Giriş

1. Süleýmanyň pähimleri

1. Sözlük

Giriş

Eliňizdäki Mukaddes Kitap her bir adam üçin iň wajyp kitapdyr! Bu kitap arkaly adamzat öz Ýaradyjysy Hudaýy tanap, Onuň biz üçin niýetlän ajaýyp maksadyny öwrener we iman edip, baky ýaşaýşa eýe bolar. Beýik patyşa bolan Dawut pygamber Hudaýyň Sözi barada öz mezmurlarynyň birinde: «Seniň sözüň – çyra aýaklaryma, ol – ýagtylyk meniň ýodama» diýip aýdýar. Hudaýyň Sözi, dogrudan-da, her bir ynsanyň durmuşy üçin çyradyr, ýöreýän ýoluny ýagtyldýan nurdur! Goý, Hudaý bu kitaby okaýan her bir ynsana pähim-paýhas berip, Öz Sözüniň ummasyz baýlygyny oňa bagyş etsin!

Kitaplaryň atlary

Mukaddes Kitabyň düzümine girýän kitaplaryň atlary dürli-dürlüdir:

- •Kitap ýa-da onuň esasy bölegi belli bir adam tarapyndan ýazylyp, şol adamyň ady bilen atlandyrylýar, mysal üçin, «Süleýmanyň pähimleri».

- •Kitap haýsydyr bir adam barada ýazylyp, şol adamyň adyna laýyklykda atlandyrylýar, mysal üçin, «Rut».

- •Kitap ysraýyl halkynyň taryhynyň haýsydyr bir döwrüni beýan edip, şol döwürdäki wakalara, ýagdaýlara laýyklykda atlandyrylýar, mysal üçin, «Ysraýyl serdarlary». Bular barada has giňişleýin maglumaty almak üçin, her kitabyň başynda berilýän giriş bölümine göz aýlaň.

Mukaddes Kitabyň düzümine girýän kitaplar şu toparlara bölünýär:

- •Köne Äht

- ◦Töwrat (Gelip çykyş – Kanun taglymaty)

- ◦Ir döwürdäki pygamberler; bu kitaplar topary käwagt «Taryhy kitaplar» diýlip hem atlandyrylýar (Ýeşuwa – Patyşalar (Ikinji kitap))

- ◦Ýazgylar, şeýle topara Zebur we Süleýmanyň pähimleri ýaly kitaplar girýär. (Ýyl ýazgylary – Nagmalar nagmasy)

- ◦Beýleki pygamberler (Işaýa – Malaky)

- •Täze Äht

- ◦Hoş habarlar. Muňa dört kitap degişli bolup, olar dürli adamlar tarapyndan ýazylandyr. Olar özleriniň şaýat bolan wakalaryny beýan edýärler.

- ◦«Resullaryň işleri» atly kitap Luka tarapyndan ýazylandyr. Ol bu kitapda Isa Mesihiň göge göterilenden soň bolan wakalary beýan edýär.

- ◦Hatlar. Bular Pawlus, Petrus we Ýohanna ýaly awtorlaryň mesihi ýygnaklara ýazan hatlarydyr.

- ◦«Ýohanna gelen aýanlyk» edebiýatyň aýratyn görnüşi bolup, onda Hudaýdan gelen görnüşler we aýanlyklar beýan edilýär.

Ýokarda agzalan kitaplar toplumlarynyň her biri özüne mahsus bolan žanrda ýazylandyr. Şonuň üçin-de okyjy kitaby okanda, onuň žanr aýratynlygyny hasaba almalydyr.

«Köne Äht» we «Täze Äht» kitaplaryna goşmaça sözbaşylar berilýär. «Köne Ähtiň» düzümine pygamberleriň kitaplarynyň hem girýändigine garamazdan, oňa türkmen okyjylaryna giňden tanyş bolan «Töwrat» we «Zebur» diýen goşmaça sözbaşylar berildi. «Täze Äht» kitabyna «Injil» diýen goşmaça sözbaşy berilse-de, onuň düzümine «Injilden» başga kitaplar we imanlylar ýygnaklaryna ýazylan hatlar girýär.

Hudaýyň atlary

Köne Äht kitaby türkmen diline asyl nusgadan, ýagny ýewreý dilinden terjime edildi. Bu kitabyň ýewreý dilindäki asyl nusgasynda Hudaýyň birnäçe ady duş gelýär. Onuň «Elohim» ady has köp ulanylyp, ol türkmen diline «Hudaý» diýip terjime edildi. Onuň beýleki ady Ýahwe bolup, ol hem «Hudaý» diýmegi aňladýar. Bu at türkmen diline «Reb» diýip terjime edildi. «Reb» sözi Hudaýyň äht baglaşan, Özüni halkyna aýan eden ýa-da ynsan keşbinde peýda bolan ýagdaýlaryna degişli wakalarda ulanyldy. Hudaýyň «El-Şaddaý» ady türkmen diline «Gudratygüýçli» diýip, «El-Elýon» bolsa «Beýik Hudaý» diýip terjime edildi. Hudaýyň kitapda seýrek duş gelýän «Adonaý» ady «Taňry» diýip terjime edildi. Hereket edýän, beýik işleri amala aşyrýan Hudaýy suratlandyrmak üçin ýewreý dilinde utgaşdyrylyp ulanylan «Ýahwe Elohim» ady türkmen diline «Hudaýymyz Reb» diýip terjime edildi.

Täze Äht kitabynyň asyl nusgasy grek dilinde ýazylyp, onda Hudaý babatda «kurios» diýen söz ulanylýar. Kitabyň ýazga geçirilen döwründe bu söz «aga» ýa-da «hojaýyn, eýe» diýmegi aňladýardy. Köne Ähtiň grek dilindäki terjimesinde Hudaýyň «Ýahwe» we «Adonaý» atlary hem «kurios» diýip terjime edilendir. Şonuň üçin-de, Täze Äht kitabynda adamlar Isa Mesihe «kurios» diýip ýüzlenenlerinde, Ony Hudaý hökmünde kabul edendikleri äşgär bolýar. Şeýle ýagdaýlarda «kurios» sözi türkmen diline «Reb» diýip terjime edildi. Mundan başga-da, Isa Mesih ölümden direlenden soň Oňa Kurios Isa Mesih diýip ýüzlenilip, bu at türkmen diline «Rebbimiz Isa Mesih» diýip terjime edildi.

Mukaddes Ýazgylar we taryhy wakalar

Mukaddes Ýazgylarda beýan edilýän wakalara doly we dogry düşünmek üçin, olara şol döwürde bolup geçen taryhy wakalar bilen umumy baglanyşykda garamalydyr. Aşakda Mukaddes Ýazgylarda beýan edilen taryhy döwürleriň we imperiýalaryň ady berilýär:

- 1.Ybraýym pygamberiň döwrüne çenli bolup geçen wakalar. Hudaý dünýäni ýaradýar. Ol Adam atany we How enäni ýaradyp, olary Erem bagynda ýerleşdirýär. Emma olar Hudaýyň emrini bozansoňlar, Eremden mahrum edilýärler. Olaryň nesli köpelip, ýer ýüzüne ýaýraýar, günä içinde ýaşap, öz durmuşlaryna gümra bolup, Ýaradany unudýar. Hudaýyň muňa juda gahary gelip, tutuş adamzady ýok etmegi niýet edinýär. Ol Öz niýetini berjaý etmek üçin, ýer ýüzüne elhenç sil iberýär-de, Nuh pygamber bilen onuň maşgalasyndan başga tutuş adamzady ýok edýär. Hawa, Hudaý şol silde diňe Nuh pygamberi we onuň maşgalasyny halas edýär, sebäbi olar diri Hudaýa iman edip, Oňa sežde edýärdiler. Beýan edilýän wakalaryň şu tapgyry Nuhuň nesilleriniň Babyl minarasyny gurşy we tutuş adamzadyň nesil daragtynyň döreýşi bilen tamamlanýar.

- 2.Ybraýym pygamber baradaky wakalar. Hiç perzendi bolmadyk Ybraýym pygambere Hudaý bir ogul berjekdigini, ondan beýik bir millet ýaratjakdygyny wada berýär. Mundan başga-da, Hudaý pygambere onuň nesline «bal bilen süýt akýan» Kengan topragyny-da miras berjekdigini wada edýär. Ybraýym pygamber wada berlen ýurda göçüp, ol ýerde çadyrda bir çarwadar kimin ýaşaýar. Hudaý Ybraýymyň agtygy Ýakuba «Ysraýyl» diýip at berýär. Ysraýylyň on iki ogly bolup, olar tutuş halkyň nesilbaşylary bolýar. Ysraýylyň Ýusup atly söýgüli ogly doganlary tarapyndan Müsür gulçulygyna satylsa-da, Hudaý ony ýalňyz goýmaýar. Ýusup pygamber Hudaýyň kömegi bilen tutuş Müsür ýurdunda ikinji derejeli adam bolýar. Ol açlyk döwründe tutuş ýurdy we öz atasynyň maşgalasyny halas edýär. Onuň nesli Müsürde juda köpelýär, emma Ýusup pygamber aradan çykandan soň, olar Müsür ýurdunda gul bolýarlar.

- 3.Müsürden çykyş we wada edilen topragy eýelemek baradaky wakalar:

- a.Musa Ysraýylyň neslini müsür gulçulygyndan azat edýär. Ysraýylyň ogullaryndan dörän tireler çölde Hudaýa eýerip, Ondan Mukaddes Kanuny kabul edýärler. Hudaý olara lewi tiresini ruhanyçylyga bellemegi we Özi üçin mukaddes çadyry ýasamagy buýurýar. Bu çadyr Hudaýa sežde etmek üçin niýetlenendi.

- b.Ýeşuwa ysraýyllary Ybraýym pygambere wada berlen topraga – Kengana getirýär. Olar bu topragy şol ýerde ýaşap ýören tirelerden basyp alýarlar. Bu tireleriň aglaba bölegi Nuh pygamberiň Ham we Ýafes atly ogullarynyň nesilleridi. Ybraýym pygamber bolsa Nuh pygamberiň nowbahar ogly Samyň neslidi. Ysraýylyň duşmanlary bolan ammonlar we mowaplar bolsa Lutuň nesilleridi. Basylyp alnan ýurt on iki bölege bölünip, ysraýyl tireleriniň arasynda bije boýunça paýlanylýar. Ýusubyň iki oglundan iki tire emele gelýär, sebäbi Ysraýyl pygamber dünýäden ötmänkä olary öz ogullary hökmünde kabul edip, ak pata beripdi. Şonuň üçin-de, on iki bölege bölünen toprak Ysraýylyň on bir oglunyň nesilleriniň arasynda mülk hökmünde paýlanylýar. Ysraýylyň Lewi oglunyň nesilleri bolsa ruhanyçylyga bellenensoňlar, toprakdan hiç mülk almaýarlar, sebäbi Ysraýyl Hudaýy Rebbiň Özi olaryň mülküdi.

- 4.On iki tiräniň bir patyşalygy emele getirişi baradaky wakalar:

- a.Şawul patyşa Ysraýylyň ilkinji patyşasy bolýar. Soňra Dawut pygamber Ysraýyla patyşa bolýar we on iki tiräni birleşdirip, bir milleti emele getirýär--de, öz çäklerini giňeldýär.

- b.Süleýman pygamber Rebbe sežde etmek üçin dünýäde deňi-taýy bolmadyk ybadathanany gurýar.

- 5.Patyşalygyň bölünmegi baradaky wakalar. Süleýman pygamber aradan çykandan soň, onuň iki oglunyň arasynda uruş başlanýar. Ýurduň demirgazygyndaky on tire Süleýmanyň ogullarynyň birini goldap, Ysraýyl patyşalygyny emele getirýär. Ýahuda we benýamin tireleri bolsa Süleýmanyň beýleki ogluny goldap, ýurduň günortasynda Ýahuda patyşalygyny emele getirýär. Ýahuda we Ysraýyl patyşalyklary pygamberleriň ýazgylarynda köp ýatlanylýar. Demirgazyk patyşalygy babyllylar tarapyndan basylyp alynýar, ilaty bolsa Babyla sürgün edilýär.

- 6.Sürgünlik döwri ybadathana weýran edilýär, günorta patyşalygy bolan Ýahudanyň abraýly we görnükli adamlary, maşgalalary babyllylar tarapyndan ýesir alynýar.

- 7.Dikeldiş döwri – Pars imperiýasy döränden soň ýahudylara öz watanyna, Ysraýyla dolanmak rugsat edilýär. Olar öz ýurduna dolanyp, şäheri we ybadathanany dikeldýärler.

- 8.Köne we Täze Ähtiň aralygyndaky döwür – Makedoniýa imperiýasy. Ortaýer deňzi makedoniýalylar tarapyndan basylyp alynýar. Makedonlar grek dilini ýaýradyp, bilim ulgamyny ösdürip ýaýbaňlandyrýarlar.

- 9.Isa Mesihiň durmuşy we hyzmaty. Şol döwürde ýahudylar Rim imperiýasyna garaşly bolup, onuň bellän patyşalarynyň golastynda ýaşaýardylar. Şeýle patyşalaryň biri-de Hirod bolup, ol Rim imperatoryna doly garaşly bolupdyr.

- 10.Ilkinji mesihiler ýygnagy. Isa Mesih göge göterilenden soň, Oňa iman edenleriň sany barha artýar. Güýçli yzarlanmalara, sögülmelere we ejirlere garamazdan, olaryň sany barha köpelýär. Mesihi ýygnaklar Orta Gündogardan Rim imperiýasynyň Aziýa welaýatyna (häzirki Türkiýe), hatda Ýewropa ýurtlaryna çenli ýaýraýar.

Mukaddes Ýazgylaryň žanrlary

Mukaddes Ýazgylaryň terjimesinde üç dürli žanr: kyssa (beýan etme), goşgy (ýa ak goşgy) we goşgy žanrynda ýazylan proza ulanyldy. Goşgy žanrynda ýazylan proza doly kapyýa eýe bolmasa-da, goşgy ýaly okalýar. Şonuň üçin-de, şeýle žanrda ýazylan pygamberlik kitaplary terjime edilende, olar goşgy görnüşde rejelendi. Ýewreý şygryýetinde «parallelizm» usuly giňden ulanylýar. Şeýle usulda ýazylan goşgularyň birinji setirinde beýan edilýän pikir ikinji setirinde gaýtalanyp, manysy has giňişleýin düşündirilýär.

Golýazmalar

Köne Äht kitaby türkmen diline ýewreý dilinde ýazylan Masoretik tekstlerinden terjime edildi. Bu Masoretik tekst Bibliýa Hebraýikanyň soňky neşirinde çap edildi. Zerurlygyň dörän ýagdaýlarynda şu neşiriň teklip eden alternatiw düşündirmelerinden hem ugur alnyp, olara degişli çykgytlar berildi. Täze Äht kitaby grek dilindäki golýazmadan (Birleşen Mukaddes kitap jemgyýeti, 4-nji neşiri) terjime edildi. Bu görnüşdäki aýatlaryň Tekstus Reseptus bilen tapawutly bolan ýagdaýlarynda olara hem degişli çykgytlar berildi.

Çykgytlar

Terjimede çykgytlaryň birnäçe görnüşleri ulanyldy. Olaryň iň ýönekeýi okyja düşnüksiz ýa-da näbelli bolan söze düşündiriş berýär. Şeýle sözler kitabyň ahyrynda berilýän Sözlükde hem ýerleşdirilendir. Çykgytlaryň ýene bir görnüşi terjime edilen asyl nusgadaky aýatlaryň başga görnüşiniň bardygyny hem görkezýär. Şeýle aýatlaryň arasyndaky tapawut jikme-jik görkezilmese-de, haýsy asyl nusgadan alnandygy mälim edilýär.

Ölçeg birlikleri

Mukaddes Ýazgylaryň terjimesinde ölçeg birliklerini aňlatmak üçin mysgal, gadak, batman ýaly gadymy köne türkmen ölçeg birikleri ulanyldy. Olaryň häzirki döwürdäki takmynan ölçegini görkezmek üçin degişli çykgytlar berildi. Şeýle-de, çykgytlarda köne ýewreý we grek ölçegleri ulanyldy. Siz bu ölçeg birliklerini kitabyň ahyrynda berilýän tablisada görüp bilersiňiz.

Salgylanma aýatlary

Täze Ähtiň kitaplarynda Köne Ähtden mysal getirilende, onuň haýsy kitapdan alnandygyny görkezmek üçin salgylanma aýatlary berilýär. Bu okyja aýadyň ýa-da babyň asyl mazmunyny tapmagy ýeňilleşdirmek maksady bilen edildi.

Mukaddes Ýazgylaryň stili

Mukaddes Ýazgylaryň stili özboluşlydyr. Sebäbi onuň asyl nusgasynyň ýazylan döwründäki durmuş ýagdaýlarynyň, däp-dessurlarynyň käbirleri türkmen durmuşy we medeniýeti üçin nätanyşdyr. Şoňa görä-de, terjimeçiler asyl nusganyň manysynyň türkmen okyjysyna düşnükli bolmagy üçin bu işe örän seresaply çemeleşdiler. Olar asyl nusganyň manysynyň üýtgedilmegine ýa-da teswirlenmegine ýol bermezlik üçin, ony sözme-söz terjime etmekden ýa-da diňe manysyny terjime etmekden gaça durdular. Öňde goýlan meseläniň kyn bolandygyna garamazdan, terjime adaty okyja düşnükli bolup, manysynyň arassa, anyk we tebigy bolmagy üçin sada dilde edildi. Terjime stiliniň dürli bolmagy terjimeleriň hem dürli bolýandygyny aňladýar. Şonuň üçin-de, haýsydyr bir terjimäni başga terjime bilen deňeşdirip, onuň nädogry edilendigini aýtmak ýerliksizdir. Terjimeleriň birmeňzeş bolup, adalgalaryň ýa-da jümleleriň başgaça, okyja has düşnükli tärde berilmegi ahmaldyr. Mundan başga-da, terjimeleriň hemmesi belli bir derejede düşündirmelere eýedir. Terjimäniň dowamynda duş gelen ikimanyly sözlemleriň aglaba böleginiň düşündirilmeleri okyjynyň paýyna galdyryldy. Ýöne manysy örän çylşyrymly we aýdyň bolmadyk aýatlaryň käbirleri sadalaşdyrylyp, okyja düşnükli bolar ýaly terjime edildi. Şeýle aýatlaryň terjimesinde köp alymlar tarapyndan bu babatda kabul edilen düşündirişlerden ugur alyndy.

Mukaddes Kitap Terjime instituty

Köne Äht

Süleýmanyň pähimleri

- 1

- 2

- 3

- 4

- 5

- 6

- 7

- 8

- 9

- 10

- 11

- 12

- 13

- 14

- 15

- 16

- 17

- 18

- 19

- 20

- 21

- 22

- 23

- 24

- 25

- 26

- 27

- 28

- 29

- 30

- 31

Süleýmanyň pähimleri

Giriş

Süleýmanyň pähimleri tymsallar we pähimler görnüşinde berlen ahlak we dini taglymatlar ýygyndysyndan ybaratdyr. Bularyň köpüsi gündelik durmuşy meselelerine degişlidir. Şeýle pähimleriň birinde: «Rebden gorkmaklyk – bilimiň başlangyjy» diýip aýdylýar. Kitapda diňe bir dini, ahlak meseleleri hakynda däl, eýsem sagdyn pikirli we oňat häsiýetli bolmak hakynda-da öwüt-nesihatlar berilýär. Gadymyýetdäki ysraýyl mugallymlarynyň köp sanly gysga tymsallary dana adamlaryň dürli ýagdaýlarda näme etmelidigini öwredýärler. Olaryň käbirleri maşgala gatnaşyklary hakynda bolsa, käbirleri iş meselelerine degişlidir. Käbirleri jemgyýetçilik gatnaşyklarynda ýerlikli häsiýetleriň zerurdygyny, başgalary bolsa durnukly bolmagyň zerurdygyny nygtaýar. Pes göwünlilik, sabyr-takatlylyk, garyplara hormat goýmak, dostlaryňa wepaly bolmak ýaly häsiýetler barada hem köp agzalýar.

Ýewreý pähimleri we tymsallary türkmen pähimlerinden we tymsallaryndan tapawutlanýandyr. Ýewreý dilinden terjime edilen pähim sözi pygamberlik aýanlygy (Çölde 23:7) ýa-da tymsal (Ezekiýel (Kifl) pygamberiň kitaby 17:2) bolup bilýär. Ýewreý dilinde «pähim» sözüniň manysy türkmençä garanyňda has giňdir. Şonuň üçin-de, ýewreý pähimleri tutuş parçalar görnüşinde duş gelýär.

«Süleýmanyň pähimleri» kitabyndaky pähimler we tymsallar diňe Süleýman tarapyndan ýazylan däldir. Olaryň käbirleri «Atalar sözi» (22:17) bolsa, käbirleri Aguryň (30:1) we patyşa Lemuwalyň (31:1) tymsallarydyr. Ýöne kitabyň esasy bölegini Süleýmanyň pähimleri tutup (10:1 – 25:1), olar Ýahuda patyşasy Hizkiýanyň emeldarlary tarapyndan toplanandyr.

Kitapda köp meňzetmeler ulanylandyr. Olaryň käbiri diňe ýewreý diline mahsus bolup, türkmen dilinde hiç manyny bermeýär. Şonuň üçin-de, şeýle meňzetmeler türkmen okyjysyna düşnükli bolan türkmen meňzetmeleri bilen terjime edildi. Bu hakda goşmaça maglumat isleseňiz, çykgytlara serediň. Käbir adalgalary türkmen diline terjime etmek kyn boldy. Danalyk sözi we onuň sinonimleri juda köp duşýar. Şonuň üçin hem bularda aram yzygiderlilik saklanyldy. Şeýle hem akylly-akmak we dogry-ýaramaz ýaly gapma-garşylykly manydaky sözlerde mümkin boldugyça yzygiderlilik saklanyldy.

Mazmuny

- Danalygyň şanyna aýdylýan öwgüler 1:1–9:18

- Süleýman pygamberiň pähimleri 10:1–29:27

- Aguryň sözleri 30:1-33

- Dürli pähimler 31:1-31

1-nji bap

1Ysraýyl patyşasy, Dawut ogly Süleýmanyň pähimleri+.

1^2Bu pähimler danalygy we öwüt- -nesihaty bilmek,

paýhasly sözleriň manysyna düşünmek üçindir.

3Parasatly hem-de dogruçyl bolmak,

adyllyk we deňlik, öwüt--nesihaty özleşdirmek,+

4sadalara paýhas,

ýaşlara bilim we akyl bermek üçindir+.

5-6Bu pähimlere hem tymsallara,

atalar sözlerine we matallaryna düşünmek üçindir.

Akyldarlar bulary eşidip, bilimini artdyrsyn,

düşbi adamlar sagdyn maslahat alsyn.

7Bilimiň başlangyjy – Rebden gorkmaklyk;

diňe akmaklar danalygy hem öwüt-nesihaty har edýärler+.

8Diňle, oglum, ataňyň nesihatlaryny,

eneňiň öwütlerinden ýüz öwürme+.

9Ol seniň başyňa ajaýyp täç,

boýnuňa monjuk bolar+.

10Eý, oglum, seni günäkärler azdyrjak bolsa ylalaşma+.

11Eger olar: «Biziň bilen ýör.

Gan dökmek üçin bukuda garaşaly,

sebäpsiz ýere bigünäni öldüreli+.

12Olary ölüler dünýäsi ýaly diriligine,

gabra inenler deý tutuşlaýyn ýuwudalyň+.

13Her hili baýlyk taparys,

öýümizi oljadan doldurarys.

14Ählimiz üçin horjun bir bolsun,

aramyzda şärikligimiz deň bolsun» diýseler,

15eý, oglum, olar bilen bir ýoldan ýöreme,

olaryň ýol-ýodasyna gadam urma+.

16Çünki olar şere kowalaşýarlar,

gan dökmäge howlugýarlar+.

17-18Guşuň gözüniň öňünde oňa tor gurmak puçdur.

Ýöne bukuda garaşýanlaryň öz gany döküler,

bukuda otyrkalar, olaryň aljak jany öz jany bolar.

19Olaryň takdyry[*] şeýle bolar,

zuluma gyzygyp toplan baýlygy öz janyny alar+.

20Danalyk köçede gaty seslenýär,

bazar ýerlerinde jar çekýär+.

21Jemendeli ýerlerde gygyrýar,

şäher derwezesiniň agzynda sözleýär:

22«Eý, nadanlar, haçana çenli nadanlygy söýjeksiňiz?

Masgaralaýjylar haçana çenli öz masgaralamagyndan keýp aljakkalar?

Akmaklar haçana çenli bilimi ýigrenjekkäler+?

23Meniň käýinjime üns berseňiz,

ruhumy üstüňize dökerin.

Men sözümi size bildirerin.

24Men sizi çagyrdym, meni ret etdiňiz;

elimi uzatdym, hiç kim oňa üns bermedi+.

25Gaýtam ähli maslahatymy ret etdiňiz,

meniň käýinjimi duýmak islemediňiz+.

26Men-parasat betbagtlygyňyza gülýändirin;

sizi gorky basanda ýaňsylaryn+.

27Sizi gorky gaý kimin basanda,

betbagtlyk harasat bolup inende,

muşakgat hem gaýgy başyňyza düşende,

28meni çagyrarsyňyz, ýöne men jogap bermerin.

Meni ir ertirden agtararsyňyz, emma tapmarsyňyz+.

29Çünki olar bilimi ýigrendiler,

Rebden gorkmagy makul bilmediler.

30Meniň maslahatymy kabul etmediler,

ähli käýinjimi ýigrendiler.

31Munuň üçin olar tutan ýollarynyň miwesini iýerler,

öz pällerinden taparlar+.

32Çünki nadanlar ýoldan çykyp ölerler,

akmaklary geleňsizlik heläk eder.

33Meni diňlänler parahat mekan tutarlar,

ýamanlykdan gorkman aman bolarlar».

2-nji bap

2^1Oglum, meniň sözümi kabul edip,

buýrugymy kalbyňda saklasaň,+

2danalyga gulak asyp,

düşünjä ýüregiňi berseň,

3hawa, paýhasy çagyrsaň,

düşünjä ýalbarsaň,

4ony kümüş ýaly gözleseň,

hazyna dek agtarsaň,+

5şonda Rebden gorkmaklyga akyl ýetirip,

Hudaýy tanamagy başararsyň+.

6Çünki danalyk berýän Rebdir,

bilim hem düşünje Onuň agzyndan çykýandyr+.

7Ol dogruçyllara ýardam berýär,

sadyklykda gezýänlere galkan bolýar+.

8Ol adalat ýollaryny goraýar,

Özüne sadyklaryň ýoluny goraýar+.

9Şonda dogruçyllyga we adalata akyl ýetirersiň,

adyllyga we ýagşy ýola düşünersiň+.

10Çünki danalyk seniň ýüregiňe girer,

bilim kalbyňa hoş ýakar.

11Akyllylyk seni gorar,

düşünje saňa sereder.

12Danalyk seni ýaman ýoldan,

erbet gepleýänlerden halas eder.

13Olar dogry ýoly taşlap,

garaňkylyk ýolundan ýöreýärler.

14Ýaman iş edip şatlanýarlar,

ýamanyň erbetligine guwanýarlar+.

15Olaryň ýollary egridir,

ýodalary öwrümlidir+.

16-17Hudaý bilen ähtini unudandan,

başdaşyndan aýrylyşan aýaldan,

dili süýji keseki zenandan danalyk seni halas eder+.

18Çünki şeýle zenanyň öýi ölüme eltýär,

ýollary zeminiň teýine barýar+.

19Onuň ýanyna giren yzyna dolanyp bilmez,

gaýdyp ýaşaýyş ýoluna ýetmez.

20Şonuň üçin ýagşy iş edýäniň ýolundan ýöre,

dogruçyllaryň ýoluny tut.

21Çünki ýurtda dogruçyllar mekan tutarlar,

sadyklar şol ýerde galarlar+.

22Ýöne erbetlik edýänler ir ölerler,

haýynlar köki bilen gyrlarlar+.

3-nji bap

3^1Oglum, unutma öwredenlerimi,

buýruklarymy kalbyňda sakla+.

2Çünki olar ömrüň ýyllaryny uzaldar,

abadanlygyňy köpelder+.

3Sadyk söýgiňi terk etme.

Bagla olary boýnuňa.

Ýüregiň gatyna ýazyp goý+.

4Şonda sen Hudaýyň hem adamlaryň nazarynda

merhemet we abraý taparsyň.

5Öz düşünjäňe daýanma,

bütin ýüregiň bilen Rebbe bil bagla+.

6Bar işleriňde Ony tana,

Ol seniň ýollaryňy dogrular+.

7Özüňi akylly saýma;

Rebden gork,

ýamandan çekil+.

8Şonda seniň janyňa sagdynlyk,

bedeniňe şypa berler.

9Rebbi bütin baýlygyň hem

ilkinji hasylyň bilen hormatla+.

10Şonda seniň ammaryň dolup-daşar,

çelekleriň täze şerapdan joşar+.

11Rebbiň terbiýesini terk etme, oglum.

Onuň käýinjine gysynma+.

12Çünki atanyň eý görýän ogluna temmi berşi ýaly,

Reb hem söýenini terbiýeleýändir+.

13Danalyk tapan, düşünje gazanan adam bagtlydyr.

14Çünki onuň girdejisi kümüşden,

peýdasy altyndan artykdyr+.

15Danalyk jöwherden gymmat,

hiç bir arzyly zat oňa taý gelmez+.

16Uzak ömür onuň sag elinde,

baýlyk hem şöhrat sol elinde+.

17Onuň ýollary ýakymly ýoldur,

barça ýodalary hem salamatlykdyr.

18Ýapyşanlar üçin ol durmuş daragtydyr.

Ony gaýym tutanlar bagtlydyr+.

19Reb danalyk bilen jahany bina etdi;

düşünje bilen gökleri ýerleşdirdi+.

20Onuň biliminden çuňluklar böwsüldi,

bulutlar çygyny pürkdi+.

21Oglum, danalygy, akyllylygy gorap sakla,

gözüňden salma.

22Şeýle etseň, olar janyňa ýaşaýyş,

boýnuňa bezeg bolar.

23Onsoň aman-esen gezersiň,

büdremersiň+.

24Otursaň arkaýyn bolarsyň,

ýatsaň süýji uka gidersiň+.

25Duýdansyz gelýän howpdan,

erbetleriň başyna inen weýrançylykdan gorkma+.

26Çünki Reb seniň ähtibaryň bolar,

aýagyňy duzaga düşmekden saklar.

27Eliňden gelýärkä,

mätäçlerden ýardamyňy aýama+.

28Eliňde barka, ýakynyňa:

«Git, soň gel, ertir bererin» diýme+.

29Saňa ynanyp, arkaýyn ýaşaýan ýakynyňa garşy

ýaman niýet etme.

30Ýamanlyk etmedik adam bilen

nähak jedelleşme.

31Zalyma gözüň gitmesin,

onuň ýollaryny saýlama+.

32Reb azgyn adamlary ýigrenýär,

Ol dogruçyllara ýakyn bolýar.

33Reb erbetleriň öýüni näletleýär,

dogruçyllaryň ýurduny bolsa ýalkaýar+.

34Reb ýaňsylaýjylary ýaňsylaýandyr,

pespäl adamlara rehim edýändir+.

35Akyllylar şöhrata eýe bolarlar,

akmaklar bolsa uýada galarlar.

4-nji bap

4^1Ogullarym, diňläň ataňyzyň öwüt-terbiýelerini,

düşünje almak üçin gulak asyň+.

2Çünki size gowy bilim berýärin,

meniň öwüdimden ýüz öwürmäň.

3Menem atamyň perzendidim,

enemiň eý görýän ýalňyzydym.

4Atam maňa şeýle öwretdi:

«Sözlerimi ýüregiňe bagla.

Buýruklarymy berjaý et, şonda ýaşarsyň+.

5Danalyk al, paýhasa eýe bol.

Aýdanlarymy unutma, sözümden çykma.

6Danalykdan aýrylma, ol seni gorar;

söý ony, saňa gözegçilik eder.

7Danalygyň başy şudur – oňa eýe bol.

Bir zat satyn alsaň – paýhas al.

8Oňa hormat goý, ol seni göge göterer;

ony bagryňa bas, ol seni şöhratlandyrar+.

9Başyňa güllerden boglan ajaýyp täç geýdirer;

öwüşginli täji serpaý eder»+.

10Diňle, oglum, aýdanlarymy kabul et,

uzalar ömrüň+.

11Saňa danalyk ýollaryny öwretdim,

dogrulyk ýodalaryndan ýöretdim.

12Ýöräniňde aýagyňa päsgelçilik bolmaz;

ylganyňda büdremersiň+.

13Terbiýä berk ýapyş.

Ony goýberme, ony gora.

Çünki ol seniň ýaşaýşyňdyr+.

14Erbediň ýodasyna gadam basma,

ýöreme ýamanlaryň ýolundan+.

15Daş dur şol ýoldan.

Ondan gitme.

Ondan sowlup geç.

16Çünki ýamanlyk etmeseler uklap bilmeýärler;

birini büdretmese, gözi bürülmez+.

17Olar erbetlik nanyny iýýärler,

zalymlyk şerabyny içýärler.

18Ýöne dogruçyllaryň ýodasy daň şapagy ýalydyr,

gün dogýança, gitdigiçe ýagtylýandyr+.

19Erbetleriň ýoly tüm-garaňkylyk ýalydyr,

olar nämä büdrändigini bilmeýärler+.

20Oglum, sözlerime üns ber,

aýdýanlaryma gulak as.

21Olary gözüňden salma,

ýüregiň töründe sakla.

22Çünki olary tapana ýaşaýyş,

tenlerine şypa berler+.

23Bar güýjüň bilen ýüregiňi gora,

çünki ýaşaýşyň gözbaşy ýürekden gaýdýar.

24Agzyňdan egriligi,

diliňden hilegärligi aýyr+.

25Gözleriň dogry öňe seretsin,

nazaryň göni öňe dikilsin.

26Aýak basjak ýodaňy dogrula,

şonda ähli ýollaryň berk bolar+.

27Saga-sola sowulma,

ýamanlykdan daş dur+.

5-nji bap

51-2Oglum, akyllylygy gorar ýaly,

dodagyň bilimi gorar ýaly,

meniň danalygyma üns ber;

düşünjäme gulak as++.

3Çünki bozuk aýalyň dodagyndan bal damýandyr,

sözleri ýagdan ýumşakdyr+.

4Emma soňunda ýowşan ýaly ajydyr,

ikiýüzli gylyç ýaly ýitidir+.

5Onuň aýaklary ölüme,

ädimleri ölüler dünýäsine tarapdyr+.

6Ol ýaşaýşa barýan ýol barada oýlanmaýar;

ugry bulaşyk,

özi muny bilmeýär.

7Şonuň üçin, ogullarym, meni diňläň,

agzymyň sözlerinden çykmaň.

8Ol aýaldan gaça duruň,

onuň bosagasyna ýakynlaşmaň.

9Ýogsa abraýdan düşersiň,

zalyma bergidar bolarsyň.

10Çeken azabyň hözirini başgalar görer,

gazanjyň özgäniň öýüne gider.

11Ah çekip nalarsyň ömrüň soňunda,

teniň hem bedeniň guranda.

12Diýersiň şonda: «Men näme üçin terbiýäni ýigrendim,

ýüregim-de käýinji ret etdi?

13Mugallymlarymy diňlemedim,

öwredýänlere gulak asmadym.

14Jemlenen jemagatyň öňünde,

tas masgara bolupdym».

15Suwy diňe öz guýyňdan,

öz çeşmäň akaba suwundan iç+.

16Çeşmeleriň köçelere,

bulaklaryň meýdançalara ýaýrasynmy?

17Olary özge bilen paýlaşma,

olar diňe özüňki bolsun.

18Bulagyň suwlary ak pataly bolsun,

ýaşlykda öýleneniňe guwan+.

19Ol bir söýgüli jeren, näzik maral ýalydyr,

onuň göwüsleri seni gandyrsyn.

Mydama keýpli joş.

20Oglum, seni näme üçin başga aýal joşdurmaly?

Näme üçin zynahor aýaly bagryňa basjak?

21Ynsanyň ýollary Rebbiň gözüniň alnyndadyr,

olaryň ähli ýodalaryny synlaýandyr+.

22Erbetler öz etmişinde tutulyp,

günälerine baglanýarlar.

23Olar terbiýesizlikden ölerler,

aşa akmaklygyndan azaşarlar.

6-njy bap

6^1Oglum, karz aljaga kepil geçip,

oňa derek el beren bolsaň,+

2öz diliňden duzaga düşensiň,

öz sözleriň bilen tutulansyň.

3Ondan halas bolmak üçin şeýle etmeli, oglum.

Ýakynyň penjesine düşeniňe görä,

bar-da, onuň öňünde özüňi kiçelt.

Ýalbar.

4Gözüňe uky berme,

gabagyňy ýumma.

5Awçydan gaçan jeren kimin,

guşbazyň elinden sypan guş kimin özüňi gutar+.

6Eý, ýalta, garynjanyň ýanyna bar;

olaryň işleýşine seret-de, akyl al!+

7Olaryň ne baştutany, ne gözegçisi,

ne-de hökümdary bar.

8Tomusda öz iýmitini toplaýarlar,

orakda öz azygyny ýygnaýarlar+.

9Eý, ýalta kişi, sen haçana çenli ýatjak?

Ukudan haçan oýanjak+?

10-11Birazajyk uklamak, biraz irkilmek üçin,

gyşaryp gol gowşuranyňda,

garyplyk garakçy ýaly,

mätäçlik ýaragly adam mysaly başyňdan iner+.

12Deýýus bilen ýamanyň

ýalan ýaşaýar agzynda+.

13Ol gözlerini gypýar, aýaklary bilen yşarat edýär,

barmagy bilen ümleýär+.

14Ýüreginde mekir niýet bar,

mydama dawa-jenjel turuzýar.

15Şonuň üçin oňa betbagtçylyk duýdansyz iner;

pagyş-para bolar, şypa tapylmaz+.

16Reb alty zady,

dogrusy, ýedi zady ýigrenýändir:+

17tekepbir gözi, ýalançy dili,

bigünä gan dökýän eli,+

18ýaman niýetli ýüregi,

ýamanlyga ýortýan aýaklary,+

19ýalan ýagdyrýan galp şaýady,

doganlar arasynda dawa döredýän adamy+.

20Oglum, ataň buýrugyny berjaý et,

eneň öwütlerinden ýüz öwürme+.

21Olary mydam ýüregiňde sakla,

boýnuňa bagla+.

22Ýolbelet bolarlar saňa ýörän mahalyň;

gorarlar seni ýatan mahalyň;

gürrüňdeş bolarlar oýa wagtyňda.

23-24Ýaman aýaldan, süýji dilli zynahor aýaldan goramak üçin,

buýruk – çyra,

öwüt – nur,

käýinç-terbiýe – ýaşaýşa ýoldur++.

25Onuň gözelligine ýüregiňden höwes etme,

kirpikleriniň ýesiri bolma+.

26Lolynyň bahasy bir döwüm çörege dursa-da,

bu kemçin gymmatly jany awlaýandyr.

27Kim eteginde ot göterer-de,

eşigini ýakmaz?

28Kim közüň üstünden ýörär-de,

dabany köýmez?

29Ýakynynyň aýalyna ýanaşan hem şeýle bolýar;

oňa el degren jezasyz galmaz.

30Açka garnyny doýurmak üçin ogurlan

ogryny ýigrenýän däldirler ahyryn?

31Ýöne ol tutulsa, ýedi esse edip gaýtarar,

öýüniň bar baýlygyny bermeli bolar+.

32Zyna edýän adam kemakyldyr,

ol öz janyny heläk edýär+.

33Ol tenine ýara alar, biabraýçylyga uçrar,

päklenip bolmajak uýada galar.

34Çünki gabanjaňlyk erkek kişini gazaplandyrýar,

ol öç alanda, hiç rehim etmez+.

35Ol seniň para-peşgeşiňe bakmaz,

näçe töleseň-de, hiç razy bolmaz.

7-nji bap

7^1Oglum, meniň sözlerimi sakla,

buýruklarymy unutma+.

2Buýruklarymy sakla, şonda ýaşarsyň,

öwütlerimi gözüň göreji ýaly aýa+.

3Olary barmaklaryňa dak,

ýüregiň gatyna ýazyp goý+.

4-5Özüňi zynahor aýaldan saklar ýaly,

süýji dilli başga aýaldan gorar ýaly,

danalyga: «Sen meniň uýam» diý.

Paýhasa: «Garyndaşym» diý+.

6Bir gezek men öz öýümiň penjiresinden,

gözenegiň arasyndan aşak seredýärdim.

7Nadan jahyllaryň arasynda

bir kemakyl ýaş ýigidi gördüm+.

8-9Alagaraňkyda, agşamara, gije aralaşyp, garaňky düşende,

burçdaky ol aýalyň öýüne golaý köçeden geçip,

onuň öýüne tarap barýar+.

10Seret, bir aýal öňünden çykdy,

loly lybasyndaky gara ýürekli aýal ony garşy aldy+.

11Ol şermendedir hem hötjetdir,

öz öýünde oturyp bilmez.

12Bir görseň köçede, bir görseň bazarda,

her burçda bir adama garaşýandyr+.

13Aýal ýigidi gujagyna garbap, ony ogşaýar,

ýüzüni galňadyp, şeýle diýýär:

14«Men şu gün wadamy ýerine ýetirdim,

salamatlyk gurbanlygyny berdim.

15Şonuň üçin seni garşylamaga çykdym,

gözlegiňe çykdym-da, indi tapdym.

16Dürli gülli müsür matasyndan düşek ýazdym.

17Düşegime hoşboý ysly mür,

ahalot hem dalçyn sepdim+.

18Gel, ertire çenli yşkdan doýup-ganýançak,

aýşy-eşretden lezzet alaly.

19Çünki ärim öýde ýok;

ol uzak ýola gitdi.

20Ýanyna kümüşli horjunyny aldy.

Aý dolýança, öýe dolanmaz».

21Ençeme söz bilen özüne maýyl edýär,

süýji dili bilen ýigidi yrýar+.

22-23Ýigit öldürilmäge alnyp barylýan öküz ýaly,

bagryndan ok geçýänçä, duzaga howlugýan sugun ýaly,

janynyň kastynadygyny bilmän tora barýan guş mysaly,

aýalyň yzyna düşýär+.

24Şol sebäpli, ogullarym, maňa gulak goýuň,

aýtjak sözüme üns beriň.

25Ýüregiňiz onuň ýoluna yrylmasyn,

onuň ýodalarynda azaşmaň.

26Çünki ol köpleri ýaralap ýykdy,

pidalary sansyz-sajaksyzdyr.

27Onuň öýi ölüler dünýäsiniň ýoludyr,

ölüme inýändir+.

8-nji bap

8^1Danalyk çagyrmaýarmy eýsem?

Belent jar çekýän düşünje dälmidir+?

2Danalyk ýol ýakasyndaky belentligiň üstünde,

ýodalaryň çatrygynda durýar.

3Ol şäher derwezeleriniň agzynda,

girelgeleriň öňünde durup jar çekýär:

4«Eý, adamlar, men sizi çagyrýaryn,

çagyryşymy ynsan ogullaryna gönükdirýärin.

5Nadanlar, akylly boluň!

Siz, akmaklar, akylyňyza aýlanyň+.

6Diňläň, men möhüm zatlary aýdýaryn,

dogryny beýan edýärin.

7Çünki dilim şeksiz hakykaty gepleýär,

agzym ýalany ýigrenýär.

8Bar sözüm dogrudyr,

ýokdur egri-ýalany.

9Düşünýäne olaryň ählisi aýdyňdyr,

bilim tapanlar üçin dogrudyr.

10Kümşi däl, nesihatymy al,

sap altyn ornuna bilim al+.

11Çünki danalyk jöwherden gowudyr,

hiç arzyly zat oňa taý gelmez+.

12Men danalykdyryn, pähim--paýhas bilen ýaşaýaryn,

bilim hem akyllylyk mendedir.

13Rebden gorkmak ýamanlygy ýigrenmekdir.

Men tekepbirligi hem ulumsylygy,

ýamanlyk ýoluny, ýalançy dili ýigrenýärin+.

14Öwüt hem sagdyn çözgüt mendedir.

Paýhas mendirin,

güýç-kuwwat hem mendedir+.

15Men arkaly patyşalar şalyk edýärler,

hökümdarlar adyl höküm çykarýarlar.

16Serdarlar, emeldarlar, barça dogruçyl höküm ýöredýänler

meniň üstüm bilen höküm sürýärler.

17Meni söýýänleri söýýärin,

meni yhlas bilen agtarýanlar tapýarlar+.

18Baýlyk, şöhrat, tükenmez mal-mülk

we adalat mendedir+.

19Meniň miwäm tylladan, sap altyndan gowudyr,

meniň peýdam saýlama kümüşden oňatdyr+.

20-21Özümi söýýänlere baýlygy miras berýän,

olaryň hazynalaryny doldurýan.

Çünki men dogrulyk ýolundan,

adalat ýodalaryndan ýöreýän.

22Reb owal başda meni emele getirdi,

Onuň eden işleriniň ilkinjisi mendim+.

23Gadymyýetde,

Dünýä ýaradylmazdan öň, başda men berkarar edildim.

24Düýpsüz suwlar ýokka,

bol suwly çeşmeler ýokka doguldym.

25-26Daglary ýerde dikeltmänkä,

depeler döremezden öň emele geldim.

Reb zemini,

ýeriň topragyny entek ýaratmandy+.

27Hudaý gökleri berkarar eden mahaly,

düýpsüz suwlaryň ýüzüne gözýetim çekende, men ol ýerdedim+.

28Gökde bulutlary berkidip,

düýpsüz suwlarda çeşmeleri goýanda,+

29suwlar buýrugymdan çykmasyn diýip,

deňze çäk çeken mahaly,

Ýeriň binýadyny tutan mahaly,+

30bir ussa ýaly men Onuň ýanyndadym.

Her gün Onuň begenjidim,

Onuň huzurynda elmydam şatlanýardym.

31Onuň tutuş dünýäsinden şatlandym,

ynsan ogullaryna begendim.

32Indi, ogullarym, meni diňläň!

Meniň ýolumy tutýanlar nähili bagtly!+

33Öwüt-nesihatyma gulak goýup, akyl-paýhasly boluň,

ony harlamaň.

34Her gün derwezämi garawullap,

gapymy gorap, meni diňleýän adam bagtlydyr!

35Çünki meni tapan ýaşaýşy tapar

we Rebbiň razylygyny gazanar+.

36Kim meni tutmasa, öz janyna zyýan edýär.

Meni ýigrenýänleriň ählisi ölümi söýýändir».

9-njy bap

9^1Danalyk özüne jaý gurdy,

onuň ýedi sütünini ýondy.

2Gurbanlyk soýdy,

şerabyny häzirläp, saçagyny ýazdy+.

3Kenizlerini ýollap,

şäheriň belent ýerinden jar çekdiler:+

4«Kim nadan bolsa, bärik sowulsyn!»

Kemakyla bolsa şeýle diýýär:

5«Gel, meniň nanymdan iý,

taýýarlan şerabymdan iç+.

6Nadanlykdan çyk, şonda ýaşarsyň.

Paýhas ýolundan ýöre».

7Masgaralaýja käýän özüne uýat getirer,

erbetlik edýäni ýazgaran özüne zyýan ýetirer.

8Masgaralaýja käýeme, ýogsa seni ýigrener.

Akyldara käýe, ol seni söýer+.

9Akyldara öwretseň, akyldarlygy artar,

dogruçyla öwretseň, bilimi artar+.

10Danalygyň başlangyjy Rebden gorkmakdyr.

Mukaddesligi tanamak bolsa pähim-paýhasdyr+.

11Çünki meniň üstümden seniň günleriň uzalar,

ömrüň ýyllary artar+.

12Akylly bolsaň, özüňe peýda.

Masgaralasaň-da, ony özüň çekersiň.

13Akmak aýal şermendedir,

nadandyr, hiç zat bilýän däldir+.

14-15Öýüniň gapysynyň alnynda,

şäheriň belent ýerinde oturyp,

ýoldan geçip barýanlary çagyrmak üçin jar çekýär:

16«Kim nadan bolsa, bärik sowulsyn!»

Kemakyla bolsa:

17«Ogurlyk suw süýjüdir,

gizlin iýilýän nan tagamly» diýýändir+.

18Emma ol ýerde ölümiň bardygyny,

onuň ýanyna baranlaryň ölüler dünýäsiniň düýbündedigini bilmeýärler.

10-njy bap

1Süleýmanyň pähimleri

10Akylly ogul atasyna şatlykdyr,

akmak ogul enesine gaýgydyr+.

2Erbetlik bilen gazanylan baýlygyň peýdasy ýokdur,

dogrulyk bolsa ölümden halas edýändir+.

3Reb dogruçyly aç goýýan däldir,

ýöne erbetleriň arzuwyny ret edýändir+.

4Ýalta el garyplyk getirýär,

işeňňir el baýlyk+.

5Tomusda ýygnaýan parasatly oguldyr,

Orak wagtynda uklaýan atasyny uýada goýýar.

6Dogrularyň başyna bereket ýagýar,

erbediň dilinde zorluk gizlenýär.

7Dogrularyň ýatlanmagy ýalkanyşdyr,

erbetleriň ady çüýreýändir+.

8Kalbynda danalyk bolan öwüdi kabul eder,

akmagyň dili bolsa bela elter.

9Sadyklykda gezen aman gezýändir,

egri ýoldan ýörän aýan bolýandyr+.

10Göz gypýan gam-gussa duçar bolar,

akmagyň dili başyna bela getirer+.

11Dogrularyň agzy ýaşaýyş bulagydyr,

erbetleriň agzy zorlugy örtýändir+.

12Ýigrenç gahar-gazaby oýarýar,

söýgi bolsa bar ýazygy bagyşlaýar+.

13Düşünjeli adamyň dilinden danalyk dökülýär,

kemakylyň arkasyna bolsa gamçy garaşýar+.

14Akyllylar bilimi goraýarlar,

akmagyň dili bolsa heläkçilige getirýär+.

15Baýyň galasy onuň baýlygydyr,

garybyň ýoksullygy onuň heläkçiligidir+.

16Dogrynyň gazanjy ýaşaýşa getirýär,

erbetleriň gazanjy günä getirýär+.

17Terbiýäni saklaýan ýaşaýyş ýolundadyr,

käýinji ret edýän bolsa ýoldan azaşýandyr+.

18Ýigrenji ýaşyrýan kişi – ýalançy,

gybat ýaýradýan bolsa akmakdyr.

19Gepi köpüň ýazygy bardyr,

emma agzyna eýelik edýän adam parasatlydyr+.

20Dogruçylyň dili saýlama kümüşdir,

erbetleriň ýüregi hiç zada durýar.

21Dogruçylyň agzy köpleri bakýar,

akmaklar bolsa kemakyllykdan ölýär+.

22Rebbiň berekedi baýlyk getirýär,

Ol bu baýlyga dert-alada goşmaz.

23Akmak ýamanlyga şatlanar,

düşünjeli adam danalyga+.

24Erbediň gorkusy başyna geler,

dogruçyllar myradyna ýeter+.

25Tupan geçýär, erbetler ýok bolýar,

dogruçyllar bolsa ebedi berkdir+.

26Işýakmaza iş buýurmak,

diliňe burç degen, gözüňe tüsse dolan ýalydyr+.

27Rebden gorkmak ömri uzaldýandyr,

erbediň ömri gysgalýar+.

28Dogruçylyň umydy şatlyk getirýär,

erbediň umydy puja çykýar+.

29Rebbiň ýoly dogrulara penadyr,

şerlere bolsa gorky-beladyr.

30Dogruçyl hiç haçan ornundan sarsmaz,

erbetler ýer ýüzünde galmaz+.

31Dogruçylyň dilinden danalyk ýaýraýandyr,

ýalan sözleýän dil kesilip taşlanýandyr+.

32Dogruçylyň agzy mynasyp sözi bilýär,

erbediň agzyndan egrilik çykýar.

11-nji bap

11^1Rebbiň ýigreneni galp terezidir,

dogry ölçegden bolsa göwni hoş bolýandyr+.

2Tekepbirlik gelse, masgaraçylyk gelýändir,

akyldarlyk bolsa kiçigöwünliler bilendir+.

3Dogry adamyň dogruçyllygy oňa ýol görkezýändir,

dönügiň hilegärligi bolsa ony heläk edýändir+.

4Gazap gününde mal-mülk haýyr berýän däldir,

dogruçyllyk bolsa ölümden gutarar+.

5Sadyk adamyň dogrulygy onuň ýoluny gönelder,

erbetler bolsa öz erbetligi zerarly ýykylar+.

6Dogry adamlary dogruçyllygy halas edýär,

haýynlar öz nebsine çolaşýarlar+.

7Erbet adam ölse, onuň umyt- -niýetem ölýär,

onuň baý bolmak tamasy puja çykýar+.

8Dogry adam muşakgatdan gutulýar,

oňa derek erbetler muşakgata uçraýar+.

9Imansyz ýakynyny dili bilen heläkleýär,

dogruçyl bolsa bilim bilen gutulýar.

10Dogrularyň işi rowaç alanda, şäher begenýär,

erbetler ölende toý-dabara bolýar+.

11Dogruçyllaryň dileginden şäher belende galýar,

erbetleriň dilinden ol weýran bolýar+.

12Ýakynyny kemsidýän kemakyldyr,

düşünjeli adamyň agzyndan söz çykmaýar.

13Gybatkeş başganyň syryny paş edýändir,

ynamdar göwün syrdaş bolýandyr+.

14Maslahatsyz millet heläk bolýandyr,

maslahatçy köp bolan ýerde ýeňiş bar+.

15Nätanşa kepil bolan köp zyýan çeker,

kepil bolmakdan gaçan dynç gezer.

16Mylakatly aýal hormat,

zalymlar baýlyk gazanýandyr.

17Merhemetli özüne peýda getirýär,

zalym bolsa özüne zyýan edýär.

18Erbediň gazanjy galplykdyr,

dogrulyk ekýän hökman hakyny alar+.

19Ýürekden dogruçyl ynsan – ýaşaýşa,

ýamanlygy yzlaýan – ölüme barýar+.

20Gara ýürekliler Rebbe nejisdir,

Reb sadyk ýoldan hoşaldyr+.

21Men söz berýän, elbetde, ýaman jezasyz galmaz,

dogrularyň nesilleri gutular+.

22Salykatlylykdan ýüz öwren görmegeý aýalyň ýagdaýy

doňzuň burnuna dakylan altyn ysyrga ýalydyr.

23Dogrular diňe ýagşylygy arzuwlar,

erbetleriň garaşýany gahar-gazap.

24Biri bar paýlaýandyr, baýlygy bolsa artýar.

Biri bar – gaty gysyk, diňe mätäçlige gowuşýar+.

25Sahy adamyň berekedi artar,

suw berene suw berler+.

26Gallasyny gizleýäne halk gargaýar,

galla satýanyň başyna bereket ýagýar+.

27Ýagşylyk gözleýän merhemet gazanýar,

ýamanlyk gözleýän ýamanlyga ýeter+.

28Baýlygyna baýrynýan ýykylar,

dogrular bolsa täze baldak ýaly öser+.

29Hojalygyna betbagtlyk getiren ýel gysymlan ýaly bolar,

akmak akylly adamyň hyzmatkäri bolar.

30Dogrynyň miwesi ýaşaýyş daragtydyr,

akyldar adam ynsanlary gazanýar+.

31Dünýäde dogry adam jezalandyrylsa,

erbet bilen günäkäriň almyty,

gör, näçe esse bolar!+

12-nji bap

12^1Terbiýäni söýýän bilimi söýýändir,

käýinji ýigrenýän bolsa samsykdyr+.

2Ýagşy adam Rebbiň merhemetini gazanýandyr,

erbet niýetlini bolsa höküm edýändir.

3Adam erbetlik bilen berkäp bilmez,

dogrularyň köküni hiç zat goparmaz+.

4Mynasyp aýal äriniň başynyň täjidir,

binamys aýal bolsa süýegiňi çüýreder+.

5Dogruçylyň pikiri adyldyr,

erbetleriň maslahaty haýynlykdyr+.

6Erbetleriň gep-gürrüňi gan dökmäge teşnedir,

dogrularyň dili bolsa olary halas eder+.

7Erbetler düňderilip ýok bolýandyr,

dogrularyň öýi bolsa berk durýandyr.

8Ynsan akyl-paýhasyna görä öwülýär,

adamda egri hyýal bolsa halanmaýar.

9Özüni ulumsy tutup, nana zar bolan adamdan,

gününi özi dolaýan garamaýak gowudyr.

10Dogruçyl kişi malynyň janyny hem gaýgyrýar,

erbetleriň rehimi hem zalymlykdyr+.

11Ýerini bejerýän adamyň nany bol bolar,

boş hyýala eýerýän bolsa kemakyldyr+.

12Erbetler ýamanlaryň oljasyny isleýär,

dogruçyllaryň bolsa köki ösýär.

13Ýamanlar ýazykly gürrüňinden duzaga düşýär,

dogruçyllar kynçylykdan ýol tapýar+.

14Ynsan diliniň miwesinden ýagşylyk tapar,

elleriniň hyzmaty özüne serpaý bolar+.

15Akmagyň ýoly öz gözüne dogrudyr,

akyldar adam maslahaty diňleýär+.

16Akmagyň gahary derrew bildirýändir,

seresaply kişi göwne deglenini ýaşyrýandyr+.

17Hakykaty aýdýan adyl gepleýändir,

galp şaýat bolsa ýalany+.

18Oýlanman gepleýän dil gylyç ýaly sanjylýandyr,

akyldaryň dili bolsa şypa berýändir+.

19Çyn dil ebedilikdir,

ýalançy dil az salymlykdyr+.

20Ýaman niýetliniň ýüreginde hile bardyr,

salamatlygy niýetleýän bolsa şatlyk alar.

21Dogruçyl adama hiç bela gelmez,

erbetleriň başy beladan gutulmaz+.

22Ýalan dil Reb üçin nejislikdir,

dogruçyllyk isleýänlerden bolsa Ol hoşaldyr+.

23Seresaplylar bilimi özi üçin saklaýar,

akmagyň ýüregi bolsa akmaklygyny äşgär edýär+.

24Janypkeşiň eli höküm sürer,

ýalta mejbury işe gider.

25Gaýgyly ýürek adamy çökerýär,

ýagşy söz bolsa ony şatlandyrýar.

26Dogruçyl adam ýakynyna ýol görkezýändir,

erbetleriň ýoly bolsa azaşdyrýandyr.

27Ýaltanyň eli tutan awuny bişirmez,

gaýratly bolsa gymmatly hazyna.

28Dogrulyk ýolunda ýaşaýyş bardyr,

ol ýolda ölüm ýokdur.

13-nji bap

13^1Akylly ogul atasynyň öwredenini diňleýär,

masgaralaýjy bolsa käýinje gulak asmaýar+.

2Ýagşylar agzynyň miwesinden hasyl alar,

ýöne haýynlaryň islegi zulumdyr+.

3Diline berk janyny goraýandyr,

agzyboşlar heläkçilige barýandyr+.

4Ýaltanyň göwni isleýär, ýöne hiç zat gazanmaýar,

janypkeşiň göwni bolsa dokmädedir+.

5Dogruçyl ýalan sözi ýigrenýär,

erbet bolsa ryswalyk getirýär.

6Dogruçyllyk dogrularyň ýoluny goraýar,

ýöne günä erbetleri ýykýandyr+.

7Biri bardyr, özüni baý görkezýändir, ýöne hiç zady ýok.

Biri bardyr, özüni garyp görkezýändir, emma baýlygy köp+.

8Adamyň baýlygy janyna töleg bolýar,

ýöne garyp haýbaty diňleýän däldir.

9Dogruçylyň nury şöhle saçýar,

erbediň çyrasy öçýär+.

10Tekepbirlikden diňe jedel döreýär,

maslahat soraýanda danalyk+.

11Duýdansyz gelen baýlyk barha azalar,

el bilen çöpleýän köp gazanar.

12Uzaga çeken tama ýürek derdidir,

hasyl bolan isleg ýaşaýyş daragtydyr+.

13Öwüdi äsgermeýän özüni heläk edýär,

buýrugy saklaýan bolsa sylag--serpaý alýar.

14Akyldaryň öwüdi

ölüm duzagyndan sowýan ýaşaýyş çeşmesidir+.

15Sagdyn pikir merhemet gazanýar,

haýynyň ýoly muşakgata barýar.

16Seresaplylar bilim bilen iş edýändirler,

akmak bolsa samsyklygyny görkezýändir+.

17Erbet ilçi başa bela getirýär,

sadyk ilçi bolsa şypa getirýär+.

18Öwüt-nesihaty ret eden garyplyk hem biabraýlyk alar,

käýinji kabul edene hormat+.

19Amala aşan arzuw jana rahatlyk berýär,

ýamanlykdan aýrylmagy akmak ýigrenýär.

20Akyldarlar bilen ýöreýän akylly bolar,

akmak bilen gatnaşýan zyýana galar.

21Günäkäri betbagtlyk kowalaýar,

dogruçyllar bolsa ýagşylyk sylagyny alýar.

22Ýagşy adam agtyk-çowluklaryna--da miras galdyrýar,

ýöne günä edýänleriň baýlygy dogrulara galýar+.

23Garybyň ýeri bol hasyl berýär,

ýöne ol adalatsyzlyk bilen süpürilip äkidilýär.

24Taýagyny gaýgyrýan adam ogluny ýigrenýändir,

ony söýýän bolsa wagtynda terbiýe berýär+.

25Dogruçylyň doýýança iýjegi bardyr,

emma erbetleriň garny aç galar+.

14-nji bap

14^1Akyldar zenan öýüni gurýar,

akmak aýal bolsa öýüni öz eli bilen ýumurýar.

2Dogrulykda ýöreýän Rebden gorkýandyr,

Ýoldan çykýan bolsa, Ony ýigrenýändir+.

3Tekepbiriň sözi – özüne gamçy,

dananyň dodagy bolsa özüni goraýandyr+.

4Öküzler ýok wagty ahyr arassa,

hasylyň bolçulygy bolsa öküziň güýji bilendir.

5Sadyk şaýat ýalan sözlemez,

galp şaýat her deminde ýalan ýagdyrýandyr+.

6Masgaralaýjy danalyk agtarsa-da, ony tapýan däldir,

düşünjeli adama bolsa bilim aňsatdyr+.

7Akmagyň ýanyndan çekil,

çünki onuň agzyndan bilim almarsyň.

8Paýhasly adamyň danalygy öz ýoluna düşünmegi üçindir,

akylsyzyň akmaklygy bolsa aldawçylykdyr.

9Akmaklar günä gülýändirler,

ýöne hoşallyk dogruçyllaryň arasyndadyr.

10Ýürek öz derdini özi bilýändir,

şatlansa-da keseki goşulýan däldir.

11Erbetleriň öýi weýrana dönýär,

dogruçyllaryň çadyry pajarlap ösýär+.

12Ýol bardyr, adama dogry ýaly görünýär,

ýöne onuň soňy ölüme barýar+.

13Käte gülki içinde-de ýüregiň gamgyn,

şatlygyň soňunda-da gam bardyr+.

14Wyždansyz öz ýollaryndan,

ýagşy adam öz edeninden kanagatlanar.

15Nadan her söze ynanýandyr,

paýhasly adam bolsa öz ädimini oýlaýandyr.

16Akylly adam ýamanlykdan gorkup gaça durýandyr,

akmak bolsa hetdenaşa batyrsyrap, soňuny saýmaz.

17Gaharjaň adam akmaklyk edýändir,

mekir adam hem ýigrenilýändir.

18Nadanlar akmaklygy miras alýar,

paýhaslylar bolsa bilim täjini geýýär.

19Ýamanlar ýagşylaryň öňünde,

erbetler dogruçylyň gapysynda baş egýändir+.

20Garyby öz ýakynlary-da ýigrenýändir,

baýy bolsa söýýän köpdür+.

21Öz ýakynyny ýigrenýänler günä edýändir,

garyba rehim edýän bolsa bagtlydyr+.

22Ýamanlygy niýet edýänler ýalňyşmaýarlarmy?

Ýagşylygy pikir edýänler sadyk söýgi gazanmaýarlarmy?

23Her bir zähmetden haýyr geler,

boş gep diňe mätäçlik getirer+.

24Danalygyň baýlygy hormat täjidir,

akmaklaryň bezegi olaryň akmaklygydyr.

25Çyn şaýat adamy halas edýändir,

ýalançy şaýat bolsa dönüklik edýändir.

26Rebden gorkýana güýçli gorag bardyr,

onuň çagalaryna-da pena bolar.

27Ynsany ölüm duzagyndan sowar ýaly,

Rebden gorkmak ýaşaýyş çeşmesidir+.

28Patyşanyň şöhraty halkyň köplügindedir,

halkyň ýok bolmagy hökümdaryň heläkçiligidir.

29Giň göwünli adamyň düşünjesi köpdür,

dargursak bolsa akmaklygy beýgeldýändir+.

30Asuda paýhas bedene ýaşaýyş berýär,

göriplik bolsa süýekleri çüýredýär+.

31Ejizi ezýän ony Ýaradany ynjadýandyr,

mätäje merhemet edýän Ýaradany hormatlaýandyr+.

32Erbet öz ýamanlygyndan ýykylýar,

dogruçyla bolsa ölümde hem pena garaşýar.

33Danalyk düşünjeli ýürekde ýaşaýar,

hatda akmaklar arasynda-da bildirýär.

34Dogrulyk milleti beýgeldýän bolsa,

günä halklara utançdyr.

35Paýhasly iş edýän hyzmatkär patyşanyň merhemetini gazanýar,

masgara iş edýän bolsa Onuň gazabyna duçar bolýar.

15-nji bap

15^1Mylaýym jogap gahary sowýar,

gaty söz gazaby joşdurýar+.

2Danalygyň dilinden bilim ýaýraýar,

akmagyň agzyndan akmaklyk çykýar+.

3Rebbiň gözi hemme ýerdedir,

ýamana-ýagşa bakýandyr+.

4Mylaýym dil ýaşaýyş daragtydyr,

bozuk dil ruhy çökerýär+.

5Akmak atasynyň öwüdini ret edýändir,

terbiýä gulak asýan bolsa seresaplydyr.

6Dogrynyň öýünde baýlyk köpdür,

erbediň gazanjynda muşakgat bardyr.

7Dananyň dili bilim ýaýradýar,

akmagyň aňy beýle däldir.

8Erbetleriň gurbanlygy Rebbe ýigrenjidir,

dogruçyllaryň dogasy-da Onuň guwanjydyr+.

9Erbetleriň ýoly Rebbe ýigrenjidir,

dogruçyllygy yzlaýany bolsa Ol halaýandyr.

10Dogry ýoly terk edýän berk jeza alar,

terbiýäni ýigrenýän ölüme barar+.

11Ölüler dünýäsi we heläkçilik ýeri Rebbe açyk bolsa,

ynsan ýüregi Oňa has hem aýandyr+.

12Masgaralaýjy adam käýinji halaýan däldir,

ol akyldaryň ýanyna hem gitmez+.

13Ýürek şatlygy ýüzi ýagtyldýar,

ýürek yzasy ruhy syndyrýar+.

14Düşünjeli adamyň ýüregi bilim agtarýandyr,

akmaklaryň agzy bolsa akmaklykdan ganýandyr+.

15Garyplaryň hemme güni muşakgat,

ýöne ýagşy ýürek mydamalyk meýlisdir.

16Köp baýlyk bilen kynçylykda ýaşanyňdan,

az baýlyk bilen Rebden gorkup ýaşamak ýagşydyr+.

17Ýigrenç bilen iýlen göle etinden,

söýgi bilen iýlen bulamak gowudyr+.

18Gaharjaň dawa turuzýandyr,

giň göwünli bolsa jenjeli ýatyrýandyr+.

19Ýaltanyň ýoly tikenli aýmança meňzeýär,

dogruçylyň ýoly bolsa düzdür+.

20Akylly ogul atasyny guwandyrýar,

akmak ogul bolsa enesini ýigrenýär+.

21Akmaklyk kemakyllara şatlykdyr,

düşünjeliler bolsa dogry ýöreýär+.

22Maslahat bolmasa maksatlar puçdur,

maslahatçy köp bolanda myrat hasyl bolýar+.

23Ynsana şatlyk gowy jogapdan gelýändir,

ýerlikli söz adama şatlyk getirýändir+.

24Akyldara ýokardaky durmuş ýolundan ýöremegi

aşakdaky ölüler dünýäsinden daşlaşmagy üçindir+.

25Reb tekepbirleriň öýüni ýykýandyr,

dul hatynyň çägini bolsa goraýandyr+.

26Ýaman niýet Rebbe ýigrenjidir,

ýakymly sözleri bolsa tämiz saýýar+.

27Nebsine çapýan öýüne alada getirýär,

parany ýigrenýän bolsa uzak ýaşaýar+.

28Dogruçylyň aňy jogap berende oýlanýandyr,

erbetleriň agzy ýamanlygy sowurýandyr+.

29Reb erbetlerden daşdadyr,

dogruçyllaryň dogasyny bolsa eşidýär+.

30Gözüň nury ýüregi begendirýär,

hoş habar bolsa süňküňe kuwwat berýär+.

31Ýaşaýyş öwüdini diňleýän gulak

parasatlylar arasynda mesgen tutar.

32Öwüt-nesihaty tutmaýan öz janyny ýigrenýändir,

öwüdi diňleýän bolsa düşünje gazanýar+.

33Rebden gorkmaklyk danalygy öwredýändir,

hormat pes göwünlilikden soň gelýändir+.

16-njy bap

16^1Ýüregiň pikirleri ynsandan,

ýöne diliň jogaby Rebdendir+.

2Adamyň ähli ýollary öz gözüne sapdyr,

ýöne ruhuňa syn edýän Rebdir+.

3Işleriňi Rebbe tabşyr,

niýetleriň berkarar bolar+.

4Reb ähli zady bir maksadyna döretdi,

hatda erbedi hem ýaman gün üçin+.

5Ähli tekepbir Rebbe ýigrenjidir.

Hatyrjem bol, olar jezasyz galmaz+.

6Sadyk söýgi etmişden saplaýar,

Rebden gorkmak ýamanlykdan sowýar+.

7Adamyň işleri Rebbiň göwnünden turanda,

ony hatda duşmanlary bilen ýaraşdyrýar+.

8Haramlykdan gelen uly gazançdan,

halallykdan gelen az gowudyr+.

9Adam ýüreginden niýet edýär,

onuň ädimine bolsa Reb höküm edýär+.

10Ruhubelent çözgüt patyşanyň dilindedir,

ol adalatsyz höküm çykarmaz+.

11Dogry terezi we gapan Rebbiňkidir,

torba içindäki ähli çekim daşlary Onuň işidir+.

12Patyşanyň erbetlik etmegi ýigrençlikdir,

sebäbi tagt dogruçyllyk bilen berkarardyr+.

13Dogry söz patyşanyň göwnünden turýar,

ol dogry gepleýäni söýýär+.

14Patyşanyň gazaby ölüm çaparydyr,

ýöne parasatly adam ony köşeşdirýär+.

15Patyşanyň ýüzündäki nurda ýaşaýyş bardyr,

merhemeti ýaz ýagşyny getirýän bulut ýalydyr+.

16Danalyk almak altyndan gowudyr,

paýhas kümüşden oňatdyr+.

17Dogruçyllygyň şaýoly ýamanlykdan sowulýar,

ýoluna dykgat edýän öz janyny goraýandyr.

18Heläkçilikden öň tekepbirlik,

ýykylmakdan öň gedemlik gelýändir+.

19Tekepbirler bilen olja paýlaşandan,

kiçigöwünli garyplaryň arasynda bolmak gowy.

20Söze üns berýän rowaç tapar,

Rebbe ynanýan bolsa bagtlydyr+.

21Ýüregi parasatla paýhasly diýilýär,

ýakymly sözleýiş bilimi artdyrýar.

22Akyl-paýhas eýesi üçin ýaşaýyş çeşmesidir,

akmak üçin akmaklyk jezadyr+.

23Danalygyň ýüregi dile paýhas berýär,

onuň sözüni ynançly edýär.

24Ýakymly sözleýiş bal ýaly süýjüdir,

jana ýakymly, süňke şypadyr+.

25Ýol bardyr, adama dogry ýaly görünýär,

ýöne onuň soňy ölüme alyp barýar+.

26Zähmet çekdirýän onuň işdäsidir,

açlygy ony mejbur edýändir+.

27Ýamanlar erbetligi gazýandyr,

dili köýdüriji ot kimindir+.

28Egri adam dawa ýaýradýar,

gybatkeş dostlary biri-birinden aýyrýar+.

29Zulum edýän ýakynyny aldap,

ýaman ýola salýar+.

30Gözüni gyrpýan egri işleri niýet edýär,

dodagyny çöwürýän bolsa ýamanlyk döredýär.

31Dogrulyk ýolunda agaran saç hormat täjidir+.

32Giň göwünli adam güýçlülerden üstündir,

özüne erk edýän şäheri basyp alandan üstündir+.

33Bije etege atylýar,

ýöne höküm Rebdendir+.

17-nji bap

17^1Rahatlykdaky bir döwüm gury nan

dawadan doly jaýdaky meýlisden gowudyr+.

2Masgara ogluň üstünden paýhasly gul höküm sürer

we doganlar hatarynda mirasa şärik bolar+.

3Kümüş göweçde, altyn kürede synalýan bolsa,

ýürekleri barlaýan Rebdir+.

4Ýamanlyk edýän erbet dodaklara üns berýändir,

ýalançy ýaman niýetli dile gulak asýandyr.

5Garyby ýaňsylaýan Ýaradany kemsidýändir,

betbagtlyga şatlanýan bolsa jezasyz galmaz+.

6Agtyklar garry adamlaryň täjidir,

ogullaryň şan-şöhraty bolsa ene-atalarydyr+.

7Dürdäne söz akmaga ýaraşmasa,

aldawly söz hem asylzada hiç gelişmeýär+.

8Para ony berýäniň gözüne bir tumar kimindir,

ol nirä öwrülse, üstünlik getirer+.

9Ýazygy geçýäni söýgi höweslendirýändir,

dawa-jenjeli gaýtalaýan bolsa dostuny ýitirýär.

10Düşünjeli adama bir käýinç

akmaga urlan ýüz kötekden agyrdyr.

11Ýamanlar diňe bulagaýlyk turuzýandyr,

olara garşy bolsa zalym çapar gönderiler.

12Akmagyň akylsyzlygyna duş bolanyňdan,

çagasyny aldyran aýa duş gelmek gowudyr+.

13Ýagşylyga ýamanlyk gaýtarýanyň

öýünden ýamanlyk gitmez+.

14Dawa-jenjeliň başy böwsülen böwet ýalydyr,

şonuň üçin ony tutaşmanka bes et+.

15Erbedi aklaýan bilen dogruçyl adamy ýazgarýanyň ikisini-de

Reb ýigrenýändir+.

16Näme üçin akmagyň elinde danalyk almaga pul bolsun?

Onda öwrenmek niýeti ýok.

17Ýakynyň seni hemme wagt söýýändir,

dogan kynçylykly pursadyň üçin doglandyr+.

18Düşünjesi kemlik edýän kemakyl

ýakynynyň deregine el berip kepil bolýandyr.

19Ýazygy söýýän dawany söýýändir,

kim bosagasyny belent gursa, süňküniň döwülmegine garaşýandyr+.

20Egri ýürek ýagşylyk tapmaýar,

egri dil bolsa, kynçylyga düşýär.

21Akmagyň atasy hasrat çeker,

akylsyzyň atasy şatlygy bilmez+.

22Şadyýan ýürek oňat şypadyr,

synyk ruh süýegiňi guradýandyr+.

23Adalat ýodalaryny ýoýmak üçin,

erbet adam gizlin para alýandyr+.

24Düşünjeli adam danalyga seredýändir,

akmagyň nazary ýeriň aňry çetine.

25Akmak ogul atasyna hasrat,

dograna dertdir+.

26Ýazyksyza jerime salmak nädürsdir,

asylzada-da dogruçyllygy üçin jeza bermek dürs däldir.

27Sözüni jylawlaýan bilimlidir,

düşünjeli adam bolsa mylaýym ruhludyr+.

28Akmak hem dymanda akylly,

agzyny ýumanda, düşünjeli saýylýandyr+.

18-nji bap

18^1Üzňelikde ýaşaýan öz islänini edýändir,

ol ähli sagdyn öwüde garşy gidýändir.

2Akmak adam düşünjeden däl-de,

diňe öz pikirini aýtmakdan keýplenýändir.

3Erbetlik bilen ýigrenç gelýändir,

biabraýlyk bilen-de masgaraçylyk.

4Ynsanyň agzyndan çykýan sözler düýpsüz suwlar kimindir,

danalyk bolsa joşup akýan bulak mysalydyr+.

5Hökümde erbediň tarapynda bolup,

dogruçyly haksyz çykarmak dürs däldir+.

6Akmagyň dili jenjel turuzýar,

onuň agzy taýagy çagyrýar+.

7Akmaga dilinden bela gelýändir,

onuň dodagy janyna duzakdyr+.

8Gybatkeşiň sözleri datly lukma ýalydyr,

olar garnyňa siňýär+.

9Işinde ýaltalyk edýän

ýumrujynyň doganydyr.

10Rebbiň ady berk galadyr,

dogruçyllar onuň içine özüni atyp howpsuz bolýarlar+.

11Baýlaryň baýlygy – olaryň berk galasy,

onuň hyýalynda beýik haýat kimindir+.

12Heläkçilikden öň adamyň ýüregi tekepbir bolýandyr,

hormat pes göwünlilikden soň gelýär+.

13Diňlemän jogap bermek

akmaklyk hem utançdyr.

14Adamyň derdini ruhy çekip bilýär,

ýöne synyk ruha kim çydam eder+.

15Paýhasly adam bilim alýandyr,

danalygyň gulagy bilim agtarýar.

16Sowgat gapylary açýar,

emeldarlaryň ýanyna eltýär+.

17Başga biri gelip, oňa sorag berýänçä,

dawada ilki geplän dogry ýaly görünýändir.

18Bije dawany togtadýandyr,

güýçli garşydaşlaryň arasyndaky meseläni çözýändir.

19Öýkeli dogan içine aralaşyp bolmaýan berk galadyr,

aralykdaky dawa bolsa, galanyň gözenekli gapysy ýalydyr.

20Adam agzynyň miwesinden kanagatlanýar,

diliniň hasylyndan doýýar+.

21Ölümem, ýaşaýyşam diliň ygtyýarynda,

dili söýýän hasylyndan iýer.

22Gowy aýala gowşan gowulyk tapýandyr

we Rebbiň razylygyny gazanýandyr+.

23Garyp ýalbaryp gepleýändir,

baý bolsa gödek jogap berýändir.

24Dosty köp bolanyň heläkçiligi-de bolar,

ýöne dogandan-da ýakyn dost bar+.

19-njy bap

19^1Egri dilli akmakdan,

sadyklykda gezýän garyp gowudyr+.

2Bilimsiz gaýrat ýagşy däldir,

Aşa howlugýan ýoluny ýitirýär+.

3Adamy öz akmaklygy ýykýar,

ýüreginden bolsa Rebbe gaharlanýar+.

4Baýlyk tanyşlary beter köpeldýär,

garyp bolsa öz ýakynyndanam aýrylýar+.

5Galp şaýat jezasyz galmaz,

ýalan sözleýänem gaçyp gutulmaz+.

6Jomardyň ýüzüni küýseýänler köp,

hemmeler eli açyga dost+.

7Garyby hemme doganlary ýigrenýän bolsa,

dostlary ondanam beter terk edýär,

ýalbaryp yzyndan ylgasa, olar eýýäm ýokdur+.

8Pähim-paýhas gazanýan özüni söýýär,

düşünjeliligi saklaýan bolsa rowaçlyk tapýar+.

9Galp şaýat jezasyz galmaz,

ýalan sözleýän hem heläk bolar+.

10Akmaga aýşy-eşretde ýaşamagyň gelişmeýşi ýaly,

gula hem begiň üstünden höküm sürmek has beter gelişýän däldir+.

11Paýhasly adam giň göwünli bolar,

ýazyk geçmek onuň şöhratydyr+.

12Patyşanyň gazaby arslan nagrasy kimindir,

onuň razylygy bolsa otlaryň üstüniň çygy ýalydyr+.

13Akmak ogul atasyna beladyr,

aýalyň igenji üznüksiz damja ýalydyr+.

14Öý we mal-mülk atalardan miras,

ýöne paýhasly aýal Rebdendir+.

15Ýaltalyk gaflat ukusyna batyrýar,

ýalta adam açlyk çekýär+.

16Hudaýyň buýrugyny amal edýän öz janyny goraýar,

ýollaryna üns bermeýän bolsa öler+.

17Kim garyba merhemet edýän bolsa, Rebbe karz berýär,

Reb onuň öwezini gaýtarar+.

18Umyt barka ogluňa temmi ber,

ýöne gaharyň gelip, ony heläk etme+.

19Gaty gaharjaň adam jeza çeker,

eger ony halas etseň, muny ýene gaýtalamaly bolarsyň.

20Ahyr akylly bolaryň ýaly,

nesihata gulak goý, öwüdi kabul et.

21Adamyň ýüreginde niýet köpdür,

emma Rebbiň maksady amala aşýar+.

22Adamdan garaşylýany wepalylykdyr,

Garyp adam ýalançydan ýagşydyr.

23Kim Rebden gorkýan bolsa ýaşar!

Ol kanagatly hem kynçylyksyz ýaşar+.

24Ýalta tabaga uzadan elini

hatda agzyna ýetirmez+.

25Masgaralaýjyny ur, nadanlar paýhaslylyk öwrener,

düşünjelini terbiýele, ol bilim alar+.

26Atasyna zulum edýän we enesini kowýan ogul

masgaralyk hem ysnat getirýär+.

27Oglum, eger bilimli sözlerden azaşsaň,

öwüdi diňlemekden saklanarsyň.

28Nämynasyp şaýat adalatyň üstünden gülýär,

erbetleriň agzy ýamanlyk iýýär+.

29Masgaralaýjy üçin jeza,

akmagyň ýagyrnysyna urgy taýýardyr+.

20-nji bap

20^1Şerap biabraý edýändir, çakyr dawa-jenjel turuzýandyr.

Oňa aldanýanyň ählisi akylsyzdyr+.

2Patyşanyň gazaby arslanyň nagrasy kimindir,

onuň gaharyny getirýän öz janyna töwekgellik edýändir+.

3Dawadan gaçmak adama abraý getirýär,

bar akmak jedele taýýar.

4Ýalta ýer sürmän,

orak wagtynda hasyl gözlär, ýöne tapmaz+.

5Ynsanyň ýüregindäki pikir çuň suw kimindir,

düşünjeli adam ony çekip çykarar+.

6Köp adam özüne «Men wepaly» diýýändir,

ýöne ynamdar birini kim tapyp biler?

7Dogruçyl sadyklykda ýöreýär,

onuň yzynda çagalary nähili bagtly bolar!

8Hökmürowan tagtynda oturýan patyşa

ähli ýamanlygy gözleri bilen saýgarýar.

9«Ýüregimi tämizledim,

günäden päklendim» diýip, kim aýdyp biler+?

10Iki dürli terezi daşynyň,

iki dürli ölçegiň ikisi hem Rebbe ýigrenjidir+.

11Hatda çaga hem eden işiniň päkdigini

ýa dogrudygyny öz hereketi bilen aýan edýär.

12Diňleýän gulagy, görýän gözi –

ikisinem Reb ýaradandyr+.

13Garyp bolmazyň ýaly, ukyny söýme,

gözüňi aç, nanyň bol bolar+.

14Satyn alýan: «Erbet, erbet» diýýändir,

aňyrrak baryp bolsa öwýändir.

15Altyn bar, jöwherem köpdür,

ýöne bilimli dil tapylgysyz zatdyr.

16Nätanşa kepil bolanyň geýimini al,

kesekä kepil bolandan girew al+.

17Hile bilen gazanylan nan süýjüdir,

soňra agzy çagyldan dolar+.

18Maksatlar maslahat bilen berkarar bolýandyr;

sagdyn maslahatlar bilen urşa git+.

19Gybatkeş syry paş edýändir,

agzyboş bilen gatnaşyk açma+.

20Ata-enesini näletleýäniň

tüm garaňkylykda çyrasy söner+.

21Başda basym alnan miras

soňunda bereketli bolmaz+.

22«Ýamanlygy ýerine salaryn» diýme, Rebbe garaş,

Ol seni halas eder+.

23Galp terezi daşy Rebbe ýigrenjidir,

hileli terezi hem gowy däldir+.

24Adamyň her ätjek ädimi Rebdendir.

Şeýle bolansoň, adam öz ýoluna nädip düşünsin+?

25Zadyny pähimsiz bagyş edýän adam duzaga düşer,

ol äht edenden soň oýlanar+.

26Akylly patyşa erbetleri sowrup,

olaryň üstünde döwek döwýär.

27Adamyň ruhy Rebbiň çyrasydyr,

ol ynsan kalbynyň bütin jümmüşini barlaýar+.

28Sadyklyk we ynamdarlyk patyşany goraýar,

onuň tagty sadyklykdan berkarar bolýar.

29Ýigitlik kuwwaty olaryň şöhratydyr,

çal saçlar bolsa garrylaryň abraýydyr+.

30Yz galdyrýan urgy ýamanlykdan tämizleýär,

kötekler bolsa kalbyň jümmüşini päkleýär.

21-nji bap

21^1Patyşanyň ýüregi Rebbiň elinde akar ýap ýalydyr,

ony islän tarapyna öwürýändir+.

2Adamyň ähli ýoly öz gözüne dogrudyr,

emma ýürekdäkini ölçeýän Rebdir+.

3Dogrulyk we adalatlylyk etmek

Rebbe gurbanlyk berenden ýakymlydyr+.

4Ulumsy nazar, tekepbir ýürek,

erbetleriň çyrasy günädir+.

5Janypkeşiň maksady diňe bolçulyga getirýär,

alňasak adamlaryň bary mätäç düşýändir+.

6Ýalan söz bilen toplanan hazyna

ölüme kowalap barýan ümür-dumandyr+.

7Erbetleriň zorlugy özlerini süpürip äkidýändir,

çünki olar adalaty berjaý etmekden boýun gaçyrýandyr.

8Ýazyklynyň ýoly egridir,

päkleriň bolşy dogrudyr.

9Igenjeň aýal bilen öýde ýaşandan,

üçegiň bir burçunda ýaşamak ýegdir+.

10Erbediň göwni ýamanlyk küýseýär,

ýakyny onuň göwnünden turmaýar.

11Masgaralaýja jeza berlende, nadan akylly bolýandyr,

dana adam tälim alanda, bilimini artdyrýandyr+.

12Dogruçyl erbediň öýüni synlaýar,

erbetler heläkçilige barýar.

13Garybyň dady-perýadyna gulak asmadygyň

öz dady-perýadyna-da jogap berilmez+.

14Gizlin berlen sowgat gahary,

goltuga sokulan para güýçli gazaby ýatyrýar+.

15Adalaty berjaý etmek dogruçyl adama şatlykdyr,

ýaman iş edýäne heläkçilikdir.

16Düşünje ýolundan sowlan

ölüler toparynda ornaşar+.

17Hezilligi söýýän mätäçdir,

şeraby we ýagy söýýän baýamaz.

18Erbetler dogruçyl üçin,

biwepalar hem sadyk üçin töleg bolar+.

19Igenjeň hem gaharjaň aýal bilen ýaşandan,

çölde ýaşamak gowudyr+.

20Arzyly hazyna hem ýag dananyň jaýyndadyr,

akmak bolsa baryny symyşlar.

21Dogruçyllyk hem sadyklyk yzlaýan adam

ýaşaýyş hem hormat tapar.

22Akyldar adam güýçlüleriň şäherine baryp,

olaryň bil baglaýan berkitmesini ýumurýar+.

23Agzyna we diline berk

janyny beladan goraýandyr+.

24Çendenaşa bihaýa iş edýän

gedem hem tekepbir adamyň ady masgaralaýjydyr+.

25Ýaltany öz höwesi öldürýär,

çünki onuň elleri işden boýun gaçyrýar+.

26Ol uzak gün açgözlük bilen isleýär,

dogruçyl bolsa ölçemän berýär we gysganmaýar+.

27Erbetleriň gurbanlygy ýigrenjidir,

eger ol ýaman niýet bilen getiren bolsa,

ondanam beterdir+.

28Galp şaýat heläk bolar,

diňleýän adamyň sözi dowam eder+.

29Erbet adam ýüzüni galňadýandyr,

dogruçyl adam bolsa öz ýoluny oýlaýandyr.

30Rebbe garşy durup biljek hiç bir danalyk,

düşünje ýa-da maslahat ýokdur+.

31At söweş güni üçin seýislenýändir,

emma ýeňiş Rebdendir+.

22-nji bap

22^1Ýagşy at-abraý köp baýlykdan artyk,

sylag-hormat hem kümüş- -altyndan ýagşydyr+.

2Baý bilen garybyň bir meňzeşligi bar,

olaryň ikisini-de ýaradan Rebdir+.

3Paýhasly adam howpy görüp gizlenýändir,

nadan göni gidip jeza alýandyr+.

4Kiçigöwünliligiň, Rebden gorkmagyň

sylagy baýlyk, abraý we ýaşaýyşdyr+.

5Egri adamyň ýolunda tikenler we duzaklar bardyr.

Öz janyna haýpy gelýän olardan daş durar+.

6Çagany dogry ýol bilen terbiýele,

ulalanda hem şondan sowulmaz+.

7Baýlar garyplaryň üstünden höküm sürýändir,

bergili-de karz bereniň guludyr.

8Adalatsyzlyk ekýän bela-beter orar,

gazabyň taýagyndan heläk bolar+.

9Sahy adam ýalkanýandyr,

çünki ol çöreginden ejizlere berýär+.

10Masgaralaýjyny kow, şonda jenjel ýok bolar,

töhmetdir-dawanyň yzy kesiler+.

11Päk ýürekliligi söýýän,

merhemetli sözleýän patyşanyň ýakyny bolar+.

12Rebbiň gözleri bilimi goraýandyr,

wepasyzyň sözlerini bolsa ýalana çykarýandyr.

13Ýalta diýýär: «Daşarda arslan bar,

ýolda ol meni parçalar»+.

14Azgyn aýalyň agzy düýpsüz gorpdur,

Rebbiň gazabyna duşan oňa ýykylar+.

15Çaganyň ýüreginde akmaklyk kök urýandyr,

ýöne terbiýe taýagy ony akmaklykdan uzaklaşdyrýandyr+.

16Baý bolmak üçin garyplary ezýän hem-de

baýlara sowgat berýän diňe garyp düşer+.

17Gulak as-da, akyldarlaryň sözüni diňle,

meniň öwretjek zatlaryma dykgat et+.

18Sen olary kalbyňda saklasaň,

olaryň ählisi diliňde bolsa ýakymly bolar.

19Seniň Rebbe ynanjyň bolary ýaly,

men şu gün saňa, hut saňa öwredýärin.

20-21Gaýdanyňda seni ýollanlara

çyn söz hem ynamly jogap bereriň ýaly,

men saňa maslahat hem bilim üçin

otuz nesihat ýazyp bereýin.

22Garyby garyplygy sebäpli talama,

mätäji mejlisde ezme+.

23Çünki olaryň tarapyny Reb tutar,

olary talany Ol talar+.

24-25Olaryň ýollaryna öwrenişip,

janyňy duzaga düşürmeziň üçin,

gaharjaň adam bilen tirkeşme,

gyzma adam bilen gatnaşyk açma.

26Biri bilen el berişme,

birine kepil bolýanlardan bolma.

27Tölemäge zadyň bolmasa,

aşagyňdaky düşegiňi almazlarmy näme+?

28Ata-babaň goýan

gadymy araçäk daşyny süýşürme+.

29Işine ökde adamlary görýäňmi?

Olar garamaýagyň hyzmatyny etmez, patyşalaryň huzurynda durar.

23-nji bap

23^1Hökümdar bilen nahar iýmäge oturanyňda,

öňüňde goýlana syn et.

2Horan bolsaň,

bogazyňa pyçak goý.

3Onuň näz-nygmatyna höwes etme,

çünki ol hileli çörekdir.

4Baýajak bolup agyr zähmet çekme,

pähimli bol, bu pikiriňden el çek+.

5Seniň gözüň baýlyga kaklyşanda, şol baýlyk gidýändir,

çünki ol birden ganat çykaryp, bürgüt ýaly asmana uçýandyr+.

6Gysganç adamyň çöregini iýme,

onuň lezzetli näz-nygmatlaryna höwes etme.

7Çünki ol içinden peýdasyny hasaplaýan ýalydyr,

«Iý, iç!» diýýändir, ýöne ýüregi seniň bilen däldir.

8Iýen lukmaňy gusarsyň,

süýji sözleriňi ýele sowrarsyň.

9Akmaga söz aýtma,

çünki ol aýdan danalygyňy ýigrener.

10Gadymy araçäk daşyny süýşürme,

ýetimleriň ekin ýerinden alma+.

11Çünki olaryň Hossary güýçli,

olaryň dawasyny seniň bilen Ol tutar+.

12Kalbyňy öwüt-nesihata,

gulaklaryňy-da bilimli sözlere ber.

13Terbiýäni çagalaryňdan gaýgyrma;

terbiýe taýagy olary öldürmez+.

14Eger sen olary taýak bilen ursaň,

janlaryny ölüler dünýäsinden halas edersiň.

15Oglum, seniň ýüregiň akylly bolsa,

meniň ýüregim hem şatlanar.

16Sen dogry sözläniňde,

meniň göwnüm şatlanar.

17Günäkärlere gözüň gitmesin,

mydam Rebden gorkup gez+.

18Çünki seniň geljegiň bolar ahyryn,

umydyň üzülmez+.

19Oglum, diňle, sen akylly bol,

ýüregiňi dogry ýola sal.

20Şerap içegenleriň ýa-da

et iýegenleriň arasynda bolma+.

21Çünki içegen we iýegen har düşer,

ukuçyllyk bolsa adama ýyrtyk jul geýdirýändir.

22Ataňy diňle, ol seni dünýä inderdi,

eneňi ýigrenme garran wagtynda+.

23Hakykaty satyn al, ony satma.

Danalygy, öwüdi, paýhasy hem satyn al.

24Dogruçylyň atasy köp begener,

parasatly perzendi dünýä inderen, oňa guwanar.

25Ata-eneň guwansyn,

seni dogran begensin.

26Oglum, ýüregiňi maňa bagla,

gözleriňi meniň ýollaryma dik.

27Çünki loly düýpsüz gorpdur,

kemçin-de dar guýudyr+.

28Ol garakçy kimin ýolda peýläp durup,

wepasyzlaryň sanyny artdyrýar+.

29Ah çekýän kim? Wah çekýän kim? Jenjel kimiňki? Nala kimiňki?

Sebäpsiz ýaralanan kim? Gözleri gyzaran kim?

30Şerabyň başynda uzak oturýanlaryňky,

garyşyk içgini içip görýänleriňki+.

31Şerabyň alyna, pyýalada öwşün atyşyna,

aňsatlyk bilen aşak sarkýanyna bakma+.

32Soňunda ýylan kimin çakýandyr,

alahöwren bolup sokýandyr.

33Gözleriň geň-taň zatlary görer,

seniň aňyň egri sözler aýdar.

34Sen kä deňiz ortasynda ýatan ýaly,

kä gäminiň bogaldagynda oturan ýaly bolarsyň.

35«Meni urdular, agyry duýmadym; meni ýençdiler, ony bilmedim.

Ýaňadan içmek üçin, haçan turaryn?» diýersiň+.

24-nji bap

24^1Ýamanlara gözüň gitmesin,

olar bilen bile bolmak isleme+.

2Çünki olaryň göwni zorluk barada pikir edýändir,

dilleri içigaraçylygy gepleýändir+.

3Öý danalyk bilen gurulýandyr,

düşünje bilenem berkarar edilýändir.

4Bilim bilen öýüň içi

gymmatly hem ýakymly baýlykdan dolýandyr+.

5Parasatly adam güýçlülerden güýçlüdir,

bilimli adam öz güýjüni artdyrar+.

6Çünki sen urşuňy sagdyn maslahat bilen alyp barýarsyň,

maslahatçynyň köp ýerinde ýeňiş bardyr+.

7Akmak üçin danalyk örän belentdedir,

mejlisde ol agzyny açyp bilmeýär.

8Niýetini ýamana dikýäne

pitneçi diýilýändir.

9Akmaklygy niýetlemek günädir,

masgaralaýjy bolsa adamlara ýigrenjidir+.

10Agyr günde tapdan düşseň,

seniň güýjüň azdyr+.

11Ölüme alnyp barylýanlary halas et,

büdräp barýanlary yzyna çek+.

12Eger sen: «Biz bilmedik» diýseň,

ýürekleri Synaýan muny bilmezmi?

Seniň janyňy Goraýan ony aňmazmy?

Ol her kime işine laýyk gaýtarmazmy+?

13Oglum, bal iý, çünki ol ýakymlydyr,

bal damagyňa datlydyr+.

14Danalyk hem seniň janyňa bal ýalydyr,

ony tapsaň, geljegiňi taparsyň.

Umydyň üzülmez+.

15Erbet adam ýaly dogruçylyň mesgenine garşy bukuda ýatma,

onuň ýurduny ýykma+.

16Çünki dogruçyl adam ýedi gezek ýykylsa-da, ýerden galýandyr,

erbedi betbagtlyk ýykýandyr+.

17Duşmanyň ýykylanda şatlanma,

büdrese ýüregiň begenmesin+.

18Ýogsa ony Reb görüp, Ol senden närazy bolar,

gaharyny duşmanyňdan sowar+.

19Ýamanlyk edýänler üçin gaharyňy getirme,

erbetlere gözüň gitmesin+.

20Çünki olaryň geljegi bolmaz,

erbetleriň çyrasy öçer+.

21Oglum, Rebden hem patyşadan gork.

Olara garşy pitneçiler bilen gatnaşyk etme+.

22Çünki olaryň betbagtlygy duýdansyz geler,

Reb hem patyşadan ýetjek weýrançylygy kim biler?

23Şular hem akyldarlaryň sözleridir:

Hökümde tarapgöýlik etmek ýagşy däldir+.

24Erbede: «Sen dogrusyň» diýeni halklar näletlär,

ony milletler ýigrener+.

25Karar çykarýanlaryň şähdi şat bolar,

olara ýagşy alkyşlar geler.

26Dogry jogap

dodagyňdan ogşalýan ýalydyr.

27Daşardaky işleriňi bitir,

ekin meýdanyňy tertibe sal,

soňra öýüňi gur.

28Ýakynyňa sebäpsiz ýere şaýatlyk etme,

diliň bilen aldama+.

29«Maňa näme eden bolsa, menem şony ederin,

etmişine görä gaýtararyn» diýme+.

30Men ýalta adamyň meýdanyndan,

kemakylyň üzüm bagynyň gapdalyndan geçdim.

31Ine, bar ýeri haşal ot basan eken,

üstüni bürmek örten eken,

daşyndaky diwary ýykylan eken.

32Nazar saldym hem oýa batdym,

görenimden sapak aldym.

33-34Birazajyk uklamak, biraz irkilmek üçin,

gyşaryp gol gowşuranyňda,

garyplyk galtaman ýaly,

mätäçlik ýaragly adam mysaly başyňdan iner+.

25-nji bap

1Bular hem Süleýmanyň pähimleridir. Olary Ýahuda patyşasy Hizkiýanyň emeldarlary göçürip alypdyrlar+.

25^2Ýaşyryn iş Hudaýyň şöhratydyr,

işi derňemek bolsa patyşanyň şöhratydyr+.

3Asman belent, ýeriň aşagy çuň;

patyşanyň ýüregi hem şeýledir,

ony derňäp bolýan däldir.

4Kümüşden hapany aýyr,

zergäre bir gap bolar.

5Erbet adamy patyşanyň huzuryndan aýyr,

şonda tagt dogruçyllyk bilen berkarar bolar+.

6Patyşanyň huzurynda özüňi ýokary tutma,

beýikleriň ornunda durma+.

7Çünki asylzadalaryň öňünde kiçelmegiňden,

emeldaryň saňa: «Töre geç» diýmegi gowudyr.

Gözüň gören zadyny

8derrew kaza getirme.

Soňra ýakynyň seni utandyranda näme edersiň?

9Dawany ýakynyň özi bilen et,

başganyň syryny paş etme.

10Ýogsa eşiden adam seni uýada goýar,

hemişe ýaman atly bolarsyň.

11Ýerinde aýdylan söz kümüş mejimäniň içinde goýlan

altyn alma ýalydyr+.

12Diňleýän gulaga akyldaryň käýinji

tylla ysyrga we altyn bezeg ýalydyr+.

13Sadyk ilçi özüni iberenler üçin,

orak wagtynda garyň salkynlygy ýalydyr.

Ol öz hojaýynynyň nepesini janlandyrar+.

14Berilmedik sowgat bilen öwünýän adam

ýagmyrsyz bulut we boş ýel ýalydyr+.

15Hökümdar sabyr bilen yrylýandyr,

mylaýym söz iň kütegiň hem aňyna ýetýändir.

16Bal tapdyňmy? Ýeterlik iý,

aşa düşüp gusaýma+.

17Ýakynyň öýüne ýygy-ýygy barmakdan aýagyňy kes,

senden irip, seni ýigrenäýmesin.

18Ýakynyna garşy galp şaýatlyk edýän adam

gürzüdir, gylyçdyr, ýiti okdur+.

19Aladaly günde wepasyz adama ynanmak,

çüýrük dişe we maýyp aýaga ynanan ýalydyr.

20Gamly ýürege aýdym aýtmak

sowuk howada geýim çykarmak we ýara[*] sirke guýmak ýalydyr.

21Eger duşmanyň aç bolsa, oňa nan ber,

suwsan bolsa suw ber+.

22Şonda onuň başyna köz goýarsyň,

Reb seni sylaglar+.

23Demirgazyk ýeli ýagyş getirýändir,

gybatkeş dil ýüzleri gaharly edýändir.

24Igenjeň aýal bilen öýde ýaşandan,

üçegiň bir burçunda ýaşamak gowudyr+.

25Uzak ýurtdan gelen hoş habar

teşne bokurdaga sowuk suw ýalydyr+.

26Erbetleriň öňünde ýan beren dogruçyl adam

bulandyrylan çeşme, hapalanan bulak mysalydyr.

27Baly köp iýmek ýagşy däldir,

şöhratparazlykdan şöhrat gözlemek gowy däldir.

28Özüne buýrup bilmeýän kişi

diwarsyz, weýran edilen şäher kimindir.

26-njy bap

26^1Tomusda gar we orak döwründe ýagyn ýaly,

akmaga hem hormat ýaraşýan däldir+.

2Serçäniň eýläk-beýläk uçuşy ýaly, garlawajyň uçup gidişi kimin,

sebäpsiz näletem täsir etmez+.

3Ata gamçy, eşege nogta,

akmagyň ýagyrnysyna-da taýak ýaraşýandyr+.

4Akylsyzyň akmaklygyna görä jogap berme,

ýogsa senem oňa meňzärsiň.

5Akylsyza akmaklygyna görä jogap ber,

ýogsa özüni akylly saýar+.

6Akmagyň üsti bilen habar ýollaýan

özüne zyýan eder hem azap çeker.

7Ysmazyň aýagy nähili salparýan bolsa,

akmagyň agzyndaky pähim hem şeýledir.

8Daşy sapana berk daňyp goýan adam nähili bolsa,

akmaga hormat goýýan-da şeýledir+.

9Serhoşuň eline batan tiken nähili bolsa,

pähim-de akmagyň agzynda şeýledir.

10Duş geleni ýaralaýan kemançy nähili bolsa,

akmagy, bir ötegçini hakyna tutýan hem şeýledir.

11Öz gusugyna öwrülip gelýän it nähili bolsa,

akmaklygyny gaýtalaýan akmak hem şeýledir+.

12Öz gözüne akyldar görünýän adamy gördüňmi?

Akmaga bolan umyt onuňkydan köpdür+.

13Ýalta: «Köçede arslan,

ýolda ýolbars bar» diýýändir+.

14Gapy öz petlelerinde nähili aýlanýan bolsa,

ýalta-da öz düşeginde şeýledir.

15Ýalta elini tabaga uzadyp,

ony agzyna ýetirmäge ýadaýandyr+.

16Ýalta öz gözüne

sagdyn pikirli jogap berýän ýedi kişiden-de akyllydyr.

17Özüne degişli bolmadyk dawa goşulýan

geçip barýan itiň gulagyndan tutýan adam ýalydyr.

18-19Öz ýakynyny aldap:

«Men oýun edýän ahyryn» diýýän adam

gor, ok we ölüm ýagdyrýan kişi ýalydyr.

20Odun gutaranda, ot sönýändir,

şugulçynyň ýok ýerinde dawa tükenýändir+.

21Kömür köz üçin, odun ot üçin,

jenjelçi dawa tutaşdyrmak üçin gerek.

22Gybatkeşiň sözleri datly lukma kimindir,

olar hut içiňe siňýändir+.

23Süýji dilli hem ýaman ýürekli adam

kümüş suwy çaýylan toýun gap ýalydyr+.

24Ýigrenjini dili bilen örtýändir,

göwnünde bolsa hile saklaýandyr,

25onuň mylaýym gepleýşine ynanma,

çünki ýüreginde ýedi ýigrenç bardyr+.

26Ýigrenjini hile bilen örtse-de,

ýamanlygy jemagata aýan bolýandyr.

27Kim gorp gazsa, oňa özi ýykylar,

kim ýokary daş togalasa, ol öz üstüne gaýdar+.

28Ýalançy dil ynjydýan adamlaryny ýigrenýändir,

ýaranjaňlyk edýän dil heläkçilik döredýändir.

27-nji bap

27^1Ertirki günüň barada öwünme,

çünki sen günüň näme getirjegini bilýän dälsiň+.

2Seni öz agzyň däl, başgalar öwsün,

öz diliň däl, keseki öwsün.

3Daş agyrdyr, çäge ýükdür,

ýöne akmagyň meçew bermegi ol ikisinden-de agyrdyr+.

4Gazap zabundyr, gahar sil kimindir,

emma gabanjaňlygyň öňünde kim durup biler+?

5Açyk käýinç

ýaşyryn söýgüden gowudyr+.

6Dostuň salan ýarasy wepalylykdandyr,

ýöne duşmanyň posalary köpdür+.

7Dok adam baly ýigrenýändir,

aç kişä ajy zatlar hem süýjüdir+.

8Höwürtgesinden daş giden guş nähili bolsa,

öz öýünden daşlaşan adam-da şeýledir.

9Hoşboý ýag we atyr ýüregi şatlandyrýandyr,

ýakynyň ýakymy ýürekden beren maslahatyndadyr.

10Öz ýakynyňy, ataň ýakynyny terk etme,

başyňa bela gelen güni doganyň öýüne gitme,

uzakdaky dogandan, ýakyn goňşy ýagşydyr+.

11Oglum, akylly bol, meniň ýüregimi şatlandyr,

şonda gyjalat berseler, men jogap bererin+.

12Paýhasly adam bela-beteri görüp gizlenýändir,

nadan bolsa, öňe geçip zyýan çekýändir+.

13Nätanşa kepil bolanyň geýimini al,

kesekä kepil bolandan girew al+.

14Biri daň-säher turup,

gaty ses bilen goňşusyndan saglyk-amanlyk sorasa,

oňa nälet saýylar.

15-16Igenjeň aýal hem üznüksiz damýan damjalar

biri-birine meňzeşdir.

Ol aýaly saklamak

ýeli duruzmak ýa-da sag eliň bilen ýagy gysymyňda saklamak ýalydyr+.

17Demir demri,

adam adamy ýiteldýändir.

18Injir agajyna seredýän onuň miwesini iýer,

hojaýynyna seredýän hormatly bolar+.

19Suwuň ýüzünde ýüzüň görnüşi ýaly,

adam ýüreginde hem özi görünýär.

20Ölüler dünýäsiniň we heläkçilik ýeriniň doýmaýşy ýaly,

adamyň gözi-de asla doýýan däldir+.

21Kümüş göweçde, altyn kürede synalýan bolsa,

adam hem öwgüde synalýandyr+.

22Akmagy sokuda galla garyp, sokudaşy bilen döwseň-de,

ondan akmaklygy aýrylmaz.

23Öz sürüleriň ýagdaýyny ýagşy bil,

mallaryňa üns ber.

24Çünki baýlyk ebedi däldir,

täç-de elmydama nesilden-nesle geçýän däldir+.

25Otlar orlup, maýsa görnende,

daglaryň oty ýygnalanda,

26toklular seni geýindirer,

tekeler meýdanyň bahasyny ödär.

27Geçileriň süýdi seniň iýjegiň,

içeriň iýmiti, hyzmatkäriň güzeranyna hem ýeterlik bolar.

28-nji bap

28^1Erbet adam hiç kim kowalamasa--da gaçýandyr,

dogruçyl bolsa arslan kimin batyrdyr+.

2Ýurt gozgalaň etse, serdary köpelýändir,

aň-düşünjeli adam arkaly bolsa, abadanlyk dowam edýändir+.

3Ejizleri ezýän garyp

hasyly süpürip äkidýän çabga ýalydyr+.

4Kanuny bozýanlar erbetleri öwýändir,

kanuny saklaýanlar bolsa olar bilen göreşýändir.

5Ýaman adamlar adalata düşünýän däldir,

Rebbi agtarýanlar bolsa oňa doly düşünýändir.

6Sadyk ýolda gezýän garyp

egri ýoldan ýöreýän baýdan ýagşydyr+.

7Düşünjeli ogul kanuny saklaýar,

horanlar bilen ýoldaş bolan atasyna ysnat getirer.

8Peýda we göterim bilen baýlygyny artdyrýan

ony garyplara sahawat edýän adam üçin ýygnaýandyr+.

9Kim kanuny diňlemezlik üçin gulagyny dykýan bolsa,

onuň Hudaýdan dilegi-de ýigrenjidir+.

10Kim dogruçyllary ýaman ýola çekýän bolsa,

öz gazan gorpuna özi ýykylar.

Sadyklar bolsa ýagşylygy miras alarlar+.

11Baý öz gözüne akyllydyr,

düşünjeli garyp bolsa ony synlap tanaýandyr+.

12Dogrular üstün çykanda, uly dabara bolýandyr,

emma erbetler güýje eýe bolsa, adamlar bukulýandyr+.

13Ýazyklaryny ýaşyran üstünlik gazanmaz,

olary boýun alyp terk etse, merhemet tapar+.

14Mydama Rebden gorkýan adam nähili bagtly!

Ýüregini gataldýanlar bolsa bela uçraýar.

15Ejiz halkyň erbet hökümdary

arlaýan arslan, topulýan aýy ýalydyr+.

16Düşünjesiz hökümdar juda zalymdyr,

adalatsyz gazanjy ýigrenýän bolsa ömrüni uzaldýandyr.

17Biriniň ganyna galan adam

gabra çenli gaçar,

ony hiç kim goldamasyn+.

18Sadyk gezýänler halas bolar,

egri ýolly adamlar bolsa duýdansyz ýykylar+.

19Öz ýerini bejerýäniň nany bol bolar,

boş işlere kowalaşýan garyplyga duçar bolar+.

20Sadyk adamyň ýalkawy köp bolar,

baýlygyň yzynda hars urýan bolsa jezasyz galmaz+.

21Tarapgöý bolmak ýagşy däldir,

bir döwüm nan diýip ynsan ýazykly bolar+.

22Gysganç adam baýlygyň yzynda hars urup,

başyna garyplygyň geljegini bilýän däldir+.

23Dili bilen ýaranjaňlyk edýänden,

birine käýeýän köp göwün awlar+.

24Ata-enesini talap, ýene «Bu ýazyk däldir» diýýän

garakçynyň şärigidir+.

25Açgöz adam jenjelçidir,

Rebbe bil baglaýan bolsa doklukda ýaşar+.

26Özüne ynanýan akmakdyr,

parasatly gezýän bolsa gutular.

27Ýoksula ýardam edýän mätäç bolmaz,

görmezlige salýan bolsa, näletsiz galmaz+.

28Erbetler güýje eýe bolanda, adamlar bukulýandyr,

olar heläk bolanda bolsa, dogruçyllar güýçlenýändir+.

29-njy bap

29^1Köp gezek käýelse-de boýnuýogynlyk edýän

duýdansyz heläkçilige uçrar, melhem ýokdur+.

2Dogruçyllar güýçlenende, halk begenýändir.

Erbetler höküm sürende, halk ahy-nala çekýändir+.

3Danalygy söýýän ogul atasyny şatlandyrýandyr,

emma lolulara ýaran bolan mal- -mülküni ýoklaýandyr+.

4Patyşa ýurdy adalat bilen berkidýändir,

para alýan bolsa ony tozdurýandyr.

5Ýakynyna ýaranjaňlyk edýän adam

onuň aýagyna tor gurýandyr+.

6Ýaman adamyň ýazygy özüne gapandyr,

dogruçyl bolsa aýdym aýdyp şatlanýandyr+.

7Dogruçyl adam ejizleriň hakyna üns berýändir,

erbet bolsa şu meselä düşünýänem däldir+.

8Masgaralaýjy adamlar şäherde ot gorsaýandyrlar,

akyldarlar bolsa gahar-gazaby köşeşdirýändirler+.

9Akylly adam akmak bilen kazyýetde dawalaşanda,

akmak gyzanda-da, gülende-de rahatlyk bermez.

10Ganhor aýypsyz adamlary ýigrenýändir,

hatda dogry adamlaryň janyny almakçy bolýandyr+.

11Akmak bar gaharyny daşyna çykarýandyr,

akylly adam bolsa gaharyna basalyk berýändir+.

12Hökümdar ýalan söze gulak salsa,

onuň ähli emeldarlary erbet bolar.

13Garyp bilen zalymyň bir meňzeşligi bar,

ikisiniň gözüne-de Reb ýagtylyk berýär+.

14Patyşa ejizlere adalatly höküm çykarsa,

onuň tagty ebedi berkarar bolar+.

15Taýak we käýinç danalyk getirýändir,

başyna goýberilen çaga bolsa enesini utanja goýýandyr+.

16Erbetler güýçlenende, ýazyk hem köpelýändir,

dogruçyllar bolsa olaryň ýykylýanyny görerler+.

17Ogluňy terbiýele, ol saňa rahatlyk berer,

özüňe ýakymly bolar+.

18Gökden aýanlyk bolmasa, halk jylawsyz bolýandyr.

Kanuny berjaý edýän bolsa bagtlydyr+.

19Gul diňe söz bilen terbiýelenýän däldir,

çünki düşünse-de gulak asmaz.

20Oýlanman gepleýän adamy gördüňmi?

Akmaga bolan umyt onuňkydan köpdür+.

21Kim guluny ýaşlykdan läliksireden bolsa,

soňunda ony mirasdary etmeli bolar.

22Gaharjaň adam jenjel turuzýandyr,

gazaply adam ýazyk etdirýändir+.

23Adamyň tekepbirligi ony peseldýändir,

pesgöwünli adam bolsa hormat gazanýandyr+.

24Ogry bilen şärik bolýan özüni ýigrenýändir,

ol günälenmegi eşitse-de, hiç gepläp bilmeýär+.

25Adamdan gorkmak duzakdyr,

Rebbe bil baglaýan bolsa aman galýandyr+.

26Hökümdaryň gözüne ilmek isleýän köpdür,

ýöne adam adalaty Rebden alýandyr+.

27Adalatsyz adam dogruçyllara ýigrenjidir,

dogry adam hem erbetlere ýigrenjidir.

30-njy bap

1Massaly Ýakeniň ogly Aguryň wajyp sözleri

30Şol adam Itiýele sargaýar,

Itiýele we Ukala şeýle diýýär:

2Men adam bolardan samsyk,

ynsan düşünjesi mende ýok.

3Ne danalygy öwrendim,

ne Mukaddesi bildim.

4Kim göge çykyp, aşak indi?

Ýeli owujynda toplan kim?

Suwlary geýiminde oran kim?

Kim ýeriň ähli uçlaryny berkarar etdi?

Onuň ady näme? Onuň oglunyň ady näme?

Bilýäňmi näme+?

5Hudaýyň her bir sözi sap hakykatdyr.

Ol Özüne sygynýanlara galkandyr+.

6Onuň sözlerine hiç zat goşma,

saňa käýinmesin, ýalançy çykaýma+.

7Men Senden iki zat diledim,

ölmänkäm olary menden gaýgyrma:

8-9Galplygy, ýalan sözlüligi menden daş et,

meni garyp hem, baý hem etme.

Dok bolup: «Rebbim kim?» diýip,

Seni inkär etmezim ýaly,

garyplykda ogurlyk edip,

Hudaýymyň adyna ysnat getirmezim ýaly,

ýeterlik paýymy ber meniň++.

10Hyzmatkäri hojaýynyna ýamanlama,

ýogsa saňa gargyş eder, sen ýazykly çykarsyň+.

11Şeýle adamlar bar, atasyna gargaýandyr,

enesine alkyş edýän däldir+.

12Şeýle adamlar bar, özüni tämiz saýýandyr,

aslynda bolsa haramlykdan päklenen däldir+.

13Adamlar bar, bakyşy şeýle tekepbir,

gabaklary nähili ýokary+.

14Şeýle adamlar bar,

ýer ýüzünden garyplary,

adamlar arasyndaky mätäçleri symyşlamak üçin

dişleri gylyç, azylary pyçakdyr+.

15Sülügiň iki gyzy bar:

«Ber! Ber!» diýip gygyrýar.

Üç zat bardyr, hiç doýmaz,

has takygy dört zat «Besdir» diýmez:

16Ölüler dünýäsi, önelgesiz ýatgy,

suwdan ganmaýan toprak,

«Besdir» diýmeýän ot.

17Atasyny masgaralap,

enesini diňlemän, har edýän gözi

dere gargalary çokar, bürgütler iýer+.

18Meni haýran galdyrýan üç zat bar,

dogrusy dört zada akylym ýetmeýär:+

19Gökde bürgüdiň ýoly,

gaýada ýylanyň ýoly,

deňizde gäminiň ýoly,

ýigidiň ulugyza bolan ýoly.

20Zyna edýän aýalyň ýoly-da şeýledir:

Ol iýýändir, agzyny süpürip:

«Ýaman iş edemok» diýýändir.

21Üç zatdan ýer sarsýandyr,

ýagny dört zady göterip bilmeýär:

22Gul patyşa bolanda,

akmak iýmitden doýanda,+

23Halanmaýan garry gyz äre çykanda,

gyrnak bikesiniň ornuny eýeläninde.

24Dünýäde dört maýda zat bar.

Ýöne olar gaty akyllydyrlar:

25Garynjalar güýçli jandar däldirler,

azygyny welin tomusda taýýarlaýandyrlar+.

26Gaýa torsuklary kuwwatsyz jandardyr,

ýöne hinini gaýada gurýandyr.

27Çekirtgeleriň patyşasy ýokdur,

ýöne ählisi sap-sap bolup çykýandyr+.

28Kelpezäni el bilen tutup bolýandyr,

ýöne patyşalaryň köşgünde bolýandyr.

29Gadamy owadan üç zat,

dogrusy ýörişi owadan dört zat bardyr:

30Haýwanlaryň iň batyry,

hiç birinden gaçmaýan arslan.

31Magtanyp ýöreýän horaz we teke,

goşuny ýanynda bolan patyşa[*].

32Eger sen akmak bolup özüňi öwseň

ýa ýamanlygy niýet eden bolsaň,

onda eliňi agzyňa tut+.

33Çünki süýdi gysmakdan ýag,

burnuňy gysmakdan gan,

gazaby gysmakdan dawa çykýandyr.

31-nji bap

1Massa patyşasy Lemuwala ejesiniň öwreden wajyp sözleri

31^2Näme, oglum? Göwrämden önen zürýadym!

Näme diýeýin, Hudaýdan diläp alan oglum?

3Güýjüňi hem ýollaryňy

patyşalary heläkleýän aýallara berme+.

4Eý, Lemuwal, şerap içmek patyşalara ýaraşmaz,

çakyr hökümdarlara gelişmez+.

5Olar içip, düzgüni unudaýmasynlar,

ähli ezilenleriň hakyny ýoýaýmasynlar.

6Çakyry heläk bolup barýana,

şeraby ajy hasrat çekýäne bergin+.

7Olar içip, garyplygyny unutsyn,

azabyny ýada salmasyn.

8Agzyňy dilsizler üçin,

hossarsyzlaryň haky üçin açgyn+.

9Geple, dogruçyllyk bilen höküm çykar,

garybyň we mätäjiň hakyny alyp ber+.

10Başarjaň aýaly kim tapyp bilýär?

Onuň gadyr-gymmaty jöwherden ýokarydyr+.

11Äri oňa ýürekden bil baglaýandyr,

hiç zada mätäç bolmaz.

12Ol ärine ýamanlyk däl-de,

bütin ömrüne ýagşylyk edýändir.

13Ýüňi we zygyry saýlaýandyr,

elleri höwes bilen işleýändir.

14Ol söwda gämileri ýaly,

içerisiniň iýjegini uzakdan getirýändir.

15Entek garaňkyka turup,

içerisine nahar, hyzmatkärlerine tabşyryk berýändir+.

16Oýlanyp, ekin meýdanyny satyn alýandyr,

eliniň gazanjy bilen üzümleri oturdýandyr.

17Bilini berk guşap,

gollaryna güýjüni toplaýandyr.

18Harydynyň peýdasyny bilýändir,

çyrasy gijesine-de sönýän däldir.

19Elini çarha goýýandyr,

barmaklary igi tutýandyr.

20Garyba eli açykdyr,

mätäje elini uzadýandyr+.

21Içerisi üçin gardan gorkýan däldir,

çünki bütin içerisi galyň geýinýändir.

22Özi ýorgan köpeýändir,

lybasy nepis keteni we gyrmyzydyr.

23Äri şäher derwezesiniň alnynda tanalýar,

ýurduň ýaşulularynyň arasynda oturýandyr.

24Keteniden lybaslar tikip satýandyr,

söwdagärlere guşaklar eltip berýändir.

25Güýç hem hormat onuň lybasydyr.

Geljege seredip guwanýandyr.

26Danalyk bilen sözleýändir,

dilinde oňat öwütler bardyr.

27Içerisiniň işlerine oňat seredýändir,

ýaltalyk çöregini iýýän däldir.

28Çagalary turup, oňa alkyş aýdýandyr,

äri hem turup, ony taryplaýandyr:

29«Başarjaňlyk bilen işleýän zenan köpdür,

ýöne sen olaryň baryndan ýokarysyň».

30Görmegeýlik aldawçydyr, owadanlyk puçdur,

diňe Rebden gorkýan aýal taryplanýandyr.

31Elleriniň miwesini oňa beriň,

goý, şäher derwezesinde ony işleri öwsün+.

* 1:19 Takdyry – käbir golýazmalarda ýodalary.

* 25:20 Ýara – käbir golýazmalarda heke.

* 30:31 Goşuny ýanynda bolan patyşa – ýa-da Patyşa garşy gozgalaň ýok.

+ 1:1 1Pat 4:31, Sül 10:1, Sül 25:1, Wag 12:9

+ 1:3 Sül 2:9

+ 1:4 Sül 8:5

+ 1:7 Eýp 28:28, Zeb 110:10, Sül 8:13, Sül 9:10, Sül 16:6

+ 1:8 Sül 6:20

+ 1:9 Sül 4:9

+ 1:10 Kan 13:8, Sül 16:29

+ 1:11 Zeb 9:30, Zeb 63:5, Ýrm 5:26

+ 1:12 Çöl 16:32-Çöl 16:33, Zeb 123:3, Zeb 27:1

+ 1:15 Zeb 1:1, Sül 4:14, Sül 24:1

+ 1:16 Sül 6:18, Işa 59:7, Rim 3:15

+ 1:19 Sül 15:27

+ 1:20 Sül 8:1, Sül 9:3

+ 1:22 Sül 8:5, Zeb 1:1, Sül 21:24

+ 1:24 Işa 65:12, Işa 66:4, Ýrm 7:13

+ 1:25 Zeb 106:11

+ 1:26 Zeb 2:4

+ 1:28 1Şam 8:18, Eýp 27:8-Eýp 27:9, Işa 1:15, Ýrm 11:11, Ezk 8:18, Mik 3:4

+ 1:31 Ýrm 6:19

+ 2:1 Sül 1:8

+ 2:4 Sül 3:14

+ 2:5 Sül 1:7

+ 2:6 1Pat 3:9-1Pat 3:12, Ýak 1:5

+ 2:7 Sül 30:5

+ 2:8 1Şam 2:9, Zeb 90:11

+ 2:9 Sül 1:3

+ 2:14 Sül 10:23, Sül 15:21, Ýrm 11:15

+ 2:15 Zeb 124:5, Sül 14:2

+ 2:16 Sül 6:24, Sül 7:5, Sül 23:27

+ 2:18 Sül 5:5, Sül 7:27

+ 2:21 Zeb 36:11, Mat 5:5

+ 2:22 Sül 10:30

+ 3:1 Sül 1:8

+ 3:2 Sül 3:16, Sül 4:10, Sül 9:11, Sül 10:27

+ 3:3 Sül 6:21, Sül 7:3

+ 3:5 Zeb 36:5

+ 3:6 Sül 11:5

+ 3:7 Sül 12:15, Ýrm 9:23, Eýp 28:28

+ 3:9 Msr 23:19, Msr 34:26, Kan 26:2

+ 3:10 Kan 28:8, Mal 3:10

+ 3:11 Zeb 93:12, Eýp 5:17

+ 3:12 Kan 8:5, 1Kor 11:32, Ýew 12:6, Aýn 3:19

+ 3:14 Eýp 28:15, Sül 8:19, Sül 16:16

+ 3:15 Eýp 28:18, Sül 8:11

+ 3:16 Sül 3:2, Sül 4:10, Sül 9:11, Sül 10:27, Sül 8:18, Sül 22:4

+ 3:18 Gçk 2:9, Gçk 3:22, Sül 11:30, Sül 13:12, Sül 15:4

+ 3:19 Zeb 103:24, Sül 8:27, Ýrm 10:12, Zeb 135:5

+ 3:20 Gçk 7:11, Eýp 36:27

+ 3:23 Sül 10:9, Zeb 90:12, Sül 4:12

+ 3:24 Eýp 11:19

+ 3:25 Zeb 90:5

+ 3:27 Gal 6:10

+ 3:28 Lew 19:13, Kan 24:14-Kan 24:15

+ 3:31 Zeb 36:1, Sül 23:17, Sül 24:1, Sül 24:19

+ 3:33 Zak 5:4, Mal 2:2, Eýp 8:6, Sül 14:11

+ 3:34 Zeb 1:1, Ýak 4:6, 1Pet 5:5

+ 4:1 Sül 1:8

+ 4:4 1ÝÝ 28:9, Lew 18:5, Işa 55:3

+ 4:8 1Şam 2:30

+ 4:9 Sül 1:9

+ 4:10 Sül 3:2, Sül 3:16, Sül 9:11, Sül 10:27

+ 4:12 Sül 3:23

+ 4:13 Sül 3:18

+ 4:14 Zeb 1:1, Sül 1:15

+ 4:16 Zeb 35:5, Mik 2:1

+ 4:18 Eýp 11:17, Eýp 22:28, Zeb 96:11, Işa 60:3, Dan 12:3, Mat 13:43

+ 4:19 1Şam 2:9, Ýrm 23:12, Ýoh 12:35

+ 4:22 Sül 14:30

+ 4:24 Sül 6:12

+ 4:26 Ýew 12:13

+ 4:27 Kan 5:32, Kan 28:14

+ 5:1 Sül 4:20

+ 5:2 Mal 2:7

+ 5:3 Sül 2:16, Zeb 54:22

+ 5:4 Wag 7:26

+ 5:5 Sül 2:18, Sül 7:27

+ 5:15 Nag 4:15

+ 5:18 Kan 24:5

+ 5:21 2ÝÝ 16:9, Zeb 138:3, Zeb 118:168, Ýrm 16:17, Ýrm 32:19

+ 6:1 Eýp 17:3

+ 6:5 Zeb 90:3

+ 6:6 Sül 10:26, Sül 18:10

+ 6:8 Sül 30:25

+ 6:9 Sül 19:15

+ 6:11 Sül 13:4, Sül 24:33-Sül 24:34, Wag 4:5

+ 6:12 Sül 16:27

+ 6:13 Sül 10:19

+ 6:15 Işa 30:13

+ 6:16 Eýp 5:19, Sül 30:18

+ 6:17 Zeb 100:5, Sül 16:5, Sül 21:4, Sül 12:22, Sül 17:7, Zeb 119:2, Kan 19:10

+ 6:18 Gçk 6:5, Sül 15:26, Sül 1:16, Işa 59:7, Rim 3:15

+ 6:19 Msr 20:16, Zeb 26:12

+ 6:20 Sül 1:8

+ 6:21 Sül 3:3

+ 6:23 Zeb 118:105, Sül 10:17

+ 6:24 Sül 2:16

+ 6:25 Mat 5:28

+ 6:31 Msr 22:4

+ 6:32 Msr 20:14

+ 6:34 Sül 27:4, Nag 8:6

+ 7:1 Sül 2:1

+ 7:2 Lew 18:5, Sül 4:4

+ 7:3 Sül 3:3

+ 7:5 Sül 2:16

+ 7:7 Sül 1:4

+ 7:9 Eýp 24:15

+ 7:10 Gçk 38:14-Gçk 38:15

+ 7:12 Sül 23:28

+ 7:17 Zeb 44:9

+ 7:21 Sül 5:3, Sül 6:24

+ 7:22 Wag 9:12

+ 7:27 Sül 2:18, Sül 5:5

+ 8:1 Sül 1:20-Sül 1:21, Sül 9:3

+ 8:5 Sül 1:4, Sül 1:22

+ 8:10 Zeb 18:11, Zeb 118:127, Sül 3:14

+ 8:11 Sül 3:15

+ 8:13 Sül 1:7, Sül 9:10, Sül 16:6, Zeb 96:10, Sül 4:24, Sül 6:17

+ 8:14 Wag 7:19

+ 8:17 Zeb 90:14, Ýoh 14:21, Mat 7:8

+ 8:18 Sül 3:16, Sül 22:4

+ 8:19 Sül 3:14, Sül 16:16

+ 8:22 Eýp 28:27, Aýn 3:14

+ 8:25 Eýp 15:7, Zeb 89:3

+ 8:27 Sül 3:19

+ 8:28 Gçk 1:6

+ 8:29 Gçk 1:9, Gçk 1:10, Eýp 26:10, 1Şam 2:8, Zeb 23:2, Zeb 101:26, Zeb 103:5

+ 8:32 Zeb 118:1, Zeb 127:1

+ 8:35 Sül 3:18, Sül 4:22, Sül 18:23

+ 9:2 Nag 8:2

+ 9:3 Sül 1:20, Sül 8:1

+ 9:5 Ýoh 7:37

+ 9:8 Zeb 140:5

+ 9:9 Mat 13:12, Mar 4:25

+ 9:10 Eýp 28:28, Zeb 110:10, Sül 1:7

+ 9:11 Sül 3:2, Sül 3:16, Sül 4:10, Sül 10:27

+ 9:13 Sül 7:11

+ 9:17 Sül 5:15, Sül 20:17

+ 10:1 Sül 1:1, Sül 25:1, Sül 15:20, Sül 29:3, Sül 17:21, Sül 17:25

+ 10:2 Sül 11:4, Sül 11:6

+ 10:3 Eýp 4:7, Zeb 33:10-Zeb 33:11, Sül 13:25

+ 10:4 Sül 21:5

+ 10:7 Eýp 18:17, Zeb 33:17

+ 10:9 Zeb 22:4, Sül 3:23, Sül 28:18

+ 10:10 Sül 6:13

+ 10:11 Zeb 35:10, Sül 13:14, Sül 14:27, Sül 16:22

+ 10:12 Ýak 5:20, 1Pet 4:8

+ 10:13 Sül 19:29, Sül 26:3

+ 10:14 Sül 18:7

+ 10:15 Sül 18:12

+ 10:16 Sül 11:19

+ 10:17 Sül 6:23

+ 10:19 Mat 12:36, Sül 17:27, Wag 5:2

+ 10:21 Hoş 4:6

+ 10:23 Sül 2:14, Ýrm 11:15

+ 10:24 Eýp 3:25, Işa 66:4, Zeb 144:19

+ 10:25 Eýp 21:19, Mat 7:27, Sül 12:3

+ 10:26 Sül 6:6

+ 10:27 Sül 3:2, Sül 3:16, Sül 4:10, Sül 9:11, Zeb 54:24

+ 10:28 Eýp 8:13, Sül 11:7

+ 10:30 Sül 2:21-Sül 2:22

+ 10:31 Zeb 36:30, Sül 15:28

+ 11:1 Lew 19:36, Kan 25:13, Sül 16:11, Sül 20:10, Sül 20:23, Ezk 45:10

+ 11:2 Sül 16:18, Sül 18:13, Sül 29:23

+ 11:3 Sül 13:6

+ 11:4 Eýp 36:19, Ezk 7:19, Sep 1:18, Sül 10:2

+ 11:5 Sül 3:6, Est 7:9, Zeb 7:16, Dan 6:24

+ 11:6 Sül 13:6

+ 11:7 Eýp 8:13, Sül 10:28

+ 11:8 Sül 21:18

+ 11:10 Est 8:15, Sül 29:2

+ 11:11 Sül 29:8

+ 11:13 Sül 20:19

+ 11:14 Sül 15:22, Sül 20:18, Sül 24:6

+ 11:18 Hoş 10:12, Gal 6:8

+ 11:19 Sül 10:16

+ 11:20 Zeb 118:1

+ 11:21 Sül 16:5, Zeb 111:2

+ 11:24 Sül 13:7, 2Kor 9:6

+ 11:25 Zeb 111:9

+ 11:26 Gçk 42:6

+ 11:27 Est 7:9, Zeb 7:16, Sül 26:27, Dan 6:24

+ 11:28 Zeb 48:7, Zeb 91:13

+ 11:30 Gçk 2:9, Gçk 3:22, Sül 3:18, Sül 13:12, Sül 15:4

+ 11:31 1Pet 4:18

+ 12:1 Sül 15:10

+ 12:3 Sül 10:25

+ 12:4 Rut 3:11, Sül 18:23, Sül 31:10, Sül 14:30

+ 12:5 Mat 12:35

+ 12:6 Zeb 9:30, Zeb 63:5, Ýrm 5:26, Sül 14:3

+ 12:10 Kan 25:4

+ 12:11 Sül 28:19

+ 12:13 Zeb 58:13, Sül 18:7, Sül 21:23

+ 12:14 Sül 13:2, Sül 18:21, Işa 3:10, Ýrm 22:15

+ 12:15 Sül 3:7

+ 12:16 Sül 29:11

+ 12:17 Sül 14:5

+ 12:18 Zeb 56:5, Sül 4:22

+ 12:19 Sül 19:9

+ 12:21 Zeb 90:10

+ 12:22 Sül 6:17

+ 12:23 Sül 13:16

+ 13:1 Sül 1:22, Zeb 1:1

+ 13:2 Sül 12:14, Sül 18:21

+ 13:3 Sül 12:13, Sül 21:23

+ 13:4 Sül 6:9-Sül 6:11, Sül 21:25

+ 13:6 Sül 11:6, Sül 11:3, Sül 19:3

+ 13:7 Sül 11:24

+ 13:9 Eýp 18:5-Eýp 18:6, Eýp 21:17

+ 13:10 Sül 28:25

+ 13:12 Gçk 2:9, Gçk 3:22, Sül 3:18, Sül 11:30, Sül 15:4

+ 13:14 Zeb 35:10, Sül 10:11

+ 13:16 Wag 10:3

+ 13:17 Sül 25:13

+ 13:18 Sül 15:31-Sül 15:32, Wag 7:5

+ 13:22 Eýp 27:16, Sül 28:8

+ 13:24 Sül 19:18, Sül 22:15, Sül 23:13, Sül 29:17

+ 13:25 Sül 10:3

+ 14:2 Sül 2:15

+ 14:3 Sül 12:6

+ 14:5 Msr 23:1, Sül 12:17

+ 14:6 Sül 15:14

+ 14:11 Sül 3:33

+ 14:12 Sül 16:25

+ 14:13 Wag 2:2, Luk 6:25

+ 14:19 Gçk 42:6, 1Şam 2:36

+ 14:20 Sül 19:7, Sül 19:4

+ 14:21 Zeb 40:2, Sül 29:7

+ 14:23 Sül 21:5

+ 14:27 Zeb 35:10, Sül 10:11, Sül 13:14

+ 14:29 Sül 15:18, Sül 16:32, Sül 19:11, Wag 7:8-Wag 7:9

+ 14:30 Sül 4:22, Sül 12:4

+ 14:31 Sül 17:5

+ 15:1 Ser 8:1-Ser 8:3, 1Pat 12:13-1Pat 12:17

+ 15:2 Wag 10:13-Wag 10:14

+ 15:3 2ÝÝ 16:9, Eýp 31:4, Zak 4:10

+ 15:4 Gçk 2:9, Gçk 3:22, Sül 3:18, Sül 11:30, Sül 13:12

+ 15:8 Sül 21:27, Sül 28:9, Işa 1:11, Işa 66:3, Ýrm 6:20, Wag 4:17

+ 15:10 Sül 12:1

+ 15:11 Sül 27:20, Eýp 26:6, 1ÝÝ 28:9, 2ÝÝ 6:30, Zeb 43:20, Res 1:24

+ 15:12 Amo 5:10

+ 15:13 Sül 17:22, Neh 2:2, Sül 18:15

+ 15:14 Sül 14:6

+ 15:16 Sül 16:8, Wag 4:6

+ 15:17 Sül 17:1

+ 15:18 Sül 28:25, Sül 29:22, Sül 14:29

+ 15:19 Sül 19:24, Sül 22:5, Sül 22:13

+ 15:20 Sül 10:1, Sül 29:3

+ 15:21 Sül 2:14, Sül 10:23, Ýrm 11:15

+ 15:22 Sül 11:14, Sül 20:18, Sül 24:6

+ 15:23 Sül 25:11

+ 15:24 Kol 3:1-Kol 3:2

+ 15:25 Zeb 67:6

+ 15:26 Sül 6:18, Sül 16:24

+ 15:27 Sül 1:19, Sül 23:4, 1Tim 6:9, Sül 17:23

+ 15:28 Zeb 36:30, Sül 10:31

+ 15:29 Zeb 17:42, Zeb 33:16

+ 15:30 Sül 25:25

+ 15:32 Sül 13:18, Wag 7:5

+ 15:33 Sül 18:13, Sül 29:23

+ 16:1 Sül 16:9, Sül 19:21, Mat 10:19, Luk 12:12

+ 16:2 Sül 21:2, Sül 24:12

+ 16:3 Zeb 36:5

+ 16:4 Eýp 21:30, Rim 9:22

+ 16:5 Sül 6:17, Sül 11:21, Sül 28:20

+ 16:6 Dan 4:24

+ 16:7 Gçk 26:28

+ 16:8 Zeb 36:16, Sül 15:16

+ 16:9 Sül 16:1, Sül 19:21, Sül 20:24

+ 16:10 1Pat 3:28

+ 16:11 Lew 19:36, Kan 25:13, Sül 11:1, Sül 20:10, Sül 20:23, Ezk 45:10

+ 16:12 2Şam 23:3, Sül 25:5, Sül 29:14

+ 16:13 Sül 22:11

+ 16:14 Sül 19:12, Sül 20:2

+ 16:15 Zeb 71:6

+ 16:16 Sül 3:14, Sül 8:19

+ 16:18 Sül 11:2, Sül 18:13, Sül 29:23

+ 16:20 Sül 19:8, Zeb 83:13

+ 16:22 Zeb 35:10, Sül 10:11, Sül 13:14, Sül 14:27

+ 16:24 Sül 15:26

+ 16:25 Sül 14:12

+ 16:26 Wag 6:7

+ 16:27 Sül 6:12, Ýak 3:6

+ 16:28 Sül 26:20

+ 16:29 Sül 1:10

+ 16:31 Sül 20:29

+ 16:32 Sül 14:29

+ 16:33 Res 1:26

+ 17:1 Sül 15:17

+ 17:2 Sül 19:26

+ 17:3 Sül 27:21, 1ÝÝ 28:9, 1ÝÝ 29:17, Zeb 25:2, Ýrm 17:10

+ 17:5 Sül 14:31, Sül 24:18

+ 17:6 Zeb 127:6

+ 17:7 Sül 6:17

+ 17:8 Kan 16:19, Sül 18:17, Sül 21:14

+ 17:12 2Şam 17:8, Hoş 13:8

+ 17:13 Zeb 34:12, Ýrm 18:20

+ 17:14 Sül 20:3, Sül 25:8, 1Sal 4:11

+ 17:15 Msr 23:7, Sül 24:24, Işa 5:23, Zeb 93:21

+ 17:17 Sül 27:10

+ 17:19 Sül 29:23

+ 17:21 Sül 10:1, Sül 19:13

+ 17:22 Sül 15:13

+ 17:23 Sül 15:27, Mik 7:3

+ 17:25 Sül 10:1

+ 17:27 Sül 10:19, Wag 5:2

+ 17:28 Eýp 13:5

+ 18:4 Sül 20:5

+ 18:5 Sül 24:24, Kan 1:17

+ 18:6 Sül 10:13, Sül 19:29, Sül 26:3

+ 18:7 Sül 10:14, Zeb 63:8, Sül 12:13, Wag 10:12

+ 18:8 Sül 26:22

+ 18:10 Msr 34:5-Msr 34:7, Zeb 19:2, Zeb 60:4

+ 18:11 Sül 10:15

+ 18:12 Sül 11:2, Sül 16:18, Sül 15:33, Sül 29:23

+ 18:14 Sül 15:13

+ 18:16 Sül 17:8

+ 18:20 Sül 12:14, Sül 13:2

+ 18:22 Sül 12:4, Sül 19:14, Sül 8:35

+ 18:24 Sül 17:17

+ 19:1 Sül 28:6

+ 19:2 Sül 21:5, Sül 28:20

+ 19:3 Sül 13:6

+ 19:4 Sül 14:20

+ 19:5 Msr 20:16, Kan 19:19, Sül 21:28, Sül 24:28, Sül 25:18

+ 19:6 Sül 29:26

+ 19:7 Sül 14:20

+ 19:8 Sül 16:20

+ 19:9 Msr 20:16

+ 19:10 Sül 26:1, Wag 10:7

+ 19:11 Sül 14:29

+ 19:12 Sül 16:14, Sül 20:2, Sül 28:15

+ 19:13 Sül 17:21, Sül 21:9, Sül 27:15

+ 19:14 Sül 12:4, Sül 18:23

+ 19:15 Sül 6:9, Sül 20:4, Sül 20:13

+ 19:16 Sül 13:13

+ 19:17 Kan 15:7-Kan 15:8, Sül 22:9, Sül 28:27, Wag 11:1, Mat 5:7

+ 19:18 Sül 13:24

+ 19:21 Eýp 23:13, Sül 16:1, Sül 16:9, Işa 14:27

+ 19:23 Sül 10:16, Sül 11:19

+ 19:24 Sül 15:19, Sül 22:13, Sül 26:15

+ 19:25 Sül 21:11

+ 19:26 Msr 20:12

+ 19:28 Eýp 15:16

+ 19:29 Sül 10:13, Sül 18:6, Sül 26:3

+ 20:1 Gçk 9:21, Sül 23:29-Sül 23:32, Sül 31:4, Efe 5:18

+ 20:2 Sül 16:14, Sül 19:12

+ 20:4 Sül 19:15

+ 20:5 Sül 18:4

+ 20:9 1Pat 8:46, 2ÝÝ 6:36, Wag 7:20, 1Ýoh 1:8-1Ýoh 1:10, Rim 3:23

+ 20:10 Lew 19:36, Kan 25:13, Sül 11:1, Sül 16:11, Sül 20:23, Ezk 45:10

+ 20:12 Msr 4:11, Zeb 93:9

+ 20:13 Sül 19:15

+ 20:16 Sül 22:26-Sül 22:27, Sül 27:13

+ 20:17 Sül 9:17

+ 20:18 Sül 11:14, Sül 15:22, Sül 24:6

+ 20:19 Sül 11:13

+ 20:20 Msr 21:17, Sül 30:11, Sül 30:17

+ 20:21 Sül 13:11

+ 20:22 Lew 19:18, Sül 24:29, Rim 12:19, Zeb 26:14

+ 20:23 Lew 19:36, Kan 25:13, Sül 11:1, Sül 16:11, Sül 20:10, Ezk 45:10

+ 20:24 Sül 16:1, Sül 16:9, Sül 19:21

+ 20:25 Wag 5:4

+ 20:27 1Kor 2:11

+ 20:29 Lew 19:32, Sül 16:31

+ 21:1 Ezr 6:22

+ 21:2 Sül 16:2, Sül 24:12, Luk 16:15

+ 21:3 1Şam 15:22, Mik 6:6-Mik 6:8

+ 21:4 Sül 6:17

+ 21:5 Sül 14:23, Sül 10:4

+ 21:6 Sül 20:21

+ 21:9 Sül 19:13, Sül 21:9, Sül 25:24, Sül 27:15

+ 21:11 Sül 19:25

+ 21:13 1Ýoh 3:17

+ 21:14 Sül 17:8

+ 21:16 Zeb 48:14-Zeb 48:15

+ 21:18 Sül 11:8

+ 21:19 Sül 19:13, Sül 25:24, Sül 27:15

+ 21:22 Wag 7:19, Wag 9:16, Wag 9:18

+ 21:23 Sül 12:13, Sül 13:3

+ 21:24 Zeb 1:1, Sül 1:22

+ 21:25 Sül 13:4

+ 21:26 Kan 15:7-Kan 15:8, Mat 5:42

+ 21:27 Sül 15:8, Işa 66:3

+ 21:28 Msr 20:16, Sül 19:5

+ 21:30 Işa 44:25, 1Kor 1:20, 1Kor 3:19

+ 21:31 Zeb 19:7-Zeb 19:8, Zeb 32:17, Işa 31:1

+ 22:1 Wag 7:1

+ 22:2 Eýp 31:15, Sül 29:13

+ 22:3 Sül 27:12

+ 22:4 Sül 3:16, Sül 8:18

+ 22:5 Sül 15:19

+ 22:6 Efe 6:4

+ 22:8 Eýp 4:8, Gal 6:7

+ 22:9 Sül 19:17

+ 22:10 Sül 26:20

+ 22:11 Sül 16:13

+ 22:13 Sül 15:19, Sül 19:24, Sül 26:13

+ 22:14 Sül 2:16, Sül 23:27, Wag 7:26

+ 22:15 Sül 13:24

+ 22:16 Sül 28:22

+ 22:17 Sül 5:1, Sül 24:23

+ 22:22 Msr 23:6, Zak 7:10

+ 22:23 Sül 23:11

+ 22:27 Sül 20:16

+ 22:28 Kan 19:14, Eýp 24:2, Sül 23:10

+ 23:4 Sül 28:20, Mat 6:19, 1Tim 6:9-1Tim 6:10, Ýew 13:5

+ 23:5 Sül 27:24, 1Tim 6:17

+ 23:10 Kan 19:14, Eýp 24:2, Sül 22:28

+ 23:11 Sül 19:25, Sül 22:23

+ 23:13 Sül 13:24, Sül 19:18, Sül 22:15

+ 23:17 Zeb 36:1, Sül 3:31, Sül 24:1

+ 23:18 Sül 24:14

+ 23:20 Sül 20:1, Işa 5:11-Işa 5:12, Efe 5:18

+ 23:22 Msr 20:12, Sül 1:8

+ 23:27 Sül 22:14, Sül 2:16, Wag 7:26

+ 23:28 Sül 7:12

+ 23:30 Işa 5:11, Işa 5:22

+ 23:31 Sül 20:1

+ 23:35 Işa 56:12

+ 24:1 Zeb 1:1, Zeb 36:1, Sül 1:15, Sül 3:31, Sül 4:14, Sül 23:17, Sül 24:19

+ 24:2 Zeb 9:28

+ 24:4 Luk 16:11

+ 24:5 Sül 21:22

+ 24:6 Sül 11:14, Sül 15:22, Sül 20:18

+ 24:9 Zeb 1:1, Sül 3:34, Sül 21:24

+ 24:10 Ýew 12:3

+ 24:11 Zeb 81:4, Işa 58:6

+ 24:12 Sül 16:2, Sül 21:2, Eýp 34:11, Zeb 61:13, Rim 2:6

+ 24:13 Zeb 18:11

+ 24:14 Sül 23:18

+ 24:15 Zeb 9:29

+ 24:16 Zeb 36:24

+ 24:17 Eýp 31:29, Mik 7:8

+ 24:18 Sül 17:5

+ 24:19 Ýrm 12:1, Zeb 36:1, Sül 23:17, Sül 24:1

+ 24:20 Eýp 18:5-Eýp 18:6, Eýp 21:17, Sül 13:9

+ 24:21 1Pet 2:17

+ 24:23 Lew 19:15, Kan 1:17, Kan 16:19, Sül 18:5, Sül 28:21

+ 24:24 Msr 23:7, Sül 17:15, Işa 5:23

+ 24:28 Msr 20:16, Sül 19:5, Sül 25:18

+ 24:29 Sül 20:22

+ 24:34 Sül 6:10-Sül 6:11, Wag 4:5

+ 25:1 Sül 1:1, Sül 10:1, 2Pat 18:5-2Pat 18:7

+ 25:2 Kan 29:29

+ 25:5 1Pat 2:44-1Pat 2:45, Sül 16:12

+ 25:6 Luk 14:8-Luk 14:11

+ 25:11 Sül 15:23

+ 25:12 Zeb 140:5

+ 25:13 Sül 13:17

+ 25:14 Ýhd 1:12

+ 25:16 Sül 27:7

+ 25:18 Msr 20:16, Sül 12:18, Sül 19:5, Sül 24:28

+ 25:21 2Pat 6:22, 2ÝÝ 28:15, Mat 5:44

+ 25:22 Rim 12:20

+ 25:24 Sül 19:13, Sül 21:9

+ 25:25 Sül 15:30

+ 26:1 Sül 17:7, Sül 19:10, Sül 26:8

+ 26:2 Çöl 23:8, Kan 23:5

+ 26:3 Zeb 31:9, Zeb 31:9, Sül 10:13, Sül 19:29

+ 26:5 Mat 21:24-Mat 21:27

+ 26:8 Sül 26:1

+ 26:11 2Pet 2:22

+ 26:12 Sül 28:11, Sül 29:20

+ 26:13 Sül 22:13

+ 26:15 Sül 15:19, Sül 19:24

+ 26:20 Sül 16:28, Sül 22:10

+ 26:22 Sül 18:9

+ 26:23 Zeb 28:3, Ýrm 9:8, Mat 23:27

+ 26:25 Ýrm 12:6

+ 26:27 Est 7:9, Zeb 7:16, Wag 10:8, Dan 6:24

+ 27:1 Luk 12:19-Luk 12:20, Ýak 4:13-Ýak 4:14

+ 27:3 Eýp 6:3

+ 27:4 Sül 6:34

+ 27:5 Sül 28:23

+ 27:6 Zeb 140:5

+ 27:7 Sül 25:16

+ 27:10 Sül 17:17

+ 27:11 Zeb 118:42

+ 27:12 Sül 22:3

+ 27:13 Sül 20:16

+ 27:15 Sül 19:13, Sül 21:9, Sül 25:24

+ 27:18 1Kor 9:7

+ 27:20 Sül 15:11, Hab 2:5, Wag 1:8, Wag 4:8

+ 27:21 Sül 17:3

+ 27:24 Sül 23:5, 1Tim 6:17

+ 28:1 Lew 26:17, 2Pat 7:7, Lew 26:8, 1Şam 17:32

+ 28:2 1Pat 16:8-1Pat 16:28, 2Pat 15:8-2Pat 15:15

+ 28:3 Mat 18:30

+ 28:6 Sül 19:1

+ 28:8 Msr 22:25, Sül 13:22

+ 28:9 Zeb 65:18, Sül 15:8

+ 28:10 Zeb 7:16, Sül 26:27

+ 28:11 Sül 26:12

+ 28:12 Sül 11:10, Eýp 24:4, Sül 28:28, Sül 29:2

+ 28:13 Eýp 31:33, 1Ýoh 1:9

+ 28:15 Sül 19:12

+ 28:17 Gçk 4:12, Gçk 9:6

+ 28:18 Sül 10:9

+ 28:19 Sül 12:11

+ 28:20 Sül 19:2, Sül 21:5, Sül 23:4

+ 28:21 Sül 18:5, Sül 24:23, Ezk 13:19

+ 28:22 Sül 22:16

+ 28:23 Sül 29:5, Sül 27:5

+ 28:24 Msr 20:12

+ 28:25 Sül 13:10, Sül 15:18

+ 28:27 Kan 15:7-Kan 15:8, Sül 19:17

+ 28:28 Sül 28:12

+ 29:1 Sül 1:25, Sül 6:15

+ 29:2 Sül 11:10, Sül 28:12, Sül 28:28

+ 29:3 Sül 10:1, Sül 15:20, Luk 15:13, Luk 15:30

+ 29:5 Sül 28:23

+ 29:6 Zeb 9:16

+ 29:7 Zeb 40:2

+ 29:8 Sül 11:11

+ 29:10 Gçk 4:5, Gçk 4:8

+ 29:11 Eýp 5:2, Sül 12:16

+ 29:13 Sül 22:2

+ 29:14 Zeb 71:4, Sül 16:12

+ 29:15 Sül 10:1, Sül 17:25

+ 29:16 Zeb 36:34, Zeb 90:8, Zeb 91:12

+ 29:17 Sül 13:24

+ 29:18 1Şam 3:1, Zeb 73:9, Amo 8:11, Msr 32:25

+ 29:20 Sül 26:12

+ 29:22 Sül 15:18

+ 29:23 Sül 11:2, Sül 16:18, Sül 18:13, Sül 15:33, Sül 18:13

+ 29:24 Lew 5:1, Ser 17:2

+ 29:25 Luk 12:4

+ 29:26 Sül 19:6

+ 30:4 Ýoh 3:13, Eýp 28:26, Işa 40:12

+ 30:5 Zeb 11:7, Zeb 17:31, Zeb 3:3, Sül 2:7

+ 30:6 Kan 4:2, Kan 12:32, Aýn 22:18

+ 30:8 Mat 6:11, 1Tim 6:8

+ 30:9 Kan 8:12-Kan 8:14, Kan 31:20, Zeb 77:11, Zeb 105:21, Hoş 13:6

+ 30:10 Wag 7:21

+ 30:11 Msr 21:17, Sül 20:20

+ 30:12 Sül 16:2

+ 30:13 Zeb 100:5

+ 30:14 Eýp 29:17, Zeb 13:4

+ 30:17 Gçk 9:22, Sül 20:20

+ 30:18 Sül 6:16

+ 30:22 Sül 19:10

+ 30:25 Sül 6:6-Sül 6:8

+ 30:27 Ýow 2:7

+ 30:32 Eýp 21:5, Mik 7:16

+ 31:3 Kan 17:17, 1Pat 11:1-1Pat 11:4, Sül 7:26

+ 31:4 Sül 20:1, Wag 10:17, Efe 5:18

+ 31:6 Zeb 103:15

+ 31:8 Eýp 29:12, Eýp 29:15

+ 31:9 Lew 19:15, Kan 1:16, Kan 16:18-Kan 16:19

+ 31:10 Rut 3:11, Sül 12:4, Sül 3:15

+ 31:15 Sül 20:13

+ 31:20 Kan 15:7-Kan 15:8, Sül 22:9

+ 31:31 Sül 11:16

Sözlük

1. A

2. B

3. Ç

4. D

5. E

6. Ä

7. F

8. G

9. H

10. I

11. J

12. K

13. L

14. M

15. N

16. O

17. Ö

18. P

19. R

20. S

21. Ş

22. T

23. U

24. Y

25. Ý

26. Z

Sözlük

A

1. Adalatly

2. Adam ata

3. Agta

4. Agyz beklemek

5. Ahalot

6. Aždarha

7. Akmak

8. Alamot

9. Aloe

10. Amalekler

11. Ammonlar

12. Amorlar

13. Anaklar

14. Araba düzlügi

15. Arameý dili

16. Arfa

17. Artemis

18. Arwah-jyn

19. Arýopagus

20. Aşera

21. Aştoret

22. Aşur

23. Aýanlyk

24. Aziýa

A

Adalatly – Hudaý hemişe adalatly. Ol elmydama dogry iş edýär we hemişe oňat kararlary çykarýar. Mukaddes Kitaba laýyklykda, Hudaý her bir adama, uly bolsun, kiçi bolsun, baý ýa-da garyp, parhy ýok – hemmelere adalatly garamaklygy ündeýär. Ol Öz halkyna şeýle diýýär:

«Ýagşylyk etmegi öwreniň,

adalaty agtaryň,

ezýet çekýäni halas ediň,

ýetimi goraň,

dul hatyna arka duruň» (Işa 1:17).

Kazylaryň, ýurt baştutanlarynyň, dini ýolbaşçylaryň halkyň üstünden höküm sürýändikleri üçin, Hudaý olardan adalatly kararlary çykarmagy talap edýär we adalatsyz hereketler eden ýagdaýynda, olary ýowuzlyk bilen höküm edýär.

Seret: Dogry.

Adam ata – Hudaý tarapyndan ýaradylan ilkinji ynsan. Onuň aýaly How ene bolupdyr. Olar ähli ynsanlaryň ata-enesi bolupdyr. Adam atanyň ady ýewreýçe «ynsan» diýmegi aňladýar.
Gçk 2-3.

Agta – taryhyň käbir döwürlerinde dürli milletlerde agtalar hökümdarlaryň ýolbaşçylygy astynda ýokary wezipäni eýeläpdirler. Hudaýyň gadagan edýändigi üçin, olary biçmeklik ýewreýleriň däp-dessurynda bolmandyr.
Est 2:3; Res 8:27.

Agyz beklemek – agyz beklemegiň maksady Hudaýyň huzurynda özüňi pespäl tutmak ýa-da käbir pajygaly ýagdaýda ýas tutmak, gam-gussa döwri Hudaýy çagyrmak bolupdyr. Dogry durmuşda ýaşamazdan, garyplara we ejizlere adalatly garamazdan, agyz beklemekligiň hiç hili peýdasynyň ýokdugyny we munuň Hudaýyň göwnünden turmaýandygyny pygamberler halka ýatladypdyrlar.
Ser 20:26; Işa 58:3-5; Ýow 1:14; Ýun 3:5; Est 4:16.

Ahalot – Hindistanda ösýän we özeni hoşboý ysly agaç. Onuň özenini geýimlere ýa-da otaga hoşboý ys bermek üçin ulanypdyrlar.
Zeb 44:9; Sül 7:17; Ngm 4:14.

Aždarha – gadymy ýewreý düşünjesinde deňiz aždarhasy başagaýlygy aňladyp, älem-jahanyň ýaradylyşynyň irki döwürlerinde peýda bolupdyr. Käte aždarha Rahap diýlip atlandyrylypdyr (Eýp 9:3; 26:12; Işa 51:9), käte bolsa Liwýatan (Eýp 3:8; 41:1; Zeb 73:14; Işa 27:1). Şeýle hem bu milletler üçin bir nyşan, ýagny Ysraýylyň duşmany bolupdyr (Zeb 86:4). Ikinji pikir Täze Ähtde Aýanlyk kitabynda gabat gelýär, Isa Mesihe ynanýanlara garşy uruşda aždarha erbet güýçleriň nyşanydyr.

Akmak – paýhas edebiýatynda: Zeburyň käbir mezmurlarynda, Süleýmanyň pähimlerinde, Wagyzda, Eýýupda «akmak» diňe bir akylsyz adam däl-de, eýsem, akyl-paýhasy ret edýän adamdyr. Şonuň üçin hem ol ölüm we weýrançylyk ýolundan barýan adamdyr. Beýle adam Hudaý barada we Hudaýyň islegi barada pikir etmeýän, alada etmeýän, tekepbir, gedem, biparh adam. Ol hatda dine we paýhasly öwüt-ündewe garşy çykyp, bular barada ýaman zatlary gepläp bilýär. Paýhas edebiýatynda beýan edilen häsiýetlerden başga-da akmak adam özüniň nejis gylyk-häsiýeti bilen tanalypdyr. Işaýa pygamberiň kitabynda akmak adam barada şeýle diýilýär: «Akmak biedeplik bilen gepleýär, onuň niýeti pislik etmekdir, işi ýamanlyk etmek, Rebbe dil ýetirmek, açlary aç, suwsuzlary suwsuz goýmakdyr» (Işa 32:6).
Zeb 52:1; Sül 17:17-21

Seret: Nadan.

Alamot – manysy belli däl. Belki äheň, belki-de saz guraly bolmagy ähtimal.
1ÝÝ 15:21.

Aloe – Täze Äht döwründe aloe ölen adamyň jesedini jaýlamaga taýýarlamakda ulanylypdyr.
Ýoh 19:39.

Amalekler – Ysraýyl halky Kengan ýurduny eýelemezden öň, onuň golaýynda ýaşan halk. Olar, esasan, Duz deňziniň günorta-gündogarynda, ýagny Negepde ýaşan çarwa halk bolupdyr.
Msr 17:8-16; Kan 25:17-19; 1Şam 15:2, 30:1-5; 1ÝÝ 4:43.

Ammonlar – Lutuň ogly Benamynyň nesilleri. Ammonlar Iordan derýasynyň gündogarynda ýaşapdyrlar. Olar Molek hudaýyna sežde edipdirler.
Gçk 19:30-38; Kan 23:3.

Seret: Lut.

Amorlar – Ysraýyl halky Kengan ýurduny eýelemezden öň, ol ýerde ýaşan halklaryň biri. Olar özleriniň äpet uzyn boýlary bilen tanalypdyr. Mesopotamiýanyň tutuş töwereginde özüniň şäherleri we hanlary bilen amorlar örän güýçli halk bolupdyr. Ysraýyllar Kengana çozan wagtynda, olar, esasan hem, Iordan derýasynyň gündogarynda we Iordanyň günbatar daglarynda ýaşan Og hem Sihon atly iki hanyň hanlygyndaky güýje daýanypdyrlar.
Gçk 10:16; 15:16; Çöl 13:29; 21:13-34; Amo 2:10.

Seret: Kenganlar.

Anaklar – Ysraýyl halky eýelemezden öň, Kengan ýurdunyň golaýynda ýaşan halklaryň biri. Olar Hebron galasynda we onuň daş-töwereginde ýaşapdyrlar. Anaklar üç urugdan ybarat bolup, olar Nefilleriň nesilleri bolupdyrlar.
Kan 9:2; Ýeş 11:21,22.

Seret: Nefiller.

Araba düzlügi – Iordan derýasynyň düzlüginden Duz deňziniň günorta-demirgazygyna çenli ýaýylyp gidýän gury we tekiz ýer.
Çöl 22:1; 26:3.

Arameý dili – bu dil ýewreý diline degişlidir. B. e. öň VI asyrda bu esasy dil hökmünde ösüp, gadymy ýakyn Gündogarda (häzirki Orta Gündogarda) diplomatiýa we täjirçilik üçin ulanylypdyr. Ysraýyllar Babyl sürgüninden dolanyp gelenlerinden soň, halk ýewreý diline garanda arameý dilinde has köp geplemäge başlapdyr. Köne Ähtiň käbir bölekleri arameý dilinde ýazylypdyr, ýagny Ezr 4:8–6:18; 7:12-26; Dan 2:4–7:28. Isanyň döwründe bu dil ýahudylar we Isa tarapyndan giňden ulanylypdyr, şonuň üçin Täze Ähtde birnäçe arameý sözleri bar.
2Pat 18:26,28; Mat 5:22; Ýoh 5:2; 19:13.

Seret: Ýewreý.

Arfa – kirişli saz guralynyň bir görnüşi.
Zeb 32:2; 56:9.

1624-nji sahypadaky surata seret.

Artemis – grekleriň zenan hudaýynyň ady, oňa aýratyn Aziýa welaýatynda sežde edipdirler. Gadymy dünýäniň ýedi gudratynyň biri bolan onuň buthanasy Efes şäheriniň edil daşynda ýerleşipdir.
Res 19:24-35.

Arwah-jyn – Şeýtana gulluk edýän erbet ruhdur. Ol adama zyýan ýetirip ýa-da ony eýeläp bilýär. Isada olary kowup çykarýan gudrat bolupdyr we Ol arwah-jyn eýelän adama şypa beripdir. Resullara hem Isanyň ady bilen arwah-jynlary kowup çykarmak gudraty berlipdir.
Mat 8:16; Luk 8:26; Res 8:7; 16:18.

Arýopagus – Gresiýanyň Afiny şäherindäki baýyrlyk. Afiny şäheriniň möhüm adamlary bu baýyrlykda duşuşyp wajyp meseleler barada geňeşipdirler. Bu adamlaryň geňeşi hem Arýopagus diýlip atlandyrylypdyr.
Res 17:19,22,34.

Aşera – hasyl berýän iň möhüm zenan hudaýy hasaplanyp, oňa Kenganda we Siriýada sežde edipdirler. Bu zenan hudaýy köplenç Bagal hudaýy bilen gatnaşypdyr. Adamlaryň oňa sežde etmek üçin üýşen ýerinde, onuň agaçdan ýa-da daşdan ýonulyp ýasalan heýkeli dikilipdir.
Msr 34:13; Kan 7:5; 12:3; 16:21.

Aştoret – Suruň we Sidonyň esasy zenan hudaýy bolup, oňa Müsürde we Kenganda sežde edipdirler.
Ser 2:13; 2Pat 23:13.

Aşur – b. e. öň IX we VIII asyrlarda Aşur Ysraýylyň gündogarynda güýçli imperiýa bolupdyr. Onuň paýtagt şäheri bolan Ninewe häzirki demirgazyk Yrakda ýerleşipdir. B. e. öň 722-nji ýylda aşurlar Ysraýyl patyşalygyny basyp alypdyrlar we köp adamlary ýesir edip äkidipdirler. Soňra aşurlar öz imperiýasynyň beýleki böleklerinden adamlary Ysraýylyň ýurdunda ornaşdyrypdyrlar. Öz ýurdunda galan ysraýyl halky bu adamlar bilen gyz alşyp-berşipdir. Aşurlar Ýahuda patyşalygynyň hem üstüne çozupdyrlar, emma ýeňip bilmändirler. Soňrak Ninewe paýtagty Hudaýyň jezasy hökmünde duşmanyň ýeňiji goşunlary tarapyndan bütinleý weýran edilipdir.
2Pat 18:9–19:36; Nah 1-3.

Aýanlyk – käwagt pygamberlere Hudaý tarapyndan aýanlyk berilýär. Onda häzirki we geljekki zatlar barada görnüş bolýar. Şeýle aýanlyklarda Hudaý Öz merhemetini we hökümini görkezýär.
Gçk 41:25; Msr 6:3; Işa 40:5; 45:21; 65:1; Hab 1:1; Rim 1:17; 1Kor 14:26.

Seret: Görnüş.

Aziýa – Täze Äht döwründe Rim imperiýasynyň iň baý welaýaty bolupdyr. Bu günki gün bu welaýat Türkiýäniň araçäklerinde ýerleşýär.
Res 19:10; Rim 16:5; 1Kor 16:19.

Karta seret.

B

1. Babyl

2. Bagal

3. Baş ruhany

4. Başan

5. Baýram ýyly

6. Baýramçylyklar

7. Bereket

8. Beýelzebul

9. Bu dünýäniň hökümdary

10. But

11. Bütinleý ýok etmek

B

Babyl – Babyl şäheri Babyl imperiýasynyň paýtagty bolupdyr we ol häzirki günorta Yrakda ýerleşipdir. B. e. öň 586-njy ýylda babyllylar Ýahuda patyşalygyny basyp alypdyrlar we köp adamlary Babyla ýesir edip äkidipdirler.
2Pat 25:1-12.

Seret: Ýahuda.

Bagal – kenganlar tarapyndan sežde edilen harasat hudaýy. Bagal sözi aslynda «hojaýyn», şeýle hem «är» diýmegi aňladýar.
1Pat 18:1-45; Ýer 7:9; Hoş 11:2.

Baş ruhany – Lewiniň nesli bolan Harun pygamber we onuň ogullary Hudaý tarapyndan ruhany bolmaklyga saýlanypdyrlar. Olar Mukaddes çadyrda Hudaýa hyzmat edipdirler. Harun pygamber ilkinji Baş ruhany hökmünde saýlanypdyr. Diňe Baş ruhana Iň mukaddes otaga girmäge rugsat edilipdir. Ol ysraýyllary günälerinden saplamak üçin ol ýere ýylda bir gezek «Günäden saplanma» güni giripdir. Ýewreýler kitabynyň awtory Isany kämil Baş ruhany hökmünde beýan edýär.
Msr 28; Lew 16.

1623-nji sahypadaky surata seret.

Başan – bu günorta Siriýanyň tekiz jülgeleri we baýyrlyklary. Ol Jelile kölüniň we Iordan derýasynyň gündogar tarapynda ýerleşýär. Başan Gilgat etrabynyň demirgazygynda bolup, özüniň semiz sygyrlary we bol hasyly bilen meşhur bolupdyr.
Ýeş 12:5; 13:11; Kan 3:10.

Baýram ýyly – her elli ýyldan ysraýyl halky toprak, miras, karz we gullar babatda Hudaý tarapyndan berlen ýörite düzgünleri berjaý etmeli bolupdyr.
Lew 25:1-34.

Baýramçylyklar – Mukaddes Kitapda ysraýyl halky tarapyndan bellenen birnäçe möhüm baýramçylyklar aýdylyp geçilýär. Aşakdaky sanawda bu baýramlaryň atlary berilýär:
Çatma baýramy

Ellinji gün baýramy

Galla baýramy

Günäden saplanma güni

Hasyl baýramy

Pesah baýramy

Petir baýramy

Purym baýramy

Surnaý baýramy

Täze Aý baýramy

Bu baýramlar baradaky maglumatlary sözlükden, olaryň hersiniň adynyň aşagyndan tapyp bilersiňiz.

Bereket –
Seret: Ýalkamak.

Beýelzebul – arwah-jynlaryň ýolbaşçysynyň ady. Bu at «Bagalzebupdan» gelip çykandyr; Bagalzebup Köne Äht döwründe ysraýyllara golaý ýaşan halklaryň sežde eden hudaýlarynyň biridir (2Pat 1:2-16). Beýelzebulyň beýleki ady şeýtandyr.
Mat 10:25; 12:21,24,27; Mar 3:19,22,22; Luk 11:15,18,19.

Seret: Şeýtan.

Bu dünýäniň hökümdary –
Seret: Şeýtan.

But – daşdan, agaçdan ýa-da başga bir zatdan ýasalan heýkel, adamlar olary hudaý hökmünde hasaplap, sežde etmek üçin ulanypdyrlar. Bularyň käbiri seždegähde saklar ýaly uly bolupdyr, käbiri öýde saklar ýaly kiçi bolupdyr.
Msr 20:4; Işa 40:19-20.

Seret: Öý butlary.

Bütinleý ýok etmek – Hudaýyň Öz halkyna söz beren ýurdunda uruşdan soň olja düşen emlägi, ýagny ýesirleri, haýwanlary we harytlary ysraýyl halkynyň bähbidi üçin alynman, eýsem bütinleý ýok etmek arkaly Hudaýa bagyş edilipdir.
Ýeş 6:17-21.

Ç

1. Çatma baýramy

Ç

Çatma baýramy – ýewreýleriň senenamasy boýunça ýedinji aýyň, ýagny Tişri aýynyň (muňa Etanym aýy hem diýlipdir) on bäşi bilen ýigrimi biri aralygynda, Günäden saplanma gününiň yz ýany bellenilipdir. Bu hepdäniň dowamynda ysraýyl halky Müsürden Kengana barýança, çölde azaşyp gezen döwrüni ýatlapdyr. Halk Hudaýa bellenen gurbanlyklary hödürläpdir we çatmalarda ýaşapdyr. Bu baýramçylyk iň soňky gallanyň we miweleriň ýygnalýan döwri bolupdyr, şonuň üçin bu döwürde hasyl toýy tutulypdyr.
Müs 23:16, 34:22, Lew 23:33-36, 39-43, Çöl 29:12-34, Kan 16:13-15, Zek 14:16-19.

D

1. Dagon

2. Dawut galasy

3. Dawut Ogly

4. Dawut pygamber

5. Dekapolis

6. Deri keseli

7. Dikme daş

8. Doga-dileg etmek

9. Dogry

D

Dagon – bu piliştlileriň hudaýy bolup, onuň göwresiniň ýarysyndan ýokarsy adam, aşaky ýarysy balyk hökmünde suratlandyrylypdyr.
1Şam 5:2.

Dawut galasy – Sion dagynda Iýerusalimiň köne bölegi, Dawut pygamberiň ýabuslylaryň ilatyny basyp alan ýeri.
2Şam 5:6-9; 1ÝÝ 11:5.

Seret: Içki gala.

Dawut Ogly – Hudaý hezreti Dawut patyşa onuň nesilleriniň biriniň müdimilik şalyk sürjekdigini söz beripdir (2Şam 7:12-16; Işa 9:6-7). Isanyň döwründe ýahudylar bu Patyşa garaşypdyrlar we Ony Mesih diýip atlandyrypdyrlar. Isa garaşylýan Patyşa hökmünde tanalypdyr we Ol Dawut Ogly diýlip atlandyrylypdyr.
Mat 9:27; 15:22.

Seret: Hudaýyň Ogly; Mesih.

Dawut pygamber – çölde çopançylyk edip ýörkä, Hudaý Dawudy ysraýyl halkyna patyşa edip saýlaýar. Ol Iýerusalimi basyp alyp, ony paýtagt şäheri etmek bilen duşmanlarynyň üstünden ysraýyl halkyna ýeňiş getiripdir. Dawut pygamber dogruçyl hem adalatly patyşa bolupdyr, ýöne ol hem günä edipdir. Şeýle hem ol sazanda we şahyr bolupdyr, ol köp sanly mezmurlar ýazypdyr, bular soňra Zebur kitabynyň bir bölegi bolupdyr. Dawut pygamberden soň onuň ogly Süleýman pygamber patyşa bolupdyr. Dawut Hudaýa örän sadyk bolupdyr, Hudaý diňe Dawudyň neslinden biriniň hemişelik patyşa boljakdygyna söz beripdir. Mattanyň Hoş Habary kitabyny açanymyzda, ol ýerde Hudaýyň Dawuda söz beren nesliniň Isadygy hakda gürrüň berilýär.
1Şam 16:13-23; 17:12-58; 2Şam 7; 11; Zeb 88:4; Mat 1:1; Rim 4:6; 2Tim 2:8; Aýn 5:5.

Dekapolis – Samariýa bilen Jeliläniň gündogaryndaky on şäher, olar Grek imperiýasy döwründe gurlupdyr. Isanyň döwründe olar Rim imperiýasyna degişli bolsalar-da, özleri hökümdarlyk edipdirler.
Mat 4:25; Mar 7:31.

Deri keseli – Köne we Täze Äht döwründe deri keseliniň köp dürli görnüşleri bolupdyr. Deri keseliniň haýsam bolsa birine ýolugan adam, bu kesel beýlekilere ýokuşmaz ýaly we ol başga adamy elläp, ony-da haram etmez ýaly, başgalardan aýry saklanypdyr.
Lew 13:45-46; 2Pat 5:1-27; Mat 8:1-4; Luk 7:22.

Dikme daş – bu uzyn daş bolup, dim--dik goýlupdyr. Bu dikme daş kimdir biriniň mazaryny bellemek üçin ýa-da möhüm bir zady ýa-da adamy ýatlamak üçin görkezme hökmünde ulanylypdyr. Olar keramatly hasaplanypdyr.
Gçk 28:18-22; 35:20; Msr 24:4; 2Şam 18:18.

Doga-dileg etmek – Mukaddes Kitapda doga-dileg etmek – kitapdan okamak ýa-da ýat tutup aýtmak däl-de, adatça kalbyňdaky zatlary Hudaýa ýürekden beýan etmekdir. Şeýle hem doga-dileg etmek, köp halatda Hudaýa alkyş aýtmagy ýa-da Ondan kömek sorap ýalbarmagy aňladypdyr. Mukaddes Kitap bize durmuşymyzyň ähli ugurlary babatda, şeýle hem öz tanaýan we bütin dünýäden eşidip, hatda tanamaýan adamlarymyzyň hem mätäçlikleri dogrusynda Hudaý bilen gepleşip bilýändigimizi öwredýär. Isanyň bize nädip doga-dileg etmelidigini öwreden nusgasy Mattanyň Hoş Habarynyň 6-njy babynyň 9-13 aýatlarynda we Lukanyň Hoş Habarynyň 11-nji babynyň 2-4 aýatlarynda görkezlendir.
2Şam 7:27; Zeb 6:10; 141:2; Mat 6:9-13; Luk 11:2-4; Ýak 5:12-18; 1Pet 4:7; Fil 4:6; Kol 4:2; 1Tim 2:1-4.

Seret: Sežde etmek.

Dogry – Mukaddes Kitap Hudaýyň dogrudygyny öwredýär, Onuň ähli işleri dogrudyr. Şonuň üçin hem Hudaýyň halky Onuň buýruklaryna tabyn bolmak bilen, Onuň huzurynda dogry işleri etmäge çagyrylandyr. Işaýa pygamber halka: «Adalaty saklaň, dogry işleri ediň» diýip, öwüt-ündew edipdir (Işa 56:1). Täze Ähtde daşky görnüşi dogry, emma içi erbetlikden doly adamlaryň hakykatda kimdigini Hudaýyň bilýändigini Isa bize duýdurýar. Şeýle adamlar Hudaýyň jezasyndan gaçyp gutulmazlar. Pawlus Hudaýyň Ybraýym pygamberi imany sebäpli dogry hasaplandygyny öwredýär, edil şunuň ýaly, biz hem Hudaý tarapyndan dogry adamlar hasaplanmak isleýän bolsak, onda Hudaýyň saýlap-seçen Isa Mesihine iman etmelidiris.
Gçk 6:9; 15:6; Kan 12:25; Zeb 33:16; 63:11; Mat 13:49; Rim 4:3.

Seret: Adalatly.

E

1. Efiopiýa

2. Efot

3. El goýmak

4. Ellinji gün baýramy

5. Elýaşa pygamber

6. Epikurçy filosoflar

E

Efiopiýa – Mukaddes Kitapda Efiopiýa diýlip terjime edilen ýere häzirki Sudanyň bir bölegi we günorta Müsür, şeýle hem Efiopiýanyň demirgazyk bölegi girýär.
2Şam 18:21; Işa 11:11; 18:1; 20:3; Res 8:25.

Efot –
1. dini dabaralar geçirilýän wagty Baş ruhanynyň geýýän ýeňsiz üstki eşigi. Gursakçada saklanýan Urym we Tummym efodyň öň tarapyna baglanypdyr (Msr 28:6-14).

2. Zygyr matadan edilen eşikleri ruhanylar we hezreti Dawut patyşa geýipdir (1Şam 22:18; 2Şam 6:14).

3. Sežde edilýän bir zat (Ser 8:26-27; 17:5).

Seret: Gursakça; Urym we Tummym. 1621-nji sahypadaky surata seret.

El goýmak – Mukaddes Kitapda adamlar başga bir adama pata bermek we täze wezipä bellenendigini yglan etmek üçin onuň üstüne elini goýupdyrlar. Isa adamlara pata berende, şeýle hem şypa berende, elini olaryň üstüne goýupdyr. Edil şunuň ýaly, resullar adamlaryň üstüne ellerini goýanlarynda, olar Mukaddes Ruhy kabul edipdirler ýa-da şypa alypdyrlar.
Gçk 48:14; Çöl 8:10; Mar 10:16; Luk 4:40; Res 6:7; 13:3; 19:6.

Ellinji gün baýramy – Isanyň döwründe ysraýyllaryň Galla baýramy grekçe «Pentikost» diýlip atlandyrylypdyr, bu Ellinji gün diýmegi aňladypdyr. Sebäbi Galla baýramy Pesah baýramyndan elli gün soň bellenilipdir.
Res 2:1

Seret: Galla baýramy; Pesah baýramy.

Elýaşa pygamber – Ylýas pygamberden soň, onuň hyzmatyny dowam etdiren pygamberdir. Ol hem Ylýas pygamber ýaly köp gudratlar görkezipdir.
1Pat 19:16-21; 2Pat 2-13.

Epikurçy filosoflar – epikurçylar Epikur atly filosofyň taglymatlaryna eýeripdirler. Ol adamlaryň durmuşda bagtly bolmalydyklaryny we agyry bilen gorkyny aýryp taşlamalydyklaryny öwredipdir.
Res 17:18.

Ä

1. Äht

2. Äht sandygy

Ä

Äht – Mukaddes Kitapda Hudaý bilen ynsanlaryň arasynda baglaşylan esasy bäş äht bar:
1. Nuh bilen baglaşylan äht (Gçk 6:18; 9:8-17).

2. Ybraýym bilen baglaşylan äht (Gçk 15; 17).

3. Kanun babatda ysraýyl halky bilen baglaşylan äht (Msr 19:5; 24; Kan 4:13).

4. Dawut bilen baglaşylan äht (2Şam 7:8-16).

5. Isa Mesihiň üsti bilen baglaşylan täze äht (Ýer 31:31-34; Luk 22:20; Ýew 8:6-13).

Gçk 9:9-17; 15:18; Msr 6:3-6; 19:5-6; 2Şam 5:3; Zeb 88:4-5.

Äht sandygy – agaçdan ýasalyp, altyna gaplanan sandyk bolupdyr. Ýüzüne On tabşyryk ýazylan iki ýasy daş bölegi hem onuň içinde saklanypdyr. Sandygyň gapagynyň üstünde ganatlaryny ýaýyp oturan iki sany kerubyň şekili bolupdyr. Bu sandyk mukaddes bolupdyr we Hudaýyň huzury onuň töweregini gurşapdyr, oňa el degirmek gadagan eken. Sandyk çadyryň Iň mukaddes otagynda adamlardan gizlen saklanypdyr, soňrak bolsa ybadathana göçürilipdir. Diňe Günäden saplanma güni baş ruhany oňa ýakyn baryp bilipdir, ol ýany bilen tütetgi alypdyr, munuň tüssesi bolsa sandygyň gapagyny görünmez ýaly ruhanydan gizläpdir.
Msr 25:10-22; 26:33; Lew 16:13-15; Çöl 10:33-36; Ýeş 3; 1Şam 5; 2ÝÝ 5:2-10.

Seret: Baş ruhany.

F

1. Faraon

2. Fariseýler

3. Finikiýa

F

Faraon – bu at Müsür patyşasy üçin berlen atdyr.
Gçk 12:10-20; Msr 1-14.

Fariseýler – Isanyň döwründe fariseýler ýahudylaryň dolandyrýan mejlisinde güýçli topar bolupdyr. Olar saddukeýler bilen işleşipdirler, emma olardan tapawudy, fariseýler adamlaryň direljekdigine ynanypdyrlar. Fariseýler Hudaýyň Musa beren ähli kanunlaryny bilipdirler we olar adamlara bu kanunlary edil ýazylyşy ýaly ýerine ýetirmegi öwredipdirler. Şeýle hem olar özleriniň Kanuna goşan däp-dessurlaryny we düzgünlerini halka öwredipdirler.
Mat 15:1; Luk 11:39; Luk 20:27; Ýoh 11:46.

Seret: Mejlis; Saddukeýler. 1626-njy sahypadaky surata seret.

Finikiýa – Ortaýer deňziniň kenaryndaky meýdana grekler Finikiýa diýip at beripdirler. Häzirki wagtda bu ýer Liwanyň bir bölegidir. Sur we Sidon onuň iň wajyp şäherleri bolupdyr, olaryň halky meşhur deňizçiler we söwdagärler bolupdyr.
Res 11:19; 15:3; 21:2.

G

1. Gala derwezeleri

2. Galla baýramy

3. Galla sadakasy

4. Gan

5. Girgaşlar

6. Gitit

7. Gomora

8. Gögüň Şalygy

9. Gök

10. Görgür

11. Görnüş

12. Grekler

13. Gurbanlyk sypasy

14. Gurbanlyklar

15. Gursakça

16. Günä gurbanlygy

17. Günäden saplanma güni

18. Gyrnak aýal

19. Gyzyl deňiz

G

Gala derwezeleri – galalaryň we şäherleriň töweregi gorag üçin diwarlar bilen örtülipdir. Derwezeleriň öňündäki açyk meýdan adamlara duşuşmak üçin amatly ýer bolupdyr, şeýle hem bu ýer höküm yglan edilýän, jemgyýetçilik ýygnaklary geçirilýän we söwda-satyk edilýän ýer bolupdyr.
Rut 4:1-11; 2Şam 19:8.

Galla baýramy – ýewreýleriň senenamasy boýunça üçünji aýyň, ýagny Siwan aýynyň altysyna bellenipdir. Bu tomusda, Pesah baýramyndan soňra ýedi hepde geçensoň bellenipdir. Şol ýedi hepdäniň dowamynda hasyl ýygnalypdyr, arpadan başlap, bugdaýa çenli ýygnalypdyr. Şol gün ysraýyl halky Hudaýyň hasyla beren berekedi üçin toý edip, her dürli sadakalar getiripdir. Isanyň döwründe bu baýram Ellinji gün baýramy hökmünde meşhur bolupdyr.
Lew 23:15-21; Kan 16:9-12.

Seret: Ellinji gün baýramy; Pesah baýramy.

Galla sadakasy – bu sadaka köplenç hasyl üçin minnetdarlyk bildirilip, Hudaýa we ruhanylara sowgat hökmünde berlipdir. Bu sadaka çig ýa-da bişen galla bolupdyr, ýa-da olar gallany üwäp, uny ýag we ýakymly ysly zatlar bilen garyp, ondan bir zatlar bişirip getiripdirler.
Msr 40:29; Lew 2:1-16; 6:14-17; 23:9.

Gan – Töwratda gan gaty möhüm zat hasaplanýar. Gan diňe Hudaýa degişli bolan durmuş gaby hasaplanyldy, şonuň üçin kimdir biri öldürilse, şol gan akan toprak haram saýyldy. Haýwan öldürilende, onuň ganyny ýere akdyrypdyrlar. Hiç kime ol gandan içmäge ýa-da nahar taýýarlamaga rugsat edilmändir. Gurbanlyklar hödürlenende, mallaryň gany adamlary we gurbanlyk sypalaryny mukaddes etmek üçin ulanylypdyr.
Gçk 4:10; 9:4; 37:26; Msr 29:21; Lew 1:5; 16:18-19; 17:10-11.

Girgaşlar – Ysraýyl halky Kengan ýurduny eýelemezden öň, ol ýerde ýaşan halklaryň biri
Gçk 15:21.

Seret: Kengan.

Gitit – manysy belli däl. Saz gurallarynyň bir görnüşi bolmagy ähtimal.
Zeb 8:1: 80:1; 83:1.

Gomora – Öli deňziň demirgazygyndaky Iordan jülgesinde ýerleşýän bir şäher. Halkynyň eden pislikleri sebäpli Gomora Sodom şäheri bilen birlikde Hudaý tarapyndan weýran edildi.
Gçk 19; Isa 1:9; Ýer 23:14; Mat 10:15.

Gögüň Şalygy –
Seret: Hudaýyň Şalygy.

Gök – bu asmandan-da ýokarda bolup, Hudaýyň we Onuň perişdeleriniň ýaşaýan ýerini aňlatmak üçin ulanylypdyr. Täze Ähtde Isanyň gökden gelendigi we ölümden direlenden soň, ýene göge göterilendigi, şeýle hem Höküm güni Onuň ýene geljekdigi aýdylýar. Kim Isa ynanýan bolsa, Onuň bilen bile göge göteriler. Aýanlyk kitabynda täze gögüň we täze ýeriň şekili suratlandyrylýar.
Gçk 1:30; 21:17; Ýeş 5:14; 1Pat 8:27,30; Zeb 52:3; Mar 11:25; Ýoh 6:41-51; 2Kor 5:1,2; Fil 3:14,20; 1Sal 4:16; 2Sal 1:7-8; Aýn 21:1-4.

Görgür –
Seret: Pygamber.

Görnüş – kimdir birine başgalara ýetirmek üçin berilýän habar. Hudaýdan gelen görnüşler Köne Ähtde, esasan hem Pygamberlik kitaplarynda beýan edilýär. «Görnüş» we «aýanlyk» sözleriniň manysy biri-birine örän ýakyn.
Çöl 12:6; Res 10:9-16.

Seret: Aýanlyk; Pygamber.

Grekler – Isgender Zülkarneýniň we onuň goşunynyň basyp alan çäklerinde ýaşaýan halklaryň hemmesi diýen ýaly grek medeniýetini we dilini kabul edipdirler. Şonuň üçin-de, Isa Mesihiň döwründe ýaşan ýahudylar arameý dilinde däl-de, grek dilinde gürleşýärdiler. Grek medeniýeti olaryň dünýägaraýşyna we pikirlerine güýçli täsirini ýetirýärdi. Şoňa görä-de, Täze Ähtiň kitaplary grek dilinde ýazylandyr.

Gurbanlyk sypasy –
Seret: Sypa.

Gurbanlyklar – Köne Ähtde beýan edilen esasy gurbanlyklar şulardyr: Ýakma gurbanlygy; Salamatlyk gurbanlygy; Günä gurbanlygy; Ýazyk gurbanlygy. Gurbanlyklar baradaky maglumatlary bu sözlükde olaryň hersiniň adynyň aşagyndan okap bilersiňiz.

Gursakça – bu baş ruhany tarapyndan geýlip, efodyň üstünden baglanypdyr. Gursakçanyň ýüzüne Ysraýylyň on iki tiresiniň her biri üçin on iki sany gymmatbaha daş tikilipdir. Onuň içinde keramatly saýylan iki zat, Urym we Tummym bolupdyr.
Msr 28:4-30

Seret: Efot; Urym we Tummym.

Günä gurbanlygy – bir adam ýa-da tutuş halk Rebbiň beren buýruklaryny tötänden bozanda, şu gurbanlyk arkaly ruhany olary günälerinden saplapdyr.
Lew 4:2-35.

Günäden saplanma güni – bu ýewreýleriň senenamasy boýunça ýedinji aýyň, ýagny Tişri aýynyň (muňa Etanym aýy hem diýlipdir) onuna bellenilipdir. Bu Surnaý baýramyndan soň güýzde bolupdyr. Şol gün adamlar işlemän, dynç alypdyrlar we agyz bekläpdirler. Ruhanylar özlerini we halky eden günälerinden saplamak üçin, şeýle hem Mukaddes çadyry we gurbanlyk sypasyny tämizlemek üçin bellenilen gurbanlyklary hödürläpdirler. Bu ýylyň dowamynda iň möhüm baýram bolupdyr.
Lew 16.

Gyrnak aýal – bu gyrnak ýa-da ýesir alnan aýal bolupdyr. Onuň maşgalada derejesi hemişelik eken, belli bir hukugy bolupdyr, emma hojaýynynyň aýaly bilen deňhukukly bolmandyr.
Gçk 22:24; 2Şam 5:13; 1Pat 11:3.

Gyzyl deňiz – Köne Ähtde bu at Gyzyl deňiz diýlip terjime edilýär, ol sözme-söz «Ýam suf» bolup, «Gamyş deňzi» diýmegi aňladýar. Käbir alymlar «Ýam suf» Müsür bilen Ysraýylyň arasynda ýerleşýän bir aýlagy aňladýar diýip pikir edýärler.
Msr 10:19.

H

1. Haça çüýlemek

2. Halasgär

3. Hantagta

4. Hasyl baýramy

5. Heläkçilik ýeri

6. Hepdäniň birinji güni

7. Hermon dagy

8. Hetler

9. Higaýon

10. Hirod

11. Hiwiler

12. Horep

13. Horylar

14. Hossar

15. Hoş habar

16. Hoşboý ysly gamyş

17. Hoşeýa pygamber

18. How ene

19. Hödür çöregi

20. Hudaý

21. Hudaýyň Guzusy

22. Hudaýyň Ogly

23. Hudaýyň Şalygy

24. Hyzmat etmek

H

Haça çüýlemek – Rim imperiýasynda elhenç jenaýat edenleri haça çüýläp, olara ölüm jezasyny bermeklik adat bolupdyr. Ol ýerde esgerler ol adamy haça çüýläpdirler ýa-da ýüp bilen haça baglapdyrlar. Soňra haçy dikläpdirler we ol adam demi gutaryp ölýänçä, şol haçda durupdyr. Haçda çüýlenip öldürilmek uly masgaraçylyk hasaplanypdyr.
Mat 27; Mar 15; Luk 23; Ýoh 19.

Halasgär – Köne Ähtde Hudaý Halasgärdir, sebäbi Ol Öz halkyny duşmanlaryndan halas etdi. Pygamberleri arkaly geplemek bilen, Hudaý Özüni Halasgär diýip atlandyrýar. Ýewreýçe «Ýeşuwa» diýen at «Reb – Halasgär» diýmegi aňladýar. Ýeşuwa we Isa diýen iki adyň ýewreýçe ýazylyşy «Ýehoşuwa» diýen sözden gelip çykýar. Ýusuba görnen perişde Isanyň Öz halkyny günälerinden halas etjekdigini habar berýär. Isanyň doglan gijesi Jebraýyl perişde «Siziň üçin Halasgär doguldy» diýip jar edýär.
Işa 43:3; Mat 1:21; Luk 2:11.

Hantagta – Rebbe hödür edilen çörekleri goýmak üçin ýörite ýasalan tagta. Hantagta agaçdan ýasalyp, sap altyna gaplanypdyr. Ol Mukaddes çadyryň içinde, soňrak Iýerusalimdäki ybadathanada goýlupdyr.
Msr 25:23-30, 26:35.

Seret: Hödür çöregi.

Hasyl baýramy – bu ýewreýleriň senenamasy boýunça ýedinji aýda, ýagny Tişri aýynda (muňa Etanym aýy hem diýlipdir) edil Günäden saplanma gününiň yz ýany bellenipdir. Tişri aýy güýz paslynda bolupdyr. Bu Çatma baýramynyň bir bölegi bolup, Köne Ähtde iki gezek gabat gelýär.
Msr 23:16; 34:22.

Seret: Çatma baýramy.

Heläkçilik ýeri –
Seret: Ölüler dünýäsi.

Eýp 26:6; 28:22; 31:12; Zeb 87:12.

Hepdäniň birinji güni – bu ýewreýleriň senenamasy boýunça ýekşenbe güni.

Hermon dagy – Ysraýyl topragynda iň beýik dag bolup, ýurduň demirgazygynda ýerleşipdir.

Hetler – Ysraýyl halky Kengan ýurduny eýelemezden öň, ol ýerde ýaşan halklaryň biri. B. e. öň 1200-nji ýylda olaryň uly imperiýasy bolupdyr, häzirki Türkiýäniň bir bölegi bolupdyr.
Seret: Kengan.

Gçk 10:15.

Higaýon – bu saz guralynyň bir görnüşi.
Zeb 9:17.

Hirod – Täze Ähtde Hirod diýlip atlandyrylýan dört adam bar:
1. Isa doglan wagty Ýahudanyň patyşasy bolan, Beýik Hirod diýlip atlandyrylan patyşa. Isa bäbekkä Ony öldürmäge synanyşan hem şoldy (Mat 2:1-22; Luk 1:5).

2. Isa wagyz eden we gudratlar görkezen döwri Jelilede patyşa bolan Hirod Antip. Doganynyň aýaly Hirodiýa öýlenen we Ýahýa çümdürijiniň kellesini çapmagy buýran hem şoldy. Ýahudylar Isany haça çüýlemezden öň, şu Hirod tarapyndan tutup getirýärler. (Mar 6:14-29; Luk 23:6-12).

3. Patyşa Hirod Agrip birinji, irki ýygnakda Isanyň yzyna eýerenleri yzarlan adam. Ol Ýahýanyň dogany Ýakuby öldürdýär (Res 12:1-23).

4. Patyşa Hirod Agrip Ikinji, Pawlus imperator tarapyndan höküm edilmegi üçin Rime iberilmezden öň, ony öz ýagdaýy bilen tanyşdyrýar (Res 25:13–26:2; 26:19, 27-32).

Hiwiler – Ysraýyl halky eýelemezden öň, Kenganda ýaşan halklaryň biri. Olar ýurduň merkezinde ýaşapdyrlar.
Gçk 10:17; Msr 3:17; 13:5.

Seret: Kengan.

Horep –
Seret: Sinaý.

Horylar – Ysraýyl halky eýelemezden öň, Kenganda ýaşan halklaryň biri.
Gçk 14:6; 36:20-30; Kan 2:21-22.

Seret: Kengan.

Hossar – gadymy Ysraýylda hossaryň dürli jogapkärçiligi bolupdyr. Onuň garyndaşy öldürilende, gandardan hun alypdyr. Maşgalada miras galar ýaly, oňa satylan emlägi yzyna satyn almaga rugsat edilipdir.
Çöl 35:12-27; Rut 4:1-8; Eýp 19:25;

Hoş habar – Täze Ähtde bu söz Isanyň ölümi we Onuň ölümden direlmegi arkaly Hudaýyň Şalygynyň berkarar bolandygy, Oňa ynanýanlaryň halas edilendigi baradaky habar.
Mat 4:23; Mar 1:15; Rim 1:16; 1Kor 15:1-11; Gal 1:11.

Hoşboý ysly gamyş – atyrlar we ýaglar almak üçin ulanylan gamşyň bir görnüşi.
Msr 30:23; Nag 4:14; Işa 43:24; Ýrm 6:20; Ezk 27:19.

Hoşeýa pygamber –
Seret: Hoş 1; Rim 9:25.

How ene – How ähli adamzadyň enesi bolupdyr, onuň ady ýewreýçe «ýaşaýyş» diýmegi aňladypdyr.
Gçk 3:20.

Hödür çöregi – çadyrda, soňra ybadathanada hantagtanyň üstünde goýlan on iki sany petir çöregi. Çörekler hantagtada bir hepdeläp galdyrylypdyr. Soňra täze on iki çörek bilen çalşyrylypdyr. Hantagtadan aýrylan bu çörekleri diňe ruhanylara iýmäge rugsat edilipdir.
Lew 24:5-9; 1Şam 21:4

Seret: Mukaddes otag.

Hudaý – gögi we ýeri, ýagny tutuş älem-jahany ýaradan Hudaýdyr. Hudaý başga-da ençeme atlar bilen atlandyrylypdyr, emma olaryň hemmesi şol bir Hudaýy aňladypdyr: Reb, Beýik Hudaý, Hökmürowan Reb, Mukaddes.
Seret: Reb.

Hudaýyň Guzusy – Ýahýa çümdüriji Isa Mesihi Hudaýyň Guzusy diýip atlandyrýar. Ýahudylaryň urp-adatlaryna görä, Hudaý olaryň günälerini bagyşlamagy üçin, olar janly soýup, Hudaýa gurbanlyk beripdirler. Bu gurbanlyk arkaly olar Hudaýyň nazarynda päk saýylypdyr. Ýahýa, belki, bu gurbanlygy göz öňünde tutup, Isany şeýle atlandyrandyr. Belki-de, Ony Pesah guzusy öýdüp pikir edendir. Pesah baýramynda ysraýyllar janly soýup, özleriniň nowbahar ogullarynyň şol janlynyň gany arkaly ölüm perişdesiniň elinden halas bolandyklaryny ýatlapdyrlar. Aýanlyk kitabynyň 5-nji babynda beýan edilen görnüşde Mesih Guzy hökmünde suratlandyrylýar.
Ýoh 1:29, 36; Lew 4:32; Msr 12:21-27.

Seret: Günä gurbanlygy; Pesah baýramy.

Hudaýyň Ogly – Köne Ähtde «Hudaýyň Ogly» patyşalar üçin, iň möhüm patyşa bolan Dawut pygamber üçin ulanylypdyr. Reb Dawudyň oglunyň hemişelik şalyk sürjekdigini we Hudaý bilen ata-ogul gatnaşygynyň boljakdygyny söz berýär. Bu ogul ýahudylar tarapyndan Mesih diýlip atlandyrylypdyr. Şeýlelikde, Täze Ähtde bu atlar, ýagny Hudaýyň Ogly we Mesih, ikisi hem diňe Isa üçin ulanylýar. Bularyň ikisi hem Hudaýyň Şalygyny berkarar etmek üçin Hudaý tarapyndan Saýlanyp-seçilen diýmegi aňladýar, Hudaý bilen Isanyň deňhukukly gatnaşygy bar.
Seret: Mesih.

Hudaýyň Şalygy – Matta tarapyndan Hudaýyň Şalygyna «Gögüň Şalygy» hem diýilýär. Isa Mesih bu dünýä gelende, adamlaryň Hudaý bilen täze aragatnaşykda ýaşamagyna ýol açmak arkaly Hudaýyň Şalygyny berkarar etdi. Hudaýyň Şalygynyň adamlary Isa ynanýan we tabyn bolýan adamlardy. Isa Mesih dolanyp gelende, Hudaýyň Şalygy doly tamam bolar we bu ähli adamlara aýdyň aýan bolar.
Mat 19:24; Luk 13:29; Ýoh 3:3-5; Rim 14:17.

Hyzmat etmek – Mukaddes Kitapda bu söz diňe bir hojaýynlaryna hyzmat edýän adamlary däl-de, eýsem Hudaýa hyzmat edýän Onuň adamlaryny hem aňladypdyr. Isa ynanýanlar Hoş Habary wagyz edip we beýleki mesihilere ýagşylyk edip, olaryň mätäçliklerine kömek etmek bilen Oňa hyzmat edýärler.
Çöl 16:8-9; Kan 6:13; Ýeş 23:7,16; 24:24.

Seret: Sežde etmek.

I

1. Iblis

2. Içgi sadakasy

3. Içki gala

4. Imperator

5. Injil

6. Iň mukaddes otag

7. Iordan derýasy

8. Isa

9. Işaýa pygamber

10. Iýerusalim

I

Iblis –
Seret: Şeýtan.

Içgi sadakasy – gurbanlyk sypasynyň üstüne şerap, käte ýag guýmak bilen Hudaýa hödür edilipdir.
Gçk 35:14; Lew 23:13.

Içki gala – diwarlar bilen örtülen galanyň içindäki berkitme. Bu şäheriň iň beýik ýeri bolupdyr.
1Pat 16:18; 2Pat 15:25; Ýer 30:18.

Imperator – Rim imperiýasynyň patyşasy. Täze Ähtde üç imperator ýatlanýar:
1. Imperator Awgust, ol Oktawiýan diýlip hem atlandyrylýardy (b. e. öň 27-nji ýyldan b. e. 14-nji ýylyna çenli). Isa doglanda, ol imperatordy (Luk 2:1).

2. Imperator Tiberiýus (b. e. 14-37 ýý). Isa wagyz eden we ölüp-direlen döwri ol imperatordy (Luk 3:1; Ýoh 19:12).

3. Imperator Klawdiý (b. e. 41-54 ýý). Ol ýahudylary Rimden kowup çykardy (Res 18:1-4).

Injil – Täze Äht.

Iň mukaddes otag – Mukaddes çadyryň iň içki otagy, soňrak bu ybadathanada Äht sandygynyň saklanan ýeri bolupdyr. («Mukaddes çadyr» we «Ybadathana» sözleriniň aşagynda berlen suratlara serediň.) Süleýmanyň guran ybadathanasynda bu içki otag diýlip atlandyryldy we ol ýerde keruplaryň şekili hem bolupdyr. Içki otag daşky otagdan uly tuty arkaly bölünipdir. Kanuna görä, diňe baş ruhana içki otaga girmäge rugsat berlipdir, ol hem diňe ýylda bir gezek, Günäden saplanma güni girip bilipdir.
Msr 26:33; Lew 16:1-2; 1Pat 6:16-30.

1628-nji sahypadaky surata seret.

Seret: Günäden saplanma güni; Kerup; Mukaddes otag; Mukaddes öý; Tuty; Ybadathana.

Iordan derýasy – Jelile köli bilen Öli deňziň arasyndan akýan derýa. Gündogarda Ysraýyl ýurdunyň araçägi hökmünde ulanylypdyr. Ysraýyllar Kengana girmezden öň bu derýadan geçipdirler.
Ýeş 2:1.

Karta seret

Seret: Jelile.

Isa – Isanyň ýewreýçe ady «Ýeşuwa» bolup, ol «Reb halas edýär» diýmegi aňladýar. I asyrda bu at ýahudylar üçin ýörgünli at bolupdyr.

Işaýa pygamber – Işaýa pygamber Ýahuda patyşalary Uzyýanyň, Ýotamyň, Ahazyň we Hizkiýanyň döwründe pygamberlik edipdir. Ol b. e. öň VIII asyrda ýaşap geçdi. Işaýa bilimli adam bolupdyr, ol patyşanyň maslahatçysy hökmünde ömrüni Iýerusalimde geçiripdir. Bu döwürde Ysraýyl patyşalygy Assyriýa imperiýasy tarapyndan basylyp alnyp, Ýahuda patyşalygy bolsa hemişe howp astynda bolupdyr. Işaýanyň pygamberlikleriniň aglabasy Hudaýyň Öz halkyny halas edýändigi baradadyr, emma şol bir wagtyň özünde ol ysraýyllara pislik edýänleri, adalatsyzlary we buta çokunýanlary Hudaýyň höküm etjekdigini duýdurypdyr. Işaýa daş-töwereginde bolup geçýän wakalara degişli görnüşler görüpdir, şeýle hem ol geljekde boljak zatlary görnüş arkaly öňden görüpdir, esasan hem ejir çekmek bilen Hudaýyň halkyny halas etjek Gul baradaky görnüşi görüpdir. Täze Ähtde bu pygamberlikler Isa Mesihde amala aşmak bilen aýdyň äşgär bolýar.
2Pat 19-20; Işa 1, 6; Mat 4:14; 8:17; 12:17; Ýoh 12:38-41; Res 8:28-35.

Iýerusalim – Iýerusalim Dawut pygamber bilen Süleýman pygamberiň hökümdarlyk eden döwründe Ysraýylyň paýtagty bolupdyr. Süleýmanyň ölüminden soňra bu Ýahuda patyşalygynyň paýtagty bolupdyr. Bu şäher Sion ady bilen hem tutulypdyr.
2Şam 5:6-15; 2ÝÝ 9:25; 2ÝÝ 11:5-17; Zeb 68:36.

J

1. Jebraýyl perişde

2. Jelile

3. Jennet

4. Jul geýinmek

J

Jebraýyl perişde – adamzada Hudaýyň habaryny getirýän perişde. Köne Ähtde ol Danyýel pygambere görnüp, oňa Hudaýdan gelen görnüşleri düşündirýär. Täze Ähtde ol Zekarýa görnüp, Ýahýanyň doguljakdygyny, şeýle-de Merýeme görnüp, Isa Mesihiň doguljakdygyny habar berýär.
Dan 8:14-19; 9:19-21; Luk 1:19,26.

Jelile – Ysraýyl ýurdunyň demirgazyk etraby.
Mat 2:22; Işa 9:1.

Jennet – grekçe bu söz «owadan bag» diýmegi aňladýar. Täze Ähtde bu söz Isa ynanýanlaryň ölümden soň gidýän ajaýyp ýerini aňladýar.
Luk 23:43; Aýn 2:7.

Jul geýinmek – gadymy Ysraýylda adamlar eden günäsine toba edýändiklerini görkezenlerinde ýa-da kimdir biriniň ýasyny tutanlarynda, jul geýnipdirler we külüň üstünde oturypdyrlar ýa-da depelerinden kül sepeläpdirler. Umuman bu gam-gussany görkezmek üçin ulanylypdyr.
2Şam 3:31; Neh 9:1; Mat 11:21.

K

1. Kanun

2. Kanun kitaby

3. Kemoş

4. Kengan

5. Kenganlar

6. Kerup

7. Kesetler

8. Keýnler

9. Käkilik oty

10. Köne Äht

11. Kül üstünde oturmak

K

Kanun – Töwradyň bäş kitaby: muňa sežde, mukaddes öý, baýramlar, gurbanlyklar we sadakalar degişli bolup, iň esasy hem Hudaýyň halky hökmünde ysraýyllaryň nähili ýaşamalydyklaryna degişli Hudaýyň beren kanunlaryndan ybarat. Bu köplenç Musanyň kanuny (Ýeş 8:29) ýa-da Mukaddes kanun (Mat 23:23) diýlip atlandyrylypdyr. Kanunyň esasy bölegi On tabşyrykdyr (Msr 20:1-17; Kan 5:6-21).
Seret: Kanun kitaby; Töwrat.

Kanun kitaby – muňa Rebbiň beren kanunlaryndan ybarat bolan Kanun taglymaty kitabynyň bir bölegi ýa-da Töwradyň bäş kitaby degişlidir.
Kan 30:9-10; Ýeş 1:8; Gal 3:10.

Seret: Töwrat.

Kemoş – Mowaplaryň hudaýy.
1Pat 11:7, 33; Ýrm 48:13,46.

Seret: Mowaplar.

Kengan – Nuhuň agtyklarynyň biriniň ady. Onuň nesilleri bolan kenganlar Ortaýer deňzi bilen Iordan derýasynyň aralygynda ornaşypdyrlar, şonuň üçin ol ýere Kengan ady berlipdir. Soňra olar ysraýyllar tarapyndan basylyp alnypdyr.
Gçk 9:18; 12:5; Msr 6:4; Ýeş 5:12.

Kenganlar – kenganyň ilaty garyşyk bolup, finikiýalylara ýakyn bolupdyr. Käwagt bu söz ol ýerde ýaşan ähli tireleri aňladyp, umumy ulanylypdyr, käte diňe bir tiräni görkezmek üçin ulanylypdyr. Soňra olar Kengany basyp alan ysraýyllar tarapyndan öldürilipdir, diri galanlary-da kowlup çykarylypdyr.
Gçk 12:6; 15:18-21; Ýeş 16:10.

Kerup – ganatly perişdeler. Olar Erem bagynda ýaşaýyş daragtyny gorapdyrlar. Ezekiýel (ýagny Kifl) pygamberiň gören görnüşinde keruplar Hudaýyň tagtynyň depesinde ýerleşipdir. Äht sandygynyň üstünde ganatlaryny gapagyň üstüne ýaýyp oturan iki sany kerubyň altyndan ýasalan keşbi bar.
Gçk 3:24; Msr 25:18-22.

Seret: Äht sandygy; Perişde; Seraflar.

Kesetler – ilki Mesopotamiýadaky düzlükde, soňra Babyl şäherinde ýaşan tire. Kesetler ol ýerdäki ýaşan tireleriniň arasynda iň güýçli tire bolupdyr we şonuň üçin olaryň ady köplenç tutuş babyllylary aňlatmak üçin ulanylypdyr.
Ezr 5:12; Işa 47:1.

Seret: Babyl.

Keýnler – Ysraýyl halky eýelemezden öň, Kengan ýurdunda ýaşan halklaryň biri.
Gçk 15:19; 4:11; 1Şam 15:6; 27:10; 1ÝÝ 2:55.

Seret: Kengan.

Käkilik oty – ýakymly ysly ösümlik. Ruhany bir bogdak käkilik otuny suwa ýa-da gana batyryp, tämizlemek üçin adamlaryň ýa-da beýleki zatlaryň üstüne sepipdir.
Lew 14:4,6; Zeb 50:9.

Seret: Murdar; Tämiz.

Köne Äht – ol Töwratdan, Zeburdan, Taryhy, Danalyk we Pygamberlik kitaplaryndan ybarat. Bu kitaplar Isa Mesih gelmezden öň ýazylypdyr, olaryň käbirinde Onuň geljekdigi baradaky pygamberlikler bar.
Seret: Pygamberlik etmek; Täze Äht; Töwrat; Zebur.

Kül üstünde oturmak –
Seret: Jul geýinmek.

L

1. Ladan

2. Lewiler

3. Lira

4. Liwan

5. Liwýatan

6. Loly

7. Lut

L

Ladan – gyrymsy agajyň gür ýapragyndan çykýan şire. Şire gataýar we ýakymly ysly şepbik hökmünde satylýar, ony owradyp, ondan derman ýasaýarlar.
Gçk 37:25; 43:11.

Lewiler – Lewiler Ýakubyň ogly Lewiniň nesilleridir. Lewi tiresi üç uruga bölünipdir: Gerşonyň, Kohadyň we Merarynyň nesilleri. Musanyň döwründe Hudaý lewi tiresinden bolan Harun pygamberiň nesillerini ruhanylyga saýlapdyr; beýleki lewileriň ählisini Mukaddes çadyrda hyzmat edip, ruhanylara kömekleşmäge belläpdir. Diňe şu tiräniň özbaşdak mülk ýeri bolmandyr, sebäbi olaryň wezipesi Mukaddes çadyrda, soňra ybadathanada hyzmat etmek bolupdyr. Şonuň üçin bulara mülk ýer beýleki tirelerden bölünip berlipdir.
Msr 6:25; 38:21; Lew 25:32f; Çöl 3:6.

Seret: Ruhany.

Lira – Ysraýylda we onuň daş-töweregindäki ülkelerde ulanylan kirişli saz guraly. Ol uly göwrümli arfa meňzeş bolupdyr.
Gçk 4:21; 1Şam 16:15-23; Zeb 70:22.

1624-nji sahypadaky surata seret.

Liwan – Ysraýylyň demirgazyk araçäginde ýerleşýän daglyk ýurt, ol kedr tokaýlygy bilen meşhur bolupdyr. Süleýman patyşa Iýerusalimde köşgüni we ybadathanany Liwanyň kedr hem beýleki agaçlaryndan gurupdyr.
1Pat 5:6-10; Ezr 3:7; Işa 60:13.

Liwýatan –
Seret: Aždarha.

Loly – gazanç üçin tenini satýan aýal.
Sül 9:3; Hoş 4:14; Ýak 2:25; 1Kor 6:15,16.

Lut – Ybraýym pygamberiň doganynyň ogly. Ol ownukly-irili mallary we çadyrlary bilen Sodom galasynyň töweregindäki derede mesgen tutupdyr. Soňra Reb Sodom bilen Gomora şäherleriniň ikisini weýran edipdir, ýöne perişdeler Luty maşgalasy bilen bile halas edipdirler. Lut mowaplaryň we ammonlaryň atasydy, soňra onuň nesilleri Ysraýylyň duşmany bolupdyrlar.
Gçk 12:4–14:16; 19:1-36; 2Pet 2:7,8.

M

1. Madaý

2. Manna

3. Maskil

4. Mejlis

5. Merýem

6. Mesh ýagy

7. Mesih

8. Mesopotamiýa

9. Meýletin sadaka

10. Mezmur

11. Mäliksadyk

12. Midýanlar

13. Mikaýyl

14. Miktam

15. Milletler

16. Millo

17. Miras

18. Molek

19. Mowaplar

20. Mukaddes

21. Mukaddes çadyr

22. Mukaddes çörek

23. Mukaddes dag

24. Mukaddes otag

25. Mukaddes öý

26. Mukaddes Ruh

27. Murdar

28. Musa pygamber

29. Mut laben

30. Mür

31. Mürze

M

Madaý – häzirki günbatar-demirgazyk Eýranda ýerleşýän güýçli patyşalyk. Pars imperiýasynda madaýlar parslar bilen bile bir patyşalykda gulluk edipdirler. Şonuň üçin olaryň kanunlaryna «Medes we pars kanunlary» diýlipdir.
2Pat 17:6; Est 1:19; Dan 6:8,12,15; Res 2:9.

Seret: Pars imperiýasy.

Manna – Ysraýyllar Sinaý çölünde azaşyp ýörkäler, Hudaý tarapyndan asmandan ýagan iýmit.
Msr 16:31-35; Çöl 11:6; Zeb 77:24; Ýoh 6:31-58.

Maskil – Zebur kitabynda bir aýdymyň görnüşi. Olar birnäçe maksatlar üçin ýazylypdyr: gudratly işleri üçin Hudaýy şöhratlandyrmak; halkyň betbagtçylygyna ýa-da şahsy gynanjyna ýas tutmak; şeýle hem alkyş aýtmak we ýalbarmak üçin.
Zeb 31; 41; 52; 89; 142.

Seret: Mezmur; Zebur.

Mejlis – Mukaddes Kitapda birnäçe mejlis agzalyp geçilýär. Olaryň ikisi iň möhümidir:
1. Hudaýyň mejlisi.

2. Ýahudylaryň mejlisi. Hudaýyň mejlisine perişdeler we gögüň başga ylahy barlyklary ýygnanýarlar. Ýahudylaryň mejlisine iň möhüm ýahudy adamlaryndan ýetmiş birisi degişli bolupdyr. Olaryň arasynda fariseýler we saddukeýler bolup, Baş ruhany mejlise baştutanlyk edipdir. Rimlileriň hökümdarlygy astynda mejlisiň raýat we jenaýat işlerine garamaga ygtyýary bolupdyr, ýöne hiç kimi höküm etmäge hukugy bolmandyr.

Eýp 15:8; Zeb 81:1; 88:6: Mar 14:53-65; Res 4:1-22.

Merýem – Täze Ähtde Merýem atly birnäçe aýal bar:
1. Isanyň ejesi Merýem.

2. Magdalaly Merýem. Isa Magdalaly Merýemden ýedi sany erbet ruhy çykardy we Merýem Isanyň yzyna eýerijileriň biri boldy (Mat 27:55-56; Mar 16:9; Luk 8:2; Ýoh 20:1-2; 11-18 we beýleki bölekler).

3. Beýtaniýadaky Merýem. Ol Marta bilen Lazaryň doganydy. Ol Isanyň aýagujunda oturyp, Onuň öwütlerini diňledi (Luk 10:38-42; Ýoh 11:1-5; 12:1-7).

4. Ýakup bilen Ýusubyň ejesi Merýem. Bu Merýem Kleopasyň aýaly Merýem bolmagy ahmal, ýöne bu anyk däl (Mat 27:56; Mar 15:40; 16:1; Luk 24:10).

5. Ýohannanyň (oňa Mark hem diýipdirler) ejesi Merýem. Bu Merýemiň Iýerusalimde öýi bolupdyr we Isa şägirtleri bilen ol ýerde duşuşypdyr (Res 12:12).

Mesh ýagy – kimdir biriniň Rebbe bagyş edilendiginiň ýa-da mukaddes edilendiginiň nyşany hökmünde onuň depesine ýag guýlupdyr ýa-da sepilipdir.
Msr 25:6.

Seret: Ýag guýmak, Mesih. 1628-nji sahypadaky surata seret.

Mesih – bu at «depesinden ýag guýlan adamy» aňladypdyr. Köne Ähtde kimdir biriniň depesinden ýag guýmak onuň ruhany ýa-da patyşa hökmünde Hudaý tarapyndan aýratyn saýlanandygynyň nyşany bolupdyr. Mesih diýen at ýahudylar tarapyndan ulanylyp başlanypdyr we olar muny Hudaýyň olara ibermegi wada beren Patyşasynyň ady üçin ulanypdyrlar. Bu Patyşa hemişelik höküm sürmelidi we Ysraýyly duşmanlaryndan halas etmelidi. Isa ynanýanlar we Oňa eýerýänler Isanyň Mesihdigine, Onuň ähli adamlary halas edip, Hudaýyň Şalygyny berkarar etmek üçin Hudaý tarapyndan saýlanyp iberilendigine ynanýarlar. Grekçe Mesih sözi «Hristos» diýmekdir.
Mat 1:1; Mar 8: 27-29; Luk 2:11; Ýoh 20:31; Res 18:28.

Seret: Hudaýyň ogly; Ýag guýmak.

Mesopotamiýa – gadymy döwürde Ýewfrat derýasynyň günbataryndan Tigris derýasynyň gündogaryna çenli bolan aralyk Mesopotamiýa diýlip atlandyrylypdyr. Babyllylar we assyriýalylar bilen birlikde köp gadymy medeniýetler bu ýerde başlanypdyr.
Gçk 24:10; 25:20; Res 2:9; 7:2.

Meýletin sadaka – bu dürli sebäpler üçin Hudaýa getirilen dürli görnüşli sadakalar bolupdyr. Meselem, adamlar meýletin ýag, ýakymly ysly tütetgi, geýim-gejim, agaç, kümüş we Mukaddes çadyryň gurluşygy üçin beýleki zatlary getiripdirler (Msr 35:20-29). Emma şahsy sebäpler üçin gurbanlyk ýa-da sadaka islendik görnüşde meýletin beripdirler.
Msr 35:29; 36:3; Lew 7:16.

Mezmur – Zebur kitabynda aýdymyň bir görnüşi. Birnäçe maksatlar üçin: Hudaýy şöhratlandyrmak üçin, halkyň betbagtçylygyna ýa-da şahsy ejir çekmelerine ýas tutmak üçin, patyşany bellemek, Hudaýa minnetdarlyk bildirmek, ybadathana barýarkaň şatlanyp aýdym aýtmak; Hudaýa ýalbaryp doga-dileg etmek üçin ýazylan aýdymlardyr. Bu aýdymlar Zebur kitabynda toplanandyr. Isanyň yzyna eýerýänler bir ýere üýşenlerinde, mezmur aýdypdyrlar.
Zeb 5:1; 18:1; Efe 5:19; Kol 3:16.

Seret: Zebur.

Mäliksadyk – Iýerusalimiň gadymy patyşasy we ruhanysy. Onuň ady «dogrulyk patyşasy» diýmegi aňladýar. Köne Ähtde Mäliksadyk Ybraýym pygambere duşýar we oňa pata berýär (Gçk 14:17-20). 109-njy mezmurda Mäliksadyk «müdimilik ruhany» diýlip atlandyrylýar we Ýewreýlere hat kitabynyň 5-nji babynyň 6-njy aýadynda Isa «Mäliksadyk derejesindäki» ruhany hökmünde tanyşdyrylýar. Isa Hudaýyň sagynda oturýan müdimilik Baş Ruhanydyr we Ol mesihiler üçin töwella edýär.

Midýanlar – Ybraýym pygamberiň ogly Midýanyň nesilleri (Gçk 25:1,2). Musa ömrüni Midýan ýurdunda geçiripdir, Midýan Sinaý ýarym adasynyň bir bölegi bolmagy ahmal. Serdarlar döwründe midýanlar ysraýyllaryň esasy duşmany bolupdyr. «Midýanlar» we «Ysmaýyllar» diýen sözler käte çalşyrylyp ulanylypdyr (Gçk 37:25-29).
Gçk 25:1,2; 37:25-29.

Seret: Ysmaýyl pygamber.

Mikaýyl – her milletiň özüniň serdar perişdesi bolupdyr diýen pikir bar, olaryň hereketleri öz milleti bilen bagly bolupdyr. Bu barada ilkinji gezek Danyýel pygamberiň kitabynda pars we grek serdarlarynyň perişdesi, şeýle hem Ysraýylyň serdary Mikaýyl perişde barada aýdylýar.
Dan 10:13,20; 12:1.

Miktam – Zebur kitabynda gabat gelýän aýdymyň görnüşi.
Zeb 15:1.

Milletler – Mukaddes Kitapda bu adatça ýahudy däl milletleri aňladypdyr. Ysraýyl halky Hudaý tarapyndan Onuň halky bolmak üçin saýlanypdyr, emma Hudaý ähli milletleriň halklarynyň halas bolmagyny we olaryň hem Öz halky bolmagyny isläpdir.
Lew 26:12; Efe 2:11-13.

Millo – toprak bilen doldurylan jaýryk ýa-da boşluk ýer. Käte bu söz galanyň diwaryna çykmak üçin gurlan ýapgydy aňladypdyr.
2Şam 5:9.

Miras – tutuş Kengan ýurdy Hudaý tarapyndan ysraýyllara müdimilik miras hökmünde söz berlipdir. Ýeşuwanyň döwründe ýer bije boýunça Ysraýylyň on iki tiresine paýlanyp berlipdir, şeýlelikde, her tiräniň öz ýeri bolupdyr we miras hökmünde nesilden nesle geçipdir. Muňa garamazdan, ysraýyl halky Hudaýyň Öz «mirasy» hökmünde suratlandyrylypdyr. Ine, şonuň üçin Hudaý bilen ysraýyl halkynyň arasyndaky ähte görä, Ol diňe olaryň Hudaýy bolupdyr, olar bolsa Onuň halky bolupdyr. Kim Isa ynanýan bolsa, onuň mirasy Hudaýyň Şalygydyr we baky ýaşaýyşdyr.
Msr 32:13; Ýeş 13:6-8; Zeb 33:12; Ýak 2:5.

Molek – ammonlaryň esasy hudaýy. Adamlar käte öz çagalaryny Molek hudaýyna gurbanlyk bermek bilen oňa sežde edipdirler. Hudaýyň kanuny bu adaty örän ýazgarsa-da, bir gezek hatda ysraýyl halky-da Iýerusalimiň golaýyndaky Hinnom jülgesinde ogul-gyzlaryny Molek hudaýyna hödür etdi.
Lew 18:21; 20:2-5; 1Pat 11:7; Ýer 32:35.

Mowaplar – Ybraýym pygamberiň ýegeni Lutuň nesilleri. Olar Öli deňziň gündogaryndaky Mowap ýurdunda ýaşapdyrlar. Mowaplar özleriniň esasy hudaýy hökmünde Kemoşa sežde edipdirler. Olaryň gepleşik dili ýewreý diline degişli bolupdyr. Olar Ysraýylyň duşmany bolupdyrlar we köplenç Ysraýylyň pygamberleri tarapyndan paş edilipdirler. Muňa garamazdan, Rut ak ýürekli mowaply aýal bolupdyr. Babyllylar mowaplary derbi-dagyn edipdirler.
Işa 15-16; Ýer 49; Zep 2:8-11.

Mukaddes – Töwratda «mukaddes» adaty maksatlar üçin däl-de, Hudaýyň maksatlary üçin aýry goýlan diýmegi aňladýar. Bu ruhanylara ýa-da ysraýyl halkyna, ýa-da Mukaddes çadyr we gurbanlyk sypasy ýaly zatlara degişlidir. Mukaddes edilen adamlar ýa-da zatlar päk saklanylmalydy. Mukaddes Kitapda mukaddes adamlaryň päkligine olaryň ahlak häsiýetleri hem degişli bolupdyr: «Özüňizi çagyran Hudaýyň mukaddes bolşy ýaly, siz hem ähli edýän işleriňizde mukaddes boluň» (1Pet 1:15).
Msr 3:5; 16:23; 19:6; 25:8; Işa 6:3.

Mukaddes çadyr – Mukaddes çadyr Äht sypasyny we ybadat üçin beýleki enjamlary ýerleşdirmek üçin gurlan çadyrdyr. Tutuş gurluşa Mukaddes çadyr diýlipdir (1622-nji we 1628-nji sahypadaky suratlara seret). Mukaddes çadyryň içinde iki otag bolupdyr: mukaddes otag we iň mukaddes otag. Çadyr geçiniň ýüňünden edilendi we onuň diwarynyň iç tarapy owadan tutular bilen örtülendi. Onuň töweregi haýat bilen gurşalyp, daşyna haýat aýlanypdyr. Mukaddes çadyr bilen onuň howlusyna Hudaýyň mukaddes öýi diýlipdir. Ysraýyllar çarwa adamlar bolupdyrlar, şonuň üçin olar göçenlerinde, çadyry söküp alyp, öz ýanlary bilen äkidipdirler. Mukaddes çadyr Rebbe ýüz tutulýan çadyr hökmünde hem belli bolupdyr. Howluda Hudaýa sadakalar we gurbanlyklar hödür etmek üçin gurbanlyk sypasy, şeýle hem ruhanylar ýuwnar ýaly suwdan doly bürünç legen durupdyr. Öňki döwürdäki göçme mukaddes çadyr Süleýmanyň döwründe daşdan we agaçdan salnan ybadathana bilen çalşyrylypdyr.
Msr 26:1-35

Seret: Iň mukaddes otag; Mukaddes çadyr; Mukaddes öý; Rebbe ýüz tutulýan çadyr; Ybadathana. 1622-nji sahypadaky surata seret.

Mukaddes çörek –
Seret: Hödür çöregi.

Mukaddes dag – Iýerusalimdäki dag, ol ýerde ybadathana gurlupdyr we sežde edilipdir (adatça Sion dagy bilen meşhur bolupdyr).
Seret: Iýerusalim; Sion.

Zeb 2:6; 14:1; 98:9; Işa 27:13; Ýol 2:1-2.

Mukaddes otag – Mukaddes çadyrdaky otag, ol ýerde ruhanylar Hudaýyň huzurynda öz hyzmatlaryny ýerine ýetiripdirler. Mukaddes otagyň içinde ýakymly ysly gurbanlyk sypasy, çyradan, üstünde hödür çörekleri bolan hantagta bardy. Bu otag Iň mukaddes otagdan tuty arkaly bölünipdir. Süleýman çadyry ybadathana bilen çalşanda, bu otag daşky otag ady bilen, Iň mukaddes otag bolsa, içki otag ady bilen belli bolupdyr.
Msr 26:30-34; 1Pat 6:14-18

Seret: Iň mukaddes otag; Mukaddes çadyr; Mukaddes öý; Ybadathana.

Mukaddes öý – bu at Mukaddes çadyra we onuň haýadyna, soňrak bolsa ybadathana degişlidir. Ol ýerde ruhanylar Hudaýyň huzurynda öz hyzmatlaryny ýerine ýetiripdirler.
Msr 25:8; 36:1; Lew 19:30; 1ÝÝ 22:19; Zeb 23:3.

Mukaddes Ruh – Hudaýyň Ruhy bolup, Ol dünýäde gudrat arkaly hereket edýär. Köne Ähtde Hudaýyň Ruhy adamlara inip, olar pygamberlik edipdirler. Täze Ähtde Isa ynanýanlaryň hemmesi Mukaddes Ruhy kabul edýärler.
Eýp 33:4; 1Şam 19:20; Rim 8:15.

Seret: Ruh.

Murdar – gadymy Ysraýylda eger adam dini taýdan tämiz bolmasa, ol murdar hasaplanypdyr. Lewiler we Çölde kitaplarynda nähili adamyň murdar hasaplanýandygy beýan edilendir. Ysraýyllar Mukaddes öýde borçlaryny ýerine ýetirmäge başlanlarynda, Hudaý olara bu ýeri murdar etmezligi buýurdy. Isa adamy hakykatdan nämäniň murdar edýändigini, ýagny ýürekden çykýan erbet pikirleriň we hereketleriň murdar edýändigini öwredýär.
Lew 15:31; Ezk 5:11; Mat 15:11.

Seret: Tämiz.

Musa pygamber – Ysraýyllar Müsürde gulçulykda bolanlarynda, Musa pygamber olara baş bolmak üçin Hudaý tarapyndan çagyrylan adam. Ol Müsür patyşasyndan ysraýyllaryň gidip, çölde Rebbe ybadat etmekleri üçin rugsat bermegini soraýar. Ýöne faraon munuň bilen Reb diňe Müsür topragyna birtopar betbagtçylyklar inderenden soň ylalaşýar. Musa halka ençeme ýyllap çölde ýolbaşçylyk edýär, emma söz berlen Kengan ýurduny diňe uzakdan görüp bilýär. Mukaddes Kitabyň ilkinji bäş kitaby Töwrat hökmünde belli bolup, esasan, Musa tarapyndan ýazylandyr.

Mut laben – bu sözüň manysy barada alymlar jedelleşýärler. Onuň «Labeniň ölümi» diýen manyny aňladýan bolmagy mümkin we ol mezmuryň näme üçin ýazylandygynyň sebäbini görkezýär. Belki, ol mezmuryň nädip aýdym edip aýdylandygyny ýa-da nähili saz guralynda çalnandygyny görkezendir.
Zeb 9:1.

Mür – mür ösümligi gür tikenli we şahaly gyrymsy agaçdyr. Ýakymly ysly tütetgi onuň şahalaryndan alynýar we ol guranda gataýar. Ol örän gymmatbaha tütetgi bolup, atyr ýasamak üçin ýag bilen garylýar we jesedi jaýlamaga taýýarlamak üçin ulanylýar. Mürüň tagamy ajy bolupdyr. Bu agyryny ýeňilleşdirýär diýip hem ynanypdyrlar. Bu häsiýetleriň, belki, esgerleriň ony şeraba garyp, Isa berendikleri bilen bagly bolmagy hem ahmal (Mar 15:23).
Zeb 44:9; Sül 7:17; Nag 5:5.

Mürze – mürzäniň esasy käri resminamalaryň göçürmesini taýýarlamakdyr. Şeýle hem olar hatlary, kararlary we beýleki resminamalary ýazypdyrlar, olar paýhasly we düşünjeli hasaplanypdyr. Mürzeler ýazyp bilýändikleri üçin, käte maliýe ýazgylaryny hem saklapdyrlar. Mürzeler köplenç patyşa bilen ýakyndan işlänsoňlar, olaryň käbiri resminamalaryň göçürmesini ýerine ýetirmekligi we ýolbaşçy bolmaklygy gazanypdyr. Isanyň döwründe olar Töwrat mugallymlary hökmünde belli bir topary aňladypdyrlar.
2Pat 12:10; 25:9; Est 8:9; Ezr 7:6,10,11,21; Ýer 8:8.

N

1. Nadan

2. Nard

3. Nazyr

4. Nefiller

5. Negep çöli

6. Nowbahar ogul

7. Nuh pygamber

N

Nadan – Süleýmanyň pähimleri kitabynda nadan adam barada köp gürrüň edilýär. Nadan samsyk däl-de, eýsem Hudaýyň halaýan ýokary ahlak durmuşynda ýaşamaga paýhasy kemlik edýän adamdyr.
Kan 32:6; Sül 1:22; 7:7; 9:6.

Nard – nard ösümligiň sümmüli we onuň kökünden alynýan ysly ýagy bolupdyr. Narddan ýasalan hoşboý ysly ýag örän gymmat bolupdyr, onuň bahasy bir ýylyň iş hakyna barabar bolupdyr.
Nag 1:11; Mar 14:3.

Nazyr – nazyr mukaddeslik derejesini alan hem-de saç-sakgalyny syrman, saçyny ösdürip, şerap hem güýçli içgileri içmekden saklanyp, özüni Rebbe bagyş etmegi wada beren adam bolupdyr. Bir gudrat arkaly özüniň ýa-da Şimşon ýaly ejesiniň wadasy arkaly adam nazyr bolupdyr. Soňy bilen şeýle adam özüni Hudaýa bagyş etmek wadasy arkaly aýratyn derejä eýe bolupdyr.
13:5,7; 16:17 Amo 2:11.

Nefiller – Nefiller örän uzyn we güýçli adamlar bolupdyrlar, olar Gelip çykyş kitabynyň 6-njy babynda ylahy barlyklaryň we ynsan gyzlarynyň nesilleri hökmünde ýatlanyp geçilýär. Soňrak, ysraýyllar Kengan ýurduny gözden geçirmäge gidenlerinde, nefilleri (ýagny nefillerden gelip çykan anaklary) görüpdirler.
Gçk 6:4; Çöl 13:33.

Seret: Anaklar.

Negep çöli – Ysraýylyň günorta bölegindäki çöl.
Gçk 12:9; 13:1,3; 20:1.

Nowbahar ogul – gadymy günorta jemgyýetinde ilkinji doglan ogul üýtgeşik hasaplanypdyr. Ol ogul kakasy aradan çykandan soň, maşgalanyň başy bolupdyr, kakasynyň patasyny alypdyr, mirasdan iki esse paý alypdyr. Müsürde Pesah wakasy bolup geçenden soň, her bir nowbahar ogul Hudaýa degişli bolupdyr we maşgalasy oňa derek sadaka berip, ony yzyna satyn alyp bilipdir.
Gçk 49:3; 27; Msr 13:2; Kan 21:17.

Seret: Yzyna satyn almak.

Nuh pygamber – Nuh pygamber öz maşgalasyny, şeýle hem halal we haram haýwanlary halas etmek üçin Hudaý tarapyndan gämi gurmaklyga çagyrylan adam bolupdyr. Ol Hudaýyň nazarynda dogry saýylypdyr. Siliň suwlary çekilenden soňra, Hudaý onuň bilen äht edişip, mundan beýläk hiç wagt ýer ýüzüni sil bilen weýran etmejekdigine söz berýär.
Gçk 5:29; 6:8; Işa 54:9; Luk 17:27: 1Pet 3:20; 2Pet 2:5; Ýew 11:7.

O

1. Omyn

2. Ondan biri

O

Omyn – köplenç doga-dilegler edilende, ony jemlemek üçin ulanylýar. «Omyn» sözi «Goý, şeýle bolsun!» diýmegi aňladýar. Bu ýewreýçe «Bu hökman» diýen söze esaslanýar.
Çöl 5:22 Kan 27:15-26; Rim 1:25.

Ondan biri – gadymy Ysraýylda hasylyň ondan biri Rebbe berlipdir. Muny ammarlara ýygnap, ruhanylaryň we lewileriň iýmiti üçin harçlapdyrlar. Isanyň döwründe adamyň öndüren önüminden ýa-da girdejisinden ondan biri ybadathana ruhanylaryna berlipdir.
Çöl 18:21; Kan 14:22.

Ö

1. Ölüler dünýäsi

2. Öý butlary

Ö

Ölüler dünýäsi – gadymy Ysraýylyň halky Ölüler dünýäsi ýeriň aşagynda diýip düşünipdir, emma ol dowzah däldir. Her kes ölenden soň, ol ýere inipdir. Ol ýer ümsüm, garaňky ýer bolupdyr. Gojalyk ýaşyna ýetip öleniňden soň, ata-babalaryňa gowuşmak oňatdy, ýöne ýaş ölmek gowy däldi. Ýakup öz ogly Ýusup üçin ýas tutsa-da, ölüler dünýäsine inmek islemedi. Bu ýere Heläkçilik ýeri hem diýlipdir.
Gçk 37:25; 42:38; 44:29,31.

Öý butlary – öý butlaryna butparazlar, kä halatda ysraýyllar tarapyndan sežde edilipdir. Olar öýlerde saklanyp, keramatly saýylypdyr.
Gçk 31:19; 2Pat 23:24.

P

1. Pars imperiýasy

2. Parz

3. Pata

4. Patros

5. Perişde

6. Perizler

7. Perman

8. Pesah baýramy

9. Petir baýramy

10. Pilat

11. Piliştliler

12. Purym baýramy

13. Pygamber

14. Pygamberlik etmek

P

Pars imperiýasy – Babyl imperiýasyndan soň emele gelen güýçli we has uly imperiýa bolupdyr. Pars imperiýasy Gresiýadan Müsüre çenli we Orta Aziýa çenli ýerleri, şol sanda Ysraýyly hem basyp alypdyr. Käte bu imperiýa «Madaý-Pars imperiýasy» diýip atlandyrylypdyr, sebäbi onuň düzümine giren madaý milleti imperiýany dolandyrmakda wajyp orny eýeläpdir. Pars kanunlary «Parslaryň we madaýlaryň kanunlary» diýip atlandyrylypdyr.
Est 1:19; Dan 6:8,12,15.

Seret: Madaý.

Parz –
Seret: Kanun.

Pata –
Seret: Ýalkamak.

Patros – Müsüriň günorta bölegi.
Işa 11:11; Ýrm 44:1, 15; Ezk 29:14; 30:14.

Perişde – perişdeler adamlar üçin Hudaýyň habarçylary we wekilleridirler. Olar Hudaýyň huzurynda ýaşap, hemişe Ony alkyşlaýarlar. Keruplar we Seraflar perişdeleriň bir görnüşidirler. Mukaddes Kitapda iki sany möhüm perişdäniň: Mikaýyl bilen Jebraýylyň ady agzalyp geçilýär.
Gçk 3:24; 16:7-11; Işa 6:2.

Seret: Jebraýyl; Mikaýyl.

Perizler – Ysraýyl halky Kengan ýurduny eýelemezden öň, ol ýerde ýaşan halklaryň biri.
Gçk 13:7; Ýeş 3:10.

Perman –
Seret: Kanun.

Pesah baýramy – ýewreýleriň senenamasy boýunça birinji aýyň, ýagny Abyp (beýleki ady Nisan) aýynyň on dördünji güni agşam bellenilipdir. Bu bahar paslynyň yz ýanynda bolupdyr. Şol agşam ysraýyl halky Hudaýyň özlerini Müsür gulçulygyndan nähili halas edendigini we Müsürden gaýtmazynyň öň ýanynda agşam gurbanlyk janlysynyň gany arkaly öz nowbahar ogullarynyň nähili azat bolandygyny ýatlapdyrlar. Adamlar guzy ýa-da geçi soýup, hemmesi bilelikde Pesah naharyny iýipdirler, ony ajy gök otlar we petir bilen iýipdirler.
Msr 12:1-13,21-51; Lew 23:5; Çöl 9:1-14, Kan 6:1-7.

Petir baýramy – ýewreýleriň senenamasy boýunça birinji aýyň, ýagny Abyp (beýleki ady Nisan) aýynyň on bäşinden ýigrimi biri aralygynda bellenilipdir. Bu baýram Pesah baýramynyň yz ýany başlapdyr, Köne Ähtiň käbir parçalarynda bu iki baýram bir baýram ýaly görkezilipdir. Şol hepdäniň dowamynda ysraýyl halky özlerini Müsür gulçulygyndan Hudaýyň nähili alyp çykandygyny ýatlapdyrlar. Adamlar öýlerinden ähli hamyrmaýalary çykaryp zyňypdyrlar, hamyrmaýaly çörek iýmändirler. Olar baýramyň birinji we ýedinji günleri mukaddes ýygnanyşyk edip, Hudaýa gurbanlyklar hödürläpdirler.
Msr 12:14-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Lew 23:6-8; Çöl 28:17-25; Kan 16:3-4,8.

Pilat – Isanyň öwreden we wagyz eden günlerinde Pontiý Pilat Ýahudanyň üstünden höküm süren Rim imperatorydyr.
Mat 27; Res 3:13.

Piliştliler – b. e. öň XIII asyryň ahyrlarynda Ysraýylyň günorta-günbataryndaky kenarýaka zolagyny eýelän halk. Piliştliler bäş sany şäheri: Gazany, Aşkelony, Aşdody, Gaty we Ekrony esaslandyrypdyrlar. B. e. öň XII asyrda olar ýer çäklerini gündogar tarapa giňeldip başlaýarlar. Bu ýagdaý Kengan tarapdan öz çäklerini günbatara giňeldýän ysraýyl halky bilen piliştlileriň arasynda duşmançylyk döredipdir. Şeýlelikde, hezreti Dawut patyşa tarapyndan doly derbi-dagyn edilýänçäler, piliştliler Ysraýylyň esasy duşmany bolupdyrlar.
2Şam 8:1; 1ÝÝ 18:1.

Purym baýramy – bu baýram ýewreý halkynyň durmuşyna Pars imperiýasy döwründe goşulypdyr. Bu ýewreýleriň senenamasy boýunça on ikinji aýyň, ýagny Adar aýynyň on dördüne we on bäşine, irki baharda bellenilipdir. Bu iki günüň dowamynda ysraýyl halky Esteriň döwründe özleriniň doly ýok edilmekden Hudaýyň nähili halas edendigini ýatlapdyr. Olar şatlanypdyrlar, iýip-içipdirler we biri-birilerine sowgat beripdirler.
Est 9:20-32.

Pygamber – Hudaýyň habaryny halka ýetirmek üçin Hudaý tarapyndan çagyrylan adam. Ylýas ýaly irki pygamberler (Görgürler) Hudaýa sygynýan topar bolup, käte olarda üýtgeşik tejribe bolupdyr we täsin gudratlar görkezipdirler. Şamuwel pygamber özüni köplenç serdar hökmünde alyp barypdyr. Soňrak Ýermeýa ýaly pygamberlere Hudaýdan aýanlyk inipdir we olar bu aýanlyklary halka ýetiripdirler.
1Şam 3:20; 9:9; 10:5-11; 1Pat 17 – 18; Ýer 1:5.

Pygamberlik etmek – Hudaýyň halka niýetlän habaryny oňa ýetirmek. Bu habarlar köplenç aýanlyklaryň we düýşleriň üsti bilen berlipdir. Gadymyýetdäki pygamberleriň döwründe bu söz pygamberiň aşa joşgunlyk ýagdaýyny beýan etmekde hem ulanylypdyr.
1Şam 10:5f; Ýer 2:8.

Seret: Aýanlyk; Pygamber.

R

1. Rabbi

2. Rahap

3. Rapalar

4. Reb

5. Rebbe hödür edilen çörek

6. Rebbe ýüz tutulýan çadyr

7. Rebbiň güni

8. Rebbiň öýi

9. Rebbiň saçagy

10. Resullar

11. Rimliler

12. Ruh

13. Ruhany

R

Rabbi – ýewreýler akylly we wajyp adamlara ýüzlenenlerinde, «Rabbi» sözüni ulanypdyrlar, bu mugallym diýmegi aňladýar. Bu sylag-hormaty aňladýan sözdür. «Rabbuni» diýen söz hem şu manyny aňladýar.
Ýoh 1:38; 3:2; 20:16.

Rahap –
Seret: Aždarha.

Rapalar – Ysraýyl halky basyp almazdan öň, Kenganda ýaşan halklaryň biri. Anaklar ýaly olar hem örän uzyn we daýaw adamlar bolupdyrlar.
Kan 2:11, 20; Ýeş 12:4.

Seret: Anaklar; Kengan.

Reb – gadymy wagtlarda Hudaýyň adyny aýtmakdan saklanmak üçin ýahudylar Oňa «Adonaý» diýip salgylanypdyrlar, bu eýe ýa-da hojaýyn diýmegi aňladypdyr. Köne Ähtiň türkmençe terjimesinde Hudaýyň ady Reb sözi bilen terjime edildi, sebäbi bu hem aga ýa-da eýe diýmegi aňladýar. B. e. öň III asyrda Köne Äht grek diline terjime edilipdir we «kurios» diýen grek sözi Hudaýyň ady üçin ulanylypdyr. Soňra Täze Äht ýazylan wagtynda şol bir «kurios» sözi Isa Mesih üçin ulanylypdyr we köplenç Reb diýlip terjime edilipdir.

Rebbe hödür edilen çörek –
Seret: Hödür çörek.

Rebbe ýüz tutulýan çadyr – şeýle hem bu ýere Mukaddes çadyr hem diýlipdir, bu ýerde ruhanylar öz borçlaryny ýerine ýetiripdirler. Muňa Rebbe ýüz tutulýan çadyr diýilmeginiň sebäbi Hudaý ruhanylara we adamlara çadyryň girelgesinde gepläpdir (Msr 29:42-43). Şeýle hem Musa Hudaý bilen bu ýerde duşuşypdyr (Msr 33:7-11).
Msr 29:42-43; 33:7-11.

Rebbiň güni – adatça şol gün keseki milletler üçin jeza güni, Hudaýyň saýlan halky üçin bolsa aklanma ýa-da hasaplaşyk güni diýlip pikir edilipdir. Muňa garamazdan, pygamberler şol gün ysraýyllaryň hem günäleri üçin jezalandyryljakdygyny olara duýdurypdyrlar. Täze Ähtde Rebbiň güni kazylyk etmäge we Öz halkyny halas etmäge Isanyň geljek günüdir.
Ýer 46:10; Amo 5:17-27; 1Sal 5:1-9.

Rebbiň öýi – bu söz Ybadathanany aňlatmak üçin ulanylypdyr.
1Pat 3:1; Mik 4:1.

Seret: Ybadathana.

Rebbiň saçagy – bu gurbanlyk sypasy üçin başga söz bolup, diňe Malaky kitabynda ulanylýar. Täze Ähtde bu saçak ýygnak agzalarynyň bir ýere üýşüp, nahar iýip, Isanyň ölümini we täzeden direlmegini ýatlamaklaryny aňladypdyr.
1Kor 11:17-33.

Resullar – Isa Özüniň ýakyn ýoldaşlaryndan, tanyş şägirtlerinden on iki sany resuly saýlaýar. Ol adamlar Onuň bilen bilediler we Isa olara ähli zady öwredipdir; olar Isanyň ölenini we täzeden direlenini öz gözleri bilen görüpdirler. Isa olary gören zatlaryny gürrüň bermekleri üçin we Hudaýyň Şalygy barada wagyz etmekleri üçin adamlaryň arasyna iberýär. Olar Isa ynanýan adamlaryň ýolbaşçysy bolýarlar.
Mar 3:14; Luk 22:14; Res 1:2; 1Kor 15:7.

Rimliler – Rim imperiýasynyň ilaty. Rimliler Isanyň ýaşan döwründe Demirgazyk Afrikanyň käbir böleklerinde we Orta Gündogarda, häzirki tutuş Türkiýäniň we Ýewropanyň köp böleklerinde höküm sürdüler.
Res 28:17.

Ruh – ýewreýçe «ruh» diýen söz şemal diýmegi, şeýle-de adamzadyň ruhuny we Hudaýyň Ruhuny aňladypdyr. Täze Ähtde şeýtan tarapyndan ynsanyň kalbyna ornaşýan erbet ruh barada hem gürrüň edilýär. Isa adamlardan bu erbet ruhlary kowup çykardy.
Seret: Mukaddes Ruh.

Gçk 1:2; Msr 15:8; 1Şam 10:6,10; Ýow 2:28-29; Mat 12:45; Mar 9:25; Luk 11:26; 13:11; Res 16:16.

Ruhany – ol dini dessurlary we hyzmatlary ýerine ýetirmäge aýratyn ukyply adam bolupdyr. Ysraýyl halkynyň arasynda Musa pygamber arkaly berlen kanuna görä, Musanyň agasy Harun pygamberiň nesli ruhany bolupdyr, olar Mukaddes öýde, soňrak bolsa Iýerusalimdäki ybadathanada hyzmat etmäge saýlanypdyrlar. Olar sežde etmäge, sadakalar bermäge, dini dessurlary we baýramlary bellemäge ýolbaşçylyk edipdirler. Ruhanylaryň işleri lewiler tarapyndan paýlanypdyr. Mukaddes otaga, soňrak ybadathana girmäge diňe ruhanylara rugsat edilipdir.
Gçk 41:45; Msr 19:6; 30:30.

Seret: Baş ruhany; Lewiler; Mukaddes öý.

S

1. Sabat güni

2. Sadaka

3. Saddukeýler

4. Salamatlyk gurbanlygy

5. Salgytçy

6. Salim

7. Samariýa

8. Sara

9. Sežde edilýän ýeriň azgyn aýallary ýa erkekleri

10. Sežde etmek

11. Seždegäh

12. Sela

13. Seraflar

14. Serdar

15. Sidon

16. Sinagoga

17. Sinaý

18. Sion

19. Sion gyzy

20. Sodom

21. Söweş arabasy

22. Stoik taglymatçylar

23. Sur

24. Surnaý baýramy

25. Suwa çümdürmek

26. Süleýman pygamber

27. Sünnet

28. Sünnetsizler

29. Sürgün

30. Sypa

S

Sabat güni – bu ýewreýlerde hepdäniň ýedinji güni bolup, dynç almak üçin aýratyn gün hasaplanypdyr, bu anna güni Gün ýaşandan başlap, şenbe güni Gün ýaşanda tamamlanypdyr. Ol gün mukaddes gün saýylyp, hiç bir iş edilmändir. Isanyň döwründe ýahudylaryň Sabat gününe degişli köp düzgünler bolupdyr.
Gçk 2:3; Msr 16:23; Lew 16:31.

Sadaka – Özüniň buýruşy ýaly, Rebbe sadaka hökmünde ysraýyllar ruhanylara galla, miwe, ýag, şerap, çörek, mal-garalar, pul, şaý-sep, egin-eşik, altyn-kümüş getiripdirler. Eger halk dogry ýaşamasa, olaryň sadakasyny Rebbiň kabul etmejekdigini pygamberler olara duýdurypdyrlar (Işa 1:10-17).
Seret: Galla sadakasy; Gurbanlyklar; Içgi sadakasy; Meýletin sadaka.

Saddukeýler – Saddukeýler ýahudylaryň arasynda ýokary derejeli, baý adamlar bolupdyrlar we ýewreý mejlisinde oturypdyrlar. Olar halkyň Hudaý tarapyndan Musa berlen kanuna eýermelidigine ynanypdyrlar, ýöne soňrak bu kanunlara goşulan düzgünlere we adatlara ynanmandyrlar. Olar adamyň ölenden soň direlýändigine ynanmandyrlar. Şonuň üçin hem olar fariseýler bilen köplenç şu meseleler barada dawalaşypdyrlar.
Mat 16:1; Mar 12:18; Res 4:1.

Seret: Fariseýler; Mejlis.

Salamatlyk gurbanlygy – bu gurbanlyk haýsam bolsa bir gowy zat üçin Hudaýa minnetdarlyk bildirmek üçin berlipdir, şeýle hem Hudaýa aýdylan sadaka ýa-da meýletin sadaka hökmünde berlipdir. Mal öldürilenden soň, onuň bir bölegi gurbanlyk sypasynyň üstünde ýakylypdyr, beýleki bölegi gurbanlyk berýän adamyň maşgalasy we ruhany tarapyndan iýlipdir.
Lew 3:1-17; 1Pat 9:25.

Salgytçy – Isanyň döwründe salgytçylar ýahudylary basyp alan we zorluk bilen olaryň üstünden höküm sürýän Rim imperiýasy üçin işläpdirler. Şonuň üçin ýahudylar salgytçylary ýigrenipdirler. Munuň üstesine-de salgytçylar köplenç özlerine almak üçin, adamlardan almalysyndan köp pul talap edipdirler.
Mat 9:10; 10:2-4; 21:31; Luk 18:8.

Salim – Iýerusalimiň gysga ady.
Gçk 14:18; Zeb 75:3.

Samariýa –
1. B. e. öň IX asyrda Omry patyşa demirgazyk ysraýyl tireleriniň paýtagt şäheri hökmünde Samariýany berkarar edipdir.

2. Isanyň döwründe hem şäheriň ýerleşen ýeri bolan rim etrabynyň ady bolupdyr.

1Pat 13:32; 16:24; 2Pat 17:24.

Seret: Ysraýyl.

Karta seret.

Sara – Sara Ybraýym pygamberiň aýaly bolupdyr. Onuň ady aslynda Seraý bolupdyr, emma Hudaý oňa Sara adyny beripdir. Ol önelgesizdi, emma ahyrsoňunda, garrylyk ýaşynda Hudaýyň gudraty bilen bir ogul dogrupdyr.
Gçk 17:15.

Sežde edilýän ýeriň azgyn aýallary ýa erkekleri – aýallar (käte erkekler) Kengan hudaýlaryna sežde edilýän ýerlerde pul tölän adam bilen jyns gatnaşygyny edipdirler. Olar beýle etmeklik topragyň bol hasyl getirmeginiň kepili diýip pikir edipdirler. Kengana ýaşamaga gelen ysraýyllar hem olardan görelde alyp, özleriniň seždegählerinde bu işi edipdirler.
1Pat 14:24; 15:12; 22:46; 2Pat 23:7; Hoş 4:14.

Sežde etmek – gadymy döwürde ysraýyllar Rebbe sežde etmek üçin özlerini tämizläpdirler, doga-dileg edipdirler, mezmurlary aýdym edip aýdypdyrlar, ruhana sadaka getiripdirler. Bularyň käbiri özbaşdak, ýa-da maşgala bilen, ýa bolmasa uly topar bolup ýerine ýetirilipdir. Käbirileri muny öýde, başga birileri bolsa sežde edilýän ýerde berjaý edipdirler. Ysraýyllar Rebbe islendik ýerde sežde edipdirler, ruhanynyň ýolbaşçylygynda Hudaýyň halky hökmünde ysraýyllardan hemmesiniň bilelikde sežde etmekleri talap edilende olar üçin ýörite günler we baýramlar bellenilipdir. Ysraýylyň tutuş taryhy boýunça olaryň sežde etmeklerine başga milletler ters täsir edipdirler, meselem, olar but ýasamak bilen Hudaýyň gaharyny getiripdirler.
Gçk 22:5; Msr 3:12; Zeb 5:8; Işa 44:15

Seret: Hyzmat etmek.

Seždegäh – Kengan dinine uýýanlaryň sežde edýän ýeri ýa-da keramatly ýeri: Aşera butlary dikilipdir we olara gurbanlyklar berlipdir, şeýle hem topragyň her ýyl bol hasyl bermegi üçin loluçylyk edilipdir. Olar adatça beýik depelerde, şeýle hem uly agaçlaryň aşagynda, baýyrlarda, başga ýerlerde loluçylyk edipdirler. Bu işler hemişe Reb tarapyndan pygamberler arkaly paş edilipdir.
Seret: Aşera.

Lew 26:30; 1Pat 3:2-4; 2Pat 23:1-28; Ýer 7:31.

Sela – Zeburda ulanylýan söz. Manysy belli däl, belki, sazyň dowamyndaky säginme bolmagy ahmal.
Zeb 3:1.

Seraflar – ganatly perişdeler. Işaýa pygamber Hudaýyň täjiniň daşyndan pyrlanýan seraflary görüpdir we şeýle diýip jar edipdir: «Hökmürowan Reb mukaddesdir, mukaddesdir, mukaddesdir» (Işa 6:3). Ýewreýçe bu söz «ýanýanlar» diýmegi aňladýar.
Seret: Kerup; Perişde.

Işa 6:2,6.

Serdar – Hudaý tarapyndan saýlanan ýolbaşçylar. Serdarlar patyşa bolmazdan öň, öz duşmanlary bilen uruşmakda ysraýyl halkyna ýolbaşçylyk edipdirler. Şeýle hem olar Hudaýyň islegini halka ýetiripdirler we kazy hökmünde dawa--jenjelleri çözüpdirler.
Çöl 25:5; Ser 2:16; Rut 1:1; 1Şam 7:6.

Sidon – bu şäher häzirki Liwanyň kenarynda ýerleşipdir. Mukaddes Kitabyň döwründe ol söwdanyň we agaç ussaçylygynyň merkezi bolupdyr, bu şäher köp asyrlaryň dowamynda dürli halklar, ýagny babyllylar, grekler, rimliler tarapyndan basylyp alnypdyr.
Seret: Finikiýa.

Sinagoga – sinagoga ýahudylaryň, adatça, Sabat güni ýygnanyşýan ýeri bolupdyr, olar doga-dileg etmek üçin, okalýan Töwradyň aýatlaryny we Hudaýyň kanunynyň düşündirilişini diňlemek üçin üýşüpdirler. Täze Äht döwründe sinagogalar ýahudy jemagatynyň bar ýerinde, tutuş Rim imperiýasynda bolupdyr.
Mat 4:23; Mar 1:39; Luk 4:16; Ýoh 9:22; Res 9:2.

1629-njy sahypadaky surata seret.

Sinaý – bu dagyň beýleki ady Horepdir. Musa ýüzüne On Tabşyryk ýazylan ýasy daşlary almak üçin bu daga çykypdyr.
Msr 19:18; 24:16; 31:18; Zeb 67:18.

Seret: Horep.

Sion – Iýerusalimde ybadathana gurlan depe.
2Şam 5:7; 2Pat 19:31; Zeb 9:11; Işa 35:10

Seret: Sion gyzy.

Sion gyzy – bu söz goşgy stilinde ulanylyp, Iýerusalimiň ilatyny aňlatmak üçin ulanylypdyr.
Zeb 9:14-15; Işa 1:8; Agy 1:6; Mik 4:8.

Seret: Sion.

Sodom – Sodom Lut bilen onuň maşgalasynyň ýaşan şäheriniň ady. Sodom bilen Gomoranyň halky köp nejis işleri edipdirler, şonuň üçin Hudaý bu şäherleri ýakyp weýran edipdir.
Gçk 13:12; 18:16; Mat 10:15; Ýhd 1:7.

Söweş arabasy – bir ata ýa-da birden köp ata dakylan iki tigirli araba bolup, ol söweş üçin ulanylypdyr, köplenç onuň üstünde iki sany söweşiji adam bolupdyr, olaryň elinde ok-ýaýy ýa-da naýzasy bolupdyr.
Msr 14:6; Ýeş 17:16; 1Şam 13:5; 2ÝÝ 1:14.

1625-nji sahypadaky surata seret.

Stoik taglymatçylar – Zino filosofyň yzyna eýerijiler. Zino adamlara öz durmuşyna özleriniň hökümdarlyk etmegini öwredipdir we ýaşaýşy hiç hili lezzetiň ýa-da agyrynyň täsiri ýetmezden kabul etmegi nygtapdyr.
Res 17:18.

Sur – aýlagda ýerleşýän gadymy Finikiýanyň bir şäheri bolupdyr, ol häzirki wagtda Liwanyň bir bölegidir. Sur baý şäher bolup, ol täjirçilikde we matalary gök reňke boýamakda meşhur bolupdyr.
Seret: Finikiýa.

Surnaý baýramy – Ol ýewreýleriň senenamasy boýunça Tişri aýynyň birine (muňa Etanym aýy hem diýipdirler), ýagny ýedinji aýda bellenilipdir. Bu güýz paslynyň irki döwründe bolupdyr. Şol gün ysraýyl halky işlemän dynç alypdyr. Olar ýygnak üçin bile üýşüp, surnaýlar çalypdyrlar we bellenen gurbanlyklary hödürläpdirler.
Lew 16; 23:26-32; Çöl 29:7-11.

Suwa çümdürmek – Ýahýa ýahudylary günälerine toba edendikleriniň nyşany hökmünde Iordan derýasynda suwa çümdürip çykarypdyr. Irki mesihiler täze iman eden adamlary islendik suw bar bolan ýerde olary suwa çümdüripdirler, bu olaryň indi Mesihiň şägirtleridigini görkezmek üçin edilipdir.
Mat 3:11; Res 1:5; 8:12.

Süleýman pygamber – Dawut pygamberiň ogly, ol Dawut ölenden soň patyşa bolýar. Ol Iýerusalimde ilkinji ybadathanany gurupdyr, ysraýyl halkynyň güýjüni we şöhratyny gazanypdyr, şeýle hem köp sanly salgytlar, esgerler, söweş arabalaryny, aýallar edinipdir. Ol aýallar babatda gowşakdygyna garamazdan, tutuş ýer ýüzünde iň akylly adam saýylypdyr.
2Şam 5:14; 12:24; 1Pat 1:39; 4:29-34; 10:1; 11:1-6.

Seret: Dawut pygamber.

Sünnet – sünnet Hudaý bilen Ybraýym pygamberiň nesilleriniň, ýagny ysraýyllaryň arasyndaky ähtiň nyşany bolupdyr. Bu olaryň indi Hudaýyň halky bolandyklarynyň we Hudaýyň taglymatyna tabyn boljakdyklarynyň nyşanyny görkezipdir. Sünnet kanuna görä, oglanjyklar sekiz günlükkä ýerine ýetirilipdir. Resullaryň döwründe mesihileriň arasynda asly ýahudy dälleri sünnet etmek barada uly jedel bolupdyr. Pawlus munuň bilen razylaşmandyr. Ol bu barada Galatýa ýazan hatynda, şeýle hem beýleki köp hatlarynda ýazypdyr. Ol Isa Mesih arkaly Hudaý Özi üçin täze adamlary ýaradandygyny aýdýar we onuň agzasy bolmak üçin talap edilýän ýekeje zat, ol hem Isa Mesihe iman etmekdir diýýär. Suwa çümdürilmek indi Hudaýyň halkyna degişlidigiň nyşanydyr, Isa Mesihe iman etmek arkaly Mukaddes Ruhuň güýji we merhemeti bilen Hudaýa tabyn bolmak islegidir.
Gçk 17:10; Lew 12:3.

Sünnetsizler – bu söz Hudaýyň Ybraýym pygamber bilen eden ähtine degişli bolmadyk adamlary aňladypdyr. Isanyň döwründe bu söz esasan ýahudy dällere degişli bolupdyr.
Seret: Milletler.

Sürgün – Mukaddes Kitapda bu söz ýahuda halkynyň b. e. öň 586-njy ýylda (Ýohaýakym patyşasy üçin b. e. öň 597-nji ýyl) toparlaýyn Babyla sürgün edilendigi suratlandyrylypdyr. Ýahudalar ol ýerde pars imperiýasy Babyl imperiýasyny basyp alýança ýaşapdyrlar, soňra Kureş patyşasy ýahudalara Iýerusalim topragyna dolanmaga rugsat edipdir.
2Pat 19.

Sypa – gadymy Ysraýylda iki dürli sypa bolupdyr, birinjisi dürli görnüşli sadakalary hödürlemek üçin we haýwanlary soýup, ýakma gurbanlygy hökmünde bermek üçin ulanylypdyr. Ikinjisi bolsa ýakymly ysly tütetgi üçin ulanylypdyr.
1. Iň irki gurbanlyk sypasy palçykdan ýa-da daşdan, soňrak bolsa agaçdan we bürünçden ýasalypdyr (Msr 13:19-20, 20:24-25;). Gurbanlyk sypasy howluda mukaddes çadyryň daşynda goýlupdyr (Msr 27:1-12). Ybadathana gurlanda, ullakan gurbanlyk sypasyny ybadathananyň howlusynda goýupdyrlar (2ÝÝ 4:1).

2. Tütetgi sypasy agaçdan ýasalyp, sap altyna örtülipdir (Msr 30:1-10). Her gün irden we agşam ruhanylar Hudaýa sadaka hökmünde ýakymly ysly tütetgi tütedipdirler. Olaryň ikisi hem Mukaddes çadyrda we Ybadathanada Iň mukaddes otagy mukaddes otagdan bölüp duran tutynyň öňünde ýerleşdirilipdir (Msr 26:33).

Seret: Mukaddes çadyr; Ybadathana.

1620-nji, 1621-nji we 1627-nji sahypadaky suratlara seret.

Ş

1. Şeminit

2. Şeýtan

3. Şigaýon

4. Şöhrat

Ş

Şeminit – sazyň ady bolmagy ähtimal.
1ÝÝ 15:21.

Şeýtan – Ol Hudaýyň we Oňa uýýan wepaly adamlaryň duşmany bolupdyr. Onuň ady «günäleýji» diýmegi aňladypdyr. Şeýle hem ony iblis, jynlaryň hökümdary we bu dünýäniň hökümdary diýip atlandyrypdyrlar. Onuň pis işini Eýýup kitabynda görmek bolýar; Isa Öz sözleri we beýik gudratlary bilen şeýtandan üstündigini görkezýär.
Eýp 1; Mat 4:3; Mar 3:23; Luk 13:16; Aýn 2:20.

Şigaýon – sazyň ady bolmagy ähtimal.
Zeb 7:1.

Şöhrat – Hudaýyň şöhraty Mukaddes Kitapda käte ýagty şöhle ýa-da ot hökmünde, ýa bolmasa bulut hökmünde suratlandyrylýar. Adamlar Onuň şöhratyny çölde sežde edilýän ýerlerde, perişdeler peýda bolanda görüpdirler. Dünýäniň ahyrynda Isa dolanyp gelende, Hudaýyň şöhratyna beslenip geler.
Gçk 45:13; Msr 16:7, 10; 1Şam 4:21; Işa 6:3; Hoş 4:7; Hab 2:14.

T

1. Tabşyryk

2. Tegelek howuz

3. Tämiz

4. Täze Aý baýramy

5. Täze Äht

6. Töwrat

7. Töwrat mugallymy

8. Tuty

9. Tütetgi

10. Tütetgi sypasy

T

Tabşyryk –
Seret: Kanun.

Tegelek howuz – bürünçden ýasalan uly howuz. Ol ybadathananyň howlusynda goýlup, içi suwdan doldurylypdyr we ruhanylar ondan ellerini we aýaklaryny ýuwupdyrlar.
1Pat 7:23-26; 2ÝÝ 4:2-6,10.

Tämiz – Ysraýyllara tämiz bolmalydyklary aýdylypdyr, sebäbi olar Hudaýyň halkydy we Hudaý mukaddesdir (Lew 11:44). Tämiz bolmak üçin olar haram hasaplanýan zatlardan daşda bolmalydylar we ýygy-ýygydan ýuwnup durmalydylar; şeýle hem olary ruhany tarapyndan tämizlemek gerekdi (Lew 14:1-7). Bir adamyň günäsi bilen tutuş halk tämiz bolman bilýärdi (Ýeş 22:17). Öýleri we zatlary hem tämizlemek gerekdi (Lew 14:33-53). Mukaddes Kitap hiç kimiň öz ýüregini tämiz saklap bilmejekdigini öwredýär, şonuň üçin hem adamlara Hudaýyň merhemeti we bagyşlamagy gerek (Sül 20:9).
Seret: Käkilik oty; Murdar.

Täze Aý baýramy – ýewreýler täze Aýyň peýda bolmagyny her aýda uly baýram edip belläpdirler. Olar bu güni surnaý çalmak bilen we ýakma gurbanlygyny hödür etmek bilen belläpdirler.
Çöl 29:6; Ezr 3:5; Zeb 81:3.

Täze Äht – bu dört Hoş Habardan, resullar tarapyndan ýazylan dürli hatlardan we Aýanlyk kitabyndan ybarat.

Töwrat –
1. Hudaý tarapyndan Musa pygambere berlen Mukaddes Kanun.

2. Bu Kanundan ybarat bolan Köne Ähtiň ilkinji bäş kitaby (Gçk – Kan). Bir gezek, Ýoşyýa patyşanyň şalyk süren döwründe ybadathanada Töwrat tapylýar. Bu bolsa öňki patyşalaryň käbirileriniň munuň bardygyndan bihabardyklaryny aňladýar.

Seret: Kanun.

2Pat 22:8-10; Mat 5:18.

Töwrat mugallymy – Isanyň döwründe Töwrat mugallymlary kanundan oňat baş çykarypdyrlar we sinagogalarda okadypdyrlar. Olar ýewreýleriň baş mejlisinde wekilçilik etmek bilen güýçli topar bolupdyrlar. Biziň Ezra kitabyndan görşümiz ýaly, olaryň topary mürzelerden gelip çykypdyr, mürzeler ýazgylary we resminamalary ýazypdyrlar, emma asyrlaryň geçmegi bilen olar hem ýewreý kanunyndan ökde baş çykarypdyrlar, sebäbi olar ony düýrlenen kagyza göçüripdirler we ony doly jikme-jik bilipdirler.
Mat 2:4; 7:29; Luk 6:7; Ýoh 8:3.

Seret: Mürze.

Tuty – owadan bezelen tuty çadyrda, soňrak bolsa Iýerusalimdäki ybadathanada Iň mukaddes otagy mukaddes otagdan bölüpdir. Bu tutudan geçmäge ýylda bir gezek, Günäden saplanma güni diňe baş ruhana rugsat edilipdir.
Msr 26:31-33; 2ÝÝ 3:14.

Seret: Mukaddes çadyr.

Tütetgi – tütetgi dürli görnüşli ösümliklerden we agaçlardan alnypdyr we olar kesilende, ýakymly ys beripdir. Olar çalt gatapdyr we böleklere bölünipdir ýa-da owranypdyr. Tütetgi ýakylypdyr ýa-da ýag bilen garylyp, dürli maksatlar üçin ulanylypdyr. Köne Äht döwründe ruhany tütetgini gurbanlyk sypasynda mukaddes çadyrda, soňrak ybadathanada tütedipdir. Ysraýyl halkyna muny galla bilen garyp, sadaka hökmünde getirmek hem buýrulypdyr.
Msr 30:1-8; 34-38; Lew 1:1; 16:12; Mat 2:11; Luk 24:1.

Seret: Ladan; Mür.

Tütetgi sypasy –
Seret: Sypa.

U

1. Urym we Tummym

U

Urym we Tummym – Urym we Tummym Hudaýyň islegini aýan etmek üçin ulanylypdyr. Olar baş ruhanynyň gursakçasynda saklanypdyr.
Msr 28:30; Lew 8:8; Kan 33:8.

Seret: Efot; Gursakça.

Y

1. Ybadathana

2. Ybraýym pygamber

3. Ylýas pygamber

4. Ynsan ogly

5. Yshak pygamber

6. Ysmaýyl pygamber

7. Ysraýyl

8. Ysraýylyň on iki tiresi

9. Yzyna satyn almak

Y

Ybadathana – Süleýman patyşa Iýerusalimde ilkinji ybadathanany gurupdyr (1Pat 6-7; 2ÝÝ 2-4). Babyllylar bu ybadathanany weýran edipdirler we onuň ähli gymmatbaha zatlaryny Babyla äkidipdirler. Käbir ýahudylar Babyl sürgünliginden dolanyp baranlaryndan soň, bu ybadathana b. e. öň 520 – 515-nji ýyllarda täzeden gurlupdyr. Hirod patyşanyň hökümdarlyk eden döwründe (b. e. öň 37-nji ýylyndan b. e. 4-nji ýylyna çenli) bu ybadathana ulaldylyp, has-da owadanlaşdyrylypdyr. Biziň eýýamymyzyň 70-nji ýylynda ybadathana rimliler tarapyndan weýran edilipdir we hiç haçan täzeden dikeldilmändir.
1Pat 5:5; 6:2 2Pat 25:8-17; Ezk 40-46; Neh 8.

Seret: Mukaddes öý.

1622-nji sahypadaky surata seret.

Ybraýym pygamber – Ysraýyl halkynyň ilkinji atasy. Ybraýym pygamber diýip atlandyrylmazdan öň, onuň ady Ybram bolupdyr. Ol çarwa durmuşda ýaşapdyr, onuň aýaly Sara, ogullary hezreti Yshak we hezreti Ysmaýyl bolupdyr. Hezreti Yshagyň ogly Ýakup Ysraýylyň on iki tiresiniň atasy bolupdyr.
Gçk 11:27–12:8; 15:1-21; 17:5.

Seret: Yshak pygamber; Ysmaýyl pygamber; Ýakup.

Ylýas pygamber –
Seret: pygamber.

Ynsan ogly – bu at Zeburda we Ezekiýel (ýagny Kifl) pygamberiň kitabynda ynsany aňladypdyr. Emma ol Danyýel pygamberiň kitabynyň 7-nji babynda Hudaý tarapyndan şöhrat we soňsuz patyşalyk berlen kişi üçin ulanylypdyr. Bu kişi Mesih bolmaly diýlip düşünilipdir. Isa Hudaýdan ygtyýarlyk alan hökmünde bu ady Özi üçin ulanypdyr. Ol ejir çekip öldi we direlip göge göterildi, emma Ol ýene ýere kazylyk etmäge we Öz halkyny halas etmäge geler.
Zeb 8:5; 145:3; Mar 8:38; Ýoh 3:13-14.

Yshak pygamber – Hudaýyň beren wadasyna görä, Ybraýymyň Saradan bolan ogly. Yshak Hudaýyň ýalkan adamy bolup, Ýakup bilen Ysawyň kakasydyr.
Gçk 17:19-21; 21:3-12; 22:1-9; 27:1-46; 35:29.

Seret: Ybraýym pygamber; Ýakup.

Ysmaýyl pygamber – Ybraýym pygamberiň Hajar atly gyrnagyndan doglan nowbahar ogly.
Gçk 16:11,15,16; 17:18-26; 25:9-17; 28:9; 36:3

Seret: Gyrnak aýal.

Ysraýyl – Ýakup Peniýelde Hudaý bilen tutluşanda, Hudaý onuň adyny Ysraýyl diýip üýtgedýär. Köne Ähtde Ýakubyň nesilleri on iki tiräni emele getirip, ysraýyl halky diýlip atlandyrylýar. Köne Ähtiň pygamberlik we goşgy ýazgylarynda «Ýakubyň» ady köplenç ysraýyl halkyny aňlatmak üçin ulanylypdyr. Süleýman patyşanyň ölüminden soň, Demirgazykdaky on tire Günortadaky ýahuda hem benýamin tirelerinden aýrylýar we Ysraýyl adyny saklaýar. Ysraýyl patyşalygynyň Samariýada öz paýtagty bolupdyr. Günortada iki tire Ýahuda patyşalygyny emele getiripdir. Şonuň üçin hem Köne Ähtiň käbir ýerlerinde «Ysraýyl» sözi diňe Demirgazykdaky on tiräni ýa-da Demirgazyk patyşalygyny aňladypdyr, köplenç bolsa Ybraýym pygamberiň agtygy Ýakubyň ähli nesillerini aňladypdyr. Mukaddes Kitap bu halkyň Hudaýyň saýlan we söýen halky bolandygyny öwredýär, olaryň üsti bilen Hudaý dünýäniň ähli halklaryny ýalkamagy karar etdi. Ysraýyl Hudaý tarapyndan goraldy we ýalkandy, Hudaý olar bilen äht baglaşdy we olara üýtgeşik wadalar berdi. Şeýle hem, Ysraýyl Hudaýyň kanunyny kabul etdi we Hudaý olara pygamberler arkaly gepledi.
Gçk 32:28; 46:8; 49:28 Msr 1:1; 2ÝÝ 10:16; 2ÝÝ 11:1; Işa 9:7.

Seret: Ýakup; Ýahuda.

Ysraýylyň on iki tiresi – Ysraýyl (öňki ady Ýakupdy) ogullarynyň ähli nesilleri, olaryň atlary Ruben, Şimgon, Lewi, Ýahuda, Zebulun, Ysakar, Dan, Gat, Aşer, Naftaly, Benýamin we iki sany ýarym tire, Efraýym we Manaşa. Efraýym we Manaşa Ýusubyň ogullary bolup, olar Ýusubyň kakasy Ysraýyl tarapyndan aýratyn söýlüpdirler.
Gçk 35:23-26; 41:51-52; 48:5; 49:28; Msr 1:1-5; Ýeş 17:1-18; 1ÝÝ 2:1-2; 6:63.

Seret: Ysraýyl; Ýahuda; Ýakup; Ýusup.

Yzyna satyn almak – ilkinji doglan haýwanlar, şeýle hem, adamlar Rebbe degişli bolupdyr. Uly merhemet edip, Reb ýewreýlere nowbahar ogullaryny we ilkinji bolan eşeklerini yzyna satyn almaga rugsat edipdir. Olar muny Hudaýa bermek üçin ruhana sadaka ýa-da gurbanlyk getirmek arkaly ýerine ýetiripdirler. Reb nowbahar ogullaryny Müsürde ölümden nähili halas edendigini hemişe ýatlamaklary üçin ysraýyllara kada-kanunlar beripdir.
Msr 13:13-15; 34:19-20.

Ý

1. Ýabuslar

2. Ýag

3. Ýag guýmak

4. Ýahuda

5. Ýahudalaryň dili

6. Ýahudy

7. Ýakma gurbanlygy

8. Ýakup pygamber

9. Ýalkamak

10. Ýaşulular

11. Ýazyk gurbanlygy

12. Ýedutun

13. Ýehoşapat jülgesi

14. Ýewreý

15. Ýunus pygamber

16. Ýusup pygamber

17. Ýygnagyň hyzmatçysy

18. Ýygnagyň ýolbaşçylary

19. Ýygnak

Ý

Ýabuslar – Ysraýyl halky eýelemezden öň, Kenganda ýaşan halklaryň biri. Olar hezreti Dawut patyşa tarapyndan eýelenýänçäler, Iýerusalimde we onuň töwereginde ýaşapdyrlar.
Gçk 10:15; Ýeş 3:10; 2Şam 5:6; 1Pat 9:20.

Seret: Kengan.

Ýag – adatça Köne Ähtde zeýtun ýagy. Zeýtun ýagy gadymy Ysraýylda birnäçe maksatlar üçin ulanylypdyr. Ol çyralaryň ýagy üçin, ýaralary bejermek üçin we deridäki ýokuşýan ýaralary bejermek üçin ulanylypdyr. Käte ýagy atyr bilen garyp, ýakymly ys bermek üçin derä we saça çalypdyrlar. Gymmatbaha ýag kimdir biri patyşalyga, ruhanylyga, pygamberlige saýlananda, onuň depesinden guýlupdyr, şeýle hem mukaddes zatlary päklemek üçin olaryň üstüne serpilipdir. Şeýlelikde, ýag bütewüligiň, sag-salamatlygyň, Hudaýyň Ruhunyň gudratynyň we tämizlenmegiň nyşany bolupdyr.
Msr 25:6; 29:7; Lew 7:10; 14:26; 1Şam 10:1.

Ýag guýmak – saýlanan adamyň ýa-da bir zadyň üstüne zeýtun ýagyny guýmak bilen ýörite hyzmat üçin aýry goýlandygyny aňlatmak. Kimdir biriniň depesine ýag guýlup, ol patyşalyga ýa-da ruhanylyga bellenilipdir. Gurbanlyk sypasy, tutuş mukaddes çadyr mukaddes edilmek üçin, olaryň üstüne ýag serpilipdir. Täze Ähtde mesihiler şypa almak üçin dileg edýän adamlarynyň üstüne ýag guýupdyrlar. Isa «Mesih» diýlip atlandyrylýar, bu «ýag guýlan» diýmegi aňladýar, ýagny Hudaý tarapyndan saýlanyp bellenen diýmekdir.
Msr 40:9,15; Lew 4:3; 1Şam. 16:13.

Seret: Mesh ýagy; Mesih. 1628-nji sahypadaky surata seret.

Ýahuda –Ýakubyň on iki oglunyň biriniň ady we ýahuda tiresiniň ata--babasy. Ýahuda tiresi beýik bolupdyr, oňa mülk paý diýlip berlen ýer hem uly bolupdyr we «Ýahuda» diýip atlandyrylypdyr. Süleýman patyşa ölenden soň, Demirgazyk tireler Günorta tirelerinden, ýagny ýahuda we benýamin tiresinden aýry çykanlarynda, bu iki tire Ýahuda patyşalygyny emele getiripdir. Günorta patyşalygynyň Dawut pygamberiň nesilleri bolan öz patyşalary bolupdyr we onuň paýtagty Iýerusalim bolupdyr.
Gçk 29:35; 35:22-23; 38:1-26; 49:8; Msr 31:2; Ýeş 15:1-12; 1Şam 17:12.

Seret: Ysraýyl.

Ýahudalaryň dili –
2Pat 18:26.

Seret: Ýewreý.

Ýahudy – asly ýewreý bolan adam. «Ýahudy» ady «Ýahuda» sözünden gelip çykandyr. B. e. öň 586-njy ýylda Ýahuda patyşalygy babyllylar tarapyndan basylyp alynýar we halk Babyla sürgün edilýär. Sürgün döwründe we ondan soň hem «ýahudy» sözi halky we ysraýyl tirelerinden bolan islendik adamy aňlatmak üçin giňden ulanylypdyr. Adamzady halas etmek üçin we Hudaýyň Şalygyny berkarar etmek üçin Isanyň Hudaý tarapyndan iberilendigine ynanan ilkinji adamlar ýahudylar bolupdyr.
Neh 1:2; Est 3:4; 9:1-6.

Seret: Babyl, Ýahuda.

Ýakma gurbanlygy – bu aýratyn gurbanlyk bolup, mal soýlandan soň, onuň ähli bölekleri gurbanlyk sypasynda bütinleý ýakylýar. Ot ýakylandan soňra, gurbanlyk otda ýanyp tüssä öwrülipdir. Asmana ýetýän bu gurbanlygyň tüssesiniň ysy Hudaýa ýarapdyr.
Gçk 8:20; 22:2; Lew 1:2-17.

Ýakup pygamber – hezreti Yshagyň ogly, Ybraýym pygamberiň agtygy, ol Hudaý tarapyndan wada berlen ýalkanyşa eýe bolupdyr. Ýakup Peniýelde Hudaý bilen göreş tutanda, Hudaý Ýakubyň adyny Ysraýyl diýip üýtgetdi. Ýakubyň on iki ogly bolupdyr we bu ogullar ysraýyl halkynyň on iki tiresiniň ata-babasy bolupdyr.
Gçk 25:19; 27:6; 32:22-30; 35:22-26.

Seret: Ybraýym pygamber; Yshak pygamber; Ysraýyl; Ýahuda.

Ýalkamak – Hudaýyň niýeti we islegi adamzady ýalkamaklyk bolup, bu Onuň ykrar eden ähtiniň merkezinde ýerleşýär. Ybraýym pygamberiň üsti bilen Hudaý ýer ýüzündäki ähli adamlary ýalkamaklygy wada berdi (Gçk 12:3). Bu wada Ybraýym pygamberiň nesli bolan Isa Mesihiň üsti bilen amala aşdy (Gal 3:14). Mukaddes Kitap Hudaýyň diňe dogry adamlary ýalkaýandygyny öwredýär, sebäbi olar Hudaýy söýýärler we Oňa tabyn bolýarlar. Täze Ähtde ýalkanmak düşünjesi has giň, ýagny muňa diňe bir baýlyk girmän, eýsem bu we indiki durmuşda ruhy taýdan ýalkanmak hem girýär. Isa eýerýänler direliş gününde Hudaýyň özlerini ýalkajakdygyny bilýärler (Mat 25:34). Onuň manysy «näletlemek» sözi bilen gapma-garşydyr.
Gçk 1:22,28; 12:3; Kan 28:1-12; Mat 25:34; Luk 14:14; Efe 1:3.

Ýaşulular – Ysraýyl halkynyň bütin taryhynyň dowamynda, hatda Isanyň döwründe ýaşulular ýolbaşçylyk etmäge, öwretmäge we adamlaryň üstünden ygtyýarlygy ýöretmäge jogapkär bolupdyrlar. Olar käte öz borçlaryny dogry we adalatly berjaý etmändirler, şonuň üçin Hudaý olary pygamberleriniň üsti bilen ýazgarypdyr. Ýygnaklarda Isanyň yzyna eýerýänleriň arasynda bu hyzmaty ýygnagyň ýolbaşçylary ýerine ýetiripdirler. Aýanlyk kitabynda ýaşulular Isa Mesihe iman etmek arkaly ähli halas bolanlary aňladypdyr.
Msr 3:18; 4:29; Lew 4:15; Kan 19:12; Rut 4:2,9; Işa 3:14; Aýn 4:4.

Ýazyk gurbanlygy – eger kimdir biri tötänden günä eden bolsa ýa-da haram zatlary ellän bolsa, onda bu gurbanlyk arkaly ruhany olary günäsinden saplapdyr.
Lew 5:2-19.

Ýedutun – ol 1ÝÝ 16:41-de beýan edilýän Dawut pygamberiň baş sazandalarynyň biri bolan bolmagy ähtimal; başga bir manysy «boýun egdirmekdir».
1ÝÝ 16:41.

Ýehoşapat jülgesi – bu ýer Iýerusalimiň golaýyndaky jülge üçin ulanylýan atdyr, ýagny ol Iýerusalime garşy ýygnanan milletlere Hudaýyň yglan eden jezasynyň beýan edilýän ýeri bolupdyr. Ýowel kitabynyň 3-nji babynyň 14-nji aýadynda bu höküm jülgesi diýlip atlandyrylypdyr.
Ýow 3:2,12,14.

Ýewreý –
1. Asly näbelli köne söz, bu ysraýyl halky üçin ulanylypdyr. Şeýle hem bu Ybraýym pygamberiň asyl gelip çykyşyny görkezmek üçin ulanylypdyr.

2. B. e. öň 586-njy ýylda Babyl sürgüni döwrüne çenli, esasan, ysraýyl halky tarapyndan ulanylan dil. Halk sürgünden dolanyp gelenden soň, olaryň aglabasy bu dile derek arameý dilinde gürläpdir. Köne Ähtiň köp ýeri ýewreý dilinde ýazylypdyr.

Gçk 14:13; 39:14,17; 40:15; 41:22; 43:32; Msr 1:15-19; 21:2; 1Şam 4:6

Seret: Arameý.

Ýunus pygamber – Ninewe halkynyň pis işleri üçin olary Hudaýyň weýran etjekdigi barada duýduryş beren pygamber. Onuň duýduryşy sebäpli halk toba etdi we Hudaý olary bagyşlady.
Ýunus kitaby.

Ýusup pygamber – Ysraýylyň iň söýgüli ogly, Efraýym bilen Manaşanyň kakasy. Doganlary ony gul edip satdylar, emma Hudaý ony halas etdi we Müsür patyşasynyň «sag eli» etdi. Ol ýerde Ýusup doganlaryny we tutuş maşgalasyny, şeýle hem köp müsürlileri uzak wagtlap bolan gurakçylyk döwründe açlykdan halas etmekde esasy hyzmaty bitirdi.
Gçk 30:24-25; 37:1–50:26.

Seret: Faraon.

Ýygnagyň hyzmatçysy – Isa göge göterilenden soň we Mukaddes Ruh inenden soň, mesihiler toparyna okatmaga we hyzmat etmäge bellenen ýörite adamlar tarapyndan ýolbaşçylyk edilipdir. Munda belli bir düzgün bolmandyr, muňa garamazdan Pawlus öz hatlarynda nähili adamlaryň ýolbaşçylyk etmelidigi barada anyk görkezmeler beripdir. Isa başgalara hyzmat etmeklige örän ýokary baha beripdir.
Res 14:23; 1Pet 5:1-4; 1Tim 3:1-13; Rim 16:1; 1Tim 5:17-21; Tit 1:5-9; Ýew 13:7,17.

Ýygnagyň ýolbaşçylary –
Seret: Ýaşulular.

Ýygnak – Täze Äht döwründe Isa ynanýanlar sežde etmek üçin Iýerusalimdäki ybadathanada ýygnanyşypdyrlar. Mundan soň tizara olar öz öýlerinde ýygnanyşyp başlapdyrlar. Hoş Habar tutuş Rim imperiýasynda wagyz edilensoň, ýygnaklar köp ýerlerde gurnaldy. Bu günki gün ýygnaklar dünýäniň ähli ýerlerinde geçirilýär. Bu ýygnaklaryň ählisi bir beýik Ýygnagyň bölümi hasaplanyp, onuň düzümi Isanyň döwründen tä şu güne çenli mesihilerden ybaratdyr.
Mat 16:18; Res 8:1; 9:31; Rim 16:5; 1Kor 11:18; Efe 5:23-32; Aýn 1:11.

Z

1. Zebur

2. Zekat

3. Zygyr

4. Zyýarat nagmasy

Z

Zebur – 150 mezmurdan ybarat toplum, olaryň köpüsi Dawut pygamber tarapyndan ýazylandyr. Zebur Köne Ähtiň bir bölegidir.
Seret: Dawut pygamber; Köne äht; Mezmur.

Zekat –
Seret: Ondan biri.

Zygyr – Orta Gündogarda ösümligiň bir görnüşi. Zygyr üýşmegini ýygnap, suwda ezipdirler, soňra guradyp, süýümini aýratyn alyp, ondan ýüplük örüpdirler we ondan nepis mata dokapdyrlar. Ahyrynda, dokalan zygyr mata ýüň mata garanda gymmat hasaplanypdyr, sebäbi ony yssy howada geýmek ýakymly bolupdyr we ony öndürmek kyn bolupdyr. Ruhany geýimleriniň käbirleri zygyr matadan dokalypdyr.
Msr 9:31; 25:4; 26:1; Lew 6:10; 16:4; Sül 31:13; Dan 10:5.

Zyýarat nagmasy – Ýewreýçe «ýokary çykýan aýdym» diýmekdir. Bu aýdym dagyň ýokarsynda ýerleşýän ybadathana çykylanda aýdylypdyr. Bu aýdymlar dini baýramçylyklar üçin Iýerusalime barýarkalar, ýolda zyýaratçylar tarapyndan aýdylyp, ybadathanada baýramçylygyň bir bölegi hökmünde sežde edipdirler. Bu söz käbir mezmuryň ýewreýçe adynyň bir bölegidir.
Zeb 119-133.