Giriş

1. Mattanyň hoş habary

1. Sözlük

Giriş

Eliňizdäki Mukaddes Kitap her bir adam üçin iň wajyp kitapdyr! Bu kitap arkaly adamzat öz Ýaradyjysy Hudaýy tanap, Onuň biz üçin niýetlän ajaýyp maksadyny öwrener we iman edip, baky ýaşaýşa eýe bolar. Beýik patyşa bolan Dawut pygamber Hudaýyň Sözi barada öz mezmurlarynyň birinde: «Seniň sözüň – çyra aýaklaryma, ol – ýagtylyk meniň ýodama» diýip aýdýar. Hudaýyň Sözi, dogrudan-da, her bir ynsanyň durmuşy üçin çyradyr, ýöreýän ýoluny ýagtyldýan nurdur! Goý, Hudaý bu kitaby okaýan her bir ynsana pähim-paýhas berip, Öz Sözüniň ummasyz baýlygyny oňa bagyş etsin!

Kitaplaryň atlary

Mukaddes Kitabyň düzümine girýän kitaplaryň atlary dürli-dürlüdir:

- •Kitap ýa-da onuň esasy bölegi belli bir adam tarapyndan ýazylyp, şol adamyň ady bilen atlandyrylýar, mysal üçin, «Süleýmanyň pähimleri».

- •Kitap haýsydyr bir adam barada ýazylyp, şol adamyň adyna laýyklykda atlandyrylýar, mysal üçin, «Rut».

- •Kitap ysraýyl halkynyň taryhynyň haýsydyr bir döwrüni beýan edip, şol döwürdäki wakalara, ýagdaýlara laýyklykda atlandyrylýar, mysal üçin, «Ysraýyl serdarlary». Bular barada has giňişleýin maglumaty almak üçin, her kitabyň başynda berilýän giriş bölümine göz aýlaň.

Mukaddes Kitabyň düzümine girýän kitaplar şu toparlara bölünýär:

- •Köne Äht

- ◦Töwrat (Gelip çykyş – Kanun taglymaty)

- ◦Ir döwürdäki pygamberler; bu kitaplar topary käwagt «Taryhy kitaplar» diýlip hem atlandyrylýar (Ýeşuwa – Patyşalar (Ikinji kitap))

- ◦Ýazgylar, şeýle topara Zebur we Süleýmanyň pähimleri ýaly kitaplar girýär. (Ýyl ýazgylary – Nagmalar nagmasy)

- ◦Beýleki pygamberler (Işaýa – Malaky)

- •Täze Äht

- ◦Hoş habarlar. Muňa dört kitap degişli bolup, olar dürli adamlar tarapyndan ýazylandyr. Olar özleriniň şaýat bolan wakalaryny beýan edýärler.

- ◦«Resullaryň işleri» atly kitap Luka tarapyndan ýazylandyr. Ol bu kitapda Isa Mesihiň göge göterilenden soň bolan wakalary beýan edýär.

- ◦Hatlar. Bular Pawlus, Petrus we Ýohanna ýaly awtorlaryň mesihi ýygnaklara ýazan hatlarydyr.

- ◦«Ýohanna gelen aýanlyk» edebiýatyň aýratyn görnüşi bolup, onda Hudaýdan gelen görnüşler we aýanlyklar beýan edilýär.

Ýokarda agzalan kitaplar toplumlarynyň her biri özüne mahsus bolan žanrda ýazylandyr. Şonuň üçin-de okyjy kitaby okanda, onuň žanr aýratynlygyny hasaba almalydyr.

«Köne Äht» we «Täze Äht» kitaplaryna goşmaça sözbaşylar berilýär. «Köne Ähtiň» düzümine pygamberleriň kitaplarynyň hem girýändigine garamazdan, oňa türkmen okyjylaryna giňden tanyş bolan «Töwrat» we «Zebur» diýen goşmaça sözbaşylar berildi. «Täze Äht» kitabyna «Injil» diýen goşmaça sözbaşy berilse-de, onuň düzümine «Injilden» başga kitaplar we imanlylar ýygnaklaryna ýazylan hatlar girýär.

Hudaýyň atlary

Köne Äht kitaby türkmen diline asyl nusgadan, ýagny ýewreý dilinden terjime edildi. Bu kitabyň ýewreý dilindäki asyl nusgasynda Hudaýyň birnäçe ady duş gelýär. Onuň «Elohim» ady has köp ulanylyp, ol türkmen diline «Hudaý» diýip terjime edildi. Onuň beýleki ady Ýahwe bolup, ol hem «Hudaý» diýmegi aňladýar. Bu at türkmen diline «Reb» diýip terjime edildi. «Reb» sözi Hudaýyň äht baglaşan, Özüni halkyna aýan eden ýa-da ynsan keşbinde peýda bolan ýagdaýlaryna degişli wakalarda ulanyldy. Hudaýyň «El-Şaddaý» ady türkmen diline «Gudratygüýçli» diýip, «El-Elýon» bolsa «Beýik Hudaý» diýip terjime edildi. Hudaýyň kitapda seýrek duş gelýän «Adonaý» ady «Taňry» diýip terjime edildi. Hereket edýän, beýik işleri amala aşyrýan Hudaýy suratlandyrmak üçin ýewreý dilinde utgaşdyrylyp ulanylan «Ýahwe Elohim» ady türkmen diline «Hudaýymyz Reb» diýip terjime edildi.

Täze Äht kitabynyň asyl nusgasy grek dilinde ýazylyp, onda Hudaý babatda «kurios» diýen söz ulanylýar. Kitabyň ýazga geçirilen döwründe bu söz «aga» ýa-da «hojaýyn, eýe» diýmegi aňladýardy. Köne Ähtiň grek dilindäki terjimesinde Hudaýyň «Ýahwe» we «Adonaý» atlary hem «kurios» diýip terjime edilendir. Şonuň üçin-de, Täze Äht kitabynda adamlar Isa Mesihe «kurios» diýip ýüzlenenlerinde, Ony Hudaý hökmünde kabul edendikleri äşgär bolýar. Şeýle ýagdaýlarda «kurios» sözi türkmen diline «Reb» diýip terjime edildi. Mundan başga-da, Isa Mesih ölümden direlenden soň Oňa Kurios Isa Mesih diýip ýüzlenilip, bu at türkmen diline «Rebbimiz Isa Mesih» diýip terjime edildi.

Mukaddes Ýazgylar we taryhy wakalar

Mukaddes Ýazgylarda beýan edilýän wakalara doly we dogry düşünmek üçin, olara şol döwürde bolup geçen taryhy wakalar bilen umumy baglanyşykda garamalydyr. Aşakda Mukaddes Ýazgylarda beýan edilen taryhy döwürleriň we imperiýalaryň ady berilýär:

- 1.Ybraýym pygamberiň döwrüne çenli bolup geçen wakalar. Hudaý dünýäni ýaradýar. Ol Adam atany we How enäni ýaradyp, olary Erem bagynda ýerleşdirýär. Emma olar Hudaýyň emrini bozansoňlar, Eremden mahrum edilýärler. Olaryň nesli köpelip, ýer ýüzüne ýaýraýar, günä içinde ýaşap, öz durmuşlaryna gümra bolup, Ýaradany unudýar. Hudaýyň muňa juda gahary gelip, tutuş adamzady ýok etmegi niýet edinýär. Ol Öz niýetini berjaý etmek üçin, ýer ýüzüne elhenç sil iberýär-de, Nuh pygamber bilen onuň maşgalasyndan başga tutuş adamzady ýok edýär. Hawa, Hudaý şol silde diňe Nuh pygamberi we onuň maşgalasyny halas edýär, sebäbi olar diri Hudaýa iman edip, Oňa sežde edýärdiler. Beýan edilýän wakalaryň şu tapgyry Nuhuň nesilleriniň Babyl minarasyny gurşy we tutuş adamzadyň nesil daragtynyň döreýşi bilen tamamlanýar.

- 2.Ybraýym pygamber baradaky wakalar. Hiç perzendi bolmadyk Ybraýym pygambere Hudaý bir ogul berjekdigini, ondan beýik bir millet ýaratjakdygyny wada berýär. Mundan başga-da, Hudaý pygambere onuň nesline «bal bilen süýt akýan» Kengan topragyny-da miras berjekdigini wada edýär. Ybraýym pygamber wada berlen ýurda göçüp, ol ýerde çadyrda bir çarwadar kimin ýaşaýar. Hudaý Ybraýymyň agtygy Ýakuba «Ysraýyl» diýip at berýär. Ysraýylyň on iki ogly bolup, olar tutuş halkyň nesilbaşylary bolýar. Ysraýylyň Ýusup atly söýgüli ogly doganlary tarapyndan Müsür gulçulygyna satylsa-da, Hudaý ony ýalňyz goýmaýar. Ýusup pygamber Hudaýyň kömegi bilen tutuş Müsür ýurdunda ikinji derejeli adam bolýar. Ol açlyk döwründe tutuş ýurdy we öz atasynyň maşgalasyny halas edýär. Onuň nesli Müsürde juda köpelýär, emma Ýusup pygamber aradan çykandan soň, olar Müsür ýurdunda gul bolýarlar.

- 3.Müsürden çykyş we wada edilen topragy eýelemek baradaky wakalar:

- a.Musa Ysraýylyň neslini müsür gulçulygyndan azat edýär. Ysraýylyň ogullaryndan dörän tireler çölde Hudaýa eýerip, Ondan Mukaddes Kanuny kabul edýärler. Hudaý olara lewi tiresini ruhanyçylyga bellemegi we Özi üçin mukaddes çadyry ýasamagy buýurýar. Bu çadyr Hudaýa sežde etmek üçin niýetlenendi.

- b.Ýeşuwa ysraýyllary Ybraýym pygambere wada berlen topraga – Kengana getirýär. Olar bu topragy şol ýerde ýaşap ýören tirelerden basyp alýarlar. Bu tireleriň aglaba bölegi Nuh pygamberiň Ham we Ýafes atly ogullarynyň nesilleridi. Ybraýym pygamber bolsa Nuh pygamberiň nowbahar ogly Samyň neslidi. Ysraýylyň duşmanlary bolan ammonlar we mowaplar bolsa Lutuň nesilleridi. Basylyp alnan ýurt on iki bölege bölünip, ysraýyl tireleriniň arasynda bije boýunça paýlanylýar. Ýusubyň iki oglundan iki tire emele gelýär, sebäbi Ysraýyl pygamber dünýäden ötmänkä olary öz ogullary hökmünde kabul edip, ak pata beripdi. Şonuň üçin-de, on iki bölege bölünen toprak Ysraýylyň on bir oglunyň nesilleriniň arasynda mülk hökmünde paýlanylýar. Ysraýylyň Lewi oglunyň nesilleri bolsa ruhanyçylyga bellenensoňlar, toprakdan hiç mülk almaýarlar, sebäbi Ysraýyl Hudaýy Rebbiň Özi olaryň mülküdi.

- 4.On iki tiräniň bir patyşalygy emele getirişi baradaky wakalar:

- a.Şawul patyşa Ysraýylyň ilkinji patyşasy bolýar. Soňra Dawut pygamber Ysraýyla patyşa bolýar we on iki tiräni birleşdirip, bir milleti emele getirýär--de, öz çäklerini giňeldýär.

- b.Süleýman pygamber Rebbe sežde etmek üçin dünýäde deňi-taýy bolmadyk ybadathanany gurýar.

- 5.Patyşalygyň bölünmegi baradaky wakalar. Süleýman pygamber aradan çykandan soň, onuň iki oglunyň arasynda uruş başlanýar. Ýurduň demirgazygyndaky on tire Süleýmanyň ogullarynyň birini goldap, Ysraýyl patyşalygyny emele getirýär. Ýahuda we benýamin tireleri bolsa Süleýmanyň beýleki ogluny goldap, ýurduň günortasynda Ýahuda patyşalygyny emele getirýär. Ýahuda we Ysraýyl patyşalyklary pygamberleriň ýazgylarynda köp ýatlanylýar. Demirgazyk patyşalygy babyllylar tarapyndan basylyp alynýar, ilaty bolsa Babyla sürgün edilýär.

- 6.Sürgünlik döwri ybadathana weýran edilýär, günorta patyşalygy bolan Ýahudanyň abraýly we görnükli adamlary, maşgalalary babyllylar tarapyndan ýesir alynýar.

- 7.Dikeldiş döwri – Pars imperiýasy döränden soň ýahudylara öz watanyna, Ysraýyla dolanmak rugsat edilýär. Olar öz ýurduna dolanyp, şäheri we ybadathanany dikeldýärler.

- 8.Köne we Täze Ähtiň aralygyndaky döwür – Makedoniýa imperiýasy. Ortaýer deňzi makedoniýalylar tarapyndan basylyp alynýar. Makedonlar grek dilini ýaýradyp, bilim ulgamyny ösdürip ýaýbaňlandyrýarlar.

- 9.Isa Mesihiň durmuşy we hyzmaty. Şol döwürde ýahudylar Rim imperiýasyna garaşly bolup, onuň bellän patyşalarynyň golastynda ýaşaýardylar. Şeýle patyşalaryň biri-de Hirod bolup, ol Rim imperatoryna doly garaşly bolupdyr.

- 10.Ilkinji mesihiler ýygnagy. Isa Mesih göge göterilenden soň, Oňa iman edenleriň sany barha artýar. Güýçli yzarlanmalara, sögülmelere we ejirlere garamazdan, olaryň sany barha köpelýär. Mesihi ýygnaklar Orta Gündogardan Rim imperiýasynyň Aziýa welaýatyna (häzirki Türkiýe), hatda Ýewropa ýurtlaryna çenli ýaýraýar.

Mukaddes Ýazgylaryň žanrlary

Mukaddes Ýazgylaryň terjimesinde üç dürli žanr: kyssa (beýan etme), goşgy (ýa ak goşgy) we goşgy žanrynda ýazylan proza ulanyldy. Goşgy žanrynda ýazylan proza doly kapyýa eýe bolmasa-da, goşgy ýaly okalýar. Şonuň üçin-de, şeýle žanrda ýazylan pygamberlik kitaplary terjime edilende, olar goşgy görnüşde rejelendi. Ýewreý şygryýetinde «parallelizm» usuly giňden ulanylýar. Şeýle usulda ýazylan goşgularyň birinji setirinde beýan edilýän pikir ikinji setirinde gaýtalanyp, manysy has giňişleýin düşündirilýär.

Golýazmalar

Köne Äht kitaby türkmen diline ýewreý dilinde ýazylan Masoretik tekstlerinden terjime edildi. Bu Masoretik tekst Bibliýa Hebraýikanyň soňky neşirinde çap edildi. Zerurlygyň dörän ýagdaýlarynda şu neşiriň teklip eden alternatiw düşündirmelerinden hem ugur alnyp, olara degişli çykgytlar berildi. Täze Äht kitaby grek dilindäki golýazmadan (Birleşen Mukaddes kitap jemgyýeti, 4-nji neşiri) terjime edildi. Bu görnüşdäki aýatlaryň Tekstus Reseptus bilen tapawutly bolan ýagdaýlarynda olara hem degişli çykgytlar berildi.

Çykgytlar

Terjimede çykgytlaryň birnäçe görnüşleri ulanyldy. Olaryň iň ýönekeýi okyja düşnüksiz ýa-da näbelli bolan söze düşündiriş berýär. Şeýle sözler kitabyň ahyrynda berilýän Sözlükde hem ýerleşdirilendir. Çykgytlaryň ýene bir görnüşi terjime edilen asyl nusgadaky aýatlaryň başga görnüşiniň bardygyny hem görkezýär. Şeýle aýatlaryň arasyndaky tapawut jikme-jik görkezilmese-de, haýsy asyl nusgadan alnandygy mälim edilýär.

Ölçeg birlikleri

Mukaddes Ýazgylaryň terjimesinde ölçeg birliklerini aňlatmak üçin mysgal, gadak, batman ýaly gadymy köne türkmen ölçeg birikleri ulanyldy. Olaryň häzirki döwürdäki takmynan ölçegini görkezmek üçin degişli çykgytlar berildi. Şeýle-de, çykgytlarda köne ýewreý we grek ölçegleri ulanyldy. Siz bu ölçeg birliklerini kitabyň ahyrynda berilýän tablisada görüp bilersiňiz.

Salgylanma aýatlary

Täze Ähtiň kitaplarynda Köne Ähtden mysal getirilende, onuň haýsy kitapdan alnandygyny görkezmek üçin salgylanma aýatlary berilýär. Bu okyja aýadyň ýa-da babyň asyl mazmunyny tapmagy ýeňilleşdirmek maksady bilen edildi.

Mukaddes Ýazgylaryň stili

Mukaddes Ýazgylaryň stili özboluşlydyr. Sebäbi onuň asyl nusgasynyň ýazylan döwründäki durmuş ýagdaýlarynyň, däp-dessurlarynyň käbirleri türkmen durmuşy we medeniýeti üçin nätanyşdyr. Şoňa görä-de, terjimeçiler asyl nusganyň manysynyň türkmen okyjysyna düşnükli bolmagy üçin bu işe örän seresaply çemeleşdiler. Olar asyl nusganyň manysynyň üýtgedilmegine ýa-da teswirlenmegine ýol bermezlik üçin, ony sözme-söz terjime etmekden ýa-da diňe manysyny terjime etmekden gaça durdular. Öňde goýlan meseläniň kyn bolandygyna garamazdan, terjime adaty okyja düşnükli bolup, manysynyň arassa, anyk we tebigy bolmagy üçin sada dilde edildi. Terjime stiliniň dürli bolmagy terjimeleriň hem dürli bolýandygyny aňladýar. Şonuň üçin-de, haýsydyr bir terjimäni başga terjime bilen deňeşdirip, onuň nädogry edilendigini aýtmak ýerliksizdir. Terjimeleriň birmeňzeş bolup, adalgalaryň ýa-da jümleleriň başgaça, okyja has düşnükli tärde berilmegi ahmaldyr. Mundan başga-da, terjimeleriň hemmesi belli bir derejede düşündirmelere eýedir. Terjimäniň dowamynda duş gelen ikimanyly sözlemleriň aglaba böleginiň düşündirilmeleri okyjynyň paýyna galdyryldy. Ýöne manysy örän çylşyrymly we aýdyň bolmadyk aýatlaryň käbirleri sadalaşdyrylyp, okyja düşnükli bolar ýaly terjime edildi. Şeýle aýatlaryň terjimesinde köp alymlar tarapyndan bu babatda kabul edilen düşündirişlerden ugur alyndy.

Mukaddes Kitap Terjime instituty

Täze Äht

Mattanyň hoş habary

- 1

- 2

- 3

- 4

- 5

- 6

- 7

- 8

- 9

- 10

- 11

- 12

- 13

- 14

- 15

- 16

- 17

- 18

- 19

- 20

- 21

- 22

- 23

- 24

- 25

- 26

- 27

- 28

Mattanyň hoş habary

Giriş

Bu kitap Isanyň şägirdi Matta tarapyndan ýazyldy. Matta Isa duşmazyndan ozal salgytçydy. Emma Isa Mesih bilen bolan duşuşyk onuň dünýägaraýşyny düýpgöter özgerdýär. Isa ony Öz yzyna eýermäge çagyranda, Matta bada-bat kärini taşlap, Onuň yzyna düşýär. Matta Isa nirä gitse, Onuň bilen bile gidýär we soňra Onuň 12 resulynyň biri bolýar.

Matta öz kitabynda Köne Äht ýazgylaryna ýygy-ýygydan salgylanýar. Ol kitabyny Isanyň nesil daragtyny beýan etmekden başlaýar. Şeýle etmek bilen, ol Isanyň tötänlikden peýda bolman, eýsem Köne Ähtdäki wadalara görä doglandygyny nygtaýar. Matta Isanyň Mesihdigini, Onuň pygamberler arkaly wada berlen Patyşadygyny aýan edýär. Pygamberler Isa Mesihiň Dawut pygamberiň neslinden doglup, Hudaýyň Şalygyny berkarar etjek Halasgärdigini müňlerçe ýyl ozal aýdyp geçipdirler. Matta özüniň şaýat bolan wakalaryny beýan edip, Isa Mesihiň dogrudan-da Hudaýyň Ogludygyny tassyklaýar.

Matta Hudaýyň Şalygy barada örän köp ýazýar. Ol bu Şalygyň gündogarda, ýa günbatarda, ýa haýsydyr başga bir ýerde däl-de, adamlaryň özlerini Isa tabşyryp, Oňa eýeren ýerlerinde berkarar bolýandygyny okyjylaryna mälim edýär. Isa Mesihe iman edip, Onuň tabşyryklaryny berjaý edýän islendik adam dogry durmuşda ýaşap, Hudaýyň Şalygyny miras alýar.

Matta öz kitabynda Isany Mugallym diýip atlandyrýar, sebäbi Isa Mukaddes Ýazgylary doly ygtyýarlylyk bilen teswirlärdi, Hudaýyň Şalygyny Şaýat hökmünde beýan ederdi.

Mazmuny

- Isa Mesihiň nesil daragty we dogluşy 1:1–2:23

- Ýahýa pygamberiň hyzmaty 3:1-12

- Isanyň çümdürilmegi we synalmagy 3:13–4:11

- Isanyň Jelile welaýatyndaky hyzmaty 4:12–18:35

- Jelileden Iýerusalime çenli 19:1–20:34

- Iň soňky hepde we Iýerusalim şäherine girmegi 21:1–27:66

- Reb Isanyň ölümi we direlişi 28:1-20

1-nji bap

Isa Mesihiň nesil daragty

(Luka 3:23-38)

1^1⚫Ybraýymyň we Dawudyň neslinden bolan Isa Mesihiň nesil daragtynyň ýazgysy, ine, şeýledir:+ 2Ybraýymdan Yshak, Yshakdan Ýakup, Ýakupdan Ýahuda we onuň doganlary dünýä indi+. 3Ýahudadan Peres bilen Zerah doguldy, olaryň ejesi Tamardy. Peresden Hesron, Hesrondan Ram doguldy+. 4Ramdan Eminadap, Eminadapdan Nahşon, Nahşondan Salmon doguldy+. 5Salmondan Bowaz dünýä indi, onuň ejesi Rahapdy. Bowazdan Obet dünýä indi, onuň ejesi Rutdy. Obet Ýyşaýyň kakasydy+. 6Ýyşaýdan Dawut patyşa doguldy. Dawutdan Süleýman dünýä indi, onuň ejesi Uryýanyň dul aýaly Batşebady+. 7Süleýmandan Rehabgam, Rehabgamdan Abyýa, Abyýadan Asa,+ 8Asadan Ýehoşapat, Ýehoşapatdan Ýehoram, Ýehoramdan Uzyýa doguldy+. 9Uzyýadan Ýotam, Ýotamdan Ahaz, Ahazdan Hizkiýa, 10Hizkiýadan Manaşa, Manaşadan Amon, Amondan Ýoşyýa doguldy. 11Ýoşyýa Babyl sürgüniniň öňüsyrasynda doglan Ýekonýanyň we onuň doganlarynyň atasydy+. 12Ýekonýa Babyl sürgüninden soňra doglan Şeýaltyýeliň atasydy. Şeýaltyýelden Zerubabyl,+ 13Zerubabyldan Abyhut, Abyhutdan Eliýakym, Eliýakymdan Azor, 14Azordan Sadok, Sadokdan Akym, Akymdan Elihut, 15Elihutdan Elgazar, Elgazardan Mattan, Mattandan Ýakup doguldy. 16Ýakup Merýemiň adamsy Ýusubyň atasydy, Merýemden bolsa Mesih[*] diýip atlandyrylan Isa doguldy+.

17Şeýlelikde, Ybraýymdan Dawuda çenli bolan nesiller jemi on dört arkadyr. Dawutdan Babyl sürgünine çenli hem on dört, Babyl sürgüninden Mesihe çenli hem on dört arkadyr.

Isa Mesih dogulýar

(Luka 2:1-7)

18⚫Isa Mesihiň dogluşy şeýle boldy: Onuň ejesi Merýem bilen Ýusup adaglydy, emma olar entek ýassykdaş bolmankalar, Merýem özüniň Mukaddes Ruh arkaly göwreli bolandygyny bildi+. 19Onuň adaglysy Ýusup dogruçyl adamdy, şoňa görä ol Merýemiň ile masgara bolmagyny islemän, ony ýaşyryn aýryp goýbermegi ýüregine düwdi+. 20Ýusup bu hakda oýlanyp ýörkä, Rebbiň bir perişdesi onuň düýşüne girip: «Eý, Dawut ogly Ýusup! Sen Merýeme öýlenmekden gorkma, sebäbi onuň göwresindäki Mukaddes Ruh arkalydyr. 21Ol bir Ogul dograr, sen Onuň adyna Isa[*] dakarsyň, sebäbi Ol Öz halkyny günälerinden halas eder» diýdi+. 22-23+Bularyň hemmesi Rebbiň pygamber arkaly: «Ine, boý gyz göwreli bolup, Ogul dograr. Onuň adyna Imanuwel dakarlar» diýip aýdan sözüniň berjaý bolmagy üçin boldy. Bu at «Hudaý biziň bilendir» diýmegi aňladýar+. 24Ýusup ukudan oýanansoň, Rebbiň perişdesiniň buýrugyny ýerine ýetirip, Merýeme öýlendi. 25Emma Merýem ogluny[*] dogurýança, Ýusup oňa ýanaşmady. Ýusup doglan çaganyň adyna Isa dakdy.

2-nji bap

Müneçjimler gündogardan gelýär

2^1Isa Hirod patyşanyň döwründe Ýahudyýanyň Beýtullaham şäherinde eneden doguldy. Şonda müneçjimler gündogardan Iýerusalime gelip:+ 2«Ýahudylaryň patyşasy bolup doglan nirede? Biz Onuň dogluş ýyldyzyny gördük we Oňa sežde etmäge geldik» diýdiler+. 3Hirod patyşa muny eşidende, onuň özi-de, tutuş Iýerusalim halky-da galagopluga düşdi. 4Ol ähli ýolbaşçy ruhanylary, Töwrat mugallymlaryny ýygnap, olardan Mesihiň nirede dogulmalydygy hakynda sorady. 5Olar şeýle jogap berdiler: «Ol Ýahudyýadaky Beýtullaham şäherinde dogulmaly, sebäbi pygamber şeýle ýazypdyr:

6+„Emma sen, eý, Ýahuda ýurdundaky Beýtullaham!

Ýahuda hökümdarlarynyň arasynda asla kiçisi dälsiň sen.

Çünki senden bir Hökümdar çykar,

halkym Ysraýylyň çopany bolar“»+.

7Onsoň Hirod müneçjimleri gizlin çagyryp, olardan ýyldyzyň haçan görnendigi barada jikme-jik sorady. 8Hirod: «Baryň, çaga baradaky habaryň anygyna ýetiň. Ony tapan badyňyza, maňa habar beriň. Menem baryp, Oňa sežde etjek» diýip, olary Beýtullahama iberdi. 9Olar patyşany diňläp, ýola düşdüler. Ine, olaryň gören dogluş ýyldyzy ýene peýda boldy we öňlerine düşüp, çaganyň doglan ýeriniň üstüne gelip durdy. 10Ýyldyzy görenlerinde, olaryň şatlyklarynyň çägi bolmady. 11Olar öýe girip, çaga bilen ejesi Merýemi gördüler. Şonda dyza çöküp, Oňa sežde etdiler-de, hazynalaryny açyp, altyn, hoşboý tütetgiler we mür[*] sowgat berdiler+. 12Hirodyň ýanyna gaýdyp barmazlyk hakda düýş arkaly duýduryş berlensoň, müneçjimler öz ýurtlaryna başga ýol bilen gaýtdylar+.

Ýusup maşgalasy bilen Müsüre gaçýar

13Müneçjimler gidenden soň, Rebbiň bir perişdesi Ýusubyň düýşüne girip: «Tur! Çaga bilen ejesini al-da, Müsüre gaç. Özüm habar berýänçäm, şol ýerde gal, sebäbi Hirod çagany öldürmek üçin Onuň gözlegine çykmakçy bolýar» diýdi. 14Şeýlelikde, Ýusup turdy-da, çaga bilen Onuň ejesini alyp, şol gije Müsüre tarap ýola düşdi. 15+Ol tä Hirod ölýänçä, şol ýerde galdy. Şunlukda, Rebbiň: «Oglumy Müsürden çagyrdym» diýip, pygamber arkaly aýdan sözi berjaý boldy+.

16Müneçjimleriň aldanyny bilip, Hirod gahar-gazaba mündi. Ol müneçjimlerden sorap anyklan wagtyna görä, Beýtullaham bilen onuň daş-töweregindäki obalarda doglan iki ýaşyndaky we iki ýaşa ýetmedik erkek göbekli çagalaryň ählisini öldürtdi. 17Şeýdip, Ýermeýa pygamberiň şu aýdanlary berjaý boldy:+

18+«Ramadan bir ses eşidildi,

agy we ajy perýat sesleri,

Rahel çagalary üçin aglaýar,

teselli berilmegini islemeýär,

çünki olar indi ýok»+.

Ýusup maşgalasy bilen Nasyra gaýdyp gelýär

19Hirod ölenden soň, Rebbiň bir perişdesi Müsürde Ýusubyň düýşüne girip: 20«Tur, çaga bilen Onuň ejesini al-da, Ysraýyla dolan, sebäbi çaganyň janynyň kastyna çykanlar öldi» diýdi. 21Onsoň Ýusup çaga bilen ejesini alyp, Ysraýyla gaýtdy. 22Ýöne Arhelanyň öz atasy Hirodyň ýerine Ýahudyýanyň patyşasy bolanyny eşidip, ol ýere barmaga gorkdy. Düýşüň üsti bilen duýduryş berlensoň, ol Jelile welaýatyna tarap ýola düşdi. 23Ol ýere baryp, Nasyra diýen şäherde mesgen tutdy. Şeýdip, pygamberler arkaly: «Oňa nasyraly diýler» diýip aýdylan söz berjaý boldy+.

3-nji bap

Ýahýa çümdürijiniň wagzy

(Mark 1:1-8; Luka 3:1-18; Ýohanna 1:19-28)

3^1⚫Şol günlerde Ýahýa çümdüriji peýda bolup, Ýahudyýa çölünde wagyz etmäge başlady+. 2Ol: «Toba ediň, sebäbi Gögüň Şalygy golaýlady» diýýärdi+. 3+Ine, Işaýa pygamberiň ol hakynda: «Çölde bir ses gygyrýar: „Rebbe ýol taýynlaň! Onuň ýodalaryny düzläň!“ diýýär» diýip aýdan şol adamy Ýahýadyr+. 4Ýahýanyň düýe ýüňünden eşikleri, bilinde gaýyşdan guşagy bardy. Onuň iýmiti çekirtge bilen meýdan balydy+. 5Tutuş Iýerusalimiň, Ýahudyýanyň we Iordan etrabynyň ähli halky onuň ýanyna gelýärdi. 6Olar günäleri üçin toba edip, Ýahýa tarapyndan Iordan derýasynda çümdürilýärdiler+.

7Ýahýa fariseýleriň we saddukeýleriň ençemesiniň çümdürilmek üçin öz ýanyna gelýändiklerini görende, olara şeýle diýdi: «Eý, alahöwrenler nesli! Geljek gazapdan gaçyp gutulyp bileris öýdýäňizmi+? 8Mundan beýläk eden tobaňyza mynasyp miwe beriň. 9Öz-özüňize: „Biziň atamyz Ybraýymdyr“ diýip oýlamaň. Men size şuny aýdaýyn: Hudaý Ybraýym üçin şu daşlardan hem perzent ýaradyp bilýändir!+ 10Ine, palta eýýäm agaçlaryň düýbünde ýatyr: oňat miwe bermeýän her bir agaç çapylyp, oda taşlanar+. 11Toba edendigiňiziň nyşany hökmünde men sizi suwa çümdürýärin, emma menden soňra Geljek menden has güýçlüdir. Men Onuň çaryklaryny götermäge-de mynasyp däldirin. Ol sizi Mukaddes Ruha hem-de oda çümdürer+. 12Onuň harman sowurýan çarşagy elindedir. Ol harman ýerini süpürip, bugdaýyny ammara üýşürer, samany bolsa sönmez otda ýakar»+.

Isa suwa çümdürilýär

(Mark 1:9-11; Luka 3:21,22)

13⚫Onsoň Isa Ýahýa tarapyndan çümdürilmek üçin Jelileden Iordana, Ýahýanyň ýanyna geldi. 14Emma Ýahýa Ony saklap: «Sen meni çümdürmeli welin, Seniň Özüň meniň ýanyma gelýärsiňmi?» diýdi. 15Isa oňa: «Goý, häzir şeýle bolsun, sebäbi bize Hudaýyň islegini berjaý etmek ýaraşýandyr» diýip jogap berdi. 16Isa suwa çümdürilip çykan badyna gökler açyldy. Ol Hudaýyň Ruhunyň kepderi görnüşde Öz üstüne inip gelýänini gördi+. 17Şol wagt gökden: «Bu Meniň söwer Oglumdyr, Men Ondan köp razydyryn» diýen owaz geldi+.

4-nji bap

Isa synalýar

(Mark 1:12,13; Luka 4:1-13)

4^1⚫Soňra iblisiň synamagy üçin, Mukaddes Ruh Isany çöle äkitdi. 2Isa kyrk gije-gündiz agyz bekländen soňra ajykdy+. 3Şol wagt Onuň ýanyna azdyryjy şeýtan gelip: «Eger Sen Hudaýyň Ogly[*] bolsaň, onda şu daşlaryň çörege öwrülmegini buýur» diýdi+. 4+Emma Isa oňa: «„Ynsan diňe çörek bilen ýaşaman, eýsem Rebbiň agzyndan çykýan her bir söz bilen hem ýaşaýar“ diýip ýazylgydyr» diýip jogap berdi+. 5Soňra iblis Isany mukaddes şäher Iýerusalime getirdi. Ony ybadathananyň çür depesine çykaryp:+ 6+«Eger Sen Hudaýyň Ogly bolsaň, Özüňi aşak okla. Çünki şeýle ýazylgydyr:

„Ol perişdelerine Sen babatda emr eder.

Aýagyň daşa büdremez ýaly,

olar Seni ellerinde göterer“» diýdi+.

7+Isa oňa: «„Hudaýyňyz Rebbi synamaň“ diýip hem ýazylgydyr» diýdi+.

8Bu gezek iblis Isany beýik bir dagyň çür başyna çykardy. Oňa dünýäniň ähli şalyklaryny we olaryň şan-şöhratyny görkezip: 9«Eger dyzyňa çöküp, maňa sežde etseň, bularyň baryny Saňa bereýin» diýdi. 10+Isa oňa: «Ýok bol, şeýtan! „Hudaýyňyz Rebbe sežde ediň, diňe Oňa gulluk ediň“ diýip ýazylandyr» diýdi+.

11Şundan soň iblis Isany taşlap gitdi. Perişdeler gelip, Isa hyzmat etdiler+.

Isa Hoş Habary yglan etmäge başlaýar

(Mark 1:14,15; Luka 4:14,15)

12⚫Isa Ýahýanyň tussag edilendigini eşidende, Jelilä dolandy+. 13Ol ilki Nasyra şäherine geldi, emma ol ýerde uzak eglenmän, Zebulun bilen Naftaly welaýatyndaky Jelile kölüniň kenarynda ýerleşýän Kapernaumda ornaşdy+. 14Şunlukda, Işaýa pygamber arkaly aýdylan şu söz berjaý boldy:+

15+«Eý, Zebulun we Naftaly ýurdy!

Deňiz ýakasyndaky ýol,

Iordanyň aňyrsy!

Eý, keseki milletleriň ýaşaýan Jelilesi!

16Tümlükde mesgen tutan halk beýik nur gördi,

tüm garaňkylykda ýaşaýanlaryň üstlerine nur saçyldy»+.

17Şol wagtdan başlap, Isa: «Toba ediň, çünki Gögüň Şalygy golaýlady» diýip, wagyz etmäge başlady.

Isa ilkinji şägirtlerini saýlaýar

(Mark 1:16-20)

18⚫Isa Jelile kölüniň kenaryndan geçip barýarka, köle tor taşlap duran iki dogany gördi. Olaryň biri Petrus lakamly Simun, beýlekisi hem Andrysdy. Olar balykçydylar+. 19Isa olara: «Meniň yzyma düşüň, Men sizi ynsan tutýan balykçylar edeýin» diýdi+. 20Olar hem şol wagtyň özünde torlaryny taşlap, Onuň yzyna düşdüler+. 21Biraz ýöränlerinden soň, Isa başga iki dogany, Zebedeýiň ogullary Ýakup bilen Ýohannany gördi. Olar gaýygyň içinde kakalary Zebedeý bilen torlaryny bejerip otyrdylar. Isa olary çagyrdy. 22Olar hem dessine gaýyk bilen kakalary Zebedeýi taşlap, Isanyň yzyna düşdüler.

Isa hassalary sagaldýar

23⚫Isa tutuş Jeliläni aýlanyp çykdy. Ol ýerdäki sinagogalarda sapak berip, Gögüň Şalygynyň Hoş Habaryny wagyz etdi, halkyň arasyndaky her hili keselleri, hassalary sagaltdy+. 24Onuň at-owazasy bütin Siriýa ýaýrady, dürli kesellere duçar bolan ähli hassalary, arwah-jyn eýelänleri, tutgaýlylary we oturalary Isanyň ýanyna getirdiler, Ol hem olary sagaltdy+. 25Jelileden, Dekapolisden[*], Iýerusalimden, Ýahudyýadan we Iordanyň gündogar tarapyndan uly mähelle Onuň yzyna düşdi+.

5-nji bap

Hakyky bagtyýarlyk

(Luka 6:20-23)

5^1Isa üýşen mähelläni görüp, daga çykyp oturdy. Şägirtleri Onuň ýanyna geldiler, 2Isa hem olara öwretmäge başlady:

3⚫«Ruhy garyplar bagtlydyr, çünki Gögüň Şalygy olaryňkydyr+.

4Gussa çekýänler bagtlydyr, çünki olara göwünlik berler+.

5Ýumşak adamlar bagtlydyr, çünki olar ýer ýüzüni miras alarlar+.

6Dogrulyga ajygyp-suwsanlar bagtlydyr, çünki olar doýup-ganarlar+.

7Rehimliler bagtlydyr, çünki olara-da rehim ediler+.

8Kalby päkler bagtlydyr, çünki olar Hudaýy görerler+.

9Parahatlyk döredýänler bagtlydyr, çünki olara Hudaýyň ogullary diýler+.

10Dogrulyk üçin yzarlanýanlar bagtlydyr, çünki Gögüň Şalygy olaryňkydyr.

11Men sebäpli adamlaryň size sögen, yzarlan, nähak ýere her hili gybatyňyzy eden mahaly bagtlysyňyz!+ 12Şatlanyň, begeniň, sebäbi göklerde aljak sylagyňyz uludyr. Sizden öň pygamberler-de şeýdip yzarlandylar+.

Duz we yşyk

(Mark 9:50; Luka 14:34,35)

13⚫Siz ýeriň duzusyňyz, emma duz tagamyny ýitirse, ol näme bilen duzlanar? Daşary zyňlyp, aýak astynda depelenmekden başga hiç zada ýaramaz. 14Siz dünýäniň yşygysyňyz. Depede gurlan şäheri gizläp bolmaz+. 15Çyrany ýakyp, gabyň aşagynda goýýan däldirler. Ony çyradanyň üstünde goýýandyrlar, şonda ol öýdäkileriň hemmesine yşyk berýändir+. 16Goý, siziň yşygyňyz adamlaryň öňünde parlasyn, şonda olar gowy işleriňizi görüp, gökdäki Ataňyzy şöhratlandyrarlar+.

Isa Töwrat hakynda söz açýar

17Maňa Töwrat bilen pygamberleriň ýazgylaryny bozmaga gelendir öýtmäň. Men bozmaga däl-de, olary amala aşyrmaga geldim+. 18Size dogrusyny aýdýaryn, asman bilen ýer ötýänçä, ähli zat amala aşýança, Töwratdan ýekeje harp-da, bir nokat-da öçmez+. 19Şonuň üçin hem kim bu buýruklaryň iň kiçisinden birini bozsa we şeýle etmegi başgalara öwretse, ol Gögüň Şalygynda iň kiçi saýylar. Emma kim bulary berjaý edip, başgalara-da öwretse, ol Gögüň Şalygynda uly saýylar+. 20Men size şuny aýdýaryn: dogrulygyňyz Töwrat mugallymlaryňky bilen fariseýleriňkiden artyk bolmasa, Gögüň Şalygyna asla girmersiňiz+.

Gahar we höküm

21+Siz ata-babalarymyza: „Adam öldürme, kim adam öldürse, höküme sezewar bolar“ diýlenini eşidensiňiz+. 22Emma Men size aýdýaryn: öz doganyna gaharlanan[*] adam hem höküme sezewar bolar. Kim öz doganyna „raka“[*] diýse, ýokary mejlisiň hökümine sezewar bolar. Hatda hiç kim „samsyk“ hem diýmesin, ýogsam dowzah oduna taşlanar+. 23Şonuň üçin gurbanlyk sypasynda sadaka bermäge barýarkaň, doganyňyň senden öýke-kinesiniň bardygy ýadyňa düşse, 24sadakaňy sypanyň öňünde goý-da, gidip öňürti doganyň bilen ýaraş. Soňra gelip, sadakaňy hödür et.

25Dawagäriň bilen entek ýoldakaň ýaraş, ýogsam ol seni kaza, kazy hem zyndan sakçysyna tabşyryp, zyndana düşmegiň ahmal+. 26Saňa dogrusyny aýdýaryn, jerimäňi doly töleýänçäň, ol ýerden çykmarsyň.

Zynahorlyk

27+Siz: „Zyna etme“ diýlenini hem eşidensiňiz+. 28Emma Men welin kim başga aýala azgyn höwes bilen baksa, öz ýüreginde eýýäm onuň bilen zyna edendir diýýärin+. 29Sag gözüň seniň günä etmegiňe sebäp bolsa, ony sogrup taşla. Bir synaňyň ýok bolmagy tutuş göwräňiň dowzaha atylmagyndan gowudyr. 30Sag eliň seniň günä etmegiňe sebäp bolsa, ony kesip taşla. Bir synaňyň ýok bolmagy tutuş göwräňiň dowzaha taşlanmagyndan gowudyr+.

Talak

(Mark 10:11-12; Luka 16:18)

31+⚫Şeýle hem: „Kim aýalyny kowup goýberse, oňa talak hatyny bersin“ diýlendir+. 32Emma Men size diýýärin, aýalyny zynadan başga sebäp bilen aýran adam onuň zyna etmegine sebäp bolýandyr. Aýrylyşan aýala öýlenen adam hem zyna edýändir+.

Ant içmek barada

33+Siz ýene gadymkylara: „Ýalandan ant içme, emma Rebbiň öňünde içen antlaryňy berjaý et“ diýlenini hem eşidensiňiz+. 34Men welin size asla ant içmäň diýýärin. Gökden ant içmäň, çünki gök Hudaýyň tagtydyr+. 35Ýerden hem ant içmäň, çünki ýer Onuň aýaklarynyň kürsüsidir; Iýerusalimden-de ant içmäň, çünki ol Beýik Patyşanyň şäheridir+. 36Öz başyňyzdan hem ant içmäň, sebäbi siz onuň ýeke gylyny-da ak ýa gara edip bilýän dälsiňiz. 37Siziň „hawaňyz“ hawa, „ýoguňyz“ ýok bolsun. Mundan artygy şeýtandandyr+.

Göze – göz, dişe – diş

(Luka 6:29,30)

38+⚫Siz: „Göz ornuna göz, diş ornuna diş“ diýlenini eşidensiňiz+. 39Emma Men size diýýärin: ýaramaz adama garşy durma. Seniň sag ýaňagyňa urana, beýleki ýaňagyňy-da tut+. 40Seniň bilen dawalaşyp, köýnegiňi aljak bolýana donuňy-da ber. 41Kim seni özi bilen bir menzil ýol ýöremäge mejbur etse, sen onuň bilen iki menzil ýol ýöre. 42Dileg salana ber, karz dileýänden ýüzüňi öwürme+.

Duşmanlaryňyzy söýüň

(Luka 6:27-28,32-36)

43+Siz: „Ýakynyňy söý, duşmanyňy ýigren“ diýlenini hem eşidensiňiz+. 44Emma Men size diýýärin: duşmanlaryňyzy söýüň, özüňizi yzarlaýanlar üçin doga-dileg ediň.[*]+ 45Şonda siz gökdäki Ataňyzyň ogullarydygyňyzy subut edersiňiz. Gökdäki Ataňyz Öz güneşini ýamanlaryň hem, ýagşylaryň hem üstüne dogdurýar, ýagmyryny dogrularyň hem, egrileriň hem üstüne ýagdyrýar+. 46Siz özüňizi söýýänleri söýýän bolsaňyz, onda näme sylag alarsyňyz? Salgyt ýygnaýanlar-da şeýle etmeýärmi näme? 47Diňe öz dostlaryňyza salam berýän bolsaňyz, onda näme artykmaç iş edýärsiňiz? Butparazlar-da şeýle etmeýärmi näme? 48Şeýlelikde, gökdäki Ataňyzyň kämil bolşy ýaly, siz hem kämil boluň»+.

6-njy bap

Sadaka bermek barada

6^1«Habardar boluň, sogap işleriňizi adamlara görünmek üçin hemmeleriň gözüniň alnynda etmäň. Beýle etseňiz, gökdäki Ataňyzdan sylag almarsyňyz+. 2Şonuň üçin hem mätäje sadaka bereniňizde, öňüňizde surnaý çaldyryp, muny uly ile jar etmäň. Adamlaryň öwgüsini gazanjak bolup, ikiýüzlüler sinagogalarda, köçelerde şeýle edýärler. Size dogrusyny aýdýaryn: olar eýýäm öz sylagyny alandyrlar+. 3Siz sadaka bereniňizde, sag eliňiziň näme edýänini sol eliňiz bilmesin. 4Şunlukda, berýän sadakaňyz gizlin bolsun. Gizlinlikde edileni görýän Ataňyz siziň sylagyňyzy berer[*].

Hudaýa doga-dileg etmek hakda

(Luka 11:2-4)

5⚫Doga-dileg edeniňizde, ikiýüzlüler ýaly bolmaň. Olar göz üçin sinagogalarda, köçeleriň burçlarynda durup, doga okamagy halaýarlar. Size dogrusyny aýdýaryn, olar eýýäm öz sylagyny alandyrlar+. 6Emma siz doga-dileg edeniňizde, otagyňyza girip, gapyny ýapyň-da, görünmeýän Ataňyza gizlinlikde ediň. Gizlinlikde edileni görýän Ataňyz siziň sylagyňyzy berer+. 7Doga-dileg edeniňizde, butparazlar ýaly, boş sözleri gaýtalap durmaň. Olar köp sözlemek bilen eşidileris öýdýärler+. 8Olar ýaly bolmaň. Ataňyz size nämeleriň gerekdigini Özünden dilemänkäňiz bilýär ahyryn. 9Şonuň üçin, şeýle doga-dileg ediň:

„Eý, gökdäki Atamyz!

Adyň mukaddes bolsun!

10Patyşalygyň gelsin!

Gökde bolşy ýaly,

ýerde-de Seniň islegiň amala aşsyn!+

11Gündelik çöregimizi bize şu gün ber+.

12Bize ýamanlyk edýänleri bagyşlaýşymyz ýaly,

Sen hem biziň ýazyklarymyzy bagyşla.

13Bizi synaga salma, gaýtam bizi şeýtandan halas et.[*]“+

14Başgalaryň özüňize eden ýazyklaryny bagyşlasaňyz, gökdäki Ataňyz hem siziň ýazyklaryňyzy bagyşlar+. 15Emma siz olaryň ýazyklaryny bagyşlamasaňyz, Ataňyz hem siziň ýazyklaryňyzy bagyşlamaz+.

Agyz beklemek hakynda

16Agyz bekläniňizde ikiýüzlüler ýaly ýüzüňizi sallamaň. Olar adamlara agyz bekleýändiklerini görkezjek bolup, özlerine timar bermeýärler. Size dogrusyny aýdýaryn, olar eýýäm öz sylagyny alandyrlar+. 17Emma siz agyz bekläniňizde, başyňyza ýag guýup, ýüzüňizi ýuwuň. 18Şonda siziň agyz bekleýändigiňiz adamlara däl-de, diňe ýaşyryn Ataňyza görner. Gizlinlikde edileni görýän Ataňyz siziň sylagyňyzy berer.

Gökdäki hazyna barada

(Luka 12:33,34; 11:34-36; 16:13)

19⚫Bu dünýäde özüňize hazyna ýygnamaň, bu ýerde ony güýe bilen pos iýýändir, munda ogrular girip ogurlaýandyr+. 20Muňa derek özüňize gökde hazyna ýygnaň, ol ýerde ne güýe, ne pos iýýändir, ne-de ogrular girip ogurlaýandyr+. 21Hazynaňyz nirede bolsa, ýüregiňiz hem şol ýerde bolar.

22Bedeniň çyrasy gözdür. Gözüň sagdyn bolsa, tutuş bedeniň hem ýagty bolar. 23Gözüň şikesli bolsa, tutuş bedeniň hem garaňky bolar. Eger sendäki yşyk garaňky bolsa, onda ol nähili elhenç garaňkylykdyr!

24Hiç kim iki hojaýyna hyzmat edip bilmez. Ol ýa birini ýigrenip, beýlekisini söýer, ýa-da birine wepaly bolup, beýlekisini äsgermezlik eder. Siz hem Hudaýa, hem baýlyga hyzmat edip bilmersiňiz+.

Gaýgy etmäň

(Luka 12:22-31)

25Şoňa görä size diýýärin: näme iýip-içerin diýip janyňyzy, näme geýerin diýip bedeniňizi gaýgy etmäň. Jan iýmitden, beden egin-eşikden gymmatly dälmidir+? 26Guşlara serediň, olar ne ekýärler, ne orýarlar, ne-de ammarlarda iýmit toplaýarlar. Muňa garamazdan, gökdäki Ataňyz olary-da iýmitlendirýär. Siz olardan has gymmatly dälmisiňiz+? 27Siziň haýsy biriňiz gaýgy edip, ömrüňizi bir sagat uzaldyp bilýärsiňiz? 28Näme üçin egin-eşigiň aladasyny edýärsiňiz? Meýdandaky liliýalaryň nähili ösüşine serediň: olar ne zähmet çekýärler, ne-de ýüp egirýärler. 29Emma Men size diýýärin, hatda Süleýman hem özüniň bütin şan-şöhratynda bularyň hiç biri ýaly geýinmändi+. 30Emma bu gün bar bolup, ertir ojaga taşlanýan meýdan otuny Hudaý şeýle geýindirýän bolsa, sizi ondan has artyk geýindirmezmi, eý, imany azlar+? 31Şonuň üçin näme iýip-içeris, näme geýeris diýip alada etmäň. 32Bu zatlaryň baryny butparazlar agtarýarlar, ýöne gökdäki Ataňyz bularyň ählisiniň size gerekdigini bilýär. 33Siz bolsa öňürti Hudaýyň Şalygyny we Onuň dogrulygyny agtaryň, şonda bu zatlar hem size onuň üstüne goşulyp berler+. 34Şonuň üçin ertiri gaýgy etmäň, ertir öz gaýgysyny özi eder. Her günüň derdi özüne ýeterlikdir».

7-nji bap

Başgalary ýazgarmaň

(Luka 6:37,38,41,42)

71-2⚫«Başgalary ýazgarmaň, ýogsam siz hem ýazgarylarsyňyz, sebäbi siz nähili ýazgarsaňyz, özüňiz-de şeýle ýazgarylarsyňyz. Haýsy ölçeg bilen ölçeseňiz, size-de şol ölçeg bilen ölçeler++.

3Näme üçin sen doganyňyň gözündäki çöpi görýärsiň-de, öz gözüňdäki agajy saýgarmaýarsyň? 4Nädip sen öz gözüňde agaç barka, doganyňa: „Gel, gözüňdäki çöpi çykaraýyn“ diýjek? 5Eý, ikiýüzli, ilki öz gözüňdäki agajy çykar, şonda doganyňyň gözündäki çöpi çykarmak üçin oňat saýgararsyň.

6Mukaddes zady itlere bermäň. Dürleriňizi doňuzlaryň öňüne taşlamaň. Ýogsam olary aýaklary bilen depeläp, soňra özüňizi parçalaýmasynlar+.

Hudaýdan diläň

(Luka 11:9-13)

7⚫Diläň, size berler; agtaryň, taparsyňyz; gapyny kakyň, size açylar. 8Elbetde, dilän alar, agtaran tapar, gapy kakana açylar+. 9Siziň haýsy biriňiz ogluňyz çörek dilände, oňa daş berer? 10Ýa-da balyk dilände, ýylan berer? 11Şeýlelikde, siz erbet bolubam öz çagalaryňyza oňat peşgeşler bermegi bilýän bolsaňyz, onda gökdäki Ataňyz Özünden dileýänlere has-da köp ajaýyp peşgeşler bermezmi+? 12Şonuň üçin adamlaryň özüňize näme etmegini isleýän bolsaňyz, siz-de olara şeýle ediň, sebäbi Musanyň kanuny bilen pygamberleriň ýazgylary-da şunda jemlenýär+.

Hudaýyň ýoly dar gapydyr

(Luka 13:24)

13⚫Dar gapydan giriň, sebäbi heläkçilige eltýän gapy inlidir we onuň ýoly giňdir. Bu ýoldan girýänler köpdür. 14Emma ýaşaýşa eltýän gapy insizdir, ýoly dardyr. Bu ýoly tapýanlar azdyr+.

Agaç we onuň miwesi

(Luka 6:43,44; 13:25-27)

15⚫Galp pygamberlerden ägä boluň! Olar siziň ýanyňyza goýun derisine girip gelerler, emma özleri welin ýyrtyjy möjeklerdir+. 16Siz olary miwelerinden tanarsyňyz. Tikenden üzüm ýa-da ýandakdan injir ýygylýarmy+? 17Şonuň ýaly-da her bir oňat agaç oňat miwe berýändir, erbet agaç bolsa erbet miwe berýändir+. 18Oňat agaç erbet miwe, erbet agaç-da oňat miwe berip bilmez. 19Oňat miwe bermeýän her bir agaç çapylyp, oda taşlanýandyr+. 20Şeýlelik bilen, galp pygamberleri miwelerinden tanarsyňyz.

21Maňa: „Ýa Reb! Ýa Reb“ diýen her bir adam Gögüň Şalygyna girmez, diňe gökdäki Atamyň islegini berjaý eden oňa girer+. 22Şol gün köpler Maňa: „Ýa Reb, ýa Reb, biz Seniň adyň bilen pygamberlik etmedikmi? Seniň adyň bilen arwah-jynlary kowup, köp gudratlar görkezmedikmi?“ diýerler+. 23Şonda Men olara: „Eý, ýamanlyk edýänler, Men sizi asla tanamok, ýok boluň ýanymdan!“ diýip, açyk aýdaryn+.

Iki bina

(Luka 6:47-49)

24⚫Şonuň üçin hem bu sözlerimi eşidip, olary berjaý edýän her bir adam öýüni gaýanyň üstünde guran akylly adama meňzeýär. 25Ýagyş ýagyp, siller geldi, ýeller öwsüp, ol öýe urdy, emma öý ýykylmady, sebäbi ol gaýanyň üstünde gurlupdy. 26Meniň bu sözlerimi eşidip, olary berjaý etmedik her bir kişi öýüni çägäniň üstünde guran akmak adam ýalydyr. 27Ýagyş ýagyp, siller geldi, ýeller öwsüp, ol öýe urdy. Öý ýykylyp, bütinleý wes-weýran boldy»+. 28Isa bulary gürrüň berip gutaranda, mähelle Onuň taglymatyna haýran galdy, 29sebäbi Isa olara Töwrat mugallymlary ýaly däl-de, erk-ygtyýarly biri ýaly öwredýärdi+.

8-nji bap

Isa deri kesellini sagaldýar

(Mark 1:40-45; Luka 5:12-16)

8^1⚫Isa dagdan aşak inende, uly mähelle Onuň yzyna düşdi. 2Şol wagt deri keseline ýolugan bir adam Onuň ýanyna gelip, dyzyna çöküp: «Agam, eger isleseň, meni bu keselden tämizläp bilersiň» diýdi+. 3Isa elini uzatdy-da, oňa degrip: «Isleýärin, tämiz bol!» diýdi. Ol adam şobada deri keselinden gutuldy. 4Soňra Isa oňa: «Ägä bol, muny hiç kime aýtmagyn. Ýöne git-de, ruhana görün we deri keselinden saplanandygyňy hemmelere subut eder ýaly, Musanyň buýran sadakasyny ber» diýdi+.

Ýüzbaşynyň imany

(Luka 7:1-10)

5⚫Isa Kapernauma girende, bir ýüzbaşy Onuň ýanyna gelip: 6«Agam, meniň hyzmatkärim öýde agyr ýatyr. Çekýän jebrinden ýaňa gozganyp-da bilenok» diýip ýalbardy. 7Isa oňa: «Men baryp, ony sagaldaryn» diýdi. 8Ýüzbaşy Isa şeýle jogap berdi: «Agam, Seniň öýüme gelmegiňe men mynasyp däl. Diňe birje söz aýtsaň bes, meniň hyzmatkärim sagalar+. 9Men hem buýruk astyndaky adamdyryn, ygtyýarymda esgerlerim bar. Birisine „Git“ diýsem gidýär, başgasyna „Gel“ diýsem gelýär. Hyzmatkärime „Şuny et!“ diýsem edýär». 10Isa bu sözleri eşidip haýran galdy. Ol yzyna düşüp gelýänlere: «Size dogrusyny aýdýaryn, Men hatda Ysraýylda hem şeýle imany bar adamy tapmadym+. 11Size şuny-da aýdýaryn: gündogardan we günbatardan köp adamlar gelip, Ybraýym, Yshak, Ýakup bilen bile Gögüň Şalygynda bir saçagyň başynda oturarlar+. 12Emma Şalygyň mirasdüşeri bellenenler daşary, garaňkylyga taşlanar. Ol ýerde agy we diş gyjama bolar» diýdi+. 13Isa ýüzbaşa: «Bar, gidiber, goý, saňa imanyňa görä bolsun!» diýdi. Onuň hyzmatkäri şol sagadyň özünde sagaldy+.

Isa köp hassalary sagaldýar

(Mark 1:29-34; Luka 4:38-41)

14⚫Isa Petrusyň öýüne geldi. Ol Petrusyň gaýynenesini gyzzyrma tutup ýatanyny gördi+. 15Isa aýalyň elinden tutan badyna, onuň gyzzyrmasy aýryldy. Aýal ýerinden turup, Isa hyzmat etmäge başlady+.

16Şol gün agşam Isanyň ýanyna arwah-jyn eýelän adamlary getirdiler. Ol hem bir söz bilen olardaky erbet ruhlary çykardy, şeýle-de hassalaryň hemmesini sagaltdy. 17+Şunlukda, Işaýa pygamberiň üsti bilen aýdylan şu sözler berjaý boldy:

«Ol biziň hassalygymyzy Öz üstüne aldy,

biziň dertlerimizi çekdi»+.

Isanyň yzyna eýermek

(Luka 9:57-62)

18⚫Isa daşyna üýşen köpsanly mähelläni görüp, şägirtlerine kölüň beýleki tarapyna geçmegi buýurdy+. 19Şonda Töwrat mugallymlaryň biri gelip: «Mugallym, Sen nirä gitseň, men hem Seniň yzyňa düşjek» diýdi. 20Isa oňa: «Tilkileriň süreni, guşlaryň höwürtgesi bardyr, ýöne Ynsan Oglunyň başyny goýara-da ýeri ýokdur» diýip jogap berdi.

21Onuň başga bir şägirdi: «Agam, rugsat et, öňürti gidip, kakamy jaýlaýyn» diýdi. 22Emma Isa oňa: «Meniň yzyma düş, goý, ölülerini ölüleriň özleri jaýlabersinler» diýdi.

Isa tupany ýatyrýar

(Mark 4:35-41; Luka 8:22-25)

23⚫Isa gaýyga münende, şägirtleri hem Onuň yzyna düşdüler. 24Kölde birdenkä güýçli gaý turdy we gaýyk tolkunlara büreldi. Emma Isa uklap ýatyrdy. 25Şägirtleri Ony oýaryp: «Agam, bizi halas et! Biz heläk bolup barýarys!» diýdiler. 26Isa olara: «Nämä gorkýarsyňyz, eý, imany azlar?!» diýdi. Soňra Ol ýerinden turup, ýele we köle käýedi welin, ol ýere doly ümsümlik aralaşdy+. 27Olar haýran galyp: «Bu nähili Adamka, hatda ýel bilen köl-de Oňa gulak asýar?» diýişdiler.

Isa arwah-jynlary çykarýar

(Mark 5:1-20; Luka 8:26-39)

28⚫Isa kölüň beýleki kenaryndaky gadaralylaryň[*] ýurduna geldi. Ol ýerde Oňa arwah-jyn eýelän iki sany adam duş geldi. Olar gonamçylykdan çykyp gelýärdiler. Olaryň juda wagşydyklary üçin, ol ýerden hiç kim geçip bilmeýärdi. 29Birdenkä olar: «Eý, Hudaýyň Ogly! Seniň biziň bilen näme işiň bar? Bizi wagtyndan öň gynamaga geldiňmi?» diýip gygyryşyp başladylar+. 30Şol wagt olardan uzagrakda ullakan bir doňuz sürüsi otlap ýördi. 31Arwah-jynlar Isa ýalbaryp: «Eger bizi kowup çykarmakçy bolsaň, onda bizi doňuz sürüsine iber» diýdiler. 32Isa olara: «Baryň!» diýdi. Şeýdip, olar adamlardan çykyp, doňuzlaryň içine girdiler. Şonda tutuş doňuz sürüsi uçutdan aşak zyňyp, kölde paýyrdaşyp gark boldy. 33Çopanlar gaçyp, şähere gitdiler. Olar arwah-jyn eýelän adamlara näme bolandygy baradaky wakalaryň hemmesini halka gürrüň berdiler. 34Onsoň şäheriň tutuş ilaty Isa bilen duşuşmaga geldi. Ony görenlerinde, özleriniň şäherinden gitmegini sorap, Isa ýalbardylar+.

9-njy bap

Isa ysmazy sagaldýar

(Mark 2:1-12; Luka 5:17-26)

9^1⚫Onsoň Isa gaýyga mündi-de, beýleki kenara geçip, Öz şäherine geldi+. 2Birnäçe adam Onuň ýanyna düşekde ýatan bir ysmazy getirdi. Isa olaryň imanyny görende, ysmaza: «Oglum, dogumly bol, seniň günäleriň ötüldi» diýdi+. 3Şonda käbir Töwrat mugallymlary içinden: «Bu adam Hudaýa dil ýetirýär» diýdiler+. 4Emma Isa olaryň pikirlerini bilip: «Näme üçin göwnüňize erbet pikirler getirýärsiňiz? 5Haýsyny aýtmak aňsat: „Günäleriň ötüldi“ diýmekmi ýa-da: „Tur-da, ýöre“ diýmek? 6Emma siz Ynsan Oglunyň ýer ýüzünde günäleri ötmäge-de ygtyýarynyň bardygyny bilip goýuň» diýdi. Onsoň Ol ysmaza: «Saňa diýýärin, tur, düşegiňi al-da, öýüňe gaýt» diýdi. 7Ol hem ýerinden turdy-da, öýüne gitdi. 8Muny gören mähelläni gorky gaplap aldy[*]. Olar ynsanlara şeýle ygtyýary beren Hudaýy şöhratlandyrdylar.

Matta şägirtlere goşulýar

(Mark 2:13-17; Luka 5:27-32)

9⚫Isa şol ýerden geçip barýarka, salgyt ýygnap oturan Mattany görüp, oňa: «Meniň yzyma düş!» diýdi. Ol hem turup, Onuň yzyna düşdi. 10Isa Mattanyň öýünde saçak başynda otyrka, köp salgytçylar, günäkärler gelip, Isa we Onuň şägirtleri bilen bile iýip-içdiler. 11Fariseýler muny görüp, Onuň şägirtlerinden: «Näme üçin siziň Mugallymyňyz salgytçylardyr günäkärler bilen bile nahar iýýär?» diýip soradylar+. 12Isa muny eşidip: «Lukman saglara däl-de, hassalara gerekdir. 13+Ýöne siz gidiň-de, „Men gurbanlyk däl-de, rehim-şepagat isleýärin“ diýen sözüň manysyny öwreniň, sebäbi Men dogrulary däl-de, günäkärleri çagyrmaga geldim» diýdi+.

Agyz beklemek barada sorag

(Mark 2:18-22; Luka 5:33-39)

14⚫Onsoň Ýahýanyň şägirtleri Isanyň ýanyna gelip: «Näme üçin biz we fariseýler agyz bekleýäris-de, Seniň şägirtleriň agyz beklänoklar?» diýip soradylar+. 15Isa olara: «Giýew ýanlaryndaka, heý-de, toýuň myhmanlary ýas tutarmy? Emma giýewiň olardan alynjak günleri geler, şonda olar agyz beklärler+. 16Hiç kim köne eşige täze matadan ýama salmaz, sebäbi salnan ýama köne eşikden gopup, ýyrtyk ýeri has beter bolar. 17Hiç kim täze şeraby köne meşiklere guýmaz. Beýtse, meşikler ýarylyp, şerap döküler we meşikler hem zaýalanar. Täze şerap täze meşiklere guýulýandyr, şeýdip, ikisi hem abat saklanýandyr» diýip jogap berdi.

Direlen gyz, sagalan aýal

(Mark 5:21-43; Luka 8:40-56)

18⚫Isa olara bu zatlary aýdyp durka, bir ýolbaşçy gelip, Onuň aýagyna ýykyldy. Ol: «Meniň gyzym ýaňyja öldi, emma Sen gelip, eliňi onuň üstünde goýsaň, ol direler» diýdi. 19Isa turup, şägirtleri bilen bile ol adamyň yzyna düşüp gitdi.

20Şol wagt on iki ýyldan bäri gan akma keselinden ejir çekýän bir aýal Isanyň arka tarapyndan gelip, Onuň donunyň syýyna elini degirdi+. 21Ol içinden: «Diňe geýimine elimi degirsem-de sagalaryn» diýýärdi+.

22Isa öwrülip, ony gördi-de: «Eý, naçar, dogumly bol, imanyň saňa şypa berdi» diýdi. Aýal şol pursadyň özünde sagaldy+.

23Isa ýolbaşçynyň öýüne gelende, ýas tüýdükçilerini, ala-galmagal edişip duran mähelläni gördi. 24Olara: «Aýrylyň, gyz ölenok, diňe uklap ýatyr» diýdi. Olar Isanyň üstünden güldüler+. 25Mähelle daşary çykarylandan soň, Isa içeri girip, gyzyň elinden tutdy, gyz hem aýaga galdy+. 26Bu habar ol etrabyň ähli ýerine ýaýrady.

Iki kör bilen bir lal sagaldylýar

27Isa ol ýerden gelýärkä, iki sany kör adam Onuň yzyna düşüp: «Eý, Dawut Ogly! Bize rehim et!» diýip gygyrdylar+. 28Isa öýe girende, körler Onuň ýanyna geldiler. Isa olardan: «Meniň bu işi başarjagyma ynanýarsyňyzmy?» diýip sorady. Olar hem Oňa: «Hawa, Agam» diýip jogap berdiler. 29Şonda Isa olaryň gözlerine elini degrip: «Size imanyňyza görä bolsun!» diýdi welin,+ 30şobada olaryň gözleri açyldy. Isa: «Ägä boluň, muny hiç kim bilmesin» diýip, olara berk tabşyrdy+. 31Emma olar çykan batlaryna, Isanyň at-owazasyny tutuş etraba ýaýratdylar+.

32Olar gidenden soňra Isanyň ýanyna arwah-jyn eýelän bir lal adamy getirdiler. 33Arwah-jyn kowlandan soň, lal adam geplemäge başlady. Halk muňa haýran galyp: «Ysraýylda hiç haçan beýle zat görlen däldir» diýişdi. 34Emma fariseýler: «Ol arwah-jynlary jynlaryň hökümdary arkaly kowup çykarýar» diýişdiler+.

Hasyl bol, işgär az

35Isa şäherlerdir obalaryň baryny aýlanyp, ol ýerdäki sinagogalarda sapak berýärdi. Şalyk hakdaky Hoş Habary wagyz edip, her hili kesellere we dertlere şypa berýärdi. 36Isa uly mähelläni görüp, olara haýpy geldi, sebäbi olar çopansyz goýunlar ýaly dagynyk we tapdan düşendiler+. 37Şonda Isa şägirtlerine: «Hasyl bol, ýöne işgär az. 38Şonuň üçin hem hasylyny ýygmaga işgär iberer ýaly, hasyl eýesi Rebbe ýalbaryň» diýdi+.

10-njy bap

Isa on iki şägirdini saýlaýar

(Mark 3:13-19; Luka 6:12-16)

10^1⚫Isa on iki şägirdini ýanyna çagyryp, olara arwah-jynlary kowmaga, her hili kesellere we dertlere şypa bermäge ygtyýar berdi. 2-4Şol on iki resulyň atlary şulardyr: birinjisi Petrus lakamly Simun we onuň dogany Andrys, Zebedeýiň ogullary Ýakup bilen Ýohanna, Filip, Bartolomeý, Tomas, salgytçy Matta, Alfeýiň ogly Ýakup, Taddeý[*] , watançy Simun, Isa haýynlyk eden Ýudas Iskariýot.

Isa Onkileri halkyň arasyna ýollaýar

5Isa bu Onkilere şeýle buýruk berip, olary halkyň arasyna ýollady: «Keseki milletleriň arasyna gitmäň, samariýalylaryň hiç bir şäherine girmäň. 6Muňa derek azaşan goýunlara meňzeýän ysraýyl halkynyň arasyna baryň+. 7Baran ýeriňizde Gögüň Şalygynyň golaýlandygyny wagyz ediň+. 8Hassalary sagaldyň, deri kesellileri tämizläň, ölüleri direldiň, arwah-jynlary çykaryň. Mugt aldyňyz, mugt beriň+. 9Guşagyňyzda altyn, kümüş, mis, hiç bir pul bolmasyn. 10Ýol üçin ýanyňyza torba-da, artykmaç eşik-de, çaryk-da, hasa-da almaň, çünki işçi öz nesibesine mynasypdyr+. 11Haýsy şähere ýa-da oba barsaňyz, ol ýerde özüňize mynasyp adamy gözläp tapyp, gaýdýançaňyz şol ýerde boluň. 12Öýe gireniňizde, öýdäkilere sag-salamatlyk diläp, salam beriň. 13Öýdäkiler muňa mynasyp bolsalar, dilän salamatlygyňyz olaryň üstüne iner, emma mynasyp bolmasalar, bu özüňize öwrülip geler. 14Kim sizi kabul etmese, sözleriňizi diňlemese, ol öýden ýa-da şäherden çykyp barýarkaňyz, aýaklaryňyzyň tozuny kakyň+. 15Size dogrusyny aýdýaryn: kyýamat güni ol şäheriň ýagdaýy Sodom bilen Gomora şäherleriniň ýagdaýyndan has beter bolar+.

Geljek muşakgatlar

(Mark 13:9-13; Luka 21:12-17)

16⚫Ine, Men sizi möjekleriň arasyna goýunlar kimin ýollaýaryn. Şonuň üçin ýylan ýaly akylly, kepderi kimin sada boluň+. 17Adamlardan ägä boluň! Olar sizi ýerli kazyýete tabşyrarlar, sinagogalarynda gamçylap ýenjerler. 18Men sebäpli sizi hökümdarlaryň, patyşalaryň huzuryna elterler, siz bolsa olaryň we keseki milletleriň öňünde şaýatlyk edersiňiz+. 19Ýöne olar sizi eltip tabşyranlarynda, siz näme ýa-da nädip aýtjakdygyňyzy gaýgy etmäň. Size näme aýtmalydygyňyz şol wagtyň özünde berler. 20Şonda siziň özüňiz däl-de, siz arkaly Ataňyzyň Ruhy geplär+.

21Dogan doganyny, ata çagasyny ölüme tabşyrar. Çagalar hem ene-atalaryna garşy çykyp, olary öldürderler+. 22Men sebäpli hemmeler sizi ýigrener, emma soňuna çenli çydan halas bolar+. 23Sizi bir şäherde yzarlasalar, beýlekisine gaçyň. Size dogrusyny aýdýaryn, Ynsan Ogly gelýänçä, siz Ysraýylyň ähli şäherlerine aýlanyp çykyp bilmersiňiz+.

24Şägirt öz halypasyndan, gul öz hojaýynyndan üstün däldir+. 25Şägirdiň öz halypasy ýaly, guluň öz hojaýyny ýaly bolmagy ýeterlikdir. Eger öý eýesine Beýelzebul[*] diýýän bolsalar, onda onuň içerisindäkilere ondan hem beter zat diýmezlermi?!+

Kimden gorkmaly?

(Luka 12:2-7)

26Şonuň üçin hiç kimden gorkmaň. Ýapyk bolup, üsti açylmajak, gizlin bolup, bilinmejek zat ýokdur+. 27Garaňkylykda size näme aýtsam, şony ýagtylykda aýdyň. Gulagyňyza pyşyrdanymy üçekden yglan ediň. 28Bedeni öldürip, jany öldürip bilmeýänlerden gorkmaň. Gowusy, bedeni hem, jany hem dowzahda ýok etmäge güýji ýetýän Hudaýdan gorkuň+. 29Iki serçe bir teňňä satylmaýarmy? Muňa garamazdan, Ataňyzdan rugsatsyz olaryň biri-de ýere gaçýan däldir. 30Siziň başyňyzdaky saçyňyz hem doly sanalgydyr. 31Şunlukda, gorkmaň, siz serçelerden has gymmatlysyňyz+.

32Kim Meni ynsanlaryň öňünde ykrar etse, Men hem ony gökdäki Atamyň öňünde ykrar ederin+. 33Kim Meni adamlaryň öňünde ret etse, Men hem ony gökdäki Atamyň öňünde ret ederin+.

Parahatlyk däl-de, gylyç getirdim

(Luka 12:8,9,51-53; 14:26,27)

34⚫Meni ýer ýüzüne parahatlyk getirmäge gelendir öýtmäň. Men parahatlyk däl-de, gylyç getirmäge geldim+. 35+Men ogly atasyndan, gyzy enesinden, gelni gaýynenesinden aýyrmaga geldim. 36Adamyň duşmany öz içerisindäkiler bolar+. 37Atasyny, enesini Menden artyk söýen Maňa mynasyp däldir. Ogluny, gyzyny Menden artyk söýen Maňa mynasyp däldir. 38Öz haçyny alyp, Meniň yzyma düşmedik hem Maňa mynasyp däldir+. 39Janyny aýan ony ýitirer. Meniň ugrumda janyny ýitiren ony gorar+. 40Sizi kabul eden Meni kabul eder, Meni kabul eden hem Meni Ibereni kabul eder+. 41Kim birini pygamberdigi üçin kabul etse, pygamberiň sylagyny alar. Bir dogry adamy dogrulygy üçin kabul eden dogry adamyň sylagyny alar+. 42Kim Meniň şägirdimiň hormaty üçin, bu pes saýylýanlaryň birine diňe bir käse sowuk suw berse-de, size dogrusyny aýdýaryn, ol asla sylagsyz galmaz»+.

11-nji bap

Isa we Ýahýa

(Luka 7:18-35)

11^1⚫Isa on iki şägirdine öwüt-nesihat berip gutarandan soň, ol ýerden çykyp, golaýdaky şäherlerde öwretmäge we wagyz etmäge gitdi. 2Ýahýa hem tussaglykdaka, Mesihiň eden işleri barada eşidip, Onuň ýanyna şägirtlerini[*] iberdi:+ 3«Şol gelmeli Mesih Senmi ýa-da biz başga birine garaşmalymy?» diýip soratdy. 4Isa olara: «Baryň-da, görüp-eşidenleriňizi Ýahýa habar beriň. 5Körler görýär, agsaklar ylgaýar, deri keselliler tämizlenýär, kerler eşidýär, ölüler direlýär, garyplara Hoş Habar wagyz edilýär+. 6Menden ýüz döndermedik adam bagtlydyr» diýip jogap berdi+.

7Ýahýanyň şägirtleri giden wagty, Isa mähellä Ýahýa barada gürrüň bermäge başlady: «Çöle näme görmäge gitdiňiz? Şemala yranýan ýylgynymy+? 8Ýeri, näme görmäge gitdiňiz? Nepis eşikler geýnen bir adamymy? Emma nepis eşikler geýnenler patyşalaryň köşklerindedir. 9Onda näme görmäge gitdiňiz? Bir pygamberimi? Hawa, Men size şuny aýdýaryn, ol gören kişiňiz hatda pygamberden hem artykdyr+. 10+„Öňüňden ýol taýýarlar ýaly, ine, Men Öz wekilimi iberýärin“ diýip ýazylan sözler hem hut şoňa degişlidir+. 11Size dogrusyny aýdýaryn, aýaldan doglanlaryň arasynda çümdüriji Ýahýadan beýigi ýokdur, emma Gögüň Şalygynda iň kiçisi hem ondan beýikdir+. 12Çümdüriji Ýahýanyň günlerinden tä şu wagta çenli Gögüň Şalygyna rehimsiz hüjüm edilýär we wagşy adamlar ony ele salýarlar+. 13Ýahýa çenli ähli pygamberler we Töwrady bu hakda pygamberlik etdi. 14Eger Ýahýany kabul etmek isleýän bolsaňyz, gelmegine garaşylýan Ylýas oldur+. 15Eşitmäge gulagy bar adam eşitsin!+ 16-17Men bu nesli kime meňzedeýin? Olar bazarlarda oturyp, başgalara: „Size tüýdük çaldyk, tans etmediňiz; agy aýtdyk, aglamadyňyz“ diýip gygyrýan çagalara meňzeýärler. 18Ýahýa geldi, ol iýenogam, içenogam. Olar bolsa oňa „jynly“ diýýärler+. 19Ynsan Ogly geldi, Ol iýýärem, içýärem, olar Oňa: „Ine, bu horana, arakhora serediň! Ol salgytçylar we günäkärler bilen dost boldy!“ diýýärler. Emma danalyk öz amallary bilen tassyklanar»+.

Toba etmedik şäherler

(Luka 10:13-15)

20⚫Isa käbir şäherlerde köp gudratlar görkezse-de, olaryň halky günälerine toba etmändiler. Şonuň üçin Isa olary ýazgarmaga başlady: 21«Dat günüňe, eý, Horazin! Dat günüňe, eý, Betsaýda! Sizde görkezilen gudratlar Sur bilen Sidonda görkezilen bolsady, onda olar bireýýäm jul geýnip, kül üstünde oturyp toba ederdiler+. 22Emma Men size diýýärin: kyýamat güni siziň ýagdaýyňyz Sur bilen Sidonyň ýagdaýyndan has beter bolar!+ 23Eý, Kapernaum! Sen arşa göterilerin öýdýärsiňmi?[*] Ýok, sen dowzaha taşlanarsyň, sebäbi sende görkezilen gudratlar Sodomda görkezilen bolsady, onda ol şu güne çenli saklanyp galardy+. 24Emma Men saňa şuny diýýärin: kyýamat güni seniň ýagdaýyň Sodomyň ýagdaýyndan has beter bolar»+.

Argynlary çagyryş

(Luka 10:21,22)

25⚫Şol wagt Isa sözüni dowam edip, şeýle diýdi: «Eý, Atam, ýeriň we gögüň Hökümdary! Bu zatlary akyldarlardan, düşünjelilerden ýaşyryp, çagalara aýan edeniň üçin Saňa şükür edýärin!+ 26Hawa, Atam, bu Seniň islegiňdi.

27Atam ähli zady Maňa tabşyrdy. Ogly Atadan başga hiç kim tanaýan däldir. Atany-da Oguldan we Ogluň Ony aýan etmek isleýän adamlaryndan başga hiç kim tanaýan däldir+. 28Eý, argynlar, agyr ýüklüler, Meniň ýanyma geliň, Men size dynçlyk bereýin+. 29Meniň boýuntyrygymy dakynyň-da, Menden öwreniň. Men mylaýym hem pes göwünlidirin, janyňyz rahatlyk tapar+. 30Meniň boýuntyrygym ýumşakdyr, ýüküm ýeňildir»+.

12-nji bap

Sabat güni barada sorag

(Mark 2:23-28; Luka 6:1-5)

12^1⚫Aradan köp wagt geçmänkä, bir Sabat güni Isa bugdaýlygyň arasyndan geçip barýardy. Onuň şägirtleri ajygyp, bugdaý başlaryny ýolup iýmäge başladylar+. 2Muny gören fariseýler Oňa: «Seret, Seniň şägirtleriň Sabat güni gadagan işi edýärler» diýdiler+. 3+Isa olara şeýle jogap berdi: «Dawut bilen ýanyndakylar aç galanlarynda, siz Dawudyň näme edendigini okamadyňyzmy+? 4Ol Hudaýyň öýüne girip, Hödür çöreklerini iýdi, ýanyndakylar hem iýdiler. Bu olar üçin gadagandy, diňe ruhanylara rugsat berlendi+. 5+Eýsem, siz ybadathanada Sabat gününiň kadalaryny bozsalar-da, ruhanylaryň günäsiz saýylandygyny Töwratda okamadyňyzmy+? 6Men size şuny aýdaýyn: bu ýerde ybadathanadan-da beýik Biri bar+. 7+Siz: „Men gurbanlyk däl-de, rehim-şepagat isleýärin“ diýen sözüň manysyny bilsediňiz, günäsizleri höküm etmezdiňiz+. 8Çünki Ynsan Ogly hatda Sabat gününiň-de hökümdarydyr».

Eli şel açan adam

(Mark 3:1-6; Luka 6:6-11)

9⚫Isa ol ýerden gitdi we olaryň sinagogasyna geldi. 10Ol ýerde eli şel açan bir adam bardy. Isany aýyplajak bolup, Ondan: «Kanun boýunça Sabat güni hassa şypa bermek bolýarmy?» diýip soradylar+. 11Isa olara: «Eger bir goýnuňyz bolup, ol-da Sabat güni çukura gaçsa, haýsyňyz ony çykaryp almarsyňyz? 12Ynsan goýundan has gymmatlydyr! Şonuň üçin Sabat güni ýagşylyk etmek bolýar» diýip jogap berdi+.

13Onsoň Isa ýaňky adama: «Eliňi uzat!» diýdi. Ol uzadan badyna, onuň näsag eli edil beýleki eli ýaly sagaldy+. 14Fariseýler daşary çykyp, Isany nädip ýok etmelidigi barada maslahatlaşdylar.

Rebbiň bendesi

15Emma Isa fariseýleriň bu niýetini bilip, ol ýerden gitdi. Köp adamlar Onuň yzyna düşdüler, Isa hem olaryň arasyndaky hassalary sagaltdy. 16Isa olara Özüniň kimdigini hiç kime aýtmazlygy tabşyrdy+. 17Bu Işaýa pygamber arkaly aýdylan şu sözüň berjaý bolmagy üçindi:+

18+«Ine, Meniň saýlan Bendäm,

göwnühoş bolup, Ony söýenim;

Ruhumy Onuň üstüne goýaryn,

Ol milletlere adalaty yglan eder.

19Ol dawalaşmaz, sesini gataltmaz,

köçelerde hiç kim Onuň sesini eşitmez.

20Adalaty ýeňşe ýetirýänçä,

ýenjilen gamşy döwmez,

tüteýän peltäni söndürmez.

21Ähli milletler Onuň adyna umyt baglarlar».

Isa we Beýelzebul

(Mark 3:20-30; Luka 11:14-23)

22⚫Onsoň Isanyň ýanyna arwah-jyn eýelän kör hem lal adamy getirdiler. Isa ony sagaldansoň, ýaňky adam geplemäge we görmäge başlady. 23Tutuş halk haýran galyp: «Bu Dawudyň ogly dälmikä?» diýişdi+. 24Muny eşiden fariseýler: «Bu adam arwah-jynlary jynlaryň hökümdary Beýelzebul arkaly kowup çykarýar» diýdiler+. 25Emma Isa olaryň pikirlerini bilip, şeýle diýdi: «Içinde bölünişik bolan patyşalyk dargar, öz içinden bölünen şäher ýa-da öý berk durup bilmez. 26Şeýtan şeýtany kowýan bolsa, onda içinde bölünişik bardyr, onsoň onuň patyşalygy nähili durar? 27Eger Men arwah-jynlary Beýelzebul arkaly kowýan bolsam, onda siziň adamlaryňyz olary kim arkaly kowýarlar? Şu sebäpli sizi öz adamlaryňyz höküm eder+. 28Men arwah-jynlary Hudaýyň Ruhy arkaly kowýan bolsam, onda Hudaýyň Şalygy size-de gelendir. 29Kim güýçli adamyň öýüne girip, malyny talap biler? Ilki ony daňmaly bolar, onsoň öýüni talar+.

30Meniň bilen bolmadyk Maňa garşydyr, Meniň bilen sürini toplamadyk ony dargadýandyr+. 31Şonuň üçin size şuny diýýärin: ynsanlaryň her bir günäsi, her bir zada dil ýetirmesi bagyşlanar, emma Mukaddes Ruha dil ýetirenler bagyşlanmaz+. 32Kim Ynsan Ogluna garşy söz aýtsa, bagyşlanar. Emma Mukaddes Ruha garşy aýdylan söz bagyşlanmaz. Ol şu döwürde-de, geljekde-de bagyşlanmaz.

Miweli agaç

(Luka 6:43-45)

33Oňat agaç ekiň, onuň miwesi-de oňat bolar, erbet agaç ekseňiz, erbet miwe alarsyňyz, sebäbi agaç miwesinden tanalýandyr+. 34Eý, alahöwrenler nesli! Ynsanyň dili ýüreginden joşanyny sözleýändir. Şeýlelikde, özüňiz erbetkäňiz, nädip siz oňat zatlar sözläp bilersiňiz+? 35Ýagşy adam ýüreginiň ýagşylyk hazynasyndan ýagşylyk çykarýandyr, ýaman adam ýüreginiň ýamanlyk hazynasyndan ýamanlyk çykarýandyr+. 36Men size şuny diýýärin: adamlar aýdan her bir boş sözi üçin kyýamat güni hasap bererler+. 37Siz öz sözüňiz bilen aklanyp, öz sözüňiz bilen höküm edilersiňiz»+.

Ýunusyň alamaty

(Mark 8:11,12; Luka 11:24-26,29-32)

38⚫Şonda käbir Töwrat mugallymlary we fariseýler Oňa jogap berip: «Mugallym, biz Senden bir gudratly alamat görmek isleýäris» diýdiler+. 39Isa olara şeýle jogap berdi: «Bu erbet we biwepa nesil alamat talap edýär, emma oňa Ýunus pygamberiňkiden başga alamat berilmez+. 40+Ýunusyň üç gije-gündiz balygyň garnynda galyşy ýaly, Ynsan Ogly-da üç gije-gündiz ýeriň bagrynda galar+. 41+Ninewe halky kyýamat güni bu nesle garşy çykyp, ony höküm eder, sebäbi olar Ýunusyň wagzy bilen toba geldiler. Ine, bu ýerde Ýunusdan hem üstün Biri bar+. 42+Günorta melikesi kyýamat güni bu nesle garşy çykyp, ony höküm eder, sebäbi ol Süleýmanyň pähimini diňlemek üçin, ýeriň aňry ujundan geldi. Ine, bu ýerde Süleýmandan-da üstün Biri bar+.

43⚫Arwah-jyn adamdan çykandan soň, gurak ýerlere aýlanyp, dynçlyk gözleýär, emma tapmaýar. 44Şonda ol: „Çykan öýüme dolanaýyn“ diýýär. Dolanyp gelende, öýüň süpürilgi, hemme zadyň ýerbe-ýerdigini görýär. 45Onsoň gidip, özünden hem erbet ýedi ruhy ýanyna alýar-da, şol ýere baryp mesgen tutýar. Şeýlelikde, ol adamyň soňky ýagdaýy öňküsinden-de erbet bolýar. Bu erbet nesle-de şeýle bolar»+.

Isanyň ejesi we inileri

(Mark 3:31-35; Luka 8:19-21)

46⚫Isa halka gürrüň berip durka, ejesi bilen inileri geldi. Olar Isa bilen gepleşjek bolup, daşarda garaşyp durdular+. 47Kimdir biri Isa: «Ejeň bilen doganlaryň Seniň bilen gepleşmek üçin daşarda garaşyp durlar» diýdi. 48Emma Isa muny aýdana: «Meniň ejem, doganlarym kim?» diýdi. 49Soňra eli bilen şägirtlerini görkezip: «Ine, Meniň ejem, doganlarym şulardyr! 50Gökdäki Atamyň islegini kim berjaý etse, şol Meniň doganym, uýam hem ejemdir» diýdi+.

13-nji bap

Ekin tymsaly

(Mark 4:1-20; Luka 8:4-15)

13^1⚫Şol gün Isa öýden çykyp, kölüň ýakasynda otyrdy. 2Daşyna şeýle uly mähelläniň üýşendigi sebäpli köldäki bir gaýyga münüp otyrdy. Tutuş mähelle bolsa kölüň ýakasynda, gury ýerde durdy. 3Isa olara tymsallar arkaly köp zatlar öwretdi: «Bir daýhan ekin ekmäge çykýar. 4Ekip ýörkä, tohumlaryň birnäçesi ýoluň üstüne düşýär we guşlar gelip, ony çokýarlar. 5Birnäçesi topragy az, daşly ýere düşýär. Topragy çuň bolmansoň, olar tiz gögerýär. 6Ýöne gün gyzanda, kökleriniň ýokdugy zerarly solup, guraýarlar. 7Birnäçe tohum tikenleriň arasyna düşýär. Tikenler ösüp, olary basýar+. 8Birnäçesi-de gowy ýere düşüp, käbiri ýüz, käbiri altmyş, käbiri hem otuz esse hasyl berýär. 9Eşitmäge gulagy bar adam eşitsin!»+

10⚫Onsoň şägirtler Isadan: «Näme üçin halka tymsallar bilen gürrüň berýärsiň?» diýip soradylar. 11Ol şeýle jogap berdi: «Gögüň Şalygynyň syrlaryna düşünme ukyby size berildi, olara berilmedi+. 12Kimde bar bolsa, oňa ýene berler, ondaky bol bolar; kimde ýok bolsa, onuň elindäki hem alnar+. 13Meniň olara tymsallar bilen gürrüň bermegimiň sebäbi şudur: olar seredýärler, ýöne görmeýärler, diňleýärler, ýöne eşitmeýärler we düşünmeýärler+. 14+Şeýdip, Işaýanyň pygamberlik bilen aýdan sözleri olarda berjaý bolýar:

„Eşidip dursaňyz-da, hiç düşünmersiňiz,

seredip dursaňyz-da, hiç aňlamarsyňyz.

15Bu halkyň ýüregi küteldi,

gulaklary ker açdy,

gözleri gapyldy.

Ýogsam gözleri bilen görüp,

gulaklary bilen eşiderdiler,

aňlary bilen aňlap,

Maňa tarap dolanardylar,

Men hem olara şypa bererdim“+.

16Emma siz nähili bagtly! Sebäbi gözleriňiz görýär, gulaklaryňyz eşidýär+. 17Size dogrusyny aýdýaryn: köp pygamberler we ençeme dogry adamlar siziň görýänleriňizi görmek islediler, emma görmediler. Siziň eşidýänleriňizi eşitmek islediler, emma eşitmediler+.

18⚫Indi daýhan hakyndaky tymsalyň manysyny diňläň: 19kim Hudaýyň Şalygy hakyndaky sözi eşidip, oňa düşünmese, şeýtan gelip, onuň ýüreginde ekileni sogrup alýar. Ýoluň gyrasynda ekilen budur. 20Daşly ýere ekilen bolsa, sözi eşidip, ony dessine şatlyk bilen kabul edýändir. 21Emma beýle adamda kök ýokdur, çydamsyzdyr. Bu söz üçin muşakgat ýa-da yzarlama bolanda, ol dessine imandan ýüz dönderer+. 22Tikenligiň arasyna düşen tohum bolsa sözi eşidýär, ýöne dünýäniň gaýgylary, baýamak höwesi ony bogýar we söz hasylsyz galýar+. 23Gowy topraga ekilen bolsa, sözi eşidip, oňa düşünýär hem-de hasyl berýär. Beýle adamlaryň käbiri ýüz, käbiri altmyş, käbiri otuz esse hasyl berýär»+.

Haşal ot tymsaly

24Isa olara başga bir tymsal hem gürrüň berdi: «Gögüň Şalygy öz atyzynda oňat tohum eken adama meňzeýär. 25Hemmeler ýatyrka, onuň duşmany gelip, bugdaýlaryň arasyna haşal ot ekip gidýär. 26Ekin ösüp hasyla duranda, haşal ot hem peýda bolýar. 27Ýer eýesiniň hyzmatkärleri onuň ýanyna gelip: „Hojaýyn, sen atyzyňa oňat tohum sepmänmidiň? Bu haşal otlar nireden peýda bolduka?“ diýip soraýarlar. 28Hojaýyn: „Bu duşmanyň işidir“ diýip jogap berýär. Hyzmatkärleri: „Gidip, olary sogrup taşlamagymyzy isleýäňmi?“ diýip soraýarlar. 29Emma hojaýyn: „Ýok, haşal oty sogurjak bolup, 30bugdaýy hem köki bilen goparmagyňyz mümkin. Goý, oraga çenli olaryň ikisi-de bile ösübersin. Orak döwri men orakçylara ilki haşal oty ýygyň-da, ýakar ýaly edip desseläň. Bugdaýy bolsa meniň ammaryma üýşüriň diýerin“» diýip jogap berýär+.

Gorçisa tohum tymsaly

(Mark 4:30-32; Luka 13:18,19)

31⚫Isa olara başga bir tymsaly-da gürrüň berdi: «Gögüň Şalygy bir adamyň öz melleginde eken gorçisa tohumyna meňzeýändir. 32Ol ähli tohumlaryň içinde iň ownugydyr, emma öseninden soň welin, beýleki ösümlikleriň barysyndan belent bolup, agaja öwrülýär. Hatda guşlaram onuň şahalarynda höwürtgeläp bilýärler»+.

Hamyrmaýa tymsaly

(Luka 13:20,21)

33Isa olara başga bir tymsaly-da gürrüň berdi: «Gögüň Şalygy hamyrmaýa meňzeýändir. Bir aýal üç kersen una birje bölek hamyrmaýa goşsa-da, tutuş hamyr çişýär»+. 34Isa bu zatlaryň baryny halka tymsallar bilen aýdýardy. Olara tymsalsyz hiç zat aýtmaýardy. 35+Bu pygamber arkaly aýdylan şu sözüň berjaý bolmagy üçindi:

«Men size tymsal aýdyp bereýin,

dünýä ýaradylaly bäri

gizlin galan syrlary beýan edeýin»+.

Isa haşal ot tymsalyny düşündirýär

36Onsoň Isa halky ugradyp, öýe girdi. Şägirtleri Onuň ýanyna gelip: «Haşal otlar hakdaky tymsaly bize düşündirip bersene» diýdiler. 37Ol şeýle jogap berdi: «Oňat tohumy ekýän Ynsan Ogludyr. 38Ekin meýdany bolsa dünýädir. Oňat tohum Gögüň Şalygynyň perzentleridir. Haşal otlar bolsa şeýtanyň perzentleridir+. 39Haşal otlary eken duşman – şeýtandyr. Orak döwri – dünýäniň ahyrydyr, orakçylar bolsa perişdelerdir+. 40Şeýlelik bilen haşal otlar nähili ýyglyp, otda ýakylýan bolsa, dünýäniň ahyrynda hem şeýle bolar. 41Ynsan Ogly Öz perişdelerini iberer, olar-da günä duçar edýän ähli zatlary, erbetlik edýänleri Onuň Şalygyndan ýygnarlar+. 42Olar bulary lowlap duran kürä taşlarlar. Ol ýerde agy we diş gyjama bolar+. 43Şonda dogry adamlar gökdäki Atasynyň Şalygynda Gün kimin parlarlar. Eşitmäge gulagy bar adam eşitsin!»+

Gizlin hazyna we dürdäne tymsaly

44«Gögüň Şalygy ekin meýdanynda gizlenen hazyna meňzeýändir. Bir adam ony tapyp alýar, soňra ony gaýtadan gizleýär we begenip baryp, ähli zadyny satýar-da, ýaňky ekin meýdany satyn alýar. 45Mundan başga-da, Gögüň Şalygy owadan dür agtarýan täjir ýalydyr. 46Ol gymmatbaha bir düri tapyp, ähli zadyny satýar-da, ony satyn alýar.

Tor tymsaly

47Şeýle hem, Gögüň Şalygy deňze taşlanyp, her hili balygy ýygnaýan tor ýalydyr+. 48Tor dolanda, ony kenara çekýärler. Onsoň oturyp, oňat balyklary sebetlere salýarlar, erbetlerini hem zyňyp goýberýärler+. 49Dünýäniň ahyrynda hem şeýle bolar. Perişdeler gelip, erbetleri dogry adamlardan aýryp,+ 50lowlap duran kürä taşlarlar. Ol ýerde agy we diş gyjama bolar»+.

51Isa olara: «Bularyň hemmesine düşündiňizmi?» diýip sorady. Olar: «Hawa» diýip jogap berdiler. 52Isa olara: «Şonuň üçin hem Gögüň Şalygy hakynda taglymat alan her bir Töwrat mugallymy hazynasyndan täze we köne zatlar çykarýan öý eýesine meňzeýändir» diýdi.

Nasyrada Isa hormat goýulmaýar

(Mark 6:1-6; Luka 4:16-30)

53⚫Isa bu tymsaly gürrüň berip bolandan soň, ol ýerden gitdi. 54Ol Öz dogduk mekanyna gelip, adamlara olaryň sinagogalarynda sapak bermäge başlady. Adamlar Oňa haýran galyp: «Bu Adam beýle danalygy nireden aldyka? Ol nädip beýle mugjyzalary görkezmegi başarýarka+? 55Ol agaç ussanyň ogly dälmi? Ejesiniň ady hem Merýem dälmi näme? Ol Ýakup, Ýusup, Simun we Ýahuda dagyň dogany ahyryn!+ 56Onuň uýalary-da biziň aramyzda ýaşamaýarlarmy näme? Onda bu Adam munça zady nireden bilýärkä?» diýişdiler. 57Şeýlelikde, olar Isany ret etdiler.

Emma Isa olara: «Pygamberiň diňe öz ýurdunda we öýünde gadyry ýokdur» diýdi+. 58Isa olaryň imansyzdyklary zerarly, ol ýerde köp gudrat görkezmedi.

14-nji bap

Ýahýanyň ölümi

(Mark 6:14-29; Luka 9:7-9)

14^1⚫Şol wagt Isanyň at-owazasy Hirod hanyň gulagyna baryp ýetdi. 2Ol öz emeldarlaryna: «Bu Ýahýa çümdürijidir. Ol ölümden direlipdir, şol sebäpli ol bu mugjyzalary görkezip bilýär» diýdi+. 3Hirod dogany Filipiň aýaly Hirodiýa üçin Ýahýany tutduryp, el-aýagyny gandallap, zyndana taşladypdy+. 4Ol muny Ýahýaňyň özüne: «Seniň öz doganyňyň aýalyna öýlenmegiň dogry däl» diýeni üçin etdi+. 5Hirod Ýahýany öldürmek isleýärdi, emma halkyň Ýahýany pygamber saýýandygy üçin beýle etmekden gorkýardy+.

6Hirodyň doglan güni Hirodiýanyň gyzy ortada tans edip, Hirodyň göwnüni çaglady. 7Şonda Hirod gyza ant içip, dilän zadyny berjekdigine söz berdi+. 8Gyz hem ejesiniň öwretmegi bilen: «Maňa bir tabagyň içinde Ýahýa çümdürijiniň başyny ber» diýdi. 9Han gamgyn boldy, emma myhmanlaryň ýanynda ant içensoň, Ýahýanyň başynyň oňa getirilip berilmegini buýurdy. 10Jellat iberip, zyndanda Ýahýanyň başyny çapdyrdy. 11Çapylan başy bir tabakda getirip, gyza berdi. Gyz-da ony ejesine eltip berdi. 12Ýahýanyň şägirtleri gelip, onuň jesedini äkidip jaýladylar. Soňra gidip, muny Isa habar berdiler+.

Isa bäş müň adamy doýurýar

(Mark 6:30-44; Luka 9:10-17; Ýohanna 6:1-14)

13⚫Isa muny eşidip, ýeke Özi gaýyga mündi-de, ol ýerden bir çola ýere çekildi. Halk muny bilende, şäherlerden çykyp, paý-pyýada Onuň yzyndan gitdi. 14Ol gaýykdan düşende, uly mähelläni görüp, olara haýpy geldi, olaryň hassalaryny sagaltdy. 15Şägirtleri agşam Onuň ýanyna gelip: «Bu bir çola ýer, wagt hem gijikdi, halky goýber, obalara gidip, özlerine iýmit satyn alsynlar» diýdiler. 16Isa olara: «Gitmegiň geregi ýok, olara iýmäge zady siz beriň» diýdi+. 17Şägirtler hem Isa: «Biziň bu ýerde bäş çörek bilen iki balykdan başga zadymyz ýok ahyryn» diýdiler. 18Isa: «Olary şu ýere – Meniň ýanyma getiriň» diýdi. 19Şonda Isa halka otuň üstünde oturmagy buýurdy. Ol bäş çörek bilen iki balygy alyp, gözlerini göge dikip, şükür etdi we çörekleri bölüşdirip, şägirtlerine berdi. Şägirtleri hem olary mähellä paýladylar. 20Hemmeler iýip doýdular. Şägirtler artan çörek böleklerini ýygnap, on iki sebedi doldurdylar. 21Mundan iýenleriň sany aýallardyr çagalardan başga bäş müňe golaý adamdy+.

Isa suwuň ýüzünden ýöreýär

(Mark 6:45-56; Ýohanna 6:15-21)

22⚫Isa halky öýlerine ugradyp durka, şägirtlerine gaýyga münüp, Özünden öň beýleki kenara geçmeklerini buýurdy. 23Halky ugradanyndan soň, Hudaýa doga etmek üçin bir Özi daga çykdy. Agşam hem Ol şol ýerde ýekedi+. 24Gaýyk bolsa şol wagt eýýäm kölüň ortasyndady, tolkunlar gelip, oňa urulýardy, sebäbi ýel olaryň garşysyndan öwüsýärdi. 25Daňdana golaý Isa kölde suwuň ýüzünden ýöräp, olara tarap geldi. 26Emma şägirtler Onuň suwuň ýüzünden ýöräp gelýänini görenlerinde, tanaman: «Bu bir gözümize görünýän arwahdyr!» diýşip, dowla düşdüler, olar gorkudan ýaňa gygyryşdylar+. 27Emma Isa dessine olara söz gatyp: «Dogumly boluň! Bu – Men, gorkmaň!» diýdi. 28Petrus Oňa jogap berip: «Agam, bu Sen bolsaň, maňa buýruk ber, suwuň ýüzünden ýöräp, ýanyňa baraýyn» diýdi. 29Isa: «Gel!» diýdi. Petrus hem gaýykdan düşüp, Isanyň ýanyna barjak bolup, suwuň ýüzünden Isa tarap ýöremäge başlady. 30Emma ýeliň güýjüni görüp gorkdy, gark bolup ugranda: «Agam, meni halas et» diýip gygyrdy. 31Isa şobada elini uzadyp, ony tutdy-da: «Eý, az imanly, näme üçin şübhelendiň?» diýdi+. 32Olaryň ikisi gaýyga münen badyna ýel ýatdy. 33Gaýykdakylar: «Sen, hakykatdan-da, Hudaýyň Oglusyň» diýip, Oňa sežde etdiler+.

34Olar kölüň beýleki tarapyna geçip, Ginnesarete gelip ýetdiler+. 35Ol ýeriň adamlary Isany tanap, çar tarapa adam iberip, hassalaryň baryny Onuň ýanyna getirdiler. 36Olar diňe donunyň syýyna ellerini degirmäge rugsat etmegini sorap, Oňa ýalbarýardylar. Oňa el degrenleriň hemmesi-de sagaldy.

15-nji bap

Adamy näme murdar edýär?

(Mark 7:1-23)

15^1⚫Onsoň käbir fariseýler bilen Töwrat mugallymlary Iýerusalimden Isanyň ýanyna gelip, Ondan: 2«Näme üçin Seniň şägirtleriň ata-babalaryň adatyny bozýarlar? Näme üçin olar nahar iýenlerinde ellerini ýuwmaýarlar?» diýip soradylar+. 3Isa olara şeýle jogap berdi: «Siz näme üçin öz adatlaryňyzyň hatyrasyna Hudaýyň buýrugyny bozýarsyňyz+? 4Hudaý: „Ata-eneňe hormat goý“, şeýle-de, „Atasyna ýa-da enesine gargan adam ölüme höküm edilsin“ diýip buýrupdy+. 5-6Emma siz ata-enesine: „Men size kömek edip biljek däl. Size bermegi niýet eden zatlarymy men Hudaýa sadaka berdim“ diýip aýdýana onuň atasyna[*] hormat goýmagy hökman däl diýýärsiňiz. Şeýdip, adatlaryňyzyň hatyrasyna Hudaýyň sözüni puja çykarýarsyňyz. 7Eý, ikiýüzlüler, Işaýa pygamber siz hakda jaýdar pygamberlik edipdir! Onda şeýle ýazylan:+

8+„Bu halk Meni dilinde hormatlaýar,

emma ýürekleri Menden uzakdadyr.

9Biderek ýere Maňa sežde edýärler,

taglymat diýip öwredýänleri ynsan buýruklarydyr“»+.

10Isa mähelläni ýanyna çagyryp, olara: «Diňläň, düşüniň! 11Agza giren zat adamy murdar edýän däldir, adamy agyzdan çykýan zat murdar edýändir» diýdi+. 12Onsoň şägirtler gelip, Ondan: «Fariseýleriň bu sözi eşidip, nägile bolandyklaryny bilýärsiňmi?» diýip soradylar. 13Ol: «Gökdäki Atamyň ekmedik her bir ösümligi köki bilen sogrular+. 14Olara zat diýmäň, olar körleri idýän körlerdir. Kör-köri ideklese, olaryň ikisi hem çukura gaçar» diýip jogap berdi+. 15Petrus Oňa: «Bize bu tymsaly düşündirip ber» diýdi. 16Isa hem şeýle diýdi: «Siz henizem düşüneňzokmy? 17Agza giren her bir zadyň ilki garna baryp, ol ýerden hem daşary çykýandygyny bilmeýärsiňizmi? 18Emma agyzdan çykan zatlar ýürekden çykyp, adamy murdar edýär+. 19Adamyň ýüreginden erbet pikirler, ganhorlyk, zynahorlyk, azgynlyk, ogurlyk, ýalan şaýatlyk, sögünç çykýandyr+. 20Adamy şu zatlar murdar edýär, ýuwulmadyk el bilen nahar iýmek adamy murdar etmeýär».

Kengan aýalyň imany

(Mark 7:24-30)

21⚫Isa ol ýerden çykyp, Sur we Sidon şäherleriniň töweregine gitdi+. 22Ol ýerde bir kengan aýaly Isanyň ýanyna gelip: «Agam, eý, Dawut Ogly, bize rehim et! Gyzymy arwah-jyn eýeledi, ol erbet ejir çekýär» diýdi+. 23Emma Isa oňa hiç bir jogap bermedi. Şonda şägirtleri Onuň ýanyna gelip: «Ony ugrat, ýogsam yzymyzdan galman gygyryp gelýär» diýip haýyş etdiler. 24Isa hem: «Men diňe ysraýyl halkynyň azaşan goýunlaryna iberildim» diýip jogap berdi+. 25Emma ol aýal ýene-de Isanyň golaýyna gelip, dyza çökdi-de: «Agam, maňa kömek et» diýip ýalbardy. 26Isa oňa: «Çagalaryň çöregini alyp, itlere zyňmak dogry däldir» diýdi+. 27Aýal hem: «Hawa, Agam! Ýöne itler hem saçak başynda dökülen çörek owuntyklaryndan iýýändir» diýdi. 28Şonda Isa oňa: «Eý, zenan, seniň imanyň beýik! Saňa isleýşiň ýaly bolsun!» diýdi. Ol aýalyň gyzy şol sagadyň özünde sagaldy.

Isa dört müň adamy doýurýar

(Mark 8:1-10)

29⚫Isa ol ýerden gaýtdy we Jelile kölüniň golaýyna gelip, bir dagyň üstüne çykyp oturdy. 30Onuň ýanyna bir uly mähelle geldi, olaryň arasynda agsaklar, maýyplar, körler, lallar we ýene-de bir topar hassalar bardy. Olary getirip, Isanyň aýagynyň astynda goýdular. Ol hem bulary sagaltdy+. 31Halk lallaryň gepleýändigini, maýyplaryň sagalandygyny, körleriň görýändigini, agsaklaryň ylgaýandygyny görüp haýran galdy. Olar Ysraýyl Hudaýyny şöhratlandyrdylar.

32Isa şägirtlerini ýanyna çagyryp: «Bu mähellä haýpym gelýär! Bular üç gün bäri Meniň ýanymda, iýmäge hem hiç zatlary ýok. Olary öýlerine aç goýberesim gelenok, ýolda tapdan düşmekleri ahmal» diýdi+. 33Şägirtleri Oňa: «Beýle uly mähelläni doýrar ýaly, bu çola ýerde biz çöregi nireden alaly?» diýdiler+. 34Isa olardan: «Näçe çöregiňiz bar?» diýip sorady. Olar: «Ýedi çörek bilen birnäçe ownuk balygymyz bar» diýdiler. 35Isa mähellä ýerde oturmagy buýurdy. 36Ýedi çörek bilen balyklary alyp, şükür edeninden soň, olary bölüşdirip, şägirtlerine berdi, şägirtleri hem olary mähellä paýladylar. 37Hemmeler iýip doýdular. Artan çörek bölekleri ýedi sebet boldy. 38Iýenler aýallardyr çagalardan başga dört müň adamdy+. 39Isa halky ugradandan soň, gaýyga münüp, Magadan şäheriniň töweregine gitdi.

16-njy bap

Ýolbaşçylar alamat talap edýär

(Mark 8:11-13; Luka 12:54-56)

16^1⚫Fariseýler bilen saddukeýler Isanyň ýanyna geldiler. Olar Isany synamak üçin, Onuň özlerine gökden bir gudratly alamat görkezmegini islediler+. 2Ol şeýle jogap berdi: «Agşam düşende: „Asmanyň ýüzi gyzaryp dur, howa gowy boljak“ diýýärsiňiz. 3Ertirine hem: „Asmanyň ýüzi garalypdyr hem tutuk, bu gün gaý turjak“ diýýärsiňiz. Siz asmana seredip, howanyň ýagdaýyny saýgaryp bilýärsiňiz-de, döwrüň alamatlaryny saýgaryp bilmeýärsiňizmi? 4Bu erbet we biwepa nesil alamat talap edýär, emma oňa Ýunus pygamberiňkiden başga alamat berilmez». Şeýlelikde, Isa olary taşlap gitdi+.

Fariseýleriň we Hirodyň hamyrmaýasyndan hüşgär boluň!

(Mark 8:14-21)

5⚫Şägirtleri kölüň beýleki tarapyna geçenlerinde, çörek almagy unudan ekenler. 6Isa olara: «Hüşgär boluň, özüňizi fariseýler bilen saddukeýleriň hamyrmaýasyndan goraň» diýdi+. 7Olar bolsa özara çekeleşip: «Ol muny biziň çörek almandygymyz üçin şeýle diýýändir» diýişýärdiler. 8Emma Isa olaryň näme diýişýändiklerini bilip, şeýle diýdi: «Eý, imany azlar! Çörek almandyrys diýşip, nämä özara çekeleşýärsiňiz+? 9Entek hem düşüneňzokmy? Bäş çörek bilen bäş müň adamyň doýandygy, artanynyň näçe sebet bolandygy ýadyňyza düşmeýärmi+? 10Ýedi çörek bilen dört müň adamyň doýandygy, artanyndan näçe sebedi dolduryp ýygnandygyňyz hem ýadyňyza düşenokmy+? 11Siz nädip çörek barada gürrüň etmeýändigime düşüneňzok? Men size: „Özüňizi fariseýler bilen saddukeýleriň hamyrmaýasyndan goraň“ diýýärin». 12Şägirtler Isanyň özlerine hamyrmaýa däl-de, fariseýler bilen saddukeýleriň taglymatyndan goranyň diýýändigine şonda düşündiler.

Petrus Isanyň Mesihdigini ykrar edýär

(Mark 8:27-30; Luka 9:18-21)

13⚫Isa Kaýsariýa-Filip şäheriniň golaýyna gelende, şägirtlerinden: «Adamlar Ynsan Ogluna kim diýýärler?» diýip sorady. 14Şägirtleri Oňa: «Käbirleri Ýahýa çümdüriji, käbirleri Ylýas, başga birleri Ýermeýa, käbirleri-de pygamberlerden biri diýýärler» diýip jogap berdiler+. 15Isa olardan: «Siz Maňa kim diýýärsiňiz?» diýip sorady. 16Simun Petrus: «Sen diri Hudaýyň Ogly Mesihsiň» diýip jogap berdi+. 17Isa Oňa şeýle diýdi: «Eý, Ýunusyň ogly Simun, sen nähili bagtly! Bu syry saňa aýan eden ynsan däl-de, gökdäki Atamdyr+. 18Men saňa şuny aýdaýyn: Eý, Petrus![*] Sen gaýasyň, Men ýygnagymy bu gaýanyň üstünde guraryn, hatda ölüm-de bu ýygnagymy ýeňip bilmez+. 19Gögüň Şalygynyň açarlaryny saňa bererin. Ýer ýüzünde rugsat berýän zadyňa gökde-de rugsat berler. Ýer ýüzünde gadagan edýän zadyň gökde-de gadagan ediler»+. 20Onsoň şägirtlerine Özüniň Isa Mesihdigini hiç kime aýtmazlygy tabşyrdy+.

Isa ölüp direljegini öňünden aýdýar

(Mark 8:31–9:1; Luka 9:22-27)

21⚫Şondan soň Isa şägirtlerine Özüniň Iýerusalime gitmelidigi, ýaşulularyň, ýolbaşçy ruhanylaryň, Töwrat mugallymlaryň elinden köp görgüler görmelidigi, öldürilmelidigi we üçülenji gün direlmelidigi hakynda düşündirmäge başlady+. 22Petrus Ony bir çete çekip: «Hudaý saklasyn, Agam! Seniň başyňa asla beýle iş düşmez!» diýip, Onuň aýdanlaryna garşy çykmaga başlady. 23Emma Isa Petrusa tarap öwrülip: «Çekil öňümden, şeýtan! Sen Maňa böwet bolýarsyň, sebäbi Sen Hudaýyň işlerini däl-de, ynsan işleri hakda oýlanýarsyň» diýdi+. 24Onsoň Isa şägirtlerine ýüzlenip: «Kim Meniň yzyma eýermek isleýän bolsa, özüni inkär etsin-de, haçyny alyp, yzyma düşsün+. 25Kim janyny halas etmek islese, ony ýitirer, ýöne kim janyny Meniň ugrumda ýitirse, ony halas eder+. 26Ynsan tutuş dünýäni gazanybam, janyndan mahrum bolsa, oňa näme peýdasy bar? Ynsan öz janyna derek näme berip biler+? 27Ynsan Ogly Atasynyň şöhratynda Öz perişdeleri bilen gelende, her kime eden işlerine görä hakyny berer+. 28Size dogrusyny aýdýaryn: bu ýerde duranlaryň käbiri Ynsan Oglunyň Patyşa bolup gelýänini görmezden ölmezler» diýdi+.

17-nji bap

Isanyň keşbi üýtgeýär

(Mark 9:2-13; Luka 9:28-36)

17^1⚫Alty günden soň Isa ýanyna diňe Petrusy, Ýakuby we onuň dogany Ýohannany alyp, bir beýik dagyň üstüne çykdy+. 2Şol ýerde olaryň gözüniň alnynda Onuň keşbi üýtgedi. Onuň ýüzi Gün kimin parlady, eginbaşy ap-ak bolup, yşyk saçdy+. 3Birdenkä olara Musa bilen Ylýas göründi. Olar Isa bilen gepleşip durdular+. 4Petrus Isa: «Agam! Bize bu ýerde bolmak ýakymly, isleseň, bu ýerde üç çadyr dikeýin: biri – Saňa, biri – Musa, biri – Ylýasa» diýdi. 5Ol entek gepläp durka, parlak bir bulut olaryň üstüni örtdi. Bulutdan: «Bu Meniň söwer Oglumdyr, Men Ondan gaty razydyryn. Oňa gulak asyň» diýen bir owaz geldi+. 6Şägirtler muny eşidenlerinde, gaty gorkup, ýüzin ýykyldylar. 7Emma Isa gelip, olara elini degrip: «Turuň, gorkmaň» diýdi. 8Olar başyny galdyryp seredenlerinde, Isadan başga hiç kimi görmediler.

9Dagdan inip gelýärkäler, Isa olara: «Ynsan Ogly ölümden direlýänçä, gören zatlaryňyzy hiç kime aýtmaň» diýip tabşyrdy+. 10Şägirtleri Ondan: «Onda näme üçin Töwrat mugallymlary öňürti Ylýas gelmelidir diýýärler?» diýip soradylar. 11Isa olara: «Dogrudan-da, öňürti Ylýas gelip, ähli zady düzetmeli+. 12Men size şuny aýdýaryn: Ylýas birwagt geldi, emma ony tanaman, oňa islän zatlaryny etdiler. Ynsan Ogly-da edil şonuň ýaly, olaryň elinden jebir çeker» diýip jogap berdi+. 13Şonda şägirtler Onuň özlerine çümdüriji Ýahýa barada gürrüň berýändigine düşündiler+.

Isa arwah-jyn eýelän oglany sagaldýar

(Mark 9:14-32; Luka 9:37-45)

14⚫Olar mähelläniň ýanyna ýetip barýarkalar, bir adam Isanyň ýanyna gelip, Onuň öňünde dyza çökdi. 15Ol: «Agam, ogluma rehim et! Onuň tutgaý keseli bar, örän ejir çekýär. Ol ýygy-ýygydan özüni oda, suwa urýar. 16Men ony Seniň şägirtleriňe getirdim, emma olar sagaldyp bilmediler» diýdi.

17Isa: «Eý, ýoldan çykan, imansyz nesil! Men haçana çenli siziň bilen bile bolup, size çydaýyn? Oglany şu ýere, Meniň ýanyma getiriň» diýdi. 18Isa arwah-jyna berk käýän badyna, arwah-jyn oglandan çykyp gitdi. Oglan şol pursadyň özünde sagaldy+.

19Onsoň şägirtler Isanyň ýanyna gelip, özli-özlerikä Ondan: «Biz näme üçin ony çykaryp bilmedik?» diýip soradylar. 20-21Isa hem olara: «Ýeterlik imanyňyzyň ýokdugy üçin şeýle boldy. Size dogrusyny aýdýaryn: bir gorçisa dänesi ýalyjak imanyňyz bolup, şu daga: „Bu ýerden ol ýere göç“ diýseňiz, ol göçer. Size başartmajak zat bolmaz» diýdi.[*]+

22⚫Bir gün Jelilede üýşenlerinde, Isa olara: «Ynsan Ogly adamlaryň eline tabşyrylar. 23Ony öldürerler, emma Ol üçülenji gün direler» diýdi. Şägirtler muňa örän gynandylar+.

Ybadathana salgydy

24Isa bilen şägirtler Kapernauma gelenlerinden soň, ybadathana salgydyny ýygnaýanlar Petrusyň ýanyna gelip: «Siziň Mugallymyňyz ybadathana salgydyny tölänokmy?» diýip soradylar+. 25Petrus: «Töleýär» diýdi. Petrus öýe gelende, Isa ondan öňürdip: «Simun, sen näme diýýärsiň? Ýer ýüzündäki patyşalar gümrükdir salgydy kimden alýarlar? Öz ogullaryndanmy ýa kesekilerden?» diýip sorady. 26Petrus Oňa: «Kesekilerden» diýende, Isa oňa: «Onda ogullar erkindir. 27Emma olar nägile bolmaz ýaly, köle git-de, çeňňek taşla. Çeňňege düşen ilkinji balygy alyp, agzyny açsaň, salgyt tölemäge ýeterlik teňňäni taparsyň. Teňňäni al-da, Meniň üçinem, özüň üçinem salgyt töle» diýdi+.

18-nji bap

Iň beýik kim?

(Mark 9:33-37,42-48; Luka 9:46-48; 17:1-2)

18^1⚫Şol wagt şägirtler Isanyň ýanyna gelip: «Gögüň Şalygynda iň beýik kim?» diýip soradylar. 2Isa-da bir çagany çagyryp, ony olaryň ortasynda duruzdy-da, şeýle diýdi: 3«Size dogrusyny aýdýaryn: eger siz ýoluňyzdan dönüp, çagalar ýaly bolmasaňyz, Gögüň Şalygyna asla girip bilmersiňiz+. 4Kim şu çaga ýaly pes göwünli bolsa, Gögüň Şalygynda iň beýik şoldur. 5Kim şunuň ýaly bir çagany Meniň adymdan kabul etse, Meni kabul etdigidir+. 6Emma kimde-kim Maňa ynanýan bu pes göwünlilerden biriniň günä etmegine sebäp bolsa, onuň üçin boýnundan uly degirmen daşy asylyp, deňziň düýbüne zyňylmagy has gowy bolar. 7Ynsanlary günä duçar edýän zatlar üçin bu dünýäniň halyna waý! Beýle zatlar gelmelidir, emma bularyň gelmegine ýardam berýän adamyň dat gününe!+ 8Eliň ýa aýagyň seniň günä etmegiňe sebäp bolsa, ony kesip taşla. Seniň iki elli, iki aýakly bolup, ebedi oda taşlananyňdan, bir elli, bir aýakly bolup, baky ýaşaýşa gowşanyň gowudyr+. 9Gözüň seniň günä etmegiňe sebäp bolsa, ony oýup taşla. Saňa ýeke gözli bolup baky ýaşaýşa girmek, iki gözli bolup dowzah oduna zyňlanyňdan gowudyr+.

Ýiten goýun tymsaly

(Luka 15:3-7)

10-11⚫Bu pes göwünlilerden birini äsgermezlik etmekden gaça duruň! Men size şuny aýdýaryn: gökde olaryň perişdeleri gökdäki Atamyň ýüzüni elmydama görýärler.[*]

12Siz nähili pikir edýärsiňiz? Bir adamyň ýüz goýny bolup, olaryň biri azaşsa, ol togsan dokuzyny daglarda goýup, azaşanyň gözlegine çykmazmy? 13Ony tapyp biläýse, size dogrusyny aýdýaryn, ol munuň üçin azaşmadyk togsan dokuzysyna begenenden hem has köp begener. 14Şeýlelikde, bu pes göwünlilerden biriniň heläk bolmagy gökdäki Ataňyzyň islegi däldir+.

Doganyň günä etse

15⚫Eger doganyň günä etse[*], bar-da, ikiçäk gürleşip, aýybyny oňa aýt. Seniň sözüňe gulak assa, bu doganyňy gazandygyňdyr+. 16+Emma gulak asmasa, bir ýa iki adamy ýanyňa alyp bar, aýdylan her bir söz iki ýa-da üç şaýadyň güwäsi bilen tassyklansyn+. 17Olara-da gulak asmak islemese, onda ýygnaga aýt. Oňa-da gulak asmak islemese, goý, ol seniň üçin bir butparaz ýa-da salgytçy ýaly bolsun+. 18Size dogrusyny aýdýaryn: ýer ýüzünde rugsat berýän zadyňyza gökde-de rugsat berler. Ýer ýüzünde gadagan edýän zadyňyz gökde-de gadagan ediler. 19Ýene size şuny aýdýaryn: eger araňyzdan iki adam islendik zady dilemek üçin bir ylalaşyga gelse, gökdäki Atam dilegleri bitirer+. 20Meniň adym bilen iki ýa-da üç adam üýşse, Men hem olaryň arasynda bolaryn».

Rehimsiz hyzmatkär

21Soňra Petrus Isanyň ýanyna gelip, Ondan: «Agam, doganym maňa garşy günä etse, ony näçe gezek bagyşlaýyn? Ýedi gezekmi?» diýip sorady+. 22Isa oňa: «Men saňa ýedi gezek däl, ýetmiş gezek ýedi diýýärin» diýip jogap berdi. 23«Şonuň üçin hem Gögüň Şalygy öz dolandyryjysy bilen hasaplaşmak islän bir patyşa meňzeýär. 24Patyşa hasaplaşyga başlanda, onuň ýanyna ägirt möçberdäki pul bergisi bolan bir dolandyryjysyny getirýärler. 25Ol bergisini berip bilmänsoň, hojaýyny oňa özüni, aýalyny, çagalaryny we ähli mallaryny satyp, bergisini bermegi buýurýar+. 26Dolandyryjy ýere ýüzin düşüp, hojaýynyna: „Sabyr et! Baryny bereýin“ diýip ýalbarýar. 27Hojaýynyň oňa rehimi inýär, onuň bergisini geçip, ony boşadyp goýberýär. 28Ýaňky dolandyryjy çykyp gidýär. Ol özüne ujypsyzja bergisi bolan bir ýoldaşyna sataşýar. Ony tutup: „Bergiňi ber“ diýip, onuň bokurdagyndan ýapyşýar. 29Ýoldaşy onuň aýagyna ýykylyp: „Sabyr et, bergimi bererin“ diýip, oňa ýalbarýar. 30Emma ol etmeýär, gaýtam, bergisini berýänçä, ony zyndana saldyrýar+. 31Ýaňky adamyň ýoldaşlary bu wakany görüp, gaty gynanýarlar. Olar gidip, bolan ähli zady onuň hojaýynyna habar berýärler. 32Hojaýyny ony çagyryp: „Eý, ýaramaz gul! Maňa ýalbaranyň üçin, men seniň bergiňiň baryny geçdim. 33Meniň saňa rehim edişim ýaly, sen hem ýoldaşyňa rehim etmeli dälmidiň?“ diýýär. 34Hojaýyny gazaba münüp, bergisini berýänçä, ony gynaýanlaryň eline tabşyrýar. 35Eger her biriňiz öz doganyny ýürekden bagyşlamasa, gökdäki Atam-da size şeýle eder»+.

19-njy bap

Nika we aýrylyşmak barada

(Mark 10:1-12)

19^1⚫Isa bu sözleri tamamlandan soň, Jelileden çykyp, Iordan derýasynyň aňyrsyndaky Ýahudyýa welaýatyna gitdi. 2Uly mähelle Onuň yzyna düşdi, Isa hem şol ýerde olaryň hassalaryny sagaltdy. 3Isanyň ýanyna gelen käbir fariseýler Ony synap görmek üçin: «Bir adamyň her hili bahana arap, öz aýalyndan aýrylyşmagy kanuna dogry gelýärmi?» diýip soradylar. 4+Isa hem: «Siz näme „Ýaradanyň Özi owal-başda ynsanlary erkek we aýal edip ýaratdy“ diýen sözleri okamadyňyzmy+? 5+„Şol sebäpden hem erkek ata-enesini taşlap, aýaly bilen birleşýär we olaryň ikisi bir ten bolýar“+. 6Şeýlelikde, olar indi iki däl, bir tendir. Şonuň üçin hem Hudaýyň birleşdirenini ynsan aýyrmasyn» diýdi+.

7+Fariseýler Isadan: «Onda näme üçin Musa talak hatyny ýazyp, aýrylyşmaga ygtyýar beripdir?» diýip soradylar+. 8Isa olara: «Musa siziň doňýürekdigiňiz üçin aýalyňyzy aýyrmaga ygtyýar berdi, emma owal-başda beýle däldi. 9Men size şuny diýýärin: kim aýalyny zynadan başga sebäp bilen aýryp, başga aýala öýlense, zyna edýändir[*]» diýip jogap berdi+. 10Şägirtler Oňa: «Eger är-aýalyň arasyndaky ýagdaý şeýle bolsa, onda öýlenmezlik gowudyr» diýişdiler. 11Emma Isa olara: «Hemme adamlar bu sözi kabul edip bilmezler, diňe özlerine berlenler kabul edip bilerler+. 12Käbir adamlar dogabitdi agtadyrlar, käbirleri bolsa adamlar tarapyndan agta edilendir. Başga birleri bolsa Gögüň Şalygynyň hatyrasyna hiç kim bilen birleşmeýär. Muny kabul edip bilen kabul etsin» diýdi.

Isa çagalara pata berýär

(Mark 10:13-16; Luka 18:15-17)

13⚫Soňra başlaryna elini goýup, doga-dileg etsin diýip, adamlar çagalary Isanyň ýanyna getirdiler, emma şägirtler çagalary getirenlere käýediler. 14Isa bolsa: «Çagalary Meniň ýanyma goýberiň, olary saklamaň, sebäbi Gögüň Şalygy şular ýalylaryňkydyr» diýdi+. 15Isa olaryň başyna elini goýup, pata berenden soň, ol ýerden gitdi.

Baý ýaş ýigit

(Mark 10:17-31; Luka 18:18-30)

16⚫Şol mahal bir adam Isanyň ýanyna gelip: «Eý, Mugallym[*], baky ýaşaýşa eýe bolar ýaly, men näme ýagşy iş etmeli?» diýip sorady+. 17Isa: «Näme üçin Menden ýagşylyk hakynda soraýarsyň? Ýeke-täk Hudaýdan başga hiç kim ýagşy däldir. Baky ýaşaýşa gowuşmak isleýän bolsaň, Hudaýyň tabşyryklaryny berjaý et» diýdi+. 18-19+Ol Isadan: «Haýsy tabşyryklaryny?» diýip sorady. Isa: «Adam öldürme, zyna etme, ogurlyk etme, ýalan şaýatlyk etme, ata-eneňe hormat goý, ýakynyňy özüňi söýşüň ýaly söý» diýip jogap berdi+. 20Ýaş ýigit Isadan: «Men bularyň hemmesini ýaşlygymdan bäri berjaý edip gelýärin-ä, men ýene näme etmeli?» diýip sorady+. 21Isa oňa: «Müýnsüz bolaýyn diýseň, git-de, nämäň bar bolsa satyp, garyplara paýla, şonda gökde hazynaň bolar. Soňra gel-de, Meniň yzyma düş» diýdi+. 22Ýaş ýigit bu sözi eşidip, tukat bolup gitdi, sebäbi onuň mal-mülki köpdi.

23Isa şägirtlerine: «Size dogrusyny aýdýaryn, baý adamyň Gögüň Şalygyna girmegi kyndyr+. 24Men size ýene-de şuny aýdýaryn, bir düýäniň iňňäniň gözünden geçmegi baý adamyň Hudaýyň Şalygyna girmeginden aňsatdyr» diýdi. 25Muny eşidenlerinde, şägirtleri çakdanaşa haýran galyp: «Onda kim halas bolup biler?» diýip soradylar. 26Isa olara seredip: «Ynsanlar üçin bu mümkin däl, emma Hudaý üçin ähli zat mümkindir» diýdi+. 27Onsoň Petrus Oňa: «Ine, biz ähli zadymyzy taşlap, Seniň yzyňa düşdük! Munuň üçin biz näme alarys?» diýdi+. 28Isa olara: «Size dogrusyny aýdýaryn, ähli zadyň täzelenen döwri Ynsan Ogly Öz şöhratly tagtynda oturanda, Meniň yzyma düşen siz hem on iki tagtda oturyp, Ysraýylyň on iki tiresine kazylyk edersiňiz+. 29Meniň hatyram üçin öýlerini, doganlaryny, uýalaryny, ene-atasyny[*], çaga-çugalaryny, ýerlerini taşlan her kes yzyna ýüz esse edip gaýtaryp alar. Olar baky ýaşaýşyň mirasdüşeri bolarlar+. 30Emma ilkinjileriň köpüsi soňkular, soňkularyň köpüsi hem ilkinjiler bolar» diýdi+.

20-nji bap

Üzümçilik tymsaly

20^1Gögüň Şalygy üzümçiliginde işlär ýaly, ir ertir bilen günlükçi tutmaga giden ýer eýesine meňzeýändir. 2Ol günlükçiler bilen bir günlük iş hakyny bir kümüş teňňä razylaşyp, olary öz üzümçiligine ýollaýar. 3Ir sagat dokuzlarda daşary çykan wagty, ol bazarda bikär duran birnäçe adamlary görýär. 4Olara-da: «Siz hem üzümçilige gidiň, hakyňyzy doly tölärin» diýýär. Olar hem gidýärler. 5Günortan we öýlän sagat üçlerde ýene daşary çykyp, ýene şeýle edýär. 6Öýlän sagat bäşlerde aýlanmaga çykan wagty, başga boş duranlary görüp, olardan: «Näme üçin günuzyn bu ýerde boş dursuňyz?» diýip soraýar. 7Olar hem: «Bizi hiç kim hakyna tutmady» diýip jogap berýärler. Olara: «Siz-de üzümçilige gidiň» diýýär. 8Agşam düşen çagy, üzümçiligiň eýesi öz iş dolandyryjysyna: «Günlükçileri çagyr-da, iň soňkulardan başlap, ilkinjilere çenli haklaryny töle» diýýär+. 9Şeýlelikde, öýlän sagat bäşlerde gelenleriň her biri bir kümüş teňňe alýar. 10Ilkinji gelenler köp alarys öýdüp tama edýärler, emma olaryň-da her biri bir kümüş teňňe alýar. 11Olar puluny alan wagtlary ýer eýesine hüňürdeşip: 12«Bu iň soňky gelenler diňe bir sagat işlediler, biz bolsa, jöwzaly yssyda günuzyn agyr zähmet çekdik. Muňa garamazdan sen biziň zähmetimizi olaryňky bilen deň etdiň» diýýärler. 13Ýer eýesi olaryň birine şeýle jogap berýär: «Eý, dost! Men saňa adalatsyzlyk edemok. Sen meniň bilen bir kümüş teňňä razylaşmadyňmy näme? 14Öz hakyňy al-da, gidiber. Men bu iň soňka-da saňa berenimi bermek isleýärin. 15Öz pulumy isleýşimçe sarp etmäge ygtyýarym ýokmy? Ýa-da sen meniň sahylygyma göriplik edýärsiňmi?» 16Şeýlelikde, iň soňkular ilkinjiler, ilkinjiler hem iň soňkular bolar.[*]+

Isa Özüniň ölüp direljegini ýene aýdýar

(Mark 10:32-34; Luka 18:31-34)

17⚫Isa Iýerusalime barýarka, ýolda on iki şägirdini bir çete çekip, olara: 18«Ine, Iýerusalime barýarys. Ynsan Ogly ýolbaşçy ruhanylaryň, Töwrat mugallymlaryň eline tabşyrylar, olar hem Ony ölüme höküm ederler. 19Ony kemsitsinler, gamçylasynlar we haça çüýlesinler diýip, keseki milletlere tabşyrarlar, emma Ol üçülenji gün direler» diýdi+.

Bir enäniň haýyşy

(Mark 10:35-45)

20⚫Soňra Zebedeýiň ogullarynyň ejesi öz ogullary bilen Isanyň ýanyna geldi. Ol Isadan bir zatlar dilemek üçin dyzyna çöküp, tagzym etdi+. 21Isa aýaldan: «Näme isleýärsiň?» diýip sorady. Aýal Isa ýüzlenip: «Öz Şalygyňda meniň bir oglumyň Seniň sagyňda, beýlekisiniň bolsa çepiňde oturmagyny emr et» diýdi+. 22Emma Isa: «Siz näme dileýäniňizi bilmeýärsiňiz. Siz Meniň içjek hasrat käsämden içip bilersiňizmi?[*]» diýdi. Olar Isa: «Hawa, içip bileris!» diýip jogap berdiler+. 23Isa olara: «Siz Meniň içjek käsämden içersiňiz[*], emma size sagymda ýa çepimde oturmaga rugsat bermek Meniň elimde däl. Bu orunlary Atam kimler üçin taýýarlan bolsa, şolar üçindir» diýdi. 24Beýleki on şägirt muny eşidip, ýaňky iki dogana gaharlandylar. 25Isa olary ýanyna çagyryp: «Özüňiz bilýärsiňiz, keseki milletleriň baştutanlary olara hökümdarlyk edýärler, ýokary wezipelileri-de agalyk edýärler. 26Siziň araňyzda beýle bolmasyn. Araňyzda kim üstün bolmak isleýän bolsa, beýlekileriň hyzmatkäri bolsun+. 27Kim ilkinji bolmak isleýän bolsa, hemmäňiziň guly bolsun. 28Ynsan Ogly hem Özüne hyzmat edilmegi üçin däl-de, eýsem, başgalara hyzmat etmek üçin, köpleriň ugrunda janyny gurban edip, olary azat etmek üçin geldi» diýdi+.

Iki körüň gözi açylýar

(Mark 10:46-52; Luka 18:35-43)

29⚫Isa bilen şägirtleri Ýerihodan çykanlarynda, uly mähelle Isanyň yzyna düşüp gitdi+. 30Ýoluň gyrasynda oturan iki sany kör adam Isanyň geçip barýanyny eşidip: «Agam, eý, Dawut Ogly, bize rehim et!» diýip gygyrdy+. 31Seslerini çykarmaz ýaly, köp adamlar olara käýediler, emma olar öňküden hem gaty ses bilen: «Agam, eý, Dawut Ogly, bize rehim et!» diýip gygyrdylar. 32Isa aýak çekdi-de, olary çagyryp: «Siziň üçin näme etmegimi isleýärsiňiz?» diýip sorady. 33Olar Oňa: «Agam, gözümiz açylsyn» diýdiler. 34Isanyň olara haýpy gelip, gözlerine elini degirdi welin, şobada olaryň gözleri açyldy. Olar hem Isanyň yzyna düşüp gidiberdiler+.

21-nji bap

Isa Iýerusalime uly dabara bilen girýär

(Mark 11:1-11; Luka 19:28-40; Ýohanna 12:12-19)

21^1⚫Isa bilen şägirtleri Iýerusalime golaýlap, Zeýtun dagynyň etegindäki Beýtfaja gelenlerinde, Isa iki şägirdini öňden ýollap, olara:+ 2«Öňüňizdäki oba baryň. Oba giren ýeriňizde daňylgy duran bir eşegi we ýanyndaky taýhary taparsyňyz, olary çözüň-de, Meniň ýanyma getiriň. 3Eger biri size bir zat diýse: „Bu taýhar Rebbe gerek, ony dessine yzyna iberer“ diýip aýdyň» diýdi.

4Bu-da pygamber arkaly aýdylan şu sözüň berjaý bolmagy üçindi:+

5+«Eý, Sion gyzy!

Patyşaň, ine, saňa tarap gelýär.

Ol bir eşege,

eşegiň-de taýharyna münüp,

pes göwünlilik bilen saňa tarap gelýär».

6Şägirtler gidip, Isanyň tabşyryşy ýaly etdiler. 7Eşek bilen taýhary getirdiler-de, donlaryny olaryň üstüne atdylar, Isa-da taýhara mündi. 8Mähelläniň köpüsi donuny ýola ýazýardy, käbirleri-de agaçlardan şahalar kesip, ýola düşeýärdi+. 9+Onuň öňünden hem yzyndan gelýän mähelle: «Dawut Ogluna alkyş bolsun! Rebbiň adyndan gelýäne alkyş bolsun, göklerde alkyş!» diýip gygyryşýardy+. 10Isa Iýerusalime girende, tutuş şäher: «Bu kim?» diýip, galagopluga düşdi. 11Mähelle hem olara: «Bu Jeliläniň Nasyra şäherinden bolan Isa pygamber» diýýärdi+.

Isa satyjylary ybadathanadan kowýar

(Mark 11:15-19; Luka 19:45-48; Ýohanna 2:13-22)

12⚫Isa ybadathananyň howlusyna girip, ol ýerdäki satyjylary, alyjylary kowdy. Ol pul çalyşýanlaryň tekjelerini, kepderi satýanlaryň oturgyçlaryny düňderdi+. 13+Isa olara: «„Meniň öýüm ybadat öýi diýlip atlandyrylar“ diýip ýazylgydyr, siz bolsa muny garakçylaryň sürenine öwürýärsiňiz» diýdi+. 14Ybadathanada körler, agsaklar Isanyň ýanyna geldiler. Isa olary sagaltdy. 15Ýolbaşçy ruhanylar bilen Töwrat mugallymlary Onuň görkezen gudratlaryny we ybadathanada: «Dawut Ogluna alkyş!» diýip gygyrýan çagalary görenlerinde gazaba mündüler+. 16+Olar Isadan: «Bularyň näme diýýänini eşidýärsiňmi?» diýip soradylar. Isa olara: «Hawa, eýsem siz: „Çagalaryň, bäbekleriň dilinde alkyş senasyny ýaratdyň“ diýen sözleri asla okamadyňyzmy?» diýdi+.

17Isa olary şol ýerde galdyryp, şäherden çykyp gitdi. Ol Beýtaniýa gelip, gijäni şol ýerde geçirdi+.

Guran injir agajy

(Mark 11:12-14,20-24)

18⚫Isa ir säher bilen şähere dolanyp gelýärkä ajykdy+. 19Ýoluň gyrasynda bir injir agajyny görüp, onuň ýanyna geldi, emma onda ýaprakdan başga hiç zat tapmady. Isa agaja: «Mundan beýläk sende asla miwe bitmesin!» diýdi. Injir agajy şol pursadyň özünde gurady+. 20Şägirtler muny görüp: «Injir agajy şol pursadyň özünde nädip gurady?» diýşip haýran galdylar. 21Isa olara: «Size dogrusyny aýdýaryn, imanyňyz bolup, şübhe etmeseňiz, siz diňe bu injir agajyna edilen bilen çäklenmän, eýsem, şu daga: „Göteril-de, deňze zyňyl“ diýseňiz-de, ol bolar+. 22Imanyňyz bar bolsa, doga-dileg edeniňizde, näme dileseňiz, alarsyňyz» diýip jogap berdi+.

Isanyň erk-ygtyýary barada sowal

(Mark 11:27-33; Luka 20:1-8)

23⚫Isa ybadathananyň howlusyna gelip, sapak berip otyrka, ýolbaşçy ruhanylar, halkyň ýaşululary Onuň ýanyna gelip: «Sen bu zatlary haýsy ygtyýar bilen edýärsiň? Saňa bu ygtyýary kim berdi?» diýip soradylar+. 24Isa olara: «Men hem size bir sowal berjek. Maňa jogap berseňiz, size bu zatlary haýsy ygtyýar bilen edýänimi aýdaýyn. 25Ýahýa suwa çümdürmäge ygtyýary nireden aldy? Gökdenmi ýa-da ynsandan?» diýip sorady. Olar muny özara maslahatlaşmaga başladylar: «Eger Gökden diýsek, Ol bize: „Onda näme üçin oňa ynanmadyňyz?“ diýer+. 26Ynsandan diýmäge-de halkdan gorkýarys, sebäbi hemmeler Ýahýany pygamber saýýar»+. 27Ahyry olar Isa: «Biz bilemzok» diýip jogap berdiler. Isa-da olara: «Menem size bu zatlary haýsy ygtyýar bilen edýänimi aýtjak däl» diýdi.

Iki ogul tymsaly

28Isa söze başlady: «Siz muňa näme diýersiňiz? Bir adamyň iki ogly bar eken. Ol birinji oglunyň ýanyna baryp: „Oglum, bu gün git-de, üzümçilikde işle“ diýýär. 29Emma ol: „Gitjek däl!“ diýip jogap berýär. Ýöne soňrak muňa gaýtmyşym edip, ol ýere gidýär. 30Ýaňky adam ikinji oglunyň ýanyna baryp, oňa-da şol sözi aýdýar. Ol bolsa: „Bolýar, hojaýyn, bararyn!“ diýip jogap berýär, emma gitmeýär. 31Bularyň ikisinden haýsysy kakasynyň islegini ýerine ýetirdi?» Olar: «Birinjisi» diýip jogap berdiler. Isa olara: «Size dogrusyny aýdýaryn, salgytçylar we lolular Hudaýyň Şalygyna sizden öň girerler. 32Ýahýa size dogry ýol görkezmäge geldi, siz oňa ynanmadyňyz, emma salgytçylar we lolular oňa ynandylar. Siz muny göreniňizden soň hem ökünmediňiz, oňa ynanmadyňyz» diýdi+.

Üzümçilik we kärendeçiler tymsaly

(Mark 12:1-12; Luka 20:9-19)

33⚫«Ýene bir tymsala gulak asyň: bir ýer eýesi bar eken. Ol üzüm baglaryny oturdyp, daşyna haýat aýlaýar. Şerap ýasamak üçin üzüm sykmaga çukur gazýar we gözegçilik diňini gurýar. Onsoň üzümçiligini bagbanlara kärendesine berip, özi uzak ýola gidýär+. 34Hasyl möwsümi gelende, üzümiň miwesinden alyp gelmek üçin, ol hyzmatkärlerini kärendeçileriň ýanyna iberýär. 35Kärendeçiler onuň hyzmatkärlerini tutup, birini ýenjýärler, başga birini öldürýärler, beýlekisini-de daşlaýarlar+. 36Üzümçiligiň eýesi öňküden hem köp hyzmatkärlerini iberýär. Kärendeçiler olara-da öňkülere edenlerini edýärler. 37Ahyrsoňunda üzümçiligiň eýesi: „Oglumy sylarlar“ diýip, öz ogluny iberýär+. 38Emma kärendeçiler biri-birlerine: „Mirasdar şudur! Geliň, şuny öldürip, mirasyny elinden alalyň“ diýişýärler+. 39Olar ony tutup öldürýärler we üzümçiligiň daşyna taşlaýarlar+. 40Indi üzümçiligiň eýesi gelip, bu kärendeçilere näme eder?» 41Olar Isa: «Bu pis adamlary aýylganç ölüme sezewar eder we üzümçiligini bolsa miwesini wagtynda özüne berjek başga kärendeçilere berer» diýdiler+. 42+Isa olardan: «Siz näme Mukaddes Ýazgylarda:

„Ussalaryň ret eden daşy,

binanyň burç daşy boldy.

Muny Reb etdi,

bu nazarymyzda täsin saýyldy“

diýen sözleri okamadyňyzmy?» diýip sorady+.

43«Munuň üçin size şeýle diýýärin: Hudaýyň Şalygy sizden alnyp, Şalyk üçin hasyl öndürjek halka berler. 44Bu daşyň üstüne ýykylan bölek-bölek bolar. Eger ol biriniň üstüne gaçsa, ony mynjyradar»+. 45Ýolbaşçy ruhanylardyr fariseýler Onuň tymsallaryny eşidenlerinde, gürrüňiň özleri baradadygyny aňdylar. 46Ony tutjak boldular, ýöne halkdan gorkdular, sebäbi halk Isany pygamber saýýardy+.

22-nji bap

Gelin toý tymsaly

(Luka 14:15-24)

22^1⚫Isa olara ýene-de tymsallar arkaly gürrüň berdi:+ 2«Gögüň Şalygy öz ogly üçin gelin toýuny tutan patyşa meňzeýändir+. 3Ol toýa çagyrylanlara habar etmek üçin hyzmatkärlerini iberýär, emma çagyrylanlar gelmek islemeýärler. 4Patyşa ýene başga hyzmatkärleri iberip, olara: „Çagyrylanlara aýdyň, ine, men toý saçagyny taýýarlap goýdum. Öküzlerim, semiz mallarym soýuldy, ähli zat taýýar, toýa gelsinler“ diýýär. 5Emma olar üns hem bermeýärler, biri öz ekin meýdanyna gidýär, ýene biri öz söwdasynyň ugrunda gezýär. 6Başgalary bolsa onuň hyzmatkärlerini tutup azar berýärler, olary öldürýärler+. 7Şeýlelikde, patyşa gazap donuny geýýär. Ol goşun ýollap, ýaňky ganhorlary derbi-dagyn edýär, şäherlerini otlaýar+.

8Onsoň patyşa hyzmatkärlerine: „Toý saçagy taýýar, emma çagyrylanlar muňa mynasyp däl eken+. 9Köçelere çykyň-da, kimi tapsaňyz, toýa çagyryň“ diýýär. 10Hyzmatkärler ýollara çykyp, ýaman diýmän, ýagşy diýmän, tapanlarynyň baryny üýşürýärler, toýhana myhmanlardan dolýar. 11Patyşa myhmanlary görmäge girende, onuň toý geýimini geýmedik bir adama gözi düşýär. 12Oňa: „Eý, dost, sen toý geýimini geýmän, bu ýere nädip girip bildiň?“ diýip soraýar. Şonda ol adamyň dili tutulýar. 13Onsoň patyşa hyzmatkärlerine: „El-aýagyny daňyň-da, ony daşary, garaňkylyga taşlaň, ol ýerde agy we diş gyjama bolar“ diýýär+. 14Çünki çagyrylanlar köp, emma saýlananlar azdyr».

Imperatoryňky – imperatora

(Mark 12:13-17; Luka 20:20-26)

15⚫Soňra fariseýler gidip, Ony gepde tutmak barada maslahat etdiler+. 16Hirodyň tarapdarlarynyň birnäçesini Onuň ýanyna iberdiler. Olar Isadan: «Mugallym! Biz Seniň dogruçyldygyňy, Hudaýyň ýoluny hakykat bilen öwredýändigiňi, hiç kime tarapgöýlik etmeýändigiňi bilýäris, sebäbi Sen adamlaryň derejesine bakmaýarsyň+. 17Hany, bize aýt, Seniň pikiriňçe, imperatora salgyt tölemek dogrumy ýa dogry däl?» diýip soradylar+. 18Isa olaryň niýetleriniň ýamandygyny bilip: «Meni näme üçin synaýarsyňyz, eý, ikiýüzlüler+? 19Maňa salgyt puluny görkeziň» diýdi. Olar Isa bir kümüş teňňe getirdiler. 20Isa olara: «Şu şekil bilen ýazgy kimiňki?» diýip sorady. 21Olar: «Imperatoryňky» diýip jogap berdiler. Şonda Isa olara: «Onda imperatoryňkyny – imperatora, Hudaýyňkyny Hudaýa beriň» diýdi+. 22Olar muny eşidenlerinde, haýran galdylar. Şeýdip, olar Isany taşlap, ol ýerden gitdiler.

Direliş barada sowal

(Mark 12:18-27; Luka 20:27-40)

23⚫Ölümden soň direlişiň ýokdugyny aýdýan saddukeýler Isanyň ýanyna gelip, Oňa şeýle sorag berdiler:+ 24+«Mugallym! Musa bize bir adam perzentsiz ölüp gitse, dogany onuň dul aýalyny alyp, ölen doganynyň neslini dowam etdirmelidir diýip aýdypdyr+. 25Biziň aramyzda ýedi dogan bardy. Birinjisi öýlendi-de öldi. Zürýady bolmansoň, aýalyny doganyna galdyrdy. 26Ikinjisi, üçünjisi, tä ýedinjisine çenli hemmesinde şol bir ýagdaý gaýtalandy. 27Olaryň hemmesinden soň ol aýal hem öldi. 28Indi direliş güni bu aýal olaryň haýsysynyň aýaly bolar? Olaryň ýedisi hem oňa öýlenipdi ahyryn». 29Isa olara şeýle jogap berdi: «Siz ne Mukaddes Ýazgylary, ne-de Hudaýyň gudratyny bilýärsiňiz, ine, şu sebäpden ýalňyşýarsyňyz. 30Ynsanlar ölümden direlende, ne öýlenerler, ne-de durmuşa çykarlar, olar göklerdäki perişdeler ýaly bolarlar. 31Ölüleriň direlişi babatda bolsa, siz Hudaýyň özüňize: 32+„Men Ybraýymyň, Yshagyň, Ýakubyň Hudaýydyryn“ diýenini okamadyňyzmy? Ol ölüleriň däl-de, dirileriň Hudaýydyr»+. 33Mähelle muny eşidip, Onuň taglymatyna haýran galdy.

Iň uly tabşyryk

(Mark 12:28-34; Luka 10:25-28)

34⚫Fariseýler Isanyň saddukeýleriň agzyny ýumdurandygyny eşidenlerinde, bir ýere ýygnanyşdylar. 35Olardan bir Töwrat mugallymy Isany synamak üçin: 36«Mugallym, Töwratda iň uly tabşyryk näme?» diýip sorady. 37+Isa oňa şeýle jogap berdi: «Hudaýyňyz Rebbi tutuş ýüregiňiz, ähli düşünjäňiz bilen jan-tenden söýüň+. 38Şu birinji we iň uly tabşyrykdyr. 39+Ikinjisi bolsa şunuň ýalydyr: „Ýakynyňy özüňi söýşüň ýaly söý“+. 40Tutuş Töwrat bilen pygamberleriň ýazgylary şu iki tabşyryga baglydyr»+.

Mesih kimiň ogly?

(Mark 12:35-37; Luka 20:41-44)

41⚫Fariseýler üýşüp durkalar, Isa olardan: 42«Mesih barada näme pikir edýärsiňiz? Ol kimiň ogly?» diýip sorady. Olar hem Isa: «Ol Dawudyň ogly» diýip jogap berdiler+. 43Isa olara şeýle diýdi: «Onda näme üçin Dawudyň özi Mukaddes Ruhdan ylham alyp, Mesihe Reb diýýär? Ol şeýle diýipdir:

44+„Hudaý Rebbime şeýle sözledi:

Duşmanlaryňy aýak astyna salýançam,

Meniň sagymda otur“+.

45Eger Dawut Mesihe Reb diýýän bolsa, Ol nähili Dawudyň ogly bolýar?» 46Isanyň soragyna hiç kim jogap berip bilmedi. Şol günden başlap, Oňa mundan artyk sorag bermäge hiç kim milt etmedi+.

23-nji bap

Waý halyňyza!

(Mark 12:38-40; Luka 11:39-52; 20:45-47)

23^1⚫Soňra Isa halka we Öz şägirtlerine şeýle gürrüň berdi: 2«Töwrat mugallymlary bilen fariseýler Musanyň ornunda otyrlar. 3Şonuň üçin olaryň size aýdýanlarynyň baryny ýerine ýetirip, berjaý ediň, emma olaryň edenlerini etmäň, sebäbi aýdýan zatlaryny özleri edýän däldirler+. 4Olar agyr, götermesi kyn ýükleri baglap, adamlaryň gerşine goýýandyrlar, ýöne özleri bu ýükleri götermek üçin, barmagyny hem gymyldatmak isleýän däldirler. 5Olar ähli edýän zatlaryny göz üçin edýändirler. Töwrat aýatlar gutujygyny giňeldip, donlarynyň gotazlaryny uzaldýandyrlar+. 6Toýlarda töri, sinagogalarda baş kürsüleri,+ 7bazarlarda salam almagy, adamlaryň özlerine „mugallym“ diýmeklerini halaýandyrlar. 8Siz özüňize „mugallym“ diýdirmäň, sebäbi siziň bir Mugallymyňyz bardyr. Siziň hemmäňiz dogansyňyz+. 9Ýer ýüzünde hiç kime „ata“ diýmäň, sebäbi siziň bir Ataňyz bardyr, Ol hem gökdedir+. 10Özüňize „baştutan“ diýdirmäň, sebäbi siziň bir Baştutanyňyz bardyr, Ol hem Mesihdir. 11Araňyzda beýik saýylýan hemmäňize hyzmatkär bolsun+. 12Kim özüni ýokary tutsa, peseldiler, kim özüni pes tutsa, beýgeldiler+.

13-14Waý halyňyza, Töwrat mugallymlary we fariseýler! Eý, ikiýüzlüler! Siz Gögüň Şalygyna girmäge adamlaryň öňüni baglaýarsyňyz, oňa ne özüňiz girýärsiňiz, ne-de girjeklere ýol berýärsiňiz.[*]+

15Waý halyňyza, Töwrat mugallymlary we fariseýler! Eý, ikiýüzlüler! Siz ýekeje adamy öz diniňize saljak bolup, deňizlere, düzlere aýlanýarsyňyz. Diniňize salanyňyzdan soň bolsa, ony özüňizden hem iki esse köp dowzahyň jezasyna sezewar edýärsiňiz. 16Waý halyňyza, eý, kör ýolbaşçylar! Siz: „Kim ybadathanadan ant içse, bu hiç zat saýylar, emma kim ybadathananyň altynyndan ant içse, ol öz antyny berjaý etmäge borçludyr“ diýýärsiňiz+ 17Eý, nadan körler! Haýsysy uly: altynmy ýa-da altyny mukaddes edýän ybadathana+? 18Şeýle-de, siz: „Kim gurbanlyk sypasyndan ant içse, bu hiç zat saýylar, emma kim onuň üstündäki sadakadan ant içse, öz antyny berjaý etmäge borçly bolar“ diýýärsiňiz. 19Eý, körler! Haýsysy uly: sadakamy ýa-da sadakany mukaddes edýän gurbanlyk sypasy+? 20Gurbanlyk sypasyndan ant içýän, ondan hem, onuň üstündäki ähli zatdan hem ant içýändir. 21Ybadathanadan ant içýän, ondan hem, onda mekan tutan Hudaýdan hem ant içýändir+. 22Gökden ant içýän, Hudaýyň tagtyndan hem, onda Oturandan hem ant içýändir+.

23Waý halyňyza, Töwrat mugallymlary we fariseýler! Eý, ikiýüzlüler! Siz narpyzdan, arpabadyýadan we zireden ondan bir bölegi berýärsiňiz, emma Mukaddes Kanunyň has wajyp işlerini: adyllygy, rehimdarlygy, imany taşlaýarsyňyz. Bularyň birini berjaý edip, beýlekilerini taşlamaly dälsiňiz+. 24Eý, körleri idýänler! Siz suwy süzüp, çybyny aýyrýarsyňyz, emma düýäni ýuwudýarsyňyz! 25Waý halyňyza, Töwrat mugallymlary we fariseýler! Eý, ikiýüzlüler! Siz käsedir gap-çanagyň daşyny arassalaýarsyňyz, emma olaryň içi açgözlükden hem betnebislikden doludyr. 26Eý, kör fariseý! Sen ilki bilen käsedir gap-çanagyň içini arassala, şonda olaryň daşy-da arassa bolar. 27Waý halyňyza, Töwrat mugallymlary we fariseýler! Eý, ikiýüzlüler! Siz agardylyp, daşyndan owadan görünýän, emma içi ölüleriň süňkleridir her tüýsli murdarlykdan doly mazarsyňyz+. 28Siz hem daşyňyzdan adamlara dogry adam ýaly görünýärsiňiz, emma içiňiz ikiýüzlülikden we pislikden doludyr.

29Waý halyňyza, Töwrat mugallymlary we fariseýler! Eý, ikiýüzlüler! Siz pygamberleriň guburlaryny dikip we dogry adamlaryň ýadygärliklerini bezäp: 30„Biz ata-babalarymyzyň döwründe ýaşan bolsak, pygamberleriň ganyny dökmekde olara şärik bolmazdyk“ diýýärsiňiz+. 31Şeýlelik bilen, pygamberleri öldürenleriň ogullarydygyňyza özüňiz güwä geçýärsiňiz. 32Beýle bolsa, ata-babalaryňyzyň başlan işlerini tamamlaň indi!

33Eý, ýylanlar! Eý, alahöwrenler nesli! Siz dowzahyň jezasyndan nähili gaçjaksyňyz+? 34Şonuň üçin hem Men size pygamberleri, akyldarlary we Töwrat mugallymlaryny ýollaýaryn. Siz olaryň käbirini öldürersiňiz, haça çüýlärsiňiz, käbirini sinagogalaryňyzda ýenjersiňiz, şäherden-şähere yzarlarsyňyz+. 35Şeýlelikde, ýer ýüzünde bigünä dökülen her bir dogry adamyň ganyna siz jogapkärsiňiz. Habylyň ganyndan başlap, ybadathana bilen gurbanlyk sypasynyň arasynda siziň öldüren Berekýanyň ogly Zekarýanyň ganyna çenli siz jogapkärsiňiz+. 36Size dogrusyny aýdýaryn: bu zatlaryň ählisine şu nesil jogapkärdir. 37⚫Eý, Iýerusalim! Pygamberleri öldürýän, özüne ýollananlary daşlaýan Iýerusalim! Towugyň öz jüýjelerini ganatlarynyň aşagyna ýygnaýşy ýaly, Men hem seniň çagalaryňy ençeme gezek ýygnajak boldum, emma siz muny islemediňiz+. 38Ine, öýüňiz haraba öwrüler. 39Size şuny aýdaýyn: „Rebbiň adyndan Gelýäne alkyş bolsun!“ diýýänçäňiz, Meni gaýtadan görmersiňiz»+.

24-nji bap

Dünýäniň ahyrynyň alamatlary

(Mark 13:1-31; Luka 21:5-33)

24^1⚫Isa ybadathanadan çykyp barýarka, şägirtleri ybadathananyň binalaryna guwanyp, ony Isa görkezmek üçin, Onuň ýanyna geldiler. 2Emma Isa olara: «Bu ähli zatlary görýäňizmi? Size dogrusyny aýdýaryn: bu ýerde daş üstünde daş galmaz, hemmesi weýran bolar» diýdi+.

3Soňrak Isa ýeke Özi Zeýtun dagynda otyrka, şägirtleri Onuň ýanyna gelip: «Bize aýtsana, bu zatlar haçan bolar? Seniň gelmegiňi we dünýäniň ahyryny görkezýän alamat nähili bolar?» diýip soradylar. 4Isa olara şeýle jogap berdi: «Ägä boluň, hiç kim sizi aldaýmasyn!+ 5Köpler Meniň adym bilen gelip: „Men Mesih“ diýip, ençeme adamlary aldarlar+. 6Siz uruş turandygy we uruş baradaky myş-myşlary eşidersiňiz. Hiç zatdan gorkmaň. Bular bolmalydyr, ýöne entek soňy däldir+. 7Millet millete, patyşalyk patyşalyga garşy çykar. Aýry-aýry ýerlerde ýer titremeler, açlyklar[*] ýüze çykar+. 8Bularyň hemmesi burgularyň başlangyjydyr. 9Soňra sizi yzarlanmalara sezewar ederler, öldürerler, Men sebäpli ähli milletler sizi ýigrenerler+. 10Şonda köpler Menden el çekip, bir-birlerine haýynlyk ederler, bir-birlerini ýigrenerler+. 11Ençeme galp pygamberler döräp, köpleri azdyrarlar+. 12Ýaman işleriň artanlygy zerarly, köpleriň söýgüsi sowar. 13Emma soňuna çenli çydan halas bolar+. 14Patyşalygyň bu Hoş Habary ähli milletlere şaýatlyk hökmünde dünýäniň ähli ýerinde wagyz ediler, diňe şondan soň dünýäniň ahyry geler+. 15-16⚫Şonuň üçin hem weýrançylyk getirýän ýigrenji zadyň mukaddes ýerde dikilenini göreniňizde, Ýahudyýadakylar daglara gaçsyn. Hawa, Danyýel pygamberiň aýdanlaryna okyjy dogry düşünsin+. 17Üçekdäki adam bir zat almak üçin aşak düşüp, öýe girmesin+. 18Ekin meýdanyndakylar donuny almak üçin yzyna gelmesin. 19Ol günlerde göwreli aýallaryň we çaga emdirýänleriň dat gününe!+ 20Gaça-gaçlygyňyz gyşda ýa-da Sabat güni bolmasyn diýip dileg ediň. 21Çünki ol günlerde şeýle bir elhenç muşakgatlar bolar welin, dünýäniň başyndan tä şu wagta çenli munuň ýaly zat bolan däldir, hiç haçan bolmazam+. 22Ol günler gysgaldylmadyk bolsady, onda hiç kim halas bolmazdy, emma saýlananlaryň hatyrasyna ol günler gysgaldylar+. 23Şonda biri size: „Ine, Mesih bu ýerde“ ýa-da „Anha, ol ýerde“ diýse, ynanmaň+. 24Çünki galp mesihler we galp pygamberler döräp, saýlananlary-da mümkin boldugyça azdyrjak bolup, beýik alamatlardyr mugjyzalar görkezerler+. 25Ine, Men size öňünden aýtdym+.

26Şeýlelikde, size: „Ine, Mesih çölde“ diýseler, gitmäň. „Ine, Ol içki otaglarda“ diýseler-de, ynanmaň. 27Ynsan Oglunyň gelşi gündogarda çakyp, günbatarda hem görünýän ýyldyrym ýaly bolar+. 28Garaguşlaryň üýşmegi maslygyň bardygynyň bir alamatydyr. Ynsan Ogly hem bir alamat bilen geler+. 29⚫Şol günleriň muşakgatynyň yz ýany Gün garalar, Aý nuruny saçmaz. Ýyldyzlar gökden gaçar, asman jisimleri lerzana geler+. 30Şonda gökde Ynsan Oglunyň alamaty görner. Ýer ýüzündäki ähli halklar ýas tutup perýat ederler. Ynsan Oglunyň beýik gudrata we şöhrata beslenip, gögüň bulutlarynda gelýänini görerler+. 31Ol belent surnaý sesi bilen Öz perişdelerini ýollar. Perişdeler Onuň saýlanlaryny gögüň bir ujundan beýleki ujuna çenli, dünýäniň dört künjünden ýygnarlar+.

32⚫Injir agajyndan sapak alyň: onuň şahalary ýumşap, ýaprak çykaran mahaly tomsuň golaýlandygyny bilýärsiňiz. 33Şonuň ýaly-da, bu zatlary göreniňizde, Ynsan Oglunyň golaý gelendigini, gapynyň agzyndadygyny biliň. 34Size dogrusyny aýdýaryn, bu zatlaryň ählisi bolýança, bu nesil dünýäden ötmez+. 35Asman bilen ýer öter, emma Meniň sözlerim asla ötmez+.

Bilinmeýän gün we sagat

(Mark 13:32-37; Luka 17:26-30,34-35; 12:41-48)

36⚫Emma ol güni hem sagady hiç kim bilýän däldir, ne gökdäki perişdeler, ne--de Ogul[*] bilýändir, diňe Ata bilýändir+. 37+Nuhuň döwründe ýaşaýyş nähili bolan bolsa, Ynsan Oglunyň gelşi-de şeýle bolar+. 38Nuhuň gämä münen gününe çenli, silden öňki günlerde adamlar iýip-içýärdiler, öýlenip, durmuşa çykýardylar. 39Äpet sil gelip, hemmesini süpürip äkidýänçä, olar öz başlaryndan injek zatlardan asla bihabardylar. Ynsan Oglunyň gelşi hem şeýle bolar+. 40Şonda ekin meýdanynda iki adam bolar, biri alnar, biri goýlar+. 41Degirmen başynda bugdaý üweýän iki aýal bolar, biri alnar, biri goýlar. 42Şonuň üçin oýa boluň, sebäbi Rebbiňiziň haýsy gün geljegini bilmeýärsiňiz+. 43Emma şuny bilip goýuň: öý eýesi ogrynyň gije sagat näçede geljegini bilsedi, oýa bolardy, öýüni talatmazdy+. 44Munuň üçin siz hem taýýar boluň, sebäbi Ynsan Ogly siziň oslamaýan sagadyňyzda geler+.

45⚫Hojaýynyň sadyk hem akylly hyzmatkäri kim? Beýleki hyzmatkärlerine wagtly-wagtynda nahar bermek üçin, olaryň üstünden goýan adamy dälmi? 46Hojaýyny dolanyp gelende, işiniň başynda gören hyzmatkäri nähili bagtly!+ 47Size dogrusyny aýdýaryn: hojaýyny ähli mal-mülküni şoňa ynanar. 48Emma ýaman niýetli hyzmatkär öz içinden: „Hojaýynym giç geler“ diýip,+ 49ýoldaşlaryny urmaga, serhoşlar bilen iýip-içmäge başlar, 50emma ol hyzmatkäriň hojaýyny onuň oslamaýan gününde, oýlamaýan sagadynda geler. 51Ol hyzmatkärini parça-parça edip, onuň başyna ikiýüzlüleriň gününi salar. Ol ýerde agy we diş gyjama bolar»+.

25-nji bap

On gyz tymsaly

25^1«Şonda Gögüň Şalygyny çyralaryny alyp, giýewi garşylamaga çykan on gyza meňzetse bolar+. 2Olaryň bäşisi akylly, bäşisi akylsyz eken. 3Akylsyzlar çyralaryny alýarlar, emma ýag almaýarlar. 4Akyllylar bolsa çyralary bilen birlikde gaplarda ýag hem alýarlar. 5Giýew gijä galanda, hemmesini uky basmarlaýar we olar uklaýarlar+. 6Ýary gije: „Anha, giýew gelýär, garşylamaga çykyň!“ diýen batly ses eşidilýär. 7Şonda ýaňky gyzlaryň hemmesi oýanyp, çyralarynyň ýagyny düzetmäge başlaýarlar. 8Akylsyzlar akyllylara: „Çyralarymyz sönüp barýar, bize ýagyňyzdan biraz beräýiň“ diýýärler. 9Emma akyllylar: „Ýok! Bize--de, size-de ýetmän durmasyn. Gowusy, gidiň-de, satyjylardan özüňize ýag satyn alyň“ diýýärler. 10Olar ýag satyn almaga giden wagty giýew gelýär. Taýýar duran gyzlar onuň bilen bile toýhana girenlerinden, gapy ýapylýar+. 11Bir salymdan beýleki gyzlar hem gelip: „Aga! A-how, aga! Gapyny açaý-da, biz geldik“ diýýärler+. 12Emma giýew: „Size dogrusyny aýdýaryn, men sizi asla tanamok“ diýip jogap berýär+. 13Şonuň üçin hem oýa boluň, sebäbi siz Ynsan Oglunyň geljek anyk gününi we sagadyny bilmeýärsiňiz+.

Üç hyzmatkär hakyndaky tymsal

(Luka 19:11-27)

14⚫Gögüň Şalygy şunuň ýalydyr: bir adam uzak ýola gitmekçi bolup, hyzmatkärlerini ýanyna çagyryp, mal-mülküni olara tabşyrýar. 15Bu adam olaryň hersiniň başarnygyna laýyk: birine – bäş, beýlekisine – iki, başga birine bir çuwal altyn-kümüş berip, ýola rowana bolýar. 16Bäş çuwal alan gidip, bu pul bilen söwda etmäge girişip, ýene bäş çuwal pul gazanýar. 17Iki çuwal alan-da şonuň ýaly edip, ýene iki çuwal pul gazanýar. 18Bir çuwal alan bolsa gidip, çukur gazýar-da, hojaýynyň beren puluny gömüp gizleýär.

19Köp wagtdan soň bu hyzmatkärleriň hojaýyny gelip, olardan hasabat soraýar+. 20Bäş çuwal alan hyzmatkär gelip, öňki puluň üstüne ýene bäş çuwal getirýär. Ol: „Hojaýyn! Sen maňa bäş çuwal altyn-kümüş ynanypdyň, ine, men ondan ýene bäş çuwal gazandym“ diýýär. 21Hojaýyny oňa: „Berekella, ýagşy hem sadyk hyzmatkär! Sen kiçijik işde sadyk bolanyň üçin, indi beýik işleri saňa ynanaryn. Gel, hojaýynyň şatlygyna şärik bol!“ diýýär+. 22Iki çuwal alan hem gelip: „Hojaýyn! Sen maňa iki çuwal altyn-kümüş beripdiň, ine, men ondan ýene iki çuwal gazandym“ diýýär. 23Hojaýyny oňa: „Berekella, ýagşy we sadyk hyzmatkär! Sen kiçijik işde sadyklygyňy görkezdiň, indi men seni beýik işleriň başyna geçirerin. Gel, hojaýynyň şatlygyna şärik bol!“ diýýär. 24Bir çuwal alan hem gelip: „Hojaýyn, men seniň gaty özdiýenli adamdygyňy bilýärdim. Sen ekmedik ýeriňden orýarsyň, sepmedik ýeriňden ýygýarsyň. 25Şonuň üçin men gorkdum, gidip, beren bir çuwal puluňy ýere gömüp gizledim, ine, puluňy al!“ diýýär. 26Hojaýyny oňa şeýle diýýär: „Eý, erbet hem ýalta hyzmatkär! Sen meniň ekmedik ýerimden orýandygymy, sepmedik ýerimden ýygýandygymy bilýärmidiň+? 27Onda pulumy işewürlere bermeli ekeniň-dä, men hem gelip, ony peýdasy bilen alardym. 28Indi oňa beren bir çuwalymy alyň-da, on çuwalla beriň. 29Kimde bar bolsa, oňa ýene berler, ondaky bol bolar, emma kimde ýok bolsa, onuň elindäki hem alnar+. 30Peýdasyz hyzmatkäri daşary, garaňkylyga taşlaň. Ol ýerde agy we diş gyjama bolar“+.

Kyýamat güni

31Ynsan Ogly Öz şan-şöhratyna beslenip, ähli perişdeleri bilen geler-de, şöhratly tagtynda oturar+. 32Ähli milletler Onuň huzuryna ýygnanarlar, çopanyň goýunlary geçilerden saýlaýşy ýaly, Ol hem olary biri-birinden saýlar+. 33Goýunlary sagynda, geçileri hem solunda goýar. 34Onsoň Patyşa sagyndakylara şeýle diýer: „Eý, Atamyň ýalkanlary! Geliň-de, dünýä ýaradylandan bäri siziň üçin taýýarlanan patyşalygy miras alyň+. 35Sebäbi Men açdym – nan berdiňiz, teşnedim – suw berdiňiz, kesekidim – myhman aldyňyz,+ 36ýalaňaçdym – don berdiňiz, hassadym – bejerdiňiz, zyndandadym – görmäge geldiňiz“+. 37Şonda dogry adamlar Oňa jogap berip diýerler: „Ýa Reb, biz Seni haçan aç görüp, nan berdik? Haçan teşne görüp, suw berdik? 38Haçan Seni keseki görüp, myhman aldyk ýa ýalaňaç görüp, don berdik? 39Haçan Seni hassa ýa-da zyndanda görüp, ýanyňa geldik?“. 40Patyşa olara: „Size dogrusyny aýdýaryn, Meniň bu iň pes saýylýan doganlarymdan birine edeniňizi Maňa edensiňiz“ diýip jogap berdi+. 41Onsoň solundakylara şeýle diýer: „Eý, lagnatlylar, Meniň ýanymdan aýrylyň, iblis bilen onuň perişdelerine taýýarlanan ebedi oda ýanyň!+ 42Sebäbi Men açdym – nan bermediňiz, teşnedim – suw bermediňiz, 43kesekidim – myhman almadyňyz, ýalaňaçdym – don bermediňiz, hassadym we tussagdym – ýanyma gelip görmediňiz“. 44Şonda olar: „Ýa Reb, biz Seni haçan aç, teşne, keseki, ýalaňaç, hassa ýa-da tussaglykda görüp-de, Saňa hyzmat etmedik?“ diýip sorarlar. 45Şonda olara: „Size dogrusyny aýdýaryn, muny bu iň pes saýylýanlardan birine etmedigiňizi, Maňa-da eden dälsiňiz“ diýip jogap berdi+. 46Bular ebedi jeza, dogry adamlar bolsa baky ýaşaýşa gowşarlar»+.

26-njy bap

Isany öldürmek barada dildüwşük

(Mark 14:1,2; Luka 22:1,2; Ýohanna 11:45-53)

26^1⚫Isa ähli sözüni tamamlap, şägirtlerine: 2«Bilşiňiz ýaly, ýene iki günden Pesah baýramydyr. Onsoň Ynsan Ogly haça çüýlenmäge tabşyrylar» diýdi+. 3Şol wagt ýolbaşçy ruhanylar bilen halkyň ýaşululary Kaýafa atly baş ruhanynyň howlusyna ýygnanyp, 4Isany hile bilen tutup öldürmek barada maslahat geçirdiler. 5Olar: «Baýram günlerinde tutmalyň, halk galmagal turzaýmasyn» diýişdiler.

Bir aýal ýagy Isanyň başyna guýýar

(Mark 14:3-9; Ýohanna 12:1-8)

6⚫Isa Beýtaniýada deri keselli Simunyň öýünde saçak başynda otyrka,+ 7bir aýal çüýşede gymmatbaha atyr ýagyny alyp, Onuň ýanyna geldi we ony Isanyň başyna guýdy. 8Şägirtler muny görenlerinde, gaharlanyp: «Näme üçin bu ýag beýle isrip edildi? 9Bu ýagy köp pula satyp, garyplara paýlap bolardy ahyryn» diýişdiler. 10Isa muny bilip, olara şeýle diýdi: «Näme üçin aýaly ynjadýarsyňyz? Ol Meniň üçin ajaýyp iş etdi. 11Garyplar hemişe siziň ýanyňyzdadyr, emma Men hemişe ýanyňyzda bolmaryn+. 12Ol bu ýagy Meniň bedenimi jaýlamaga taýýar etmek üçin guýdy+. 13Size dogrusyny aýdýaryn, bu Hoş Habar dünýäniň niresinde wagyz edilse, bu aýalyň edeni-de şol ýerde ýatlanar»+.

Ýudasyň haýynlygy

(Mark 14:10,11; Luka 22:3-6)

14⚫Soňra Onkilerden Ýudas Iskariýot diýen biri ýolbaşçy ruhanylaryň ýanyna gitdi+. 15Ýudas olardan: «Eger men Isany siziň eliňize tabşyrsam, maňa näme berersiňiz?» diýip sorady. Olar hem Ýudas otuz teňňe kümüş çekip berdiler+. 16Ýudas şondan soň Isany olara tabşyrmak üçin amatly pursat peýläp gezdi.

Pesah nahary

(Mark 14:12-26; Luka 22:7-20,21-23; Ýohanna 13:21-30; 1 Korintoslylar 11:23-25)

17⚫Petir baýramynyň ilkinji güni şägirtler Isanyň ýanyna gelip: «Seniň üçin Pesah naharyny nirede taýýarlamagymyzy isleýärsiň?» diýip soradylar. 18Isa olara: «Şähere gidiň-de, şu aýdan kişimiň öýüne baryň. Oňa: „Mugallymymyz saňa: ‘Wagtym golaýlady, Pesah baýramyny şägirtlerim bilen bilelikde seniň öýüňde bellejek diýýär’“ diýiň» diýdi. 19Şägirtler hem Isanyň özlerine buýruşy ýaly edip, Pesah naharyny taýýarladylar.

20Agşam Isa on iki şägirdi bilen bilelikde saçak başyna geçdi. 21Olar naharlanyp otyrkalar, Isa: «Size dogrusyny aýdýaryn: siziň biriňiz Maňa haýynlyk edersiňiz» diýdi+. 22Olar gaty tukatlanyp, yzly-yzyna Ondan: «Agam, men bir dälmi?» diýip soramaga başladylar. 23Isa hem olara: «Elini Meniň bilen bir okara batyran Maňa haýynlyk eder. 24Ynsan Ogly Özi hakda ýazylyşy ýaly jan berer, emma Ynsan Ogluna haýynlyk edeniň halyna waý! Ol adam eneden dogulmadyk bolsa, onuň üçin has oňat bolardy» diýip jogap berdi+. 25Oňa haýynlyk eden Ýudas: «Mugallym, men bir dälmikäm?» diýip sorady. Isa hem oňa: «Özüň aýtdyň» diýdi.

26⚫Naharlanyp otyrkalar, Isa eline çörek alyp şükür etdi we ony döwüp, şägirtlerine berdi-de: «Alyň, iýiň, bu Meniň bedenimdir» diýdi+. 27Onsoň şeraply käsäni alyp, şükür edeninden soň şägirtlerine berip: «Şundan hemmäňiz içiň. 28Bu köp adamlaryň günäleriniň bagyşlanmagy üçin dökülýän ganym arkaly baglanyşylýan ähtdir[*]+. 29Size şuny aýdaýyn: Atamyň Şalygynda siziň bilen bile täzesini içjek günüme çenli şeraby gaýtadan içmerin» diýdi. 30Olar Hudaýa öwgi senalaryny aýdanlaryndan soň, Zeýtun dagyna çykdylar+.

Isa Petrusyň inkär etjekdigini aýdýar

(Mark 14:27-31; Luka 22:31-34; Ýohanna 13:36-38)

31+⚫Soňra Isa şägirtlerine: «Siziň hemmäňiz şu gijäniň özünde Menden el çekersiňiz, sebäbi „Çopany uraryn, goýunlar dargap gider“ diýip ýazylgydyr+. 32Emma Men direlenimden soň, sizden öň Jelilä bararyn» diýdi+. 33Petrus Oňa: «Hemmeler Senden ýüz öwürse-de, men asla ýüz öwürmerin» diýdi. 34Isa oňa: «Saňa dogrusyny aýdýaryn, şu gije horaz gygyrmazdan öň, sen Meni üç gezek inkär edersiň» diýdi. 35Emma Petrus Oňa: «Men Seniň bilen ölmeli bolsam-da, Seni asla inkär etmerin!» diýdi. Şägirtleriň hemmesi-de şeýle diýdiler+.

Getsemani bagynda

(Mark 14:32-42; Luka 22:39-46)

36⚫Soňra Isa şägirtleri bilen Getsemani diýen ýere gitdi. Isa olara: «Siz bu ýerde garaşyň, Men hol ýere gidip, Hudaýa doga etjek» diýdi. 37Isa Petrusy, Zebedeýiň ogullary Ýakup bilen Ýohannany ýanyna aldy. Ol tukatlanyp, gaýgylanmaga başlady+. 38Isa olara: «Meniň janym öler ýaly tukat. Siz bu ýerde galyň we oýa boluň» diýdi+. 39Isa biraz öňe ýöredi-de, ýere ýüzin düşüp: «Eý, Atam! Mümkin bolsa, bu hasrat käsesini Menden sowa geçsin, ýöne Meniň islegim däl, Seniň islegiň amala aşsyn!» diýip, dileg etdi+.

40Isa gaýdyp gelende, şägirtleri uklap ýatan ekenler. Isa Petrusa: «Meniň bilen bile bir sagat-da oýa bolup bilmediňizmi? 41Oýa boluň, synaga düşmez ýaly dileg ediň. Ruh gaýratlydyr, ýöne beden ejizdir» diýdi+.

42Isa ikinji gezek gidip, dileg etdi: «Eý, Atam, Men içmesem, bu käsäniň geçmegi mümkin däl bolsa, onda Seniň islegiň bolsun!»+ 43Yzyna gaýdyp gelende, şägirtleri ýene uklap ýatan ekenler, sebäbi olaryň gözleri bürlüp durdy. 44Isa olary goýup, ýene gitdi, ýene şol öňki sözler bilen üçünji gezek dileg etdi. 45Onsoň şägirtleriň ýanyna gaýdyp gelip: «Siz henizem uklap ýatyrsyňyzmy? Dynjyňyzy alýarsyňyzmy? Ine, pursat golaýlady, Ynsan Ogly günäkärleriň eline berilýär+. 46Turuň, gideliň. Anha, Maňa haýynlyk eden golaýlady» diýdi.

Isa tutulýar

(Mark 14:43-50; Luka 22:47-53; Ýohanna 18:3-12)

47⚫Isa heniz gepläp durka, Onkileriň biri bolan Ýudas peýda boldy. Onuň ýanynda ýolbaşçy ruhanylar bilen ýaşulular tarapyndan iberilen gylyçly, taýakly bir mähelle bardy+. 48Isa haýynlyk eden Ýudas olar bilen: «Men kimi öpsem, Isa Şoldur» diýip gepleşipdi. 49Ol gele-gelmäne Isanyň ýanyna bardy-da: «Salam, Mugallym!» diýip, Ony öpdi. 50Isa hem oňa: «Dostum, hany, näme etjek bolsaň et» diýdi. Edil şol wagt adamlar Isany tutup, ele saldylar. 51Isanyň ýanyndakylaryň biri gylyjyny syryp, baş ruhanynyň hyzmatkärini urup, onuň gulagyny kesdi+. 52Şonda Isa oňa şeýle diýdi: «Gylyjyňy gynyna sal, gylyç çekenleriň hemmesi gylyçdan öler+. 53Näme Men Atamdan kömek sorap, ýüz tutup bilmez öýdýärsiňmi? Islesem, Ol şu pursadyň özünde Maňa on iki goşun perişdeden-de köp perişdeleri iberer. 54Emma beýtsem, Mukaddes Ýazgylar nähili berjaý bolar? Bularyň ählisiniň amala aşmagy gerek ahyry!» 55Şol wagt Isa mähellä ýüzlenip: «Näme üçin bir gozgalaňçynyň garşysyna çykan ýaly, Meni tutmak üçin gylyçly hem taýakly gelipsiňiz? Her gün ybadathanada oturyp, adamlara öwredýärdim, şonda Meni tutmandyňyz+. 56Ýöne bularyň ählisi pygamberleriň ýazgylarynyň berjaý bolmagy üçin boldy» diýdi. Şonda şägirtleriň hemmesi Isany taşlap gaçyp gitdiler+.

Isa mejlisiň öňünde

(Mark 14:53-65; Luka 22:54,55,63-71; Ýohanna 18:13,14,19-24)

57⚫Isany tutanlar Ony baş ruhany Kaýafanyň ýanyna getirdiler, Töwrat mugallymlary bilen ýaşulular-da şol ýere ýygnanypdylar. 58Petrus bolsa baş ruhanynyň howlusyna çenli gara görnümden Isanyň yzyna düşüp gitdi. Ol içeri girdi-de, işiň soňuny görjek bolup, sakçylar bilen bile oturdy. 59Ýolbaşçy ruhanylar we tutuş mejlis Isa ölüm jezasyny bermek üçin, Oňa garşy galp subutnamalar agtardylar. 60Köp ýalançy şaýatlar geldi, emma Oňa garşy hiç zat tapyp bilmediler. Ahyrsoňy iki sany ýalançy şaýat gelip:+ 61«Bu adam: „Men Hudaýyň ybadathanasyny ýykyp, ony üç günde täzeden salyp bilerin“ diýdi» diýip habar berdi+. 62Baş ruhany ornundan turup: «Sen asla jogap berjek dälmi? Bu adamlaryň Seniň garşyňa berýän şaýatlygy näme?» diýdi+. 63Emma Isa dymdy. Baş ruhany Oňa: «Saňa diri Hudaýdan kasam edýärin, bize aýt, Hudaýyň Ogly – Mesih Senmi?» diýdi+. 64+Isa oňa: «Hawa, Seniň aýdyşyň ýalydyr» diýip jogap berdi. Soňra sözüni dowam edip: «Size ýene şuny aýdaýyn, mundan soň siz Ynsan Oglunyň Gudratygüýçliniň sagynda oturanyny we gögüň bulutlarynda gelýänini görersiňiz!» diýdi+. 65Şonda baş ruhany ýakasyny ýyrtyp: «Ol Hudaýa dil ýetirdi, bize başga şaýatlyk nämä gerek? Onuň Hudaýa dil ýetirenini özüňiz eşitdiňiz ahyryn+. 66Näme karara gelýärsiňiz?» diýdi. Olar: «Ol ölüme mynasyp!» diýip jogap berdiler+. 67Onsoň Isanyň ýüzüne tüýkürdiler, Ony ýumrukladylar, käbirleri Oňa:+ 68«Eý, Mesih, bize welilik et, Seni uran kim?» diýip, Ony şapbatladylar.

Petrus Isany inkär edýär

(Mark 14:66-72; Luka 22:56-62; Ýohanna 18:15-18,25-27)

69⚫Petrus bolsa daşarda, howluda otyrdy. Bir keniz onuň ýanyna gelip: «Sen hem jelileli Isa bilen bilediň» diýdi. 70Emma Petrus muny hemmeleriň öňünde inkär edip: «Men seniň näme diýýäniňi bilmeýärin» diýdi. 71Soňra ol howlynyň öň tarapyna çykdy. Ony başga bir keniz görüp, ol ýerde duranlara: «Bu adam nasyraly Isa bilen biledi» diýdi. 72Petrus ýene-de inkär edip: «Men ol adamy tanamok» diýip ant içdi. 73Az salymdan ol ýerde duranlar Petrusa ýene-de: «Hakykatdan-da, senem şolaryň biri, sebäbi seniň gepleýşiň muny bildirip dur» diýdiler. 74Şonda Petrus ant içip: «Hudaý ursun! Men ol adamy tanamok» diýdi. Edil şol wagt horaz gygyrdy. 75Petrus Isanyň: «Horaz gygyrmazdan öň, sen Meni üç gezek inkär edersiň» diýen sözüni ýatlady we daşary çykyp, möňňürip aglady+.

27-nji bap

Ýudas özüni asýar

(Mark 15:1; Luka 23:1,2; Ýohanna 18:28-32)

27^1⚫Ir säher bilen ähli ýolbaşçy ruhanylardyr halkyň ýaşululary Isa ölüm jezasyny bermek barada maslahat geçirdiler. 2Ony daňyp, häkim Pilata eltip tabşyrdylar+. 3⚫Onsoň Isa haýynlyk eden Ýudas Oňa höküm edilenini görüp, eden işine ökündi. Ol otuz teňňe kümşi yzyna, ýolbaşçy ruhanylar bilen ýaşululara getirip: 4«Men bigünä kişä haýynlyk edip, günä gazandym» diýdi. Olar-da: «Bize näme, muňa özüň jogap berýäň» diýdiler. 5Ýudas kümüşleri ybadathananyň içine zyňdy-da, çykyp gaýtdy. Soňra gidip, özüni asdy+. 6Ýolbaşçy ruhanylar bolsa kümüşleri alyp: «Bu pullary ybadathananyň hazynasynda goýmak kanuna dogry gelmeýär, sebäbi bular gan nyrhydyr» diýdiler+. 7Şeýlelikde, maslahat geçirip, gelmişeklere gonamçylyk etmek üçin, bu pula küýzegäriň ýerini satyn aldylar. 8Şonuň üçin ol ýere şu güne çenli «Gan meýdançasy» diýilýär. 9-10+Şonda Ýermeýa pygamber arkaly aýdylan şu söz berjaý boldy: «Rebbiň maňa buýruşy ýaly, ysraýyl halkynyň Oňa kesen nyrhyny – otuz kümüş teňňesini alyp, küýzegäriň ýerini satyn aldylar»++.

Isa Pilatyň öňünde

(Mark 15:2-5; Luka 23:3-5; Ýohanna 18:33-38)

11⚫Isany häkimiň huzuryna getirdiler. Häkim Ondan: «Sen ýahudylaryň patyşasymy?» diýip sorady. Isa hem: «Aýdyşyň ýalydyr» diýdi+. 12Ýolbaşçy ruhanylar bilen ýaşulular Ony aýyplanlarynda, Ol hiç hili jogap bermedi. 13Onsoň Pilat Ondan: «Seniň garşyňa berilýän munça şaýatlyklary eşitmeýärsiňmi?» diýip sorady+. 14Isa onuň ýekeje soragyna hem jogap bermedi. Häkim muňa gaty geň galdy.

15⚫Her Pesah baýramynda häkim halkyň haýyşy bilen bir tussagy boşatmagy adat edinipdi. 16Şol wagtlar Ýeşuwa Barabbas[*] diýen ady belli biri tussaglykda ýatyrdy. 17Şeýlelikde, halk ýygnanyşanda Pilat olardan: «Siziň üçin kimi boşatmagymy isleýärsiňiz? Ýeşuwa Barabbasymy ýa-da Mesih diýilýän Isany?» diýip sorady. 18Ol ýolbaşçy ruhanylar bilen ýaşulularyň Isany göripçilikden tabşyrandyklaryny bilýärdi+. 19Pilat höküm kürsüsinde otyrka, aýaly oňa: «Ol dogry adam bilen işiň bolmasyn, sebäbi men geçen gije düýşümde Ol zerarly köp azaplar çekdim» diýip, habar ýollapdy. 20Emma ýolbaşçy ruhanylar bilen ýaşulular Isanyň deregine Barabbasy boşatmagyny talap ediň diýip, halky küşgürdiler+. 21Häkim olara ýüzlenip: «Siz bu ikisinden meniň haýsyny boşatmagymy isleýärsiňiz?» diýip sorady. Olar hem: «Barabbasy» diýip jogap berdiler. 22Pilat olara: «Onda men Mesih diýilýän Isany näme edeýin?» diýip sorady. Olaryň hemmesi biragyzdan: «Ol haça çüýlensin!» diýdiler. 23Pilat: «Näme üçin? Ol näme ýamanlyk etdi?» diýip sorady. Emma olar: «Ony haça çüýle!» diýip, has beter gygyryşdylar+.

24Pilat öz elinden hiç zat gelmeýändigini we galmagalyň bolsa barha artýandygyny görensoň, eline suw aldy-da, mähelläniň öňünde elini ýuwup: «Bu adamyň ganynyň dökülmeginde men ýazyksyz. Muňa siz jogapkärsiňiz!» diýdi+. 25Ähli halk: «Onuň ganyna biz we çagalarymyz jogapkär!» diýip jogap berdi+. 26Şonda Pilat Barabbasy boşatdy, Isany bolsa gamçyladyp, haça çüýlemek üçin, esgerleriň eline berdi+.

Esgerler Isany masgaralaýar

(Mark 15:16-20; Ýohanna 19:2,3)

27⚫Soňra häkimiň esgerleri Isany hökümet saraýyna eltip, tutuş goşun toparlaryny Onuň daşyna üýşürdiler. 28Egin-eşigini çykaryp, egnine gyzyl don geýdirdiler. 29Tikenden täç örüp, başyna geýdirdiler-de, sag eline taýak tutdurdylar. Öňünde dyza çöküp: «Ýaşasyn ýahudylaryň patyşasy!» diýip, Ony masgaraladylar. 30Onuň üstüne tüýkürdiler, taýaklap, başyna urdular+. 31Ony masgaralanlaryndan soň, dony egninden çykardylar-da, Öz egin-eşigini geýdirip, haça çüýlemäge alyp gitdiler.

Isa haça çüýlenýär

(Mark 15:21-32; Luka 23:26-43; Ýohanna 19:17-27)

32⚫Ýolda barýarkalar, kirineýli Simun atly bir adama sataşdylar. Olar bu adama Isanyň haçyny götermäge mejbur etdiler. 33Olar Golgota (bu «Kelleçanak depesi» diýmegi aňladýar) diýen ýere geldiler. 34Şonda Oňa içirjek bolup, öt garylan şerap berdiler, emma Isa dadanyndan soň, ony içmekden ýüz öwürdi+. 35Ony haça çüýlänlerinden soň, bije atyşyp egin-eşigini özara paýlaşdylar+. 36Soňra ol ýerde oturyp, Oňa garawullyk etdiler. 37Depesinde bolsa: «BU ÝAHUDYLARYŇ PATYŞASY ISADYR» diýen etmiş ýazgysyny asdylar. 38Onuň bilen bile iki garakçy hem haça çüýlendi. Olaryň biri Isanyň sag tarapynda, beýlekisi çep tarapyndady. 39Geçip barýanlar başlaryny ýaýkap, Isany ýaňsylaýardylar+. 40Olar: «Hany, Sen ybadathanany ýykyp, üç günde saljakdyň-a. Eger Hudaýyň Ogly bolsaň, haçdan aşak düş-de, Özüňi halas et-dä!» diýýärdiler+. 41Ýolbaşçy ruhanylar, Töwrat mugallymlary, ýaşulular hem Isany hut şunuň ýaly masgaralap, biri-birlerine: 42«Özgeleri halas etdi, emma Özüni halas edip bilenok. Özem Ysraýylyň Patyşasymyş! Onda, goý, Ol häziriň özünde haçdan aşak düşsün, biz hem Oňa iman edeli+. 43Ol Hudaýa sygynýardy. Eger Hudaý halaýan bolsa, goý, häziriň özünde Ony halas etsin. Hany, Ol: „Men Hudaýyň Ogludyryn“ diýýär-dä» diýişýärdiler. 44Şeýle hem, Isa bilen bile haça çüýlenen garakçylar-da Oňa sögýärdiler.

Isanyň ölümi

(Mark 15:33-41; Luka 23:44-49; Ýohanna 19:28-30)

45⚫Günortan on ikiden öýlän sagat üçe çenli tutuş ýurdy garaňkylyk gaplap aldy. 46+Öýlän sagat üç töweregi Isa gaty ses bilen gygyryp: «Elohi, Elohi! Lema sabaktani?» ýagny: «Hudaýym, Hudaýym! Näme üçin Meni terk etdiň?» diýdi+. 47Ol ýerde duranlaryň käbirleri muny eşidenlerinde: «Ol Ylýasy çagyrýar» diýişdiler. 48Bir adam ylgap baryp, bir esgini sirkä batyrdy. Ony bir taýagyň ujuna dakdy-da, içirjek bolup, Isa uzatdy+. 49Beýlekiler-de: «Hany, göreliň! Ylýas gelip, Ony halas edermikä?» diýişdiler. 50Isa ýene-de gaty ses bilen gygyryp, jan berdi.

51Şol wagt ybadathananyň tutusy ýokardan aşaklygyna ýyrtylyp, ikä bölündi, ýer titräp, daşlar ýaryldy+. 52Mazarlar açylyp, ölen ençeme mukaddes adamlaryň jesedi direldi+. 53Olar mazarlardan çykyp, Isa direlenden soň, mukaddes şähere baryp, köplere göründiler+. 54Isa garawullyk edip duran ýüzbaşy bilen ýanyndaky esgerler ýer titremäni, bolan beýleki zatlary görenlerinde, gorka düşüp: «Hakykatdan-da, bu Hudaýyň Ogly eken!» diýdiler. 55Ol ýerde uzakdan seredişip duran köp aýallar hem bardy. Olar Jelileden Isanyň yzyna düşüp gelenlerdi we Oňa hyzmat edenlerdi. 56Olaryň arasynda magdalaly Merýem, Ýakup bilen Ýosäniň[*] ejesi Merýem bardy, şeýle-de Zebedeýiň ogullarynyň ejesi hem bardy+.

Isa jaýlanýar

(Mark 15:42-47; Luka 23:50-56; Ýohanna 19:38-42)

57⚫Agşam düşen wagty Ýusup atly arimatiýaly bir baý adam geldi. Ol hem Isanyň şägirtlerindendi. 58Ol Pilatyň ýanyna baryp, Isanyň jesedini diledi. Şonda Pilat jesediň oňa berilmegini buýurdy. 59-60Ýusup jesedi alyp, Ony tämiz kepene dolap, gaýada özi üçin oýduryp ýasadan täze mazarynda jaýlady. Onsoň mazaryň agzyna bir daş togalap getirip goýdy-da, ol ýerden gitdi+. 61Magdalaly Merýem bilen beýleki Merýem hem şol ýerde mazaryň garşysynda otyrdylar.

62Ertesi, ýagny Taýýarlyk gününiň ertesi ýolbaşçy ruhanylar bilen fariseýler Pilatyň ýanyna ýygnanyşyp: 63«Jenap, ol ýalançynyň entek dirikä: „Men üç günden soň direlerin“ diýeni biziň ýadymyzda+. 64Şonuň üçin üç günläp mazaryň gorag astynda saklanmagyny buýur, şägirtleri gije gelip, jesedi ogurlap, halka bolsa: „Ol direldi“ diýäýmesinler. Bu soňky ýalan öňküden-de beter bolar» diýdiler. 65Pilat olara: «Ýanyňyza esgerler alyp, gidiň-de, mazary öz bilşiňiz ýaly gorag astynda sakladyň» diýdi. 66Olar hem esgerler bilen gidip, mazaryň agzyndaky daşy möhürlediler-de, garawul goýup, mazary gorag astynda saklatdylar+.

28-nji bap

Isa direlýär

(Mark 16:1-10; Luka 24:1-12; Ýohanna 20:1-10)

28^1⚫Sabat güni geçenden soň, hepdäniň birinji güni[*] ir säher bilen magdalaly Merýem we beýleki Merýem mazary görmäge gitdiler+. 2Birdenkä güýçli ýer titredi. Rebbiň bir perişdesi gökden inip, daşy bir çete togalady-da, onuň üstünde oturdy+. 3Onuň görnüşi ýyldyrym ýaly öwşün atýardy, eginbaşy gar ýaly akdy+. 4Sakçylar gorkularyndan ýaňa sandyraşyp, öli kimin ýere ýazyldylar+.

5Perişde aýallara: «Gorkmaň! Men siziň haça çüýlenen Isany gözleýändigiňizi bilýärin. 6Ol bu ýerde ýok. Ol Öz aýdyşy ýaly direldi. Bäri geliň-de, Onuň ýatan ýerini görüň. 7Indi çalt gidip, Onuň şägirtlerine: „Isa direlipdir, Ol sizden öň Jelilä barýar. Siz Ony şol ýerde görersiňiz“ diýiň. Gulak asyň, men size muny aýdandyryn» diýdi+.

8Aýallar gorky hem şatlyk bilen howlugyşyp, mazardan uzaklaşdylar. Olar ylgaşyp, Isanyň şägirtlerine habar bermäge gitdiler. 9Birdenkä olara Isa duşup: «Salam!» diýdi. Olar hem Onuň ýanyna gelip, aýagyna ýykylyp, Oňa sežde etdiler+. 10Onsoň Isa olara: «Gorkmaň! Baryň, doganlaryma aýdyň, Jelilä gitsinler. Meni şol ýerde görerler» diýdi+.

Sakçylaryň getiren habary

11Aýallar heniz ýoldakalar, sakçylaryň birnäçesi şähere baryp, bolan ähli zatlary ýolbaşçy ruhanylara habar berdiler. 12Olar ýaşulular bilen ýygnanyşyp, maslahat geçirenlerinden soň, esgerlere köp pul berip: 13«Siz halka: „Biz gije ýatyrkak, şägirtleri gelip, Onuň jesedini ogurlap gidipdirler“ diýiň. 14Bu habar häkimiň gulagyna baryp ýetse, ony ynandyryp, biz sizi aladadan dyndararys» diýdiler. 15Garawullar puly alyp, özlerine buýrulyşy ýaly etdiler. Bu gürrüň ýahudylaryň arasynda şu güne çenli hem dowam edip gelýär.

Iň soňky tabşyryk

(Mark 16:14-18; Luka 24:36-49; Ýohanna 20:19-23; Resul 1:6-8)

16⚫Şunluk bilen, on bir şägirt Jelilä, Isanyň aýdan dagyna gitdi. 17Isany görüp, Oňa sežde etdiler, emma olaryň käbiri şübhelendi+. 18Isa hem olaryň ýanyna gelip: «Gökde we ýerde ähli ygtyýarlyk Maňa berildi+. 19Şonuň üçin hem gidiň-de, ähli milletleri şägirt ediň, olary Ata, Ogul we Mukaddes Ruhuň adyndan suwa çümdüriň+. 20Size buýran ähli zatlarymy berjaý etmegi olara öwrediň. Men hemişe, tä dünýäniň ahyryna çenli siziň bilen bolaryn» diýdi.[*]+

* 1:16 Mesih – ýewreýler bu sözi Hudaý tarapyndan wada berlen Patyşa babatynda ulanýarlar. Sözlüge seret.

* 1:21 Isa – bu söz Reb halas edýär diýmegi aňladýar.

* 1:25 Ogluny – käbir golýazmalarda nowbahar ogluny.

* 2:11 Mür – atyr ýasamakda we merhumy jaýlamakda ulanylan ýakymly ysly ösümlik. Sözlüge seret.

* 4:3 Hudaýyň Ogly – Köne Ähtde bu at patyşalar üçin ulanylýardy. Täze Ähtde bolsa bu at Hudaý tarapyndan saýlanyp-seçilen diýmegi aňladýar. Sözlüge seret.

* 4:25 Dekapolis – Samariýa bilen Jeliläniň gündogarynda ýerleşen on şäheriň umumy ady. Sözlüge seret.

* 5:22 Gaharlanan – käbir golýazmalarda hiç bir sebäpsiz gaharlanan.

* 5:22 Raka – arameýçe bu söz boş kelle diýmegi aňladýar.

* 5:44 Käbir golýazmalarda Özüňize gargaýanlar üçin ýagşylyk diläň, özüňizi ýigrenýänlere ýagşylyk ediň, özüňizi ynjadýanlar, yzarlaýanlar üçin Hudaýa doga okaň diýen jümle hem bar.

* 6:4 Siziň sylagyňyzy berer – käbir golýazmalarda siziň sylagyňyzy aç-açan berer. 6-njy aýatda hem şeýle.

* 6:13 Käbir golýazmalarda Çünki patyşalyk, gudrat we şöhrat ebedilik Seniňkidir. Omyn! diýen jümle hem bar.

* 8:28 Gadaralylar – käbir golýazmalarda gerasalylar. Seret: Luk 8:26; Mar 5:1.

* 9:8 Gorky gaplap aldy – käbir golýazmalarda haýran galdy.

* 10:2-4 Käbir golýazmalarda Taddeý lakamly Lewi.

* 10:25 Beýelzebul – şeýtanyň başga ady. Sözlüge seret.

* 11:2 Şägirtlerini – käbir golýazmalarda şägirtleriniň ikisini.

* 11:23 Eý, Kapernaum! Sen arşa göterilerin öýdýärsiňmi? – bu jümle käbir golýazmalarda Eý, arşa göterilen Kapernaum! diýip duş gelýär.

* 15:5-6 Käbir golýazmalarda atasyna ýa-da enesine.

* 16:18 Petrus – bu söz gaýa diýmegi aňladýar.

* 17:20 Käbir golýazmalarda 21-nji aýat duş gelýär: Şeýle arwah-jynlary agyz bekläp, Hudaýa doga-dileg etmekden başga hiç zat bilen çykaryp bolýan däldir.

* 18:10 Käbir golýazmalarda 11-nji aýat duş gelýär: Ynsan Ogly ýitenleri halas etmäge gelendir.

* 18:15 Günä etse – käbir golýazmalarda saňa garşy günä etse.

* 19:9 Käbir golýazmalarda Ärinden aýrylyşan aýala öýlenen hem zyna edýändir diýen jümle hem bar.

* 19:16 Bu sözlem käbir golýazmalarda „Eý, ýagşy Mugallym" diýip duş gelýär.

* 19:29 Käbir golýazmalarda aýalyny diýen söz hem bar.

* 20:16 Käbir golýazmalarda Çünki çagyrylanlar köp, saýlananlar azdyr diýen jümle hem bar.

* 20:22 Käbir golýazmalarda Meniň çümdürilişim ýaly çümdürilip bilersiňizmi? diýen jümle hem bar.

* 20:23 Käbir golýazmalarda Meniň çümdürilişim ýaly çümdürilersiňiz diýen jümle hem bar.

* 23:13 Käbir golýazmalarda 14-nji aýat duş gelýär: Waý halyňyza, Töwrat mugallymlary we fariseýler! Eý, ikiýüzlüler! Siz dul aýallaryň öýlerini talap, göz üçin uzyn-uzyn dogalar okan bolýarsyňyz. Şonuň üçin hem siz iň agyr jeza sezewar bolarsyňyz.

* 24:7 Käbir golýazmalarda açlyklar hem gyrgyn keseli.

* 24:36 Ne-de Ogul – bu sözler käbir golýazmalarda ýok.

* 26:28 Ähtdir – käbir golýazmalarda täze ähtdir.

* 27:16 Ýeşuwa Barabbas – käbir golýazmalarda Ýeşuwa diýen söz ýok, şeýle hem 17-nji aýatda.

* 27:56 Ýosä – grekçe Ýusup, bu Ýosäniň beýleki ady.

* 28:1 Hepdäniň birinji güni – bu ýewreýleriň senenamasy boýunça ýekşenbe günüdir.

* 28:20 Käbir golýazmalarda Omyn diýen söz hem bar.

⚫ 1:1 Luk 3:23-Luk 3:28

+ 1:1 Gçk 22:18, 2Şam 7:12-2Şam 7:13

+ 1:2 Gçk 21:3, Gçk 25:6, Gçk 29:35

+ 1:3 Gçk 38:1-Gçk 38:30, Çöl 26:21, 1ÝÝ 2:9

+ 1:4 Rut 4:18-Rut 4:22

+ 1:5 Ýeş 2:1, Ýeş 6:24

+ 1:6 1Şam 17:12, Işa 11:1, 2Şam 11:3, 2Şam 12:24

+ 1:7 1ÝÝ 3:10-1ÝÝ 3:14

+ 1:8 2ÝÝ 26:1

+ 1:11 1ÝÝ 3:16, 2ÝÝ 36:1, 2Pat 24:14-2Pat 24:15

+ 1:12 1ÝÝ 3:17-1ÝÝ 3:19, Ezr 3:2, Hag 1:1

+ 1:16 Luk 1:27

⚫ 1:18 Luk 2:1-Luk 2:7

+ 1:18 Luk 1:27, Luk 1:35

+ 1:19 Kan 22:23-Kan 22:24, Kan 24:1

+ 1:21 Işa 49:1, Luk 1:31, Res 4:12, Res 13:38

+ 1:22-23 Işa 7:14.

+ 1:22 Işa 7:14, Mat 2:14, Mat 4:14, Mat 21:4, Mat 26:56, Mar 14:49, Ýoh 19:36, Işa 8:8, Işa 8:10

+ 2:1 Luk 1:5, Luk 2:4-Luk 2:7, Ýoh 7:42

+ 2:2 Ýrm 23:5, Çöl 24:17

+ 2:6 Mik 5:2.

+ 2:6 2Şam 5:2, Mik 5:2

+ 2:11 Msr 30:23, Nag 3:6, Işa 60:6, Ýoh 19:39

+ 2:12 Gçk 20:6

+ 2:15 Hoş 11:1.

+ 2:15 Hoş 11:1, Mat 1:22

+ 2:17 Mat 27:9

+ 2:18 Ýrm 31:15.

+ 2:18 Ýrm 31:15

+ 2:23 Luk 1:26, Luk 2:39, Ýoh 1:45

⚫ 3:1 Mar 1:1-Mar 1:8, Luk 3:1-Luk 3:9, Luk 3:15-Luk 3:17, Ýoh 1:19-Ýoh 1:28

+ 3:1 Luk 1:80, Ýoh 1:6

+ 3:2 Mar 1:15

+ 3:3 Işa 40:3.

+ 3:3 Işa 40:3

+ 3:4 2Pat 1:8, Lew 11:22, 1Şam 14:26

+ 3:6 Res 19:18

+ 3:7 Mat 12:34, Mat 23:33, Rim 5:9, 1Sal 1:10

+ 3:9 Ýoh 8:33

+ 3:10 Mat 7:19

+ 3:11 Ýoh 1:15, Ýow 2:28, Res 2:3

+ 3:12 Işa 30:24, Mal 4:1, Mat 13:30, Ýew 6:8

⚫ 3:13 Mar 1:9-Mar 1:11, Luk 3:21-Luk 3:22

+ 3:16 Res 7:56, Işa 11:2, Ýoh 1:32-Ýoh 1:33

+ 3:17 Mar 9:7, Ýoh 12:28, Işa 42:1, Mat 17:5, 2Pet 1:17

⚫ 4:1 Mar 1:12-Mar 1:13, Luk 4:1-Luk 4:13

+ 4:2 Kan 9:9, 1Pat 19:8, Mat 21:18

+ 4:3 1ÝÝ 21:1, 1Sal 3:5

+ 4:4 Kan 8:3.

+ 4:4 Kan 8:3

+ 4:5 Neh 11:2, Işa 48:2, Işa 52:1

+ 4:6 Zeb 90:11-12.

+ 4:6 Zeb 90:11-Zeb 90:12, Ýoh 7:4

+ 4:7 Kan 6:16.

+ 4:7 Kan 6:16

+ 4:10 Kan 6:13.

+ 4:10 Mat 16:23, Kan 6:13

+ 4:11 Luk 22:43

⚫ 4:12 Mar 1:14-Mar 1:15, Luk 4:14-Luk 4:15

+ 4:12 Mat 14:3

+ 4:13 Mat 2:23, Ýeş 19:32-Ýeş 19:34, Mar 1:21

+ 4:14 Mat 1:23

+ 4:15 Işa 9:1-2.

+ 4:16 Işa 9:1-Işa 9:2

⚫ 4:18 Mar 1:16-Mar 1:20, Luk 5:1-Luk 5:11

+ 4:18 Ýoh 1:40-Ýoh 1:42

+ 4:19 Mat 13:47

+ 4:20 Mat 19:27

⚫ 4:23 Luk 6:17-Luk 6:19

+ 4:23 Mar 1:39

+ 4:24 Luk 2:2

+ 4:25 Mar 5:20, Mar 7:31

⚫ 5:3 Luk 6:20-Luk 6:23

+ 5:3 Sep 3:12

+ 5:4 Wag 7:3, Işa 61:2-Işa 61:3, 2Kor 7:10, Aýn 21:4

+ 5:5 Zeb 36:11, Sül 2:21

+ 5:6 Zeb 41:2, Işa 55:1, Ýoh 7:37

+ 5:7 Sül 19:17, Luk 6:36

+ 5:8 Zeb 23:4, Zeb 50:12, 1Ýoh 3:2, Ýew 12:14, Aýn 22:4

+ 5:9 Ýak 3:18, 2Tim 2:22, Ýoh 1:12, 1Ýoh 3:1, 1Ýoh 5:1, Rim 8:14

+ 5:11 Ýak 1:2, 1Pet 4:14

+ 5:12 Res 5:41, Ýak 1:2, Rim 5:3, 2Kor 12:10, Ýew 10:34

⚫ 5:13 Mar 9:50, Luk 14:34-Luk 14:35

+ 5:14 Efe 5:8

+ 5:15 Mar 4:21, Luk 8:16, Luk 11:33

+ 5:16 1Pet 2:12, 2Kor 9:13

+ 5:17 Rim 3:31, Rim 10:4

+ 5:18 Luk 16:17

+ 5:19 Mat 11:11, Mat 18:4

+ 5:20 Ýoh 3:5

+ 5:21 Msr 20:13; Kan 5:17; 16:18.

+ 5:21 Msr 20:13

+ 5:22 1Ýoh 3:15

+ 5:25 Sül 25:8, Luk 12:58-Luk 12:59

+ 5:27 Msr 20:14; Kan 5:18.

+ 5:27 Msr 20:14

+ 5:28 Eýp 31:1, Sül 6:25

+ 5:30 Mat 18:8-Mat 18:9, Mar 9:43-Mar 9:44

+ 5:31-32 Luk 16:18; Mar 10:11-12; Kan 24:1-4.

⚫ 5:31 Mat 19:9, Mar 10:11-Mar 10:12, Luk 16:18

+ 5:31 Kan 24:1-Kan 24:3

+ 5:32 Rim 7:3, 1Kor 7:10-1Kor 7:11

+ 5:33-37 Lew 19:12; Çöl 30:2-3; Kan 23:21.

+ 5:33 Çöl 30:3, Kan 23:21

+ 5:34 Işa 66:1, Res 7:49

+ 5:35 Zeb 98:5, Zeb 47:3

+ 5:37 Ýak 5:12

+ 5:38 Msr 21:24; Lew 24:20; Kan 19:21.

⚫ 5:38 Luk 6:27-Luk 6:36

+ 5:38 Msr 21:23-Msr 21:25, Lew 24:19-Lew 24:20, Kan 19:21

+ 5:39 Agy 3:30, 1Pet 2:23, Rim 12:17, 1Kor 6:7

+ 5:42 Kan 15:7-Kan 15:8, Sül 21:26

+ 5:43 Lew 19:18.

+ 5:43 Lew 19:18

+ 5:44 Rim 12:20, Luk 23:34, Res 7:60, 1Pet 3:9, Rim 12:14

+ 5:45 Eýp 25:3, Res 14:17

+ 5:48 Lew 19:2, Kan 18:13, Kan 32:4, Zeb 17:31, Mat 19:21, Ýak 1:4, Efe 5:1, Kol 1:28

+ 6:1 1Ýoh 2:29

+ 6:2 Luk 6:24

⚫ 6:5 Luk 11:2-Luk 11:4

+ 6:5 Luk 18:11

+ 6:6 2Pat 4:33

+ 6:7 1Pat 18:26, Wag 5:1

+ 6:10 Mat 26:42

+ 6:11 Sül 30:8

+ 6:13 Mat 26:41, Ýoh 17:15, 2Sal 3:3

+ 6:14 Mar 11:25-Mar 11:26, Efe 4:32, Kol 3:13

+ 6:15 Mat 18:35, Ýak 2:13

+ 6:16 Işa 58:5

⚫ 6:19 Luk 11:34-Luk 11:36, Luk 12:22-Luk 12:34

+ 6:19 Sül 23:4, 1Tim 3:3, 1Tim 6:9, Ýew 13:5, Ýak 5:2-Ýak 5:3

+ 6:20 Mat 19:21, 1Pet 1:4

+ 6:24 Luk 16:13

+ 6:25 Fil 4:6, 1Pet 5:7

+ 6:26 Mat 10:31, Mat 12:12

+ 6:29 1Pat 10:4-1Pat 10:7

+ 6:30 Mat 8:26, Mat 14:31, Mat 16:8

+ 6:33 Zeb 36:4

⚫ 7:1 Luk 6:37-Luk 6:38, Luk 6:41-Luk 6:42

+ 7:1 Rim 14:10, 1Kor 4:5, Ýak 4:12

+ 7:2 Mar 4:24, Rim 2:1

+ 7:6 Mat 15:26

⚫ 7:7 Luk 11:9-Luk 11:13

+ 7:8 Sül 8:17, Mat 18:19, Mat 21:22, Mar 11:24, Ýoh 14:13-Ýoh 14:14, 1Ýoh 3:22, 1Ýoh 5:14

+ 7:11 Gçk 6:5, Mat 12:34

+ 7:12 Luk 6:31, Mat 22:40, Gal 5:14

⚫ 7:13 Luk 13:24

+ 7:14 Zeb 15:11

⚫ 7:15 Luk 6:43-Luk 6:44, Luk 13:25-Luk 13:27

+ 7:15 Kan 13:1-Kan 13:3, Ýrm 14:14, Ýrm 23:16, Mat 24:11, Mar 13:22, Res 13:6, 2Pet 2:1, 1Ýoh 4:1, Res 20:29

+ 7:16 Ýak 2:18

+ 7:17 Mat 12:33-Mat 12:35

+ 7:19 Mat 3:10

+ 7:21 Hoş 8:2

+ 7:22 Mat 25:11, Luk 6:46, Ýoh 13:13, Mar 9:38, Luk 9:49

+ 7:23 Zeb 6:9, Mat 25:41

⚫ 7:24 Luk 6:47-Luk 6:49

+ 7:27 Sül 10:25

+ 7:29 Mar 1:22, Luk 4:32

⚫ 8:1 Mar 1:40-Mar 1:45, Luk 5:12-Luk 5:16

+ 8:2 Lew 13:3, Çöl 12:10, 2Pat 5:1, 2ÝÝ 26:20, Mar 9:22

+ 8:4 Mat 9:30, Mat 17:9, Mar 1:34, Lew 14:1-Lew 14:32, Luk 17:14

⚫ 8:5 Luk 7:1-Luk 7:10

+ 8:8 Zeb 106:20

+ 8:10 Res 10:2

+ 8:11 Luk 13:29, Luk 16:23, Efe 3:6

+ 8:12 Mat 13:42, Mat 22:13, Mat 22:30, Mat 24:51, Mat 25:13, Luk 13:28

+ 8:13 Mat 9:29, Ýoh 4:53

⚫ 8:14 Mar 1:29-Mar 1:34, Luk 4:38-Luk 4:41

+ 8:14 1Kor 9:5

+ 8:15 Mar 5:41, Mar 9:27, Res 3:7, Res 9:41

+ 8:17 Işa 53:4.

+ 8:17 Işa 53:4

⚫ 8:18 Luk 9:57-Luk 9:62

+ 8:18 Mar 4:35, Luk 8:22

⚫ 8:23 Mar 4:35-Mar 4:41, Luk 8:22-Luk 8:25

+ 8:26 Mat 6:30, Zeb 64:8, Zeb 88:10, Zeb 103:7

⚫ 8:28 Mar 5:1-Mar 5:20, Luk 8:26-Luk 8:39

+ 8:29 Mar 1:23-Mar 1:24, Luk 4:34

+ 8:34 Luk 5:8, Res 16:39

⚫ 9:1 Mar 2:1-Mar 2:12, Luk 5:17-Luk 5:26

+ 9:1 Mat 4:13

+ 9:2 Mar 6:55, Mat 8:10, Mar 10:52, Luk 7:48

+ 9:3 Lew 24:16, Mat 26:65, Ýoh 10:33

⚫ 9:9 Mar 2:13-Mar 2:17, Luk 5:27-Luk 5:32

+ 9:11 Mat 11:19, Luk 15:2

+ 9:13 Hoş 6:6.

+ 9:13 Hoş 6:6, Luk 15:7, 1Tim 1:15

⚫ 9:14 Mar 2:18-Mar 2:22, Luk 5:33-Luk 5:39

+ 9:14 Mat 11:2, Mat 14:12, Luk 11:1, Ýoh 1:35, Luk 18:12

+ 9:15 Mat 25:1-Mat 25:13, Ýoh 3:29, Aýn 19:7, Aýn 21:2, Mar 14:7, Luk 17:22, Ýoh 16:20

⚫ 9:18 Mar 5:21-Mar 5:43, Luk 8:40-Luk 8:56

+ 9:20 Lew 15:25

+ 9:21 Mar 3:10

+ 9:22 Mar 10:52, Luk 7:50, Efe 2:8

+ 9:24 Ýoh 11:11

+ 9:25 Res 9:40, Mar 1:31, Mar 9:27, Res 3:7, Res 9:41

+ 9:27 2Şam 7:12-2Şam 7:16, Mat 22:42, Luk 1:32, Mat 20:29-Mat 20:34

+ 9:29 Mat 8:13

+ 9:30 Mat 8:4, Mat 12:16, Mat 17:9, Mar 1:44

+ 9:31 Mar 1:45, Mar 7:36

+ 9:34 Mat 10:25, Mat 12:24

+ 9:36 Mar 8:2, Çöl 27:17, 1Pat 22:17, Ezk 34:5, Zak 10:2, Mar 6:34

+ 9:38 Luk 10:2, Ýoh 4:35

⚫ 10:1 Mar 3:13-Mar 3:19, Mar 6:7-Mar 6:13, Luk 6:12-Luk 6:16, Luk 9:1-Luk 9:6, Luk 10:1-Luk 10:12

+ 10:6 Zeb 118:176, Işa 53:6, Ýrm 50:6, Zak 10:2, Mat 15:24, 1Pet 2:25

+ 10:7 Mat 3:2, Mat 4:17

+ 10:8 Lew 13:3, Mat 8:2, Res 20:35

+ 10:10 1Tim 5:18

+ 10:14 Res 13:51

+ 10:15 Gçk 18:20, Gçk 19:24, Ýrm 23:14, Ezk 16:48

⚫ 10:16 Mar 13:9-Mar 13:13, Luk 12:2-Luk 12:12, Luk 21:12-Luk 21:17

+ 10:16 Luk 10:3, Gçk 3:1

+ 10:18 Res 17:6, Res 18:12, Res 24:1, Res 25:6, Zeb 118:46

+ 10:20 Sül 16:1

+ 10:21 Mat 24:10

+ 10:22 Mat 24:9, Ýoh 15:18, Ýak 5:11, Gal 6:9, Aýn 2:10

+ 10:23 Res 8:1, Res 14:6

+ 10:24 Luk 6:40, Ýoh 13:16

+ 10:25 2Pat 1:2, Mat 9:34, Mat 12:24

+ 10:26 Mar 4:21, Luk 8:17, Luk 12:2

+ 10:28 Zeb 55:5, Zeb 117:6, Sül 29:25, Işa 51:7, Işa 51:12

+ 10:31 Mat 6:26, Mat 12:12

+ 10:32 Rim 10:9, Aýn 3:5

+ 10:33 Mat 25:12, 1Ýoh 2:23, 2Tim 2:12

⚫ 10:34 Luk 12:51-Luk 12:53, Luk 14:26-Luk 14:27

+ 10:34 Res 14:4

+ 10:35-36 Mik 7:6.

+ 10:36 Mik 7:6

+ 10:38 Mat 16:24-Mat 16:25, Mar 8:34-Mar 8:35, Luk 9:23

+ 10:39 Ýoh 12:25

+ 10:40 Mat 25:40, Luk 10:16, Ýoh 12:44, Ýoh 13:20, Gal 4:14

+ 10:41 1Pat 17:10-1Pat 17:15, 2Pat 4:8

+ 10:42 Mar 9:41, Ýew 6:10

⚫ 11:1 Luk 7:18-Luk 7:35

+ 11:2 Mat 14:3, Luk 3:19-Luk 3:20, Ýoh 3:24, Ýoh 4:25, Ýoh 6:14, Ýoh 11:27

+ 11:5 Işa 35:5, Işa 61:1

+ 11:6 Ýoh 6:61, Ýoh 16:1

+ 11:7 Mat 3:1

+ 11:9 Mat 14:5, Mat 21:26

+ 11:10 Mal 3:1.

+ 11:10 Msr 23:20, Mal 3:1, Mar 1:2

+ 11:11 Luk 1:15

+ 11:12 Luk 16:16

+ 11:14 Mal 4:5, Mat 17:12-Mat 17:13, Luk 1:17

+ 11:15 Aýn 2:7

+ 11:18 Mat 3:4, Luk 1:15

+ 11:19 Ýoh 2:1, Ýoh 12:2, Mat 9:10-Mat 9:11

⚫ 11:20 Luk 10:13-Luk 10:15

+ 11:21 Mar 6:45, Mar 8:21, Mar 3:7

+ 11:22 Işa 23:1, Ýrm 47:4, Ezk 26:2, Ýow 3:4, Amo 1:9, Zak 9:2, Mat 15:21

+ 11:23 Işa 14:13, Işa 14:15

+ 11:24 Ezk 16:48

⚫ 11:25 Luk 10:21-Luk 10:22

+ 11:25 Eýp 37:24, Işa 29:14

+ 11:27 Ýoh 13:3, Ýoh 17:2, Ýoh 6:46, Ýoh 7:29, Ýoh 8:19, Ýoh 10:15

+ 11:28 Zeb 54:23, Zeb 67:20, Ýoh 7:37

+ 11:29 Ýrm 28:10-Ýrm 28:14, Hoş 10:11, Zak 9:9, Ýrm 6:16

+ 11:30 1Ýoh 5:3

⚫ 12:1 Mar 2:23-Mar 2:28, Luk 6:1-Luk 6:5

+ 12:1 Kan 23:25

+ 12:2 Msr 20:8-Msr 20:10, Çöl 15:32-Çöl 15:36

+ 12:3 1Şam 21:1-6.

+ 12:3 1Şam 21:1-1Şam 21:6

+ 12:4 Msr 25:30, Lew 24:5-Lew 24:9

+ 12:5 Çöl 28:9-10.

+ 12:5 Çöl 28:9

+ 12:6 Mat 12:41

+ 12:7 Hoş 6:6.

+ 12:7 Hoş 6:6

⚫ 12:9 Mar 3:1-Mar 3:6, Luk 6:6-Luk 6:11

+ 12:10 Luk 11:54, Luk 20:20

+ 12:12 Mat 6:26, Mat 10:31

+ 12:13 1Pat 13:6

+ 12:16 Mat 8:4, Mat 9:30

+ 12:17 Işa 42:1-Işa 42:4

+ 12:18-21 Işa 42:1-4.

⚫ 12:22 Mar 3:20-Mar 3:30, Luk 11:14-Luk 11:23

+ 12:23 2Şam 7:12-2Şam 7:16, Mat 9:27

+ 12:24 2Pat 1:2, Mat 9:34, Mat 10:25

+ 12:27 Mar 9:38, Res 19:13

+ 12:29 Işa 49:24-Işa 49:25

+ 12:30 Mar 9:40

+ 12:31 Mar 3:29, Luk 12:10

+ 12:33 Mat 7:17-Mat 7:20, Luk 6:43-Luk 6:45

+ 12:34 Mat 3:7, Mat 23:33, Gçk 6:5, Mat 7:11, Mat 15:18, Ýak 3:6

+ 12:35 Sül 12:5

+ 12:36 Sül 10:19, Rim 14:12

+ 12:37 Mat 5:22, Ýak 3:2-Ýak 3:12

⚫ 12:38 Mar 8:11-Mar 8:12, Luk 11:29-Luk 11:32

+ 12:38 1Kor 1:22

+ 12:39 Mat 16:4

+ 12:40 Ýun 2:1.

+ 12:40 Ýun 2:1

+ 12:41 Ýun 3:4-10.

+ 12:41 Rim 2:27, Ýun 3:5, Mat 12:6

+ 12:42 1Pat 10:1-10.

+ 12:42 1Pat 10:1-1Pat 10:13

⚫ 12:43 Luk 11:24-Luk 11:26

+ 12:45 2Pet 2:20

⚫ 12:46 Mar 3:31-Mar 3:35, Luk 8:19-Luk 8:21

+ 12:46 Mat 13:55, Ýoh 2:12, Ýoh 7:3, Res 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19

+ 12:50 Ýoh 15:14, Ýew 2:11

⚫ 13:1 Mar 4:1-Mar 4:9, Luk 8:4-Luk 8:8

+ 13:7 Ýrm 4:3

+ 13:9 Mat 11:15

⚫ 13:10 Mar 4:10-Mar 4:12, Luk 8:9-Luk 8:10

+ 13:11 Mat 19:11

+ 13:12 Sül 9:9, Mat 25:29

+ 13:13 Işa 42:20, Ýrm 5:21

+ 13:14-15 Işa 6:9-10.

+ 13:15 Işa 6:9-Işa 6:10, Ýoh 12:40, Res 28:26-Res 28:27

+ 13:16 Luk 10:23-Luk 10:24

+ 13:17 Ýew 11:13, 1Pet 1:10-1Pet 1:12

⚫ 13:18 Mar 4:13-Mar 4:20, Luk 8:11-Luk 8:15

+ 13:21 Gal 1:6, Ýew 6:4

+ 13:22 Mat 6:25, Mar 10:23, 1Tim 6:10

+ 13:23 Ýoh 15:5

+ 13:30 Mat 3:12

⚫ 13:31 Mar 4:30-Mar 4:34, Luk 13:18-Luk 13:21

+ 13:32 Mat 17:20, Luk 17:6, Ezk 17:23, Ezk 31:6, Dan 4:9

+ 13:33 1Kor 5:6, Gal 5:9

+ 13:35 Zeb 77:2.

+ 13:35 Zeb 77:2

+ 13:38 Ýoh 8:44

+ 13:39 Ýow 3:13, Aýn 14:15-Aýn 14:16

+ 13:41 Mat 24:31

+ 13:42 Dan 3:6, Ýoh 15:6, Aýn 20:15, Mat 8:12

+ 13:43 Sül 4:18, Dan 12:3, Mat 11:15

+ 13:47 Mat 4:19

+ 13:48 Ýoh 21:11

+ 13:49 Mat 25:32

+ 13:50 Dan 3:6, Mat 8:12

⚫ 13:53 Mar 6:1-Mar 6:6, Luk 4:16-Luk 4:30

+ 13:54 Mat 2:23, Luk 2:39, Luk 4:23, Mar 1:21

+ 13:55 Ýoh 6:42, Mat 12:46

+ 13:57 Mat 11:6, Ýoh 4:44

⚫ 14:1 Mar 6:14-Mar 6:29, Luk 9:7-Luk 9:9

+ 14:2 Mat 16:14

+ 14:3 Mat 4:12, Mat 11:2, Luk 3:19-Luk 3:20, Ýoh 3:24

+ 14:4 Lew 18:16, Lew 20:21

+ 14:5 Mat 11:9, Mat 21:26

+ 14:7 Est 5:3, Est 7:2

+ 14:12 Mat 9:14

⚫ 14:13 Mar 6:30-Mar 6:44, Luk 9:10-Luk 9:17, Ýoh 6:1-Ýoh 6:14

+ 14:16 2Pat 4:42-2Pat 4:44

+ 14:21 Mat 15:38

⚫ 14:22 Mar 6:45-Mar 6:56, Ýoh 6:15-Ýoh 6:21

+ 14:23 Mar 1:35, Luk 4:42, Luk 5:16

+ 14:26 Luk 24:37

+ 14:31 Mat 6:30

+ 14:33 Zeb 2:7, Luk 1:35

+ 14:34 Çöl 34:11, Mar 6:53, Luk 5:1

⚫ 15:1 Mar 7:1-Mar 7:23

+ 15:2 Luk 11:38

+ 15:3 Gal 1:14

+ 15:4 Msr 20:12, Msr 21:17

+ 15:7 Mat 23:13, Res 28:25

+ 15:8-9 Işa 29:13.

+ 15:9 Işa 29:13, Kol 2:22

+ 15:11 Res 10:15

+ 15:13 Işa 60:21, Işa 61:3, Ýhd 1:12

+ 15:14 Mat 23:16, Luk 6:39

+ 15:18 Mat 12:34, Ýak 3:6

+ 15:19 Gal 5:19-Gal 5:21, 1Kor 6:9-1Kor 6:10

⚫ 15:21 Mar 7:24-Mar 7:30

+ 15:21 Ýeş 19:28-Ýeş 19:29, Işa 23:1-Işa 23:18

+ 15:22 2Şam 7:12-2Şam 7:16, Mat 9:27, Luk 1:32

+ 15:24 Zeb 118:176, Işa 53:6, Ýrm 50:6, Zak 10:2, Mat 10:6, 1Pet 2:25

+ 15:26 Mat 7:6

⚫ 15:29 Mar 7:31

+ 15:30 Işa 35:5-Işa 35:6

+ 15:32 Mat 9:36

+ 15:33 2Pat 4:42-2Pat 4:44

+ 15:38 Mat 14:21

⚫ 16:1 Mar 8:11-Mar 8:13, Luk 12:54-Luk 12:56

+ 16:1 Mat 3:7, 1Kor 1:22

+ 16:4 Ýun 2:1, Mat 12:39

⚫ 16:5 Mar 8:14-Mar 8:21

+ 16:6 Luk 12:1, 1Kor 5:7-1Kor 5:8

+ 16:8 Mat 6:30

+ 16:9 Mat 14:13-Mat 14:21

+ 16:10 Mat 15:36-Mat 15:37

⚫ 16:13 Mar 8:27-Mar 8:30, Luk 9:18-Luk 9:21

+ 16:14 Mat 14:2, 1Pat 17:1, Mal 4:5, Ýrm 1:1

+ 16:16 Zeb 2:7

+ 16:17 1Kor 2:13

+ 16:18 Mar 3:16, Ýoh 1:42, Efe 2:20

+ 16:19 Işa 22:22

+ 16:20 Mat 9:30

⚫ 16:21 Mar 8:31, Luk 9:22-Luk 9:27

+ 16:21 Luk 17:25, Mar 9:31, Mar 10:34, Ýoh 2:19

+ 16:23 Mat 4:10, Fil 3:19

+ 16:24 Mat 10:38-Mat 10:39

+ 16:25 Mat 19:29

+ 16:26 Zeb 48:8

+ 16:27 Kan 33:2, Dan 7:13, Zak 14:5, Mat 24:30, Mat 25:31, 1Sal 4:16, Wag 3:17, Aýn 2:23

+ 16:28 Mat 24:34, Ýoh 21:22

⚫ 17:1 Mar 9:2-Mar 9:13, Luk 9:28-Luk 9:36

+ 17:1 Mar 5:37, Mar 14:33

+ 17:2 Dan 7:9, Aýn 1:16

+ 17:3 Mal 4:5

+ 17:5 Işa 42:1, Mat 3:17, Kan 18:15, 2Pet 1:17

+ 17:9 Mat 8:4, Mat 9:30, Mar 1:44

+ 17:11 Mal 4:5

+ 17:12 Işa 53:7

+ 17:13 Mat 11:14, Luk 1:17

⚫ 17:14 Mar 9:14-Mar 9:29, Luk 9:37-Luk 9:43

+ 17:18 Mar 1:26, Res 8:7

+ 17:20 Mat 13:31, Luk 17:6, Mar 11:23

⚫ 17:22 Mar 9:30-Mar 9:32, Luk 9:43-Luk 9:45

+ 17:23 Mat 16:21, Mat 20:19

+ 17:24 Mar 9:33, Msr 30:13, Msr 38:26, Mat 22:17

+ 17:27 Rim 13:7

⚫ 18:1 Mar 9:33-Mar 9:37, Mar 9:42-Mar 9:48, Luk 9:46-Luk 9:48, Luk 17:1-Luk 17:2

+ 18:3 1Kor 14:20, Mat 19:16

+ 18:5 Mat 10:40, Luk 10:16, Ýoh 13:20

+ 18:7 Mat 26:24

+ 18:8 Mat 5:30, Mat 25:41, Aýn 20:10

+ 18:9 Işa 66:24, Mat 5:29

⚫ 18:10 Luk 15:3-Luk 15:7

+ 18:14 Ýoh 6:39

⚫ 18:15 Luk 17:3

+ 18:15 Lew 19:17, Ýak 5:19, Gal 6:1

+ 18:16 Kan 19:15.

+ 18:16 Kan 19:15, 2Kor 13:1

+ 18:17 Mat 5:46-Mat 5:47, Tit 3:10

+ 18:19 Mat 7:7-Mat 7:8

+ 18:21 Luk 17:4

+ 18:25 Lew 25:39-Lew 25:41, 2Pat 4:1, Neh 5:5

+ 18:30 Sül 28:3

+ 18:35 Mat 6:15, Ýak 2:13

⚫ 19:1 Mar 10:1-Mar 10:12

+ 19:4 Gçk 1:27.

+ 19:4 Gçk 1:27

+ 19:5 Gçk 2:24.

+ 19:5 Gçk 2:24, Efe 5:31

+ 19:6 1Kor 6:16, Mal 2:16, 1Kor 7:10

+ 19:7 Kan 24:1-4.

+ 19:7 Kan 24:1

+ 19:9 Mat 5:32, 1Kor 7:10

+ 19:11 Mar 4:11, 1Kor 7:7, 1Tim 5:14

⚫ 19:13 Mar 10:13-Mar 10:16, Luk 18:15-Luk 18:17

+ 19:14 Mat 18:3

⚫ 19:16 Mar 10:17-Mar 10:31, Luk 18:18-Luk 18:30

+ 19:16 Luk 10:25

+ 19:17 Zeb 105:1, Zeb 118:68, Lew 18:5, Neh 9:29, Ezk 20:11, Rim 10:5, Gal 3:12

+ 19:18-19 Msr 20:13-16; Lew 19:18; Kan 5:16-20.

+ 19:19 Msr 20:12-Msr 20:16, Lew 19:18

+ 19:20 Fil 3:6

+ 19:21 Mat 5:48, Luk 12:33, Mat 6:20, 1Pet 1:4

+ 19:23 Zeb 48:7-Zeb 48:8

+ 19:26 Gçk 18:14, Eýp 42:2, Ýrm 32:17, Mar 14:36

+ 19:27 Mat 4:20-Mat 4:22

+ 19:28 Mat 16:27, Mat 25:31, Dan 7:9, Luk 22:30, 1Kor 6:2, Aýn 3:21

+ 19:29 Mat 16:25

+ 19:30 Mat 20:16, Luk 13:30

+ 20:8 Lew 19:13, Kan 24:15

+ 20:16 Mat 19:30, Luk 13:30

⚫ 20:17 Mar 10:32-Mar 10:34, Luk 18:31-Luk 18:34

+ 20:19 Mat 16:21, Mat 17:23

⚫ 20:20 Mar 10:35-Mar 10:45

+ 20:20 Mat 10:2, Mar 1:19

+ 20:21 Mat 19:28

+ 20:22 Mat 26:39, Ýoh 18:11

+ 20:26 1Pet 5:3, Mat 23:11, Mar 9:35

+ 20:28 Ýoh 13:4-Ýoh 13:5, Işa 53:10-Işa 53:11, Ýoh 11:51, 1Pet 1:18-1Pet 1:19, Rim 4:25, Gal 1:4, 1Tim 2:6, Tit 2:14

⚫ 20:29 Mar 10:46-Mar 10:52, Luk 18:35-Luk 18:43

+ 20:29 Ýeş 6:1, 1Pat 16:34

+ 20:30 2Şam 7:12-2Şam 7:16, Mat 9:27-Mat 9:31

+ 20:34 Luk 7:13

⚫ 21:1 Mar 11:1-Mar 11:11, Luk 19:28-Luk 19:38, Ýoh 12:12-Ýoh 12:19

+ 21:1 2Şam 15:30, Zak 14:4, Res 1:12

+ 21:4 Işa 62:11, Zak 9:9, Ýoh 12:15, Mat 1:23, Mat 26:56, Ýoh 19:36

+ 21:5 Zak 9:9.

+ 21:8 2Pat 9:13

+ 21:9 Zeb 117:25-26.

+ 21:9 2Şam 7:12-2Şam 7:16, Mat 9:27, Zeb 117:25-Zeb 117:26, Zeb 148:1, Mat 23:39

+ 21:11 Luk 7:16

⚫ 21:12 Mar 11:15-Mar 11:19, Luk 19:45-Luk 19:48, Ýoh 2:13-Ýoh 2:22

+ 21:12 Lew 1:14, Lew 5:7, Lew 12:8, Luk 2:24

+ 21:13 Işa 56:7.

+ 21:13 Işa 56:7, Ýrm 7:11

+ 21:15 2Şam 7:12-2Şam 7:16, Mat 9:27

+ 21:16 Zeb 8:3.

+ 21:16 Luk 19:39, Zeb 8:2-Zeb 8:3

+ 21:17 Luk 19:29, Luk 24:50, Ýoh 11:18

⚫ 21:18 Mar 11:12-Mar 11:14, Mar 11:20-Mar 11:24

+ 21:18 Mat 4:2

+ 21:19 Ýrm 24:8, Ýrm 29:16-Ýrm 29:17, Hoş 9:10, Mik 7:1, Mat 24:32, Luk 13:6

+ 21:21 Mat 17:20, Ýak 1:6, 1Kor 13:2

+ 21:22 Mat 7:8, Mat 17:20, 1Kor 13:2

⚫ 21:23 Mar 11:27-Mar 11:33, Luk 20:1-Luk 20:8

+ 21:23 Res 4:7

+ 21:25 Mat 3:6, Luk 7:30

+ 21:26 Mat 11:9, Mat 14:5

+ 21:32 Luk 7:29

⚫ 21:33 Mar 12:1-Mar 12:12, Luk 20:9-Luk 20:19

+ 21:33 Zeb 79:9, Işa 5:1, Nag 8:11, Mar 13:34

+ 21:35 Mat 22:6, Mat 23:34, Ýew 11:36-Ýew 11:37

+ 21:37 Mat 3:17, Ýew 1:1

+ 21:38 Ýew 1:2

+ 21:39 Ýew 13:12

+ 21:41 Res 13:46

+ 21:42 Zeb 117:22-23.

+ 21:42 Zeb 117:22-Zeb 117:23, Res 4:11, 1Pet 2:7

+ 21:44 Işa 8:14-Işa 8:15, Işa 28:16

+ 21:46 Mar 11:18, Mar 11:32

⚫ 22:1 Luk 14:15-Luk 14:24

+ 22:1 Mat 13:34

+ 22:2 Mat 25:10, Aýn 19:7, Aýn 21:2

+ 22:6 Mat 21:35, Mat 23:34, Ýew 11:36-Ýew 11:37

+ 22:7 Mat 21:41

+ 22:8 Mat 10:11, Res 13:46, Aýn 3:4

+ 22:13 Mat 8:12

⚫ 22:15 Mar 12:13-Mar 12:17, Luk 20:20-Luk 20:26

+ 22:15 Luk 11:54

+ 22:16 Kan 10:17, Kol 3:25

+ 22:17 Mat 17:24-Mat 17:25

+ 22:18 Mar 7:6, Luk 12:1

+ 22:21 Rim 13:7

⚫ 22:23 Mar 12:18-Mar 12:27, Luk 20:27-Luk 20:40

+ 22:23 Res 4:1, Res 23:8

+ 22:24 Kan 25:5-6.

+ 22:24 Gçk 38:8, Kan 25:5

+ 22:32 Msr 3:6,15.

+ 22:32 Msr 3:2, Msr 3:6

⚫ 22:34 Mar 12:28-Mar 12:34, Luk 10:25-Luk 10:28

+ 22:37 Kan 6:5.

+ 22:37 Kan 6:5, Kan 11:13, Ýeş 22:5

+ 22:39 Lew 19:18.

+ 22:39 Lew 19:18, Mat 19:19

+ 22:40 Mat 7:12, Gal 5:14

⚫ 22:41 Mar 12:35-Mar 12:37, Luk 20:41-Luk 20:44

+ 22:42 2Şam 7:12-2Şam 7:16, Mat 9:27

+ 22:44 Zeb 109:1.

+ 22:44 Zeb 109:1, Res 2:34-Res 2:35

+ 22:46 Luk 20:40

⚫ 23:1 Mar 12:38-Mar 12:40, Luk 11:37-Luk 11:52, Luk 20:45-Luk 20:47

+ 23:3 Rim 2:17-Rim 2:23

+ 23:5 Msr 13:9, Kan 6:8, Kan 11:18, Çöl 15:38

+ 23:6 Luk 14:7-Luk 14:8

+ 23:8 Ýak 3:1, Luk 22:32, Flm 1:16

+ 23:9 Msr 4:22, Ýrm 31:9, Hoş 11:1, Mal 1:6

+ 23:11 Mat 20:26, Mar 9:35, Mar 10:43

+ 23:12 Luk 14:11, Luk 18:14

+ 23:13 Mat 15:7

+ 23:16 Mat 15:14

+ 23:17 Msr 30:29

+ 23:19 Msr 29:37

+ 23:21 Zeb 25:8, Zeb 131:14

+ 23:22 Işa 66:1

+ 23:23 Kan 14:22, Zeb 32:5, Mik 6:8, Zak 7:9

+ 23:27 Res 23:1, Sül 26:23

+ 23:30 Res 7:52

+ 23:33 Mat 3:7, Mat 12:34

+ 23:34 Mat 21:35, Mat 22:6, Ýew 11:36-Ýew 11:37, Mat 10:17, Mar 13:9, Luk 21:12

+ 23:35 Gçk 4:8, 1Ýoh 3:12, Ýew 11:4, 2ÝÝ 24:21, Zak 1:1, Neh 9:26, Aýn 18:24

⚫ 23:37 Luk 13:34-Luk 13:35

+ 23:37 2ÝÝ 24:21, Neh 9:26, Res 7:52, Kan 32:11-Kan 32:12, Rut 2:12, Zeb 146:2

+ 23:39 Zeb 117:26, Mat 21:9

⚫ 24:1 Mar 13:1-Mar 13:13, Luk 21:5-Luk 21:19

+ 24:2 Luk 19:44

+ 24:4 1Ýoh 3:7, Kol 2:8, 2Sal 2:3

+ 24:5 Ýrm 14:14

+ 24:6 Ýrm 51:46

+ 24:7 2ÝÝ 15:6, Aýn 6:4, Res 11:28, Aýn 6:8, Aýn 6:12

+ 24:9 Mat 10:22, Ýoh 15:18

+ 24:10 Mat 10:21

+ 24:11 Mat 7:15

+ 24:13 Ýak 5:11, Aýn 2:10

+ 24:14 Mat 28:19, Rim 10:18, Kol 1:6, Kol 1:23

⚫ 24:15 Mar 13:14-Mar 13:23, Luk 21:20-Luk 21:24

+ 24:15 Dan 9:27, Dan 11:31, Dan 12:11

+ 24:17 Luk 17:31

+ 24:19 Luk 23:29

+ 24:21 Ýrm 30:7, Dan 12:1, Aýn 16:18

+ 24:22 Işa 65:8, Luk 18:7

+ 24:23 Luk 17:23

+ 24:24 Kan 13:1, 2Sal 2:9, Aýn 13:13, Aýn 16:14

+ 24:25 Ýoh 13:19, Ýoh 14:29

+ 24:27 Luk 17:24

+ 24:28 Luk 17:37

⚫ 24:29 Mar 13:24-Mar 13:27, Luk 21:25-Luk 21:28

+ 24:29 Amo 8:9, Işa 13:10, Işa 13:13, Işa 34:4, Ýow 2:31, Hag 2:6, Res 2:20, Aýn 6:13

+ 24:30 Dan 7:13, Mat 16:27, Zak 12:10-Zak 12:12

+ 24:31 Işa 27:13, 1Kor 15:52, 1Sal 4:16, Aýn 11:15, Mat 13:41, 2Sal 2:1

⚫ 24:32 Mar 13:28-Mar 13:31, Luk 21:29-Luk 21:33

+ 24:34 Mat 16:28

+ 24:35 Zeb 101:26-Zeb 101:27, Işa 51:6, 2Pet 3:10

⚫ 24:36 Mar 13:32-Mar 13:37, Luk 12:38-Luk 12:40, Luk 17:26-Luk 17:30, Luk 17:34-Luk 17:36

+ 24:36 Zak 14:7

+ 24:37-39 Gçk 6:5-8; 7:6-24.

+ 24:37 Gçk 6:5

+ 24:39 Gçk 7:21

+ 24:40 Zak 14:2

+ 24:42 Mat 25:13

+ 24:43 2Pet 3:10, 1Sal 5:2

+ 24:44 Aýn 3:3, Aýn 16:15

⚫ 24:45 Luk 12:42-Luk 12:48

+ 24:46 Mat 25:21, Ýoh 13:17

+ 24:48 Mat 25:5

+ 24:51 Mat 8:12

+ 25:1 Mat 9:15, Ýoh 3:29, Aýn 19:7, Aýn 21:2

+ 25:5 Mat 24:48

+ 25:10 Mat 22:2

+ 25:11 Mat 7:22, Luk 6:46, Luk 13:25

+ 25:12 Mat 10:33

+ 25:13 1Kor 16:13, Mat 24:36, Mat 24:42

⚫ 25:14 Luk 19:12-Luk 19:27

+ 25:19 Rim 14:12

+ 25:21 Luk 16:10, Ýew 12:2

+ 25:26 Sül 20:4

+ 25:29 Mat 13:12

+ 25:30 Mat 8:12

+ 25:31 Dan 7:13, Mat 16:27, Mat 19:28

+ 25:32 Ýow 3:12, 2Kor 5:10, Ezk 34:17, Mat 13:49

+ 25:34 Dan 7:18, Aýn 21:7

+ 25:35 Işa 58:7, Luk 3:11, Ýak 2:15-Ýak 2:16

+ 25:36 2Tim 1:16-2Tim 1:18

+ 25:40 Mat 10:40

+ 25:41 Zeb 6:9, Mat 7:23, Mar 9:43-Mar 9:44, Ýhd 1:7, Aýn 20:10

+ 25:45 Luk 10:16

+ 25:46 Dan 12:2

⚫ 26:1 Mar 14:1-Mar 14:2, Luk 22:1-Luk 22:2, Ýoh 11:45-Ýoh 11:53

+ 26:2 Msr 12:1-Msr 12:30

⚫ 26:6 Mar 14:3-Mar 14:9, Luk 7:36-Luk 7:50, Ýoh 12:1-Ýoh 12:8

+ 26:6 Mat 21:17, Ýoh 11:1, Ýoh 11:18, Lew 13:3

+ 26:11 Kan 15:11, Mat 9:15, Ýoh 7:33

+ 26:12 Ýoh 19:40

+ 26:13 Mat 24:14

⚫ 26:14 Mar 14:10-Mar 14:11, Luk 22:3-Luk 22:6

+ 26:14 Ýoh 13:2, Res 1:16

+ 26:15 Msr 21:32, Zak 11:12

⚫ 26:17 Mar 14:12-Mar 14:21, Luk 22:7-Luk 22:14, Luk 22:21-Luk 22:23, Ýoh 13:21-Ýoh 13:30

+ 26:21 Zeb 40:10, Ýoh 13:18

+ 26:24 Işa 53:1-Işa 53:12, Mat 18:7

⚫ 26:26 Mar 14:22-Mar 14:26, Luk 22:15-Luk 22:20, 1Kor 11:23-1Kor 11:25

+ 26:26 Ýoh 6:51, 1Kor 10:16, Ýew 10:10

+ 26:28 Msr 24:8

+ 26:30 Luk 22:39

+ 26:31 Zak 13:7.

⚫ 26:31 Mar 14:27-Mar 14:31, Luk 22:31-Luk 22:34, Ýoh 13:36-Ýoh 13:38

+ 26:31 Zak 13:7, Ýoh 16:32

+ 26:32 Mat 28:7

+ 26:35 Ýoh 11:16, Ýoh 21:19

⚫ 26:36 Mar 14:32-Mar 14:42, Luk 22:39-Luk 22:46

+ 26:37 Mar 5:37, Mar 9:2

+ 26:38 Ýoh 12:27

+ 26:39 Ýew 5:7, Mar 10:38, Ýoh 18:11, Ýoh 5:30, Ýoh 6:38, Gal 1:4

+ 26:41 Mat 6:13, 1Pet 4:7

+ 26:42 Mat 6:10

+ 26:45 Ýoh 2:4, Mat 16:21, Mat 17:22, Mat 20:18

⚫ 26:47 Mar 14:43-Mar 14:50, Luk 22:47-Luk 22:53, Ýoh 18:3-Ýoh 18:12

+ 26:47 Res 1:16

+ 26:51 Luk 22:38

+ 26:52 Aýn 13:10

+ 26:55 Mat 21:23, Luk 21:37

+ 26:56 Mat 1:22-Mat 1:23, Mat 21:4, Ýoh 19:36, Mat 26:31, Ýoh 16:32

⚫ 26:57 Mar 14:53-Mar 14:65, Luk 22:54-Luk 22:55, Luk 22:63-Luk 22:71, Ýoh 18:13-Ýoh 18:14, Ýoh 18:19-Ýoh 18:24

+ 26:60 Zeb 26:12, Zeb 34:11

+ 26:61 Mar 15:29, Ýoh 2:19

+ 26:62 Mat 27:13

+ 26:63 Zeb 2:7

+ 26:64 Zeb 109:1.

+ 26:64 Zeb 109:1, Dan 7:13, Mat 16:27, Mat 24:30, Ýew 1:13

+ 26:65 Çöl 14:6, Res 14:14, Mat 9:3, Ýoh 10:36

+ 26:66 Lew 24:16

+ 26:67 Işa 50:6

⚫ 26:69 Mar 14:66-Mar 14:72, Luk 22:56-Luk 22:62, Ýoh 18:15-Ýoh 18:18, Ýoh 18:25-Ýoh 18:27

+ 26:75 Mat 26:34

⚫ 27:1 Mar 15:1, Luk 23:1-Luk 23:2, Ýoh 18:28-Ýoh 18:32

+ 27:2 Luk 3:1, Luk 13:1, Res 3:13, 1Tim 6:13

⚫ 27:3 Res 1:18-Res 1:19

+ 27:5 2Şam 17:23

+ 27:6 2Pat 12:9, Mar 12:41, Ýoh 8:20

+ 27:9-10 Zak 11:12-13; Ýrm 19:1-13; Ýrm 32:6-9.

+ 27:9 Mat 2:17

+ 27:10 Ýrm 18:3, Ýrm 32:7-Ýrm 32:9, Zak 11:12-Zak 11:13

⚫ 27:11 Mar 15:2-Mar 15:5, Luk 23:3-Luk 23:5, Ýoh 18:33-Ýoh 18:38

+ 27:11 Mat 2:2

+ 27:13 Mat 26:62

⚫ 27:15 Mar 15:6-Mar 15:15, Luk 23:13-Luk 23:25, Ýoh 18:39

+ 27:18 Ýoh 12:19

+ 27:20 Res 3:14

+ 27:23 Luk 23:41, Ýew 4:15

+ 27:24 Kan 21:6, Zeb 25:6, Zeb 72:13

+ 27:25 1Sal 2:16

+ 27:26 Mat 20:19

⚫ 27:27 Mar 15:16-Mar 15:20, Ýoh 19:2-Ýoh 19:3

+ 27:30 Işa 50:6, Mat 20:19

⚫ 27:32 Mar 15:21-Mar 15:32, Luk 23:26-Luk 23:43, Ýoh 19:17-Ýoh 19:27

+ 27:34 Zeb 68:22

+ 27:35 Zeb 21:19

+ 27:39 Zeb 21:7, Zeb 108:25

+ 27:40 Mar 14:58, Ýoh 2:19, Mat 4:3-Mat 4:6

+ 27:42 Ýoh 10:18, Ýoh 1:49, Ýoh 12:13, Ýoh 20:29

⚫ 27:45 Mar 15:33-Mar 15:41, Luk 23:44-Luk 23:49, Ýoh 19:28-Ýoh 19:30

+ 27:46 Zeb 21:2.

+ 27:46 Res 3:1, Zeb 21:2

+ 27:48 Zeb 68:22

+ 27:51 Msr 26:33, Lew 16:2

+ 27:52 Işa 26:19, Ezk 37:12, Dan 12:2, Ýoh 5:21, Ýoh 5:25

+ 27:53 Neh 11:2, Işa 48:2, Işa 52:1

+ 27:56 Luk 8:2, Mat 20:20

⚫ 27:57 Mar 15:42-Mar 15:47, Luk 23:50-Luk 23:56, Ýoh 19:38-Ýoh 19:42

+ 27:60 Işa 53:9

+ 27:63 Mat 16:21, Mat 17:23, Mat 20:19

+ 27:66 Dan 6:17, Aýn 20:3

⚫ 28:1 Mar 16:1-Mar 16:8, Luk 24:1-Luk 24:12, Ýoh 20:1-Ýoh 20:10

+ 28:1 Luk 8:2, Mat 27:61

+ 28:2 Mat 27:60

+ 28:3 Ezk 1:14, Dan 7:9, Dan 10:6, Mar 9:3, Res 1:10

+ 28:4 Aýn 1:17

+ 28:7 Mat 26:32

+ 28:9 Ýoh 20:19, Ýoh 20:21, 2Pat 4:27, Mat 28:17, Luk 24:52

+ 28:10 Mat 12:50, Ýoh 20:17, Rim 8:29, Ýew 2:11

⚫ 28:16 Mar 16:14-Mar 16:18, Luk 24:36-Luk 24:49, Ýoh 20:19-Ýoh 20:23

+ 28:17 Ýoh 20:25

+ 28:18 Işa 9:6, Dan 7:13-Dan 7:14, Mat 11:27, Ýoh 17:2

+ 28:19 2Kor 13:13, Ýoh 4:1-Ýoh 4:2, Res 8:13, Kol 1:23

+ 28:20 Ýoh 14:15, Mat 13:39

Sözlük

1. A

2. B

3. Ç

4. D

5. E

6. Ä

7. F

8. G

9. H

10. I

11. J

12. K

13. L

14. M

15. N

16. O

17. Ö

18. P

19. R

20. S

21. Ş

22. T

23. U

24. Y

25. Ý

26. Z

Sözlük

A

1. Adalatly

2. Adam ata

3. Agta

4. Agyz beklemek

5. Ahalot

6. Aždarha

7. Akmak

8. Alamot

9. Aloe

10. Amalekler

11. Ammonlar

12. Amorlar

13. Anaklar

14. Araba düzlügi

15. Arameý dili

16. Arfa

17. Artemis

18. Arwah-jyn

19. Arýopagus

20. Aşera

21. Aştoret

22. Aşur

23. Aýanlyk

24. Aziýa

A

Adalatly – Hudaý hemişe adalatly. Ol elmydama dogry iş edýär we hemişe oňat kararlary çykarýar. Mukaddes Kitaba laýyklykda, Hudaý her bir adama, uly bolsun, kiçi bolsun, baý ýa-da garyp, parhy ýok – hemmelere adalatly garamaklygy ündeýär. Ol Öz halkyna şeýle diýýär:

«Ýagşylyk etmegi öwreniň,

adalaty agtaryň,

ezýet çekýäni halas ediň,

ýetimi goraň,

dul hatyna arka duruň» (Işa 1:17).

Kazylaryň, ýurt baştutanlarynyň, dini ýolbaşçylaryň halkyň üstünden höküm sürýändikleri üçin, Hudaý olardan adalatly kararlary çykarmagy talap edýär we adalatsyz hereketler eden ýagdaýynda, olary ýowuzlyk bilen höküm edýär.

Seret: Dogry.

Adam ata – Hudaý tarapyndan ýaradylan ilkinji ynsan. Onuň aýaly How ene bolupdyr. Olar ähli ynsanlaryň ata-enesi bolupdyr. Adam atanyň ady ýewreýçe «ynsan» diýmegi aňladýar.
Gçk 2-3.

Agta – taryhyň käbir döwürlerinde dürli milletlerde agtalar hökümdarlaryň ýolbaşçylygy astynda ýokary wezipäni eýeläpdirler. Hudaýyň gadagan edýändigi üçin, olary biçmeklik ýewreýleriň däp-dessurynda bolmandyr.
Est 2:3; Res 8:27.

Agyz beklemek – agyz beklemegiň maksady Hudaýyň huzurynda özüňi pespäl tutmak ýa-da käbir pajygaly ýagdaýda ýas tutmak, gam-gussa döwri Hudaýy çagyrmak bolupdyr. Dogry durmuşda ýaşamazdan, garyplara we ejizlere adalatly garamazdan, agyz beklemekligiň hiç hili peýdasynyň ýokdugyny we munuň Hudaýyň göwnünden turmaýandygyny pygamberler halka ýatladypdyrlar.
Ser 20:26; Işa 58:3-5; Ýow 1:14; Ýun 3:5; Est 4:16.

Ahalot – Hindistanda ösýän we özeni hoşboý ysly agaç. Onuň özenini geýimlere ýa-da otaga hoşboý ys bermek üçin ulanypdyrlar.
Zeb 44:9; Sül 7:17; Ngm 4:14.

Aždarha – gadymy ýewreý düşünjesinde deňiz aždarhasy başagaýlygy aňladyp, älem-jahanyň ýaradylyşynyň irki döwürlerinde peýda bolupdyr. Käte aždarha Rahap diýlip atlandyrylypdyr (Eýp 9:3; 26:12; Işa 51:9), käte bolsa Liwýatan (Eýp 3:8; 41:1; Zeb 73:14; Işa 27:1). Şeýle hem bu milletler üçin bir nyşan, ýagny Ysraýylyň duşmany bolupdyr (Zeb 86:4). Ikinji pikir Täze Ähtde Aýanlyk kitabynda gabat gelýär, Isa Mesihe ynanýanlara garşy uruşda aždarha erbet güýçleriň nyşanydyr.

Akmak – paýhas edebiýatynda: Zeburyň käbir mezmurlarynda, Süleýmanyň pähimlerinde, Wagyzda, Eýýupda «akmak» diňe bir akylsyz adam däl-de, eýsem, akyl-paýhasy ret edýän adamdyr. Şonuň üçin hem ol ölüm we weýrançylyk ýolundan barýan adamdyr. Beýle adam Hudaý barada we Hudaýyň islegi barada pikir etmeýän, alada etmeýän, tekepbir, gedem, biparh adam. Ol hatda dine we paýhasly öwüt-ündewe garşy çykyp, bular barada ýaman zatlary gepläp bilýär. Paýhas edebiýatynda beýan edilen häsiýetlerden başga-da akmak adam özüniň nejis gylyk-häsiýeti bilen tanalypdyr. Işaýa pygamberiň kitabynda akmak adam barada şeýle diýilýär: «Akmak biedeplik bilen gepleýär, onuň niýeti pislik etmekdir, işi ýamanlyk etmek, Rebbe dil ýetirmek, açlary aç, suwsuzlary suwsuz goýmakdyr» (Işa 32:6).
Zeb 52:1; Sül 17:17-21

Seret: Nadan.

Alamot – manysy belli däl. Belki äheň, belki-de saz guraly bolmagy ähtimal.
1ÝÝ 15:21.

Aloe – Täze Äht döwründe aloe ölen adamyň jesedini jaýlamaga taýýarlamakda ulanylypdyr.
Ýoh 19:39.

Amalekler – Ysraýyl halky Kengan ýurduny eýelemezden öň, onuň golaýynda ýaşan halk. Olar, esasan, Duz deňziniň günorta-gündogarynda, ýagny Negepde ýaşan çarwa halk bolupdyr.
Msr 17:8-16; Kan 25:17-19; 1Şam 15:2, 30:1-5; 1ÝÝ 4:43.

Ammonlar – Lutuň ogly Benamynyň nesilleri. Ammonlar Iordan derýasynyň gündogarynda ýaşapdyrlar. Olar Molek hudaýyna sežde edipdirler.
Gçk 19:30-38; Kan 23:3.

Seret: Lut.

Amorlar – Ysraýyl halky Kengan ýurduny eýelemezden öň, ol ýerde ýaşan halklaryň biri. Olar özleriniň äpet uzyn boýlary bilen tanalypdyr. Mesopotamiýanyň tutuş töwereginde özüniň şäherleri we hanlary bilen amorlar örän güýçli halk bolupdyr. Ysraýyllar Kengana çozan wagtynda, olar, esasan hem, Iordan derýasynyň gündogarynda we Iordanyň günbatar daglarynda ýaşan Og hem Sihon atly iki hanyň hanlygyndaky güýje daýanypdyrlar.
Gçk 10:16; 15:16; Çöl 13:29; 21:13-34; Amo 2:10.

Seret: Kenganlar.

Anaklar – Ysraýyl halky eýelemezden öň, Kengan ýurdunyň golaýynda ýaşan halklaryň biri. Olar Hebron galasynda we onuň daş-töwereginde ýaşapdyrlar. Anaklar üç urugdan ybarat bolup, olar Nefilleriň nesilleri bolupdyrlar.
Kan 9:2; Ýeş 11:21,22.

Seret: Nefiller.

Araba düzlügi – Iordan derýasynyň düzlüginden Duz deňziniň günorta-demirgazygyna çenli ýaýylyp gidýän gury we tekiz ýer.
Çöl 22:1; 26:3.

Arameý dili – bu dil ýewreý diline degişlidir. B. e. öň VI asyrda bu esasy dil hökmünde ösüp, gadymy ýakyn Gündogarda (häzirki Orta Gündogarda) diplomatiýa we täjirçilik üçin ulanylypdyr. Ysraýyllar Babyl sürgüninden dolanyp gelenlerinden soň, halk ýewreý diline garanda arameý dilinde has köp geplemäge başlapdyr. Köne Ähtiň käbir bölekleri arameý dilinde ýazylypdyr, ýagny Ezr 4:8–6:18; 7:12-26; Dan 2:4–7:28. Isanyň döwründe bu dil ýahudylar we Isa tarapyndan giňden ulanylypdyr, şonuň üçin Täze Ähtde birnäçe arameý sözleri bar.
2Pat 18:26,28; Mat 5:22; Ýoh 5:2; 19:13.

Seret: Ýewreý.

Arfa – kirişli saz guralynyň bir görnüşi.
Zeb 32:2; 56:9.

1624-nji sahypadaky surata seret.

Artemis – grekleriň zenan hudaýynyň ady, oňa aýratyn Aziýa welaýatynda sežde edipdirler. Gadymy dünýäniň ýedi gudratynyň biri bolan onuň buthanasy Efes şäheriniň edil daşynda ýerleşipdir.
Res 19:24-35.

Arwah-jyn – Şeýtana gulluk edýän erbet ruhdur. Ol adama zyýan ýetirip ýa-da ony eýeläp bilýär. Isada olary kowup çykarýan gudrat bolupdyr we Ol arwah-jyn eýelän adama şypa beripdir. Resullara hem Isanyň ady bilen arwah-jynlary kowup çykarmak gudraty berlipdir.
Mat 8:16; Luk 8:26; Res 8:7; 16:18.

Arýopagus – Gresiýanyň Afiny şäherindäki baýyrlyk. Afiny şäheriniň möhüm adamlary bu baýyrlykda duşuşyp wajyp meseleler barada geňeşipdirler. Bu adamlaryň geňeşi hem Arýopagus diýlip atlandyrylypdyr.
Res 17:19,22,34.

Aşera – hasyl berýän iň möhüm zenan hudaýy hasaplanyp, oňa Kenganda we Siriýada sežde edipdirler. Bu zenan hudaýy köplenç Bagal hudaýy bilen gatnaşypdyr. Adamlaryň oňa sežde etmek üçin üýşen ýerinde, onuň agaçdan ýa-da daşdan ýonulyp ýasalan heýkeli dikilipdir.
Msr 34:13; Kan 7:5; 12:3; 16:21.

Aştoret – Suruň we Sidonyň esasy zenan hudaýy bolup, oňa Müsürde we Kenganda sežde edipdirler.
Ser 2:13; 2Pat 23:13.

Aşur – b. e. öň IX we VIII asyrlarda Aşur Ysraýylyň gündogarynda güýçli imperiýa bolupdyr. Onuň paýtagt şäheri bolan Ninewe häzirki demirgazyk Yrakda ýerleşipdir. B. e. öň 722-nji ýylda aşurlar Ysraýyl patyşalygyny basyp alypdyrlar we köp adamlary ýesir edip äkidipdirler. Soňra aşurlar öz imperiýasynyň beýleki böleklerinden adamlary Ysraýylyň ýurdunda ornaşdyrypdyrlar. Öz ýurdunda galan ysraýyl halky bu adamlar bilen gyz alşyp-berşipdir. Aşurlar Ýahuda patyşalygynyň hem üstüne çozupdyrlar, emma ýeňip bilmändirler. Soňrak Ninewe paýtagty Hudaýyň jezasy hökmünde duşmanyň ýeňiji goşunlary tarapyndan bütinleý weýran edilipdir.
2Pat 18:9–19:36; Nah 1-3.

Aýanlyk – käwagt pygamberlere Hudaý tarapyndan aýanlyk berilýär. Onda häzirki we geljekki zatlar barada görnüş bolýar. Şeýle aýanlyklarda Hudaý Öz merhemetini we hökümini görkezýär.
Gçk 41:25; Msr 6:3; Işa 40:5; 45:21; 65:1; Hab 1:1; Rim 1:17; 1Kor 14:26.

Seret: Görnüş.

Aziýa – Täze Äht döwründe Rim imperiýasynyň iň baý welaýaty bolupdyr. Bu günki gün bu welaýat Türkiýäniň araçäklerinde ýerleşýär.
Res 19:10; Rim 16:5; 1Kor 16:19.

Karta seret.

B

1. Babyl

2. Bagal

3. Baş ruhany

4. Başan

5. Baýram ýyly

6. Baýramçylyklar

7. Bereket

8. Beýelzebul

9. Bu dünýäniň hökümdary

10. But

11. Bütinleý ýok etmek

B

Babyl – Babyl şäheri Babyl imperiýasynyň paýtagty bolupdyr we ol häzirki günorta Yrakda ýerleşipdir. B. e. öň 586-njy ýylda babyllylar Ýahuda patyşalygyny basyp alypdyrlar we köp adamlary Babyla ýesir edip äkidipdirler.
2Pat 25:1-12.

Seret: Ýahuda.

Bagal – kenganlar tarapyndan sežde edilen harasat hudaýy. Bagal sözi aslynda «hojaýyn», şeýle hem «är» diýmegi aňladýar.
1Pat 18:1-45; Ýer 7:9; Hoş 11:2.

Baş ruhany – Lewiniň nesli bolan Harun pygamber we onuň ogullary Hudaý tarapyndan ruhany bolmaklyga saýlanypdyrlar. Olar Mukaddes çadyrda Hudaýa hyzmat edipdirler. Harun pygamber ilkinji Baş ruhany hökmünde saýlanypdyr. Diňe Baş ruhana Iň mukaddes otaga girmäge rugsat edilipdir. Ol ysraýyllary günälerinden saplamak üçin ol ýere ýylda bir gezek «Günäden saplanma» güni giripdir. Ýewreýler kitabynyň awtory Isany kämil Baş ruhany hökmünde beýan edýär.
Msr 28; Lew 16.

1623-nji sahypadaky surata seret.

Başan – bu günorta Siriýanyň tekiz jülgeleri we baýyrlyklary. Ol Jelile kölüniň we Iordan derýasynyň gündogar tarapynda ýerleşýär. Başan Gilgat etrabynyň demirgazygynda bolup, özüniň semiz sygyrlary we bol hasyly bilen meşhur bolupdyr.
Ýeş 12:5; 13:11; Kan 3:10.

Baýram ýyly – her elli ýyldan ysraýyl halky toprak, miras, karz we gullar babatda Hudaý tarapyndan berlen ýörite düzgünleri berjaý etmeli bolupdyr.
Lew 25:1-34.

Baýramçylyklar – Mukaddes Kitapda ysraýyl halky tarapyndan bellenen birnäçe möhüm baýramçylyklar aýdylyp geçilýär. Aşakdaky sanawda bu baýramlaryň atlary berilýär:
Çatma baýramy

Ellinji gün baýramy

Galla baýramy

Günäden saplanma güni

Hasyl baýramy

Pesah baýramy

Petir baýramy

Purym baýramy

Surnaý baýramy

Täze Aý baýramy

Bu baýramlar baradaky maglumatlary sözlükden, olaryň hersiniň adynyň aşagyndan tapyp bilersiňiz.

Bereket –
Seret: Ýalkamak.

Beýelzebul – arwah-jynlaryň ýolbaşçysynyň ady. Bu at «Bagalzebupdan» gelip çykandyr; Bagalzebup Köne Äht döwründe ysraýyllara golaý ýaşan halklaryň sežde eden hudaýlarynyň biridir (2Pat 1:2-16). Beýelzebulyň beýleki ady şeýtandyr.
Mat 10:25; 12:21,24,27; Mar 3:19,22,22; Luk 11:15,18,19.

Seret: Şeýtan.

Bu dünýäniň hökümdary –
Seret: Şeýtan.

But – daşdan, agaçdan ýa-da başga bir zatdan ýasalan heýkel, adamlar olary hudaý hökmünde hasaplap, sežde etmek üçin ulanypdyrlar. Bularyň käbiri seždegähde saklar ýaly uly bolupdyr, käbiri öýde saklar ýaly kiçi bolupdyr.
Msr 20:4; Işa 40:19-20.

Seret: Öý butlary.

Bütinleý ýok etmek – Hudaýyň Öz halkyna söz beren ýurdunda uruşdan soň olja düşen emlägi, ýagny ýesirleri, haýwanlary we harytlary ysraýyl halkynyň bähbidi üçin alynman, eýsem bütinleý ýok etmek arkaly Hudaýa bagyş edilipdir.
Ýeş 6:17-21.

Ç

1. Çatma baýramy

Ç

Çatma baýramy – ýewreýleriň senenamasy boýunça ýedinji aýyň, ýagny Tişri aýynyň (muňa Etanym aýy hem diýlipdir) on bäşi bilen ýigrimi biri aralygynda, Günäden saplanma gününiň yz ýany bellenilipdir. Bu hepdäniň dowamynda ysraýyl halky Müsürden Kengana barýança, çölde azaşyp gezen döwrüni ýatlapdyr. Halk Hudaýa bellenen gurbanlyklary hödürläpdir we çatmalarda ýaşapdyr. Bu baýramçylyk iň soňky gallanyň we miweleriň ýygnalýan döwri bolupdyr, şonuň üçin bu döwürde hasyl toýy tutulypdyr.
Müs 23:16, 34:22, Lew 23:33-36, 39-43, Çöl 29:12-34, Kan 16:13-15, Zek 14:16-19.

D

1. Dagon

2. Dawut galasy

3. Dawut Ogly

4. Dawut pygamber

5. Dekapolis

6. Deri keseli

7. Dikme daş

8. Doga-dileg etmek

9. Dogry

D

Dagon – bu piliştlileriň hudaýy bolup, onuň göwresiniň ýarysyndan ýokarsy adam, aşaky ýarysy balyk hökmünde suratlandyrylypdyr.
1Şam 5:2.

Dawut galasy – Sion dagynda Iýerusalimiň köne bölegi, Dawut pygamberiň ýabuslylaryň ilatyny basyp alan ýeri.
2Şam 5:6-9; 1ÝÝ 11:5.

Seret: Içki gala.

Dawut Ogly – Hudaý hezreti Dawut patyşa onuň nesilleriniň biriniň müdimilik şalyk sürjekdigini söz beripdir (2Şam 7:12-16; Işa 9:6-7). Isanyň döwründe ýahudylar bu Patyşa garaşypdyrlar we Ony Mesih diýip atlandyrypdyrlar. Isa garaşylýan Patyşa hökmünde tanalypdyr we Ol Dawut Ogly diýlip atlandyrylypdyr.
Mat 9:27; 15:22.

Seret: Hudaýyň Ogly; Mesih.

Dawut pygamber – çölde çopançylyk edip ýörkä, Hudaý Dawudy ysraýyl halkyna patyşa edip saýlaýar. Ol Iýerusalimi basyp alyp, ony paýtagt şäheri etmek bilen duşmanlarynyň üstünden ysraýyl halkyna ýeňiş getiripdir. Dawut pygamber dogruçyl hem adalatly patyşa bolupdyr, ýöne ol hem günä edipdir. Şeýle hem ol sazanda we şahyr bolupdyr, ol köp sanly mezmurlar ýazypdyr, bular soňra Zebur kitabynyň bir bölegi bolupdyr. Dawut pygamberden soň onuň ogly Süleýman pygamber patyşa bolupdyr. Dawut Hudaýa örän sadyk bolupdyr, Hudaý diňe Dawudyň neslinden biriniň hemişelik patyşa boljakdygyna söz beripdir. Mattanyň Hoş Habary kitabyny açanymyzda, ol ýerde Hudaýyň Dawuda söz beren nesliniň Isadygy hakda gürrüň berilýär.
1Şam 16:13-23; 17:12-58; 2Şam 7; 11; Zeb 88:4; Mat 1:1; Rim 4:6; 2Tim 2:8; Aýn 5:5.

Dekapolis – Samariýa bilen Jeliläniň gündogaryndaky on şäher, olar Grek imperiýasy döwründe gurlupdyr. Isanyň döwründe olar Rim imperiýasyna degişli bolsalar-da, özleri hökümdarlyk edipdirler.
Mat 4:25; Mar 7:31.

Deri keseli – Köne we Täze Äht döwründe deri keseliniň köp dürli görnüşleri bolupdyr. Deri keseliniň haýsam bolsa birine ýolugan adam, bu kesel beýlekilere ýokuşmaz ýaly we ol başga adamy elläp, ony-da haram etmez ýaly, başgalardan aýry saklanypdyr.
Lew 13:45-46; 2Pat 5:1-27; Mat 8:1-4; Luk 7:22.

Dikme daş – bu uzyn daş bolup, dim--dik goýlupdyr. Bu dikme daş kimdir biriniň mazaryny bellemek üçin ýa-da möhüm bir zady ýa-da adamy ýatlamak üçin görkezme hökmünde ulanylypdyr. Olar keramatly hasaplanypdyr.
Gçk 28:18-22; 35:20; Msr 24:4; 2Şam 18:18.

Doga-dileg etmek – Mukaddes Kitapda doga-dileg etmek – kitapdan okamak ýa-da ýat tutup aýtmak däl-de, adatça kalbyňdaky zatlary Hudaýa ýürekden beýan etmekdir. Şeýle hem doga-dileg etmek, köp halatda Hudaýa alkyş aýtmagy ýa-da Ondan kömek sorap ýalbarmagy aňladypdyr. Mukaddes Kitap bize durmuşymyzyň ähli ugurlary babatda, şeýle hem öz tanaýan we bütin dünýäden eşidip, hatda tanamaýan adamlarymyzyň hem mätäçlikleri dogrusynda Hudaý bilen gepleşip bilýändigimizi öwredýär. Isanyň bize nädip doga-dileg etmelidigini öwreden nusgasy Mattanyň Hoş Habarynyň 6-njy babynyň 9-13 aýatlarynda we Lukanyň Hoş Habarynyň 11-nji babynyň 2-4 aýatlarynda görkezlendir.
2Şam 7:27; Zeb 6:10; 141:2; Mat 6:9-13; Luk 11:2-4; Ýak 5:12-18; 1Pet 4:7; Fil 4:6; Kol 4:2; 1Tim 2:1-4.

Seret: Sežde etmek.

Dogry – Mukaddes Kitap Hudaýyň dogrudygyny öwredýär, Onuň ähli işleri dogrudyr. Şonuň üçin hem Hudaýyň halky Onuň buýruklaryna tabyn bolmak bilen, Onuň huzurynda dogry işleri etmäge çagyrylandyr. Işaýa pygamber halka: «Adalaty saklaň, dogry işleri ediň» diýip, öwüt-ündew edipdir (Işa 56:1). Täze Ähtde daşky görnüşi dogry, emma içi erbetlikden doly adamlaryň hakykatda kimdigini Hudaýyň bilýändigini Isa bize duýdurýar. Şeýle adamlar Hudaýyň jezasyndan gaçyp gutulmazlar. Pawlus Hudaýyň Ybraýym pygamberi imany sebäpli dogry hasaplandygyny öwredýär, edil şunuň ýaly, biz hem Hudaý tarapyndan dogry adamlar hasaplanmak isleýän bolsak, onda Hudaýyň saýlap-seçen Isa Mesihine iman etmelidiris.
Gçk 6:9; 15:6; Kan 12:25; Zeb 33:16; 63:11; Mat 13:49; Rim 4:3.

Seret: Adalatly.

E

1. Efiopiýa

2. Efot

3. El goýmak

4. Ellinji gün baýramy

5. Elýaşa pygamber

6. Epikurçy filosoflar

E

Efiopiýa – Mukaddes Kitapda Efiopiýa diýlip terjime edilen ýere häzirki Sudanyň bir bölegi we günorta Müsür, şeýle hem Efiopiýanyň demirgazyk bölegi girýär.
2Şam 18:21; Işa 11:11; 18:1; 20:3; Res 8:25.

Efot –
1. dini dabaralar geçirilýän wagty Baş ruhanynyň geýýän ýeňsiz üstki eşigi. Gursakçada saklanýan Urym we Tummym efodyň öň tarapyna baglanypdyr (Msr 28:6-14).

2. Zygyr matadan edilen eşikleri ruhanylar we hezreti Dawut patyşa geýipdir (1Şam 22:18; 2Şam 6:14).

3. Sežde edilýän bir zat (Ser 8:26-27; 17:5).

Seret: Gursakça; Urym we Tummym. 1621-nji sahypadaky surata seret.

El goýmak – Mukaddes Kitapda adamlar başga bir adama pata bermek we täze wezipä bellenendigini yglan etmek üçin onuň üstüne elini goýupdyrlar. Isa adamlara pata berende, şeýle hem şypa berende, elini olaryň üstüne goýupdyr. Edil şunuň ýaly, resullar adamlaryň üstüne ellerini goýanlarynda, olar Mukaddes Ruhy kabul edipdirler ýa-da şypa alypdyrlar.
Gçk 48:14; Çöl 8:10; Mar 10:16; Luk 4:40; Res 6:7; 13:3; 19:6.

Ellinji gün baýramy – Isanyň döwründe ysraýyllaryň Galla baýramy grekçe «Pentikost» diýlip atlandyrylypdyr, bu Ellinji gün diýmegi aňladypdyr. Sebäbi Galla baýramy Pesah baýramyndan elli gün soň bellenilipdir.
Res 2:1

Seret: Galla baýramy; Pesah baýramy.

Elýaşa pygamber – Ylýas pygamberden soň, onuň hyzmatyny dowam etdiren pygamberdir. Ol hem Ylýas pygamber ýaly köp gudratlar görkezipdir.
1Pat 19:16-21; 2Pat 2-13.

Epikurçy filosoflar – epikurçylar Epikur atly filosofyň taglymatlaryna eýeripdirler. Ol adamlaryň durmuşda bagtly bolmalydyklaryny we agyry bilen gorkyny aýryp taşlamalydyklaryny öwredipdir.
Res 17:18.

Ä

1. Äht

2. Äht sandygy

Ä

Äht – Mukaddes Kitapda Hudaý bilen ynsanlaryň arasynda baglaşylan esasy bäş äht bar:
1. Nuh bilen baglaşylan äht (Gçk 6:18; 9:8-17).

2. Ybraýym bilen baglaşylan äht (Gçk 15; 17).

3. Kanun babatda ysraýyl halky bilen baglaşylan äht (Msr 19:5; 24; Kan 4:13).

4. Dawut bilen baglaşylan äht (2Şam 7:8-16).

5. Isa Mesihiň üsti bilen baglaşylan täze äht (Ýer 31:31-34; Luk 22:20; Ýew 8:6-13).

Gçk 9:9-17; 15:18; Msr 6:3-6; 19:5-6; 2Şam 5:3; Zeb 88:4-5.

Äht sandygy – agaçdan ýasalyp, altyna gaplanan sandyk bolupdyr. Ýüzüne On tabşyryk ýazylan iki ýasy daş bölegi hem onuň içinde saklanypdyr. Sandygyň gapagynyň üstünde ganatlaryny ýaýyp oturan iki sany kerubyň şekili bolupdyr. Bu sandyk mukaddes bolupdyr we Hudaýyň huzury onuň töweregini gurşapdyr, oňa el degirmek gadagan eken. Sandyk çadyryň Iň mukaddes otagynda adamlardan gizlen saklanypdyr, soňrak bolsa ybadathana göçürilipdir. Diňe Günäden saplanma güni baş ruhany oňa ýakyn baryp bilipdir, ol ýany bilen tütetgi alypdyr, munuň tüssesi bolsa sandygyň gapagyny görünmez ýaly ruhanydan gizläpdir.
Msr 25:10-22; 26:33; Lew 16:13-15; Çöl 10:33-36; Ýeş 3; 1Şam 5; 2ÝÝ 5:2-10.

Seret: Baş ruhany.

F

1. Faraon

2. Fariseýler

3. Finikiýa

F

Faraon – bu at Müsür patyşasy üçin berlen atdyr.
Gçk 12:10-20; Msr 1-14.

Fariseýler – Isanyň döwründe fariseýler ýahudylaryň dolandyrýan mejlisinde güýçli topar bolupdyr. Olar saddukeýler bilen işleşipdirler, emma olardan tapawudy, fariseýler adamlaryň direljekdigine ynanypdyrlar. Fariseýler Hudaýyň Musa beren ähli kanunlaryny bilipdirler we olar adamlara bu kanunlary edil ýazylyşy ýaly ýerine ýetirmegi öwredipdirler. Şeýle hem olar özleriniň Kanuna goşan däp-dessurlaryny we düzgünlerini halka öwredipdirler.
Mat 15:1; Luk 11:39; Luk 20:27; Ýoh 11:46.

Seret: Mejlis; Saddukeýler. 1626-njy sahypadaky surata seret.

Finikiýa – Ortaýer deňziniň kenaryndaky meýdana grekler Finikiýa diýip at beripdirler. Häzirki wagtda bu ýer Liwanyň bir bölegidir. Sur we Sidon onuň iň wajyp şäherleri bolupdyr, olaryň halky meşhur deňizçiler we söwdagärler bolupdyr.
Res 11:19; 15:3; 21:2.

G

1. Gala derwezeleri

2. Galla baýramy

3. Galla sadakasy

4. Gan

5. Girgaşlar

6. Gitit

7. Gomora

8. Gögüň Şalygy

9. Gök

10. Görgür

11. Görnüş

12. Grekler

13. Gurbanlyk sypasy

14. Gurbanlyklar

15. Gursakça

16. Günä gurbanlygy

17. Günäden saplanma güni

18. Gyrnak aýal

19. Gyzyl deňiz

G

Gala derwezeleri – galalaryň we şäherleriň töweregi gorag üçin diwarlar bilen örtülipdir. Derwezeleriň öňündäki açyk meýdan adamlara duşuşmak üçin amatly ýer bolupdyr, şeýle hem bu ýer höküm yglan edilýän, jemgyýetçilik ýygnaklary geçirilýän we söwda-satyk edilýän ýer bolupdyr.
Rut 4:1-11; 2Şam 19:8.

Galla baýramy – ýewreýleriň senenamasy boýunça üçünji aýyň, ýagny Siwan aýynyň altysyna bellenipdir. Bu tomusda, Pesah baýramyndan soňra ýedi hepde geçensoň bellenipdir. Şol ýedi hepdäniň dowamynda hasyl ýygnalypdyr, arpadan başlap, bugdaýa çenli ýygnalypdyr. Şol gün ysraýyl halky Hudaýyň hasyla beren berekedi üçin toý edip, her dürli sadakalar getiripdir. Isanyň döwründe bu baýram Ellinji gün baýramy hökmünde meşhur bolupdyr.
Lew 23:15-21; Kan 16:9-12.

Seret: Ellinji gün baýramy; Pesah baýramy.

Galla sadakasy – bu sadaka köplenç hasyl üçin minnetdarlyk bildirilip, Hudaýa we ruhanylara sowgat hökmünde berlipdir. Bu sadaka çig ýa-da bişen galla bolupdyr, ýa-da olar gallany üwäp, uny ýag we ýakymly ysly zatlar bilen garyp, ondan bir zatlar bişirip getiripdirler.
Msr 40:29; Lew 2:1-16; 6:14-17; 23:9.

Gan – Töwratda gan gaty möhüm zat hasaplanýar. Gan diňe Hudaýa degişli bolan durmuş gaby hasaplanyldy, şonuň üçin kimdir biri öldürilse, şol gan akan toprak haram saýyldy. Haýwan öldürilende, onuň ganyny ýere akdyrypdyrlar. Hiç kime ol gandan içmäge ýa-da nahar taýýarlamaga rugsat edilmändir. Gurbanlyklar hödürlenende, mallaryň gany adamlary we gurbanlyk sypalaryny mukaddes etmek üçin ulanylypdyr.
Gçk 4:10; 9:4; 37:26; Msr 29:21; Lew 1:5; 16:18-19; 17:10-11.

Girgaşlar – Ysraýyl halky Kengan ýurduny eýelemezden öň, ol ýerde ýaşan halklaryň biri
Gçk 15:21.

Seret: Kengan.

Gitit – manysy belli däl. Saz gurallarynyň bir görnüşi bolmagy ähtimal.
Zeb 8:1: 80:1; 83:1.

Gomora – Öli deňziň demirgazygyndaky Iordan jülgesinde ýerleşýän bir şäher. Halkynyň eden pislikleri sebäpli Gomora Sodom şäheri bilen birlikde Hudaý tarapyndan weýran edildi.
Gçk 19; Isa 1:9; Ýer 23:14; Mat 10:15.

Gögüň Şalygy –
Seret: Hudaýyň Şalygy.

Gök – bu asmandan-da ýokarda bolup, Hudaýyň we Onuň perişdeleriniň ýaşaýan ýerini aňlatmak üçin ulanylypdyr. Täze Ähtde Isanyň gökden gelendigi we ölümden direlenden soň, ýene göge göterilendigi, şeýle hem Höküm güni Onuň ýene geljekdigi aýdylýar. Kim Isa ynanýan bolsa, Onuň bilen bile göge göteriler. Aýanlyk kitabynda täze gögüň we täze ýeriň şekili suratlandyrylýar.
Gçk 1:30; 21:17; Ýeş 5:14; 1Pat 8:27,30; Zeb 52:3; Mar 11:25; Ýoh 6:41-51; 2Kor 5:1,2; Fil 3:14,20; 1Sal 4:16; 2Sal 1:7-8; Aýn 21:1-4.

Görgür –
Seret: Pygamber.

Görnüş – kimdir birine başgalara ýetirmek üçin berilýän habar. Hudaýdan gelen görnüşler Köne Ähtde, esasan hem Pygamberlik kitaplarynda beýan edilýär. «Görnüş» we «aýanlyk» sözleriniň manysy biri-birine örän ýakyn.
Çöl 12:6; Res 10:9-16.

Seret: Aýanlyk; Pygamber.

Grekler – Isgender Zülkarneýniň we onuň goşunynyň basyp alan çäklerinde ýaşaýan halklaryň hemmesi diýen ýaly grek medeniýetini we dilini kabul edipdirler. Şonuň üçin-de, Isa Mesihiň döwründe ýaşan ýahudylar arameý dilinde däl-de, grek dilinde gürleşýärdiler. Grek medeniýeti olaryň dünýägaraýşyna we pikirlerine güýçli täsirini ýetirýärdi. Şoňa görä-de, Täze Ähtiň kitaplary grek dilinde ýazylandyr.

Gurbanlyk sypasy –
Seret: Sypa.

Gurbanlyklar – Köne Ähtde beýan edilen esasy gurbanlyklar şulardyr: Ýakma gurbanlygy; Salamatlyk gurbanlygy; Günä gurbanlygy; Ýazyk gurbanlygy. Gurbanlyklar baradaky maglumatlary bu sözlükde olaryň hersiniň adynyň aşagyndan okap bilersiňiz.

Gursakça – bu baş ruhany tarapyndan geýlip, efodyň üstünden baglanypdyr. Gursakçanyň ýüzüne Ysraýylyň on iki tiresiniň her biri üçin on iki sany gymmatbaha daş tikilipdir. Onuň içinde keramatly saýylan iki zat, Urym we Tummym bolupdyr.
Msr 28:4-30

Seret: Efot; Urym we Tummym.

Günä gurbanlygy – bir adam ýa-da tutuş halk Rebbiň beren buýruklaryny tötänden bozanda, şu gurbanlyk arkaly ruhany olary günälerinden saplapdyr.
Lew 4:2-35.

Günäden saplanma güni – bu ýewreýleriň senenamasy boýunça ýedinji aýyň, ýagny Tişri aýynyň (muňa Etanym aýy hem diýlipdir) onuna bellenilipdir. Bu Surnaý baýramyndan soň güýzde bolupdyr. Şol gün adamlar işlemän, dynç alypdyrlar we agyz bekläpdirler. Ruhanylar özlerini we halky eden günälerinden saplamak üçin, şeýle hem Mukaddes çadyry we gurbanlyk sypasyny tämizlemek üçin bellenilen gurbanlyklary hödürläpdirler. Bu ýylyň dowamynda iň möhüm baýram bolupdyr.
Lew 16.

Gyrnak aýal – bu gyrnak ýa-da ýesir alnan aýal bolupdyr. Onuň maşgalada derejesi hemişelik eken, belli bir hukugy bolupdyr, emma hojaýynynyň aýaly bilen deňhukukly bolmandyr.
Gçk 22:24; 2Şam 5:13; 1Pat 11:3.

Gyzyl deňiz – Köne Ähtde bu at Gyzyl deňiz diýlip terjime edilýär, ol sözme-söz «Ýam suf» bolup, «Gamyş deňzi» diýmegi aňladýar. Käbir alymlar «Ýam suf» Müsür bilen Ysraýylyň arasynda ýerleşýän bir aýlagy aňladýar diýip pikir edýärler.
Msr 10:19.

H

1. Haça çüýlemek

2. Halasgär

3. Hantagta

4. Hasyl baýramy

5. Heläkçilik ýeri

6. Hepdäniň birinji güni

7. Hermon dagy

8. Hetler

9. Higaýon

10. Hirod

11. Hiwiler

12. Horep

13. Horylar

14. Hossar

15. Hoş habar

16. Hoşboý ysly gamyş

17. Hoşeýa pygamber

18. How ene

19. Hödür çöregi

20. Hudaý

21. Hudaýyň Guzusy

22. Hudaýyň Ogly

23. Hudaýyň Şalygy

24. Hyzmat etmek

H

Haça çüýlemek – Rim imperiýasynda elhenç jenaýat edenleri haça çüýläp, olara ölüm jezasyny bermeklik adat bolupdyr. Ol ýerde esgerler ol adamy haça çüýläpdirler ýa-da ýüp bilen haça baglapdyrlar. Soňra haçy dikläpdirler we ol adam demi gutaryp ölýänçä, şol haçda durupdyr. Haçda çüýlenip öldürilmek uly masgaraçylyk hasaplanypdyr.
Mat 27; Mar 15; Luk 23; Ýoh 19.

Halasgär – Köne Ähtde Hudaý Halasgärdir, sebäbi Ol Öz halkyny duşmanlaryndan halas etdi. Pygamberleri arkaly geplemek bilen, Hudaý Özüni Halasgär diýip atlandyrýar. Ýewreýçe «Ýeşuwa» diýen at «Reb – Halasgär» diýmegi aňladýar. Ýeşuwa we Isa diýen iki adyň ýewreýçe ýazylyşy «Ýehoşuwa» diýen sözden gelip çykýar. Ýusuba görnen perişde Isanyň Öz halkyny günälerinden halas etjekdigini habar berýär. Isanyň doglan gijesi Jebraýyl perişde «Siziň üçin Halasgär doguldy» diýip jar edýär.
Işa 43:3; Mat 1:21; Luk 2:11.

Hantagta – Rebbe hödür edilen çörekleri goýmak üçin ýörite ýasalan tagta. Hantagta agaçdan ýasalyp, sap altyna gaplanypdyr. Ol Mukaddes çadyryň içinde, soňrak Iýerusalimdäki ybadathanada goýlupdyr.
Msr 25:23-30, 26:35.

Seret: Hödür çöregi.

Hasyl baýramy – bu ýewreýleriň senenamasy boýunça ýedinji aýda, ýagny Tişri aýynda (muňa Etanym aýy hem diýlipdir) edil Günäden saplanma gününiň yz ýany bellenipdir. Tişri aýy güýz paslynda bolupdyr. Bu Çatma baýramynyň bir bölegi bolup, Köne Ähtde iki gezek gabat gelýär.
Msr 23:16; 34:22.

Seret: Çatma baýramy.

Heläkçilik ýeri –
Seret: Ölüler dünýäsi.

Eýp 26:6; 28:22; 31:12; Zeb 87:12.

Hepdäniň birinji güni – bu ýewreýleriň senenamasy boýunça ýekşenbe güni.

Hermon dagy – Ysraýyl topragynda iň beýik dag bolup, ýurduň demirgazygynda ýerleşipdir.

Hetler – Ysraýyl halky Kengan ýurduny eýelemezden öň, ol ýerde ýaşan halklaryň biri. B. e. öň 1200-nji ýylda olaryň uly imperiýasy bolupdyr, häzirki Türkiýäniň bir bölegi bolupdyr.
Seret: Kengan.

Gçk 10:15.

Higaýon – bu saz guralynyň bir görnüşi.
Zeb 9:17.

Hirod – Täze Ähtde Hirod diýlip atlandyrylýan dört adam bar:
1. Isa doglan wagty Ýahudanyň patyşasy bolan, Beýik Hirod diýlip atlandyrylan patyşa. Isa bäbekkä Ony öldürmäge synanyşan hem şoldy (Mat 2:1-22; Luk 1:5).

2. Isa wagyz eden we gudratlar görkezen döwri Jelilede patyşa bolan Hirod Antip. Doganynyň aýaly Hirodiýa öýlenen we Ýahýa çümdürijiniň kellesini çapmagy buýran hem şoldy. Ýahudylar Isany haça çüýlemezden öň, şu Hirod tarapyndan tutup getirýärler. (Mar 6:14-29; Luk 23:6-12).

3. Patyşa Hirod Agrip birinji, irki ýygnakda Isanyň yzyna eýerenleri yzarlan adam. Ol Ýahýanyň dogany Ýakuby öldürdýär (Res 12:1-23).

4. Patyşa Hirod Agrip Ikinji, Pawlus imperator tarapyndan höküm edilmegi üçin Rime iberilmezden öň, ony öz ýagdaýy bilen tanyşdyrýar (Res 25:13–26:2; 26:19, 27-32).

Hiwiler – Ysraýyl halky eýelemezden öň, Kenganda ýaşan halklaryň biri. Olar ýurduň merkezinde ýaşapdyrlar.
Gçk 10:17; Msr 3:17; 13:5.

Seret: Kengan.

Horep –
Seret: Sinaý.

Horylar – Ysraýyl halky eýelemezden öň, Kenganda ýaşan halklaryň biri.
Gçk 14:6; 36:20-30; Kan 2:21-22.

Seret: Kengan.

Hossar – gadymy Ysraýylda hossaryň dürli jogapkärçiligi bolupdyr. Onuň garyndaşy öldürilende, gandardan hun alypdyr. Maşgalada miras galar ýaly, oňa satylan emlägi yzyna satyn almaga rugsat edilipdir.
Çöl 35:12-27; Rut 4:1-8; Eýp 19:25;

Hoş habar – Täze Ähtde bu söz Isanyň ölümi we Onuň ölümden direlmegi arkaly Hudaýyň Şalygynyň berkarar bolandygy, Oňa ynanýanlaryň halas edilendigi baradaky habar.
Mat 4:23; Mar 1:15; Rim 1:16; 1Kor 15:1-11; Gal 1:11.

Hoşboý ysly gamyş – atyrlar we ýaglar almak üçin ulanylan gamşyň bir görnüşi.
Msr 30:23; Nag 4:14; Işa 43:24; Ýrm 6:20; Ezk 27:19.

Hoşeýa pygamber –
Seret: Hoş 1; Rim 9:25.

How ene – How ähli adamzadyň enesi bolupdyr, onuň ady ýewreýçe «ýaşaýyş» diýmegi aňladypdyr.
Gçk 3:20.

Hödür çöregi – çadyrda, soňra ybadathanada hantagtanyň üstünde goýlan on iki sany petir çöregi. Çörekler hantagtada bir hepdeläp galdyrylypdyr. Soňra täze on iki çörek bilen çalşyrylypdyr. Hantagtadan aýrylan bu çörekleri diňe ruhanylara iýmäge rugsat edilipdir.
Lew 24:5-9; 1Şam 21:4

Seret: Mukaddes otag.

Hudaý – gögi we ýeri, ýagny tutuş älem-jahany ýaradan Hudaýdyr. Hudaý başga-da ençeme atlar bilen atlandyrylypdyr, emma olaryň hemmesi şol bir Hudaýy aňladypdyr: Reb, Beýik Hudaý, Hökmürowan Reb, Mukaddes.
Seret: Reb.

Hudaýyň Guzusy – Ýahýa çümdüriji Isa Mesihi Hudaýyň Guzusy diýip atlandyrýar. Ýahudylaryň urp-adatlaryna görä, Hudaý olaryň günälerini bagyşlamagy üçin, olar janly soýup, Hudaýa gurbanlyk beripdirler. Bu gurbanlyk arkaly olar Hudaýyň nazarynda päk saýylypdyr. Ýahýa, belki, bu gurbanlygy göz öňünde tutup, Isany şeýle atlandyrandyr. Belki-de, Ony Pesah guzusy öýdüp pikir edendir. Pesah baýramynda ysraýyllar janly soýup, özleriniň nowbahar ogullarynyň şol janlynyň gany arkaly ölüm perişdesiniň elinden halas bolandyklaryny ýatlapdyrlar. Aýanlyk kitabynyň 5-nji babynda beýan edilen görnüşde Mesih Guzy hökmünde suratlandyrylýar.
Ýoh 1:29, 36; Lew 4:32; Msr 12:21-27.

Seret: Günä gurbanlygy; Pesah baýramy.

Hudaýyň Ogly – Köne Ähtde «Hudaýyň Ogly» patyşalar üçin, iň möhüm patyşa bolan Dawut pygamber üçin ulanylypdyr. Reb Dawudyň oglunyň hemişelik şalyk sürjekdigini we Hudaý bilen ata-ogul gatnaşygynyň boljakdygyny söz berýär. Bu ogul ýahudylar tarapyndan Mesih diýlip atlandyrylypdyr. Şeýlelikde, Täze Ähtde bu atlar, ýagny Hudaýyň Ogly we Mesih, ikisi hem diňe Isa üçin ulanylýar. Bularyň ikisi hem Hudaýyň Şalygyny berkarar etmek üçin Hudaý tarapyndan Saýlanyp-seçilen diýmegi aňladýar, Hudaý bilen Isanyň deňhukukly gatnaşygy bar.
Seret: Mesih.

Hudaýyň Şalygy – Matta tarapyndan Hudaýyň Şalygyna «Gögüň Şalygy» hem diýilýär. Isa Mesih bu dünýä gelende, adamlaryň Hudaý bilen täze aragatnaşykda ýaşamagyna ýol açmak arkaly Hudaýyň Şalygyny berkarar etdi. Hudaýyň Şalygynyň adamlary Isa ynanýan we tabyn bolýan adamlardy. Isa Mesih dolanyp gelende, Hudaýyň Şalygy doly tamam bolar we bu ähli adamlara aýdyň aýan bolar.
Mat 19:24; Luk 13:29; Ýoh 3:3-5; Rim 14:17.

Hyzmat etmek – Mukaddes Kitapda bu söz diňe bir hojaýynlaryna hyzmat edýän adamlary däl-de, eýsem Hudaýa hyzmat edýän Onuň adamlaryny hem aňladypdyr. Isa ynanýanlar Hoş Habary wagyz edip we beýleki mesihilere ýagşylyk edip, olaryň mätäçliklerine kömek etmek bilen Oňa hyzmat edýärler.
Çöl 16:8-9; Kan 6:13; Ýeş 23:7,16; 24:24.

Seret: Sežde etmek.

I

1. Iblis

2. Içgi sadakasy

3. Içki gala

4. Imperator

5. Injil

6. Iň mukaddes otag

7. Iordan derýasy

8. Isa

9. Işaýa pygamber

10. Iýerusalim

I

Iblis –
Seret: Şeýtan.

Içgi sadakasy – gurbanlyk sypasynyň üstüne şerap, käte ýag guýmak bilen Hudaýa hödür edilipdir.
Gçk 35:14; Lew 23:13.

Içki gala – diwarlar bilen örtülen galanyň içindäki berkitme. Bu şäheriň iň beýik ýeri bolupdyr.
1Pat 16:18; 2Pat 15:25; Ýer 30:18.

Imperator – Rim imperiýasynyň patyşasy. Täze Ähtde üç imperator ýatlanýar:
1. Imperator Awgust, ol Oktawiýan diýlip hem atlandyrylýardy (b. e. öň 27-nji ýyldan b. e. 14-nji ýylyna çenli). Isa doglanda, ol imperatordy (Luk 2:1).

2. Imperator Tiberiýus (b. e. 14-37 ýý). Isa wagyz eden we ölüp-direlen döwri ol imperatordy (Luk 3:1; Ýoh 19:12).

3. Imperator Klawdiý (b. e. 41-54 ýý). Ol ýahudylary Rimden kowup çykardy (Res 18:1-4).

Injil – Täze Äht.

Iň mukaddes otag – Mukaddes çadyryň iň içki otagy, soňrak bu ybadathanada Äht sandygynyň saklanan ýeri bolupdyr. («Mukaddes çadyr» we «Ybadathana» sözleriniň aşagynda berlen suratlara serediň.) Süleýmanyň guran ybadathanasynda bu içki otag diýlip atlandyryldy we ol ýerde keruplaryň şekili hem bolupdyr. Içki otag daşky otagdan uly tuty arkaly bölünipdir. Kanuna görä, diňe baş ruhana içki otaga girmäge rugsat berlipdir, ol hem diňe ýylda bir gezek, Günäden saplanma güni girip bilipdir.
Msr 26:33; Lew 16:1-2; 1Pat 6:16-30.

1628-nji sahypadaky surata seret.

Seret: Günäden saplanma güni; Kerup; Mukaddes otag; Mukaddes öý; Tuty; Ybadathana.

Iordan derýasy – Jelile köli bilen Öli deňziň arasyndan akýan derýa. Gündogarda Ysraýyl ýurdunyň araçägi hökmünde ulanylypdyr. Ysraýyllar Kengana girmezden öň bu derýadan geçipdirler.
Ýeş 2:1.

Karta seret

Seret: Jelile.

Isa – Isanyň ýewreýçe ady «Ýeşuwa» bolup, ol «Reb halas edýär» diýmegi aňladýar. I asyrda bu at ýahudylar üçin ýörgünli at bolupdyr.

Işaýa pygamber – Işaýa pygamber Ýahuda patyşalary Uzyýanyň, Ýotamyň, Ahazyň we Hizkiýanyň döwründe pygamberlik edipdir. Ol b. e. öň VIII asyrda ýaşap geçdi. Işaýa bilimli adam bolupdyr, ol patyşanyň maslahatçysy hökmünde ömrüni Iýerusalimde geçiripdir. Bu döwürde Ysraýyl patyşalygy Assyriýa imperiýasy tarapyndan basylyp alnyp, Ýahuda patyşalygy bolsa hemişe howp astynda bolupdyr. Işaýanyň pygamberlikleriniň aglabasy Hudaýyň Öz halkyny halas edýändigi baradadyr, emma şol bir wagtyň özünde ol ysraýyllara pislik edýänleri, adalatsyzlary we buta çokunýanlary Hudaýyň höküm etjekdigini duýdurypdyr. Işaýa daş-töwereginde bolup geçýän wakalara degişli görnüşler görüpdir, şeýle hem ol geljekde boljak zatlary görnüş arkaly öňden görüpdir, esasan hem ejir çekmek bilen Hudaýyň halkyny halas etjek Gul baradaky görnüşi görüpdir. Täze Ähtde bu pygamberlikler Isa Mesihde amala aşmak bilen aýdyň äşgär bolýar.
2Pat 19-20; Işa 1, 6; Mat 4:14; 8:17; 12:17; Ýoh 12:38-41; Res 8:28-35.

Iýerusalim – Iýerusalim Dawut pygamber bilen Süleýman pygamberiň hökümdarlyk eden döwründe Ysraýylyň paýtagty bolupdyr. Süleýmanyň ölüminden soňra bu Ýahuda patyşalygynyň paýtagty bolupdyr. Bu şäher Sion ady bilen hem tutulypdyr.
2Şam 5:6-15; 2ÝÝ 9:25; 2ÝÝ 11:5-17; Zeb 68:36.

J

1. Jebraýyl perişde

2. Jelile

3. Jennet

4. Jul geýinmek

J

Jebraýyl perişde – adamzada Hudaýyň habaryny getirýän perişde. Köne Ähtde ol Danyýel pygambere görnüp, oňa Hudaýdan gelen görnüşleri düşündirýär. Täze Ähtde ol Zekarýa görnüp, Ýahýanyň doguljakdygyny, şeýle-de Merýeme görnüp, Isa Mesihiň doguljakdygyny habar berýär.
Dan 8:14-19; 9:19-21; Luk 1:19,26.

Jelile – Ysraýyl ýurdunyň demirgazyk etraby.
Mat 2:22; Işa 9:1.

Jennet – grekçe bu söz «owadan bag» diýmegi aňladýar. Täze Ähtde bu söz Isa ynanýanlaryň ölümden soň gidýän ajaýyp ýerini aňladýar.
Luk 23:43; Aýn 2:7.

Jul geýinmek – gadymy Ysraýylda adamlar eden günäsine toba edýändiklerini görkezenlerinde ýa-da kimdir biriniň ýasyny tutanlarynda, jul geýnipdirler we külüň üstünde oturypdyrlar ýa-da depelerinden kül sepeläpdirler. Umuman bu gam-gussany görkezmek üçin ulanylypdyr.
2Şam 3:31; Neh 9:1; Mat 11:21.

K

1. Kanun

2. Kanun kitaby

3. Kemoş

4. Kengan

5. Kenganlar

6. Kerup

7. Kesetler

8. Keýnler

9. Käkilik oty

10. Köne Äht

11. Kül üstünde oturmak

K

Kanun – Töwradyň bäş kitaby: muňa sežde, mukaddes öý, baýramlar, gurbanlyklar we sadakalar degişli bolup, iň esasy hem Hudaýyň halky hökmünde ysraýyllaryň nähili ýaşamalydyklaryna degişli Hudaýyň beren kanunlaryndan ybarat. Bu köplenç Musanyň kanuny (Ýeş 8:29) ýa-da Mukaddes kanun (Mat 23:23) diýlip atlandyrylypdyr. Kanunyň esasy bölegi On tabşyrykdyr (Msr 20:1-17; Kan 5:6-21).
Seret: Kanun kitaby; Töwrat.

Kanun kitaby – muňa Rebbiň beren kanunlaryndan ybarat bolan Kanun taglymaty kitabynyň bir bölegi ýa-da Töwradyň bäş kitaby degişlidir.
Kan 30:9-10; Ýeş 1:8; Gal 3:10.

Seret: Töwrat.

Kemoş – Mowaplaryň hudaýy.
1Pat 11:7, 33; Ýrm 48:13,46.

Seret: Mowaplar.

Kengan – Nuhuň agtyklarynyň biriniň ady. Onuň nesilleri bolan kenganlar Ortaýer deňzi bilen Iordan derýasynyň aralygynda ornaşypdyrlar, şonuň üçin ol ýere Kengan ady berlipdir. Soňra olar ysraýyllar tarapyndan basylyp alnypdyr.
Gçk 9:18; 12:5; Msr 6:4; Ýeş 5:12.

Kenganlar – kenganyň ilaty garyşyk bolup, finikiýalylara ýakyn bolupdyr. Käwagt bu söz ol ýerde ýaşan ähli tireleri aňladyp, umumy ulanylypdyr, käte diňe bir tiräni görkezmek üçin ulanylypdyr. Soňra olar Kengany basyp alan ysraýyllar tarapyndan öldürilipdir, diri galanlary-da kowlup çykarylypdyr.
Gçk 12:6; 15:18-21; Ýeş 16:10.

Kerup – ganatly perişdeler. Olar Erem bagynda ýaşaýyş daragtyny gorapdyrlar. Ezekiýel (ýagny Kifl) pygamberiň gören görnüşinde keruplar Hudaýyň tagtynyň depesinde ýerleşipdir. Äht sandygynyň üstünde ganatlaryny gapagyň üstüne ýaýyp oturan iki sany kerubyň altyndan ýasalan keşbi bar.
Gçk 3:24; Msr 25:18-22.

Seret: Äht sandygy; Perişde; Seraflar.

Kesetler – ilki Mesopotamiýadaky düzlükde, soňra Babyl şäherinde ýaşan tire. Kesetler ol ýerdäki ýaşan tireleriniň arasynda iň güýçli tire bolupdyr we şonuň üçin olaryň ady köplenç tutuş babyllylary aňlatmak üçin ulanylypdyr.
Ezr 5:12; Işa 47:1.

Seret: Babyl.

Keýnler – Ysraýyl halky eýelemezden öň, Kengan ýurdunda ýaşan halklaryň biri.
Gçk 15:19; 4:11; 1Şam 15:6; 27:10; 1ÝÝ 2:55.

Seret: Kengan.

Käkilik oty – ýakymly ysly ösümlik. Ruhany bir bogdak käkilik otuny suwa ýa-da gana batyryp, tämizlemek üçin adamlaryň ýa-da beýleki zatlaryň üstüne sepipdir.
Lew 14:4,6; Zeb 50:9.

Seret: Murdar; Tämiz.

Köne Äht – ol Töwratdan, Zeburdan, Taryhy, Danalyk we Pygamberlik kitaplaryndan ybarat. Bu kitaplar Isa Mesih gelmezden öň ýazylypdyr, olaryň käbirinde Onuň geljekdigi baradaky pygamberlikler bar.
Seret: Pygamberlik etmek; Täze Äht; Töwrat; Zebur.

Kül üstünde oturmak –
Seret: Jul geýinmek.

L

1. Ladan

2. Lewiler

3. Lira

4. Liwan

5. Liwýatan

6. Loly

7. Lut

L

Ladan – gyrymsy agajyň gür ýapragyndan çykýan şire. Şire gataýar we ýakymly ysly şepbik hökmünde satylýar, ony owradyp, ondan derman ýasaýarlar.
Gçk 37:25; 43:11.

Lewiler – Lewiler Ýakubyň ogly Lewiniň nesilleridir. Lewi tiresi üç uruga bölünipdir: Gerşonyň, Kohadyň we Merarynyň nesilleri. Musanyň döwründe Hudaý lewi tiresinden bolan Harun pygamberiň nesillerini ruhanylyga saýlapdyr; beýleki lewileriň ählisini Mukaddes çadyrda hyzmat edip, ruhanylara kömekleşmäge belläpdir. Diňe şu tiräniň özbaşdak mülk ýeri bolmandyr, sebäbi olaryň wezipesi Mukaddes çadyrda, soňra ybadathanada hyzmat etmek bolupdyr. Şonuň üçin bulara mülk ýer beýleki tirelerden bölünip berlipdir.
Msr 6:25; 38:21; Lew 25:32f; Çöl 3:6.

Seret: Ruhany.

Lira – Ysraýylda we onuň daş-töweregindäki ülkelerde ulanylan kirişli saz guraly. Ol uly göwrümli arfa meňzeş bolupdyr.
Gçk 4:21; 1Şam 16:15-23; Zeb 70:22.

1624-nji sahypadaky surata seret.

Liwan – Ysraýylyň demirgazyk araçäginde ýerleşýän daglyk ýurt, ol kedr tokaýlygy bilen meşhur bolupdyr. Süleýman patyşa Iýerusalimde köşgüni we ybadathanany Liwanyň kedr hem beýleki agaçlaryndan gurupdyr.
1Pat 5:6-10; Ezr 3:7; Işa 60:13.

Liwýatan –
Seret: Aždarha.

Loly – gazanç üçin tenini satýan aýal.
Sül 9:3; Hoş 4:14; Ýak 2:25; 1Kor 6:15,16.

Lut – Ybraýym pygamberiň doganynyň ogly. Ol ownukly-irili mallary we çadyrlary bilen Sodom galasynyň töweregindäki derede mesgen tutupdyr. Soňra Reb Sodom bilen Gomora şäherleriniň ikisini weýran edipdir, ýöne perişdeler Luty maşgalasy bilen bile halas edipdirler. Lut mowaplaryň we ammonlaryň atasydy, soňra onuň nesilleri Ysraýylyň duşmany bolupdyrlar.
Gçk 12:4–14:16; 19:1-36; 2Pet 2:7,8.

M

1. Madaý

2. Manna

3. Maskil

4. Mejlis

5. Merýem

6. Mesh ýagy

7. Mesih

8. Mesopotamiýa

9. Meýletin sadaka

10. Mezmur

11. Mäliksadyk

12. Midýanlar

13. Mikaýyl

14. Miktam

15. Milletler

16. Millo

17. Miras

18. Molek

19. Mowaplar

20. Mukaddes

21. Mukaddes çadyr

22. Mukaddes çörek

23. Mukaddes dag

24. Mukaddes otag

25. Mukaddes öý

26. Mukaddes Ruh

27. Murdar

28. Musa pygamber

29. Mut laben

30. Mür

31. Mürze

M

Madaý – häzirki günbatar-demirgazyk Eýranda ýerleşýän güýçli patyşalyk. Pars imperiýasynda madaýlar parslar bilen bile bir patyşalykda gulluk edipdirler. Şonuň üçin olaryň kanunlaryna «Medes we pars kanunlary» diýlipdir.
2Pat 17:6; Est 1:19; Dan 6:8,12,15; Res 2:9.

Seret: Pars imperiýasy.

Manna – Ysraýyllar Sinaý çölünde azaşyp ýörkäler, Hudaý tarapyndan asmandan ýagan iýmit.
Msr 16:31-35; Çöl 11:6; Zeb 77:24; Ýoh 6:31-58.

Maskil – Zebur kitabynda bir aýdymyň görnüşi. Olar birnäçe maksatlar üçin ýazylypdyr: gudratly işleri üçin Hudaýy şöhratlandyrmak; halkyň betbagtçylygyna ýa-da şahsy gynanjyna ýas tutmak; şeýle hem alkyş aýtmak we ýalbarmak üçin.
Zeb 31; 41; 52; 89; 142.

Seret: Mezmur; Zebur.

Mejlis – Mukaddes Kitapda birnäçe mejlis agzalyp geçilýär. Olaryň ikisi iň möhümidir:
1. Hudaýyň mejlisi.

2. Ýahudylaryň mejlisi. Hudaýyň mejlisine perişdeler we gögüň başga ylahy barlyklary ýygnanýarlar. Ýahudylaryň mejlisine iň möhüm ýahudy adamlaryndan ýetmiş birisi degişli bolupdyr. Olaryň arasynda fariseýler we saddukeýler bolup, Baş ruhany mejlise baştutanlyk edipdir. Rimlileriň hökümdarlygy astynda mejlisiň raýat we jenaýat işlerine garamaga ygtyýary bolupdyr, ýöne hiç kimi höküm etmäge hukugy bolmandyr.

Eýp 15:8; Zeb 81:1; 88:6: Mar 14:53-65; Res 4:1-22.

Merýem – Täze Ähtde Merýem atly birnäçe aýal bar:
1. Isanyň ejesi Merýem.

2. Magdalaly Merýem. Isa Magdalaly Merýemden ýedi sany erbet ruhy çykardy we Merýem Isanyň yzyna eýerijileriň biri boldy (Mat 27:55-56; Mar 16:9; Luk 8:2; Ýoh 20:1-2; 11-18 we beýleki bölekler).

3. Beýtaniýadaky Merýem. Ol Marta bilen Lazaryň doganydy. Ol Isanyň aýagujunda oturyp, Onuň öwütlerini diňledi (Luk 10:38-42; Ýoh 11:1-5; 12:1-7).

4. Ýakup bilen Ýusubyň ejesi Merýem. Bu Merýem Kleopasyň aýaly Merýem bolmagy ahmal, ýöne bu anyk däl (Mat 27:56; Mar 15:40; 16:1; Luk 24:10).

5. Ýohannanyň (oňa Mark hem diýipdirler) ejesi Merýem. Bu Merýemiň Iýerusalimde öýi bolupdyr we Isa şägirtleri bilen ol ýerde duşuşypdyr (Res 12:12).

Mesh ýagy – kimdir biriniň Rebbe bagyş edilendiginiň ýa-da mukaddes edilendiginiň nyşany hökmünde onuň depesine ýag guýlupdyr ýa-da sepilipdir.
Msr 25:6.

Seret: Ýag guýmak, Mesih. 1628-nji sahypadaky surata seret.

Mesih – bu at «depesinden ýag guýlan adamy» aňladypdyr. Köne Ähtde kimdir biriniň depesinden ýag guýmak onuň ruhany ýa-da patyşa hökmünde Hudaý tarapyndan aýratyn saýlanandygynyň nyşany bolupdyr. Mesih diýen at ýahudylar tarapyndan ulanylyp başlanypdyr we olar muny Hudaýyň olara ibermegi wada beren Patyşasynyň ady üçin ulanypdyrlar. Bu Patyşa hemişelik höküm sürmelidi we Ysraýyly duşmanlaryndan halas etmelidi. Isa ynanýanlar we Oňa eýerýänler Isanyň Mesihdigine, Onuň ähli adamlary halas edip, Hudaýyň Şalygyny berkarar etmek üçin Hudaý tarapyndan saýlanyp iberilendigine ynanýarlar. Grekçe Mesih sözi «Hristos» diýmekdir.
Mat 1:1; Mar 8: 27-29; Luk 2:11; Ýoh 20:31; Res 18:28.

Seret: Hudaýyň ogly; Ýag guýmak.

Mesopotamiýa – gadymy döwürde Ýewfrat derýasynyň günbataryndan Tigris derýasynyň gündogaryna çenli bolan aralyk Mesopotamiýa diýlip atlandyrylypdyr. Babyllylar we assyriýalylar bilen birlikde köp gadymy medeniýetler bu ýerde başlanypdyr.
Gçk 24:10; 25:20; Res 2:9; 7:2.

Meýletin sadaka – bu dürli sebäpler üçin Hudaýa getirilen dürli görnüşli sadakalar bolupdyr. Meselem, adamlar meýletin ýag, ýakymly ysly tütetgi, geýim-gejim, agaç, kümüş we Mukaddes çadyryň gurluşygy üçin beýleki zatlary getiripdirler (Msr 35:20-29). Emma şahsy sebäpler üçin gurbanlyk ýa-da sadaka islendik görnüşde meýletin beripdirler.
Msr 35:29; 36:3; Lew 7:16.

Mezmur – Zebur kitabynda aýdymyň bir görnüşi. Birnäçe maksatlar üçin: Hudaýy şöhratlandyrmak üçin, halkyň betbagtçylygyna ýa-da şahsy ejir çekmelerine ýas tutmak üçin, patyşany bellemek, Hudaýa minnetdarlyk bildirmek, ybadathana barýarkaň şatlanyp aýdym aýtmak; Hudaýa ýalbaryp doga-dileg etmek üçin ýazylan aýdymlardyr. Bu aýdymlar Zebur kitabynda toplanandyr. Isanyň yzyna eýerýänler bir ýere üýşenlerinde, mezmur aýdypdyrlar.
Zeb 5:1; 18:1; Efe 5:19; Kol 3:16.

Seret: Zebur.

Mäliksadyk – Iýerusalimiň gadymy patyşasy we ruhanysy. Onuň ady «dogrulyk patyşasy» diýmegi aňladýar. Köne Ähtde Mäliksadyk Ybraýym pygambere duşýar we oňa pata berýär (Gçk 14:17-20). 109-njy mezmurda Mäliksadyk «müdimilik ruhany» diýlip atlandyrylýar we Ýewreýlere hat kitabynyň 5-nji babynyň 6-njy aýadynda Isa «Mäliksadyk derejesindäki» ruhany hökmünde tanyşdyrylýar. Isa Hudaýyň sagynda oturýan müdimilik Baş Ruhanydyr we Ol mesihiler üçin töwella edýär.

Midýanlar – Ybraýym pygamberiň ogly Midýanyň nesilleri (Gçk 25:1,2). Musa ömrüni Midýan ýurdunda geçiripdir, Midýan Sinaý ýarym adasynyň bir bölegi bolmagy ahmal. Serdarlar döwründe midýanlar ysraýyllaryň esasy duşmany bolupdyr. «Midýanlar» we «Ysmaýyllar» diýen sözler käte çalşyrylyp ulanylypdyr (Gçk 37:25-29).
Gçk 25:1,2; 37:25-29.

Seret: Ysmaýyl pygamber.

Mikaýyl – her milletiň özüniň serdar perişdesi bolupdyr diýen pikir bar, olaryň hereketleri öz milleti bilen bagly bolupdyr. Bu barada ilkinji gezek Danyýel pygamberiň kitabynda pars we grek serdarlarynyň perişdesi, şeýle hem Ysraýylyň serdary Mikaýyl perişde barada aýdylýar.
Dan 10:13,20; 12:1.

Miktam – Zebur kitabynda gabat gelýän aýdymyň görnüşi.
Zeb 15:1.

Milletler – Mukaddes Kitapda bu adatça ýahudy däl milletleri aňladypdyr. Ysraýyl halky Hudaý tarapyndan Onuň halky bolmak üçin saýlanypdyr, emma Hudaý ähli milletleriň halklarynyň halas bolmagyny we olaryň hem Öz halky bolmagyny isläpdir.
Lew 26:12; Efe 2:11-13.

Millo – toprak bilen doldurylan jaýryk ýa-da boşluk ýer. Käte bu söz galanyň diwaryna çykmak üçin gurlan ýapgydy aňladypdyr.
2Şam 5:9.

Miras – tutuş Kengan ýurdy Hudaý tarapyndan ysraýyllara müdimilik miras hökmünde söz berlipdir. Ýeşuwanyň döwründe ýer bije boýunça Ysraýylyň on iki tiresine paýlanyp berlipdir, şeýlelikde, her tiräniň öz ýeri bolupdyr we miras hökmünde nesilden nesle geçipdir. Muňa garamazdan, ysraýyl halky Hudaýyň Öz «mirasy» hökmünde suratlandyrylypdyr. Ine, şonuň üçin Hudaý bilen ysraýyl halkynyň arasyndaky ähte görä, Ol diňe olaryň Hudaýy bolupdyr, olar bolsa Onuň halky bolupdyr. Kim Isa ynanýan bolsa, onuň mirasy Hudaýyň Şalygydyr we baky ýaşaýyşdyr.
Msr 32:13; Ýeş 13:6-8; Zeb 33:12; Ýak 2:5.

Molek – ammonlaryň esasy hudaýy. Adamlar käte öz çagalaryny Molek hudaýyna gurbanlyk bermek bilen oňa sežde edipdirler. Hudaýyň kanuny bu adaty örän ýazgarsa-da, bir gezek hatda ysraýyl halky-da Iýerusalimiň golaýyndaky Hinnom jülgesinde ogul-gyzlaryny Molek hudaýyna hödür etdi.
Lew 18:21; 20:2-5; 1Pat 11:7; Ýer 32:35.

Mowaplar – Ybraýym pygamberiň ýegeni Lutuň nesilleri. Olar Öli deňziň gündogaryndaky Mowap ýurdunda ýaşapdyrlar. Mowaplar özleriniň esasy hudaýy hökmünde Kemoşa sežde edipdirler. Olaryň gepleşik dili ýewreý diline degişli bolupdyr. Olar Ysraýylyň duşmany bolupdyrlar we köplenç Ysraýylyň pygamberleri tarapyndan paş edilipdirler. Muňa garamazdan, Rut ak ýürekli mowaply aýal bolupdyr. Babyllylar mowaplary derbi-dagyn edipdirler.
Işa 15-16; Ýer 49; Zep 2:8-11.

Mukaddes – Töwratda «mukaddes» adaty maksatlar üçin däl-de, Hudaýyň maksatlary üçin aýry goýlan diýmegi aňladýar. Bu ruhanylara ýa-da ysraýyl halkyna, ýa-da Mukaddes çadyr we gurbanlyk sypasy ýaly zatlara degişlidir. Mukaddes edilen adamlar ýa-da zatlar päk saklanylmalydy. Mukaddes Kitapda mukaddes adamlaryň päkligine olaryň ahlak häsiýetleri hem degişli bolupdyr: «Özüňizi çagyran Hudaýyň mukaddes bolşy ýaly, siz hem ähli edýän işleriňizde mukaddes boluň» (1Pet 1:15).
Msr 3:5; 16:23; 19:6; 25:8; Işa 6:3.

Mukaddes çadyr – Mukaddes çadyr Äht sypasyny we ybadat üçin beýleki enjamlary ýerleşdirmek üçin gurlan çadyrdyr. Tutuş gurluşa Mukaddes çadyr diýlipdir (1622-nji we 1628-nji sahypadaky suratlara seret). Mukaddes çadyryň içinde iki otag bolupdyr: mukaddes otag we iň mukaddes otag. Çadyr geçiniň ýüňünden edilendi we onuň diwarynyň iç tarapy owadan tutular bilen örtülendi. Onuň töweregi haýat bilen gurşalyp, daşyna haýat aýlanypdyr. Mukaddes çadyr bilen onuň howlusyna Hudaýyň mukaddes öýi diýlipdir. Ysraýyllar çarwa adamlar bolupdyrlar, şonuň üçin olar göçenlerinde, çadyry söküp alyp, öz ýanlary bilen äkidipdirler. Mukaddes çadyr Rebbe ýüz tutulýan çadyr hökmünde hem belli bolupdyr. Howluda Hudaýa sadakalar we gurbanlyklar hödür etmek üçin gurbanlyk sypasy, şeýle hem ruhanylar ýuwnar ýaly suwdan doly bürünç legen durupdyr. Öňki döwürdäki göçme mukaddes çadyr Süleýmanyň döwründe daşdan we agaçdan salnan ybadathana bilen çalşyrylypdyr.
Msr 26:1-35

Seret: Iň mukaddes otag; Mukaddes çadyr; Mukaddes öý; Rebbe ýüz tutulýan çadyr; Ybadathana. 1622-nji sahypadaky surata seret.

Mukaddes çörek –
Seret: Hödür çöregi.

Mukaddes dag – Iýerusalimdäki dag, ol ýerde ybadathana gurlupdyr we sežde edilipdir (adatça Sion dagy bilen meşhur bolupdyr).
Seret: Iýerusalim; Sion.

Zeb 2:6; 14:1; 98:9; Işa 27:13; Ýol 2:1-2.

Mukaddes otag – Mukaddes çadyrdaky otag, ol ýerde ruhanylar Hudaýyň huzurynda öz hyzmatlaryny ýerine ýetiripdirler. Mukaddes otagyň içinde ýakymly ysly gurbanlyk sypasy, çyradan, üstünde hödür çörekleri bolan hantagta bardy. Bu otag Iň mukaddes otagdan tuty arkaly bölünipdir. Süleýman çadyry ybadathana bilen çalşanda, bu otag daşky otag ady bilen, Iň mukaddes otag bolsa, içki otag ady bilen belli bolupdyr.
Msr 26:30-34; 1Pat 6:14-18

Seret: Iň mukaddes otag; Mukaddes çadyr; Mukaddes öý; Ybadathana.

Mukaddes öý – bu at Mukaddes çadyra we onuň haýadyna, soňrak bolsa ybadathana degişlidir. Ol ýerde ruhanylar Hudaýyň huzurynda öz hyzmatlaryny ýerine ýetiripdirler.
Msr 25:8; 36:1; Lew 19:30; 1ÝÝ 22:19; Zeb 23:3.

Mukaddes Ruh – Hudaýyň Ruhy bolup, Ol dünýäde gudrat arkaly hereket edýär. Köne Ähtde Hudaýyň Ruhy adamlara inip, olar pygamberlik edipdirler. Täze Ähtde Isa ynanýanlaryň hemmesi Mukaddes Ruhy kabul edýärler.
Eýp 33:4; 1Şam 19:20; Rim 8:15.

Seret: Ruh.

Murdar – gadymy Ysraýylda eger adam dini taýdan tämiz bolmasa, ol murdar hasaplanypdyr. Lewiler we Çölde kitaplarynda nähili adamyň murdar hasaplanýandygy beýan edilendir. Ysraýyllar Mukaddes öýde borçlaryny ýerine ýetirmäge başlanlarynda, Hudaý olara bu ýeri murdar etmezligi buýurdy. Isa adamy hakykatdan nämäniň murdar edýändigini, ýagny ýürekden çykýan erbet pikirleriň we hereketleriň murdar edýändigini öwredýär.
Lew 15:31; Ezk 5:11; Mat 15:11.

Seret: Tämiz.

Musa pygamber – Ysraýyllar Müsürde gulçulykda bolanlarynda, Musa pygamber olara baş bolmak üçin Hudaý tarapyndan çagyrylan adam. Ol Müsür patyşasyndan ysraýyllaryň gidip, çölde Rebbe ybadat etmekleri üçin rugsat bermegini soraýar. Ýöne faraon munuň bilen Reb diňe Müsür topragyna birtopar betbagtçylyklar inderenden soň ylalaşýar. Musa halka ençeme ýyllap çölde ýolbaşçylyk edýär, emma söz berlen Kengan ýurduny diňe uzakdan görüp bilýär. Mukaddes Kitabyň ilkinji bäş kitaby Töwrat hökmünde belli bolup, esasan, Musa tarapyndan ýazylandyr.

Mut laben – bu sözüň manysy barada alymlar jedelleşýärler. Onuň «Labeniň ölümi» diýen manyny aňladýan bolmagy mümkin we ol mezmuryň näme üçin ýazylandygynyň sebäbini görkezýär. Belki, ol mezmuryň nädip aýdym edip aýdylandygyny ýa-da nähili saz guralynda çalnandygyny görkezendir.
Zeb 9:1.

Mür – mür ösümligi gür tikenli we şahaly gyrymsy agaçdyr. Ýakymly ysly tütetgi onuň şahalaryndan alynýar we ol guranda gataýar. Ol örän gymmatbaha tütetgi bolup, atyr ýasamak üçin ýag bilen garylýar we jesedi jaýlamaga taýýarlamak üçin ulanylýar. Mürüň tagamy ajy bolupdyr. Bu agyryny ýeňilleşdirýär diýip hem ynanypdyrlar. Bu häsiýetleriň, belki, esgerleriň ony şeraba garyp, Isa berendikleri bilen bagly bolmagy hem ahmal (Mar 15:23).
Zeb 44:9; Sül 7:17; Nag 5:5.

Mürze – mürzäniň esasy käri resminamalaryň göçürmesini taýýarlamakdyr. Şeýle hem olar hatlary, kararlary we beýleki resminamalary ýazypdyrlar, olar paýhasly we düşünjeli hasaplanypdyr. Mürzeler ýazyp bilýändikleri üçin, käte maliýe ýazgylaryny hem saklapdyrlar. Mürzeler köplenç patyşa bilen ýakyndan işlänsoňlar, olaryň käbiri resminamalaryň göçürmesini ýerine ýetirmekligi we ýolbaşçy bolmaklygy gazanypdyr. Isanyň döwründe olar Töwrat mugallymlary hökmünde belli bir topary aňladypdyrlar.
2Pat 12:10; 25:9; Est 8:9; Ezr 7:6,10,11,21; Ýer 8:8.

N

1. Nadan

2. Nard

3. Nazyr

4. Nefiller

5. Negep çöli

6. Nowbahar ogul

7. Nuh pygamber

N

Nadan – Süleýmanyň pähimleri kitabynda nadan adam barada köp gürrüň edilýär. Nadan samsyk däl-de, eýsem Hudaýyň halaýan ýokary ahlak durmuşynda ýaşamaga paýhasy kemlik edýän adamdyr.
Kan 32:6; Sül 1:22; 7:7; 9:6.

Nard – nard ösümligiň sümmüli we onuň kökünden alynýan ysly ýagy bolupdyr. Narddan ýasalan hoşboý ysly ýag örän gymmat bolupdyr, onuň bahasy bir ýylyň iş hakyna barabar bolupdyr.
Nag 1:11; Mar 14:3.

Nazyr – nazyr mukaddeslik derejesini alan hem-de saç-sakgalyny syrman, saçyny ösdürip, şerap hem güýçli içgileri içmekden saklanyp, özüni Rebbe bagyş etmegi wada beren adam bolupdyr. Bir gudrat arkaly özüniň ýa-da Şimşon ýaly ejesiniň wadasy arkaly adam nazyr bolupdyr. Soňy bilen şeýle adam özüni Hudaýa bagyş etmek wadasy arkaly aýratyn derejä eýe bolupdyr.
13:5,7; 16:17 Amo 2:11.

Nefiller – Nefiller örän uzyn we güýçli adamlar bolupdyrlar, olar Gelip çykyş kitabynyň 6-njy babynda ylahy barlyklaryň we ynsan gyzlarynyň nesilleri hökmünde ýatlanyp geçilýär. Soňrak, ysraýyllar Kengan ýurduny gözden geçirmäge gidenlerinde, nefilleri (ýagny nefillerden gelip çykan anaklary) görüpdirler.
Gçk 6:4; Çöl 13:33.

Seret: Anaklar.

Negep çöli – Ysraýylyň günorta bölegindäki çöl.
Gçk 12:9; 13:1,3; 20:1.

Nowbahar ogul – gadymy günorta jemgyýetinde ilkinji doglan ogul üýtgeşik hasaplanypdyr. Ol ogul kakasy aradan çykandan soň, maşgalanyň başy bolupdyr, kakasynyň patasyny alypdyr, mirasdan iki esse paý alypdyr. Müsürde Pesah wakasy bolup geçenden soň, her bir nowbahar ogul Hudaýa degişli bolupdyr we maşgalasy oňa derek sadaka berip, ony yzyna satyn alyp bilipdir.
Gçk 49:3; 27; Msr 13:2; Kan 21:17.

Seret: Yzyna satyn almak.

Nuh pygamber – Nuh pygamber öz maşgalasyny, şeýle hem halal we haram haýwanlary halas etmek üçin Hudaý tarapyndan gämi gurmaklyga çagyrylan adam bolupdyr. Ol Hudaýyň nazarynda dogry saýylypdyr. Siliň suwlary çekilenden soňra, Hudaý onuň bilen äht edişip, mundan beýläk hiç wagt ýer ýüzüni sil bilen weýran etmejekdigine söz berýär.
Gçk 5:29; 6:8; Işa 54:9; Luk 17:27: 1Pet 3:20; 2Pet 2:5; Ýew 11:7.

O

1. Omyn

2. Ondan biri

O

Omyn – köplenç doga-dilegler edilende, ony jemlemek üçin ulanylýar. «Omyn» sözi «Goý, şeýle bolsun!» diýmegi aňladýar. Bu ýewreýçe «Bu hökman» diýen söze esaslanýar.
Çöl 5:22 Kan 27:15-26; Rim 1:25.

Ondan biri – gadymy Ysraýylda hasylyň ondan biri Rebbe berlipdir. Muny ammarlara ýygnap, ruhanylaryň we lewileriň iýmiti üçin harçlapdyrlar. Isanyň döwründe adamyň öndüren önüminden ýa-da girdejisinden ondan biri ybadathana ruhanylaryna berlipdir.
Çöl 18:21; Kan 14:22.

Ö

1. Ölüler dünýäsi

2. Öý butlary

Ö

Ölüler dünýäsi – gadymy Ysraýylyň halky Ölüler dünýäsi ýeriň aşagynda diýip düşünipdir, emma ol dowzah däldir. Her kes ölenden soň, ol ýere inipdir. Ol ýer ümsüm, garaňky ýer bolupdyr. Gojalyk ýaşyna ýetip öleniňden soň, ata-babalaryňa gowuşmak oňatdy, ýöne ýaş ölmek gowy däldi. Ýakup öz ogly Ýusup üçin ýas tutsa-da, ölüler dünýäsine inmek islemedi. Bu ýere Heläkçilik ýeri hem diýlipdir.
Gçk 37:25; 42:38; 44:29,31.

Öý butlary – öý butlaryna butparazlar, kä halatda ysraýyllar tarapyndan sežde edilipdir. Olar öýlerde saklanyp, keramatly saýylypdyr.
Gçk 31:19; 2Pat 23:24.

P

1. Pars imperiýasy

2. Parz

3. Pata

4. Patros

5. Perişde

6. Perizler

7. Perman

8. Pesah baýramy

9. Petir baýramy

10. Pilat

11. Piliştliler

12. Purym baýramy

13. Pygamber

14. Pygamberlik etmek

P

Pars imperiýasy – Babyl imperiýasyndan soň emele gelen güýçli we has uly imperiýa bolupdyr. Pars imperiýasy Gresiýadan Müsüre çenli we Orta Aziýa çenli ýerleri, şol sanda Ysraýyly hem basyp alypdyr. Käte bu imperiýa «Madaý-Pars imperiýasy» diýip atlandyrylypdyr, sebäbi onuň düzümine giren madaý milleti imperiýany dolandyrmakda wajyp orny eýeläpdir. Pars kanunlary «Parslaryň we madaýlaryň kanunlary» diýip atlandyrylypdyr.
Est 1:19; Dan 6:8,12,15.

Seret: Madaý.

Parz –
Seret: Kanun.

Pata –
Seret: Ýalkamak.

Patros – Müsüriň günorta bölegi.
Işa 11:11; Ýrm 44:1, 15; Ezk 29:14; 30:14.

Perişde – perişdeler adamlar üçin Hudaýyň habarçylary we wekilleridirler. Olar Hudaýyň huzurynda ýaşap, hemişe Ony alkyşlaýarlar. Keruplar we Seraflar perişdeleriň bir görnüşidirler. Mukaddes Kitapda iki sany möhüm perişdäniň: Mikaýyl bilen Jebraýylyň ady agzalyp geçilýär.
Gçk 3:24; 16:7-11; Işa 6:2.

Seret: Jebraýyl; Mikaýyl.

Perizler – Ysraýyl halky Kengan ýurduny eýelemezden öň, ol ýerde ýaşan halklaryň biri.
Gçk 13:7; Ýeş 3:10.

Perman –
Seret: Kanun.

Pesah baýramy – ýewreýleriň senenamasy boýunça birinji aýyň, ýagny Abyp (beýleki ady Nisan) aýynyň on dördünji güni agşam bellenilipdir. Bu bahar paslynyň yz ýanynda bolupdyr. Şol agşam ysraýyl halky Hudaýyň özlerini Müsür gulçulygyndan nähili halas edendigini we Müsürden gaýtmazynyň öň ýanynda agşam gurbanlyk janlysynyň gany arkaly öz nowbahar ogullarynyň nähili azat bolandygyny ýatlapdyrlar. Adamlar guzy ýa-da geçi soýup, hemmesi bilelikde Pesah naharyny iýipdirler, ony ajy gök otlar we petir bilen iýipdirler.
Msr 12:1-13,21-51; Lew 23:5; Çöl 9:1-14, Kan 6:1-7.

Petir baýramy – ýewreýleriň senenamasy boýunça birinji aýyň, ýagny Abyp (beýleki ady Nisan) aýynyň on bäşinden ýigrimi biri aralygynda bellenilipdir. Bu baýram Pesah baýramynyň yz ýany başlapdyr, Köne Ähtiň käbir parçalarynda bu iki baýram bir baýram ýaly görkezilipdir. Şol hepdäniň dowamynda ysraýyl halky özlerini Müsür gulçulygyndan Hudaýyň nähili alyp çykandygyny ýatlapdyrlar. Adamlar öýlerinden ähli hamyrmaýalary çykaryp zyňypdyrlar, hamyrmaýaly çörek iýmändirler. Olar baýramyň birinji we ýedinji günleri mukaddes ýygnanyşyk edip, Hudaýa gurbanlyklar hödürläpdirler.
Msr 12:14-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Lew 23:6-8; Çöl 28:17-25; Kan 16:3-4,8.

Pilat – Isanyň öwreden we wagyz eden günlerinde Pontiý Pilat Ýahudanyň üstünden höküm süren Rim imperatorydyr.
Mat 27; Res 3:13.

Piliştliler – b. e. öň XIII asyryň ahyrlarynda Ysraýylyň günorta-günbataryndaky kenarýaka zolagyny eýelän halk. Piliştliler bäş sany şäheri: Gazany, Aşkelony, Aşdody, Gaty we Ekrony esaslandyrypdyrlar. B. e. öň XII asyrda olar ýer çäklerini gündogar tarapa giňeldip başlaýarlar. Bu ýagdaý Kengan tarapdan öz çäklerini günbatara giňeldýän ysraýyl halky bilen piliştlileriň arasynda duşmançylyk döredipdir. Şeýlelikde, hezreti Dawut patyşa tarapyndan doly derbi-dagyn edilýänçäler, piliştliler Ysraýylyň esasy duşmany bolupdyrlar.
2Şam 8:1; 1ÝÝ 18:1.

Purym baýramy – bu baýram ýewreý halkynyň durmuşyna Pars imperiýasy döwründe goşulypdyr. Bu ýewreýleriň senenamasy boýunça on ikinji aýyň, ýagny Adar aýynyň on dördüne we on bäşine, irki baharda bellenilipdir. Bu iki günüň dowamynda ysraýyl halky Esteriň döwründe özleriniň doly ýok edilmekden Hudaýyň nähili halas edendigini ýatlapdyr. Olar şatlanypdyrlar, iýip-içipdirler we biri-birilerine sowgat beripdirler.
Est 9:20-32.

Pygamber – Hudaýyň habaryny halka ýetirmek üçin Hudaý tarapyndan çagyrylan adam. Ylýas ýaly irki pygamberler (Görgürler) Hudaýa sygynýan topar bolup, käte olarda üýtgeşik tejribe bolupdyr we täsin gudratlar görkezipdirler. Şamuwel pygamber özüni köplenç serdar hökmünde alyp barypdyr. Soňrak Ýermeýa ýaly pygamberlere Hudaýdan aýanlyk inipdir we olar bu aýanlyklary halka ýetiripdirler.
1Şam 3:20; 9:9; 10:5-11; 1Pat 17 – 18; Ýer 1:5.

Pygamberlik etmek – Hudaýyň halka niýetlän habaryny oňa ýetirmek. Bu habarlar köplenç aýanlyklaryň we düýşleriň üsti bilen berlipdir. Gadymyýetdäki pygamberleriň döwründe bu söz pygamberiň aşa joşgunlyk ýagdaýyny beýan etmekde hem ulanylypdyr.
1Şam 10:5f; Ýer 2:8.

Seret: Aýanlyk; Pygamber.

R

1. Rabbi

2. Rahap

3. Rapalar

4. Reb

5. Rebbe hödür edilen çörek

6. Rebbe ýüz tutulýan çadyr

7. Rebbiň güni

8. Rebbiň öýi

9. Rebbiň saçagy

10. Resullar

11. Rimliler

12. Ruh

13. Ruhany

R

Rabbi – ýewreýler akylly we wajyp adamlara ýüzlenenlerinde, «Rabbi» sözüni ulanypdyrlar, bu mugallym diýmegi aňladýar. Bu sylag-hormaty aňladýan sözdür. «Rabbuni» diýen söz hem şu manyny aňladýar.
Ýoh 1:38; 3:2; 20:16.

Rahap –
Seret: Aždarha.

Rapalar – Ysraýyl halky basyp almazdan öň, Kenganda ýaşan halklaryň biri. Anaklar ýaly olar hem örän uzyn we daýaw adamlar bolupdyrlar.
Kan 2:11, 20; Ýeş 12:4.

Seret: Anaklar; Kengan.

Reb – gadymy wagtlarda Hudaýyň adyny aýtmakdan saklanmak üçin ýahudylar Oňa «Adonaý» diýip salgylanypdyrlar, bu eýe ýa-da hojaýyn diýmegi aňladypdyr. Köne Ähtiň türkmençe terjimesinde Hudaýyň ady Reb sözi bilen terjime edildi, sebäbi bu hem aga ýa-da eýe diýmegi aňladýar. B. e. öň III asyrda Köne Äht grek diline terjime edilipdir we «kurios» diýen grek sözi Hudaýyň ady üçin ulanylypdyr. Soňra Täze Äht ýazylan wagtynda şol bir «kurios» sözi Isa Mesih üçin ulanylypdyr we köplenç Reb diýlip terjime edilipdir.

Rebbe hödür edilen çörek –
Seret: Hödür çörek.

Rebbe ýüz tutulýan çadyr – şeýle hem bu ýere Mukaddes çadyr hem diýlipdir, bu ýerde ruhanylar öz borçlaryny ýerine ýetiripdirler. Muňa Rebbe ýüz tutulýan çadyr diýilmeginiň sebäbi Hudaý ruhanylara we adamlara çadyryň girelgesinde gepläpdir (Msr 29:42-43). Şeýle hem Musa Hudaý bilen bu ýerde duşuşypdyr (Msr 33:7-11).
Msr 29:42-43; 33:7-11.

Rebbiň güni – adatça şol gün keseki milletler üçin jeza güni, Hudaýyň saýlan halky üçin bolsa aklanma ýa-da hasaplaşyk güni diýlip pikir edilipdir. Muňa garamazdan, pygamberler şol gün ysraýyllaryň hem günäleri üçin jezalandyryljakdygyny olara duýdurypdyrlar. Täze Ähtde Rebbiň güni kazylyk etmäge we Öz halkyny halas etmäge Isanyň geljek günüdir.
Ýer 46:10; Amo 5:17-27; 1Sal 5:1-9.

Rebbiň öýi – bu söz Ybadathanany aňlatmak üçin ulanylypdyr.
1Pat 3:1; Mik 4:1.

Seret: Ybadathana.

Rebbiň saçagy – bu gurbanlyk sypasy üçin başga söz bolup, diňe Malaky kitabynda ulanylýar. Täze Ähtde bu saçak ýygnak agzalarynyň bir ýere üýşüp, nahar iýip, Isanyň ölümini we täzeden direlmegini ýatlamaklaryny aňladypdyr.
1Kor 11:17-33.

Resullar – Isa Özüniň ýakyn ýoldaşlaryndan, tanyş şägirtlerinden on iki sany resuly saýlaýar. Ol adamlar Onuň bilen bilediler we Isa olara ähli zady öwredipdir; olar Isanyň ölenini we täzeden direlenini öz gözleri bilen görüpdirler. Isa olary gören zatlaryny gürrüň bermekleri üçin we Hudaýyň Şalygy barada wagyz etmekleri üçin adamlaryň arasyna iberýär. Olar Isa ynanýan adamlaryň ýolbaşçysy bolýarlar.
Mar 3:14; Luk 22:14; Res 1:2; 1Kor 15:7.

Rimliler – Rim imperiýasynyň ilaty. Rimliler Isanyň ýaşan döwründe Demirgazyk Afrikanyň käbir böleklerinde we Orta Gündogarda, häzirki tutuş Türkiýäniň we Ýewropanyň köp böleklerinde höküm sürdüler.
Res 28:17.

Ruh – ýewreýçe «ruh» diýen söz şemal diýmegi, şeýle-de adamzadyň ruhuny we Hudaýyň Ruhuny aňladypdyr. Täze Ähtde şeýtan tarapyndan ynsanyň kalbyna ornaşýan erbet ruh barada hem gürrüň edilýär. Isa adamlardan bu erbet ruhlary kowup çykardy.
Seret: Mukaddes Ruh.

Gçk 1:2; Msr 15:8; 1Şam 10:6,10; Ýow 2:28-29; Mat 12:45; Mar 9:25; Luk 11:26; 13:11; Res 16:16.

Ruhany – ol dini dessurlary we hyzmatlary ýerine ýetirmäge aýratyn ukyply adam bolupdyr. Ysraýyl halkynyň arasynda Musa pygamber arkaly berlen kanuna görä, Musanyň agasy Harun pygamberiň nesli ruhany bolupdyr, olar Mukaddes öýde, soňrak bolsa Iýerusalimdäki ybadathanada hyzmat etmäge saýlanypdyrlar. Olar sežde etmäge, sadakalar bermäge, dini dessurlary we baýramlary bellemäge ýolbaşçylyk edipdirler. Ruhanylaryň işleri lewiler tarapyndan paýlanypdyr. Mukaddes otaga, soňrak ybadathana girmäge diňe ruhanylara rugsat edilipdir.
Gçk 41:45; Msr 19:6; 30:30.

Seret: Baş ruhany; Lewiler; Mukaddes öý.

S

1. Sabat güni

2. Sadaka

3. Saddukeýler

4. Salamatlyk gurbanlygy

5. Salgytçy

6. Salim

7. Samariýa

8. Sara

9. Sežde edilýän ýeriň azgyn aýallary ýa erkekleri

10. Sežde etmek

11. Seždegäh

12. Sela

13. Seraflar

14. Serdar

15. Sidon

16. Sinagoga

17. Sinaý

18. Sion

19. Sion gyzy

20. Sodom

21. Söweş arabasy

22. Stoik taglymatçylar

23. Sur

24. Surnaý baýramy

25. Suwa çümdürmek

26. Süleýman pygamber

27. Sünnet

28. Sünnetsizler

29. Sürgün

30. Sypa

S

Sabat güni – bu ýewreýlerde hepdäniň ýedinji güni bolup, dynç almak üçin aýratyn gün hasaplanypdyr, bu anna güni Gün ýaşandan başlap, şenbe güni Gün ýaşanda tamamlanypdyr. Ol gün mukaddes gün saýylyp, hiç bir iş edilmändir. Isanyň döwründe ýahudylaryň Sabat gününe degişli köp düzgünler bolupdyr.
Gçk 2:3; Msr 16:23; Lew 16:31.

Sadaka – Özüniň buýruşy ýaly, Rebbe sadaka hökmünde ysraýyllar ruhanylara galla, miwe, ýag, şerap, çörek, mal-garalar, pul, şaý-sep, egin-eşik, altyn-kümüş getiripdirler. Eger halk dogry ýaşamasa, olaryň sadakasyny Rebbiň kabul etmejekdigini pygamberler olara duýdurypdyrlar (Işa 1:10-17).
Seret: Galla sadakasy; Gurbanlyklar; Içgi sadakasy; Meýletin sadaka.

Saddukeýler – Saddukeýler ýahudylaryň arasynda ýokary derejeli, baý adamlar bolupdyrlar we ýewreý mejlisinde oturypdyrlar. Olar halkyň Hudaý tarapyndan Musa berlen kanuna eýermelidigine ynanypdyrlar, ýöne soňrak bu kanunlara goşulan düzgünlere we adatlara ynanmandyrlar. Olar adamyň ölenden soň direlýändigine ynanmandyrlar. Şonuň üçin hem olar fariseýler bilen köplenç şu meseleler barada dawalaşypdyrlar.
Mat 16:1; Mar 12:18; Res 4:1.

Seret: Fariseýler; Mejlis.

Salamatlyk gurbanlygy – bu gurbanlyk haýsam bolsa bir gowy zat üçin Hudaýa minnetdarlyk bildirmek üçin berlipdir, şeýle hem Hudaýa aýdylan sadaka ýa-da meýletin sadaka hökmünde berlipdir. Mal öldürilenden soň, onuň bir bölegi gurbanlyk sypasynyň üstünde ýakylypdyr, beýleki bölegi gurbanlyk berýän adamyň maşgalasy we ruhany tarapyndan iýlipdir.
Lew 3:1-17; 1Pat 9:25.

Salgytçy – Isanyň döwründe salgytçylar ýahudylary basyp alan we zorluk bilen olaryň üstünden höküm sürýän Rim imperiýasy üçin işläpdirler. Şonuň üçin ýahudylar salgytçylary ýigrenipdirler. Munuň üstesine-de salgytçylar köplenç özlerine almak üçin, adamlardan almalysyndan köp pul talap edipdirler.
Mat 9:10; 10:2-4; 21:31; Luk 18:8.

Salim – Iýerusalimiň gysga ady.
Gçk 14:18; Zeb 75:3.

Samariýa –
1. B. e. öň IX asyrda Omry patyşa demirgazyk ysraýyl tireleriniň paýtagt şäheri hökmünde Samariýany berkarar edipdir.

2. Isanyň döwründe hem şäheriň ýerleşen ýeri bolan rim etrabynyň ady bolupdyr.

1Pat 13:32; 16:24; 2Pat 17:24.

Seret: Ysraýyl.

Karta seret.

Sara – Sara Ybraýym pygamberiň aýaly bolupdyr. Onuň ady aslynda Seraý bolupdyr, emma Hudaý oňa Sara adyny beripdir. Ol önelgesizdi, emma ahyrsoňunda, garrylyk ýaşynda Hudaýyň gudraty bilen bir ogul dogrupdyr.
Gçk 17:15.

Sežde edilýän ýeriň azgyn aýallary ýa erkekleri – aýallar (käte erkekler) Kengan hudaýlaryna sežde edilýän ýerlerde pul tölän adam bilen jyns gatnaşygyny edipdirler. Olar beýle etmeklik topragyň bol hasyl getirmeginiň kepili diýip pikir edipdirler. Kengana ýaşamaga gelen ysraýyllar hem olardan görelde alyp, özleriniň seždegählerinde bu işi edipdirler.
1Pat 14:24; 15:12; 22:46; 2Pat 23:7; Hoş 4:14.

Sežde etmek – gadymy döwürde ysraýyllar Rebbe sežde etmek üçin özlerini tämizläpdirler, doga-dileg edipdirler, mezmurlary aýdym edip aýdypdyrlar, ruhana sadaka getiripdirler. Bularyň käbiri özbaşdak, ýa-da maşgala bilen, ýa bolmasa uly topar bolup ýerine ýetirilipdir. Käbirileri muny öýde, başga birileri bolsa sežde edilýän ýerde berjaý edipdirler. Ysraýyllar Rebbe islendik ýerde sežde edipdirler, ruhanynyň ýolbaşçylygynda Hudaýyň halky hökmünde ysraýyllardan hemmesiniň bilelikde sežde etmekleri talap edilende olar üçin ýörite günler we baýramlar bellenilipdir. Ysraýylyň tutuş taryhy boýunça olaryň sežde etmeklerine başga milletler ters täsir edipdirler, meselem, olar but ýasamak bilen Hudaýyň gaharyny getiripdirler.
Gçk 22:5; Msr 3:12; Zeb 5:8; Işa 44:15

Seret: Hyzmat etmek.

Seždegäh – Kengan dinine uýýanlaryň sežde edýän ýeri ýa-da keramatly ýeri: Aşera butlary dikilipdir we olara gurbanlyklar berlipdir, şeýle hem topragyň her ýyl bol hasyl bermegi üçin loluçylyk edilipdir. Olar adatça beýik depelerde, şeýle hem uly agaçlaryň aşagynda, baýyrlarda, başga ýerlerde loluçylyk edipdirler. Bu işler hemişe Reb tarapyndan pygamberler arkaly paş edilipdir.
Seret: Aşera.

Lew 26:30; 1Pat 3:2-4; 2Pat 23:1-28; Ýer 7:31.

Sela – Zeburda ulanylýan söz. Manysy belli däl, belki, sazyň dowamyndaky säginme bolmagy ahmal.
Zeb 3:1.

Seraflar – ganatly perişdeler. Işaýa pygamber Hudaýyň täjiniň daşyndan pyrlanýan seraflary görüpdir we şeýle diýip jar edipdir: «Hökmürowan Reb mukaddesdir, mukaddesdir, mukaddesdir» (Işa 6:3). Ýewreýçe bu söz «ýanýanlar» diýmegi aňladýar.
Seret: Kerup; Perişde.

Işa 6:2,6.

Serdar – Hudaý tarapyndan saýlanan ýolbaşçylar. Serdarlar patyşa bolmazdan öň, öz duşmanlary bilen uruşmakda ysraýyl halkyna ýolbaşçylyk edipdirler. Şeýle hem olar Hudaýyň islegini halka ýetiripdirler we kazy hökmünde dawa--jenjelleri çözüpdirler.
Çöl 25:5; Ser 2:16; Rut 1:1; 1Şam 7:6.

Sidon – bu şäher häzirki Liwanyň kenarynda ýerleşipdir. Mukaddes Kitabyň döwründe ol söwdanyň we agaç ussaçylygynyň merkezi bolupdyr, bu şäher köp asyrlaryň dowamynda dürli halklar, ýagny babyllylar, grekler, rimliler tarapyndan basylyp alnypdyr.
Seret: Finikiýa.

Sinagoga – sinagoga ýahudylaryň, adatça, Sabat güni ýygnanyşýan ýeri bolupdyr, olar doga-dileg etmek üçin, okalýan Töwradyň aýatlaryny we Hudaýyň kanunynyň düşündirilişini diňlemek üçin üýşüpdirler. Täze Äht döwründe sinagogalar ýahudy jemagatynyň bar ýerinde, tutuş Rim imperiýasynda bolupdyr.
Mat 4:23; Mar 1:39; Luk 4:16; Ýoh 9:22; Res 9:2.

1629-njy sahypadaky surata seret.

Sinaý – bu dagyň beýleki ady Horepdir. Musa ýüzüne On Tabşyryk ýazylan ýasy daşlary almak üçin bu daga çykypdyr.
Msr 19:18; 24:16; 31:18; Zeb 67:18.

Seret: Horep.

Sion – Iýerusalimde ybadathana gurlan depe.
2Şam 5:7; 2Pat 19:31; Zeb 9:11; Işa 35:10

Seret: Sion gyzy.

Sion gyzy – bu söz goşgy stilinde ulanylyp, Iýerusalimiň ilatyny aňlatmak üçin ulanylypdyr.
Zeb 9:14-15; Işa 1:8; Agy 1:6; Mik 4:8.

Seret: Sion.

Sodom – Sodom Lut bilen onuň maşgalasynyň ýaşan şäheriniň ady. Sodom bilen Gomoranyň halky köp nejis işleri edipdirler, şonuň üçin Hudaý bu şäherleri ýakyp weýran edipdir.
Gçk 13:12; 18:16; Mat 10:15; Ýhd 1:7.

Söweş arabasy – bir ata ýa-da birden köp ata dakylan iki tigirli araba bolup, ol söweş üçin ulanylypdyr, köplenç onuň üstünde iki sany söweşiji adam bolupdyr, olaryň elinde ok-ýaýy ýa-da naýzasy bolupdyr.
Msr 14:6; Ýeş 17:16; 1Şam 13:5; 2ÝÝ 1:14.

1625-nji sahypadaky surata seret.

Stoik taglymatçylar – Zino filosofyň yzyna eýerijiler. Zino adamlara öz durmuşyna özleriniň hökümdarlyk etmegini öwredipdir we ýaşaýşy hiç hili lezzetiň ýa-da agyrynyň täsiri ýetmezden kabul etmegi nygtapdyr.
Res 17:18.

Sur – aýlagda ýerleşýän gadymy Finikiýanyň bir şäheri bolupdyr, ol häzirki wagtda Liwanyň bir bölegidir. Sur baý şäher bolup, ol täjirçilikde we matalary gök reňke boýamakda meşhur bolupdyr.
Seret: Finikiýa.

Surnaý baýramy – Ol ýewreýleriň senenamasy boýunça Tişri aýynyň birine (muňa Etanym aýy hem diýipdirler), ýagny ýedinji aýda bellenilipdir. Bu güýz paslynyň irki döwründe bolupdyr. Şol gün ysraýyl halky işlemän dynç alypdyr. Olar ýygnak üçin bile üýşüp, surnaýlar çalypdyrlar we bellenen gurbanlyklary hödürläpdirler.
Lew 16; 23:26-32; Çöl 29:7-11.

Suwa çümdürmek – Ýahýa ýahudylary günälerine toba edendikleriniň nyşany hökmünde Iordan derýasynda suwa çümdürip çykarypdyr. Irki mesihiler täze iman eden adamlary islendik suw bar bolan ýerde olary suwa çümdüripdirler, bu olaryň indi Mesihiň şägirtleridigini görkezmek üçin edilipdir.
Mat 3:11; Res 1:5; 8:12.

Süleýman pygamber – Dawut pygamberiň ogly, ol Dawut ölenden soň patyşa bolýar. Ol Iýerusalimde ilkinji ybadathanany gurupdyr, ysraýyl halkynyň güýjüni we şöhratyny gazanypdyr, şeýle hem köp sanly salgytlar, esgerler, söweş arabalaryny, aýallar edinipdir. Ol aýallar babatda gowşakdygyna garamazdan, tutuş ýer ýüzünde iň akylly adam saýylypdyr.
2Şam 5:14; 12:24; 1Pat 1:39; 4:29-34; 10:1; 11:1-6.

Seret: Dawut pygamber.

Sünnet – sünnet Hudaý bilen Ybraýym pygamberiň nesilleriniň, ýagny ysraýyllaryň arasyndaky ähtiň nyşany bolupdyr. Bu olaryň indi Hudaýyň halky bolandyklarynyň we Hudaýyň taglymatyna tabyn boljakdyklarynyň nyşanyny görkezipdir. Sünnet kanuna görä, oglanjyklar sekiz günlükkä ýerine ýetirilipdir. Resullaryň döwründe mesihileriň arasynda asly ýahudy dälleri sünnet etmek barada uly jedel bolupdyr. Pawlus munuň bilen razylaşmandyr. Ol bu barada Galatýa ýazan hatynda, şeýle hem beýleki köp hatlarynda ýazypdyr. Ol Isa Mesih arkaly Hudaý Özi üçin täze adamlary ýaradandygyny aýdýar we onuň agzasy bolmak üçin talap edilýän ýekeje zat, ol hem Isa Mesihe iman etmekdir diýýär. Suwa çümdürilmek indi Hudaýyň halkyna degişlidigiň nyşanydyr, Isa Mesihe iman etmek arkaly Mukaddes Ruhuň güýji we merhemeti bilen Hudaýa tabyn bolmak islegidir.
Gçk 17:10; Lew 12:3.

Sünnetsizler – bu söz Hudaýyň Ybraýym pygamber bilen eden ähtine degişli bolmadyk adamlary aňladypdyr. Isanyň döwründe bu söz esasan ýahudy dällere degişli bolupdyr.
Seret: Milletler.

Sürgün – Mukaddes Kitapda bu söz ýahuda halkynyň b. e. öň 586-njy ýylda (Ýohaýakym patyşasy üçin b. e. öň 597-nji ýyl) toparlaýyn Babyla sürgün edilendigi suratlandyrylypdyr. Ýahudalar ol ýerde pars imperiýasy Babyl imperiýasyny basyp alýança ýaşapdyrlar, soňra Kureş patyşasy ýahudalara Iýerusalim topragyna dolanmaga rugsat edipdir.
2Pat 19.

Sypa – gadymy Ysraýylda iki dürli sypa bolupdyr, birinjisi dürli görnüşli sadakalary hödürlemek üçin we haýwanlary soýup, ýakma gurbanlygy hökmünde bermek üçin ulanylypdyr. Ikinjisi bolsa ýakymly ysly tütetgi üçin ulanylypdyr.
1. Iň irki gurbanlyk sypasy palçykdan ýa-da daşdan, soňrak bolsa agaçdan we bürünçden ýasalypdyr (Msr 13:19-20, 20:24-25;). Gurbanlyk sypasy howluda mukaddes çadyryň daşynda goýlupdyr (Msr 27:1-12). Ybadathana gurlanda, ullakan gurbanlyk sypasyny ybadathananyň howlusynda goýupdyrlar (2ÝÝ 4:1).

2. Tütetgi sypasy agaçdan ýasalyp, sap altyna örtülipdir (Msr 30:1-10). Her gün irden we agşam ruhanylar Hudaýa sadaka hökmünde ýakymly ysly tütetgi tütedipdirler. Olaryň ikisi hem Mukaddes çadyrda we Ybadathanada Iň mukaddes otagy mukaddes otagdan bölüp duran tutynyň öňünde ýerleşdirilipdir (Msr 26:33).

Seret: Mukaddes çadyr; Ybadathana.

1620-nji, 1621-nji we 1627-nji sahypadaky suratlara seret.

Ş

1. Şeminit

2. Şeýtan

3. Şigaýon

4. Şöhrat

Ş

Şeminit – sazyň ady bolmagy ähtimal.
1ÝÝ 15:21.

Şeýtan – Ol Hudaýyň we Oňa uýýan wepaly adamlaryň duşmany bolupdyr. Onuň ady «günäleýji» diýmegi aňladypdyr. Şeýle hem ony iblis, jynlaryň hökümdary we bu dünýäniň hökümdary diýip atlandyrypdyrlar. Onuň pis işini Eýýup kitabynda görmek bolýar; Isa Öz sözleri we beýik gudratlary bilen şeýtandan üstündigini görkezýär.
Eýp 1; Mat 4:3; Mar 3:23; Luk 13:16; Aýn 2:20.

Şigaýon – sazyň ady bolmagy ähtimal.
Zeb 7:1.

Şöhrat – Hudaýyň şöhraty Mukaddes Kitapda käte ýagty şöhle ýa-da ot hökmünde, ýa bolmasa bulut hökmünde suratlandyrylýar. Adamlar Onuň şöhratyny çölde sežde edilýän ýerlerde, perişdeler peýda bolanda görüpdirler. Dünýäniň ahyrynda Isa dolanyp gelende, Hudaýyň şöhratyna beslenip geler.
Gçk 45:13; Msr 16:7, 10; 1Şam 4:21; Işa 6:3; Hoş 4:7; Hab 2:14.

T

1. Tabşyryk

2. Tegelek howuz

3. Tämiz

4. Täze Aý baýramy

5. Täze Äht

6. Töwrat

7. Töwrat mugallymy

8. Tuty

9. Tütetgi

10. Tütetgi sypasy

T

Tabşyryk –
Seret: Kanun.

Tegelek howuz – bürünçden ýasalan uly howuz. Ol ybadathananyň howlusynda goýlup, içi suwdan doldurylypdyr we ruhanylar ondan ellerini we aýaklaryny ýuwupdyrlar.
1Pat 7:23-26; 2ÝÝ 4:2-6,10.

Tämiz – Ysraýyllara tämiz bolmalydyklary aýdylypdyr, sebäbi olar Hudaýyň halkydy we Hudaý mukaddesdir (Lew 11:44). Tämiz bolmak üçin olar haram hasaplanýan zatlardan daşda bolmalydylar we ýygy-ýygydan ýuwnup durmalydylar; şeýle hem olary ruhany tarapyndan tämizlemek gerekdi (Lew 14:1-7). Bir adamyň günäsi bilen tutuş halk tämiz bolman bilýärdi (Ýeş 22:17). Öýleri we zatlary hem tämizlemek gerekdi (Lew 14:33-53). Mukaddes Kitap hiç kimiň öz ýüregini tämiz saklap bilmejekdigini öwredýär, şonuň üçin hem adamlara Hudaýyň merhemeti we bagyşlamagy gerek (Sül 20:9).
Seret: Käkilik oty; Murdar.

Täze Aý baýramy – ýewreýler täze Aýyň peýda bolmagyny her aýda uly baýram edip belläpdirler. Olar bu güni surnaý çalmak bilen we ýakma gurbanlygyny hödür etmek bilen belläpdirler.
Çöl 29:6; Ezr 3:5; Zeb 81:3.

Täze Äht – bu dört Hoş Habardan, resullar tarapyndan ýazylan dürli hatlardan we Aýanlyk kitabyndan ybarat.

Töwrat –
1. Hudaý tarapyndan Musa pygambere berlen Mukaddes Kanun.

2. Bu Kanundan ybarat bolan Köne Ähtiň ilkinji bäş kitaby (Gçk – Kan). Bir gezek, Ýoşyýa patyşanyň şalyk süren döwründe ybadathanada Töwrat tapylýar. Bu bolsa öňki patyşalaryň käbirileriniň munuň bardygyndan bihabardyklaryny aňladýar.

Seret: Kanun.

2Pat 22:8-10; Mat 5:18.

Töwrat mugallymy – Isanyň döwründe Töwrat mugallymlary kanundan oňat baş çykarypdyrlar we sinagogalarda okadypdyrlar. Olar ýewreýleriň baş mejlisinde wekilçilik etmek bilen güýçli topar bolupdyrlar. Biziň Ezra kitabyndan görşümiz ýaly, olaryň topary mürzelerden gelip çykypdyr, mürzeler ýazgylary we resminamalary ýazypdyrlar, emma asyrlaryň geçmegi bilen olar hem ýewreý kanunyndan ökde baş çykarypdyrlar, sebäbi olar ony düýrlenen kagyza göçüripdirler we ony doly jikme-jik bilipdirler.
Mat 2:4; 7:29; Luk 6:7; Ýoh 8:3.

Seret: Mürze.

Tuty – owadan bezelen tuty çadyrda, soňrak bolsa Iýerusalimdäki ybadathanada Iň mukaddes otagy mukaddes otagdan bölüpdir. Bu tutudan geçmäge ýylda bir gezek, Günäden saplanma güni diňe baş ruhana rugsat edilipdir.
Msr 26:31-33; 2ÝÝ 3:14.

Seret: Mukaddes çadyr.

Tütetgi – tütetgi dürli görnüşli ösümliklerden we agaçlardan alnypdyr we olar kesilende, ýakymly ys beripdir. Olar çalt gatapdyr we böleklere bölünipdir ýa-da owranypdyr. Tütetgi ýakylypdyr ýa-da ýag bilen garylyp, dürli maksatlar üçin ulanylypdyr. Köne Äht döwründe ruhany tütetgini gurbanlyk sypasynda mukaddes çadyrda, soňrak ybadathanada tütedipdir. Ysraýyl halkyna muny galla bilen garyp, sadaka hökmünde getirmek hem buýrulypdyr.
Msr 30:1-8; 34-38; Lew 1:1; 16:12; Mat 2:11; Luk 24:1.

Seret: Ladan; Mür.

Tütetgi sypasy –
Seret: Sypa.

U

1. Urym we Tummym

U

Urym we Tummym – Urym we Tummym Hudaýyň islegini aýan etmek üçin ulanylypdyr. Olar baş ruhanynyň gursakçasynda saklanypdyr.
Msr 28:30; Lew 8:8; Kan 33:8.

Seret: Efot; Gursakça.

Y

1. Ybadathana

2. Ybraýym pygamber

3. Ylýas pygamber

4. Ynsan ogly

5. Yshak pygamber

6. Ysmaýyl pygamber

7. Ysraýyl

8. Ysraýylyň on iki tiresi

9. Yzyna satyn almak

Y

Ybadathana – Süleýman patyşa Iýerusalimde ilkinji ybadathanany gurupdyr (1Pat 6-7; 2ÝÝ 2-4). Babyllylar bu ybadathanany weýran edipdirler we onuň ähli gymmatbaha zatlaryny Babyla äkidipdirler. Käbir ýahudylar Babyl sürgünliginden dolanyp baranlaryndan soň, bu ybadathana b. e. öň 520 – 515-nji ýyllarda täzeden gurlupdyr. Hirod patyşanyň hökümdarlyk eden döwründe (b. e. öň 37-nji ýylyndan b. e. 4-nji ýylyna çenli) bu ybadathana ulaldylyp, has-da owadanlaşdyrylypdyr. Biziň eýýamymyzyň 70-nji ýylynda ybadathana rimliler tarapyndan weýran edilipdir we hiç haçan täzeden dikeldilmändir.
1Pat 5:5; 6:2 2Pat 25:8-17; Ezk 40-46; Neh 8.

Seret: Mukaddes öý.

1622-nji sahypadaky surata seret.

Ybraýym pygamber – Ysraýyl halkynyň ilkinji atasy. Ybraýym pygamber diýip atlandyrylmazdan öň, onuň ady Ybram bolupdyr. Ol çarwa durmuşda ýaşapdyr, onuň aýaly Sara, ogullary hezreti Yshak we hezreti Ysmaýyl bolupdyr. Hezreti Yshagyň ogly Ýakup Ysraýylyň on iki tiresiniň atasy bolupdyr.
Gçk 11:27–12:8; 15:1-21; 17:5.

Seret: Yshak pygamber; Ysmaýyl pygamber; Ýakup.

Ylýas pygamber –
Seret: pygamber.

Ynsan ogly – bu at Zeburda we Ezekiýel (ýagny Kifl) pygamberiň kitabynda ynsany aňladypdyr. Emma ol Danyýel pygamberiň kitabynyň 7-nji babynda Hudaý tarapyndan şöhrat we soňsuz patyşalyk berlen kişi üçin ulanylypdyr. Bu kişi Mesih bolmaly diýlip düşünilipdir. Isa Hudaýdan ygtyýarlyk alan hökmünde bu ady Özi üçin ulanypdyr. Ol ejir çekip öldi we direlip göge göterildi, emma Ol ýene ýere kazylyk etmäge we Öz halkyny halas etmäge geler.
Zeb 8:5; 145:3; Mar 8:38; Ýoh 3:13-14.

Yshak pygamber – Hudaýyň beren wadasyna görä, Ybraýymyň Saradan bolan ogly. Yshak Hudaýyň ýalkan adamy bolup, Ýakup bilen Ysawyň kakasydyr.
Gçk 17:19-21; 21:3-12; 22:1-9; 27:1-46; 35:29.

Seret: Ybraýym pygamber; Ýakup.

Ysmaýyl pygamber – Ybraýym pygamberiň Hajar atly gyrnagyndan doglan nowbahar ogly.
Gçk 16:11,15,16; 17:18-26; 25:9-17; 28:9; 36:3

Seret: Gyrnak aýal.

Ysraýyl – Ýakup Peniýelde Hudaý bilen tutluşanda, Hudaý onuň adyny Ysraýyl diýip üýtgedýär. Köne Ähtde Ýakubyň nesilleri on iki tiräni emele getirip, ysraýyl halky diýlip atlandyrylýar. Köne Ähtiň pygamberlik we goşgy ýazgylarynda «Ýakubyň» ady köplenç ysraýyl halkyny aňlatmak üçin ulanylypdyr. Süleýman patyşanyň ölüminden soň, Demirgazykdaky on tire Günortadaky ýahuda hem benýamin tirelerinden aýrylýar we Ysraýyl adyny saklaýar. Ysraýyl patyşalygynyň Samariýada öz paýtagty bolupdyr. Günortada iki tire Ýahuda patyşalygyny emele getiripdir. Şonuň üçin hem Köne Ähtiň käbir ýerlerinde «Ysraýyl» sözi diňe Demirgazykdaky on tiräni ýa-da Demirgazyk patyşalygyny aňladypdyr, köplenç bolsa Ybraýym pygamberiň agtygy Ýakubyň ähli nesillerini aňladypdyr. Mukaddes Kitap bu halkyň Hudaýyň saýlan we söýen halky bolandygyny öwredýär, olaryň üsti bilen Hudaý dünýäniň ähli halklaryny ýalkamagy karar etdi. Ysraýyl Hudaý tarapyndan goraldy we ýalkandy, Hudaý olar bilen äht baglaşdy we olara üýtgeşik wadalar berdi. Şeýle hem, Ysraýyl Hudaýyň kanunyny kabul etdi we Hudaý olara pygamberler arkaly gepledi.
Gçk 32:28; 46:8; 49:28 Msr 1:1; 2ÝÝ 10:16; 2ÝÝ 11:1; Işa 9:7.

Seret: Ýakup; Ýahuda.

Ysraýylyň on iki tiresi – Ysraýyl (öňki ady Ýakupdy) ogullarynyň ähli nesilleri, olaryň atlary Ruben, Şimgon, Lewi, Ýahuda, Zebulun, Ysakar, Dan, Gat, Aşer, Naftaly, Benýamin we iki sany ýarym tire, Efraýym we Manaşa. Efraýym we Manaşa Ýusubyň ogullary bolup, olar Ýusubyň kakasy Ysraýyl tarapyndan aýratyn söýlüpdirler.
Gçk 35:23-26; 41:51-52; 48:5; 49:28; Msr 1:1-5; Ýeş 17:1-18; 1ÝÝ 2:1-2; 6:63.

Seret: Ysraýyl; Ýahuda; Ýakup; Ýusup.

Yzyna satyn almak – ilkinji doglan haýwanlar, şeýle hem, adamlar Rebbe degişli bolupdyr. Uly merhemet edip, Reb ýewreýlere nowbahar ogullaryny we ilkinji bolan eşeklerini yzyna satyn almaga rugsat edipdir. Olar muny Hudaýa bermek üçin ruhana sadaka ýa-da gurbanlyk getirmek arkaly ýerine ýetiripdirler. Reb nowbahar ogullaryny Müsürde ölümden nähili halas edendigini hemişe ýatlamaklary üçin ysraýyllara kada-kanunlar beripdir.
Msr 13:13-15; 34:19-20.

Ý

1. Ýabuslar

2. Ýag

3. Ýag guýmak

4. Ýahuda

5. Ýahudalaryň dili

6. Ýahudy

7. Ýakma gurbanlygy

8. Ýakup pygamber

9. Ýalkamak

10. Ýaşulular

11. Ýazyk gurbanlygy

12. Ýedutun

13. Ýehoşapat jülgesi

14. Ýewreý

15. Ýunus pygamber

16. Ýusup pygamber

17. Ýygnagyň hyzmatçysy

18. Ýygnagyň ýolbaşçylary

19. Ýygnak

Ý

Ýabuslar – Ysraýyl halky eýelemezden öň, Kenganda ýaşan halklaryň biri. Olar hezreti Dawut patyşa tarapyndan eýelenýänçäler, Iýerusalimde we onuň töwereginde ýaşapdyrlar.
Gçk 10:15; Ýeş 3:10; 2Şam 5:6; 1Pat 9:20.

Seret: Kengan.

Ýag – adatça Köne Ähtde zeýtun ýagy. Zeýtun ýagy gadymy Ysraýylda birnäçe maksatlar üçin ulanylypdyr. Ol çyralaryň ýagy üçin, ýaralary bejermek üçin we deridäki ýokuşýan ýaralary bejermek üçin ulanylypdyr. Käte ýagy atyr bilen garyp, ýakymly ys bermek üçin derä we saça çalypdyrlar. Gymmatbaha ýag kimdir biri patyşalyga, ruhanylyga, pygamberlige saýlananda, onuň depesinden guýlupdyr, şeýle hem mukaddes zatlary päklemek üçin olaryň üstüne serpilipdir. Şeýlelikde, ýag bütewüligiň, sag-salamatlygyň, Hudaýyň Ruhunyň gudratynyň we tämizlenmegiň nyşany bolupdyr.
Msr 25:6; 29:7; Lew 7:10; 14:26; 1Şam 10:1.

Ýag guýmak – saýlanan adamyň ýa-da bir zadyň üstüne zeýtun ýagyny guýmak bilen ýörite hyzmat üçin aýry goýlandygyny aňlatmak. Kimdir biriniň depesine ýag guýlup, ol patyşalyga ýa-da ruhanylyga bellenilipdir. Gurbanlyk sypasy, tutuş mukaddes çadyr mukaddes edilmek üçin, olaryň üstüne ýag serpilipdir. Täze Ähtde mesihiler şypa almak üçin dileg edýän adamlarynyň üstüne ýag guýupdyrlar. Isa «Mesih» diýlip atlandyrylýar, bu «ýag guýlan» diýmegi aňladýar, ýagny Hudaý tarapyndan saýlanyp bellenen diýmekdir.
Msr 40:9,15; Lew 4:3; 1Şam. 16:13.

Seret: Mesh ýagy; Mesih. 1628-nji sahypadaky surata seret.

Ýahuda –Ýakubyň on iki oglunyň biriniň ady we ýahuda tiresiniň ata--babasy. Ýahuda tiresi beýik bolupdyr, oňa mülk paý diýlip berlen ýer hem uly bolupdyr we «Ýahuda» diýip atlandyrylypdyr. Süleýman patyşa ölenden soň, Demirgazyk tireler Günorta tirelerinden, ýagny ýahuda we benýamin tiresinden aýry çykanlarynda, bu iki tire Ýahuda patyşalygyny emele getiripdir. Günorta patyşalygynyň Dawut pygamberiň nesilleri bolan öz patyşalary bolupdyr we onuň paýtagty Iýerusalim bolupdyr.
Gçk 29:35; 35:22-23; 38:1-26; 49:8; Msr 31:2; Ýeş 15:1-12; 1Şam 17:12.

Seret: Ysraýyl.

Ýahudalaryň dili –
2Pat 18:26.

Seret: Ýewreý.

Ýahudy – asly ýewreý bolan adam. «Ýahudy» ady «Ýahuda» sözünden gelip çykandyr. B. e. öň 586-njy ýylda Ýahuda patyşalygy babyllylar tarapyndan basylyp alynýar we halk Babyla sürgün edilýär. Sürgün döwründe we ondan soň hem «ýahudy» sözi halky we ysraýyl tirelerinden bolan islendik adamy aňlatmak üçin giňden ulanylypdyr. Adamzady halas etmek üçin we Hudaýyň Şalygyny berkarar etmek üçin Isanyň Hudaý tarapyndan iberilendigine ynanan ilkinji adamlar ýahudylar bolupdyr.
Neh 1:2; Est 3:4; 9:1-6.

Seret: Babyl, Ýahuda.

Ýakma gurbanlygy – bu aýratyn gurbanlyk bolup, mal soýlandan soň, onuň ähli bölekleri gurbanlyk sypasynda bütinleý ýakylýar. Ot ýakylandan soňra, gurbanlyk otda ýanyp tüssä öwrülipdir. Asmana ýetýän bu gurbanlygyň tüssesiniň ysy Hudaýa ýarapdyr.
Gçk 8:20; 22:2; Lew 1:2-17.

Ýakup pygamber – hezreti Yshagyň ogly, Ybraýym pygamberiň agtygy, ol Hudaý tarapyndan wada berlen ýalkanyşa eýe bolupdyr. Ýakup Peniýelde Hudaý bilen göreş tutanda, Hudaý Ýakubyň adyny Ysraýyl diýip üýtgetdi. Ýakubyň on iki ogly bolupdyr we bu ogullar ysraýyl halkynyň on iki tiresiniň ata-babasy bolupdyr.
Gçk 25:19; 27:6; 32:22-30; 35:22-26.

Seret: Ybraýym pygamber; Yshak pygamber; Ysraýyl; Ýahuda.

Ýalkamak – Hudaýyň niýeti we islegi adamzady ýalkamaklyk bolup, bu Onuň ykrar eden ähtiniň merkezinde ýerleşýär. Ybraýym pygamberiň üsti bilen Hudaý ýer ýüzündäki ähli adamlary ýalkamaklygy wada berdi (Gçk 12:3). Bu wada Ybraýym pygamberiň nesli bolan Isa Mesihiň üsti bilen amala aşdy (Gal 3:14). Mukaddes Kitap Hudaýyň diňe dogry adamlary ýalkaýandygyny öwredýär, sebäbi olar Hudaýy söýýärler we Oňa tabyn bolýarlar. Täze Ähtde ýalkanmak düşünjesi has giň, ýagny muňa diňe bir baýlyk girmän, eýsem bu we indiki durmuşda ruhy taýdan ýalkanmak hem girýär. Isa eýerýänler direliş gününde Hudaýyň özlerini ýalkajakdygyny bilýärler (Mat 25:34). Onuň manysy «näletlemek» sözi bilen gapma-garşydyr.
Gçk 1:22,28; 12:3; Kan 28:1-12; Mat 25:34; Luk 14:14; Efe 1:3.

Ýaşulular – Ysraýyl halkynyň bütin taryhynyň dowamynda, hatda Isanyň döwründe ýaşulular ýolbaşçylyk etmäge, öwretmäge we adamlaryň üstünden ygtyýarlygy ýöretmäge jogapkär bolupdyrlar. Olar käte öz borçlaryny dogry we adalatly berjaý etmändirler, şonuň üçin Hudaý olary pygamberleriniň üsti bilen ýazgarypdyr. Ýygnaklarda Isanyň yzyna eýerýänleriň arasynda bu hyzmaty ýygnagyň ýolbaşçylary ýerine ýetiripdirler. Aýanlyk kitabynda ýaşulular Isa Mesihe iman etmek arkaly ähli halas bolanlary aňladypdyr.
Msr 3:18; 4:29; Lew 4:15; Kan 19:12; Rut 4:2,9; Işa 3:14; Aýn 4:4.

Ýazyk gurbanlygy – eger kimdir biri tötänden günä eden bolsa ýa-da haram zatlary ellän bolsa, onda bu gurbanlyk arkaly ruhany olary günäsinden saplapdyr.
Lew 5:2-19.

Ýedutun – ol 1ÝÝ 16:41-de beýan edilýän Dawut pygamberiň baş sazandalarynyň biri bolan bolmagy ähtimal; başga bir manysy «boýun egdirmekdir».
1ÝÝ 16:41.

Ýehoşapat jülgesi – bu ýer Iýerusalimiň golaýyndaky jülge üçin ulanylýan atdyr, ýagny ol Iýerusalime garşy ýygnanan milletlere Hudaýyň yglan eden jezasynyň beýan edilýän ýeri bolupdyr. Ýowel kitabynyň 3-nji babynyň 14-nji aýadynda bu höküm jülgesi diýlip atlandyrylypdyr.
Ýow 3:2,12,14.

Ýewreý –
1. Asly näbelli köne söz, bu ysraýyl halky üçin ulanylypdyr. Şeýle hem bu Ybraýym pygamberiň asyl gelip çykyşyny görkezmek üçin ulanylypdyr.

2. B. e. öň 586-njy ýylda Babyl sürgüni döwrüne çenli, esasan, ysraýyl halky tarapyndan ulanylan dil. Halk sürgünden dolanyp gelenden soň, olaryň aglabasy bu dile derek arameý dilinde gürläpdir. Köne Ähtiň köp ýeri ýewreý dilinde ýazylypdyr.

Gçk 14:13; 39:14,17; 40:15; 41:22; 43:32; Msr 1:15-19; 21:2; 1Şam 4:6

Seret: Arameý.

Ýunus pygamber – Ninewe halkynyň pis işleri üçin olary Hudaýyň weýran etjekdigi barada duýduryş beren pygamber. Onuň duýduryşy sebäpli halk toba etdi we Hudaý olary bagyşlady.
Ýunus kitaby.

Ýusup pygamber – Ysraýylyň iň söýgüli ogly, Efraýym bilen Manaşanyň kakasy. Doganlary ony gul edip satdylar, emma Hudaý ony halas etdi we Müsür patyşasynyň «sag eli» etdi. Ol ýerde Ýusup doganlaryny we tutuş maşgalasyny, şeýle hem köp müsürlileri uzak wagtlap bolan gurakçylyk döwründe açlykdan halas etmekde esasy hyzmaty bitirdi.
Gçk 30:24-25; 37:1–50:26.

Seret: Faraon.

Ýygnagyň hyzmatçysy – Isa göge göterilenden soň we Mukaddes Ruh inenden soň, mesihiler toparyna okatmaga we hyzmat etmäge bellenen ýörite adamlar tarapyndan ýolbaşçylyk edilipdir. Munda belli bir düzgün bolmandyr, muňa garamazdan Pawlus öz hatlarynda nähili adamlaryň ýolbaşçylyk etmelidigi barada anyk görkezmeler beripdir. Isa başgalara hyzmat etmeklige örän ýokary baha beripdir.
Res 14:23; 1Pet 5:1-4; 1Tim 3:1-13; Rim 16:1; 1Tim 5:17-21; Tit 1:5-9; Ýew 13:7,17.

Ýygnagyň ýolbaşçylary –
Seret: Ýaşulular.

Ýygnak – Täze Äht döwründe Isa ynanýanlar sežde etmek üçin Iýerusalimdäki ybadathanada ýygnanyşypdyrlar. Mundan soň tizara olar öz öýlerinde ýygnanyşyp başlapdyrlar. Hoş Habar tutuş Rim imperiýasynda wagyz edilensoň, ýygnaklar köp ýerlerde gurnaldy. Bu günki gün ýygnaklar dünýäniň ähli ýerlerinde geçirilýär. Bu ýygnaklaryň ählisi bir beýik Ýygnagyň bölümi hasaplanyp, onuň düzümi Isanyň döwründen tä şu güne çenli mesihilerden ybaratdyr.
Mat 16:18; Res 8:1; 9:31; Rim 16:5; 1Kor 11:18; Efe 5:23-32; Aýn 1:11.

Z

1. Zebur

2. Zekat

3. Zygyr

4. Zyýarat nagmasy

Z

Zebur – 150 mezmurdan ybarat toplum, olaryň köpüsi Dawut pygamber tarapyndan ýazylandyr. Zebur Köne Ähtiň bir bölegidir.
Seret: Dawut pygamber; Köne äht; Mezmur.

Zekat –
Seret: Ondan biri.

Zygyr – Orta Gündogarda ösümligiň bir görnüşi. Zygyr üýşmegini ýygnap, suwda ezipdirler, soňra guradyp, süýümini aýratyn alyp, ondan ýüplük örüpdirler we ondan nepis mata dokapdyrlar. Ahyrynda, dokalan zygyr mata ýüň mata garanda gymmat hasaplanypdyr, sebäbi ony yssy howada geýmek ýakymly bolupdyr we ony öndürmek kyn bolupdyr. Ruhany geýimleriniň käbirleri zygyr matadan dokalypdyr.
Msr 9:31; 25:4; 26:1; Lew 6:10; 16:4; Sül 31:13; Dan 10:5.

Zyýarat nagmasy – Ýewreýçe «ýokary çykýan aýdym» diýmekdir. Bu aýdym dagyň ýokarsynda ýerleşýän ybadathana çykylanda aýdylypdyr. Bu aýdymlar dini baýramçylyklar üçin Iýerusalime barýarkalar, ýolda zyýaratçylar tarapyndan aýdylyp, ybadathanada baýramçylygyň bir bölegi hökmünde sežde edipdirler. Bu söz käbir mezmuryň ýewreýçe adynyň bir bölegidir.
Zeb 119-133.