнинг қасос кунидир.

Қуддус[*] учун Эгамиз қасос оладиган йилдир бу+.

9Эдом ирмоқлари қатронга айланади,
Тупроғи олтингугуртга айланади,
Бутун юрт эса аланга ичида қолади+.
10Аланга кечаю кундуз ўчмайди,
Тутун абадий кўтарилаверади.
Бу юрт авлодлар оша
Вайрона бўлиб қолаверади.
Ҳеч ким уни то абад босиб ўтмайди+.
11У ер бойқушлару кирпиларнинг мулки бўлади,
Уккию[*] қарғалар у ерда макон қилади.
Ҳа, Эгамиз бу юртни ўлчаб,
Вайронаю харобага лойиқ топди+.
12Бу юртда аслзодалар йўқ энди,
У ердан бирорта шоҳ чиқмайди,
Барча шаҳзодалари йўқ бўлиб кетади.
13Қалъаларида тиканлар ўсади,

Саройларида янтоқлар, қушқўнмас буталар битади.

У ер чиябўриларга маскан бўлади,
Туяқушларнинг бошпанаси бўлади+.
14Ёввойи мушуклару сиртлонлар
Бир–бирига дуч келади,
Ёввойи эчкилар бир–бирини чақириб маърайди,
У ерда тун шарпалари дам олади,
Ўша ер уларга оромгоҳ бўлади+.
15Илонлар[*] у ерда ин қуриб, тухум қўяди,
Соя жойларда болаларини йиғади.
Қузғунлар у ерда жуфтланиб тўпланади+.
16Мана, Эгамизнинг китобидан[*] топиб, ўқинг:
Ҳайвонлару қушлардан биронтаси йўқ бўлмайди,
Уларнинг ҳаммаси жуфт–жуфт бўлади,
Эгамизнинг Ўзи шундай амр этган,
Унинг Руҳи ҳаммасини тўплади.

17Эгамиз қуръа ташлаб, ҳар бирининг улушини берди,

Арқон билан ўлчаб, юртни уларга бўлиб берди.

Бу юрт то абад уларнинг мулки бўлади,

Авлодлар оша улар бу ерда яшайди.

35–БОБ

Нажот топишга умид

35^1Чўлу биёбон шод бўлади,
Саҳро қувониб, атиргулдай гуллайди.
2Ҳамма ёқда гул–чечаклар очилади,
Чўл шодланиб, қувончдан ҳайқиради.
Лубноннинг чиройи, Кармил тоғининг,

Шарон текислигининг[*] улуғворлиги Унга берилади.

Улар Эгамизнинг шуҳратини,

Худойимизнинг улуғворлигини кўради+.

3Қўллари чарчаганларга далда бергин,

Тиззалари букилганларга мадад бергин+.

4Қўрқоқ юракларга шундай деб айтгин:

“Дадил бўлинг, қўрқманг!

Мана, Худойингиз!

Қасос келмоқда илоҳий интиқом ила,

Унинг Ўзи сизларга нажот беради.”+

5Ўша пайтда кўрларнинг кўзлари очилади,

Карларнинг қулоқлари эса эшитади+.

6Чўлоқ ҳам оҳудай сакрайди,

Соқов шодликдан ҳайқиради.

Мана, ахир, саҳрода сув шариллаб оқмоқда,

Чўл жойлар эса ирмоқларга тўла+.

7Қизиб ётган қум ҳовузга айланади,

Қақраган ер қайнаётган булоқ бўлади.

Олдин чиябўрилар яшаган масканларда

Энди майса, қамиш, папируслар ўсади.

8Ўша ердан катта йўл ўтади,
Муқаддас Йўл деб аталган йўл бўлади.
Нопоклар у йўлга қадам босмайди,

Бу йўл мана шу йўлдан юрадиганларга қарашлидир.

Бу йўлдан юрадиганлар,

Ҳатто идроксизлар ҳам адашмайди[*]+.

9У ерда шер бўлмайди.

Йиртқич ҳайвон юрмайди.

Улар бу ерда топилмайди.

Ҳа, фақат нажот топганлар ўша ерда юради.

10Эгамиз қутқарганлар қайтиб келади,

Улар қўшиқ айтиб, Қуддусга[*] киради.

Бошларида абадий шодлик тожи бўлади,

Шод–хуррамлик уларни қамраб олади,

Қайғу, ғамлар йўқ бўлиб кетади+.

36–БОБ

Оссурия қўшини Қуддусга таҳдид солади

36^1•Ҳизқиё ҳукмронлигининг ўн тўртинчи йилида[*] Оссурия шоҳи Санхарив[*] Яҳудо юртига ҳужум қилди. Унинг ҳамма мустаҳкам шаҳарларини босиб олди. 2Лахиш шаҳридан[*] Оссурия шоҳи ўз мулозимини катта лашкар билан Қуддусга, шоҳ Ҳизқиё ҳузурига юборди. У Юқори ҳовуз ариғи ёнида тўхтади. Бу ариқ кир ювувчининг даласига борадиган йўлда эди+. 3Шунда Хилқиё ўғли Элияқим, Шавна ва Осиф ўғли Йўх Қуддусдан чиқиб, мулозимнинг ёнига бордилар. Шоҳ Ҳизқиёнинг саройида Элияқим бош вазир бўлиб, Шавна котиб, Йўх эса мушовир бўлиб хизмат қилар эдилар+.

4Мулозим уларга шундай деди:

“Улуғ Оссурия шоҳининг шу гапларини Ҳизқиёга етказинг: «Нимангга ишоняпсан ўзи? 5Ҳарбий маҳоратингдан ва куч–қудратингдан гапиряпсан, лекин булар қуруқ гаплар–ку! Кимингга ишониб менга итоат этмаяпсан? 6Ҳа, сен Мисрга ишоняпсан. Лекин Миср ёриқ қамишдан қилинган ҳассага ўхшайди–ку! Унга суянсанг, қўлингга санчилади. Миср фиръавнига ишонганларнинг ҳаммаси шу аҳволга тушади+. 7Балки сизлар: ‘Биз Эгамиз Худога ишонамиз’, деб айтарсизлар менга. Ахир, Ҳизқиё ўша Эгангизнинг саждагоҳу[*] қурбонгоҳларини бузиб ташлаб, Яҳудо халқига ва Қуддусликларга: ‘Фақатгина Қуддусдаги қурбонгоҳнинг олдида сажда қилинглар’, деб айтган экан–ку![*]»+

8Келинглар, энди Оссурия шоҳи жаноби олийлари номидан сизлар билан бир гаров ўйнайлик. Биз сизларга икки мингта от берамиз, қани, уларни минишга одам топинглар–чи! 9Қани, кўрайлик–чи, шоҳимнинг қуллари орасидаги энг кичик бир лашкарбошисини мағлуб қила оласизми?! Ахир, ўзингиз Мисрнинг жанг араваларию отлиқларига[*] умид боғлаб ўтирибсиз. 10Қолаверса, бизни Эгангизнинг хоҳишисиз бу юртни вайрон қилишга келган, деб ўйлайсизларми? Эгангизнинг Ўзи бизга: «Ўша юртга бориб, у ерни вайрон қилинглар», деб амр берган–ку!”

11Элияқим, Шавна ва Йўх Оссуриялик мулозимга:

— Бу қулларингга орамийча[*] гапиравер, орамийчани тушунамиз. Ибронийча гапирма. Тағин девор устидагилар бизнинг гапимизни эшитиб қолмасин, — дедилар+. 12Мулозим эса шундай жавоб берди:

— Шоҳим бу сўзларни фақат ҳукмдорингизга ва сизларга гапирсин, деб мени юборибдими?! Девор устида тўпланган одамларга ҳам гапиряпман–да. Улар ҳам, сизлар каби тезакларини еб, сийдикларини ичишга гирифтор қилинган.

13Сўнгра у тик туриб, баланд овоз билан ибронийча гапирди: “Улуғ Оссурия шоҳининг гапларини эшитинг! 14Шоҳ ҳазратлари шундай айтмоқда: Ҳизқиё сизларни йўлдан урмасин. У барибир сизларни қутқара олмайди. 15«Эгамиз бизни албатта қутқаради, бу шаҳар Оссурия шоҳи қўлига таслим бўлмайди», деб Ҳизқиё сизларни Эгангиздан умидвор қилмасин.

16Шоҳингиз Ҳизқиёга қулоқ солманглар. Мана, Оссурия шоҳи айтмоқда: мен билан сулҳ тузиб, менинг олдимга чиқинглар. Шунда ҳар кимга ўз узумзорию анжир дарахти ҳосилидан ейишга, ўз сардобасидан сув ичишга ижозат берилади+. 17Сўнгра мен сизларни ўз ўлкангизга ўхшаган бир юртга олиб бораман. У жой буғдой, шароб, нон, узумзорларга бой юртдир+. 18Яна Ҳизқиё: «Эгамиз бизни қутқаради», деб сизларни алдамасин. Қани, қайси халқнинг худоси ўз юртини мен, Оссурия шоҳининг қўлидан қутқарибди?! 19Хомат билан Арпад шаҳарларининг худолари қани?! Сефарвайимнинг[*] худолари–чи?! Бирорта худо Самарияни[*] менинг қўлимдан қутқара олмади–ку!+
20Жамики халқларнинг худоларидан қайси бири ўз юртини менинг қўлимдан қутқарибдики, Эгангиз Қуддусни қутқара олса?!”+

21Аммо халқ жим тураверди. Биронтаси ҳам жавоб бермади. Чунки шоҳ Ҳизқиё: “Унинг гапига жавоб қайтарманглар”, деб фармон берган эди. 22Шундан кейин бош вазир Элияқим, котиб Шавна ва мушовир Йўх қайғудан либосларини йиртиб, Ҳизқиёнинг олдига келдилар–да, Оссурия мулозимининг гапларини Ҳизқиёга айтиб бердилар.

37–БОБ

Шоҳ Ҳизқиё Ишаёдан маслаҳат сўрайди

37^1•Шоҳ Ҳизқиё буларни эшитгач, қайғудан либосларини йиртди. Қанорга ўраниб[*], Эгамизнинг уйига борди. 2У бош вазир Элияқимни, котиб Шавнани ва оқсоқол руҳонийларни Омиз ўғли Ишаё пайғамбарнинг ҳузурига юборди. Ҳаммалари қанорга ўраниб олган эдилар+. 3Улар Ишаёнинг ҳузурига бориб, шундай дедилар:

— Ҳизқиё айтяптики: “Бугун жафо чекяпмиз, жазо оляпмиз, шарманда бўляпмиз. Биз туғаётган, лекин туғиш учун мадори қолмаган аёлга ўхшаймиз+. 4Барҳаёт Худони таҳқирлаш учун Оссурия шоҳи ўзининг мулозимини юборибди. Мулозимнинг сўзларини кошкийди Эгангиз Худо эшитса–ю, ўша сўзлари учун уларни жазоласа. Энди шаҳардаги тирик қолганлар учун илтижо қилинг.”+

5Шоҳнинг айтиб юборган бу хабарини Ишаё эшитгач, 6Ҳизқиёнинг аъёнларига шундай деди:

— Шоҳингизга шу гапларни етказинглар: “Эгамиз шундай айтмоқда: Оссурия шоҳининг қуллари Мени ҳақоратлаб айтган сўзларидан қўрқма+. 7Мен Оссурия шоҳининг юрагига ғулғула соламан, у бир миш–мишни эшитиб, ўз юртига қайтиб кетади. Унга ўз юртида ажал келтираман.”

Оссурия шоҳининг Ҳизқиёга мактуби

8Оссурия шоҳи Санхаривнинг Лахиш шаҳридан[*] қайтиб кетганини эшитиб, шоҳнинг мулозими ҳам орқасига қайтди. Шоҳни Либна шаҳрига қарши уришаётган ерида топди+. 9-10Санхарив: “Ҳабашистон[*] шоҳи Тирхоқо сен билан уруш қилгани отланди” деган хабарни эшитди. У Ҳабашистонга қарши жанг бошлашдан олдин Яҳудо шоҳи Ҳизқиёга яна одамлари орқали шу гапни етказди:

“Умид қилган худойинг сени алдамасин: «Қуддус Оссурия шоҳига таслим бўлмайди», деб сени лақиллатмасин. 11Ахир, ўзинг эшитгансан–ку! Оссурия шоҳлари ҳамма юртларни ер билан яксон қилган. Энди сен қутуламан, деб ўйлаяпсанми?! 12Оталарим қанча халқларни хонавайрон қилди. Уларни худолари қутқармади–ку! Гозан, Хорон, Разаф аҳолиси, Талассарда яшаган Эден халқлари қутула олдими?!+
13Қани, айт–чи, Хомат шаҳрининг шоҳи қани энди?! Арпад, Сефарвайим, Хана, Иввах шаҳарларининг шоҳлари қаерда?!”+

14Ҳизқиё хабарчиларнинг қўлидан мактубни олиб ўқигач, Эгамизнинг уйига кирди. Мактубни Эгамизнинг олдида очиб, ерга ёйди ва 15ёлвориб ибодат қилди: 16“Эй икки каруб[*] орасида тахт қурган Исроил халқининг Худоси — Сарвари Олам! Бутун ер юзидаги шоҳликларнинг танҳо Худоси Сенсан. Осмонни ва ерни Сен яратгансан+. 17Эй Эгамиз! Қулоқ солиб, эшит. Эй Эгамиз, кўзларингни очиб, қара. Санхаривнинг ҳамма айтганларини, у барҳаёт Худони қандай ҳақоратлаганини билиб қўй+. 18Эй Эгамиз! Биз биламизки, Оссурия шоҳлари ҳамма халқларни ва уларнинг юртларини вайрон қилганлар. 19Ўша халқларнинг худоларини оловда ёқиб, йўқ қилганлар. Чунки ўша нарсалар худолар эмас, балки инсон қўли билан ёғочдан, тошдан ясалган нарсалар эди+. 20Эй Эгамиз Худо! Энди Сен бизни Санхаривнинг қўлидан қутқаргин, токи бутун ер юзидаги шоҳликлар Сенинг танҳо Эгамиз эканингни билишсин![*]”+

Ишаё шоҳ Ҳизқиёга Худонинг сўзини етказади

21Омиз ўғли Ишаё Ҳизқиёга шундай хабар юборди:

“Исроил халқининг Худоси — Эгамиз айтмоқда: «Оссурия шоҳи Санхарив ҳақида қилган илтижоларингни эшитдим.» 22Эгамиз унга қарши шу сўзларни менга аён қилди:

«Бокира қиз[*] Қуддус сендан нафратланади,

Устингдан кулади.

Гўзал Сион[*] орқангдан масхара қилади,

Бошини чайқайди.

23Кимни ҳақорат қилдинг ўзи?

Кимни таҳқирладинг?

Кимга қўрс гапирдинг?

Киборларча боқдинг, ҳей?

Исроил халқининг Муқаддас Худосига!

24Хабарчиларинг орқали Мен, Раббийни ҳақорат қилдинг.

Ўзинг ҳақингда айтдингки:

‘Кўплаб жанг араваларим билан тоғ чўққиларини забт этдим.

Лубнондаги инсон қадами етмаган жойларга етиб бордим.

Энг баланд садр дарахтларини,

Энг аъло сарв дарахтларини қўпордим.

Лубноннинг энг узоқ тепаликларига,

Ҳатто энг қалин ўрмонларига етиб бордим+.

25Мен қудуқлар қазиб,

Сувларидан ичдим.

Мисрнинг ҳамма дарёларини

Оёғим кафти билан қуритдим.’

26Эшитмаганмисан, эй Санхарив,

Анча олдин мўлжаллаб қўйган эдим,

Буни азалдан режа қилган эдим.

Энди амалга оширдим.

Қалъаларни вайронага айлантирсин деб,

Мен сенга куч бердим+.

27Қўлу қаноти қирқилди шаҳар аҳлининг,

Ваҳимага тушиб, уятга қолдилар.

Улар далада ўсган ўт, янги майсалар кабидир.

Томларда ўсган майсаларга[*] ўхшаб,

Етилмасдан олдин қуриб қолдилар[*]+.

28Сени ҳар томондан биламан, эй Санхарив!

Қачон урушга чиқиб,

Уйингга қачон қайтишингни ҳам биламан.

Биламан: Мендан ғазабдасан+.

29Мендан қаттиқ ғазабдасан.

Манманлигинг қулоғимга етиб келди.

Энди Мен бурнингдан ҳалқамни,

Оғзингдан сувлиғимни ўтказаман[*].

Келган йўлингдан сени қайтариб олиб кетаман.»+

30Эй Ҳизқиё, мана булар сен учун нишона бўлади: бу йил ўз–ўзидан ердан ўсиб чиққанларни тановул қиласиз. Иккинчи йили ҳам ўрнидан ўсиб чиққанини ейсиз. Учинчи йил эса уруғ экиб, ҳосил ўрасиз. Узумзорлар барпо қилиб, мевасин тановул қиласиз+. 31Яҳудо халқининг қутулиб қолганлари яна илдиз отиб, мева беради+. 32Халқнинг қолгани Қуддусдан, қутулганлари Сион тоғидан келади. Сарвари Олам Ўз ғайрати билан буни амалга оширади+.

33Оссурия шоҳи тўғрисида Эгамиз шундай айтмоқда: Санхарив бу шаҳарга киролмайди, ўқлар отолмайди. Қалқони билан шаҳарга яқинлашмайди, шаҳар деворига қиялатиб тупроқ уйдирмайди[*]+. 34Келган йўлидан қайтиб кетади, шаҳарга кирмайди, — деб айтмоқда Эгамиз. 35— Ўзимнинг ҳақи–ҳурматим, қулим Довуднинг ҳақи–ҳурмати бу шаҳарни ҳимоя қилиб, сақлайман.”

36Эгамизнинг фариштаси Оссурияликларнинг қароргоҳига бориб, 185.000 кишини ўлдирди. Эртасига уйғониб қарасалар, қароргоҳ жасадга тўлиб кетибди!+
37Оссурия шоҳи Санхарив қароргоҳни ташлаб, орқага қайтди. Ўз уйи Найнавога[*] қайтиб, ўша ерда яшади+. 38Санхарив ўз худоси Нисрохнинг уйида сажда қилаётган эди, ўғиллари Одраммалек билан Саризар унга қилич уриб ўлдирди. Иккови ҳам Арарат юртига[*] қочиб кетди. Санхаривнинг ўрнига ўғли Исархаддўн шоҳ бўлди[*]+.

38–БОБ

Ҳизқиё касал бўлиб қолади

38^1•Ўша кунлари Ҳизқиё тузалмас хасталикка йўлиқиб, ўлим тўшагига ётиб қолди. Омиз ўғли Ишаё пайғамбар унинг ҳузурига келиб, шундай деди: “Эгамиз шундай айтмоқда: тайёргарлигингни кўриб қўявер, энди тузалмайсан, ўласан.”

2Ҳизқиё юзини деворга буриб, Эгамизга ёлворди: 3“Эй Эгам! Чин қалбимдан Сенга содиқ бўлиб, йўлларингдан юрганимни ва олдингда тўғри ишлар қилганимни эсла.” Шундай деб аччиқ–аччиқ йиғлади+.

4Шундан кейин Ишаёга Эгамизнинг қуйидаги сўзи аён бўлди: 5“Бориб, Ҳизқиёга шундай деб айт: «Бобонг Довуднинг Худоси — Эгамиз шундай айтмоқда: илтижоларингни эшитдим, кўз ёшларингни кўрдим. Умрингни яна ўн беш йилга узайтираман+. 6Сени ва бу шаҳарни Оссурия шоҳининг қўлидан халос қиламан. Ҳа, бу шаҳарни ҳимоя қиламан+. 7Эй Ҳизқиё! Мен, Эганг, берган ваъдамни бажараман. Мана сенга Мендан аломат: 8ана қара! Ботаётган қуёш Охознинг зинапоясига[*] соя тушириб турибди. Ўша сояни ўн қадам орқага сурдираман.»”

Шундай қилиб, соя ўн қадам орқага кетди+.

9Шоҳ Ҳизқиё соғайгандан кейин қуйидаги шеърни ёзди:

10“Мен айтдим:

Наҳотки ҳаётим чўққисида

Ўликлар диёрига[*] борсам?!

Умримнинг қолгани хазон бўлса?!

11Наҳот, Эгамни энди кўрмасам?!

Ҳа, Уни кўрмасман бу ёруғ дунёда.

Тирик зотларни энди кўрмайман.

Бу дунёдагилар билан бўлмайман+.

12Чўпоннинг чодири йиғилганидай

Менинг умрим узилди,

Мендан тортиб олинди.

Умрим тўқувчининг матоси каби битди.

Унинг дастгоҳидаги ипдай

Менинг умрим ҳам қирқилди.

Эй Раббий, туну кун мени қийнайсан+.

13Тонггача фарёд қилдим,

Шердай ҳамма суякларимни синдирасан.

Эй Раббий, туну кун мени қийнайсан+.

14Қалдирғочу турнадай нола чекдим,

Мусичадай оҳ–воҳ қилдим.

Юқорига қарайвериб, кўзларим толди,

Эй Раббий, эзилдим, ёрдам бер менга!+

15Энди мен нима десам экан?!

Эгам менга нима айтган бўлса,

Унинг Ўзи ўшани қилди.

Жоним тортган бу азоблар туфайли

Умрим бўйи итоат этиб юраман[*].

16Эй Раббий, Сенинг тарбиянг яхшидир,

Чунки у ҳаёту соғликка етаклайди.

Сен менга соғлигимни қайтардинг,

Менга қайта ҳаёт бахш этдинг.

17Мана, ҳамма қийинчилигим

Яхшиликка айланди.

Қабрдан мени сақладинг[*],

Ҳамма гуноҳларимни кечирдинг+.

18Ахир, ўликлар диёри[*] Сенга шукур қилмайди,

Ўлим Сенга ҳамду сано айтмайди.

Қабрга борадиганлар

Сенинг садоқатингдан умид қилмайди+.

19Мана, мен Сенга шукур айтмоқдаман.

Ахир, тириклар, фақатгина тириклар

Сенга шукур айтадилар–ку!

Оталар ўзларининг фарзандларига

Сенинг садоқатингни билдирадилар+.

20Эгам мени қутқаради.

Бутун умримиз бўйи торли асбоблар ила

Эгамнинг уйида куйлаймиз.”

21Ишаё шундай деган эди: “Анжир ширасини олиб, яранинг устига қўйинглар. Шунда Ҳизқиё соғаяди.” 22Буни эшитган Ҳизқиё: “Эгамизнинг уйига боришимни қандай биламан? Буни нима исботлайди?” деб сўраганди[*].

39–БОБ

Бобилдан келган элчилар

39^1•Ўша пайтларда Бобил шоҳи Баладон ўғли Мардухбаладон[*] шоҳ Ҳизқиёга мактублару ҳадялар жўнатди. У Ҳизқиёнинг хасталаниб, кейин соғайганини эшитганди. 2Ҳизқиё элчиларни кўриб хурсанд бўлди. Хазинасидаги бор нарса — омборлардаги ҳамма қимматбаҳо ашёларини, олтинни, кумушни, хушбўй зираворларни ва мойларни, бутун қурол–яроғ омборини уларга кўрсатди. Ҳизқиёнинг саройидаю ўз шоҳлигида уларга кўрсатмаган ҳеч нарсаси қолмади+.

3Ишаё пайғамбар шоҳ Ҳизқиёнинг ҳузурига келиб:

— Бу одамлар қаердан келибди? Сенга нималар деди? — деб сўради.

— Узоқ бир юртдан, Бобилдан келибдилар, — деб жавоб берди Ҳизқиё.

4— Улар саройингда нималарни кўрди? — деб сўради Ишаё.

— Саройимдаги ҳамма нарсани кўрдилар, — дея жавоб берди Ҳизқиё. — Хазиналаримда мен уларга кўрсатмаган ҳеч нарса қолмади.

5Шунда Ишаё айтди:

— Энди Сарвари Оламнинг сўзига қулоқ сол. 6Эгамиз айтмоқдаки: “Бир кун келиб, саройингдаги ҳамма нарса, ота–боболарингнинг бугунгача тўплаб қолдирганлари Бобилга ташиб кетилади. Ҳеч нарса қолмайди+. 7Сенинг пушти камарингдан бино бўлган ўғилларингдан баъзилари ҳам олиб кетилади. Улар Бобил шоҳининг саройида бичилган қуллар бўлиб хизмат қилади.”+

8Ҳизқиё Ишаёга:

— Эгамиз сен орқали айтган сўзлар хосиятлидир, — деди–да, ичида: “Умрим охиригача тинч, хотиржам яшар эканман–ку”, деб ўйлади.

40–БОБ

Худонинг халқига тасалли сўзлари

40^1“Юпатинг, халқимни юпатинг,
— демоқда Худойингиз. —+
2Қуддуснинг руҳини кўтариб,
Унга шундай деб айтинг:
«Азоб косанг тўлиб бўлди,
Айбларинг учун жазо олиб бўлдинг.
Ҳамма гуноҳларинг эвазига
Мен, Эгангдан икки карра жазо олдинг.»”+

3Бир овоз янграмоқда:

“Чўлда[*] Эгамизга йўл ҳозирланг,

Саҳрода Худойимизга тўғри йўл очинг+.

4Ҳар бир жарлик юксалади,

Ҳар бир тоғу тепалик пасаяди.

Ўнқир–чўнқир жойлар текис бўлади,

Ўйдим–чуқур ер текислик бўлади.

5Ўшанда Эгамизнинг улуғворлиги зоҳир бўлади,

Бутун жонзот биргаликда буни кўради.

Ҳа, Эгамиз Ўз оғзи билан шуни айтди.”+

6Бир овоз: “Эълон қил!” деб айтди,

Иккинчиси: “Нимани эълон қиламан?” деб сўради[*].

Биринчи овоз шундай деди:

“Инсон зотининг ҳаммаси майсадай,

Уларнинг барча содиқлиги дала гули кабидир.

7Уларнинг устидан Эгамизнинг нафаси эсганда

Ўтлар қурийди, гуллар сўлиб қолади.

Мана, бу халқ майсанинг ўзи.

8Ўтлар қурийди, гуллар сўлиб қолади,

Худойимизнинг каломи эса абадий туради.”+

9Эй хушхабар келтирган Қуддус,

Баланд тоққа чиқ!

Эй хушхабар келтирган Сион[*],

Баланд овозда эълон қил!

Қўрқмагин, жар солгин!

Яҳудо шаҳарларига:

“Мана сизнинг Худойингиз”, деб айтгин.

10Мана, Эгамиз Раббий қудрат ила келади,

Қудрати ила ҳукмронлик қилади.

Унинг Ўзи тақдирлайди,

Мукофотини Ўзи билан олиб келмоқда+.

11Чўпон каби, У Ўз сурувини боқади,

Қўзиларни қўлларида кўтаради.

Уларни кўтариб, бағрига босади,

Қўзилари билан бирга она қўйни

Эҳтиётлаб ҳайдаб боради+.

Исроилнинг тенги йўқ Худоси

12Ким ҳовучи ила сувларни ўлчаган?!

Ким қаричлаб осмонни ўлчаган?!

Замин тупроғини ўлчаган борми?!

Ким тоғларни тарозида тортиб кўрган?!

Тепаликларни тарози палласида тортган?!+

13Ким Эгамизнинг Руҳига[*] йўл кўрсата олади?!

Ким Унга маслаҳат бера олади?!+

14У кимга маслаҳат солган?!

Ким Унга насиҳат берган?!

Ким Унга адолат йўлини ўргатган?!

Унга билим берган борми?!

Идрок йўлларини Унга кўрсатган борми?!+

15Ахир, элатлар челакдаги бир томчи сувдайдир,

Улар тарози палласидаги чанг кабидир.

Мана, оролларни ҳам Эгамиз чангдай кўтаради.

16Лубнон юртидаги ҳайвонлар қурбонликка озлик қилади,

Ўрмонларининг дарахтлари эса етарли ўтин бўлмайди+.

17Жамики элатлар Эгамиз олдида ҳеч нима эмас,

Эгамиз назарида улар арзимас, бўшлиқдир+.

18Хўш, Худони кимга ўхшатасиз?!

Унга қандай қиёфани бераркансиз?!+

19Ҳунарманд ясаган бутнинг қиёфасиними?!

Ахир, уста бутни олтин билан қоплаган.

Унга кумуш занжирлар ясаб берган.

20Ундай қилишга қурби етмаган эса

Чиримайдиган ёғоч топади.

Моҳир устани ёллаб,

Йиқилиб тушмайдиган бут ясаттиради+.

21Билмайсизми?! Эшитмаганмисиз?!

Бошидан сизга айтилмаганми?!

Дунё пойдеворига қараб ҳам тушуниб етмайсизми?!

22Худо осмон гумбази узра ўтиради,

Замин аҳли чигиртка кабидир.

Худо осмонни парда каби ёйган,

Одамзод макон қилсин дея, чодир каби қурган+.

23Шаҳзодаларни У пастга уради,

Замин ҳукмдорларини йўққа чиқаради+.

24Эвоҳ, улар экилиши биланоқ қуриб қолади.

Ерга ўтқазилиши биланоқ сўлиб қолади.

Илдиз отиши биланоқ қуриб қолади.

Ҳа, Эгамизнинг нафаси уларни қуритади.

Бўрон уларни сомондай учириб кетади.

25“Мени кимга қиёслайсиз?

Ким Менга тенг кела олар?”

— деб айтади Муқаддас Худо.

26Кўзларингизни осмонга тикинг, қаранг:

Ахир, буларни ким яратган?

Худо осмонга юлдузларни териб қўйган–ку!

Унинг Ўзи ҳар бирига ном берган–ку!

Ўзининг буюк кучи, улуғ қудрати билан

Ҳар бирини ўз жойига чиқармай қўймайди+.

27Эй Ёқуб насли, нима учун сен:

“Бошимга тушганни Эгамиз кўрмайди”, дейсан?

Эй Исроил халқи, нима учун сен:

“Машаққатларимни Худойим унутган”, деб айтасан+?

28Наҳотки билмайсан? Наҳотки эшитмагансан?

Эгамизнинг Ўзи абадий Худо–ку!

Бутун оламни У яратган–ку!

У чарчамайди, ҳолдан тоймайди,

Унинг донолигини билиб бўлмайди+.

29У толиққанга куч беради,

Заифнинг кучига куч қўшади+.

30Ҳатто ёшлар чарчайди, ҳолдан тояди,

Йигитлар қоқилиб, йиқилади.

31Эгамиздан умид қилганлар эса

Янгидан куч олади,

Бургут сингари парвоз қилади.

Улар югуриб, чарчамайди,

Юриб ҳам ҳеч толиқмайди+.

41–БОБ

Худонинг Исроил халқига берган ваъдаси

41^1Эгам айтар: “Менинг олдимда сукут сақланг,

Эй денгиз ортидаги юртлар!

Халқларнинг кучи қайта тиклансин.

Улар яқинроқ келиб, гапирсинлар.

Ҳукм қилишга бирга йиғилайлик+.

2Ким шарқдан ғолиб шоҳни[*] чақирди?!

Ким уни Ўз хизматига чақирди?!

Ким унга элатларни бўйсундиради?!

Ким шоҳларни оёғи остида эзади?!

Ғолиб шоҳ ўз қиличи билан

Уларни чопиб ташлайди,

Ёйи билан уларни сомондай учиради+.

3Уларни таъқиб қилади,

Оёқ босмаган йўлдан юради,

Ўша жойлардан эсон–омон ўтади.

4Бу воқеалар ортида турган ким?!

Бошидан авлодларни дунёга келтирган ким?!

Мен эмасми?!

Азалдан Мен сизнинг Эгангизман,

Охиргача ҳам Эгангиз бўламан+.

5Денгиз ортидаги юртлар

Буни кўриб, қўрқади.

Ер юзининг тўрт бурчидан титраб,

Улар яқинлашиб келади.

6«Қўрқмагин», дея ҳамма

Бир–бирига далда беради.

7Мана, ҳунарманд одам

Тилла устасига далда беради.

Мисгар: «Ҳа, яхши чиқди», деб

Темирчига далда беради.

Йиқилиб тушмасин деб, бутни михлаб қўяди+.

8Аммо сен–чи, эй қулим Исроил,
Эй Ўзим танлаган Ёқуб насли,
Дўстим Иброҳимнинг авлоди!+
9Сени ернинг тўрт бурчидан олиб келдим,
Ернинг олис бурчакларидан чақирдим.
Айтдимки: «Сен Менинг қулимсан,
Сени танладим, рад этмадим.»
10Қўрқма, Мен сен билан биргаман,
Ваҳимага тушма, Мен сенинг Худойингман.
Сенга куч бераман, Ўзим ёрдамга келаман,
Ғолиб ўнг қўлим билан сени қўллайман.
11Ҳа, сенга қарши бўлганларнинг ҳаммаси
Шармандаю шармисор бўлиб қолади,
Душманларинг йўқ бўлади, нобуд бўлади.

12Уруш қиладиганларни излаб ҳам топа олмайсан,

Сен билан жанг қилганлар тамомила тугаб битади.

13Мен Ўзим, Эганг Худо, ўнг қўлингни кучайтираман,

Сенга: «Қўрқма, Ўзим ёрдамга келаман» деган Менман.”

14Эгамиз шундай айтмоқда:

“Қўрқма, эй Исроил халқи, Ёқуб насли!

Сен кичкина бир чувалчангдайсан.

Аммо Ўзим сенга ёрдам бераман.

Мен, Исроил халқининг Муқаддас Худоси,

Сенинг қутқарувчингман+.

15Сендан буғдой янчадиган хўптир[*] ясайман,

Янги, ўткир, тишли хўптир қиламан,

Сен тоғларни янчасан, эзасан,

Тепаликларни[*] сомон қиласан.

16Сен уларни совуриб ташлайсан,

Уларни шамол учириб кетади.

Бўрон уларни тўзғитади,

Сен эса Мен — Эганг туфайли севинч топасан,

Исроил халқининг Муқаддас Худоси ила мақтанасан.

17Қашшоқлару муҳтожлар сув излар,

Аммо сув йўқ.

Оғизлари чанқоқдан қуриб кетган.

Мен, Эгангиз, уларга жавоб бераман,

Мен, Исроил халқининг Худоси, уларни тарк этмайман.

18Яланғоч тепаликлардан дарёлар ўтказаман,
Водийлар ўртасида булоқлар очаман.
Саҳроларни сув тўла ҳовузларга айлантираман,
Қақраган ерда булоқлар очаман+.
19Чўлда садр, акас, зайтун дарахтларини,
Ҳамда мирта буталарини[*] ўстираман,

Саҳрода сарв, арча, қарағай дарахтларини ўстираман+.

20Мана, ҳамма кўриб билсин,
Буларни Мен, Эгангиз,
Ўз қўлим билан қилганимни улар тушунсин.
Мен, Исроил халқининг Муқаддас Худоси,
Буларни яратганимни улар англаб етсин.”

Бутлар фойдасиздир

21Ёқуб наслининг Шоҳи — Эгамиз, шундай дейди:

“Даъволарингизни айтинг,

Исботингизни келтиринг.

22Қани, бутларингизни олиб келинг,

Келажакда нима бўлишини

Бутларингиз айтиб берсин.

Ўтмишда бўлганларни тушунтирсин–чи!

Ўшалар ҳақида ўйлаб кўрайлик.

Охири нима бўлишини билайлик.

Ҳа, бўладиганларни бизга айтсин.

23Эй бутлар! Келажакни бизга билдиринг,

Шунда худо эканлигингизни биламиз.

Бирон яхшилик ёки ёмонлик қилиб кўринг–чи,

Кўриб, биргаликда ваҳимага тушайлик.

24Ахир, сизлар ҳеч нима эмассиз,

Ишларингиз эса ундан ҳам баттар.

Сизни танлаганнинг ўзи жирканчдир+.

25Мен шимолдан бир етакчи[*] чақирдим.

Ана, у келади.

Шарқдан келиб, Менинг номимга шуҳрат келтиради.

Ҳукмдорларни у тупроқдай оёқ ости қилади,

Кулолнинг лойидай қилиб тепкилайди+.

26Ким буни олдиндан айтибдики, биз билибмиз?!

Ким буни илгари билдирибдики, «У ҳақ эди», деб айтсак?!

Бутлар бу ҳақда гапирмади, хабар бермади,

Ҳеч ким уларнинг овозини эшитмади+.

27Мен, Эгангиз, биринчи бўлиб бу хушхабарни Қуддусга етказдим,

Сионга элчи жўнатиб, шундай деб айтишни буюрдим:

Халқинг келяпти! Улар уйларига қайтиб келишяпти!+

28Мен бутларга қарадим,

Лекин улар Менга ҳеч нарса айтмади.

Саволимга улар жавоб бермади.

29Қаранг, бутларнинг ҳаммаси сохта,

Қилган ишлари ҳеч нима эмас,

Ҳамма бутлар шамолдай беҳуда.”

42–БОБ

Эгамиз танлаган қул

42^1Эгам айтар: “Мана Менинг қулим,

Ўзим уни қўллаб–қувватлайман.

Мен Ўзим уни танлаганман.

Ундан жуда мамнунман.

Мен унга Ўз Руҳимни бердим,

У элатларга адолат келтиради+.

2У бақирмайди, қаттиқ гапирмайди,

Кўчаларда овозини баланд кўтармайди.

3Эзилган қамишни синдирмайди,

Тутаётган пиликни ўчирмайди,

Содиқ бўлиб, адолат келтиради.

4Ер юзида адолат ўрнатмагунча

У ҳолдан тоймайди,

Унинг жасорати сўнмайди.

Денгиз ортидаги юртлар

Унинг йўл–йўриқларини кутади.”

5Худо, бизнинг Эгамиз шундай айтмоқда:
“Мен осмонни яратиб, уни ёйганман[*],
Ерни яратиб, уни тўлдирганман,
Ер юзидаги инсонларга жон ато қилганман,
Жамики одамзодга ҳаёт берганман+.

6Мен, Эганг, нажот олиб келиш учун сени чақирдим.

Мен сенинг қўлингни кучайтираман,
Ўзим сени ҳимоя қиламан.
Халқим билан тузган аҳдимни
Сен орқали амалга ошираман,
Жамики элатларга сен орқали нур сочаман+.
7Сен кўрларнинг кўзларини очасан,
Маҳбусларни зиндондан озод қиласан,
Зулматда ўтирганларни қутқарасан+.
8Мен Эгангизман!
Менинг номим шудир!
Мен шуҳратимни бировга бермайман,
Ўзимга муносиб бўлган ҳамду санони
Бутлар билан баҳам кўрмайман+.
9Мен сизларга келажакдаги воқеаларни
Юз бермасдан олдин айтяпман.
Олдин аён қилганларимга қаранг,
Ана, ўшалар бажо бўлди–ку!”

Ҳамду сано мадҳияси

10Эгамизга янги бир қўшиқ айтинг!
Ер юзининг ҳар бир четидан
Эгамизни тараннум этинг!
Эй кемаларда сузиб келадиганлар,
Денгиздаги барча жонзотлар,
Эгамизга қўшиқ айтинг!
Эй денгиз ортидаги юртлару
Бу юртларни тўлдирганлар,
Эгамизга қўшиқ айтинг!+
11Саҳролар, у ердаги шаҳарлар хитоб қилсин,
Кедар[*] қишлоқларининг аҳли шод бўлсин!
Села[*] аҳли шодликдан куйласин,
Тоғ чўққиларидан ҳайқирсин!+
12Улар Эгамизни улуғласин,
Денгиз ортидаги юртларда ҳам
Унга ҳамду санолар айтсин!
13Эгамиз баҳодир йигитдай олға босади,
У ғайратли жангчидай келади, хитоб қилади.

Ҳайқириб, душманларидан устунлигини кўрсатади+.

Худонинг мададкор сўзи

14Эгам айтар: “Узоқ вақт сукут сақладим,
Жим турдим, Ўзимни тутдим.
Энди эса туғаётган аёлдай
Оғир нафас оламан, фарёд қиламан+.
15Тоғу тепаликларни вайрон қиламан,
Жамики ўт–ўланни қуритаман,
Ирмоқларни қуруқ ерга[*] айлантираман,
Ҳатто ботқоқликларни қуритаман+.

16Кўзи ожизларни билмаган йўлларидан бошлаб бораман,

Уларни нотаниш сўқмоқлардан олиб бораман.

Кўзларидаги зулматни нурга айлантираман,

Ўнқир–чўнқир йўлларни текислайман.

Мана шу айтганларимни қиламан,

Уларни тарк этмайман+.

17Бутларга ишонганлар уятга қолади.

Ҳа, бутларни «худоларимиз» дейдиганлар

Шармандаю шармисор бўлади+.

Ношуд Исроил халқи

18Эшитинг, эй карлар,

Қаранг, кўриб қўйинг, эй кўрлар!+

19Менинг қулимдай кўр бўлган борми?!

Мен юборган хабарчидай кар бўлган борми?!

Мен танлаганларимдай кўр бўлган борми?!

Мен, Эгангизнинг қулидай кўр бўлган борми?!+

20Эй халқим! Кўп нарсаларни кўрасиз–у, эътибор бермайсиз,

Қулоқларингиз очиғу эшитмайсиз.”+

21Ўз адолати ҳақи,

Эгамиз Ўз қонунларини

Улуғ ва шарафли қилмоқни истади[*].

22Аммо бу халқ талон–тарож қилинган[*],

Ҳаммаси зиндонда тутқун, қамоққа ташланган.

Улар қўлга тушди, қутқарадигани йўқ.

Улар ўлжа бўлди, “Қайтариб бер” дейдигани йўқ+.

23Қайси бирингиз буларни эшитасиз,

Эътибор бериб, ўтмишга қулоқ соласиз?!

24Ёқуб наслини ўлжа қилиб қўйган ким?

Исроил халқини талончиларга берган–чи?

Эгамиз эмасми?!

Ахир, биз Унга қарши гуноҳ қилдик–ку!

Унинг йўлидан юришни истамадик,

Унинг йўл–йўриқларига қулоқ солмадик.

25Шу боис Эгамиз қақшатқич ғазабини,

Шафқатсиз урушни бошингизга келтирди.

Аланга сизни ўраб олса ҳам тушунмадингиз,

Сизларни куйдирса ҳам, англаб етмадингиз+.

43–БОБ

Исроил халқининг қутқарувчиси Эгамиздир

43^1Энди, эй Ёқуб насли, сени яратган Эгамиз гапирмоқда!

Эй Исроил халқи, сени барпо қилган
Эгамиз шундай айтмоқда:
“Мен сени қутқардим,
Сенинг исмингни айтиб чақирдим,
Сен Меникисан, қўрқма!+
2Сувлардан ўтганингда
Мен сен билан бирга бўламан.
Дарёлардан ўтганингда
Сувлар сени кўммайди.
Оловдан ўтганингда
Аланга сени ёндирмайди,
Олов тафти сени куйдирмайди+.
3Ҳа, Мен Эганг Худодирман,

Исроил халқининг Муқаддас Худоси — қутқарувчингман.

Сен учун тўлов қилиб Мисрни бердим,

Ҳабашистон[*], Саво[*] юртларини сенинг ўрнингга бердим+.

4Кўз олдимда азизсан, қадрлисан,

Мен сени севаман.

Шу боис сенинг эвазингга одамни,

Жонинг эвазига халқларни бераман.

5Қўрқма, Мен сен билан биргаман,

Наслингни шарқдан олиб келаман,

Сизларни ғарбдан йиғиб келаман+.

6Шимолга: «Уларни бер», дейман.

Жанубга: «Уларни ушлаб қолма», деб айтаман.

Ўғилларим узоқлардан,

Қизларим ернинг четларидан келсин.

7Менга тегишли бўлганларни

Ўз шуҳратим ҳақи яратдим,

Ўзим ижод қилиб, уларни бино қилдим.”

8Эгамиз шундай демоқда:

“Халқимни йиғинглар.

Кўзи бор, аммо кўр бўлган,

Қулоғи бор, аммо кар бўлган халқимни тўпланглар+.

9Жамики элатлар бирга йиғилсин.

Қани, халқлар келиб қўшилсин.

Уларнинг орасидан ким буни айтиб беради?!

Ўтиб кетган нарсаларни ким бизга билдиради?!

Гувоҳларини чақириб, ҳақлигини исботласин,

Бошқалар эшитиб: «Бу тўғри», деб айтсин.”+

10Эгамиз шундай айтмоқда:

“Сизлар Менинг шоҳидимсизлар,

Сизлар Менинг қулимсизлар.

Мени билсин, Менга ишонсин, деб

Танҳо Худо Мен эканлигимни билсин, деб

Сизларни танладим.

Мендан олдин бирон худо бўлмаган,

Мендан кейин ҳам бўлмайди+.

11Мен Эгангизман!

Ёлғиз Мен Эгангизман,

Мендан бошқа қутқарувчи йўқ+.

12Мен Ўзим айтдим, қутқардим, билдирдим,

Орангизда бошқа бирон худо йўқ.”

Эгамизнинг каломи шудир:

“Мен Худоман, сизлар Менинг шоҳидларимсиз.

13Ҳа, азалдан буён Мен Ўшаман,

Ҳеч ким Менинг қўлимдан қутула олмайди.

Мен қилганимни ким бекор қила олади?!”+

Эгамиз Исроилни Бобилликлардан қутқаради

14Исроил халқининг Муқаддас Худоси, қутқарувчингиз —

Эгамиз шундай демоқда:
“Сизларни деб Бобил устига лашкар юбораман,
Ўзлари фахрланган кемаларда
Бобилликлар[*] қочишга мажбур бўладилар.
15Мен Муқаддас Худойингиз — Эгангизман,

Исроил халқининг Яратувчиси — Шоҳингиз Менман.”

16Эгамиз шундай демоқда:

“Мен денгизни бўлиб, йўл очдим,

Баҳайбат сувлар ичра сўқмоқ қилдим[*]+.

17Жанг араваларию отларни,

Лашкару жангчиларни олиб чиқдим.

Ана улар ётибдилар, турмайдилар.

Пиликдай милтираб, ўчиб қолганлар.

18Ўтмишдагиларни ёдга олманг,

Қадимгиларни ўйлайверманг.

19Мана, Мен янги бир иш қиляпман.

Шу пайтнинг ўзидаёқ содир бўляпти! Кўрмаяпсизми?!

Мен саҳрода йўллар очаман,

Ҳа, чўлда дарёлар яратаман+.

20Ҳатто ёввойи ҳайвонлар Мени улуғлайди,

Чиябўри, туяқушлар ҳам Мени шарафлайди.

Зотан, танлаган халқимга сув берай дея,

Саҳрога сувлар юбордим,

Чўлда дарёлар яратдим+.

21Бу халқни Ўзим учун яратганман.

Улар Менга ҳамду сано айтсинлар.

Исроил халқининг гуноҳлари

22Сен эса, эй Ёқуб насли, Менга сажда қилмадинг!

Эй Исроил халқи, сен Мендан безор бўлдинг!+

23Сен Менга қўйларингни атамадинг,

Уларни куйдириладиган қурбонлик қилмадинг.

Мени улуғлаш учун қурбонликлар келтирмадинг.

Мен назр–қурбонликларни сендан

Меъёридан кўп талаб қилмадим–ку!

Хушбўй тутатқиларни сендан

Ортиғи билан сўрамадим–ку!

24Сен Менга хушбўй қамиш сотиб олмадинг.

Қурбонликлар ёғини келтирмадинг,

Мени рози қилмадинг.

Эвоҳ, гуноҳларинг билан Менга юк бўлдинг,

Айбларинг билан Мени чарчатдинг+.

25Ўзимнинг ҳақи–ҳурматим

Айбларингни кечирадиган Менман.

Гуноҳларингни ёдга олмайман+.

26Қани, бирга даъволашайлик.

Гапир! Айбсизлигингни исботла–чи!

Ёдимга сол–чи!+

27Ахир, энг катта бобонг[*] гуноҳ қилганди.

Пайғамбару руҳонийларинг Менга қарши чиққанди+.

28Шу боис муқаддас масканнинг

Бошлиқларини ҳаром қиламан.

Ҳа, Ёқуб наслини ҳалокатга,

Исроил наслини ҳақоратга ҳукм этаман.”

44–БОБ

Худо Исроил халқини марҳаматлайди

44^1Эгам айтар: “Энди эшит, эй қулим Исроил!

Эй Ёқуб насли! Мен сени танлаганман+.

2Мен, Эганг, сени яратганман, онанг қорнида сенга шакл берганман.

Сенинг мададкоринг, Мен, шундай айтмоқдаман:

«Қўрқма, эй азиз Исроил![*]

Эй Ёқуб насли, Мен сени танлаганман.

3Чанқоқ ерга Мен сув бераман,

Қақраган тупроқда ирмоқлар оқизаман.

Наслингга Руҳимни бераман,

Зурриётинг устига Ўз баракамни ёғдираман+.

4Улар оқар сув бўйидаги тол дарахти каби,

Майсалар орасидан ўсиб чиқади.

5Бири: ‘Мен Эгамникиман’, деб айтади,

Бошқаси Исроил халқига[*] қўшилай деб келади.

Яна бири қўлига ‘Эгамники’ деб ёзади–да,

Исроил халқининг бириман, деб айтади.»”

Бутпарастлар аҳмоқдир

6Исроил халқининг Шоҳи, уларнинг қутқарувчиси,

Сарвари Олам — Эгамиз шундай айтмоқда:

“Биринчию охирги Мен Ўзимман,

Мендан бошқа Худо йўқ!+

7Ким Менга ўхшайди? Қани, гапирсин–чи!

Қадимий халқни яратганимдан бери

Нима бўлганларини бошдан айтиб берсин!

Келажакда нима бўлишини билдирсин.

8Ваҳимага тушманг, қўрқманг!

Мен сизларга нима бўлишини

Олдиндан эълон қилдим–ку!

Сизлар Менинг гувоҳларимсиз!

Мендан бошқа Худо борми?!

Йўқ, бошқа Қоя йўқ.

Мен бошқа ҳеч бирини билмайман!+

9Бут ясайдиганларнинг ҳаммаси ҳеч нарсадайдир. Хуш кўрган бутлари ҳеч фойда келтирмайди. Ўша бутларнинг гувоҳлари кўр, жоҳилдир. Шунинг учун улар шарманда бўлиб қолади!+
10Ахир, ким фойдасиз худоларнинг тасвирларини ясайди?!+
11Ҳали ўша бутпараст дўстларнинг ҳаммаси шарманда бўлади. Бут тайёрловчиларга қаранг. Улар ҳам оддий одамлар–ку! Қани, ҳаммаси тўплансин! Улар қўрқувга тушиб, биргаликда шармандаю шармисор бўлади+.

12Бут ясайдиган темирчи асбобини олади. Буюмни кўмир чўғи устида қиздиради. Болғаси билан уни ясайди. Қўлининг кучи билан ишлайди. Қорни очиб, ҳолдан тояди. Ташналикдан силласи қурийди. 13Дурадгор ип билан ёғочни ўлчайди. Хоҳлаган шаклини чизиб олиб, ранда билан ишлов беради. Уни инсон шаклида ясайди. Унга инсон чиройини беради–да, саждагоҳга ўрнатади. 14Ўрмонда сарв, эман дарахтларини танлайди. У ўзи учун садр дарахтларидан кесиб олади. Ёки қарағай дарахтини ўтқазади. Ёмғир эса ўша дарахтни ўстиради. 15Кейин булар одамга ўтин бўлади. Одам ёғочнинг баъзиларини олиб исинади. Баъзиларини эса ёқиб, нон ёпади. Яна ўзига худо ҳам ясаб, унга сажда қилади. Бут ясаб, унга мук тушиб, таъзим қилади! 16У ўтинларнинг ярмини ёқади. Оловда гўшт пишириб, қорнини тўйдиради. Исиниб бўлгач: «Оҳ, оҳ, исиниб олдим, оловнинг тафтидан жоним ором оляпти», дейди. 17Ёғочнинг қолганидан эса худосини, ўзининг бутини ясайди. «Мени ўзинг қутқар, ахир, сен менинг худойимсан!» деб бутга ибодат қилади, мук тушиб сажда этади.

18Улар ҳеч нарсани билмайдилар, тушунмайдилар. Кўзларию юракларида тўсиқ бор, улар кўрмайди, тушунмайди+. 19Бирортаси ҳам ўйлаб кўрмайди. «Ўтиннинг бир қисмини ёқдим. Оловида нон ёпдим, гўшт пишириб едим. Энди қолганидан жирканч нарса ясайманми?! Ёғоч ғўласига таъзим қиламанми?!» деб айтишга ақл–идрок йўқ. 20Эҳ, кул ейдиганлар! Алданган қалби уни адаштиради. У ўз жонини қутқара олмайди. «Қўлимдаги шу нарса сохта–ку!» деб ўзига айтмайди+.

21Эй Ёқуб насли! Эй Исроил халқи!
Буларни ёдда тут!
Сизлар Менинг қулимсиз.
Мен сизларни яратдим,
Ҳа, сизлар Менинг қулимсиз!
Эй Исроил, Мен сизларни унутмайман!+
22Гуноҳларингизни булутдай ҳайдадим,
Айбларингизни тумандай тарқатдим,
Сизларни қутқарганман,
Менга қайтинг.”+

Қуддус қайта тикланади

23Эй самолар, шодликдан ҳайқиринг!

Мана, Эгамиз ажойиб бир иш қилди!

Ҳайқиринг, эй заминнинг тубсиз жойлари!

Шодликдан ҳайқиринг, эй тоғлар,

Эй ўрмон, ўрмондаги ҳар бир дарахт!

Ҳа, Эгамиз Ёқуб наслини қутқариб, Ўзига олди.

У Исроил халқи орасида улуғланмоқда+.

24Қутқарувчингиз, онангиз қорнида сизга шакл берган

Эгамиз шундай айтмоқда:
“Ҳаммасини яратган Мен Эгангизман,
Ёлғиз Ўзим самоларни ёйганман![*]
Бир Ўзим заминни яратганман!+

25Фолбинларнинг аломатларини беҳудага чиқараман,

Башоратгўйларни лақиллатаман,

Донишмандларга зарба бериб,

Билган нарсаларини нодонликка чиқараман+.

26Ўз қулимнинг башоратини ижро этаман,

Элчиларимнинг айтганларини қиламан.

Мен Қуддус ҳақида:

«Бу ерда яна инсон яшайди», деб айтмоқдаман.

Яҳудо шаҳарлари ҳақида:

«Улар қайтадан қурилади,

Вайроналарини тиклайман», деб айтмоқдаман+.

27Чуқур сувларга шундай дейман:

«Қуриб бит! Дарёларингни қуритаман.»+

28Шоҳ Куруш[*] ҳақида шундай дейман:

«У Менинг чўпоним.

Менинг барча хоҳишимни у бажаради.»

Куруш шундай дейди:

«Қуддус қайта қурилсин,

Маъбад яна тиклансин.»”+

45–БОБ

Шоҳ Куруш — Эгамизнинг танлагани

45^1Эгам айтар: “Мен шоҳ Курушни[*] ўнг қўлидан тутиб турибман.

Халқларни унга итоат эттирай дея,

Шоҳларни қуролсизлантираман.

Унинг олдида эшиклар очиқ туради,

Дарвозалар ёпилмайди.”

Эгамиз Ўзининг танлагани — Курушга шундай айтмоқда:+

2“Мен Ўзим Сенинг олдингда бораман,
Тоғларни[*] текисликка айлантираман,
Бронза эшикларни парчалайман,
Темир тамбаларни синдираман+.
3Мен Эганг эканлигимни билиб олгин,
Сенинг исмингни айтиб чақираётган Мен

Исроил халқининг Худоси эканлигимни англагин деб,

Яшириб қўйилган бойликларни,
Зулматдаги хазинани сенга бераман+.
4Қулим Ёқуб ҳақи,
Ўзим танлаган Исроил ҳақи,
Сенинг исмингни айтиб чақирдим.
Сенга ном ато қилдим,
Аммо сен Мени билмайсан+.
5Мен Эгангман, бошқаси йўқ,
Мендан ўзга худо йўқ!
Сенга мадад бераман,
Аммо Мени билмайсан+.
6Мендан бошқаси йўқлигини
Шарқу ғарбда ҳамма билсин, дедим.
Мен Эгангман, бошқаси йўқ!+
7Мен ёруғлик яратаман, зулмат бино қиламан,
Фаровонлик юбораман, кулфат ёғдираман.
Мен Эгангман!
Буларнинг ҳаммасини Мен қиламан!+

8Эй самолар, юқоридан солиҳлик ёғдиринг,

Ҳа, солиҳлик булутлардан қуйилсин.

Ердан нажот униб чиқсин,

Солиҳлик билан бирга яшнасин.

Мен Эгангизман! Мен уни яратганман.”

9Ҳолингизга вой!

Эй Яратувчи билан баҳслашадиганлар!

Тупроқдан ясалган кўзаю хумлар!

Ахир, лой кулолга: “Нима қиляпсан?” дейдими?!

“Қўлингдан иш келмас экан!” деб айтадими?!+

10Туғилмаган ҳомила отасига:

“Нима туғдиряпсиз ўзи?” деб айтадими?!

Онасига: “Нимага мени туғяпсиз ўзи?” дейдими?!

Сизларнинг ҳолингизга вой!

11Исроил халқининг Муқаддас Худоси,

Унинг Яратувчиси — Эгамиз шундай айтмоқда:

“Хўш, энди Ўз фарзандларимнинг

Тақдири ҳақида Мени сўроққа тутасизми?!

Ўз қўлларим ижоди тўғрисида

Менга кўрсатмалар берасизми?!

12Заминни барпо қилган,

Ер юзида инсонни яратган Менман.

Мен Ўз қўлим билан осмонни ёйдим,

Барча самовий жисмларга Мен буйруқ бердим+.

13Мен Ўзим Курушни қўзғатиб,

Унга ғалаба бераман.

Унинг барча йўлларини текислайман.

У Менинг шаҳримни қуради.

Пораю мукофот олмасдан

Менинг асирларимни қўйиб юборади.”

Сарвари Олам шундай деди+.

Эгамиз танҳо Худо ва нажоткордир

14Эгамиз айтмоқда: “Мисрнинг бойликлари,

Ҳабашистоннинг[*] хазиналари сеники бўлади!

Саво юртининг[*] баланд бўйли одамлари сенга келади.

Улар сенга эргашади.

Занжирбанд бўлиб, сенга таъзим қилади.

Ёлвориб: «Ҳа, Худо сизнинг орангизда!

Ундан бошқа Худо йўқ!» дейди.”+

15Эй Исроил халқининг Худоси — қутқарувчи!

Ҳақиқатан ҳам, Сен Ўзини яширадиган Худосан.

16Бут ясайдиганлар биргаликда уятга қолди.

Ҳаммаси шармандаю шармисор бўлди+.

17Исроилни эса Эгамиз қутқарди,

То абад нажот берди!

Эй Исроил халқи, сизлар шарманда бўлмайсиз,

То абад уятга қолмайсиз!+

18Эгамиз Самоларни яратган,

У Худодир!

У ерни барпо қилган, мустаҳкамлаган.

Ерни бўш қилиб эмас,

Яшашга лойиқ қилиб яратган.

У шундай деб айтмоқда:

“Мен Эгангизман, бошқаси йўқ.

19Мен сизларга яширин жойда,

Зимзиё юртда гапирмадим.

Мен Ёқуб наслига: «Бўш жойлардан

Мени қидиринг!» деб айтмадим.

Мен Эгангизман.

Ҳақиқатни айтаман,

Тўғрисини эълон қиламан+.

20Эй халқларнинг омон қолганлари,

Йиғилинглар, яқинлашиб, бирга келинглар!

Ёғоч бутларини олиб юрадиганлар,

Қутқармайдиган худога ибодат қиладиганлар

Ҳеч нарсани англаб етмайдилар+.

21Гапиринг, исбот келтиринг.

Ўзаро маслаҳатлашинг.

Бу тўғрида ким қадимдан хабар берди?

Азалдан ким айтиб берган эди?

Мен Эгангиз эмасми?!

Мендан бошқа Худо йўқ!

Мен одил Худоман, қутқарувчиман!

Мендан бошқаси йўқ+.

22Менга юз буринг, нажот топасиз,

Эй заминнинг барча четлари!

Ҳа, Мен Худоман, бошқаси йўқ.

23Ўзим ҳақим онт ичдим[*],

Оғзимдан тўғри сўз чиқди, беҳуда кетмас:

Менинг олдимда ҳар бир одам тиз чўкади,

Ҳар бир тил Менга садоқат қасамини ичади+.

24Мен ҳақимда: «Фақатгина Эгамизда адолат, қудрат бор», деб айтадилар.

Мендан ғазабланганларнинг ҳаммаси

Менга келадилар, улар уялиб қоладилар.

25Аммо бутун Исроил насли

Мен — Эгаси туфайли нажот топади.

Улар мақтовга сазовор бўлади.”

46–БОБ

46^1Эгам айтар: “Худо Бэл тиз чўкди, худо Наво[*] букилди.

Уларнинг бутлари молу ҳайвонга юк бўлди.

Олдин кўтариб юрганларингиз

Энди толиққанга юк бўлди+.

2Улар эгилди, бирга тиз чўкди,

Улар энди юкни қутқара олмайди,

Ўзлари эса асир бўлиб кетади+.

3Эй Ёқуб насли! Менга қулоқ солинг!

Эй Исроил наслининг омон қолганлари!

Эй халқим! Туғилганингдан бери сени онадай кўтариб юрдим,

Ҳа, дунёга келмасингдан олдин Мен таянчинг бўлдим+.

4Кексайгунингча ҳам Мен Ўшаман,

Сочинг оқарганда ҳам сени кўтариб юраман.

Мен сени яратганман, Ўзим сени кўтараман.

Ўзим сени кўтариб, қутқараман+.

5Мени кимга ўхшатасан?!

Кимга тенглаштирасан?!

Мени кимга таққослайсан?!

Нима, Мен ўшалар билан тенг бўлиб қолдимми?!+

6Мана, одамлар ҳамёндан тилла чиқарадилар.

Кумушни тарозиларда тортадилар.

Уста ёллаб, худо ясаттирадилар.

Улар ўша худосига таъзим қиладилар.

Ҳа, унга сажда қиладилар+.

7Ўша худосини опичлаб олиб кетадилар,

Уни жойига ўрнатиб, турғизиб қўядилар.

У жойидан қимирламай тураверади.

Кимдир унга ёлворганда, жавоб бермайди,

Машаққатидан халос қила олмайди+.

8Буни ёдда тутинг, маҳкам бўлинг!

Эй исёнкорлар, буни эсга олиб туринг!

9Азалдан бўлганларни ёдда тутинг!

Ахир, Мен Худоман, бошқаси йўқ!

Мен Худоман, Менга ўхшагани йўқ!

10Охирида нима бўлишини бошидаёқ айтаман.

Содир бўлмаганларни олдиндан билдираман.

«Ниятларим бажо бўлади,

Барча истакларимни ижро этаман», деб айтмоқдаман+.

11Шарқдан йиртқич қушни чақиряпман.

Ҳа, хоҳишимни бажарадиганни

Узоқ юртдан чақиряпман[*].

Мен Ўз айтганимни бажо қиламан!

Ҳа, ўйлаганимни амалга ошираман!+

12Менга қулоқ солинг, эй ўжарлар!

Ғалаба узоқ, деб ўйлаганлар!

13Мана, Мен ғалаба келтираман, у узоқда эмас.

Кечиктирмай нажот бераман.

Ҳа, Қуддусга[*] нажот ато қиламан,

Исроилга Ўз улуғворлигимни бераман.”+

47–БОБ

Гўзал аёлга ўхшаган Бобил ҳукм қилинади

47^1Эгам айтар: “Пастга туш, тупроққа ўтир,
Эй бокира қиз[*] Бобил!
Ерга ўтир, энди тахтинг йўқ,
Эй қиз Бобил![*]
Мана энди сен тўғрингда:
«Нақадар нозик, майиндир», деб айтмаслар+.
2Қани, тегирмон тошини ол, дон янчгин.
Ёпинчиғингни еч, этагингни йиғиштир,
Болдирингни оч, дарёлардан кечиб ўт[*]+.
3Яланғоч жойларинг очилади,
Шармандалигинг кўриниб қолади.
Мен қасос оламан,
Ҳеч кимга шафқат қилмайман.”+

4Қутқарувчимиз Исроил халқининг Муқаддас Худосидир.

Унинг номи Сарвари Оламдир.

5Эгам айтар: “Жим ўтир, қиз Бобил![*] Зулматга жўна!

Энди сени «Юртларнинг маликаси» деб айтмайдилар.

6Мен халқимдан ғазабландим,

Ўз мулкимни ҳаром қилдим.

Уларни сенинг қўлингга бердим.

Сен эса уларга шафқат қилмадинг,

Ҳатто кексаларнинг елкасига ҳам

Ғоят оғир бўйинтуруқ солдинг+.

7Шунда: «Мен то абад оламнинг маликаси бўламан», деб айтдинг.

Аммо буларнинг нима билан тугашини

Ўйлаб кўрмадинг, ақлингга келтирмадинг+.

8Энди бунга қулоқ сол! Эй ҳашаматни севувчи!
Бехатар ўтириб, ўзингча айтасан:
«Мендан бошқа малика йўқ,
Тул қолмасман, фарзанд доғини кўрмасман.»+
9Кўп сеҳр–жодуларингга қарамай,
Кучли афсунларингга қарамай,
Мана шу иккаласи ҳам
Бир кунда бошингга тушади:
Сен ҳамма болаларингдан айриласан,
Тул бўлиб қоласан.

10Ўз ёвузлигингга ишондинг,

«Мени ҳеч ким кўрмайди», дединг.

Донолигинг, билиминг сени йўлдан адаштирди,

Ўзингга: «Мана, мен!

Мендан бошқаси йўқ», дединг.

11Мана, бошингга кулфат тушади,

Уни сеҳр–жоду билан даф қилолмайсан.

Бошингга бахтсизлик ёғилади,

Сен уни қайтара олмайсан.

Ҳалокат сенга бирданига келади,

Бу тушингга ҳам кирмаган+.

12Қани, сеҳр–жодуингни ишга сол,
Кўпроқ афсунгарлик қил,
Ахир, сен ёшлигингдан
Бундай ишларга одатлангансан.
Балки бирон нарсага эришарсан,
Балки биронтасини қўрқитарсан.
13Олган маслаҳатларинг кўплигидан
Сен чарчаб қолдинг.

Қани, энди ўша мунажжимларинг, таъбирчиларинг?

Ҳар янги ой чиққанда тақдирингдан башорат қиладиганлар қани?

Улар келсин–чи!

Энди ўшалар сени қутқарсин.

14Ана, ҳаммалари сомонга ўхшаб қолди–ку!

Олов уларни ямламай ютади!

Жонларини оловдан қутқаролмайди.

Исиниш учун кўмирлари бўлмайди.

Тафтидан баҳра олиш учун гулхани бўлмайди[*]+.

15Ёшлигингдан сен билан олди–берди қилган ҳар бир одам,

Сен билан бирга ишлаганларнинг ҳаммаси шундай бўлиб қолади.

Улар ўз йўлига қараб кетади!

Сени қутқарадиган бирор кимса бўлмайди.”

48–БОБ

Худонинг исёнкор халқи

48^1Эшитинг буни! Эй Ёқуб насли!

Эй Исроил номи билан аталадиганлар,

Яҳудо уруғидан чиққанлар!

Сизлар Эгамизнинг номи билан қасам ичасизлар,

Исроил халқининг Худосини тилга оласизлар,

Аммо ҳақиқат ва солиҳлик билан эмас+.

2Ҳа, сизлар ўзингизни муқаддас шаҳар[*] номи ила атадингиз,

Исроил халқининг Худосига таяндингиз,

Ахир, Унинг номи Сарвари Оламдир.

3Эгамиз сизларга шундай деди:
“Бўлиб ўтганларни олдиндан Мен айтдим,
Оғзимдан чиқиши билан буларни билдирдим,

Бирданига ҳаракат қилдим ва улар содир бўлди+.

4Ахир, қайсарлигингни Мен биламан–ку!
Бўйнинг темирдай, пешананг бронзадай қаттиқ!+
5«Буларни менинг санамим қилди,
Қуйма, ўйма бутларим амр қилди», деб
Айтмагин, дея Мен олдиндан айтдим,

Бажо бўлмасдан олдин, бўлиб ўтганларни билдирдим+.

6Буларнинг ҳаммасини эшитдинг,

Наҳотки энди эътироф этмасанг?!

Ҳозирдан бошлаб янгиларини,

Ўзинг билмаган яширин нарсаларни

Сенга эшиттирдим+.

7Булар ҳозир яратилди, қадимда эмас,

Бу тўғрида сен илгари эшитмагансан.

Йўқ! Сен: «Мен буларни биламан–ку!»

— деб айта олмайсан.

8Ҳа, эшитмагансан, билмайсан ҳам,

Ҳатто азалдан ҳам қулоқларинг очилмаганди.

Мен биламан–ку хиёнаткор эканлигингни,

Туғилганингданоқ сен исёнкор деб аталгансан.

9Ўзимнинг исмим ҳақи ғазабимни босяпман,

Шарафим ҳақи Ўзимни тутяпман,

Бўлмаса, сени йўқ қилган бўлардим.

10Мана, Мен сени покладим,

Аммо кумушдай қилиб эмас.

Сени кулфат ўчоғида синадим+.

11Ўз ҳақим, ҳа, Ўз ҳақим учун шундай қиламан!

Ахир, нимага Мен бадном бўлишим керак?!

Шуҳратимни бировга бериб қўймайман+.

Исроил Бобил зулмидан халос бўлади

12Менга қулоқ тут, эй Ёқуб насли!

Ўзим чақирган Исроил халқи, эшит!

Мен Ўшаман!

Боши ҳам, охири ҳам Мен Ўзимман+.

13Ҳа, Менинг қўлим заминнинг пойдеворини[*] қўйган,

Самоларни ёйган Менинг қўлимдир.

Мен уларни чақирганимда

Улар биргаликда туради+.

14Ҳаммангиз тўпланиб, эшитинг!

Бутларнинг қайсиси буларни билдирди?!

Курушни[*] Мен, Эгангиз, яхши кўраман.

У Бобилда Менинг ниятимни бажо келтиради.

Менинг қўлим Бобилликларга[*] қарши бўлади+.

15Мен айтдим! Ҳа, Мен Ўзим айтдим!

Уни Мен чақирганман!

Уни Мен олиб келдим,

У ғалабага эришади+.

16Менга яқинлашинг! Бунга қулоқ солинг!

Азалдан ҳеч нарсани яширмай айтдим,

Бошиданоқ Мен ўша ердаман.”

Мана энди Эгамиз Раббий мени

Ҳамда Ўз Руҳини юбормоқда[*]+.

17Қутқарувчингиз, Исроил халқининг Муқаддас Худоси —

Эгамиз шундай айтмоқда:

“Мен Эгангиз Худоман!

Яхши бўлинг деб, сизларга йўл–йўриқ кўрсатаман,

Юрадиган йўлларингиздан етаклайман.

18Қанийди амрларимга қулоқ солганингизда!

Ўшанда фаровонлигингиз дарёдай бўларди,

Зафарингиз денгиз тўлқинларидай бўларди+.

19Уруғингиз қум каби бўларди,

Наслингиз қум зарраларидай сон–саноқсиз бўларди.

Уларнинг номи ўчиб кетмаган бўларди,

Менинг олдимдан йўқотилмаган бўларди.”+

20Энди Бобилдан чиқиб кетинг,

Бобилликлардан қочинг.

Шодлик ҳайқириқлари ила эълон қилинг!

Дунёнинг тўрт четига бу хабарни етказинг!

“Эгамиз Ўз қуллари, Ёқуб наслини қутқарди”, деб айтинг!+

21Эгамиз уларни саҳродан олиб борганда,

Улар ташналикдан қийналмадилар.

Худо улар учун қоядан сув чиқарди[*].

У қояни ёрди, сувлар пишқириб чиқди+.

22“Ёвузларга омонлик йўқ”, дейди Эгамиз.

49–БОБ

Исроил бошқа халқларга чироқ бўлади

49^1Қулоқ солинг, эй денгиз ортидаги юртлар!

Эътибор беринг, эй узоқдаги халқлар!

Туғилмасимдан олдин Эгам мени чақирди,

Она қорнида бўлганимдаёқ

У исмимни айтиб чақирди+.

2У тилимни ўткир қиличдай қилди,

Қўлининг соясида У мени яширди.

У мени учли ўқдай қилди,

Ўқдонига мени яширди+.

3У менга шундай деди:

“Сен Менинг қулимсан,

Эй Исроил, Мен сен туфайли шуҳрат топаман.”+

4Мен шундай дедим:

“Мен бекорга меҳнат қилдим,

Кучимни беҳуда, бефойда сарф этдим.”

Аммо Эгам мени ҳукм қилади–ку,

Мукофотлаш Худойимнинг қўлидадир.

5Энди Эгам гапирди.

Ёқуб наслини Унга қайтарсин деб,

Исроилни Унинг олдига тўпласин деб,

Онам қорнидаёқ мени Ўз қули қилиб яратди.

Эгамнинг кўзи олдида мен шуҳрат топаман,

Худойим менинг куч–қудратим бўлди.

6У шундай деди:

“Ҳа, сен Ёқуб қабилаларини қайта тиклайсан,

Исроилнинг омон қолганларини

Ўз юртига қайтариб олиб келасан.

Бироқ сени фақат шунинг учунгина қулим қилмадим.

Мен сени бошқа халқларга нур қиламан,

Токи Мен берадиган нажот ернинг четигача етиб борсин.”+

7Исроил халқининг қутқарувчиси,
Уларнинг Муқаддас Худоси —
Эгамиз шундай айтмоқда:
“Эй хору зор бўлган бечора қулим,
Сен халқларнинг[*] нафратига учрагансан,
Ҳукмдорларнинг қулига айлангансан.
Бироқ сенга айтаманки,
Сени кўриб, шоҳлар ўрнидан туради,
Ҳукмдорлар тиз чўкиб таъзим қилади.
Исроил халқининг Муқаддас Худоси —
Содиқ Эгангиз ҳақи–ҳурмати шундай қилади.
Ахир, У сени танлаган–ку!”+

Исроил қайта тикланади

8Эгамиз шундай айтмоқда:
“Мурувват пайти келганда,
Мен сенга жавоб бердим,
Нажот куни келганда,
Мен сенга ёрдам бердим.
Ўзим сени ҳимоя қиламан,
Халқим билан тузган аҳдимни
Сен орқали амалга ошираман.
Токи юрт қайта тиклансин,
Ташландиқ мулклар тақсимлансин+.
9Маҳбусларга: «Чиқинглар!» демоқдаман.

Зулматдагиларга: «Кўрининглар!» деб айтмоқдаман.

Йўл бўйида улар ўтлоқлар топади,
Тап–тақир қирлар уларнинг яйлови бўлади+.
10Улар на очликни, на ташналикни билади,

На гармсел[*], на жазирама қуёшдан азоб чекади.

Меҳр–шафқат кўрсатиб, уларни етаклайман,
Уларни булоқларга бошлаб бораман+.
11Ҳамма тепаликларимни текис йўл қиламан,
Жарликларни тўлдириб, йўллар барпо этаман.
12Мана, улар узоқлардан келади.
Қаранг, улар шимолдан, ғарбдан,
Синим юртидан[*] ҳам келади.”+

13Шодликдан куйланг, эй самолар,
Хурсанд бўл, эй замин!
Қўшиққа жўр бўлинг, эй тоғлар!
Эгамиз халқига тасалли берди,
Эзилган халқига раҳм қилди!+

14Аммо Қуддус[*] шундай деди:
“Эгам мени тарк этди,
Раббим мени унутиб қўйди.”+

15Эгам айтар: “Ахир, аёл киши эмизикли боласини унутадими?!

Ўзи туққан боласига раҳм қилмайдими?!
Агар хотинлар боласини унутсалар ҳам,
Мен сени асло унутмайман!+
16Қара, сенинг номингни кафтимга ёзиб қўйдим,
Эй Қуддус, доимо кўз ўнгимдасан!
17Ҳадемай, фарзандларинг қайтиб келади,
Сени вайрон қилиб, йўқотмоқчи бўлганлар
Сендан чиқиб кетади.
18Бошингни кўтариб, атрофга қара,

Ҳамма фарзандларинг тўпланиб, олдингга келишди.”

Эгамиз шундай демоқда:

“Мен барҳаёт Худо бўлганим ҳақи айтаманки,

Ҳаммаси зебу зийнатдай сени безатиб туради,

Келинчакдай уларни тақинчоқ қилиб тақасан+.

19Ҳа, еринг кимсасиз, ҳувиллаб қолганди,

Юртинг вайронага айланганди.

Энди эса одам кўплигидан тор бўлиб қолади,

Бузғунчилар сендан узоқда юради+.

20Асирликда туғилган фарзандларинг

Ҳали сенга шундай дейди:

«Бу жой бизга торлик қиляпти,

Жой беринг, биз ҳам яшайлик.»+

21Шунда ўзингга ўзинг дейсан:

«Уларни менга ким туғиб берди?

Фарзандсиз эдим, туғмас бўлиб қолгандим.

Сургунда эдим, хор бўлгандим.

Уларни ким менга катта қилиб берди?

Ёлғиз ўзим қолгандим–ку,

Энди улар қаердан келиб қолди?»”

22Эгамиз Раббий шундай айтмоқда:

“Мана, Мен халқларга қўл кўтариб, ишора бераман,

Элатларга байроғимни кўтараман.

Болаларингни улар қўлларида кўтариб келади,

Қизларингни улар опичлаб келади+.

23Шоҳлар сенга хизмат қилиб, боқади,

Маликалар сенга энагалик қилади.

Бошлари ерга теккудай бўлиб,

Улар сенга таъзим қилади,

Оёқларинг чангини ялаб–юлқайди.

Ўшанда Мен Эганг эканлигимни биласан.

Менга умид боғлаган шарманда бўлмайди.”+

24Бирор кимса кучли жангчидан

Ўлжани олиб қўя оладими?!

Наҳотки золимнинг[*] қўлига асир тушган қутула олса?!+

25Эгамиз эса шундай айтмоқда:

“Мана, кучли жангчидан асирлар тортиб олинади,

Золимга ўлжа бўлганлар қутқарилади!
Сенга қарши чиққанларга Мен қарши чиқаман,
Сенинг болаларингни Мен Ўзим қутқараман!+

26Сенга зулм қилганларга ўз танасини едираман,

Улар шароб ичгандай бўлиб, ўз қонидан маст бўлади.

Шунда жамики одамзод

Мен, Эганг, нажоткоринг ва қутқарувчинг эканлигимни,

Ёқуб наслининг қудратли Худоси эканлигимни билиб олади.”+

50–БОБ

Исроил халқининг гуноҳи

50^1Эгамиз шундай айтмоқда:

“Мен онангизни ҳайдаб юборган эдим,

Унинг талоқ хати қани?

Хўш, сизни қайси қарз берувчимга сотибман?

Мана, гуноҳларингиз туфайли сотилдингиз,

Итоатсизлигингиз дастидан онангиз ҳайдалди+.

2Келганимда нега бирон кимса йўқ эди?

Чақирганимда нега ҳеч ким жавоб бермади?

Сизни қутқаришга Менинг қўлим қисқами?

Ёки сизни озод қилишга кучим етмасми?

Бир таҳдид қилсам денгиз қурийди,

Дарёларни чўлга айлантираман.

Сувлар қуриб, балиқлари сасийди,

Сув йўқлигидан балиқлар ўлиб кетади+.

3Самоларга қора кийдираман,

Қанорни уларнинг ёпинчиғи қиламан.”+

Эгамизнинг итоаткор қули

4Толиққанларга сўз билан мадад берсин деб,
Эгам Раббий менга доно тил берди.
Ҳар тонг У мени уйғотади,
Донолардай тингласин деб, қулоғимни очади+.
5Эгам Раббий қулоғимни очди,
Мен итоатсизлик қилмадим,
Мен Ундан юз ўгириб кетмадим.
6Мени урганларга кифтимни очдим,
Соқолимни юлганларга юзимни тутдим,
Ҳақорат, тупуришлардан юзимни яширмадим+.
7Эгам Раббий менга мадад беради,
Шу боис мен ҳеч шарманда бўлмадим.
Азобларга бардош беришга қарор қилдим,
Биламан, шарманда бўлмайман+.
8Мени оқлайдиган яқинимдадир,
Мен билан даъволашадиган ким, юзлашайлик–чи!
Қани рақибларим? Менга қарши чиқсин!+
9Мана, Эгам Раббий менга мадад беради,
Қани, ким мени айбдор деб айта олади?!
Қаранг, уларнинг ҳаммаси кийим каби эскиради,
Уларни куя еб тамом қилади+.

10Орангиздан ким Эгамиздан қўрқади?

Ким қулининг овозига қулоқ солади?

Зулматда юрганлар, нурдан маҳрум бўлганлар

Эгамизнинг номига умид боғласин,

Ҳа, ўзининг Худосига таянсин!

11Ахир, ҳаммангиз аланга ёқяпсиз,

Машъаллар ёқяпсиз.

Алангангиз ёруғида юраверинг,

Ўзингиз ёққан машъала ёруғида юраверинг.

Қаранг, Худо сизларни не кўйга солади:

У бошингизга азоб–уқубат келтиради.

51–БОБ

Худо Ўз халқига тасалли беради

51^1Эгам айтар: “Эй нажотга умид боғлаганлар,
Мен, Эгангизга интилаётганлар,
Менга қулоқ солинг!
Қаердан келиб чиққанингизга эътибор беринг:
Қоянгизга қаранг, сиз ундан кесиб олингансиз,

Конингизга қаранг, сиз ундан қазиб олингансиз.

2Ҳа, отангиз Иброҳимга боқинг,

Сизни туққан Сорага қаранг.

Иброҳимни чақирганимда, у ёлғиз эди,

Мен унга барака бериб, кўпайтирдим+.

3Мана, Мен, Эгангиз, Қуддусга[*] тасалли бераман,

Унинг барча вайроналарига тасалли бераман.

Унинг саҳросини Адан боғига айлантираман,

Унинг чўлини Менинг боғимдай қиламан.

У ерда шодлик, севинч бўлади,

Шукроналик ва қўшиқ садолари янграйди+.

4Эй халқим! Менга қулоқ солинг!

Қулоқ тутинг Менга, эй элатим!

Мана, таълимот Мендан чиқиб боради,

Адолатим халқларга нур бўлади+.

5Мен берадиган нажот ўз йўлига чиқди,

Мен ғалаба қозонадиган вақт яқинлашди.

Халқлар орасида қўлим ила адолат ўрнатаман,

Денгиз ортидаги юртлар Менга умид боғлайди,

Билагимнинг кучидан улар умид қилади+.

6Кўзларингизни самоларга қаратинг,

Пастга, ер юзига назар солинг.

Самолар тутун каби йўқолади,

Замин кийим каби тўзиб битади.

Замин аҳли чивиндай ўлиб кетади,

Мен берадиган нажот эса то абад бўлади,

Менинг ғалабам бекор қилинмайди+.

7Эй таълимотимни қалбига жо қилганлар,
Сизлар нима тўғри эканлигини биласизлар.
Менга қулоқ солинг!
Инсон ҳақоратларидан қўрқманглар,
Уларнинг таҳқирларидан хафа бўлманглар+.
8Куя кийимни, қурт жунни еб битиргандай,
Улар ҳам йўқ бўлиб кетади.
Менинг ғалабам эса абадий бўлади,
Нажотим насллар бўйи давом этади.”+

9Уйғон, уйғон, эй Эгам!

Куч–қудратингга буркангин!

Уйғон қадимги пайтлардагидай,

Азалий насллар давридагидай.

Махлуқ Раҳобни[*] парчалаган Сен эмасмидинг?!

Аждарга тиғ санчган Сен эмасмидинг?!+

10Сен эмасмидинг денгизни қуритган,

Ғоят тубсизликдаги сувларни қуритган?!

Ўзингга тегишли бўлганлар ўтсин деб,

Денгиз тубини йўл қилган Сен эмасмидинг?!+

11Эгамиз қутқарганлар қайтиб келади,

Қўшиқ айтиб Қуддусга келади.

Абадий шодлик уларнинг бошида тож бўлади.

Улар шодлик, севинчга етишади,

Қайғу, надомат улардан узоққа қочади+.

12Эгам айтар: “Мен Ўзим сизларни юпатаман!

Кимдан қўрқасиз? Ўладиган бандаданми?

Майсага ўхшаб сўлийдиган инсон зотиданми?!+

13Самоларни ёйган[*], замин пойдеворини[*] ўрнатган,

Сизларни яратган Мен, Эгангизни унутиб қўйдингиз.

Сизни қирмоқчи бўлган золимнинг ғазабидан
Ҳар доим титраб–қақшаб турасиз.
Аммо қани энди золимнинг ғазаби?!+
14Мазлумлар тез орада озод бўлади,
Улар ўлмайди, қабрга тушмайди,
Нонга зор бўлмайди.
15Мен Эгангиз Худоман.
Денгизни қўзғатадиган,
Тўлқинларни гувиллатадиган Менман.
Менинг номим Сарвари Оламдир!+
16Оғзингизга сўзларимни солдим,
Сизларни қўлим соясида яширдим.
Самоларни ўрнатганман,
Замин пойдеворини қўйганман.
Қуддусга: «Сен Менинг халқимсан», деганман.”

Қуддуснинг азоблари тугайди

17Уйғон, уйғон эй Қуддус, оёққа тур!

Сен Эгангнинг қўлидаги ғазаб косасидан[*] ичдинг!

Тагидаги қуйқумигача ичиб,
Гандираклаб қолдинг+.
18Ўзинг туққан шунча ўғиллар орасидан
Сени етаклайдиган биронтаси ҳам йўқ.
Ўзинг ўстирган шунча ўғиллар орасидан
Қўлингдан тутадиган биронтаси йўқ.
19Бошингга қўш фалокат келди,
Ким сенга тасалли беради?!
Атрофингда талончилигу ҳалокат, очлигу қилич,
Ким сени юпата олади?![*]+
20Ҳар бир кўча бошида
Ўғилларинг сулайиб ётибди.
Улар тўрга тушган кийиклар кабидир.
Эгангиз бор қаҳр–ғазабию Ўз танбеҳи билан
Уларни шу аҳволга солди.

21Шу боис энди бунга қулоқ солинг,

Эй азоб чекканлар!

Сизлар мастсиз, аммо шаробдан эмас!

22Ўз халқини ҳимоя қиладиган Худойингиз —

Эгангиз Раббий шундай айтмоқда:

“Мана, сенинг қўлингдан

Гандираклатадиган косани олдим.

Энди ғазабим косасидан бошқа ичмайсан+.

23Уни сенга азоб берганларнинг қўлига бераман.

Улар сенга: «Ерга ёт, устингдан

Босиб ўтайлик», деган эди.

Елкаларинг уларга ер каби бўлди.

Сен ўзинг йўлдай бўлдинг,

Улар устингдан босиб ўтди.”

52–БОБ

Худо Қуддусни қутқаради

52^1Уйғон, уйғон, эй Қуддус,

Куч–қудратга тўлгин.

Ажойиб кийимларингни кийгин,

Эй Сион, муқаддас шаҳар!

Мана энди суннатсизлар, нопоклар

Дарвозаларингдан ичкари кирмайди!+

2Қани, тур, тупроқни қоқиб ташла!

Эй Қуддус, ўз тахтингга ўтир!

Бўйнингдаги занжирни узиб ташла,

Эй асира қиз[*] Сион!

3Мана Эгамиз шундай демоқда: “Сизлар бепул сотилган эдингиз, энди пулсиз қутқариласиз.” 4Ҳа, Эгамиз Раббий шундай демоқда: “Олдин халқим Мисрга борди. У ерда мусофир бўлди. Кейин Оссурияликлар сабабсиз уларга зулм ўтказди. 5Бу нимаси? — демоқда Эгамиз. — Халқим беҳудага босиб олинди. Ҳукмдорлари фарёд қилмоқда, — демоқда Эгамиз. — Менинг номим доимо, кун бўйи ҳақорат қилинмоқда+. 6Шу боис халқим номимни билиб олади. Ҳа, Мен гапираётганимни ўша куни улар билиб олади. Мана, Мен Ўшаман.”

7Тоғлар оша тинчликни эълон қилган
Хабарчининг қадамлари нақадар гўзал!
У хушхабар олиб келмоқда,
У нажотни эълон қилмоқда,

У Қуддусга[*]: “Худойинг ҳукмрондир”, демоқда+.

8Қулоқ солинг! Соқчиларингиз овозини кўтармоқда,

Биргаликда улар шодликдан куйламоқда!

Ахир, Эгамизнинг Қуддусга қайтиб келишини

Улар ўз кўзлари билан кўради.

9Эй Қуддус вайроналари!

Биргаликда севинч ила ҳайқиринг.

Эгамиз Ўз халқига тасалли берди,

Қуддусни қутқариб, Ўзига олди!+

10Ҳамма халқларнинг кўз ўнгида

Эгамиз муқаддас қўлини кўрсатди.

Худойимизнинг нажотини

Ернинг тўрт бурчи кўради+.

11Кетинг, у ердан чиқиб кетинг!

Ҳаром бўлганларга тегиб кетманг!

Эй Эгамизнинг муқаддас ашёларини кўтарадиганлар[*],

У ердан чиқинглар, покланинглар!+
12Мана, сиз шошилмай йўлга чиқасиз,
Қочишингизга асло ҳожат қолмайди.
Ахир, Эгамиз олдингизда бормоқда,
Исроил халқининг Худоси ортингиздан
Сизни қўриқламоқда+.

Эгамизнинг азобланаётган қули

13Эгам айтар: “Мана, Менинг қулим яшнайди,
У кўтарилиб, юксалади,
Ғоят баландга кўтарилади+.

14Илгари унинг қиёфаси шундай бадбашара эдики,

Инсон зотига ўхшаш жойи қолмаган эди.

Шу боис кўплар унинг олдида[*] даҳшатга тушди,

15Энди эса у кўп халқларни ҳайратда қолдиради,

Уни деб шоҳлар ҳам лол бўлиб қолади.
Ахир, улар билмаган нарсаларни кўрадилар,
Эшитмаганларини англаб етадилар.”+

53–БОБ

53^1Бизнинг[*] хабаримизга ким ишонди?

Эгамизнинг қудратли кучи кимга аён бўлди+?

2Эгамизнинг қули Эгамиз олдида янги кўчатдай,

Қуруқ тупроқдаги илдиздай ўсди.

Бизни ўзига жалб қиладиган

Гўзаллик, улуғворлик унда йўқ эди.

Бизни ўзига ром этадиган

Ҳеч бир жозибаси йўқ эди+.

3Одамлар ундан нафратландилар, уни рад этдилар.

У қайғу, азоб–уқубат нималигини биларди.

Ҳамма ундан юз ўгирди, ундан ҳазар қилди.

Биз уни одам қаторида санамадик+.

4Ҳа, дардларимизни у ўзига олди,

Оғриқларимизни у ўз зиммасига олди.

Биз эса ўйладик: “Уни Худо урган,

Аламдийда, жабрланган у!”+

5У эса бизнинг гуноҳларимизни деб ярадор бўлди,

Бизнинг айбларимиз туфайли эзилди.

Бизга тинчлик келтирадиган жазо унга тушди,

Унинг яралари бизга шифо берди+.

6Ҳаммамиз қўйлардай йўлдан адашдик,

Ҳаммамиз ўз йўлимиздан кетдик.

Ҳаммамизнинг айбларимизни

Эгамиз унинг зиммасига юклади+.

7У жабр кўрди, ўзи уқубат чекди,
Аммо миқ этмади, оғзини очмади.
Бўғизланишга олиб борилган қўзидай,
Жун қирқувчи олдида жим турган қўйдай
У миқ этмади, оғзини очмади+.
8Ҳукм билан, куч билан[*] олиб кетилди.
Унинг насли ҳақида ким ўйлайди?[*]
Тириклар юртидан у улоқтирилди,

Халқимизнинг[*] гуноҳи туфайли унга зарба тушди+.

9Гарчи у ёвузлик қилмаган бўлса ҳам,
Оғзидан ёлғон сўз чиқмаган бўлса ҳам,
Унга ёвузлар қатори қабр берилганди,
Аммо ўлганда у бойлар ёнига қўйилди+.

10Эгамиз Ўз қулини эзишни, азоблашни маъқул кўрди.

Шундай бўлса ҳам, Эгамизнинг қули ўз наслини кўради,

Узоқ умр кечиради,

Чунки у ўзини гуноҳ учун назр қилди.

У орқали Эгамизнинг хоҳиши бажо бўлади.

11Чеккан азобларининг натижасини кўриб[*],

У мамнун бўлади.

Менинг солиҳ қулим ўз билими туфайли

Кўпчиликни оқлаб, уларнинг айбини ўзига олади+.

12Шу боис буюклар қаторида унга улуш бераман[*],

У кучлилар билан ўлжаларни бўлишади.

Ахир, у ўзини ўлимга тутиб берди,

Гуноҳкорлар қаторида саналди.

Кўпларнинг гуноҳини у ўзига олди,

Гуноҳкорлар учун васийлик қилди.

54–БОБ

Худонинг Ўз халқига бўлган севгиси

54^1Эгам айтар: “Эй бола кўрмаган бепушт аёл!

Шодликдан ҳайқир!

Эй тўлғоқ оғриғини билмаган аёл!

Севинчдан ҳайқир!

Ахир, ташлаб кетилган аёлнинг болалари

Эри бор хотинникидан ҳам кўпроқ бўлади+.

2Чодиринг жойини кенгайтиргин,

Чодиринг пардаларини кенг чўздиргин!

Ҳеч нарсани аяма!

Арқонларингни узун ташлагин,

Қозиқларингни маҳкам қоққин!

3Ахир, мулкинг ўнгу сўлга кенгайиб кетади.

Авлодинг халқларни мулк қилиб олади,

Улар ташландиқ шаҳарларни тўлдиради.

4Қўрқма, уятга қолмайсан,

Уялма, шарманда бўлмайсан!

Ахир, сен ёшлигингдаги шармандаликни унутасан,

Бевалигингдаги шармандаликни бошқа эсламайсан+.

5Зотан, Мен, Яратувчинг, сенинг эринг бўламан.

Менинг номим Сарвари Оламдир!

Мен, Исроил халқининг Муқаддас Худоси, қутқарувчингман,

Мен бутун ер юзининг Худоси деб аталаман+.

6Эй Исроил! Сен ташлаб кетилган,

Руҳи азобланган аёлдайсан.

Рад этилган, ёш жувондайсан.

Аммо Мен, Эганг, сени чақириб оламан,

— демоқда Худойинг. —+

7Қисқа вақтга Мен сени тарк этгандим,

Буюк шафқат ила сени қайтариб оламан+.

8Қаттиқ ғазабда сендан бир лаҳзага юз ўгиргандим,

Энди туганмас меҳр билан сенга раҳм қиламан,

— демоқда қутқарувчинг — Эгамиз. —+

9Ҳа, Мен учун бу Нуҳ даври кабидир.
Энди ер юзини Нуҳ тўфони каби,
Ҳеч қачон сув босмайди, деб онт ичганман.
Худди шундай қилиб, яна онт ичаман:
«Ҳеч қачон сендан ғазабланмайман,
Сенга жаҳл қилмайман!»+
10Тоғлар ўрнидан қўзғалса ҳам,
Тепаликлар тебранса ҳам,
Менинг содиқ севгим сендан кетмайди,
Менинг тинчлик аҳдим ўзгармайди.”
Сени севувчи Эгамизнинг каломи шудир+.

Бўлажак Қуддус

11Эгам айтар: “Эй мазлум шаҳар!

Бўронларда қолдинг, аммо ҳеч ким сени юпатмади!

Мана, Мен фируза тошлар ишлатиб, сени қайта қураман.

Зангори ёқут тошлардан сенга пойдевор қўяман.
12Минораларингни ёқутлардан қураман,
Дарвозаларингни гавҳарлардан қиламан,

Барча деворларингни қимматбаҳо тошлардан қураман.

13Ҳамма болаларингга Мен, Эганг, таълим бераман,

Фарзандларингнинг тинчлиги буюк бўлади+.

14Мен сени душманларингдан халос қилганимда

Сен бехатар бўласан.

Зулм сендан узоқда бўлади,

Ҳалокатдан қўрқмайсан,

Чунки у сенга яқинлашмайди.

15Агар кимдир сенга ҳужум қилса,

Билгинки, уни Мен қилмаган бўламан.

Сенга ҳужум қилган ҳар ким мағлуб бўлади.

16Темирчига қара!

У тошкўмир чўғини пуфлайди,

Қотиллик учун қурол ясайди.

Уни Мен яратганман.

Вайрон қилсин деб,

Босқинчини ҳам Мен яратдим.

17Сенга қарши ясалган

Ҳеч қандай қурол сенга бас кела олмайди.

Сен билан даъволашган ҳар бир одамнинг

Даъволарини сен йўққа чиқарасан.

Менинг қулларимга ана шулар насиб қилади,

Ўзим уларга ғалаба ато қиламан.”

Эгамизнинг каломи шудир+.

55–БОБ

Худонинг меҳр–шафқати

55^1Эгам айтар:

“Эй ташна бўлганлар! Ҳаммангиз сувга келинглар!

Эй пулсизлар, келинг, сотиб олиб, енглар!

Келинг, шаробу сут сотиб олинг пулсиз, текинга!+

2Нима учун пулингизни

Қорин тўйғизмайдиган нарсага сарф қиласиз?

Нима учун ишлаб топганингизни

Қониқтирмайдиган нарсаларга сарф қиласиз?

Эшитинг, Менга қулоқ солинг!

Шунда аъло таомларни ейсиз,

Ёғли таомлар еб, маза қиласиз+.

3Қулоқ солинг, Менга келинг,
Тингланг, шунда яшайсиз.
Довудга ваъда берган содиқ севгим ҳақи
Сиз билан абадий аҳд тузаман+.
4Мана Мен Довудни халқларга гувоҳ қилдим,
Уни халқларнинг ҳукмдори, раҳнамоси қилдим.
5Ўзингиз танимаган халқларни чақирасиз,
Сизни танимаган халқлар олдингизга келади.
Мени, Исроил халқининг Муқаддас Худоси —
Эгангиз Худони деб
Бу халқлар келади,
Зотан, Мен сизни улуғворликка буркаганман.”+

6Эгангиз ёнингизда экан, Унга интилинг,
У яқинингизда экан, Уни чақиринг!+
7Бадкирдор йўлидан қайтсин,
Гуноҳкор ниятидан қайтсин,
Улар Эгамизга қайтсин,
Эгамиз шафқат кўрсатади,
Улар Худойимизга қайтсин,
Унинг юраги кечиримга бой.

8Эгамиз шундай демоқда:
“Сизларнинг фикрингиз Меники эмас,
Менинг йўлларим сизларники эмас.
9Осмон ердан қанчалик баланд бўлса,
Менинг йўлларим ҳам, ўйларим ҳам,
Сизларнинг йўлларингиздан, ўйларингиздан
Шунчалик баланддир+.

10Осмондан қор, ёмғир ёғади.
Улар осмонга қайтмай, ерни суғоради,
Токи ер ўсимлик ўстирсин,
Эккани дон, егани нон берсин.
11Менинг оғзимдан чиққан сўз шундай бўлади,
Менга бўм–бўш қайтиб келмайди.
Менинг хоҳиш–иродамни ўша сўз бажаради,
Қайси ниятда юборсам,
Ўшани бажо қилади+.

12Ҳа, сиз хурсанд бўлиб борасиз,
Соғ–омон қайтиб келасиз.
Олдингизда тоғлар, тепаликлар
Севинч ила ҳайқиради,
Даладаги ҳамма дарахтлар қарсак чалади+.
13Тиканзорлар ўрнига сарв дарахтлари ўсади,
Газанда ўт ўрнига мирта буталари[*] ўсади.

Шундай қилиб, булар Мен, Эгангга шараф бўлади.

Туганмас, абадий нишона бўлиб қолади.”+

56–БОБ

Ҳамма халқлар Худонинг халқига қўшилади

56^1Эгамиз шундай айтмоқда:
“Адолатни ҳимоя қилинг,
Тўғри ишларни қилинг.
Зотан, яқинда нажот бераман,
Тез орада адолатимни зоҳир этаман+.
2Шаббат кунини таҳқирламай,
Унга риоя қиладиган инсон бахтлидир!
Ҳар қандай ёвузликдан қўлини тийиб,
Барқарор бўлган инсон бахтлидир!”+

3Бегона халқдан бўла туриб,

Ўзини Эгамизга бағишлаган одам:

“Эгамиз мени, барибир, Ўз халқидан ажратади”, деб айтмасин.

Бичилган эркак ҳам:

“Мен қуриган дарахтман”, деб айтмасин+.

4Зотан, Эгамиз ўша эркакларга шундай айтмоқда:

“Шаббат кунига риоя қилинг.

Мени мамнун қиладиганларни танланг.

Менинг аҳдимга содиқ бўлинг.

5Шунда сизларга уйимда

Ўғилу қизларимникидан ҳам кўра,

Яхшироқ ном, хотира бераман.

Бу ном йўқолмайдиган, абадий бир ном бўлади.”

6Эгамизни севиб, хизмат қиладиган,
Шаббат кунига риоя этадиган,
Эгамизнинг аҳдига содиқ бўлган,
Бегона халқдан бўлиб туриб,
Ўзини Эгамизга бағишлаганларга
Эгамиз шундай демоқда:

7“Мен сизларни муқаддас тоғимга[*] олиб келаман.

Маъбадимда сизларни мамнун қиламан.

Куйдириладиган қурбонликлару назрларингиз

Қурбонгоҳимда қабул бўлади.

Менинг уйим барча халқларнинг ибодат уйи деб аталади.”+

8Тарқалиб кетган Исроил халқини йиғадиган
Эгамиз Раббий айтмоқда:
“Уйимда йиғилганлар ёнига
Мен яна бошқаларни йиғиб келаман.”+

Исроил халқининг йўлбошчилари ҳукм қилинади

9Эй даштдаги ҳамма ҳайвонлар,

Эй ўрмондаги барча ҳайвонлар!

Келинглар, халқимни еб битиринглар!+

10Исроилнинг соқчилари кўрдир!

Уларнинг ҳаммаси идроксиз,

Вовилламайдиган тилсиз итлар кабидир.

Ётиб олиб, туш кўрадилар,

Улар уйқуни яхши кўрадилар+.

11Улар тўйганини билмаган
Очкўз итларга ўхшар,
Бу чўпонлар идроксиз!
Ўз фойдасини кўзлаб,
Ҳар бири ўз йўлидан кетди+.
12Улар шундай дейди:
“Қани, келинглар, шароб ичайлик,
Ичкиликка роса тўяйлик.
Эрта ҳам бугун каби бўлади,
Ҳатто ундан ҳам яхшироқ бўлади.”+

57–БОБ

Бутпараст Исроил халқи ҳукм қилинади

57^1Эгам айтар: “Солиҳ одамлар ўлиб кетяпти,

Ҳеч ким бу ҳақда фикр юритмайди.

Тақводорлар йўқ бўляпти.

Ёвузликдан қутулсин деб,

Солиҳлар оламдан ўтяпти.

Ҳеч ким бу ҳақда ўйлаб ҳам кўрмайди.

2Солиҳ инсонлар тинчликка эришади,

Тўғри юрганлар ўлимда ҳам ором топади+.

3Сизлар эса, эй фолбиннинг ўғиллари,

Яқинроқ келинг!

Бу ёққа келинг, эй зинокор, фоҳишалар уруғи!+

4Хўш, сизлар кимнинг устидан куляпсиз?

Кимга қарши оғиз очяпсиз?

Кимга қараб тилингизни чиқаряпсиз?

Ахир, итоатсизларнинг болаларисиз–ку!

Ёлғончининг уруғидан келиб чиққансизлар–ку!

Шундай эмасми?!

5Ҳар бир ям–яшил дарахт остида[*]

Шаҳват билан гуноҳга берилдингиз![*]

Дарё бўйларида, қоялар ковагида

Ўз фарзандларингизни қурбонлик қилдингиз!+

6Сизлар севган бутлар дарёнинг силлиқ тошлари орасидадир!

Ҳа, ўша бутларга сизлар кўнгил қўйгансиз!

Ана ўшаларга шароб назрлари бердингиз,

Уларга дон назрларини атадингиз.

Хўш, булардан Мен хурсанд бўлайми?!

7Баланд, буюк тоғда ётоқ қурасиз,

Қурбонлик келтирай деб, ўша ерга чиқасиз.

8Эшикларингиз орқасига,

Эшикларингизнинг кесакиси[*] ортига

Жирканч тамғаларингизни қўйдингиз.

Ҳа, Мендан юз ўгирдингиз,

Яланғоч бўлиб ётоғингизга кирдингиз,

Ўйнашларингиз билан аҳд туздингиз,

Улар билан ётишни жуда ёқтириб қолдингиз.

Уларнинг яланғоч баданидан кўз узмадингиз+.

9Зайтун мойи билан кўпгина хушбўй атирлар олиб,

Ўз шоҳингизга[*] ҳадялар қилдингиз.

Узоқларга, ҳатто ўликлар диёрига[*]

Элчиларингизни юбордингиз.

10У ёқдан–бу ёққа юравериб, толиқдингиз,

Аммо шунда ҳам умидингизни узмадингиз.

Қайтадан куч тикладингиз,

Шу боис ҳеч заифлашмадингиз.

11Ким сизларни ваҳимага солди?

Ким сизларни шунчалик қўрқитди?

Ёлғон гапирдингиз. Мени эсламадингиз!

Мен ҳақимда ўйлаб ҳам кўрмадингиз!

Узоқ сукут сақлаганим сабабли

Мендан қўрқмай қўйдингиз!+

12Мана энди ўзингизча тўғри деб билган

Ўша ишларингизни очиб ташлайман.

Улар сизга битта ҳам фойда келтирмайди.

13Ёрдам сўраб, фарёд қилганингизда

Атрофингиздаги бутлар сизларни қутқарсин!

Уларнинг ҳаммасини шамол супуриб кетади,

Шабада уларни учириб кетади.

Мендан паноҳ топганлар эса юртни мулк қилиб олади,

Улар Менинг муқаддас тоғимга[*] эгалик қилади.”+

14Эгам шундай айтмоқда:

“Тупроқ йиғиб, йўлни тайёрланг,

Халқим йўлидаги тўсиқларни олиб ташланг.”

Худонинг мадад ва шифо ҳақидаги ваъдаси

15Юксак, юқори бўлган, абадий яшайдиган Эгамиз,

Номи муқаддас Эгамиз шундай айтмоқда:

“Мен юксакда, муқаддас масканда яшайман.

Камтарлар руҳини қайта тиклай деб,

Итоаткорлар қалбини жонлантирай деб,

Руҳи камтар, итоаткор одамлар билан биргаман+.

16Ахир, Мен то абад даъволашмайман,

Абадий қаҳр–ғазабда бўлмайман.

Акс ҳолда, Мен яратган тирик жонзот,

Инсон зоти олдимда тура олмасди+.

17Уларнинг гуноҳу ҳасадгўйлиги туфайли

Ғазабланиб, уларни жазоладим.

Қаҳр билан улардан юз ўгирдим,

Аммо барибир истаган йўлларидан кетдилар+.

18Уларнинг юрган йўлларини кўрдим,

Майли, энди шифо бериб, йўл кўрсатаман,

Уларга ҳам, аза тутаётганларга ҳам

Ўзим тасалли бераман+.

19Уларнинг тилларини мадҳияга тўлдираман.

Узоғу яқиндагиларга тинчлик бўлсин!

— демоқда Эгамиз. —

Мен уларга шифо бераман+.

20Фосиқлар эса тўлқинланган денгиздайдир.

Ҳа, улар тинч тура олмайдиган денгизга ўхшайди.

Ўша денгизнинг сувлари лой, балчиқ келтиради.”

21Худойим шундай дейди:

“Ёмонларга тинчлик йўқ.”+

58–БОБ

Ҳақиқий рўза

58^1Эгам айтар:

“Овозингни аямай, қаттиқ ҳайқиргин,

Карнайга ўхшаб, барала бақиргин.

Халқимнинг итоатсизлигини фош қилгин,

Ёқуб хонадонининг гуноҳларини юзига солгин+.

2Худди тўғри йўлдан юрган халққа ўхшаб,

Улар ҳар куни Менга интилгандай бўлади.

Худосининг амрларини унутмаган халқдай,

Йўлларимни билмоқ истайди.

Мендан одил ҳукм сўрайди,

Мен, Худога яқинлашишни истаганга ўхшайди.

3Эй халқим, сизлар Менга:

«Рўза тутяпмиз–ку, Сен кўрмаяпсан,

Сенга итоат қиляпмиз–ку, нега билмайсан?!» деб айтасизлар.

Ахир, рўза тутган кунингизда хоҳлаган ишингизни қиляпсиз,

Ишчиларингиздан оғир меҳнат талаб этяпсиз+.

4Мана, рўза тутсангиз ҳам

Жанжал, ғавғо қилаверасиз.

Зўравонлик билан қўл кўтараверасиз.

Бундай рўзангиз билан

Овозингизни самоларга етказа олмайсиз!

5Рўза тутганингизда ўзингизни қийнайсиз,

Эгилган қамишдай бошингизни эгиб юрасиз,

Қанор ёйиб, кул сочиб устига ётасиз[*].

Шуни рўза деб атайсизми?!

Мана шулар Мен, Эгангизни мамнун қилади, деб ўйлайсизми?!+

6Мен истаган рўза қуйидагича:
Адолатсизлик кишанларини парчаланг,
Бўйинтуруқ арқонларини узиб ташланг,
Мазлумларни озодликка чиқаринг,
Ҳар қандай бўйинтуруқни синдиринг!+
7Овқатингизни очлар билан баҳам кўринг,
Уйсизларга уйингиздан жой беринг.
Яланғочни кўрганингизда кийим беринг,
Яқинларингиздан ёрдамингизни аяманг.”+

8Шунда нурингиз тонг каби порлайди,

Ўзингиз тезда шифо топасиз.

Эгамиз доим олдингизда юриб, сизларни асрайди,

Ортингиздан Унинг улуғворлиги сизни қўриқлайди+.

9Шунда ёрдам сўраганингизда, Эгамиз жавоб беради,

Фарёд қилганингизда, “Шу ердаман”, деб айтади.

Орангиздан зулм бўйинтуруғини йўқ қилганингизда,

Бармоқни бигиз қилиб, ҳақорат айтишни бас қилганингизда,

10Очлар учун жон куйдирганингизда,
Мазлумларнинг жонига оро кирганингизда,
Нурингиз зулматда ҳам порлайди,

Энг қоронғи даврингиз ёп–ёруғ кундуздай бўлади.

11Эгамиз доимо сизга йўл кўрсатади,
Қақраган ерларда ҳам жонингизга озиқ беради,
Шунда сиз суғорилган боғдай,
Сувлари қуримас булоқдай бўласиз+.
12Қадимги вайроналарингиз қайта тикланади,
Кўҳна пойдеворларни қайта кўтарасиз.
Шунда сизларни “Бузуқ деворни тикловчи”,
“Кўчаларни қайта қурувчи” деб чақиришади+.

Шаббат кунига риоя қилганнинг мукофоти

13Шаббат кунини оёқ ости қилманг,

Шу муқаддас кунда

Хоҳлаганингизни қилишдан ўзингизни тийинг.

Шаббат кунини завқли деб билинг.

Эгамизнинг муқаддас кунини шарафли деб билинг.

Бу кунда ўзингиз истаган йўлдан юрманг,
Хоҳлаганларингизни қилаверманг,
Истаган гапларингизни гапираверманг+.
14Шаббат кунига риоя қилсангиз,
Эгамиз туфайли шодлик топасиз,

У сизларни юртнинг баланд чўққиларига олиб чиқади,

Отангиз Ёқубнинг мулкидан баҳраманд қилади.

Эгамизнинг каломи шудир!+

59–БОБ

Ишаё халқнинг гуноҳларини ҳукм қилади

59^1Нима, Эгамизнинг қўли қисқами? Қутқаролмаса!

Қулоғи оғирми? Эшитмай қолса!+

2Ахир, ўз айбларингиз сизни Худойингиздан айирди,

Гуноҳларингиз туфайли У сиздан юз ўгирди,
Ибодатларингизга қулоқ солмайди+.
3Ана, қўлларингиз қонга булғанган,
Бармоқларингиз гуноҳга ботган,
Оғзингиздан ёлғон чиқаверади,
Тилингиз ҳақсизликни гапиради+.

4Ҳеч кимса, адолат бўлсин, деб айтмайди,

Ҳеч кимса ҳақиқат учун курашмайди.

Беҳуда гаплардан умид қилиб, ёлғонлар айтади,

Бузуқликка ҳомиладор бўлиб, ёвузлик туғади+.

5Сизлар илоннинг тухумини босиб ўтирасиз,

Ўргимчак уясини тўқийсиз.

Бундай тухумни еганлар ўлади.

Агар битта тухум эзилса,

Ундан заҳарли илон ўрмалаб чиқади.

6Тўқиган уянгиздан кийим чиқмайди,

Сиз тўқиганлар билан ҳеч ким устини ёпа олмайди.

Сизларнинг ишингиз ярамас ишлардир,

Сизларнинг қўлларингиз зўравонликка тўла+.

7Фосиқларнинг оёғи ёмонликка шошилади,

Улар беҳуда қон тўкишга жуда уста.

Уларнинг фикри–зикри гуноҳ билан банд,

Қадамидан ҳалокату вайрона келади+.

8Улар тинчлик йўлларини билмайди,

Юрган йўлида адолат йўқ.

Ўзларига эгри йўллар қилдилар,

Бу йўлдан юрганлар тинчлик билмайди.

Халқ гуноҳларини тан олади

9Шу боис адолат биздан узоқ,
Худо бизни қутқармайди.
Нур излаймиз, аммо фақатгина зулмат бор,
Ёруғлик излаймиз, аммо зулматда юрамиз.
10Кўрлардай деворни ушлаб юрамиз,
Кўзи кўрмайдиганлардай пайпасланамиз.
Куппа–кундузи тундагидай қоқиламиз,
Тириклар орасида ўликлардаймиз+.
11Ҳаммамиз айиқ каби бўкиряпмиз,
Ҳаммамиз мусича каби нола қиляпмиз.
Адолат кутяпмиз, аммо у йўқдир,
Нажот кутяпмиз, аммо у биздан узоқда+.
12Ҳа, Худо олдида кўп итоатсизлик қилдик,

Гуноҳларимиз бизга қарши гувоҳлик бериб турибди.

Итоатсизлигимиз кўз ўнгимизда,
Айбларимизни ўзимиз биламиз.
13Итоатсизлик қилдик, Эгамизни алдадик,
Худойимиздан юз ўгирдик,
Зулм қўзғадик, хиёнат қилдик,
Юракда ёлғон гаплар тўқиб гапирдик.
14Адолат чекинди, солиҳлик узоққа кетди.
Ахир, ҳақиқат қувиб чиқарилди,
Ҳаққонийликка асло ўрин қолмади.
15Ҳеч қаерда ҳақиқат йўқ,
Ўзини ёмонликдан олиб қочган одам
Ҳалокатга йўлиқди.

Эгамиз буларни кўриб,
Адолат йўқлигидан озор чекди.
16Мазлумларга ёрдам берадиган
Ҳеч кимса йўқлигини кўрди,
Ҳеч ким йўқлигидан У ҳайратда қолди.

Шунда Эгамиз Ўз қўли билан қутқаришга киришди,

Худонинг Ўзи уларга нажот берди+.
17У адолатни совутдай кийиб олди,
Нажот дубулғасини бошига кийди,
Эгамиз қасосни либосдай кийиб олди,
Рашкни чопон қилиб ўраб олди+.
18Ҳар кимга қилганига яраша жавоб беради,
Ўз душманларига ғазаб сочади,
Ғанимларидан қасос олади,
Денгиз ортидаги юртларга
Қилганларига яраша тўлиқ қайтаради+.
19Ғарбда Эгамизнинг номидан қўрқадилар,
Шарқда Унинг шуҳратидан қўрқувга тушадилар.
Мана, Эгамиз дарёдай келади.
Ўзининг Руҳи даъват этаётган
Кучли дарёдай келади.

20Эгамиз шундай айтмоқда:

“Қутқарувчи Қуддусга[*] келади,

Ёқуб наслининг гуноҳдан қайтганларига келади.”+

21Эгамиз шундай дейди: “Сиз билан қиладиган аҳдим шудир: сизга берган Руҳим, оғзингизга солган сўзларим сизларни тарк этмайди. Ҳозирдан бошлаб, то абад сизларни, болаларингизни ва набираларингизни ҳеч қачон тарк этмайди.”+

60–БОБ

Қуддуснинг улуғвор келажаги

60^1Эй Қуддус халқи, тур, порлагин! Ахир, нуринг келди,

Эгамизнинг улуғворлиги устингга ёғилди+.

2Мана, ер юзини зулмат қоплади,

Халқларни қуюқ зулмат босди.

Аммо Эгамиз сенинг олдингга келади,

Ўз улуғворлигини бошинг узра порлатади+.

3Халқлар сенинг нурингга келади,

Тонгги ёруғлигингга шоҳлар келади+.

4Бошингни кўтариб, атрофингга боқ!

Ҳаммаси тўпланиб, сенга келмоқда.

Ўғилларингни узоқлардан олиб келадилар,

Қизларингни чақалоқлардай қўлларда кўтариб келадилар+.

5Ўшанда шуларни кўриб, нур сочасан,

Юрагинг ҳаприқиб, қинидан чиққудай бўлади.

Зотан, денгиз орқали келадиган бойликлар сенга насиб этади,

Халқларнинг бойлиги сенга келади+.

6Юртинг туя сурувларига тўлиб кетади,

Мидиён, Эфахнинг[*] бўталоқлари билан тўлади.

Уларнинг ҳаммаси Шава юртидан[*] келади,

Олтину тутатқилар олиб келади.

Улар Эгамизга мадҳлар айтади+.

7Кедарнинг ҳамма қўй сурувлари сенга келади,

Наваётнинг[*] қўчқорлари сенга хизмат қилади.

Эгамизнинг қурбонгоҳида

Улар қурбонлик деб қабул қилинади.

Эгамиз Ўз уйини янада улуғвор қилади+.

8Булутлар каби, учаётган нима у?
Инларига учаётган каптарларга ўхшаш нима у+?
9Шубҳасиз, денгиз ортидаги юртлар
Эгамизга мунтазир бўлади.
Исроил халқининг Муқаддас Худоси —
Эгангиз Худонинг шарафига
Таршиш[*] кемалари бошчилигида
Болаларингизни узоқдан олиб келишади,
Олтину кумушлари билан бирга олиб келишади.

Зотан, Эгамиз сени улуғворлик билан қоплаган+.

10Эгамиз Қуддусга шундай дейди:

“Бегоналар деворларингни тузатади,

Шоҳлари сенга хизмат қилади.

Ғазабланганимда сенга жазо берган бўлсам ҳам,

Энди марҳамат қилиб, сенга шафқат қиламан+.

11Дарвозаларинг доимо очиқ бўлади,

Улар кечаю кундуз ёпилмайди.

Шунда халқлар сенга бойликларини олиб келади,

Уларни ўз шоҳлари бошлаб келади+.

12Сенга хизмат қилмаган элату шоҳлик йўқ бўлади,

Ҳа, у халқлар батамом нобуд бўлади+.

13Лубноннинг фахрланган дарахтлари

Сенга олиб келинади.

Сарв, чинор, садр ёғочлари

Муқаддас масканимни безатиш учун келтирилади.

Оёғим турган шу жойга Мен шуҳрат келтираман.

14Сенга зулм қилганларнинг ўғиллари келиб,

Сенга таъзим қиладилар.

Сендан нафратланганларнинг ҳаммаси

Оёқларингга йиқилади.

Улар сени «Эгамизнинг шаҳри,

Исроил халқининг Муқаддас Худосининг шаҳри — Сион» деб аташади+.

15Илгари сен ташлаб кетилган,
Ҳамма нафрат этган,
Бирор кимса ўтмайдиган жой эдинг.
Энди Мен сени абадий улуғвор қиламан,
Жамики наслларнинг шодлиги қиламан.
16Элатлар, шоҳлар сени она каби эмизадилар,

Ўшанда Мен, Эганг, сенинг нажоткоринг эканлигимни билиб оласан,

Ёқуб наслининг қудратли Худоси —
Қутқарувчинг Мен эканлигимни англайсан+.
17Сенга бронза ўрнига олтин,
Темир ўрнига кумуш,
Ёғоч ўрнига бронза,
Тош ўрнига темир келтираман.
Тинчлик сенинг ҳакаминг,
Солиҳлик ҳукмдоринг бўлади.

18Юртингда энди зўравонлик товуши эшитилмайди,

Чегаранг ичида вайронагарчилик, ҳалокат бўлмайди.

Деворларингга, Нажот деб ном қўясан,

Дарвозаларингга, Шараф дея ном берасан+.

Худонинг Ўзи Қуддуснинг улуғворлигидир

19Энди кундузи қуёш сенга нур сочмайди,
Ой ҳам ёруғлик манбаинг бўлмайди.
Сенга Менинг Ўзим то абад нур манбаи бўламан,
Мен, Худойинг, сенинг улуғворлигинг бўламан+.
20Қуёшинг ҳеч қачон ботмайди,
Ойинг энди бошқа яширинмайди,
Чунки Мен сенинг қуёшу ойинг бўламан.
Ҳа, Мен сенинг то абад нуринг бўламан,
Қайғули кунларинг тамом бўлади+.
21Халқингнинг ҳаммаси солиҳ бўлади,
Улар юртни то абад мулк қилиб олади.
Ўзим ўтқазган ниҳолдир улар,
Менга шуҳрат келтирсин деб, яратган
Қўлларимнинг ижоди улар+.
22Энг кичик одамингдан мингта одам чиқади,
Энг заиф одамингдан кучли халқ пайдо бўлади.

Мен, Эганг, буни ўз вақтида тез бажо келтираман.”

61–БОБ

Нажот ҳақида хушхабар

61^1Эгамиз Раббийнинг Руҳи мени қамраб олган,
Чунки У мени танлаган.
“Йўқсилларга хушхабар етказсин,
Хаста қалбларга шифо берсин,
Асирларга озодлик эълон қилсин,

Зиндондагиларга эркинлик хабарини берсин” деб,

Эгам мени юборди+.
2“Эгамнинг марҳамат йилини,
Худонинг қасос оладиган кунини эълон қилсин,
Азадорларнинг ҳаммасини овутсин” деб,
Эгам мени юборди+.

3“Қуддусда[*] нола қилаётганларга тасалли берсин,

Уларга кул ўрнига зеб–зийнат,
Аза ўрнига шодлик мойи,
Маъюс руҳ ўрнига мадҳия берсин” деб,
Эгам мени юборди.

Энди уларни “Эгамиз Ўз шуҳрати учун эккан кўчатлар,

Солиҳлик эманлари” деб аташади+.

4Энди улар қадимги вайроналарни қайта тиклайди,

Азалий вайрона ерларни яна ўнглайди,

Насллар оша вайрон ётган шаҳарларни қайта қуради+.

5Эй халқим, бегоналар келиб, мол–қўйларингизни боқади,

Ёт халқ ўғиллари деҳқонингиз, боғбонингиз бўлади.

6Сизларни эса Эгамизнинг руҳонийлари деб аташади,

Худойимизнинг хизматкорлари деган ном оласизлар.

Элатларнинг бойликлари сизларники бўлади,

Ўзга халқлардан келган мол–мулк билан фахрланасиз+.

7Уят ўрнига сизлар икки ҳисса улуш оласиз.

Шарманда бўлмайсиз, олган мулкингиздан шодланасиз.

Ҳа, ўз юртингизда икки ҳисса улуш оласиз,

Абадий шодликка эга бўласиз+.

8Эгам айтар: “Мен, Эгангиз, адолатни севаман,

Талончилик, ҳақсизликдан нафратланаман.

Садоқат билан халқимга мукофотини бераман.

Улар билан абадий аҳд тузаман+.

9Уларнинг насли халқлар орасида машҳур бўлади,

Уларнинг зурриёти эллар орасида донг таратади,

Кўрганларнинг ҳаммаси уларни

«Эгамиз барака берган халқ» деб тан олади.”+

10Эгам туфайли мен буюк шодлик топаман,
Худойим деб қалбим жўш уради.
Зотан, У мени нажот либоси билан ўради,
Зафар кийимини менга кийдирди.
Мен тож кийган куёвга ўхшайман,
Зеб–зийнат билан безанган келиндайман+.
11Ер ўсимликни етиштиргани каби,
Боғ экилганларни ўстиргани сингари,
Эгамиз Раббий барча халқлар кўз ўнгида
Солиҳлик ва мадҳияларни етиштиради.

62–БОБ

Қуддуснинг янги номи

62^1Қуддус ҳақи, мен сукут сақламайман,
Сион ҳақи, мен жим турмайман.
Унинг зафари тонг каби нур сочмагунча,
Унинг нажоти машъала каби ёнмагунча,
Мен асло жим турмайман.

2Эй Қуддус халқи, халқлар сизнинг ғалабангизни,

Ҳар бир шоҳ шуҳратингизни кўради.

Улар сизни янги ном билан атайди,

Бу номни Эгамизнинг Ўзи сизларга беради+.

3Сизлар Эгамизнинг қўлида гўзаллик тиллақоши,

Худойингизнинг қўлида шоҳлик тожи бўласиз+.

4Энди сизни “Тарк этилган” деб айтмаслар,

Сизнинг юртингизни “Ташландиқ” деб атамаслар.

Энди сизга “Ундан мамнунман” деган ном берилади,

Юртингизни эса “Оилали” деб айтишади.

Зотан, Эгангиз сиздан мамнун бўлади,

Юртингиз ҳам оилали бўлади+.

5Йигит қиз билан турмуш қургандай,

Ўғилларингиз юртингизга боғланиб,

Унга эгалик қилади.

Куёв келин билан қандай шод бўлса,

Худойингиз сиз билан шундай севинади+.

6Эй Қуддус, деворларингга соқчилар қўйдим,

Улар кечаю кундуз ибодатни бас қилмайди.

Эй Эгамизга ибодат қиладиганлар!

Сизлар ҳам ҳеч жим турманг.

7Қуддусни барқарор қилгунга қадар,

Уни ер юзининг фахри қилмагунга қадар,

Эгамизга ҳеч тинчлик берманглар.

8Эгамиз ўнг қўлини кўтариб,

Ўз қудрати билан онт ичди:

“Ҳеч қачон душманларингизга

Донингизни емиш қилиб бермайман.

Меҳнатингиз сингган шаробни

Бегоналар ичмайди+.

9Ҳа, дон йиққанларнинг ўзи дон ейди–да,

Мен, Эгасига ҳамду сано айтади.

Узумни йиғиб–терганлар

Шаробни муқаддас ҳовлимда ичади.”

10Эй Қуддус аҳолиси, дарвозалардан чиқинг!
Қайтаётган халққа йўлни тайёрланг!
Тупроқ йиғиб йўл қилинг,
Тошларни териб ташланг,
Халқлар учун байроқ тикинг!+

11Мана, Эгамиз ернинг тўрт четига эълон қилмоқда:

“Гўзал Қуддусга[*] шундай деб айтинг:
«Қара, нажоткоринг келмоқда,
Ана, Унинг Ўзи тақдирлайди,
Мукофотини Ўзи билан олиб келмоқда.»”+

12Эй Қуддус, сенинг халқингни “Муқаддас” деб айтадилар,

“Эгамиз қутқарган халқ” деб айтадилар.

Сени “Эгамиз излаб топган, тарк этилмаган шаҳар” деб атайдилар.

63–БОБ

Худонинг қасоси ва нажоти

63^1Эдомдан келаётган ким?

Қизил либос кийиб,

Бозрах шаҳридан[*] келаётган ким?

Кўзни қамаштирувчи кийимлар кийиб,

Катта куч билан қадам босган ким?

Эгамиз шундай деди:

“Бу Мен, Эгангизман! Қутқариш кучига эгаман.

Ғалабани эълон қилишга келмоқдаман.”+

2Эй Эгам, нечун кийимларинг қип–қизил?

Нима учун чуқурда узум эзган одамга[*] ўхшайсан?

Эгамиз жавоб берди:

3“Узум сиқиш чуқурида Ўзим ишладим,

Ёнимда халқлардан биронтаси йўқ эди.

Ғазаб билан душманларни эздим,

Қаҳр билан уларни оёқ ости қилдим.

Уларнинг қони кийимларимга сачради,

Бутун уст–бошимни ифлос қилди+.

4Ҳа, Мен қасос кунини тайинлаб қўйган эдим,

Халқимни қутқарадиган кун етиб келди+.

5Қарадим, ёрдам берадиган бирор одам йўқ эди,

Қўллаб–қувватлайдиган ҳеч кимса йўқлигидан ҳайратда қолдим.

Шунда Ўзимнинг қўлим ёрдамга келди,
Ўз ғазабим Менга мадад бўлди+.
6Ғазаб билан халқларни тепкиладим,
Жаҳл билан уларни эзиб ташладим.
Уларнинг қонини ерга тўкдим.”+

Худонинг Исроил халқига қилган яхшилиги

7Эгамизнинг содиқ севгиси ҳақида айтаман,
Қилган ишлари учун Эгамизга ҳамдлар айтаман.
Ўзининг меҳр–шафқати, буюк севгиси билан

Исроил халқига қилган буюк эзгуликлари ҳақида айтаман.

8Эгамиз шундай деди:

“Ҳа, Исроил халқи Менинг халқимдир,

Хиёнат қилмайдиган фарзандлардир.”

Шундай қилиб, Худо уларнинг нажоткори бўлди.

9Улар қийналганларида, У ҳам азоб чекди,

Эгамизнинг фариштаси уларни қутқарди.

Севгиси, шафқати туфайли Унинг Ўзи уларни қутқарди.

Эгамиз уларни кўтариб, азалдан опичлаб юрарди+.

10Аммо улар исён қилдилар,

Эгамизнинг Муқаддас Руҳини ранжитдилар.

Шунинг учун Эгамиз уларнинг душмани бўлди.

Эгамизнинг Ўзи уларга қарши курашди+.

11Шунда халқ ўтган кунларни,

Мусонинг даврини эслаб, шундай деди:

“Ота–боболаримизни ва уларнинг чўпонларини денгиздан ўтказган қани?

Ўз Муқаддас Руҳини уларнинг орасига юборган қани+?

12Ажойиб қудратли қўли билан
Мусонинг ўнг қўлидан тутган қани?
Ўзининг номини шарафлай деб,
Уларнинг олдидаги сувни иккига бўлган қани?”+
13Эгамиз уларни денгиз тубидан олиб ўтди.
Текис жойда юрган отдай
Улар ҳеч қоқилмасдан ўтди.
14Водийга ёйилган подага ўхшатиб,
Эгамизнинг Руҳи уларга ором берди.
Ўзининг буюк номи улуғлансин дея,
Эгамиз Ўз халқига йўл кўрсатди.

Меҳр–шафқат ва мадад учун ибодат

15Эй Эгамиз, осмондан қара,

Муқаддас, улуғворликка тўла

Масканингдан боқ!

Қани энди ғайратинг, қудратинг?

Сен меҳрибонлигингни, шафқатингни

Биздан дариғ тутдинг+.

16Ахир, Сен бизнинг отамизсан, эй Эгамиз!

Иброҳим бизни билмайди,

Ёқуб[*] бизни танимайди.

Сен бизнинг отамизсан!

Азалдан номинг — “Қутқарувчимиз.”+

17Эй Эгамиз, нега бизни йўлингдан адаштирасан?

Нега бизга Сендан қўрқмайдиган тош юрак бергансан?

Биз Сенинг қулларингмиз.
Бизнинг ҳақи–ҳурматимиз,
Ўзингнинг азиз халқинг ҳақи–ҳурмати
Бизга юз бургин!
18Сенинг муқаддас масканингга

Биз, азиз халқинг, фақат оз вақт эгалик қилдик.

Энди эса душманларимиз
У ерни оёқ ости қилиб ташлади[*].
19Сенга тегишли бўлмаган халққа,
Сен устидан ҳукмрон бўлмаган элга
Биз аллақачон ўхшаб қолдик+.

64–БОБ

64^1Эй Эгам, қанийди самоларни ёриб, пастга тушсанг,

Тоғлар олдингда титраса!+

2Аланга ўтинни ёндириб, сувни қайнатгандай,

Сен ҳам пастга тушиб, халқларни титрат.

Токи ғанимларинг номингни билсин.

3Биз кутмаган ажойиб ишлар қилдинг!

Пастга тушдинг, олдингда тоғлар титради!

4Ахир, Сенга умид боғлаганларни деб,

Ажойиб иш қиладиган Худо Сенсан.

Сенга ўхшаган худо ҳақида

Азалдан ҳеч ким эшитмаган,

Ҳеч бир қулоққа ҳам кирмаган.

Сенга ўхшаган худони ҳеч бир кўз кўрмаган+.

5Қувонч билан тўғри йўлдан юрганларга,

Сенинг амрларингни бажарганларга

Сен пешвоз чиқасан.

Мана, Сен ғазабдасан,

Биз эса гуноҳ қилдик.

Биз азалдан гуноҳга ботганмиз,

Энди нажот топа оламизми+?

6Ҳаммамиз ҳаром бўлиб қолдик,

Яхши ишларимизнинг ҳаммаси ҳайз латталари кабидир.

Япроқлар каби сўлиб боряпмиз,
Айбларимиз шамол каби, бизни учириб кетяпти+.
7Ҳеч ким Сенга сажда қилмайди,
Ҳеч ким, Эгамга ўзимни боғлай, демайди.
Ахир, Сен биздан юз ўгирдинг,
Бизни ўз гуноҳларимиз измига топширдинг!+
8Аммо энди Сен бизнинг отамизсан, эй Эгамиз!
Биз лоймиз, Сен эса кулолсан,
Ҳаммамиз қўлларингнинг ижодимиз!+

9Эй Эгамиз, бизга бунчалик ғазабингни сочаверма,

Гуноҳларимизни то абад ёдда тутма.

Қара, ахир, ҳаммамиз Сенинг халқингмиз!

10Муқаддас шаҳарларинг[*] саҳрога айланди,

Қуддус вайрона бўлди,

Сион чўлу биёбон бўлиб қолди.

11Бизнинг муқаддас Маъбадимиз, фахримиз,

Ота–боболаримиз Сенга мадҳлар куйлаган жой

Энди ёниб битди.

Бизга қадрли бўлганларнинг ҳаммаси

Вайронага айланди+.

12Эй Эгам! Наҳот шунда ҳам Ўзингни тутиб тураверсанг?!

Сукут сақлаб, бизни қаттиқ жазолайверсанг?!

65–БОБ

Худо ҳукмининг одиллиги

65^1Эгам айтар: “Мени сўрамаганларга кўриндим,

Мени изламаганлар топди.

Менга илтижо қилмаган бир халққа:

«Мана Мен! Шу ердаман!» деб айтдим.

2Итоатсиз халқни

Кун бўйи қучоқ очиб кутдим.

Ана, улар ўзлари хоҳлаган,

Тўғри бўлмаган йўллардан юради+.

3Улар юзимга қараб туриб,

Жаҳлимни чиқаради.

Саждагоҳ боғларда[*] тўхтовсиз қурбонликлар келтиради,

Ғишт қурбонгоҳларда[*] тутатқилар тутатади+.

4Улар қабрлар орасида ўтириб,

Яширин жойларда арвоҳларга маслаҳат солади[*].

Улар чўчқа гўштини ейди,

Қозонларида ҳаром гўшт қайнатади+.

5Улар бошқаларга шундай дейди:

«Нарироқ тур, менга тегма,

Яна муқаддаслигим юқиб қолмасин.»

Буларнинг ҳаммаси кун бўйи ёниб турган олов кабидир.

Уларнинг тутуни бурнимни ачитади.

6Мана, ҳаммаси кўз ўнгимда ёзиб қўйилган.

Мен жим турмайман, уларни жазолайман.

Қилмишларига яраша уларга тўлиқ қайтараман+.

7Уларни ўзларининг гуноҳлари учун

Ҳамда оталарининг гуноҳлари учун жазолайман,

— демоқда Эгамиз. —

Ахир, улар тоғларда тутатқилар тутатдилар,

Тепаликларда Мени ҳақорат қилдилар.

Шу боис қилмишларига яраша

Уларга жазосини бераман.”

8Эгамиз шундай айтмоқда:

“Агар бир бош узумда ҳали шарбати бор бўлса,

Одамлар: «Уни ташлаб юборманг,

Ҳали фойдаси тегади», деб айтади.

Мен ҳам Ўз қулларим ҳақи шундай қиламан,

Ўз халқимнинг ҳаммасини йўқ қилмайман+.

9Тоғларимни мулк қилиб олсин деб,

Исроил[*] ва Яҳудо халқига авлод бераман.

Танлаган халқим тоғларимга эгалик қилади,

Менинг қулларим у ерда яшайди.

10Шарон текислиги қўйлар сурувлари учун яйлов бўлади,

Охор сойлиги[*] мол–қўйлар учун ўтлоқ бўлади.

Ҳа, бу ерлар Менга интилганларники бўлади+.

11Аммо баъзиларингиз Мен, Эгангизни тарк этдингиз,

Муқаддас тоғимни[*] унутдингиз!

«Омад» бути учун дастурхон ёздингиз,

«Қисмат» бути учун қадаҳларга шароб қуйдингиз!

12Шундайларни Мен қиличнинг дамига рўпара қиламан.

Ҳаммангиз тиз чўкасиз, бўғизланасиз.
Ахир, Мен чақирганимда жавоб бермадингиз,
Гапирганимда қулоқ солмадингиз.
Менинг олдимда қабиҳликлар қилдингиз,
Мен хоҳламаган нарсаларни танладингиз.”+

13Шу боис Эгамиз Раббий айтмоқда:

“Менинг қулларим ейди, сизлар эса оч қоласиз,

Қулларим ичади, сизлар ташналикдан азоб чекасиз,

Қулларим шод–хуррам бўлади,

Сизлар эса шармандаю шармисор бўласиз+.

14Қулларимнинг қалби шодликка тўлади,

Улар қўшиқлар куйлайди.

Сизлар эса юрагингиздаги қайғудан дод–вой қиласиз,

Эзилган руҳингиз туфайли увиллаб йиғлайсиз+.

15Мен, Эгангиз Раббий, сизларни ўлдираман,

Сизнинг номингиз танланган халқим орасида

Лаънат сифатида ишлатилади.

Ўз қулларимга эса бошқа ном бераман+.

16Ким ўзига бу юртда барака тиласа,

Мен, содиқ Худонинг номи билан дуо қилади.

Юртда ким онт ичадиган бўлса,

Менинг номим билан онт ичади.

Олдинги қайғулар унутилади,

Қайғу кўз олдимдан йўқотилади+.

Янги улуғвор ижод

17Мана, қаранг! Янги осмон, янги ер яратяпман.

Илгари бўлганлар энди эсланмайди,

Улар ҳеч қачон ёдга олинмайди+.

18Яратаётган ишларим туфайли

То абад шодланинг, хурсанд бўлинг.

Мен Қуддусни шодлик қилиб,

Халқини қувонч қилиб яратяпман.

19Мен Қуддус туфайли севинаман,

Халқим Менга қувонч келтиради.

Энди Қуддусда ҳеч қачон

Йиғи, фарёд товуши эшитилмайди+.

20У ерда энди гўдаклар ўлмайди,

Бирор қария ёшини яшамай ўтмайди.

Биронтаси юз ёшга кириб оламдан ўтса,

У ҳақда: «Эвоҳ, ёш кетди», деб айтадилар.

Юзга етмай ўлганни лаънати деб биладилар[*].

21Халқим уйлар қуриб, ўзлари ўша ерда яшайди,

Токзорлар ўтқазиб, ҳосилини ўзлари ейди+.

22Энди улар қурган уйларда бошқалар яшамайди,

Эккан дарахтларининг ҳосили бошқаларга насиб бўлмайди.

Халқимнинг умри чинор умридай узоқ бўлади,

Танлаган халқим ўз қўлларининг маҳсулидан узоқ вақт баҳраманд бўлади+.

23Уларнинг меҳнати беҳуда кетмайди,

Насллари бахтсизликка мубтало бўлмайди.

Улар Мен, Эгасидан барака топган халқдир,

Уларнинг авлодига ҳам Мен барака бераман+.

24Менга ёлвормасларидан ҳам олдин

Халқимга жавоб бераман.

Гапираётган пайтининг ўзидаёқ

Уларга қулоқ тутаман+.

25Бўри билан қўзичоқ бирга ўтлаб юради,

Шер ҳам ҳўкиз каби сомон ейди,

Илон эса тупроқ ялайди.

Муқаддас тоғимнинг бирон ерида

Ҳеч бир ёвузлигу ёмонлик қилинмайди.”

Эгамизнинг каломи шудир+.

66–БОБ

Худо халқларни ҳукм қилади

66^1Эгамиз шундай айтмоқда:

“Осмон Менинг тахтимдир,

Ер оёғим тагидаги курсидир.

Менга қандай уй қуриб бера оласиз?!

Қайси жой Менга маскан бўла олади?!+

2Ахир, ҳаммасини Ўз қўлларим билан яратганман,

Ҳа, бутун борлиқ Мен туфайли мавжуддир,

— демоқда Эгамиз. —

Камтар, мўмин бўлган одамга,
Каломим олдида титрайдиганга
Мен эътибор билан қарайман+.
3Аммо буқани қурбонлик қиладиган инсон
Одам ўлдирган қотил кабидир.
Қўзини қурбонлик қиладиган одам
Итнинг бўйнини синдирган одам кабидир.
Дон назри қиладиган одам
Чўчқа қонини назр қиладиган одам кабидир.
Тутатқи тутатган одам
Бутга топинадиган одам кабидир[*].
Ўшалар ўз йўлларини танладилар,

Қилган жирканч ишларидан жонлари лаззат олар+.

4Мен ҳам уларга қаттиқ жазо танлайман.

Улар нимадан қўрқса, ўшани бошларига соламан.

Ахир, чақирганимда, ҳеч ким жавоб бермади,

Гапирганимда, ҳеч ким қулоқ солмади.

Улар Менинг олдимда қабиҳлик қилдилар,

Менга номаъқул бўлган йўлни танладилар.”+

5Эй Эгамизнинг каломини эшитиб, титрайдиганлар,

Унинг сўзларига қулоқ тутинглар:

“Қардошларингиз сиздан нафратланади,

Менинг номимни деб улар сизни ҳайдаган.

Сизларни мазах қилиб, шундай деган эди:

«Қани, Эгангиз улуғворлигини кўрсатиб,

Сизларни қутқарсин.

Хурсанд бўлганингизни кўрайлик–чи!»

Энди ўшалар шарманда бўлади.”

6Шаҳардан кучли шовқин–сурон келмоқда!

Маъбаддан бир овоз эшитилмоқда!

Бу Эгамизнинг овозидир!

У Ўзининг душманларига

Қилмишларига яраша қайтаради.

7Мана, Қуддус тўлғоқ тутмасдан олдин туғди,

Тўлғоқ тутмай туриб, бир ўғил туғди+.

8Ким бундай воқеани эшитган?!

Ким бундай ҳодисани кўрган?!

Хўш, юрт бир кунда пайдо бўладими?!

Бир онда бутун бир халқ дунёга келадими?!

Қаранг, тўлғоғи тутар–тутмас

Қиз Қуддус[*] ўғиллар туғди.

9“Туғадиган пайтгача олиб келаман–у,

Туғишга куч бермайманми?!

— демоқда Эгамиз. —

Туғишга куч бераман–у,

Бачадонни ёпиб қўяманми?!”

— деб айтмоқда Худойингиз.

10Эй Қуддусни севадиганлар,

Қуддус билан бирга севининг,

Ҳаммангиз у билан бирга шодланинг.

Эй Қуддус учун аза тутганлар,

У билан бирга хурсанд бўлинг!

11Сиз унинг кўкрагидан эмгандай бўлиб,

Тўйиб, тасалли топасиз.

Қониб–қониб ичиб,

Унинг мўл–кўл баракасидан завқ оласиз.

12Ҳа, Эгамиз шундай айтмоқда:

“Мен Қуддусга тинчликни дарё каби,

Элатларнинг бойлигини тошқин сой каби оқизиб келтираман.

Қуддус сизларни эмизикли боладай қўлларида кўтариб юради,

Сизларни тиззаларига ўтирғизиб, парвариш қилади+.

13Боласини овутган бир она каби,
Мен ҳам сизларни овутаман.
Сизлар Қуддусда тасалли топасиз.”+
14Буларни кўриб, қалбингиз шодликка тўлади,

Танангиз янги майса каби, ҳаёт билан тўлиқ бўлади.

Эгамиз Ўз қулларига қудратини,

Душманларига эса ғазабини кўрсатади.

15Мана, қаранг! Эгамиз олов билан келмоқда,

Унинг жанг аравалари қуюндай келмоқда.

У аёвсиз қасос олади,

Ғазаби олов каби ёнади+.

16Ҳа, Эгамиз олову қилич билан

Жамики жонзотларга қарши курашади.

Унинг қўлидан кўплари ҳалок бўлади+.

17Эгамиз шундай айтмоқда: “Ўзларини поклаб, бутларга бағишлаганлар, саждагоҳ боғларга[*] бориб, йўлбошчиларига эргашганлар йўқ бўлади. Чўчқа ва бошқа ҳаром, макруҳ ҳайвонларнинг гўштини ейдиганлар, уларнинг ҳаммаси биргаликда ҳалок бўлади+. 18Уларнинг ишларидан, ўйларидан нафратланаман[*]. Ҳамма халқларни, элатларни йиғиш вақти келди[*]. Улар келиб, Менинг улуғворлигимни кўрадилар+. 19Мен уларнинг орасида аломат кўрсатаман. Омон қолганларини қуйидаги халқлар орасига юбораман: Таршиш[*], Ливия[*] халқларига, камонкашлари билан машҳур бўлган Лидия[*] халқига, Тувал[*] ва Юнон[*] халқларига, денгиз ортидаги Мен ҳақимда эшитмаган, Менинг улуғворлигимни кўрмаган халқларга. Улар Менинг буюклигимни ўзга халқларга билдирадилар.”

20Эгамиз шундай дейди: “Ўшанда улар барча халқлар орасидан қолган ҳамма биродарларингизни олиб келишади. Уларни назр сифатида муқаддас тоғим[*] — Қуддусга келтиришади. Худди Исроил халқи пок дон назрини Маъбадга олиб келгандай, улар биродарларингизни Қуддусга отларда, жанг араваларида, от қўшилган араваларда, хачирларда ва туяларда олиб келишади.”+
21Эгамиз шундай дейди: “Уларнинг орасидан баъзиларини руҳоний, баъзиларини эса леви қилиб тайинлайман.”+

22Эгамиз шундай айтмоқда: “Мен яратадиган янги ер ва янги осмон кўз олдимда қанча турадиган бўлса, авлодларингиз ҳам, номингиз ҳам шунча туради+. 23Ҳар янги ой шодиёнасида, ҳар Шаббат кунида жамики инсонлар ҳузуримга келиб, Менга сажда қиладилар, — демоқда Эгамиз. 24— Улар ташқарига чиққанларида Менга қарши чиққанларнинг жасадларини кўрадилар. Ўша жасадларни ейдиган қуртлар ўлмайди, уларни ёндирадиган олов ҳеч қачон ўчмайди. Ҳаммаси барча инсон зотига жирканч бўлади.”+

* 1:1 Яҳудо — Яҳудо қабиласи Исроилнинг жанубий қисмидаги энг катта қабила эди. Шоҳ Сулаймон вафотидан кейин шимолдаги ўнта қабила жанубдаги Яҳудо ва Бенямин қабилаларидан ажралиб чиқди (3 Шоҳлар 11:26-12:24 га қаранг). Яҳудо ва Бенямин қабилалари жанубий шоҳлик деб аталадиган бўлди. Жанубий шоҳликнинг пойтахти Қуддус бўлиб қолаверди, уларнинг ўз ҳукмдорлари бор эди. Эски Аҳднинг баъзи парчаларида Яҳудо сўзи жанубдаги иккала қабилага нисбатан ишлатилган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ЯҲУДО сўзига қаранг.

* 1:1 Яҳудода…ҳукмронлик қиларди — Уззиё милоддан олдинги 781-740 йилларда, Йўтом милоддан олдинги 742-735 йилларда, Охоз милоддан олдинги 735-715 йилларда ва Ҳизқиё милоддан олдинги 716-687 йилларда ҳукмронлик қилган.

* 1:2 болалар — Исроил халқи назарда тутилган.

* 1:6 …мой суртилмаган — зайтун мойи назарда тутилган. Қадимги пайтларда зайтун мойи малҳам сифатида ишлатиларди. У оғриқ қолдириб, терини қуриб кетишдан сақлар эди.

* 1:7 …вайрон қилар — бу ерда қўлланган ибронийча сўз Эски Аҳднинг бошқа жойларида Садўм ва Ғамўранинг ҳалокатига нисбатан ишлатилган (шу бобнинг 9–оятига ва ўша оятнинг изоҳига қаранг).

* 1:8 Қуддус — ибронийча матнда Сион (шу бобнинг 27–оятида ҳам бор). Эски Аҳддаги шеърий парчаларда ва пайғамбарлар битикларида Сион сўзи кўпинча Қуддус шаҳрига ёки Худонинг халқига нисбатан ишлатилган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги СИОН сўзига қаранг.

* 1:9 Садўм шаҳри…Ғамўра шаҳри — аҳолисининг ўта бузуқлиги оқибатида Эгамиз вайрон қилган иккита шаҳар (Ибтидо 18:16-19:28 га қаранг).

* 1:17 …Йўлга солинг золимни… — ёки …Эзилганларни қутқаринг….

* 1:22 тошқол — металл эритилганда қоладиган қотишма. У чиқинди ҳисобланади ва ташлаб юборилади.

* 1:29 …Ўзингиз хуш кўрган эманлар…Ўзингиз танлаган саждагоҳ боғлар… — катта дарахтлар остида ва махсус барпо қилинган боғларда кўпинча маҳаллий худоларга қурбонликлар келтириларди.

* 2:3 Эгамизнинг тоғи — Қуддусдаги Сион тоғига ишора. 4:5 нинг иккинчи изоҳига қаранг.

* 2:6 Эй Ёқуб хонадони! Халқингизнинг йўлларини сиз тарк этдингиз! — ёки Эй Эгамиз! Ёқуб наслини — халқингни Сен тарк этдинг!

* 2:6 башоратгўйлар — ибронийча матндаги гап шарқдан келган одамлар ёки шарқдан келтирилган ишонч–эътиқодларга ишора қилиши мумкин. Башоратгўйлар сўзи контекстнинг мазмуни бўйича мазкур таржимага киритилган.

* 2:6 Филистлар юрти — Исроил юртидан ғарбда, Ўрта ер денгизи бўйида жойлашган.

* 2:13 Башан — Жалила кўлининг шимоли–шарқидаги ҳудуд.

* 2:16 Таршиш — ҳозирги Испаниянинг ҳудудида жойлашган бу бандаргоҳ шаҳар ўзининг катта ва ҳайбатли кемалари билан машҳур эди. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги БАНДАРГОҲ сўзига қаранг.

* 3:9 Садўм — 1:9 изоҳига қаранг.

* 3:14 Менинг узумзорим — Исроил халқига ишора (5:1-7 га қаранг).

* 3:16 Қуддус — ибронийча матнда Сион (шу бобнинг 17–оятида ҳам бор). 1:8 изоҳига қаранг.

* 4:5 …кундузи булутни, Тунлари тутунни, ёруғ алангани… — Худо Исроил халқининг аждодларини қирқ йил давомида саҳрода бошлаб борган. Бу оятда ишлатилган тасвир Исроил халқига ўша воқеаларни эслатади (Чиқиш 13:20-22, 40:36-38 га қаранг).

* 4:5 Сион тоғи — Қуддусдаги Маъбад қурилган тепалик Сион тоғи деб аталган. Эски Аҳддаги шеърий парчаларда ва пайғамбарлар битикларида Сион сўзи кўпинча Қуддус шаҳрига ёки Худонинг халқига нисбатан ишлатилган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги СИОН сўзига қаранг.

* 5:2 Узум сиқиш чуқури — қадимги пайтларда одамлар узумни қоятошга ўйилган чуқурга ёки тупроқдан қазилган, тубига ва атрофига зич қилиб тош терилган чуқурга солиб, шарбатини сиқиб олиш учун оёқлари билан эзардилар. Шарбат ўша чуқурдан яна бошқа бир чуқурга оқиб тушарди.

* 5:10 Йигирма таноб — ибронийча матнда Ўнта бўйинтуруқ, яъни ўн жуфт ҳўкиз бир кунда шудгор қиладиган дала (тахминан 4 гектар).

* 5:10 икки кўза — ибронийча матнда бир бат, тахминан 22 литрга тўғри келади.

* 5:10 Ўн сават — ибронийча матнда Бир ҳўмр, тахминан 220 литрга тўғри келади.

* 5:10 бир сават — ибронийча матнда бир эфа, тахминан 22 литрга тўғри келади.

* 5:14 Ўликлар диёри — ибронийча матнда Шеўл. Қадимда Исроил халқи Шеўлни ер остидаги тубсиз чуқурлик, марҳумлар борадиган қоронғи жой деб тушунарди.

* 5:17 …Сарсон бўлиб юрган бўрдоқилар Еб тўяди вайроналарда — ёки …Бегоналар бойларнинг вайроналари орасида еб тўядилар.

* 5:26 Узоқдаги халқлар — Оссурия ва Бобил халқлари назарда тутилган бўлиши мумкин. Оссурия лашкари милоддан олдинги 722 йилда Исроилни, яъни шимолий шоҳликни босиб олди. Милоддан олдинги 701 йилда эса Оссурияликлар Яҳудога, яъни жанубий шоҳликка ҳужум қилишди, аммо уни босиб ололмай, ортга чекинишди. Яҳудони милоддан олдинги 605 йилда Бобил лашкари босиб олди.

* 6:1 Шоҳ Уззиё вафот этган йили — Уззиё Яҳудода, яъни жанубий шоҳликда ҳукмронлик қилган бўлиб, тахминан милоддан олдинги 740 йили вафот этган.

* 6:2 серафлар — ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси оловли зотлар. Эҳтимол, бу илоҳий зотларнинг кўриниши олов сингари бўлган.

* 7:1 Охоз — милоддан олдинги 736-716 йилларда Яҳудода, яъни жанубий шоҳликда ҳукмронлик қилган.

* 7:2 Довуд хонадони — шоҳ Охоз ва унинг сарой аъёнлари. Шоҳ Довуд Яҳудо шоҳларининг бобокалони эди.

* 7:2 Эфрайим — Эфрайим қабиласи Исроилнинг шимолий қисмидаги энг катта ва нуфузли қабила бўлгани боис, Эски Аҳднинг баъзи ўринларида Эфрайим деган ном Исроилга, яъни шимолий шоҳликка нисбатан ишлатилган. Бу шоҳликнинг пойтахти Самария эди. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ЭФРАЙИМ сўзига қаранг.

* 7:3 Шерёсуб — ибронийчадаги маъноси омон қолганлар қайтади.

* 7:6 Тўвал ўғли — Тўвалнинг ўзи ҳақида ҳам, ўғли ҳақида ҳам ҳеч қандай маълумот йўқ. Исмига қараганда Тўвал Орамлик бўлиши мумкин.

* 7:11 ўликлар диёри — ибронийча матнда Шеўл. 5:14 изоҳига қаранг.

* 7:14 қиз — бу ўринда ишлатилган ибронийча сўз бокира қизга ишора қилиши мумкин (мисол учун, Ибтидо 24:34 га қаранг), аммо одатда умуман ёш аёлга нисбатан ишлатилган. Бу ўринда Ишаё ишора қилаётган аломат маълум бир ёш аёл ҳомиладор бўлиб, ўғил кўриши ҳақидаги башоратдир. Бу башоратга кўра, ўша ўғил аниқ бир ёшга етгунча 15-16–оятларда баён этилган воқеалар содир бўлади. Баъзан башоратлар икки қирралидир. Бу башорат нафақат ўша замонда бўладиган воқеаларга, балки узоқ келажакда бўладиган воқеага ҳам тааллуқли. Башоратнинг яна бир маъноси шуки, узоқ келажакда бокира қиз ҳомиладор бўлиб, шоҳ Довуднинг авлоди бўладиган ўғил кўради. Мана шу ўғил Масиҳ, яъни Нажоткор бўлади (тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги МАСИҲ сўзига қаранг).

* 7:14 Иммануил — ибронийчадаги маъноси Худо биз биландир.

* 7:15 қатиқ ва асал — кунда истеъмол қилинадиган, оддий таомлар эди. Шу бобнинг 20-25–оятларига кўра, бу гап халқ келажакда қийинчиликда, қашшоқликда яшашга маҳкум бўлишини билдиради.

* 7:17 …Эфрайим Яҳудодан ажралиб чиққандан бери… — шоҳ Сулаймон милоддан олдинги 931 йилда вафот этгандан кейин, Исроил шоҳлиги иккига бўлинди. Шимолдаги шоҳлик — Исроил ёки Эфрайим, жанубдагиси эса Яҳудо деб аталадиган бўлди (3 Шоҳлар 11:41-12:19 га қаранг).

* 7:20 …соқолингизни бутунлай қириб ташлайди, бошу оёғингизда бирорта тук қолмайди — бу кўчма маънодаги гап бўлиб, Исроил халқи мағлубиятга учрашини ва шармандаликка дучор бўлишини билдиради.

* 7:23 Минг кумуш танга — ибронийча матнда Минг шақал кумуш, тахминан 11 килога тўғри келади.

* 8:1 Мохиршалолхошбоз — ибронийчадаги маъноси тўсатдан ҳужум қилинган, тез тортиб олинган (шу бобнинг 3–оятида ҳам бор).

* 8:6 тинч оқадиган Шилўвах сувлари — Гихўн булоғидан Қуддусга оқиб келадиган ариқ назарда тутилган. Бу сувлар Худонинг тинчлиги ва баракаси рамзидир. Оссуриянинг тошқин сувлари эса, бунга зид ҳолда, Худонинг ҳукми белгисидир (шу бобнинг 7-8–оятларига қаранг).

* 8:8 Худо биз биландир — ибронийча матнда Иммануил (7:14 га қаранг). Шу бобнинг 10–оятида ҳам бор.

* 8:17-18 Исроилда биз белги ва аломатмиз — Ишаё билан унинг икки ўғли — Шерёсуб ва Мохиршалолхошбоз исмларининг маъносига ишора (7:3 га ва шу бобнинг 1, 3–оятига қаранг). Ибронийчада Ишаё исмининг маъноси — Худо қутқаради, Шерёсуб исмининг маъноси — омон қолганлар қайтади ва Мохиршалолхошбоз исмининг маъноси — тўсатдан ҳужум қилинган, тез тортиб олинган.

* 8:20 Сизлар уларга эмас, Худонинг йўл–йўриқлари ва таълимотига маслаҳат солинг — Қонунлар 18:9-14 га қаранг.

* 9:1 Забулун ва Нафтали юрти — Забулун ва Нафтали қабилалари Исроил халқининг ўн икки қабилаларига кирар эди. Уларга мулк қилиб берилган ерлар Исроилнинг шимолида, Жалила кўлининг ғарб томонида жойлашган.

* 9:1 Иорданнинг нариги томонидаги ўлка — Иордан дарёсининг шарқ томонидаги Гилад ўлкаси назарда тутилган бўлиши мумкин.

* 9:1 ғайрияҳудийлар Жалиласи — Жалила ҳудуди Исроил, яъни шимолий шоҳликнинг бир қисми эди. Милоддан олдинги 722 йилда Оссурияликлар Исроилни босиб олдилар. Улар Исроил халқининг кўпини асир қилиб олиб кетдилар (4 Шоҳлар 17:1-6 га қаранг). Оссурия шоҳи бошқа халқларни — ғайрияҳудийларни Исроил юртига мажбурлаб кўчирди (4 Шоҳлар 17:24 га қаранг).

* 9:4 …Мидиён халқи каби, Мағлуб қилгансан — Худо Гидўнга Мидиён халқи устидан буюк ғалаба берган пайт назарда тутилган (Ҳакамлар 7:1-25 га қаранг).

* 9:6 Ажойиб Маслаҳатчи — ёки Ажойиб, Маслаҳатчи. Яна 11:2 га қаранг.

* 9:9 Эфрайим — 7:2 нинг иккинчи изоҳига қаранг.

* 9:10 шикамора–анжир дарахтлари — анжирнинг қадимги Яқин Шарқда кенг тарқалган бир тури. Катталиги ёнғоқ дарахтидай, барглари эса тут баргларига ўхшаш бўлиб, йил давомида бир неча бор ҳосил берадиган серсоя дарахт.

* 9:10 Ғиштин…Йўнилган тошлар…Шикамора–анжир дарахтлари…садр дарахтлари… — ғишт ва анжир дарахтлари оддий қурилиш ашёлари, йўнилган тошлар ва садр дарахтлари эса қиммат қурилиш ашёлари эди.

* 9:14 …бошини ва қуйруғини, Хурмосини ва қамишини… — халқнинг йўлбошчилари ва насиҳатгўйларига ишора.

* 9:21 Манаше қабиласи…Эфрайим қабиласи…Яҳудо… — Манаше ва Эфрайим Исроилни, яъни шимолий шоҳликни ташкил қилган ўнта қабиладан иккитаси, Яҳудо эса жанубий шоҳликни ташкил қилган иккита қабиладан асосийси эди (1:1 нинг биринчи изоҳига ва 7:2 нинг иккинчи изоҳига қаранг).

* 10:5 Оссурия — милоддан олдинги 701 йилда Исроилни босиб олган Оссурия шоҳи Санхарив назарда тутилган бўлиши мумкин.

* 10:9 Хално…Кархамиш…Хомат…Арпад… — бу шаҳарлар ҳозирги Суриянинг шимолида жойлашган эди.

* 10:9 …Самария Дамашқ… — Самария Исроилнинг, яъни шимолий шоҳликнинг пойтахти, Дамашқ Орам юртининг пойтахти эди.

* 10:20 ўз зулмкорлари — Оссурия халқи назарда тутилган.

* 10:21 …омон қолганлари Қайтади… — ибронийча матнда …шерёсуб…. 7:3, 8:17-18 га ва ўша оятларнинг биринчи ва иккинчи изоҳларига қаранг.

* 10:24-25 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 1:8 изоҳига қаранг.

* 10:26 …Мидиёнларни Орив қоясида шундай қирган эдим — Ҳакамлар 7:22-25 га қаранг.

* 10:26 …Миср лашкарини денгизда ғарқ қилдим — Чиқиш 14:26-28 га қаранг.

* 10:27 …бўйинтуруқ йўқ қилинади, чунки сизлар кучга тўлдингиз — ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси …семизлик туфайли бўйинтуруқ йўқ қилинади. Бу ўринда семизлик сўзи ижобий маънода бўлиб, Худо Ўз халқига барака беришига, уларни яна кучли қилишига ишора қилаётган бўлиши мумкин. Ҳўкиз семирганда шунчалик катта бўлиб кетадики, бўйинтуруқ унинг бўйнидан синиб тушади. Бўйинтуруқ йўқ қилинади, деган жумлада шу ҳодиса назарда тутилган бўлиши мумкин.

* 10:28 Ояз шаҳри — Ай шаҳрининг яна бир номи бўлиши мумкин. Шу бобнинг 28-32–оятларида айтиб ўтилган жойлар Қуддус яқинида эди. Шимолдан келган босқинчилар Қуддусга ҳужум қилиш учун шу ерларни босиб ўтардилар.

* 11:1 Эссай — шоҳ Довуднинг отаси.

* 11:9 Муқаддас тоғим — Қуддусдаги Сион тоғига ишора. 4:5 нинг иккинчи изоҳига қаранг.

* 11:10 …Эссайнинг томиридан чиққан… — яъни шоҳ Довуднинг наслидан бўлган (шу бобнинг 1–ояти изоҳига қаранг).

* 11:11 Мисрнинг шимолий ва жанубий ҳудудларидан… — ибронийча матнда Мисрдан, Патрўсдан…. Мисрнинг жанубий ҳудуди қадимда Патрўс номи билан аталар эди.

* 11:11 Ҳабашистон — ибронийча матнда Куш. Бу жой Мисрдан жанубда бўлиб, ҳозирги Судан ва Эфиопия мамлакатларининг бир қисмини ўз ичига олган эди.

* 11:11 Элам — бу юрт Бобил юртидан жануби–шарқда, ҳозирги Эрон ҳудудида жойлашган эди.

* 11:11 Бобил — ибронийча матнда Шинар, Месопотамиядаги, яъни Дажла ва Фурот дарёлари орасида жойлашган ерлардаги бир ҳудуднинг қадимги номи. Бобил шоҳлиги дастлаб шу ерда барпо бўлиб, кейинчалик кўп ерларни эгаллаган буюк шоҳлик бўлган.

* 11:11 Хомат — бу шаҳар ҳозирги Сурияда жойлашган эди.

* 11:13 Эфрайим — 7:2 нинг иккинчи изоҳига қаранг.

* 11:14 Эдом, Мўаб — Эдом Ўлик денгизнинг жанубида, Мўаб Ўлик денгизнинг шарқида жойлашган юртлар эди.

* 11:14 Оммон халқи — Иордан дарёсининг шарқ томонидаги ҳудудларда яшаган халқ.

* 11:15 Қизил денгизнинг қўлтиғи — ибронийча матнда Миср денгизининг тили, ҳозирги Суэц қўлтиғи назарда тутилган.

* 11:15 Гармсел — иссиқ шамол.

* 12:2 Эгамнинг Ўзи — ибронийча матнда Йаҳ Йаҳвеҳ. Ибронийчада Йаҳвеҳ Худонинг исмидир, Йаҳ — Йаҳвеҳнинг қисқа шакли.

* 12:2 …куч–қудратимдир — ёки …қудратим, шукрона қўшиғимдир.

* 12:6 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 1:8 изоҳига қаранг.

* 13:6 Эгамизнинг куни — Эски Аҳддаги пайғамбарлар битикларида бир неча марта учрайдиган ибора. Кўпинча бу ибора Худо берадиган жазога ишора қилади. Бу ибора яна қиёмат кунидаги Худонинг ҳукмига нисбатан ҳам ишлатилади. Ўша куни Худо Ўз душманлари устидан ғалаба қозонади ва уларни жазолайди, Ўзига содиқ қолганларга эса ором бағишлайди, уларга тинчлик ва қут–баракалар ато қилади.

* 13:17 Мидияликлар — Мидия ҳозирги Эроннинг шимоли–ғарбида жойлашган қудратли шоҳлик эди. Кейинчалик Мидия Форс шоҳлигининг энг муҳим вилоятларидан бири бўлиб қолди.

* 13:19 Бобилликлар — ибронийча матнда Халдейлар, ўша вақтда Бобилликлар шу ном билан ҳам аталарди.

* 13:19 Садўм, Ғамўра — 1:9 изоҳига қаранг.

* 14:4 Зўравон — Қумрон қўлёзмаларидан, қадимий юнонча ва сурёнийча таржималардан.

* 14:9 Ўликлар диёри — ибронийча матнда Шеўл (шу бобнинг 11, 15–оятларида ҳам бор). 5:14 изоҳига қаранг.

* 14:21 Отаси — қадимий юнонча ва сурёнийча таржималардан. Ибронийча матнда Ота–боболари.

* 14:28 Шоҳ Охоз вафот этган йили — Охоз Яҳудода, яъни жанубий шоҳликда ҳукмронлик қилиб, тахминан милоддан олдинги 715 йили вафот этган.

* 14:29 Бизни урган таёқ — шоҳ Охоз ёки Оссурия шоҳларидан бири назарда тутилган бўлиши мумкин.

* 14:31 Эй Филистлар…эй шаҳар! — Филист халқи қуйидаги бешта шаҳар–давлатни барпо қилган эди: Ғазо, Ашдод, Ашқалон, Эхрон ва Гат. Бу шаҳарлар Филистияда, Ўрта ер денгизи яқинида жойлашган эди.

* 14:31 Шимолдан — шимол томондан ҳужум қиладиган Оссурия ва Бобил халқларига ишора.

* 14:32 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 1:8 изоҳига қаранг.

* 15:1 Мўаб — 11:14 нинг биринчи изоҳига қаранг.

* 15:1 Хир шаҳри — Хир–Харасотнинг яна бир номи. Бу шаҳар Мўаб юртининг пойтахти эди.

* 15:2-3 …сочлари қирилган…соқоли олинган…3…қанорга ўранган — қанор дағал қорамтир мато бўлиб, эчки ёки туя жунидан тўқилган. Сочни қириш, соқолни олиш ва қанорга ўраниб олиш умидсизликни ва қайғули ҳолатни ифодалайди.

* 15:9 Дибондаги сувлар — Арнон дарёси назарда тутилган бўлиши мумкин.

* 15:9 …Дибон…Дибон… — Қумрон қўлёзмаларидан, қадимий юнонча таржиманинг баъзи қўлёзмаларидан ва қадимий лотинча таржимадан. Ибронийча матнда …Димон…Димон….

* 16:1 Села шаҳри — Ўлик денгиздан қарийб 40 километр жанубда, Эдом юртида жойлашган.

* 16:2 Арнон сойлиги — Мўаб юртининг шимолий чегараси. Арнондаги сой ғарб томонга оқиб, Ўлик денгизга қуйилади.

* 16:7 Хир–Харасот — 15:1 да айтиб ўтилган Хир шаҳрининг яна бир номи (шу бобнинг 11–оятида ҳам бор).

* 16:10 Узум сиқиш чуқурлари — 5:2 изоҳига қаранг.

* 16:11 Хир–Харасот — ибронийча матнда бу номнинг бошқа варианти Хир–Харес.

* 16:12 …Саждагоҳига келиб, илтижолар қилса… — Мўаб халқи ўз худоси Хамўшга илтижо қиларди (Саҳрода 21:29 га қаранг).

* 17:1 Дамашқ — Орам юртининг пойтахти.

* 17:3 Эфрайим юрти — 7:2 нинг иккинчи изоҳига қаранг.

* 17:5 Рафа водийси — Қуддусдан бир неча километр жануби–ғарбда жойлашган.

* 17:8 Ашера — Канъондаги халқлар сажда қилган ҳосилдорлик худоси бўлиб, аёл қиёфасида тасаввур қилинган. Унинг эркак жуфти Баал эди. Ашеранинг тасвирлари баланд устун шаклида бўлиб, ёғочдан ясалган эди.

* 18:1 Ҳабашистон — ибронийча матнда Куш (11:11 нинг иккинчи изоҳига қаранг).

* 18:1 Қанотлар гувиллашига тўлган юрт — ўша жойда кўп учраган қанотли ҳашаротлар ёки кейинги оятда айтиб ўтилган кемаларнинг елканлари назарда тутилган бўлиши мумкин.

* 19:9 Зиғир толасига ишлов берадиганлар…Оқ мато тўқийдиганлар… — зиғир ва пахта Нил дарёси бўйларида экилар эди. Мана шу маҳсулотлардан ишлаб чиқариладиган матолар Миср иқтисодининг асосий қисмини ташкил қилар эди.

* 19:11 Зўван — Нил дельтасида жойлашган Мисрнинг бир муҳим шаҳри.

* 19:13 Нуф — Мемфис номи билан ҳам маълум. Мемфис шаҳри Миср шимолий ҳудудининг маркази бўлиб, Миср тарихида бирмунча вақт пойтахт ҳам бўлган эди.

* 19:15 На боши, на қуйруғи, на хурмоси, на қамиши — 9:14 га ва ўша оятнинг изоҳига қаранг.

* 19:18 иброний тили — ибронийча матнда Канъон тили. Бу ўринда қадимги ибронийча назарда тутилган.

* 19:18 “Қуёш шаҳри” — Қумрон қўлёзмаларидан, баъзи иброний қўлёзмаларидан ва қадимий лотинча таржимадан. Ибронийча матнда “Вайрона шаҳар”. “Қуёш шаҳри” номи остида Гелиополь шаҳри назарда тутилган бўлиши мумкин. Бу шаҳар ҳозирги Қоҳирадан қарийб 11 километр шимоли–шарқда, Нил дарёси бўйида жойлашган.

* 20:1 Оссурия шоҳи Саргон…Ашдодни қўлга олди — Саргон II Филистларнинг бу шаҳрини милоддан олдинги 711 йилда босиб олган.

* 20:2 қанор — дағал қорамтир мато бўлиб, эчки ёки туя жунидан тўқилган. Қанорга ўраниб олиш умидсизликни ва қайғули ҳолатни ифодалайди. Кўпинча бу ҳаракат Худодан кечирим сўраб ибодат қилиш ва Ундан мадад тилаш билан биргаликда амалга оширилган. Пайғамбарларнинг одатдаги кийими ана шу матодан тикилган бўлиши ҳам мумкин (4 Шоҳлар 1:8, Закариё 13:4 га қаранг).

* 20:3 Ҳабашистон — ибронийча матнда Куш (11:11 нинг иккинчи изоҳига қаранг). Шу бобнинг 4, 5–оятларида ҳам бор.

* 20:6 қирғоқдаги юртнинг аҳолиси — Филист халқи назарда тутилган бўлиши мумкин.

* 21:1 Денгиз бўйидаги саҳро — Бобил юрти назарда тутилган бўлиши мумкин (шу бобнинг 9–оятига қаранг). Бобил юртининг Форс қўлтиғидаги жанубий қисми баъзан “денгиз бўйидаги ер” деб аталган. Худо Бобил юртига даҳшатли жазо бериши муқаррар эди. Шу боис пайғамбар бу юртни саҳро деб атаган бўлиши мумкин.

* 21:2 …Элам…Мидия… — 11:11 нинг учинчи изоҳига ва 13:17 нинг изоҳига қаранг. Мана шу икки шоҳлик Форс лашкари билан бирлашиб, Бобилга ҳужум қилдилар ва уни мағлуб этдилар (шу бобнинг 9–оятига ва ўша оятнинг изоҳига қаранг).

* 21:8 …қоровул шердай ўкириб қолди — ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси …шер ўкириб қолди. Қумрон қўлёзмаларида, қадимий сурёнийча таржимада …қоровул ўкириб қолди.

* 21:9 …Бобил қулади… — Бобил шаҳрини милоддан олдинги 539 йилда шоҳ Куруш бошчилигида Мидия ва Форс лашкарлари босиб олгани назарда тутилган. Шоҳ Куруш яна Кир исми билан танилган.

* 21:10 янчилган — донни бошоқдан ажратиш жараёни янчиш дейилади. Қадимги Яқин Шарқда бу иш дон бошоқларини таёқ билан уриш, устидан тепкилаш ёки хўптир юргизиш орқали бажарилган (хўптир — остига учли тош ёки темир маҳкамланган оғир тахта). Янчиш сўзи кўпинча Эски Аҳдда ҳукмга ёки урушда ҳалокатга дучор бўлишга нисбатан кўчма маънода ишлатилган.

* 21:11 Думах — Арабистон саҳросининг шимолида жойлашган воҳа ёки Эдом юрти назарда тутилган бўлса керак.

* 21:11 Сеир — Эдом юртига қарашли бўлган тоғли ерлар (яна 11:14 нинг биринчи изоҳига қаранг).

* 21:13 Дедон — Арабистон ярим оролининг шимоли–ғарбида жойлашган шаҳар ва унинг атрофидаги ҳудуд.

* 21:14 Темо — Арабистон ярим оролининг шимолидаги ерлар.

* 21:16 Кедар — Арабистон саҳросидаги ерлар.

* 22:1 Ваҳий водийси — Қуддус шаҳри назарда тутилган.

* 22:1 …томларга чиқиб… — у замонларда уйларнинг томи текис бўлиб, одамлар томга чиқиб дам олишарди.

* 22:6 Элам — 11:11 нинг учинчи изоҳига қаранг.

* 22:8 “Лубнон ўрмони” деган уй — шоҳ Сулаймон томонидан қурилган бўлиб, қалқонлар сақланадиган омбор эди (3 Шоҳлар 7:2, 10:16-17 га қаранг).

* 22:11 …икки девор ўртасида… — баъзи шаҳарларнинг ташқи ва ички деворлари бўлган. Бу деворларнинг оралиғида бўш жойлар бўлган. Душман ташқи деворни бузган тақдирда ҳам, ички девор шаҳарни ҳимоя қилган.

* 22:12 Сочларингизни қириб, қанорга ўранинг… — қанор дағал қорамтир мато бўлиб, эчки ёки туя жунидан тўқилган. Сочни қириш ва қанорга ўраниб олиш умидсизликни ва қайғули ҳолатни ифодалайди.

* 22:15 Шавна — Яҳудонинг, яъни жанубий шоҳликнинг шоҳи Ҳизқиё ҳукмронлиги даврида хизмат қилган (36:1-37:7 га қаранг).

* 22:20 Элияқим — Яҳудонинг, яъни жанубий шоҳликнинг шоҳи Ҳизқиё ҳукмронлиги даврида хизмат қилган (36:1-37:7 га қаранг).

* 22:22 Довуд хонадонининг калити — яъни Довуд авлодидан бўлган шоҳ Ҳизқиё Элияқимга берган юксак ҳокимият. Бу ўринда шоҳнинг ҳузурига киришга рухсат берадиган ҳокимиятга ишора қилинаётган бўлиши мумкин.

* 23:1 Тир — Финикияда муҳим аҳамиятга эга бўлган шаҳар. Бу шаҳар Исроилдан шимолда, Ўрта ер денгизи бўйида жойлашган эди. Бугунги кунда бу ер Ливан мамлакатининг жанубий ҳудудини ташкил қилади. Шаҳарнинг бир қисми қўрғон бўлиб, бу қўрғон кичкина оролда, денгиз қирғоғидан узоқ бўлмаган жойда қурилган эди.

* 23:1 Таршиш — 2:16 изоҳига қаранг.

* 23:1 Кипр — ибронийча матнда Киттим, Кипрнинг қадимги номи (шу бобнинг 12–оятида ҳам бор).

* 23:2 Сидон — Финикияда муҳим аҳамиятга эга бўлган шаҳар. Бу шаҳар Тир шаҳридан шимолда, Ўрта ер денгизи бўйида жойлашган эди. Бугунги кунда бу шаҳар Ливан мамлакатининг жанубий ҳудудини ташкил қилади.

* 23:3 Шихор — Нил дарёсининг шарқий ирмоғи назарда тутилган бўлиши мумкин.

* 23:10 Нил бўйидаги деҳқонлар каби, Ерларингга ишлов бер — Қумрон қўлёзмаларидан ва қадимий юнонча таржиманинг баъзи қўлёзмаларидан. Ибронийча матнда Нилни кечиб ўтгандай, юртингизни кесиб ўтинглар.

* 23:10 …Ерларингга ишлов бер…бандаргоҳинг йўқ энди — Таршишлик савдогарлар Ўрта ер денгизи бўйидаги бандаргоҳ шаҳар Тирда тижорат қилиб, кўп фойда олишарди. Пайғамбар ўша савдогарларга, энди деҳқон бўлинглар, деб маслаҳат беради, чунки Тир вайрон бўлади. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги БАНДАРГОҲ сўзига қаранг.

* 23:13 Бобил — ибронийча матнда Халдей, ўша вақтда Бобил юрти шу ном билан ҳам аталарди.

* 23:14 бошпанангиз — Тир шаҳри назарда тутилган (шу бобнинг 10–оятига берилган иккинчи изоҳга қаранг).

* 25:6 Бу тоғ — Қуддусдаги Сион тоғига ишора. 4:5 нинг иккинчи изоҳига қаранг.

* 25:10 Мўаб — 11:14 нинг биринчи изоҳига қаранг.

* 26:4 Унинг Ўзи — ибронийча матнда Йаҳ Йаҳвеҳ. Ибронийчада Йаҳвеҳ Худонинг исмидир, Йаҳ — Йаҳвеҳнинг қисқа шакли.

* 27:1 Левитан — Канъон халқларининг қадимий афсоналарида учрайдиган махлуқ. Левитан ҳалокат келтирувчи денгиз кучларининг ва ўрнатилган барча тартибга таҳдид соладиган бузғунчи кучларнинг рамзидир. Муқаддас Китобда Худонинг Левитан устидан қозонган ғалабаси Унинг куч–қудрати рамзидир. Зотан, Худо бутун борлиқ устидан, шунингдек, Ўз халқининг душманлари устидан ғолиб бўлган қудратли Ҳукмдордир.

* 27:2 узумзор — 5:1-7 га қаранг.

* 27:9 Ашера — 17:8 изоҳига қаранг.

* 27:12 Миср чегарасидаги ирмоқ — Синай ярим оролининг шимоли–шарқидаги Ариш сойлиги ёки Нил дарёсининг шарқий ирмоғи назарда тутилган (яна Ибтидо 15:18, Саҳрода 34:5 ва Ёшуа 13:3, 15:4, 47 га қаранг).

* 27:12 янчади — 21:10 изоҳига қаранг. Исроил халқи бошқа халқлар орасига тарқалиб кетгандан кейин, Худо ўша халқларни ҳукм қилади. Деҳқон донни бошоқдан ажратиб йиғиб олгандай, Худо ҳам Ўз халқини ўша халқлар орасидан ажратиб йиғиб олади.

* 27:13 Қуддусдаги муқаддас тоғ — Қуддусдаги Сион тоғига ишора. 4:5 нинг иккинчи изоҳига қаранг.

* 28:1 Эфрайим — 7:2 нинг иккинчи изоҳига қаранг.

* 28:2 …Раббийнинг кучли бир баҳодири бор — Оссурия шоҳига ишора.

* 28:10 …бидир–бидир қиласан, Гўдакдай гувранасан — ибронийча матнда …сав ласав, сав ласав, қав лақав, қав лақав. Бу товушлар чақалоқлар оғзидан чиқадиган маъносиз товушларга ўхшайди. Оссурия халқи юртни босиб олгандан кейин, Оссурияликларнинг тили халқнинг қулоғига шу товушлар каби эшитилади (шу бобнинг 11–ояти изоҳига қаранг).

* 28:11 …Ўзга тил…тушунарсиз шева… — Исроил халқини босиб олган Оссурияликларнинг тили назарда тутилган. Исроил халқи уларнинг тилини тушунмас эди.

* 28:13 …мазмунсиз сўзлар…Гўдакнинг гувраниши… — ибронийча матнда …сав ласав, сав ласав, қав лақав, қав лақав… (шу бобнинг 10–ояти изоҳига қаранг).

* 28:15 Ўликлар диёри — ибронийча матнда Шеўл (шу бобнинг 18–оятида ҳам бор). 5:14 изоҳига қаранг.

* 28:16 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 1:8 изоҳига қаранг.

* 28:16 тамал тоши — қадимги пайтларда қурилишда пойдевор учун қўйилган биринчи ва энг муҳим тош ҳисобланарди. Бу тош пойдеворнинг бир бурчагини ҳосил қилиб, бинонинг қолган қисми ўша тошнинг жойлашуви бўйича қуриларди.

* 28:20 Ётгани тўшагингиз…энсизлик қилади — бу ибронийча мақол бўлиб, одамларнинг ишончли деб билган нарсалари уларнинг хотиржам яшашларига омил бўла олмаслигини таъкидлайди (шу бобнинг 15, 18–оятларига қаранг).

* 28:21 Перазим тоғидагидай… — 2 Шоҳлар 5:17-21 га қаранг.

* 28:21 Гивон водийсидагидай… — Ёшуа 10:7-14 га қаранг.

* 28:28 …янчилмайди — 21:10 изоҳига қаранг.

* 29:1 Ориёл — Сион тоғи, яъни Қуддуснинг шеърий номи (4:5 нинг иккинчи изоҳига қаранг). Ориёл номи ибронийчадаги қурбонгоҳ сўзига оҳангдош.

* 29:2 қурбонгоҳ — ибронийча матнда Ориёл. Шу бобнинг 1–ояти изоҳига қаранг.

* 29:3 қамал иншоотлари — қадимги даврларда душманлар девор билан ўралган шаҳарга ҳужум қилаётганларида, кўпинча девор ёнига баланд қурилмалар ясаганлар. Шу йўл билан улар шаҳарни ҳимоя қилаётган халққа ҳужум қилиш учун деворни бузишга ёки ошиб ўтишга қулай имконият яратганлар.

* 29:7 Қуддус — ибронийча матнда Ориёл. Шу бобнинг 1–ояти изоҳига қаранг.

* 29:11 ўрама қоғоз — папирус ёки ошланган теридан қилинган узун ўралган қоғоз. Қадимги пайтларда китоблар одатда ўрама қоғоз шаклида бўлган.

* 29:17 Лубнон ўрмони — Лубнон тоғларида ўсадиган садр дарахтлари дунёнинг ўша ҳудудидаги энг катта дарахт турларидан эди.

* 30:4 …Зўван…Ханес… — Зўван Мисрнинг шимоли–шарқида, Ханес Мисрнинг жанубида жойлашган шаҳарлар эди.

* 30:7 Раҳоб — Левитаннинг яна бир исми, Канъон халқларининг қадимий афсоналарида учрайдиган махлуқ (27:1 изоҳига қаранг). Бу ўринда Раҳоб Мисрнинг шеърий номи сифатида келган.

* 30:27 …Қалин булут ичида… — ёки …Қаттиқ ҳукм билан….

* 30:29 муқаддас байрам — Фисиҳ зиёфати назарда тутилган бўлиши мумкин. Бу зиёфат Исроил халқининг Мисрдаги қулликдан озод бўлганини нишонлаш учун ўтказиларди (Чиқиш 12:1-42 га қаранг).

* 30:29 Эгамизнинг тоғи — Қуддусдаги Сион тоғига ишора. 4:5 нинг иккинчи изоҳига қаранг.

* 30:33 Тофат — Қуддусга яқин бўлган қабристон (Еремиё 7:32, 19:6, 11 га қаранг). Бир вақтлар у ерда бутпарастларнинг саждагоҳи бўлган. Ўша саждагоҳда одамлар ўз болаларини Оммон халқининг худоси Мўлахга қурбонлик қилиб, оловда куйдиришган (4 Шоҳлар 23:10, Еремиё 7:30-31 га қаранг).

* 31:9 Оссуриянинг суянган қояси — Оссурия шоҳи назарда тутилган бўлиши мумкин.

* 33:4 чигирткалар — баъзан тўда–тўда бўлиб келиб, далалардаги ҳосилга катта зарар етказадиган ҳашарот.

* 33:5 Қуддус — ибронийча матнда Сион (шу бобнинг 14–оятида ҳам бор). 1:8 изоҳига қаранг.

* 33:7 Тинчлик элчилари — 36:1-3, 22 га қаранг.

* 33:8 …шаҳарлар вайрон бўлди… — ибронийча матндан. Қумрон қўлёзмаларида аҳдларнинг гувоҳлари хор бўлди.

* 33:9 Шарон текислиги — Ўрта ер денгизи бўйидаги, Кармил тоғи (шимол томонда) ва Яффа шаҳри (жануб томонда) орасидаги унумдор текислик.

* 33:9 Башан — Жалила кўлининг шимоли–шарқидаги ҳудуд.

* 33:23 Кемангизнинг мачтаси мустаҳкам эмас…елкани ёйилмайди — кўчма маънодаги гап бўлиб, Яҳудо халқи ва Қуддус аҳолисининг ожизлигини, Худонинг ёрдамига муҳтож эканликларини кўрсатади (шу бобнинг 22–оятига қаранг).

* 34:4 ўрама қоғоз — 29:11 изоҳига қаранг.

* 34:5 …самоларда Менинг қиличим пайдо бўлди — Қумрон қўлёзмаларидан. Ибронийча матнда …самоларда Менинг қиличим тўйиб қон ичди ёки …самоларда Менинг қиличим қонга бўкди.

* 34:5 Эдом — 11:14 нинг биринчи изоҳига қаранг.

* 34:6 Бозрах шаҳри — Эдом юртининг пойтахти.

* 34:8 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 1:8 изоҳига қаранг.

* 34:11 …бойқушлару кирпилар…Укки… — ибронийча матнда айтиб ўтилган бу ҳайвонларнинг қандай ҳайвон эканлиги баҳсли.

* 34:15 илонлар — ибронийча матнда айтиб ўтилган бу ҳайвон қандай ҳайвон эканлиги баҳсли.

* 34:16 Эгамизнинг китоби — Худо Ишаёга берган башоратлар назарда тутилган бўлиши мумкин.

* 35:2 Шарон текислиги — 33:9 нинг биринчи изоҳига қаранг.

* 35:8 Бу йўлдан…адашмайди — ёки Идроксизлар ҳеч қачон бу йўлдан юра олмайди.

* 35:10 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 1:8 изоҳига қаранг.

* 36:1 Ҳизқиё ҳукмронлигининг ўн тўртинчи йили — милоддан олдинги 701 йил.

* 36:1 Оссурия шоҳи Санхарив — милоддан олдинги 705-681 йилларда Оссурияда ҳукмронлик қилган.

* 36:2 Лахиш шаҳри — Қуддусдан қарийб 35 километр жануби–ғарбда жойлашган эди.

* 36:7 саждагоҳ — ибронийча матнда бамах, яъни “тепалик”. Канъон худоларига топинадиган жойлар бамах деб аталарди. Одатда бу саждагоҳлар тепаликларда жойлашган бўлиб, у ерда Канъон худоларининг тасвирлари ва қурбонликлар келтириш учун қурбонгоҳ бўларди. Баъзи бир пайтларда одамлар мана шу маҳаллий саждагоҳларда Эгамизга сажда қилардилар.

* 36:7 Ахир, Ҳизқиё…айтган экан–ку! — Ҳизқиёнинг қилган ишларидан Худо мамнун эди (Қонунлар 12:2-7, 4 Шоҳлар 18:3-5 га қаранг). Аммо Оссурия шоҳи бу сўзларни Яҳудо халқини ва Қуддус аҳолисини Ҳизқиёга қарши қўзғатиш ниятида, Худога итоат қилмасликка ва ишонмасликка ундаш мақсадида айтган эди (шу бобнинг 15, 18-20–оятларига қаранг).

* 36:9 отлиқлар — бу ўриндаги ибронийча сўз аравакашлар маъносини ҳам ифодалаши мумкин.

* 36:11 орамийча — орамий тили ўша даврда тижоратда ва халқаро дипломатик доираларда ишлатилган.

* 36:19 Хомат…Арпад…Сефарвайим… — Хомат ва Арпад ҳозирги Суриянинг шимолида жойлашган эди. Сефарвайим шаҳрининг қаерда жойлашгани баҳсли.

* 36:19 Самария — Исроилнинг, яъни шимолий шоҳликнинг пойтахти бўлиб, Оссурия томонидан босиб олинган.

* 37:1 …қайғудан либосларини йиртди. Қанорга ўраниб… — қанор дағал қорамтир мато бўлиб, эчки ёки туя жунидан тўқилган. Кийимларни йиртиш ва қанорга ўраниб олиш умидсизликни ва қайғули ҳолатни ифодалайди. Кўпинча бу ҳаракат Худодан кечирим сўраб ибодат қилиш ва Ундан мадад тилаш билан биргаликда амалга оширилган.

* 37:8 Лахиш шаҳри — 36:2 изоҳига қаранг.

* 37:9-10 Ҳабашистон — ибронийча матнда Куш (11:11 нинг иккинчи изоҳига қаранг).

* 37:16 икки каруб — қанотли самовий мавжудотларнинг ҳайкаллари. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги КАРУБ, КАРУБЛАР сўзига қаранг.

* 37:20 …Сенинг танҳо Эгамиз эканингни билишсин — ибронийча матндан. Қумрон қўлёзмаларида Сенинг танҳо Худо эканингни билишсин, эй Эгамиз (яна 4 Шоҳлар 19:19 га қаранг).

* 37:22 Бокира қиз — шеърий усул бўлиб, шаҳар ёки юрт аҳлига ишора қилади.

* 37:22 Сион — 1:8 изоҳига қаранг.

* 37:27 Томларда ўсган майсалар — қадимги Исроилда одатда уйларнинг томлари тупроқдан бўлиб, шиббаланган. Баъзан томларда майсалар ўсиб чиқар, лекин қуёш ва гармсел таъсирида тез қуриб қолар эди.

* 37:27 Томларда ўсган майсаларга ўхшаб, Етилмасдан олдин қуриб қолдилар — Қумрон қўлёзмаларидан (яна 4 Шоҳлар 19:26 га қаранг). Ибронийча матнда Улар томларда ўсган майсалардай, ҳали ҳосили етилмаган дала кабидир.

* 37:29 …Мен бурнингдан ҳалқамни, Оғзингдан сувлиғимни ўтказаман — Оссурияликлар асирларга шундай муносабатда бўлишар эди.

* 37:33 …шаҳар деворига қиялатиб тупроқ уйдирмайди — қадимги даврларда душманлар девор билан ўралган шаҳарга ҳужум қилаётганларида, кўпинча деворга қиялатиб тупроқ уйганлар. Шу йўл билан улар шаҳарни ҳимоя қилаётган халққа ҳужум қилиш учун деворни бузишга ёки ошиб ўтишга қулай имконият яратганлар.

* 37:37 Найнаво — Ниневия номи билан ҳам маълум.

* 37:38 Арарат юрти — кейинчалик Арманистон таркибига кирган (ҳозирда Туркиянинг бир қисмини ташкил қилади).

* 37:38 …Исархаддўн шоҳ бўлди — милоддан олдинги 681-669 йилларда Оссурияда ҳукмронлик қилган.

* 38:8 Охознинг зинапояси — археологик топилмаларга асосланган ҳолда айтиш мумкинки, бу зинапоя вақтни кўрсатадиган махсус қурилма сифатида хизмат қилар эди.

* 38:10 Ўликлар диёри — ибронийча матнда Шеўл. 5:14 изоҳига қаранг.

* 38:15 …итоат этиб юраман — ёки …мен секин юраман.

* 38:17 …мени сақладинг… — қадимий юнонча ва лотинча таржималардан. Ибронийча матнда …мени севдинг….

* 38:18 ўликлар диёри — ибронийча матнда Шеўл (5:14 изоҳига қаранг). Қадимда Исроил халқининг тасаввурига кўра, Шеўлда Худо билан мулоқот қилишнинг асло иложи йўқ эди.

* 38:21-22 Ишаё шундай деган эди…22…Ҳизқиё…деб сўраганди — шу бобнинг 21-22–оятларидаги воқеалар 6 ва 7–оятларидаги воқеалар орасида юз берган. 4 Шоҳлар 20:6-9 га қаранг.

* 39:1 Мардухбаладон — милоддан олдинги 722-710 ва 704-703 йилларда Бобилда ҳукмронлик қилган.

* 40:3 Бир овоз янграмоқда: “Чўлда… — ёки Чўлда бир овоз шундай ҳайқирмоқда: “….

* 40:6 …Иккинчиси…сўради — ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси …У…сўради. Қумрон қўлёзмаларида …Мен…сўрадим.

* 40:9 Эй хушхабар келтирган Қуддус…Эй хушхабар келтирган Сион… — ёки Эй хушхабарни Қуддусга олиб келган…Эй хушхабарни Сионга олиб келган….

* 40:13 Эгамизнинг Руҳи — Ибтидо 1:2 га қаранг.

* 41:2 шарқдан ғолиб шоҳ — Форс шоҳи Куруш назарда тутилган бўлиши мумкин (44:28, 45:1, 48:14 га қаранг). У Кир исми билан ҳам танилган бўлиб, милоддан олдинги 559-530 йилларда Форс шоҳлигида ҳукмронлик қилган. Милоддан олдинги 539 йилда Бобилни босиб олиб, кейинги йили яҳудийларга Бобилдан ўз юртларига қайтишларига рухсат берган (Эзра 1:1-4 га қаранг).

* 41:15 буғдой янчадиган хўптир — остига учли тош ёки темир маҳкамланган оғир тахта. Донни бошоқдан ажратиб олиш учун ўрилиб хирмонга ёйилган буғдой устидан хўптир юргизиларди. Яна 21:10 изоҳига қаранг.

* 41:15 …тоғлар…Тепаликлар… — Исроил халқининг кучли ва мағрур душманларига ишора.

* 41:19 мирта буталари — доим яшил, хушбўй ўсимлик.

* 41:25 бир етакчи — Форс шоҳи Куруш назарда тутилган бўлиши мумкин (41:2 га ва ўша оятнинг изоҳига қаранг).

* 42:5 …уни ёйганман… — 40:22 ва Забур 103:2 га қаранг.

* 42:11 Кедар — Арабистон саҳросидаги ерлар.

* 42:11 Села — Эдом юртидаги бу шаҳар, Ўлик денгиздан қарийб 40 километр жанубда, баланд ясси тоғда жойлашган.

* 42:15 …қуруқ ерга… — ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси …оролларга…. Ирмоқлар қуриб боргани сари, уларнинг ўртасида қуруқлик ҳосил бўлиб, оролларга ўхшаб кўринарди.

* 42:21 Ўз адолати ҳақи, Эгамиз…истади — Чиқиш 34:29-32, Қонунлар 4:5-8 га қаранг.

* 42:22 …бу халқ талон–тарож қилинган… — Оссурия ва Бобил халқлари Исроил халқини талон–тарож қилгани назарда тутилган (10:5-11, 39:5-7 га қаранг).

* 43:3 Ҳабашистон — ибронийча матнда Куш (11:11 нинг иккинчи изоҳига қаранг).

* 43:3 Саво — бу юрт Арабистон ярим оролининг жанубида ёки Африкада, Қизил денгизнинг ғарбий бўйида жойлашган бўлиши мумкин.

* 43:14 Бобилликлар — ибронийча матнда Халдейлар, ўша вақтда Бобилликлар шу ном билан ҳам аталарди.

* 43:16 Мен денгизни бўлиб…сўқмоқ қилдим — Чиқиш 14:1-31 га қаранг.

* 43:27 энг катта бобонг — Иброҳим ёки Ёқуб назарда тутилган.

* 44:2 азиз Исроил — ибронийча матнда Ёшурун, Исроилни эркалаб айтилган ном.

* 44:5 Исроил халқи — ибронийча матнда Ёқуб, Исроил халқини шу ном билан ҳам аташарди.

* 44:24 …самоларни ёйганман — 40:22 ва Забур 103:2 га қаранг.

* 44:28 Куруш — 41:2 га ва ўша оятнинг изоҳига қаранг.

* 45:1 Куруш — 41:2 га ва ўша оятнинг изоҳига қаранг.

* 45:2 Тоғлар — Қумрон қўлёзмаларидан ва қадимий юнонча таржимадан.

* 45:14 Ҳабашистон — ибронийча матнда Куш (11:11 нинг иккинчи изоҳига қаранг).

* 45:14 Саво юрти — 43:3 нинг иккинчи изоҳига қаранг.

* 45:23 Ўзим ҳақим онт ичдим… — қадимги Яқин Шарқда одамлар айтган гапини тасдиқлаш учун, ўзларидан буюкроқ зот номини ёки нарсани ўртага қўйиб қасам ичишар эди. Худо борлиқдаги энг буюк Зот бўлгани учун, У айтган сўзининг қатъий эканлигини кўрсатиш мақсадида Ўз номини ўртага қўйиб қасам ичди.

* 46:1 Худо Бэл…худо Наво… — Бэл Бобилнинг бош худоси эди (Мардух исми билан ҳам танилган). Наво (Мардухнинг ўғли) ҳам Бобил халқи учун муҳим бир худо эди.

* 46:11 Шарқдан…чақиряпман — Форс шоҳи Куруш назарда тутилган бўлиши мумкин (41:2 изоҳига қаранг).

* 46:13 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 1:8 изоҳига қаранг.

* 47:1 бокира қиз — 37:22 нинг биринчи изоҳига қаранг.

* 47:1 қиз Бобил — ибронийча матнда қиз Халдей, яъни Халдейлар. Ўша вақтда Бобилликлар шу ном билан ҳам аталарди.

* 47:2 …дарёлардан кечиб ўт — бу ўринда баъзи Бобилликларнинг асирга олинганлигига ишора бўлиши мумкин.

* 47:5 қиз Бобил — ибронийча матнда қиз Халдей, яъни Халдейлар. Ўша вақтда Бобилликлар шу ном билан ҳам аталарди.

* 47:14 Исиниш учун…гулхани бўлмайди — 44:15-17 га қаранг.

* 48:2 муқаддас шаҳар — яъни Қуддус.

* 48:13 заминнинг пойдевори — қадимда Исроил халқининг тасаввурига кўра, ер теп–текис бўлиб, ер остида буюк денгиз бор эди, денгиз тубида ўрнатилган улкан устунлар ерни ушлаб турарди. Бу устунлар денгиз тубидаги пойдеворга таянарди.

* 48:14 Куруш — 41:2 га ва ўша оятнинг изоҳига қаранг.

* 48:14 Бобилликлар — ибронийча матнда Халдейлар, ўша вақтда Бобилликлар шу ном билан ҳам аталарди (шу бобнинг 20–оятида ҳам бор).

* 48:16 Мана энди Эгамиз Раббий мени Ҳамда Ўз Руҳини юбормоқда — бу сўзларни айтган одам Ишаё ёки Эгамиз танлаган қул (42:1-9 га қаранг) ёхуд шоҳ Куруш (шу бобнинг 14-15–оятларига қаранг) бўлиши мумкин.

* 48:21 Худо улар учун қоядан сув чиқарди — Чиқиш 17:1-7 га қаранг.

* 49:7 халқлар — ёки халқ.

* 49:10 гармсел — иссиқ шамол.

* 49:12 Синим юрти — бу юртнинг қаерда жойлашгани маълум эмас, аммо бундан олдинги мисрада шимол ва ғарб айтиб ўтилгани учун бу жой узоқроқда, шарқда ёки жанубда жойлашган бўлиши мумкин. Қумрон қўлёзмаларида Саванай, яъни ҳозирги Мисрнинг Асвон шаҳри.

* 49:14 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 1:8 изоҳига қаранг.

* 49:24 золим — Қумрон қўлёзмаларидан, қадимий сурёнийча ва лотинча таржималардан (яна шу бобнинг 25–оятига қаранг). Ибронийча матнда солиҳ.

* 51:3 Қуддус — ибронийча матнда Сион (шу бобнинг 11, 16–оятларида ҳам бор). 1:8 изоҳига қаранг.

* 51:9 Раҳоб — Левитаннинг яна бир исми, Канъон халқларининг қадимий афсоналарида учрайдиган махлуқ (30:7 оятга ва 27:1 изоҳига қаранг). Бу ўринда Раҳоб Мисрнинг шеърий номи сифатида келган.

* 51:13 Самоларни ёйган… — 40:22 ва Забур 103:2 га қаранг.

* 51:13 замин пойдевори — 48:13 изоҳига қаранг.

* 51:17 ғазаб косаси — Худо ғазабининг рамзи бўлган шароб косаси. Мана шу шаробдан маст бўлиш Худонинг ҳукмига дучор бўлишни билдиради.

* 51:19 Ким сени юпата олади?! — Қумрон қўлёзмаларидан, қадимий юнонча, сурёнийча ва лотинча таржималардан. Ибронийча матнда Қандай қилиб мен сени юпата оламан?!

* 52:2 қиз — 37:22 нинг биринчи изоҳига қаранг.

* 52:7 Қуддус — ибронийча матнда Сион (шу бобнинг 8–оятида ҳам бор). 1:8 изоҳига қаранг.

* 52:11 …Эгамизнинг муқаддас ашёларини кўтарадиганлар… — руҳонийлар ва левиларга ишора. Бобил халқи Қуддусни босиб олганда, Маъбаднинг муқаддас ашёларини ўз юртига олиб кетганди (4 Шоҳлар 25:13-15 га қаранг). Энди руҳонийлар ва левилар муқаддас ашёларни Қуддусга қайтариб олиб келади (Эзра 1:7-11 га қаранг).

* 52:14 …унинг олдида… — баъзи иброний қўлёзмаларидан, қадимий сурёнийча таржимадан. Ибронийча матнда …сизнинг олдингизда….

* 53:1 Биз — шу бобда Ишаё пайғамбар ўз халқи номидан гапирмоқда.

* 53:8 Ҳукм билан, куч билан… — ёки Адолатсиз ҳукм билан….

* 53:8 Унинг насли ҳақида ким ўйлайди? — ёки Унинг насли орасидаги одамлардан ким унинг тақдири ҳақида қайғурди? ёхуд Унинг насли орасидаги одамлардан қуйидагиларни ким тушунди?

* 53:8 Халқимиз — ибронийча матнда Халқим, шу бобнинг 1–ояти изоҳига қаранг.

* 53:11 Чеккан азобларининг натижасини кўриб… — ибронийча матндан. Қумрон қўлёзмаларида Азоблар чеккандан кейин ёруғлик кўриб (яъни у яшайди).

* 53:12 …буюклар қаторида унга улуш бераман… — 49:7, 52:15 га қаранг.

* 55:13 мирта буталари — доим яшил, хушбўй ўсимлик.

* 56:7 муқаддас тоғим — Қуддусдаги Сион тоғига ишора. 4:5 нинг иккинчи изоҳига қаранг.

* 57:5 Ҳар бир ям–яшил дарахт остида… — маҳаллий худоларга қурбонлик келтириладиган жойлар назарда тутилган (1:29 изоҳига қаранг).

* 57:5 …Шаҳват билан гуноҳга берилдингиз! — маҳаллий саждагоҳларда фаҳш орқали бажариладиган диний маросимларга ишора (яна шу бобнинг 7-8–оятларига қаранг).

* 57:8 кесаки — эшик ўрнатилган чорчўп.

* 57:9 Ўз шоҳингиз — ёки Мўлах, Оммон халқининг худоси.

* 57:9 ўликлар диёри — ибронийча матнда Шеўл. 5:14 изоҳига қаранг.

* 57:13 Менинг муқаддас тоғим — Қуддусдаги Сион тоғига ишора. 4:5 нинг иккинчи изоҳига қаранг.

* 58:5 …Қанор ёйиб, кул сочиб устига ётасиз — қанор дағал қорамтир мато бўлиб, эчки ёки туя жунидан тўқилган. Қанор ёйиб, кул сочиб устига ётиш умидсизликни ва қайғули ҳолатни ифодалайди. Кўпинча бу ҳаракат Худодан кечирим сўраб ибодат қилиш ва Ундан мадад тилаш билан биргаликда амалга оширилган. Мазкур оятда одамлар бу удумни оддий маросим сифатида бажарганлари, лекин гуноҳлари учун чин дилдан тавба қилмаганлари, Худодан ёрдам сўрамаганлари кўрсатилган.

* 59:20 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 1:8 изоҳига қаранг.

* 60:6 Мидиён, Эфах — Мидиён кўчманчи бир қабиланинг бобокалони бўлган. Бу қабила ҳозирги Ақаба қўлтиғининг шарқидаги Арабистон саҳросида яшаган. Эфах Мидиён қабиласининг бир уруғи эди.

* 60:6 Шава юрти — Арабистон ярим оролининг жануби–ғарб томонида бўлгани эҳтимолдан ҳоли эмас. Шава маликаси шоҳ Сулаймонга ҳадялар олиб келган эди (3 Шоҳлар 10:1-13 га қаранг).

* 60:7 Кедар…Наваёт… — Арабистон ярим оролининг шимолидаги ерлар.

* 60:9 Таршиш — 2:16 изоҳига қаранг.

* 61:3 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 1:8 изоҳига қаранг.

* 62:11 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 1:8 изоҳига қаранг.

* 63:1 Бозрах шаҳри — Эдом юртининг пойтахти.

* 63:2 чуқурда узум эзган одам — қадимги пайтларда одамлар узумни қоятошга ўйилган чуқурга ёки тупроқдан қазилган, тубига ва атрофига зич қилиб тош терилган чуқурга солиб, шарбатини сиқиб олиш учун оёқлари билан эзардилар. Шарбат ўша чуқурдан яна бошқа бир чуқурга оқиб тушарди. Узум эзиш Муқаддас Китобда кўпинча Худонинг одамлар устидан чиқарадиган ҳукмига нисбатан кўчма маънода ишлатилган.

* 63:16 Ёқуб — ибронийча матнда Исроил, Ёқубнинг яна бир исми (Ибтидо 32:27-28 га қаранг).

* 63:18 Сенинг муқаддас масканингга…фақат оз вақт эгалик қилдик. Энди эса душманларимиз У ерни оёқ ости қилиб ташлади — ёки Юртга…фақат оз вақт эгалик қилдик. Энди эса душманларимиз Сенинг муқаддас масканингни оёқ ости қилиб ташлади.

* 64:10 Муқаддас шаҳарлар — Исроил юрти Худога тегишли бўлгани учун, ундаги барча шаҳарлар муқаддас ҳисобланган (14:25, Забур 77:54 га қаранг).

* 65:3 Саждагоҳ боғлар — 1:29 изоҳига қаранг.

* 65:3 Ғишт қурбонгоҳлар — Таврот қонунига кўра, Худонинг халқи фақатгина лойдан ёки йўнилмаган тошдан қурбонгоҳлар ясаши керак эди (Чиқиш 20:24-25, Қонунлар 27:5-6, Ёшуа 8:31 га қаранг).

* 65:4 …арвоҳларга маслаҳат солади — Қонунлар 18:9-14 га қаранг.

* 65:9 Исроил — ибронийча матнда Ёқуб. Бу оятда Исроил — шимолий шоҳликни, Яҳудо жанубий шоҳликни билдиради.

* 65:10 Шарон текислиги…Охор сойлиги… — Шарон текислиги Исроилнинг ғарбида, Ўрта ер денгизи бўйида жойлашган (33:9 нинг биринчи изоҳига қаранг). Охор сойлиги эса Исроилнинг шарқида, Ерихо шаҳри яқинида жойлашган. Мана шу икки ном остида бутун Исроил юрти назарда тутилган.

* 65:11 Муқаддас тоғим — Қуддусдаги Сион тоғига ишора. 4:5 нинг иккинчи изоҳига қаранг.

* 65:20 Юзга етмай ўлганни лаънати деб биладилар — ёки Юзга кирган гуноҳкор эса лаънатланади.

* 66:3 …буқани қурбонлик қиладиган инсон…Бутга топинадиган одам кабидир — мазкур оятда, шу бобнинг 2–оятидан фарқли равишда, Худога хўжа кўрсинга сажда қиладиган одам тасвирланган. Бундай одам барча диний маросимларни ва удумларни бажаради–ю, лекин аслида унинг юрагида Худодан қўрқув йўқ, у Худога бўйсунмайди (яна шу бобнинг 5–оятига ва 1:1-14 га қаранг).

* 66:8 Қуддус — ибронийча матнда Сион. 1:8 изоҳига қаранг.

* 66:17 саждагоҳ боғлар — 1:29 изоҳига қаранг.

* 66:18 Уларнинг ишларидан, ўйларидан нафратланаман — ёки Уларнинг ишларини, ўйларини биламан ёхуд Уларни ишлари, ўйлари учун жазолайман.

* 66:18 Ҳамма халқларни, элатларни йиғиш вақти келди — ёки Ҳамма халқларни, элатларни йиғишга Мен келяпман.

* 66:19 Таршиш — 2:16 изоҳига қаранг.

* 66:19 Ливия — қадимий юнонча таржиманинг баъзи қўлёзмаларидан. Ибронийча матнда Фул.

* 66:19 Лидия — ибронийча матнда бу юртнинг қадимги номи Луд. Бу юрт ҳозирги Туркиянинг шарқида жойлашган эди.

* 66:19 Тувал — бу юрт ҳозирги Туркиянинг шарқида жойлашган эди.

* 66:19 Юнон — ибронийча матнда Ёвон, ўша вақтда Юнон халқи шу ном билан ҳам аталарди.

* 66:20 муқаддас тоғим — Қуддусдаги Сион тоғига ишора. 4:5 нинг иккинчи изоҳига қаранг.

+ 1:1 Хшя 1:1, Амос 1:1, Михо 1:1
+ 1:2 Қнлр 32:1, Ерм 22:29
+ 1:3 Ерм 5:4, Ерм 8:7
+ 1:6 Заб 37:4, Луқо 10:34
+ 1:7 Қнлр 28:51
+ 1:9 Ибт 19:24, Рим 9:29
+ 1:10 Ибт 18:20, Ерм 23:14, Ҳиз 16:46
+ 1:11 1Шҳ 15:22, Ҳик 15:8, Хшя 6:6
+ 1:12 Чқш 23:17, Чқш 34:23, Воиз 4:17

+ 1:13 Ерм 6:20, Амос 5:21-22, Мал 1:10, Саҳ 28:1-15

+ 1:15 Ерм 4:31, Мрс 1:17, 1Шҳ 8:18, Ҳик 1:28, Ерм 11:11, Михо 3:4, Ҳик 6:17, Иша 59:3

+ 1:16 Заб 50:4, Ерм 4:14, Ёқуб 4:8

+ 1:17 Чқш 22:22, Ерм 21:12, Ерм 22:3, Михо 6:8, Зкр 7:9-10, Ёқуб 1:27

+ 1:18 Заб 50:9, Иша 44:22
+ 1:19 Қнлр 30:16
+ 1:20 Аюб 27:14
+ 1:21 Лев 17:7, Ҳиз 16:15, Ҳиз 23:3
+ 1:22 Ерм 6:30, Ҳиз 22:19-20

+ 1:23 Михо 3:11, Михо 7:3, Ерм 5:28, Зкр 7:10

+ 1:24 Қнлр 32:41, Ерм 46:10
+ 1:25 Ҳиз 22:18, Зкр 13:9, Мал 3:2-3
+ 1:26 Зкр 8:3
+ 1:28 Заб 1:6
+ 1:29 Иша 65:3, Иша 66:17
+ 1:30 Ерм 8:13
+ 1:31 Иша 66:24
• 2:1 Михо 4:1-3

+ 2:3 Иша 56:7, Иша 60:3, Иша 66:20, Мал 1:11, Иша 27:13, Ерм 31:6, Зкр 8:20-22

+ 2:4 Йўэл 3:10, Ҳиз 39:9, Хшя 2:18, Зкр 9:10
+ 2:5 Иша 60:1, 1Юҳ 1:7, Эфс 5:8
+ 2:7 Иша 39:2, Қнлр 17:16-17
+ 2:8 Ерм 2:28, Иша 44:9-17
+ 2:10 Зфн 2:3, 2Сал 1:9
+ 2:11 Иша 5:15-16
+ 2:13 Ҳиз 27:6, Ҳиз 31:3, Зкр 11:1-2
+ 2:16 Заб 47:8, Ҳиз 27:25
+ 2:19 Аюб 9:6, Иша 13:13, Хаг 2:6, Ваҳ 6:15
+ 2:20 Иша 30:22, Иша 31:7
+ 2:22 Заб 145:3-4
+ 3:1 Лев 26:26, Ҳиз 4:16
+ 3:5 Михо 7:3-6
+ 3:9 Ибт 13:13, Ибт 18:20
+ 3:10 Ҳик 12:14, Ерм 22:15
+ 3:13 Заб 9:9, Заб 81:1, Иша 2:4, Йўэл 3:12
+ 3:14 Хшя 4:1, Михо 6:2, Амос 3:10
+ 3:15 Заб 93:5
+ 3:16 Иша 32:9, Амос 6:1, Зфн 1:12
+ 3:18 Ҳак 8:21
+ 3:25 Ерм 14:2, Аюб 2:3
+ 4:2 Ерм 23:5, Ерм 33:15, Зкр 3:8, Зкр 6:12
+ 4:3 Обд 1:17
+ 4:4 Ҳиз 36:25, Йўэл 3:21
+ 4:5 Чқш 13:21, Зкр 2:5
+ 4:6 Иша 25:4

+ 5:1 Заб 79:9, Ерм 2:21, Хшя 9:10, Мат 21:33, Юҳн 15:1

+ 5:5 Ерм 5:10, Ерм 39:8
+ 5:6 Иша 7:23-24, 3Шҳ 17:1
+ 5:7 Заб 79:9
+ 5:8 Михо 2:2
+ 5:11 Ҳик 23:20-21
+ 5:12 Заб 27:5
+ 5:13 Иша 1:3, Хшя 4:6
+ 5:14 Заб 140:7
+ 5:15 Иша 2:11, Иша 2:17
+ 5:19 Ерм 17:15, Ҳиз 12:22, 2Бтр 3:4
+ 5:20 Аюб 17:12, Мал 2:17
+ 5:21 Ҳик 3:7
+ 5:23 Чқш 23:7, Ҳик 17:15, Ҳик 24:24
+ 5:24 Иша 47:14

+ 5:25 Ерм 4:24, Иша 9:12, Иша 9:17, Иша 9:21, Иша 10:4

+ 5:26 Қнлр 28:49, Иша 11:10, Иша 11:12
+ 5:28 Ерм 4:13
+ 5:29 Ерм 2:15, Нох 2:11
+ 5:30 Воиз 12:2, Иша 8:22, Ерм 4:23, Мрс 3:2
+ 6:1 2Сол 26:23, 3Шҳ 22:19, Днр 7:9, Ваҳ 4:2
+ 6:2 Ҳиз 1:11, Ваҳ 4:8

+ 6:3 Саҳ 14:21, Заб 71:19, Иша 11:9, Хбқ 2:14, Ваҳ 4:8

+ 6:4 3Шҳ 8:10, Ваҳ 15:8

+ 6:7 Ерм 1:9, Днр 10:16

+ 6:9 Қнлр 29:4, Ерм 5:21, Мат 13:14-15, Марк 4:12, Ҳав 28:26-27

+ 6:10 Ерм 5:21, Юҳн 12:40

+ 6:13 Қнлр 7:6

+ 7:1 4Шҳ 16:1, 4Шҳ 15:37, 4Шҳ 16:5, 2Сол 28:5

+ 7:3 4Шҳ 18:17, Иша 36:2
+ 7:7 Иша 8:10
+ 7:14 Иша 37:30, Иша 38:7, Мат 1:23
+ 7:17 3Шҳ 12:16-17
+ 7:18 Иша 5:26
+ 7:20 4Шҳ 18:13, Иша 36:1
+ 7:24 Иша 5:6, Иша 32:13
+ 8:1 Қнлр 27:8, Иша 30:8, Хбқ 2:2
+ 8:2 4Шҳ 16:10
+ 8:4 Иша 7:8-9
+ 8:6 Иша 7:1, Иша 7:4
+ 8:7 Иша 7:20
+ 8:8 Иша 30:28, Днр 11:10
+ 8:10 Иша 7:7
+ 8:12 1Бтр 3:14
+ 8:14 Ҳиз 11:16, Иша 28:16, 1Бтр 2:8

+ 8:16 Иша 29:11, Днр 12:4, Ваҳ 5:1, Ваҳ 10:4, Ваҳ 22:10

+ 8:17 Иша 26:14
+ 8:18 Ибр 2:13, Иша 20:3
+ 8:19 Лев 19:31, Иша 19:13, 1Шҳ 28:11-14
+ 8:20 Иша 60:2
+ 8:21 Чқш 22:28
+ 8:22 Иша 5:30, Нох 1:8
+ 9:1 4Шҳ 15:29, 2Сол 16:4

+ 9:2 Иша 42:6-7, Иша 49:6, Мат 4:15-16, Луқо 1:79

+ 9:3 Иша 26:15
+ 9:4 Ҳак 7:19-25, Иша 10:26
+ 9:5 Иша 2:4, Ҳиз 39:9, Хшя 2:18, Михо 4:3
+ 9:6 Иша 26:12, Михо 5:5

+ 9:7 Заб 88:4, Луқо 1:32, 2Шҳ 7:13, 4Шҳ 19:31, Иша 37:32

+ 9:11 Иша 7:1, Иша 8:6

+ 9:12 4Шҳ 16:6, 2Сол 28:18, Иша 5:25, Иша 10:4

+ 9:13 Ерм 2:30
+ 9:14 Қнлр 28:13, Иша 19:15
+ 9:15 Михо 3:5
+ 9:17 Иша 5:25
+ 9:19 Иша 24:6
+ 9:20 Лев 26:26
+ 9:21 Иша 5:25
+ 10:1 Ерм 8:8

+ 10:2 Чқш 22:31, Чқш 23:6, Амос 2:7, Аюб 22:9, Заб 93:6, Ҳиз 22:7

+ 10:4 Иша 5:25, Иша 9:12
+ 10:5 Хбқ 1:12
+ 10:6 Иша 9:17
+ 10:7 Михо 4:12
+ 10:9 Амос 6:2
+ 10:11 4Шҳ 18:33-35, Иша 36:18-20, Иша 37:12
+ 10:12 4Шҳ 19:35-37, Иша 37:36-38
+ 10:13 Қнлр 32:27
+ 10:16 Заб 105:15
+ 10:17 Иша 27:4, Иша 33:12
+ 10:22 Ибт 22:17
+ 10:23 Иша 28:22, Рим 9:27-28
+ 10:24 4Шҳ 19:6, Иша 37:6

+ 10:26 Ҳак 7:22, Ҳак 7:25, Иша 9:4, Чқш 14:27-30

+ 10:27 Нох 1:13
+ 10:28 1Шҳ 14:2
+ 10:29 1Шҳ 13:23, 1Шҳ 7:17, 1Шҳ 11:4
+ 10:30 1Шҳ 25:44, Ёшуа 21:18, Ерм 1:1
+ 10:32 1Шҳ 21:1
+ 10:33 Иша 10:18, Ҳиз 31:3, Амос 2:9
+ 11:2 Иша 42:1, Иша 61:1, Мат 3:16

+ 11:4 Заб 71:2, Заб 71:4, Аюб 4:9, Заб 138:19, 2Сал 2:8, Ваҳ 2:16

+ 11:6 Иша 65:25

+ 11:9 Иша 65:25, Саҳ 14:21, Заб 71:19, Хбқ 2:14

+ 11:10 Қнлр 28:49, Иша 5:26, Иша 49:22, Иша 62:11, Ваҳ 5:5, Ваҳ 22:16, Рим 15:12

+ 11:11 Хшя 11:11, Михо 7:12, Зкр 7:10

+ 11:12 Қнлр 30:3, Ерм 32:37, Ҳиз 11:17, Зфн 3:20

+ 11:13 2Шҳ 19:41-43, Ерм 3:18, Ҳиз 37:16-17, Хшя 1:11

+ 11:14 Ерм 49:28
+ 11:15 Иша 7:20, Ваҳ 16:12
+ 11:16 Чқш 14:29, Иша 19:23
+ 12:1 Иша 11:11
+ 12:2 Чқш 15:2, Заб 117:13
+ 12:4 1Сол 16:8, Заб 104:1, Заб 8:2-3
+ 12:5 Чқш 15:1

+ 12:6 Зфн 3:14, Зкр 2:10, Зкр 9:9, Заб 45:6, Хшя 11:9

+ 13:1 Иша 21:1, Иша 47:1, Ерм 50:1
+ 13:2 Иша 5:6
+ 13:5 Ерм 50:24
+ 13:6 Ҳиз 30:3, Йўэл 1:15, Обд 1:15, Зфн 1:7
+ 13:7 Ҳиз 7:17

+ 13:8 Иша 42:14, Ерм 4:31, Ерм 30:6, Михо 4:9-10

+ 13:9 Иша 24:1

+ 13:10 Иша 24:23, Ҳиз 32:7-8, Йўэл 2:31, Мат 24:29, Ваҳ 6:12

+ 13:11 Иша 2:11

+ 13:12 Ибт 10:29, 3Шҳ 9:28, 1Сол 29:4, Аюб 22:24, Заб 44:8

+ 13:13 Аюб 9:6, Хаг 2:6

+ 13:14 Ерм 50:16

+ 13:16 4Шҳ 8:12, Заб 136:9, Нох 3:10, Мрс 5:11, Зкр 14:2

+ 13:17 Иша 21:12, Ерм 51:11, Ерм 51:28, Днр 5:31

+ 13:18 Ерм 50:29

+ 13:19 Ибт 19:24, Қнлр 29:23, Ерм 49:18, Зфн 2:9

+ 13:20 Ерм 51:37, Ерм 3:2

+ 13:21 Аюб 30:29, Иша 34:13, Ерм 50:39, Михо 1:8

+ 14:1 Зкр 1:17, Ҳиз 47:22, Эфс 2:12-14
+ 14:2 Иша 49:22, Иша 66:20
+ 14:4 Хбқ 2:6
+ 14:8 Ҳиз 31:16-17
+ 14:12 Ваҳ 9:1, Ваҳ 12:8-9
+ 14:13 Ерм 51:53
+ 14:14 Ҳиз 28:2, 2Сал 2:4
+ 14:15 Аюб 20:6-7, Мрс 2:1, Мат 11:23
+ 14:17 Ерм 50:33
+ 14:20 Заб 36:28
+ 14:23 Иша 34:11

+ 14:25 Иша 10:5, Иша 37:36, Нох 3:7, Зфн 2:13, Иша 10:27, Нох 1:13

+ 14:27 Аюб 9:13, Аюб 23:13, Днр 4:32
+ 14:28 4Шҳ 16:20
+ 14:32 Зфн 3:12

+ 15:1 Иша 25:10, Ерм 48:1, Ҳиз 25:8, Амос 2:1, Зфн 2:8, Саҳ 21:15, Қнлр 2:9, Қнлр 2:18, Қнлр 2:29

+ 15:2 Саҳ 21:30, Саҳ 32:38, Ҳиз 7:18
+ 15:4 Саҳ 32:37, Ерм 48:34
+ 15:5 Ерм 48:5
+ 16:1 4Шҳ 14:7
+ 16:2 Ҳак 11:18
+ 16:5 Иша 32:1
+ 16:6 Ерм 48:29
+ 16:7 4Шҳ 3:25, Ерм 48:31-34
+ 16:8 Саҳ 21:32
+ 16:9 Саҳ 32:37, Ерм 48:34
+ 16:11 Ерм 4:19
+ 16:14 Иша 21:16, Иша 21:16, Ерм 48:13

+ 17:1 Иша 7:8-9, Ерм 49:23, Амос 1:3, Зкр 9:1

+ 17:2 Қнлр 28:26, Ерм 7:33
+ 17:5 2Шҳ 5:18
+ 17:6 Иша 24:13, Михо 7:1
+ 17:8 Иша 27:9, Михо 5:13
+ 17:9 Михо 5:11
+ 17:10 Қнлр 32:18, Заб 105:21, Ерм 2:32
+ 17:12 Заб 64:8
+ 18:3 Иша 5:26
+ 18:4 Заб 10:4

+ 19:1 Ерм 46:2, Ҳиз 29:2, Йўэл 3:19, Заб 17:10, Заб 103:3, Чқш 12:12, Саҳ 33:4

+ 19:2 Ҳак 7:22
+ 19:3 Заб 32:10, Иша 8:19
+ 19:4 Ерм 46:13, Ҳиз 29:19
+ 19:5 Аюб 14:11
+ 19:6 Ҳиз 30:12
+ 19:11 Саҳ 13:23, Заб 77:12, Заб 77:43
+ 19:12 3Шҳ 4:30
+ 19:13 Ҳиз 30:13
+ 19:14 Ерм 48:26
+ 19:15 Иша 9:14-15
+ 19:16 Ерм 50:37, Ерм 51:30, Нох 3:13
+ 19:18 Зфн 3:9
+ 19:19 Ибт 28:18-19
+ 19:21 Юнус 1:16, Зкр 14:16-18
+ 19:22 Ерм 46:26, Ҳиз 29:13
+ 19:23 Иша 11:16
+ 19:24 Ибт 12:2-3
+ 20:1 1Шҳ 5:1
+ 20:2 1Шҳ 19:24, Михо 1:8, Михо 1:11
+ 20:3 Иша 8:18
+ 20:4 Нох 3:10

+ 21:1 Иша 13:1, Иша 47:1, Ерм 50:1, Ерм 51:42, Ерм 51:1

+ 21:2 Иша 24:16, Иша 33:1, Ибт 14:1, Ерм 49:34, Ҳиз 32:24, Днр 8:2, Иша 13:17, Днр 5:31

+ 21:3 Иша 13:8
+ 21:6 Ерм 6:17, Ҳиз 3:17, Ҳиз 33:2, Хшя 9:8
+ 21:8 Хбқ 2:1
+ 21:9 1Шҳ 5:4, Ерм 50:2, Ерм 51:8
+ 21:10 Ерм 51:33, Амос 1:3
+ 21:14 Ибт 25:15, Аюб 6:19, Ерм 25:23
+ 21:16 Иша 16:14
+ 22:2 Иша 32:13, Мрс 4:9
+ 22:4 Ерм 9:1, Михо 1:8
+ 22:6 Иша 21:2, 4Шҳ 16:9, Амос 1:5, Амос 9:7
+ 22:9 2Шҳ 5:7
+ 22:12 Михо 1:16, 2Шҳ 3:31
+ 22:13 Иша 56:12, 1Кор 15:32
+ 22:15 4Шҳ 18:18, Иша 36:3, Иша 37:2
+ 22:16 2Сол 16:14
+ 22:20 4Шҳ 18:18, 4Шҳ 19:2
+ 22:22 Мат 16:18, Ваҳ 3:7-8

+ 23:1 Ерм 47:4, Ҳиз 26:2, Йўэл 3:4, Амос 1:9, Зкр 9:2, 3Шҳ 10:22, Юнус 1:3

+ 23:2 Ибт 10:15, Ёшуа 19:28
+ 23:3 Ҳиз 27:3-36
+ 23:11 Чқш 14:21
+ 23:13 Иша 47:1
+ 23:15 Ерм 25:11, Ерм 25:22
+ 23:17 Ваҳ 17:1-2
+ 24:1 Иша 13:9
+ 24:2 Хшя 4:9
+ 24:4 Ерм 4:28, Хшя 4:3, Йўэл 1:10
+ 24:5 Саҳ 35:33
+ 24:6 Қнлр 29:27, Зкр 5:3, Иша 9:19
+ 24:7 Йўэл 1:10

+ 24:8 Ерм 7:34, Ерм 16:9, Ҳиз 26:13, Хшя 2:11

+ 24:11 Йўэл 1:12
+ 24:13 Иша 17:6, Михо 7:1
+ 24:16 Иша 21:2, Иша 33:1
+ 24:17 Ерм 48:43-44, Мрс 3:47
+ 24:18 Амос 5:19, Ибт 7:11, Заб 17:8
+ 24:20 Аюб 12:25, Заб 106:27, Иша 29:9
+ 24:23 Заб 92:1, Иша 13:10
+ 25:1 Чқш 15:2
+ 25:2 Ерм 9:11
+ 25:4 Иша 4:6, Йўэл 3:16
+ 25:6 Иша 2:2-3
+ 25:8 1Кор 15:54-55, Ваҳ 7:17, Ваҳ 21:4
+ 25:9 Заб 9:15

+ 25:10 Иша 15:1, Ерм 48:1, Ҳиз 25:8, Амос 2:1, Зфн 2:8

+ 26:2 Заб 23:7, Заб 117:19-20
+ 26:4 Қнлр 32:18, Иша 17:10, Иша 44:8
+ 26:7 Заб 36:23
+ 26:9 Заб 62:2, 1Сол 16:14, Заб 104:7
+ 26:11 Михо 7:16, Заб 20:10, Ибр 10:27
+ 26:12 Иша 9:6, Михо 5:5
+ 26:13 Чқш 1:11, Ҳак 3:8
+ 26:14 Воиз 9:5
+ 26:15 Иша 9:3
+ 26:17 Иша 13:8, Юҳн 16:21
+ 26:19 Ҳиз 37:12, Днр 12:2
+ 26:20 Иша 2:10, Зфн 2:3
+ 26:21 Михо 1:3
+ 27:1 Қнлр 32:41
+ 27:2 Иша 5:7
+ 27:4 Иша 27:4
+ 27:6 Иша 37:31, Хшя 14:6
+ 27:8 Чқш 15:8, Аюб 4:9, Иша 11:4
+ 27:9 4Шҳ 18:4, Иша 17:8
+ 27:10 Иша 17:9, Михо 5:11
+ 27:11 Қнлр 32:28

+ 27:13 Мат 24:31, 1Сал 4:16, Ваҳ 11:15, Иша 11:11, Михо 7:12

+ 28:2 Иша 28:17, Ҳиз 13:11, Ҳиз 38:22
+ 28:6 3Шҳ 3:28
+ 28:7 Хшя 4:11
+ 28:10 Ерм 6:10
+ 28:11 Қнлр 28:49, Иша 33:19, 1Кор 14:21
+ 28:13 Иша 8:14-15
+ 28:14 Ҳик 3:34, Ҳик 21:24

+ 28:16 Заб 86:2, Заб 117:22, Зкр 3:9, Рим 9:33, Рим 10:11, 1Бтр 2:6

+ 28:17 Иша 28:2, Ҳиз 38:22
+ 28:21 Ёшуа 10:10, 2Шҳ 5:20
+ 28:22 Иша 10:23
+ 28:29 Ерм 32:19, Рим 11:33
+ 29:1 2Шҳ 5:9
+ 29:3 4Шҳ 25:1, Ҳиз 4:2
+ 29:6 Чқш 19:16-18, 3Шҳ 19:11-12
+ 29:7 Аюб 20:8
+ 29:9 Иша 24:20
+ 29:10 Рим 11:8

+ 29:11 Иша 8:16, Днр 12:4, Ваҳ 5:1, Ваҳ 10:4, Ваҳ 22:10

+ 29:13 Заб 77:36, Ерм 12:2, Мат 15:9, Марк 7:7, Кол 2:22

+ 29:14 1Кор 1:19
+ 29:15 Ҳиз 8:12, Ҳиз 9:9
+ 29:16 Иша 29:16, Ерм 18:6, Рим 9:20-24
+ 29:18 Иша 32:2, Иша 35:5
+ 29:19 Иша 61:1
+ 29:21 Амос 5:10
+ 29:22 Иша 51:2
+ 30:2 Иша 31:1, Иша 36:6, Ерм 2:18
+ 30:3 4Шҳ 18:21, Иша 22:20
+ 30:4 Саҳ 13:23, Иша 19:11
+ 30:5 Ерм 2:36
+ 30:7 Иша 36:6, Ерм 46:17
+ 30:8 Қнлр 27:8, Аюб 19:23, Иша 8:1, Хбқ 2:2

+ 30:10 Ерм 11:21, Амос 2:11, Михо 2:6, Ҳиз 13:8-9

+ 30:13 Ҳик 6:15
+ 30:14 Заб 2:9, Воиз 12:6, Ерм 19:11
+ 30:17 Лев 26:8, 2Сол 24:24
+ 30:18 2Бтр 3:9
+ 30:22 Иша 2:20, Иша 31:7
+ 30:23 Заб 64:13-14
+ 30:25 Йўэл 3:18
+ 30:26 Иша 60:19-20, Қнлр 32:39, Аюб 5:18
+ 30:27 Қнлр 4:24
+ 30:28 Иша 8:8, Днр 11:10
+ 30:29 Иша 26:4
+ 30:30 Ёшуа 10:11, Заб 17:13

+ 30:33 Ҳиз 24:9, Аюб 4:9, Аюб 15:30, Заб 17:8, Ҳиз 20:48

+ 31:1 Иша 30:2, Ерм 2:18, Заб 19:8, Ҳик 21:31

+ 31:3 Ерм 17:5
+ 31:4 Хшя 11:10, Амос 3:8
+ 31:5 Қнлр 32:11
+ 31:7 Иша 2:20, Иша 30:22
+ 31:8 Иша 37:36
+ 31:9 Заб 20:10
+ 32:1 Заб 71:1, Иша 16:5
+ 32:2 Иша 4:6, Иша 25:4
+ 32:3 Иша 29:18, Иша 35:5
+ 32:6 1Шҳ 25:11
+ 32:9 Иша 3:16, Амос 6:1, Зфн 1:12
+ 32:13 Иша 5:6, Иша 7:24, Иша 22:2
+ 32:15 Ҳиз 39:29, Йўэл 2:28
+ 32:19 Иша 28:2, Иша 28:17
+ 33:1 Иша 21:2, Иша 24:16, Ерм 30:16
+ 33:4 Йўэл 2:9
+ 33:5 Иша 2:17
+ 33:7 Иша 36:22
+ 33:8 Лев 26:22
+ 33:9 Ерм 4:28, Хшя 4:3, Йўэл 1:10, Нох 1:4
+ 33:10 Заб 67:2
+ 33:12 Иша 10:17
+ 33:14 Ибр 10:31
+ 33:15 Заб 14, Заб 23:3-4
+ 33:19 Қнлр 28:49, Иша 28:11
+ 34:1 Заб 48:1, Михо 1:2
+ 34:3 Йўэл 2:20

+ 34:4 Йўэл 2:10, Йўэл 3:15, Мат 24:29, Ваҳ 6:13-14

+ 34:5 Қнлр 32:41, Ерм 49:7-22, Ҳиз 25:12-14, Ҳиз 35, Амос 1:11-12, Обд 1:1-16, Мал 1:3-4

+ 34:6 Ибт 36:33, 1Сол 1:44, Иша 63:1, Зфн 1:7, Ҳиз 39:17

+ 34:7 Саҳ 23:22, Заб 21:13
+ 34:8 Иша 61:2, Иша 63:4
+ 34:9 Қнлр 29:23

+ 34:10 Иша 66:24, Ерм 17:27, Ҳиз 20:48, Ваҳ 14:11, Ваҳ 19:3

+ 34:11 Иша 14:23, Иша 13:21-22, Зфн 2:14

+ 34:13 Иша 32:13, Аюб 30:29, Иша 13:21, Михо 1:8

+ 34:14 Ваҳ 18:2
+ 34:15 Қнлр 14:13
+ 35:2 Иша 55:12, Иша 40:5
+ 35:3 Аюб 4:3, Ибр 12:12
+ 35:4 Қнлр 32:35, Қнлр 32:43, Заб 93:1

+ 35:5 Иша 29:18, Иша 32:2, Иша 42:18, Мат 11:5

+ 35:6 Ҳав 3:8, Ҳав 14:10, Иша 41:18, Иша 49:10

+ 35:8 Иша 40:3, Иша 52:1
+ 35:10 Иша 51:11, Иша 60:20
• 36:1 4Шҳ 18:13-37, 2Сол 32:1-19
+ 36:2 Ёшуа 15:39, Иша 7:3
+ 36:3 Иша 22:20, Иша 22:15, Иша 37:2
+ 36:6 Ҳиз 29:6, Иша 30:2
+ 36:7 4Шҳ 18:4, 2Сол 31:1
+ 36:11 Эзра 4:7, Днр 2:4
+ 36:16 3Шҳ 4:25
+ 36:17 Қнлр 8:7-10
+ 36:19 4Шҳ 17:24, Иша 10:9
+ 36:20 Днр 3:15, 4Шҳ 19:12, Иша 10:11
• 37:1 4Шҳ 19, 2Сол 32:20-22
+ 37:2 Иша 22:15, Иша 36:3
+ 37:3 Хшя 13:13
+ 37:4 2Шҳ 16:12
+ 37:6 Иша 10:24
+ 37:8 Ёшуа 10:29-30
+ 37:12 Ибт 11:31
+ 37:13 4Шҳ 18:33-34

+ 37:16 Чқш 25:22, Қнлр 6:4, 3Шҳ 18:39, Нах 9:6, Заб 85:10, Иша 44:6

+ 37:17 Заб 30:3, Заб 70:2, 2Сол 6:40, Днр 9:18

+ 37:19 Ерм 16:20, 2Сол 32:19
+ 37:20 Заб 82:19
+ 37:24 Заб 19:8
+ 37:26 Иша 45:7
+ 37:27 Заб 128:6
+ 37:28 Заб 138:2

+ 37:29 Ҳиз 29:4, Ҳиз 38:4, Амос 4:2, Хбқ 1:15

+ 37:30 Иша 7:11
+ 37:31 Иша 27:6
+ 37:32 Иша 9:7
+ 37:33 2Шҳ 20:15
+ 37:36 2Шҳ 24:16, 1Сол 21:15, Нох 3:3
+ 37:37 Ибт 10:11, Юнус 1:2
+ 37:38 Ибт 8:4, Ерм 51:27, Эзра 4:2
• 38:1 4Шҳ 20:1-11, 2Сол 32:24-26
+ 38:3 4Шҳ 18:3
+ 38:5 Заб 38:13
+ 38:6 Иша 37:35
+ 38:8 Ёшуа 10:13
+ 38:11 Заб 26:13, Иша 53:8, Ҳиз 26:20
+ 38:12 Аюб 7:6
+ 38:13 Мрс 3:4
+ 38:14 Ҳиз 7:16, Нох 2:7, Заб 68:4
+ 38:17 Заб 15:10, Аюб 33:28, Михо 7:19
+ 38:18 Заб 6:6, Воиз 9:10
+ 38:19 Қнлр 4:9, Қнлр 6:7, Заб 77:4
• 39:1 4Шҳ 20:12-19, 2Сол 32:31
+ 39:2 2Сол 32:27

+ 39:6 4Шҳ 24:13, 2Сол 36:10, Ерм 20:5, Ерм 27:19-21, Михо 4:10

+ 39:7 4Шҳ 24:12, 4Шҳ 25:7, 2Сол 33:11
+ 40:1 Иша 49:13, Зкр 1:17
+ 40:2 Хшя 2:14, Аюб 42:10, Ерм 16:18

+ 40:3 Иша 35:8, Заб 67:5, Мат 3:3, Марк 1:3, Луқо 3:4-6, Юҳн 1:23

+ 40:5 Иша 35:2
+ 40:8 Заб 118:89, 1Бтр 1:24-25, Ёқуб 1:11
+ 40:10 Иша 62:11, Ваҳ 22:12

+ 40:11 Заб 22:1, Ерм 31:10, Ҳиз 34:15, Михо 5:4, Юҳн 10:11

+ 40:12 Ҳик 30:4
+ 40:13 Рим 11:34, 1Кор 2:16
+ 40:14 Аюб 21:22
+ 40:16 Заб 49:10
+ 40:17 Заб 61:10, Днр 4:32
+ 40:18 Иша 46:5, Ҳав 17:29
+ 40:20 Иша 44:9, Иша 46:7, Ерм 10:3-5

+ 40:22 Саҳ 13:34, Аюб 9:8, Аюб 26:7, Заб 103:2, Ерм 10:12, Ерм 51:15

+ 40:23 Аюб 12:21, Заб 106:40
+ 40:26 Заб 146:4
+ 40:27 Иша 49:14
+ 40:28 Заб 146:5
+ 40:29 2Кор 12:10
+ 40:31 Заб 102:5
+ 41:1 Иша 43:9
+ 41:2 2Сол 36:23
+ 41:4 Иша 44:6, Иша 48:12, Ваҳ 1:17
+ 41:7 Иша 40:19

+ 41:8 Иша 42:19, Иша 43:10, Иша 44:1, Ерм 30:10, 2Сол 20:7, Ёқуб 2:23

+ 41:14 Аюб 25:6, Заб 21:7
+ 41:18 Иша 35:6
+ 41:19 Иша 55:13
+ 41:24 Ерм 10:5, 1Кор 8:4
+ 41:25 Иша 41:2, Ерм 1:15, Ерм 50:3
+ 41:26 Иша 46:10, Иша 48:14
+ 41:27 Иша 40:9, Иша 52:7

+ 42:1 Иша 41:8, Иша 43:10, Иша 52:13, Иша 53:11, Мат 3:17, Мат 17:5, Марк 1:11, Луқо 3:22, Иша 11:2, Иша 61:1, Мат 12:17-21

+ 42:5 Зкр 12:1

+ 42:6 Иша 45:13, Иша 42:6, Иша 49:6, Луқо 2:3, Луқо 2:30-32, Ҳав 13:47

+ 42:7 Иша 9:2, Иша 35:5, Иша 49:9, Иша 61:1
+ 42:8 Иша 48:11
+ 42:10 Заб 32:3
+ 42:11 Иша 21:16
+ 42:13 Заб 77:65
+ 42:14 Иша 13:8
+ 42:15 Иша 50:2
+ 42:16 Иша 40:4

+ 42:17 Заб 96:7, Иша 45:16, Иша 44:11, Ерм 10:14

+ 42:18 Иша 35:5
+ 42:19 Иша 41:8
+ 42:20 Ерм 6:10, Ҳиз 12:2
+ 42:22 Ерм 50:33
+ 42:25 Хшя 7:9
+ 43:1 Иша 45:3
+ 43:2 Заб 65:12, Днр 3:25
+ 43:3 Заб 71:10, Иша 45:14
+ 43:5 Хшя 11:11, Михо 7:12, Зкр 8:7
+ 43:8 Иша 42:18-19
+ 43:9 Иша 41:1
+ 43:10 Иша 41:8, Ерм 30:10
+ 43:11 Иша 45:21, Хшя 13:4
+ 43:13 Қнлр 32:39, Аюб 10:7
+ 43:16 Чқш 14:21, Иша 51:10

+ 43:19 Иша 48:6, 2Кор 5:17, Ваҳ 21:5, Иша 35:6-8

+ 43:20 Чқш 17:1-7
+ 43:22 Михо 6:3
+ 43:24 Мал 2:17
+ 43:25 Заб 50:3, Ерм 31:34
+ 43:26 Иша 1:18
+ 43:27 Ибт 3:6, Ерм 5:31
+ 44:1 Иша 41:8, Ерм 30:10
+ 44:3 Ҳиз 39:29, Йўэл 2:28, Юҳн 7:38

+ 44:6 Иша 41:4, Иша 48:12, Ваҳ 1:8, Ваҳ 1:17, Қнлр 6:4, 3Шҳ 18:39, Нах 9:6, Заб 85:10

+ 44:8 Қнлр 32:18, Иша 26:4
+ 44:9 Иша 41:24, Иша 41:29
+ 44:10 Ерм 10:3-5, Хбқ 2:18
+ 44:11 Иша 42:17, Иша 45:16
+ 44:18 Иша 45:20
+ 44:20 Хшя 12:1
+ 44:21 Иша 41:8
+ 44:22 Иша 1:18
+ 44:23 Заб 95:11, Иша 49:13, Иша 48:20
+ 44:24 Аюб 37:18, Заб 135:5, Иша 42:5
+ 44:25 1Кор 1:20, 1Кор 3:19
+ 44:26 2Сол 36:22-23

+ 44:27 Иша 11:15, Иша 51:10, Ерм 50:38, Ерм 51:36

+ 44:28 2Сол 36:22, Эзра 1:1, Иша 45:1, Днр 6:28, Ҳав 13:22

+ 45:1 Нох 2:6
+ 45:2 Заб 106:16
+ 45:3 Иша 43:1
+ 45:4 Иша 41:8
+ 45:5 Қнлр 4:35
+ 45:6 Чқш 15:11
+ 45:7 Мрс 3:38, 4Шҳ 19:25, Иша 37:26

+ 45:9 Иша 29:16, Ерм 18:6, Рим 9:20-24, Аюб 9:32, Воиз 6:10

+ 45:12 Иша 44:24, Ерм 27:5

+ 45:13 Иша 42:6, Иша 44:28

+ 45:14 Заб 71:10, Иша 43:3, Зкр 8:23, 1Кор 14:25

+ 45:16 Иша 42:17, Иша 44:11
+ 45:17 Иша 54:4
+ 45:19 Ерм 29:13-14
+ 45:20 Иша 44:17-18
+ 45:21 Иша 43:11, Хшя 13:4
+ 45:23 Рим 14:11, Флп 2:10-11
+ 46:1 Ерм 50:2, Ерм 51:44, 1Шҳ 5:3
+ 46:2 Ерм 48:7
+ 46:3 Қнлр 1:31
+ 46:4 Заб 67:20
+ 46:5 Иша 40:18, Ҳав 17:29
+ 46:6 Ҳак 17:4, Иша 44:15
+ 46:7 Заб 113:15
+ 46:10 Иша 41:26
+ 46:11 Иша 41:2, Ерм 12:9
+ 46:13 Иша 51:5, Иша 56:1
+ 47:1 Амос 5:2, Иша 13:1, Иша 21:1, Ерм 50:1
+ 47:2 Ҳак 16:21
+ 47:3 Ерм 13:26, Нох 3:5
+ 47:6 Зкр 1:15
+ 47:7 Ваҳ 18:7
+ 47:8 Зфн 2:15
+ 47:11 Заб 34:8
+ 47:14 Иша 5:24, Нох 1:10, Мал 4:1
+ 48:1 Нах 11:1, Ерм 7:4, Михо 1:5
+ 48:3 Иша 41:26
+ 48:4 Чқш 32:9
+ 48:5 Ерм 44:17
+ 48:6 Иша 43:19, Ерм 33:3

+ 48:10 Аюб 23:10, Заб 65:10, Иша 1:25, Зкр 13:9, Мал 3:3

+ 48:11 Ҳиз 20:9, Иша 42:8

+ 48:12 Иша 41:4, Иша 44:6, Ваҳ 1:8, Ваҳ 1:17

+ 48:13 Аюб 9:8, Заб 103:2, Иша 42:5, Ерм 10:12, Ерм 51:15, Зкр 12:1

+ 48:14 Иша 41:26, Иша 41:2, Иша 46:10
+ 48:15 Иша 45:1-3
+ 48:16 Иша 61:1
+ 48:18 Заб 80:14, Луқо 19:42
+ 48:19 Ибт 22:17

+ 48:20 Иша 52:11, Ерм 50:8, Зкр 2:6-7, Ваҳ 18:4, Иша 44:23

+ 48:21 Чқш 17:6, Саҳ 20:11

+ 49:1 Ерм 1:4-5, Гал 1:15-16, Мат 1:21, Луқо 1:31

+ 49:2 Иша 11:4

+ 49:3 Юҳн 17:10

+ 49:6 Иша 42:6, Ерм 1:5, Ҳав 13:47, Ҳав 26:23

+ 49:7 Заб 21:7, Иша 53:3
+ 49:8 2Кор 6:2, Иша 42:6
+ 49:9 Иша 42:7, Иша 61:1
+ 49:10 Ваҳ 7:16-17, Иша 35:6
+ 49:12 Иша 43:5
+ 49:13 Заб 95:11, Иша 44:23, Иша 40:1
+ 49:14 Иша 40:27
+ 49:15 Заб 26:10

+ 49:18 Иша 60:4, Ерм 22:24, Ҳиз 5:11, Ҳиз 16:48, Зфн 2:9, Рим 14:11

+ 49:19 Ерм 31:27, Зкр 2:4
+ 49:20 Зкр 10:10
+ 49:22 Иша 11:10, Иша 14:2
+ 49:23 Заб 71:9, Михо 7:17, Заб 24:3
+ 49:24 Марк 3:27
+ 49:25 Заб 34:1
+ 49:26 Ваҳ 16:6
+ 50:1 Қнлр 24:1, Ерм 3:8

+ 50:2 Ерм 35:17, Саҳ 11:23, Иша 59:1, Чқш 14:21-22, Заб 103:7, Заб 105:2, Заб 106:33, Иша 42:15

+ 50:3 Ерм 4:28, Ваҳ 6:12, Ваҳ 6:12

+ 50:4 Заб 39:7

+ 50:6 Иша 53:6, Мат 26:67, Марк 14:65, Марк 15:19

+ 50:7 Ерм 1:18, Ҳиз 3:9
+ 50:8 Рим 8:33, Аюб 13:19
+ 50:9 Аюб 13:28, Иша 51:8
+ 51:2 Ибт 12:2, Ҳиз 33:24

+ 51:3 Иша 40:1, Иша 52:9, Ибт 2:8, Ҳиз 28:13, Ҳиз 36:35

+ 51:4 Иша 42:6, Иша 49:6
+ 51:5 Иша 46:13, Иша 60:9
+ 51:6 Заб 101:26-27, Марк 13:31

+ 51:7 Қнлр 6:6, Заб 36:28, Ерм 31:33, Мат 10:28

+ 51:8 Иша 50:9

+ 51:9 Аюб 9:13, Аюб 26:12, Заб 88:11, Иша 30:7

+ 51:10 Чқш 14:21, Заб 105:9, Иша 43:16-17

+ 51:11 Иша 35:10

+ 51:12 Иша 40:1, Иша 66:13, Заб 55:5, Заб 117:6, Мат 10:28

+ 51:13 Иша 40:12, Иша 48:14

+ 51:15 Ерм 31:35

+ 51:17 Иша 52:1, Заб 74:8, Ерм 25:15, Обд 1:16, Зкр 12:2, Ваҳ 14:10

+ 51:19 Ерм 15:5, Нох 3:7

+ 51:22 Ерм 25:17, Нох 3:11

+ 52:1 Иша 51:17, Нах 11:1, Иша 48:2, Мат 4:5, Мат 27:53, Иша 35:8, Йўэл 3:17, Нох 1:15, Ваҳ 21:27

+ 52:5 Рим 2:24
+ 52:7 Иша 41:27, Нох 1:15, Рим 10:15
+ 52:9 Иша 40:1, Иша 51:3
+ 52:10 Заб 97:3, Луқо 3:6
+ 52:11 Иша 48:20, Зкр 2:7, Эзра 1:7-11
+ 52:12 Иша 58:8, Михо 2:13
+ 52:13 Иша 42:1
+ 52:15 Иша 49:23, Рим 15:21, 1Кор 2:9
+ 53:1 Юҳн 12:38, Рим 10:16
+ 53:2 Иша 11:1
+ 53:3 Иша 49:7
+ 53:4 Мат 8:17
+ 53:5 1Бтр 2:24-25
+ 53:6 Заб 118:176, Ерм 50:6
+ 53:7 Ерм 11:19, Иша 37:14, Ҳав 8:32-33

+ 53:8 Заб 26:13, Иша 38:11, Ҳиз 26:20, Ҳиз 32:23

+ 53:9 1Бтр 2:22, Марк 15:46
+ 53:11 Иша 42:1, Иша 52:13, Рим 5:16
+ 54:1 1Шҳ 2:5, Гал 4:27
+ 54:4 Иша 45:17, Зфн 3:11
+ 54:5 Ерм 3:14, Хшя 2:7
+ 54:6 Иша 62:4
+ 54:7 Ерм 51:5
+ 54:8 Заб 88:29-30, Иша 55:3
+ 54:9 Ибт 8:21, Ибт 9:11

+ 54:10 Саҳ 25:12-13, Ҳиз 34:25, Ҳиз 37:26, Хшя 2:18

+ 54:13 Ерм 31:33-34, Юҳн 6:45, 1Кор 2:13, 1Сал 4:9

+ 54:17 Заб 4:2
+ 55:1 Иша 44:3, Юҳн 7:37
+ 55:2 Юҳн 6:27

+ 55:3 Иша 61:8, Ерм 32:40, Ҳиз 16:60, Заб 88:29-30, Иша 54:6, Ҳав 13:34

+ 55:5 2Шҳ 22:44

+ 55:6 1Сол 28:9, 2Сол 15:2, Ерм 29:13, Амос 5:4, Амос 5:6, Зфн 2:3

+ 55:9 Заб 102:11
+ 55:11 Қнлр 32:2, Ҳиз 12:25
+ 55:12 Заб 97:8, Иша 35:2
+ 55:13 Иша 41:19
+ 56:1 Иша 46:13, Иша 51:5
+ 56:2 Чқш 20:8

+ 56:3 Чқш 12:38, Қнлр 23:8, Эст 9:27, Иша 14:1, Зкр 2:11

+ 56:7 Иша 2:2-3, Иша 60:3, Иша 66:20, Мал 1:11, Мат 21:13, Марк 11:17, Луқо 19:46

+ 56:8 Иша 11:12, Юҳн 10:16
+ 56:9 Ерм 12:9, Ҳиз 39:17, Ваҳ 19:17-18
+ 56:10 Ерм 6:17
+ 56:11 Ҳиз 34:2
+ 56:12 Ҳик 23:35, Иша 22:13
+ 57:2 Днр 12:13
+ 57:3 Марк 8:38
+ 57:5 Ҳиз 16:20-21
+ 57:8 Ҳиз 16:25, Ҳиз 23:17
+ 57:11 Заб 49:21
+ 57:13 Ерм 11:12
+ 57:15 4Шҳ 22:19, 2Сол 34:27
+ 57:16 Заб 102:9
+ 57:17 Ерм 6:13
+ 57:18 Ерм 3:22, Иша 40:1
+ 57:19 Рим 2:10, Эфс 2:17
+ 57:21 Иша 48:22
+ 58:1 Михо 1:5, Михо 3:8
+ 58:3 Лев 16:29, Саҳ 29:7, Мал 3:14
+ 58:5 Лев 16:29, Зкр 7:5, Мат 6:16
+ 58:6 Луқо 4:18, Заб 81:4, Ҳик 24:11
+ 58:7 Мат 25:35, Луқо 3:11, Ёқуб 2:15-16
+ 58:8 Заб 36:6, Заб 84:14, Иша 52:12
+ 58:11 Ерм 31:12, Юҳн 7:38
+ 58:12 Аюб 3:14, Иша 61:4
+ 58:13 Нах 13:15-21
+ 58:14 Аюб 22:26, Заб 36:4, Қнлр 32:13
+ 59:1 Саҳ 11:23, Иша 50:2
+ 59:2 Хшя 5:4, Заб 65:18, Ҳик 15:8, Ҳик 28:9
+ 59:3 Иша 1:15, Ҳик 6:17
+ 59:4 Аюб 15:35, Заб 7:15, Ёқуб 1:15
+ 59:6 Аюб 8:14

+ 59:7 Ҳик 1:16, Ҳик 6:18, Иша 59:7, Рим 3:15-17

+ 59:10 Қнлр 28:29, Аюб 5:14, Зфн 1:17

+ 59:11 Ҳиз 7:16, Нох 2:7

+ 59:16 Ерм 5:1, Ҳиз 22:30, Заб 97:1, Иша 63:5

+ 59:17 Эфс 6:14, Эфс 6:17, 1Сал 5:8
+ 59:18 Қнлр 7:10, Ерм 51:56
+ 59:20 Рим 11:26-27
+ 59:21 Ерм 31:31
+ 60:1 Заб 101:17, Мал 4:2, 1Юҳ 1:7
+ 60:2 Аюб 37:19

+ 60:3 Иша 2:2-3, Иша 56:7, Иша 66:20, Мал 1:11, Аюб 11:17, Аюб 22:28, Ҳик 4:18, Днр 12:3, Ваҳ 21:24

+ 60:4 Иша 49:18, Иша 66:20
+ 60:5 Иша 61:6
+ 60:6 3Шҳ 10:1, 2Сол 9:1, Мат 2:11

+ 60:7 Заб 119:5, Қшқ 1:4, Иша 21:16, Ибт 25:13

+ 60:8 Хшя 11:11

+ 60:9 Иша 51:5, 3Шҳ 10:22, Иша 23:1, Юнус 1:3

+ 60:10 Зкр 6:15
+ 60:11 Ваҳ 21:25
+ 60:12 Зкр 14:17-19
+ 60:14 Иша 49:23, Ҳиз 48:35
+ 60:16 Иша 66:12, Ибт 49:24
+ 60:18 Иша 11:9
+ 60:19 Иша 30:26, Ваҳ 21:23, Ваҳ 22:5

+ 60:20 Заб 26:1, Иша 35:10, Иша 65:19, Ваҳ 21:4

+ 60:21 Заб 36:9, Ҳиз 37:25, Мат 15:13

+ 61:1 Иша 11:2, Луқо 4:18-19, Луқо 7:22, Иша 29:19, Лев 25:8-15, Иша 42:7, Иша 49:9

+ 61:2 Лев 25:10, Иша 34:8, Иша 63:4, Мат 5:4
+ 61:3 Мат 15:13
+ 61:4 Аюб 3:14, Иша 58:12, Амос 9:14
+ 61:6 Чқш 19:6, 1Бтр 2:9, Иша 60:5
+ 61:7 Аюб 42:10, Иша 40:2, Зкр 9:12

+ 61:8 Заб 10:7, Иша 55:3, Ерм 32:40, Ҳиз 16:60

+ 61:9 Иша 65:23
+ 61:10 Зкр 3:4, Ерм 2:32, Ваҳ 21:2
+ 62:2 Ваҳ 2:17, Ваҳ 3:12
+ 62:3 Зкр 9:16
+ 62:4 Иша 54:6, Хшя 1:10, Хшя 2:23
+ 62:5 Ерм 32:41, Зфн 3:17
+ 62:8 Қнлр 28:33, Ерм 5:17
+ 62:10 Иша 11:10, Иша 49:22
+ 62:11 Иша 40:10, Ваҳ 22:12
+ 63:1 Ибт 36:33, 1Сол 1:44, Иша 34:6
+ 63:3 Йўэл 3:13, Ваҳ 19:15
+ 63:4 Иша 34:8, Иша 61:2
+ 63:5 Иша 59:16
+ 63:6 Иша 51:22
+ 63:9 Ҳак 10:16, Чқш 14:9, Чқш 23:20
+ 63:10 Заб 77:40, Ҳав 7:51, Эфс 4:30
+ 63:11 Чқш 12:50-51, Заб 76:21, Хшя 12:13
+ 63:12 Чқш 14:21

+ 63:15 Ибт 11:5, Қнлр 26:15, Заб 13:2, Заб 32:14

+ 63:16 Қнлр 32:6, Иша 64:8, Юҳн 8:41
+ 63:19 Ерм 14:8
+ 64:1 2Шҳ 22:10, Заб 17:10, Заб 143:5
+ 64:4 1Кор 2:9
+ 64:5 Ҳав 10:35
+ 64:6 Заб 1:4, Заб 89:6
+ 64:7 Иша 43:22, Хшя 7:7

+ 64:8 Қнлр 32:6, Иша 63:16, Юҳн 8:41, Аюб 10:9, Аюб 33:6, Иша 45:9, Ерм 18:6, Рим 9:20-24

+ 64:11 4Шҳ 25:9, Хаг 1:9, Хаг 2:3
+ 65:2 Рим 10:20
+ 65:3 Иша 1:29, Иша 66:17
+ 65:4 Лев 11:7
+ 65:6 Заб 149:9, Чқш 20:5
+ 65:8 Ибт 18:26, Марк 13:20

+ 65:10 Иша 33:9, Иша 35:2, Ёшуа 7:24, Зфн 2:6

+ 65:12 Ҳик 1:24, Иша 66:4, Ерм 7:13
+ 65:13 Иша 55:1, Луқо 6:25
+ 65:14 Луқо 6:25

+ 65:15 Ерм 29:22, Иша 62:2, Ваҳ 2:17, Ваҳ 3:12

+ 65:16 Ерм 4:2

+ 65:17 Иша 66:22, 2Бтр 3:13, Ваҳ 21:1, 1Кор 2:9

+ 65:19 Иша 35:10, Иша 60:20, Ваҳ 21:4
+ 65:21 Ерм 31:5, Ҳиз 28:26
+ 65:22 Заб 21:13
+ 65:23 Қнлр 28:41, Заб 113:22, Иша 61:9
+ 65:24 Днр 9:21
+ 65:25 Иша 11:6, Ибт 3:14, Иша 11:9

+ 66:1 Ҳиз 43:7, Мат 5:35, 3Шҳ 8:27, 2Сол 2:6, Ҳав 7:49-50

+ 66:2 Эзра 9:4

+ 66:3 Иша 1:11

+ 66:4 Аюб 3:25, Ҳик 10:24, Ҳик 1:24, Иша 65:12, Ерм 7:13

+ 66:7 Иша 13:8, Ваҳ 12:5
+ 66:12 Иша 60:16
+ 66:13 Иша 40:1, Иша 51:12

+ 66:15 2Бтр 3:7, 2Сал 1:8, Заб 67:18, Хбқ 3:8

+ 66:16 Қнлр 32:41, Ерм 25:33

+ 66:17 Иша 1:29, Иша 65:3, Лев 11:7, Лев 11:29

+ 66:18 Иша 2:2, Зкр 14:16

+ 66:20 Иша 14:2, Иша 49:22, Иша 60:4, Иша 2:2-3, Иша 56:7, Иша 60:3, Мал 1:11

+ 66:21 Чқш 19:6, Иша 61:6
+ 66:22 Иша 65:17
+ 66:24 Иша 1:31, Мат 18:9, Марк 9:47

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=UZV

Луғат

Луғат

1. А

2. Б

3. В

4. Г

5. Д

6. Ё

7. Ж

8. З

9. И

10. Й

11. К

12. Л

13. М

14. Н

15. О

16. П

17. Р

18. С

19. Т

20. У

21. Ф

22. Х

23. Ч

24. Ш

25. Э

26. Ю

27. Я

28. Ў

29. Қ

30. Ҳ

Бу луғатда Муқаддас Китобда кўп учрайдиган муҳим ёки нотаниш сўзлар ва иборалар берилган. Кўпинча луғатда бирон сўз ёки иборанинг маъноси билан бир қаторда, ўша даврга хос тарихий ва маданий жараёнга оид маълумотлар ҳам берилган. Бу сўзлар ва ибораларга берилган шарҳлардан кейин келадиган изоҳларда Муқаддас Китобдаги оятларнинг манзили кўрсатилган. Бу оятлар китобхонга Муқаддас Китобда баён этилган таълимотларни чуқурроқ ўрганишга ёрдам беради. Китобхон айрим буюмларнинг тузилиши ва шаклини кўз олдига келтириб, тасаввур қила олиши учун, луғатда ўша буюмларнинг расмлари келтирилган.

Айрим ҳолларда умумий бир сўз остида бир нечта сўзлар ва уларнинг шарҳлари берилган. Масалан, БАЙРАМЛАР, ХУДОНИНГ НОМЛАРИ, ҚУРБОНЛИК. Бу умумий сўзлар остидаги сўзлар луғатдаги рўйхатда ҳам топилади. Аммо бу сўзнинг шарҳини топиш учун китобхон умумий сўз остида берилган сўзнинг шарҳига қараши керак. Масалан, луғатдаги АЙБ ҚУРБОНЛИГИ ибораси учун “ҚУРБОНЛИК сўзига қаранг” деб ёзилган.

Луғатда яна синоним сўзлар ҳам учрайди. Бундай ҳолда бир сўзнинг маъноси иккинчи сўзнинг шарҳида берилиб, луғатда китобхонга ўша иккинчи синоним сўзнинг шаҳрига қарашга кўрсатма берилган. Масалан, луғатдаги МАЛАК сўзи учун “ФАРИШТА сўзига қаранг”, луғатдаги САНДИҚ сўзи учун “АҲД САНДИҒИ иборасига қаранг” деб ёзилган.

АБАДИЙ ҲАЁТ

Муқаддас Китобда абадий ҳаёт нафақат вақтнинг давомийлигини, балки ҳаётнинг мазмунини, яъни Худо билан уйғунликда яшашни, Унинг марҳамати ва баракаларидан баҳраманд бўлишни билдиради. Эски Аҳднинг баъзи парчаларида солиҳлар Худо билан абадий яшашлари ҳақида ёзилган, айрим ҳоллардагина ўликларнинг тирилиши ҳақида айтиб ўтилган[1]. Янги Аҳдда абадий ҳаёт нима эканлиги кенгроқ очиб берилган. Инсоннинг танаси ўлса ҳам, руҳи ўлмайди[2]. Исо Масиҳга ва Уни юборган Худога ишонган инсон абадий ҳаётга эга бўлади[3]. Бундай инсон учун абадий ҳаёт шу дунёда яшаётганидаёқ бошланади[4]. У ўлса ҳам охиратда тирилади ва ундан кейин ҳеч қачон ўлмайди[5]. Қиёмат куни Худо солиҳларга абадий ҳаётни мукофот қилиб беради[6], улар жаннатда яшаб, бу дунёдаги барча ёвузлигу қабиҳликлардан озод бўладилар[7]. Фосиқларга эса абадий жазо берилади, улар то абад Худодан ажраладилар[8].

[1] Забур 15:9-11, 22:6, 132:3, Аюб 19:25-26, Ишаё 26:19, Дониёр 12:2, Луқо 20:37-38

[2] Луқо 16:22-23, 23:42-43, 2 Коринфликлар 4:16-18, 5:1-2, 6-8, Филиппиликлар 1:21-23

[3] Юҳанно 3:15-16, 36, 5:24, 6:40, 10:27-28, 1 Юҳанно 5:13

[4] Эфесликлар 2:4-6

[5] 1 Коринфликлар 15:42-44, 50-54

[6] Матто 5:12, 25:34, 46, 1 Бутрус 1:4, Филиппиликлар 3:13-14, Ибронийлар 12:22-24

[7] Ваҳий 21:1-4, 22:1-5

[8] Матто 25:41, 46, Юҳанно 5:28-29, Ваҳий 20:11-15

АЙБ ҚУРБОНЛИГИ

ҚУРБОНЛИК сўзига қаранг.

АМОР ХАЛҚИ

Исроил халқи Канъон юртини эгалламасдан олдин ўша ерда яшаган халқларнинг орасидаги энг катта ва кучли халқлардан бири. Ўша пайтда Канъон юртида яшаган халқларнинг ҳаммасига нисбатан ҳам “Амор халқи” деган ибора қўлланилган. Шунинг учун ушбу таржиманинг баъзи жойларида “Амор халқлари” деб ҳам юритилган[1]. Яна КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР ибораларига қаранг.

[1] Мисол учун, Ибтидо 15:16, Ёшуа 10:5, 2 Шоҳлар 21:2 га қаранг.

АРАВА

БРОНЗАДАН ЯСАЛГАН АРАВАЛАР ёки ЖАНГ АРАВАСИ ибораларига қаранг.

АРФА

Торли мусиқа асбоби.

АСИРЛИК

СУРГУН сўзига қаранг.

АШЕРА

Ашера Канъондаги халқлар сажда қилган ҳосилдорлик худоси бўлиб, аёл қиёфасида тасаввур қилинган. Ашеранинг тасвирлари баланд устун шаклида бўлиб, ёғочдан ясалган эди. Унинг эркак жуфти Баал эди.

АШТАРЕТ

Аштарет Канъондаги халқлар сажда қилган ҳосилдорлик ва уруш худоси бўлиб, аёл қиёфасида тасаввур қилинган.

АҲД

Икки киши ёки икки гуруҳ орасида тузилган битим ёки келишув. Қадимги пайтларда одатда аҳд тузилганда, уни тасдиқлаш учун иккала томон онт ичарди, сўнгра қурбонлик қилинарди. Муқаддас Китобда баён қилинишича, Худо бир неча марта аҳд тузган. Ҳар бир аҳдда берилган ваъдаларни ва қўйилган шартларни Худонинг Ўзи белгилаган. Жумладан, Худо Иброҳим билан аҳд тузиб, Иброҳимга ва унинг авлодига абадий барака беришни ваъда қилган[1]. Мана шу аҳд белгиси сифатида Иброҳим ва унинг авлоди суннат қилиниши керак бўлган[2]. Худо кейинчалик Мусо пайғамбар орқали Иброҳимнинг авлоди, яъни Исроил халқи билан аҳд тузади[3]. Ўша аҳдда Худонинг амрлари ва қонунлари батафсил берилган. Бу амрларга ва қонунларга риоя қилган инсонларга Худо: “Мен сизларни Ўзимнинг халқим қиламан, сизларнинг Худойингиз бўламан”, деб махсус ваъда берган. Аммо бу амрларни ва қонунларни бузган одамларни Худо жазолаган. Худонинг Ўз халқи Исроил билан бўлган муносабати мана шу аҳдга асослангани боис, Эски Аҳдда баён қилинган аксарият воқеалар ва Исроил халқининг тарихи шу муносабатлар ҳақида ҳикоя қилади. Исроил халқи Худога қайта–қайта бевафолик қилгани учун, Унинг амрларига бўйсунмагани учун ўз ватанидан сургун қилинган[4]. Бироқ Худо: “Шундай кунлар келадики, Мен Исроил халқи билан янги аҳд тузаман”, деб Ўз пайғамбарлари орқали ваъда берган[5].

Худо янги аҳдни бутун инсоният билан Исо Масиҳ орқали тузди. Исо Масиҳ бутун одамзоднинг гуноҳини Ўз бўйнига олиб, хочдаги ўлими орқали янги аҳдни кучга киритди[6]. Исо Ўзини қурбон қилгани ва дунёни Худо билан яраштиргани Янги Аҳднинг асосий мавзусидир. Энди ҳар бир инсон, миллатидан қатъи назар, Исо Масиҳга ишонса ва гуноҳларидан тавба қилса, унинг гуноҳлари кечирилади, бу инсон Худонинг халқига тегишли бўлади.

[1] Ибтидо 15:1-21, 17:1-27
[2] Ибтидо 17:9-14
[3] Чиқиш 19:1-20:21, 24:1-18

[4] 4 Шоҳлар 17:5-23, 2 Солномалар 36:13-21, Дониёр 9:3-14

[5] Еремиё 31:31-34, 32:39-40, Ҳизқиёл 11:19-20, 36:26-27

[6] Матто 26:27-28, Ибронийлар 8:6-13, 9:11-17

АҲД САНДИҒИ

Усти ва ичи олтин билан қопланган ёғоч сандиқ[1]. Аҳд сандиғида иккита тош лавҳа сақланарди. Худо бу тош лавҳаларни Синай тоғида Мусога Исроил халқи учун берган эди. Тош лавҳаларга ўнта амр ёзилган бўлиб, бу амрлар Худо билан Унинг халқи ўртасида тузилган аҳд эди. Шу сабабдан бу сандиқ кўпинча Аҳд сандиғи деб айтилган. Аҳд сандиғининг қопқоғи устида каруб деган мавжудотнинг иккита ҳайкали бор эди. Карублар бир–бирига юзма–юз турган бўлиб, уларнинг қанотлари қопқоқнинг устини беркитиб турарди. Аҳд сандиғи — Худо Ўз халқи орасида эканлигининг рамзи эди. Исроил халқи саҳрода кезиб юрганда Аҳд сандиғи Муқаддас чодирнинг Энг муқаддас хонасида сақланар эди. Кейинчалик Аҳд сандиғи Қуддусдаги Маъбаднинг Энг муқаддас хонасига қўйилган.

[1] Чиқиш 37:1-9

АҲД САНДИҒИНИНГ ҚОПҚОҒИ

Аҳд сандиғининг қопқоғи тоза олтиндан ясалган эди. Қопқоқ устида каруб деган мавжудотнинг иккита ҳайкали бор эди. Карублар бир–бирига юзма–юз турган бўлиб, уларнинг қанотлари қопқоқнинг устини беркитиб турарди[1]. Олий руҳоний бир йилда бир марта — Покланиш кунида махсус қурбонликлар келтириб, қопқоқ устидаги икки каруб орасига қурбонлик қонидан сачратар эди. Бундан мақсад Энг муқаддас хонани Исроил халқининг нопокликларидан, итоатсизликларидан ва гуноҳларидан поклаш эди[2].

[1] Чиқиш 37:6-9

[2] Левилар 16–боб

АҲМОҚ, НОДОН

Эски Аҳдда “аҳмоқ” ва “нодон” сўзлари ахлоқсиз одамларга ишора қилади. Бундай одамлар Худони севмайдилар ва Унга ишонмайдилар[1]. Уларда солиҳ яшашга ундайдиган донолик йўқ, шунинг учун улар ҳалокату ўлимга етаклайдиган қарорлар чиқаради[2].

[1] Забур 13:1, 52:2, Ҳикматлар 1:7

[2] Ҳикматлар 1:20-33, 19:3, Воиз 7:17

БААЛ

Баал Канъондаги халқлар сажда қилган ҳосилдорлик худоси бўлиб, эркак қиёфасида тасаввур қилинган. Унинг аёл жуфти Ашера бўлган. Канъонликлар, Баал энг кучли худо, деб ишонганлар. Баал сўзи хўжайин деган маънони билдириб, баъзан эркаклар исмига қўшиб ишлатилган. Айрим ҳолларда шаҳар ёки жой номларига ҳам қўшилган. Эҳтимол, Баал сўзи қўшиб номланган ўша ерларда Баалнинг тасвири бўлган ёки Баалга алоҳида усул билан сажда қилинган.

БАЙРАМЛАР

Муқаддас Китобда Исроил халқи нишонлаган бир нечта муҳим байрамлар айтиб ўтилган. Қуйида бу байрамларнинг ҳар бири ҳақида маълумот берилади:

ФИСИҲ ЗИЁФАТИ

Бу зиёфат иброний календарининг биринчи ойи — Абиб ойининг ўн тўртинчи куни кечқурун нишонланган (Абиб ойи Нисон ойи деб ҳам аталади). Ҳозирги календарга кўра, бу ой мартнинг ўртасидан бошланади. Худо Исроил халқини Мисрдаги қулликдан қандай қилиб озод қилганини улар Фисиҳ зиёфатида хотирлаганлар. Ҳар бир хонадон бир қўзи ёки улоқчани қурбонлик қилиб, Фисиҳ зиёфати муносабати билан таом тайёрлаган. Хонадон аъзолари қурбонлик таомини бирга тановул қилишган. Бу таомга қўшиб тахир ўтлар ва хамиртурушсиз нон ҳам ейилган. Фисиҳ зиёфатининг ибронийча номи — Песах. Зиёфатнинг “Фисиҳ” деган ўзбекча номи Песахдан олинган. Чиқиш 12:1-13, 21-51, Левилар 23:5, Саҳрода 9:1-14, Қонунлар 16:1-7 га қаранг.

ХАМИРТУРУШСИЗ НОН БАЙРАМИ

Бу байрам иброний календарининг биринчи ойи — Абиб ойининг 15-21 кунларида, етти кун давомида нишонланган (Абиб ойи Нисон ойи деб ҳам аталади). Ҳозирги календарга кўра, бу ой мартнинг ўртасидан бошланади. Исроил халқи ўша етти кун давомида Худо уларни Мисрдан шошилинч олиб чиққанини хотирлаганлар. Одамлар уйларидаги бор хамиртурушни олиб чиқиб ташлаганлар. Етти кун давомида хамиртурушли нон ейилмаган. Одамлар байрамнинг биринчи ва еттинчи кунларида муқаддас йиғин ўтказганлар, Тавротда буюрилган қурбонликларни келтирганлар. Хамиртурушсиз нон байрамининг ибронийча номи — Матсот. Бу байрам Фисиҳ зиёфатидан бир кун кейин бошланган. Шунинг учун Янги Аҳддаги баъзи парчаларда Фисиҳ зиёфати ва Хамиртурушсиз нон байрами “Фисиҳ байрами” деб номланган[1]. Чиқиш 12:14-20, 13:3-10, 23:15, 34:18, Левилар 23:6-8, Саҳрода 28:17-25, Қонунлар 16:3-4, 8 га қаранг.

ҲОСИЛ БАЙРАМИ

Бу байрам иброний календарининг учинчи ойи — Шавон ойининг олтинчи кунида нишонланган. Ҳозирги календарга кўра, бу ой майнинг ўртасидан бошланади. Бу байрам буғдой ўрими бошланганда нишонланарди. Бу кун Фисиҳ зиёфатидан кейин саккизинчи ҳафтанинг биринчи кунига — Фисиҳ зиёфатидан кейинги эллигинчи кунга тўғри келади. Исроил халқи бу кунда Худо ҳосилни баракали қилганини нишонлаган. Улар ҳар хил назр ва қурбонликлар келтирганлар, жумладан, янги буғдой ҳосилининг донини назр қилганлар. Бу байрамнинг ибронийча номи “Шавуот”, яъни “ҳафталар” деганидир. Шунинг учун бу байрам “Ҳафталар байрами” деб ҳам аталган. Янги Аҳдда бу байрамнинг юнонча номи “Пентекост”, яъни эллигинчи, деб аталган. Чиқиш 23:16, 34:22, Левилар 23:15-21, Саҳрода 28:26-31, Қонунлар 16:9-12 га қаранг.

КАРНАЙ БАЙРАМИ

Бу байрам иброний календарининг еттинчи ойи — Тишри ойининг биринчи кунида нишонланган (Тишри ойи Итаним ойи деб ҳам аталади). Ҳозирги календарга кўра, бу ой сентябрнинг ўртасидан бошланади. Карнай байрами куни Исроил халқи дам олиб, муқаддас йиғин ўтказган. Бу йиғинда бурғулар чалинган, Тавротда буюрилган қурбонликлар келтирилган. Левилар 23:23-25, Саҳрода 29:1-6 га қаранг.

ПОКЛАНИШ КУНИ

Бу байрам иброний календарининг еттинчи ойи — Тишри ойининг ўнинчи кунида нишонланган (Тишри ойи Итаним ойи деб ҳам аталади). Ҳозирги календарга кўра, бу ой сентябрнинг ўртасидан бошланади. Покланиш куни Исроил халқи дам олиб, рўза тутган. Руҳонийлар ўзларини, халқни, Муқаддас чодирни, кейинчалик Маъбадни ва қурбонгоҳни поклаш учун Тавротда буюрилган қурбонликларни келтирганлар. Олий руҳоний эса Энг муқаддас хонага кириб, тутатқи тутатарди, Аҳд сандиғининг қопқоғига ва Сандиқнинг олдига қурбонлик қонини сачратарди. “Покланиш куни” байрамининг ибронийча номи — Йом Киппур. Левилар 16–боб, 23:26-32, Саҳрода 29:7-11 ва РУҲОНИЙ сўзи остида берилган ОЛИЙ РУҲОНИЙ иборасига қаранг.

ЧАЙЛА БАЙРАМИ

Бу байрам иброний календарининг еттинчи ойи — Тишри ойининг 15-21 кунларида нишонланган (Тишри ойи Итаним ойи деб ҳам аталади). Ҳозирги календарга кўра, бу ой сентябрнинг ўртасидан бошланади. Бу пайтда, куз ёмғири бошланмасдан олдин, ҳосил йиғиб олинган бўларди. Исроил халқи Мисрдан чиққандан кейин саҳро кезиб, чайлаларда яшаганини етти кун давомида хотирлаган. Шунингдек, улар Канъон юртидаги ҳосилни Худо баракали қилганини ҳам нишонлашганлар, Тавротда буюрилган қурбонликларни келтирганлар. Улар етти кун давомида далалардаги чайлага ўхшаш чайлаларда яшаганлар. Чайла байрамининг ибронийча номи — Суккот. Бу байрам “Йиғим–терим байрами” деб ҳам аталган. Чиқиш 23:16, 34:22, Левилар 23:33-36, 39-43, Саҳрода 29:12-39, Қонунлар 16:13-15, Закариё 14:16-19 га қаранг.

ПУРИМ БАЙРАМИ

Бу байрам иброний календарининг ўн иккинчи ойи — Адар ойининг 14-15 кунларида нишонланган. Ҳозирги календарга кўра, бу ой февралнинг ўртасидан бошланади. Пурим байрамини Форс шоҳи Ахашвераш ҳукмронлиги даврида малика Эстер ва унинг амакиси Мардохай жорий қилганлар. Икки кун нишонланадиган бу байрам давомида яҳудийлар қандай қилиб Худо Исроил халқини қирилиб кетишдан сақлаганини хотирлаганлар. Бу байрамда одамлар хурсандчилик қилганлар, зиёфатлар уюштирганлар ва бир–бирларига совғалар берганлар. Бу байрамнинг номи аккад–бобил тилидаги пур, яъни “қуръа” сўзидан олинган. Эстер 9:20-32 га қаранг.

ЯНГИ ОЙ ШОДИЁНАСИ

Ҳар ойнинг бошида нишонланадиган байрам. Бу байрам Исроил халқи амал қилган қамария ҳисоби бўйича белгиланган. Руҳонийлар ҳар ойнинг биринчи кунида мана шу байрам учун Тавротда буюрилган қурбонликларни келтирардилар[2]. Шунингдек, бу байрамда одамлар махсус таомни тановул қилардилар. Удумга мувофиқ бу таомни фақатгина покланган одамлар тановул қилишлари мумкин эди[3]. Ойнинг биринчи куни табаррук ҳисобланиб, одамлар дам олишарди[4].

[1] Мисол учун, Луқо 22:1 га қаранг.
[2] Саҳрода 28:11-15
[3] 1 Шоҳлар 20:5, 24-26
[4] Амос 8:5

БАНДАРГОҲ

Кемалар тўхтайдиган, кемаларга юк ортиладиган ва улардан юк тушириладиган жой, яъни порт. Порт шаҳарлардаги савдогарлар кемаларга ҳам, карвонларга ҳам тижорат молларини етказиб берардилар. Муқаддас Китобда Финикиянинг бир нечта порт шаҳарлари, жумладан, Тир ва Сидон ҳақида айтиб ўтилган. Ўрта Осиёдан ўтган Буюк ипак йўлининг баъзи тармоқлари ғарбда ўша Финикия шаҳарларигача борарди. Кемасозлик ва балиқчилик порт шаҳарларнинг иқтисодида муҳим ўрин тутган. Денгиз бўйида жойлашган бу порт шаҳарлар аҳолиси фаровон яшаган.

БАРҲАЁТ ХУДО

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

БАШАН

Ясси тепаликлардан ва ўрмон билан қопланган қирлардан иборат ўлка. Бу ўлка Жалила денгизи ва Иордан дарёсининг шарқ томонида жойлашган. Башан Гилад ўлкасининг шимол томонида бўлиб, семиз мол–қўйларию аъло сифатли донлари билан машҳур эди.

БИРОДАР, БИРОДАРЛАР

Муқаддас Китобда одатда бу сўз ўзаро яқин муносабатда бўлган одамлар орасида қўлланилган, айрим ҳоллардагина туғишган ака–укаларга нисбатан ишлатилган. Эски Аҳдда ҳам, Янги Аҳдда ҳам бу сўз бир қабилага ёки бир халққа мансуб бўлган одамлар ўртасида кўп ишлатилган[1]. Янги Аҳдда, айниқса мактубларда бу сўз Исо Масиҳга ишонган барча миллатдаги одамларга нисбатан ишлатилган[2]. Исо Масиҳнинг Ўзи ҳам шогирдларини, биродарларим, деб атаган[3]. Бу сўз яна қўшниларга, дўстларга, қардош халқ вакилларига, ҳатто бегона одамларга нисбатан ҳам қўлланилган[4]. Шунингдек, эркак ва аёллардан иборат бўлган гуруҳларга ҳам “биродарлар”, деб мурожаат қилинарди. Муқаддас Китобда айтиб ўтилган халқларнинг маданиятида эркаклар асосий ўрин эгаллаган. Маданиятнинг бу жиҳати Муқаддас Китоб ёзилган қадимий иброний ва юнон тиллари грамматикасида ҳам аниқ кўриниб туради. Мазкур таржимада ибронийча ва юнонча матндаги маънони сақлаб қолиш учун “биродар, биродарлар” сўзи ишлатилган.

[1] Чиқиш 2:11, Қонунлар 1:16, Ҳакамлар 18:14, 20:7, Нахимиё 5:1-10, Забур 21:23, Ҳизқиёл 11:25, Ҳаворийлар 2:29, 22:1

[2] Матто 25:40, 45, Ҳаворийлар 1:15-17, 15:23, Ёқуб 1:2, Филиппиликлар 3:1, Филимўн 1:1, 7, 16, Ибронийлар 2:11, Ваҳий 12:10

[3] Матто 28:10, Юҳанно 20:17

[4] Ибтидо 19:7, 29:4, Қонунлар 2:8, 1 Шоҳлар 30:23, Матто 7:3-5

БОБИЛ

Қадимги қудратли шоҳлик. Унинг пойтахти Бобил ҳозирги жанубий Ироқда жойлашган эди. Милоддан олдинги 586 йилда Бобил лашкари Яҳудони, яъни жанубий шоҳликни босиб олган[1] ва жуда кўп одамларни Бобилга асир қилиб олиб кетган эди[2]. Кейинчалик Бобил юрти Форс империяси ҳукмронлиги остида бўлганда, айрим яҳудийлар Яҳудо юртига қайтиб келганлар. Қолган яҳудийлар эса Бобилда яшаб қолаверганлар. Бобил шаҳри кўп йиллар давомида яҳудийларнинг диний таълим маркази бўлган эди.

[1] ЯҲУДО сўзига қаранг.

[2] 4 Шоҳлар 25:1-12

БОШ РУҲОНИЙЛАР

Янги Аҳд даврида бош руҳонийлар гуруҳи олий руҳонийдан, собиқ олий руҳонийлардан ва Ҳорун авлодидан келиб чиққан нуфузли оилалар аъзоларидан ташкил топган эди. Бош руҳонийлар, олий руҳоний сингари, бу нуфузли оилалар орасидан танланарди. Бош руҳонийлар жамиятнинг бошқа эътиборли одамлари қаторида Олий кенгаш[1] аъзолари эдилар. Олий кенгаш яҳудийларнинг сиёсий ва диний уюшмаси эди.

[1] ОЛИЙ КЕНГАШ иборасига қаранг.

БРОНЗА ҚУРБОНГОҲ

ҚУРБОНГОҲ сўзига қаранг.

БРОНЗАДАН ЯСАЛГАН АРАВАЛАР

Шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбад ҳовлисидаги ўнта катта арава. Ҳар бир араванинг устида катта тоғора бўлиб, бу тоғораларда сув сақланарди[1]. Қурбонлик қилинадиган ҳайвонларнинг ичак–човоқлари, калла–почаси ва бошқа қисмлари куйдирилишдан олдин мана шу тоғоралардаги сув билан ювиларди[2]. Зарурат бўлганда аравалар Маъбад ҳовлисида у ердан–бу ерга кўчириларди.

[1] 3 Шоҳлар 7:27-39

[2] 2 Солномалар 4:6

БРОНЗАДАН ЯСАЛГАН ҲОВУЗ

Бу ҳовуз катта қозон шаклида бўлиб, бронзадан қилинган ўн иккита ҳўкиз устига ўрнаштирилган эди. Ҳовуз шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбад ҳовлисидаги бронзадан ясалган қурбонгоҳ ёнида турар эди. Бу ҳовузга тахминан 44.000 литр сув сиғарди[1]. Ҳовуздаги сувни руҳонийлар ювиниш учун ишлатардилар[2].

[1] 3 Шоҳлар 7:23-26

[2] 2 Солномалар 4:6

БУРҒУ

Қўчқор шохидан ясалган чолғу асбоби. Қадимда бу асбоб душман бостириб келаётганидан хабар бериш учун, жангга даъват қилиш учун[1], шунингдек, Худони улуғлаш учун чалинган[2].

[1] Ёшуа 6:4,19, Еремиё 4:5, 6:1

[2] Забур 80:4, 97:6, 150:3

БУТСИМОН ТОШ

Тик қилиб ўрнатилган узунчоқ тош. Канъон халқлари бу тошларни ўз худолари, жумладан, худо Баал деб билиб, уларга топинар эдилар[1]. Бундай тошлар тепаликлар устига, яшил дарахтлар остига[2] ва саждагоҳларнинг ичкарисига ўрнатиларди[3]. Худо Исроил халқига, бутсимон тошларни ўрнатманг, уларга сажда қилманг, деб амр берган[4]. Шунингдек, бутсимон тошларни синдириб ташлашни буюрган[5].

[1] БААЛ сўзига қаранг.
[2] 4 Шоҳлар 17:10
[3] 4 Шоҳлар 10:27
[4] Левилар 26:1
[5] Чиқиш 23:24

БЎЙИНТУРУҚ

ВАЛИЙ

Ибронийчадан сўзма–сўз таржимаси кўрадиган одам. Одатда пайғамбарни валий деб аташарди[1]. Валийлар Худодан келадиган ваҳийни кўриш ва эшитиш лаёқатига эга эдилар.

[1] 1 Шоҳлар 9:9

ГИЛАД

Иордан дарёсининг шарқидаги бир ўлка. Гиладнинг жануб томонида Мўаб юрти, шимол томонида эса Башан ўлкаси жойлашган эди.

ГИРГОШ ХАЛҚИ

Исроил халқи Канъон юртини эгалламасдан олдин ўша ерда яшаган халқлардан бири. Гиргош халқи Канъон юртининг аниқ қайси жойида яшагани маълум эмас. Яна КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР ибораларига қаранг.

ГУНОҲ

Гуноҳ Худонинг амрларини бузиш, ёмон иш қилиш ёки яхшилик қилишдан бош тортиш демакдир. Муқаддас Китобга кўра, гуноҳ тушунчаси нафақат инсоннинг хатти–ҳаракатларини, балки унинг Худога ёки инсонларга қарши ўй–хаёлларини ҳам қамраб олади. Худонинг талабига кўра, ҳар бир инсон Худони бутун қалби билан, жону дили билан, бутун онги билан, кучи борича севиши керак[1]. Исо Масиҳ, инсон ҳатто ўй–хаёлида гуноҳ қилса ҳам ҳукм қилинади, деб таълим берган[2]. Жумладан, ғазаб, мағрурлик, шаҳват, рашк, хасислик каби гуноҳлар кўзга кўринмаса ҳам, Худодан яширин қолмайди. Худо эзгу, адолатли, муқаддас бўлгани учун, қилинган ҳар қандай гуноҳ Худога қаршидир[3].

Одам Ато ва Момо Ҳаво Худога итоатсизлик қилиб, У билан муносабатини бузганлар[4]. Бунинг оқибатида Одам Ато ва Момо Ҳавонинг ўзаро муносабати ҳам бузилди, дунёда номутаносиблик пайдо бўлди, бутун дунё лаънатга гирифтор бўлди. Уларнинг ҳаёти ташвиш, қайғу–азобларга тўлди[5]. Гуноҳ туфайли дунёга ўлим кириб келди ва бутун одамзод устидан ҳукмрон бўлиб қолди[6]. Гуноҳ ҳар бир инсоннинг табиатида мавжуд бўлгани учун, унинг ниятларини, ўй–фикрларини, ҳис–туйғуларини ва истакларини бузади[7]. Гуноҳ оқибатида одамзод Муқаддас Худодан узоқлашган, ажралган, Унинг ғазаби остида қолган ва қиёматда ҳукм қилинади[8]. Фақатгина Исо Масиҳнинг тўкилган қони туфайли инсон гуноҳларидан поклана олади, Худо билан ярашади ва ҳукм қилинмайди[9].

[1] Қонунлар 6:5, Луқо 10:27

[2] Матто 5:21-30

[3] Ибтидо 4:10, Забур 32:5, 44:8, 50:5-6, 88:15, Ишаё 5:16

[4] Ибтидо 3:5-8
[5] Ибтидо 3:16-19
[6] Римликлар 5:12

[7] Забур 50:7, 142:2, Еремиё 17:9, Римликлар 3:10-12, 7:14-20

[8] Ишаё 59:2, Римликлар 1:18-21, Эфесликлар 5:5-6, Колосаликлар 3:5-6

[9] 1 Юҳанно 2:1-2, Римликлар 5:6-11, 6:22-23, 1 Салоникаликлар 5:9

ГУНОҲ ҚУРБОНЛИГИ

ҚУРБОНЛИК сўзига қаранг.

ДАФН МАРОСИМИ

Қадимда Исроил халқи ва бошқа баъзи халқларнинг удуми бўйича, марҳум қатъий қоидаларга риоя қилинган ҳолда дафн этиларди. Марҳумнинг дафн этилмаслиги у учун ниҳоятда оғир иснод ҳисобланиб, ўта шармандалик эди[1]. Одатда жасад дафн этилишидан олдин ювилиб, унга хушбўй ҳидли мойлар суртиларди[2]. Шундан кейин марҳумни хушбўй ҳидли зираворлар билан бирга зиғир матога кафанлаб, дафнга тайёрлашарди[3]. Азадорлар ва ёлланган йиғичилар қуёш ботмасдан олдин марҳумни қабристонга олиб бориб, уни оиласига қарашли қабрга қўйишарди[4]. Қабр одатда қояга ўйиб ясаларди[5]. Қабр оғзи диаметри тахминан бир метр бўлган думалоқ тош билан ёпиб қўйиларди. Бу тош жуда оғир бўлгани учун, бир нечта одам ўша тошни юмалатиб, қабр оғзини ёпишарди[6]. Дафн маросимидан кейин бир йил ўтгач, қабр оғзини очишарди ва марҳумнинг суякларини тошдан ясалган қутига солишарди. Сўнгра бу қутини қабрнинг ичида ўйилган токчага қўйишарди. Хочда ўлган жиноятчиларнинг жасади одатда оммавий қабрга ташланарди ва улар учун ошкора аза тутиш ман этилган эди.

[1] 3 Шоҳлар 14:11-13, 21:23-24, Еремиё 7:33, Ишаё 14:18-20

[2] Марк 14:3, 8, 16:1, Ҳаворийлар 9:37
[3] Матто 27:59, Юҳанно 11:44
[4] Ибтидо 47:30, Амос 5:16, Луқо 7:12
[5] Матто 27:60
[6] Марк 16:3-4, Юҳанно 11:38

ДОВУД ҚАЛЪАСИ

Бу қалъа Қуддуснинг қадимги қисми бўлиб, Сион тепалигида жойлашган эди. Ёбус халқи шу жойнинг туб аҳолиси эди. Довуд қалъани улардан тортиб олиб, у ерда яшай бошлади. Шу боис бу қалъа “Довуд қалъаси” деб ном олди[1].

[1] 2 Шоҳлар 5:6-9, 1 Солномалар 11:4-8

ДОН НАЗРИ

НАЗР сўзига қаранг.

ЁБУС ХАЛҚИ

Исроил халқи Канъон юртини эгалламасдан олдин ўша ерда яшаган халқлардан бири. Довуд Қуддусни босиб олишидан олдин Ёбус халқи Қуддусда ва унинг атрофида яшаган[1]. Яна КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР ибораларига қаранг.

[1] 2 Шоҳлар 5:6-10

ЁВУЗ РУҲ

Муқаддас Китобда ёвуз руҳ баъзан жин деб аталган. Ёвуз руҳларнинг ҳукмдори шайтондир. Ёвуз руҳлар инсонларга зарар етказишни истайди. Улар баъзан инсоннинг ичига кириб олиб, унинг хатти–ҳаракатларини бошқаради. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун ШАЙТОН ва ФАРИШТА сўзларига қаранг.

ЁДГОРЛИК ТОШИ

Тик қилиб ўрнатилган узунчоқ тош. Бу тошлар бирортасининг қабрини белгилаб қўйиш, муҳим бир воқеани ёки инсон хотирасини абадийлаштириш учун ўрнатиларди[1].

[1] Ибтидо 28:16-18, 35:20, Чиқиш 24:4, 2 Шоҳлар 18:18

ЁҚУБ

Ёқуб Иброҳимнинг набираси ва Исҳоқнинг ўғли эди. Ёқуб Паниёлда Худо билан кураш тушгандан кейин, Худо унга “Исроил” деб исм берган[1]. Шу боис Эски Аҳдда Ёқубнинг авлодлари “Исроил халқи” деб аталган. Кўпинча Эски Аҳддаги пайғамбарлар битикларида ва шеърий парчаларда Исроил халқи Ёқуб ёки Ёқуб насли деган ном билан юритилади. Эски Аҳднинг айрим ўринларида Ёқуб сўзи тор маънода ишлатилган бўлиб, пойтахти Самария бўлган Исроилни, яъни шимолий шоҳликни[2] ёки пойтахти Қуддус бўлган Яҳудони, яъни жанубий шоҳликни билдиради[3].

Янги Аҳдда Исонинг ўн икки ҳаворийси орасида Ёқуб исмли иккита шогирди бор эди. Исонинг Ёқуб деган укаси ҳам бўлиб, у Қуддусдаги жамоатнинг обрўли йўлбошчиси ва Янги Аҳд таркибидаги “Ёқубнинг мактуби” муаллифи эди.

[1] Ибтидо 32:28-29, 35:10

[2] ИСРОИЛ сўзига қаранг.

[3] ЯҲУДО сўзига қаранг.

ЖАБРОИЛ

Муқаддас Китобда иккита фариштанинг номи айтиб ўтилган, биринчиси — Жаброил, иккинчиси — Микойил[1]. Жаброил Худонинг махсус хабарини етказиш учун бир неча марта одамларга зоҳир бўлган. У Дониёр пайғамбарга зоҳир бўлиб, берилган ваҳийлар ва башоратларнинг маъносини тушунтириб берган[2]. Яҳё пайғамбарнинг отаси Закариёга ҳам зоҳир бўлиб, Яҳёнинг туғилиши ҳақида[3], Марямга ҳам зоҳир бўлиб, Исо Масиҳнинг туғилиши ҳақида хабар берган[4].

[1] Мазкур таржимада Азроил фаришта ҳам айтиб ўтилган, Муқаддас Китобнинг асл нусхасида Азроил “ҳалок қилувчи” деб берилган.

[2] Дониёр 8:15-27, 9:20-27
[3] Луқо 1:8-20
[4] Луқо 1:26-38

ЖАЛИЛА

Жалила кўлининг ва Иордан дарёсининг ғарб томонида, Самария ҳудудидан шимолда жойлашган қирли ер. Қадимги Фаластин қатори, Жалила ҳам милоддан олдинги 63 йили Рим империяси томонидан босиб олинган. Кўп асрлар давомида бу ҳудуд ажнабий халқлар ҳукмронлиги остида бўлган, шунинг учун туб аҳолининг орасида кўплаб ғайрияҳудийлар яшаган[1]. Шу сабабга кўра, бошқа яҳудийлар Жалилаликларга паст назар билан қарар эдилар. Исонинг болалик ва ўсмирлик даври Жалиладаги Носира шаҳрида ўтган. Исо Ўз хизматини асосан Жалилада олиб борган.

[1] Ишаё 9:1-2, Матто 4:12-16

ЖАМОАТ

Янги Аҳдда бу сўз маълум бир жойдаги масиҳийлар гуруҳига нисбатан ишлатилган. Илк жамоат Қуддусда пайдо бўлган. У ердаги имонлилар Худога сажда қилиш учун тез–тез йиғилиб турар эдилар. Исо Масиҳ ҳақидаги Хушхабар кенг тарқалгач, бошқа жойларда ҳам жамоатларга асос солинди[1]. Жамоатдаги имонлилар бир–бирларига ҳар жиҳатдан ёрдам берардилар[2]. Имонлилар уйларда йиғилганларида ибодат қилардилар, Худога ҳамду санолар айтардилар ва Исонинг ўлимини хотирлаб, бирга таом тановул қилар эдилар[3]. Улар биргаликда Муқаддас битикларни ўқиб, сабоқ олардилар ва имонда маҳкам туриш учун бир–бирларига далда берардилар[4]. Жамоатларнинг йўлбошчилари бор эди, уларни етакчи, оқсоқол ёки чўпон деб аташарди[5]. Жамоатда имонлиларга ёрдам берадиган одамларни эса хизматчилар деб аташган[6].

Янги Аҳдда жамоат сўзи яна Исо Масиҳга ишонган жамики одамларни билдирган[7]. Жамоат сўзининг шу маъносини ифодалаш учун Янги Аҳдда бир неча тимсоллар берилган. Уларнинг баъзилари қуйидагилардир: Исо Масиҳнинг танаси[8], Маъбад[9], Худонинг хонадони[10].

[1] Ҳаворийлар 8:1, 15:41, 1 Коринфликлар 16:19, Галатияликлар 1:1-2, Ваҳий 1:11

[2] Ҳаворийлар 2:44-45, 4:32, 34-35

[3] Ҳаворийлар 2:42, 46, Римликлар 16:4, 1 Коринфликлар 11:17-34, Эфесликлар 5:19, Колосаликлар 3:16, 4:15

[4] 1 Коринфликлар 14:26, 1 Тимўтий 4:13

[5] Ҳаворийлар 14:23, Ёқуб 5:14, 1 Бутрус 5:1-4, Эфесликлар 4:11, 1 Тимўтий 3:1-7, Титус 1:5-9

[6] Филиппиликлар 1:1, 1 Тимўтий 3:8-13

[7] Матто 16:18, 1 Коринфликлар 5:12-13, Галатияликлар 1:13, Эфесликлар 1:22, 3:10, 21, 5:23-32, Филиппиликлар 3:6

[8] 1 Коринфликлар 12:12-13, 27, Эфесликлар 5:23, 29-30, Колосаликлар 1:24

[9] 1 Коринфликлар 3:16-17, 2 Коринфликлар 6:16, Эфесликлар 2:21-22

[10] Эфесликлар 2:19, 1 Тимўтий 3:14-15, Титус 1:7, Ибронийлар 3:6

ЖАНГ АРАВАСИ

Отларга қўшиладиган, орқаси очиқ арава. Жангда ишлатилган бўлиб, ҳарбий куч–қудрат ва устунлик белгиси эди.

ЖАННАТ

Жаннат деб таржима қилинган юнонча сўзнинг маъноси “гўзал боғ” демакдир. Янги Аҳдда жаннат сўзи солиҳлар ўлгандан кейин борадиган жойга ишора қилади[1]. Ўша боғда солиҳлар Ҳаёт дарахти мевасидан ейишга мушарраф бўладилар[2]. Жаннат сўзи яна арши аълога нисбатан ҳам ишлатилган[3].

[1] Луқо 23:43

[2] Ваҳий 2:7

[3] 2 Коринфликлар 12:2-4 га ва ОСМОН, САМО сўзларига қаранг.

ЖИН

Муқаддас Китобда жин баъзан ёвуз руҳ деб аталган. Жинларнинг ҳукмдори шайтондир. Жинлар инсонларга зарар етказишни истайди. Улар баъзан инсоннинг ичига кириб олиб, унинг хатти–ҳаракатларини бошқаради. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун ШАЙТОН ва ФАРИШТА сўзларига қаранг.

ЗАЙТУН

Доим яшил субтропик дарахт ва шу дарахтнинг меваси[1]. Зайтун дарахтининг олхўри шаклидаги яшил ёки қора меваси нордон бўлади. Бу дарахт Яқин Шарқда жуда кенг тарқалган бўлиб, мевасидан мой олинади.

[1] русча маслина ёки оливка

ЗИЁРАТ ҚЎШИҒИ

Ибронийча матндан сўзма–сўз таржимаси юқорига чиқиш қўшиғи, яъни Қуддусга ва Маъбад турган тепаликка чиқилаётганда айтилган қўшиқ. 119-133–саноларнинг ҳаммаси “зиёрат қўшиқлари” деб аталган, 83–сано ҳам шу усулда ёзилган. Зиёратчилар диний байрамларни нишонлаш учун Қуддусга бораётганларида ҳам, байрамларни Маъбадда нишонлаганларида ҳам шу қўшиқларни куйлаган бўлишлари мумкин.

ЗИЛ, ЗИЛЛАР

Бир–бирига уриб чалинадиган металл тарелка шаклидаги мусиқа асбоби.

ЗИҒИР

Қадимги пайтларда кенг тарқалган ўсимлик. Одамлар бу ўсимликнинг пояларини ўриб олиб, сувда ивитардилар. Қуритганларидан кейин эса толаларини ажратиб, улардан ип йигиришарди. Зиғир ипидан мато тўқишган. Қадимги замонда майин тўқилган зиғир матоси[1] қимматбаҳо газлама ҳисобланган. Бу матодан тикилган кийим енгил ва ҳаво ўтказувчан бўлгани учун, иқлими иссиқ ўлкаларда юксак даражада қадрланган ва унга эҳтиёж катта эди.

[1] русча лён

ИБЛИС

ШАЙТОН сўзига қаранг.

ИБРОНИЙ

Эҳтимол, иброний сўзи Ибир исмидан ҳосил бўлгандир[1]. Иброний сўзи миллат маъносида дастлаб Иброҳимга ва унинг наслига нисбатан қўлланган[2]. Кейинчалик бу ном Исроил халқига ва яҳудийларга нисбатан ишлатилган[3]. Яна ЯҲУДИЙ сўзига қаранг.

[1] Ибтидо 10:21

[2] Ибтидо 14:13, 39:14,17, 40:15, 41:12, 43:32

[3] Мисол учун, Чиқиш 1:15-19, 1 Шоҳлар 4:6, 2 Коринфликлар 11:22, Филиппиликлар 3:5 га қаранг.

ИБРОНИЙ ҚЎЛЁЗМАЛАРИ

ИБРОНИЙЧА МАТН иборасига қаранг.

ИБРОНИЙЧА

Исроил халқининг она тили. Исроил халқи милоддан олдинги 586 йилда Бобилга[1] асир қилиб олиб кетилмасдан олдин иброний тилида сўзлашарди. Исроил халқи сургундан қайтгандан кейин асосан орамий тилида[2] сўзлашадиган бўлди. Эски Аҳднинг аксарият қисми иброний тилида, айрим қисмларигина орамий тилида ёзилган[3].

[1] БОБИЛ сўзига қаранг.

[2] ОРАМИЙЧА сўзига қаранг.

[3] жумладан, Эзра 4:8-6:18, 7:12-26, Дониёр 2:4-7:28

ИБРОНИЙЧА МАТН

Эски Аҳднинг энг қадимий тўлиқ ибронийча қўлёзмаси Ленинград Кодексидир. Бу қўлёзма тахминан милодий 1000 йилларда кўчирилган. Мазкур қўлёзманинг нашр қилинган нусхаси Библия Хебраика Стутгартенсия деб аталади. Олимларнинг аксарияти Ленинград Кодексини қадимда яҳудий котиблари ёзиб қолдирган қўлёзмаларнинг энг яхши нусхаларидан бири деб ҳисоблайди. Бу котиблар Мазоретлар деб аталган бўлиб, милодий 500-1000 йилларда фаолият кўрсатганлар. Ленинград Кодексининг асл нусхаси Санкт Петербургдаги Россия Миллий Кутубхонасида сақланади[1].

Эски Аҳднинг ўзбекча таржимаси, дунёдаги кўп замонавий таржималар сингари, Ленинград Кодексининг матнига асосланган. Эски Аҳднинг айрим иброний қўлёзмаларидаги ва унинг юнон, лотин, сурёний каби тилларга қилинган таржималаридаги баъзи сўзлар Ленинград Кодексидан бир оз фарқ қилади. Ўзбекча таржимага берилган изоҳларда мана шу фарқларнинг баъзилари кўрсатиб ўтилган. Шу орқали китобхон маълум бир оят нима учун айрим фарқлар билан таржима қилинганини тушуниб олади. Бошқа иброний қўлёзмалари ва қадимги таржималар ҳақида тўлиқроқ маълумот қуйида келтирилган.

ИБРОНИЙ ҚЎЛЁЗМАЛАРИ

Ленинград Кодексидан бошқа иброний қўлёзмалари. Бу қўлёзмаларни ҳам Мазоретлар деб аталган котиблар кўчирган. Олимлар асл матннинг мазмунини яхшироқ тушуниш учун шу қўлёзмалардан фойдаланадилар.

ҚУМРОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ

Қумрон қўлёзмалари “Ўлик денгиз қўлёзмалари” деган ном билан ҳам маълум бўлиб, 1946-1956 йиллар давомида Ўлик денгиз бўйидаги ғорлардан топилган. Эски Аҳднинг баъзи қисмларини ўз ичига олган бу қадимги иброний қўлёзмалари яхши сақланиб қолган. Олимлар асл матннинг мазмунини яхшироқ тушуниш учун мана шу қўлёзмалардан фойдаланадилар. Қумрон қўлёзмалари Эски Аҳднинг энг қадимий нусхалари ҳисобланиб, аксарияти тахминан милоддан олдинги 100 йилларда ёзилган. Мазкур қўлёзмалар қадимда яҳудий котиблари бўлган Мазоретлар фаолият кўрсатмасларидан бир неча асрлар илгари кўчирилган.

Қумрон қўлёзмалари тўпламида Эски Аҳддаги барча китобларнинг парчалари бор. Бу қўлёзмалар орасида фақатгина Эстер китоби йўқ. Уларнинг орасидаги энг диққатга сазовори Ишаё китобининг тўлиқ қўлёзмасидир[2]. Ишаё китобининг бу қўлёзмаси Ленинград Кодексидан 1000 йилларча аввал кўчирилган бўлиб, аксарият ҳолларда фақат имло ва грамматик жиҳатдан бир оз фарқ қилади. Бундан бошқа фарқлари жуда кам.

Эски Аҳднинг бугунги кунгача сақланиб қолган энг қадимги қўлёзмаси милоддан олдинги 600 йилда кўчирилган бўлиб, “кумуш қўлёзмалари” деб аталади. Бу қўлёзма икки бўлак кумушга ёзилган бўлиб, Саҳрода 6:24-26 оятлардаги дуодан иборат. Кумуш қўлёзмалари Қуддус яқинидаги ғорга ўйилган қабрдан топилган. Бу қўлёзмалардаги оятлар Ленинград Кодексидан 1600 йил олдин ёзилган бўлса ҳам, Ленинград Кодексидаги оятлар билан бир хилдир. Қумрон ва кумуш қўлёзмаларидан кўриниб турибдики, яҳудий котиблари асрлар давомида Эски Аҳднинг ибронийча матнини юксак диққат–эътибор билан кўчириб, сақлаб келганлар.

ҚАДИМИЙ ТАРЖИМАЛАР

Эски Аҳднинг асл матни мазмунини яхшироқ тушуниш мақсадида олимлар унинг қадимий таржималаридан фойдаланадилар. Бу таржималар қадимда яҳудий котиблари бўлган Мазоретлар фаолият кўрсатмасларидан олдин қилинган. Қадимий таржималар орасида энг муҳими — ҚАДИМИЙ ЮНОНЧА ТАРЖИМА. Бу таржима Септуагинта деб ҳам аталади[3]. Септуагинта милоддан олдинги 300-200 йилларда Эски Аҳднинг ибронийчадан қилинган биринчи таржимаси бўлиб, илк жамоат масиҳийлари Септуагинтадан кенг фойдаланганлар. Янги Аҳдда бу таржимадан кўп иқтибослар келтирилган[4]. Муҳим таржималардан яна бири ҚАДИМИЙ СУРЁНИЙЧА ТАРЖИМА. Бу таржима ҳақида маълумот кам, олимлар уни милодий иккинчи асрда таржима қилинган, деб тахмин қиладилар. Эътиборга молик таржималардан яна бири ҚАДИМИЙ ЛОТИНЧА ТАРЖИМА бўлиб, Вульгата деб ҳам аталади. Бу таржима тахминан милодий 400 йилларда қилинган. Бу қадимий таржималар Қумрон қўлёзмалари сингари шундан далолат берадики, яҳудий котиблари Эски Аҳд матнини асрлар давомида юксак диққат–эътибор билан кўчириб, сақлаб келганлар.

[1] Ленинград Кодексининг фотонусхаси китоб охирида “Муқаддас Китоб қўлёзмаларининг фотонусхалари” деган қисмда келтирилган. Бу қўлёзмани интернет орқали кўрса ҳам бўлади.

[2] Қумрон қўлёзмалари тўпламидаги Ишаё китобининг фотонусхаси китоб охирида “Муқаддас Китоб қўлёзмаларининг фотонусхалари” деган қисмда келтирилган.

[3] Септуагинта қўлёзмаларидан бирининг фотонусхаси китоб охирида “Муқаддас Китоб қўлёзмаларининг фотонусхалари” деган қисмда келтирилган.

[4] Яна ЮНОН ТИЛИ ВА МАДАНИЯТИ иборасига қаранг.

ИНОЯТ

Муқаддас Китобда “иноят” ва “иноятли” сўзлари одатда Худога ва Унинг қилган ишларига нисбатан ишлатилган. Иноят сўзининг туб маъноси шуки, Худо буюк ва шартсиз севгиси туфайли Ўз хоҳиши билан инсонларга барака беради[1]. Бу дунё яратилгандан бери Худонинг инояти одамзод ва бутун мавжудотнинг ҳаётида намоён. Худо уларга ҳаёт ато этади ва яшаш учун зарур бўлган нарсаларни етказиб туради[2]. Худо инсонларга ва барча халқларга иноят кўрсатади[3]. Эски Аҳдда Худонинг Исроил халқига бўлган чексиз иноятини биз Исроил тарихининг турли даврларида кўришимиз мумкин. Исроил халқининг мўъжизавий тарзда Мисрдаги қулликдан озод бўлгани бунинг яққол мисолидир[4].

Янги Аҳдда Исо Масиҳнинг бу дунёга келиб, Унга ишонганларга нажот бергани Худонинг одамзодга кўрсатган иноятининг энг ёрқин намунасидир[5]. Исо Масиҳ орқали Худо инсонларни гуноҳдан озод қилиб, оқлайди ва уларга абадий ҳаёт ато этади[6]. Бу иноятга ҳеч ким лойиқ эмас ва иноят инсоннинг қилган савоб ишларига боғлиқ эмас[7]. Худонинг кўрсатган иноятига муносиб жавоб гуноҳдан юз ўгириб, Худога итоаткор бўлишдир[8]. Худо Ўз инояти туфайли имонлиларга Муқаддас Руҳини ато этади. Улар Муқаддас Руҳ орқали бу дунёда Худога хизмат қиладилар[9].

[1] Забур 12:6, 144:8-9, Еремиё 31:2-3, Эфесликлар 2:4-5

[2] Ибтидо 1:28-29, Забур 146:7-9, Аюб 5:9-10, Ҳаворийлар 14:16-17

[3] Юнус 4:2, Луқо 1:30
[4] Қонунлар 7:7-9, Забур 102:6-14, 135:1-26
[5] Юҳанно 1:17, 3:16-17

[6] Римликлар 3:23-24, 5:8-9, Эфесликлар 1:7-8, Титус 3:4-7

[7] Римликлар 11:5-6, Эфесликлар 2:8-9, 2 Тимўтий 1:9-10

[8] Римликлар 6:1-2, 15-19, Титус 2:11-14

[9] Ҳаворийлар 1:8, 2:1-4, Римликлар 12:6-8, 1 Коринфликлар 12:4-11, 2 Салоникаликлар 1:11-12

ИНСОН ЎҒЛИ

“Хушхабар” китобларида Исо Масиҳ Ўзига нисбатан ишлатган унвон. Исо яшаган даврда яҳудийлар бу унвон остида дунёга ҳукм ва нажот келтирадиган Худонинг вакилини тушунганлар. Дониёр пайғамбарга берилган ваҳийда инсон қиёфасидаги бу зот тўғрисида башорат қилинган[1]. Яҳудийлар кўпинча Худонинг вакилини “Масиҳ” деб атаганлар[2].

“Инсон Ўғли” унвони Эски Аҳднинг ибронийча матнида ҳам бир неча марта учрайди[3]. Бу ўринларда пайғамбар ҳам инсон зотидан бўлиб, абадий яшамаслиги, у ҳам Худонинг кучига муҳтож экани кўрсатилган. Бу ибора умуман бандаларга нисбатан ҳам ишлатилган.

[1] Дониёр 7:13-14

[2] МАСИҲ сўзига қаранг.

[3] Мисол учун, Забур 8:5, Ҳизқиёл 2:1, Дониёр 8:17 га ва ўша оятларнинг биринчи, иккинчи ва учинчи изоҳларига қаранг.

ИСРОИЛ

Ёқуб Паниёлда Худо билан кураш тушгандан кейин, Худо унга “Исроил” деб исм берган[1]. Ёқуб Иброҳимнинг набираси ва Исҳоқнинг ўғли эди. Ёқубнинг ўн иккита ўғли бўлиб, улардан Исроилнинг ўн икки қабиласи келиб чиққан. Эски Аҳдда мана шу ўн икки қабила Исроил халқи деб аталган. Кейинчалик Исроил халқи босиб олган ерлар ҳам Исроил юрти деб ном олган.

Шоҳ Сулаймон вафотидан кейин шимолдаги ўнта қабила жанубдаги Яҳудо ва Бенямин қабилаларидан ажралиб чиқди[2]. Бу ўнта қабила алоҳида давлатни ташкил қилиб, Исроил шоҳлиги[3] деб ном олди. Бу давлатнинг пойтахти Самария бўлди. Эски Аҳднинг баъзи ўринларида шимолдаги ўнта қабилага Исроил халқи деган ном, бу қабилалар ташкил қилган давлатга нисбатан Исроил юрти деган ном қўлланган. Милоддан олдинги 722 йилда Оссурия шоҳлиги Исроилни босиб олгач[4], шимолий шоҳлик барҳам топди.

Янги Аҳдда “Исроил” номи сиёсий мустақилликка эга давлатни эмас, балки Ёқуб наслини, яъни яҳудийларни билдирган.

[1] Ибтидо 32:28-29, 35:10
[2] 3 Шоҳлар 11:26-12:24
[3] шимолий шоҳлик ибораси билан ҳам маълум
[4] 4 Шоҳлар 17:1-6

ИЧКИ ПАРДА

Муқаддас чодирнинг Энг муқаддас хонасини Муқаддас хонасидан ажратиб турган парда. Бу парда майин зиғир матосидан тикилган бўлиб, устига рангли иплардан карублар тасвири солинган эди[1]. Кейинчалик шундай парда Қуддусдаги Маъбаднинг Энг муқаддас хонасини Муқаддас хонасидан ажратиб турган[2]. Исо Масиҳ хочда жон берганда шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбаддаги парда йиртилиб кетди[3]. Ибронийларга мактубнинг муаллифи самовий Маъбадда ҳам шу каби парда борлигини айтиб ўтади[4].

[1] Чиқиш 26:31-33
[2] 2 Солномалар 3:14
[3] Матто 27:50-51
[4] Ибронийлар 6:19-20

ЙҲВҲ

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ ибораси остида берилган ЭГАМ, ЭГАМИЗ… сўзларига қаранг.

КАНЪОН

Канъон Нуҳнинг набираси ва Хомнинг ўғли эди. Қадимги пайтларда Ўрта ер денгизи, Иордан дарёси ва Ўлик денгиз оралиғидаги ерлар ҳам Канъон деган ном билан юритилган. Канъон юртидан шимолда Лубнон тоғлари, жанубда эса Нагав чўли бор эди. Ибтидо китобида баён қилинишича, Хомнинг ўғли Канъондан бир нечта халқ келиб чиққан ва ўша ерларда яшаган[1]. Исроил халқи бу ерларни босиб олгандан кейин, Канъон деган ном аста–секин йўқолиб кетди. Унинг ўрнига бу ерлар “Исроил юрти” деб атала бошлаган, анча вақт ўтгандан кейин эса “Фаластин” номи билан танилган[2].

Муқаддас Китобда Канъон жуда ҳосилдор, “сут ва асал оқиб ётган юрт” деб тасвирланган[3]. Канъон географик жиҳатдан жуда қулай ва унумдор ер ҳисобланган. Канъон юртидан жануби–ғарбда жойлашган Синай ярим ороли Осиё ва Африка қитъаларини бирлаштириб туради. Шунинг учун муҳим тижорат йўллари Канъон орқали, Ўрта ер денгизи бўйлаб ўтган. Қадимда Яқин Шарқдаги қудратли шоҳликлар Канъонни қўлга киритишга ҳаракат қилганлар.

[1] Ибтидо 10:6, 15-19 га ва КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР ибораларига қаранг.

[2] ФАЛАСТИН сўзига қаранг.

[3] Чиқиш 3:8 га ва ўша оятнинг изоҳига қаранг.

КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР

Исроил халқи Канъон юртини эгалламасдан олдин ўша ерда яшаган халқлар. Бу халқлар қуйидагилар эди: Амор халқи, Гиргош халқи, Хет халқи, Хив халқи, Ёбус халқи, Кадмон халқи, Ханаз халқи, Хайин халқи, Париз халқи, Рафа халқи. Бу халқлардан баъзилари Канъон юртининг айнан қайси жойида яшагани маълум эмас. Исроил халқи Канъонни босиб олгандан кейин ҳам, бу халқлардан бир қанчаси ўша юртда яшайверганлар. Яна КАНЪОН сўзига қаранг.

КАРНАЙ БАЙРАМИ

БАЙРАМЛАР сўзига қаранг.

КАРУБ, КАРУБЛАР

Қанотли самовий мавжудотлар. Бу мавжудотлар ҳақида сўз юритилганда, улар одатда Худонинг тахти ёнида тасвирланади. Эски Аҳднинг баъзи ўринларида эса карублар Худонинг тахтини кўтариб юргани ҳақида баён қилинади[1].

Мана шу самовий мавжудотларнинг ҳайкаллари ва ўйма, нақш солинган тасвирлари Худонинг улуғворлиги ва Унинг Ўз халқи орасида эканлигининг рамзидир. Аҳд сандиғи қопқоғи устида икки каруб ҳайкали бор эди[2]. Муқаддас чодирнинг Энг муқаддас хонасини Муқаддас хонасидан ажратиб турган ички пардага карублар тасвири солинган эди. Кейинчалик шоҳ Сулаймон баландлиги 4,5 метр бўлган карубларнинг иккита ҳайкалини ясаттириб, Маъбаднинг Энг муқаддас хонасига қўйдирган[3]. Шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбаднинг ички пардаси, деворлари ва эшиклари ҳам карублар тасвири билан безатилган эди[4].

[1] Ҳизқиёл 1, 10–боблар

[2] Чиқиш 25:18-20 га ва АҲД САНДИҒИ иборасига ишланган расмга қаранг.

[3] 3 Шоҳлар 6:23-28 га ва луғатдан кейин илова қилинган “Расмлар ва лойиҳалар” бўлимида берилган “Шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбад” расмига қаранг.

[4] 2 Солномалар 3:14, 3 Шоҳлар 6:29-35

КУЙДИРИЛАДИГАН ҚУРБОНЛИК, КУЙДИРИЛАДИГАН НАЗР

ҚУРБОНЛИК сўзига қаранг.

КЎКРАКПЕЧ

Олий руҳоний кўксига тақадиган, қимматбаҳо тошлар билан безатилган махсус халта. Кўкракпеч халтасига Урим ва Туммим деган муқаддас нарсалар солинган эди. Олий руҳоний Худонинг иродасини билиш учун Урим ва Туммимдан фойдаланган[1].

[1] Чиқиш 28:15-30

ЛЕВИ, ЛЕВИЛАР

Ёқубнинг ўғли Леви қабиласидан бўлган эркаклар. Худо Леви қабиласидан бўлган Ҳорун наслини Исроил халқининг руҳонийлари қилиб танлаган эди[1]. Леви қабиласининг қолган эркаклари диний маросимларни бажаришда ёрдам берганлар. Бундан ташқари, улар Муқаддас чодирга, кейинчалик эса Маъбадга, унинг ашёлари ва буюмларига ҳам масъул эдилар[2]. Худо Исроил халқининг тўнғич ўғиллари ўрнига левиларни Ўз хизматига олганди. Зотан, Исроилнинг тўнғич ўғиллари Худога тегишли эди[3]. Кейинчалик шоҳ Довуд левиларнинг баъзиларини Худога сажда қилиш пайтида ашула айтишга ва мусиқа чалишга тайинлаган[4].

[1] РУҲОНИЙ сўзига қаранг.
[2] Саҳрода 3:5-10, 1 Солномалар 23:25-29, 32
[3] Саҳрода 3:11-13, 40-51
[4] 1 Солномалар 6:31-32, 23:30-31

ЛИРА

Торли мусиқа асбоби.

ЛУБНОН

Лубнон тоғ тизмаси бўлиб, ҳозирги Ливан мамлакатида жойлашган. Лубнон тоғлари садр дарахтлари билан машҳур эди. Шоҳ Сулаймон Қуддусдаги Маъбадни ва ўз саройини Лубноннинг садр ёғочларидан қурдирган[1].

[1] 3 Шоҳлар 5:6-10, 6:15-20, 7:2-3

МАЛАК

ФАРИШТА сўзига қаранг.

МАСИҲ

Масиҳ ибронийчадаги “Машиах” сўзидан олинган бўлиб, юнон тилига “Христос” деб таржима қилинган. Иброний тилида бу сўз “мой суртилган” деган маънони билдиради. Қадимги Исроилда бирон одамни руҳоний, пайғамбар ёки шоҳ қилиб тайинлашда бошига зайтун мойи суртиларди[1]. Бу ҳаракат ўша одамнинг Худо томонидан танланганини ва Худонинг хизматига бағишланганини билдирарди. Шу сабабдан Масиҳ сўзи “Худо томонидан танланган” деган маънони ҳам англатади.

Эски Аҳддаги башоратларга кўра, бир кун келиб, шоҳ Довуднинг зурриётидан бўлган бир зот Исроил халқини душманларидан қутқаради ва ер юзида абадий адолат ўрнатиб, барча халқлар устидан ҳукмронлик қилади[2]. Кейинчалик яҳудийлар ваъда қилинган ўша қутқарувчини “Масиҳ” деб атайдиган бўлдилар. Яҳудийларнинг юрти Рим империяси истибдодида қолганда кўп яҳудийлар, Масиҳ келиб, бизни ажнабийлар қўлидан қутқаради ҳамда Исроил шоҳлигининг улуғворлигини қайта тиклайди, деб умид қилганлар[3].

Янги Аҳдга кўра, Раббимиз Исо Эски Аҳддаги башоратларда айтиб ўтилган Масиҳдир[4]. Исо Масиҳ Ўз ваъзлари орқали Худонинг Шоҳлиги келишини эълон қилган, аммо бу Шоҳлик заминий шоҳлик эмас эди[5]. Исо Масиҳ хочдаги ўлими орқали иблиснинг қудратини йўқ қилди, гуноҳга ва ўлим қўрқувига қул бўлган бутун одамзодга озод бўлиш имконини берди[6]. Шунинг учун Исога ишонганлар Уни “Масиҳ” деб аташади.

[1] Чиқиш 28:41, 1 Шоҳлар 10:1, 3 Шоҳлар 19:15

[2] Мисол учун, Ишаё 9:6-7, 11:1-5, 42:1-4, Еремиё 23:5-6 га қаранг.

[3] Ҳаворийлар 1:6

[4] Матто 16:15-17, Луқо 2:11, Юҳанно 20:31, Ҳаворийлар 2:36

[5] Юҳанно 18:36

[6] Матто 1:20-23, Луқо 4:16-21, 24:44-48, Ибронийлар 2:14-15

МАЪБАД

Бирон худога сажда қилиш учун қурилган бино. Одатда худоларга атаб маъбадлар қуриларди, сажда қилувчилар, худо ўз маъбадида зоҳир бўлади, деб ишонардилар. Шу сабабдан улар маъбадни худонинг уйи деб ҳам атардилар. Мазкур таржимада маъбад сўзи катта ҳарф билан ёзилган бўлса, асосан Қуддусдаги Эгамизнинг Маъбади назарда тутилган. Шоҳ Сулаймон давридан бошлаб бутун Исроил халқи Эгамизга Қуддусдаги Маъбадда сажда қиларди. Улар Маъбадда қурбонликлар келтирардилар ва муҳим байрамларни шу ерда нишонлар эдилар.

Исроил тарихида Қуддусда бир неча марта Маъбад қурилган, аммо босқинчилар томонидан вайрон қилинган[1]. Биринчи Маъбадни шоҳ Сулаймон қурдирган. Бу Маъбад 3 Шоҳлар 6:1-38, 7:13-51, 2 Солномалар 2:1-4:22 да батафсил тасвирланган. Милоддан олдинги 586 йилда Бобилликлар бу Маъбадни вайрон қилиб, ундаги барча қимматбаҳо ашёларни Бобилга олиб кетганлар[2]. Яҳудо халқи Бобилга сургун қилинди. Улар Бобилда сургунда яшар эканлар, Худо Ҳизқиёл пайғамбарга янги Маъбад ҳақида ваҳий юборган эди[3].

Милоддан олдинги 538 йилда Форс шоҳи Курушнинг фармонига кўра, баъзи яҳудийлар Қуддусга қайтиб келиб, Маъбадни қайта қуришни бошладилар. Аммо улар Маъбад пойдеворини ётқизганларидан кейин кўп қаршиликларга дуч келдилар ва қурилиш ишларини тўхтатишга мажбур бўлдилар. Бу ҳол Форс шоҳи Доро тахтга чиққунга қадар давом этди. Милоддан олдинги 520 йилдагина улар Маъбад қурилишини давом эттирдилар. Хаггей ва Закариё пайғамбарлар Худодан олган башоратлари билан Маъбадни қураётганларни руҳлантириб турдилар. Ниҳоят, милоддан олдинги 515 йилга келиб, Маъбад қуриб битказилди[4]. Аммо милоддан олдинги 175-164 йилларда Сурияда ҳукмронлик қилган Антиох IV[5] бошчилигида юнонлар Қуддусга бостириб келиб, иккинчи марта қурилган бу Маъбадни талон–тарож қилганлар, уни булғаганлар[6]. Кейинчалик, милоддан олдинги 37-4 йилларда қадимги Фаластинда[7] ҳукмронлик қилган Буюк Ҳирод милоддан олдинги 19 йилда Маъбадни қайта қуришни бошлаган. Қурилиш ишлари Исо Масиҳ даврида ҳам давом этаётган эди. Қайта қурилган ўша Маъбад милодий 70 йилда Римликлар томонидан вайрон қилинди. Шундан кейин Маъбад қайта қурилмади.

“Маъбад” сўзи асосий бинога ёки бутун Маъбад мажмуасига нисбатан ишлатилган. Маъбаднинг асосий биноси Муқаддас хона ва Энг муқаддас хонадан иборат эди. Бу хоналарга маълум бир маросимларни бажариш учун фақатгина руҳонийлар киришга ҳақли эдилар[8]. Халқ Маъбад ҳовлисида Худога сажда қилган. Ҳирод қурдирган Маъбаднинг асосий биносига яқин ҳовли яҳудий эркаклари учун, унинг ёнидаги ҳовли эса яҳудий аёллари учун ажратилган эди. Маъбад мажмуасининг ички ҳовлиси Исроил халқи учун, ташқи ҳовли эса ғайрияҳудийлар учун эди. Исо Масиҳ Маъбаддаги савдогарларни ҳайдагани тўғрисидаги воқеа ташқи ҳовлида юз берган бўлиши мумкин[9].

Муқаддас Китобда Маъбад баъзан “муқаддас маскан” ёки “муқаддас макон” деб айтилган. Баъзан эса Худонинг самовий маскани “Маъбад” деб аталган[10].

[1] Маъбаднинг расмлари ва лойиҳалари луғатдан кейин илова қилинган “Расмлар ва лойиҳалар” бўлимида берилган.

[2] 4 Шоҳлар 25:8-17

[3] Ҳизқиёл 40-46–боблар

[4] Эзра 1:1-11, 3:7-4:5, 5:1-2, 6:14-15

[5] Дониёр 8:12 изоҳига қаранг.

[6] Дониёр 9:27 нинг охирги изоҳига қаранг.

[7] ФАЛАСТИН сўзига қаранг.

[8] МУҚАДДАС ХОНА ва ЭНГ МУҚАДДАС ХОНА ибораларига қаранг.

[9] Юҳанно 2:13-22

[10] Мисол учун, Забур 10:4, Ваҳий 11:1, 19, 15:5-8 га қаранг.

МИДИЁН, МИДИЁН ХАЛҚИ, МИДИЁНЛИКЛАР

Иброҳим Соранинг вафотидан кейин Хатуро исмли бир аёлга уйланди. Хатуро Иброҳимга олтита ўғил туғиб берди. Ўғиллардан бирининг исми Мидиён эди[1]. Мидиёндан тарқалган авлод Мидиён халқи деган ном билан танилди. Улар кўчманчи халқ бўлиб, асосан ҳозирги Ақаба қўлтиғининг шарқ томонидаги саҳрода яшардилар. Шу сабабдан у ерлар Мидиён юрти, ўша жойда яшаган халқ Мидиёнликлар деб аталган. Мидиённинг авлоди Иброҳимнинг ўғли Исмоилдан келиб чиққан кўчманчи халққа қариндош бўлгани учун, улар баъзан Исмоилийлар деб ҳам юритилган. Шунинг учун “Мидиён” ва “Исмоил” деган номлар баъзан бир–бирининг ўрнида ишлатилаверган.

[1] Ибтидо 25:1-2

МИДИЯ

Қудратли шоҳлик бўлиб, ҳозирги Эрон мамлакатининг шимоли–ғарбида жойлашган эди. Милоддан олдинги 550 йилга келиб, Мидия Форс шоҳлигининг энг муҳим вилоятига айланди, шу боис Форс қонунлари “Мидия ва Форс қонунлари” деб аталадиган бўлди[1].

[1] Эстер 1:19, Дониёр 6:8

МИДИЯ ВА ФОРС ШОҲЛИГИ

ФОРС ШОҲЛИГИ иборасига қаранг.

МИКОЙИЛ

Муқаддас Китобда иккита фариштанинг номи айтиб ўтилган, биринчиси — Микойил, иккинчиси — Жаброил[1]. Микойил бош фаришталардан бири бўлиб, Исроил халқининг ҳимоячиси деб аталган[2]. Микойил ва унинг қўли остидаги фаришталар шайтон ва унинг ёвуз фаришталари билан жанг қилиб, уларни самодан ҳайдаганлар[3].

[1] Мазкур таржимада Азроил фаришта ҳам айтиб ўтилган, Муқаддас Китобнинг асл нусхасида Азроил “ҳалок қилувчи” деб берилган.

[2] Дониёр 10:13, 20-21, 12:1, Яҳудо 9

[3] Ваҳий 12:7-9

МИСР

Қадимги Миср Эски Аҳдда кўп тилга олинган ва дунё тарихида муҳим из қолдирган. Миср ҳукмдорлари “Фиръавн” деб аталарди. Миср цивилизацияси жуда ривожланган бўлиб, халқаро тижоратда ҳам асосий ўрин тутган. Нил дарёсининг сувлари ва ҳосилдор ерлар Миср аҳолисининг озиқ–овқат билан доимо таъминланишига муҳим омил эди. Шунинг учун Ибром, яъни Иброҳим пайғамбар ва унинг оиласи Канъон юртида қурғоқчилик бўлган пайтда Мисрда маълум вақт яшаган[1]. Иброҳим ўғли Исҳоқнинг Юсуф деган невараси бор эди. Юсуфни ўз ака–укалари Исмоилий савдогарларига қул қилиб сотиб юборишади[2]. Лекин вақти келиб, Юсуф фиръавннинг фаровонлик ва қаҳатчилик ҳақидаги кароматли тушини таъбир қилиб бергани учун Миср ҳокими этиб тайинланади[3]. Қаҳатчилик даврида Юсуф Миср халқини ва отаси Ёқубнинг бутун хонадонини қутқариб қолади[4]. Юсуфнинг отаси Ёқуб ва унинг хонадони Канъондан Мисрга кўчиб келади[5]. Бир неча насл ўтгандан кейин Ёқубнинг авлоди Мисрда қул бўлиб қолади[6]. Мусо пайғамбар Худонинг амри билан мўъжизалар кўрсатиб, Исроил халқини қулликдан озод қилади ва Мисрдан олиб чиқади[7].

Миср ҳукмдорлари кўпинча ўз юртидан ташқарида, айниқса Канъон юртига катта сиёсий таъсир ўтказарди ва баъзан атрофдаги ерларга ҳарбий юришлар қиларди. Канъон Мисрдан шимоли–шарқда жойлашган бўлиб, Исроил халқи у ерларда яшар эди. Исроил шоҳи Сулаймон Миср фиръавнининг қизларидан бирига уйланиб, фиръавн билан алоқасини мустаҳкамлади[8]. Пайғамбарлар кўпинча Яҳудони, яъни жанубий шоҳлик аҳолисини, Мисрнинг ҳарбий кучига ишонманглар, деб огоҳлантирганлар[9]. Эски Аҳдда Мисрнинг қисмати ҳақида башоратлар бор[10]. Яҳудо шоҳлиги Бобил шоҳлигига мағлуб бўлгандан кейин Яҳудо аҳолисидан баъзилари Мисрга қочиб кетганлар. Еремиё пайғамбар уларни Мисрда кутиб турган фалокатлар ҳақида огоҳлантирса ҳам, улар Мисрга кетганлар[11].

Милоддан олдинги 525 йилда Форс шоҳлиги Мисрни босиб олди. Икки юз йилдан кейин эса Искандар Зулқарнайн Мисрни ҳеч қандай қаршиликсиз қўлга киритди. У Ўрта ер денгизи бўйида шаҳар қурдириб, унга Искандария деб ном берди ва ўша шаҳарни Мисрнинг янги пойтахти қилди. Кўп яҳудийлар Искандария шаҳрига бориб ўрнашдилар, бу шаҳар узоқ асрлар давомида яҳудийларнинг диний таълим маркази бўлиб келган. Айнан шу шаҳарда милоддан олдинги учинчи асрда Эски Аҳд ибронийчадан илк бор юнон тилига таржима қилинган. Милоддан олдинги 198 йилда Сурия Яҳудия ўлкасини босиб олди. Шунга қадар Яҳудияни Мисрда ҳукмронлик қилган юнон шоҳлари бошқарганлар[12]. Буюк Ҳирод чақалоқ Исони ўлдирмоқчи бўлганда, Уни ота–онаси Мисрга олиб қочган[13].

[1] Ибтидо 12:10-20
[2] Ибтидо 37:25-28
[3] Ибтидо 41:1-44
[4] Ибтидо 41:46-49, 53-57
[5] Ибтидо 45:16-20, 46:1-7
[6] Чиқиш 1:8-14
[7] Чиқиш 2:1-15:21
[8] 3 Шоҳлар 3:1, 9:16

[9] Ишаё 20:1-6, 30:1-7, 31:1-3, Еремиё 2:36-37, 37:5-8

[10] Мисол учун, Ишаё 19:1-25, Еремиё 46:1-26, Ҳизқиёл 29:1-32:32, Дониёр 11:2-45 га қаранг.

[11] Еремиё 42:1-44:30
[12] Дониёр 11:5-16
[13] Матто 2:13-15

МОЙ

Муқаддас Китобда мой сўзи остида зайтун мевасидан олинган мой назарда тутилади[1]. Қадимги Исроилда зайтун мойидан кенг фойдаланилган. Жумладан, мойчироқлар учун, теридаги яра ва жароҳатларни даволаш учун зайтун мойи ишлатилган. Шунингдек, бой одамлар баданларини парвариш қилиш учун аъло сифатли зайтун мойидан фойдаланганлар. Баъзан зайтун мойи атир билан аралаштирилиб, ёқимли ҳид таралиши учун сочга, терига суртилган. Бирон одамни руҳоний, пайғамбар ёки шоҳ қилиб тайинлашда бошига аъло сифатли зайтун мойи суртилган. Муқаддас чодирдаги ва Маъбаддаги буюмларни муқаддас қилиш учун ҳам зайтун мойи ишлатилган. Хуллас, мой бирдамлик, фаровонлик, поклик ва Худо Руҳининг қудрати рамзи бўлган.

[1] ЗАЙТУН сўзига қаранг.

МОЙ СУРТИБ ТАНЛАМОҚ

Эски аҳд даврида Худо бирор кишини руҳоний, пайғамбар ёки шоҳ қилиб танлаганда унинг бошига зайтун мойи суртишга амр берар эди[1]. Зайтун мойи Худо Руҳининг рамзи бўлиб, мой суртилган одамнинг покланганини ва унга қудрат ато қилинганини билдирар эди. Шу йўл билан танланган одам, айниқса шоҳ иброний тилида “машиах”, яъни “мой суртиб танланган” деб аталарди. “Машиах” сўзи кейинчалик унвон сифатида ишлатиладиган бўлди[2]. Муқаддас чодирдаги ва Маъбаддаги буюмлар ҳам зайтун мойи суртиш орқали муқаддас қилинган.

[1] МОЙ сўзига қаранг.

[2] МАСИҲ сўзига қаранг.

МОЙЧИРОҚ

Қадимги пайтларда мойчироқдан кенг фойдаланилган. Бу чироқ кичик бир сопол идиш бўлиб, унга зайтун мойи қуйилган. Чироқнинг пилиги бўлган. Металлдан ясалган чироқлар қиммат ҳисобланган.

МУҚАДДАС

Муқаддас Китобда муқаддас сўзи асосан Худога нисбатан ишлатилган. Бу сўз Худонинг бутун борлиқдан устунлигини ва тенгсизлигини билдиради. У танҳо, ҳақиқий Худодир. Худо тамомила пок, гуноҳсиз ва нуқсонсиздир.

Муқаддас сўзи нарсаларга ва одамларга нисбатан ҳам ишлатилган. Бу ҳолда муқаддас сўзи “пок, табаррук, ажратилган, ажратиб олинган, бағишланган” маъноларини ифодалайди. Бу сўз Муқаддас чодирдаги, кейинчалик эса Маъбаддаги буюмларга ва жиҳозларга нисбатан ишлатилган. Муқаддас жой ёки буюм Худога бағишланган бўлиб, уларга нисбатан эҳтиёткорлик ва эътибор билан муносабатда бўлиш талаб қилинган. Муқаддас чодирда, кейинчалик эса Маъбадда хизмат қилган руҳонийлар ҳам муқаддас ҳисобланган. Руҳонийга нисбатан қўлланган муқаддас сўзи унинг Худога хизмат қилишга бағишланганини ва махсус вазифаси бўлганини кўрсатади. Одамлар ва буюмлар Тавротда буюрилган қурбонликлар ва диний маросимлар орқали покланиб, муқаддас қилинганлар. Худо Ўз халқига: “Муқаддас бўлинглар”, деб амр берган. Бунинг мазмуни шундан иборатки, Исроил халқи бошқа халқлардан ажралиб туриши, ўзларини Худога бағишлаб, Унинг қонунларини бажаришлари керак эди.

МУҚАДДАС НОН

Муқаддас чодирдаги хонтахтага, кейинчалик Маъбаддаги хонтахтага қўйилган ўн иккита хамиртурушсиз нон. Бу нонлар Эгамизнинг ҳузуридаги хонтахтага қўйилган, шунинг учун ибронийчада “ҳузуридаги нон” деб аталган. Нонлар хонтахтада бир ҳафта тургач, янги ёпилган ўн иккита нон билан алмаштирилган. Хонтахтадан олинган нонларни фақат руҳонийлар ейишган[1]. Муқаддас нонлар Эгамизнинг ҳузурини билдирувчи рамз бўлиб, Худо Исроил халқининг қудрати ва таъминловчиси эканлигидан ҳам дарак бериб турган.

[1] Левилар 24:5-9

МУҚАДДАС РУҲ

ХУДОНИНГ РУҲИ иборасига қаранг.

МУҚАДДАС ХОНА

Муқаддас чодирнинг, кейинчалик эса Маъбаднинг кираверишидаги катта хонаси[1]. Муқаддас хонада олтиндан ясалган тутатқи қурбонгоҳи, олтин чироқпоя ва муқаддас нонлар турадиган хонтахта бор эди. Муқаддас хонани Энг муқаддас хонадан катта парда ажратиб турарди. Тавротга кўра, руҳоний бир кунда икки марта — эрталаб ва кечқурун Муқаддас хонага кириб, олтин қурбонгоҳда тутатқи тутатарди. Муқаддас хонага фақат руҳонийлар киришга ҳақли эдилар. Яна ЭНГ МУҚАДДАС ХОНА иборасига қаранг.

[1] Луғатдан кейин илова қилинган “Расмлар ва лойиҳалар” бўлимига қаранг.

МУҚАДДАС ХУДО

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

МУҚАДДАС ЧОДИР

Исроил халқи Худога сажда қилишда ишлатган чодир[1]. Исроил халқи Синай тоғида турганда, Худо Мусога Муқаддас чодирни ва унинг ҳамма жиҳозларини ясашни буюриб, уларнинг аниқ намунасини кўрсатган[2]. Бу чодирни бир жойдан иккинчи жойга кўчириш мумкин эди. Муқаддас чодир термини чодирнинг ўзига нисбатан ҳам, унинг атрофидаги махсус тўсиқлар билан ажратилган ерга нисбатан ҳам ишлатилади. Муқаддас чодирнинг Энг муқаддас хонасида Аҳд сандиғи сақланган. Бу чодир Учрашув чодири деб ҳам аталган. Исроил халқи қурбонликлар келтирганда Худо Ўз халқи билан учрашиш учун шу чодирда зоҳир бўлар эди[3]. Кейинчалик шоҳ Сулаймон Худога атаб, Қуддусда Маъбад қурдирди.

Муқаддас Китобда Муқаддас чодир баъзан “муқаддас маскан” ёки “муқаддас макон” деб айтилган. Ибронийларга мактубда самодаги Чодир бир неча марта тилга олинган. Исо Масиҳ мана шу самовий Чодирнинг Энг муқаддас хонасида олий руҳоний бўлиб хизмат қиляпти[4].

[1] Муқаддас чодирнинг расми луғатдан кейин илова қилинган “Расмлар ва лойиҳалар” бўлимида берилган.

[2] Чиқиш 25:8-9, 26:1-37, 27:9-19
[3] Чиқиш 29:42-43
[4] Ибронийлар 8:1-2, 9:11-12, 24

МУҲР

Ип билан бўйинга осиладиган цилиндр шаклидаги буюм ёки муҳр узуги. Қадимда бирорта хатни ёки ҳужжатни расмийлаштириш учун, унга мум, қўрғошин ёки бирор юмшоқ модда суртилиб сурғучланган, устидан муҳр босилган. Бу муҳр хат ёки ҳужжат юбораётган одамнинг ҳокимиятини билдириб, хат ёки ҳужжатнинг расмийлигини кўрсатар эди.

МЎАБ, МЎАБ ХАЛҚИ, МЎАБЛИКЛАР

Бу халқ Иброҳимнинг жияни Лут наслидан эди. Лутга қизлари шароб бериб, маст қилиб қўйгач, катта қизи отаси ёнига кириб, отасидан ҳомиладор бўлган ва ўғли Мўабни туққан эди[1]. Мўаб халқи Мўаб юртида яшарди. Бу юрт Ўлик денгизнинг шарқидаги ясси тепаликда жойлашган бўлиб, ери ҳосилдор эди. Мўаб халқи худо Хамўшга сажда қиларди. Мўаб тили иброний тилига яқин эди. Аммо улар Исроил халқининг душмани эдилар. Исроил пайғамбарлари Мўаб халқининг аянчли қисмати ҳақида кўп башорат қилганлар[2]. Бобилликлар уларни қириб ташлагандан кейин, бу халқ ном–нишонсиз йўқ бўлиб кетди.

[1] Ибтидо 19:30-38

[2] Ишаё 15-16–боблар, Еремиё 48–боб, Зафаниё 2:8-11

МЎЛАХ

Оммон халқининг худоси[1]. Одамлар ўз фарзандларини қурбонлик қилиш орқали Мўлахга сажда қилар эдилар. Худонинг қонунларида бундай одат қатъиян ман этилган. Аммо Қуддусга яқин жойдаги Хиннум сойлигида ҳатто Исроил халқи ҳам Мўлахга сажда қилиб, фарзандларини қурбонлик қилгани кузатилган[2].

[1] 3 Шоҳлар 11:7

[2] Левилар 18:21, 20:2-5, Еремиё 32:35

НАЖОТ

Иброний ва юнон матнларида “нажот” тушунчасини ифодалайдиган бир нечта сўз ишлатилган бўлиб, улар мазкур таржимада “нажот, қутқармоқ, халос қилмоқ, озод қилмоқ” каби сўзлар билан берилган. Бу сўзлар одамларнинг ва бутун бир халқнинг душманлардан ёки уларнинг ҳаётига хавф солаётган бошқа нарсалардан халос бўлишини ифодалайди.

Эски Аҳдда бирорта одам маълум бир вазиятда бошқаларни хавф–хатардан қутқарганда “қутқарувчи” деб аталган[1]. Аксарият ҳолларда эса “Қутқарувчи, Халоскор ва Нажоткор” деган ном Худонинг Ўзига нисбатан ишлатилган[2]. Исроил халқи тарихидаги энг буюк воқеалардан бири уларнинг Мисрдаги қулликдан озод бўлганидир. Худо Мусо орқали мўъжиза кўрсатиб, Ўзининг Қутқарувчи эканлигини намоён қилган[3]. Худо Исроил халқини кўп маротаба қутқаргани учун, улар, келажакда Эгамиз бизни барча душманлардан ва ёвузликдан халос қилади, деган умидда ўша вақтни интизорлик билан кутганлар. Яна Эски Аҳдда пайғамбарлар башорат қилиб, Худо Ўзининг солиҳ қулини юборади ва инсонларни гуноҳлардан халос қилади, деб айтганлар. Башоратларга кўра Худонинг бу содиқ қули пайғамбар Довуднинг авлодидан келиб чиқарди[4].

Янги Аҳдда баён қилинишича, одамлар Исо Масиҳнинг ўлими ва тирилишига ишониш орқали гуноҳдан халос бўладилар[5]. Демак, ҳар бир инсон миллати, ирқи ва маданиятидан қатъи назар, нажотга эришиши мумкин[6]. Бу нажот одамнинг қилган савоб ишларига боғлиқ эмас. Одам фақатгина Худонинг марҳамати ва инояти туфайли гуноҳларидан фориғ бўлиб, Исо Масиҳ орқали абадий ҳаётга эга бўлади[7]. Исо Масиҳга имон келтириб, тавба қилган ҳар бир инсонни Худо кечиради[8]. Шунинг учун Худонинг Ўзи ҳам, Исо Масиҳ ҳам “Нажоткор” деб аталади[9].

Исо Масиҳга имон келтирган одам Худо билан ярашгани учун бу дунёдаёқ нажотга эришган деб ҳисобланади[10]. Нажотга эришган ҳар бир инсоннинг ҳаётида Муқаддас Руҳ амал қилади[11]. Нажот узлуксиз бир жараён бўлиб, унга эришган ҳар бир инсоннинг фикрлаши ва хулқ–атвори ўзгаради ва бундай инсон ўз ҳаётини Худони мамнун қилиш ниятида яшайди[12]. Масиҳийлар қиёмат куни ҳам ҳукм қилинмайдилар[13]. Масиҳнинг хочдаги ўлими ва тирилиши туфайли улар бу дунёда ҳам, нариги дунёда ҳам нажотга эгадирлар[14]. Шу сабабдан имонлилар ўлгандан кейин Худо билан бирга жаннатда бўлишларига қатъий ишонадилар[15].

[1] Ҳакамлар 3:9, 15, Нахимиё 9:27

[2] 2 Шоҳлар 22:2-3, 1 Солномалар 16:35, Забур 33:5-8, 18-20, 39:18, 77:35, Ишаё 43:3, 11, 49:26, Дониёр 6:27

[3] Чиқиш 14:1-31, 15:1-21

[4] Ишаё 42:1-4, 52:13-53:12, Ҳизқиёл 37:23-25, Закариё 3:8-9 га ва МАСИҲ сўзига қаранг.

[5] Матто 1:21, Луқо 2:10-11, 30-31, Ҳаворийлар 4:11-12, Римликлар 5:9-10

[6] Ҳаворийлар 17:30-31, Римликлар 1:16-17, 10:12-13

[7] Римликлар 3:20-24, Эфесликлар 2:8-9

[8] Ҳаворийлар 2:38-39, 10:43, 16:30-31, Римликлар 10:9-10

[9] Луқо 1:47, 69-70, 2:11, Ҳаворийлар 5:31, Филиппиликлар 3:20, 1 Тимўтий 1:1, 2:3, 2 Тимўтий 1:10, Титус 1:3-4

[10] Римликлар 8:24, 29-30, Эфесликлар 2:4-6, 2 Тимўтий 1:9

[11] Римликлар 8:15-16, 2 Коринфликлар 1:21-22, Эфесликлар 1:13-14

[12] 1 Бутрус 2:1-3, 1 Коринфликлар 1:18

[13] Юҳанно 3:15-16, 36, 5:24, 6:40, 1 Юҳанно 4:15-17, 5:13, Римликлар 8:1-2, Филиппиликлар 1:28, Ибронийлар 9:27-28

[14] 1 Бутрус 1:3-5, 2 Бутрус 1:3-8, Титус 3:4-7

[15] Луқо 23:42-43, 2 Коринфликлар 5:1-2, 6-8, Филиппиликлар 1:21-23, 1 Салоникаликлар 4:16-17, 5:9-10, Ваҳий 22:3-5

НАЗР

Одамлар Худога сажда қилиб, ўз ишончини ва ҳурмат–эҳтиромини билдириш учун берадиган нарса. Таврот қонуни бўйича иккита назр тури бўлиб, булар қуйидагилардир:

ДОН НАЗРИ

Дон назри аъло сифатли буғдой унидан ёки турли тарзда тайёрланган хамиртурушсиз нондан иборат эди[1]. Бу назрнинг бир қисми ёки ҳаммаси қурбонгоҳда куйдирилган, куйдирилмаган қисми эса руҳонийларга берилган. Дон назри одатда бошқа бирор қурбонликка, мисол учун, куйдириладиган ёки тинчлик қурбонлигига қўшиб келтирилган[2].

ШАРОБ НАЗРИ

Одатда шароб назри куйдириладиган ёки тинчлик қурбонлигига қўшиб келтириларди. Шароб назри қурбонгоҳга қуйилганда ва қурбонлик куйдирилганда, Худога ёқимли ҳид борарди[3].

[1] Левилар 2:1-16, 6:14-23

[2] ҚУРБОНЛИК сўзига қаранг.

[3] Чиқиш 29:40-41 га ва ҚУРБОНЛИК сўзига қаранг.

НОДОН

АҲМОҚ, НОДОН сўзларига қаранг.

ОЛИЙ КЕНГАШ

Янги Аҳд даврида яҳудийларнинг сиёсий ва диний кенгаши. Бу кенгаш бош руҳонийлардан, Таврот тафсирчилари ҳамда обрўли одамлардан иборат эди. Олий кенгашнинг 70 га яқин аъзоси бор эди. Олий руҳоний кенгашнинг бошлиғи эди. Кенгаш аъзолари яҳудийларнинг ижтимоий, сиёсий ва динга оид масалаларини ҳал қилиш ҳуқуқига эга эдилар, аммо Олий кенгаш чиқарган муҳим қарорлар Рим ҳукумати томонидан тасдиқланиши керак эди. Масалан, Олий кенгаш бирортасини ўлимга ҳукм қилиши мумкин эди, аммо фақатгина Рим ҳукумати мана шу ҳукмни ижро қила оларди. Юртда тинчликни сақлаб туриш учун Олий кенгаш яҳудийларнинг ҳам, Рим ҳукуматининг ҳам манфаатини кўзлар эди.

ОЛИЙ РУҲОНИЙ

РУҲОНИЙ сўзига қаранг.

ОЛТИН ТУТАТҚИ ҚУРБОНГОҲИ

ҚУРБОНГОҲ сўзига қаранг.

ОЛТИН ХОНТАХТА

Акас ёғочидан ясалган, усти олтин билан қопланган хонтахта. Бу хонтахта Муқаддас чодирнинг, кейинчалик эса Қуддусдаги Маъбаднинг Муқаддас хонасида турар эди. Муқаддас нонлар мана шу хонтахтанинг устига қўйилар эди[1].

[1] Чиқиш 25:23-30, 26:35

ОММОН ХАЛҚИ

Бу халқ Иброҳимнинг жияни Лут наслидан эди. Лутга қизлари шароб бериб, маст қилиб қўйгач, кенжа қизи отаси ёнига кириб, отасидан ҳомиладор бўлган ва ўғли Баноммини туққан эди[1]. Баноммидан Оммон халқи келиб чиқди. Оммон халқи худо Мўлахга сажда қилган. Улар Иордан дарёсининг шарқида яшаганлар. Оммон халқи Исроил халқининг душмани бўлиб, Филист халқи билан иттифоқ тузган. Оммон юртининг пойтахти ўша даврда Оммон шаҳри бўлиб, ҳозирда Иордания мамлакатининг пойтахтидир.

[1] Ибтидо 19:30-38

ОМОЛЕК ХАЛҚИ

Исроил халқи Канъон юртини эгалламасдан олдин ўша ерда яшаган халқлардан бири. Омолек халқи кўчманчи халқ бўлиб, асосан Ўлик денгизнинг жануб ва шарқ томонида яшаган. Исроил халқи Мисрдан чиқиб келаётганда, Омолек халқи уларга ҳужум қилган эди. Ўшандан бошлаб Омолек халқи Исроил халқининг душмани бўлиб қолди[1]. Худо Исроил халқига: “Омолек халқини ҳалок қилиб, уларнинг номини ер юзидан ўчиринглар”, деб амр берган эди. Яҳудо шоҳи Ҳизқиё давридагина Исроил халқи Худонинг бу амрини бажариб, Омолек халқини қириб ташлади[2].

[1] Чиқиш 17:8-16, Қонунлар 25:17-19, 1 Шоҳлар 15:2, 30:1-5

[2] 1 Солномалар 4:43

ОРАМ

Бу ном Эски Аҳдда орамийчада сўзлашувчи халқлар яшайдиган бир нечта ҳудудга нисбатан ишлатилган. Бу ҳудудларнинг бири Фурот дарёси бўйида, ҳозирги Сурия мамлакатининг шимолида ва ҳозирги Туркиянинг жануби–шарқида эди. Иброҳим пайғамбар бирмунча вақт айнан ўша ҳудудда истиқомат қилган, унинг қариндошларидан баъзилари ўша ерда яшаб қолганлар. Фурот дарёсидан ғарбга ва жанубга чўзилган, Канъон ҳудудига яқин бўлган ерларга нисбатан ҳам Орам номи ишлатилиб, Дамашқ шаҳри бу ерларнинг маркази ҳисобланган. Бу ҳудудларнинг ҳаммаси Искандар Зулқарнайн томонидан босиб олингандан кейин Сурия номи билан танилган. Яна СУРИЯ сўзига қаранг.

ОРАМИЙЧА

Ибронийчага яқин бўлган тил. Даврлар ўтган сари бу тил халқаро тилга айланиб, ҳозирги Яқин Шарқ деб аталадиган ерларда савдо–сотиқ, тижорат ва ижтимоий–сиёсий доираларда ишлатиладиган тил бўлиб қолди. Оссуриянинг туб аҳолиси орамий тилида сўзлашарди. Шу сабабдан, орамий тили Оссурия томонидан босиб олинган ерлардаги халқларнинг, Оссурия юртида, кейинчалик эса Бобил ва Форс юртларида яшаган ажнабий асирларнинг сўзлашув тилига айланди. Шунинг учун Эски Аҳднинг баъзи бир қисмлари орамий тилида ёзилган[1]. Исо Масиҳ даврида қадимги Фаластинда яшаган яҳудийлар одатда орамий тилида сўзлашганлар. Янги Аҳдда орамийча сўзлар, иборалар ва номлар кўп учрайди, аммо улар асл матнда юнонча ҳарфлар билан ёзилган.

[1] жумладан, Эзра 4:8-6:18, 7:12-26, Дониёр 2:4-7:28

ОРАМИЙЧА МАТН

Эски Аҳднинг энг қадимий тўлиқ ибронийча қўлёзмаси Ленинград Кодексидир. Бу қўлёзма тахминан милодий 1000 йилларда кўчирилган. Мазкур қўлёзманинг нашр қилинган нусхаси Библия Хебраика Стутгартенсия деб аталади[1]. Эски Аҳднинг бу қўлёзмасидаги бир нечта парча орамий тилида ёзилган[2].

[1] ИБРОНИЙЧА МАТН иборасига қаранг.

[2] ОРАМИЙЧА сўзига қаранг.

ОСМОН ШОҲЛИГИ

Худонинг инсонлар ҳаётидаги ҳукмронлигига ва ҳар бир яратилган мавжудотнинг охиратда янгиланишига ишора. Бу ибора фақатгина Матто китобида ишлатилган бўлиб, “Худонинг Шоҳлиги” маъносини билдиради. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун ХУДОНИНГ ШОҲЛИГИ иборасига қаранг.

ОСМОН, САМО

Муқаддас Китобда бу сўзлар остида Худо яратган осмон назарда тутилган[1]. Аммо осмон ва само сўзлари кўпинча Худонинг ва фаришталарнинг масканини ҳам билдиради[2]. Янги Аҳдда баён қилинишича, Исо Масиҳ осмондан тушган ва ўлиб тирилгандан кейин яна осмонга кўтарилган[3]. Охиратда Исо осмондан келиб, ўликларни тирилтиради[4]. Шу куни Худо солиҳларга абадий ҳаётни мукофот қилиб беради, улар Худо билан бирга жаннатда яшайдилар[5]. Бу дунёда яшаётган Исонинг издошлари самони ҳақиқий ватан деб билишлари[6], ўша ватанга кўз тикиб яшашлари керак[7].

[1] Ибтидо 1:6-8, 14-18

[2] Аюб 22:12, Забур 10:4

[3] Юҳанно 3:13, 6:41-51, 14:2-3, 20:17, Луқо 24:50-51

[4] 1 Салоникаликлар 4:16-17

[5] Матто 5:12, 25:34, 46, 1 Бутрус 1:4, 2 Коринфликлар 5:1-2, Филиппиликлар 3:13-14, Ибронийлар 12:22-24, Ваҳий 21:1-4, 22:1-5

[6] Филиппиликлар 3:20

[7] Матто 6:20-21, Колосаликлар 3:1-2, Ибронийлар 11:13-16

ОССУРИЯ

Қадимги қудратли шоҳлик. Унинг пойтахти Найнаво[1] ҳозирги шимолий Ироқда жойлашган эди. Милоддан олдинги 722 йилда Оссурияликлар Исроилни, яъни шимолий шоҳликни босиб олдилар[2]. Улар Исроил халқининг аксарият қисмини асир қилиб олиб кетдилар[3]. Оссурия шоҳи бошқа халқларни Исроил юртига мажбурлаб кўчирди[4]. Исроил юртида қолган одамлар эса ўша ажнабийлар билан қуда–андачилик қилдилар. Уларнинг авлодлари Янги Аҳдда айтиб ўтилган Самарияликлардир[5]. Милоддан олдинги 612 йилда иттифоқдош душман лашкарлари Бобил ва Мидия бошчилигида Найнавони вайрон қилдилар. Кўп ўтмай Оссурия шоҳлиги ўз мустақиллигини йўқотди.

[1] Ниневия номи билан ҳам маълум
[2] ИСРОИЛ сўзига қаранг.
[3] 4 Шоҳлар 17:1-6
[4] 4 Шоҳлар 17:24
[5] САМАРИЯЛИК сўзига қаранг.

ОТА, ОТАМ ХУДО, ОТАМИЗ ХУДО…

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ПАЙҒАМБАР

Худонинг хабарини одамларга етказадиган инсон. Эски аҳд даврида Исроил халқининг пайғамбарлари халқни гуноҳдан тавба қилишга ва Худога юз буришга даъват қилганлар. Баъзан улар ҳатто ҳукмдорларнинг ва ажнабий халқларнинг гуноҳларини фош қилиб, уларни ҳам тўғри йўлдан юришга чақирганлар. Пайғамбарлар ўз хабарлари орқали келажакда содир бўладиган воқеалар ҳақида башорат қилганлар, одамларга далда берганлар ва юз берадиган фалокатлардан халқни огоҳлантирганлар. Одатда улар хабарларида турли рамзий образлардан фойдаланганлар. Баъзи пайғамбарларнинг ёзиб қолдирилган башоратлари, ваҳийлари ва хабарлари кейинчалик Эски Аҳд таркибига киритилиб, бу битиклар ўша пайғамбарларнинг номлари билан аталган. Янги Аҳд даврида Худо баъзи масиҳийларни пайғамбарлик хизматига тайинлаган[1]. Бу пайғамбарлар имонлиларга Худонинг сўзини етказганлар[2]. Баъзан улар Муқаддас Руҳ илҳоми билан башорат ҳам қилганлар[3]. Муқаддас Китобда сохта пайғамбарлар ҳақида ҳам айтиб ўтилган. Улар Худодан хабар келтиряпмиз, деб одамларни алдаб, йўлдан урганлар.

[1] 1 Коринфликлар 12:28, Эфесликлар 4:11-12
[2] 1 Коринфликлар 14:1-5, 29-33
[3] Ҳаворийлар 11:27-28, 21:10-11

ПАРВАРДИГОР ЭГАМ, ПАРВАРДИГОР ЭГАМИЗ

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ПАРВАРДИГОРИ ОЛАМ

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ПАРИЗ ХАЛҚИ

Исроил халқи Канъон юртини эгалламасдан олдин ўша ерда яшаган халқлардан бири. Париз халқи Канъоннинг ўрта қисмидаги қирли жойларда яшаган. Яна КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР ибораларига қаранг.

ПОКЛАНИШ КУНИ

БАЙРАМЛАР сўзига қаранг.

ПУРИМ БАЙРАМИ

БАЙРАМЛАР сўзига қаранг.

РАББИЙ ХУДО, РАББИМ ХУДО, РАББИМИЗ ХУДО

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

РАББИЙ, РАББИМ, РАББИМИЗ…

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

РАББИМИЗ ИСОНИ ХОТИРЛАШ УЧУН НОН СИНДИРИШ

ҚУТЛУҒ КЕЧА иборасига қаранг.

РОМЛАР

Муқаддас чодирнинг махсус ясалган қисмлари. Кумуш тагликларга ўрнатилган ромлар тик қилиб, ёнма–ён қўйиларди. Чодирнинг икки ён девори ва орқа девори шу ромлардан иборат бўлган.

РУҲОНИЙ

Диний хизмат ва маросимларни ўтказиш учун махсус тайёрланган киши. Қадимги Исроилда Тавротга кўра, руҳоний Леви қабиласидан, Мусонинг акаси Ҳорун авлодидан бўлиши шарт эди. Руҳонийлар Муқаддас чодирда, кейинчалик Қуддусдаги Маъбадда хизмат қилганлар. Улар сажда қилишда бош бўлардилар, қурбонликлар келтирардилар, диний расм–русум ва маросимлар ўтказардилар. Руҳонийларга хизматда левилар ёрдам берардилар[1]. Муқаддас чодирнинг Муқаддас хонасига, кейинчалик эса Маъбаднинг Муқаддас хонасига фақатгина руҳонийлар киришга ҳақли эдилар. Руҳонийларга Исроилда ер улуш қилиб берилмаган эди. Тавротга кўра, улар келтирилган қурбонликлардан улуш олиб, кундалик эҳтиёжларини қондиришарди[2]. Руҳонийларга одамлар орасидаги келишмовчиликларни ҳал қилиш ва Худонинг қонун–қоидаларини халққа ўргатиш вазифаси топширилган эди.

ОЛИЙ РУҲОНИЙ

Исроил халқининг энг муҳим ва энг юқори лавозимдаги руҳонийси. Олий руҳоний ўз вазифасини адо этиш учун махсус либослар кийган. Бу либослар эфод, ридо, нақшли кўйлак, салла, белбоғ ва ўн иккита қимматбаҳо тош қадалган кўкракпечдан иборат эди[3]. Олий руҳоний бир йилда бир марта — Покланиш кунида ўзининг энг муҳим вазифасини бажарган. Ўша куни олий руҳоний Муқаддас чодирнинг, кейинчалик Маъбаднинг Энг муқаддас хонасига кирган. Бу хонада у ўзини ва Исроил халқини гуноҳдан поклаш маросимини ўтказган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун БАЙРАМЛАР сўзи остида берилган ПОКЛАНИШ КУНИ иборасига қаранг.

[1] ЛЕВИ, ЛЕВИЛАР сўзларига қаранг.
[2] Саҳрода 18:8-20
[3] Чиқиш 28–боб ва Левилар 8:6-9

РЎЗА ТУТИШ

Муқаддас Китобда рўза муҳим аҳамиятга эгадир. Инсон иложсиз вазиятларга тушиб қолганда, савоб учун эмас, балки тоат–ибодатга берилиб, Худонинг мададига муҳтожлигини кўрсатиш мақсадида рўза тутади. Инсоннинг ҳаётида жиддий муаммолар пайдо бўлганда овқат ейиш каби жисмоний эҳтиёжлар аҳамиятсиз бўлиб кўринади.

Тавротга кўра, Исроил халқи гуноҳларидан тавба қилганини кўрсатиш учун Покланиш куни рўза тутиши керак эди[1]. Шунингдек, Исроил халқи Бобилда сургунда бўлганда ҳам, сургундан кейинги даврларда ҳам қайғули воқеаларни хотирлаш мақсадида ҳар йили рўза тутган. Маъбаднинг вайрон қилинганини хотирлаб рўза тутганлари бунинг бир мисолидир[2].

Белгиланган рўзалардан ташқари, Исроил халқи бошқа ҳолатларда ҳам рўза тутган. Масалан, бирортаси яқин одамининг ўлимидан кейин ўз қайғусини ифода этиш[3], мушкул вазиятда Худодан ёрдам сўраш[4], ўз гуноҳидан тавба қилганини ёки бошқаларга ҳамдардлигини кўрсатиш мақсадида рўза тутган[5]. Рўза одатда ибодат билан боғлиқ бўлиб, Худодан йўл–йўриқ олиш ва мадад тилаш учун[6], бировнинг мушкулини осон қилиш учун тутиларди[7]. Исроил халқи орасида, рўза тутган одам Худодан албатта жавоб олади, деган қараш кенг тарқала бошлаган эди[8]. Аммо Эски Аҳд давридаги пайғамбарлар бу қарашнинг мутлақо нотўғри эканини айтганлар. Уларнинг таъкидлашича, одам рўзани худбин ниятда тутиши керак эмас, аксинча рўза пайтида инсоннинг ўй–хаёли ва хатти–ҳаракатлари Худога манзур бўлиши шарт[9].

Янги Аҳд даврида яҳудий дин арбоблари ва уларнинг шогирдлари ҳафтада икки мартадан рўза тутишган. Аммо Исо Масиҳнинг шогирдлари Унинг ер юзидаги хизмати пайтида рўза тутмаганлар, Исо осмонга кўтарилгандан кейин эса рўза тутадиган бўлдилар[10]. Исо Масиҳнинг таълимоти бўйича, одам бошқаларнинг эътиборини ўзига жалб қилмасдан рўза тутиши керак[11].

[1] Левилар 16:29-31, 23:26-29

[2] Закариё 7:3-5, 8:19 оятларга ва Закариё 8:19 изоҳига қаранг.

[3] 2 Шоҳлар 1:12

[4] Нахимиё 1:4, Эстер 4:3

[5] 1 Шоҳлар 7:6, Эзра 10:6, Нахимиё 9:1-2, Дониёр 9:3-4, Юнус 3:5-8

[6] 2 Шоҳлар 12:15-23, 2 Солномалар 20:3-4, Эзра 8:21-23

[7] Эстер 4:15-17, Забур 34:13
[8] Ишаё 58:3
[9] Ишаё 58:3-12, Еремиё 14:10-12
[10] Марк 2:18-20, Ҳаворийлар 13:2-3, 14:23
[11] Матто 6:16-18

САДДУҚИЙ

Исо Масиҳ даврида яҳудийларнинг муҳим бир диний мазҳаби. Бу мазҳаб асосан руҳонийлардан ва зодагонлардан иборат эди. Саддуқийлар катта сиёсий кучга эга бўлиб, Маъбад маъмуриятига ҳам ҳукмини ўтказардилар. Олий кенгаш аъзоларининг кўпчилиги Саддуқийлардан эди. Фарзийлардан фарқли равишда, улар оғзаки тарқалган урф–одатларни қабул қилмасдилар, фақат Тавротда ёзилган қонун–қоидаларга риоя қилардилар, ўликларнинг тирилишига ҳам ишонмас эдилар. Исо билан Саддуқийлар орасида кўп келишмовчиликлар бўлган.

САМАРИЯ

Милоддан олдинги 885-874 йилларда ҳукмронлик қилган шоҳ Омри давридан бошлаб, Самария Исроилнинг, яъни шимолий шоҳликнинг[1] пойтахти бўлди[2]. Эски Аҳдда баъзан Самария деган ном Исроил шоҳлиги ўрнида ҳам ишлатилган[3]. Янги Аҳдда эса бу ном остида Иордан дарёсининг ғарбидаги, Жалиладан жанубдаги ерлар назарда тутилган. Самария Рим империясининг Яҳудия вилояти ҳудудида эди.

[1] ИСРОИЛ сўзига қаранг.
[2] 3 Шоҳлар 16:23-24
[3] 3 Шоҳлар 13:32, 4 Шоҳлар 17:24

САМАРИЯЛИК

Янги Аҳд даврида Самарияда туғилган одам[1]. Милоддан олдинги 722 йилда Оссурияликлар Исроилни, яъни шимолий шоҳликни босиб олгандан кейин аҳолисининг аксарият қисмини асир қилиб олиб кетдилар. Самария ҳудудига эса ажнабий халқлар мажбуран кўчирилди[2]. Бир неча асрлардан кейин юнонлар ҳам бу жойларга ўрнашиб олганлар. Шунинг учун Рим империяси даврида Самария аҳолисининг этник таркиби аралаш бўлган. Самарияликлар ва яҳудийлар орасида адоват бор эди. Самарияликлар фақатгина ўзларининг Тавротини Худо юборган муқаддас битик деб билардилар. Уларнинг Таврот нусхаси яҳудийларнинг Тавротидан фарқ қилар эди. Самарияликлар Худога Қуддусда эмас, балки Гаризим тоғида сажда қилганлар[3]. Улар тахминан милоддан олдинги 400 йилда Гаризим тоғида маъбад қурганлар. Бу маъбад тахминан милоддан олдинги 128 йилда яҳудийлар томонидан вайрон қилинган. Бунинг оқибатида яҳудийлар ва Самарияликлар орасидаги адоват янада кучайган.

[1] САМАРИЯ сўзига қаранг.

[2] 4 Шоҳлар 17:1-6, 24-41

[3] Юҳанно 4:20 га ва ўша оятнинг изоҳига қаранг.

САМО

ОСМОН, САМО сўзларига қаранг.

САМОВИЙ ХУДО

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

САНДИҚ

АҲД САНДИҒИ иборасига қаранг.

САНДИҚНИНГ ҚОПҚОҒИ

АҲД САНДИҒИНИНГ ҚОПҚОҒИ иборасига қаранг.

САРВАРИ ОЛАМ

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

САРДОБА

Ёмғир сувини тўплаш ва сақлаш учун барпо қилинган сунъий ҳовуз. Чуқур қазилгандан кейин чуқурнинг ҳамма ёғига тошлар зич қилиб териб чиқиларди, тошлар усти сувалиб, шу тариқа сардобалар ясаларди. Бундан ташқари, сардобалар катта қояларни ўйиб ҳам ясаларди.

СЕВМОҚ

Иброний ва юнон матнларида “севги” тушунчасини ифодалайдиган бир нечта сўз ишлатилган бўлиб, улар мазкур таржимада “севги, муҳаббат, севмоқ, яхши кўрмоқ” каби сўзлар билан берилган. Муқаддас Китобда бу сўзлар нафақат одамларнинг ўзаро муносабатини, балки уларнинг Худо билан бўлган яқин муносабатини кўрсатиш учун ҳам ишлатилган. Одатда ўзаро муносабат ўрнатиб, аҳд[1] тузган икки томон бир–бирига нисбатан садоқатли ва илтифотли бўлиши талаб этилади.

Эски Аҳдда бунинг энг ёрқин мисоли Худонинг Исроил халқи билан бўлган муносабатидир. Исроил халқи Худонинг севгисини қозонмаган бўлса ҳам, Худо уларни қанчалик севишини кўрсатиш учун улар билан аҳд тузишга қарор қилган[2]. Бу аҳднинг шартига кўра, Исроил халқи Эгаси Худони бутун қалби билан, жону дили билан, бутун вужуди билан севиши ва Унинг амрларини бажариши керак эди[3]. Ўша амрлардан бирида айтилиши бўйича инсон ўзгани ўзини севгандай севиши керак[4].

Исо Масиҳ Худони ва бошқаларни севиш ҳақидаги амрларни Тавротнинг энг муҳим амрлари деб ҳисоблаган[5]. У Ўз шогирдларига, бир–бирингизни севинглар, амрларимга амал қилинглар, деб буюрган[6]. Исонинг Ўзи ҳам самовий Отасини қанчалик севишини кўрсатиш учун Унинг амрларини тўлиқ бажарган[7].

Худо бутун одамзодга бўлган севгисини кўрсатиш мақсадида бу дунёга Ўзининг ягона Ўғли Исо Масиҳни юборган эди. Исо Масиҳ одамзоднинг гуноҳи учун қурбон бўлди. Исога ишонган ҳар бир инсон гуноҳларидан бутунлай покланади ва абадий ҳаётга эга бўлади[8]. Худо севги манбаи бўлгани учун Унга ишонганлар ҳам Худодан намуна олиб, бир–бирларини яхши кўришлари керак[9].

[1] АҲД сўзига қаранг.
[2] Қонунлар 7:6-9
[3] Қонунлар 6:5, 11:1
[4] Левилар 19:18
[5] Марк 12:28-34
[6] Юҳанно 13:34-35, 14:15, 21-24, 15:12, 17
[7] Юҳанно 14:31, 15:9-10

[8] Юҳанно 3:16, 1 Юҳанно 4:9-10, Римликлар 5:8

[9] 1 Юҳанно 4:7-8, 11-12, 16, 19-21

СИДОН

ФИНИКИЯ сўзига қаранг.

СИНАГОГА

Яҳудийлар тоат–ибодат қилишлари, Муқаддас битикларни ўқиб–ўрганишлари ва диний таълим олишлари учун йиғиладиган жой, ибодатхона. Синагогаларда қурбонликлар келтирилмаган, қурбонликлар фақат Қуддусдаги Маъбадда келтирилар эди.

СИОН

Шоҳ Довуд Ёбус халқидан тортиб олган Қуддуснинг бир қисми Сион қалъаси деб аталарди[1]. Бу жой Довуд қалъаси деб ном олди. Кейинчалик эса Маъбад қурилган тепалик Сион тоғи деб аталадиган бўлди. Эски Аҳддаги шеърий парчаларда ва пайғамбарлар битикларида Сион сўзи кўпинча Қуддус шаҳрига ёки Худонинг халқига нисбатан ишлатилган.

[1] 2 Шоҳлар 5:6-9

СИПОҲ

Қадимда шоҳнинг лашкари сафида хизмат қилган жангчи.

СОВУРИШ, ШОПИРИШ

СОВУТ

Танани найза, қилич ёки ўқ зарбидан сақлаш учун кийиладиган зирҳли ҳарбий кийим. Совутлар одатда ҳайвон терисидан қилинган, аммо баъзан темир ва бронзадан ишланган. Темир ва бронза совутлар жуда қиммат бўлган. Камонкашлар ва аравакашлар жанг пайтида ҳимояланиш мақсадида совут кийганлар, чунки уларнинг қўллари банд бўлгани учун қалқон кўтара олмасдилар. Баъзан жанг отларига ҳам совут кийдирилган.

СОЙЛИК

Икки адир оралиғидаги пастлик. Яқин Шарқда баъзи сойликлар водий каби кенг, баъзилари эса жар каби чуқур ва тор бўлади. Ёғингарчилик мавсумида сойликда сув оқади, бошқа пайтларда эса суви қуриб қолади.

СУВГА ЧЎМДИРМОҚ, СУВГА ЧЎМДИРИЛМОҚ

Муҳим диний маросимлардан бири бўлиб, бу маросим орқали инсон ўзини Худога бағишлаганини кўрсатарди. Таврот қонунлари бўйича, инсон нопокликдан тозаланиш учун сув билан ювиниб, покланиш маросимини ўтказар эди[1]. Кейинчалик, Исо Масиҳ даврида Яҳё пайғамбар одамларни сувга чўмдирилишга даъват этган. Бу сувга чўмдирилиш маросими, инсоннинг гуноҳдан юз ўгирганини ва ҳаётини Худога бағишлаб, Унга итоаткорлик билан яшашга қарор қилганини билдиради. Исо Худонинг иродасини тўла бажариш учун Яҳё томонидан сувга чўмдирилган[2]. Исо бутун юрт бўйлаб таълим бериб юрганда, унинг шогирдлари ҳам Яҳёга ўхшаб одамларни сувга чўмдирар эдилар[3].

Исо Масиҳ осмонга кўтарилиб кетишидан олдин шогирдларига: “Боринглар, барча халқлардан шогирд орттиринглар. Уларни Ота, Ўғил ва Муқаддас Руҳ номи билан сувга чўмдиринглар”, деб амр берган[4]. Ўша пайтдан бери сувга чўмдирилиш маросими Исонинг ўлими ва тирилишининг тимсоли бўлиб хизмат қилиб келмоқда. Сувга чўмган инсон эски ҳаёти учун ўлиб, янги ҳаёт учун тирилган ҳисобланади[5]. Сувга чўмдирилиш яна имонлилар Исонинг қони орқали гуноҳдан покланганининг ҳам тимсолидир[6].

[1] Мисол учун, Чиқиш 29:1-4, 30:17-21, Левилар 14:8-9, Саҳрода 8:7 га қаранг, яна Забур 50:4, Ҳизқиёл 36:25 га қаранг.

[2] Матто 3:13-15
[3] Юҳанно 3:22-26, 4:1-3
[4] Матто 28:18-20

[5] 1 Бутрус 3:21, Римликлар 6:1-5, Колосаликлар 2:12

[6] Ҳаворийлар 22:16, 1 Юҳанно 1:7, Ибронийлар 10:10, 22

СУРГУН

Бу сўз остида одатда Исроил ва Яҳудо шоҳликлари душманлар томонидан босиб олиниб, аҳолисининг аксарият қисми бошқа юртга сургун қилинган давр назарда тутилади. Муқаддас Китобда баён қилинишича, Исроил ва Яҳудо халқлари Худонинг ҳукми оқибатида сургун қилинганлар, чунки улар Худонинг Мусо орқали тузган аҳдига содиқ бўлмаган эдилар[1].

Милоддан олдинги 722 йилда Оссурия Исроилни, яъни шимолий шоҳликни босиб олди. Оссурияликлар Исроил пойтахти Самарияни қўлга киритгандан кейин юрт аҳолисининг аксариятини Оссуриянинг турли ҳудудларига асир қилиб олиб кетдилар[2]. Исроил юртига эса ажнабий халқларни мажбурлаб кўчирдилар[3].

Милоддан олдинги 605 йилдан бошлаб, Бобилликлар Яҳудога, яъни жанубий шоҳликка қайта–қайта ҳужум қилдилар. Бу ҳужумлар оқибатида улар баъзи яҳудийларни Бобилга асирликка олиб кетдилар. Дониёр пайғамбар деб танилган ёш йигит ҳам мана шу асирлар орасида эди[4]. Ниҳоят, милоддан олдинги 586 йилда Бобилликлар Яҳудо пойтахти Қуддусни қўлга киритиб, уни вайрон қилдилар[5]. Юрт аҳолисининг аксариятини асир қилиб олиб кетдилар[6]. Асирга олинмаган яҳудийлар Мисрга қочиб бордилар[7].

Яҳудийлар Бобил сургунида бўлганларида ҳам ўзларига уй қурганлар, тижорат ва деҳқончилик билан шуғулланганлар. Улар ўз диний урф–одатларига риоя қилган ҳолда, миллий ўзлигини сақлаб қолганлар. Дониёр ва Ҳизқиёл пайғамбарлар мана шу сургун даврида фаолият кўрсатганлар. Кейинчалик Яҳудо юрти Форслар ҳукмронлиги остида бўлганда, яҳудийлардан баъзилари Зарубабел ва Эзра бошчилигида Яҳудога қайтиб борганлар ва Қуддусда Маъбадни қайта қуришни бошлаганлар[8]. Орадан йиллар ўтиб, Форс шоҳи хизматидаги яҳудий амалдори Нахимиё ҳам Яҳудога қайтган ва Қуддус деворларини қайта қуриш ишларига бошчилик қилган[9].

Кўп яҳудийлар она юртларидан узоқда яшашда давом этаверганлар. Жумладан, Эстер китобида Форс шоҳлигида яшаган яҳудийлар тўғрисида ҳикоя қилинган. Бу воқеалар милоддан олдинги бешинчи асрда Форс шоҳлигининг пойтахти Шушанда бўлиб ўтган. Бобил ва Мисрдаги Искандария шаҳарлари узоқ йиллар давомида яҳудийларнинг диний таълим марказлари бўлиб хизмат қилган.

[1] 4 Шоҳлар 17:7-23, 24:1-4, 2 Солномалар 36:13-21, Еремиё 25:1-11

[2] 4 Шоҳлар 17:5-6
[3] 4 Шоҳлар 17:24
[4] Дониёр 1:1-6
[5] 4 Шоҳлар 24:20-25:17, Еремиё 52:1-16

[6] 4 Шоҳлар 24:13-16, 25:11-12, 2 Солномалар 36:20, Еремиё 52:15, 28-30

[7] 4 Шоҳлар 25:25-26, Еремиё 43:1-7
[8] Эзра 1:1-5, 2:1-2, 70, 7:1-7
[9] Нахимиё 1:1-6:16

СУРИЯ

Муқаддас Китобда Фурот дарёсининг ғарб томонидаги ҳудудга нисбатан ишлатилган ном. Бу ерлар ҳозирги Сурия мамлакатининг бир қисмини, Туркиянинг жануби–шарқ томонини ва Ливанни ўз ичига олган. Милоддан олдинги 332 йилда Искандар Зулқарнайн бу ерларни босиб олган эди. Искандарнинг ўлимидан кейин Сурияда юнонлар сулоласи ҳукмронлик қилган. Милоддан олдинги 64 йилда Сурия Рим империяси томонидан босиб олинган. Юнон ва Рим ҳукмронликлари даврида Суриянинг пойтахти Антиохия шаҳри бўлган. Бу шаҳар ҳозирги Туркия мамлакатининг Антакия шаҳрига яқин эди. Суриянинг юнонлар истилосидан олдинги тарихи ҳақида тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун ОРАМ сўзига қаранг.

СУЯНГАН ҚОЯ

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ТАВРОТ

“Таврот” сўзи ибронийча “тўраҳ” сўзидан келиб чиққан бўлиб, маъноси “қонун” демакдир. Баъзан ибронийча “тўраҳ” сўзи тор маънода Муқаддас Китобнинг дастлабки бешта китобига — Ибтидо, Чиқиш, Левилар, Саҳрода, Қонунларга нисбатан ишлатилади. Ушбу таржимада ҳам “Таврот” сўзи одатда Муқаддас Китобнинг дастлабки бешта китобига ишора қилади. Бу китобларда дунёнинг яратилиши, Исроил халқининг Мусо бошчилигида Мисрдан чиқиши, Худо Мусо орқали Исроил халқига берган қонунлар ва кўплаб воқеалар баён этилган. Таврот китобларининг муаллифи Мусо пайғамбардир. Шу сабабдан баъзан Таврот “Мусонинг Таврот китоби”, “Мусонинг китоби” ёки “Мусонинг қонуни” деб аталади.

ТАВРОТ ТАФСИРЧИСИ

Мусонинг қонунларини мукаммал билган зиёли одам. Таврот тафсирчилари Худонинг қонунларидан халққа таълим берганлар. Уларнинг баъзилари ибронийча Муқаддас битиклардан нусха кўчириш билан шуғулланганлар. Таврот тафсирчилари Исроил халқи орасида обрў–эътиборга эга бўлиб, жамиятга кучли таъсир кўрсатганлар. Муқаддас Китобда тилга олинган тафсирчилар орасида энг кўзга ташланадигани руҳоний Эзрадир. Янги Аҳд даврида баъзи тафсирчилар Олий кенгаш аъзолари бўлганлар.

ТИНЧЛИК ҚУРБОНЛИГИ, ТИНЧЛИК НАЗРИ

ҚУРБОНЛИК сўзига қаранг.

ТИР

ФИНИКИЯ сўзига қаранг.

ТУТАТҚИ ҚУРБОНГОҲИ

ҚУРБОНГОҲ сўзига қаранг.

ТЎНҒИЧ ЎҒИЛ

Қадимда тўнғич ўғил юқори мақомга эга эди. Одатда тўнғич ўғил дуо қилинганда, унга алоҳида барака тиланарди[1]. Тўнғич ўғил укаларига қараганда икки ҳисса кўпроқ мерос оларди[2]. Отасининг вафотидан кейин тўнғич ўғил оила бошлиғи ҳисобланарди.

Тавротга кўра, Исроил халқининг ҳар бир оиласидаги тўнғич ўғил Худога тегишли бўлиб, Унга бағишланиши керак эди[3]. Барча тўнғич ўғилларнинг ўрнига левилар Муқаддас чодирда, кейинчалик эса Маъбадда хизмат қилганлар[4]. Тўнғич ўғилни қайтариб сотиб олишнинг рамзи сифатида руҳонийларга пул назр қилиб бериларди[5]. Худо Исроил халқининг тўнғич ўғилларини Мисрдаги охирги фалокатдан Фисиҳ қурбонлиги орқали қутқарганини ўша назр эслатиб турарди[6].

[1] Ибтидо 27:1-40, 48:12-20
[2] Ибтидо 25:29-34, Қонунлар 21:15-17
[3] Чиқиш 13:1-2, 11-16
[4] Саҳрода 3:11-13, 40-41
[5] Саҳрода 18:15-16
[6] Чиқиш 12:26-27

УЗУМ СИҚИШ ЧУҚУРИ

УЧРАШУВ ЧОДИРИ

Муқаддас чодирнинг яна бир номи[1]. Аммо Чиқиш 33:7-11 да “Учрашув чодири” ибораси Муқаддас чодирни эмас, балки Мусо пайғамбар Исроил қароргоҳидан ташқарида қурдирган бошқа бир чодирни билдиради. Ўша пайтда Муқаддас чодир ҳали ясалмаган эди[2]. Одамлар Мусо орқали Эгамиздан маслаҳат сўраш ниятида қароргоҳ ташқарисидаги чодирга келганлар. Эгамиз ўша чодирда Мусога гапирган.

[1] МУҚАДДАС ЧОДИР иборасига қаранг.

[2] Чиқиш 36:8-38

ФАЛАСТИН

Фаластин деган ном Филист халқининг[1] номидан келиб чиққан. Милоддан олдинги бешинчи асрдан бошлаб, “Фаластин” номи юнон ва лотин тилларида Филист халқининг еридан анча катта бўлган ҳудудга нисбатан ишлатилган. Бу ҳудуд Ўрта ер денгизидан бошлаб то Жалила кўлининг, Иордан дарёсининг ва Ўлик денгизнинг шарқидаги қирли ерларгача чўзилган. Бу ҳудуднинг шимол томонида Лубнон тоғлари, жануб томонида эса Нагав чўли бор эди. Муқаддас Китобда бу ерларнинг аксарият қисмига нисбатан Канъон номи ишлатилган. Бу ерлар Исроил халқи томонидан босиб олингандан кейин “Исроил юрти” деган ном билан танилган.

Тарих давомида Фаластиннинг чегаралари аниқ белгиланмаган. Милоддан олдинги 332 йилда бу ҳудуд Искандар Зулқарнайн томонидан босиб олинган. Милоддан олдинги 63 йилда эса Рим империясининг таркибига кирган. Милодий 135 йилда яҳудийларнинг Римга қарши кўтарган исёни бостирилган ва Рим ҳукумати Яҳудия ва Сурия вилоятларини бирлаштириб, у ерга “Сурия–Фаластина” деб ном берган. Кейинчалик Сурия бир нечта қисмга бўлиниб кетган ва Сурия–Фаластинанинг ҳудуди кичрайиб, бу ном фақатгина олдинги Яҳудия вилоятининг ҳудудини билдирадиган бўлди. Еттинчи асрда араблар бу ҳудудни босиб олганларидан кейин ҳам, шу ҳудуд расман “Фаластин” номи билан аталаверган. Замонавий даврларда Фаластиннинг чегаралари бир неча марта ўзгарган.

[1] ФИЛИСТ ХАЛҚИ, ФИЛИСТИЯ иборасига қаранг.

ФАРЗИЙ

Исо Масиҳ даврида яҳудийларнинг муҳим бир диний мазҳаби. Бу ном ибронийчада “алоҳида ажратилган” деган маънони билдирадиган сўздан келиб чиққан. Фарзийлар Таврот қонунларига қатъий риоя қилардилар, айни пайтда оғзаки равишда тарқалган урф–одатларга ҳамда покланиш удумларига ҳам изчил амал қилардилар. Фарзийлар мазҳабига фақатгина бир неча минг киши кирган бўлиб, умумий аҳолининг кичкина бир гуруҳини ташкил қиларди. Фарзийлар халқ орасида обрў–эътиборга эга эдилар. Улардан баъзилари Олий кенгаш аъзолари эдилар. Айрим фарзийлар Исо Масиҳга ишондилар, кўплари эса Исога ва Унинг таълимотига қарши чиқдилар.

ФАРИШТА

Худо яратган[1] ва Унинг хизматида бўлган самовий мавжудотлар[2]. Улар Худо билан самода истиқомат қилади[3]. Фаришталар инсон бўлмасалар–да, инсон қиёфасида ҳам зоҳир бўлганлар[4]. Муқаддас Китобга кўра, фаришталар Худонинг хабарларини инсонларга етказганлар, юз берадиган воқеаларни ва ваҳийларни тушунтириб берганлар. Исроил халқига Мусо орқали қонун берилганда ҳам фаришталар иштирок этишган[5]. Айрим ҳолларда фаришталар одамларни хавф–хатардан асраганлар[6]. Муқаддас Китобда иккита фариштанинг исми айтиб ўтилган. Булар — Микойил[7] ва Жаброил[8].

Муқаддас Китобдаги бир қатор оятларда баён қилинишича, фаришталарнинг баъзилари тўғри йўлдан озиб, ёвуз бўлиб қолганлар, улар шайтон бошчилигида Худога ва Унинг халқига қаршилик қилганлар[9]. Муқаддас Китобда айтиб ўтилган ёвуз руҳлар ва жинлар мана шу гуноҳкор фаришталарга ишора қилса керак.

[1] Колосаликлар 1:16
[2] Забур 102:20-21, Ибронийлар 1:7, 14
[3] Матто 18:10-11, Ибронийлар 12:22
[4] Ибтидо 18:1-2, Ибронийлар 13:2
[5] Қонунлар 33:2, Ҳаворийлар 7:53

[6] Ибтидо 19:1-23, Ҳаворийлар 12:6-11, 27:23-24

[7] Дониёр 10:13, Яҳудо 9, Ваҳий 12:7

[8] Дониёр 8:16, 9:21, Луқо 1:19, 26-27

[9] Аюб 1:6-7, Матто 12:22-25, 25:41, 2 Бутрус 2:4, Яҳудо 6, Эфесликлар 2:2, Ваҳий 12:7-9

ФИЛИСТ ХАЛҚИ, ФИЛИСТИЯ

Қадимги даврларда Филистиянинг аҳолиси Филист халқи деб юритиларди. Филистиянинг ҳудуди Синай ярим оролидан шимоли–шарқда, Ўрта ер денгизи қирғоғи бўйида жойлашган эди. Филистларнинг аждодлари Крит оролидан келиб чиққан бўлиши мумкин. Филистлар Канъон юртидаги халқлардан ажралиб турар, Исроил халқи баъзан уларни “суннатсизлар”, деб айтарди. Чунки аксарият маҳаллий халқлар орасида кенг тарқалган суннат қилиш одати Филистлар орасида йўқ эди. Филист халқи қуйидаги бешта шаҳар–давлатни — Ғазо, Ашқалон, Ашдод, Гат ва Эхронни барпо қилган эди. Милоддан олдинги ўн иккинчи асрда Филистлар ўз ерларини кенгайтириш ниятида Канъон юртини ғарб томондан босиб олишни бошладилар. Айни пайтда Исроил халқи Канъон юртига шарқ томондан бостириб келган, бунинг оқибатида иккала халқ ўртасида зиддият келиб чиқди. Шундай қилиб, шоҳ Довуд Филист халқини мағлуб қилгунга қадар, улар Исроил халқининг ашаддий душмани бўлиб қолди[1].

[1] 2 Шоҳлар 8:1, 1 Солномалар 18:1

ФИНИКИЯ

Исроилдан шимолда Ўрта ер денгизи бўйида жойлашган ҳудуд. Бу ҳудуд Тир, Сидон, Арвод ва Габол[1] шаҳар–давлатлари томонидан назорат қилинган. Ҳозирги Ливан мамлакатининг Ўрта ер денгизи бўйидаги ҳудуди қадимги Финикия ҳудудига тўғри келади.

[1] Библ номи билан ҳам маълум

ФИРЪАВН

Қадимги Миср шоҳларининг унвони.

ФИСИҲ БАЙРАМИ

Янги Аҳдда “Фисиҳ байрами” номи остида Фисиҳ зиёфати ва ундан кейин етти кун давомида нишонланадиган “Хамиртурушсиз нон байрами” назарда тутилган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун БАЙРАМЛАР сўзи остида берилган ФИСИҲ ЗИЁФАТИ ва ХАМИРТУРУШСИЗ НОН БАЙРАМИ ибораларига қаранг.

ФИСИҲ ЗИЁФАТИ

БАЙРАМЛАР сўзига қаранг.

ФИСИҲ ҚУРБОНЛИГИ

БАЙРАМЛАР сўзи остида берилган ФИСИҲ ЗИЁФАТИ иборасига қаранг.

ФОРС ШОҲЛИГИ

Қадимги қудратли шоҳлик. Форс шоҳлигининг пойтахти Бобил ҳозирги жанубий Ироқда жойлашган эди. Бу шоҳлик “Мидия ва Форс шоҳлиги” деб ҳам аталади, чунки Мидия бу шоҳликнинг муҳим вилоятларидан бири эди. Форс қонунлари “Мидия ва Форс қонунлари” деб аталган[1]. Дониёр пайғамбар Форс ҳукуматида юқори лавозимни эгаллаган эди[2]. Эстер китобида тасвирланган воқеалар Шушан қалъасида — Форс шоҳларининг қишки қароргоҳида юз берган. Ҳозирги Ўзбекистоннинг аксарият қисми ва умуман Ўрта Осиёнинг асосий ҳудуди милоддан олдинги олтинчи асрда Форс шоҳлиги таркибида бўлган. Тарихшунослар ўша даврдаги Форс шоҳлигини Аҳамонийлар давлати деб аташади.

[1] Эстер 1:19, Дониёр 6:8

[2] Дониёр 6:1-28

ХАЙИН ХАЛҚИ

Исроил халқи Канъон юртини эгалламасдан олдин ўша ерда яшаган халқлардан бири. Яна КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР ибораларига қаранг.

ХАМИРТУРУШСИЗ НОН БАЙРАМИ

БАЙРАМЛАР сўзига қаранг.

ХЕТ ХАЛҚИ

Эски Аҳд даврининг бошида бу ном Канъон наслидан бўлган Хетнинг авлодига нисбатан ишлатилган[1]. Иброҳим пайғамбар яшаган замонда Канъон юртида бир нечта халқлар истиқомат қилар эди[2]. Улардан бири Хет халқи эди. Хет халқидан бўлган Эфрўн исмли бир одам Иброҳимга Сорани дафн этиш учун ер сотган эди[3]. Кейинчалик Исроил халқи Канъонни босиб олганда, Хет халқини ҳам мағлуб қилганди. Шоҳ Сулаймон Хет авлодларини қарол қилиб ишлатган[4].

Қадимда ҳозирги Суриянинг шимолида яшаган бошқа бир халқ ҳам “Хет халқи” деб аталган[5]. Милоддан олдинги ўн еттинчи асрдан ўн иккинчи асргача бу Хет халқининг шоҳлиги буюк бир шоҳлик бўлиб, катта ҳудудни эгаллаган. Бу ҳудуд ҳозирги Туркиядан жануб томонга, Суриягача чўзилган эди. Кейинчалик Оссурия Хет халқини мағлуб қилиб, уларнинг ерларини босиб олган.

[1] Ибтидо 10:15

[2] КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР ибораларига қаранг.

[3] Ибтидо 23:1-20
[4] 3 Шоҳлар 9:20-21
[5] 3 Шоҳлар 10:29, 4 Шоҳлар 7:6

ХИВ ХАЛҚИ

Исроил халқи Канъон юртини эгалламасдан олдин ўша ерда яшаган халқлардан бири. Хив халқи Канъон юртининг марказий қисмида яшаган. Яна КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР ибораларига қаранг.

ХИЛХОНА

Қабристон ҳудудидаги жой. Йиллар, ҳатто асрлар давомида хилхонага бир уруғ–аймоққа қарашли марҳумлар дафн этилади[1].

[1] Ибтидо 47:29-30

ХОНТАХТА

ОЛТИН ХОНТАХТА иборасига қаранг.

ХОЧ

Рим империясида ўлим жазосининг бир тури жазога маҳкум бўлган одамни хочга михлаш эди. Узун ходага бошқа бир ёғочни кўндалангига михлаб ёки арқон билан боғлаб хоч ясаларди. Одатда жиноятчи ўзи михланадиган хочнинг кўндаланг ёғочини ҳукм ижро этиладиган жойга кўтариб олиб борар эди[1]. Жиноятчининг қўллари ва оёқлари хочга михланарди, кейин хоч тик қилиб, махсус ковланган чуқурга ўрнатиларди. Хочга михланган одам нафас олишга ниҳоятда қийналарди. У жуда қаттиқ азоб чекиб, қийналиб жон берарди. Бу жараён бир неча соат, ҳаттоки бир неча кун давом этарди. Баъзан хочдаги одамнинг ўлимини тезлатиш учун сипоҳлар унинг оёқларини уриб синдиришар эди[2].

Хочга михлаш энг даҳшатли ва шармандали жазо ҳисобланар эди. Фақатгина қотиллар, ваҳший жиноятчилар ва Рим империяси душманлари шундай жазога тортилар эди. Жиноятчи очиқ жойда оломоннинг кўзи олдида яланғоч ҳолда жазоланарди[3]. Бундан мақсад жиноятчини шарманда қилиш ва жиноятларнинг олдини олиш эди. Яҳудийлар ёғочга қоқилган одамни Худо лаънатлаган деб ҳисоблашарди[4]. Янги Аҳдда баъзан “ёғоч” дейилганда “хоч” назарда тутилган[5].

[1] Луқо 23:26 га ва ўша оятнинг иккинчи изоҳига қаранг.

[2] Юҳанно 19:31-33
[3] Юҳанно 19:23
[4] Қонунлар 21:23, Галатияликлар 3:13
[5] Ҳаворийлар 5:30, 1 Бутрус 2:24

ХУДО

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ХУДОДАН ҚЎРҚИШ

Ҳар бир инсоннинг муқаддас Худога муносабатини билдирадиган ибора. Инсоннинг ишларини, яхши ёки ёмон бўлишидан қатъи назар, ҳукм қиладиган — Худо[1]. Худодан қўрқадиган одам ҳар доим Унинг улуғворлигидан ҳайратланади. Бундай одам Худодан қўрқиш билан бирга Уни севади, натижада Худога сидқидилдан ишонади ва Унинг амрларига бўйсунади. Муқаддас Китобга кўра, Худодан қўрқиш доноликнинг ва илму маърифатнинг бошидир, камтарлик ва ҳаёт манбаидир[2]. Эгамиздан қўрққан инсон ёвузликдан юз ўгиради, тўғри яшайди ва Худонинг номини улуғлайди[3]. Ишаё пайғамбар башорат қилган солиҳ ҳукмдорнинг юксак фазилатларидан бири Эгамиздан қўрқишдир[4]. Бу солиҳ ҳукмдор Исо Масиҳ эканлиги кейинчалик аён бўлди.

[1] Воиз 12:13-14, 2 Коринфликлар 5:10

[2] Ҳикматлар 1:7, 9:10, 14:26-27, 15:33, 22:4, Аюб 28:28

[3] Ҳикматлар 3:7, 8:13, 14:2, Малаки 3:16

[4] Ишаё 11:2-3

ХУДОЙИ ТАОЛО

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ХУДОЛАР

Муқаддас Китобда, одатда бу сўз бутпараст халқлар сиғинадиган худоларни билдиради. Муқаддас Китобда баён қилинишича, Эгамиз Худо барча худолардан устун[1]. Бу “худолар” беҳуда бутлар деб ҳам аталади[2], баъзи бир оятларда эса жинлар деб тасвирланади[3].

[1] Мисол учун, Чиқиш 12:12, 18:9-11 га қаранг.

[2] Чиқиш 20:3-5, Забур 95:4-5, Ишаё 42:17, 44:6-20

[3] Қонунлар 32:16-17, Забур 105:36-38, 1 Коринфликлар 10:19-20, яна ЖИН ва ФАРИШТА сўзларига қаранг.

ХУДОНИНГ АЗИЗЛАРИ, ХУДОНИНГ АЗИЗ ХАЛҚИ

Бу ибораларнинг сўзма–сўз таржимаси “муқаддаслар” бўлиб, Худога бағишланган, Унинг хизмати учун ажратилган одамлар деган маънони ифодалайди. Бу иборалар Худога тегишли одамларни билдириб, Эски Аҳдда бир неча марта Исроил халқига нисбатан[1], Янги Аҳдда эса Исо Масиҳнинг издошларига нисбатан ишлатилади[2].

[1] Ишаё 63:18, Дониёр 7:18, 21, 8:24

[2] Ҳаворийлар 9:13, 1 Коринфликлар 6:1, 2 Коринфликлар 1:1, Эфесликлар 1:15, Филиппиликлар 4:22, Ваҳий 11:18

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ

Муқаддас Китобда Худога нисбатан бир неча ибронийча ва юнонча номлар, иборалар ишлатилган. Эски Аҳдда ибронийча номлар, Янги Аҳдда юнонча номлар қўлланган. Қуйидаги рўйхатда Худо номларининг ўзбекча эквиваленти келтирилган, керакли ўринларда ибронийча ва юнонча номлар берилган бўлиб, маънолари изоҳланган. Баъзан қуйидаги сабабларга кўра, бу номлар ва иборалар бошқача таржима қилинган бўлиши мумкин: 1) Асл матннинг маъносини тўғри тушуниш учун[1]. 2) Ўзбек тилидаги мавжуд табиий ибораларни қўллаш учун[2]. 3) Ўзбекча таржима равон чиқиши учун[3].

ХУДО

Ибронийчада Эл ёки Элоҳим, юнончада Теос. Бу номлар бутун коинотнинг яратувчиси Худога нисбатан ишлатилган асосий номлардир.

ЭГАМ, ЭГАМИЗ…

Ибронийчада ЙҲВҲ[4], юнончада Куриос. Эски Аҳдда ЙҲВҲ Худонинг исмидир. Аслида ибронийча сўзлар унли ҳарфларсиз ёзилган. Қадимги иброний тилининг қонуниятига мувофиқ, ибронийча сўзларнинг фақат ундош ҳарфлари ёзилган. Ибронийча ёзувларни ўқиганлар қайси ўринда қандай унли товуш талаффуз этилиши кераклигини билардилар. Аммо ҳозирда ЙҲВҲ ундошлари билан қайси унли товушлар ишлатилгани маълум эмас. Яҳудийлар Худонинг исмини жуда ҳам муқаддас деб билганлари учун, Эски Аҳд даврининг охирларига келиб[5], бу исмни айтмай қўйган эдилар. Улар Эски Аҳдни ўқиганларида матндаги ЙҲВҲ сўзининг ўрнига “Эгам, Хўжайиним” маъносини берадиган Адонай[6] сўзини ишлата бошладилар. Яҳудий олимлари биринчи марта Эски Аҳдни қадимги юнон тилига ўгирганларида, ЙҲВҲ сўзини “Эга, Хўжайин” маъносини берадиган юнонча Куриос сўзи билан таржима қилганлар. Ўшандан бери Эски Аҳднинг кўп таржималарида ЙҲВҲ сўзи ўрнига “Эга, Хўжайин” маъносини берадиган сўз ишлатилади. Мазкур таржимада ҳам бу сўз “Эгам, Эгамиз…” деб берилган. Кўпчилик олимлар ЙҲВҲ сўзини ибронийчадаги бор бўлмоқ феълининг илк шакли бўлиши мумкин, деб таъкидлайдилар. Шу фикрга кўра, ЙҲВҲ сўзи “У бордир”, яъни У абадийдир, ҳеч қачон ўзгармайди ёки “У бор бўлишга сабабдир”, яъни ҳар бир нарсанинг келиб чиқишига сабабчи Удир, деган маънони билдиради.

Янги Аҳдда Куриос сўзи аксарият ҳолларда Исо Масиҳнинг унвони сифатида ишлатилган бўлиб, мазкур таржимада Раббий, Раббим, Раббимиз… деб берилган[7]. Баъзи ҳолларда Куриос сўзи Янги Аҳдда Худога нисбатан ишлатилган бўлиб, Унинг Эски Аҳддаги айрим фазилатларини ифодалайди. Бундай ҳолларда мазкур таржимада Куриос сўзи “Эгамиз” деб берилган. Янги Аҳдда кам ишлатилган “Олий ҳукмдор, хўжайин” маъносини билдирувчи юнонча Деспотес сўзи ҳам “Эгамиз” деб таржима қилинган.

РАББИЙ, РАББИМ, РАББИМИЗ…

Ибронийчада Адон, юнончада Куриос. Эски Аҳдда Адон[8] сўзи кўпинча Худога нисбатан ишлатилган илоҳий унвон бўлиб, Худо Исроил халқининг самовий Шоҳи эканлигини билдиради. Янги Аҳдда Куриос сўзи Исо Масиҳга нисбатан ишлатилган бўлиб, Унинг илоҳийлигини ва шоҳ сулоласига мансублигини билдиради. Шунинг учун мазкур таржимада бу сўз “Раббий”, “Раббим Исо” ёки “Раббимиз Исо” деб берилган. Адон ва Куриос сўзлари унвон сифатида шоҳларга, обрўли муаллимлар ва пайғамбарларга иззат–ҳурматни ифодалаш учун ҳам ишлатилган. Бундай ҳолатларда бу унвонлар матнга тўғри келадиган сўзлар[9] билан таржима қилинган. Янги Аҳдда бирор киши Исо Масиҳга Куриос деб мурожаат қилганда мазкур таржимада вазиятга ва матн мазмунига тўғри келадиган сўз танланган.

ЭГАМ ХУДО, ЭГАМИЗ ХУДО…

Ибронийчада ЙҲВҲ Эл-[10]. Бунинг сўзма–сўз таржимаси ЙҲВҲ менинг Худойим, ЙҲВҲ бизнинг Худойимиз…. Янги Аҳднинг юнонча матнида бу ном Куриос ҳо Теос деб берилган. Яна ЭГАМ ва ХУДО сўзларига қаранг.

ПАРВАРДИГОР ЭГАМ, ПАРВАРДИГОР ЭГАМИЗ

Ибронийчада ЙҲВҲ Элоҳим. Яна ЭГАМ ва ХУДО сўзларига қаранг.

ЭГАМ РАББИЙ, ЭГАМИЗ РАББИЙ

Ибронийчада Адонай ЙҲВҲ. Яҳудийлар Эски Аҳд битикларини ўқиганларида ибронийча матндаги ЙҲВҲни Элоҳим деб ўқиганлар. Яна РАББИЙ, ЭГАМ ва ХУДО сўзларига қаранг.

РАББИЙ ХУДО, РАББИМ ХУДО, РАББИМИЗ ХУДО

Ибронийчада Адонай Элоҳим ёки Адонай Эл-[11]. Яна РАББИЙ ва ХУДО сўзларига қаранг.

САРВАРИ ОЛАМ

Ибронийчада ЙҲВҲ Сабаот. Сабаот сўзи қўшинлар маъносини беради. ЙҲВҲ Сабаот деган ном Эгамиз еру осмондаги қудратли қўшиннинг буюк лашкарбошиси эканлигини билдиради. Янги Аҳднинг юнонча матнида бу ном — Куриос Сабаот. Яна ЭГАМ сўзига қаранг.

ПАРВАРДИГОРИ ОЛАМ

Ибронийчада Элоҳим Сабаот, сўзма–сўз таржимаси қўшинлар Худоси. Маъно жиҳатдан ЙҲВҲ Сабаот иборасига ўхшайди[12]. Элоҳим Сабаот деган ном Худо еру осмондаги қудратли қўшиннинг буюк лашкарбошиси эканлигини билдиради. Яна ХУДО сўзига қаранг.

ҚОДИР ХУДО

Ибронийчада Эл Шаддай ёки Шаддай. Шаддай сўзининг маъноси аниқ эмас, лекин кўп олимлар бу сўзни “тоғнинг Худоси” деб изоҳлайдилар. Тоғлар куч–қудрат рамзи бўлгани учун, кўп таржималарда бу сўз Худонинг қудратини ифодалайдиган ном сифатида берилган. Янги Аҳдда юнонча Пантократор сўзи “Қодир Худо” деб таржима қилинган. Бу юнонча сўз “ҳар нарсага қодир” деган маънони билдириб, баъзан Теос, яъни Худо сўзи билан бирга қўлланган. Юнонча матнда дунамис, яъни қудрат сўзи баъзан Худога нисбатан ишлатилган. Бундай ҳолларда ҳам бу сўз “Қодир Худо” деб таржима қилинган. Яна ХУДО сўзига қаранг.

ХУДОЙИ ТАОЛО

Ибронийчада Эл Элён ёки Элоҳим Элён, сўзма–сўз таржимаси Энг юксак Худо. Шунингдек, Элён сўзи алоҳида ҳам ишлатилади, унинг сўзма–сўз таржимаси энг юксак Зот. Бу сўз Худо энг буюк, энг қудратли, бутун коинот Ҳукмдори эканлигини билдиради. Элён айбсизларни оқлайди, фосиқ ва ёвузларни жазолайди. Янги Аҳднинг юнонча матнидаги Ҳупсистос сўзи “Худойи Таоло” деб таржима қилинган. Ҳупсистос сўзи “энг юксак Зот” деган маънони билдириб, баъзан Теос, яъни Худо сўзи билан бирга қўлланган. Яна ХУДО сўзига қаранг.

САМОВИЙ ХУДО

Ибронийчадан ва юнончадан сўзма–сўз таржимаси осмон Худоси, осмон ва ер Худоси ёки осмон Эгаси.

БАРҲАЁТ ХУДО

Ибронийчадан ва юнончадан сўзма–сўз таржимаси тирик Худо. Бу ном Худо доимо ҳаракатда эканини, У Ўз халқига ғамхўрлик қилаётганини билдиради.

МУҚАДДАС ХУДО

Ибронийчадан ва юнончадан сўзма–сўз таржимаси муқаддас Зот. Худонинг бу номини пайғамбарлар, айниқса Ишаё пайғамбар кўп ишлатган. “Муқаддас Худо” деган ном Исроил халқининг Худоси бутун борлиқдан устун ва тенгсиз эканлигини билдиради. У танҳо, ҳақиқий Худодир.

ҚОЯ, СУЯНГАН ҚОЯ

Ибронийчадан сўзма–сўз таржимаси қоя. Бу сўз Худога умид боғлаганларни Унинг Ўзи ҳимоя қилишини, соғ–омон сақлашини, Худонинг ўзгармаслигини ва тамомила ишончлилигини билдиради.

ОТА, ОТАМ ХУДО, ОТАМИЗ ХУДО…

Эски Аҳднинг баъзи парчаларида Худо Исроил халқининг Отаси, деб таърифланган[13]. Янги Аҳдда эса Худо Ўз халқининг Отаси эканлиги ҳақидаги тушунча янада ёрқин ифодаланган. Исо Масиҳ Худони Ота деб чақирган. Шу тариқа Исо Ўзини Худонинг ягона Ўғли эканини, Отаси Худо томонидан бу дунёга юборилганини ва У билан яқин муносабатда эканини таъкидлаган[14]. Шунингдек, Исо Ўз шогирдларига ҳам Худони самодаги ҳақиқий Ота деб билишни ўргатган. Исога ишониб, Унга эргашганлар Худо билан яқин муносабат ўрнатиб, Худонинг комил севгисидан баҳраманд бўладилар. Худо меҳрибон отадай уларга ғамхўрлик қилади[15].

[1] Масалан, Ибтидо 4:1 да Худонинг “Эгам” деган номи “Худо” деб таржима қилинган, акс ҳолда, китобхон “Эгам” сўзини Момо Ҳаво Одам Атога нисбатан ишлатган, деб нотўғри тушуниши мумкин.

[2] Масалан, ибронийчадаги “Эгамиз ҳақи” ибораси ўзбекчага “Худо ҳақи” деган табиий ибора билан таржима қилинган.

[3] Масалан, баъзи ҳолларда ибронийча ва юнонча матнда Худонинг номлари ишлатилган ўринларда ўзбекчада олмошлар ишлатилган, ибронийча ва юнонча матндаги олмошлар ўрнида эса ўзбекчада Худонинг номлари ишлатилган.

[4] Йаҳвеҳ деб талаффуз қилинган бўлиши мумкин.

[5] тахминан милоддан олдинги 400 йиллар

[6] Адонай ибронийчадаги Адон сўзининг махсус кўплик шакли бўлиб, фақат Худога нисбатан қўлланилади.

[7] РАББИЙ, РАББИМ, РАББИМИЗ… сўзларига қаранг.

[8] Адонай ибронийчадаги Адон сўзининг махсус кўплик шакли бўлиб, фақат Худога нисбатан қўлланилади. Бу сўзнинг бирлик шакллари Адон ва Адоний одатда одамга нисбатан ишлатилади, аммо айрим ҳолларда Худонинг унвони маъносида келган.

[9] масалан, жаноби олийлари, ҳазрат

[10] Ибронийчада Эл сўзи қўшимчалар билан ишлатилади.

[11] Ибронийчада Эл сўзи қўшимчалар билан ишлатилади.

[12] САРВАРИ ОЛАМ иборасига қаранг.

[13] Мисол учун, Ишаё 63:16, 64:8, Еремиё 3:19, Хўшея 11:1 га қаранг.

[14] Яна ХУДОНИНГ ЎҒЛИ иборасига ва МАСИҲ сўзига қаранг.

[15] Матто 5:48, Луқо 22:29

ХУДОНИНГ РУҲИ

“Руҳ” деб таржима қилинган ибронийча ва юнонча сўзлар яна “нафас”, “шамол” маъноларини ифодалайди. Худонинг Руҳи дунё яратилишида бевосита иштирок этган[1]. Эски Аҳдда баён қилинишича, Худонинг Руҳи инсонларни қамраб олган, уларга турли вазифаларни бажариш учун куч берган[2]. Худонинг Руҳи баъзи одамларни Худонинг сўзларини гапиришга ундаган[3]. Худо Ўз Руҳини бир кун келиб бутун одамзод устига ёғдиришини Йўэл пайғамбар орқали ваъда қилган[4].

Янги Аҳдда Худонинг Руҳи Муқаддас Руҳ деб аталади. Муқаддас Руҳ орқали одамлар Худонинг сўзларини айтадилар, баъзан мўъжизалар кўрсатадилар. Яҳё пайғамбар башорат қилиб, Исо Масиҳ инсонларни Муқаддас Руҳга чўмдиради, деб айтган[5]. Яҳё пайғамбар Исони сувга чўмдирганда, Муқаддас Руҳ Исонинг устига каптар шаклида тушган[6] ва У Муқаддас Руҳга тўлган[7]. Исо Масиҳ Муқаддас Руҳ бошчилигида яшаган.

Исо ўз шогирдларига, Отам сизларга йўл–йўриқ кўрсатиш ва куч–қудрат ато қилиш учун Муқаддас Руҳни юборади, деб ваъда берган[8]. Исо осмонга кўтарилгандан кейин мана шу ваъда амалга ошди[9]. Шундай қилиб, Йўэл пайғамбарнинг бир неча асрлар олдин айтган башорати бажо бўлди[10]. Исонинг шогирдлари одамларни тавба қилишга, сувга чўмишга ва Муқаддас Руҳни қабул қилишга даъват этганлар[11]. Исо Масиҳга ишонган ҳар бир инсоннинг юрагида Муқаддас Руҳ яшайди. Муқаддас Руҳ уларнинг Худога тегишли эканлигини ва нажот кафили Ўзи эканлигини тасдиқлайди[12]. Муқаддас Руҳ имонлиларга ҳар хил инъомлар беради, улар бу инъомлари билан Худога ва бошқаларга хизмат қиладилар[13]. Имонлилар Муқаддас Руҳ бошчилигида ҳаёт кечирадилар ва Муқаддас Руҳ туфайли улардаги хислату фазилатлар Худога манзур бўлади[14].

[1] Ибтидо 1:2

[2] Чиқиш 31:3, Ҳакамлар 14:6, 1 Шоҳлар 11:6-7, 16:13

[3] 1 Солномалар 12:18, 2 Солномалар 15:1-7, 20:14-15, Ҳизқиёл 11:5, Михо 3:8

[4] Йўэл 2:28-29
[5] Матто 3:11
[6] Луқо 3:22
[7] Луқо 4:1, 10:21, Юҳанно 3:34

[8] Луқо 24:49, Юҳанно 14:16-17, 26, 16:7-15, 20:22, Ҳаворийлар 1:4-5, 8

[9] Ҳаворийлар 2:1-4
[10] Ҳаворийлар 2:14-21
[11] Ҳаворийлар 2:38, 19:1-6

[12] Римликлар 8:15-16, 2 Коринфликлар 1:21-22, Эфесликлар 1:13-14

[13] 1 Коринфликлар 12:4-11

[14] Галатияликлар 5:22-25

ХУДОНИНГ УЙИ

Бу ибора Муқаддас чодирга, кейинчалик эса Маъбадга ишора қилган. МУҚАДДАС ЧОДИР иборасига ва МАЪБАД сўзига қаранг.

ХУДОНИНГ ШОҲЛИГИ

Худонинг инсонлар ҳаётидаги ҳукмронлигига ва ҳар бир яратилган мавжудотнинг охиратда янгиланишига ишора. Исо Масиҳ: “Худонинг Шоҳлиги яқинлашди”, деб ваъз қиларди, У Ўз мўъжизалари орқали бу Шоҳлик ҳақиқатан ҳам мавжуд эканлигини кўрсатарди. Исо Масиҳ одамларга: “Худонинг Шоҳлиги сизларнинг орангизда”, деб таълим берган[1]. Инсонларнинг гуноҳлари Исо Масиҳ орқали кечирилганда, улар Худонинг Шоҳлигига кирадилар[2]. Худонинг Шоҳлигига мансуб бўлган одамлар Худони ўзларининг Шоҳи деб тан оладилар ва ўзаро муносабатларида Худонинг фазилатларини намоён қиладилар. Шу орқали Худонинг Шоҳлиги инсонлар орасида эканлиги кўриниб туради. Келажакда эса Исо Масиҳ бутун дунёни ёвузлик ва қабиҳликдан поклагандан кейин Худонинг Шоҳлиги тўлиқ ўрнатилади[3]. Матто китобида Худонинг Шоҳлиги “Осмон Шоҳлиги” деб ҳам аталган.

[1] Луқо 17:20-21

[2] Колосаликлар 1:13-14

[3] Матто 25:31-46, 1 Коринфликлар 15:24-25, Ваҳий 11:15, 12:10

ХУДОНИНГ ЎҒЛИ, ХУДОЙИ ТАОЛОНИНГ ЎҒЛИ

Бу ибора унвон бўлиб, яҳудийлар интизорлик билан кутган халоскорга нисбатан ишлатилган. Яҳудийларнинг тасаввури бўйича, бу халоскор уларни душманлари қўлидан қутқаради ва бутун одамзод устидан абадий ҳукмронлик қилади. Бу халоскорга нисбатан одатда “Масиҳ” унвони ҳам ишлатилган[1]. “Худонинг Ўғли” ёки “Ўғил” унвонлари Исога нисбатан ишлатилганда, Исо интизорлик билан кутилган Масиҳ эканлигини билдиради. Бу унвонлар Исонинг Худо билан яқин муносабатини, Исо Худонинг номидан иш қилишини кўрсатади. Исо Масиҳ Ўзининг самовий Отасига бутунлай итоат этиб, садоқат билан хизмат қилган. Шу тариқа Исо самовий Отасига иззат–ҳурмат кўрсатган, Унинг фазилатларини Ўзида тўлиқ мужассам этиб, намоён қилган. Юҳанно 14:6-13, Колосаликлар 1:15, 19, Ибронийлар 1:2-3 га қаранг.

Афсуски, баъзилар “Худонинг Ўғли” деган унвонни нотўғри тушуниб, Исо жисмонан Худодан туғилган экан, деб ўйлайдилар. Аммо бу ақл бовар қилмайдиган мутлақо нотўғри фикр! Бундай фикр Муқаддас Китобда баён қилинган таълимотларга бутунлай зиддир. Янги Аҳдда баён қилинишича, Марям мўъжизавий равишда, Муқаддас Руҳнинг қудрати билан Исога ҳомиладор бўлган[2].

Эски Аҳдда Худо Исроил халқини “тўнғич ўғлим” деб атаб, улар билан қанчалик яқин муносабат ўрнатганини кўрсатган[3]. Шунингдек, Худо Исроил шоҳини ҳам “Менинг ўғлим” деб атаган, чунки Исроил шоҳи Худонинг вакили сифатида халқ устидан ҳукмронлик қилган[4].

[1] Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун МАСИҲ сўзига қаранг.

[2] Матто 1:18-25, Луқо 1:26-38

[3] Чиқиш 4:22-23

[4] Забур 2:7 га ва ўша оятнинг изоҳига қаранг.

ХУШХАБАР

Эски Аҳд пайғамбарлари Масиҳ ҳақида кўп башорат қилганлар. Интизорлик билан кутилган Масиҳнинг келгани ҳақидаги хабар Янги Аҳдда Хушхабар деб аталади[1]. Мазкур Хушхабарнинг моҳияти қуйидагилардан иборат: келиши башорат қилинган Масиҳ Исодир. Исо одамзодни гуноҳ ва ўлим қудратидан халос қилиш учун келган, Исо Масиҳга ишонган ҳар бир инсон, миллатидан қатъи назар, Худонинг Шоҳлигига кира олади[2].

Исо Масиҳ ер юзидаги фаолияти давомида Ўз шогирдлари билан бирга: “Худонинг Шоҳлиги яқинлашди!” деб эълон қилиб, одамларни тавба қилишга ва Хушхабарга ишонишга даъват этган[3]. Исо Ўз таълимоти ва қилган ишлари орқали[4], шунингдек, хочда жон бериб, инсониятни гуноҳлардан халос қилгани ва учинчи куни ўликдан тирилгани орқали Ўзининг Масиҳ эканлигини исботлади[5]. Исо ўликдан тирилгандан кейин, одамлар Хушхабарни янада тўлиқроқ тушуна бошладилар. Исо осмонга кўтарилиб кетишидан олдин шогирдларига Хушхабарни бутун дунё бўйлаб тарқатиш вазифасини топширди[6]. Шогирдлар Исонинг Масиҳ, яъни Худо томонидан юборилган Нажоткор экани ҳақидаги Хушхабарни ёя бошладилар[7].

Хушхабар сўзи яна Янги Аҳд таркибидаги дастлабки тўртта китобга нисбатан ҳам ишлатилган. Бу Хушхабарларда Исо Масиҳнинг ҳаёти, фаолияти ва таълимоти баён қилинган.

[1] Луқо 2:10-11

[2] Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун МАСИҲ сўзига қаранг.

[3] Матто 10:7, Марк 1:14-15
[4] Луқо 4:16-21, 7:20-23
[5] Луқо 24:44-48, 1 Коринфликлар 15:1-4
[6] Матто 28:18-20, Ҳаворийлар 1:8
[7] Ҳаворийлар 4:12, 5:42

ХЎПТИР

Дон янчишда ишлатилган, остига учли тош ёки темир маҳкамланган оғир тахта.

ЧАЙЛА БАЙРАМИ

БАЙРАМЛАР сўзига қаранг.

ЧИРОҚПОЯ

Муқаддас чодирнинг Муқаддас хонасида турадиган чироқпоя[1]. Бу чироқпоя Худо кўрсатган намуна бўйича соф олтиндан зарб уриб ясалган эди. Чироқпоя еттита мойчироқни[2] ушлаб турар эди[3]. Кейинчалик Қуддусдаги Маъбаднинг Муқаддас хонасида ўнта чироқпоя бўлган[4]. Маъбаддаги бу чироқпояларнинг шакли Мусо Муқаддас чодир учун ясаттирган олтин чироқпояга ўхшаш бўлганми ёки йўқми, маълум эмас. Эҳтимол, бу чироқпоялар Закариё 4:2 да тасвирланган чироқпояга ўхшаш бўлгандир[5].

[1] Чиқиш 26:35
[2] МОЙЧИРОҚ сўзига қаранг.
[3] Чиқиш 25:31-40
[4] 3 Шоҳлар 7:49

[5] Луғатдан кейин илова қилинган “Расмлар ва лойиҳалар” бўлимида берилган “Шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбад” расмига қаранг.

ШАББАТ КУНИ

Яҳудийча ҳафтанинг еттинчи куни бўлиб, бизнинг ҳафта бўйича шанба кунидир. Бу кун муқаддас ҳисобланиб, дам олиш куни бўлган. Худонинг Мусо орқали берган қонунига кўра, Шаббат куни иш қилиш ман этилган эди[1]. Исроил халқи Шаббат кунини Худога шукроналар айтишга бағишлаган. Бу кунда руҳонийлар махсус қурбонлик келтирганлар[2]. Янги Аҳд даврига келиб, дин раҳнамолари Шаббат кунига оид мураккаб қоидалар тизимини яратганлар. Исо Ўз таълимоти ва қилган ишлари билан бу тизимга қарши чиқиб, одамларга дам олиш кунининг асл моҳиятини тушунтирган, инсон Шаббат куни учун эмас, балки Шаббат куни инсон учун яратилганини таъкидлаган[3].

[1] Чиқиш 20:8-11, 31:12-17, Левилар 23:3, Қонунлар 5:12-15

[2] Саҳрода 28:9-10

[3] Матто 12:1-14

ШАЙТОН

Самовий мавжудот, гуноҳкор фаришталарнинг[1] бошлиғи. Бу фаришталар ёвуз руҳлар, жинлар деб ҳам аталган. Шайтон Худога ва Худонинг халқига қарши чиқади. У ҳар доим ёвузлик пайида бўлиб, инсонларни алдайди ва уларни Худонинг йўлидан оздиради[2]. Исо Масиҳ кучли иродаси ва мўъжизалари орқали шайтондан устун эканлигини кўрсатди[3]. Янги Аҳдда, бир кун келиб шайтон бутунлай мағлуб бўлади, деб ёзилган[4].

“Шайтон” деган ном иброний тилидаги “душман, айбловчи” маъносини билдирадиган сўздан келиб чиққан[5]. Янги Аҳдда шайтон яна иблис ҳам дейилади. Иблис сўзи юнон тилидаги “туҳматчи” маъносини берадиган сўздан келиб чиққан. Янги Аҳдда баён қилинишича, шайтон одамларни васвасага солади[6]. У “бу дунёнинг ёвуз ҳукмдори”, “бу дунёнинг худоси” деб ҳам аталган[7].

[1] ФАРИШТА сўзига қаранг.

[2] Луқо 8:12, Юҳанно 8:44, Ваҳий 12:9

[3] Матто 4:1-11, Ҳаворийлар 10:38, 1 Юҳанно 3:8

[4] Матто 25:41, Ваҳий 20:10
[5] Закариё 3:1, Ваҳий 12:10
[6] Матто 4:3, 1 Салоникаликлар 3:5
[7] Юҳанно 12:31, 2 Коринфликлар 4:4

ШАРОБ НАЗРИ

НАЗР сўзига қаранг.

ШОПИРИШ

СОВУРИШ сўзига қаранг.

ШОҚУЛ

Бинокорликда девор, устун ва шу кабиларнинг вертикал ҳолатини аниқлаш учун ишлатиладиган, бир учига оғирлик боғланган ипдан иборат асбоб.

ШУКРОНА ҚУРБОНЛИГИ, ШУКРОНА НАЗРИ

ҚУРБОНЛИК сўзига қаранг.

ЭГАМ РАББИЙ, ЭГАМИЗ РАББИЙ

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ЭГАМ ХУДО, ЭГАМИЗ ХУДО…

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ЭГАМИЗДАН ҚЎРҚИШ

ХУДОДАН ҚЎРҚИШ иборасига қаранг.

ЭГАМИЗНИНГ РУҲИ

ХУДОНИНГ РУҲИ иборасига қаранг.

ЭГАМИЗНИНГ ФАРИШТАСИ

Содир бўладиган муҳим бир воқеа–ҳодиса тўғрисида одамларга хабар бериш учун, уларни ҳимоя қилиш учун ёки махсус бир топшириқни бажариш учун Эгамиз томонидан юборилган фаришта[1]. Муқаддас Китобда баён қилинишича, баъзан Худонинг Ўзи Эгамизнинг фариштаси қиёфасида зоҳир бўлган[2].

[1] ФАРИШТА сўзига қаранг.

[2] Мисол учун, Чиқиш 3:1-5, Ҳакамлар 6:11-24 га қаранг.

ЭГАМНИНГ УЙИ, ЭГАМИЗНИНГ УЙИ

Бу иборалар Муқаддас чодирга, кейинчалик эса Маъбадга ишора қилган. МУҚАДДАС ЧОДИР иборасига ва МАЪБАД сўзига қаранг.

ЭГАМ, ЭГАМИЗ…

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ЭДОМ, ЭДОМ ХАЛҚИ, ЭДОМЛИКЛАР

Бу халқ Ёқубнинг акаси Эсовдан[1] келиб чиққан[2]. Эдом халқи Ўлик денгизнинг жануби ва жануби–шарқидаги тақир Сеир[3] тоғларида яшаган. Бу халқ Исроил халқининг душмани бўлиб келган[4]. Довуд ҳукмронлиги даврида Исроил халқи Эдомликларни босиб олди[5]. Аммо Довуд ҳукмронлигидан кейин Эдом халқи аҳён–аҳёнда Исроилга қарши исён кўтариб турган ва ниҳоят, ўз мустақиллигига эришган эди[6].

[1] Ибтидо 25:25, 30 га ва Ибтидо 25:25 нинг биринчи изоҳига қаранг.

[2] Ибтидо 36:8-9

[3] Ибтидо 25:25 га ва ўша оятнинг иккинчи изоҳига қаранг.

[4] Саҳрода 20:14-21
[5] 2 Шоҳлар 8:13-14
[6] 3 Шоҳлар 11:14-22, 4 Шоҳлар 8:20-22

ЭНГ МУҚАДДАС ХОНА

Муқаддас чодирнинг, кейинчалик эса Маъбаднинг ичкари кичикроқ хонаси[1]. Бу хонада Аҳд сандиғи турар эди. Сулаймон қурдирган Маъбаднинг Энг муқаддас хонасида иккита карубнинг катта ҳайкали ҳам бор эди. Энг муқаддас хонани Муқаддас хонадан катта парда ажратиб турарди[2]. Тавротга кўра, фақат олий руҳоний бир йилда бир марта — Покланиш куни Энг муқаддас хонага кириши мумкин эди[3]. Ибронийларга мактубда ва Ваҳий китобида самовий Чодирнинг Энг муқаддас хонаси ҳақида айтиб ўтилган. Исо Масиҳ инсон қўли билан қурилмаган бу мукаммал Чодирда олий руҳоний бўлиб хизмат қиляпти[4].

[1] Луғатдан кейин илова қилинган “Расмлар ва лойиҳалар” бўлимига қаранг.

[2] ИЧКИ ПАРДА иборасига қаранг.

[3] БАЙРАМЛАР сўзи остида берилган ПОКЛАНИШ КУНИ иборасига қаранг.

[4] Ибронийлар 8:1-2, 9:11-12, 24, Ваҳий 15:5

ЭСКИ АҲД

Муқаддас Китобнинг биринчи қисми бўлиб, ўттиз тўққизта китобдан иборат. Одатда яҳудийлар, Эски Аҳд тўплами уч қисмдан иборат, деб айтадилар. Бу уч қисм қуйидагилардир: Таврот (Мусонинг қонуни деган ном билан ҳам юритилади), Пайғамбарлар битиклари (унинг таркибига баъзи тарихий китоблар ҳам кирган) ва Битиклар (Забур бу қисмнинг биринчи китобидир). Эски Аҳд қадимги иброний тилида, баъзи қисмлари эса орамий тилида бўлиб, милоддан олдинги ўн бешинчи асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб, тахминан минг йил давомида ёзилган. Эски Аҳднинг асосий мавзуси Худонинг Исроил халқи билан бўлган муносабатидир. Бу муносабат Худонинг Мусо орқали Исроил халқи билан тузган аҳдига асосланган.

Кейинчалик Худо Ўз халқи билан Исо Масиҳ орқали янги аҳд тузди[1]. Шу сабабга кўра, аввалги, яъни Мусо орқали тузилган аҳд “эски аҳд” деб ҳисобланади[2]. Милодий учинчи асрдан бошлаб, масиҳийлар ибронийча Муқаддас битикларни “Эски Аҳд” деб атайдиган бўлдилар. Исо Масиҳ Муқаддас битикларни мукаммал билган ва Ўз таълимотида улардан кўп иқтибослар келтирган.

[1] 1 Коринфликлар 11:25, Ибронийлар 8:6-13

[2] 2 Коринфликлар 3:14, Ибронийлар 8:6

ЭФОД

Ибронийча сўз бўлиб, олий руҳоний киядиган махсус кийимга нисбатан ишлатилган[1]. Эфодга тақилган кўкракпеч халтасида Урим ва Туммим деган муқаддас нарсалар сақланган. Айрим ҳолларда руҳонийлар Худонинг хоҳишини билиш учун Урим ва Туммимдан фойдаланишган[2].

Эски Аҳднинг баъзи оятларида эфод сўзи руҳонийлар киядиган либосга нисбатан ишлатилган бўлиб, бу либос зиғир матодан тикиларди[3]. Ҳакамлар китобида бу сўз бутни ёки одамлар фол очишда фойдаланган буюмни билдирган[4].

[1] Чиқиш 28:6-14 га ва РУҲОНИЙ сўзи остида берилган ОЛИЙ РУҲОНИЙ иборасига қаранг.

[2] Чиқиш 28:30, 1 Шоҳлар 23:9-12

[3] 1 Шоҳлар 2:18, 22:18, 2 Шоҳлар 6:14 га ва ўша оятларнинг биринчи, иккинчи ва учинчи изоҳларига қаранг.

[4] Ҳакамлар 8:27 га ва ўша оятнинг изоҳига қаранг.

ЭФРАЙИМ

Ёқуб ўғли Юсуф Мисрда икки ўғил кўрган бўлиб, каттаси Манаше, кенжаси Эфрайим эди. Эфрайим ва Манаше қабилалари Юсуфнинг шу икки ўғлидан келиб чиққан. Эфрайим кенжа ўғил бўлса ҳам, Ёқуб уни Манашедан юқори қўйиб, дуо қилган[1].

Шоҳ Сулаймон вафотидан кейин шимолдаги ўнта қабила жанубдаги Яҳудо ва Бенямин қабилаларидан ажралиб чиқди[2]. Бу ўнта қабила алоҳида давлатни ташкил қилиб, Исроил шоҳлиги[3] деб ном олди. Бу давлатнинг пойтахти Самария бўлди. Шимолдаги қабилалар орасида Эфрайим энг катта ва нуфузли қабила бўлгани боис, Эски Аҳднинг баъзи ўринларида Эфрайим деган ном ўнта қабилага ва улар ташкил қилган Исроил шоҳлигига нисбатан ишлатилган.

[1] Ибтидо 48:17-20
[2] 3 Шоҳлар 11:26-12:24
[3] шимолий шоҳлик ибораси билан ҳам маълум

ЭШИК КЕСАКИСИ

Эшик ўрнатилган чорчўп.

ЮНОН ТИЛИ ВА МАДАНИЯТИ

Эски Аҳд давридан кейин юнон тили ва маданияти қадимги дунёга катта таъсир кўрсатган. Милоддан олдинги 334 йилда Македония шоҳи Искандар Зулқарнайн ғарбий Осиёга юнон лашкарини тортиб борди. Искандар 11 йиллик ҳукмронлиги даврида, вафотига қадар, бутун Форс шоҳлигини мағлуб этиб, ўз ҳокимиятини ўрнатди. Собиқ Форс шоҳлигига ҳозирги Туркия, Миср ва Ўрта Осиёнинг аксарият қисми кирган эди. Қуддус шаҳри ҳеч бир қаршиликсиз Искандарга таслим бўлган. Искандар босиб олган жойларда маҳаллий халқларнинг динини ўзгартиришга ҳаракат қилмаган, ҳатто баъзи ҳолларда уларнинг одатларини ўзлаштириб олган. Искандар ҳукмронлиги даврида ҳам, ундан кейинги юнон ҳукмдорлари даврида ҳам қўлга киритилган ерларда янги шаҳарлар барпо қилинган, бу ерларга юнонлар жойлашиб олганлар. Бу, ўз навбатида, юнон тили, маданияти ва урф–одатларининг ёйилишига сабаб бўлган.

Шундай қилиб, юнон тили халқаро тилга айланди ва баъзи бир халқларнинг она тили ўрнини эгаллади. Эски Аҳд ибронийчадан илк бор юнон тилига милоддан олдинги 300-200 йилларда таржима қилинди. Бу таржима кейинчалик Септуагинта деб ном олди. Шу таржима туфайли ғайрияҳудийлар ва она тилини билмаган яҳудийлар Муқаддас Битикларни ўқиш имкониятига эга бўлдилар. Илк жамоат масиҳийлари Септуагинтадан кенг фойдаланганлар. Янги Аҳдда бу таржимадан кўп иқтибослар келтирилган.

Милоддан олдинги 175-164 йилларда Сурияда Юнон шоҳи Антиох IV ҳукмронлик қилган даврда Яҳудияда дин эркинлиги барҳам топди[1]. Яҳудия аҳолиси Антиохга қарши исён кўтариб, мустақилликка эришди. Улар яна Маъбадда Худога сажда қиладиган бўлдилар[2]. Милоддан олдинги биринчи асрда Яҳудия ўлкаси Рим империяси томонидан босиб олингандан кейин ҳам давлат, тижорат ишларида, таълим соҳасида юнон тили ишлатилаверди. Буни Янги Аҳдда ёзиб қолдирилган баъзи воқеаларда кўрса бўлади[3]. Кўп яҳудийларнинг ҳам юнонча, ҳам орамийча исмлари бўлган[4]. Янги Аҳд таркибига кирган барча китоблар кенг оммага тушунарли бўлиши учун юнон тилида ёзилган.

[1] Дониёр 8:12 изоҳига ва 9:27 нинг учинчи изоҳига қаранг.

[2] Юҳанно 10:22 изоҳига қаранг.
[3] Юҳанно 19:20, Ҳаворийлар 21:37-39
[4] Юҳанно 1:42, 11:16, Ҳаворийлар 9:36

ЮНОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ

ЮНОНЧА МАТН иборасига қаранг.

ЮНОНЧА МАТН

Бирлашган Муқаддас Китоб Жамиятлари томонидан нашр қилинган юнонча Янги Аҳднинг 4–нашри (“UBS4” деб аталади). Олимлар Янги Аҳднинг бу матнини ҳозиргача сақланиб келган ҳамма юнон қўлёзмаларини[1] синчиклаб ўрганиб чиққанларидан кейин нашрга тайёрлаганлар. Бу қўлёзмаларнинг баъзиларида Янги Аҳд тўлиқ ҳолда, баъзиларида эса парчалар ҳолида сақланиб қолган. Олимларнинг аксарияти бу матнни Янги Аҳднинг энг аниқ, пухта ва бугунги куннинг талабларига жавоб берадиган нусхаси, деб ҳисоблайдилар. Янги Аҳднинг ўзбекча таржимаси, кўп замонавий таржималар сингари, мана шу юнонча матнга асосланган.

ЮНОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ

Ҳозирги даврда Янги Аҳднинг тўлиқ матнидан ёки баъзи бир парчаларидан иборат юнонча қўлёзмаларнинг сони 5800 дан ортиқроқдир. Бу қўлёзмалардаги баъзи бир оятлар UBS4[2] деб аталган юнонча матндан бир оз фарқ қилади. Бу фарқлар Янги Аҳдда берилган таълимотларни тўғри тушунишимизга қийинчилик туғдирмайди. Ўзбекча таржимага берилган изоҳларда мана шу фарқларнинг баъзилари кўрсатиб ўтилган. Шу орқали китобхон маълум бир оят нима учун айрим фарқлар билан таржима қилинганини тушуниб олади.

Янги Аҳднинг сақланиб қолган қўлёзмалари бошқа қадимий китобларга қараганда анча кўп. Бу қўлёзмалар асл матндан қисқа давр ичида кўчирилган. Бошқа қадимий китоблар ҳақида шундай деб айтиш қийин. Масалан, Юҳанно Хушхабарининг бир парчаси милодий 125 йилларда кўчирилган деб тахмин қилинади[3]. Юҳанно Хушхабарининг асл матни эса фақатгина ундан тахминан 40 йиллар олдин, яъни милодий 85 йилларда ёзилган. Янги Аҳднинг бир нечта парчалари иккинчи асрларда, кўплаб нусхалари эса учинчи ва тўртинчи асрларда кўчирилган. Янги Аҳднинг энг қадимги тўлиқ нусхаси тўртинчи асрда кўчирилган бўлиб, Кодекс Синайтикус деб аталади. Бу қўлёзма Лондондаги Британия Кутубхонасининг кўргазмалар залида сақланади[4]. Олимлар кўп қўлёзмаларни таққослаш орқали матн кўчирилганда йўл қўйилган хатоларни аниқлайдилар. Шу йўсинда Янги Аҳд муаллифлари ёзган асл матн қайси бири эканлигини мутлақ ишонч билан айта оладилар. Янги Аҳд матнининг ишончлилигини тасдиқлайдиган далиллар қолган барча қадимий китобларникидан анча кўп.

[1] Қуйидаги ЮНОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ иборасига қаранг.

[2] ЮНОНЧА МАТН иборасига қаранг.

[3] Бу парчанинг фотонусхаси китоб охирида “Муқаддас Китоб қўлёзмаларининг фотонусхалари” деган қисмда келтирилган.

[4] Кодекс Синайтикуснинг фотонусхаси китоб охирида “Муқаддас Китоб қўлёзмаларининг фотонусхалари” деган қисмда келтирилган. Бу қўлёзмани интернет орқали кўрса ҳам бўлади.

ЯНГИ АҲД

Муқаддас Китобнинг иккинчи қисми бўлиб, йигирма еттита китобдан иборат. Ўзбек тилида Янги Аҳд яна Инжил номи билан ҳам маълум. Янги Аҳд китоблари милодий биринчи асрда, Исо Масиҳ осмонга кўтарилгандан кейин ёзилган. Бу китоблар қадимий юнон тилида ёзилган бўлиб, уларнинг асосий мавзуси Исо Масиҳнинг ҳаёти, фаолияти, таълимоти ва масиҳийларга берилган йўл–йўриқларидан иборат.

Қадимда Худо Мусо орқали Исроил халқи билан аҳд тузган эди, кейинчалик эса У Исо Масиҳ орқали Ўз халқи билан улуғроқ ва аълороқ ваъдаларга асосланган янги аҳд тузди[1]. Шунинг учун бу китоблар мажмуаси “Янги Аҳд” деб аталадиган бўлди.

[1] 1 Коринфликлар 11:25, Ибронийлар 8:6-13 га қаранг.

ЯНГИ ОЙ ШОДИЁНАСИ

БАЙРАМЛАР сўзига қаранг.

ЯҲУДИЙ

“Яҳудий” сўзи Ёқуб ўғли Яҳудонинг исмидан келиб чиққан[1]. Милоддан олдинги 586 йилда Бобилликлар Яҳудо юртини, яъни жанубий шоҳликни босиб олиб, аҳолисининг аксариятини Бобилга асир қилиб олиб кетганлар[2]. Бобилдаги етмиш йиллик асирлик даврида ва ундан кейин “яҳудий” сўзи Яҳудо халқига ва жамики Исроил қабилаларининг авлодларига нисбатан ишлатилиб, миллат маъносини билдирувчи сўзга айланган.

[1] ЯҲУДО сўзига қаранг.

[2] БОБИЛ сўзига қаранг.

ЯҲУДИЯ

Бу ном фақат Янги Аҳд китобларида ишлатилган бўлиб, одатда Ўлик денгизнинг ғарб томонидаги қирли ерларни билдирарди. Эски Аҳд даврида бу ерлар Яҳудо қабиласининг ҳудуди бўлган. Қуддус шаҳри ва Исо Масиҳ туғилган Байтлаҳм шаҳри мана шу қирли ерларда жойлашган эди. Шунингдек, Янги Аҳд даврида “Яҳудия” Рим империяси таркибига кирган вилоят бўлган. Бу вилоятнинг ҳудуди нафақат Ўлик денгизнинг ғарб томонидаги ерларни, балки шимолдаги Самария ҳудудини ва ғарбдаги Ўрта ер денгизи бўйидаги ерларни ўз ичига оларди. Баъзан эса, жумладан, Луқо Хушхабарида Яҳудия номи бутун қадимги Фаластинга[1] нисбатан ишлатилган.

[1] ФАЛАСТИН сўзига қаранг.

ЯҲУДО

Ёқубнинг ўн иккита ўғлидан бири бўлиб, Яҳудо қабиласининг бобокалони эди. Яҳудо қабиласи Исроил юртининг жанубий қисмидаги энг катта қабила бўлган. Шоҳ Сулаймон вафотидан кейин шимолдаги ўнта қабила жанубдаги Яҳудо ва Бенямин қабилаларидан ажралиб чиқди[1]. Яҳудо ва Бенямин қабилалари алоҳида давлатни ташкил қилиб, Яҳудо шоҳлиги[2] деб ном олди. Бу давлатнинг пойтахти Қуддус бўлди. Эски Аҳднинг баъзи ўринларида жанубдаги бу иккала қабилага Яҳудо халқи деган ном, бу қабилалар ташкил қилган давлатга нисбатан Яҳудо юрти деган ном қўлланган.

Милоддан олдинги 586 йилда Бобилликлар Яҳудо юртини босиб олиб, аҳолисининг аксариятини Бобилга асир қилиб олиб кетганлар[3]. Етмиш йилдан кейин, Форс империяси ҳукмронлиги даврида сургундаги яҳудийларнинг баъзилари Яҳудога қайта бошлади. Улар Қуддусдаги Маъбадни ва шаҳар деворларини қайта қурдилар[4]. Қуддус шаҳри атрофида яшаётган яҳудийларнинг ҳудуди собиқ Яҳудо шоҳлигидан кичик эди. Бу ҳудуд Искандар Зулқарнайн томонидан босиб олингандан кейин “Яҳудия” деган ном билан маълум бўлган.

[1] 3 Шоҳлар 11:26-12:24
[2] жанубий шоҳлик ибораси билан ҳам маълум
[3] 4 Шоҳлар 25:1-21
[4] Эзра 1:1-11, Нахимиё 1:1-2:8

ЎРАМА ҚОҒОЗ

Папирус ёки ошланган теридан қилинган узун ўралган қоғоз. Қадимги пайтларда китоблар одатда ўрама қоғоз шаклида бўлган.

ҚАДИМИЙ ЛОТИНЧА ТАРЖИМА

ИБРОНИЙЧА МАТН иборасига қаранг.

ҚАДИМИЙ СУРЁНИЙЧА ТАРЖИМА

ИБРОНИЙЧА МАТН иборасига қаранг.

ҚАДИМИЙ ЮНОНЧА ТАРЖИМА

ИБРОНИЙЧА МАТН иборасига қаранг.

ҚАРОЛ

Хизматкорнинг бир тури бўлиб, шоҳ томонидан мажбурий хизматга олинган, иқтисодий жиҳатдан шоҳга қарам бўлган шахс.

ҚОДИР ХУДО

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ҚОНУН

Ушбу таржимада “қонун” ёки “қонунлар” сўзлари кўпинча Худонинг Мусо орқали Исроил халқига берган қонун–қоидаларига ишора қилади. Бу қонун–қоидалар Тавротда ёзилган. Қонунларда Худонинг Исроил халқи билан тузган аҳд шартлари ва қоидалари қайд этилган.

Қонунлар ўнта амр билан бошланган[1]. Бу амрларни Худо Ўз қўли билан икки тош лавҳага ёзган. Бу лавҳалар Аҳд сандиғида сақланган[2]. Қонунларнинг тўлиқ мажмуаси Исроил халқининг диний ва ижтимоий ҳаётига оид кўплаб батафсил қоидаларни ўз ичига олган. Худога сажда қилиш, қурбонликлар ва назрлар келтириш, поклик, Шаббат кунига риоя қилиш, байрамларни нишонлаш, ворислик, йўқолган ёки ўғирланган нарсалар, ҳалол ва ҳаром жониворлар, ахлоқий ҳаётга оид йўл–йўриқлар ва қоидалар шулар жумласидандир.

Исроил халқи қонунларни бажариш орқали Худога бўлган садоқатини яққол кўрсатарди[3]. Исо Масиҳ, барча қонунлар “Эгангиз Худони бутун қалбингиз билан, жону дилингиз билан, бутун онгингиз билан севинг” ва “Ўзгани ўзингизни севгандай севинг” деган амрларда мужассамдир, деб айтган[4]. Қонунлар Худонинг эзгулик ва солиҳлик мезони бўлиб хизмат қилади, инсоннинг гуноҳкор эканлигини очиқ–ойдин кўрсатади[5].

[1] Чиқиш 20:1-17
[2] Чиқиш 25:16, 34:1, 28
[3] Қонунлар 7:7-15, 8:1-20
[4] Матто 22:35-40, Луқо 10:25-37
[5] Римликлар 7:7-13

ҚОЯ

ХУДОНИНГ НОМЛАРИ иборасига қаранг.

ҚУДДУС

Қуддус Ўрта ер денгизидан қарийб 50 километр шарқда, тоғ тизмасида жойлашган. Илгари бу шаҳар тоғдаги қалъа бўлган, кейинчалик эса кенгайиб, атрофдаги қирлар ва водийларни ўз ичига олган. Милоддан олдинги 1000 йилда шоҳ Довуд Қуддусни босиб олгандан кейин шаҳар Исроил халқи учун сиёсий ва диний марказга айланган.

Қадимда Қуддус шаҳрининг номи Салим эди. Салим шоҳи ва руҳонийси Маликсидиқ Иброҳим билан учрашиб, уни дуо қилган[1]. Кейинроқ Худо Иброҳимга ўғли Исҳоқни шу шаҳарга яқин жойда қурбонлик қилишни буюрган[2]. Исроил халқи Канъон юртини босиб олгандан кейин Қуддусни қўлга киритган, аммо шаҳарнинг туб аҳолиси — Ёбус халқи у ерда яшаб қолаверган[3]. Довуд барча Исроил қабилаларининг шоҳи бўлгандан кейин Ёбусларнинг қалъасини, яъни Қуддусни[4] қўлга киритган ва уни ўз шоҳлигининг пойтахти қилган[5]. Довуд Аҳд сандиғини Қуддусга келтирган ва Қуддус Аҳд сандиғининг доимий маскани бўлиб қолган[6]. Довуд Қуддусда Худога атаб Маъбад қурмоқчи бўлган, аммо Маъбадни Довуд эмас, балки унинг ўғли шоҳ Сулаймон қурган[7].

Милоддан олдинги 586 йилда Қуддусни Бобил қўшини босиб олган. Шаҳардаги бинолар ва Маъбад талон–тарож қилиниб, уларга ўт қўйилган, шаҳар деворлари бузилган, аҳолиси эса асирликка олиб кетилган[8]. Милоддан олдинги 538 йилда, Форс империяси ҳукмронлиги даврида яҳудийларга ўз ватанига қайтишга ва Маъбадни қайта қуришга ижозат берилган[9]. Милоддан олдинги 445 йилда Форс шоҳи амалдори Нахимиё Қуддусга бориб, шаҳар деворларининг қурилишига бошчилик қилган. Милоддан олдинги 332 йилда Қуддус шаҳри ҳеч бир қаршиликсиз Искандар Зулқарнайнга таслим бўлган. Милоддан олдинги 63 йилга қадар, тахминан 100 йил давомида Қуддус шаҳри мустақил яҳудий давлатининг пойтахти бўлган. Милоддан олдинги 63 йилда эса бу юрт Рим империяси томонидан босиб олинган ва унга қарам бўлиб қолган.

Исо Масиҳ, яҳудий урф–одатларига кўра, белгиланган диний байрамлар пайтида Қуддусни зиёрат қилгани борарди[10]. У Қуддусда Фисиҳ байрами айёмида қўлга олинган ва ўлимга ҳукм қилиниб, хочга михланган. Исо Масиҳ ўликдан тирилгандан кейин Қуддусда шогирдларига зоҳир бўлган. Исо уларга, Худо сизларни Муқаддас Руҳга чўмдирмагунча Қуддусда қолинглар, деб буюрган[11]. Исонинг издошлари биринчи марта Қуддусда қувғин қилинганлар[12]. Милодий 66 йилда Яҳудия вилоятининг аҳолиси Рим ҳукуматига қарши исён кўтарган. Милодий 70 йилда Римликлар Титус бошчилигида Қуддусни яна қўлга киритиб, шаҳарни ва Маъбадни ер билан яксон қилганлар. Шундай қилиб, Исонинг башорати амалга ошган[13].

Самовий Қуддус деганда Худонинг самодаги маскани назарда тутилади, келажакда эса бу маскан ер юзида бўлади[14].

[1] Ибтидо 14:17-20, Ибронийлар 7:1-2

[2] Ибтидо 22:1-2 га ва ўша оятнинг изоҳига қаранг.

[3] Ҳакамлар 1:21
[4] СИОН сўзига қаранг.
[5] 2 Шоҳлар 5:6-7
[6] 2 Шоҳлар 6:1-19
[7] 2 Шоҳлар 7:1-17, 3 Шоҳлар 5:1-6:38
[8] 4 Шоҳлар 25:8-17, 2 Солномалар 36:13-21
[9] Эзра 1:1-11

[10] Луқо 2:41-42, Юҳанно 4:45, 7:2-4, 10, 10:22-23

[11] Ҳаворийлар 1:3-5, 2:1-13
[12] Ҳаворийлар 8:1-3
[13] Луқо 19:41-44, 21:5-6
[14] Ибронийлар 12:22, Ваҳий 21:2-3

ҚУМРОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ

ИБРОНИЙЧА МАТН иборасига қаранг.

ҚУРБОНГОҲ

Тошдан ёки лойдан қурилган махсус жой. Қадимда одамлар қурбонгоҳларда назрлар ва қурбонликлар куйдирганлар, тутатқи тутатганлар. Қурбонгоҳ муқаддас ҳисобланган.

Муқаддас Китобнинг кўп ўринларида “қурбонгоҳ” сўзи Муқаддас чодирнинг ҳовлисидаги, кейинчалик эса Маъбаднинг ҳовлисидаги бронза қурбонгоҳга нисбатан ишлатилган. Руҳонийлар Исроил халқи учун ҳар хил қурбонликлар ва назрлар куйдиришда бронза қурбонгоҳдан фойдаланганлар.

БРОНЗА ҚУРБОНГОҲ, ҚУРБОНЛИК КУЙДИРИЛАДИГАН ҚУРБОНГОҲ

Бронзадан ясалган бу қурбонгоҳ Муқаддас чодирнинг ҳовлисида, кейинчалик эса Маъбад ҳовлисида ўрнаштирилган эди.

ТУТАТҚИ ҚУРБОНГОҲИ, ОЛТИН ТУТАТҚИ ҚУРБОНГОҲИ

Акас ёғочидан ясалган, усти тоза олтин билан қопланган қурбонгоҳ. Бу қурбонгоҳ Муқаддас чодирнинг, кейинчалик эса Маъбаднинг Энг муқаддас хонаси олдида ўрнаштирилган эди. Руҳонийлар бу қурбонгоҳ устида Исроил халқи учун тутатқи тутатардилар.

ҚУРБОНЛИК

Худога сажда қилиш учун буқа, қўзи, эчки, каптар ёки мусича каби жониворлар қурбонлик қилинарди. Жонивор сўйилгандан кейин, унинг бир қисми Худога ёқимли ҳид бўлиши учун назр сифатида қурбонгоҳда куйдирилган. Қолган қисми эса руҳонийларга берилган ёки сажда қилувчилар томонидан ейилган. Исроил халқи Худога шукрона айтиш, Худодан марҳамат ва барака тилаш, гуноҳлари учун кечирим сўраш мақсадида қурбонликлар келтирган. Эски Аҳдда айтиб ўтилган бешта қурбонлик тури қуйидагича:

КУЙДИРИЛАДИГАН ҚУРБОНЛИК, КУЙДИРИЛАДИГАН НАЗР

Бу турдаги қурбонликнинг ҳамма аъзолари қурбонгоҳда батамом куйдирилган. Бундай қурбонликни келтиришдан асосий мақсад — қурбонликни куйдирганда чиқаётган ҳид билан Худони мамнун қилиш эди. Левилар 1:1-17, 6:8-13 га қаранг.

ТИНЧЛИК ҚУРБОНЛИГИ, ТИНЧЛИК НАЗРИ

Бу турдаги қурбонликнинг бир қисми қурбонгоҳда куйдирилган, қолгани эса руҳонийларга берилган ёки сажда қилувчилар томонидан ейилган. Худога шукрона тариқасида ёки Ундан ёрдам, марҳамат ва барака сўраб келтирилган бу қурбонлик тури бошқа қурбонликларга қараганда кўп қилинган. Кўпинча Эски Аҳднинг ибронийча матнида “тинчлик қурбонлиги” ибораси “қурбонлик” сўзи билан ифодаланган. Левилар 3:1-17, 7:11-21 га қаранг.

ШУКРОНА ҚУРБОНЛИГИ, ШУКРОНА НАЗРИ

Тинчлик қурбонлиги ва тинчлик назри шу номлар билан ҳам аталган. Левилар 7:11-15 га қаранг.

ГУНОҲ ҚУРБОНЛИГИ

Бу турдаги қурбонликни бирортаси билмай қилган гуноҳи учун Худодан кечирим сўраб келтирган. Булғанган одамни поклаш учун келтириладиган бу қурбонлик покланиш маросимининг бир қисми эди. Қурбонликнинг қони бир неча усул билан покланиш маросимида ишлатилган. Қурбонликнинг бир қисми қурбонгоҳда куйдирилган, қолгани эса ё руҳонийларга берилган ёки қароргоҳ ташқарисида ҳалол жойда куйдириб юборилган. Левилар 4:1-5:13, 6:24-30 га қаранг.

АЙБ ҚУРБОНЛИГИ

Гуноҳ қурбонлигининг махсус тури. Бирор одам бошқасини алдаганда, ўғрилик қилганда ёки бошқа бировга моддий зарар етказганда айб қурбонлигини келтирган. Бирортаси Худога бағишланган нарсани ўзлаштириб олганда ҳам айб қурбонлигини келтириши керак эди. Айбдор одам бу қурбонликни келтириш билан бирга, ўғирлаган ёки зарар етказган нарсанинг тўлиқ нархини, бунинг устига ўша нарса қийматининг 20 фоизини жарима сифатида тўлаган. Левилар 5:14-6:7, 7:1-10 га қаранг.

ҚУРБОНЛИК КУЙДИРИЛАДИГАН ҚУРБОНГОҲ

ҚУРБОНГОҲ сўзига қаранг.

ҚУРОЛБАРДОР

Қадимда лашкарбошининг қуролларини кўтариб юрувчи жангчи.

ҚУРЪА

Қуръа ташлашда ёғоч бўлаклари ёки тошлар ишлатилган бўлиб, шу орқали Худонинг хоҳиш–иродаси аниқланган. Баъзан одамлар қуръа ташлаб, Худодан бирор ишни қандай ёки қачон қилиш кераклигини сўрашган.

ҚУТЛУҒ КЕЧА

Исо Масиҳ Ўз ўлимидан олдин шогирдлари билан бирга Фисиҳ таомини тановул қилган[1]. Ўша кеча Исо шогирдларига, сизлар бирга таом тановул қилганингизда, Мени хотирланглар, деб буюрган. Исо Масиҳнинг издошлари Унинг бу амрига итоат этиб, тез–тез йиғилиб турардилар ва биргаликда таом тановул қилардилар. Улар таомни тановул қилганларида, Исо буюргандай нон синдириб ердилар ва шаробдан ичардилар[2]. Шу тарзда улар Исо Масиҳга ўз эҳтиромини кўрсатиб, Исо уларнинг гуноҳлари учун қурбон бўлганига ишонганларини тасдиқлар эдилар[3], Исо Ўз севгисини қандай намоён қилганини хотирлар эдилар. Исо уларни қандай севган бўлса, шогирдлар ҳам бир–бирларини шундай севишлари керак эди[4].

[1] Луқо 22:14-20
[2] Ҳаворийлар 2:42, 46, 20:7
[3] 1 Коринфликлар 10:16-17, 21, 11:17-34
[4] Юҳанно 15:9-17

ҚЎЗИ

Қадимда қўзи ва бошқа ҳалол ҳайвонлар Худога қурбонлик қилинган[1]. Тавротга кўра, Исроил халқи Муқаддас чодирда, кейинчалик эса Маъбадда қурбонликлар келтириши керак эди. Улар ҳар куни эрталаб ва кечқурун, янги ой чиққанда ва белгиланган байрамларда қўзиларни қурбонлик қилардилар[2]. Ҳар йили нишонланадиган Фисиҳ байрамида ҳамма ўз уйида оловда пиширилган қўзи гўштини истеъмол қиларди[3]. Шундай қилиб, улар Худо Исроил халқининг тўнғич ўғилларини Мисрдаги охирги фалокатдан Фисиҳ қурбонлиги орқали қутқарганини эслашарди[4]. Одамлар ҳар қандай нопокликдан тозаланиш учун ўтказиладиган покланиш маросимларида ҳам қўзиларни қурбонлик қилишарди[5].

Ишаё пайғамбар одамзоднинг гуноҳини ўз бўйнига оладиган Худонинг қули ҳақида башорат қилган. Худонинг бу қули бўғизланишга олиб кетилаётган қурбонлик қўзисига ўхшатилган[6]. Яҳё пайғамбар Исо Масиҳни бутун дунёни гуноҳлардан поклайдиган Худонинг Қўзиси деб атайди[7]. Исо Масиҳ Фисиҳ байрами айёмида хочга михланган. Бир неча йиллар ўтиб Павлус, Исо Масиҳ бизнинг Фисиҳ қурбонлигимиз бўлди, деб таълим берган[8]. Ваҳий китобида Исо Масиҳ бўғизланган Қўзи каби тасвирланган[9]. Ўша Қўзи Худонинг душманлари устидан ғолиб чиқади ва Худо билан бирга абадий ҳукмронлик қилади[10].

[1] Ибтидо 4:4, 15:9, 22:7

[2] Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун ҚУРБОНЛИК ва БАЙРАМЛАР сўзларига қаранг.

[3] Чиқиш 12:1-13
[4] Чиқиш 12:26-27
[5] Левилар 12:6-7, 14:10-14, 19-20
[6] Ишаё 53:6-7
[7] Юҳанно 1:29, 36
[8] 1 Коринфликлар 5:7
[9] Ваҳий 5:6-14, 7:9-17
[10] Ваҳий 17:14, 21:22-27, 22:1-5

ҚЎЛ ТЕГИРМОН

Иккита ясси тош. Бу тошлар ёрдамида дон янчилиб, ун қилинар эди. Устки тош одатда думалоқ бўлиб, ўртасида тешиги бор эди. Шу тешикдан дон солинарди. Устки тошнинг дастаси бўлган. Шу дастадан ушлаб, устки тошни остки тош устида юрғизганлар.

ҲАВОРИЙ

Маълум бир хабарни етказиш учун юборилган элчи. Янги Аҳдда бу сўз асосан Исо Масиҳнинг ўн икки шогирдига нисбатан ишлатилган. Раббимиз Исо ҳаворийларни одамларга Хушхабар етказиш учун танлаган эди[1]. Исо Масиҳ тирилгандан кейин Уни кўрган жамоат йўлбошчиларига нисбатан ҳам ҳаворий сўзи ишлатилган. Ҳаворий Павлус ҳам улар қаторида эди[2]. Исо Масиҳ Павлусга[3] зоҳир бўлиб, унга Хушхабарни ёйиш вазифасини топширган[4]. Ҳаворийлар барча масиҳийлар орасида, айниқса ўзлари асос солган жамоатларда катта обрў–эътиборга эга бўлиб, қарорлар чиқариш ҳуқуқига эга эдилар[5]. “Ҳаворий” сўзи Хушхабарни эълон қилиш учун юборилган одамларга нисбатан ҳам ишлатилган.

[1] Луқо 6:12-16
[2] 1 Коринфликлар 15:5-9
[3] Павлуснинг асл исми Шоул эди.

[4] Ҳаворийлар 9:1-19, Галатияликлар 1:1-2, 11-12

[5] Ҳаворийлар 14:23, 15:1-2, 22-29, 1 Коринфликлар 9:1-2, 12:28, Эфесликлар 4:11-12

ҲОВУЗ

БРОНЗАДАН ЯСАЛГАН ҲОВУЗ иборасига қаранг.

ҲОСИЛ БАЙРАМИ

БАЙРАМЛАР сўзига қаранг.

Изоҳлар

ИЗОҲЛАРНИНГ ТУЗИЛИШИ ВА УЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШ ТАРТИБИ

Изоҳлар китобхонга Муқаддас Китоб матнини яхшироқ тушунишга ёрдам бериш мақсадида тузилган. Изоҳларда қадимги Яқин Шарқ ва унга қўшни давлатларнинг тарихига, маданиятига, географик жойлашувига, саналарга ва вақт тизимига оид маълумотлар киритилган, Муқаддас Китобнинг муайян матни мазмунига мос келадиган айрим оятлар манзили берилган. Шунингдек, қадимги ўлчов бирликларининг замонавий эквивалентлари ҳам изоҳланган. Муқаддас Китобда кўп учрайдиган муҳим сўзлар ёки номлар ҳақидаги маълумот эса китобнинг луғат қисмида ўз аксини топган. Айрим ҳолларда бундай сўзлар ёки номлар учун изоҳ қисқа берилган бўлиб, тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатга қаранг, деб ёзилган.

Муқаддас Китобнинг асл матни қадимги иброний ва юнон тилларида ёзилгани учун, баъзан матндаги оятларнинг маъносини тушуниш мураккаблик туғдиради. Маъноси ноаниқ бўлган ана шундай оят учраганда ва олимлар ўша оятни қандай таржима қилиш кераклиги ҳақида бир тўхтамга кела олмаган ҳолларда ҳам оятга изоҳ берилган. Таржимонлар гуруҳи бундай оятларни диққат билан ўрганиб чиқиб, мазмуни контекстга мос келадиган таржимадан фойдаланганлар. Айрим ҳолларда матндаги маълум бир сўзнинг ёки иборанинг қўшимча маънолари ёки бошқа варианти изоҳда кўрсатиб ўтилган. Ўзбек тилидаги мазкур таржима учун асос бўлган Эски ва Янги Аҳднинг асл матнлари ҳақида қўшимча маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ИБРОНИЙЧА МАТН ва ЮНОНЧА МАТН ибораларига қаранг. Ўша ўринларда Эски ва Янги Аҳд матнининг тарихи ҳақида муҳим маълумотлар берилган бўлиб, олимлар асл матн маъносини тушунишлари учун алоҳида аҳамиятга эга бўлган қайси қадимий қўлёзмалардан фойдаланганлари ҳақида ёзилган.

Изоҳ берилган сўзлар ёки иборалар матнда юлдузча (*) билан белгиланган. Ҳар бир китоб таркибидаги изоҳланаётган сўз ва иборалар мазкур қисмда ўша китоб номи остида келтирилган. Изоҳларнинг аксарияти қуйидаги намуна асосида берилган:

7:20 ўн беш тирсак — тахминан 7 метрга тўғри келади.

7:20 — бу рақамлар изоҳланаётган сўз ёки иборанинг манзилини, яъни биринчи рақам бобини, иккинчи рақам оятини билдиради. Масалан, 7–боб, 20–оят.

ўн беш тирсак — тиредан олдинги курсив шаклида берилган бу сингари сўз ёки иборалар Муқаддас Китоб матнидан олинган бўлиб, изоҳланадиган қисмни ташкил қилади.

тахминан 7 метрга тўғри келади — изоҳда тиредан кейин келган бу сингари жумлалар изоҳ матнини ташкил қилади.

Муқаддас Китоб таркибидаги ҳар бир китобнинг кириш қисмидаги изоҳларга боб ва оят рақами қўйилмаган. Бундай изоҳлар ўша китобга берилган изоҳлар рўйхатининг бошида келади.

Забур китобининг айрим сарлавҳалари санолар бошида келгани учун, бош сарлавҳаларга берилган изоҳларда фақат санонинг тартиб рақами кўрсатилган. Бундай сарлавҳаларнинг оят рақами йўқ (мисол учун, 31–санога берилган изоҳга қаранг).

Муқаддас Китоб таркибига кирган қуйидаги бешта қисқа китоб: Ободиё, Филимўн, 2 Юҳанно, 3 Юҳанно ва Яҳудо китоблари бобларга бўлинмагани боис, бу китобларга берилган изоҳларда фақат оят рақами кўрсатилган.

Янги Аҳд муаллифи Эски Аҳддан иқтибос келтирганда, юлдузча (*) иқтибосдан кейин қўйилган. Бундай ҳолларда иқтибос изоҳ бошида берилмаган, балки иқтибос Эски Аҳднинг қайси оятларидан олингани кўрсатиб ўтилган. Мисол учун, Матто китобига берилган қуйидаги намунага эътибор беринг:

2:6 Михо 5:2 га қаранг.

Янги Аҳдда Эски Аҳддан келтирилган иқтибослар иброний тилидаги Эски Аҳднинг асл матнидан таржима қилинмаган, балки Янги Аҳд муаллифининг юнон тилида ёзилган сўзларидан олинган. Янги Аҳд муаллифлари Эски Аҳддан иқтибослар келтирганларида, баъзан уларни сўзма–сўз эмас, балки фақат керакли қисмларини олиб, матн маъносига мос равишда ишлатганлар. Шу боис Янги Аҳддаги баъзи иқтибослар Эски Аҳд матнидагидан бироз фарқ қилади.

Қуйида изоҳлардаги рақамларга ҳамда кўп такрорланадиган сўзлар ва ибораларга тушунтиришлар берилган. Изоҳларни тўғри тушунишингиз учун қуйидаги намуналарни диққат билан ўқиб чиқинг:

6:1 — маълум бир китобнинг 6–бобини ва 1–оятини билдиради. Агар рақамлар бошида китоб номи берилмаган бўлса, изоҳ билан таъминланаётган китоб назарда тутилган. Агар рақамлар бошида маълум бир китоб номи берилган бўлса, шу китобнинг боби ва ояти назарда тутилган. Мисол учун, Ҳикматлар 1:7 деганда “Сулаймоннинг ҳикматлари” китобининг 1–боби, 7–ояти назарда тутилади.

6:1 га қаранг — изоҳ билан таъминланаётган китобнинг 6–боби 1–оятига қаранг деган маъно англашилади.

6:1, 5, 9, 18:4-7 га ва Чиқиш 2:9 га қаранг — изоҳ билан таъминланаётган китобнинг 6–боби 1, 5 ва 9–оятларига, 18–бобнинг 4–оятидан 7–оятигача ва Чиқиш китобининг 2–боби 9–оятига қаранг, деган маъно англашилади. Эслатма: боб рақамидан кейин доимо икки нуқта (:) қўйилади ёки “–боб” тарзида ёзилади. Шунинг учун юқоридаги 6:1, 5, 9 мисолида 1, 5 ва 9 сонлари оят рақамини билдиради.

24:7 изоҳига қаранг — изоҳ билан таъминланаётган китобнинг 24–боби 7–оятига берилган изоҳга қаранг, деган маъно англашилади.

12:8 га ва ўша оятнинг изоҳига қаранг — изоҳ билан таъминланаётган китобнинг 12–боби 8–оятига ва ўша оятга берилган изоҳга қаранг, деган маъно англашилади.

16:7-14 оятларга ва 16:14 изоҳига қаранг — изоҳ билан таъминланаётган китобнинг 16–боби 7–оятидан 14–оятигача ва шу китобнинг 16–боби 14–оятига берилган изоҳга қаранг, деган маъно англашилади.

тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ИСРОИЛ сўзига қаранг — бу каби изоҳларда Муқаддас Китобга илова қилинган луғат назарда тутилган.

ибронийча матн — Эски Аҳднинг асл матни бўлиб, ўзбек тилига қилинган мазкур таржима ушбу ибронийча матнга асосланган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ИБРОНИЙЧА МАТН иборасига қаранг.

орамийча матн — Эски Аҳднинг айрим қисмлари орамий тилида ёзилгани боис, орамийча матн ўша қисмларнинг асл матни ҳисобланади. Ўзбек тилига қилинган мазкур қисмлар таржимаси ушбу орамийча матнга асосланган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ОРАМИЙЧА сўзига ва ОРАМИЙЧА МАТН иборасига қаранг.

иброний қўлёзмалари, қумрон қўлёзмалари, қадимий юнонча таржима, қадимий сурёнийча таржима, қадимий лотинча таржима — Эски Аҳднинг қадимда кўчирилган нусхалари ва таржималари. Ибронийча асл матннинг маъноси ноаниқ бўлган ўринларда олимлар матн маъносини тўлиқ тушунишлари учун ушбу қўлёзмалар ва таржималардан фойдаланадилар. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ИБРОНИЙЧА МАТН ибораси остида берилган ИБРОНИЙ ҚЎЛЁЗМАЛАРИ, ҚУМРОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ ва ҚАДИМИЙ ТАРЖИМАЛАР ибораларига қаранг.

юнонча матн — Янги Аҳднинг асл матни бўлиб, ўзбек тилига қилинган мазкур таржима ушбу юнонча матнга асосланган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ЮНОНЧА МАТН иборасига қаранг.

юнонча қўлёзмалар — Янги Аҳднинг қадимда кўчирилган нусхалари. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ЮНОНЧА МАТН остида берилган ЮНОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ иборасига қаранг.

…минг–минг авлодларига… — ёки мингинчи авлодига ёхуд мингларига — бундай ҳолларда “ёки” ва “ёхуд” сўзлари асл матн маъносини икки ёки ундан ҳам кўпроқ маъноларда тушуниш мумкинлигини билдиради. Китобхон мазкур таржимани бошқа таржималар билан солиштирганда, баъзи бир оятларнинг маъноси бошқача эканлигини пайқаши мумкин. Таржимадаги фарқлар, одатда, қуйидаги сабабларга кўра пайдо бўлган:

1) Асл матндаги сўз ёки ибора бир неча маънога эга, бу ҳолда таржимада сўзнинг ёки иборанинг маъноси матн контекстига кўра танланади.

2) Асл матнда баъзи архаик сўзлар ёки иборалар кам учрагани боис, олимлар уларнинг маъносини аниқ била олмайдилар.

3) Асл матнда айрим оятларнинг маъноси ноаниқ, эҳтимол, котиблар матнни кўчирганларида хатога йўл қўйганлари бунга сабаб бўлиши мумкин. Бундай ҳолда олимлар матнни бошқа қўлёзмалар билан солиштириб, унинг маъносини аниқлашга ҳаракат қиладилар. Шунга қарамай, айрим ҳолларда эришилган натижа яна баҳсли бўлиб қолаверади. Баъзан бундай маълумот изоҳларда берилган бўлиб, китобхон муаммони тушунишига ёрдам беради. Кўп ҳолларда эса бунинг имкони йўқ, чунки муаммо ниҳоятда узун ва батафсил изоҳни талаб қилади. Китобхонларимиз Муқаддас Китобни чуқур ўрганмоқчи бўлсалар, бундай саволларга қониқарли жавоб топишлари учун Муқаддас Китоб бўйича тузилган шарҳларга, яъни комментарийларга мурожаат қилишлари мумкин.

“…Байт–Хагон шаҳрига қараб қочди… — ёки боғдаги уйнинг йўлидан қочди.” — бу ҳолда “ёки” айирувчи боғловчисининг вазифаси шундан иборатки, асл матндаги бирор сўз ёки ибора атоқли отни ёки сифатдош оборотини билдиради. Матнга юқоридагидай изоҳ берилган бўлса, демак, олимлар бу масалада битта ечимга келмаганлар, яъни асл матнда атоқли от ишлатилганми ёки сифатдош обороти назарда тутилганми — аниқ эмас.

…бўлиши мумкин, …бўлса керак, баҳсли, чамаси, эҳтимол — изоҳларда бу каби сўзлар бор бўлса, демак, олимлар асл матндаги бирор масалада бир тўхтамга кела олмаганлар. Умид қиламизки, бундай ўринларда китобхонлар Муқаддас Китобни диққат билан ўқийдилар ва бошқаларнинг бу борадаги қарашларига ҳурмат билан ёндашадилар.

ибронийча матнда бу исмнинг бошқа варианти Ёрам — бу каби изоҳлар асл матндаги исм бошқача ёзилганини билдиради. Қадимда одамларнинг исмларини ва жойлар номларини турлича талаффуз қилишгани боис, улар бир хил ёзилмаган. Баъзан исмларни ва номларни қисқартириб айтишган. Тушунмовчиликнинг олдини олиш учун, мазкур таржимада ҳар бир одамнинг исми ёки жойнинг номи матннинг бошқа ўринларидаги исм ёки ном билан бир хил қилиб берилган.

ибронийча матнда Исроил, Ёқубнинг яна бир исми — бу каби изоҳлар бирон одамнинг ёки жойнинг асл матнда бошқа номи ҳам борлигини билдиради. Баъзан одамларнинг ва жойларнинг иккита номи бўлган. Тушунмовчиликларнинг олдини олиш учун, одатда, мазкур таржимада ўша номларнинг биттаси ишлатилган.

бу ўринда Павлус Ибтидо 3:17-19 ни назарда тутган — бу каби изоҳлар Янги Аҳд матни учун берилган бўлиб, муаллиф Эски Аҳднинг қайси оятлари ёки парчасига ишора қилаётганини кўрсатади. Бундай ўринларда муаллиф иқтибос келтирмаган, у фақат Эски Аҳд оятларидаги айрим калит сўзлар ва иборалардан фойдаланган ёки фикрини таъкидлаш учун Эски Аҳддаги оятларнинг умумий мазмунини айтиб ўтган, холос.

Муаллиф бу ўринда Ишаё 40:3 нинг қадимий юнонча таржимасидан фойдаланган — бу каби изоҳлар Янги Аҳд матни учун берилган бўлиб, муаллиф ёки сўзловчи иқтибосни Эски Аҳднинг қадимги юнон тилига қилинган таржимасидан келтирганини билдиради. Бундай изоҳлар Эски Аҳднинг юнон тилидаги таржимаси иброний тилидаги асл матндан бироз фарқ қилишини кўрсатади. Илк жамоатдаги масиҳийлар, асосан, юнон тилига таржима қилинган Эски Аҳд матнидан фойдаланганлар, чунки ўша даврда кўпчилик иброний тилини билмаган ва асл матнни ўқий олмаган. Тўлиқроқ маълумотга эга бўлиш учун луғатдаги ЮНОН ТИЛИ ВА МАДАНИЯТИ иборасига ва ИБРОНИЙЧА МАТН ибораси остида берилган ҚАДИМИЙ ТАРЖИМАЛАР иборасига қаранг.

Расмлар

Расмлар

1. Муқаддас чодир (Расм)

2. Шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбад

3. Ҳизқиёл ваҳийда кўрган Маъбаднинг лойиҳаси

4. Шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбад лойиҳаси (Исо Масиҳ даврида)

5. Шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбад (Исо Масиҳ даврида)

Муқаддас чодир (Расм)

Шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбад

Ҳизқиёл ваҳийда кўрган Маъбаднинг лойиҳаси

Шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбад лойиҳаси (Исо Масиҳ даврида)

Шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбад (Исо Масиҳ даврида)

Жадваллар

Жадваллар

1. Эски Аҳд хронологияси жадвали

2. Янги Аҳд хронологияси жадвали

3. Эски Аҳддаги ўхшаш парчалар жадвали

4. Янги Аҳддаги ўхшаш парчалар жадвали

Эски Аҳд хронологияси жадвали

Янги Аҳд хронологияси жадвали

Эски Аҳддаги ўхшаш парчалар жадвали

Айрим ҳолларда Муқаддас Китобдаги баъзи оятларнинг мазмуни айнан бир китобнинг ўзида ёки бошқа китобда такрорланади. Бундай такрорлар, асосан, 2-4 Шоҳлар китобларида, 1-2 Солномалар китобларида ва тўртта Хушхабарда учрайди. Китобхонларимизга ўхшаш парчаларни топишга ёрдам бериш мақсадида, Эски Аҳд ва Янги Аҳд китоблари учун қуйидаги жадваллар ишлаб чиқилди. Бу жадвалларда ўхшаш парчаларнинг асосий мавзуси ифодаланган ва ўша парчаларнинг Муқаддас Китобдаги манзили келтирилган. Жадвалларни тузишдан яна бир мақсад китобхонга 2-4 Шоҳлар, 1-2 Солномалар китоблари ва тўртта Хушхабарларни яхшироқ қиёслаш имконини беришдир. Шунинг учун баъзи воқеалар мана шу китобларнинг фақатгина биттасида ёритилган бўлса–да, ўша воқеанинг манзили жадвалга киритилган.

Чиқиш, Левилар, Саҳрода, Қонунлар, Ёшуа, Ҳакамлар

Парчанинг асосий мавзуси | Ўхшаш парчалар манзиллари
Фисиҳ зиёфати ва Хамиртурушсиз нон байрами | Чиқиш 12:14-20, Левилар 23:5-8, Саҳрода 28:16-25, Қонунлар 16:1-8
Ўнта амр | Чиқиш 20:1-17, Қонунлар 5:6-21
Қутлуғ йил (еттинчи йил) | Левилар 25:8-38, Қонунлар 15:1-11
Муқаддас чодир учун назрлар | Чиқиш 25:1-7, 35:4-19, 39:32-41
Аҳд сандиғи | Чиқиш 25:10-20, 37:1-9
Олтин хонтахта | Чиқиш 25:23-29, 37:10-16
Чироқпоя | Чиқиш 25:31-39, 37:17-24
Муқаддас чодир | Чиқиш 26:1-37, 36:8-38
Бронза қурбонгоҳ | Чиқиш 27:1-8, 38:1-7
Чироқпоя учун мой | Чиқиш 27:20-21, Левилар 24:1-3
Эфод | Чиқиш 28:6-14, 39:2-7
Кўкракпеч | Чиқиш 28:15-28, 39:8-21
Бошқа руҳонийлик либослари | Чиқиш 28:31-43, 39:22-31
Руҳонийларнинг бағишланиши | Чиқиш 29:1-37, Левилар 8:1-36
Тутатқи қурбонгоҳи | Чиқиш 30:1-5, 37:25-28
Базалил ва Охолиёв | Чиқиш 31:2-6, 35:30-35
Ҳалол ва ҳаром ҳайвонлар | Левилар 11:1-23, Қонунлар 14:3-20
Ҳосил байрами | Левилар 23:15-22, Саҳрода 28:26-31, Қонунлар 16:9-12
Карнай байрами | Левилар 23:23-25, Саҳрода 29:1-6
Покланиш куни | Левилар 16:1-34, 23:26-32, Саҳрода 29:7-11
Чайла байрами | Левилар 23:33-43, Саҳрода 29:12-39, Қонунлар 16:13-17
Паноҳ шаҳарлар | Саҳрода 35:6-34, Қонунлар 4:41-43, 19:1-14, Ёшуа 20:1-9
Ўтниёл Давир шаҳрини қўлга киритади | Ёшуа 15:15-19, Ҳакамлар 1:11-15
Ёшуа вафот этади | Ёшуа 24:29-31, Ҳакамлар 2:7-9

1 Солномалар ва Эски Аҳддаги бошқа китоблар

Парчанинг асосий мавзуси | 1 Солномалар | Ўхшаш парчалар манзиллари
Одам Атонинг насли | 1:1-4 | Ибтидо 5:1-32
Ёфаснинг насли | 1:5-7 | Ибтидо 10:2-4
Хомнинг насли | 1:8-10 | Ибтидо 10:6-8
Сомнинг насли | 1:17-27 | Ибтидо 10:22-29
Хатуро Иброҳимга туғиб берган ўғиллар | 1:32-33 | Ибтидо 25:1-4
Исҳоқнинг насли | 1:34 | Ибтидо 21:3, 25:25-26
Эсовнинг насли | 1:35-37 | Ибтидо 36:4-5, 10-13
Сеирнинг насли | 1:39-42 | Ибтидо 36:20-28
Эдом шоҳлари ва йўлбошчилари | 1:43-54 | Ибтидо 36:31-43
Ёқубнинг ўғиллари | 2:1-2 | Чиқиш 1:1-5
Яҳудонинг насли | 2:3 | Ибтидо 38:2-7, 46:12
Рамнинг насли | 2:10-17 | Рут 4:19-22
Хазроннинг насли | 2:18-24 |
Ярахмалнинг насли | 2:25-41 |
Холибнинг насли | 2:42-55 |
Довуднинг фарзандлари | 3:1-4, 14:4-7 | 2 Шоҳлар 3:2-5, 5:14-15
Сулаймоннинг насли | 3:10-24 |
Яҳудонинг насли | 4:1-23 |
Шимўннинг насли | 4:24-43 | Саҳрода 26:12-14, Ёшуа 19:1-8
Рубеннинг насли | 5:1-10 | Ибтидо 46:9, Чиқиш 6:14, Саҳрода 26:5-7
Гаднинг насли | 5:11-22 |
Манаше қабиласининг ярми | 5:23-26 |
Левининг насли | 6:1-30 |
Маъбад созандалари | 6:31-48 |
Ҳоруннинг насли | 6:49-53 |
Левилар яшаган шаҳарлар | 6:54-81 | Ёшуа 21:4-39
Иссахорнинг насли | 7:1-5 | Ибтидо 46:13, Саҳрода 26:23-25
Беняминнинг насли | 7:6-12, 8:1-32 | Ибтидо 46:21
Нафталининг насли | 7:13 |
Манашенинг насли | 7:14-19 |
Эфрайимнинг насли | 7:20-29 |
Ошернинг насли | 7:30-40 |
Шоулнинг насли | 8:33-40, 9:35-44 |
Сургундан Қуддусга қайтиб келган халқ | 9:1-34 |
Шоулнинг ўлими | 10:1-14 | 1 Шоҳлар 31:1-13
Довуд Исроил шоҳи бўлади | 11:1-3 | 2 Шоҳлар 5:1-3
Довуд Қуддусни босиб олади | 11:4-9 | 2 Шоҳлар 5:6-10
Довуднинг баҳодир жангчилари | 11:10-47 | 2 Шоҳлар 23:8-39
Довуднинг Зихлахдаги издошлари | 12:1-22 |
Довуднинг Хеврондаги издошлари | 12:23-40 |
Уззох Аҳд сандиғига қўл теккизади | 13:1-14 | 2 Шоҳлар 6:1-11
Довуднинг шуҳрати | 14:1-17, 3:5-8 | 2 Шоҳлар 5:11-25
Аҳд сандиғи Қуддусга келтирилади | 15:1-29 | 2 Шоҳлар 6:12-16
Довуд Худога сажда қилиб, шукрона қўшиғини айтади | 16:1-36 | 2 Шоҳлар 6:17-19, Забур 95:1-13, 104:1-15
Довуд Қуддус ва Гивонда сажда қилишни йўлга қўяди | 16:37-43 |
Худо Довудга ваъда беради | 17:1-15 | 2 Шоҳлар 7:1-17
Довуд Худога ҳамду сано айтади | 17:16-27 | 2 Шоҳлар 7:18-29
Довуднинг жангдаги ғалабалари | 18:1-13 | 2 Шоҳлар 8:1-14
Довуднинг аъёнлари | 18:14-17 | 2 Шоҳлар 8:15-18
Довуд Оммон ва Орам халқларини мағлуб қилади | 19:1-20:3 | 2 Шоҳлар 10:1-11:1, 12:29-31
Филист паҳлавонларига қарши жанг | 20:4-8 | 2 Шоҳлар 21:18-22
Довуднинг зафар қўшиғи | | 2 Шоҳлар 22:1-51, Забур 17:1-51
Довуд халқни рўйхатга олади | 21:1-22:1 | 2 Шоҳлар 24:1-25
Довуд Маъбадни қуришга тайёргарлик кўради | 22:2-19 |
Сулаймон шоҳ қилиб тайинланади | 23:1 |
Левилар ва уларнинг вазифалари | 23:2-32 |
Руҳонийлар ва уларнинг вазифалари | 24:1-19 |
Леви уруғбошиларининг рўйхати | 24:20-31 |
Маъбад созандалари ва уларнинг вазифалари | 25:1-31 |
Маъбад дарвозабонлари ва уларнинг вазифалари | 26:1-19 |
Бошқа левилар ва уларнинг вазифалари | 26:20-32 |
Лашкарбошилар | 27:1-24 |
Аъёнлар | 27:25-34 |
Довуд Маъбадни қуриш учун кўрсатма беради | 28:1-21 |
Маъбад қурилиши учун ҳадялар | 29:1-9 |
Довуд Худони мадҳ қилади | 29:10-20 |
Сулаймон тахтга ўтиради | 29:21-25 |
Довуднинг ўлими | 29:26-30 | 3 Шоҳлар 2:10-11

2 Солномалар ва Эски Аҳддаги бошқа китоблар

Парчанинг асосий мавзуси | 2 Солномалар | Ўхшаш парчалар манзиллари
Сулаймоннинг шоҳлиги ўрнатилади | 1:1-4 | 3 Шоҳлар 2:46
Сулаймон донолик сўраб ибодат қилади | 1:5-13 | 3 Шоҳлар 3:4-15
Сулаймоннинг бойлиги | 1:14-17, 9:25-28 | 3 Шоҳлар 10:26-29
Сулаймоннинг донишмандлигидан бир лавҳа | | 3 Шоҳлар 3:16-28
Сулаймоннинг аъёнлари | | 3 Шоҳлар 4:1-19
Сулаймон ҳукмронлигининг равнақ топиши | | 3 Шоҳлар 4:20-34
Маъбад қурилиши учун тайёргарлик | 2:1-18 | 3 Шоҳлар 5:1-18
Маъбад қурилиши | 3:1-14 | 3 Шоҳлар 6:1-38
Сулаймоннинг саройи | | 3 Шоҳлар 7:1-12
Маъбад ичидаги нарсалар | 3:15-5:1 | 3 Шоҳлар 7:13-51
Аҳд сандиғи Маъбадга келтирилади | 5:2-6:11 | 3 Шоҳлар 8:1-21
Сулаймоннинг ибодати | 6:12-42 | 3 Шоҳлар 8:22-53, Забур 131:8-10
Маъбад Эгамизга бағишланади | 7:1-10 | 3 Шоҳлар 8:54-66
Худо Сулаймонга зоҳир бўлади | 7:11-22 | 3 Шоҳлар 9:1-9
Сулаймоннинг эришган ютуқлари | 8:1-18 | 3 Шоҳлар 9:10-28
Шава маликаси Қуддусга ташриф буюради | 9:1-12 | 3 Шоҳлар 10:1-13
Сулаймоннинг бойлиги | 9:13-28, 1:14-17 | 3 Шоҳлар 10:14-29
Сулаймоннинг хотинлари | | 3 Шоҳлар 11:1-13
Сулаймоннинг душманлари | | 3 Шоҳлар 11:14-25
Ерибом Сулаймонга қарши исён кўтаради | | 3 Шоҳлар 11:26-40
Сулаймоннинг ўлими | 9:29-31 | 3 Шоҳлар 11:41-43
Шимолдаги қабилалар қўзғолони | 10:1-19 | 3 Шоҳлар 12:1-20
Шамаёнинг башорати | 11:1-4 | 3 Шоҳлар 12:21-24
Исроил шоҳи Ерибом | | 3 Шоҳлар 12:25-14:20
Яҳудо шоҳи Рахабомнинг қалъалари | 11:5-17 |
Рахабомнинг хонадони | 11:18-23 |
Миср Яҳудо юртига ҳужум қилади | 12:1-14 | 3 Шоҳлар 14:21-28
Рахабомнинг ўлими | 12:15-16 | 3 Шоҳлар 14:29-31
Яҳудо шоҳи Абиё | 13:1-22 | 3 Шоҳлар 15:1-7
Яҳудо шоҳи Осо | 14:1-15 | 3 Шоҳлар 15:8-12
Осонинг ислоҳотлари | 15:1-19 | 3 Шоҳлар 15:13-16
Осо ҳукмронлигининг охирги даври | 16:1-10 | 3 Шоҳлар 15:17-22
Осонинг ўлими | 16:11-14 | 3 Шоҳлар 15:23-24
Исроил шоҳи Надов | | 3 Шоҳлар 15:25-32
Исроил шоҳи Башо | | 3 Шоҳлар 15:33-16:7
Исроил шоҳи Элох | | 3 Шоҳлар 16:8-14
Исроил шоҳи Зимри | | 3 Шоҳлар 16:15-20
Исроил шоҳи Омри | | 3 Шоҳлар 16:21-28
Исроил шоҳи Ахаб | | 3 Шоҳлар 16:29-34
Илёс пайғамбар | | 3 Шоҳлар 17:1-19:21
Ахаб ва Орам шоҳи Банҳадад орасидаги уруш | | 3 Шоҳлар 20:1-43
Ахаб Навўтни ўлдиради | | 3 Шоҳлар 21:1-29
Яҳудо шоҳи Ёҳушафат | 17:1-19 |
Михиё пайғамбар шоҳ Ахабни огоҳлантиради | 18:1-27 | 3 Шоҳлар 22:1-28
Ахабнинг ўлими | 18:28-34 | 3 Шоҳлар 22:29-40
Валий Ёҳу Ёҳушафатга танбеҳ беради | 19:1-3 |
Ёҳушафатнинг ислоҳотлари | 19:4-11 |
Ёҳушафат атрофидаги халқлар билан уруш қилади | 20:1-30 |
Ёҳушафат ҳукмронлигининг сўнгги даври | 20:31-21:3 | 3 Шоҳлар 22:41-50
Исроил шоҳи Охозиё | | 3 Шоҳлар 22:51-53
Илёс пайғамбар ва Охозиё | | 4 Шоҳлар 1:1-18
Илёс осмонга олинади | | 4 Шоҳлар 2:1-25
Мўаб ва Исроил ўртасидаги уруш | | 4 Шоҳлар 3:1-27
Элишай пайғамбар | | 4 Шоҳлар 4:1-8:15
Яҳудо шоҳи Ёҳурам | 21:4-20 | 4 Шоҳлар 8:16-24
Яҳудо шоҳи Охозиё | 22:1-6 | 4 Шоҳлар 8:25-29
Ёҳу Исроил устидан шоҳ қилиб тайинланади | | 4 Шоҳлар 9:1-13
Ёҳу Исроил шоҳи Ёрамни ва Яҳудо шоҳи Охозиёни ўлдиради | 22:7-9 | 4 Шоҳлар 9:14-29
Ёҳу Изабелни ўлдиради | | 4 Шоҳлар 9:30-37
Ёҳу Ахаб хонадонини ўлдиради | | 4 Шоҳлар 10:1-17
Ёҳу Баалга сиғинганларни ўлдиради | | 4 Шоҳлар 10:18-28
Ёҳунинг ҳукмронлиги | | 4 Шоҳлар 10:29-36
Яҳудо маликаси Оталиё | 22:10-12 | 4 Шоҳлар 11:1-3
Малика Оталиё ўлдирилади | 23:1-21 | 4 Шоҳлар 11:4-20
Яҳудо шоҳи Йўш | 24:1-16 | 4 Шоҳлар 11:21-12:16
Йўш ҳукмронлигининг охирги даври | 24:17-27 | 4 Шоҳлар 12:17-21
Исроил шоҳи Ёҳухоз | | 4 Шоҳлар 13:1-9
Исроил шоҳи Ёҳўш | | 4 Шоҳлар 13:10-11
Ёҳўш ва Элишай пайғамбар | | 4 Шоҳлар 13:14-25
Ёҳўшнинг ўлими | | 4 Шоҳлар 13:12-13, 14:15-16
Яҳудо шоҳи Эмозиё | 25:1-24 | 4 Шоҳлар 14:1-14
Эмозиёнинг ўлими | 25:25-28 | 4 Шоҳлар 14:17-20
Уззиё Яҳудо шоҳи қилиб тайинланади | 26:1-2 | 4 Шоҳлар 14:21-22
Исроил шоҳи Ёрубом | | 4 Шоҳлар 14:23-29
Уззиёнинг ҳукмронлиги | 26:3-15 | 4 Шоҳлар 15:1-4
Худо Уззиёни тери касаллигига йўлиқтиради | 26:16-21 | 4 Шоҳлар 15:5
Уззиёнинг ўлими | 26:22-23 | 4 Шоҳлар 15:6-7, Ишаё 1:1, 6:1
Исроил шоҳи Закариё | | 4 Шоҳлар 15:8-12
Исроил шоҳи Шаллум | | 4 Шоҳлар 15:13-16
Исроил шоҳи Манахим | | 4 Шоҳлар 15:17-22
Исроил шоҳи Пакахиё | | 4 Шоҳлар 15:23-26
Исроил шоҳи Пеках | | 4 Шоҳлар 15:27-31
Яҳудо шоҳи Йўтом | 27:1-9 | 4 Шоҳлар 15:32-38
Яҳудо шоҳи Охоз | 28:1-27 | 4 Шоҳлар 16:1-20, Ишаё 14:28
Яҳудо шоҳи Ҳизқиё | 29:1-31:21 | 4 Шоҳлар 18:1-8
Исроилнинг охирги шоҳи Хўшея | | 4 Шоҳлар 17:1-2
Самариянинг мағлубияти | | 4 Шоҳлар 17:3-41, 18:9-12
Оссурия қўшини Қуддусга таҳдид солади | 32:1-19 | 4 Шоҳлар 18:13-35, Ишаё 20:1, 21:16, 36:1-20
Ҳизқиё Ишаё пайғамбардан маслаҳат сўрайди | | 4 Шоҳлар 19:1-13, Ишаё 37:1-13
Ҳизқиёнинг ибодати | 32:20 | 4 Шоҳлар 19:14-19, Ишаё 37:14-20
Оссуриянинг мағлубияти | 32:21-23 | 4 Шоҳлар 19:20-37, Ишаё 37:21-38
Ҳизқиёнинг хасталиги | 32:24-30 | 4 Шоҳлар 20:1-11, Ишаё 38:1-20
Бобилдан келган элчилар | 32:31-33 | 4 Шоҳлар 20:12-21, Ишаё 39:1-8
Яҳудо шоҳи Манаше | 33:1-20 | 4 Шоҳлар 21:1-18
Яҳудо шоҳи Омон | 33:21-25 | 4 Шоҳлар 21:19-26
Яҳудо шоҳи Йўшиё | 34:1-7 | 4 Шоҳлар 22:1-2
Қонун китоби топилади | 34:8-28 | 4 Шоҳлар 22:3-20
Шоҳ Йўшиёнинг ислоҳотлари | 34:29-35:19 | 4 Шоҳлар 23:1-27
Йўшиё ҳукмронлигининг сўнгги даври | 35:20-36:1 | 4 Шоҳлар 23:28-30
Яҳудо шоҳи Ёҳухоз | 36:2-4 | 4 Шоҳлар 23:31-34
Яҳудо шоҳи Ёҳайиқим | 36:5-8 | 4 Шоҳлар 23:35-24:7
Яҳудо шоҳи Ёҳайихин | 36:9-10 | 4 Шоҳлар 24:8-17, Еремиё 52:28
Яҳудо шоҳи Зидқиё | 36:11-21 | 4 Шоҳлар 24:18-25:30, Еремиё 39:1-10, 52:1-34
Шоҳ Куруш Яҳудо халқига озодлик беради | 36:22-23 | Эзра 1:1-3

Эски Аҳддаги бошқа китоблар

Парчанинг асосий мавзуси | Ўхшаш парчалар манзиллари
Сургундан қайтиб келганларнинг рўйхати | Эзра 2:1-70, Нахимиё 7:6-73
Икки санодаги ўхшаш парча | Забур 13:1-7, Забур 52:2-7
Икки санодаги ўхшаш парча | Забур 30:2-5, Забур 70:1-3
Икки санодаги ўхшаш парча | Забур 39:14-18, Забур 69:2-6
Икки санодаги ўхшаш парча | Забур 56:8-12, Забур 107:2-6
Икки санодаги ўхшаш парча | Забур 59:7-14, Забур 107:7-14
Икки санодаги ўхшаш парча | Забур 113:12-19, Забур 134:15-20
Эгамизнинг уйи турган тоғ | Ишаё 2:2-4, Михо 4:1-3
Мўаб шарманда бўлади | Ишаё 16:6-12, Еремиё 48:29-36
Худога ҳамду сано қўшиғи | Еремиё 10:12-16, Еремиё 51:15-19
Эгамиз Эдом халқини жазолайди | Еремиё 49:9-10, 14-16, Ободиё 1:1-6

Янги Аҳддаги ўхшаш парчалар жадвали

Айрим ҳолларда Муқаддас Китобдаги баъзи оятларнинг мазмуни айнан бир китобнинг ўзида ёки бошқа китобда такрорланади. Бундай такрорлар, асосан, 2-4 Шоҳлар китобларида, 1-2 Солномалар китобларида ва тўртта Хушхабарда учрайди. Китобхонларимизга ўхшаш парчаларни топишга ёрдам бериш мақсадида, Эски Аҳд ва Янги Аҳд китоблари учун қуйидаги жадваллар ишлаб чиқилди. Бу жадвалларда ўхшаш парчаларнинг асосий мавзуси ифодаланган ва ўша парчаларнинг Муқаддас Китобдаги манзили келтирилган. Жадвалларни тузишдан яна бир мақсад китобхонга 2-4 Шоҳлар, 1-2 Солномалар китоблари ва тўртта Хушхабарларни яхшироқ қиёслаш имконини беришдир. Шунинг учун баъзи воқеалар мана шу китобларнинг фақатгина биттасида ёритилган бўлса–да, ўша воқеанинг манзили жадвалга киритилган.

Хушхабарлар

Парчанинг асосий мавзуси | Матто | Марк | Луқо | Юҳанно
Луқо Хушхабарининг муқаддимаси | | | 1:1-4 |
Юҳанно Хушхабарининг муқаддимаси | | | | 1:1-18
Исо Масиҳнинг насл–насаби | 1:1-17 | | 3:23-38 |
Яҳё чўмдирувчининг туғилиши ҳақида каромат | | | 1:5-25 |
Исо Масиҳнинг туғилиши ҳақида каромат | | | 1:26-38 |
Марям Элисабетни йўқлаб боради | | | 1:39-56 |
Яҳё чўмдирувчининг туғилиши, Закариёнинг башорати | | | 1:57-80 |
Исо Масиҳнинг туғилиши | 1:18-25 | | 2:1-7 |
Чўпонлар ва фаришталар | | | 2:8-20 |
Исога исм қўйилади, Шимўннинг ҳамду саноси | | | 2:21-39 |
Шарқдан келган мунажжимлар | 2:1-12 | | |
Юсуф Марям ва чақалоқни Мисрга олиб қочади | 2:13-18 | | |
Юсуф оиласи билан Мисрдан қайтиб келади | 2:19-23 | | |
Ўсмир Исо Маъбадда | | | 2:40-52 |
Яҳё чўмдирувчининг ваъзи | 3:1-12 | 1:1-8 | 3:1-18 |
Исо сувга чўмдирилади | 3:13-17 | 1:9-11 | 3:21-22 |
Исони иблис васвасага солади | 4:1-11 | 1:12-13 | 4:1-13 |
Яҳё чўмдирувчининг гувоҳлиги | | | | 1:19-34
Исонинг дастлабки шогирдлари | | | | 1:35-51
Исонинг дастлабки мўъжизаси | | | | 2:1-12
Исо савдогарларни Маъбаддан қувади | | | | 2:13-25
Исо ва Никодим | | | | 3:1-21
Яҳё чўмдирувчи Исо Масиҳ ҳақида гувоҳлик беради | | | | 3:22-36
Исо Жалилага қайтади | 4:12 | 1:14 | 3:19-20, 4:14 | 4:1-4, 43-45
Исо ва Самариялик аёл | | | | 4:5-42
Исо таълимотининг моҳияти | 4:17 | 1:14 | 4:14-15 |
Исо амалдорнинг ўғлини соғайтиради | | | | 4:46-54
Исо Кафарнаҳум шаҳрига бориб ўрнашади | 4:13-16 | | |
Исонинг дастлабки шогирдлари | 4:18-22 | 1:16-20 | 5:1-11 |
Жинга чалинган одам | | 1:21-28 | 4:31-37 |
Исо кўп одамларга шифо беради | 8:14-17 | 1:29-34 | 4:38-41 |
Тери касаллигига чалинган одамни Исо соғайтиради | 8:2-4 | 1:40-45 | 5:12-16 |
Исо шолни соғайтиради | 9:2-8 | 2:1-12 | 5:17-26 |
Исо Маттони чақиради, рўза тутиш ҳақида | 9:9-17 | 2:13-22 | 5:27-39 |
Исо Шаббат кунида шолни соғайтиради | | | | 5:1-47
Шаббат кунига риоя қилиш ҳақида | 12:1-8 | 2:23-28 | 6:1-5 |
Исо Шаббат кунида қўли шол одамни соғайтиради | 12:9-14 | 3:1-6 | 6:6-11 |
Исо Жалила кўли бўйида бир талай оломонга шифо беради | 12:15-21 | 3:7-12 | |
Исо ўн иккита шогирдини танлайди | 10:2-4 | 3:13-19 | 6:12-16 |
Ҳақиқий бахтиёрлик | 5:1-12 | | 6:17-26 |
Туз ва нур ҳақида | 5:13-16 | | |
Мусонинг қонуни ҳақида | 5:17-48 | | 6:27-36 |
Хайр–садақа, ибодат ва рўза ҳақида | 6:1-18 | | (11:2-4) |
Самовий хазина ва тирикчилик ташвишлари ҳақида | 6:19-34 | | |
Бошқаларни ҳукм қилманг | 7:1-6 | | 6:37-42 |
Худодан сўранглар | 7:7-11 | | (11:9-13) |
Бошқаларга яхшилик қилинг | 7:12 | | 6:31 |
Нажот эшиги тордир | 7:13-23 | | 6:43-45 |
Доно ва аҳмоқ бинокор | 7:24-29 | | 6:46-49 |
Рим юзбошисининг имони | 8:5-13 | | 7:1-10 |
Исо бева аёлнинг ўғлини тирилтиради | | | 7:11-17 |
Исо Масиҳ ва Яҳё чўмдирувчи | 11:2-30 | | 7:18-35 |
Гуноҳкор аёл Исонинг оёқларига атир мой суртади | | | 7:36-50 |
Исога эргашган аёллар | | | 8:1-3 |
Исо ва шайтон | 12:22-37 | 3:19-30 | 11:14-23 |
Юнус пайғамбарнинг аломати | 12:38-45 | | 11:24-36 |
Исонинг онаси ва укалари | 12:46-50 | 3:31-35 | 8:19-21 |
Исо фарзийларни ва Таврот тафсирчиларини айблайди | | | 11:37-54 |
Исо шогирдларига сабоқ беради | | | 12:1-59 |
Тавба ва ҳалокат, ҳосилсиз анжир дарахти | | | 13:1-9 |
Уруғ сепувчи ҳақида масал | 13:1-9 | 4:1-9 | 8:4-8 |
Масалларнинг мақсади | 13:10-17 | 4:10-12, 21-25 | 8:9-10, 16-18 |
Уруғ сепувчи ҳақидаги масалнинг маъноси | 13:18-23 | 4:13-20 | 8:11-15 |
Униб чиққан уруғ ҳақида масал | | 4:26-29 | |
Бегона ўт ҳақида масал | 13:24-30 | | |
Хантал уруғи, хамиртуруш ҳақида масаллар | 13:31-35 | 4:30-34 | |
Бегона ўт ҳақидаги масалнинг маъноси | 13:36-43 | | |
Яширилган хазина, қимматбаҳо марварид, тўр ҳақида масаллар | 13:44-53 | | |
Исо бўронни тинчлантиради | 8:18, 23-27 | 4:35-41 | 8:22-25 |
Исога эргашиш шартлари | 8:19-22 | | |
Жинга чалинган икки одамга Исо шифо беради | 8:28-9:1 | 5:1-21 | 8:26-40 |
Тирилган қиз, соғайган аёл | 9:18-26 | 5:22-43 | 8:41-56 |
Исо иккита кўр одамга ва соқов одамга шифо беради | 9:27-34 | | |
Исо Ўз юртида рад этилади | 13:54-58 | 6:1-6 | 4:16-31 |
Исо ўн икки ҳаворийни хизматга юборади | 9:35-10:42 | 6:6-13 | 9:1-6 |
Яҳё чўмдирувчининг ўлими | 14:1-12 | 6:14-29 | 9:7-9 |
Исо 5000 кишини тўйдиради | 14:13-21 | 6:30-44 | 9:10-17 | 6:1-14
Исо сув устида юради | 14:22-36 | 6:45-56 | | 6:15-21
Исо ҳаёт нони, Унинг абадий ҳаёт бахш этувчи сўзлари | | | | 6:22-71
Диний урф–одатлар ва Худонинг амри | 15:1-20 | 7:1-23 | |
Ғайрияҳудий аёлнинг ишончи | 15:21-28 | 7:24-30 | |
Исо кўп одамларга шифо беради, 4000 кишини тўйдиради | 15:29-38 | 7:31-8:9 | |
Фарзийлар ва саддуқийлар Исодан аломат сўрашади | 15:39-16:12 | 8:10-26 | |
Бутрус Масиҳни тан олади | 16:13-20 | 8:27-30 | 9:18-21 |
Исо Ўз ўлими ҳақида гапиради | 16:21-28 | 8:31-9:1 | 9:22-27 |
Исонинг қиёфаси ўзгаради | 17:1-13 | 9:2-13 | 9:28-36 |
Жинга чалинган болага Исо шифо беради | 17:14-21 | 9:14-29 | 9:37-43 |
Исо яна Ўз ўлими ҳақида гапиради | 17:22-23 | 9:30-32 | 9:43-45 |
Маъбад солиғи | 17:24-27 | | |
Худо олдида ким буюк? | 18:1-14 | 9:33-50 | 9:46-50 |
Гуноҳ қилган биродарга муносабат | 18:15-35 | | |
Исо ва укалари | | | | 7:1-9
Исо Қуддусга боради | | | 9:51-56 | 7:10
Исога эргашиш шартлари | | | 9:57-62 |
Исо Қуддусда Чайла байрамида | | | | 7:11-52
Исо фоҳиша аёлни кечиради | | | | 8:1-11
Исо Масиҳ — оламнинг нури | | | | 8:12-59
Исо туғма кўрга шифо беради | | | | 9:1-41
Исо — яхши чўпон | | | | 10:1-21
Шогирдларнинг воизлик сафари | | | 10:1-24 |
Раҳмдил Самариялик ҳақида масал | | | 10:25-37 |
Исо Марям билан Мартанинг уйида | | | 10:38-42 |
Ибодат ҳақида | | | 11:1-13 |
Шаббат куни Исо букри аёлга шифо беради, хантал уруғи ҳақида масал | | | 13:10-21 |
Исони рад қилишади | | | | 10:22-42
Нажот эшиги тордир | | | 13:22-35 |
Исо Шаббат куни хастага шифо беради, тўкин зиёфат ҳақида масал | | | 14:1-24 |
Шогирдликнинг қиймати | | | 14:25-35 |
Адашган қўй ҳақида масал | | | 15:1-7 |
Йўқолган танга ҳақида масал | | | 15:8-10 |
Дарбадар ўғил ҳақида масал | | | 15:11-32 |
Пишиқ иш бошқарувчи ҳақида масал | | | 16:1-18 |
Бой ва Лазар ҳақида масал | | | 16:19-31 |
Гуноҳ ҳақида | | | 17:1-10 |
Лазарнинг ўлими ва тирилиши | | | | 11:1-44
Исони ўлдириш режаси | | | | 11:45-57
Исо ўн кишига шифо беради | | | 17:11-19 |
Худонинг Шоҳлиги | | | 17:20-37 |
Бева аёл ва адолатсиз қози ҳақида масал | | | 18:1-8 |
Фарзий ва солиқчи ҳақида масал | | | 18:9-14 |
Никоҳ ва ажралиш ҳақида | 19:1-12 | 10:1-12 | |
Исо болаларни дуо қилади | 19:13-15 | 10:13-16 | 18:15-17 |
Бойлик ва абадий ҳаёт | 19:16-30 | 10:17-31 | 18:18-30 |
Исо Ўз ўлими тўғрисида учинчи марта гапиради | 20:17-19 | 10:32-34 | 18:31-34 |
Ёқуб билан Юҳаннонинг тилаги | 20:20-28 | 10:35-45 | |
Исо икки кўрга шифо беради | 20:29-34 | 10:46-52 | 18:35-43 |
Исо ва Заккай | | | 19:1-10 |
Ўнта хизматкор ҳақида масал | | | 19:11-28 |
Исо Қуддусга тантанали киради | 21:1-11 | 11:1-11 | 19:29-44 | 12:12-19
Қуриб қолган анжир дарахти | 21:18-22 | 11:12-14, 20-26 | |
Исо сотувчиларни Маъбаддан қувади | 21:12-17 | 11:15-19 | 19:45-48 |
Исонинг ҳокимияти ҳақида савол | 21:23-27 | 11:27-33 | 20:1-8 |
Икки ўғил ҳақида масал | 21:28-32 | | |
Ёвуз боғбонлар ҳақида масал | 21:33-46 | 12:1-12 | 20:9-19 |
Тўй зиёфати ҳақида масал | 22:1-14 | | |
Солиқ тўлаш ҳақида савол | 22:15-22 | 12:13-17 | 20:20-26 |
Тирилиш ҳақида савол | 22:23-33 | 12:18-27 | 20:27-38 |
Энг буюк амр | 22:34-40 | 12:28-34 | 20:39-40 |
Масиҳ кимнинг ўғли? | 22:41-46 | 12:35-37 | 20:41-44 |
Сохта ва чин тақводорлик | 23:1-39 | 12:38-40 | 20:45-47 |
Бева аёлнинг хайр–эҳсони | | 12:41-44 | 21:1-4 |
Исо Ўз ўлими ҳақида гапиради | | | | 12:20-36
Халқнинг ўжарлиги ва имонсизлиги | | | | 12:37-50
Исо охирзамон ҳақида гапиради | 24:1-51 | 13:1-37 | 21:5-38 |
Келиннинг ўнта дугонаси ҳақида масал | 25:1-13 | | |
Учта хизматкор ҳақида масал | 25:14-30 | | |
Қиёмат–қойим сўроғи | 25:31-46 | | |
Исони ўлдириш режаси | 26:1-5, 14-16 | 14:1-2, 10-11 | 22:1-6 |
Исога атир мой қуйган аёл | 26:6-13 | 14:3-9 | | 12:1-11
Қутлуғ зиёфатга тайёргарчилик | 26:17-20 | 14:12-17 | 22:7-14 |
Исо Ўз шогирдларининг оёқларини ювади | | | | 13:1-17
Исога хиёнат | 26:21-25 | 14:18-21 | 22:21-23 | 13:18-30
Қутлуғ зиёфат[1] | 26:26-30 | 14:22-26 | 22:15-20 |
Бутруснинг Исодан тониши ҳақида каромат | 26:30-35 | 14:27-31 | 22:24-38 | 13:31-38, 16:32
Исо шогирдларини юпатиб айтган сўзлар | | | | 14:1-16:33
Исо Ўз шогирдлари учун ибодат қилади | | | | 17:1-26
Исонинг боғдаги ибодати | 26:36-46 | 14:32-42 | 22:39-46 | 18:1
Исо ҳибсга олинади | 26:47-56 | 14:43-52 | 22:47-53 | 18:2-11
Исо олий руҳоний Ханан олдида | | | | 18:12-14, 19-23
Исо яҳудийларнинг Олий кенгаши олдида | 26:57-68 | 14:53-65 | 22:54, 63-65 | 18:24
Бутрус Исодан тонади | 26:69-75 | 14:66-72 | 22:55-62 | 18:15-18, 25-27
Исо олий кенгаш томонидан ҳукм қилинади | 27:1-2 | 15:1 | 22:66-71 | 18:28
Хоин Яҳудонинг ҳалокати[2] | 27:3-10 | | |
Исо Пилат ҳузурида | 27:11-14 | 15:2-5 | 23:2-7 | 18:28-38
Исо Ҳирод олдида | | | 23:8-12 |
Исо ўлимга ҳукм қилинади | 27:15-31 | 15:6-20 | 23:13-25 | 19:1-16
Исо хочга михланади | 27:32-44 | 15:21-32 | 23:26-43 | 19:17-27
Исо жон беради | 27:45-56 | 15:33-41 | 23:44-49 | 19:28-37
Исо дафн қилинади | 27:57-66 | 15:42-47 | 23:50-56 | 19:38-42
Исо тирилади | 28:1-8 | 16:1-8 | 24:1-12 | 20:1-9
Исо икки аёлга зоҳир бўлади | 28:9-10 | 16:9-11 | | 20:10-18
Соқчиларнинг хабари | 28:11-15 | | |
Исо Эммаус йўлида икки шогирдига зоҳир бўлади | | 16:12-13 | 24:13-35 |
Исо шогирдларига зоҳир бўлади[3] | | 16:14-18 | 24:36-49 | 20:19-25
Исо Тўмага ва бошқа шогирдларига зоҳир бўлади | | | | 20:26-31
Исо кўл бўйида зоҳир бўлади | | | | 21:1-25
Исо Жалиладаги тоғда зоҳир бўлади | 28:16-20 | | |
Исо осмонга кўтарилади[4] | | 16:19-20 | 24:50-53 |

Ҳаворийлар

Парчанинг асосий мавзуси | Ўхшаш парчалар манзиллари
Шоул имонга келади | Ҳаворийлар 9:1-19, 22:3-16, 26:9-18, 1 Коринфликлар 15:8

[1] Яна 1 Коринфликлар 11:23-26 га қаранг.

[2] Яна Ҳаворийлар 1:18-19 га қаранг.

[3] Яна Ҳаворийлар 1:4-8 га қаранг.

[4] Яна Ҳаворийлар 1:9-12 га қаранг.

Қўлёзмалар

Қўлёзмалар

1. Эски Аҳднинг қўлёзмаларидан “Ленинград Кодекси”

2. Эски Аҳднинг “Қумрон қўлёзмалари”дан бири

3. Эски Аҳднинг “Қадимий юнонча таржима” қўлёзмаларидан парча

4. Янги Аҳднинг қўлёзмаларидан “Папирус 52” деб аталган парча

5. Янги Аҳднинг қўлёзмаларидан “Кодекс Синайтикус”

Эски Аҳднинг қўлёзмаларидан “Ленинград Кодекси”

Юнус пайғамбар китобидан олинган бу ибронийча қўлёзма
тахминан милодий 1000 йилларда кўчирилган

Эски Аҳднинг “Қумрон қўлёзмалари”дан бири

Ишаё пайғамбар китобидан олинган бу ибронийча қўлёзма
тахминан милоддан олдинги 100 йилларда кўчирилган

Эски Аҳднинг “Қадимий юнонча таржима” қўлёзмаларидан парча

Ёшуа китобидан олинган бу юнонча қўлёзма
тахминан милодий 200 йилларда кўчирилган

Янги Аҳднинг қўлёзмаларидан “Папирус 52” деб аталган парча

Юҳанно баён этган муқаддас Хушхабардан олинган бу юнонча қўлёзма
тахминан милодий 125 йилларда кўчирилган

Янги Аҳднинг қўлёзмаларидан “Кодекс Синайтикус”

Матто баён этган муқаддас Хушхабардан олинган бу юнонча қўлёзма
тахминан милодий 340 йилларда кўчирилган

Хариталар

Хариталар

1. Қадимий даврдаги Яқин Шарқ

2. Исроил халқи Мисрдан чиққандан кейин босиб ўтган йўл

3. Канъон ва унинг атрофидаги ерларнинг табиий харитаси

4. Ўн икки қабиланинг ҳудуди

5. Қуддус (шоҳлар даврида)

6. Исроил шоҳлиги (Шоул, Довуд ва Сулаймон даврида)

7. Исроил ва Яҳудо шоҳликлари

8. Оссурия шоҳлиги

9. Бобил шоҳлиги (Яҳудо халқи сургун қилинган даврда)

10. Форс шоҳлиги (Расм)

11. Искандар Зулқарнайн шоҳлиги

12. Рим империяси

13. Фаластин ва унинг атрофидаги ерлар (Исо Масиҳ даврида)

14. Қуддус (Исо Масиҳ даврида)

15. Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган биринчи сафари

16. Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган иккинчи сафари

17. Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган учинчи сафари

18. Павлуснинг Римга олиб кетилиши

Қадимий даврдаги Яқин Шарқ

Исроил халқи Мисрдан чиққандан кейин босиб ўтган йўл

Канъон ва унинг атрофидаги ерларнинг табиий харитаси

Ўн икки қабиланинг ҳудуди

Қуддус (шоҳлар даврида)

Исроил шоҳлиги (Шоул, Довуд ва Сулаймон даврида)

Исроил ва Яҳудо шоҳликлари

Оссурия шоҳлиги

Бобил шоҳлиги (Яҳудо халқи сургун қилинган даврда)

Форс шоҳлиги (Расм)

Искандар Зулқарнайн шоҳлиги

Рим империяси

Фаластин ва унинг атрофидаги ерлар (Исо Масиҳ даврида)

Қуддус (Исо Масиҳ даврида)

Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган биринчи сафари

Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган иккинчи сафари

Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган учинчи сафари

Павлуснинг Римга олиб кетилиши

Муқаддас Китоб

Муқаддас Китобни таржима қилиш институти

101000 Россия, Москва, Бош почта а/қ 360
www.ibt.org.ru; ibt_inform@ibt.org.ru

Нашрга 11.07.2016 да рухсат этилди.

Ҳажми 70х100 1/16 офсет усулида босилган.

Шартли босма табағи 121. 3075 нусхада.

Буюртма № 16068 АВ (5541, 5542)

“Принткорп” босмахонасида чоп этилган.

ЛП № 02330/0056863 30.04.2004 йилда берилган.

220141 Белорусь, Минск, Ф. Скорина кўчаси, 40–уй.

Тўғри йўл

Тўғри йўл

ТЎҒРИ ЙЎЛ НИМА?

ҚИЁМАТ КУНИГА ҚАНДАЙ ҚИЛИБ ТАЙЁР БЎЛАМИЗ?

Кириш

Бу муҳим саволларга Худо қандай жавоб бергани Муқаддас битикларда аён қилинган. Мазкур бўлимда мана шу мавзу ҳақидаги оятлардан чиқарилган хулосалар келтирилган. Оятлардаги руҳий ҳақиқатни ўқиб, улар борасида мулоҳаза қилинг. Шунда, Худо аён қилган, нажотга етаклайдиган тўғри йўлни ва яқинлашиб келаётган қиёмат кунига қандай тайёрланишни аниқ тушуниб оласиз. Умид қиламизки, сиз Муқаддас битиклар орқали Худонинг овозини эшитасиз ва ўрганганларингизни бошқалар билан ўртоқлашасиз.

Сулаймоннинг ҳикматлари 4:18-19, 12:28

Солиҳнинг йўли тонгга ўхшайди, кун чиққунча тонг ёришаверади. Фосиқнинг йўли эса зулмат кабидир, нимага қоқилиб кетишини билмайди. Солиҳлик йўли ҳаётга етаклайди, бу йўлда ўлим йўқдир.

Матто 7:13-14

Исо Масиҳ деди: “Тор эшикдан киринглар! Чунки ҳалокатга олиб борадиган дарвоза энли, йўли ҳам кенгдир. Бу йўлдан юраётганлар кўп. Ҳаётга олиб борадиган эшик эса жуда тор, йўли энсиздир. Бу йўлни топадиганлар оз.”

МУНДАРИЖА

1. ХУДО МУҚАДДАСДИР

2. ИНСОНЛАР ХУДОНИНГ ЙЎЛИДАН ОЗГАН

3. ИНСОНЛАР ХУДО ОЛДИДА ЖАВОБ БЕРАДИ

4. ХУДО МЕҲР–МУҲАББАТЛИДИР

5. ХУДО НАЖОТКОРИМИЗДИР

6. ХУДО ҲОЗИРЛАГАН ЙЎЛ

7. ХУДО КЕЧИРУВЧИДИР

8. ҲАММАМИЗ ИМОН КЕЛТИРИШИМИЗ КЕРАК

9. ХУДО САДОҚАТЛИДИР

10. ХУДО ЎЗ РУҲИНИ БАХШ ЭТАДИ

11. БИЗ ХУДОНИНГ АЗИЗ ХАЛҚИМИЗ

12. БИЗ ЁЛҒИЗ ЭМАСМИЗ

13. СИЗ ТАЙЁРМИСИЗ?

ХУДО МУҚАДДАСДИР

ХУДО МУҚАДДАСДИР

Худо муқаддасдир ва фақатгина муқаддас бўлганлар Унинг ҳузурига кириб, яшай олади.

Ваҳий 4:8

Самодаги тўртта жонли мавжудот кечаю кундуз тинмай шундай сўзларни такрорлар эдилар:

“Муқаддасдир, муқаддасдир,

Муқаддасдир Қодир Худо — Эгамиз.

У бор бўлган, ҳозир ҳам бор,

Келажакда ҳам бор бўлар!”

1 Бутрус 1:14-16

Худога итоаткор фарзандлар бўлинглар, олдинги ғафлат пайтида сизларни қамраган эҳтиросларга қул бўлиб қолманглар. Аксинча, бутун юриш–туришингизда муқаддас бўлинглар, зеро, сизларни даъват этган Худо муқаддасдир. Ахир, Худонинг Ўзи: “Муқаддас бўлинглар, чунки Мен муқаддасман”, деб айтган.

Ибронийлар 12:14

Ҳамма билан тинч–тотув яшашга ҳаракат қилинглар. Ҳалол ҳаёт кечиришга тиришинглар, акс ҳолда, Эгамизни кўра олмайсизлар.

1 Юҳанно 1:5-6

Биз Исо Масиҳдан эшитиб, сизларга етказаётган Хушхабаримиз шундан иборат: Худо — нур, Унда ҳеч қандай зулмат йўқ. Агар биз Худо билан яшаяпмиз деб туриб, олдингидай зулматда яшасак, ёлғон гапириб, ҳақиқатга хилоф иш қилган бўламиз.

Яна қаранг:

Забур 1:1-6, 14:1-5 Тўғри йўлдан юрадиган инсонлар — ким?

ИНСОНЛАР ХУДОНИНГ ЙЎЛИДАН ОЗГАН

ИНСОНЛАР ХУДОНИНГ ЙЎЛИДАН ОЗГАН

Ҳаммамиз Худонинг қонунларини бузиб, гуноҳ қилганмиз, тўғри йўлдан озганмиз.

Римликлар 3:10-12

Ахир, Муқаддас битикларда қуйидагидай ёзилган–ку: “Ҳеч бир солиҳ кимса йўқдир, ҳатто биронта ҳам йўқ! Биронта ҳам идрокли зот йўқ, ҳеч ким Худога юз бурмайди. Ҳаммаси йўлдан озган, бирдай бузилган, яхшилик қилувчи бир кимса йўқдир, ҳатто биронта ҳам йўқ!”[1]

Римликлар 3:23

Ҳамма гуноҳ қилган ва Худонинг улуғворлигидан маҳрумдир.

Яна қаранг:

Матто 5:17-48 Исо Масиҳнинг ҳақиқий солиҳлик ҳақидаги таълимоти.

ИНСОНЛАР ХУДО ОЛДИДА ЖАВОБ БЕРАДИ

ИНСОНЛАР ХУДО ОЛДИДА ЖАВОБ БЕРАДИ

Қиёмат кунида ҳаммамиз қилмишларимиз учун жавоб берамиз.

Ибронийлар 4:13

Бутун борлиқ Худонинг кўзи олдида яп–яланғоч ва очиқдир. Ҳеч ким ва ҳеч нарса Ундан пинҳон эмас. Биз Унга ҳисоб берамиз!

Ибронийлар 10:26-27

Агар биз ҳақиқатни билиб олгандан кейин, атайлаб гуноҳ қилишда давом этсак, бу гуноҳларимизни ҳеч қандай қурбонлик юва олмайди. Шунда қўрқув ичра Худонинг ҳукмини кутишдан бошқа иложимиз қолмайди. Оқибатда, Худонинг душманлари билан бирга ловуллаган оловда ёниш бизнинг қисматимиз бўлади.

Яна қаранг:

Ваҳий 20:11-15 Қиёмат куни ҳақидаги ваҳий.

ХУДО МЕҲР–МУҲАББАТЛИДИР

ХУДО МЕҲР–МУҲАББАТЛИДИР

Худо бизни яхши кўради ва бизни кечиришга тайёр турибди.

Юҳанно 3:16

Худо оламни шунчалик севдики, Ўзининг ягона Ўғлини берди. Токи Унга ишонганлардан биронтаси ҳалок бўлмасин, балки абадий ҳаётга эга бўлсин.

Римликлар 5:8

Биз ҳали гуноҳга ботган чоғимизда, Масиҳ биз учун ўлди. Шу йўсинда Худо бизга бўлган Ўз меҳр–муҳаббатини намоён қилди.

Яна қаранг:

Луқо 15:11-32 Исо Масиҳ айтган дарбадар ўғил ҳақидаги масал.

ХУДО НАЖОТКОРИМИЗДИР

ХУДО НАЖОТКОРИМИЗДИР

Худо гуноҳларимизнинг кечирилиши ва қиёмат ҳукмидан қутқарилишимиз учун Исо Масиҳ орқали бизга йўл очиб берди.

Юҳанно 3:17

Худо дунёни ҳукм қилиш учун эмас, балки Ўғли орқали қутқариш учун Уни дунёга юборди.

Ҳаворийлар 10:41-43

Бутрус деди: “Исо ҳаммага эмас, фақат бизга зоҳир бўлди. Чунки Худо бизни Исо ҳақида гувоҳлик беришимиз учун танлаганди. Исо тирилгандан кейин биз У билан еб–ичдик. У бизга: «Халқларга ваъз қилиб, гувоҳлик беринглар. Ўликлар ва тирикларни ҳукм қилиш учун Худо Мени тайинлаганини уларга айтинглар», — деб буюрди. Барча пайғамбарлар ҳам Исо тўғрисида гувоҳлик берган эдилар. Исога ишонган ҳар бир одамнинг гуноҳлари Унинг номи туфайли кечирилади, деб айтган эдилар.”

Юҳанно 1:29

Эртаси куни Яҳё Исонинг яқинлашиб келаётганини кўриб, шундай деди: “Ана, Худонинг Қўзиси! У дунёни гуноҳдан поклайди!”

1 Коринфликлар 15:3-4

Менга берилган энг муҳим таълимотни сизларга етказдим. Бу таълимот қуйидагичадир: Муқаддас битикларга мувофиқ, Масиҳ гуноҳларимиз учун ўлган. Кейин У дафн қилинди, учинчи куни эса тирилди. Буларнинг ҳаммаси Муқаддас битикларга мувофиқ содир бўлди.

2 Коринфликлар 5:19-21

Ҳа, Худо инсонларни гуноҳлари учун жазоламади, аксинча, Масиҳ орқали дунёни Ўзи билан яраштирди.… Биз Масиҳнинг элчиларимиз, Худо биз орқали инсонларга мурожаат этяпти. Масиҳ номидан ёлворяпмиз: сизлар ҳам Худо билан ярашинглар. Ахир, Худо бизни Масиҳ орқали оқлаш учун бегуноҳ Масиҳни гуноҳкорни жазолагандай, жазолади.

Яна қаранг:

Юҳанно 10:7-18 Исо Масиҳ — нажот эшиги ва яхши чўпон.

ХУДО ҲОЗИРЛАГАН ЙЎЛ

ХУДО ҲОЗИРЛАГАН ЙЎЛ

Қиёмат кунида ҳукмдан қутулишимизнинг фақат биргина тўғри йўли бор.

Ҳаворийлар 4:12

Нажот бошқа ҳеч кимдан келмайди. Исо Масиҳнинг номи — бутун оламда нажот берадиган ягона номдир.

Юҳанно 14:6

Исо уларга деди: “Мен йўл, ҳақиқат ва ҳаётдирман. Отанинг олдига олиб борадиган Мендан бошқа йўл йўқ.”

Филиппиликлар 2:9-11

Худо Исо Масиҳни энг юқорига юксалтирди ва Унга ҳар қандай исмдан юқори исмни ато этди. Токи Исонинг олдида еру осмондаги ва ер остидаги борлиқ жон тиз чўксин, ҳар бир тил Исо Масиҳни Раббий деб тан олиб, Отамиз Худога шараф келтирсин.

Яна қаранг:

Луқо 16:19-31 Исо Масиҳ айтган бой ва Лазар ҳақидаги масал.

ХУДО КЕЧИРУВЧИДИР

ХУДО КЕЧИРУВЧИДИР

Биз гуноҳларимизни эътироф этиб, тавба қилишимиз керак, шунда Худо бизни кечиради.

1 Юҳанно 1:8-10

Агар гуноҳимиз йўқ десак, ўзимизни ўзимиз алдаган бўламиз ва бизда ҳақиқат бўлмайди. Борди–ю, гуноҳларимизни эътироф этсак, содиқ ва адолатли бўлган Худо гуноҳларимизни кечириб, бизни ҳар қандай ёмонликдан фориғ қилади. Агар гуноҳ қилганимиз йўқ десак, Худони ёлғончига чиқарган бўламиз.

Яна қаранг:

Луқо 18:9-14 Исо Масиҳ айтган фарзий ва солиқчи ҳақидаги масал.

ҲАММАМИЗ ИМОН КЕЛТИРИШИМИЗ КЕРАК

ҲАММАМИЗ ИМОН КЕЛТИРИШИМИЗ КЕРАК

Раббимиз Исо Масиҳга ишонишимиз шарт. Унга ишонадиганлар тўғри йўлдадир.

Ҳаворийлар 16:30-31

Зиндонбон Павлус ва Силасни ташқарига олиб чиқиб: “Жаноблар, нажот топишим учун нима қилишим керак?” деб сўради. “Раббимиз Исога ишон, шунда ўзинг ва хонадон аҳлинг нажот топасизлар”, — деб жавоб беришди улар.

Римликлар 10:9-11, 13

Агар ўз оғзингиз билан Исони Раббим деб эътироф этиб, Худо Уни ўликдан тирилтирганига чин юракдан ишонсангиз, нажот топасиз. Чунки инсон қалбидан ишониб оқланади ва оғзи билан эътироф этиб нажот топади. Муқаддас битикларда ёзилгандай: “Унга ишонган ҳеч бир инсон уятга қолмайди.”… Ахир, “Раббимизга илтижо қилган ҳар бир инсон қутқарилади”, деб ёзилган–ку.

Яна қаранг:

Матто 13:44-46 Исо Масиҳ айтган яширилган хазина ва қимматбаҳо марварид ҳақидаги масаллар.

Матто 22:1-14 Исо Масиҳ айтган тўй зиёфати ҳақидаги масал.

ХУДО САДОҚАТЛИДИР

ХУДО САДОҚАТЛИДИР

Исо Масиҳга имон келтирганимизда, Худо бизни ҳукм қилмаслигига ва бизга абадий ҳаёт беришига амин бўламиз.

Юҳанно 3:18

Худонинг Ўғлига ишонган одам ҳукм қилинмайди. Унга ишонмаган одам эса аллақачон маҳкум бўлган, чунки у Худонинг ягона Ўғлига ишонмади.

Юҳанно 3:35-36

Ота Ўғлини яхши кўради, У ҳамма нарсани Ўғлининг қўлига топширган. Худонинг Ўғлига ишонган ҳар бир одам абадий ҳаётга эга бўлади. Ўғилни рад этган одам эса ҳаёт кўрмай, Худонинг ғазаби остида қолади.

Римликлар 8:1

Исо Масиҳга тегишли бўлганлар энди ҳукм қилинмайдилар.

Яна қаранг:

Римликлар 8:31-39 Худонинг Исо Масиҳга ишонганларга қўрсатадиган меҳр–муҳаббати.

ХУДО ЎЗ РУҲИНИ БАХШ ЭТАДИ

ХУДО ЎЗ РУҲИНИ БАХШ ЭТАДИ

Исо Масиҳга имон келтирганимизда, Худо бизни Ўзининг Муқаддас Руҳига тўлдиради. Солиҳ ҳаёт кечиришимиз учун, тўғри йўлдан озмаслигимиз учун Муқаддас Руҳ бизга куч–қудрат беради.

Ҳаворийлар 1:4-5, 8

Исо Ўз ҳаворийлари билан дастурхон атрофида ўтирар экан, уларга шундай амр берди: “Қуддусдан кетиб қолманглар, осмондаги Отамнинг берган ваъдаси бажо бўлишини кутинглар. Бу ваъда ҳақида олдин ҳам сизларга айтган эдим. Яҳё одамларни сувга чўмдирар эди, сизлар эса яқин кунларда Муқаддас Руҳга чўмдириласизлар.... Муқаддас Руҳ сизларни қамраб олганда, куч–қудратга тўласизлар. Қуддусда, Яҳудия ва Самарияда, ер юзининг ҳамма бурчакларида сизлар Менинг шоҳидларим бўласизлар.”

Ҳаворийлар 2:38

Бутрус уларга деди: “Тавба қилинглар, ҳар бирингиз Исо Масиҳнинг номи билан сувга чўминглар, токи гуноҳларингиз кечирилсин. Шунда сизлар Муқаддас Руҳни инъом қилиб оласизлар.”

Эфесликлар 5:18

Шароб ичиб маст бўлманглар, чунки бу бузуқликка олиб боради. Аксинча, Муқаддас Руҳга тўлиб–тошинглар.

Яна қаранг:

Галатияликлар 5:16-26 Муқаддас Руҳ етакчилигида ҳаёт кечириш.

БИЗ ХУДОНИНГ АЗИЗ ХАЛҚИМИЗ

БИЗ ХУДОНИНГ АЗИЗ ХАЛҚИМИЗ

Исо Масиҳга имон келтирганимизда, биз Худонинг азиз халқига тегишли бўлиб қоламиз.

Эфесликлар 2:19-22

Демак, сизлар энди бегона ҳам, келгинди ҳам эмассизлар, балки Худонинг азиз халқи қаторидасиз, Унинг хонадони аъзоси бўлдингизлар. Сизлар худди бир бинодайсизлар. Бу бинонинг асоси ҳаворийлару пайғамбарлардир. Бинонинг тамал тоши эса Исо Масиҳнинг Ўзидир. Бу иморат Раббимиз Исо Масиҳ орқали бир бўлиб, юксалиб боради ва Унга бағишланган муқаддас маъбад бўлади. Исо Масиҳга тегишли бўлганингиз учун сизлар ҳам бу иморатнинг бир қисмисиз. Бу иморатни Худонинг Руҳи Ўзига маскан қилиб олади.

1 Бутрус 2:9-10

Сизлар — танланган бир насл, руҳонийлар шоҳлиги, муқаддас қавм, Худонинг азиз халқисиз. Худо сизларни зулматдан Ўзининг ажойиб нурига даъват этган, Унинг буюк ишларини эълон қилишингиз учун сизларни танлаган. Сизлар бир вақтлар Худога бегона эдингизлар, энди эса Унинг халқисизлар. Бир вақтлар Худонинг марҳаматидан бебаҳра эдингизлар, энди эса Ундан марҳамат топдингизлар.

Яна қаранг:

Ваҳий 21:1-8, 22-27 Янги еру осмон, янги Қуддус ҳақидаги ваҳий.

БИЗ ЁЛҒИЗ ЭМАСМИЗ

БИЗ ЁЛҒИЗ ЭМАСМИЗ

Исо Масиҳга имон келтирганлар билан мунтазам равишда учрашиб туришимиз керак.

Матто 18:20

Исо деди: “Қаерда икки ёки уч киши Менинг номим учун йиғилса, Мен ўша ерда уларнинг орасида бўламан.”

Ҳаворийлар 2:42, 46

Имонлилар ҳаворийларнинг таълимотини ўрганишга, биродарликка, Раббимиз Исони хотирлаб, нон синдиришга ва ибодатга ўзларини бағишладилар…. Имонлилар ҳар куни Маъбадда йиғилардилар. Бир–бирлариникига меҳмонга борганда эса Раббимиз Исони хотирлаш учун нон синдирардилар, соддадиллик билан, юракдан севиниб овқатланишарди.

Яна қаранг:

Ибронийлар 3:12-14, 10:23-25 Имонлиларга огоҳлантириш.

СИЗ ТАЙЁРМИСИЗ?

СИЗ ТАЙЁРМИСИЗ?

Доно инсонлар Худодан қўрқaди. Улар тўғри йўлдан юриб, Қиёмат кунига тайёр бўлади.

Сулаймоннинг ҳикматлари 9:10, 14:27

Эгамиздан қўрқиш доноликнинг бошидир, Муқаддас Худони билиш идрокдир. Эгамиздан қўрқиш ҳаёт манбаидир, бундай хислат одамни ўлим тузоғидан асрайди.

Матто 4:4

Исо иблисга жавобан деди: “Ёзилганки: «Инсон фақат нон билан эмас, балки Худонинг оғзидан чиққан ҳар бир сўз билан яшайди.»”

Яна қаранг:

Матто 7:24-27, Луқо 12:42-48 Исо Масиҳ айтган доно ва аҳмоқ бинокорлар ҳамда ҳушёр хизматкорлар ҳақидаги масаллар.

Забур 90:1-16 Худо Унга умид боғлаганларни ҳимоя қилиб, соғ–омон сақлайди.

[1] Забур 13:1-3 га қаранг.

Ёрдамчи оятлар

ТЎҒРИ ЙЎЛДАН ЮРИШДА ЁРДАМ БЕРАДИГАН ОЯТЛАР РЎЙХАТИ

Кириш

Ушбу қисмда юзга яқин мавзуни ўз ичига олган, ҳаётимиз учун зарур, ҳақиқатни кўрсатадиган оятлар бор. Бу оятлар Муқаддас Китобдаги донолик уммонининг бир томчиси, холос. Улар бешта асосий мавзу остида берилган. Ушбу рўйхатдаги оятлар сизга Муқаддас битикларда муҳим ҳаётий мавзулар ҳақида нималар дейилганини кўрсатади. Умид қиламизки, сиз бу оятларни ўқиб, Худо ҳақида ва Худога манзур ҳаёт қандай бўлиши ҳақида ўрганасиз ҳамда ҳаётингизда учрайдиган кундалик вазиятларда мана шу оятлар туфайли донолик билан иш юритиб, улардан тасалли топасиз.

МУНДАРИЖА

МУНДАРИЖА

ХУДОНИНГ ФАЗИЛАТЛАРИ ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР
Худо иноятлидир
Худо кечирувчидир
Худо мангудир
Худо марҳамат кўрсатувчидир
Худо меҳр–муҳаббатлидир
Худо меҳр–шафқатлидир
Худо меҳрибондир
Худо муқаддасдир
Худо нажоткоримиздир
Худо одилдир
Худо таъминловчимиздир
Худо тинчлик берувчидир
Худо улуғвордир
Худо шодлик ато қилувчидир
Худо ягона Худодир
Худо яқиндир
Худо ўзгармасдир
Худо қудратлидир
Худо ҳаёт манбаидир
Худо ҳамма нарсани билгувчидир
РУҲИЙ ҲАЁТИМИЗГА ОИД ОЯТЛАР
Абадий ҳаёт ҳақида
Гуноҳ ҳақида
Жасорат билан Хушхабар айтиш ҳақида
Ибодат ҳақида
Нажот ҳақида
Поклик ҳақида
Руҳий жанг ҳақида
Рўза тутиш ҳақида
Солиҳлик ҳақида
Тинчлик ҳақида
Худога шукрона айтиш ҳақида
Худонинг етакчилиги ҳақида

ИНСОН ФАЗИЛАТЛАРИ ВА ИЛЛАТЛАРИ ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

Дангасалик ҳақида
Ёлғон гапириш ҳақида
Жинсий ахлоқсизлик ҳақида
Итоаткорлик ҳақида
Камтарлик ҳақида
Майхўрлик ҳақида
Меҳрибонлик ҳақида
Миннатдорчилик ҳақида
Мулойимлик ҳақида
Раҳмдиллик ҳақида
Сабр–тоқат ҳақида
Сахийлик ҳақида
Такаббурлик ва мағрурлик ҳақида
Тиришқоқлик ҳақида
Хасислик ва очкўзлик ҳақида
Художўйлик ҳақида
Ўзини тута билиш ҳақида
Ўғрилик ҳақида
Қаноат қилиб яшаш ҳақида
Ҳасад ҳақида
Ҳаққонийлик ҳақида
МУНОСАБАТЛАР ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР
Ажрашиш ҳақида
Бошқаларга хизмат қилиш ҳақида
Бошқаларни кечириш ҳақида
Бошқаларни ҳукм қилиш ҳақида
Душманларга муносабат ҳақида
Дўстлик ҳақида
Жаҳл ва ғазаб ҳақида
Зино ҳақида
Масиҳий биродарларга муносабат ҳақида
Масиҳийларнинг якдиллиги ҳақида
Меҳр–муҳаббат кўрсатиш ҳақида
Меҳр–шафқат кўрсатиш ҳақида
Мусофир ва муҳтожларга муносабат ҳақида
Никоҳ ҳақида
Ота–оналару фарзандлар муносабати ҳақида
Тилни жиловлаш ҳақида
Хафагарчилик ҳақида
Қасос олиш ҳақида
Ғийбат ҳақида
Ҳақиқатни айтиш ҳақида

ҲАЁТДА УЧРАЙДИГАН ВАЗИЯТЛАРДА ЁРДАМ БЕРАДИГАН ОЯТЛАР

Адолат ва ҳақиқатга интилганда
Айбини ҳис қилганда
Бойлик ҳақида
Васваса ва синовлардан ўтганда
Донолик керак бўлганда
Ёлғизликни ҳис қилганда
Ёмон одатларни ташламоқчи бўлганда
Имон суст бўлганда
Иш яхши юришганда
Ишингиз ҳақида ўйлаётганингизда
Касалликка дучор бўлганда
Келажакка умид керак бўлганда
Кулфатли дамларда
Тушкунликка тушганингизда
Умидсиз бўлганда
Хавотир олганда
Хавфга дучор бўлганда
Шодлик, қувончга тўла дамларда
Юпанч ва далда керак бўлганда
Юрак нотинч бўлганда
Ўзингизни ожиз, кучсиз ҳис қилганингизда
Қайғурганда
Қарор чиқараётганда
Қийинчилик, азоб–уқубатга йўлиққанда

1. ХУДОНИНГ ФАЗИЛАТЛАРИ ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

ХУДОНИНГ ФАЗИЛАТЛАРИ ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

Худо иноятлидир

Худо иноятлидир

Забур 85:15

Сен, эй Раббий, раҳмдил ва иноятли, Жаҳли тез чиқмайдиган Худосан, Севгинг ва садоқатинг мўлдир.

Забур 144:8-9, Юҳанно 1:16-17, Ёқуб 4:6, 1 Бутрус 5:10, Эфесликлар 2:7, 2 Тимўтий 1:9

Худо кечирувчидир

Худо кечирувчидир

Забур 85:5

Сен, эй Раббий, яхшисан, кечиримлисан, Сенга илтижо қилганларга Содиқ севгингни кўрсатасан.

Забур 129:3-4, 2 Бутрус 3:9, 1 Юҳанно 1:8-9, Эфесликлар 1:7-8, Эфесликлар 4:32, Ибронийлар 10:15-18

Худо мангудир

Худо мангудир

Ваҳий 1:8

“Мен Ибтидо ва Интиҳодирман, — деб айтмоқда Эгамиз Худо. — Мен олдин бор бўлган, ҳозир ҳам бор, келажакда ҳам бор бўладиган Қодир Худодирман.”

Римликлар 1:20, 1 Тимўтий 1:17

Худо марҳамат кўрсатувчидир

Худо марҳамат кўрсатувчидир

Ибронийлар 4:16

Келинглар, иноятли Худойимизнинг тахтига жасорат билан яқинлашайлик. Шунда У бизга марҳамат кўрсатади, Унинг инояти зарур вақтда бизга ёрдам беради.

Забур 10:7, Ҳикматлар 12:2, Луқо 1:50, Яҳудо 1:21

Худо меҳр–муҳаббатлидир

Худо меҳр–муҳаббатлидир

Забур 35:6, 8

Эй Эгам, содиқ севгинг фалакларга етгайдир, Эй Эгам, садоқатинг самоларга чўзилгайдир….Содиқ севгинг, эй Худо, нақадар бебаҳодир! Қанотларинг соясида инсонлар паноҳ топади.

Забур 12:6, Забур 62:4, Забур 85:15, Юҳанно 3:16, 1 Юҳанно 3:16-17, 1 Юҳанно 4:7-19, Римликлар 5:6-8, Римликлар 8:38-39, Эфесликлар 2:4-5

Худо меҳр–шафқатлидир

Худо меҳр–шафқатлидир

Луқо 1:78

Зеро, Худойимиз меҳр–шафқатга бой, У самодан бизга уфқ Нурини сочади.

Забур 22:6, Забур 24:6, Ёқуб 5:11, Эфесликлар 2:4-7

Худо меҳрибондир

Худо меҳрибондир

Забур 114:5

Эгамиз меҳрибон, одилдир, Худойимиз раҳмдилдир.

Забур 83:12, Римликлар 2:4

Худо муқаддасдир

Худо муқаддасдир

Забур 98:9

Улуғланглар Эгамиз Худони! Сажда қилинг Унга муқаддас тоғида. Зеро, муқаддасдир Эгамиз Худо!

Забур 21:4, 1 Бутрус 1:14-16, Ваҳий 4:8, Ваҳий 15:4

Худо нажоткоримиздир

Худо нажоткоримиздир

Забур 26:1

Эгам нурим ва нажотимдир, Кимдан қўрқаман?! Эгам ҳаётимнинг қалъасидир, Ким мени қўрқита олар?!

Забур 36:39-40, Забур 61:6-8, Ҳаворийлар 4:11-12, 1 Тимўтий 4:10, Титус 3:4-6

Худо одилдир

Худо одилдир

Забур 24:8

Эгамиз яхши, адолатлидир! У гуноҳкорларга йўл–йўриқ кўрсатади.

Ҳикматлар 11:1, 1 Бутрус 1:17, 2 Салоникаликлар 1:5-8, Ваҳий 15:3-4

Худо таъминловчимиздир

Худо таъминловчимиздир

Забур 15:5

Эй Эгам! Барқарорлигим Сенсан, Муваффақиятим ҳам Ўзингдирсан, Келажагимни Сен таъминлайсан.

Забур 36:25-26, Забур 64:10, Матто 6:25-34, Матто 7:9-11, Ҳаворийлар 14:16-17, Филиппиликлар 4:19

Худо тинчлик берувчидир

Худо тинчлик берувчидир

Забур 84:9

Парвардигор Эгамиз айтаётганига қулоқ соламан, У Ўз халқига, Ўз тақводорларига тинчлик ваъда қилаётир, Энди улар бемаъни йўлларига қайтмасин.

Ҳикматлар 16:7, Юҳанно 16:33, Римликлар 5:1, Филиппиликлар 4:6-9, 2 Салоникаликлар 3:16

Худо улуғвордир

Худо улуғвордир

Забур 95:9

Муқаддас улуғворликка бурканган Эгамизга сажда қилинг! Эй замин аҳли, Унинг олдида титраб туринг!

Забур 23:7-10, Забур 92:1, Юҳанно 1:14, Ваҳий 21:23-25

Худо шодлик ато қилувчидир

Худо шодлик ато қилувчидир

Забур 15:11

Менга ҳаёт сўқмоғини Ўзинг кўрсатасан, Ҳузурингда шодлик мени қамраб олади, Менга боқий ҳузур–ҳаловатни Сен берасан.

Забур 29:6, Римликлар 15:13, Галатияликлар 5:22-23

Худо ягона Худодир

Худо ягона Худодир

Забур 17:32

Эгамиздан бошқа Худо ким экан?! Худойимиздан бўлак суянчиқ Қоя бормикан?!

Марк 12:28-33, Римликлар 3:29-30, 1 Коринфликлар 8:5-6

Худо яқиндир

Худо яқиндир

Забур 144:18

Эгамиз Ўзига ёлворганларнинг ёнидадир, Чин дилдан илтижо қилганларнинг ёнидадир.

Забур 33:19, Забур 74:2, Забур 138:7-12, Ҳаворийлар 17:27

Худо ўзгармасдир

Худо ўзгармасдир

Забур 101:28

Сен эса ҳеч ўзгармассан, Сен то абад яшайсан.

Забур 32:11, Забур 101:25-28, Ёқуб 1:17

Худо қудратлидир

Худо қудратлидир

Забур 92:4

Юксакдаги Эгамиз денгиз тўлқинларидан ҳам қудратлироқдир, Баҳайбат сувларнинг пишқиришидан ҳам қудратлироқдир.

Забур 88:9, Луқо 1:46-55, Ваҳий 4:11, Ваҳий 19:1

Худо ҳаёт манбаидир

Худо ҳаёт манбаидир

Забур 35:10

Ҳаётнинг булоғи Сендадир, Зиё олармиз Сенинг нурингдан.

Забур 103:30, Забур 138:13-16, Юҳанно 1:1-5, Юҳанно 5:24-26, Юҳанно 14:6, Ҳаворийлар 17:24-25

Худо ҳамма нарсани билгувчидир

Худо ҳамма нарсани билгувчидир

Забур 138:1-5

Эй Эгам, мени Ўзинг синаб кўриб, билгансан, Қачон ўтириб, қачон туришимни Ўзинг биласан, Ўй–хаёлларимни узоқдан туриб англаб оласан, Юришимни, ётишимни Сен текширасан, Барча йўлларим Сенга ойдай равшандир. Бирон сўз тилимга келмасдан олдин, Эй Эгам, Сен ҳаммасини биласан. Мени ҳамма томондан ўраб олгансан, Қўлларингни устимга қўйгансан.

Забур 33:16-19, Ибронийлар 4:13

РУҲИЙ ҲАЁТИМИЗГА ОИД ОЯТЛАР

РУҲИЙ ҲАЁТИМИЗГА ОИД ОЯТЛАР

Абадий ҳаёт ҳақида

Абадий ҳаёт ҳақида

Юҳанно 3:16

Зеро, Худо оламни шунчалик севдики, Ўзининг ягона Ўғлини берди. Токи Унга ишонганлардан биронтаси ҳалок бўлмасин, балки абадий ҳаётга эга бўлсин.

Юҳанно 5:24, Юҳанно 10:27-28, Юҳанно 17:1-3, 1 Юҳанно 5:11-12, Римликлар 6:23

Гуноҳ ҳақида

Гуноҳ ҳақида

1 Юҳанно 2:1-2

Азиз болаларим, гуноҳ қилманглар деб, мен сизларга шуларни ёзяпман. Борди–ю, бирортамиз гуноҳ қилиб қўйсак, Отамиз Худонинг олдида ҳомийимиз — Исо Масиҳ бор, У Солиҳ Зотдир. У бизни гуноҳларимиздан поклаш учун қурбон бўлди. Нафақат бизнинг, балки бутун дунёнинг гуноҳлари учун қурбон бўлди.

Забур 89:8, Ҳикматлар 13:21, 1 Юҳанно 1:8-10, Римликлар 5:6-8, Римликлар 6:23, Эфесликлар 2:1-9

Жасорат билан Хушхабар айтиш ҳақида

Жасорат билан Хушхабар айтиш ҳақида

Римликлар 1:16

Мен Хушхабардан ор қилмайман, чунки Худонинг куч–қудрати бўлган бу Хушхабар орқали унга ишонганларнинг ҳаммаси қутқарилади. Ишонадиганлар яҳудийми, ғайрияҳудийми, фарқи йўқ!

Ҳаворийлар 4:18-20, 31, 1 Коринфликлар 16:13, 1 Салоникаликлар 2:1-2, Ибронийлар 3:6

Ибодат ҳақида

Ибодат ҳақида

Матто 6:9-13

Сизлар эса шундай ибодат қилинглар: “Бизнинг осмондаги Отамиз! Сенинг муқаддас номинг улуғлансин. Сенинг Шоҳлигинг келсин. Осмонда бўлгани каби, Ерда ҳам Сенинг ироданг бажо бўлсин. Бугунги ризқимизни бергин. Бизга қарши гуноҳ қилганларни биз кечиргандек, Сен ҳам бизнинг гуноҳларимизни кечиргин. Бизни васвасага дучор қилмагин, Ёвуз шайтондан халос қилгин.”

Забур 65:16-20, Ҳикматлар 15:8, Матто 6:5-13, Матто 7:7-11, Луқо 18:1-8, 1 Юҳанно 5:14-15, Римликлар 8:26-27, 1 Тимўтий 2:1-2

Нажот ҳақида

Нажот ҳақида

Юҳанно 14:6

Исо унга деди: — Мен йўл, ҳақиқат ва ҳаётдирман. Отанинг олдига олиб борадиган Мендан бошқа йўл йўқ.

Юҳанно 3:16-17, Ҳаворийлар 2:36-39, Ҳаворийлар 16:29-31, Римликлар 10:9-10, 1 Тимўтий 2:4-6

Поклик ҳақида

Поклик ҳақида

Ҳикматлар 11:20

Эгри юрак Эгамизга жирканч, покларнинг ишлари эса Унинг қувончидир.

Забур 7:11, Забур 18:10, Ҳикматлар 11:5, Матто 5:8, 1 Юҳанно 2:1-2, 2 Коринфликлар 7:1, Филиппиликлар 4:8

Руҳий жанг ҳақида

Руҳий жанг ҳақида

Эфесликлар 6:11-12

Иблиснинг ҳийлаларига қарши тура олишингиз учун Худо берган барча қурол–аслаҳалар билан қуролланинг. Ахир, бизнинг курашимиз инсонларга қарши эмас, балки самовий оламдаги ёвуз руҳий кучларга, руҳий ҳокимият ва ҳукмронликка ҳамда бу қоронғи дунёни бошқараётган руҳий ҳукмронларга қаршидир.

1 Бутрус 5:8-9, Римликлар 8:38-39, 2 Коринфликлар 10:3-5, Эфесликлар 6:10-18, 2 Салоникаликлар 3:3

Рўза тутиш ҳақида

Рўза тутиш ҳақида

Матто 6:16-18

Рўза тутаётганингизда, иккиюзламачилар каби, қовоқ солиб юрманглар. Улар рўза тутаётганларини бошқаларга кўрсатиш учун ювиниб–таранмайдилар. Сизларга чинини айтайин: улар ўз мукофотларини олиб бўлганлар. Сизлар рўза тутганларингизда юзларингизни ювиб, сочларингизни тараб юринг, токи рўза тутганингизни яширин бўлган Отангиздан бошқа ҳеч ким билмасин. Шунда яширин қилган ишингизни кўрган Отангиз сизни тақдирлайди.

Марк 2:18-20, Луқо 18:9-14, Ҳаворийлар 13:2-3

Солиҳлик ҳақида

Солиҳлик ҳақида

Ҳикматлар 11:19

Солиҳликни кўзлаган инсон ҳаётга, ёмонликни кўзлаган эса ўз ўлимига эришади.

Забур 33:16, Забур 36:16-17, Ҳикматлар 10:11, Ҳикматлар 12:26, Римликлар 1:17, Филиппиликлар 3:8-9, 2 Тимўтий 4:8

Тинчлик ҳақида

Тинчлик ҳақида

Юҳанно 14:27

Мен сизларга тинчликни қолдиряпман. Ўз тинчлигимни сизларга беряпман. Мен бераётган тинчлик дунё берадиган тинчликка ўхшамайди. Юрагингиз сиқилмасин, қўрқманглар.

Забур 33:15, Ҳикматлар 12:20, Матто 5:9, Юҳанно 16:33, Римликлар 5:1, Римликлар 8:6, Колосаликлар 3:15

Худога шукрона айтиш ҳақида

Худога шукрона айтиш ҳақида

Забур 68:31-32

Номини куйлаб, Худони мадҳ қиламан, Шукур айтиб, Уни мақтайман. Қурбонлик қилинган бузоқдан, ҳатто буқадан кўра, Ҳамдларим Эгамни кўпроқ мамнун қилади.

Забур 94:1-5, Забур 99:1-5, Забур 105:1-2, Филиппиликлар 4:6-7

Худонинг етакчилиги ҳақида

Худонинг етакчилиги ҳақида

Ҳикматлар 3:5-6

Ўз ақл–идрокингга суянма, бутун қалбинг билан Эгамизга ишон. Ҳар ишингда Эгамизни эътироф эт, шунда У йўлларингни тўғрилайди.

Забур 31:8-9, Забур 36:5, Ҳикматлар 4:20-22, Ёқуб 1:5-8

ИНСОН ФАЗИЛАТЛАРИ ВА ИЛЛАТЛАРИ ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

ИНСОН ФАЗИЛАТЛАРИ ВА ИЛЛАТЛАРИ ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

Дангасалик ҳақида

Дангасалик ҳақида

Ҳикматлар 10:4

Дангаса қўллар қашшоқлик келтиради, тиришқоқ қўллар эса бойлик.

Ҳикматлар 6:6-11, 1 Салоникаликлар 4:11, 2 Салоникаликлар 3:6-13

Ёлғон гапириш ҳақида

Ёлғон гапириш ҳақида

Ҳикматлар 12:22

Ёлғончи тил Эгамизга жирканч, тўғрилик билан иш қиладиганлар эса Унинг севинчидир.

Забур 33:12-14, Ҳикматлар 11:1, Ҳикматлар 19:22, Колосаликлар 3:9

Жинсий ахлоқсизлик ҳақида

Жинсий ахлоқсизлик ҳақида

1 Салоникаликлар 4:3-5

Сизларнинг муқаддас бўлишингиз Худонинг иродасидир. Шунинг учун жинсий ахлоқсизлик қилманг. Ҳар бирингиз муқаддаслик ва иззат–ҳурматга лойиқ тарзда ўзингизни тута билишингиз керак. Худони билмаган бутпарастлардай шаҳвоний ҳирсга қул бўлманг.

1 Коринфликлар 6:15-20, 1 Коринфликлар 10:6-8, Галатияликлар 5:19-21, Колосаликлар 3:5-7

Итоаткорлик ҳақида

Итоаткорлик ҳақида

1 Юҳанно 2:5

Худонинг каломига итоат қилган одамда эса Худонинг севгиси ўз мукаммал ифодасини топган. Биз Худо билан бирга эканимизни ана шундан билсак бўлади.

Забур 39:7, Забур 50:14, Юҳанно 14:23-24, Ибронийлар 5:7-9

Камтарлик ҳақида

Камтарлик ҳақида

Ҳикматлар 18:12

Такаббурлик ҳалокатга олиб боради, камтарлик эса иззату икромга сазовор қилади.

Забур 24:9, Ҳикматлар 11:2, Ҳикматлар 29:23, Матто 18:1-5, Луқо 18:9-14, 1 Бутрус 5:5-6, Филиппиликлар 2:3-11

Майхўрлик ҳақида

Майхўрлик ҳақида

Ҳикматлар 20:1

Шароб — мазахчи, ароқ — жанжалкаш, уларга алданганлар нодондир.

Ҳикматлар 23:20-21, 1 Бутрус 4:3, 1 Коринфликлар 5:11, 1 Коринфликлар 6:9-10, Эфесликлар 5:18

Меҳрибонлик ҳақида

Меҳрибонлик ҳақида

Забур 111:4

Ҳатто зулматда ҳам тўғри инсонга нур ёғилади, Раҳмдил, меҳрибон, солиҳ одамга ёғду сочилади.

Ҳикматлар 11:16, Ҳикматлар 12:10, 1 Коринфликлар 13:4

Миннатдорчилик ҳақида

Миннатдорчилик ҳақида

Забур 117:28-29

Сен Худойимсан, Сенга шукур айтаман, Сен Худойимсан, Сени улуғлайман. Эгамизга шукрона айтинг, У яхшидир, Унинг содиқ севгиси абадийдир.

Колосаликлар 2:6-7, Колосаликлар 3:15-17, Ибронийлар 12:28

Мулойимлик ҳақида

Мулойимлик ҳақида

Ҳикматлар 25:15

Сабр–тоқат билан гапирилса амалдор ҳам кўнади, мулойим сўз тошни ҳам синдиради.

1 Бутрус 3:15-16, Галатияликлар 6:1, Эфесликлар 4:1-3, Филиппиликлар 4:5

Раҳмдиллик ҳақида

Раҳмдиллик ҳақида

Ҳикматлар 19:17

Камбағалга раҳм қилиш — Эгамизга қарз беришдай, У яхшиликни қайтаради.

Ҳикматлар 21:10, Матто 5:7, Матто 9:13, Ёқуб 2:12-13, Колосаликлар 3:12

Сабр–тоқат ҳақида

Сабр–тоқат ҳақида

Ҳикматлар 14:29

Сабр–тоқатли одам ақл–идроклидир, жаҳлдорлик аҳмоқликни билдиради.

Ёқуб 5:7-8, Римликлар 12:12, 1 Коринфликлар 13:4, Колосаликлар 3:12-13, Ибронийлар 12:7

Сахийлик ҳақида

Сахийлик ҳақида

Ҳикматлар 11:24-25

Баъзиларнинг қўли очиқ, аммо бойлиги кўпаяверади. Баъзилар ҳаддан ташқари тежамкор, аммо қашшоқлашаверади. Сахийнинг бири икки бўлади, бошқаларга яхшилик қилганнинг ўзи ҳам яхшилик кўради.

Забур 111:5, Ҳикматлар 22:9, 2 Коринфликлар 8:1-4, 1 Тимўтий 6:17-19

Такаббурлик ва мағрурлик ҳақида

Такаббурлик ва мағрурлик ҳақида

Ҳикматлар 16:18

Мағрурликнинг ортидан ҳалокат келади, такаббурликдан сўнг эса одам қоқилади.

Ҳикматлар 11:2, Ҳикматлар 16:5, Ҳикматлар 29:23, Луқо 18:9-14

Тиришқоқлик ҳақида

Тиришқоқлик ҳақида

Ҳикматлар 12:24

Тиришқоқ ҳукм суради, дангаса эса қул бўлади.

Ҳикматлар 10:4, Ҳикматлар 13:4

Хасислик ва очкўзлик ҳақида

Хасислик ва очкўзлик ҳақида

Ҳикматлар 15:27

Очкўз ўз уйига ташвиш келтиради, порадан нафратланадиган эса яшайди.

Ҳикматлар 1:19, Ҳикматлар 23:4-5, Матто 6:19-21, Луқо 12:15-21, 1 Тимўтий 6:7-10

Художўйлик ҳақида

Художўйлик ҳақида

1 Тимўтий 4:8-9

Ахир, шундай бир мақол бор–ку: “Жисмоний машқ тана учун фойда берар, художўйлик эса ҳар томонлама фойда келтирар, у дунёю бу дунёда ҳаёт бахш этар.” Бу гап тўғри ва асослидир, у ҳар жиҳатдан қабул қилинишга лойиқдир.

1 Тимўтий 6:3-6, 11, 2 Тимўтий 3:1-5

Ўзини тута билиш ҳақида

Ўзини тута билиш ҳақида

Ҳикматлар 25:28

Ўзини тута олмайдиган одам деворсиз вайрона шаҳар кабидир.

Ҳикматлар 16:32, Ёқуб 1:19, Титус 2:2-5

Ўғрилик ҳақида

Ўғрилик ҳақида

Ҳикматлар 13:11

Ҳийла билан топилган давлат йўқолади, меҳнат билан топилгани эса кўпаяди.

Ҳикматлар 20:10, Эфесликлар 4:28, Титус 2:9-10

Қаноат қилиб яшаш ҳақида

Қаноат қилиб яшаш ҳақида

Ибронийлар 13:5

Пулга кўнгил боғламанглар, бори билан қаноатланинглар. Зеро, Худо: “Сизларни ташлаб кетмайман, сизларни тарк этмайман”, — деб айтган.

Луқо 3:14, Филиппиликлар 4:11-12, 1 Тимўтий 6:7-10

Ҳасад ҳақида

Ҳасад ҳақида

Ҳикматлар 14:30

Хотиржам юрак танага ҳаёт бахш этади, ҳасадгўйлик эса суякларни чиритади.

Ёқуб 3:13-16, 1 Бутрус 2:1, Римликлар 13:13, Титус 3:3-5

Ҳаққонийлик ҳақида

Ҳаққонийлик ҳақида

Ҳикматлар 24:26

Тўғри жавоб берадиганларни ҳамма севади.

Ҳикматлар 12:17-19, Ҳикматлар 16:11, 1 Бутрус 3:10-12

МУНОСАБАТЛАР ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

МУНОСАБАТЛАР ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

Ажрашиш ҳақида

Ажрашиш ҳақида

1 Коринфликлар 7:10-11

Қуйидаги амр эса уйланган ва эрга текканларга берилган. У мендан эмас, Раббимиз Исодандир: хотин эри билан ажрашмасин. Ажрашган бўлса, бошқа эрга тегмасин ёки ўз эри билан ярашсин. Эр ҳам ўз хотини билан ажрашмасин.

Матто 5:27-32, Матто 19:3-9, 1 Коринфликлар 7:10-16

Бошқаларга хизмат қилиш ҳақида

Бошқаларга хизмат қилиш ҳақида

1 Бутрус 4:10

Худо сизларга берган инъомлар билан бир–бирингизга хизмат қилинглар. Худонинг бу бой эҳсонларидан оқилона фойдаланинглар.

Матто 20:20-25, Матто 25:31-46, Галатияликлар 5:13-15, Филиппиликлар 2:3-4, Ибронийлар 13:1-3

Бошқаларни кечириш ҳақида

Бошқаларни кечириш ҳақида

Матто 6:14-15

Агар сизларга ёмонлик қилганларни кечирсангизлар, осмондаги Отангиз ҳам сизни кечиради. Борди–ю, сизлар бошқаларнинг гуноҳларини кечирмасангизлар, Отангиз ҳам сизни кечирмайди.

Ҳикматлар 19:11, Матто 18:21-35, Марк 11:25-26, Колосаликлар 3:13

Бошқаларни ҳукм қилиш ҳақида

Бошқаларни ҳукм қилиш ҳақида

Римликлар 2:1

Эй бошқаларни ҳукм қилаётган инсон! Сен ким бўлишингдан қатъи назар, бошқаларни ҳукм қилишга ҳеч ҳақинг йўқ. Сен бошқа одамни ҳукм қилиб, ўзингни ҳам маҳкум этасан. Ахир, ўзинг ҳам шу ишларни қиляпсан–ку!

Матто 7:1-5, Ёқуб 4:11-12, Римликлар 14:10-13

Душманларга муносабат ҳақида

Душманларга муносабат ҳақида

Ҳикматлар 24:17-18

Душманинг йиқилганда севинма, қоқилгани учун юрагинг қувонмасин. Бўлмаса Эгамиз буни кўриб ёқтирмай, ғазабини ундан ўгиради.

Матто 5:44-48, Римликлар 12:17-21

Дўстлик ҳақида

Дўстлик ҳақида

Ҳикматлар 18:24

Шундай дўст борки, у ҳалокат келтиради, дўст борки, у туғишгандан ҳам яқинроқдир.

Ҳикматлар 17:9, 17, Ҳикматлар 27:6

Жаҳл ва ғазаб ҳақида

Жаҳл ва ғазаб ҳақида

Эфесликлар 4:26-27

Ҳатто ғазабланганингизда ҳам гуноҳ қилманглар. Қуёш ботгунча жаҳлдан тушинглар. Иблисга фурсат берманглар.

Ҳикматлар 14:29, Ҳикматлар 19:11, Ёқуб 1:19-20, Эфесликлар 4:31-32

Зино ҳақида

Зино ҳақида

Ибронийлар 13:4

Никоҳни ҳаммангиз эъзозланглар. Эр–хотинлик муносабатини беғубор сақланглар. Фаҳшу зинога берилганларни Худо ҳукм қилади.

Ҳикматлар 5:20-21, Ҳикматлар 6:20-35, Матто 5:27-32, Марк 10:10-12

Масиҳий биродарларга муносабат ҳақида

Масиҳий биродарларга муносабат ҳақида

Ибронийлар 13:1

Бир–бирингизни биродарлардай яхши кўришни давом эттиринглар.

Матто 5:23-24, 3 Юҳанно 1:5-8, Римликлар 14:1, 19, Римликлар 16:17, 1 Коринфликлар 1:10

Масиҳийларнинг якдиллиги ҳақида

Масиҳийларнинг якдиллиги ҳақида

Римликлар 12:4-5

Ахир, танамиз бир бўлса–да, танамиз аъзолари кўп, танамиз аъзоларининг вазифаси ҳам бир хил эмас. Шунга ўхшаб, биз — Масиҳга тегишли бўлганлар бир танани ташкил қиламиз. Ҳар биримиз ҳар хил аъзолар бўлиб, бир–биримизга боғлиқмиз.

Ҳаворийлар 2:44-46, Эфесликлар 4:3-6, Филиппиликлар 2:1-4, Ибронийлар 10:24-25

Меҳр–муҳаббат кўрсатиш ҳақида

Меҳр–муҳаббат кўрсатиш ҳақида

Юҳанно 15:12-13

Менинг амрим шу: Мен сизларни қандай севган бўлсам, сизлар ҳам бир–бирингизни шундай севинглар. Ким ўз жонини дўстлари учун фидо қилса, бундан ортиқ севги йўқ.

Римликлар 12:9-10, Римликлар 13:8, 1 Коринфликлар 13:1-13, Ибронийлар 10:24

Меҳр–шафқат кўрсатиш ҳақида

Меҳр–шафқат кўрсатиш ҳақида

Луқо 6:36

Осмондаги Отангиз раҳмдил бўлгани каби, сизлар ҳам раҳмдил бўлинглар.

Матто 5:7, Ёқуб 3:17, Эфесликлар 4:32

Мусофир ва муҳтожларга муносабат ҳақида

Мусофир ва муҳтожларга муносабат ҳақида

Забур 145:9

Эгамиз мусофирларни асрайди, Етим ва беваларни қўллайди, Фосиқнинг йўлларига халақит беради.

Матто 25:34-36, 1 Бутрус 2:11-12

Никоҳ ҳақида

Никоҳ ҳақида

Колосаликлар 3:18-19

Эй хотинлар, эрингизга итоатли бўлинглар. Шундай қилиш Раббимиз Исонинг издошларига муносибдир. Эй эрлар, хотинингизни севинглар, уларга қўпол муомалада бўлманглар.

Ҳикматлар 31:10-31, 1 Бутрус 3:1-7, 1 Коринфликлар 7:1-16, Эфесликлар 5:21-33

Ота–оналару фарзандлар муносабати ҳақида

Ота–оналару фарзандлар муносабати ҳақида

Ҳикматлар 23:22, 24

Сени дунёга келтирган отангга қулоқ сол, онанг қариганда уни хор қилма….Солиҳ отасининг бошини кўкка етказади, доно фарзанд уни хурсанд қилади.

Ҳикматлар 19:13, 26, Ҳикматлар 20:20, Матто 15:4-6, Эфесликлар 6:1-4

Тилни жиловлаш ҳақида

Тилни жиловлаш ҳақида

Эфесликлар 4:29

Оғзингиздан ҳеч қандай ярамас сўз чиқмасин. Лекин тингловчиларнинг эҳтиёжига кўра, керакли гапларни айтиб, уларга далда беринг, шунда сўзларингиз уларга фойда келтиради.

Ҳикматлар 10:19, Ҳикматлар 21:23, Матто 12:33-37, Ёқуб 1:26, Ёқуб 3:1-12

Хафагарчилик ҳақида

Хафагарчилик ҳақида

Колосаликлар 3:13

Бир–бирингизга нисбатан сабр–тоқатли бўлинглар. Орангизда хафагарчилик ўтган бўлса, бир–бирингизни кечиринглар. Эгамиз сизларни кечиргани каби, сизлар ҳам бошқаларни кечиринглар.

Матто 5:23-24, 1 Бутрус 4:8

Қасос олиш ҳақида

Қасос олиш ҳақида

1 Бутрус 3:9

Ёмонликка ёмонлик, ҳақоратга ҳақорат билан жавоб қайтарманглар, аксинча, ҳаммани дуо қилинглар. Зеро, Худо сизларни шунга даъват этган. Буларга риоя қилсангиз, барака топасизлар.

Ҳикматлар 20:22, 1 Бутрус 2:21-23, Римликлар 12:17-21

Ғийбат ҳақида

Ғийбат ҳақида

Ҳикматлар 16:28

Маккор жанжал чиқаради, ғийбатчи эса яқин дўстларни ажратади.

Забур 100:5, Ҳикматлар 10:18, 1 Бутрус 2:1

Ҳақиқатни айтиш ҳақида

Ҳақиқатни айтиш ҳақида

Эфесликлар 4:15

Келинглар, меҳр–муҳаббат билан ҳақиқатни айтиб, жамоатнинг боши бўлган Масиҳга ўхшаб ҳар жиҳатдан етук инсонлар бўлайлик.

Ҳикматлар 24:26, 28, Ҳикматлар 26:28, Эфесликлар 4:25

ҲАЁТДА УЧРАЙДИГАН ВАЗИЯТЛАРДА ЁРДАМ БЕРАДИГАН ОЯТЛАР

ҲАЁТДА УЧРАЙДИГАН ВАЗИЯТЛАРДА ЁРДАМ БЕРАДИГАН ОЯТЛАР

Адолат ва ҳақиқатга интилганда

Адолат ва ҳақиқатга интилганда

Матто 5:6

Адолатга ташна бўлганлар бахтлидир, Чунки Худо уларни қондиради.

Забур 24:5, Забур 32:5, Забур 81:3, Ҳикматлар 2:7-9, Ҳикматлар 21:3

Айбини ҳис қилганда

Айбини ҳис қилганда

Ҳикматлар 28:13

Ўз гуноҳларини яширган ютуққа эришмайди, уларни тан олиб, воз кечган марҳамат топади.

Забур 31:5, Забур 50:3-19, 1 Юҳанно 1:8-9, 2 Коринфликлар 7:10

Бойлик ҳақида

Бойлик ҳақида

Ҳикматлар 11:4

Қиёмат кунида бойлик фойда бермайди, солиҳлик эса ўлимдан сақлайди.

Забур 48:17-18, Ҳикматлар 11:28, Ҳикматлар 22:1, 16, Ҳикматлар 23:4-5, Ҳикматлар 28:6, Матто 6:24, Матто 19:16-30, Луқо 12:15-21, Луқо 16:9-13, 1 Тимўтий 6:7-10, 17-19

Васваса ва синовлардан ўтганда

Васваса ва синовлардан ўтганда

1 Коринфликлар 10:13

Сизлар тушган васвасага бошқалар ҳам дучор бўлган. Аммо Худо содиқдир, У кучингиздан ортиқ васвасага тушишингизга йўл қўймайди. Васвасага бардош бера олишингиз учун керакли пайтда васвасадан қутулиш йўлини ҳам беради.

Матто 4:1-11, Ёқуб 1:12-15, Ёқуб 4:7, 1 Юҳанно 2:15-17

Донолик керак бўлганда

Донолик керак бўлганда

Забур 110:10

Эгамиздан қўрқиш доноликнинг бошидир, Бундай йўл тутганларнинг ақли расодир, Унинг ҳамду санолари то абад давом этади.

Ҳикматлар 2:1-6, Ҳикматлар 9:9-12, Ҳикматлар 16:16, Ёқуб 1:5, Ёқуб 3:13-18

Ёлғизликни ҳис қилганда

Ёлғизликни ҳис қилганда

Забур 144:18

Эгамиз Ўзига ёлворганларнинг ёнидадир, Чин дилдан илтижо қилганларнинг ёнидадир.

Забур 22:1-6, Забур 24:16-18, Забур 26:10, Забур 67:7

Ёмон одатларни ташламоқчи бўлганда

Ёмон одатларни ташламоқчи бўлганда

Филиппиликлар 4:13

Менга куч–қувват берадиган Исо Масиҳнинг мадади билан ҳар нарсани қила оламан.

Галатияликлар 5:16, 22-23, Эфесликлар 4:22-24

Имон суст бўлганда

Имон суст бўлганда

Ибронийлар 10:23

Энди ўзимиз эътироф этган умидимизни иккиланмай маҳкам тутайлик. Чунки ваъда берган Худо Ўз сўзига содиқдир.

Матто 8:23-27, Матто 14:25-31, Марк 9:21-24, Луқо 22:31-32, Юҳанно 14:27, 2 Тимўтий 2:11-13, Ибронийлар 11:1-2, 6, Ибронийлар 12:2

Иш яхши юришганда

Иш яхши юришганда

Забур 106:8-9

Содиқ севгиси учун улар Эгамизга шукрона айтсин! Эгамизнинг инсониятга кўрсатган ажойиб ишлари учун шукур қилсин! Зотан, У қондирар ташна бўлганларни, Тўйдирар неъматлар билан очларни.

Забур 83:12, Забур 102:1-5, 1 Салоникаликлар 5:16-18

Ишингиз ҳақида ўйлаётганингизда

Ишингиз ҳақида ўйлаётганингизда

Эфесликлар 6:7-8

Инсонларга эмас, балки Раббимиз Исога хизмат қилаётгандек, бажону дил хизмат қилинглар. Эсингизда тутинг: хоҳ қул, хоҳ эркин бўлсин, ҳар бир киши қилган яхшилигига яраша мукофотни Раббимиздан олади.

Ҳикматлар 3:3-4, Эфесликлар 4:28, Эфесликлар 6:5-9

Касалликка дучор бўлганда

Касалликка дучор бўлганда

Забур 102:2-3

Эгамизни олқишлагин, эй жоним, Унинг қилган ҳамма яхшиликларини унутмагин! Ҳамма гуноҳларимни У кечиради, Барча хасталикларимга У шифо беради.

Марк 1:40-41, Ёқуб 5:14-15, 2 Коринфликлар 4:16-18

Келажакка умид керак бўлганда

Келажакка умид керак бўлганда

Ҳикматлар 23:18

Чунки албатта келажак бор, умидинг рўёбга чиқади.

Забур 26:1, Забур 90:1-10, 1 Бутрус 1:3-9, 2 Коринфликлар 1:21-22, Филиппиликлар 1:6

Кулфатли дамларда

Кулфатли дамларда

Забур 45:2

Худо бизнинг паноҳимиз, қудратимиздир, Кулфатда қолганимизда доим мададкоримиздир.

Забур 17:7, Забур 49:15, Забур 58:17-18, Ҳикматлар 31:8

Тушкунликка тушганингизда

Тушкунликка тушганингизда

Забур 42:5

Нега тушкунликка тушасан, эй жоним? Нега беҳаловат бўласан ичимда? Худога умид боғла! Шукур этаман Яна Унга — нажоткорим, Худойимга.

Забур 39:2-5, Забур 54:23, Забур 60:2-4, Римликлар 8:36-39

Умидсиз бўлганда

Умидсиз бўлганда

Забур 33:18-19

Тақводорлар ёлворади, Эгамиз эшитади, Барча балолардан уларни Эгамиз қутқаради. Кўнгли чўкканларга Эгамиз яқиндир, Руҳан эзилганларни У қутқаради.

Забур 22:1-4, Забур 41:2-6

Хавотир олганда

Хавотир олганда

Забур 93:18-19

“Оёқларим қоқилади”, деб ўйлаганимда, Эй Эгам, содиқ севгинг мени қўллади. Ичим хавотирга тўлиб кетганда, Сен берган тасалли менга қувонч келтирди.

Забур 22:4, Забур 54:23, Луқо 12:22-31, 1 Бутрус 5:6-7

Хавфга дучор бўлганда

Хавфга дучор бўлганда

Забур 26:1

Эгам нурим ва нажотимдир, Кимдан қўрқаман?! Эгам ҳаётимнинг қалъасидир, Ким мени қўрқита олар?!

Забур 90:1-6, Забур 117:5-9, Римликлар 8:35-39

Шодлик, қувончга тўла дамларда

Шодлик, қувончга тўла дамларда

Забур 94:1

Келинглар, севинч ила Эгамизни куйлайлик, Нажотимиз Қоясига шодлик ила ҳайқирайлик.

Забур 31:11, Забур 70:14-16, Эфесликлар 5:19-20

Юпанч ва далда керак бўлганда

Юпанч ва далда керак бўлганда

Забур 93:18-19

“Оёқларим қоқилади”, деб ўйлаганимда, Эй Эгам, содиқ севгинг мени қўллади. Ичим хавотирга тўлиб кетганда, Сен берган тасалли менга қувонч келтирди.

Забур 22:1-4, Матто 5:4, 2 Коринфликлар 1:3-5, Ваҳий 21:3-4

Юрак нотинч бўлганда

Юрак нотинч бўлганда

Юҳанно 14:27

Мен сизларга тинчликни қолдиряпман. Ўз тинчлигимни сизларга беряпман. Мен бераётган тинчлик дунё берадиган тинчликка ўхшамайди. Юрагингиз сиқилмасин, қўрқманглар.

Забур 45:2-4, Забур 54:23, Матто 6:25-34, Филиппиликлар 4:6-7

Ўзингизни ожиз, кучсиз ҳис қилганингизда

Ўзингизни ожиз, кучсиз ҳис қилганингизда

Забур 9:35

Сен эса кўриб турасан, Билиб турасан кулфату азобда қолганларни. Қўлларингни уларга узатасан, Ожиз ўзини Сенинг паноҳингга топширади, Сен етимга доим ёрдам бергансан.

Римликлар 8:26-27, 2 Коринфликлар 4:7, 2 Коринфликлар 12:9-10, Филиппиликлар 4:13, Ибронийлар 4:14-16

Қайғурганда

Қайғурганда

Ваҳий 21:4

Худо уларнинг кўзидаги ҳар бир томчи ёшни артиб қўяди. Энди ўлим мавжуд бўлмайди, Ҳеч ким қайғурмайди, йиғламайди, азоб чекмайди. Зеро, аввалгилар ўтиб кетди.

Забур 29:6, Забур 55:9, Забур 141:2-3, 1 Салоникаликлар 4:13-14

Қарор чиқараётганда

Қарор чиқараётганда

Ҳикматлар 12:15

Нодон ўз йўлини тўғри деб ўйлайди, доно эса маслаҳатга қулоқ солади.

Забур 24:4-10, Забур 118:105, Римликлар 12:1-2

Қийинчилик, азоб–уқубатга йўлиққанда

Қийинчилик, азоб–уқубатга йўлиққанда

Забур 33:19

Кўнгли чўкканларга Эгамиз яқиндир, Руҳан эзилганларни У қутқаради.

Матто 11:28, Луқо 22:41-44, Ёқуб 1:2-4, Римликлар 12:12, 2 Коринфликлар 12:9-10

Тарих

Тарих

МАСИҲИЙЛАР ЖАМОАТИНИНГ ЎРТА ОСИЁДАГИ ҚАДИМИЙ ТАРИХИ

Янги Аҳднинг Ҳаворийлар фаолияти китобида Исо Масиҳ ҳақидаги Хушхабар қай тарзда Рим империяси, яъни ғарб томонга ёйилгани баён этилган. Кейинроқ ёзилган тарихий қўлёзмалар ва археологик топилмалардан маълум бўлишича, Исо Масиҳ ҳақидаги Хушхабар шарқ томонга, яъни Персияга — аввал Парфияга, кейинроқ эса Сосонийлар империясига ҳам етиб борган. Қадимий манбалардан маълумки, тахминан милодий 200 йиллар атрофида, Бақтриянинг[1] Кушон империясида масиҳийлар мавжуд бўлган. Бешинчи асрнинг бошларига келиб, Ҳирот[2] ва Марв[3] шаҳарларида хизмат қилиш учун масиҳий етакчилар тайинланган. Милодий 424 йилда Форс пойтахти Селевкия–Ктесифонда[4] “Шарқ жамоати” расмий эътироф этилган.

Вақтлар ўтиб, Ўрта Осиё аҳолиси орасида Масиҳга имон келтирган одамлар сони кўпайди. Бу ҳудуддаги масиҳийлар Худога суриёний тили ва маҳаллий тилларда сажда қилардилар. Бу маҳаллий тиллар форс, суғд ва қадимий турк тиллари эди. Масиҳийларнинг сони Амударёнинг шимол томонида ҳам кўпайиб, масиҳийлар жамоати ёйила бошлади. Шундай қилиб, VI асрнинг охирлари ва VII асрнинг бошларида Самарқанд асосий руҳий-маънавий марказ бўлиб қолди. Ҳикоя қилишларича, мана шу даврларда қадимий туркий аҳоли[5] пешонасига хочнинг расмини зарб қилиб, чиздириб олганлар. Уларнинг тушунчаси бўйича хоч тасвири уларни вабодан асрар экан. Тахминан 644 йили турк ҳукмдорларидан бири ва унинг лашкарлари бир дарё қирғоғида Масиҳга имон келтирганлар. Олимлар ўша дарёни Амударё деб тахмин қилишади.

Суриёний, форс ва суғд тилида гаплашадиган Ўрта Осиё масиҳийлари Исо Масиҳ ҳақидаги хушхабарни ёйишни давом эттирдилар. Ақ–бешим[6] ва Ургутда[7] масиҳийлар ибодатхоналари топилган. Археологлар Муқаддас Китобдаги ҳикояларнинг мазмунига расми ишланган кумуш лаганлар ва Бухородан чиққан хоч зарби бор тангалар ҳам топишган. Археологик топилмалар кўрсатадики, суғд тилида гапирадиган масиҳийлар ҳозирги Ўзбекистон ва Тожикистон ҳудудидан шарқ томонга, ҳатто Хитойга ҳам Исо Масиҳ ҳақидаги хушхабарни ёйганлар. Турфонда[8] 500 дан ортиқ суғд тилидаги масиҳийча қўлёзма парчалари топилган.

VII асрнинг охирларида Ўрта Осиё араблар томонидан босиб олингандан кейин масиҳийларнинг фаолиятига чекловлар қўйиш бошланди. Вақтлар ўтиб, масиҳийлар ибодатхоналарининг баъзилари масжидга айлантирилди. Бунга Бухородаги бир масжид намунадир. Буларга қарамай, Ўрта Осиё масиҳийлари Худога сажда қилиш учун йиғилишда давом этавердилар. Улар бутун Ўрта Осиё ҳудудига Исо Масиҳ ҳақидаги хушхабарни ёйишни тўхтатмадилар. Буларнинг бири Балхлик[9] бўлиб, масиҳийларга раҳнамо бўлган Яздибозид деган кишидир. У Хитой ҳудуди бўйлаб юриб, одамларга Исо Масиҳ ҳақида таълим берган.

Тахминан VIII асрнинг охирларида Шарқ жамоатининг йўлбошчиси томонидан ёзилган иккита мактубда шундай дейилган: “туркларнинг шоҳи” ва ўша шоҳликнинг аксарият аҳолиси Исо Масиҳга ишониб, Унинг йўлидан юра бошлади. Шунингдек, ушбу мактубларда ўша шоҳ ўз халқи учун бир масиҳий етакчи тайинлашни сўраганлиги ҳақида ҳам ёзилган. Бу турклар қарлуқлар бўлса керак, деб тахмин қилинади. Қарлуқларнинг пойтахти Тарозда[10] эди. Милодий 893 йилда қарлуқлар Бухоро сомонийлари томонидан босиб олинганлар. Қарлуқ масиҳийларининг катта ибодатхонаси ҳам масжидга айлантирилган. Ўша даврдан қолган тарихий маълумотларга кўра, Самарқанддаги масиҳийлар ибодатхонасининг дарвозалари дунёдаги энг гўзал ижод намунаси ҳисобланган.

Тахминан милодий 1000 йилда машҳур олим Беруний Хоразмда масиҳийлар нишонлаган байрамлар ҳақида ёзган. Ўша даврнинг икки тарихчиси 200 мингта керайит турклари Монголияда 1007 йилда Исо Масиҳга имон келтириб, Унинг йўлидан юра бошлаганини айтиб ўтишган. Уларнинг ёзишича, керайит туркларининг шоҳи қаттиқ бўрон пайтида тоғда йўлини тополмай қолган. Масиҳий бир улуғ зот шоҳга ваҳийда кўриниб, уни қароргоҳига қайтариб олиб борган. Шоҳ қароргоҳга эсон–омон қайтиб боргандан кейин, ўша ерда масиҳий савдогарлар билан уларнинг имони ҳақида суҳбатлашган. Шундан кейин шоҳ бир қурбонгоҳ ўрнатиб, унинг олдига тўрт Хушхабарнинг нусхасини ва бир меш бия сути қўйган. Мана шу қурбонгоҳ олдида керайит турклари ибодат қилганлар ва, биз Исо Масиҳ таълимотига садоқат билан амал қиламиз, деб қасамёд қилганлар ва шу онтнинг рамзи сифатида ўша сутдан ичганлар.

XIV асрга келиб, Қашғар ва Алмалик[11] шаҳарларида хизмат қилишлари учун масиҳий етакчилар тайинланган. Шарқ жамоати масиҳийларининг эътиқоди ҳақида археологик далиллар мавжуд. Бу далилларнинг аксарияти Турфон ва Дунхуандан[12] топилган сурёний, суғд, форс ва ўрта турк[13] тилларидаги 1100 та қўлёзма парчаларидан иборатдир. Бу қўлёзмалар IX асрдан XIV асргача бўлган даврларда ёзилган. Уларнинг орасида Муқаддас Китобдан, асосан Забур, Хушхабарлар ва ҳаворийларнинг мактубларидан парчалар бор. Шулар қаторида, масиҳийлар сажда қилганда фойдаланган матнлар, қўшиқлар, масиҳийларнинг эътиқодига оид бўлган баёнотлар, ибодат китобчалари, буюк масиҳийлар ҳақидаги ҳикоялар, ваъзлар, мактублар ва тўйларда ишлатилган нутқлар топилган.

Ва ниҳоят, Тўқмоқ ва Бишкекка яқин жойларда, ҳамда Алмаликда тахминан XIII-XIV асрлардан қолган 600 тача масиҳийча қабртошлар топилган. Бу қабртошлардаги матнлар сурёний ва ўрта турк тилларида ёзилган. Қабртошларнинг аксарияти туркларнинг қабри устига қўйилган бўлиб, хотирланганларнинг кўпчилиги Шарқ жамоатининг етакчилари эдилар. Ҳозирги пайтда бу қабртошлар Россиянинг Санкт-Петербургдаги ва Ўрта Осиёнинг Тошкент, Ашхобод, Душанбе, Тўқмоқ ва Бишкек шаҳарларидаги музейларда сақланиб келмоқда.

Амир Темур ва унинг авлоди тахтга ўтирган даврларга келиб, Ўрта Осиёда масиҳийлар сони жуда камайиб кетган эди. Баъзи қўлёзмаларнинг баён қилишича, бу пайтда масиҳийлар Самарқанд ва Турфонда яшаган. 1200 йил давомида, Ўрта Осиёда мавжуд бўлган Шарқ жамоати қачон ва қандай қилиб ғойиб бўлгани аниқ эмас. Мана шу даврдан кейинги археологик топилмаларда Ўрта Осиё масиҳийлари ҳақида маълумот қайд этилмай қўйилган бўлса–да, халқ ўз фарзандларига берган исмлару уларнинг авлоддан авлодга ўтиб келган ҳикоялари ва удумларида Шарқ жамоатининг таъсири яққол сезилиб туради. Асрлар оша масиҳийларнинг ибодатхоналари ва ёзувлари йўқолиб кетган бўлса ҳам, қадимда Исо Масиҳнинг йўлидан юрган бу масиҳийлар унутилмаган. Ўрта Осиё халқлари энди пайғамбарлар ҳамда Исо Масиҳнинг таълимотларини ўз она тилида ўқиш орқали ўзларининг руҳий–маънавий бойлигини қайтадан ўрганиш имкониятига эга бўлдилар.

[1] Ҳозирги Афғонистон ҳудудида жойлашган эди.

[2] Ҳозирги Афғонистон ҳудудида жойлашган.

[3] Ҳозирги Туркманистоннинг Мари шаҳрига яқин жойлашган эди.

[4] Бу икки бирлашган шаҳарлар ҳозирги Ироқда жойлашган эди.

[5] Улар кўктурклар бўлган бўлса керак.

[6] Ҳозирги Қирғизистон ҳудудида жойлашган эди.

[7] Ҳозирги Ўзбекистон ҳудудида жойлашган.

[8] Ҳозирги Хитойнинг Шинжон вилоятида жойлашган.

[9] Ҳозирги Афғонистон ҳудудида жойлашган.

[10] Ҳозирги Қозоғистон ҳудудида жойлашган.

[11] Бу икки шаҳар ҳозирги Хитойнинг Шинжон вилоятида жойлашган.

[12] Ҳозирги Хитой ҳудудида жойлашган.

[13] Айнан қорахоний туркларининг шеваси назарда тутилган бўлса керак.

Table of Contents

Муқаддас Китоб: Ишаё

МУҚАДДАС КИТОБ

Сўз боши

- КИТОБХОНЛАР УЧУН КЎРСАТМАЛАР

- ТАРЖИМА УЧУН АСОС БЎЛГАН МАТНЛАР

- ТАРЖИМА ЖАРАЁНИ, УНГА ЁНДАШИШ ВА ҚЎЛЛАНИЛГАН УСУЛ

- ТАРЖИМАДАГИ АЙРИМ ҚИЙИНЧИЛИКЛАР

- БОБ ВА ОЯТЛАР РАҚАМЛАРИ

- БОШ ҲАРФЛАРНИНГ ҚЎЛЛАНИШИГА ОИД ТУШУНТИРИШЛАР

- ИСМЛАР ВА ЖОЙ НОМЛАРИНИНГ ЁЗИЛИШИ

- КЎЧИРМА ГАПДА ТИНИШ БЕЛГИЛАРИГА ОИД ТУШУНТИРИШЛАР

Кириш

- КИТОБЛАРНИНГ НОМЛАРИ
- КИТОБЛАРНИНГ ЖОЙЛАШИШ ТАРТИБИ
- ЭСКИ АҲД КИТОБЛАРИНИНГ ҚИСҚАЧА ТАВСИФИ
- ЯНГИ АҲД КИТОБЛАРИНИНГ ҚИСҚАЧА ТАВСИФИ
- МУҚАДДАС КИТОБ — ЯХЛИТ БИР АСАР

Ишаё

- Кириш
- 1–БОБ
- 2–БОБ
- 3–БОБ
- 4–БОБ
- 5–БОБ
- 6–БОБ
- 7–БОБ
- 8–БОБ
- 9–БОБ
- 10–БОБ
- 11–БОБ
- 12–БОБ
- 13–БОБ
- 14–БОБ
- 15–БОБ
- 16–БОБ
- 17–БОБ
- 18–БОБ
- 19–БОБ
- 20–БОБ
- 21–БОБ
- 22–БОБ
- 23–БОБ
- 24–БОБ
- 25–БОБ
- 26–БОБ
- 27–БОБ
- 28–БОБ
- 29–БОБ
- 30–БОБ
- 31–БОБ
- 32–БОБ
- 33–БОБ
- 34–БОБ
- 35–БОБ
- 36–БОБ
- 37–БОБ
- 38–БОБ
- 39–БОБ
- 40–БОБ
- 41–БОБ
- 42–БОБ
- 43–БОБ
- 44–БОБ
- 45–БОБ
- 46–БОБ
- 47–БОБ
- 48–БОБ
- 49–БОБ
- 50–БОБ
- 51–БОБ
- 52–БОБ
- 53–БОБ
- 54–БОБ
- 55–БОБ
- 56–БОБ
- 57–БОБ
- 58–БОБ
- 59–БОБ
- 60–БОБ
- 61–БОБ
- 62–БОБ
- 63–БОБ
- 64–БОБ
- 65–БОБ
- 66–БОБ

Луғат

АБАДИЙ ҲАЁТ
АЙБ ҚУРБОНЛИГИ
АМОР ХАЛҚИ
АРАВА
АРФА
АСИРЛИК
АШЕРА
АШТАРЕТ
АҲД
АҲД САНДИҒИ
АҲД САНДИҒИНИНГ ҚОПҚОҒИ
АҲМОҚ, НОДОН
БААЛ
БАЙРАМЛАР
БАНДАРГОҲ
БАРҲАЁТ ХУДО
БАШАН
БИРОДАР, БИРОДАРЛАР
БОБИЛ
БОШ РУҲОНИЙЛАР
БРОНЗА ҚУРБОНГОҲ
БРОНЗАДАН ЯСАЛГАН АРАВАЛАР
БРОНЗАДАН ЯСАЛГАН ҲОВУЗ
БУРҒУ
БУТСИМОН ТОШ
БЎЙИНТУРУҚ
ВАЛИЙ
ГИЛАД
ГИРГОШ ХАЛҚИ
ГУНОҲ
ГУНОҲ ҚУРБОНЛИГИ
ДАФН МАРОСИМИ
ДОВУД ҚАЛЪАСИ
ДОН НАЗРИ
ЁБУС ХАЛҚИ
ЁВУЗ РУҲ
ЁДГОРЛИК ТОШИ
ЁҚУБ
ЖАБРОИЛ
ЖАЛИЛА
ЖАМОАТ
ЖАНГ АРАВАСИ
ЖАННАТ
ЖИН
ЗАЙТУН
ЗИЁРАТ ҚЎШИҒИ
ЗИЛ, ЗИЛЛАР
ЗИҒИР
ИБЛИС
ИБРОНИЙ
ИБРОНИЙ ҚЎЛЁЗМАЛАРИ
ИБРОНИЙЧА
ИБРОНИЙЧА МАТН
ИНОЯТ
ИНСОН ЎҒЛИ
ИСРОИЛ
ИЧКИ ПАРДА
ЙҲВҲ
КАНЪОН

КАНЪОН ХАЛҚИ, КАНЪОН ХАЛҚЛАРИ, КАНЪОНДАГИ ХАЛҚЛАР

КАРНАЙ БАЙРАМИ
КАРУБ, КАРУБЛАР
КУЙДИРИЛАДИГАН ҚУРБОНЛИК, КУЙДИРИЛАДИГАН НАЗР
КЎКРАКПЕЧ
ЛЕВИ, ЛЕВИЛАР
ЛИРА
ЛУБНОН
МАЛАК
МАСИҲ
МАЪБАД
МИДИЁН, МИДИЁН ХАЛҚИ, МИДИЁНЛИКЛАР
МИДИЯ
МИДИЯ ВА ФОРС ШОҲЛИГИ
МИКОЙИЛ
МИСР
МОЙ
МОЙ СУРТИБ ТАНЛАМОҚ
МОЙЧИРОҚ
МУҚАДДАС
МУҚАДДАС НОН
МУҚАДДАС РУҲ
МУҚАДДАС ХОНА
МУҚАДДАС ХУДО
МУҚАДДАС ЧОДИР
МУҲР
МЎАБ, МЎАБ ХАЛҚИ, МЎАБЛИКЛАР
МЎЛАХ
НАЖОТ
НАЗР
НОДОН
ОЛИЙ КЕНГАШ
ОЛИЙ РУҲОНИЙ
ОЛТИН ТУТАТҚИ ҚУРБОНГОҲИ
ОЛТИН ХОНТАХТА
ОММОН ХАЛҚИ
ОМОЛЕК ХАЛҚИ
ОРАМ
ОРАМИЙЧА
ОРАМИЙЧА МАТН
ОСМОН ШОҲЛИГИ
ОСМОН, САМО
ОССУРИЯ
ОТА, ОТАМ ХУДО, ОТАМИЗ ХУДО…
ПАЙҒАМБАР
ПАРВАРДИГОР ЭГАМ, ПАРВАРДИГОР ЭГАМИЗ
ПАРВАРДИГОРИ ОЛАМ
ПАРИЗ ХАЛҚИ
ПОКЛАНИШ КУНИ
ПУРИМ БАЙРАМИ
РАББИЙ ХУДО, РАББИМ ХУДО, РАББИМИЗ ХУДО
РАББИЙ, РАББИМ, РАББИМИЗ…
РАББИМИЗ ИСОНИ ХОТИРЛАШ УЧУН НОН СИНДИРИШ
РОМЛАР
РУҲОНИЙ
РЎЗА ТУТИШ
САДДУҚИЙ
САМАРИЯ
САМАРИЯЛИК
САМО
САМОВИЙ ХУДО
САНДИҚ
САНДИҚНИНГ ҚОПҚОҒИ
САРВАРИ ОЛАМ
САРДОБА
СЕВМОҚ
СИДОН
СИНАГОГА
СИОН
СИПОҲ
СОВУРИШ, ШОПИРИШ
СОВУТ
СОЙЛИК
СУВГА ЧЎМДИРМОҚ, СУВГА ЧЎМДИРИЛМОҚ
СУРГУН
СУРИЯ
СУЯНГАН ҚОЯ
ТАВРОТ
ТАВРОТ ТАФСИРЧИСИ
ТИНЧЛИК ҚУРБОНЛИГИ, ТИНЧЛИК НАЗРИ
ТИР
ТУТАТҚИ ҚУРБОНГОҲИ
ТЎНҒИЧ ЎҒИЛ
УЗУМ СИҚИШ ЧУҚУРИ
УЧРАШУВ ЧОДИРИ
ФАЛАСТИН
ФАРЗИЙ
ФАРИШТА
ФИЛИСТ ХАЛҚИ, ФИЛИСТИЯ
ФИНИКИЯ
ФИРЪАВН
ФИСИҲ БАЙРАМИ
ФИСИҲ ЗИЁФАТИ
ФИСИҲ ҚУРБОНЛИГИ
ФОРС ШОҲЛИГИ
ХАЙИН ХАЛҚИ
ХАМИРТУРУШСИЗ НОН БАЙРАМИ
ХЕТ ХАЛҚИ
ХИВ ХАЛҚИ
ХИЛХОНА
ХОНТАХТА
ХОЧ
ХУДО
ХУДОДАН ҚЎРҚИШ
ХУДОЙИ ТАОЛО
ХУДОЛАР
ХУДОНИНГ АЗИЗЛАРИ, ХУДОНИНГ АЗИЗ ХАЛҚИ
ХУДОНИНГ НОМЛАРИ
ХУДОНИНГ РУҲИ
ХУДОНИНГ УЙИ
ХУДОНИНГ ШОҲЛИГИ
ХУДОНИНГ ЎҒЛИ, ХУДОЙИ ТАОЛОНИНГ ЎҒЛИ
ХУШХАБАР
ХЎПТИР
ЧАЙЛА БАЙРАМИ
ЧИРОҚПОЯ
ШАББАТ КУНИ
ШАЙТОН
ШАРОБ НАЗРИ
ШОПИРИШ
ШОҚУЛ
ШУКРОНА ҚУРБОНЛИГИ, ШУКРОНА НАЗРИ
ЭГАМ РАББИЙ, ЭГАМИЗ РАББИЙ
ЭГАМ ХУДО, ЭГАМИЗ ХУДО…
ЭГАМИЗДАН ҚЎРҚИШ
ЭГАМИЗНИНГ РУҲИ
ЭГАМИЗНИНГ ФАРИШТАСИ
ЭГАМНИНГ УЙИ, ЭГАМИЗНИНГ УЙИ
ЭГАМ, ЭГАМИЗ…
ЭДОМ, ЭДОМ ХАЛҚИ, ЭДОМЛИКЛАР
ЭНГ МУҚАДДАС ХОНА
ЭСКИ АҲД
ЭФОД
ЭФРАЙИМ
ЭШИК КЕСАКИСИ
ЮНОН ТИЛИ ВА МАДАНИЯТИ
ЮНОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ
ЮНОНЧА МАТН
ЯНГИ АҲД
ЯНГИ ОЙ ШОДИЁНАСИ
ЯҲУДИЙ
ЯҲУДИЯ
ЯҲУДО
ЎРАМА ҚОҒОЗ
ҚАДИМИЙ ЛОТИНЧА ТАРЖИМА
ҚАДИМИЙ СУРЁНИЙЧА ТАРЖИМА
ҚАДИМИЙ ЮНОНЧА ТАРЖИМА
ҚАРОЛ
ҚОДИР ХУДО
ҚОНУН
ҚОЯ
ҚУДДУС
ҚУМРОН ҚЎЛЁЗМАЛАРИ
ҚУРБОНГОҲ
ҚУРБОНЛИК
ҚУРБОНЛИК КУЙДИРИЛАДИГАН ҚУРБОНГОҲ
ҚУРОЛБАРДОР
ҚУРЪА
ҚУТЛУҒ КЕЧА
ҚЎЗИ
ҚЎЛ ТЕГИРМОН
ҲАВОРИЙ
ҲОВУЗ
ҲОСИЛ БАЙРАМИ
Изоҳлар

Расмлар

- Муқаддас чодир (Расм)
- Шоҳ Сулаймон қурдирган Маъбад
- Ҳизқиёл ваҳийда кўрган Маъбаднинг лойиҳаси

- Шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбад лойиҳаси (Исо Масиҳ даврида)

- Шоҳ Ҳирод қурдирган Маъбад (Исо Масиҳ даврида)

Жадваллар

- Эски Аҳд хронологияси жадвали
- Янги Аҳд хронологияси жадвали
- Эски Аҳддаги ўхшаш парчалар жадвали
- Янги Аҳддаги ўхшаш парчалар жадвали

Қўлёзмалар

- Эски Аҳднинг қўлёзмаларидан “Ленинград Кодекси”

- Эски Аҳднинг “Қумрон қўлёзмалари”дан бири

- Эски Аҳднинг “Қадимий юнонча таржима” қўлёзмаларидан парча

- Янги Аҳднинг қўлёзмаларидан “Папирус 52” деб аталган парча

- Янги Аҳднинг қўлёзмаларидан “Кодекс Синайтикус”

Хариталар

- Қадимий даврдаги Яқин Шарқ

- Исроил халқи Мисрдан чиққандан кейин босиб ўтган йўл

- Канъон ва унинг атрофидаги ерларнинг табиий харитаси

- Ўн икки қабиланинг ҳудуди

- Қуддус (шоҳлар даврида)

- Исроил шоҳлиги (Шоул, Довуд ва Сулаймон даврида)

- Исроил ва Яҳудо шоҳликлари

- Оссурия шоҳлиги

- Бобил шоҳлиги (Яҳудо халқи сургун қилинган даврда)

- Форс шоҳлиги (Расм)
- Искандар Зулқарнайн шоҳлиги
- Рим империяси

- Фаластин ва унинг атрофидаги ерлар (Исо Масиҳ даврида)

- Қуддус (Исо Масиҳ даврида)

- Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган биринчи сафари

- Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган иккинчи сафари

- Павлуснинг Хушхабар ёйиш мақсадида қилган учинчи сафари

- Павлуснинг Римга олиб кетилиши

Тўғри йўл

- ХУДО МУҚАДДАСДИР
- ИНСОНЛАР ХУДОНИНГ ЙЎЛИДАН ОЗГАН
- ИНСОНЛАР ХУДО ОЛДИДА ЖАВОБ БЕРАДИ
- ХУДО МЕҲР–МУҲАББАТЛИДИР
- ХУДО НАЖОТКОРИМИЗДИР
- ХУДО ҲОЗИРЛАГАН ЙЎЛ
- ХУДО КЕЧИРУВЧИДИР
- ҲАММАМИЗ ИМОН КЕЛТИРИШИМИЗ КЕРАК
- ХУДО САДОҚАТЛИДИР
- ХУДО ЎЗ РУҲИНИ БАХШ ЭТАДИ
- БИЗ ХУДОНИНГ АЗИЗ ХАЛҚИМИЗ
- БИЗ ЁЛҒИЗ ЭМАСМИЗ
- СИЗ ТАЙЁРМИСИЗ?

Ёрдамчи оятлар

МУНДАРИЖА

ХУДОНИНГ ФАЗИЛАТЛАРИ ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

- Худо иноятлидир
- Худо кечирувчидир
- Худо мангудир
- Худо марҳамат кўрсатувчидир
- Худо меҳр–муҳаббатлидир
- Худо меҳр–шафқатлидир
- Худо меҳрибондир
- Худо муқаддасдир
- Худо нажоткоримиздир
- Худо одилдир
- Худо таъминловчимиздир
- Худо тинчлик берувчидир
- Худо улуғвордир
- Худо шодлик ато қилувчидир
- Худо ягона Худодир
- Худо яқиндир
- Худо ўзгармасдир
- Худо қудратлидир
- Худо ҳаёт манбаидир
- Худо ҳамма нарсани билгувчидир

РУҲИЙ ҲАЁТИМИЗГА ОИД ОЯТЛАР

- Абадий ҳаёт ҳақида
- Гуноҳ ҳақида
- Жасорат билан Хушхабар айтиш ҳақида
- Ибодат ҳақида
- Нажот ҳақида
- Поклик ҳақида
- Руҳий жанг ҳақида
- Рўза тутиш ҳақида
- Солиҳлик ҳақида
- Тинчлик ҳақида
- Худога шукрона айтиш ҳақида
- Худонинг етакчилиги ҳақида

ИНСОН ФАЗИЛАТЛАРИ ВА ИЛЛАТЛАРИ ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

- Дангасалик ҳақида
- Ёлғон гапириш ҳақида
- Жинсий ахлоқсизлик ҳақида
- Итоаткорлик ҳақида
- Камтарлик ҳақида
- Майхўрлик ҳақида
- Меҳрибонлик ҳақида
- Миннатдорчилик ҳақида
- Мулойимлик ҳақида
- Раҳмдиллик ҳақида
- Сабр–тоқат ҳақида
- Сахийлик ҳақида
- Такаббурлик ва мағрурлик ҳақида
- Тиришқоқлик ҳақида
- Хасислик ва очкўзлик ҳақида
- Художўйлик ҳақида
- Ўзини тута билиш ҳақида
- Ўғрилик ҳақида
- Қаноат қилиб яшаш ҳақида
- Ҳасад ҳақида
- Ҳаққонийлик ҳақида

МУНОСАБАТЛАР ТЎҒРИСИДАГИ ОЯТЛАР

- Ажрашиш ҳақида
- Бошқаларга хизмат қилиш ҳақида
- Бошқаларни кечириш ҳақида
- Бошқаларни ҳукм қилиш ҳақида
- Душманларга муносабат ҳақида
- Дўстлик ҳақида
- Жаҳл ва ғазаб ҳақида
- Зино ҳақида
- Масиҳий биродарларга муносабат ҳақида
- Масиҳийларнинг якдиллиги ҳақида
- Меҳр–муҳаббат кўрсатиш ҳақида
- Меҳр–шафқат кўрсатиш ҳақида
- Мусофир ва муҳтожларга муносабат ҳақида
- Никоҳ ҳақида
- Ота–оналару фарзандлар муносабати ҳақида
- Тилни жиловлаш ҳақида
- Хафагарчилик ҳақида
- Қасос олиш ҳақида
- Ғийбат ҳақида
- Ҳақиқатни айтиш ҳақида

ҲАЁТДА УЧРАЙДИГАН ВАЗИЯТЛАРДА ЁРДАМ БЕРАДИГАН ОЯТЛАР

- Адолат ва ҳақиқатга интилганда
- Айбини ҳис қилганда
- Бойлик ҳақида
- Васваса ва синовлардан ўтганда
- Донолик керак бўлганда
- Ёлғизликни ҳис қилганда
- Ёмон одатларни ташламоқчи бўлганда
- Имон суст бўлганда
- Иш яхши юришганда
- Ишингиз ҳақида ўйлаётганингизда
- Касалликка дучор бўлганда
- Келажакка умид керак бўлганда
- Кулфатли дамларда
- Тушкунликка тушганингизда
- Умидсиз бўлганда
- Хавотир олганда
- Хавфга дучор бўлганда
- Шодлик, қувончга тўла дамларда
- Юпанч ва далда керак бўлганда
- Юрак нотинч бўлганда
- Ўзингизни ожиз, кучсиз ҳис қилганингизда
- Қайғурганда
- Қарор чиқараётганда
- Қийинчилик, азоб–уқубатга йўлиққанда

Тарих