Giriş

1. Markyň hoş habary

1. Sözlük

Giriş

Eliňizdäki Mukaddes Kitap her bir adam üçin iň wajyp kitapdyr! Bu kitap arkaly adamzat öz Ýaradyjysy Hudaýy tanap, Onuň biz üçin niýetlän ajaýyp maksadyny öwrener we iman edip, baky ýaşaýşa eýe bolar. Beýik patyşa bolan Dawut pygamber Hudaýyň Sözi barada öz mezmurlarynyň birinde: «Seniň sözüň – çyra aýaklaryma, ol – ýagtylyk meniň ýodama» diýip aýdýar. Hudaýyň Sözi, dogrudan-da, her bir ynsanyň durmuşy üçin çyradyr, ýöreýän ýoluny ýagtyldýan nurdur! Goý, Hudaý bu kitaby okaýan her bir ynsana pähim-paýhas berip, Öz Sözüniň ummasyz baýlygyny oňa bagyş etsin!

Kitaplaryň atlary

Mukaddes Kitabyň düzümine girýän kitaplaryň atlary dürli-dürlüdir:

- •Kitap ýa-da onuň esasy bölegi belli bir adam tarapyndan ýazylyp, şol adamyň ady bilen atlandyrylýar, mysal üçin, «Süleýmanyň pähimleri».

- •Kitap haýsydyr bir adam barada ýazylyp, şol adamyň adyna laýyklykda atlandyrylýar, mysal üçin, «Rut».

- •Kitap ysraýyl halkynyň taryhynyň haýsydyr bir döwrüni beýan edip, şol döwürdäki wakalara, ýagdaýlara laýyklykda atlandyrylýar, mysal üçin, «Ysraýyl serdarlary». Bular barada has giňişleýin maglumaty almak üçin, her kitabyň başynda berilýän giriş bölümine göz aýlaň.

Mukaddes Kitabyň düzümine girýän kitaplar şu toparlara bölünýär:

- •Köne Äht

- ◦Töwrat (Gelip çykyş – Kanun taglymaty)

- ◦Ir döwürdäki pygamberler; bu kitaplar topary käwagt «Taryhy kitaplar» diýlip hem atlandyrylýar (Ýeşuwa – Patyşalar (Ikinji kitap))

- ◦Ýazgylar, şeýle topara Zebur we Süleýmanyň pähimleri ýaly kitaplar girýär. (Ýyl ýazgylary – Nagmalar nagmasy)

- ◦Beýleki pygamberler (Işaýa – Malaky)

- •Täze Äht

- ◦Hoş habarlar. Muňa dört kitap degişli bolup, olar dürli adamlar tarapyndan ýazylandyr. Olar özleriniň şaýat bolan wakalaryny beýan edýärler.

- ◦«Resullaryň işleri» atly kitap Luka tarapyndan ýazylandyr. Ol bu kitapda Isa Mesihiň göge göterilenden soň bolan wakalary beýan edýär.

- ◦Hatlar. Bular Pawlus, Petrus we Ýohanna ýaly awtorlaryň mesihi ýygnaklara ýazan hatlarydyr.

- ◦«Ýohanna gelen aýanlyk» edebiýatyň aýratyn görnüşi bolup, onda Hudaýdan gelen görnüşler we aýanlyklar beýan edilýär.

Ýokarda agzalan kitaplar toplumlarynyň her biri özüne mahsus bolan žanrda ýazylandyr. Şonuň üçin-de okyjy kitaby okanda, onuň žanr aýratynlygyny hasaba almalydyr.

«Köne Äht» we «Täze Äht» kitaplaryna goşmaça sözbaşylar berilýär. «Köne Ähtiň» düzümine pygamberleriň kitaplarynyň hem girýändigine garamazdan, oňa türkmen okyjylaryna giňden tanyş bolan «Töwrat» we «Zebur» diýen goşmaça sözbaşylar berildi. «Täze Äht» kitabyna «Injil» diýen goşmaça sözbaşy berilse-de, onuň düzümine «Injilden» başga kitaplar we imanlylar ýygnaklaryna ýazylan hatlar girýär.

Hudaýyň atlary

Köne Äht kitaby türkmen diline asyl nusgadan, ýagny ýewreý dilinden terjime edildi. Bu kitabyň ýewreý dilindäki asyl nusgasynda Hudaýyň birnäçe ady duş gelýär. Onuň «Elohim» ady has köp ulanylyp, ol türkmen diline «Hudaý» diýip terjime edildi. Onuň beýleki ady Ýahwe bolup, ol hem «Hudaý» diýmegi aňladýar. Bu at türkmen diline «Reb» diýip terjime edildi. «Reb» sözi Hudaýyň äht baglaşan, Özüni halkyna aýan eden ýa-da ynsan keşbinde peýda bolan ýagdaýlaryna degişli wakalarda ulanyldy. Hudaýyň «El-Şaddaý» ady türkmen diline «Gudratygüýçli» diýip, «El-Elýon» bolsa «Beýik Hudaý» diýip terjime edildi. Hudaýyň kitapda seýrek duş gelýän «Adonaý» ady «Taňry» diýip terjime edildi. Hereket edýän, beýik işleri amala aşyrýan Hudaýy suratlandyrmak üçin ýewreý dilinde utgaşdyrylyp ulanylan «Ýahwe Elohim» ady türkmen diline «Hudaýymyz Reb» diýip terjime edildi.

Täze Äht kitabynyň asyl nusgasy grek dilinde ýazylyp, onda Hudaý babatda «kurios» diýen söz ulanylýar. Kitabyň ýazga geçirilen döwründe bu söz «aga» ýa-da «hojaýyn, eýe» diýmegi aňladýardy. Köne Ähtiň grek dilindäki terjimesinde Hudaýyň «Ýahwe» we «Adonaý» atlary hem «kurios» diýip terjime edilendir. Şonuň üçin-de, Täze Äht kitabynda adamlar Isa Mesihe «kurios» diýip ýüzlenenlerinde, Ony Hudaý hökmünde kabul edendikleri äşgär bolýar. Şeýle ýagdaýlarda «kurios» sözi türkmen diline «Reb» diýip terjime edildi. Mundan başga-da, Isa Mesih ölümden direlenden soň Oňa Kurios Isa Mesih diýip ýüzlenilip, bu at türkmen diline «Rebbimiz Isa Mesih» diýip terjime edildi.

Mukaddes Ýazgylar we taryhy wakalar

Mukaddes Ýazgylarda beýan edilýän wakalara doly we dogry düşünmek üçin, olara şol döwürde bolup geçen taryhy wakalar bilen umumy baglanyşykda garamalydyr. Aşakda Mukaddes Ýazgylarda beýan edilen taryhy döwürleriň we imperiýalaryň ady berilýär:

- 1.Ybraýym pygamberiň döwrüne çenli bolup geçen wakalar. Hudaý dünýäni ýaradýar. Ol Adam atany we How enäni ýaradyp, olary Erem bagynda ýerleşdirýär. Emma olar Hudaýyň emrini bozansoňlar, Eremden mahrum edilýärler. Olaryň nesli köpelip, ýer ýüzüne ýaýraýar, günä içinde ýaşap, öz durmuşlaryna gümra bolup, Ýaradany unudýar. Hudaýyň muňa juda gahary gelip, tutuş adamzady ýok etmegi niýet edinýär. Ol Öz niýetini berjaý etmek üçin, ýer ýüzüne elhenç sil iberýär-de, Nuh pygamber bilen onuň maşgalasyndan başga tutuş adamzady ýok edýär. Hawa, Hudaý şol silde diňe Nuh pygamberi we onuň maşgalasyny halas edýär, sebäbi olar diri Hudaýa iman edip, Oňa sežde edýärdiler. Beýan edilýän wakalaryň şu tapgyry Nuhuň nesilleriniň Babyl minarasyny gurşy we tutuş adamzadyň nesil daragtynyň döreýşi bilen tamamlanýar.

- 2.Ybraýym pygamber baradaky wakalar. Hiç perzendi bolmadyk Ybraýym pygambere Hudaý bir ogul berjekdigini, ondan beýik bir millet ýaratjakdygyny wada berýär. Mundan başga-da, Hudaý pygambere onuň nesline «bal bilen süýt akýan» Kengan topragyny-da miras berjekdigini wada edýär. Ybraýym pygamber wada berlen ýurda göçüp, ol ýerde çadyrda bir çarwadar kimin ýaşaýar. Hudaý Ybraýymyň agtygy Ýakuba «Ysraýyl» diýip at berýär. Ysraýylyň on iki ogly bolup, olar tutuş halkyň nesilbaşylary bolýar. Ysraýylyň Ýusup atly söýgüli ogly doganlary tarapyndan Müsür gulçulygyna satylsa-da, Hudaý ony ýalňyz goýmaýar. Ýusup pygamber Hudaýyň kömegi bilen tutuş Müsür ýurdunda ikinji derejeli adam bolýar. Ol açlyk döwründe tutuş ýurdy we öz atasynyň maşgalasyny halas edýär. Onuň nesli Müsürde juda köpelýär, emma Ýusup pygamber aradan çykandan soň, olar Müsür ýurdunda gul bolýarlar.

- 3.Müsürden çykyş we wada edilen topragy eýelemek baradaky wakalar:

- a.Musa Ysraýylyň neslini müsür gulçulygyndan azat edýär. Ysraýylyň ogullaryndan dörän tireler çölde Hudaýa eýerip, Ondan Mukaddes Kanuny kabul edýärler. Hudaý olara lewi tiresini ruhanyçylyga bellemegi we Özi üçin mukaddes çadyry ýasamagy buýurýar. Bu çadyr Hudaýa sežde etmek üçin niýetlenendi.

- b.Ýeşuwa ysraýyllary Ybraýym pygambere wada berlen topraga – Kengana getirýär. Olar bu topragy şol ýerde ýaşap ýören tirelerden basyp alýarlar. Bu tireleriň aglaba bölegi Nuh pygamberiň Ham we Ýafes atly ogullarynyň nesilleridi. Ybraýym pygamber bolsa Nuh pygamberiň nowbahar ogly Samyň neslidi. Ysraýylyň duşmanlary bolan ammonlar we mowaplar bolsa Lutuň nesilleridi. Basylyp alnan ýurt on iki bölege bölünip, ysraýyl tireleriniň arasynda bije boýunça paýlanylýar. Ýusubyň iki oglundan iki tire emele gelýär, sebäbi Ysraýyl pygamber dünýäden ötmänkä olary öz ogullary hökmünde kabul edip, ak pata beripdi. Şonuň üçin-de, on iki bölege bölünen toprak Ysraýylyň on bir oglunyň nesilleriniň arasynda mülk hökmünde paýlanylýar. Ysraýylyň Lewi oglunyň nesilleri bolsa ruhanyçylyga bellenensoňlar, toprakdan hiç mülk almaýarlar, sebäbi Ysraýyl Hudaýy Rebbiň Özi olaryň mülküdi.

- 4.On iki tiräniň bir patyşalygy emele getirişi baradaky wakalar:

- a.Şawul patyşa Ysraýylyň ilkinji patyşasy bolýar. Soňra Dawut pygamber Ysraýyla patyşa bolýar we on iki tiräni birleşdirip, bir milleti emele getirýär--de, öz çäklerini giňeldýär.

- b.Süleýman pygamber Rebbe sežde etmek üçin dünýäde deňi-taýy bolmadyk ybadathanany gurýar.

- 5.Patyşalygyň bölünmegi baradaky wakalar. Süleýman pygamber aradan çykandan soň, onuň iki oglunyň arasynda uruş başlanýar. Ýurduň demirgazygyndaky on tire Süleýmanyň ogullarynyň birini goldap, Ysraýyl patyşalygyny emele getirýär. Ýahuda we benýamin tireleri bolsa Süleýmanyň beýleki ogluny goldap, ýurduň günortasynda Ýahuda patyşalygyny emele getirýär. Ýahuda we Ysraýyl patyşalyklary pygamberleriň ýazgylarynda köp ýatlanylýar. Demirgazyk patyşalygy babyllylar tarapyndan basylyp alynýar, ilaty bolsa Babyla sürgün edilýär.

- 6.Sürgünlik döwri ybadathana weýran edilýär, günorta patyşalygy bolan Ýahudanyň abraýly we görnükli adamlary, maşgalalary babyllylar tarapyndan ýesir alynýar.

- 7.Dikeldiş döwri – Pars imperiýasy döränden soň ýahudylara öz watanyna, Ysraýyla dolanmak rugsat edilýär. Olar öz ýurduna dolanyp, şäheri we ybadathanany dikeldýärler.

- 8.Köne we Täze Ähtiň aralygyndaky döwür – Makedoniýa imperiýasy. Ortaýer deňzi makedoniýalylar tarapyndan basylyp alynýar. Makedonlar grek dilini ýaýradyp, bilim ulgamyny ösdürip ýaýbaňlandyrýarlar.

- 9.Isa Mesihiň durmuşy we hyzmaty. Şol döwürde ýahudylar Rim imperiýasyna garaşly bolup, onuň bellän patyşalarynyň golastynda ýaşaýardylar. Şeýle patyşalaryň biri-de Hirod bolup, ol Rim imperatoryna doly garaşly bolupdyr.

- 10.Ilkinji mesihiler ýygnagy. Isa Mesih göge göterilenden soň, Oňa iman edenleriň sany barha artýar. Güýçli yzarlanmalara, sögülmelere we ejirlere garamazdan, olaryň sany barha köpelýär. Mesihi ýygnaklar Orta Gündogardan Rim imperiýasynyň Aziýa welaýatyna (häzirki Türkiýe), hatda Ýewropa ýurtlaryna çenli ýaýraýar.

Mukaddes Ýazgylaryň žanrlary

Mukaddes Ýazgylaryň terjimesinde üç dürli žanr: kyssa (beýan etme), goşgy (ýa ak goşgy) we goşgy žanrynda ýazylan proza ulanyldy. Goşgy žanrynda ýazylan proza doly kapyýa eýe bolmasa-da, goşgy ýaly okalýar. Şonuň üçin-de, şeýle žanrda ýazylan pygamberlik kitaplary terjime edilende, olar goşgy görnüşde rejelendi. Ýewreý şygryýetinde «parallelizm» usuly giňden ulanylýar. Şeýle usulda ýazylan goşgularyň birinji setirinde beýan edilýän pikir ikinji setirinde gaýtalanyp, manysy has giňişleýin düşündirilýär.

Golýazmalar

Köne Äht kitaby türkmen diline ýewreý dilinde ýazylan Masoretik tekstlerinden terjime edildi. Bu Masoretik tekst Bibliýa Hebraýikanyň soňky neşirinde çap edildi. Zerurlygyň dörän ýagdaýlarynda şu neşiriň teklip eden alternatiw düşündirmelerinden hem ugur alnyp, olara degişli çykgytlar berildi. Täze Äht kitaby grek dilindäki golýazmadan (Birleşen Mukaddes kitap jemgyýeti, 4-nji neşiri) terjime edildi. Bu görnüşdäki aýatlaryň Tekstus Reseptus bilen tapawutly bolan ýagdaýlarynda olara hem degişli çykgytlar berildi.

Çykgytlar

Terjimede çykgytlaryň birnäçe görnüşleri ulanyldy. Olaryň iň ýönekeýi okyja düşnüksiz ýa-da näbelli bolan söze düşündiriş berýär. Şeýle sözler kitabyň ahyrynda berilýän Sözlükde hem ýerleşdirilendir. Çykgytlaryň ýene bir görnüşi terjime edilen asyl nusgadaky aýatlaryň başga görnüşiniň bardygyny hem görkezýär. Şeýle aýatlaryň arasyndaky tapawut jikme-jik görkezilmese-de, haýsy asyl nusgadan alnandygy mälim edilýär.

Ölçeg birlikleri

Mukaddes Ýazgylaryň terjimesinde ölçeg birliklerini aňlatmak üçin mysgal, gadak, batman ýaly gadymy köne türkmen ölçeg birikleri ulanyldy. Olaryň häzirki döwürdäki takmynan ölçegini görkezmek üçin degişli çykgytlar berildi. Şeýle-de, çykgytlarda köne ýewreý we grek ölçegleri ulanyldy. Siz bu ölçeg birliklerini kitabyň ahyrynda berilýän tablisada görüp bilersiňiz.

Salgylanma aýatlary

Täze Ähtiň kitaplarynda Köne Ähtden mysal getirilende, onuň haýsy kitapdan alnandygyny görkezmek üçin salgylanma aýatlary berilýär. Bu okyja aýadyň ýa-da babyň asyl mazmunyny tapmagy ýeňilleşdirmek maksady bilen edildi.

Mukaddes Ýazgylaryň stili

Mukaddes Ýazgylaryň stili özboluşlydyr. Sebäbi onuň asyl nusgasynyň ýazylan döwründäki durmuş ýagdaýlarynyň, däp-dessurlarynyň käbirleri türkmen durmuşy we medeniýeti üçin nätanyşdyr. Şoňa görä-de, terjimeçiler asyl nusganyň manysynyň türkmen okyjysyna düşnükli bolmagy üçin bu işe örän seresaply çemeleşdiler. Olar asyl nusganyň manysynyň üýtgedilmegine ýa-da teswirlenmegine ýol bermezlik üçin, ony sözme-söz terjime etmekden ýa-da diňe manysyny terjime etmekden gaça durdular. Öňde goýlan meseläniň kyn bolandygyna garamazdan, terjime adaty okyja düşnükli bolup, manysynyň arassa, anyk we tebigy bolmagy üçin sada dilde edildi. Terjime stiliniň dürli bolmagy terjimeleriň hem dürli bolýandygyny aňladýar. Şonuň üçin-de, haýsydyr bir terjimäni başga terjime bilen deňeşdirip, onuň nädogry edilendigini aýtmak ýerliksizdir. Terjimeleriň birmeňzeş bolup, adalgalaryň ýa-da jümleleriň başgaça, okyja has düşnükli tärde berilmegi ahmaldyr. Mundan başga-da, terjimeleriň hemmesi belli bir derejede düşündirmelere eýedir. Terjimäniň dowamynda duş gelen ikimanyly sözlemleriň aglaba böleginiň düşündirilmeleri okyjynyň paýyna galdyryldy. Ýöne manysy örän çylşyrymly we aýdyň bolmadyk aýatlaryň käbirleri sadalaşdyrylyp, okyja düşnükli bolar ýaly terjime edildi. Şeýle aýatlaryň terjimesinde köp alymlar tarapyndan bu babatda kabul edilen düşündirişlerden ugur alyndy.

Mukaddes Kitap Terjime instituty

Täze Äht

Markyň hoş habary

- 1

- 2

- 3

- 4

- 5

- 6

- 7

- 8

- 9

- 10

- 11

- 12

- 13

- 14

- 15

- 16

Markyň hoş habary

Giriş

Bu kitap Isanyň döwründe ýaşan Mark atly adam tarapyndan ýazyldy. Ol Isa Mesihiň resuly Pawlus bilen täze ýygnaklaryň düýbüni tutmakda (Res 13-nji bap), resul Petrus bilen Hoş Habary ýaýmakda (1Pet 5:13) arman-ýadaman zähmet çekenleriň biridir.

Mark Isanyň durmuşyny, eden işlerini we wagyzlaryny ilkinji bolup ýazga geçiren adam diýen pikir Mukaddes Ýazgylary öwrenýän alymlaryň arasynda örän ýörgünlidir. Olaryň çaklamalaryna görä, Mark bu kitaby Rim şäherinde tussaglykda saklanan Pawlusa kömek beren döwründe, ýagny b. e. 55 – 65-nji ýyllary ýazypdyr. Kitapda arameý diliniň sözlerine, ýahudy halkynyň däp-dessurlaryna düşündiriş berilýär. Şeýle düşündirişler bu kitabyň ýahudy däl halklar üçin ýazylandygyny aýdyň görkezýär. Mark ony Rimdäki ýygnak üçin ýazypdyr, sebäbi şol döwürde ýygnagyň agzalary ýahudy we ýahudy däl halklaryň wekillerinden ybaratdy.

Markyň esasy maksady Isanyň Mesihdigini, ýagny Hudaýyň pygamberler arkaly wada berlen Patyşadygyny mälim etmekden ybaratdy. Ol öz kitabynda Isany ilkibaşdan Mesih, ýagny Hudaýyň Ogly diýip atlandyrýar. Mark Isanyň il içinde görkezen gudratlary, adamlary haýrana galdyran mugjyzalary barada şaýat hökmünde ýazýar. Mark şeýle gudratlaryň we mugjyzalaryň Hudaýyň güýji arkaly amala aşýandygyny nygtap, adamlaryň kem-kemden Isanyň kimdigine düşünişlerini görkezýär. Isa Öz şägirtlerinden: «Siz Maňa kim diýýärsiňiz?» diýip soranda, Petrus «Sen Mesihsiň» diýip jogap berýär (Mar 8:29).

Şeýle-de Mark Mesih bolmagyň diňe ygtyýarlylyk däl, eýsem hyzmat we özüňi gurban etmeklikdigini hem görkezýär. Ol Isa Mesihiň ýönekeý adamlary söýüp, olara hyzmat edişini, olaryň ugrunda Özüni gurban etmäge-de taýyndygyny beýan edýär. Isa Mesih şeýle diýýär: «Ynsan Ogly hem Özüne hyzmat edilmegi üçin däl-de, eýsem, başgalara hyzmat etmek üçin, köpleriň ugrunda janyny gurban edip, olary azat etmek üçin geldi» (Mar 10:45). Isa Özüni Ynsan Ogly diýip atlandyrýardy.

Mark Isa Mesihe iman edip, Onuň güýjüne ynanan islendik adamyň keselden gutulýandygyna, jynlardan azat bolýandygyna we ebedi ýaşaýşa eýe bolýandygyna şaýatlyk edýär. Ýöne ol Isa Mesihe eýermegiň aňsat däldigini hem aýdýar. Isanyň hakyky şägirtleri öz Halypalary ýaly adamlara hyzmat etmeli, ejir çekmäge we Ol kimin özüni gurban etmäge-de taýyn bolmaly.

Mazmuny

- Ýahýa pygamberiň wagzy 1:1-8

- Isa çümdürilýär we synalýar 1:9-13

- Isa Jelilä gelýär 1:14–9:50

- Isa Jelileden Iýerusalime gidýär 10:1-52

- Isanyň haçdaky jebirleri we ölümi 11:1–15:47

- Isa direlýär 16:1-8

- Isa Öz şägirtlerine görünýär 16:9-20

1-nji bap

Ýahýa çümdürijiniň wagzy

(Matta 3:1-12; Luka 3:1-18; Ýohanna 1:19-28)

1^1⚫Bu Hudaýyň Ogly[*] Isa Mesih[*] hakdaky Hoş Habaryň başlangyjydyr+. 2+Işaýa pygamberiň kitabynda[*] şeýle ýazylan: «Öňüňden ýol taýýarlar ýaly, ine, Men Öz wekilimi iberýärin+. 3+Çölde bir ses gygyrýar: „Rebbe ýol taýynlaň! Onuň ýodalaryny düzläň!“ diýýär»+. 4Şunlukda, Ýahýa peýda bolup, çölde adamlary suwa çümdürýärdi. Ol adamlara günäleriniň bagyşlanmagy üçin toba edip, suwa çümdürilmeklerini wagyz edýärdi+. 5Tutuş Ýahudyýanyň we Iýerusalimiň ilaty onuň ýanyna gelýärdi. Olar günäleri üçin toba edip, Ýahýa tarapyndan Iordan derýasynda suwa çümdürilýärdiler+. 6Ýahýanyň düýe ýüňünden eşikleri, bilinde gaýyşdan guşagy bardy. Ol çekirtge bilen meýdan balyny iýýärdi+. 7Ol: «Menden soňra Geljek menden has güýçlüdir. Men eglip, Onuň çarygynyň bagyny çözmäge-de mynasyp däldirin. 8Men sizi suwa çümdürýärin, emma Ol sizi Mukaddes Ruha çümdürer» diýip wagyz edýärdi+.

Isa suwa çümdürilýär we synalýar

(Matta 3:13–4:11; Luka 3:21,22; 4:1-13)

9⚫Şol günlerde Isa Jeliläniň Nasyra şäherinden Ýahýanyň ýanyna geldi. Ýahýa Ony Iordan derýasynda çümdürdi+. 10Isa suwdan çykyp gelýärkä, asmanyň ýarylanyny we Mukaddes Ruhuň kepderi görnüşde Öz üstüne inip gelýänini gördi+. 11Şol wagt gökden: «Sen Meniň söwer Oglumsyň, Men Senden köp razydyryn» diýen owaz geldi+. 12Mukaddes Ruh Isany dessine çöle ýollady. 13Isa çölde kyrk gün bolup, şeýtan tarapyndan synaga salyndy. Ol ýabany haýwanlaryň arasynda ýaşady, perişdeler Oňa hyzmat etdiler+.

Isa ilkinji şägirtlerini çagyrýar

(Matta 4:12-22; Luka 4:14,15; 5:1-11)

14⚫Ýahýa tussag edilenden soňra, Isa Jelilä gelip, Hudaýyň Hoş Habaryny[*] wagyz etdi+. 15Ol: «Wagt doldy, Hudaýyň Şalygy golaýlady. Toba ediň, Hoş Habara ynanyň!» diýýärdi+.

16Isa Jelile kölüniň kenaryndan geçip barýarka, köle tor taşlap duran Simun bilen onuň dogany Andrysy gördi. Olar balykçydylar+. 17Isa olara: «Meniň yzyma düşüň, Men sizi ynsan tutýan balykçylar edeýin» diýdi+. 18Olar hem şol wagtyň özünde torlaryny taşlap, Onuň yzyna düşdüler+. 19Biraz ýöränlerinden soň, Isa Zebedeýiň ogullary Ýakup bilen Ýohannany gördi. Olar gaýygyň içinde torlaryny bejerip otyrdylar. 20Isa olary gören badyna çagyrdy. Olar hem kakalary Zebedeý bilen günlükçileri gaýykda galdyryp, Isanyň yzyna düşdüler.

Isa arwah-jynlary kowýar, hassalary sagaldýar

(Luka 4:31-42; Matta 8:14-17)

21⚫Olar Kapernauma geldiler. Sabat güni Isa sinagoga baryp, öwretmäge başlady+. 22Onuň taglymatyna haýran galdylar, sebäbi Isa adamlara Töwrat mugallymlary ýaly däl-de, erk-ygtyýarly biri ýaly öwredýärdi+. 23Şol wagt olaryň sinagogasynda arwah-jyn eýelän bir adam bardy. Ol: 24«Eý, nasyraly Isa! Biziň bilen näme işiň bar? Bizi ýok etmäge geldiňmi? Men Seniň kimdigiňi bilýärin, Sen Hudaýyň Mukaddesisiň» diýip gygyrdy+. 25Isa arwah-jyna käýäp: «Sem bol! Bu adamdan çyk!» diýip buýruk berdi. 26Arwah-jyn hem ol adamy sandyratdy-da, bagyryp ondan çykdy+. 27Hemmeler haýran galyp, biri-birlerine: «Bu näme boldugy? Bu bir täze taglymat! Ol arwah-jynlara erk-ygtyýar bilen buýruk berýär, olar-da Oňa tabyn bolýarlar!» diýişdiler+. 28Şeýlelikde, Isa hakyndaky habar şobada Jeliläniň ähli etrabyna ýaýrady.

29Olar sinagogadan çykyp, Simun we Andrysyň öýüne gitdiler, Ýakup bilen Ýohanna hem olar bilendi. 30Simunyň gaýynenesini gyzzyrma tutup ýatandygyny Isa habar berdiler+. 31Şonda Isa hassanyň ýanyna bardy-da, ony elinden tutup galdyrdy. Aýalyň gyzzyrmasy şobada aýryldy we ol myhmanlara hyzmat etmäge başlady+. 32Gün batyp, agşam düşende, ähli hassalary, arwah-jyn eýelän adamlary Onuň ýanyna getirdiler. 33Şäheriň ähli halky gapynyň agzyna ýygnanyşypdy. 34Isa dürli kesele uçran ençeme hassany sagaltdy, ençeme arwah-jyny kowup çykardy. Ol arwah-jynlara geplemäge ygtyýar bermedi, sebäbi olar Onuň kimdigini bilýärdiler+. 35⚫Ir säher bilen heniz daň atmanka, Isa turup, daşary çykdy. Bir çola ýere baryp, Hudaýa doga etdi+. 36Simun bilen ýanyndakylar Ony gözlemäge gitdiler. 37Ony tapanlarynda: «Hemmeler Seni gözläp ýör» diýdiler. 38Isa olara: «Ýörüň, başga ýere, golaýdaky obalara gideliň, Men ol ýerlerde-de wagyz etjek, hut şonuň üçin hem geldim» diýdi+.

39Şeýlelikde, Isa olaryň sinagogalarynda wagyz edip, arwah-jynlary kowup çykaryp, tutuş Jeliläniň içine aýlandy.

Isa deri kesellini sagaldýar

(Matta 8:1-4; Luka 5:12-16)

40⚫Isanyň ýanyna deri keseline ýolugan bir adam geldi. Ol dyzyna çöküp, Oňa: «Eger isleseň, meni bu keselden tämizläp bilersiň» diýip ýalbardy+. 41Isanyň ol adama ýüregi awady. Ol elini uzatdy-da, oňa degrip: «Isleýärin, tämiz bol!» diýdi. 42Bu adam şobada deri keselinden saplanyp, doly sagaldy+. 43-44Isa ony ugradanda, oňa: «Ägä bol, muny hiç kime aýtmagyn. Ýöne git-de, ruhana görün we deri keselinden saplanandygyňy hemmelere subut eder ýaly, Musanyň buýran sadakasyny ber» diýip, berk tabşyryk berdi++. 45Emma ol adam gidip, bolan zatlary ýetişibildigine gürrüň bermäge we ýaýratmaga başlady. Şonuň üçin Isa indi hiç bir şähere arkaýyn girip bilmän, olardan daşda, çola ýerlerde bolýardy. Emma hemme ýerden Onuň ýanyna adamlar gelýärdiler+.

2-nji bap

Isa ysmazy sagaldýar

(Matta 9:1-8; Luka 5:17-26)

2^1⚫Isa birnäçe günden soň Kapernauma gaýdyp gelende, Onuň öýdedigi baradaky habar ýaýrady+. 2Şonda ol ýere şeýle bir köp adam üýşdi welin, hatda gapynyň agzynda durmaga-da ýer ýokdy. Isa olara Hudaýyň Hoş Habaryny wagyz edýärdi. 3Şol wagt dört adam bolup Onuň ýanyna bir ysmazy göterip getirdiler. 4Adamlardan ýaňa hyryn-dykyn doludygy üçin, olar Isanyň ýanyna ýakynlaşyp bilmediler. Şonuň üçin olar Isanyň bolýan jaýynyň üçegini söküp, ysmazy düşegi bilen deşikden aşak salladylar+. 5Isa olaryň imanyny görüp, ysmaza: «Oglum, seniň günäleriň ötüldi» diýdi+. 6-7Ol ýerde oturan Töwrat mugallymlaryň käbiri içinden: «Bu adam näme üçin beýle gepleýär? Ol Hudaýa dil ýetirýär! Günäleri ýeke-täk Hudaýdan başga kim ötüp biler?» diýip oýlandy+. 8Isa dessine olaryň näme pikir edýändigini ruhunda syzyp: «Näme üçin göwnüňize beýle pikirler getirýärsiňiz? 9Ysmaza haýsyny aýtmak aňsat: „Günäleriň ötüldi“ diýmekmi ýa-da: „Tur, düşegiňi al-da, ýöre“ diýmek? 10Emma siz Ynsan Oglunyň ýer ýüzünde günäleri ötmäge-de ygtyýarynyň bardygyny bilip goýuň» diýdi. Onsoň Ol ysmaza: 11«Saňa diýýärin, tur, düşegiňi al-da, öýüňe gaýt» diýdi. 12Ol hem ýerinden turdy-da, dessine düşegini alyp, hemmeleriň gözüniň alnynda çykyp gitdi. Hemmeler haýran galdy. Olar: «Biz beýle zady asla görmändik» diýşip, Hudaýy şöhratlandyrdylar.

Isa Lewini çagyrýar

(Matta 9:9-13; Luka 5:27-32)

13⚫Isa ýene kölüň ýakasyna gitdi. Tutuş halaýyk Onuň ýanyna geldi, Ol hem olara öwretmäge başlady. 14Isa ýoldan geçip barýarka, salgyt ýygnap oturan Alfeýiň ogly Lewini görüp, oňa: «Meniň yzyma düş!» diýdi. Ol hem turup, Onuň yzyna düşdi.

15Ençeme salgytçylardyr günäkärler-de Isanyň yzyna eýerýärdiler. Bir gün Isa Lewiniň öýünde saçak başynda otyrka, olar hem gelip, Isa we Onuň şägirtleri bilen bile iýip-içdiler. 16Fariseýler bolan Töwrat mugallymlary Isanyň günäkärler hem salgytçylar bilen nahar iýip oturanyny görenlerinde, Onuň şägirtlerinden: «Näme üçin Ol salgytçylardyr günäkärler bilen bile nahar iýýär?» diýip soradylar+. 17Isa muny eşidende, olara: «Lukman saglara däl-de, hassalara gerekdir. Men dogrulary däl-de, günäkärleri çagyrmaga geldim» diýdi+.

Agyz beklemek barada sowal

(Matta 9:14-17; Luka 5:33-39)

18⚫Ýahýanyň şägirtleri we fariseýler agyz bekleýärdiler. Käbir adamlar gelip, Isadan: «Näme üçin Ýahýanyň we fariseýleriň şägirtleri agyz bekelýärler-de, seniň şägirtleriň bolsa agyz beklänok?» diýip sorady+. 19Isa olara: «Giýew ýanlaryndaka, heý-de, toýuň myhmanlary agyz beklärmi?! Ýok, giýew aralaryndaka, olar agyz bekläp bilmezler ahyryn+. 20Emma giýewiň olardan alynjak günleri geler, ine, şonda olar agyz beklärler+. 21Hiç kim köne eşige täze matadan ýama salmaz, ýogsam salnan ýama köne eşikden gopup, ýyrtyk ýeri has beter bolar. 22Hiç kim täze şeraby köne meşiklere guýmaz. Ýogsa şerap meşikleri böwsüp, döküler, meşikler-de zaýalanar. Täze şerap täze meşiklere guýulýandyr» diýip jogap berdi.

Sabat güni barada sowal

(Matta 12:1-8; Luka 6:1-5)

23Bir Sabat güni Isa bugdaýlygyň arasyndan geçip barýardy. Onuň şägirtleri ýolda barýarkalar, bugdaý başlaryny ýolmaga başladylar+. 24Fariseýler Isa: «Seret, näme üçin olar Sabat güni gadagan işi edýärler?» diýdiler+. 25+Isa olara: «Dawut bilen ýanyndakylar aç hem mätäç galanlarynda, siz Dawudyň näme edendigini asla okamadyňyzmy+? 26Ol baş ruhany Abiýataryň döwründe Hudaýyň öýüne girip, Hödür çöreklerini iýdi, ýanyndakylara hem berdi. Bu olar üçin gadagandy, diňe ruhanylara rugsat berlendi» diýip jogap berdi+. 27Soňra Isa olara: «Adam Sabat güni üçin däl-de, Sabat güni adam üçin ýaradyldy+. 28Şonuň üçin Ynsan Ogly hatda Sabat gününiň-de hökümdarydyr» diýdi.

3-nji bap

Isa Sabat güni şypa berýär

(Matta 12:9-14; Luka 6:6-11)

3^1⚫Başga bir gün Isa ýene sinagoga gitdi. Ol ýerde eli şel açan bir adam bardy+. 2Käbir adamlar Isany aýyplajak bolup, Sabat güni bu adama şypa berermikä diýip, Ony aňtaýardylar+. 3Isa eli şel açan adama: «Ýeriňden tur-da, orta çyk!» diýdi. 4Onsoň olardan: «Kanun boýunça Sabat güni ýagşylyk etmek dogrumy ýa-da ýamanlyk? Biriniň janyny halas etmek dogrumy ýa-da öldürmek?» diýip sorady. Olardan ses çykmady+. 5Isa töweregindäkilere gahar bilen bakyp, olaryň doňýürekdigine gynandy. Ýaňky adama: «Eliňi uzat!» diýdi. Ol hem elini uzatdy welin, eli doly sagaldy+. 6Fariseýler daşary çykyp, Isany nädip ýok etmelidigi barada Hirodyň tarapdarlary bilen maslahat geçirdiler.

Uly mähelle Isanyň yzyna düşýär

7Isa şägirtleri bilen kölüň ýakasyna gitdi. Jelileden bir uly mähelle hem Onuň yzyna düşüp gitdi+. 8Onuň bitiren işlerini eşidip, Ýahudyýadan, Iýerusalimden, Idumeýadan, Iordan derýasynyň aňyrsyndan, Sur we Sidon töwereklerinden uly mähelle ýanyna geldi. 9Isa mähelläniň içinde gysylmazlyk üçin, Öz şägirtlerine bir gaýygy taýýarlap goýmagy buýurdy. 10Isa ençeme adama şypa berdi, şonuň üçin hemme hassalar Oňa ellerini degirjek bolup, ýanyna itekleşip gelýärdiler+. 11Arwah-jyn eýelänler Isany görenlerinde, Onuň aýagyna ýykylyp: «Sen Hudaýyň Oglusyň!» diýip gygyrýardylar+. 12Emma Ol Özüniň kimdigini hiç kime aýtmazlygy berk tabşyrdy+.

Isa on iki şägirdini saýlaýar

(Matta 10:1-4; Luka 6:12-16)

13⚫Onsoň Isa daga çykyp, Öz saýlan adamlaryny ýanyna çagyrdy, olar Onuň ýanyna bardylar. 14-16Isa on iki adamy saýlap alyp, olara resullar diýip at berdi[*]. Onuň wagyz etmäge iberen, hassalary sagaldyp, arwah-jynlary kowmaga ygtyýar beren bu on iki resuly şulardyr: Simun – Isa oňa Petrus diýip at berdi,+ 17Zebedeýiň ogullary Ýakup bilen Ýohanna – Isa olara Bowanerges diýen lakamy berdi, (bu «Gök gürrüldisiniň ogullary» diýmegi aňladýar),+ 18onsoň Andrys, Filip, Bartolomeý, Matta, Tomas, Alfeýiň ogly Ýakup, Taddeý, watançy Simun+ 19we Isa haýynlyk eden Ýudas Iskariýot+.

Isa we Beýelzebul

(Matta 12:22-32; Luka 11:14-23; 12:10)

20⚫Soňra Isa bir öýe bardy. Ol ýerde hem hemişekiler ýaly, ýene-de uly mähelle ýygnanansoň, Isanyň şägirtleri bilen nahar iýmäge-de wagtlary bolmady+. 21Isanyň hossarlary bu barada eşidende: «Isa akylyndan azaşypdyr» diýip, Ony äkitmäge geldiler+. 22Iýerusalimden gelen Töwrat mugallymlary bolsa: «Ony jynlaryň hökümdary Beýelzebul eýeläpdir! Ol arwah-jynlary Beýelzebul arkaly kowup çykarýar» diýişýärdiler+. 23Şonuň üçin Isa halky ýanyna çagyryp, tymsallar arkaly söze başlady: «Şeýtan öz-özüni nädip kowup çykarsyn? 24Bir patyşalygyň içinde bölünişik bolsa, ol patyşalyk berk durup bilmez. 25Bir hojalygyň içinde bölünişik bolsa, ol maşgala berk durup bilmez. 26Şeýtan öz-özüne garşy çykyp bölünse, berk durup bilmez, onuň soňunyň geldigidir. 27Hiç kim bir güýçli adamyň öýüne girip, malyny talap bilmez; öňürti ony tutup daňmaly bolar, onsoň öýüni talar+. 28Size dogrusyny aýdýaryn: ynsanlaryň hemme günäleri, her bir zada dil ýetirmeleri bagyşlanar. 29Emma Mukaddes Ruha dil ýetirene asla bagyşlanma ýokdur. Bu ebedilik günä bolup, onuň boýnundan asylar»+. 30Isa muny: «Ol – arwah-jynly» diýenleri üçin aýtdy.

Isanyň ejesi we inileri

31⚫Onsoň Onuň ejesi bilen inileri geldi. Olar daşarda durup, Isany çagyrmak üçin, Onuň ýanyna adam iberdiler+. 32Mähelle Isanyň daşyny alyp otyrdy. Oňa: «Ejeň, inileriň we uýalaryň daşarda Seni soraýarlar» diýdiler. 33Isa olara jogap berip: «Meniň ejem, doganlarym kim?» diýdi. 34Onsoň daşyny alyp oturanlara seredip: «Ine, Meniň ejem, doganlarym şulardyr! 35Hudaýyň islegini kim berjaý etse, şol Meniň doganym, uýam hem ejemdir» diýdi+.

4-nji bap

Ekin tymsaly

(Matta 13:1-23; Luka 8:4-15)

4^1⚫Isa kölüň ýakasynda halka ýene öwretmäge başlady. Daşyna şeýle uly mähelläniň üýşendigi zerarly köldäki bir gaýyga münüp oturdy. Tutuş mähelle bolsa kölüň ýakasynda, gury ýerde durdy. 2Isa olara tymsallar arkaly köp zatlar öwretdi. Olara şu tymsaly gürrüň berdi: 3«Gulak asyň! Bir daýhan ekin ekmäge çykýar. 4Ekip ýörkä, tohumlaryň birnäçesi ýoluň üstüne düşýär we guşlar gelip, ony çokýarlar. 5Birnäçesi topragy az, daşly ýere düşýär. Topragy çuň bolmansoň, olar tiz gögerýär. 6Ýöne gün gyzanda, kökleriniň ýokdugy zerarly, olar solup, guraýarlar. 7Birnäçe tohum tikenleriň arasyna düşýär. Tikenler ösüp, olary basýar. Şeýlelikde, olar hasyl bermeýärler+. 8Birnäçesi-de gowy ýere düşýär. Olar ösüp, köpelip, käbiri otuz, käbiri altmyş, käbiri hem ýüz esse hasyl berýär». 9Isa onsoň olara: «Eşitmäge gulagy bar adam eşitsin!» diýdi+.

10⚫Isa on iki şägirdi we başga käbir adamlar bilen ýeke galanda, olar Ondan bu tymsalyň manysyny soradylar. 11Isa olara şeýle düşündirdi: «Hudaýyň Şalygynyň syry size berildi. Daşardakylara bolsa hemme zat tymsallar arkaly aýdylýar+. 12+Şeýdip „olar seredip dursalar-da, hiç aňlamaýarlar, eşidip dursalar-da, hiç düşünmeýärler; ýogsam Maňa tarap öwrülip bagyşlanardylar“»+.

13Isa olara şeýle diýdi: «Siz bu tymsala düşünmeýärsiňizmi? Onda başga tymsallara nähili düşünjeksiňiz? 14Daýhanyň ekýäni Hudaýyň sözüdir+. 15Käbir adamlar ýoluň üstüne düşen tohumlara meňzeýärler. Olar sözi eşidýärler, emma ýüreklerine ekilen bu sözi şobada şeýtan alyp gidýär. 16Beýleki adamlar daşly ýere düşen tohumlara meňzeýärler. Olar sözi eşidip, ony dessine şatlyk bilen kabul edýärler. 17Emma olarda kök ýokdur, çydamsyzdyr. Bu söz üçin muşakgat ýa-da yzarlama bolanda, olar derrew imandan ýüz döndererler+. 18Başga birleri tikenleriň arasyna düşen tohumlara meňzeýärler. Olar sözi eşidýärler, 19emma dünýäniň gaýgylary, baýamak höwesi we başga meýiller ara girip, sözi bogýar, şonuň üçin söz hasyl bermeýär+. 20Gowy topraga düşenler bolsa, sözi eşidip, ony kabul edýärler we käbiri otuz, käbiri altmyş, käbiri hem ýüz esse hasyl berýär»+.

Çyra tymsaly

(Luka 8:16-18)

21⚫«Çyrany haýsydyr bir gabyň ýa-da çarpaýanyň aşagynda gizlemek üçin getirýärlermi? Eýsem, ony çyradanyň üstünde goýmak üçin getirmeýärlermi näme+? 22Üsti açylmajak gizlin zat, mese-mälim bolmajak ýaşyryn zat ýokdur+. 23Eşitmäge gulagy bar adam eşitsin!» diýdi+. 24Isa ýene-de olara: «Eşidýänleriňize üns beriň. Haýsy ölçeg bilen ölçeseňiz, size-de şol ölçeg bilen ölçeler. Hatda size has-da köp berler+. 25Kimde bar bolsa, oňa berler, kimde ýok bolsa, onuň elindäki hem alnar» diýdi+.

Biten tohum tymsaly

26Onsoň Isa şeýle diýdi: «Hudaýyň Şalygy ýere tohum sepýän adam ýalydyr. 27Ol gije ýatýar, irden turýar, emma tohumyň nädip gögerişini, ösüşini bilmeýär. 28Toprak öz-özünden hasyl berýär. Öňürti baldagy, soňra başy hem başdaky doly däneleri ýetişýär. 29Hasyl bişende, ýaňky adam dessine oragy işe girizýär. Çünki orak wagty gelendir»+.

Gorçisa tohum tymsaly

(Matta 13:31,32,34; Luka 13:18,19)

30⚫Isa olara ýene-de: «Hudaýyň Şalygyny nämä meňzedeli? Ony haýsy tymsal bilen düşündireli? 31-32Hudaýyň Şalygy gorçisa tohumy ýalydyr. Bu tohum ýer ýüzünde ekilýän ähli tohumlaryň iň maýdasy bolup, ekilenden soň ösüp, ähli ösümliklerden belent bolýar. Ol şeýle uly şahalar çykarýar welin, guşlar kölegesinde höwürtgeläp bilýärler» diýdi++. 33Isa halka düşünip biljek derejesinde şunuň ýaly köp tymsallar arkaly gürrüň berýärdi. 34Olara tymsalsyz hiç zat aýtmaýardy, ýöne ýeke galanlarynda, Öz şägirtlerine ähli zady düşündirýärdi.

Isa tupany ýatyrýar

(Matta 8:23-27; Luka 8:22-25)

35⚫Şol gün agşamara Isa şägirtlerine: «Kölüň beýleki tarapyna geçeliň» diýdi+. 36Şägirtler mähelläni şol ýerde galdyryp, Isany oturan gaýygynda özleri bilen alyp gitdiler. Olaryň ýanynda başga gaýyklar hem bardy. 37Şol wagt güýçli tupan turup, tolkunlar gaýyga urlup başlady-da, gaýyk suwdan dolup ugrady+. 38Isa bolsa gaýygyň yzky tarapynda bir ýassygy ýassanyp, uklap ýatyrdy. Şägirtler Ony oýaryp: «Mugallym, biz heläk bolýas! Bu Seniň perwaýyňa-da dälmi?» diýdiler. 39Isa turup, ýele käýedi, Ol köle: «Sem bol! Bes et!» diýdi. Şonda ýel ýatdy we doly asudalyk boldy+. 40Isa şägirtlerine: «Näme üçin gorkýarsyňyz? Eýsem heniz-de iman edeňzokmy? Eýsem imanyňyz şeýle gowşakmy?» diýdi. 41Olar gaty gorkuşyp, biri-birlerine: «Bu kimkä? Onuň sözüne hatda ýelem, kölem gulak asýar!» diýişdiler.

5-nji bap

Isa arwah-jyn eýelän adamy sagaldýar

(Matta 8:28-34; Luka 8:26-39)

5^1⚫Isa bilen şägirtleri kölüň beýleki kenaryndaky gerasalylaryň[*] ýurduna geldiler. 2Isa gaýykdan düşen badyna, Oňa gonamçylykdan çykyp gelýän bir adam duşdy. Bu adamy arwah-jyn eýeläpdi. 3Ol mazarlaryň arasynda ýaşaýardy. Ony hiç kim hatda zynjyrlap hem saklap bilmeýärdi. 4Onuň el-aýaklaryny ençeme gezek zynjyrlasalar-da, gandallasalar-da, ol zynjyrlary gyryp, gandallary bölek-bölek edýärdi. Hiç kim ony ýola getirip bilmezdi. 5Ol gije-gündiz gonamçylykda, daglarda üznüksiz gygyryp, özüni daş bilen ýaralar ýörerdi.

6Ol Isany uzakdan görüp, ylgap geldi-de, Onuň öňünde dyzyna çöküp, tagzym etdi. 7Batly ses bilen gygyryp: «Eý, Isa! Eý, Beýik Hudaýyň Ogly, meniň bilen näme işiň bar? Ýalbarýan, Hudaýyň haky üçin meni gynama!» diýdi+. 8Sebäbi Isa oňa: «Eý, arwah-jyn, bu adamdan çyk» diýipdi. 9Onsoň Isa arwah-jyndan: «Adyň näme?» diýip sorady. Ol hem: «Adym Goşun[*], çünki biz köplükdiris» diýip jogap berdi. 10Özlerini bu mesgenden kowup goýbermezligi üçin, olar Isa köp ýalbardylar. 11Şol ýerdäki dagyň eteginde ullakan bir doňuz sürüsi otlap ýördi. 12Arwah-jynlar Isa ýalbaryp: «Bizi şol doňuzlaryň arasyna goýber, olaryň içine gireli» diýdiler. 13Isa olara rugsat berdi. Arwah-jynlar çykyp, doňuzlara girdiler. Şonda iki müňe golaý doňuzdan ybarat bu süri uçutdan aşak zyňyp, kölde paýyrdaşyp gark boldy. 14Doňuz çopanlary bolsa gaçyp gidip, şäherlerdir obalara bu wakany habar berdiler. Halaýyk näme bolanyny görmäge geldi. 15Olar Isanyň ýanyna gelenlerinde, bir goşun arwah-jyn eýelän adamyň indi egin-eşikli oturanyny, akylynyň hem ýerindedigini görüp gorkdular. 16Wakany görenler arwah-jyn eýelän adama we doňuzlara näme bolandygy hakynda halka gürrüň berdiler. 17Onsoň halk özleriniň ýurdundan gitmegi üçin, Isa ýalbarmaga başlady+. 18Isa gaýyga münende, arwah-jyndan halas bolan adam Ondan Özi bilen gitmäge rugsat sorap ýalbardy. 19Emma Isa muňa rugsat bermedi. Oňa: «Öýüňe, özüňkileriň arasyna git, Rebbiň seniň üçin nämeler edendigini, saňa nähili rehim-şepagat görkezendigini olara gürrüň ber» diýdi+. 20Ol hem gidip, Isanyň özüne eden ýagşylygynyň baryny Dekapolisde[*] jar etmäge başlady. Hemmeler muňa haýran galdy+.

Direlen gyz, sagalan aýal

(Matta 9:18-26; Luka 8:40-56)

21⚫Isa gaýyk bilen ýene beýleki kenara geçende, daşyna uly mähelle üýşdi. Isa kölüň kenaryndady. 22Sinagoga ýolbaşçylaryndan Ýaýrus atly bir adam geldi. Ol Isany görüp, Onuň aýagyna ýykyldy+. 23Oňa köp ýalbaryp: «Meniň gyzjagazym ölüm ýassygynda ýatyr. Gel-de, elleriňi onuň üstünde goý, sagalyp ýaşasyn!» diýdi. 24Isa bu adam bilen gitdi. Yzyna düşüp gelýän uly mähelle Ony her ýandan gysyp-gowrup barýardy. 25Ol ýerde on iki ýyldan bäri gan akmasy bolan bir aýal hem bardy+. 26Ol köp ejir çekip, ençeme lukmanlara görnüp, bar-ýoguny harç edipdi, ýöne hiç haýyr tapman, gaýtam, ýagdaýy has beterleşipdi. 27Bu aýal Isa hakda aýdylýan zatlary eşidip, mähelläniň içi bilen Onuň arka tarapyndan geldi we donuna elini degirdi. 28Çünki ol içinden: «Diňe donuny ellesem-de, sagalaryn» diýip oýlanýardy+. 29Şol wagtyň özünde onuň gan akmasy kesildi. Aýal derdinden saplanandygyny bedeninde duýdy. 30Isa Özünden bir güýjüň çykandygyny şobada duýup, köpçülige tarap öwrülip: «Donuma kim elini degirdi?» diýip sorady+. 31Şägirtleri Oňa: «Sen Özüňi gysyp-gowrup gelýän mähelläni görýärsiň-ä! Onsoň nädip: „Maňa kim elini degirdi?“ diýip soraýarsyň?» diýdiler. 32Emma Isa muny edeni görjek bolup, daş-töweregine seredýärdi. 33Özüne näme bolandygyny bilenden soň, ýaňky aýal gorkup, titräp geldi. Isanyň aýagyna ýykylyp, Oňa ähli hakykaty aýdyp berdi. 34Isa oňa: «Eý, naçar, imanyň saňa şypa berdi. Sag-aman git, derdiňden saplan» diýdi+. 35Ol bu sözleri aýdyp durka, sinagoga baştutanynyň öýünden birnäçe adam gelip: «Gyzyň öldi. Näme üçin Mugallymy artykmaç biynjalyk edýärsiň?» diýdi. 36Isa muny eşiden badyna, sinagoga baştutanyna: «Gorkma, diňe iman et!» diýdi.

37Isa Petrusdan, Ýakupdan we onuň dogany Ýohannadan başga hiç kime Özi bilen gitmäge rugsat etmedi+. 38Sinagoga baştutanynyň öýüne gelenlerinde, Isa başagaýlygy, aglaşyp, dady-perýat edip oturanlary gördi. 39Içeri girip, olara: «Näme üçin dady-perýat edip, aglaşyp otyrsyňyz? Çaga ölenok, ol diňe uklap ýatyr» diýdi+. 40Olar bolsa Onuň üstünden güldüler. Emma Isa hemmäni daşarda goýup, diňe çaganyň ene-atasyny we Özi bilen gelenleri alyp, onuň ýatan otagyna bardy. 41Çaganyň elinden tutup, oňa: «Talita kum!» diýdi. Bu bolsa «Gyzjagaz, saňa diýýärin: Tur!» diýmekdir+. 42Gyz dessine ýerinden galyp ýöräp başlady. Ol on iki ýaşyndady. Muny görenleriň ählisi gaty geň galdy. 43Isa olara muny hiç kime bildirmezligi berk tabşyryp, gyza nahar bermeklerini buýurdy+.

6-njy bap

Nasyrada Isa hormat goýulmaýar

(Matta 13:53-58; Luka 4:16-30)

6^1⚫Isa ol ýeri taşlap, Öz dogduk mekanyna gitdi. Şägirtleri hem Onuň yzyna düşüp gitdiler+. 2Sabat güni Isa sinagogada halka öwretmäge başlady. Onuň aýdýan zatlaryny eşiden köp adamlar haýran galyp: «Bu Adam munça zady nireden öwrendikä? Oňa beýle danalygy kim berdikä? Ol nädip beýle mugjyzalary görkezmegi başarýarka+? 3Ol Merýemiň neçjar ogly dälmi? Ýogsa-da Ol Ýakup, Ýose[*], Ýahuda we Simun dagyň dogany dälmi näme? Onuň uýalary-da biziň aramyzda ýaşaýarlar ahyry!» diýşip, Isanyň bolşundan nägile boldular+. 4Onsoň Isa olara: «Pygamberiň diňe öz dogduk ýurdunda, garyndaşlarynyň arasynda we öýünde gadyry ýokdur» diýdi+. 5Ol birnäçe hassanyň başyna elini goýup sagaltmakdan başga ol ýerde hiç bir mugjyza görkezip bilmedi. 6Isa olaryň imansyzdygyna geň galdy.

Isa şägirtlerini halkyň arasyna iberýär

(Matta 10:5-15; Luka 9:1-6)

Şondan soň Isa töwerekdäki obalara aýlanyp wagyz etdi. 7⚫Isa on iki şägirdini ýanyna çagyryp, olary iki-ikiden ýollamaga başlady we olara arwah-jynlaryň üstünden ygtyýar berdi+. 8Olara şeýle buýruk berdi: «Ýol üçin ýanyňyza hasadan başga hiç zat almaň. Ne çörek, ne torba, ne-de guşagyňyzda pul – hiç zat bolmasyn. 9Aýagyňyza çaryk geýiň, egniňize artykmaç eşik almaň». 10Isa ýene olara: «Haýsy öýe barsaňyz, gaýdýançaňyz şol öýde boluň. 11Eger adamlar sizi kabul etmeseler, diňlemeseler, ol ýerden çykyp barýarkaňyz, olara garşy şaýatlyk hökmünde aýaklaryňyzyň tozuny kakyň» diýdi+. 12Şunluk bilen, olar ýola düşdüler we ähli adamlary toba çagyryp, wagyz etmäge başladylar+. 13Olar köp arwah-jynlary kowup çykardylar, ençeme hassalara ýag guýup, olara şypa berdiler+.

Ýahýa çümdürijiniň ölümi

(Matta 14:1-12; Luka 9:7-9)

14⚫Bolup geçýän zatlary Hirod patyşa-da eşitdi, sebäbi Isanyň at-owazasy il arasyna ýaýrapdy. Käbir adamlar: «Ýahýa çümdüriji ölümden direlipdir. Ol şol sebäpli bu mugjyzalary görkezip bilýär» diýýärdiler[*]+. 15Beýlekiler bolsa: «Bu – Ylýas», käbirleri-de: «Bu öňki pygamberleriň biri ýaly pygamberdir» diýişýärdiler+. 16Hirod bulary eşidip: «Meniň başyny çapdyran Ýahýam direlipdir!» diýdi. 17-18Hirod dogany Filipiň aýaly Hirodiýa öýlenipdi. Ýahýa bolsa Hiroda: «Seniň öz doganyňyň aýalyna öýlenmegiň dogry däl» diýipdi. Şonuň üçin Hirod adam iberip, Ýahýany tutdurypdy, onuň el-aýagyny gandallap, zyndana saldyrypdy+. 19Şeýlelikde, Hirodiýa Ýahýa garşy ýüreginde kine saklap, ony öldürmek isleýärdi, ýöne bu elinden gelmeýärdi. 20Sebäbi Hirod Ýahýanyň dogry hem mukaddes adamdygyny bilip, ondan heder etdi we ony gorady. Ony diňledigiçe, howsala düşýärdi[*], emma şonda-da höwes bilen diňlärdi.

21Bir güni amatly pursat gabat geldi. Hirod öz doglan güni mynasybetli köşk emeldarlaryny, müňbaşylary we Jeliläniň tanymal adamlaryny çagyryp, toý tutdy+. 22Hirodiýanyň gyzy içeri girip, tans edip, Hirodyň we onuň myhmanlarynyň göwnüni çaglady. Patyşa gyza: «Islän zadyňy dile, saňa bereýin» diýdi. 23Onsoň ant içip, patyşa ýene-de: «Menden näme dilegiň bolsa aýt, şalygymyň ýarysy-da bolsa, saňa bererin» diýdi+. 24Gyz hem daşary çykyp ejesinden: «Näme diläýin?» diýip sorady. Ol hem: «Ýahýa çümdürijiniň başyny» diýip jogap berdi. 25Gyz dessine patyşanyň ýanyna ylgap geldi-de: «Häziriň özünde Ýahýa çümdürijiniň başyny bir tabakda goýup, maňa bermegiňi isleýärin» diýdi. 26Patyşa gaty tukatlandy, emma myhmanlaryň ýanynda ant içensoň, gyzyň dilegini bitirmän, yzyna gaýtarmak islemedi. 27Dessine bir jellady ýollap, Ýahýanyň başyny getirmegi buýurdy. Jellat baryp, zyndanda Ýahýanyň başyny çapdy. 28Çapylan başy bir tabakda getirip, gyza berdi. Gyz-da ony ejesine eltip berdi. 29Ýahýanyň şägirtleri muny eşidip, onuň jesedini äkitdiler we ony bir mazarda jaýladylar+.

Isa bäş müň adamy doýurýar

(Matta 14:13-21; Luka 9:10-17; Ýohanna 6:1-14)

30⚫Resullar Isanyň ýanyna ýygnanyp, ähli eden işleri, halka öwreden zatlary barada Oňa habar berdiler+. 31Isa olara: «Geliň, ýeke özümiz bir çola ýere gidip, biraz dem-dynç alalyň» diýdi. Gelip-gidýänleriň köplüginden ýaňa, olaryň nahar edinmäge-de elleri degmeýärdi+. 32Onsoň olar gaýyga münüp, ýeke özleri bir çola ýere gitdiler. 33Gidip barýarkalar, halaýyk olary görüp tanady. Şonda ähli şäherlerden adamlar pyýada ýola düşdüler we haýdaşyp, ol ýere olardan öň bardylar. 34Isa gaýykdan düşende, uly mähelläni görüp, olara haýpy geldi, sebäbi olar çopansyz goýunlar ýalydy. Şonuň üçin olara köp zatlary öwretmäge başlady+. 35Wagt gijigenden soň, şägirtler Isanyň ýanyna gelip: «Bu bir çola ýer, wagt hem gijikdi. 36Halky goýber, töwerekdäki obalara gidip, özlerine iýmäge zat satyn alsynlar» diýdiler. 37Emma Isa: «Olara iýmäge zady siz beriň» diýdi. Olar: «Eýsem biz iki ýüz kümüş teňňäni çörege sarp edip, olara iýdirelimi?» diýdiler+. 38Isa olardan: «Baryň, görüň, näçe çöregiňiz bar?» diýip sorady. Görenlerinden soň olar: «Bäş çörek bilen iki balygymyz bar» diýdiler. 39Şonda olara hemme adamlary topar-topar edip, otuň üstünde oturtmagy buýurdy. 40Şeýlelikde, olar ýüz-ýüzden, elli-elliden topar-topar bolup oturdylar. 41Isa bäş çörek bilen iki balygy alyp, gözlerini göge dikip şükür etdi we çörekleri bölüşdirip, halka paýlar ýaly, şägirtlerine berdi. Iki balygy-da olaryň hemmesine paýlady. 42Hemmeler iýip doýdular. 43Şägirtler artan çörek böleklerini, balyklaryň ownuklaryny ýygnap, on iki sebedi doldurdylar. 44Çörekleri iýen erkekleriň sany bäş müň adamdy.

Isa suwuň ýüzünden ýöreýär

(Matta 14:22-33; Ýohanna 6:15-21)

45⚫Isa halky öýlerine ugradyp durka, şägirtlerine gaýyga münüp, Özünden öň beýleki kenardaky Betsaýda geçmeklerini buýurdy+. 46Isa olar bilen hoşlaşandan soň, Hudaýa doga etmek üçin daga çykdy+.

47Agşam düşende, gaýyk kölüň ortasyndady, Isanyň bolsa ýeke Özi kenardady. 48Isa olaryň gaýygy kynlyk bilen kürekläp barýandyklaryny gördi, sebäbi ýel olaryň garşysyndan öwüsýärdi. Daňdana golaý Isa kölde suwuň ýüzünden ýöräp, olara tarap geldi we ýanlaryndan geçip gitjek boldy. 49Emma olar Onuň suwuň ýüzünden ýöräp gelýänini görenlerinde, gözlerine arwah görünýändir öýdüp gygyryşdylar+. 50Hemmeler Ony görüp gorkdular. Emma Isa dessine olara söz gatyp: «Bu – Men, gorkmaň! Dogumly boluň!» diýdi. 51Onsoň olaryň ýanyna gaýyga mündi, ýel hem ýatdy. Olar has beter geňirgenişip haýran galdylar. 52Olar henizem çörekli mugjyza düşünmändiler, bu olaryň aňyna baryp ýetenokdy+.

Isa Ginnesaretde hassalara şypa berýär

(Matta 14:34-36)

53Olar kölüň beýleki tarapyna geçip, Ginnesarete gelip ýetdiler we ol ýerde gaýygy bagladylar+. 54Gaýykdan düşen batlaryna halk Isany tanady. 55Adamlar ylgaşyp, şol töwerekdäki ýerlere boýdan-başa aýlandylar we hassalaryny düşekleri bilen Isanyň ýanyna getirdiler. Olar her sapar Isanyň nirededigini eşitseler, hassalaryny şol ýere getirip başladylar+. 56Isa nirä barsa, oba bolsun, şäher bolsun ýa-da şäherçe, adamlar hassalary meýdanlarda ýatyryp, diňe donunyň syýyna ellerini degirmäge rugsat etsin diýip, Oňa ýalbarýardylar. Oňa el degrenleriň hemmesi-de şypa tapýardy+.

7-nji bap

Adamy näme murdar edýär?

(Matta 15:1-20)

7^1⚫Iýerusalimden gelen fariseýler bilen birnäçe Töwrat mugallymlary Isanyň daşyna üýşdüler. 2Olar Isanyň şägirtlerinden käbiriniň elini ýuwman nahar iýip, ýahudylaryň dessuryny bozandygyny gördüler. 3Fariseýler bilen ähli ýahudylar ata-babalaryndan galan dessur boýunça ellerini oňat ýuwmazdan nahar iýmeýärdiler+. 4Bazardan gelenlerinde-de, ýuwunman hiç zat iýmeýärdiler. Şeýle-de käse, gap-çanak, gazanlary[*] tämizlemek ýaly dessurlary hem saklaýardylar+. 5Şonuň üçin fariseýler bilen Töwrat mugallymlary Isadan: «Näme üçin Seniň şägirtleriň ata-babalarymyzdan galan adata eýermeýärler? Näme üçin ellerini ýuwman nahar iýýärler?» diýip soradylar+.

6+Isa olara: «Işaýa pygamber siz ikiýüzlüler hakda jaýdar pygamberlik edipdir! Onda şeýle ýazylan:

„Bu halk Meni dilinde hormatlaýar,

emma ýürekleri Menden uzakdadyr+.

7Biderek ýere Maňa sežde edýärler,

taglymat diýip öwredýänleri ynsan buýruklarydyr“+.

8Siz ynsan däp-dessurlaryna eýerip[*], Hudaýyň buýrugyny terk edýärsiňiz» diýdi.

9Isa ýene olara şeýle diýdi: «Öz adatlaryňyzy berjaý etmek üçin, siz Hudaýyň buýruklaryndan ýüz döndermegiň oňat ýoluny tapypsyňyz! 10+Musa: „Ata-eneňe hormat goý“ we „Atasyna ýa-da enesine gargan adam ölüme höküm edilsin“ diýip buýrupdy+. 11-12Emma siz kimdir biriniň ene-atasyna: „Men size kömek edip biljek däl. Size bermegi niýet eden zatlarym korbandyr“ (korban – „Hudaýa sadaka“ diýmegi aňladýar)[*] diýip aýtmagyny dogry hasaplaýarsyňyz, şunlukda, siz oňa öz ata-enesine kömek bermegi gadagan edýärsiňiz. 13Şeýdip, siz nesilden-nesle galdyrýan adatlaryňyzyň hatyrasyna Hudaýyň sözüni puja çykarýarsyňyz. Başga-da şuňa meňzeş köp zatlary edýärsiňiz». 14Ol mähelläni ýene ýanyna çagyryp, olara: «Hemmäňiz Meni diňläň hem düşüniň. 15-16Adamyň içine girýän hiç bir zat ony murdar edip bilmez. Adamy murdar edýän zatlar onuň öz içinden çykýandyr» diýdi.[*]+

17Ol mähelläniň ýanyndan aýrylyp, öýe girende, şägirtleri Ondan bu tymsalyň manysyny soradylar. 18Isa olara: «Eýsem, siz hem düşüneňzokmy? Adamyň içine giren hiç bir zadyň ony murdar etmeýändigini bilmeýärsiňizmi? 19Bular adamyň ýüregine däl-de, garnyna girýär, ol ýerden-de daşary çykýar» diýip jogap berdi. Şeýle diýmek bilen, Isa ähli iýmitleriň tämizdigini yglan etdi+. 20Ol ýene: «Adamy murdar edýän onuň öz içinden çykýan zatlardyr+. 21-22Çünki içden, adamyň ýüreginden erbet pikirler, azgynlyk, ogurlyk, ganhorlyk, zynahorlyk, açgözlük, ýamanlyk, hile, ahlaksyzlyk, göriplik, sögünç, tekepbirlik we akmaklyk çykýar+. 23Bu erbet zatlaryň ählisi içden çykyp, adamy murdar edýär» diýdi.

Siriýaly aýalyň imany

(Matta 15:21-28)

24⚫Isa ol ýerden çykyp, Sur şäheriniň[*] töweregine gitdi. Ol bir öýe bardy we hiç kimiň bu barada bilmegini islemeýärdi, ýöne muny gizlin saklap bilmedi+. 25Kiçijik gyzyny arwah-jyn eýelän bir aýal Isa hakdaky habarlary eşiden badyna gelip, Onuň aýagyna ýykyldy. 26Ol aýalyň asly Siriýanyň Finikiýa ülkesinden bolup, ol ýahudy däldi. Ol gyzyndan arwah-jyny kowup çykarmagyny sorap, Isa ýalbardy+. 27Isa oňa: «Goý, öňürti çagalar doýsun. Çagalaryň çöregini alyp, itlere zyňmak dogry däldir» diýdi+. 28Aýal hem: «Hawa, Agam! Ýöne itler hem çagalaryň saçak başynda döken çörek owuntyklaryndan iýýändir» diýdi. 29Isa oňa: «Bu sözüň üçin, bar, gidiber, arwah-jyn seniň gyzyňdan çykdy» diýdi. 30Aýal öýüne baranda, gyzynyň arwah-jyndan halas bolup, düşeginde ýatanyny gördi.

Isa ker adama şypa berýär

31Onsoň Isa Sur we Sidon etraplaryndan gaýdyp, Dekapolis sebitleriniň üsti bilen Jelile kölüne geldi+. 32Isanyň ýanyna ker hem peltek bir adamy getirip, onuň başyna elini goýmagyny sorap, Oňa ýalbardylar+. 33Isa ol adamy mähelläniň içinden bir çete çykaryp, barmaklaryny onuň gulaklaryna sokdy, tüýkürip, onuň diline elini degirdi+. 34Onsoň göge bakyp, uludan demini aldy-da: «Effata!», ýagny «Açyl» diýdi. 35Ýaňky adamyň gulaklary şobada açylyp, dili dürs geplemäge başlady. 36Isa muny görenlere bu barada hiç kime aýtmazlygy tabşyrdy. Emma Ol näçe köp tabşyrsa, olar bu habary şonça-da köp ýaýratdylar+. 37Halk çakdanaşa geňirgenişip: «Ol ähli zadyň hötdesinden gelýär, hatda kerleriň gulagyny, lallaryň dilini açýar» diýişýärdi.

8-nji bap

Isa dört müň adamy doýurýar

(Matta 15:32-39)

8^1⚫Şol günler ýene bir uly mähelle ýygnandy. Olaryň iýmäge hiç zatlary bolmansoň, Isa şägirtlerini ýanyna çagyryp, olara: 2«Bu mähellä haýpym gelýär! Bular üç gün bäri Meniň ýanymda, iýmäge hem hiç zatlary ýok+. 3Bulary öýlerine aç goýbersem, ýolda ysgyndan gaçarlar. Olaryň käbiri uzak ýerden gelipdir» diýdi. 4Şägirtleri Ondan: «Bu çöllükde olary doýrar ýaly çöregi nireden tapyp bolarka?» diýip soradylar+. 5Isa: «Näçe çöregiňiz bar?» diýip, olaryň özlerinden sorady. Olar: «Ýedi sany» diýip jogap berdiler. 6Onsoň Isa mähellä ýerde oturmagy buýurdy. Ýedi çöregi alyp, şükür edeninden soň, bölüşdirdi-de, paýlamak üçin şägirtlerine berdi. Olar hem bulary mähellä paýladylar. 7Olaryň biraz balyklary hem bardy. Isa şükür edeninden soň, olary hem paýlamagy buýurdy. 8Hemmeler iýip doýdular, artyp galan bölekleri ýygnap, ýedi sebedi doldurdylar. 9Iýenler dört müňe golaý adamdy. Onsoň Isa olary ugratdy. 10Özi bolsa dessine şägirtleri bilen gaýyga münüp, Dalmanuta sebitlerine gitdi.

Fariseýleriň we Hirodyň hamyrmaýasyndan ägä boluň!

(Matta 16:1-12)

11⚫Fariseýler gelip, Isa bilen jedelleşmäge başladylar. Ony synajak bolup, gökden bir gudratly alamat görkezmegini talap etdiler+. 12Ol hem ah çekip: «Näme üçin bu nesil alamat talap edýär? Size dogrusyny aýdýaryn, bu nesle hiç bir alamat görkeziljek däldir» diýdi. 13Isa olaryň ýanyndan gitdi we ýene gaýyga münüp, beýleki kenara geçdi. 14⚫Şägirtleri çörek almagy unudan ekenler. Gaýykda ýanlarynda diňe ýekeje çörek bardy. 15Isa olara: «Hüşgär boluň! Fariseýler bilen Hirodyň hamyrmaýasyndan ägä boluň» diýip, duýduryş berdi+. 16Olar bolsa özara çekeleşip: «Isa muny biziň çöregimiziň ýokdugy üçin aýdýar» diýişýärdiler. 17Isa olaryň näme diýişýändiklerini bilip, olardan: «Näme üçin çöregimiz ýok diýşip çekeleşýärsiňiz? Siziň entegem akylyňyz ýetenokmy, düşünmeýärsiňizmi? Ýüregiňiz şeýle gatymy+? 18Gözli bolup, görmeýärsiňizmi? Gulakly bolup, eşitmeýärsiňizmi? Bolup geçen zatlar ýadyňyza düşmeýärmi+? 19Men bäş çöregi bäş müň adama bölüp paýlanymda, galan döwümlerden näçe sebet doldurypdyňyz?» diýip sorady. Olar: «On iki» diýip jogap berdiler+. 20Isa ýene: «Ýedi çöregi dört müň adama bölüp paýlanymda, artyp galany näçe sebet bolupdy?» diýip sorady. Olar: «Ýedi» diýdiler+. 21Şonda Isa olara: «Entek hem düşünmeýärsiňizmi?» diýdi.

Isa kör adamy sagaldýar

22Onsoň Isa bilen şägirtleri Betsaýda geldiler. Ol ýerde Isanyň ýanyna bir kör adamy getirdiler we oňa elini degirmegini sorap, Oňa ýalbardylar+. 23Isa kör adamyň elinden tutup, ony obanyň daşyna çykardy. Isa onuň gözlerine tüýkürip, ellerini onuň başyna goýup: «Bir zat görýärsiňmi?» diýip sorady+. 24Kör başyny galdyryp: «Adamlary görýärin, olar ýöräp barýan agaçlar ýaly bolup görünýär» diýdi. 25Isa ýene-de ellerini onuň gözlerine goýdy. Kör çiňerilip seretdi, şypa tapyp, bar zady aýdyň gördi. 26Isa: «Oba girme[*]» diýip, ony öýüne iberdi.

Petrus Isanyň Mesihdigini ykrar edýär

(Matta 16:13-20; Luka 9:18-21)

27⚫Isa şägirtleri bilen Kaýsariýa-Filip şäheriniň golaýyndaky obalara gitdi. Ýolda Isa şägirtlerinden: «Adamlar Maňa kim diýýärler?» diýip sorady. 28Şägirtleri: «Käbirleri Ýahýa çümdüriji, käbirleri Ylýas, başga birleri-de – pygamberlerden biri diýýärler» diýip jogap berdiler+. 29Isa olardan: «Siz Maňa kim diýýärsiňiz?» diýip sorady. Petrus: «Sen Mesihsiň» diýip jogap berdi+. 30Şonda Isa olara Özi hakynda hiç kime hiç zat aýtmazlygy tabşyrdy+.

Isa ölüp direljegini öňünden aýdýar

(Matta 16:21-28; Luka 9:22-27)

31⚫Onsoň Isa şägirtlerine Ynsan Oglunyň köp görgüler görmelidigi, ýaşulular, ýolbaşçy ruhanylar, Töwrat mugallymlar tarapyndan ret edilmelidigi, öldürilmelidigi we üç günden soň direlmelidigi hakynda öwretmäge başlady+. 32Ol bu sözleri açyk aýtdy. Petrus bolsa Ony bir çete çekip, Onuň aýdanlaryna garşy çykmaga başlady+. 33Emma Isa öwrülip, şägirtlerine seretdi we Petrusa: «Çekil öňümden, şeýtan! Sen Hudaýyň işlerini däl-de, ynsan işleri hakda oýlanýarsyň» diýip käýedi+. 34Isa şägirtleri bilen birlikde mähelläni-de ýanyna çagyryp, olara şeýle diýdi: «Kim Meniň yzyma eýermek isleýän bolsa, özüni inkär etsin-de, haçyny alyp yzyma düşsün+. 35Kim janyny halas etmek islese, ony ýitirer, ýöne kim janyny Meniň we Hoş Habaryň ugrunda ýitirse, ony halas eder+. 36Ynsan tutuş dünýäni gazanybam, janyndan mahrum bolsa, oňa näme peýdasy bar+? 37Ynsan öz janyna derek näme berip biler+? 38Bu biwepa, günäkär nesliň arasynda kim Menden we Meniň sözlerimden utansa, Ynsan Ogly-da Atasynyň şöhratynda mukaddes perişdeleri bilen gelen mahaly ondan utanar»+.

9-njy bap

9^1Isa olara şeýle diýdi: «Size dogrusyny aýdýaryn: bu ýerde duranlaryň käbiri Hudaýyň Şalygynyň gudrat bilen gelýänini görmezden ölmezler»+.

Isanyň keşbi üýtgeýär

(Matta 17:1-13; Luka 9:28-36)

2⚫Alty günden soň Isa ýanyna diňe Petrusy, Ýakuby we Ýohannany alyp, bir beýik dagyň üstüne çykdy. Şol ýerde olaryň gözüniň alnynda Onuň keşbi üýtgedi+. 3Onuň eginbaşy gözüňi gamaşdyryp barýan ap-ak reňke öwrüldi welin, ýer ýüzünde hiç kim ony beýle agardyp biljek däldi+. 4Şonda şägirtlere Ylýas bilen Musa göründi. Olar Isa bilen gepleşip durdular+. 5Petrus Isa: «Mugallym! Bize bu ýerde bolmak ýakymly, gel, üç çadyr dikeli: biri – Saňa, biri – Musa, biri – Ylýasa» diýdi. 6Gaty gorkandyklary üçin, Petrus näme diýýänini özi hem bilenokdy. 7Şol wagt bir bulut gelip, olaryň üstüni örtdi. Bulutdan: «Bu Meniň söwer Oglumdyr! Oňa gulak asyň» diýen bir owaz geldi+. 8Birdenkä şägirtler daş-töweregine seretdiler, emma öz ýanlarynda Isadan başga hiç kime gözleri düşmedi. 9Onsoň dagdan inip gelýärkäler, Isa olara Ynsan Ogly ölümden direlýänçä, bu gören zatlaryny hiç kime aýtmazlygy buýurdy+. 10Şägirtler Onuň bu sözüni ýüreklerinde saklap, ölümden direlmegiň näme aňladýandygy barada biri-birlerinden soraýardylar. 11Olar Isadan: «Näme üçin Töwrat mugallymlary öňürti Ylýas gelmelidir diýýärler?» diýip soradylar. 12Isa hem olara: «Dogrudan-da, öňürti Ylýas gelip, ähli zady düzetmeli. Emma Ynsan Oglunyň köp görgi görüp, ret edilmelidigi hakynda hem ýazylan ahyryn+. 13Men size şuny aýdýaryn: Ylýas birwagt geldi we ol hakda ýazylyşy ýaly, oňa islän zatlaryny etdiler» diýdi+.

Isa arwah-jyn eýelän oglany sagaldýar

(Matta 17:14-23; Luka 9:37-45)

14⚫Olar beýleki şägirtleriň ýanyna gelenlerinde, olaryň daşyna üýşüp duran uly mähelläni gördüler. Töwrat mugallymlaryň käbiri şägirtler bilen jedelleşip durdy. 15Tutuş mähelle Isany gören badyna, geň galdy we hemmeler dessine ylgaşyp gelip, Oňa salam berdiler. 16Isa adamlardan: «Bular bilen näme hakda jedelleşýärsiňiz?» diýip sorady. 17Mähelläniň içinden biri Oňa: «Mugallym! Seniň ýanyňa oglumy getirdim. Arwah-jyn ol geplemez ýaly, onuň dilini baglady+. 18Arwah-jyn ony tutanda ýere urýar. Oglan agzyny köpürjikledip, dişlerini gyjyrdadyp gatap galýar. Seniň şägirtleriňden oglumdan arwah-jyny kowup çykarmaklaryny haýyş etdim, ýöne olar başarmady» diýip jogap berdi. 19Isa olara: «Eý, imansyz nesil, Men haçana çenli siziň bilen bolaýyn? Haçana çenli size çydaýyn? Oglany Meniň ýanyma getiriň» diýdi. 20Olar ony Isanyň ýanyna getirdiler. Arwah-jyn Isany gören badyna, oglany gaty silterledi. Oglan ýere ýazylyp, agzyny köpürjikledip, togalanmaga başlady+. 21Isa oglanyň kakasyndan: «Munuň beýle bolanyna näçe wagt boldy?» diýip sorady. Kakasy: «Çagalygyndan bäri şeýle. 22Arwah-jyn ony heläklejek bolup, telim gezek oda, suwa atdy. Gaýrat et-de, başardygyňdan kömek et, bize haýpyň gelsin!» diýdi+. 23Isa oňa: «Başardygyňdan diýmäň näme?[*] Iman edýän üçin hemme zat mümkindir!» diýdi+. 24Şobada oglanyň kakasy aglap: «Iman edýärin, imansyzlygymy ýeňmäge kömek et!» diýip gygyrdy. 25Isa mähelläniň ylgaşyp gelýänini görende, arwah-jyna käýäp: «Eý, kerlik hem lallyk ruhy! Saňa buýurýaryn, oglanyň içinden çyk, oňa gaýdyp girme!» diýdi. 26Arwah-jyn gygyryp, oglany has beter silterledi-de, ondan çykdy. Oglan ölene meňzeýärdi, şonuň üçin ol ýerdäkileriň köpüsi: «Ol öldi» diýişýärdi+. 27Emma Isa oglanyň elinden tutup galdyrdy, ol hem ýerinden turdy+. 28Isa öýe girenden soň, şägirtleri özli-özlerikä Ondan: «Biz näme üçin arwah-jyny çykaryp bilmedik?» diýip soradylar. 29Isa olara: «Bu hili arwah-jynlary Hudaýa doga-dileg etmekden[*] başga hiç zat bilen çykaryp bolýan däldir» diýdi.

Isa ölüp direljegini öňünden aýdýar

30⚫Olar ol ýerden çykyp, Jeliläniň üstünden geçdiler. Isa özleriniň niredediklerini hiç kimiň bilmegini islemeýärdi. 31Ol şägirtlerine: «Ynsan Ogly ynsanlaryň eline berler, Ony öldürerler, ýöne öldürenlerinden üç günden soň, Ol direler» diýdi+. 32Emma olar bu sözlere düşünmediler, soramaga-da gorkdular+.

Iň beýik kim?

(Matta 18:1-5; Luka 9:46-48)

33⚫Olar Kapernauma bardylar. Öýe girenden soň, Isa olardan: «Ýolda näme hakda jedelleşýärdiňiz?» diýip sorady+. 34Emma olaryň hiç birinden ses çykmady, sebäbi ýolda biri-birleri bilen kimiň iň beýikdigi hakda jedelleşipdiler. 35Isa oturyp, Onkileri ýanyna çagyryp, olara: «Biri ilkinji bolmak isleýän bolsa, hemmäniň soňkusy hem hyzmatkäri bolmalydyr» diýdi+. 36Onsoň bir çagany alyp, olaryň ortasynda duruzdy-da, ony gujaklap, olara:+ 37«Kim şunuň ýaly bir çagany Meniň adymdan kabul etse, Meni kabul etdigidir. Kim Meni kabul etse, Meni däl-de, Meni Ibereni kabul edýändir» diýdi+.

Bize garşy bolmadyk biziň tarapymyzdadyr

(Luka 9:49,50)

38Ýohanna Isa ýüzlenip: «Mugallym! Biz Seniň adyň bilen arwah-jynlary çykarýan bir adamy gördük, ýöne onuň biziň bilen bile däldigi üçin, ony togtatmak isledik» diýdi+. 39Isa: «Ony togtatmaň! Çünki Meniň adym bilen mugjyza görkezip, yzysüre Meni ýamanlap biljek adam ýokdur. 40Kim bize garşy bolmasa, biziň tarapymyzdadyr+. 41Mesihe baglydygyňyz üçin, kim Meniň adym bilen size bir käse suw berse, size dogrusyny aýdýaryn, ol asla sylagsyz galmaz» diýdi+.

Günä gazandyrýan zatlary taşlaň

(Matta 18:6-9; Luka 17:1,2)

42Isa ýene söze başlady: «Kimde-kim Maňa ynanýan bu pes göwünlilerden biriniň günä etmegine sebäp bolsa, onuň boýnundan uly degirmen daşy asylyp, deňze zyňlany has gowy bolar+. 43-44Eliň seniň günä etmegiňe sebäp bolsa, ony kes. Golak bolup baky ýaşaýşa gowuşmak, iki elli bolup dowzaha, sönmez oda zyňylmakdan gowudyr.[*]+ 45-46Eger aýagyň seniň günä etmegiňe sebäp bolsa, ony çap. Saňa çolak bolup ýaşaýşa gowuşmak, iki aýakly bolup dowzaha, sönmez oda zyňylmakdan gowudyr.[*] 47Eger gözüň günä etmegiňe sebäp bolsa, ony oýup çykar. Saňa ýeke gözli bolup Hudaýyň Şalygyna girmek, iki gözli bolup dowzaha zyňylmakdan gowudyr+. 48+Olaryň jesetlerini iýýän gurt ölmez, olary ýakýan ot sönmez. 49Hemmeler otda duzlanar[*]. 50Duz gowy zatdyr, emma ol öz tagamyny ýitirse, onda oňa nädip tagam berersiňiz? Duz ýaly tagamly boluň, özara parahatlykda ýaşaň»+.

10-njy bap

Aýrylyşmak hakynda

(Matta 19:1-12; Luka 16:18)

10^1⚫Isa ol ýerden çykyp, Iordan derýasynyň aňyrsyndaky Ýahudyýa welaýatyna gitdi. Onuň daşyna ýene-de bir topar mähelle üýşdi we Ol ýene-de hemişeki ýaly olara öwretmäge durdy. 2Birnäçe fariseý gelip, Ony synamak üçin: «Bir adamyň aýaly bilen aýrylyşmagy kanuna dogry gelýärmi?» diýip sorady. 3«Musa size nähili buýruk berdi?» diýip, Isa olaryň özlerinden sorady. 4Olar: «Musa talak haty esasynda aýrylyşmaga ygtyýar beripdi» diýdiler+. 5Isa olara: «Musa size doňýürekdigiňiz üçin bu buýrugy ýazdy. 6+Aslynda Hudaý ýaradylyşyň başynda ynsanlary erkek we aýal edip ýaratdy+. 7-8+Şol sebäpden hem erkek ata-enesini taşlap, aýaly bilen birleşýär we olaryň ikisi bir ten bolýar. Şeýlelikde, olar indi iki däl, bir tendir+. 9Şonuň üçin hem Hudaýyň birleşdirenini ynsan aýyrmasyn» diýdi+.

10Öýe gelenlerinde, şägirtleri bu barada Ondan ýene soradylar. 11Isa olara: «Aýalyny aýryp, başga aýala öýlenen adam öz aýalyna garşy zyna edýändir. 12Aýal hem ärinden aýrylyp, başga erkege barsa, öz ärine garşy zyna edýändir» diýip jogap berdi+.

Isa çagalara pata berýär

(Matta 19:13-15; Luka 18:15-17)

13⚫Başlaryna elini goýsun diýip, adamlar çagalary Isanyň ýanyna getirdiler, emma şägirtler muny görüp, olara käýediler. 14Isa muny görende, gahary geldi. Ol şägirtlerine: «Çagalary Meniň ýanyma goýberiň, olary saklamaň. Hudaýyň Şalygy şular ýalylaryňkydyr. 15Size dogrusyny aýdýaryn, kim Hudaýyň Şalygyny çaga ýaly kabul etmese, ol ýere asla girip bilmez» diýdi+. 16Ol çagalary gujaklap, başlaryna elini goýup, olara pata berdi+.

Baýlyk we baky ýaşaýyş

(Matta 19:16-30; Luka 18:18-30)

17⚫Isa ýaňy ýola düşen mahaly bir adam ylgap geldi-de, öňünde dyza çöküp, Ondan: «Eý, ýagşy Mugallym! Men baky ýaşaýşy miras almak üçin näme etmeli?» diýip sorady+. 18Isa oňa: «Näme üçin Maňa ýagşy diýýärsiň? Ýeke-täk Hudaýdan başga hiç kim ýagşy däldir+. 19+Sen Onuň: „Adam öldürme, zyna etme, ogurlyk etme, ýalan şaýatlyk etme, hiç kimiň hakyny iýme, ata-eneňe hormat goý“ diýen tabşyryklaryny bilýänsiň ahyryn» diýip jogap berdi+. 20Ýaňky adam Oňa: «Men ýaşlygymdan bäri bularyň baryny berjaý edip gelýärin» diýdi+. 21Isa oňa söýgüden doly mähir bilen seredip: «Seniň ýekeje kemiň bar. Git-de, nämäň bar bolsa satyp, garyplara paýla, şonda gökde hazynaň bolar. Onsoň gel-de, Meniň yzyma düş» diýdi+. 22Ýaş ýigit bu sözi eşidip, tukat bolup gitdi, sebäbi onuň mal-mülki köpdi.

23Isa töweregine seredip, şägirtlerine: «Baý adamlaryň Hudaýyň Şalygyna girmegi nähili kyn!» diýdi+. 24Şägirtler Onuň sözlerine haýran galdylar. Isa ýene olara: «Ogullarym, Hudaýyň Şalygyna girmek[*] nähili kyn! 25Bir düýäniň iňňäniň gözünden geçmegi baý adamyň Hudaýyň Şalygyna girmeginden aňsatdyr» diýdi. 26Şägirtler çakdanaşa haýran galyp, biri--birlerine: «Onda kim halas bolup biler?» diýişdiler. 27Isa olara seredip: «Ynsanlar üçin bu mümkin däldir, emma Hudaý üçin beýle däl – Hudaý üçin ähli zat mümkindir» diýdi+. 28Petrus Oňa: «Ine, biz ähli zadymyzy taşlap, Seniň yzyňa düşdük» diýip söze başlady+. 29Isa: «Size dogrusyny aýdýaryn, Meniň we Hoş Habaryň hatyrasyna öýüni, doganlaryny, uýalaryny, ene-atasyny, çagalaryny ýa-da mülk ýerlerini taşlabam,+ 30bu döwürde çekjek azaplary bilen birlikde, yzyna ýüz esse edip öýler, doganlar, uýalar, ene-atalar, çagalar, mülk ýerler almajak adam ýokdur. Geljek döwürde olar baky ýaşaýşa gowşarlar+. 31Emma ilkinjileriň köpüsi soňkular, soňkularyň köpüsi hem ilkinjiler bolar» diýdi+.

Isa ölüp direljegini ýene aýdýar

(Matta 20:17-19; Luka 18:31-34)

32⚫Isa şägirtleri bilen Iýerusalime tarap ýola düşdi, Ol olaryň öňlerinden ýöräp barýardy. Şägirtler Isa haýran galýardylar. Isanyň yzyna düşüp barýan halky hem gorky gaplap alypdy. Isa ýene-de on iki şägirdini bir çete çekip, Öz başyna geljek wakalar barada gürrüň bermäge başlady: 33«Ine, Iýerusalime barýarys. Ynsan Ogly ýolbaşçy ruhanylaryň, Töwrat mugallymlaryň eline tabşyrylar. Ony ölüme höküm edip, keseki milletlere tabşyrarlar. 34Ony masgaralap, üstüne tüýkürerler, gamçylarlar, soňra öldürerler, emma üç günden soň[*] Ol direler»+.

Ýakup bilen Ýohannanyň dilegi

(Matta 20:20-28)

35⚫Zebedeýiň ogullary Ýakup bilen Ýohanna Isanyň ýanyna baryp, Oňa: «Mugallym! Biziň Senden bir dilejek zadymyz bar, şony ýerine ýetirmegiňi isleýäris» diýdiler+. 36Isa olardan: «Siziň üçin näme etmegimi isleýärsiňiz?» diýip sorady. 37Olar hem: «Sen Öz şöhratly tagtyňda birimiziň sagyňda, birimiziň çepiňde oturmagymyza rugsat et» diýdiler+. 38Emma Isa olara: «Siz näme dileýäniňizi bilmeýärsiňiz. Meniň içjek hasrat käsämden siz içip bilersiňizmi? Meniň hasratyma çümdürilip bilersiňizmi?» diýdi+. 39Olar-da: «Hawa, bileris!» diýdiler. Isa olara: «Siz Meniň içjek käsämden içersiňiz. Meniň hasratyma çümdürilersiňiz+. 40Ýöne size sagymda ýa çepimde oturmaga rugsat bermek Meniň elimde däl. Bu kimler üçin taýýarlanan bolsa, şolar üçindir» diýdi. 41Beýleki on şägirt muny eşidip, Ýakup bilen Ýohanna gaharlanmaga başladylar. 42Isa olary ýanyna çagyryp: «Özüňiz bilýärsiňiz, keseki milletleriň arasynda baştutan saýylýanlar olara hökümdarlyk edýärler, ýokary wezipelileri-de agalyk edýärler. 43Siziň araňyzda beýle bolmasyn. Araňyzda kim üstün bolmak isleýän bolsa, beýlekileriň hyzmatkäri bolsun+. 44Kim ilkinji bolmak isleýän bolsa, beýlekileriň guly bolsun. 45Ynsan Ogly hem Özüne hyzmat edilmegi üçin däl-de, eýsem, başgalara hyzmat etmek üçin, köpleriň ugrunda janyny gurban edip, olary azat etmek üçin geldi» diýdi+.

Isa kör Bartimeýiň gözlerini açýar

(Matta 20:29-34; Luka 18:35-43)

46⚫Soňra olar Ýeriho şäherine geldiler. Isa şägirtleri we uly mähelle bilen bu şäherden çykyp barýarka, Timaý ogly Bartimeý kör ýoluň gyrasynda dilegçilik edip otyrdy+. 47Nasyraly Isanyň ol ýerdedigini eşidip: «Eý, Dawut Ogly Isa! Maňa rehim et!» diýip gygyrmaga durdy+. 48Köp adamlar oňa sesiň çykmasyn diýip käýediler, emma ol öňküden hem gaty ses bilen: «Eý, Dawut Ogly! Maňa rehim et!» diýip gygyrdy. 49Isa aýak çekip: «Ony çagyryň» diýdi. Köre: «Dogumly bol, tur ýeriňden, Ol seni çagyrýar» diýdiler. 50Kör donuny bir ýana taşlap turdy-da, Isanyň ýanyna geldi. 51Isa ondan: «Seniň üçin näme etmegimi isleýärsiň?» diýip sorady. Kör adam: «Halypa, gözlerim açylsyn!» diýdi. 52Isa hem oňa: «Bar, imanyň saňa şypa berdi» diýdi. Şobada bu adamyň gözleri açyldy. Onsoň ol hem Isanyň yzyna düşüp gidiberdi+.

11-nji bap

Isa Iýerusalime uly dabara bilen girýär

(Matta 21:1-11; Luka 19:28-40; Ýohanna 12:12-19)

11^1⚫Isa bilen şägirtleri Iýerusalime golaýlap, Zeýtun dagynyň etegindäki Beýtfaj we Beýtaniýa gelenlerinde, Isa iki şägirdini ýollap, olara:+ 2«Öňüňizdäki oba baryň. Oba giren ýeriňizde daňylgy duran taýhar taparsyňyz, onuň üstüne şu wagta çenli hiç kim münen däldir. Ony çözüň-de, bäri alyp geliň. 3Eger biri sizden: „Näme üçin ony çözýärsiňiz?“ diýip sorasa, oňa: „Bu taýhar Rebbe gerek, ony basym yzyna iberer“ diýip aýdyň» diýdi. 4Şägirtler gitdiler we köçede bir gapynyň agzynda daňylgy duran taýhary tapyp, ony çözdüler. 5Ol ýerde duran birnäçe kişi olara: «Näme üçin taýhary çözýärsiňiz?» diýip soradylar. 6Olar-da Isanyň aýdanyny aýtdylar. Onsoň ýaňky adamlar olary goýberdiler. 7Taýhary Isanyň ýanyna getirip, donlaryny onuň üstüne atdylar, Isa-da taýhara mündi. 8Köp adamlar donlaryny, käbirleri-de agaçlardan şaha kesip, ýola düşediler+. 9+Öňden barýanlar we yzdan gelýänler: «Hudaýa öwgüler bolsun! Rebbiň adyndan Gelýäne alkyş bolsun! 10Atamyz Dawudyň golaýlan patyşalygy gutly bolsun, göklerde alkyş!» diýip gygyryşýardylar+.

11Isa Iýerusalime baryp, ybadathana girdi. Daş-töweregindäki ähli zatlary gözden geçirdi. Soňra gün gijigip barýandygy üçin, on iki şägirdi bilen bilelikde Beýtaniýa gitdi.

Injir agajyna gargyş

(Matta 21:18,19)

12⚫Ertesi gün Beýtaniýadan çykanlarynda, Isa ajykdy+. 13Uzagrakda gür ýaprakly bir injir agajyna gözi düşende, ondan injir tapmazmykam diýip, agaja tarap ýöredi. Onuň ýanyna gelende, ondan ýaprakdan başga hiç zat tapmady, sebäbi injir möwsümi däldi+. 14Isa agaja: «Goý, mundan beýläk senden hiç kim miwe iýmesin!» diýdi. Şägirtleri hem muny eşitdiler.

Isa satyjylary ybadathanadan kowýar

(Matta 21:12-17; Luka 19:45-48; Ýohanna 2:13-22)

15⚫Soňra olar Iýerusalime geldiler. Isa ybadathananyň howlusyna girip, ol ýerdäki satyjylary, alyjylary kowmaga başlady. Pul çalyşýanlaryň tekjelerini, kepderi satýanlaryň oturgyçlaryny düňderdi+. 16Hiç kime ybadathananyň howlusyndan goş gatnatmaga rugsat etmedi. 17+Isa olara öwretmek bilen: «„Meniň öýüm ähli milletler üçin ybadat öýi diýlip atlandyrylar“ diýip ýazylgy dälmi näme? Emma siz muny garakçylaryň sürenine öwrüpsiňiz» diýdi+. 18Muny eşiden ýolbaşçy ruhanylar bilen Töwrat mugallymlary Isany öldürmegiň küýüne düşdüler. Olar Isadan gorkýardylar, sebäbi tutuş halk Isanyň taglymatyna haýran galýardy+. 19Agşam düşende, Isa bilen şägirtleri şäherden çykyp gitdiler+.

Injir agajyndan alynmaly sapak

(Matta 21:20-22)

20⚫Ir säher bilen geçip barýarkalar, olar şol injir agajynyň köki bilen gurandygyny gördüler. 21Petrus bolup geçen wakany ýatlap: «Mugallym, seret! Seniň gargan injir agajyň gurapdyr» diýdi. 22Isa olara şeýle jogap berdi: «Hudaýa iman ediň. 23Size dogrusyny aýdýaryn, kim ýüreginde şübhä ýol bermän, diýýäniniň boljakdygyna iman edip, şu daga: „Göteril-de, deňze zyňyl“ diýse-de, onuň diýeni bolar+. 24Şonuň üçin size diýýärin: doga-dileg edip, Hudaýdan soran her bir zadyňyzy eýýäm alandygyňyza ynanyň, ol size berler+. 25-26Hudaýa doga okamaga duran mahalyňyz birinden öýke-kinäňiz bar bolsa, ony bagyşlaň, şonda gökdäki Ataňyz hem siziň ýazyklaryňyzy bagyşlar».[*]+

Isanyň erk-ygtyýary barada sowal

(Matta 21:23-27; Luka 20:1-8)

27⚫Olar ýene Iýerusalime geldiler. Isa ybadathananyň howlusynda gezmeläp ýörkä, ýolbaşçy ruhanylar, Töwrat mugallymlary we ýaşulular Onuň ýanyna gelip: 28«Sen bu zatlary haýsy ygtyýar bilen edýärsiň? Bu işleri etmäge Saňa kim ygtyýar berdi?» diýip soradylar+. 29Isa-da olara: «Men hem size bir sowal berjek. Maňa jogap berseňiz, size bu zatlary haýsy ygtyýar bilen edýänimi aýdaýyn. 30Hany, Maňa aýdyň, Ýahýa çümdüriş ygtyýaryny nireden aldy? Gökdenmi ýa-da ynsandan?» diýdi+. 31Olar muny özara maslahatlaşmaga başladylar: «Eger Gökden diýsek, Ol bize: „Onda näme üçin oňa ynanmadyňyz?“ diýer+. 32Emma ynsandan diýsek…»

Olar halkdan gorkýardylar, çünki hemmeler Ýahýany hakyky pygamber saýýardy+. 33Ahyry olar Isa: «Biz bilemzok» diýip jogap berdiler. Isa-da olara: «Menem size bu zatlary haýsy ygtyýar bilen edýänimi aýtjak däl» diýdi.

12-nji bap

Üzümçilik we kärendeçiler tymsaly

(Matta 21:33-46; Luka 20:9-19)

12^1⚫Soňra Isa olara tymsallar bilen gürrüň bermäge başlady: «Bir adam üzüm baglaryny oturdyp, daşyna haýat aýlaýar. Şerap ýasamak üçin, üzümi sykmaga bir çukur gazýar we bir sany gözegçilik diňini gurýar. Onsoň üzümçiligini bagbanlara kärendesine berýär-de, özi uzak ýola gidýär+. 2Hasyl möwsümi gelende, ol bir hyzmatkärini üzümiň miwesinden alyp gel diýip, kärendeçileriň ýanyna iberýär. 3Emma olar ony tutup ýenjýärler we boş kowup goýberýärler. 4Üzümçiligiň eýesi ýene başga bir hyzmatkärini iberýär. Olar onuň kellesini ýaryp, ony masgara edip iberýärler. 5Onsoň ýene bir hyzmatkärini iberýär, olar muny öldürýärler. Ol şeýdip, ençeme hyzmatkärini iberýär. Bularyň-da käbirini ýenjip, käbirini öldürýärler+. 6Üzümçiligiň eýesiniň ol ýere ibermäge ýene bir adamy galýar, ol-da özüniň ýeke-täk söwer ogludy. Oglumy sylarlar öýdüp, ol iň soňunda kärendeçileriň ýanyna öz ogluny iberýär+. 7Emma kärendeçiler biri-birlerine: „Mirasdar şudur! Geliň, şuny öldüreliň, miras bize galar“ diýişýärler+. 8Ony tutup öldürýärler-de, üzümçilikden daşary taşlaýarlar+. 9Indi üzümçiligiň eýesi näme eder? Ol gelip, bu kärendeçileri öldürer-de, üzümçiligi başgalara berer+. 10+Siz Mukaddes Ýazgydaky:

„Ussalaryň ret eden daşy,

binanyň burç daşy boldy.

11Muny Reb etdi,

bu nazarymyzda täsin saýyldy“

diýen sözleri okamadyňyzmy näme?»+

12Bu tymsaly özlerine kakdyryp aýdanyny aňan ýahudylaryň baştutanlary Isany tutjak boldular. Ýöne halkdan gorkup, Ony galdyryp, öz ýollaryna gitdiler+.

Imperatoryňky – imperatora

(Matta 22:15-22; Luka 20:20-26)

13⚫Isany gepde tutjak bolup, fariseýleriň we Hirodyň tarapdarlarynyň birnäçesini Onuň ýanyna iberdiler+. 14Olar gelip, Ondan: «Mugallym! Biz Seniň dogruçyldygyňy, hiç kime tarapgöýlik etmeýändigiňi bilýäris, sebäbi Sen adamlaryň derejesine bakman, Hudaýyň ýoluny hakykat bilen öwredýärsiň. Hany aýt, imperatora salgyt tölemek dogrumy ýa-da dogry däl? Tölälimi ýa-da tölemäli?» diýip soradylar+. 15Isa olaryň ikiýüzlüdigini bilip: «Meni näme üçin synaýarsyňyz? Maňa kümüş teňňäni beriň, göreýin» diýdi+. 16Olar bir teňňe getirdiler. Isa olardan: «Bu teňňedäki şekil bilen ýazgy kimiňki?» diýip sorady. Olar: «Imperatoryňky» diýip jogap berdiler. 17Isa olara: «Imperatoryňkyny – imperatora, Hudaýyňkyny Hudaýa beriň» diýdi. Olar Oňa haýran galdylar+.

Direliş barada sowal

(Matta 22:23-33; Luka 20:27-40)

18⚫Ölümden soň direlişiň ýokdugyny aýdýan saddukeýler Isanyň ýanyna gelip, Oňa şeýle sorag berdiler:+ 19+«Mugallym! Musa bize bir adamyň dogany perzentsiz ölüp, yzynda aýaly galsa, dogany onuň aýalyny alyp, ölen doganynyň neslini dowam etdirmelidir diýip ýazypdyr+. 20Ýedi dogan bardy. Birinjisi bir aýala öýlendi, ýöne yzynda nesil galdyrman öldi. 21Ikinjisi hem şol aýala öýlendi, ol hem yzynda nesil galdyrman öldi. Olaryň üçünjisi hem şeýle boldy. 22Ýedisi-de nesil galdyrmady. Olardan soň aýal hem öldi. 23Indi direliş güni bu aýal olaryň haýsysynyň aýaly bolar? Olaryň ýedisi hem oňa öýlenipdi ahyryn». 24Isa olara şeýle jogap berdi: «Siz ne Mukaddes Ýazgylary, ne-de Hudaýyň gudratyny bilýärsiňiz. Ýalňyşyňyzyň sebäbi hem şunda dälmi? 25Ynsanlar ölümden direlende ne öýlenerler, ne-de durmuşa çykarlar, olar göklerdäki perişdeler ýaly bolarlar. 26+Ölüleriň direlişi babatda bolsa, Musanyň kitabyndaky ýanyp duran çaly hakynda okamadyňyzmy? Hudaý Musa: „Men Ybraýymyň, Yshagyň we Ýakubyň Hudaýydyryn“ diýdi+. 27Ol ölüleriň däl-de, dirileriň Hudaýydyr; siz gaty ýalňyşýarsyňyz».

Iň wajyp tabşyryk

(Matta 22:34-40; Luka 10:25-28)

28⚫Golaýa gelip, olaryň çekişmelerini eşiden Töwrat mugallymlardan biri Isanyň olara jaýdar jogap berenini görüp, Ondan: «Haýsy tabşyryk iň wajyp tabşyryk?» diýip sorady. 29+Isa: «Iň wajyp tabşyryk şudur: eý, ysraýyl halky, gulak goý. Hudaýymyz Reb ýeke-täk Rebdir. 30Hudaýyňyz Rebbi tutuş ýüregiňiz, ähli düşünjäňiz hem güýjüňiz bilen jan-tenden söýüň+. 31+Ikinjisi-de şudur: ýakynyňy özüňi söýşüň ýaly söý! Bulardan uly tabşyryk bolmaz» diýip jogap berdi+. 32Ol adam Oňa: «Seniňki dogry, eý, Mugallym! Sen hakykaty sözlediň. Hudaý ýeke-täkdir, Ondan başgasy ýokdur+. 33Ony tutuş ýüregiň hem akylyň bilen we ähli güýjüň bilen söýmeklik, ýakynyňy özüňi söýşüň ýaly söýmeklik ýakma gurbanlyklaryň, beýleki gurbanlyklaryň hemmesinden has möhümdir» diýdi+. 34Isa onuň paýhasly jogap berenini görüp: «Sen Hudaýyň Şalygyndan uzakda dälsiň» diýdi. Şondan soň Oňa mundan artyk sorag bermäge hiç kim milt etmedi+.

Mesih kimiň Ogly?

(Matta 22:41-46; Luka 20:41-44)

35⚫Isa ybadathanada halka öwredip otyrka, olara şeýle diýdi: «Töwrat mugallymlary Mesihe nädip Dawudyň ogly diýýärler+? 36+Dawudyň özi Mukaddes Ruhdan ylham alyp, şeýle diýipdir:

„Hudaý Rebbime[*] şeýle sözledi:

‘Duşmanlaryňy aýak astyna salýançam,

Meniň sagymda otur’“+.

37Dawudyň özi Mesihe Reb diýýän bolsa, Ol nähili Dawudyň ogly bolýar?»

Uly mähelle Ony hezil edip diňleýärdi+.

Isa ikiýüzli Töwrat mugallymlary ýazgarýar

(Matta 23:1-36; Luka 20:45-47)

38⚫Isa halka şeýle öwüt berdi: «Töwrat mugallymlardan ägä boluň! Olar uzyn don geýip gezmegi, bazarlarda özlerine salam berilmegini, 39sinagogalarda baş kürsüleri, meýlislerde töri halaýandyrlar+. 40Olar dul aýallaryň öýlerini talap, göz üçin uzyn-uzyn dogalar okan bolýandyrlar. Şeýle adamlar iň agyr jeza sezewar bolarlar».

Dul aýalyň sadakasy

(Luka 21:1-4)

41⚫Isa sadaka gutusynyň garşysynda oturyp, oňa pul atýan halky synlaýardy. Ençeme baý adamlar guta köp pul atdylar+. 42Bir garyp dul aýal gelip, guta iki şaý atdy. 43Isa şägirtlerini ýanyna çagyryp, olara: «Size dogrusyny aýdýaryn, bu garyp dul aýal guta hemmelerden kän pul atdy. 44Beýlekiler özlerinden artanyny atdylar, ýöne bu hatyn garyplygyna garamazdan, elindäki ähli çörek puluny atdy» diýdi+.

13-nji bap

Ynsan Oglunyň gelýäniniň alamatlary

(Matta 24:1-31; Luka 21:5-28)

13^1⚫Isa ybadathananyň howlusyndan çykanda, şägirtleriniň biri Oňa: «Mugallym! Seret, ne ajap daşlar, ne ajap binalar!» diýdi. 2Isa oňa: «Bu beýik binalary görýäňmi? Bu ýerde daş üstünde daş galmaz, hemmesi weýran bolar» diýdi+.

3Soňra Isa ybadathananyň garşysyndaky Zeýtun dagynda otyrka, Petrus, Ýakup, Ýohanna we Andrys dagy ýekelikde Ondan: 4«Bize aýtsana, bu zatlar haçan bolar? Bu zatlaryň amala aşýandygyny görkezýän nähili alamat bolar?» diýip soradylar. 5Onsoň Isa olara şeýle düşündirmäge başlady: «Ägä boluň, hiç kim sizi aldaýmasyn!+ 6Köpler Meniň adym bilen gelip: „Men – Şolduryn“ diýip, ençeme adamlary aldarlar+. 7Siz uruş turandygy we uruş baradaky myş-myşlary eşideniňizde gorkmaň. Bular bolmalydyr, ýöne entek soňy däldir+. 8Çünki millet millete, patyşalyk patyşalyga garşy çykar. Aýry-aýry ýerlerde ýer titremeler, açlyklar ýüze çykar. Bular burgularyň başlangyjydyr+. 9Emma siz özüňizden habardar boluň! Adamlar sizi ýerli kazyýete tabşyrarlar, sinagogalarda ýenjerler. Men sebäpli siz hökümdarlaryň, patyşalaryň öňünde durarsyňyz we olara şaýatlyk edersiňiz+. 10Hoş Habar ilki bilen ähli milletlere wagyz edilmelidir+. 11Sizi tussag edip, kazyýete tabşyranlarynda, näme diýjegiňizi öňünden gaýgy etmäň, şol pursatda size näme berilse, şony gepläň. Çünki gepleýän siz däl-de, Mukaddes Ruhdur+. 12Dogan doganyny, ata çagasyny ölüme tabşyrar. Çagalar hem ene-atalaryna garşy çykyp, olary öldürderler+. 13Men sebäpli hemmeler sizi ýigrener, emma soňuna çenli çydan halas bolar+. 14+⚫Weýrançylyk getirýän ýigrenji zadyň durmaly däl ýerde duranyny göreniňizde, goý, Ýahudyýadakylar daglara gaçsyn. Hawa, Danyýel pygamberiň aýdanlaryna dogry düşünsin+. 15Üçekdäki adam bir zat almak üçin aşak düşüp, öýe girmesin+. 16Ekin meýdanyndakylar donuny almak üçin yzyna gelmesin. 17Ol günlerde göwreli aýallaryň we çaga emdirýänleriň dat gününe!+ 18Siz bu waka gyşda bolmasyn diýip dileg ediň. 19Çünki ol günlerde şeýle bir elhenç muşakgatlar bolar welin, Hudaýyň ýaradan dünýäsiniň başyndan tä şu wagta çenli munuň ýaly zat bolan däldir, hiç haçan bolmazam+. 20Reb ol günleri gysgaltmadyk bolsa, onda hiç kim halas bolmazdy. Emma Reb Öz saýlanlarynyň hatyrasyna ol günleri gysgaltdy+. 21Şonda kimdir biri size: „Ine, Mesih bu ýerde“ ýa-da „Anha, ol ýerde“ diýse, ynanmaň+. 22Çünki galp mesihler we galp pygamberler döräp, mümkin boldugyça saýlananlary-da azdyrjak bolup, alamatlardyr mugjyzalar görkezerler+. 23Ägä boluň! Men hemme zady size öňünden aýtdym+.

24⚫Emma şol günlerde muşakgatlyklardan soňra, Gün garalar, Aý nuruny saçmaz+. 25Ýyldyzlar gökden gaçar, asman jisimleri lerzana geler+. 26Şonda Ynsan Oglunyň beýik gudrata we şöhrata beslenip, bulutlarda gelýänini görerler+. 27Şonda Ol perişdeleri ýollap, Öz saýlanlaryny çar tarapdan, ýeriň ujundan tä gögüň ujuna çenli ýygnar+.

Injir agajyndan alynmaly sapak

(Matta 24:32-35; Luka 21:29-33)

28⚫Injir agajyndan sapak alyň: onuň şahalary ýumşap, ýaprak çykaran mahaly tomsuň golaýlandygyny bilýärsiňiz. 29Şonuň ýaly-da, bu zatlaryň bolýanyny göreniňizde, Ynsan Oglunyň golaý gelendigini, gapynyň agzyndadygyny biliň. 30Size dogrusyny aýdýaryn, bu zatlaryň ählisi bolýança, bu nesil dünýäden ötmez+. 31Asman bilen ýer öter, emma Meniň sözlerim asla ötmez+.

Bilinmeýän gün we sagat

(Matta 24:36-44)

32⚫Emma ol güni hem sagady hiç kim bilýän däldir, ne gökdäki perişdeler, ne-de Ogul bilýändir, diňe Ata bilýändir+. 33Hüşgär boluň, oýa boluň[*]! Siz ol wagtyň haçan geljekdigini bilýän dälsiňiz+. 34Bu bir uzak ýola çykan adam ýalydyr. Ol öýünden çykyp barýarka, hyzmatkärlerine ygtyýar berer, her haýsyna bir iş tabşyrar. Gapydaky garawula bolsa oýa bolmagy buýrar+. 35Şonuň üçin oýa boluň, sebäbi siz öý eýesiniň agşammy, ýary gijemi, horaz gygyrandamy, gün dogandamy – haçan geljegini bilmeýärsiňiz+. 36Ol duýdansyz gelip, ukuda üstüňizi basaýmasyn+. 37Size aýdýanlarymy hemmelere-de aýdýaryn: oýa boluň!»

14-nji bap

Isany öldürmek barada dildüwşük

(Matta 26:1-5; Luka 22:1,2; Ýohanna 11:45-53)

14^1⚫Pesah we Petir baýramyna iki gün galypdy. Ýolbaşçy ruhanylar, Töwrat mugallymlary Isany hile bilen tutup, öldürmegiň ýoluny agtarýardylar+. 2Ýöne welin biri-birlerine: «Baýram günlerinde däl, halk galmagal turzaýmasyn» diýişýärdiler.

Bir aýal Isanyň başyna ýag guýýar

(Matta 26:6-13; Ýohanna 12:1-8)

3⚫Isa Beýtaniýada deri keselli Simunyň öýünde saçak başynda otyrka, bir aýal agzy ýapyk çüýşede gymmatbaha sap-arassa nard ýagyny alyp geldi. Aýal çüýşäniň dykysyny açyp, ýagy Onuň başyna guýdy+. 4Käbirleri gaharlanyp, biri-birlerine: «Näme üçin bu ýag isrip edildi? 5Muny bir ýyllyk iş hakyna[*] barabar pula satyp, garyplara paýlap bolardy ahyry» diýşip, aýala igendiler. 6Emma Isa olara: «Naçary öz gününe goýuň! Näme üçin ony ynjadýarsyňyz? Ol Meniň üçin ajaýyp iş etdi. 7Garyplar hemişe siziň ýanyňyzdadyr, olara islän mahalyňyz ýagşylyk edip bilersiňiz, emma Men hemişe ýanyňyzda bolmaryn+. 8Bu aýal elinde baryny etdi, ol bedenime atyr ysly ýag guýup, Meni jaýlamaga öňünden taýýarlady+. 9Size dogrusyny aýdýaryn, Hoş Habar dünýäniň niresinde wagyz edilse, bu aýalyň edeni-de şol ýerde ýatlanar» diýdi+.

Ýudasyň haýynlygy

(Matta 26:14-16; Luka 22:3-6)

10⚫Soňra Onkilerden Ýudas Iskariýot diýen biri Isa dönüklik etmek üçin, ýolbaşçy ruhanylaryň ýanyna gitdi+. 11Olar muny eşidip begendiler, oňa pul bermäge söz berdiler. Ol Isany olara tabşyrmak üçin, amatly pursat peýläp gezdi.

Isa şägirtleri bilen Pesah baýramyny belleýär

(Matta 26:17-30; Luka 22:7-23; Ýohanna 13:21-30; 1 Korintoslylar 11:23-25)

12⚫Pesah janlysynyň soýulýan güni, ýagny Petir baýramynyň ilkinji güni şägirtleri Isadan: «Seniň üçin Pesah naharyny nirede taýýarlamagymyzy isleýärsiň?» diýip soradylar+. 13Isa şägirtleriniň ikisini ýollap, olara: «Şähere baryň, küýze bilen suw alyp barýan bir adama sataşarsyňyz, şonuň yzyna düşüp gidiň. 14Ol nirä baryp girse, şol öýüň eýesine: „Mugallym senden şägirtlerim bilen Pesah naharyny iýer ýaly, Meniň myhman otagym nirede diýip soraýar“ diýiň. 15Ol hem ýokarky gatda düşelgi, taýýar giň bir otagy görkezer. Şol ýerde taýýarlyk görüň» diýdi. 16Şägirtler ýola düşüp, şähere gitdiler we ähli zady Isanyň aýdyşy ýaly tapyp, Pesah naharyny taýýarladylar. 17Agşam Isa Onkiler bilen bile geldi. 18Saçak başynda nahar iýip otyrkalar, Ol: «Size dogrusyny aýdýaryn, sizden biri, Meniň bilen nahar iýip oturan biriňiz Maňa haýynlyk eder» diýdi+. 19Olar hem tukatlanyp, yzly-yzyna Ondan: «Men bir dälmi?» diýip soramaga başladylar. 20Isa olara: «Ol Onkilerden biri, Meniň bilen bile okara çörek batyryp oturanyň biri. 21Hawa, Ynsan Ogly Özi hakda ýazylyşy ýaly jan berer, emma Ynsan Ogluna haýynlyk edeniň halyna waý! Ol adam eneden dogulmadyk bolsa, onuň üçin has oňat bolardy» diýdi+. 22⚫Naharlanyp otyrkalar, Isa eline çörek alyp şükür etdi we ony döwüp, şägirtlerine berdi-de: «Alyň, bu Meniň bedenimdir» diýdi+. 23Onsoň şeraply käsäni alyp, şükür edeninden soň, olara berdi, hemmesi ondan içdi. 24Soňra Isa olara: «Bu Meniň köp adamlar üçin dökülýän äht[*] ganymdyr+. 25Size dogrusyny aýdýaryn: Hudaýyň Şalygynda täzesini içjek günüme çenli şeraby gaýtadan içmerin» diýdi. 26Olar Hudaýa öwgi senalaryny aýdanlaryndan soň, Zeýtun dagyna çykdylar+.

Isa Petrusyň inkär etjekdigini aýdýar

27+⚫Isa şägirtlerine: «Siziň hemmäňiz Menden el çekersiňiz, sebäbi „Çopany uraryn, goýunlar dargap gider“ diýip ýazylgydyr+. 28Emma Men direlenimden soň, sizden öň Jelilä bararyn» diýdi+. 29Petrus Oňa: «Hemmeler Senden ýüz öwürse-de, men beýle etmerin» diýdi. 30Isa oňa: «Saňa dogrusyny aýdýaryn: edil şu gije horaz iki gezek gygyrýança, sen Meni üç gezek inkär edersiň» diýdi. 31Emma Petrus janygyp: «Men Seniň bilen ölmeli bolsam-da, Seni asla inkär etmerin» diýdi. Şägirtleriň hemmesi-de şeýle diýdiler.

Getsemani bagynda

(Matta 26:36-46; Luka 22:39-46)

32⚫Olar Getsemani diýen bir ýere geldiler. Isa şägirtlerine: «Men Hudaýa dileg edip gelýänçäm, siz şu ýerde oturyň» diýdi. 33Isa Petrusy, Ýakuby we Ýohannany ýanyna aldy. Isa ajy hasrat çekip, gaýgylanmaga başlady+. 34Olara: «Meniň janym öler ýaly tukat. Siz bu ýerde galyň we oýa boluň» diýdi+. 35Isa biraz öňe ýöränden soň, ýere ýüzin düşüp, şu aýylganç pursadyň mümkin bolsa, Özünden sowa geçmegini dileg etdi+. 36Ol: «Abba[*], Atam, Sen hemme zady başarýarsyň. Bu hasrat käsesini Menden sowa geçir, ýöne Meniň islegim däl, Seniň islegiň amala aşsyn» diýdi+. 37Isa gaýdyp gelende, şägirtleri uklap ýatan ekenler. Isa Petrusa: «Uklap ýatyrsyňmy? Bir sagat-da oýa bolup bilmediňmi? 38Oýa boluň, synaga düşmez ýaly dileg ediň. Ruh gaýratlydyr, ýöne beden ejizdir» diýdi+. 39Isa ýene gidip, şol öňki sözleri aýdyp dileg etdi. 40Yzyna gaýdyp gelende, şägirtleri ýene uklap ýatan ekenler, sebäbi olaryň gözleri bürlüp durdy. Olar Oňa näme diýjeklerini bilmediler. 41Isa üçünji gezek gelip, olara: «Siz henizem uklap ýatyrsyňyzmy? Dynjyňyzy alýarsyňyzmy? Boldy, pursat geldi, Ynsan Ogly günäkärleriň eline berilýär+. 42Turuň, gideliň. Anha, Maňa haýynlyk eden golaýlady» diýdi.

Isa tutulýar

(Matta 26:47-56; Luka 22:47-53; Ýohanna 18:3-12)

43⚫Isa heniz gepläp durka, Onkileriň biri bolan Ýudas peýda boldy. Onuň ýanynda ýolbaşçy ruhanylar, Töwrat mugallymlary we ýaşulular tarapyndan iberilen gylyçly, taýakly bir mähelle bardy+. 44Isa haýynlyk eden Ýudas olar bilen: «Men kimi öpsem, Isa Şoldur. Ony tutuň-da, gorag astynda alyp gidiň» diýip gepleşipdi. 45Ol gele-gelmäne Isanyň ýanyna bardy-da: «Mugallym!» diýip, Ony öpdi. 46Onsoň adamlar Isany tutup, ele saldylar. 47Isanyň ýanynda duranlaryň biri gylyjyny syryp, baş ruhanynyň hyzmatkärini urup, onuň gulagyny kesdi+. 48Isa olara: «Näme üçin bir gozgalaňçynyň garşysyna çykan ýaly, Meni tutmak üçin gylyçly hem taýakly gelipsiňiz? 49Her gün ybadathanada araňyzda bolup, adamlara öwredýärdim, şonda Meni tutmandyňyz. Ýöne, goý, Mukaddes Ýazgylar berjaý bolsun» diýdi+. 50Şonda şägirtleriň hemmesi Isany taşlap gaçyp gitdiler+. 51-52Ýalaňaç bedenini ýapynja bilen örten bir ýaş ýigit Isanyň yzyna düşüp barýardy. Esgerler ony hem tutdular, emma ol ýapynjasyny taşlap, ýalaňaç halda olardan gaçyp gitdi.

Isa mejlisiň öňünde

(Matta 26:57-68; Luka 22:54,55,63-71; Ýohanna 18:13,14,19-24)

53⚫Isany baş ruhanynyň ýanyna getirdiler. Ähli ýolbaşçy ruhanylar, ýaşulular we Töwrat mugallymlary ol ýere ýygnanypdylar. 54Petrus baş ruhanynyň howlusyna çenli gara görnümden Isanyň yzyna düşüp gitdi. Ol hem sakçylar bilen bile howluda oda çoýunyp otyrdy. 55Ýolbaşçy ruhanylar we ýokary mejlis Isa ölüm jezasyny bermek üçin, Oňa garşy subutnama agtardylar, ýöne tapyp bilmediler. 56Köpler Oňa garşy ýalan şaýatlyk berseler-de, olaryň şaýatlygy bir çykmady+. 57Onsoň käbirleri turup, Oňa garşy ýalan şaýatlyk berip: 58«Biz Onuň: „Men ynsan eli bilen salnan şu ybadathanany ýykyp, üç günüň içinde el bilen salynmadyk başga bir ybadathana salaryn“ diýenini eşitdik» diýdiler+. 59Barybir, olaryň şaýatlyklary bir çykmady. 60Soňra baş ruhany mejlisiň ortasynda ýerinden turup, Isadan: «Sende hiç hili jogap ýokmy? Bu adamlaryň Saňa garşy berýän şaýatlygyna näme diýersiň?» diýip sorady+. 61Isa dymdy, hiç bir jogap bermedi. Baş ruhany ýene Ondan: «Şöhratly Hudaýyň Ogly – Mesih Senmi?» diýip sorady+. 62Isa: «Mendirin! Siz Ynsan Oglunyň Gudratygüýçliniň sagynda oturanyny we gögüň bulutlarynda gelýänini görersiňiz» diýdi+. 63Baş ruhany şonda ýakasyny ýyrtyp: «Bize başga şaýatlyk nämä gerek+? 64Onuň Hudaýa dil ýetirenini özüňiz eşitdiňiz ahyryn. Näme karara gelýärsiňiz?» diýip sorady. Olaryň bary Isany ölüm jezasyna laýyk diýip höküm çykardylar+. 65Käbirleri Onuň üstüne tüýkürip başladylar, gözlerini daňyp, Ony ýumruklap: «Welilik et!» diýişýärdiler. Sakçylar-da Ony aralaryna alyp urdular+.

Petrus Isany inkär edýär

(Matta 26:69-75; Luka 22:56-62; Ýohanna 18:15-18,25-27)

66⚫Petrus howlynyň aşak tarapynda durka, baş ruhanynyň kenizlerinden biri geldi. 67Ol çoýunyp oturan Petrusy görende, oňa çiňerildi-de: «Sen hem şol nasyraly Isa bilendiň» diýdi. 68Emma Petrus muny inkär edip: «Men seniň näme hakda gepleýäniňi bilemogam, düşünemogam» diýdi-de, howlynyň daşyna çykdy. Şol wagt hem horaz gygyrdy. 69Keniz Petrusy görende, ýanyndakylara: «Bu adam şolaryň biri» diýip, ýene-de aýtdy. 70Emma Petrus muny ýene-de inkär etdi. Az salymdan ol ýerde duranlar Petrusa ýene-de: «Hakykatdan-da, senem şolaryň biri, sebäbi sen jelileli» diýdiler. 71Emma ol ant içip: «Hudaý ursun! Siziň aýdýan bu adamyňyzy men tanamaýaryn» diýdi. 72Edil şol wagt horaz ikinji gezek gygyrdy. Petrus Isanyň özüne: «Horaz iki gezek gygyrýança, sen Meni üç gezek inkär edersiň» diýen sözlerini ýatlap, möňňürip aglady+.

15-nji bap

Isa Pilatyň öňünde

(Matta 27:1,2,11-14; Luka 23:1-5; Ýohanna 18:28-38)

15^1⚫Ir säher bilen ýolbaşçy ruhanylar, ýaşulular, Töwrat mugallymlary we tutuş mejlis maslahat geçirip, Isany daňyp, Pilata tabşyrdylar+. 2Pilat Isadan: «Sen ýahudylaryň patyşasymy?» diýip sorady. Isa: «Aýdyşyň ýalydyr» diýip jogap berdi+. 3Ýolbaşçy ruhanylar Ony köp zatlarda aýypladylar. 4Pilat ýene-de Oňa: «Sen hiç hili jogap berjek dälmi? Gör, näçe zatlarda Seni aýyplaýarlar!» diýdi+. 5Emma Isa başga hiç hili jogap bermedi. Pilat geň galdy+.

Isa ölüme höküm edilýär

(Matta 27:15-26; Luka 23:13-25; Ýohanna 18:39–19:16)

6⚫Pilat her Pesah baýramynda halkyň haýyşy boýunça bir tussagy boşadýardy. 7Pitnede adam öldüren gozgalaňçylar bilen bile tussag edilen Barabbas atly biri bardy. 8Halk Pilatyň ýanyna gelip, hemişekisi ýaly, özleri üçin bir tussagy boşatmagyny soramaga başlady. 9Onsoň Pilat olara jogap berip: «Siziň üçin ýahudylaryň patyşasyny boşatmagymy isleýärsiňizmi?» diýip sorady. 10Ol ýolbaşçy ruhanylaryň Isany göriplikden tabşyrandyklaryny bilýärdi+. 11Emma ýolbaşçy ruhanylar Isanyň deregine Barabbasy boşatmagyny talap ediň diýip, halky küşgürdiler+. 12Pilat ýene olardan: «Onda men siziň ýahudylaryň patyşasy diýýän adamyňyzy näme edeýin?» diýip sorady. 13Olar bolsa: «Ony haça çüýle!» diýip gygyryşdylar. 14Pilat olardan: «Näme üçin? Ol näme ýamanlyk etdi?» diýip sorady. Emma olar: «Ony haça çüýle!» diýip, has beter gygyryşdylar+. 15Şonda Pilat halky kanagatlandyrmak kararyna gelip, Barabbasy boşatdy. Isany bolsa gamçyladyp, haça çüýlemek üçin, esgerleriň eline berdi+.

Esgerler Isany masgaralaýarlar

(Matta 27:27-31; Ýohanna 19:2,3)

16⚫Esgerler Isany hökümet saraýyna eltip, tutuş goşun toparlaryny Onuň daşyna üýşürdiler. 17Onuň egnine gyrmyzy don, başyna tikenden örülen täç geýdirdiler. 18«Ýaşasyn ýahudylaryň patyşasy!» diýip, Ony gyzgyn garşylan boldular. 19Başyna taýak bilen urdular, üstüne tüýkürdiler, öňünde dyza çöküp, Oňa sežde eden boldular+. 20Ony masgaralanlaryndan soň, gyrmyzy dony egninden çykardylar-da, Öz egin-eşigini geýdirip, haça çüýlemäge äkitdiler.

Isa haça çüýlenýär

(Matta 27:32-44; Luka 23:26-43; Ýohanna 19:17-27)

21⚫Şol wagt kirineýli Simun atly bir adam ekin meýdanyndan gelýärdi. Ol Isgender bilen Rufusyň kakasydy. Esgerler ony tutup, Isanyň haçyny götermäge mejbur etdiler+. 22Olar Isany Golgota (bu «Kelleçanak depesi» diýmegi aňladýar) diýen ýere eltdiler. 23Onsoň olar Isanyň agyrylaryny kemeltmek üçin, Oňa mür garylan şerap hödürlediler, emma Ol içmedi. 24Soňra Ony haça çüýlediler. Kime näme düşerkä diýip bije atyşyp, Onuň egin-eşigini özara paýlaşdylar+. 25Ony haça çüýlänlerinde, ir sagat dokuzdy. 26Depesindäki etmiş ýazgysynda bolsa: «ÝAHUDYLARYŇ PATYŞASY» diýip ýazylgydy. 27-28Isa bilen bile iki garakçyny hem haça çüýlediler. Olaryň biri Isanyň sag tarapynda, beýlekisi çep tarapyndady.[*] 29Geçip barýanlar başlaryny ýaýkap, Isany ýaňsylaýardylar. Olar: «Päheý-de welin, Sen ybadathanany ýykyp, üç günde saljakdyň-a+. 30Indi haçdan aşak düş-de, Özüňi halas et!» diýýärdiler. 31Ýolbaşçy ruhanylar bilen Töwrat mugallymlary-da Isany hut şunuň ýaly masgaralap, biri-birlerine: «Özgeleri halas etdi, emma Özüni halas edip bilenok+. 32Ysraýylyň Patyşasy Mesih, goý, häziriň özünde haçdan aşak düşsün, biz hem muny görüp iman edeli» diýýärdiler. Isa bilen haça çüýlenenler-de Oňa sögýärdiler+.

Isanyň ölümi

(Matta 27:45-56; Luka 23:44-49; Ýohanna 19:28-30)

33⚫Günortan on ikiden öýlän sagat üçe çenli tutuş ýurdy garaňkylyk gaplap aldy. 34+Öýlän sagat üçde Isa gaty ses bilen gygyryp: «Elohi, Elohi! Lema sabaktani?», ýagny: «Hudaýym, Hudaýym! Näme üçin Meni terk etdiň?» diýdi+. 35Ol ýerde duranlaryň käbirleri muny eşidenlerinde: «Serediň, Ol Ylýasy çagyrýar» diýdiler. 36Bir adam ylgap baryp, bir esgini sirkä batyrdy. Ony bir taýagyň ujuna dakyp, Isa içirjek bolup uzatdy-da: «Hany, göreliň! Ylýas gelip, Ony aşak düşürermikä?» diýdi+. 37Emma Isa gaty gygyryp jan berdi. 38Şol wagt ybadathananyň tutusy ýokardan aşaklygyna ýyrtylyp, ikä bölündi+. 39Isanyň garşysynda duran ýüzbaşy Onuň şeýle jan berenini görende: «Bu adam, hakykatdan hem Hudaýyň Ogly eken» diýdi. 40Ol ýerde uzakdan seredişip duran aýallar hem bardy. Magdalaly Merýem, Ýose bilen kiçi Ýakubyň ejesi Merýem we Salome dagy hem olaryň arasyndady+. 41Bular Isa Jeliledekä yzyna düşüp, Oňa hyzmat edipdiler. Ol ýerde Isa bilen Iýerusalime gelen başga-da köp aýallar bardy.

Isa jaýlanýar

(Matta 27:57-61; Luka 23:50-56; Ýohanna 19:38-42)

42⚫Ol gün Taýýarlyk günüdi, ýagny Sabadyň öň ýanyndaky gündi. Agşam 43mejlisiň sylanýan agzasy, Hudaýyň Şalygyna umyt bilen garaşýan arimatiýaly Ýusup geldi. Ol ýüregine daş baglap, Pilatyň ýanyna bardy we ondan Isanyň jesedini diledi. 44Pilat Isanyň eýýäm ölendigine geň galdy, ýüzbaşyny çagyryp: «Ölenine köp wagt boldumy?» diýip sorady. 45Muny ýüzbaşydan anyklandan soň, jesedi Ýusuba berdi. 46Ýusup hem kepenlik mata satyn aldy, jesedi aşak düşürip, kepene dolady-da, gaýada oýulan bir mazarda jaýlady. Soňra ol mazaryň agzyna bir daş togalap getirip goýdy+. 47Magdalaly Merýem bilen Ýosäniň ejesi Merýem Isanyň nirede jaýlanandygyny gördüler.

16-njy bap

Isa direlýär

(Matta 28:1-8; Luka 24:1-12; Ýohanna 20:1-10)

16^1⚫Sabat güni tamamlanansoň, giç öýlän magdalaly Merýem, Ýakubyň ejesi Merýem we Salome dagy gidip, Isanyň jesedine çalmak üçin ýakymly ysly zatlar satyn aldylar+. 2Hepdäniň birinji güni[*] olar gün doganda, mazaryň başyna geldiler. 3Olar biri-birlerine: «Mazaryň agzyndan daşy bize kim aýryp bererkä?» diýişýärdiler+. 4Başlaryny galdyryp seredenlerinde, daşyň bir çete togalanandygyny gördüler. Daş gaty uludy. 5Mazara girenlerinde bolsa, sag tarapda ak lybas geýnen bir ýaş ýigidiň oturandygyny görüp geňirgenişdiler. 6Ol bulara: «Geňirgenmäň! Siz haça çüýlenen nasyraly Isany gözleýärsiňiz. Isa direldi! Ol bu ýerde ýok. Ine, Onuň jesediniň goýlan ýeri. 7Indi bolsa baryň-da, Onuň şägirtlerine we Petrusa: „Isa sizden öň Jelilä barýar, Özüniň size aýdyşy ýaly, Ony şol ýerde görersiňiz“ diýiň» diýdi+. 8Aýallar mazardan çykyp gaçdylar. Olary sandyrama hem aljyraňňylyk gaplap alypdy. Olar gorkularyndan ýaňa hiç kime hiç zat aýtmadylar.

Isa şägirtlerine görünýär

(Matta 28:9,10; Ýohanna 20:11-18; Luka 24:13-35)

9⚫Isa hepdäniň birinji güni ir bilen direldi. Ol ilki bilen magdalaly Merýeme göründi. Isa onuň içinden ýedi arwah-jyny kowup çykarypdy+. 10Merýem gidip, muny Isa bilen bolan, indi bolsa Oňa ýas tutup, aglaşyp oturan şägirtlerine habar berdi. 11Emma olar Isanyň diridigini we Merýeme görnendigini eşidenlerinde, muňa ynanmadylar+. 12Şondan soň Isa oba tarap barýan iki şägirdine başga keşpde göründi. 13Ol ikisi hem yzlaryna öwrülip, muny beýlekilere habar berdiler, emma olar bulara-da ynanmadylar. 14Soňra Isa saçak başynda oturan Onbirleriň özlerine görnüp, imansyzdyklary, ýürekleriniň tekepbirdigi üçin olara käýedi. Sebäbi olar Onuň direlendigini gören adamlara ynanmandylar.

Isa şägirtlerini bütin dünýä ýollaýar

(Matta 28:16-20; Luka 24:36-53; Ýohanna 20:19-23; Resul 1:6-11)

15Isa şägirtlerine şeýle diýdi: «Bütin dünýä aýlanyň-da, Hoş Habary hemme adamlara wagyz ediň+. 16Iman edip çümdürilen halas bolar, ýöne iman etmedige höküm ediler+. 17Iman edýänler şu alamatlary görkezerler: Meniň adym bilen arwah-jynlary kowup çykararlar, täze dillerde geplärler+. 18Elleri bilen ýylan tutsalar-da, zäher içseler-de, olara zeper ýetmez. Ellerini hassalaryň başyna goýarlar, olar hem sagalar»+. 19Reb Isa olara bulary gürrüň bereninden soň, göge alyndy we Hudaýyň sagynda oturdy+. 20Onsoň şägirtler gidip, Hoş Habary hemme ýerde wagyz etdiler. Reb olar bilen işläp, amala aşýan gudratly alamatlar arkaly Öz sözüni tassyklaýardy+.

* 1:1 Hudaýyň Ogly – Köne Ähtde bu at patyşalar üçin ulanylýardy. Täze Ähtde bolsa bu at Hudaý tarapyndan saýlanyp-seçilen diýmegi aňladýar. Sözlüge seret.

* 1:1 Mesih – ýewreýler bu sözi Hudaý tarapyndan wada berlen Patyşa babatynda ulanýardylar. Sözlüge seret.

* 1:2 Işaýa pygamberiň kitabynda – käbir golýazmalarda Pygamberleriň kitabynda.

* 1:14 Hudaýyň Hoş Habaryny – käbir golýazmalarda Hudaýyň Şalygy baradaky Hoş Habary.

* 3:14-16 Olara resullar diýip at berdi – bu sözlem käbir golýazmalarda ýok.

* 5:1 Gerasalylar – käbir golýazmalarda gadaralylar. Seret: Mat 8:28.

* 5:9 Goşun – grekçe Legion. Bu söz alty müň esgerli goşuny aňladýar.

* Dekapolis – Samariýa bilen Jeliläniň gündogarynda ýerleşen on şäheriň umumy ady. Sözlüge seret.

* 6:3 Ýose – bu Ýusubyň beýleki ady. Seret: Mat 13:55.

* 6:14 Käbir adamlar… diýýärdiler – käbir golýazmalarda Ol… diýdi.

* 6:20 Howsala düşýärdi – bu jümle käbir golýazmalarda köp zat edýärdi diýip duş gelýär.

* 7:4 Käbir golýazmalarda düşekleri diýen söz hem bar.

* 7:8 Käbir golýazmalarda käsedir gap-çanaklary ýuwup tämizlemek ýaly köp işler edip diýen jümle hem bar.

* 7:11-12 Ýewreý adatyna görä, adamlar Hudaý üçin sadaka berjek puluny «korban» diýip atlandyrypdyrlar. Bu puly maşgalanyň mätäçlikleri üçin ulanmak gadagandy.

* 7:15 Käbir golýazmalarda 16-njy aýat duş gelýär: Eşitmäge gulagy bar adam eşitsin!

* 7:24 Käbir golýazmalarda Sur we Sidon şäherleriniň.

* 8:26 Käbir golýazmalarda muny obada hiç kime aýtma diýen jümle hem bar.

* 9:23 Başardygyňdan diýmäň näme? – käbir golýazmalarda Eger iman etmegi başarsaň.

* 9:29 Hudaýa doga-dileg etmekden – käbir golýazmalarda doga-dileg we agyz beklemekden

* 9:43 Käbir golýazmalarda 44-nji aýat duş gelýär: Olaryň jesetlerini iýýän gurt ölmez, olary ýakýan ot sönmez.

* 9:45 Käbir golýazmalarda 46-njy aýat duş gelýär: Olaryň jesetlerini iýýän gurt ölmez, olary ýakýan ot sönmez.

* 9:49 Käbir golýazmalarda we hemme gurbanlyklar duz bilen duzlanar diýen jümle hem bar.

* 10:24 Hudaýyň Şalygyna girmek – käbir golýazmalarda baýlyga bil baglaýanlar üçin Hudaýyň Şalygyna girmek.

* 10:34 Üç günden soň – käbir golýazmalarda üçülenji gün

* 11:25 Käbir golýazmalarda 26-njy aýat duş gelýär: Eger bagyşlamasaňyz, gökdäki Ataňyz hem siziň günäleriňizi bagyşlamaz.

* 12:36 Reb – Zeburda bu söz reb bolup, patyşa ýüzlenilende ulanyldy, bu ýerde bolsa Reb Mesihe degişli.

* 13:33 Käbir golýazmalarda doga-dileg ediň diýen sözler hem bar.

* 14:5 Bir ýyllyk iş hakyna barabar pul – grekçe üç ýüz dinar. Bir dinar bir günlük iş hakyna deňdir.

* 14:24 Äht – käbir golýazmalarda täze Äht.

* 14:36 Abba – arameýçe bu söz Atam diýmegi aňladýar.

* 15:27 Käbir golýazmalarda 28-nji aýat duş gelýär: Şeýlelik bilen «Ol ýazyklylar bilen bir saýyldy» diýen Mukaddes Ýazgy berjaý boldy.

* 16:2 Hepdäniň birinji güni – bu ýewreýleriň senenamasy boýunça ýekşenbe günüdir.

⚫ 1:1 Mat 3:1-Mat 3:12, Luk 3:1-Luk 3:9, Ýoh 1:19-Ýoh 1:28

+ 1:1 Zeb 2:7

+ 1:2 Mal 3:1.

+ 1:2 Msr 23:20, Mal 3:1, Mat 11:10, Luk 7:27

+ 1:3 Işa 40:3.

+ 1:3 Işa 40:3

+ 1:4 Luk 1:80, Ýoh 1:6

+ 1:5 Res 19:18

+ 1:6 2Pat 1:8, Lew 11:22, 1Şam 14:26

+ 1:8 Ýow 2:28

⚫ 1:9 Mat 3:13, Luk 3:21-Luk 3:22, Luk 4:1-Luk 4:13

+ 1:9 Mat 2:23, Luk 2:39

+ 1:10 Res 7:56, Işa 11:2, Ýoh 1:32-Ýoh 1:33

+ 1:11 Mar 9:7, Ýoh 12:28, Işa 42:1, Mar 9:7, 2Pet 1:17

+ 1:13 1ÝÝ 21:1, 1Sal 3:5, Luk 22:43

⚫ 1:14 Mat 4:18-Mat 4:22, Luk 5:1-Luk 5:11

+ 1:14 Ýeş 21:39, 1Pat 9:11, Işa 9:1

+ 1:15 Gal 4:4, Mat 3:2

+ 1:16 Çöl 34:11, Mat 14:34, Mar 6:53, Ýoh 1:40-Ýoh 1:42

+ 1:17 Mat 13:47

+ 1:18 Mar 10:28

⚫ 1:21 Luk 4:31-Luk 4:41

+ 1:21 Mat 4:13

+ 1:22 Mat 7:28-Mat 7:29

+ 1:24 Mar 5:7, Res 19:15, Ýoh 6:69

+ 1:26 Mar 9:20, Res 8:7

+ 1:27 Res 17:19

+ 1:30 1Kor 9:5

+ 1:31 Mar 5:41, Mar 9:27, Res 3:7, Res 9:41

+ 1:34 Mat 12:16, Mar 3:12

⚫ 1:35 Luk 4:42-Luk 4:44

+ 1:35 Mat 14:23, Luk 5:16

+ 1:38 Işa 61:1

⚫ 1:40 Mat 8:1-Mat 8:4, Luk 5:12-Luk 5:16

+ 1:40 Lew 13:3, Çöl 12:10, 2Pat 5:1, 2ÝÝ 26:20, Mar 9:22

+ 1:42 Luk 17:14

+ 1:43 Mat 9:30

+ 1:44 Lew 14:1-Lew 14:32, Luk 17:14

+ 1:45 Mar 7:36

⚫ 2:1 Mat 9:1-Mat 9:8, Luk 5:17-Luk 5:26

+ 2:1 Mat 4:13, Mar 1:21

+ 2:4 Mar 6:55

+ 2:5 Mat 8:10, Mar 10:52, Luk 7:48

+ 2:7 Mar 14:64, Zeb 31:5, Işa 43:25

⚫ 2:13 Mat 9:9-Mat 9:13, Luk 5:27-Luk 5:32

+ 2:16 Luk 15:2

+ 2:17 Luk 15:7, 1Tim 1:15

⚫ 2:18 Mat 9:14-Mat 9:17, Mat 12:1-Mat 12:8, Luk 5:33

+ 2:18 Mat 11:2, Luk 11:1, Ýoh 1:35, Luk 18:12

+ 2:19 Mat 25:1-Mat 25:13, Ýoh 3:29, Aýn 19:7, Aýn 21:2

+ 2:20 Mar 14:7, Luk 17:22

+ 2:23 Kan 23:25

+ 2:24 Msr 20:8-Msr 20:10, Çöl 15:32-Çöl 15:36

+ 2:25 1Şam 21:1-6.

+ 2:25 1Şam 21:1-1Şam 21:6

+ 2:26 1Şam 22:20, 2Şam 8:17, Msr 25:30, Lew 24:5-Lew 24:9

+ 2:27 Msr 23:12, Kan 5:14

⚫ 3:1 Mat 12:9-Mat 12:14, Luk 6:6-Luk 6:11

+ 3:1 Mar 1:21

+ 3:2 Luk 14:1, Luk 20:20

+ 3:4 Luk 14:3

+ 3:5 Efe 4:18, 1Pat 13:6

+ 3:7 Işa 34:5, Ezk 35:15, Mat 11:21

+ 3:10 Mar 5:28

+ 3:11 Mat 14:33, Mar 1:24

+ 3:12 Mat 12:16, Mar 1:34

⚫ 3:13 Mat 10:1-Mat 10:4, Luk 6:12-Luk 6:16

+ 3:16 Mat 16:18, Ýoh 1:42

+ 3:17 Mar 1:19

+ 3:18 Mat 9:9

+ 3:19 Mar 14:10, Mar 14:44

⚫ 3:20 Mat 12:22-Mat 12:32, Luk 11:14-Luk 11:23, Luk 12:10

+ 3:20 Mar 6:31

+ 3:21 2Kor 5:13

+ 3:22 2Pat 1:2, Mat 9:34, Mat 10:25

+ 3:27 Işa 49:24-Işa 49:25

+ 3:29 Luk 12:10, 1Ýoh 5:16, Ýew 10:26, Ýew 10:29

⚫ 3:31 Mat 12:46-Mat 12:50, Luk 8:19-Luk 8:21

+ 3:31 Mar 6:3, Ýoh 2:12, Ýoh 7:3, Res 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19

+ 3:35 Ýoh 15:14, Ýew 2:11

⚫ 4:1 Mat 13:1-Mat 13:23, Luk 8:4-Luk 8:15

+ 4:7 Ýrm 4:3

+ 4:9 Mat 11:15, Aýn 2:7

⚫ 4:10 Mat 13:18-Mat 13:23, Luk 8:11-Luk 8:15

+ 4:11 Mat 19:11, 1Kor 5:12-1Kor 5:13

+ 4:12 Işa 6:9-10.

+ 4:12 Işa 6:9-Işa 6:10, Işa 42:20, Ýoh 12:40, Res 28:26-Res 28:27

+ 4:14 Işa 55:10-Işa 55:11, Res 8:4

+ 4:17 Gal 1:6, Ýew 6:4

+ 4:19 Mat 6:25, Mar 10:23, 1Tim 6:10

+ 4:20 Ýoh 15:5

⚫ 4:21 Luk 8:16-Luk 8:18

+ 4:21 Mat 5:15, Luk 11:33

+ 4:22 Mat 10:26, Luk 12:2

+ 4:23 Mat 11:15, Mar 4:9

+ 4:24 Mat 7:2

+ 4:25 Sül 9:9

+ 4:29 Ýow 3:13, Mat 13:38, Aýn 14:15

⚫ 4:30 Mat 13:31-Mat 13:35, Luk 13:18-Luk 13:19

+ 4:31 Mat 17:20, Luk 17:6

+ 4:32 Ezk 17:3, Ezk 31:6, Dan 4:9

⚫ 4:35 Mat 8:23-Mat 8:27, Luk 8:22-Luk 8:25

+ 4:35 Mat 8:18, Luk 8:22

+ 4:37 Res 27:14

+ 4:39 Zeb 64:8, Zeb 88:10, Zeb 103:7

⚫ 5:1 Mat 8:28-Mat 8:34, Luk 8:26-Luk 8:39

+ 5:7 Mar 1:24

+ 5:17 Luk 5:8, Res 16:39

+ 5:19 Zeb 65:16

+ 5:20 Mat 4:25, Mar 7:31

⚫ 5:21 Mat 9:18-Mat 9:26, Luk 8:40-Luk 8:56

+ 5:22 Luk 13:14, Res 13:15, Res 18:8

+ 5:25 Lew 15:25

+ 5:28 Mar 3:10

+ 5:30 Luk 5:17, Luk 6:19

+ 5:34 Mar 10:52

+ 5:37 Mar 9:2, Mar 14:33

+ 5:39 Ýoh 11:11

+ 5:41 Mar 1:31, Mar 9:27, Res 3:7, Res 9:41, Luk 7:14

+ 5:43 Mar 1:44, Mar 9:9

⚫ 6:1 Mat 13:53-Mat 13:58, Luk 4:16-Luk 4:30

+ 6:1 Mat 2:23, Luk 2:39, Luk 4:23

+ 6:2 Mar 1:21

+ 6:3 Mat 11:6

+ 6:4 Ýoh 4:44

⚫ 6:7 Mat 10:1, Mat 10:5-Mat 10:15, Luk 9:1-Luk 9:6

+ 6:7 Mar 3:13-Mar 3:18

+ 6:11 Res 13:51

+ 6:12 Mar 1:15

+ 6:13 Ýak 5:14

⚫ 6:14 Mat 14:1-Mat 14:12, Luk 9:7-Luk 9:9

+ 6:14 Mar 8:28

+ 6:15 Mat 21:11

+ 6:17 Lew 18:16, Lew 20:21, Mat 11:2, Luk 3:19-Luk 3:20, Ýoh 3:24

+ 6:21 Gçk 40:20, Est 1:3

+ 6:23 Est 5:3, Est 7:2

+ 6:29 Mar 2:18

⚫ 6:30 Mat 14:13-Mat 14:21, Luk 9:10-Luk 9:17, Ýoh 6:1-Ýoh 6:14

+ 6:30 Mar 6:7

+ 6:31 Mar 3:20

+ 6:34 Çöl 27:17, 1Pat 22:17, Ezk 34:5, Zak 10:2, Mat 9:36

+ 6:37 2Pat 4:42-2Pat 4:44

⚫ 6:45 Mat 14:22-Mat 14:36, Ýoh 6:15-Ýoh 6:21

+ 6:45 Mat 11:21, Mar 8:22

+ 6:46 Luk 6:12, Luk 9:28

+ 6:49 Luk 24:37

+ 6:52 Mar 6:41, Mar 8:17, Ýoh 12:40, 2Kor 3:14

+ 6:53 Çöl 34:11, Mat 14:34, Luk 5:1

+ 6:55 Mar 2:4, Res 5:15

+ 6:56 Mar 5:27

⚫ 7:1 Mat 15:1-Mat 15:20

+ 7:3 Gal 1:14

+ 7:4 Ýew 9:10

+ 7:5 Luk 11:38

+ 7:6-7 Işa 29:13.

+ 7:6 Mat 23:13

+ 7:7 Işa 29:13, Kol 2:22

+ 7:10 Msr 20:12; 21:17; Kan 5:16.

+ 7:10 Msr 20:12, Msr 21:17

+ 7:15 Res 10:15, Tit 1:15

+ 7:19 Res 10:15, Res 11:9, Tit 1:15

+ 7:20 Mat 12:34, Ýak 3:6

+ 7:21 Gal 5:19-Gal 5:21, 1Kor 6:9-1Kor 6:10

⚫ 7:24 Mat 15:21-Mat 15:28

+ 7:24 Ýeş 19:28-Ýeş 19:29, Işa 23:1-Işa 23:18

+ 7:26 Res 21:2-Res 21:3

+ 7:27 Mat 7:6

+ 7:31 Mar 8:24, Mar 5:20, Mar 1:9

+ 7:32 Işa 35:5-Işa 35:6

+ 7:33 Mar 8:23, Ýoh 9:6

+ 7:36 Mar 1:44-Mar 1:45

⚫ 8:1 Mat 15:32-Mat 15:39

+ 8:2 Mat 9:36

+ 8:4 2Pat 4:42-2Pat 4:44

⚫ 8:11 Mat 16:1-Mat 16:4

+ 8:11 Luk 11:16, 1Kor 1:22

⚫ 8:14 Mat 16:5-Mat 16:12

+ 8:15 Luk 12:1, 1Kor 5:7-1Kor 5:8

+ 8:17 Mar 6:52, Mar 7:18

+ 8:18 Ýrm 5:21

+ 8:19 Mar 6:41-Mar 6:43

+ 8:20 Mar 8:8

+ 8:22 Mar 6:45

+ 8:23 Mar 7:33, Ýoh 9:6

⚫ 8:27 Mat 16:13-Mat 16:20, Luk 9:18-Luk 9:21

+ 8:28 Mar 6:14, 1Pat 17:1, Mal 4:5

+ 8:29 Mar 14:61-Mar 14:62, Ýoh 11:27

+ 8:30 Mat 9:30

⚫ 8:31 Mat 16:21-Mat 16:28, Luk 9:22-Luk 9:27

+ 8:31 Luk 17:25, Mar 9:31, Mar 10:34, Ýoh 2:19

+ 8:32 Ýoh 16:25

+ 8:33 Mat 4:10, Fil 3:19

+ 8:34 Mat 10:38-Mat 10:39

+ 8:35 Mar 10:29

+ 8:36 Luk 12:20

+ 8:37 Zeb 48:8-Zeb 48:9

+ 8:38 Işa 57:3, Rim 1:16, 2Tim 1:8, Kan 33:2, Dan 7:13, Zak 14:5

+ 9:1 Mar 13:30, Ýoh 21:22

⚫ 9:2 Mat 17:1-Mat 17:13, Luk 9:28-Luk 9:36

+ 9:2 Mar 5:37, Mar 14:33

+ 9:3 Dan 7:9

+ 9:4 Mal 4:5

+ 9:7 Kan 18:15, 2Pet 1:17

+ 9:9 Mar 1:44, Mar 5:43

+ 9:12 Işa 53:7

+ 9:13 Mat 11:14, Luk 1:17

⚫ 9:14 Mat 17:14-Mat 17:20, Luk 9:37-Luk 9:43

+ 9:17 Luk 11:14

+ 9:20 Mar 1:26

+ 9:22 Mar 1:40

+ 9:23 Mat 17:20-Mat 17:21

+ 9:26 Mar 1:26

+ 9:27 Mar 1:31, Mar 5:41, Res 3:7, Res 9:41

⚫ 9:30 Mat 17:22-Mat 17:23, Luk 9:43-Luk 9:45

+ 9:31 Mar 8:31, Mar 10:32-Mar 10:34

+ 9:32 Mar 6:52

⚫ 9:33 Mat 18:1-Mat 18:9, Luk 9:46-Luk 9:50, Luk 22:24-Luk 22:30

+ 9:33 Mat 17:24

+ 9:35 Mar 10:43-Mar 10:44

+ 9:36 Mar 10:16

+ 9:37 Mat 10:40, Luk 10:16, Ýoh 13:20

+ 9:38 Mat 7:22, Mat 12:27, Res 19:13, Çöl 11:28

+ 9:40 Mat 12:30, Luk 11:23

+ 9:41 Mat 10:42

+ 9:42 Luk 17:2

+ 9:43 Mat 5:30, Mat 25:41, Aýn 20:10

+ 9:47 Işa 66:24

+ 9:48 Işa 66:24.

+ 9:50 Mat 5:13, Luk 14:34, Ezk 43:24, Rim 12:18, 2Kor 13:11, 1Sal 5:13

⚫ 10:1 Mat 19:1-Mat 19:12

+ 10:4 Kan 24:1-Kan 24:3

+ 10:6 Gçk 1:27.

+ 10:6 Gçk 1:27

+ 10:7-8 Gçk 2:24.

+ 10:7 Gçk 2:24, 1Kor 6:16, Efe 5:31, 1Kor 6:16

+ 10:9 Mal 2:16, 1Kor 7:10

+ 10:12 Mat 5:32

⚫ 10:13 Mat 19:13-Mat 19:15, Luk 18:15-Luk 18:17

+ 10:15 Mat 18:3

+ 10:16 Mar 9:36

⚫ 10:17 Mat 19:16-Mat 19:30, Luk 18:18-Luk 18:30

+ 10:17 Luk 10:25

+ 10:18 Zeb 105:1, Zeb 118:68

+ 10:19 Msr 20:12-16; Kan 5:16-20.

+ 10:19 Msr 20:12-Msr 20:16, Kan 24:14, 1Kor 6:8

+ 10:20 Fil 3:6

+ 10:21 Luk 12:33

+ 10:23 Zeb 48:7-Zeb 48:8, Mar 4:19

+ 10:27 Gçk 18:14, Eýp 42:2, Ýrm 32:17, Mar 14:36, Luk 1:37

+ 10:28 Mar 1:18-Mar 1:20

+ 10:29 Mar 8:35, Luk 14:26

+ 10:30 2Kor 12:10

+ 10:31 Mat 20:16, Luk 13:30

⚫ 10:32 Mat 20:17-Mat 20:19, Luk 18:31-Luk 18:34

+ 10:34 Mar 8:31, Mar 9:31

⚫ 10:35 Mat 20:20-Mat 20:28

+ 10:35 Mar 1:19

+ 10:37 Mat 19:28

+ 10:38 Mar 14:36, Ýoh 18:11, Luk 12:50

+ 10:39 Res 12:2, Aýn 1:9

+ 10:43 1Pet 5:3, Mat 23:11, Mar 9:35

+ 10:45 Ýoh 13:4-Ýoh 13:5, Işa 53:10-Işa 53:11, Ýoh 11:51, Rim 4:25, Gal 1:4, 1Tim 2:6, Tit 2:14, 1Pet 1:18-1Pet 1:19

⚫ 10:46 Mat 20:29-Mat 20:34, Luk 18:35-Luk 18:43

+ 10:46 Ýeş 6:1, 1Pat 16:34

+ 10:47 2Şam 7:12-2Şam 7:16, Luk 1:32

+ 10:52 Mar 5:34, Luk 7:50, Luk 17:19

⚫ 11:1 Mat 21:1-Mat 21:11, Luk 19:28-Luk 19:40, Ýoh 12:12-Ýoh 12:19

+ 11:1 2Şam 15:30, Zak 14:4, Res 1:12, Mat 21:17, Luk 24:50, Ýoh 11:18

+ 11:8 2Pat 9:13

+ 11:9 Zeb 117:25-26.

+ 11:10 Zeb 117:25-Zeb 117:26, Zeb 148:1, Mat 23:39

⚫ 11:12 Mat 21:18-Mat 21:19

+ 11:12 Mat 4:2

+ 11:13 Ýrm 24:8, Ýrm 29:16-Ýrm 29:17, Hoş 9:10, Mik 7:1, Mar 13:28, Luk 13:6

⚫ 11:15 Mat 21:12-Mat 21:17, Luk 19:45-Luk 19:48, Ýoh 2:13-Ýoh 2:22

+ 11:15 Lew 1:14, Lew 5:7, Lew 12:8, Luk 2:24

+ 11:17 Işa 56:7.

+ 11:17 Işa 56:7, Ýrm 7:11

+ 11:18 Mat 21:46

+ 11:19 Luk 21:37

⚫ 11:20 Mat 21:19-Mat 21:22

+ 11:23 Mat 7:7, Mat 17:20, 1Kor 13:2

+ 11:24 Mat 7:7, Ýak 1:6

+ 11:25 Mat 6:14, Kol 3:13

⚫ 11:27 Mat 21:23-Mat 21:27, Luk 20:1-Luk 20:8

+ 11:28 Res 4:7

+ 11:30 Mar 1:4

+ 11:31 Luk 7:30

+ 11:32 Mat 11:9, Mat 14:5

⚫ 12:1 Mat 21:33-Mat 21:46, Luk 20:9-Luk 20:19

+ 12:1 Zeb 79:9, Işa 5:1, Nag 8:11, Mar 13:34

+ 12:5 Mat 22:6, Mat 23:34, Ýew 11:36-Ýew 11:37, Ýew 11:36-Ýew 11:37

+ 12:6 Mat 3:17, Ýew 1:1

+ 12:7 Ýew 1:2, 1Pat 21:19

+ 12:8 Ýew 13:12

+ 12:9 Res 13:46

+ 12:10 Zeb 117:22.

+ 12:11 Zeb 117:22-Zeb 117:23, Res 4:11, 1Pet 2:7

+ 12:12 Mar 11:18, Mar 11:32

⚫ 12:13 Mat 22:15-Mat 22:22, Luk 20:20-Luk 20:26

+ 12:13 Luk 11:54

+ 12:14 Mat 17:24-Mat 17:25

+ 12:15 Mar 7:6, Luk 12:1

+ 12:17 Rim 13:7

⚫ 12:18 Mat 22:23-Mat 22:33, Luk 20:27-Luk 20:40

+ 12:18 Mat 3:7, Res 23:8

+ 12:19 Kan 25:5-6.

+ 12:19 Gçk 38:8, Kan 25:5-Kan 25:6

+ 12:26 Msr 3:6,15.

+ 12:26 Msr 3:2, Msr 3:6

⚫ 12:28 Mat 22:34-Mat 22:40, Luk 10:25-Luk 10:28

+ 12:29-30 Kan 6:4-5.

+ 12:30 Kan 6:4-Kan 6:5, Kan 11:13, Ýeş 22:5

+ 12:31 Lew 19:18.

+ 12:31 Lew 19:18, Mat 19:19

+ 12:32 Kan 4:35, Kan 6:4

+ 12:33 1Pat 15:22, Hoş 6:6, Mik 6:6-Mik 6:8

+ 12:34 Luk 20:40

⚫ 12:35 Mat 22:41-Mat 22:46, Luk 20:41-Luk 20:44

+ 12:35 2Şam 7:12-2Şam 7:16, Mar 10:47, Luk 1:32

+ 12:36 Zeb 109:1.

+ 12:36 Zeb 109:1, Res 2:34-Res 2:35

+ 12:37 Mar 6:20

⚫ 12:38 Mat 23:1-Mat 23:36, Luk 20:45-Luk 20:47

+ 12:39 Luk 11:43

⚫ 12:41 Luk 21:1-Luk 21:4

+ 12:41 2Pat 12:9, Mat 27:6

+ 12:44 2Kor 8:1-2Kor 8:3, 2Kor 8:12

⚫ 13:1 Mat 24:1-Mat 24:14, Luk 21:5-Luk 21:19

+ 13:2 Luk 19:44

+ 13:5 1Ýoh 3:7, Kol 2:8, 2Sal 2:3

+ 13:6 Ýrm 14:14

+ 13:7 Ýrm 51:46

+ 13:8 2ÝÝ 15:6, Aýn 6:4, Res 11:28, Aýn 6:8, Aýn 6:12

+ 13:9 Zeb 118:46, Res 17:6, Res 18:12, Res 24:1, Res 25:6

+ 13:10 Mat 28:19, Rim 10:18, Kol 1:6

+ 13:11 Res 4:8

+ 13:12 Mat 10:35-Mat 10:36

+ 13:13 Mat 10:22, Ýoh 15:18, Ýak 5:11, Aýn 2:10

+ 13:14 Dan 9:27; 11:31; 12:11.

⚫ 13:14 Mat 24:15-Mat 24:28, Luk 21:20-Luk 21:24

+ 13:14 Dan 9:27, Dan 11:31, Dan 12:11

+ 13:15 Luk 17:31

+ 13:17 Luk 23:29

+ 13:19 Ýrm 30:7, Dan 12:1, Aýn 16:18

+ 13:20 Işa 65:8, Luk 18:7

+ 13:21 Luk 17:23

+ 13:22 Kan 13:1, 2Sal 2:9, Aýn 13:13, Aýn 16:14

+ 13:23 Ýoh 13:19, Ýoh 14:29

⚫ 13:24 Mat 24:29-Mat 24:31, Luk 21:25-Luk 21:28

+ 13:24 Amo 8:9

+ 13:25 Işa 13:10, Işa 24:23, Işa 34:4, Ezk 32:7, Ýow 2:31, Res 2:20, Aýn 6:13

+ 13:26 Dan 7:13, Mat 16:27

+ 13:27 Mat 13:41

⚫ 13:28 Mat 24:32-Mat 24:35, Luk 21:29-Luk 21:33

+ 13:30 Mar 9:1

+ 13:31 Zeb 101:26-Zeb 101:27, Işa 51:6, 2Pet 3:10

⚫ 13:32 Mat 24:36-Mat 24:44, Luk 17:26-Luk 17:30, Luk 17:34-Luk 17:36

+ 13:32 Zak 14:7

+ 13:33 Efe 6:18, 1Sal 5:6, Mat 25:13

+ 13:34 Mar 12:1

+ 13:35 Mat 25:13, 2Pet 3:10, 1Sal 5:2

+ 13:36 Mat 25:1-Mat 25:13

⚫ 14:1 Mat 26:1-Mat 26:5, Luk 22:1-Luk 22:2, Ýoh 11:45-Ýoh 11:53

+ 14:1 Msr 12:1-Msr 12:30, Ýoh 11:53

⚫ 14:3 Mat 26:6-Mat 26:13, Luk 7:36-Luk 7:50, Ýoh 12:1-Ýoh 12:8

+ 14:3 Mat 21:17, Ýoh 11:1, Ýoh 11:18, Lew 13:3

+ 14:7 Kan 15:11, Mar 2:20, Ýoh 7:33

+ 14:8 Ýoh 19:40

+ 14:9 Mat 24:14

⚫ 14:10 Mat 26:14-Mat 26:16, Luk 22:3-Luk 22:6

+ 14:10 Ýoh 13:2, Res 1:16

⚫ 14:12 Mat 26:17-Mat 26:30, Luk 22:7-Luk 22:23, Ýoh 13:21-Ýoh 13:30

+ 14:12 Msr 12:6, 1Kor 5:7

+ 14:18 Zeb 40:10, Ýoh 13:18

+ 14:21 Işa 53:1-Işa 53:12, Mat 18:7

⚫ 14:22 Mat 26:26-Mat 26:30, Luk 22:15-Luk 22:20, 1Kor 11:23-1Kor 11:25

+ 14:22 Ýoh 6:51, 1Kor 10:16

+ 14:24 Msr 24:8

+ 14:26 Luk 22:39

+ 14:27 Zak 13:7.

⚫ 14:27 Mat 26:31-Mat 26:35, Luk 22:31-Luk 22:34, Ýoh 13:36-Ýoh 13:38

+ 14:27 Zak 13:7, Ýoh 16:32

+ 14:28 Mar 16:7

⚫ 14:32 Mat 26:36-Mat 26:46, Luk 22:39-Luk 22:46

+ 14:33 Mar 5:37, Mar 9:2

+ 14:34 Ýoh 12:27

+ 14:35 Ýew 5:7

+ 14:36 Mar 10:27, Mar 10:38, Ýoh 18:11, Ýoh 5:30, Ýoh 6:38

+ 14:38 Mat 6:13, 1Pet 4:7

+ 14:41 Ýoh 2:4, Mar 9:31, Mar 10:33

⚫ 14:43 Mat 26:47-Mat 26:56, Luk 22:47-Luk 22:53, Ýoh 18:3-Ýoh 18:12

+ 14:43 Res 1:16

+ 14:47 Luk 22:38

+ 14:49 Mar 11:27, Mat 1:22-Mat 1:23, Mat 21:4, Ýoh 19:36

+ 14:50 Mar 14:27, Ýoh 16:32

⚫ 14:53 Mat 26:57-Mat 26:68, Luk 22:54-Luk 22:55, Luk 22:63-Luk 22:71, Ýoh 18:13-Ýoh 18:14, Ýoh 18:19-Ýoh 18:24

+ 14:56 Zeb 26:12, Zeb 34:11, Kan 17:6, Kan 19:15

+ 14:58 2Kor 5:1, Mar 15:29, Ýoh 2:19

+ 14:60 Mar 15:4-Mar 15:5

+ 14:61 Işa 53:7, Zeb 2:7

+ 14:62 Zeb 109:1, Dan 7:13, Mat 16:27, Mat 24:30, Ýew 1:13

+ 14:63 Çöl 14:6, Res 14:14

+ 14:64 Mar 2:7, Ýoh 10:36, Lew 24:16

+ 14:65 Işa 50:6, Mar 10:34

⚫ 14:66 Mat 26:69-Mat 26:75, Luk 22:56-Luk 22:62, Ýoh 18:15-Ýoh 18:18, Ýoh 18:25-Ýoh 18:27

+ 14:72 Mar 14:30

⚫ 15:1 Mat 27:1-Mat 27:2, Mat 27:11-Mat 27:14, Luk 23:1-Luk 23:5, Ýoh 18:28-Ýoh 18:38

+ 15:1 Luk 3:1, Luk 13:1, Res 3:13, Res 4:27, 1Tim 6:13

+ 15:2 Mat 2:2

+ 15:4 Mar 14:60-Mar 14:61

+ 15:5 Işa 53:7

⚫ 15:6 Mat 27:15-Mat 27:26, Luk 23:13-Luk 23:25, Ýoh 18:39

+ 15:10 Ýoh 12:19, Res 5:17

+ 15:11 Res 3:14

+ 15:14 Luk 23:41, Ýew 4:15

+ 15:15 Mar 10:34

⚫ 15:16 Mat 27:27-Mat 27:31, Ýoh 19:2-Ýoh 19:3

+ 15:19 Işa 50:6, Mar 10:34, Mar 14:65

⚫ 15:21 Mat 27:32-Mat 27:44, Luk 23:26-Luk 23:43, Ýoh 19:17-Ýoh 19:27

+ 15:21 Rim 16:13

+ 15:24 Zeb 21:19

+ 15:29 Zeb 21:7, Zeb 108:25, Mar 14:58, Ýoh 2:19

+ 15:31 Ýoh 10:18

+ 15:32 Ýoh 1:49, Ýoh 12:13, Ýoh 20:29

⚫ 15:33 Mat 27:45-Mat 27:56, Luk 23:44-Luk 23:49, Ýoh 19:28-Ýoh 19:30

+ 15:34 Zeb 21:2.

+ 15:34 Zeb 21:2

+ 15:36 Zeb 68:22

+ 15:38 Msr 26:33, Lew 16:2

+ 15:40 Luk 8:2

⚫ 15:42 Mat 27:57-Mat 27:61, Luk 23:50-Luk 23:56, Ýoh 19:38-Ýoh 19:42

+ 15:46 Işa 53:9

⚫ 16:1 Mat 28:1-Mat 28:8, Luk 24:1-Luk 24:12, Ýoh 20:1-Ýoh 20:10

+ 16:1 Mar 15:40

+ 16:3 Mar 15:46

+ 16:7 Mar 14:28

⚫ 16:9 Mat 28:9-Mat 28:10, Mat 28:16-Mat 28:20, Luk 24:13-Luk 24:49, Ýoh 20:11-Ýoh 20:23

+ 16:9 Luk 8:2

+ 16:11 Luk 24:11

+ 16:15 Res 1:8, Kol 1:23

+ 16:16 Res 16:31, Rim 10:9, 1Pet 3:21, Ýoh 3:18

+ 16:17 Luk 10:17, Res 5:16, Res 8:7, Res 16:18, Res 19:12, Res 2:4, Res 10:46, 1Kor 12:10, 1Kor 14:2

+ 16:18 Zeb 90:13, Luk 10:19, Res 28:3-Res 28:5, Res 9:12, Res 28:8

+ 16:19 Luk 24:51, Res 1:9, 1Tim 3:16, Zeb 109:1, Res 7:55-Res 7:56, 1Pet 3:22, Rim 8:34, Efe 1:20, Kol 3:1, Ýew 1:3, Ýew 8:1, Ýew 12:2, Aýn 3:21

+ 16:20 Res 5:12

Sözlük

1. A

2. B

3. Ç

4. D

5. E

6. Ä

7. F

8. G

9. H

10. I

11. J

12. K

13. L

14. M

15. N

16. O

17. Ö

18. P

19. R

20. S

21. Ş

22. T

23. U

24. Y

25. Ý

26. Z

Sözlük

A

1. Adalatly

2. Adam ata

3. Agta

4. Agyz beklemek

5. Ahalot

6. Aždarha

7. Akmak

8. Alamot

9. Aloe

10. Amalekler

11. Ammonlar

12. Amorlar

13. Anaklar

14. Araba düzlügi

15. Arameý dili

16. Arfa

17. Artemis

18. Arwah-jyn

19. Arýopagus

20. Aşera

21. Aştoret

22. Aşur

23. Aýanlyk

24. Aziýa

A

Adalatly – Hudaý hemişe adalatly. Ol elmydama dogry iş edýär we hemişe oňat kararlary çykarýar. Mukaddes Kitaba laýyklykda, Hudaý her bir adama, uly bolsun, kiçi bolsun, baý ýa-da garyp, parhy ýok – hemmelere adalatly garamaklygy ündeýär. Ol Öz halkyna şeýle diýýär:

«Ýagşylyk etmegi öwreniň,

adalaty agtaryň,

ezýet çekýäni halas ediň,

ýetimi goraň,

dul hatyna arka duruň» (Işa 1:17).

Kazylaryň, ýurt baştutanlarynyň, dini ýolbaşçylaryň halkyň üstünden höküm sürýändikleri üçin, Hudaý olardan adalatly kararlary çykarmagy talap edýär we adalatsyz hereketler eden ýagdaýynda, olary ýowuzlyk bilen höküm edýär.

Seret: Dogry.

Adam ata – Hudaý tarapyndan ýaradylan ilkinji ynsan. Onuň aýaly How ene bolupdyr. Olar ähli ynsanlaryň ata-enesi bolupdyr. Adam atanyň ady ýewreýçe «ynsan» diýmegi aňladýar.
Gçk 2-3.

Agta – taryhyň käbir döwürlerinde dürli milletlerde agtalar hökümdarlaryň ýolbaşçylygy astynda ýokary wezipäni eýeläpdirler. Hudaýyň gadagan edýändigi üçin, olary biçmeklik ýewreýleriň däp-dessurynda bolmandyr.
Est 2:3; Res 8:27.

Agyz beklemek – agyz beklemegiň maksady Hudaýyň huzurynda özüňi pespäl tutmak ýa-da käbir pajygaly ýagdaýda ýas tutmak, gam-gussa döwri Hudaýy çagyrmak bolupdyr. Dogry durmuşda ýaşamazdan, garyplara we ejizlere adalatly garamazdan, agyz beklemekligiň hiç hili peýdasynyň ýokdugyny we munuň Hudaýyň göwnünden turmaýandygyny pygamberler halka ýatladypdyrlar.
Ser 20:26; Işa 58:3-5; Ýow 1:14; Ýun 3:5; Est 4:16.

Ahalot – Hindistanda ösýän we özeni hoşboý ysly agaç. Onuň özenini geýimlere ýa-da otaga hoşboý ys bermek üçin ulanypdyrlar.
Zeb 44:9; Sül 7:17; Ngm 4:14.

Aždarha – gadymy ýewreý düşünjesinde deňiz aždarhasy başagaýlygy aňladyp, älem-jahanyň ýaradylyşynyň irki döwürlerinde peýda bolupdyr. Käte aždarha Rahap diýlip atlandyrylypdyr (Eýp 9:3; 26:12; Işa 51:9), käte bolsa Liwýatan (Eýp 3:8; 41:1; Zeb 73:14; Işa 27:1). Şeýle hem bu milletler üçin bir nyşan, ýagny Ysraýylyň duşmany bolupdyr (Zeb 86:4). Ikinji pikir Täze Ähtde Aýanlyk kitabynda gabat gelýär, Isa Mesihe ynanýanlara garşy uruşda aždarha erbet güýçleriň nyşanydyr.

Akmak – paýhas edebiýatynda: Zeburyň käbir mezmurlarynda, Süleýmanyň pähimlerinde, Wagyzda, Eýýupda «akmak» diňe bir akylsyz adam däl-de, eýsem, akyl-paýhasy ret edýän adamdyr. Şonuň üçin hem ol ölüm we weýrançylyk ýolundan barýan adamdyr. Beýle adam Hudaý barada we Hudaýyň islegi barada pikir etmeýän, alada etmeýän, tekepbir, gedem, biparh adam. Ol hatda dine we paýhasly öwüt-ündewe garşy çykyp, bular barada ýaman zatlary gepläp bilýär. Paýhas edebiýatynda beýan edilen häsiýetlerden başga-da akmak adam özüniň nejis gylyk-häsiýeti bilen tanalypdyr. Işaýa pygamberiň kitabynda akmak adam barada şeýle diýilýär: «Akmak biedeplik bilen gepleýär, onuň niýeti pislik etmekdir, işi ýamanlyk etmek, Rebbe dil ýetirmek, açlary aç, suwsuzlary suwsuz goýmakdyr» (Işa 32:6).
Zeb 52:1; Sül 17:17-21

Seret: Nadan.

Alamot – manysy belli däl. Belki äheň, belki-de saz guraly bolmagy ähtimal.
1ÝÝ 15:21.

Aloe – Täze Äht döwründe aloe ölen adamyň jesedini jaýlamaga taýýarlamakda ulanylypdyr.
Ýoh 19:39.

Amalekler – Ysraýyl halky Kengan ýurduny eýelemezden öň, onuň golaýynda ýaşan halk. Olar, esasan, Duz deňziniň günorta-gündogarynda, ýagny Negepde ýaşan çarwa halk bolupdyr.
Msr 17:8-16; Kan 25:17-19; 1Şam 15:2, 30:1-5; 1ÝÝ 4:43.

Ammonlar – Lutuň ogly Benamynyň nesilleri. Ammonlar Iordan derýasynyň gündogarynda ýaşapdyrlar. Olar Molek hudaýyna sežde edipdirler.
Gçk 19:30-38; Kan 23:3.

Seret: Lut.

Amorlar – Ysraýyl halky Kengan ýurduny eýelemezden öň, ol ýerde ýaşan halklaryň biri. Olar özleriniň äpet uzyn boýlary bilen tanalypdyr. Mesopotamiýanyň tutuş töwereginde özüniň şäherleri we hanlary bilen amorlar örän güýçli halk bolupdyr. Ysraýyllar Kengana çozan wagtynda, olar, esasan hem, Iordan derýasynyň gündogarynda we Iordanyň günbatar daglarynda ýaşan Og hem Sihon atly iki hanyň hanlygyndaky güýje daýanypdyrlar.
Gçk 10:16; 15:16; Çöl 13:29; 21:13-34; Amo 2:10.

Seret: Kenganlar.

Anaklar – Ysraýyl halky eýelemezden öň, Kengan ýurdunyň golaýynda ýaşan halklaryň biri. Olar Hebron galasynda we onuň daş-töwereginde ýaşapdyrlar. Anaklar üç urugdan ybarat bolup, olar Nefilleriň nesilleri bolupdyrlar.
Kan 9:2; Ýeş 11:21,22.

Seret: Nefiller.

Araba düzlügi – Iordan derýasynyň düzlüginden Duz deňziniň günorta-demirgazygyna çenli ýaýylyp gidýän gury we tekiz ýer.
Çöl 22:1; 26:3.

Arameý dili – bu dil ýewreý diline degişlidir. B. e. öň VI asyrda bu esasy dil hökmünde ösüp, gadymy ýakyn Gündogarda (häzirki Orta Gündogarda) diplomatiýa we täjirçilik üçin ulanylypdyr. Ysraýyllar Babyl sürgüninden dolanyp gelenlerinden soň, halk ýewreý diline garanda arameý dilinde has köp geplemäge başlapdyr. Köne Ähtiň käbir bölekleri arameý dilinde ýazylypdyr, ýagny Ezr 4:8–6:18; 7:12-26; Dan 2:4–7:28. Isanyň döwründe bu dil ýahudylar we Isa tarapyndan giňden ulanylypdyr, şonuň üçin Täze Ähtde birnäçe arameý sözleri bar.
2Pat 18:26,28; Mat 5:22; Ýoh 5:2; 19:13.

Seret: Ýewreý.

Arfa – kirişli saz guralynyň bir görnüşi.
Zeb 32:2; 56:9.

1624-nji sahypadaky surata seret.

Artemis – grekleriň zenan hudaýynyň ady, oňa aýratyn Aziýa welaýatynda sežde edipdirler. Gadymy dünýäniň ýedi gudratynyň biri bolan onuň buthanasy Efes şäheriniň edil daşynda ýerleşipdir.
Res 19:24-35.

Arwah-jyn – Şeýtana gulluk edýän erbet ruhdur. Ol adama zyýan ýetirip ýa-da ony eýeläp bilýär. Isada olary kowup çykarýan gudrat bolupdyr we Ol arwah-jyn eýelän adama şypa beripdir. Resullara hem Isanyň ady bilen arwah-jynlary kowup çykarmak gudraty berlipdir.
Mat 8:16; Luk 8:26; Res 8:7; 16:18.

Arýopagus – Gresiýanyň Afiny şäherindäki baýyrlyk. Afiny şäheriniň möhüm adamlary bu baýyrlykda duşuşyp wajyp meseleler barada geňeşipdirler. Bu adamlaryň geňeşi hem Arýopagus diýlip atlandyrylypdyr.
Res 17:19,22,34.

Aşera – hasyl berýän iň möhüm zenan hudaýy hasaplanyp, oňa Kenganda we Siriýada sežde edipdirler. Bu zenan hudaýy köplenç Bagal hudaýy bilen gatnaşypdyr. Adamlaryň oňa sežde etmek üçin üýşen ýerinde, onuň agaçdan ýa-da daşdan ýonulyp ýasalan heýkeli dikilipdir.
Msr 34:13; Kan 7:5; 12:3; 16:21.

Aştoret – Suruň we Sidonyň esasy zenan hudaýy bolup, oňa Müsürde we Kenganda sežde edipdirler.
Ser 2:13; 2Pat 23:13.

Aşur – b. e. öň IX we VIII asyrlarda Aşur Ysraýylyň gündogarynda güýçli imperiýa bolupdyr. Onuň paýtagt şäheri bolan Ninewe häzirki demirgazyk Yrakda ýerleşipdir. B. e. öň 722-nji ýylda aşurlar Ysraýyl patyşalygyny basyp alypdyrlar we köp adamlary ýesir edip äkidipdirler. Soňra aşurlar öz imperiýasynyň beýleki böleklerinden adamlary Ysraýylyň ýurdunda ornaşdyrypdyrlar. Öz ýurdunda galan ysraýyl halky bu adamlar bilen gyz alşyp-berşipdir. Aşurlar Ýahuda patyşalygynyň hem üstüne çozupdyrlar, emma ýeňip bilmändirler. Soňrak Ninewe paýtagty Hudaýyň jezasy hökmünde duşmanyň ýeňiji goşunlary tarapyndan bütinleý weýran edilipdir.
2Pat 18:9–19:36; Nah 1-3.

Aýanlyk – käwagt pygamberlere Hudaý tarapyndan aýanlyk berilýär. Onda häzirki we geljekki zatlar barada görnüş bolýar. Şeýle aýanlyklarda Hudaý Öz merhemetini we hökümini görkezýär.
Gçk 41:25; Msr 6:3; Işa 40:5; 45:21; 65:1; Hab 1:1; Rim 1:17; 1Kor 14:26.

Seret: Görnüş.

Aziýa – Täze Äht döwründe Rim imperiýasynyň iň baý welaýaty bolupdyr. Bu günki gün bu welaýat Türkiýäniň araçäklerinde ýerleşýär.
Res 19:10; Rim 16:5; 1Kor 16:19.

Karta seret.

B

1. Babyl

2. Bagal

3. Baş ruhany

4. Başan

5. Baýram ýyly

6. Baýramçylyklar

7. Bereket

8. Beýelzebul

9. Bu dünýäniň hökümdary

10. But

11. Bütinleý ýok etmek

B

Babyl – Babyl şäheri Babyl imperiýasynyň paýtagty bolupdyr we ol häzirki günorta Yrakda ýerleşipdir. B. e. öň 586-njy ýylda babyllylar Ýahuda patyşalygyny basyp alypdyrlar we köp adamlary Babyla ýesir edip äkidipdirler.
2Pat 25:1-12.

Seret: Ýahuda.

Bagal – kenganlar tarapyndan sežde edilen harasat hudaýy. Bagal sözi aslynda «hojaýyn», şeýle hem «är» diýmegi aňladýar.
1Pat 18:1-45; Ýer 7:9; Hoş 11:2.

Baş ruhany – Lewiniň nesli bolan Harun pygamber we onuň ogullary Hudaý tarapyndan ruhany bolmaklyga saýlanypdyrlar. Olar Mukaddes çadyrda Hudaýa hyzmat edipdirler. Harun pygamber ilkinji Baş ruhany hökmünde saýlanypdyr. Diňe Baş ruhana Iň mukaddes otaga girmäge rugsat edilipdir. Ol ysraýyllary günälerinden saplamak üçin ol ýere ýylda bir gezek «Günäden saplanma» güni giripdir. Ýewreýler kitabynyň awtory Isany kämil Baş ruhany hökmünde beýan edýär.
Msr 28; Lew 16.

1623-nji sahypadaky surata seret.

Başan – bu günorta Siriýanyň tekiz jülgeleri we baýyrlyklary. Ol Jelile kölüniň we Iordan derýasynyň gündogar tarapynda ýerleşýär. Başan Gilgat etrabynyň demirgazygynda bolup, özüniň semiz sygyrlary we bol hasyly bilen meşhur bolupdyr.
Ýeş 12:5; 13:11; Kan 3:10.

Baýram ýyly – her elli ýyldan ysraýyl halky toprak, miras, karz we gullar babatda Hudaý tarapyndan berlen ýörite düzgünleri berjaý etmeli bolupdyr.
Lew 25:1-34.

Baýramçylyklar – Mukaddes Kitapda ysraýyl halky tarapyndan bellenen birnäçe möhüm baýramçylyklar aýdylyp geçilýär. Aşakdaky sanawda bu baýramlaryň atlary berilýär:
Çatma baýramy

Ellinji gün baýramy

Galla baýramy

Günäden saplanma güni

Hasyl baýramy

Pesah baýramy

Petir baýramy

Purym baýramy

Surnaý baýramy

Täze Aý baýramy

Bu baýramlar baradaky maglumatlary sözlükden, olaryň hersiniň adynyň aşagyndan tapyp bilersiňiz.

Bereket –
Seret: Ýalkamak.

Beýelzebul – arwah-jynlaryň ýolbaşçysynyň ady. Bu at «Bagalzebupdan» gelip çykandyr; Bagalzebup Köne Äht döwründe ysraýyllara golaý ýaşan halklaryň sežde eden hudaýlarynyň biridir (2Pat 1:2-16). Beýelzebulyň beýleki ady şeýtandyr.
Mat 10:25; 12:21,24,27; Mar 3:19,22,22; Luk 11:15,18,19.

Seret: Şeýtan.

Bu dünýäniň hökümdary –
Seret: Şeýtan.

But – daşdan, agaçdan ýa-da başga bir zatdan ýasalan heýkel, adamlar olary hudaý hökmünde hasaplap, sežde etmek üçin ulanypdyrlar. Bularyň käbiri seždegähde saklar ýaly uly bolupdyr, käbiri öýde saklar ýaly kiçi bolupdyr.
Msr 20:4; Işa 40:19-20.

Seret: Öý butlary.

Bütinleý ýok etmek – Hudaýyň Öz halkyna söz beren ýurdunda uruşdan soň olja düşen emlägi, ýagny ýesirleri, haýwanlary we harytlary ysraýyl halkynyň bähbidi üçin alynman, eýsem bütinleý ýok etmek arkaly Hudaýa bagyş edilipdir.
Ýeş 6:17-21.

Ç

1. Çatma baýramy

Ç

Çatma baýramy – ýewreýleriň senenamasy boýunça ýedinji aýyň, ýagny Tişri aýynyň (muňa Etanym aýy hem diýlipdir) on bäşi bilen ýigrimi biri aralygynda, Günäden saplanma gününiň yz ýany bellenilipdir. Bu hepdäniň dowamynda ysraýyl halky Müsürden Kengana barýança, çölde azaşyp gezen döwrüni ýatlapdyr. Halk Hudaýa bellenen gurbanlyklary hödürläpdir we çatmalarda ýaşapdyr. Bu baýramçylyk iň soňky gallanyň we miweleriň ýygnalýan döwri bolupdyr, şonuň üçin bu döwürde hasyl toýy tutulypdyr.
Müs 23:16, 34:22, Lew 23:33-36, 39-43, Çöl 29:12-34, Kan 16:13-15, Zek 14:16-19.

D

1. Dagon

2. Dawut galasy

3. Dawut Ogly

4. Dawut pygamber

5. Dekapolis

6. Deri keseli

7. Dikme daş

8. Doga-dileg etmek

9. Dogry

D

Dagon – bu piliştlileriň hudaýy bolup, onuň göwresiniň ýarysyndan ýokarsy adam, aşaky ýarysy balyk hökmünde suratlandyrylypdyr.
1Şam 5:2.

Dawut galasy – Sion dagynda Iýerusalimiň köne bölegi, Dawut pygamberiň ýabuslylaryň ilatyny basyp alan ýeri.
2Şam 5:6-9; 1ÝÝ 11:5.

Seret: Içki gala.

Dawut Ogly – Hudaý hezreti Dawut patyşa onuň nesilleriniň biriniň müdimilik şalyk sürjekdigini söz beripdir (2Şam 7:12-16; Işa 9:6-7). Isanyň döwründe ýahudylar bu Patyşa garaşypdyrlar we Ony Mesih diýip atlandyrypdyrlar. Isa garaşylýan Patyşa hökmünde tanalypdyr we Ol Dawut Ogly diýlip atlandyrylypdyr.
Mat 9:27; 15:22.

Seret: Hudaýyň Ogly; Mesih.

Dawut pygamber – çölde çopançylyk edip ýörkä, Hudaý Dawudy ysraýyl halkyna patyşa edip saýlaýar. Ol Iýerusalimi basyp alyp, ony paýtagt şäheri etmek bilen duşmanlarynyň üstünden ysraýyl halkyna ýeňiş getiripdir. Dawut pygamber dogruçyl hem adalatly patyşa bolupdyr, ýöne ol hem günä edipdir. Şeýle hem ol sazanda we şahyr bolupdyr, ol köp sanly mezmurlar ýazypdyr, bular soňra Zebur kitabynyň bir bölegi bolupdyr. Dawut pygamberden soň onuň ogly Süleýman pygamber patyşa bolupdyr. Dawut Hudaýa örän sadyk bolupdyr, Hudaý diňe Dawudyň neslinden biriniň hemişelik patyşa boljakdygyna söz beripdir. Mattanyň Hoş Habary kitabyny açanymyzda, ol ýerde Hudaýyň Dawuda söz beren nesliniň Isadygy hakda gürrüň berilýär.
1Şam 16:13-23; 17:12-58; 2Şam 7; 11; Zeb 88:4; Mat 1:1; Rim 4:6; 2Tim 2:8; Aýn 5:5.

Dekapolis – Samariýa bilen Jeliläniň gündogaryndaky on şäher, olar Grek imperiýasy döwründe gurlupdyr. Isanyň döwründe olar Rim imperiýasyna degişli bolsalar-da, özleri hökümdarlyk edipdirler.
Mat 4:25; Mar 7:31.

Deri keseli – Köne we Täze Äht döwründe deri keseliniň köp dürli görnüşleri bolupdyr. Deri keseliniň haýsam bolsa birine ýolugan adam, bu kesel beýlekilere ýokuşmaz ýaly we ol başga adamy elläp, ony-da haram etmez ýaly, başgalardan aýry saklanypdyr.
Lew 13:45-46; 2Pat 5:1-27; Mat 8:1-4; Luk 7:22.

Dikme daş – bu uzyn daş bolup, dim--dik goýlupdyr. Bu dikme daş kimdir biriniň mazaryny bellemek üçin ýa-da möhüm bir zady ýa-da adamy ýatlamak üçin görkezme hökmünde ulanylypdyr. Olar keramatly hasaplanypdyr.
Gçk 28:18-22; 35:20; Msr 24:4; 2Şam 18:18.

Doga-dileg etmek – Mukaddes Kitapda doga-dileg etmek – kitapdan okamak ýa-da ýat tutup aýtmak däl-de, adatça kalbyňdaky zatlary Hudaýa ýürekden beýan etmekdir. Şeýle hem doga-dileg etmek, köp halatda Hudaýa alkyş aýtmagy ýa-da Ondan kömek sorap ýalbarmagy aňladypdyr. Mukaddes Kitap bize durmuşymyzyň ähli ugurlary babatda, şeýle hem öz tanaýan we bütin dünýäden eşidip, hatda tanamaýan adamlarymyzyň hem mätäçlikleri dogrusynda Hudaý bilen gepleşip bilýändigimizi öwredýär. Isanyň bize nädip doga-dileg etmelidigini öwreden nusgasy Mattanyň Hoş Habarynyň 6-njy babynyň 9-13 aýatlarynda we Lukanyň Hoş Habarynyň 11-nji babynyň 2-4 aýatlarynda görkezlendir.
2Şam 7:27; Zeb 6:10; 141:2; Mat 6:9-13; Luk 11:2-4; Ýak 5:12-18; 1Pet 4:7; Fil 4:6; Kol 4:2; 1Tim 2:1-4.

Seret: Sežde etmek.

Dogry – Mukaddes Kitap Hudaýyň dogrudygyny öwredýär, Onuň ähli işleri dogrudyr. Şonuň üçin hem Hudaýyň halky Onuň buýruklaryna tabyn bolmak bilen, Onuň huzurynda dogry işleri etmäge çagyrylandyr. Işaýa pygamber halka: «Adalaty saklaň, dogry işleri ediň» diýip, öwüt-ündew edipdir (Işa 56:1). Täze Ähtde daşky görnüşi dogry, emma içi erbetlikden doly adamlaryň hakykatda kimdigini Hudaýyň bilýändigini Isa bize duýdurýar. Şeýle adamlar Hudaýyň jezasyndan gaçyp gutulmazlar. Pawlus Hudaýyň Ybraýym pygamberi imany sebäpli dogry hasaplandygyny öwredýär, edil şunuň ýaly, biz hem Hudaý tarapyndan dogry adamlar hasaplanmak isleýän bolsak, onda Hudaýyň saýlap-seçen Isa Mesihine iman etmelidiris.
Gçk 6:9; 15:6; Kan 12:25; Zeb 33:16; 63:11; Mat 13:49; Rim 4:3.

Seret: Adalatly.

E

1. Efiopiýa

2. Efot

3. El goýmak

4. Ellinji gün baýramy

5. Elýaşa pygamber

6. Epikurçy filosoflar

E

Efiopiýa – Mukaddes Kitapda Efiopiýa diýlip terjime edilen ýere häzirki Sudanyň bir bölegi we günorta Müsür, şeýle hem Efiopiýanyň demirgazyk bölegi girýär.
2Şam 18:21; Işa 11:11; 18:1; 20:3; Res 8:25.

Efot –
1. dini dabaralar geçirilýän wagty Baş ruhanynyň geýýän ýeňsiz üstki eşigi. Gursakçada saklanýan Urym we Tummym efodyň öň tarapyna baglanypdyr (Msr 28:6-14).

2. Zygyr matadan edilen eşikleri ruhanylar we hezreti Dawut patyşa geýipdir (1Şam 22:18; 2Şam 6:14).

3. Sežde edilýän bir zat (Ser 8:26-27; 17:5).

Seret: Gursakça; Urym we Tummym. 1621-nji sahypadaky surata seret.

El goýmak – Mukaddes Kitapda adamlar başga bir adama pata bermek we täze wezipä bellenendigini yglan etmek üçin onuň üstüne elini goýupdyrlar. Isa adamlara pata berende, şeýle hem şypa berende, elini olaryň üstüne goýupdyr. Edil şunuň ýaly, resullar adamlaryň üstüne ellerini goýanlarynda, olar Mukaddes Ruhy kabul edipdirler ýa-da şypa alypdyrlar.
Gçk 48:14; Çöl 8:10; Mar 10:16; Luk 4:40; Res 6:7; 13:3; 19:6.

Ellinji gün baýramy – Isanyň döwründe ysraýyllaryň Galla baýramy grekçe «Pentikost» diýlip atlandyrylypdyr, bu Ellinji gün diýmegi aňladypdyr. Sebäbi Galla baýramy Pesah baýramyndan elli gün soň bellenilipdir.
Res 2:1

Seret: Galla baýramy; Pesah baýramy.

Elýaşa pygamber – Ylýas pygamberden soň, onuň hyzmatyny dowam etdiren pygamberdir. Ol hem Ylýas pygamber ýaly köp gudratlar görkezipdir.
1Pat 19:16-21; 2Pat 2-13.

Epikurçy filosoflar – epikurçylar Epikur atly filosofyň taglymatlaryna eýeripdirler. Ol adamlaryň durmuşda bagtly bolmalydyklaryny we agyry bilen gorkyny aýryp taşlamalydyklaryny öwredipdir.
Res 17:18.

Ä

1. Äht

2. Äht sandygy

Ä

Äht – Mukaddes Kitapda Hudaý bilen ynsanlaryň arasynda baglaşylan esasy bäş äht bar:
1. Nuh bilen baglaşylan äht (Gçk 6:18; 9:8-17).

2. Ybraýym bilen baglaşylan äht (Gçk 15; 17).

3. Kanun babatda ysraýyl halky bilen baglaşylan äht (Msr 19:5; 24; Kan 4:13).

4. Dawut bilen baglaşylan äht (2Şam 7:8-16).

5. Isa Mesihiň üsti bilen baglaşylan täze äht (Ýer 31:31-34; Luk 22:20; Ýew 8:6-13).

Gçk 9:9-17; 15:18; Msr 6:3-6; 19:5-6; 2Şam 5:3; Zeb 88:4-5.

Äht sandygy – agaçdan ýasalyp, altyna gaplanan sandyk bolupdyr. Ýüzüne On tabşyryk ýazylan iki ýasy daş bölegi hem onuň içinde saklanypdyr. Sandygyň gapagynyň üstünde ganatlaryny ýaýyp oturan iki sany kerubyň şekili bolupdyr. Bu sandyk mukaddes bolupdyr we Hudaýyň huzury onuň töweregini gurşapdyr, oňa el degirmek gadagan eken. Sandyk çadyryň Iň mukaddes otagynda adamlardan gizlen saklanypdyr, soňrak bolsa ybadathana göçürilipdir. Diňe Günäden saplanma güni baş ruhany oňa ýakyn baryp bilipdir, ol ýany bilen tütetgi alypdyr, munuň tüssesi bolsa sandygyň gapagyny görünmez ýaly ruhanydan gizläpdir.
Msr 25:10-22; 26:33; Lew 16:13-15; Çöl 10:33-36; Ýeş 3; 1Şam 5; 2ÝÝ 5:2-10.

Seret: Baş ruhany.

F

1. Faraon

2. Fariseýler

3. Finikiýa

F

Faraon – bu at Müsür patyşasy üçin berlen atdyr.
Gçk 12:10-20; Msr 1-14.

Fariseýler – Isanyň döwründe fariseýler ýahudylaryň dolandyrýan mejlisinde güýçli topar bolupdyr. Olar saddukeýler bilen işleşipdirler, emma olardan tapawudy, fariseýler adamlaryň direljekdigine ynanypdyrlar. Fariseýler Hudaýyň Musa beren ähli kanunlaryny bilipdirler we olar adamlara bu kanunlary edil ýazylyşy ýaly ýerine ýetirmegi öwredipdirler. Şeýle hem olar özleriniň Kanuna goşan däp-dessurlaryny we düzgünlerini halka öwredipdirler.
Mat 15:1; Luk 11:39; Luk 20:27; Ýoh 11:46.

Seret: Mejlis; Saddukeýler. 1626-njy sahypadaky surata seret.

Finikiýa – Ortaýer deňziniň kenaryndaky meýdana grekler Finikiýa diýip at beripdirler. Häzirki wagtda bu ýer Liwanyň bir bölegidir. Sur we Sidon onuň iň wajyp şäherleri bolupdyr, olaryň halky meşhur deňizçiler we söwdagärler bolupdyr.
Res 11:19; 15:3; 21:2.

G

1. Gala derwezeleri

2. Galla baýramy

3. Galla sadakasy

4. Gan

5. Girgaşlar

6. Gitit

7. Gomora

8. Gögüň Şalygy

9. Gök

10. Görgür

11. Görnüş

12. Grekler

13. Gurbanlyk sypasy

14. Gurbanlyklar

15. Gursakça

16. Günä gurbanlygy

17. Günäden saplanma güni

18. Gyrnak aýal

19. Gyzyl deňiz

G

Gala derwezeleri – galalaryň we şäherleriň töweregi gorag üçin diwarlar bilen örtülipdir. Derwezeleriň öňündäki açyk meýdan adamlara duşuşmak üçin amatly ýer bolupdyr, şeýle hem bu ýer höküm yglan edilýän, jemgyýetçilik ýygnaklary geçirilýän we söwda-satyk edilýän ýer bolupdyr.
Rut 4:1-11; 2Şam 19:8.

Galla baýramy – ýewreýleriň senenamasy boýunça üçünji aýyň, ýagny Siwan aýynyň altysyna bellenipdir. Bu tomusda, Pesah baýramyndan soňra ýedi hepde geçensoň bellenipdir. Şol ýedi hepdäniň dowamynda hasyl ýygnalypdyr, arpadan başlap, bugdaýa çenli ýygnalypdyr. Şol gün ysraýyl halky Hudaýyň hasyla beren berekedi üçin toý edip, her dürli sadakalar getiripdir. Isanyň döwründe bu baýram Ellinji gün baýramy hökmünde meşhur bolupdyr.
Lew 23:15-21; Kan 16:9-12.

Seret: Ellinji gün baýramy; Pesah baýramy.

Galla sadakasy – bu sadaka köplenç hasyl üçin minnetdarlyk bildirilip, Hudaýa we ruhanylara sowgat hökmünde berlipdir. Bu sadaka çig ýa-da bişen galla bolupdyr, ýa-da olar gallany üwäp, uny ýag we ýakymly ysly zatlar bilen garyp, ondan bir zatlar bişirip getiripdirler.
Msr 40:29; Lew 2:1-16; 6:14-17; 23:9.

Gan – Töwratda gan gaty möhüm zat hasaplanýar. Gan diňe Hudaýa degişli bolan durmuş gaby hasaplanyldy, şonuň üçin kimdir biri öldürilse, şol gan akan toprak haram saýyldy. Haýwan öldürilende, onuň ganyny ýere akdyrypdyrlar. Hiç kime ol gandan içmäge ýa-da nahar taýýarlamaga rugsat edilmändir. Gurbanlyklar hödürlenende, mallaryň gany adamlary we gurbanlyk sypalaryny mukaddes etmek üçin ulanylypdyr.
Gçk 4:10; 9:4; 37:26; Msr 29:21; Lew 1:5; 16:18-19; 17:10-11.

Girgaşlar – Ysraýyl halky Kengan ýurduny eýelemezden öň, ol ýerde ýaşan halklaryň biri
Gçk 15:21.

Seret: Kengan.

Gitit – manysy belli däl. Saz gurallarynyň bir görnüşi bolmagy ähtimal.
Zeb 8:1: 80:1; 83:1.

Gomora – Öli deňziň demirgazygyndaky Iordan jülgesinde ýerleşýän bir şäher. Halkynyň eden pislikleri sebäpli Gomora Sodom şäheri bilen birlikde Hudaý tarapyndan weýran edildi.
Gçk 19; Isa 1:9; Ýer 23:14; Mat 10:15.

Gögüň Şalygy –
Seret: Hudaýyň Şalygy.

Gök – bu asmandan-da ýokarda bolup, Hudaýyň we Onuň perişdeleriniň ýaşaýan ýerini aňlatmak üçin ulanylypdyr. Täze Ähtde Isanyň gökden gelendigi we ölümden direlenden soň, ýene göge göterilendigi, şeýle hem Höküm güni Onuň ýene geljekdigi aýdylýar. Kim Isa ynanýan bolsa, Onuň bilen bile göge göteriler. Aýanlyk kitabynda täze gögüň we täze ýeriň şekili suratlandyrylýar.
Gçk 1:30; 21:17; Ýeş 5:14; 1Pat 8:27,30; Zeb 52:3; Mar 11:25; Ýoh 6:41-51; 2Kor 5:1,2; Fil 3:14,20; 1Sal 4:16; 2Sal 1:7-8; Aýn 21:1-4.

Görgür –
Seret: Pygamber.

Görnüş – kimdir birine başgalara ýetirmek üçin berilýän habar. Hudaýdan gelen görnüşler Köne Ähtde, esasan hem Pygamberlik kitaplarynda beýan edilýär. «Görnüş» we «aýanlyk» sözleriniň manysy biri-birine örän ýakyn.
Çöl 12:6; Res 10:9-16.

Seret: Aýanlyk; Pygamber.

Grekler – Isgender Zülkarneýniň we onuň goşunynyň basyp alan çäklerinde ýaşaýan halklaryň hemmesi diýen ýaly grek medeniýetini we dilini kabul edipdirler. Şonuň üçin-de, Isa Mesihiň döwründe ýaşan ýahudylar arameý dilinde däl-de, grek dilinde gürleşýärdiler. Grek medeniýeti olaryň dünýägaraýşyna we pikirlerine güýçli täsirini ýetirýärdi. Şoňa görä-de, Täze Ähtiň kitaplary grek dilinde ýazylandyr.

Gurbanlyk sypasy –
Seret: Sypa.

Gurbanlyklar – Köne Ähtde beýan edilen esasy gurbanlyklar şulardyr: Ýakma gurbanlygy; Salamatlyk gurbanlygy; Günä gurbanlygy; Ýazyk gurbanlygy. Gurbanlyklar baradaky maglumatlary bu sözlükde olaryň hersiniň adynyň aşagyndan okap bilersiňiz.

Gursakça – bu baş ruhany tarapyndan geýlip, efodyň üstünden baglanypdyr. Gursakçanyň ýüzüne Ysraýylyň on iki tiresiniň her biri üçin on iki sany gymmatbaha daş tikilipdir. Onuň içinde keramatly saýylan iki zat, Urym we Tummym bolupdyr.
Msr 28:4-30

Seret: Efot; Urym we Tummym.

Günä gurbanlygy – bir adam ýa-da tutuş halk Rebbiň beren buýruklaryny tötänden bozanda, şu gurbanlyk arkaly ruhany olary günälerinden saplapdyr.
Lew 4:2-35.

Günäden saplanma güni – bu ýewreýleriň senenamasy boýunça ýedinji aýyň, ýagny Tişri aýynyň (muňa Etanym aýy hem diýlipdir) onuna bellenilipdir. Bu Surnaý baýramyndan soň güýzde bolupdyr. Şol gün adamlar işlemän, dynç alypdyrlar we agyz bekläpdirler. Ruhanylar özlerini we halky eden günälerinden saplamak üçin, şeýle hem Mukaddes çadyry we gurbanlyk sypasyny tämizlemek üçin bellenilen gurbanlyklary hödürläpdirler. Bu ýylyň dowamynda iň möhüm baýram bolupdyr.
Lew 16.

Gyrnak aýal – bu gyrnak ýa-da ýesir alnan aýal bolupdyr. Onuň maşgalada derejesi hemişelik eken, belli bir hukugy bolupdyr, emma hojaýynynyň aýaly bilen deňhukukly bolmandyr.
Gçk 22:24; 2Şam 5:13; 1Pat 11:3.

Gyzyl deňiz – Köne Ähtde bu at Gyzyl deňiz diýlip terjime edilýär, ol sözme-söz «Ýam suf» bolup, «Gamyş deňzi» diýmegi aňladýar. Käbir alymlar «Ýam suf» Müsür bilen Ysraýylyň arasynda ýerleşýän bir aýlagy aňladýar diýip pikir edýärler.
Msr 10:19.

H

1. Haça çüýlemek

2. Halasgär

3. Hantagta

4. Hasyl baýramy

5. Heläkçilik ýeri

6. Hepdäniň birinji güni

7. Hermon dagy

8. Hetler

9. Higaýon

10. Hirod

11. Hiwiler

12. Horep

13. Horylar

14. Hossar

15. Hoş habar

16. Hoşboý ysly gamyş

17. Hoşeýa pygamber

18. How ene

19. Hödür çöregi

20. Hudaý

21. Hudaýyň Guzusy

22. Hudaýyň Ogly

23. Hudaýyň Şalygy

24. Hyzmat etmek

H

Haça çüýlemek – Rim imperiýasynda elhenç jenaýat edenleri haça çüýläp, olara ölüm jezasyny bermeklik adat bolupdyr. Ol ýerde esgerler ol adamy haça çüýläpdirler ýa-da ýüp bilen haça baglapdyrlar. Soňra haçy dikläpdirler we ol adam demi gutaryp ölýänçä, şol haçda durupdyr. Haçda çüýlenip öldürilmek uly masgaraçylyk hasaplanypdyr.
Mat 27; Mar 15; Luk 23; Ýoh 19.

Halasgär – Köne Ähtde Hudaý Halasgärdir, sebäbi Ol Öz halkyny duşmanlaryndan halas etdi. Pygamberleri arkaly geplemek bilen, Hudaý Özüni Halasgär diýip atlandyrýar. Ýewreýçe «Ýeşuwa» diýen at «Reb – Halasgär» diýmegi aňladýar. Ýeşuwa we Isa diýen iki adyň ýewreýçe ýazylyşy «Ýehoşuwa» diýen sözden gelip çykýar. Ýusuba görnen perişde Isanyň Öz halkyny günälerinden halas etjekdigini habar berýär. Isanyň doglan gijesi Jebraýyl perişde «Siziň üçin Halasgär doguldy» diýip jar edýär.
Işa 43:3; Mat 1:21; Luk 2:11.

Hantagta – Rebbe hödür edilen çörekleri goýmak üçin ýörite ýasalan tagta. Hantagta agaçdan ýasalyp, sap altyna gaplanypdyr. Ol Mukaddes çadyryň içinde, soňrak Iýerusalimdäki ybadathanada goýlupdyr.
Msr 25:23-30, 26:35.

Seret: Hödür çöregi.

Hasyl baýramy – bu ýewreýleriň senenamasy boýunça ýedinji aýda, ýagny Tişri aýynda (muňa Etanym aýy hem diýlipdir) edil Günäden saplanma gününiň yz ýany bellenipdir. Tişri aýy güýz paslynda bolupdyr. Bu Çatma baýramynyň bir bölegi bolup, Köne Ähtde iki gezek gabat gelýär.
Msr 23:16; 34:22.

Seret: Çatma baýramy.

Heläkçilik ýeri –
Seret: Ölüler dünýäsi.

Eýp 26:6; 28:22; 31:12; Zeb 87:12.

Hepdäniň birinji güni – bu ýewreýleriň senenamasy boýunça ýekşenbe güni.

Hermon dagy – Ysraýyl topragynda iň beýik dag bolup, ýurduň demirgazygynda ýerleşipdir.

Hetler – Ysraýyl halky Kengan ýurduny eýelemezden öň, ol ýerde ýaşan halklaryň biri. B. e. öň 1200-nji ýylda olaryň uly imperiýasy bolupdyr, häzirki Türkiýäniň bir bölegi bolupdyr.
Seret: Kengan.

Gçk 10:15.

Higaýon – bu saz guralynyň bir görnüşi.
Zeb 9:17.

Hirod – Täze Ähtde Hirod diýlip atlandyrylýan dört adam bar:
1. Isa doglan wagty Ýahudanyň patyşasy bolan, Beýik Hirod diýlip atlandyrylan patyşa. Isa bäbekkä Ony öldürmäge synanyşan hem şoldy (Mat 2:1-22; Luk 1:5).

2. Isa wagyz eden we gudratlar görkezen döwri Jelilede patyşa bolan Hirod Antip. Doganynyň aýaly Hirodiýa öýlenen we Ýahýa çümdürijiniň kellesini çapmagy buýran hem şoldy. Ýahudylar Isany haça çüýlemezden öň, şu Hirod tarapyndan tutup getirýärler. (Mar 6:14-29; Luk 23:6-12).

3. Patyşa Hirod Agrip birinji, irki ýygnakda Isanyň yzyna eýerenleri yzarlan adam. Ol Ýahýanyň dogany Ýakuby öldürdýär (Res 12:1-23).

4. Patyşa Hirod Agrip Ikinji, Pawlus imperator tarapyndan höküm edilmegi üçin Rime iberilmezden öň, ony öz ýagdaýy bilen tanyşdyrýar (Res 25:13–26:2; 26:19, 27-32).

Hiwiler – Ysraýyl halky eýelemezden öň, Kenganda ýaşan halklaryň biri. Olar ýurduň merkezinde ýaşapdyrlar.
Gçk 10:17; Msr 3:17; 13:5.

Seret: Kengan.

Horep –
Seret: Sinaý.

Horylar – Ysraýyl halky eýelemezden öň, Kenganda ýaşan halklaryň biri.
Gçk 14:6; 36:20-30; Kan 2:21-22.

Seret: Kengan.

Hossar – gadymy Ysraýylda hossaryň dürli jogapkärçiligi bolupdyr. Onuň garyndaşy öldürilende, gandardan hun alypdyr. Maşgalada miras galar ýaly, oňa satylan emlägi yzyna satyn almaga rugsat edilipdir.
Çöl 35:12-27; Rut 4:1-8; Eýp 19:25;

Hoş habar – Täze Ähtde bu söz Isanyň ölümi we Onuň ölümden direlmegi arkaly Hudaýyň Şalygynyň berkarar bolandygy, Oňa ynanýanlaryň halas edilendigi baradaky habar.
Mat 4:23; Mar 1:15; Rim 1:16; 1Kor 15:1-11; Gal 1:11.

Hoşboý ysly gamyş – atyrlar we ýaglar almak üçin ulanylan gamşyň bir görnüşi.
Msr 30:23; Nag 4:14; Işa 43:24; Ýrm 6:20; Ezk 27:19.

Hoşeýa pygamber –
Seret: Hoş 1; Rim 9:25.

How ene – How ähli adamzadyň enesi bolupdyr, onuň ady ýewreýçe «ýaşaýyş» diýmegi aňladypdyr.
Gçk 3:20.

Hödür çöregi – çadyrda, soňra ybadathanada hantagtanyň üstünde goýlan on iki sany petir çöregi. Çörekler hantagtada bir hepdeläp galdyrylypdyr. Soňra täze on iki çörek bilen çalşyrylypdyr. Hantagtadan aýrylan bu çörekleri diňe ruhanylara iýmäge rugsat edilipdir.
Lew 24:5-9; 1Şam 21:4

Seret: Mukaddes otag.

Hudaý – gögi we ýeri, ýagny tutuş älem-jahany ýaradan Hudaýdyr. Hudaý başga-da ençeme atlar bilen atlandyrylypdyr, emma olaryň hemmesi şol bir Hudaýy aňladypdyr: Reb, Beýik Hudaý, Hökmürowan Reb, Mukaddes.
Seret: Reb.

Hudaýyň Guzusy – Ýahýa çümdüriji Isa Mesihi Hudaýyň Guzusy diýip atlandyrýar. Ýahudylaryň urp-adatlaryna görä, Hudaý olaryň günälerini bagyşlamagy üçin, olar janly soýup, Hudaýa gurbanlyk beripdirler. Bu gurbanlyk arkaly olar Hudaýyň nazarynda päk saýylypdyr. Ýahýa, belki, bu gurbanlygy göz öňünde tutup, Isany şeýle atlandyrandyr. Belki-de, Ony Pesah guzusy öýdüp pikir edendir. Pesah baýramynda ysraýyllar janly soýup, özleriniň nowbahar ogullarynyň şol janlynyň gany arkaly ölüm perişdesiniň elinden halas bolandyklaryny ýatlapdyrlar. Aýanlyk kitabynyň 5-nji babynda beýan edilen görnüşde Mesih Guzy hökmünde suratlandyrylýar.
Ýoh 1:29, 36; Lew 4:32; Msr 12:21-27.

Seret: Günä gurbanlygy; Pesah baýramy.

Hudaýyň Ogly – Köne Ähtde «Hudaýyň Ogly» patyşalar üçin, iň möhüm patyşa bolan Dawut pygamber üçin ulanylypdyr. Reb Dawudyň oglunyň hemişelik şalyk sürjekdigini we Hudaý bilen ata-ogul gatnaşygynyň boljakdygyny söz berýär. Bu ogul ýahudylar tarapyndan Mesih diýlip atlandyrylypdyr. Şeýlelikde, Täze Ähtde bu atlar, ýagny Hudaýyň Ogly we Mesih, ikisi hem diňe Isa üçin ulanylýar. Bularyň ikisi hem Hudaýyň Şalygyny berkarar etmek üçin Hudaý tarapyndan Saýlanyp-seçilen diýmegi aňladýar, Hudaý bilen Isanyň deňhukukly gatnaşygy bar.
Seret: Mesih.

Hudaýyň Şalygy – Matta tarapyndan Hudaýyň Şalygyna «Gögüň Şalygy» hem diýilýär. Isa Mesih bu dünýä gelende, adamlaryň Hudaý bilen täze aragatnaşykda ýaşamagyna ýol açmak arkaly Hudaýyň Şalygyny berkarar etdi. Hudaýyň Şalygynyň adamlary Isa ynanýan we tabyn bolýan adamlardy. Isa Mesih dolanyp gelende, Hudaýyň Şalygy doly tamam bolar we bu ähli adamlara aýdyň aýan bolar.
Mat 19:24; Luk 13:29; Ýoh 3:3-5; Rim 14:17.

Hyzmat etmek – Mukaddes Kitapda bu söz diňe bir hojaýynlaryna hyzmat edýän adamlary däl-de, eýsem Hudaýa hyzmat edýän Onuň adamlaryny hem aňladypdyr. Isa ynanýanlar Hoş Habary wagyz edip we beýleki mesihilere ýagşylyk edip, olaryň mätäçliklerine kömek etmek bilen Oňa hyzmat edýärler.
Çöl 16:8-9; Kan 6:13; Ýeş 23:7,16; 24:24.

Seret: Sežde etmek.

I

1. Iblis

2. Içgi sadakasy

3. Içki gala

4. Imperator

5. Injil

6. Iň mukaddes otag

7. Iordan derýasy

8. Isa

9. Işaýa pygamber

10. Iýerusalim

I

Iblis –
Seret: Şeýtan.

Içgi sadakasy – gurbanlyk sypasynyň üstüne şerap, käte ýag guýmak bilen Hudaýa hödür edilipdir.
Gçk 35:14; Lew 23:13.

Içki gala – diwarlar bilen örtülen galanyň içindäki berkitme. Bu şäheriň iň beýik ýeri bolupdyr.
1Pat 16:18; 2Pat 15:25; Ýer 30:18.

Imperator – Rim imperiýasynyň patyşasy. Täze Ähtde üç imperator ýatlanýar:
1. Imperator Awgust, ol Oktawiýan diýlip hem atlandyrylýardy (b. e. öň 27-nji ýyldan b. e. 14-nji ýylyna çenli). Isa doglanda, ol imperatordy (Luk 2:1).

2. Imperator Tiberiýus (b. e. 14-37 ýý). Isa wagyz eden we ölüp-direlen döwri ol imperatordy (Luk 3:1; Ýoh 19:12).

3. Imperator Klawdiý (b. e. 41-54 ýý). Ol ýahudylary Rimden kowup çykardy (Res 18:1-4).

Injil – Täze Äht.

Iň mukaddes otag – Mukaddes çadyryň iň içki otagy, soňrak bu ybadathanada Äht sandygynyň saklanan ýeri bolupdyr. («Mukaddes çadyr» we «Ybadathana» sözleriniň aşagynda berlen suratlara serediň.) Süleýmanyň guran ybadathanasynda bu içki otag diýlip atlandyryldy we ol ýerde keruplaryň şekili hem bolupdyr. Içki otag daşky otagdan uly tuty arkaly bölünipdir. Kanuna görä, diňe baş ruhana içki otaga girmäge rugsat berlipdir, ol hem diňe ýylda bir gezek, Günäden saplanma güni girip bilipdir.
Msr 26:33; Lew 16:1-2; 1Pat 6:16-30.

1628-nji sahypadaky surata seret.

Seret: Günäden saplanma güni; Kerup; Mukaddes otag; Mukaddes öý; Tuty; Ybadathana.

Iordan derýasy – Jelile köli bilen Öli deňziň arasyndan akýan derýa. Gündogarda Ysraýyl ýurdunyň araçägi hökmünde ulanylypdyr. Ysraýyllar Kengana girmezden öň bu derýadan geçipdirler.
Ýeş 2:1.

Karta seret

Seret: Jelile.

Isa – Isanyň ýewreýçe ady «Ýeşuwa» bolup, ol «Reb halas edýär» diýmegi aňladýar. I asyrda bu at ýahudylar üçin ýörgünli at bolupdyr.

Işaýa pygamber – Işaýa pygamber Ýahuda patyşalary Uzyýanyň, Ýotamyň, Ahazyň we Hizkiýanyň döwründe pygamberlik edipdir. Ol b. e. öň VIII asyrda ýaşap geçdi. Işaýa bilimli adam bolupdyr, ol patyşanyň maslahatçysy hökmünde ömrüni Iýerusalimde geçiripdir. Bu döwürde Ysraýyl patyşalygy Assyriýa imperiýasy tarapyndan basylyp alnyp, Ýahuda patyşalygy bolsa hemişe howp astynda bolupdyr. Işaýanyň pygamberlikleriniň aglabasy Hudaýyň Öz halkyny halas edýändigi baradadyr, emma şol bir wagtyň özünde ol ysraýyllara pislik edýänleri, adalatsyzlary we buta çokunýanlary Hudaýyň höküm etjekdigini duýdurypdyr. Işaýa daş-töwereginde bolup geçýän wakalara degişli görnüşler görüpdir, şeýle hem ol geljekde boljak zatlary görnüş arkaly öňden görüpdir, esasan hem ejir çekmek bilen Hudaýyň halkyny halas etjek Gul baradaky görnüşi görüpdir. Täze Ähtde bu pygamberlikler Isa Mesihde amala aşmak bilen aýdyň äşgär bolýar.
2Pat 19-20; Işa 1, 6; Mat 4:14; 8:17; 12:17; Ýoh 12:38-41; Res 8:28-35.

Iýerusalim – Iýerusalim Dawut pygamber bilen Süleýman pygamberiň hökümdarlyk eden döwründe Ysraýylyň paýtagty bolupdyr. Süleýmanyň ölüminden soňra bu Ýahuda patyşalygynyň paýtagty bolupdyr. Bu şäher Sion ady bilen hem tutulypdyr.
2Şam 5:6-15; 2ÝÝ 9:25; 2ÝÝ 11:5-17; Zeb 68:36.

J

1. Jebraýyl perişde

2. Jelile

3. Jennet

4. Jul geýinmek

J

Jebraýyl perişde – adamzada Hudaýyň habaryny getirýän perişde. Köne Ähtde ol Danyýel pygambere görnüp, oňa Hudaýdan gelen görnüşleri düşündirýär. Täze Ähtde ol Zekarýa görnüp, Ýahýanyň doguljakdygyny, şeýle-de Merýeme görnüp, Isa Mesihiň doguljakdygyny habar berýär.
Dan 8:14-19; 9:19-21; Luk 1:19,26.

Jelile – Ysraýyl ýurdunyň demirgazyk etraby.
Mat 2:22; Işa 9:1.

Jennet – grekçe bu söz «owadan bag» diýmegi aňladýar. Täze Ähtde bu söz Isa ynanýanlaryň ölümden soň gidýän ajaýyp ýerini aňladýar.
Luk 23:43; Aýn 2:7.

Jul geýinmek – gadymy Ysraýylda adamlar eden günäsine toba edýändiklerini görkezenlerinde ýa-da kimdir biriniň ýasyny tutanlarynda, jul geýnipdirler we külüň üstünde oturypdyrlar ýa-da depelerinden kül sepeläpdirler. Umuman bu gam-gussany görkezmek üçin ulanylypdyr.
2Şam 3:31; Neh 9:1; Mat 11:21.

K

1. Kanun

2. Kanun kitaby

3. Kemoş

4. Kengan

5. Kenganlar

6. Kerup

7. Kesetler

8. Keýnler

9. Käkilik oty

10. Köne Äht

11. Kül üstünde oturmak

K

Kanun – Töwradyň bäş kitaby: muňa sežde, mukaddes öý, baýramlar, gurbanlyklar we sadakalar degişli bolup, iň esasy hem Hudaýyň halky hökmünde ysraýyllaryň nähili ýaşamalydyklaryna degişli Hudaýyň beren kanunlaryndan ybarat. Bu köplenç Musanyň kanuny (Ýeş 8:29) ýa-da Mukaddes kanun (Mat 23:23) diýlip atlandyrylypdyr. Kanunyň esasy bölegi On tabşyrykdyr (Msr 20:1-17; Kan 5:6-21).
Seret: Kanun kitaby; Töwrat.

Kanun kitaby – muňa Rebbiň beren kanunlaryndan ybarat bolan Kanun taglymaty kitabynyň bir bölegi ýa-da Töwradyň bäş kitaby degişlidir.
Kan 30:9-10; Ýeş 1:8; Gal 3:10.

Seret: Töwrat.

Kemoş – Mowaplaryň hudaýy.
1Pat 11:7, 33; Ýrm 48:13,46.

Seret: Mowaplar.

Kengan – Nuhuň agtyklarynyň biriniň ady. Onuň nesilleri bolan kenganlar Ortaýer deňzi bilen Iordan derýasynyň aralygynda ornaşypdyrlar, şonuň üçin ol ýere Kengan ady berlipdir. Soňra olar ysraýyllar tarapyndan basylyp alnypdyr.
Gçk 9:18; 12:5; Msr 6:4; Ýeş 5:12.

Kenganlar – kenganyň ilaty garyşyk bolup, finikiýalylara ýakyn bolupdyr. Käwagt bu söz ol ýerde ýaşan ähli tireleri aňladyp, umumy ulanylypdyr, käte diňe bir tiräni görkezmek üçin ulanylypdyr. Soňra olar Kengany basyp alan ysraýyllar tarapyndan öldürilipdir, diri galanlary-da kowlup çykarylypdyr.
Gçk 12:6; 15:18-21; Ýeş 16:10.

Kerup – ganatly perişdeler. Olar Erem bagynda ýaşaýyş daragtyny gorapdyrlar. Ezekiýel (ýagny Kifl) pygamberiň gören görnüşinde keruplar Hudaýyň tagtynyň depesinde ýerleşipdir. Äht sandygynyň üstünde ganatlaryny gapagyň üstüne ýaýyp oturan iki sany kerubyň altyndan ýasalan keşbi bar.
Gçk 3:24; Msr 25:18-22.

Seret: Äht sandygy; Perişde; Seraflar.

Kesetler – ilki Mesopotamiýadaky düzlükde, soňra Babyl şäherinde ýaşan tire. Kesetler ol ýerdäki ýaşan tireleriniň arasynda iň güýçli tire bolupdyr we şonuň üçin olaryň ady köplenç tutuş babyllylary aňlatmak üçin ulanylypdyr.
Ezr 5:12; Işa 47:1.

Seret: Babyl.

Keýnler – Ysraýyl halky eýelemezden öň, Kengan ýurdunda ýaşan halklaryň biri.
Gçk 15:19; 4:11; 1Şam 15:6; 27:10; 1ÝÝ 2:55.

Seret: Kengan.

Käkilik oty – ýakymly ysly ösümlik. Ruhany bir bogdak käkilik otuny suwa ýa-da gana batyryp, tämizlemek üçin adamlaryň ýa-da beýleki zatlaryň üstüne sepipdir.
Lew 14:4,6; Zeb 50:9.

Seret: Murdar; Tämiz.

Köne Äht – ol Töwratdan, Zeburdan, Taryhy, Danalyk we Pygamberlik kitaplaryndan ybarat. Bu kitaplar Isa Mesih gelmezden öň ýazylypdyr, olaryň käbirinde Onuň geljekdigi baradaky pygamberlikler bar.
Seret: Pygamberlik etmek; Täze Äht; Töwrat; Zebur.

Kül üstünde oturmak –
Seret: Jul geýinmek.

L

1. Ladan

2. Lewiler

3. Lira

4. Liwan

5. Liwýatan

6. Loly

7. Lut

L

Ladan – gyrymsy agajyň gür ýapragyndan çykýan şire. Şire gataýar we ýakymly ysly şepbik hökmünde satylýar, ony owradyp, ondan derman ýasaýarlar.
Gçk 37:25; 43:11.

Lewiler – Lewiler Ýakubyň ogly Lewiniň nesilleridir. Lewi tiresi üç uruga bölünipdir: Gerşonyň, Kohadyň we Merarynyň nesilleri. Musanyň döwründe Hudaý lewi tiresinden bolan Harun pygamberiň nesillerini ruhanylyga saýlapdyr; beýleki lewileriň ählisini Mukaddes çadyrda hyzmat edip, ruhanylara kömekleşmäge belläpdir. Diňe şu tiräniň özbaşdak mülk ýeri bolmandyr, sebäbi olaryň wezipesi Mukaddes çadyrda, soňra ybadathanada hyzmat etmek bolupdyr. Şonuň üçin bulara mülk ýer beýleki tirelerden bölünip berlipdir.
Msr 6:25; 38:21; Lew 25:32f; Çöl 3:6.

Seret: Ruhany.

Lira – Ysraýylda we onuň daş-töweregindäki ülkelerde ulanylan kirişli saz guraly. Ol uly göwrümli arfa meňzeş bolupdyr.
Gçk 4:21; 1Şam 16:15-23; Zeb 70:22.

1624-nji sahypadaky surata seret.

Liwan – Ysraýylyň demirgazyk araçäginde ýerleşýän daglyk ýurt, ol kedr tokaýlygy bilen meşhur bolupdyr. Süleýman patyşa Iýerusalimde köşgüni we ybadathanany Liwanyň kedr hem beýleki agaçlaryndan gurupdyr.
1Pat 5:6-10; Ezr 3:7; Işa 60:13.

Liwýatan –
Seret: Aždarha.

Loly – gazanç üçin tenini satýan aýal.
Sül 9:3; Hoş 4:14; Ýak 2:25; 1Kor 6:15,16.

Lut – Ybraýym pygamberiň doganynyň ogly. Ol ownukly-irili mallary we çadyrlary bilen Sodom galasynyň töweregindäki derede mesgen tutupdyr. Soňra Reb Sodom bilen Gomora şäherleriniň ikisini weýran edipdir, ýöne perişdeler Luty maşgalasy bilen bile halas edipdirler. Lut mowaplaryň we ammonlaryň atasydy, soňra onuň nesilleri Ysraýylyň duşmany bolupdyrlar.
Gçk 12:4–14:16; 19:1-36; 2Pet 2:7,8.

M

1. Madaý

2. Manna

3. Maskil

4. Mejlis

5. Merýem

6. Mesh ýagy

7. Mesih

8. Mesopotamiýa

9. Meýletin sadaka

10. Mezmur

11. Mäliksadyk

12. Midýanlar

13. Mikaýyl

14. Miktam

15. Milletler

16. Millo

17. Miras

18. Molek

19. Mowaplar

20. Mukaddes

21. Mukaddes çadyr

22. Mukaddes çörek

23. Mukaddes dag

24. Mukaddes otag

25. Mukaddes öý

26. Mukaddes Ruh

27. Murdar

28. Musa pygamber

29. Mut laben

30. Mür

31. Mürze

M

Madaý – häzirki günbatar-demirgazyk Eýranda ýerleşýän güýçli patyşalyk. Pars imperiýasynda madaýlar parslar bilen bile bir patyşalykda gulluk edipdirler. Şonuň üçin olaryň kanunlaryna «Medes we pars kanunlary» diýlipdir.
2Pat 17:6; Est 1:19; Dan 6:8,12,15; Res 2:9.

Seret: Pars imperiýasy.

Manna – Ysraýyllar Sinaý çölünde azaşyp ýörkäler, Hudaý tarapyndan asmandan ýagan iýmit.
Msr 16:31-35; Çöl 11:6; Zeb 77:24; Ýoh 6:31-58.

Maskil – Zebur kitabynda bir aýdymyň görnüşi. Olar birnäçe maksatlar üçin ýazylypdyr: gudratly işleri üçin Hudaýy şöhratlandyrmak; halkyň betbagtçylygyna ýa-da şahsy gynanjyna ýas tutmak; şeýle hem alkyş aýtmak we ýalbarmak üçin.
Zeb 31; 41; 52; 89; 142.

Seret: Mezmur; Zebur.

Mejlis – Mukaddes Kitapda birnäçe mejlis agzalyp geçilýär. Olaryň ikisi iň möhümidir:
1. Hudaýyň mejlisi.

2. Ýahudylaryň mejlisi. Hudaýyň mejlisine perişdeler we gögüň başga ylahy barlyklary ýygnanýarlar. Ýahudylaryň mejlisine iň möhüm ýahudy adamlaryndan ýetmiş birisi degişli bolupdyr. Olaryň arasynda fariseýler we saddukeýler bolup, Baş ruhany mejlise baştutanlyk edipdir. Rimlileriň hökümdarlygy astynda mejlisiň raýat we jenaýat işlerine garamaga ygtyýary bolupdyr, ýöne hiç kimi höküm etmäge hukugy bolmandyr.

Eýp 15:8; Zeb 81:1; 88:6: Mar 14:53-65; Res 4:1-22.

Merýem – Täze Ähtde Merýem atly birnäçe aýal bar:
1. Isanyň ejesi Merýem.

2. Magdalaly Merýem. Isa Magdalaly Merýemden ýedi sany erbet ruhy çykardy we Merýem Isanyň yzyna eýerijileriň biri boldy (Mat 27:55-56; Mar 16:9; Luk 8:2; Ýoh 20:1-2; 11-18 we beýleki bölekler).

3. Beýtaniýadaky Merýem. Ol Marta bilen Lazaryň doganydy. Ol Isanyň aýagujunda oturyp, Onuň öwütlerini diňledi (Luk 10:38-42; Ýoh 11:1-5; 12:1-7).

4. Ýakup bilen Ýusubyň ejesi Merýem. Bu Merýem Kleopasyň aýaly Merýem bolmagy ahmal, ýöne bu anyk däl (Mat 27:56; Mar 15:40; 16:1; Luk 24:10).

5. Ýohannanyň (oňa Mark hem diýipdirler) ejesi Merýem. Bu Merýemiň Iýerusalimde öýi bolupdyr we Isa şägirtleri bilen ol ýerde duşuşypdyr (Res 12:12).

Mesh ýagy – kimdir biriniň Rebbe bagyş edilendiginiň ýa-da mukaddes edilendiginiň nyşany hökmünde onuň depesine ýag guýlupdyr ýa-da sepilipdir.
Msr 25:6.

Seret: Ýag guýmak, Mesih. 1628-nji sahypadaky surata seret.

Mesih – bu at «depesinden ýag guýlan adamy» aňladypdyr. Köne Ähtde kimdir biriniň depesinden ýag guýmak onuň ruhany ýa-da patyşa hökmünde Hudaý tarapyndan aýratyn saýlanandygynyň nyşany bolupdyr. Mesih diýen at ýahudylar tarapyndan ulanylyp başlanypdyr we olar muny Hudaýyň olara ibermegi wada beren Patyşasynyň ady üçin ulanypdyrlar. Bu Patyşa hemişelik höküm sürmelidi we Ysraýyly duşmanlaryndan halas etmelidi. Isa ynanýanlar we Oňa eýerýänler Isanyň Mesihdigine, Onuň ähli adamlary halas edip, Hudaýyň Şalygyny berkarar etmek üçin Hudaý tarapyndan saýlanyp iberilendigine ynanýarlar. Grekçe Mesih sözi «Hristos» diýmekdir.
Mat 1:1; Mar 8: 27-29; Luk 2:11; Ýoh 20:31; Res 18:28.

Seret: Hudaýyň ogly; Ýag guýmak.

Mesopotamiýa – gadymy döwürde Ýewfrat derýasynyň günbataryndan Tigris derýasynyň gündogaryna çenli bolan aralyk Mesopotamiýa diýlip atlandyrylypdyr. Babyllylar we assyriýalylar bilen birlikde köp gadymy medeniýetler bu ýerde başlanypdyr.
Gçk 24:10; 25:20; Res 2:9; 7:2.

Meýletin sadaka – bu dürli sebäpler üçin Hudaýa getirilen dürli görnüşli sadakalar bolupdyr. Meselem, adamlar meýletin ýag, ýakymly ysly tütetgi, geýim-gejim, agaç, kümüş we Mukaddes çadyryň gurluşygy üçin beýleki zatlary getiripdirler (Msr 35:20-29). Emma şahsy sebäpler üçin gurbanlyk ýa-da sadaka islendik görnüşde meýletin beripdirler.
Msr 35:29; 36:3; Lew 7:16.

Mezmur – Zebur kitabynda aýdymyň bir görnüşi. Birnäçe maksatlar üçin: Hudaýy şöhratlandyrmak üçin, halkyň betbagtçylygyna ýa-da şahsy ejir çekmelerine ýas tutmak üçin, patyşany bellemek, Hudaýa minnetdarlyk bildirmek, ybadathana barýarkaň şatlanyp aýdym aýtmak; Hudaýa ýalbaryp doga-dileg etmek üçin ýazylan aýdymlardyr. Bu aýdymlar Zebur kitabynda toplanandyr. Isanyň yzyna eýerýänler bir ýere üýşenlerinde, mezmur aýdypdyrlar.
Zeb 5:1; 18:1; Efe 5:19; Kol 3:16.

Seret: Zebur.

Mäliksadyk – Iýerusalimiň gadymy patyşasy we ruhanysy. Onuň ady «dogrulyk patyşasy» diýmegi aňladýar. Köne Ähtde Mäliksadyk Ybraýym pygambere duşýar we oňa pata berýär (Gçk 14:17-20). 109-njy mezmurda Mäliksadyk «müdimilik ruhany» diýlip atlandyrylýar we Ýewreýlere hat kitabynyň 5-nji babynyň 6-njy aýadynda Isa «Mäliksadyk derejesindäki» ruhany hökmünde tanyşdyrylýar. Isa Hudaýyň sagynda oturýan müdimilik Baş Ruhanydyr we Ol mesihiler üçin töwella edýär.

Midýanlar – Ybraýym pygamberiň ogly Midýanyň nesilleri (Gçk 25:1,2). Musa ömrüni Midýan ýurdunda geçiripdir, Midýan Sinaý ýarym adasynyň bir bölegi bolmagy ahmal. Serdarlar döwründe midýanlar ysraýyllaryň esasy duşmany bolupdyr. «Midýanlar» we «Ysmaýyllar» diýen sözler käte çalşyrylyp ulanylypdyr (Gçk 37:25-29).
Gçk 25:1,2; 37:25-29.

Seret: Ysmaýyl pygamber.

Mikaýyl – her milletiň özüniň serdar perişdesi bolupdyr diýen pikir bar, olaryň hereketleri öz milleti bilen bagly bolupdyr. Bu barada ilkinji gezek Danyýel pygamberiň kitabynda pars we grek serdarlarynyň perişdesi, şeýle hem Ysraýylyň serdary Mikaýyl perişde barada aýdylýar.
Dan 10:13,20; 12:1.

Miktam – Zebur kitabynda gabat gelýän aýdymyň görnüşi.
Zeb 15:1.

Milletler – Mukaddes Kitapda bu adatça ýahudy däl milletleri aňladypdyr. Ysraýyl halky Hudaý tarapyndan Onuň halky bolmak üçin saýlanypdyr, emma Hudaý ähli milletleriň halklarynyň halas bolmagyny we olaryň hem Öz halky bolmagyny isläpdir.
Lew 26:12; Efe 2:11-13.

Millo – toprak bilen doldurylan jaýryk ýa-da boşluk ýer. Käte bu söz galanyň diwaryna çykmak üçin gurlan ýapgydy aňladypdyr.
2Şam 5:9.

Miras – tutuş Kengan ýurdy Hudaý tarapyndan ysraýyllara müdimilik miras hökmünde söz berlipdir. Ýeşuwanyň döwründe ýer bije boýunça Ysraýylyň on iki tiresine paýlanyp berlipdir, şeýlelikde, her tiräniň öz ýeri bolupdyr we miras hökmünde nesilden nesle geçipdir. Muňa garamazdan, ysraýyl halky Hudaýyň Öz «mirasy» hökmünde suratlandyrylypdyr. Ine, şonuň üçin Hudaý bilen ysraýyl halkynyň arasyndaky ähte görä, Ol diňe olaryň Hudaýy bolupdyr, olar bolsa Onuň halky bolupdyr. Kim Isa ynanýan bolsa, onuň mirasy Hudaýyň Şalygydyr we baky ýaşaýyşdyr.
Msr 32:13; Ýeş 13:6-8; Zeb 33:12; Ýak 2:5.

Molek – ammonlaryň esasy hudaýy. Adamlar käte öz çagalaryny Molek hudaýyna gurbanlyk bermek bilen oňa sežde edipdirler. Hudaýyň kanuny bu adaty örän ýazgarsa-da, bir gezek hatda ysraýyl halky-da Iýerusalimiň golaýyndaky Hinnom jülgesinde ogul-gyzlaryny Molek hudaýyna hödür etdi.
Lew 18:21; 20:2-5; 1Pat 11:7; Ýer 32:35.

Mowaplar – Ybraýym pygamberiň ýegeni Lutuň nesilleri. Olar Öli deňziň gündogaryndaky Mowap ýurdunda ýaşapdyrlar. Mowaplar özleriniň esasy hudaýy hökmünde Kemoşa sežde edipdirler. Olaryň gepleşik dili ýewreý diline degişli bolupdyr. Olar Ysraýylyň duşmany bolupdyrlar we köplenç Ysraýylyň pygamberleri tarapyndan paş edilipdirler. Muňa garamazdan, Rut ak ýürekli mowaply aýal bolupdyr. Babyllylar mowaplary derbi-dagyn edipdirler.
Işa 15-16; Ýer 49; Zep 2:8-11.

Mukaddes – Töwratda «mukaddes» adaty maksatlar üçin däl-de, Hudaýyň maksatlary üçin aýry goýlan diýmegi aňladýar. Bu ruhanylara ýa-da ysraýyl halkyna, ýa-da Mukaddes çadyr we gurbanlyk sypasy ýaly zatlara degişlidir. Mukaddes edilen adamlar ýa-da zatlar päk saklanylmalydy. Mukaddes Kitapda mukaddes adamlaryň päkligine olaryň ahlak häsiýetleri hem degişli bolupdyr: «Özüňizi çagyran Hudaýyň mukaddes bolşy ýaly, siz hem ähli edýän işleriňizde mukaddes boluň» (1Pet 1:15).
Msr 3:5; 16:23; 19:6; 25:8; Işa 6:3.

Mukaddes çadyr – Mukaddes çadyr Äht sypasyny we ybadat üçin beýleki enjamlary ýerleşdirmek üçin gurlan çadyrdyr. Tutuş gurluşa Mukaddes çadyr diýlipdir (1622-nji we 1628-nji sahypadaky suratlara seret). Mukaddes çadyryň içinde iki otag bolupdyr: mukaddes otag we iň mukaddes otag. Çadyr geçiniň ýüňünden edilendi we onuň diwarynyň iç tarapy owadan tutular bilen örtülendi. Onuň töweregi haýat bilen gurşalyp, daşyna haýat aýlanypdyr. Mukaddes çadyr bilen onuň howlusyna Hudaýyň mukaddes öýi diýlipdir. Ysraýyllar çarwa adamlar bolupdyrlar, şonuň üçin olar göçenlerinde, çadyry söküp alyp, öz ýanlary bilen äkidipdirler. Mukaddes çadyr Rebbe ýüz tutulýan çadyr hökmünde hem belli bolupdyr. Howluda Hudaýa sadakalar we gurbanlyklar hödür etmek üçin gurbanlyk sypasy, şeýle hem ruhanylar ýuwnar ýaly suwdan doly bürünç legen durupdyr. Öňki döwürdäki göçme mukaddes çadyr Süleýmanyň döwründe daşdan we agaçdan salnan ybadathana bilen çalşyrylypdyr.
Msr 26:1-35

Seret: Iň mukaddes otag; Mukaddes çadyr; Mukaddes öý; Rebbe ýüz tutulýan çadyr; Ybadathana. 1622-nji sahypadaky surata seret.

Mukaddes çörek –
Seret: Hödür çöregi.

Mukaddes dag – Iýerusalimdäki dag, ol ýerde ybadathana gurlupdyr we sežde edilipdir (adatça Sion dagy bilen meşhur bolupdyr).
Seret: Iýerusalim; Sion.

Zeb 2:6; 14:1; 98:9; Işa 27:13; Ýol 2:1-2.

Mukaddes otag – Mukaddes çadyrdaky otag, ol ýerde ruhanylar Hudaýyň huzurynda öz hyzmatlaryny ýerine ýetiripdirler. Mukaddes otagyň içinde ýakymly ysly gurbanlyk sypasy, çyradan, üstünde hödür çörekleri bolan hantagta bardy. Bu otag Iň mukaddes otagdan tuty arkaly bölünipdir. Süleýman çadyry ybadathana bilen çalşanda, bu otag daşky otag ady bilen, Iň mukaddes otag bolsa, içki otag ady bilen belli bolupdyr.
Msr 26:30-34; 1Pat 6:14-18

Seret: Iň mukaddes otag; Mukaddes çadyr; Mukaddes öý; Ybadathana.

Mukaddes öý – bu at Mukaddes çadyra we onuň haýadyna, soňrak bolsa ybadathana degişlidir. Ol ýerde ruhanylar Hudaýyň huzurynda öz hyzmatlaryny ýerine ýetiripdirler.
Msr 25:8; 36:1; Lew 19:30; 1ÝÝ 22:19; Zeb 23:3.

Mukaddes Ruh – Hudaýyň Ruhy bolup, Ol dünýäde gudrat arkaly hereket edýär. Köne Ähtde Hudaýyň Ruhy adamlara inip, olar pygamberlik edipdirler. Täze Ähtde Isa ynanýanlaryň hemmesi Mukaddes Ruhy kabul edýärler.
Eýp 33:4; 1Şam 19:20; Rim 8:15.

Seret: Ruh.

Murdar – gadymy Ysraýylda eger adam dini taýdan tämiz bolmasa, ol murdar hasaplanypdyr. Lewiler we Çölde kitaplarynda nähili adamyň murdar hasaplanýandygy beýan edilendir. Ysraýyllar Mukaddes öýde borçlaryny ýerine ýetirmäge başlanlarynda, Hudaý olara bu ýeri murdar etmezligi buýurdy. Isa adamy hakykatdan nämäniň murdar edýändigini, ýagny ýürekden çykýan erbet pikirleriň we hereketleriň murdar edýändigini öwredýär.
Lew 15:31; Ezk 5:11; Mat 15:11.

Seret: Tämiz.

Musa pygamber – Ysraýyllar Müsürde gulçulykda bolanlarynda, Musa pygamber olara baş bolmak üçin Hudaý tarapyndan çagyrylan adam. Ol Müsür patyşasyndan ysraýyllaryň gidip, çölde Rebbe ybadat etmekleri üçin rugsat bermegini soraýar. Ýöne faraon munuň bilen Reb diňe Müsür topragyna birtopar betbagtçylyklar inderenden soň ylalaşýar. Musa halka ençeme ýyllap çölde ýolbaşçylyk edýär, emma söz berlen Kengan ýurduny diňe uzakdan görüp bilýär. Mukaddes Kitabyň ilkinji bäş kitaby Töwrat hökmünde belli bolup, esasan, Musa tarapyndan ýazylandyr.

Mut laben – bu sözüň manysy barada alymlar jedelleşýärler. Onuň «Labeniň ölümi» diýen manyny aňladýan bolmagy mümkin we ol mezmuryň näme üçin ýazylandygynyň sebäbini görkezýär. Belki, ol mezmuryň nädip aýdym edip aýdylandygyny ýa-da nähili saz guralynda çalnandygyny görkezendir.
Zeb 9:1.

Mür – mür ösümligi gür tikenli we şahaly gyrymsy agaçdyr. Ýakymly ysly tütetgi onuň şahalaryndan alynýar we ol guranda gataýar. Ol örän gymmatbaha tütetgi bolup, atyr ýasamak üçin ýag bilen garylýar we jesedi jaýlamaga taýýarlamak üçin ulanylýar. Mürüň tagamy ajy bolupdyr. Bu agyryny ýeňilleşdirýär diýip hem ynanypdyrlar. Bu häsiýetleriň, belki, esgerleriň ony şeraba garyp, Isa berendikleri bilen bagly bolmagy hem ahmal (Mar 15:23).
Zeb 44:9; Sül 7:17; Nag 5:5.

Mürze – mürzäniň esasy käri resminamalaryň göçürmesini taýýarlamakdyr. Şeýle hem olar hatlary, kararlary we beýleki resminamalary ýazypdyrlar, olar paýhasly we düşünjeli hasaplanypdyr. Mürzeler ýazyp bilýändikleri üçin, käte maliýe ýazgylaryny hem saklapdyrlar. Mürzeler köplenç patyşa bilen ýakyndan işlänsoňlar, olaryň käbiri resminamalaryň göçürmesini ýerine ýetirmekligi we ýolbaşçy bolmaklygy gazanypdyr. Isanyň döwründe olar Töwrat mugallymlary hökmünde belli bir topary aňladypdyrlar.
2Pat 12:10; 25:9; Est 8:9; Ezr 7:6,10,11,21; Ýer 8:8.

N

1. Nadan

2. Nard

3. Nazyr

4. Nefiller

5. Negep çöli

6. Nowbahar ogul

7. Nuh pygamber

N

Nadan – Süleýmanyň pähimleri kitabynda nadan adam barada köp gürrüň edilýär. Nadan samsyk däl-de, eýsem Hudaýyň halaýan ýokary ahlak durmuşynda ýaşamaga paýhasy kemlik edýän adamdyr.
Kan 32:6; Sül 1:22; 7:7; 9:6.

Nard – nard ösümligiň sümmüli we onuň kökünden alynýan ysly ýagy bolupdyr. Narddan ýasalan hoşboý ysly ýag örän gymmat bolupdyr, onuň bahasy bir ýylyň iş hakyna barabar bolupdyr.
Nag 1:11; Mar 14:3.

Nazyr – nazyr mukaddeslik derejesini alan hem-de saç-sakgalyny syrman, saçyny ösdürip, şerap hem güýçli içgileri içmekden saklanyp, özüni Rebbe bagyş etmegi wada beren adam bolupdyr. Bir gudrat arkaly özüniň ýa-da Şimşon ýaly ejesiniň wadasy arkaly adam nazyr bolupdyr. Soňy bilen şeýle adam özüni Hudaýa bagyş etmek wadasy arkaly aýratyn derejä eýe bolupdyr.
13:5,7; 16:17 Amo 2:11.

Nefiller – Nefiller örän uzyn we güýçli adamlar bolupdyrlar, olar Gelip çykyş kitabynyň 6-njy babynda ylahy barlyklaryň we ynsan gyzlarynyň nesilleri hökmünde ýatlanyp geçilýär. Soňrak, ysraýyllar Kengan ýurduny gözden geçirmäge gidenlerinde, nefilleri (ýagny nefillerden gelip çykan anaklary) görüpdirler.
Gçk 6:4; Çöl 13:33.

Seret: Anaklar.

Negep çöli – Ysraýylyň günorta bölegindäki çöl.
Gçk 12:9; 13:1,3; 20:1.

Nowbahar ogul – gadymy günorta jemgyýetinde ilkinji doglan ogul üýtgeşik hasaplanypdyr. Ol ogul kakasy aradan çykandan soň, maşgalanyň başy bolupdyr, kakasynyň patasyny alypdyr, mirasdan iki esse paý alypdyr. Müsürde Pesah wakasy bolup geçenden soň, her bir nowbahar ogul Hudaýa degişli bolupdyr we maşgalasy oňa derek sadaka berip, ony yzyna satyn alyp bilipdir.
Gçk 49:3; 27; Msr 13:2; Kan 21:17.

Seret: Yzyna satyn almak.

Nuh pygamber – Nuh pygamber öz maşgalasyny, şeýle hem halal we haram haýwanlary halas etmek üçin Hudaý tarapyndan gämi gurmaklyga çagyrylan adam bolupdyr. Ol Hudaýyň nazarynda dogry saýylypdyr. Siliň suwlary çekilenden soňra, Hudaý onuň bilen äht edişip, mundan beýläk hiç wagt ýer ýüzüni sil bilen weýran etmejekdigine söz berýär.
Gçk 5:29; 6:8; Işa 54:9; Luk 17:27: 1Pet 3:20; 2Pet 2:5; Ýew 11:7.

O

1. Omyn

2. Ondan biri

O

Omyn – köplenç doga-dilegler edilende, ony jemlemek üçin ulanylýar. «Omyn» sözi «Goý, şeýle bolsun!» diýmegi aňladýar. Bu ýewreýçe «Bu hökman» diýen söze esaslanýar.
Çöl 5:22 Kan 27:15-26; Rim 1:25.

Ondan biri – gadymy Ysraýylda hasylyň ondan biri Rebbe berlipdir. Muny ammarlara ýygnap, ruhanylaryň we lewileriň iýmiti üçin harçlapdyrlar. Isanyň döwründe adamyň öndüren önüminden ýa-da girdejisinden ondan biri ybadathana ruhanylaryna berlipdir.
Çöl 18:21; Kan 14:22.

Ö

1. Ölüler dünýäsi

2. Öý butlary

Ö

Ölüler dünýäsi – gadymy Ysraýylyň halky Ölüler dünýäsi ýeriň aşagynda diýip düşünipdir, emma ol dowzah däldir. Her kes ölenden soň, ol ýere inipdir. Ol ýer ümsüm, garaňky ýer bolupdyr. Gojalyk ýaşyna ýetip öleniňden soň, ata-babalaryňa gowuşmak oňatdy, ýöne ýaş ölmek gowy däldi. Ýakup öz ogly Ýusup üçin ýas tutsa-da, ölüler dünýäsine inmek islemedi. Bu ýere Heläkçilik ýeri hem diýlipdir.
Gçk 37:25; 42:38; 44:29,31.

Öý butlary – öý butlaryna butparazlar, kä halatda ysraýyllar tarapyndan sežde edilipdir. Olar öýlerde saklanyp, keramatly saýylypdyr.
Gçk 31:19; 2Pat 23:24.

P

1. Pars imperiýasy

2. Parz

3. Pata

4. Patros

5. Perişde

6. Perizler

7. Perman

8. Pesah baýramy

9. Petir baýramy

10. Pilat

11. Piliştliler

12. Purym baýramy

13. Pygamber

14. Pygamberlik etmek

P

Pars imperiýasy – Babyl imperiýasyndan soň emele gelen güýçli we has uly imperiýa bolupdyr. Pars imperiýasy Gresiýadan Müsüre çenli we Orta Aziýa çenli ýerleri, şol sanda Ysraýyly hem basyp alypdyr. Käte bu imperiýa «Madaý-Pars imperiýasy» diýip atlandyrylypdyr, sebäbi onuň düzümine giren madaý milleti imperiýany dolandyrmakda wajyp orny eýeläpdir. Pars kanunlary «Parslaryň we madaýlaryň kanunlary» diýip atlandyrylypdyr.
Est 1:19; Dan 6:8,12,15.

Seret: Madaý.

Parz –
Seret: Kanun.

Pata –
Seret: Ýalkamak.

Patros – Müsüriň günorta bölegi.
Işa 11:11; Ýrm 44:1, 15; Ezk 29:14; 30:14.

Perişde – perişdeler adamlar üçin Hudaýyň habarçylary we wekilleridirler. Olar Hudaýyň huzurynda ýaşap, hemişe Ony alkyşlaýarlar. Keruplar we Seraflar perişdeleriň bir görnüşidirler. Mukaddes Kitapda iki sany möhüm perişdäniň: Mikaýyl bilen Jebraýylyň ady agzalyp geçilýär.
Gçk 3:24; 16:7-11; Işa 6:2.

Seret: Jebraýyl; Mikaýyl.

Perizler – Ysraýyl halky Kengan ýurduny eýelemezden öň, ol ýerde ýaşan halklaryň biri.
Gçk 13:7; Ýeş 3:10.

Perman –
Seret: Kanun.

Pesah baýramy – ýewreýleriň senenamasy boýunça birinji aýyň, ýagny Abyp (beýleki ady Nisan) aýynyň on dördünji güni agşam bellenilipdir. Bu bahar paslynyň yz ýanynda bolupdyr. Şol agşam ysraýyl halky Hudaýyň özlerini Müsür gulçulygyndan nähili halas edendigini we Müsürden gaýtmazynyň öň ýanynda agşam gurbanlyk janlysynyň gany arkaly öz nowbahar ogullarynyň nähili azat bolandygyny ýatlapdyrlar. Adamlar guzy ýa-da geçi soýup, hemmesi bilelikde Pesah naharyny iýipdirler, ony ajy gök otlar we petir bilen iýipdirler.
Msr 12:1-13,21-51; Lew 23:5; Çöl 9:1-14, Kan 6:1-7.

Petir baýramy – ýewreýleriň senenamasy boýunça birinji aýyň, ýagny Abyp (beýleki ady Nisan) aýynyň on bäşinden ýigrimi biri aralygynda bellenilipdir. Bu baýram Pesah baýramynyň yz ýany başlapdyr, Köne Ähtiň käbir parçalarynda bu iki baýram bir baýram ýaly görkezilipdir. Şol hepdäniň dowamynda ysraýyl halky özlerini Müsür gulçulygyndan Hudaýyň nähili alyp çykandygyny ýatlapdyrlar. Adamlar öýlerinden ähli hamyrmaýalary çykaryp zyňypdyrlar, hamyrmaýaly çörek iýmändirler. Olar baýramyň birinji we ýedinji günleri mukaddes ýygnanyşyk edip, Hudaýa gurbanlyklar hödürläpdirler.
Msr 12:14-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Lew 23:6-8; Çöl 28:17-25; Kan 16:3-4,8.

Pilat – Isanyň öwreden we wagyz eden günlerinde Pontiý Pilat Ýahudanyň üstünden höküm süren Rim imperatorydyr.
Mat 27; Res 3:13.

Piliştliler – b. e. öň XIII asyryň ahyrlarynda Ysraýylyň günorta-günbataryndaky kenarýaka zolagyny eýelän halk. Piliştliler bäş sany şäheri: Gazany, Aşkelony, Aşdody, Gaty we Ekrony esaslandyrypdyrlar. B. e. öň XII asyrda olar ýer çäklerini gündogar tarapa giňeldip başlaýarlar. Bu ýagdaý Kengan tarapdan öz çäklerini günbatara giňeldýän ysraýyl halky bilen piliştlileriň arasynda duşmançylyk döredipdir. Şeýlelikde, hezreti Dawut patyşa tarapyndan doly derbi-dagyn edilýänçäler, piliştliler Ysraýylyň esasy duşmany bolupdyrlar.
2Şam 8:1; 1ÝÝ 18:1.

Purym baýramy – bu baýram ýewreý halkynyň durmuşyna Pars imperiýasy döwründe goşulypdyr. Bu ýewreýleriň senenamasy boýunça on ikinji aýyň, ýagny Adar aýynyň on dördüne we on bäşine, irki baharda bellenilipdir. Bu iki günüň dowamynda ysraýyl halky Esteriň döwründe özleriniň doly ýok edilmekden Hudaýyň nähili halas edendigini ýatlapdyr. Olar şatlanypdyrlar, iýip-içipdirler we biri-birilerine sowgat beripdirler.
Est 9:20-32.

Pygamber – Hudaýyň habaryny halka ýetirmek üçin Hudaý tarapyndan çagyrylan adam. Ylýas ýaly irki pygamberler (Görgürler) Hudaýa sygynýan topar bolup, käte olarda üýtgeşik tejribe bolupdyr we täsin gudratlar görkezipdirler. Şamuwel pygamber özüni köplenç serdar hökmünde alyp barypdyr. Soňrak Ýermeýa ýaly pygamberlere Hudaýdan aýanlyk inipdir we olar bu aýanlyklary halka ýetiripdirler.
1Şam 3:20; 9:9; 10:5-11; 1Pat 17 – 18; Ýer 1:5.

Pygamberlik etmek – Hudaýyň halka niýetlän habaryny oňa ýetirmek. Bu habarlar köplenç aýanlyklaryň we düýşleriň üsti bilen berlipdir. Gadymyýetdäki pygamberleriň döwründe bu söz pygamberiň aşa joşgunlyk ýagdaýyny beýan etmekde hem ulanylypdyr.
1Şam 10:5f; Ýer 2:8.

Seret: Aýanlyk; Pygamber.

R

1. Rabbi

2. Rahap

3. Rapalar

4. Reb

5. Rebbe hödür edilen çörek

6. Rebbe ýüz tutulýan çadyr

7. Rebbiň güni

8. Rebbiň öýi

9. Rebbiň saçagy

10. Resullar

11. Rimliler

12. Ruh

13. Ruhany

R

Rabbi – ýewreýler akylly we wajyp adamlara ýüzlenenlerinde, «Rabbi» sözüni ulanypdyrlar, bu mugallym diýmegi aňladýar. Bu sylag-hormaty aňladýan sözdür. «Rabbuni» diýen söz hem şu manyny aňladýar.
Ýoh 1:38; 3:2; 20:16.

Rahap –
Seret: Aždarha.

Rapalar – Ysraýyl halky basyp almazdan öň, Kenganda ýaşan halklaryň biri. Anaklar ýaly olar hem örän uzyn we daýaw adamlar bolupdyrlar.
Kan 2:11, 20; Ýeş 12:4.

Seret: Anaklar; Kengan.

Reb – gadymy wagtlarda Hudaýyň adyny aýtmakdan saklanmak üçin ýahudylar Oňa «Adonaý» diýip salgylanypdyrlar, bu eýe ýa-da hojaýyn diýmegi aňladypdyr. Köne Ähtiň türkmençe terjimesinde Hudaýyň ady Reb sözi bilen terjime edildi, sebäbi bu hem aga ýa-da eýe diýmegi aňladýar. B. e. öň III asyrda Köne Äht grek diline terjime edilipdir we «kurios» diýen grek sözi Hudaýyň ady üçin ulanylypdyr. Soňra Täze Äht ýazylan wagtynda şol bir «kurios» sözi Isa Mesih üçin ulanylypdyr we köplenç Reb diýlip terjime edilipdir.

Rebbe hödür edilen çörek –
Seret: Hödür çörek.

Rebbe ýüz tutulýan çadyr – şeýle hem bu ýere Mukaddes çadyr hem diýlipdir, bu ýerde ruhanylar öz borçlaryny ýerine ýetiripdirler. Muňa Rebbe ýüz tutulýan çadyr diýilmeginiň sebäbi Hudaý ruhanylara we adamlara çadyryň girelgesinde gepläpdir (Msr 29:42-43). Şeýle hem Musa Hudaý bilen bu ýerde duşuşypdyr (Msr 33:7-11).
Msr 29:42-43; 33:7-11.

Rebbiň güni – adatça şol gün keseki milletler üçin jeza güni, Hudaýyň saýlan halky üçin bolsa aklanma ýa-da hasaplaşyk güni diýlip pikir edilipdir. Muňa garamazdan, pygamberler şol gün ysraýyllaryň hem günäleri üçin jezalandyryljakdygyny olara duýdurypdyrlar. Täze Ähtde Rebbiň güni kazylyk etmäge we Öz halkyny halas etmäge Isanyň geljek günüdir.
Ýer 46:10; Amo 5:17-27; 1Sal 5:1-9.

Rebbiň öýi – bu söz Ybadathanany aňlatmak üçin ulanylypdyr.
1Pat 3:1; Mik 4:1.

Seret: Ybadathana.

Rebbiň saçagy – bu gurbanlyk sypasy üçin başga söz bolup, diňe Malaky kitabynda ulanylýar. Täze Ähtde bu saçak ýygnak agzalarynyň bir ýere üýşüp, nahar iýip, Isanyň ölümini we täzeden direlmegini ýatlamaklaryny aňladypdyr.
1Kor 11:17-33.

Resullar – Isa Özüniň ýakyn ýoldaşlaryndan, tanyş şägirtlerinden on iki sany resuly saýlaýar. Ol adamlar Onuň bilen bilediler we Isa olara ähli zady öwredipdir; olar Isanyň ölenini we täzeden direlenini öz gözleri bilen görüpdirler. Isa olary gören zatlaryny gürrüň bermekleri üçin we Hudaýyň Şalygy barada wagyz etmekleri üçin adamlaryň arasyna iberýär. Olar Isa ynanýan adamlaryň ýolbaşçysy bolýarlar.
Mar 3:14; Luk 22:14; Res 1:2; 1Kor 15:7.

Rimliler – Rim imperiýasynyň ilaty. Rimliler Isanyň ýaşan döwründe Demirgazyk Afrikanyň käbir böleklerinde we Orta Gündogarda, häzirki tutuş Türkiýäniň we Ýewropanyň köp böleklerinde höküm sürdüler.
Res 28:17.

Ruh – ýewreýçe «ruh» diýen söz şemal diýmegi, şeýle-de adamzadyň ruhuny we Hudaýyň Ruhuny aňladypdyr. Täze Ähtde şeýtan tarapyndan ynsanyň kalbyna ornaşýan erbet ruh barada hem gürrüň edilýär. Isa adamlardan bu erbet ruhlary kowup çykardy.
Seret: Mukaddes Ruh.

Gçk 1:2; Msr 15:8; 1Şam 10:6,10; Ýow 2:28-29; Mat 12:45; Mar 9:25; Luk 11:26; 13:11; Res 16:16.

Ruhany – ol dini dessurlary we hyzmatlary ýerine ýetirmäge aýratyn ukyply adam bolupdyr. Ysraýyl halkynyň arasynda Musa pygamber arkaly berlen kanuna görä, Musanyň agasy Harun pygamberiň nesli ruhany bolupdyr, olar Mukaddes öýde, soňrak bolsa Iýerusalimdäki ybadathanada hyzmat etmäge saýlanypdyrlar. Olar sežde etmäge, sadakalar bermäge, dini dessurlary we baýramlary bellemäge ýolbaşçylyk edipdirler. Ruhanylaryň işleri lewiler tarapyndan paýlanypdyr. Mukaddes otaga, soňrak ybadathana girmäge diňe ruhanylara rugsat edilipdir.
Gçk 41:45; Msr 19:6; 30:30.

Seret: Baş ruhany; Lewiler; Mukaddes öý.

S

1. Sabat güni

2. Sadaka

3. Saddukeýler

4. Salamatlyk gurbanlygy

5. Salgytçy

6. Salim

7. Samariýa

8. Sara

9. Sežde edilýän ýeriň azgyn aýallary ýa erkekleri

10. Sežde etmek

11. Seždegäh

12. Sela

13. Seraflar

14. Serdar

15. Sidon

16. Sinagoga

17. Sinaý

18. Sion

19. Sion gyzy

20. Sodom

21. Söweş arabasy

22. Stoik taglymatçylar

23. Sur

24. Surnaý baýramy

25. Suwa çümdürmek

26. Süleýman pygamber

27. Sünnet

28. Sünnetsizler

29. Sürgün

30. Sypa

S

Sabat güni – bu ýewreýlerde hepdäniň ýedinji güni bolup, dynç almak üçin aýratyn gün hasaplanypdyr, bu anna güni Gün ýaşandan başlap, şenbe güni Gün ýaşanda tamamlanypdyr. Ol gün mukaddes gün saýylyp, hiç bir iş edilmändir. Isanyň döwründe ýahudylaryň Sabat gününe degişli köp düzgünler bolupdyr.
Gçk 2:3; Msr 16:23; Lew 16:31.

Sadaka – Özüniň buýruşy ýaly, Rebbe sadaka hökmünde ysraýyllar ruhanylara galla, miwe, ýag, şerap, çörek, mal-garalar, pul, şaý-sep, egin-eşik, altyn-kümüş getiripdirler. Eger halk dogry ýaşamasa, olaryň sadakasyny Rebbiň kabul etmejekdigini pygamberler olara duýdurypdyrlar (Işa 1:10-17).
Seret: Galla sadakasy; Gurbanlyklar; Içgi sadakasy; Meýletin sadaka.

Saddukeýler – Saddukeýler ýahudylaryň arasynda ýokary derejeli, baý adamlar bolupdyrlar we ýewreý mejlisinde oturypdyrlar. Olar halkyň Hudaý tarapyndan Musa berlen kanuna eýermelidigine ynanypdyrlar, ýöne soňrak bu kanunlara goşulan düzgünlere we adatlara ynanmandyrlar. Olar adamyň ölenden soň direlýändigine ynanmandyrlar. Şonuň üçin hem olar fariseýler bilen köplenç şu meseleler barada dawalaşypdyrlar.
Mat 16:1; Mar 12:18; Res 4:1.

Seret: Fariseýler; Mejlis.

Salamatlyk gurbanlygy – bu gurbanlyk haýsam bolsa bir gowy zat üçin Hudaýa minnetdarlyk bildirmek üçin berlipdir, şeýle hem Hudaýa aýdylan sadaka ýa-da meýletin sadaka hökmünde berlipdir. Mal öldürilenden soň, onuň bir bölegi gurbanlyk sypasynyň üstünde ýakylypdyr, beýleki bölegi gurbanlyk berýän adamyň maşgalasy we ruhany tarapyndan iýlipdir.
Lew 3:1-17; 1Pat 9:25.

Salgytçy – Isanyň döwründe salgytçylar ýahudylary basyp alan we zorluk bilen olaryň üstünden höküm sürýän Rim imperiýasy üçin işläpdirler. Şonuň üçin ýahudylar salgytçylary ýigrenipdirler. Munuň üstesine-de salgytçylar köplenç özlerine almak üçin, adamlardan almalysyndan köp pul talap edipdirler.
Mat 9:10; 10:2-4; 21:31; Luk 18:8.

Salim – Iýerusalimiň gysga ady.
Gçk 14:18; Zeb 75:3.

Samariýa –
1. B. e. öň IX asyrda Omry patyşa demirgazyk ysraýyl tireleriniň paýtagt şäheri hökmünde Samariýany berkarar edipdir.

2. Isanyň döwründe hem şäheriň ýerleşen ýeri bolan rim etrabynyň ady bolupdyr.

1Pat 13:32; 16:24; 2Pat 17:24.

Seret: Ysraýyl.

Karta seret.

Sara – Sara Ybraýym pygamberiň aýaly bolupdyr. Onuň ady aslynda Seraý bolupdyr, emma Hudaý oňa Sara adyny beripdir. Ol önelgesizdi, emma ahyrsoňunda, garrylyk ýaşynda Hudaýyň gudraty bilen bir ogul dogrupdyr.
Gçk 17:15.

Sežde edilýän ýeriň azgyn aýallary ýa erkekleri – aýallar (käte erkekler) Kengan hudaýlaryna sežde edilýän ýerlerde pul tölän adam bilen jyns gatnaşygyny edipdirler. Olar beýle etmeklik topragyň bol hasyl getirmeginiň kepili diýip pikir edipdirler. Kengana ýaşamaga gelen ysraýyllar hem olardan görelde alyp, özleriniň seždegählerinde bu işi edipdirler.
1Pat 14:24; 15:12; 22:46; 2Pat 23:7; Hoş 4:14.

Sežde etmek – gadymy döwürde ysraýyllar Rebbe sežde etmek üçin özlerini tämizläpdirler, doga-dileg edipdirler, mezmurlary aýdym edip aýdypdyrlar, ruhana sadaka getiripdirler. Bularyň käbiri özbaşdak, ýa-da maşgala bilen, ýa bolmasa uly topar bolup ýerine ýetirilipdir. Käbirileri muny öýde, başga birileri bolsa sežde edilýän ýerde berjaý edipdirler. Ysraýyllar Rebbe islendik ýerde sežde edipdirler, ruhanynyň ýolbaşçylygynda Hudaýyň halky hökmünde ysraýyllardan hemmesiniň bilelikde sežde etmekleri talap edilende olar üçin ýörite günler we baýramlar bellenilipdir. Ysraýylyň tutuş taryhy boýunça olaryň sežde etmeklerine başga milletler ters täsir edipdirler, meselem, olar but ýasamak bilen Hudaýyň gaharyny getiripdirler.
Gçk 22:5; Msr 3:12; Zeb 5:8; Işa 44:15

Seret: Hyzmat etmek.

Seždegäh – Kengan dinine uýýanlaryň sežde edýän ýeri ýa-da keramatly ýeri: Aşera butlary dikilipdir we olara gurbanlyklar berlipdir, şeýle hem topragyň her ýyl bol hasyl bermegi üçin loluçylyk edilipdir. Olar adatça beýik depelerde, şeýle hem uly agaçlaryň aşagynda, baýyrlarda, başga ýerlerde loluçylyk edipdirler. Bu işler hemişe Reb tarapyndan pygamberler arkaly paş edilipdir.
Seret: Aşera.

Lew 26:30; 1Pat 3:2-4; 2Pat 23:1-28; Ýer 7:31.

Sela – Zeburda ulanylýan söz. Manysy belli däl, belki, sazyň dowamyndaky säginme bolmagy ahmal.
Zeb 3:1.

Seraflar – ganatly perişdeler. Işaýa pygamber Hudaýyň täjiniň daşyndan pyrlanýan seraflary görüpdir we şeýle diýip jar edipdir: «Hökmürowan Reb mukaddesdir, mukaddesdir, mukaddesdir» (Işa 6:3). Ýewreýçe bu söz «ýanýanlar» diýmegi aňladýar.
Seret: Kerup; Perişde.

Işa 6:2,6.

Serdar – Hudaý tarapyndan saýlanan ýolbaşçylar. Serdarlar patyşa bolmazdan öň, öz duşmanlary bilen uruşmakda ysraýyl halkyna ýolbaşçylyk edipdirler. Şeýle hem olar Hudaýyň islegini halka ýetiripdirler we kazy hökmünde dawa--jenjelleri çözüpdirler.
Çöl 25:5; Ser 2:16; Rut 1:1; 1Şam 7:6.

Sidon – bu şäher häzirki Liwanyň kenarynda ýerleşipdir. Mukaddes Kitabyň döwründe ol söwdanyň we agaç ussaçylygynyň merkezi bolupdyr, bu şäher köp asyrlaryň dowamynda dürli halklar, ýagny babyllylar, grekler, rimliler tarapyndan basylyp alnypdyr.
Seret: Finikiýa.

Sinagoga – sinagoga ýahudylaryň, adatça, Sabat güni ýygnanyşýan ýeri bolupdyr, olar doga-dileg etmek üçin, okalýan Töwradyň aýatlaryny we Hudaýyň kanunynyň düşündirilişini diňlemek üçin üýşüpdirler. Täze Äht döwründe sinagogalar ýahudy jemagatynyň bar ýerinde, tutuş Rim imperiýasynda bolupdyr.
Mat 4:23; Mar 1:39; Luk 4:16; Ýoh 9:22; Res 9:2.

1629-njy sahypadaky surata seret.

Sinaý – bu dagyň beýleki ady Horepdir. Musa ýüzüne On Tabşyryk ýazylan ýasy daşlary almak üçin bu daga çykypdyr.
Msr 19:18; 24:16; 31:18; Zeb 67:18.

Seret: Horep.

Sion – Iýerusalimde ybadathana gurlan depe.
2Şam 5:7; 2Pat 19:31; Zeb 9:11; Işa 35:10

Seret: Sion gyzy.

Sion gyzy – bu söz goşgy stilinde ulanylyp, Iýerusalimiň ilatyny aňlatmak üçin ulanylypdyr.
Zeb 9:14-15; Işa 1:8; Agy 1:6; Mik 4:8.

Seret: Sion.

Sodom – Sodom Lut bilen onuň maşgalasynyň ýaşan şäheriniň ady. Sodom bilen Gomoranyň halky köp nejis işleri edipdirler, şonuň üçin Hudaý bu şäherleri ýakyp weýran edipdir.
Gçk 13:12; 18:16; Mat 10:15; Ýhd 1:7.

Söweş arabasy – bir ata ýa-da birden köp ata dakylan iki tigirli araba bolup, ol söweş üçin ulanylypdyr, köplenç onuň üstünde iki sany söweşiji adam bolupdyr, olaryň elinde ok-ýaýy ýa-da naýzasy bolupdyr.
Msr 14:6; Ýeş 17:16; 1Şam 13:5; 2ÝÝ 1:14.

1625-nji sahypadaky surata seret.

Stoik taglymatçylar – Zino filosofyň yzyna eýerijiler. Zino adamlara öz durmuşyna özleriniň hökümdarlyk etmegini öwredipdir we ýaşaýşy hiç hili lezzetiň ýa-da agyrynyň täsiri ýetmezden kabul etmegi nygtapdyr.
Res 17:18.

Sur – aýlagda ýerleşýän gadymy Finikiýanyň bir şäheri bolupdyr, ol häzirki wagtda Liwanyň bir bölegidir. Sur baý şäher bolup, ol täjirçilikde we matalary gök reňke boýamakda meşhur bolupdyr.
Seret: Finikiýa.

Surnaý baýramy – Ol ýewreýleriň senenamasy boýunça Tişri aýynyň birine (muňa Etanym aýy hem diýipdirler), ýagny ýedinji aýda bellenilipdir. Bu güýz paslynyň irki döwründe bolupdyr. Şol gün ysraýyl halky işlemän dynç alypdyr. Olar ýygnak üçin bile üýşüp, surnaýlar çalypdyrlar we bellenen gurbanlyklary hödürläpdirler.
Lew 16; 23:26-32; Çöl 29:7-11.

Suwa çümdürmek – Ýahýa ýahudylary günälerine toba edendikleriniň nyşany hökmünde Iordan derýasynda suwa çümdürip çykarypdyr. Irki mesihiler täze iman eden adamlary islendik suw bar bolan ýerde olary suwa çümdüripdirler, bu olaryň indi Mesihiň şägirtleridigini görkezmek üçin edilipdir.
Mat 3:11; Res 1:5; 8:12.

Süleýman pygamber – Dawut pygamberiň ogly, ol Dawut ölenden soň patyşa bolýar. Ol Iýerusalimde ilkinji ybadathanany gurupdyr, ysraýyl halkynyň güýjüni we şöhratyny gazanypdyr, şeýle hem köp sanly salgytlar, esgerler, söweş arabalaryny, aýallar edinipdir. Ol aýallar babatda gowşakdygyna garamazdan, tutuş ýer ýüzünde iň akylly adam saýylypdyr.
2Şam 5:14; 12:24; 1Pat 1:39; 4:29-34; 10:1; 11:1-6.

Seret: Dawut pygamber.

Sünnet – sünnet Hudaý bilen Ybraýym pygamberiň nesilleriniň, ýagny ysraýyllaryň arasyndaky ähtiň nyşany bolupdyr. Bu olaryň indi Hudaýyň halky bolandyklarynyň we Hudaýyň taglymatyna tabyn boljakdyklarynyň nyşanyny görkezipdir. Sünnet kanuna görä, oglanjyklar sekiz günlükkä ýerine ýetirilipdir. Resullaryň döwründe mesihileriň arasynda asly ýahudy dälleri sünnet etmek barada uly jedel bolupdyr. Pawlus munuň bilen razylaşmandyr. Ol bu barada Galatýa ýazan hatynda, şeýle hem beýleki köp hatlarynda ýazypdyr. Ol Isa Mesih arkaly Hudaý Özi üçin täze adamlary ýaradandygyny aýdýar we onuň agzasy bolmak üçin talap edilýän ýekeje zat, ol hem Isa Mesihe iman etmekdir diýýär. Suwa çümdürilmek indi Hudaýyň halkyna degişlidigiň nyşanydyr, Isa Mesihe iman etmek arkaly Mukaddes Ruhuň güýji we merhemeti bilen Hudaýa tabyn bolmak islegidir.
Gçk 17:10; Lew 12:3.

Sünnetsizler – bu söz Hudaýyň Ybraýym pygamber bilen eden ähtine degişli bolmadyk adamlary aňladypdyr. Isanyň döwründe bu söz esasan ýahudy dällere degişli bolupdyr.
Seret: Milletler.

Sürgün – Mukaddes Kitapda bu söz ýahuda halkynyň b. e. öň 586-njy ýylda (Ýohaýakym patyşasy üçin b. e. öň 597-nji ýyl) toparlaýyn Babyla sürgün edilendigi suratlandyrylypdyr. Ýahudalar ol ýerde pars imperiýasy Babyl imperiýasyny basyp alýança ýaşapdyrlar, soňra Kureş patyşasy ýahudalara Iýerusalim topragyna dolanmaga rugsat edipdir.
2Pat 19.

Sypa – gadymy Ysraýylda iki dürli sypa bolupdyr, birinjisi dürli görnüşli sadakalary hödürlemek üçin we haýwanlary soýup, ýakma gurbanlygy hökmünde bermek üçin ulanylypdyr. Ikinjisi bolsa ýakymly ysly tütetgi üçin ulanylypdyr.
1. Iň irki gurbanlyk sypasy palçykdan ýa-da daşdan, soňrak bolsa agaçdan we bürünçden ýasalypdyr (Msr 13:19-20, 20:24-25;). Gurbanlyk sypasy howluda mukaddes çadyryň daşynda goýlupdyr (Msr 27:1-12). Ybadathana gurlanda, ullakan gurbanlyk sypasyny ybadathananyň howlusynda goýupdyrlar (2ÝÝ 4:1).

2. Tütetgi sypasy agaçdan ýasalyp, sap altyna örtülipdir (Msr 30:1-10). Her gün irden we agşam ruhanylar Hudaýa sadaka hökmünde ýakymly ysly tütetgi tütedipdirler. Olaryň ikisi hem Mukaddes çadyrda we Ybadathanada Iň mukaddes otagy mukaddes otagdan bölüp duran tutynyň öňünde ýerleşdirilipdir (Msr 26:33).

Seret: Mukaddes çadyr; Ybadathana.

1620-nji, 1621-nji we 1627-nji sahypadaky suratlara seret.

Ş

1. Şeminit

2. Şeýtan

3. Şigaýon

4. Şöhrat

Ş

Şeminit – sazyň ady bolmagy ähtimal.
1ÝÝ 15:21.

Şeýtan – Ol Hudaýyň we Oňa uýýan wepaly adamlaryň duşmany bolupdyr. Onuň ady «günäleýji» diýmegi aňladypdyr. Şeýle hem ony iblis, jynlaryň hökümdary we bu dünýäniň hökümdary diýip atlandyrypdyrlar. Onuň pis işini Eýýup kitabynda görmek bolýar; Isa Öz sözleri we beýik gudratlary bilen şeýtandan üstündigini görkezýär.
Eýp 1; Mat 4:3; Mar 3:23; Luk 13:16; Aýn 2:20.

Şigaýon – sazyň ady bolmagy ähtimal.
Zeb 7:1.

Şöhrat – Hudaýyň şöhraty Mukaddes Kitapda käte ýagty şöhle ýa-da ot hökmünde, ýa bolmasa bulut hökmünde suratlandyrylýar. Adamlar Onuň şöhratyny çölde sežde edilýän ýerlerde, perişdeler peýda bolanda görüpdirler. Dünýäniň ahyrynda Isa dolanyp gelende, Hudaýyň şöhratyna beslenip geler.
Gçk 45:13; Msr 16:7, 10; 1Şam 4:21; Işa 6:3; Hoş 4:7; Hab 2:14.

T

1. Tabşyryk

2. Tegelek howuz

3. Tämiz

4. Täze Aý baýramy

5. Täze Äht

6. Töwrat

7. Töwrat mugallymy

8. Tuty

9. Tütetgi

10. Tütetgi sypasy

T

Tabşyryk –
Seret: Kanun.

Tegelek howuz – bürünçden ýasalan uly howuz. Ol ybadathananyň howlusynda goýlup, içi suwdan doldurylypdyr we ruhanylar ondan ellerini we aýaklaryny ýuwupdyrlar.
1Pat 7:23-26; 2ÝÝ 4:2-6,10.

Tämiz – Ysraýyllara tämiz bolmalydyklary aýdylypdyr, sebäbi olar Hudaýyň halkydy we Hudaý mukaddesdir (Lew 11:44). Tämiz bolmak üçin olar haram hasaplanýan zatlardan daşda bolmalydylar we ýygy-ýygydan ýuwnup durmalydylar; şeýle hem olary ruhany tarapyndan tämizlemek gerekdi (Lew 14:1-7). Bir adamyň günäsi bilen tutuş halk tämiz bolman bilýärdi (Ýeş 22:17). Öýleri we zatlary hem tämizlemek gerekdi (Lew 14:33-53). Mukaddes Kitap hiç kimiň öz ýüregini tämiz saklap bilmejekdigini öwredýär, şonuň üçin hem adamlara Hudaýyň merhemeti we bagyşlamagy gerek (Sül 20:9).
Seret: Käkilik oty; Murdar.

Täze Aý baýramy – ýewreýler täze Aýyň peýda bolmagyny her aýda uly baýram edip belläpdirler. Olar bu güni surnaý çalmak bilen we ýakma gurbanlygyny hödür etmek bilen belläpdirler.
Çöl 29:6; Ezr 3:5; Zeb 81:3.

Täze Äht – bu dört Hoş Habardan, resullar tarapyndan ýazylan dürli hatlardan we Aýanlyk kitabyndan ybarat.

Töwrat –
1. Hudaý tarapyndan Musa pygambere berlen Mukaddes Kanun.

2. Bu Kanundan ybarat bolan Köne Ähtiň ilkinji bäş kitaby (Gçk – Kan). Bir gezek, Ýoşyýa patyşanyň şalyk süren döwründe ybadathanada Töwrat tapylýar. Bu bolsa öňki patyşalaryň käbirileriniň munuň bardygyndan bihabardyklaryny aňladýar.

Seret: Kanun.

2Pat 22:8-10; Mat 5:18.

Töwrat mugallymy – Isanyň döwründe Töwrat mugallymlary kanundan oňat baş çykarypdyrlar we sinagogalarda okadypdyrlar. Olar ýewreýleriň baş mejlisinde wekilçilik etmek bilen güýçli topar bolupdyrlar. Biziň Ezra kitabyndan görşümiz ýaly, olaryň topary mürzelerden gelip çykypdyr, mürzeler ýazgylary we resminamalary ýazypdyrlar, emma asyrlaryň geçmegi bilen olar hem ýewreý kanunyndan ökde baş çykarypdyrlar, sebäbi olar ony düýrlenen kagyza göçüripdirler we ony doly jikme-jik bilipdirler.
Mat 2:4; 7:29; Luk 6:7; Ýoh 8:3.

Seret: Mürze.

Tuty – owadan bezelen tuty çadyrda, soňrak bolsa Iýerusalimdäki ybadathanada Iň mukaddes otagy mukaddes otagdan bölüpdir. Bu tutudan geçmäge ýylda bir gezek, Günäden saplanma güni diňe baş ruhana rugsat edilipdir.
Msr 26:31-33; 2ÝÝ 3:14.

Seret: Mukaddes çadyr.

Tütetgi – tütetgi dürli görnüşli ösümliklerden we agaçlardan alnypdyr we olar kesilende, ýakymly ys beripdir. Olar çalt gatapdyr we böleklere bölünipdir ýa-da owranypdyr. Tütetgi ýakylypdyr ýa-da ýag bilen garylyp, dürli maksatlar üçin ulanylypdyr. Köne Äht döwründe ruhany tütetgini gurbanlyk sypasynda mukaddes çadyrda, soňrak ybadathanada tütedipdir. Ysraýyl halkyna muny galla bilen garyp, sadaka hökmünde getirmek hem buýrulypdyr.
Msr 30:1-8; 34-38; Lew 1:1; 16:12; Mat 2:11; Luk 24:1.

Seret: Ladan; Mür.

Tütetgi sypasy –
Seret: Sypa.

U

1. Urym we Tummym

U

Urym we Tummym – Urym we Tummym Hudaýyň islegini aýan etmek üçin ulanylypdyr. Olar baş ruhanynyň gursakçasynda saklanypdyr.
Msr 28:30; Lew 8:8; Kan 33:8.

Seret: Efot; Gursakça.

Y

1. Ybadathana

2. Ybraýym pygamber

3. Ylýas pygamber

4. Ynsan ogly

5. Yshak pygamber

6. Ysmaýyl pygamber

7. Ysraýyl

8. Ysraýylyň on iki tiresi

9. Yzyna satyn almak

Y

Ybadathana – Süleýman patyşa Iýerusalimde ilkinji ybadathanany gurupdyr (1Pat 6-7; 2ÝÝ 2-4). Babyllylar bu ybadathanany weýran edipdirler we onuň ähli gymmatbaha zatlaryny Babyla äkidipdirler. Käbir ýahudylar Babyl sürgünliginden dolanyp baranlaryndan soň, bu ybadathana b. e. öň 520 – 515-nji ýyllarda täzeden gurlupdyr. Hirod patyşanyň hökümdarlyk eden döwründe (b. e. öň 37-nji ýylyndan b. e. 4-nji ýylyna çenli) bu ybadathana ulaldylyp, has-da owadanlaşdyrylypdyr. Biziň eýýamymyzyň 70-nji ýylynda ybadathana rimliler tarapyndan weýran edilipdir we hiç haçan täzeden dikeldilmändir.
1Pat 5:5; 6:2 2Pat 25:8-17; Ezk 40-46; Neh 8.

Seret: Mukaddes öý.

1622-nji sahypadaky surata seret.

Ybraýym pygamber – Ysraýyl halkynyň ilkinji atasy. Ybraýym pygamber diýip atlandyrylmazdan öň, onuň ady Ybram bolupdyr. Ol çarwa durmuşda ýaşapdyr, onuň aýaly Sara, ogullary hezreti Yshak we hezreti Ysmaýyl bolupdyr. Hezreti Yshagyň ogly Ýakup Ysraýylyň on iki tiresiniň atasy bolupdyr.
Gçk 11:27–12:8; 15:1-21; 17:5.

Seret: Yshak pygamber; Ysmaýyl pygamber; Ýakup.

Ylýas pygamber –
Seret: pygamber.

Ynsan ogly – bu at Zeburda we Ezekiýel (ýagny Kifl) pygamberiň kitabynda ynsany aňladypdyr. Emma ol Danyýel pygamberiň kitabynyň 7-nji babynda Hudaý tarapyndan şöhrat we soňsuz patyşalyk berlen kişi üçin ulanylypdyr. Bu kişi Mesih bolmaly diýlip düşünilipdir. Isa Hudaýdan ygtyýarlyk alan hökmünde bu ady Özi üçin ulanypdyr. Ol ejir çekip öldi we direlip göge göterildi, emma Ol ýene ýere kazylyk etmäge we Öz halkyny halas etmäge geler.
Zeb 8:5; 145:3; Mar 8:38; Ýoh 3:13-14.

Yshak pygamber – Hudaýyň beren wadasyna görä, Ybraýymyň Saradan bolan ogly. Yshak Hudaýyň ýalkan adamy bolup, Ýakup bilen Ysawyň kakasydyr.
Gçk 17:19-21; 21:3-12; 22:1-9; 27:1-46; 35:29.

Seret: Ybraýym pygamber; Ýakup.

Ysmaýyl pygamber – Ybraýym pygamberiň Hajar atly gyrnagyndan doglan nowbahar ogly.
Gçk 16:11,15,16; 17:18-26; 25:9-17; 28:9; 36:3

Seret: Gyrnak aýal.

Ysraýyl – Ýakup Peniýelde Hudaý bilen tutluşanda, Hudaý onuň adyny Ysraýyl diýip üýtgedýär. Köne Ähtde Ýakubyň nesilleri on iki tiräni emele getirip, ysraýyl halky diýlip atlandyrylýar. Köne Ähtiň pygamberlik we goşgy ýazgylarynda «Ýakubyň» ady köplenç ysraýyl halkyny aňlatmak üçin ulanylypdyr. Süleýman patyşanyň ölüminden soň, Demirgazykdaky on tire Günortadaky ýahuda hem benýamin tirelerinden aýrylýar we Ysraýyl adyny saklaýar. Ysraýyl patyşalygynyň Samariýada öz paýtagty bolupdyr. Günortada iki tire Ýahuda patyşalygyny emele getiripdir. Şonuň üçin hem Köne Ähtiň käbir ýerlerinde «Ysraýyl» sözi diňe Demirgazykdaky on tiräni ýa-da Demirgazyk patyşalygyny aňladypdyr, köplenç bolsa Ybraýym pygamberiň agtygy Ýakubyň ähli nesillerini aňladypdyr. Mukaddes Kitap bu halkyň Hudaýyň saýlan we söýen halky bolandygyny öwredýär, olaryň üsti bilen Hudaý dünýäniň ähli halklaryny ýalkamagy karar etdi. Ysraýyl Hudaý tarapyndan goraldy we ýalkandy, Hudaý olar bilen äht baglaşdy we olara üýtgeşik wadalar berdi. Şeýle hem, Ysraýyl Hudaýyň kanunyny kabul etdi we Hudaý olara pygamberler arkaly gepledi.
Gçk 32:28; 46:8; 49:28 Msr 1:1; 2ÝÝ 10:16; 2ÝÝ 11:1; Işa 9:7.

Seret: Ýakup; Ýahuda.

Ysraýylyň on iki tiresi – Ysraýyl (öňki ady Ýakupdy) ogullarynyň ähli nesilleri, olaryň atlary Ruben, Şimgon, Lewi, Ýahuda, Zebulun, Ysakar, Dan, Gat, Aşer, Naftaly, Benýamin we iki sany ýarym tire, Efraýym we Manaşa. Efraýym we Manaşa Ýusubyň ogullary bolup, olar Ýusubyň kakasy Ysraýyl tarapyndan aýratyn söýlüpdirler.
Gçk 35:23-26; 41:51-52; 48:5; 49:28; Msr 1:1-5; Ýeş 17:1-18; 1ÝÝ 2:1-2; 6:63.

Seret: Ysraýyl; Ýahuda; Ýakup; Ýusup.

Yzyna satyn almak – ilkinji doglan haýwanlar, şeýle hem, adamlar Rebbe degişli bolupdyr. Uly merhemet edip, Reb ýewreýlere nowbahar ogullaryny we ilkinji bolan eşeklerini yzyna satyn almaga rugsat edipdir. Olar muny Hudaýa bermek üçin ruhana sadaka ýa-da gurbanlyk getirmek arkaly ýerine ýetiripdirler. Reb nowbahar ogullaryny Müsürde ölümden nähili halas edendigini hemişe ýatlamaklary üçin ysraýyllara kada-kanunlar beripdir.
Msr 13:13-15; 34:19-20.

Ý

1. Ýabuslar

2. Ýag

3. Ýag guýmak

4. Ýahuda

5. Ýahudalaryň dili

6. Ýahudy

7. Ýakma gurbanlygy

8. Ýakup pygamber

9. Ýalkamak

10. Ýaşulular

11. Ýazyk gurbanlygy

12. Ýedutun

13. Ýehoşapat jülgesi

14. Ýewreý

15. Ýunus pygamber

16. Ýusup pygamber

17. Ýygnagyň hyzmatçysy

18. Ýygnagyň ýolbaşçylary

19. Ýygnak

Ý

Ýabuslar – Ysraýyl halky eýelemezden öň, Kenganda ýaşan halklaryň biri. Olar hezreti Dawut patyşa tarapyndan eýelenýänçäler, Iýerusalimde we onuň töwereginde ýaşapdyrlar.
Gçk 10:15; Ýeş 3:10; 2Şam 5:6; 1Pat 9:20.

Seret: Kengan.

Ýag – adatça Köne Ähtde zeýtun ýagy. Zeýtun ýagy gadymy Ysraýylda birnäçe maksatlar üçin ulanylypdyr. Ol çyralaryň ýagy üçin, ýaralary bejermek üçin we deridäki ýokuşýan ýaralary bejermek üçin ulanylypdyr. Käte ýagy atyr bilen garyp, ýakymly ys bermek üçin derä we saça çalypdyrlar. Gymmatbaha ýag kimdir biri patyşalyga, ruhanylyga, pygamberlige saýlananda, onuň depesinden guýlupdyr, şeýle hem mukaddes zatlary päklemek üçin olaryň üstüne serpilipdir. Şeýlelikde, ýag bütewüligiň, sag-salamatlygyň, Hudaýyň Ruhunyň gudratynyň we tämizlenmegiň nyşany bolupdyr.
Msr 25:6; 29:7; Lew 7:10; 14:26; 1Şam 10:1.

Ýag guýmak – saýlanan adamyň ýa-da bir zadyň üstüne zeýtun ýagyny guýmak bilen ýörite hyzmat üçin aýry goýlandygyny aňlatmak. Kimdir biriniň depesine ýag guýlup, ol patyşalyga ýa-da ruhanylyga bellenilipdir. Gurbanlyk sypasy, tutuş mukaddes çadyr mukaddes edilmek üçin, olaryň üstüne ýag serpilipdir. Täze Ähtde mesihiler şypa almak üçin dileg edýän adamlarynyň üstüne ýag guýupdyrlar. Isa «Mesih» diýlip atlandyrylýar, bu «ýag guýlan» diýmegi aňladýar, ýagny Hudaý tarapyndan saýlanyp bellenen diýmekdir.
Msr 40:9,15; Lew 4:3; 1Şam. 16:13.

Seret: Mesh ýagy; Mesih. 1628-nji sahypadaky surata seret.

Ýahuda –Ýakubyň on iki oglunyň biriniň ady we ýahuda tiresiniň ata--babasy. Ýahuda tiresi beýik bolupdyr, oňa mülk paý diýlip berlen ýer hem uly bolupdyr we «Ýahuda» diýip atlandyrylypdyr. Süleýman patyşa ölenden soň, Demirgazyk tireler Günorta tirelerinden, ýagny ýahuda we benýamin tiresinden aýry çykanlarynda, bu iki tire Ýahuda patyşalygyny emele getiripdir. Günorta patyşalygynyň Dawut pygamberiň nesilleri bolan öz patyşalary bolupdyr we onuň paýtagty Iýerusalim bolupdyr.
Gçk 29:35; 35:22-23; 38:1-26; 49:8; Msr 31:2; Ýeş 15:1-12; 1Şam 17:12.

Seret: Ysraýyl.

Ýahudalaryň dili –
2Pat 18:26.

Seret: Ýewreý.

Ýahudy – asly ýewreý bolan adam. «Ýahudy» ady «Ýahuda» sözünden gelip çykandyr. B. e. öň 586-njy ýylda Ýahuda patyşalygy babyllylar tarapyndan basylyp alynýar we halk Babyla sürgün edilýär. Sürgün döwründe we ondan soň hem «ýahudy» sözi halky we ysraýyl tirelerinden bolan islendik adamy aňlatmak üçin giňden ulanylypdyr. Adamzady halas etmek üçin we Hudaýyň Şalygyny berkarar etmek üçin Isanyň Hudaý tarapyndan iberilendigine ynanan ilkinji adamlar ýahudylar bolupdyr.
Neh 1:2; Est 3:4; 9:1-6.

Seret: Babyl, Ýahuda.

Ýakma gurbanlygy – bu aýratyn gurbanlyk bolup, mal soýlandan soň, onuň ähli bölekleri gurbanlyk sypasynda bütinleý ýakylýar. Ot ýakylandan soňra, gurbanlyk otda ýanyp tüssä öwrülipdir. Asmana ýetýän bu gurbanlygyň tüssesiniň ysy Hudaýa ýarapdyr.
Gçk 8:20; 22:2; Lew 1:2-17.

Ýakup pygamber – hezreti Yshagyň ogly, Ybraýym pygamberiň agtygy, ol Hudaý tarapyndan wada berlen ýalkanyşa eýe bolupdyr. Ýakup Peniýelde Hudaý bilen göreş tutanda, Hudaý Ýakubyň adyny Ysraýyl diýip üýtgetdi. Ýakubyň on iki ogly bolupdyr we bu ogullar ysraýyl halkynyň on iki tiresiniň ata-babasy bolupdyr.
Gçk 25:19; 27:6; 32:22-30; 35:22-26.

Seret: Ybraýym pygamber; Yshak pygamber; Ysraýyl; Ýahuda.

Ýalkamak – Hudaýyň niýeti we islegi adamzady ýalkamaklyk bolup, bu Onuň ykrar eden ähtiniň merkezinde ýerleşýär. Ybraýym pygamberiň üsti bilen Hudaý ýer ýüzündäki ähli adamlary ýalkamaklygy wada berdi (Gçk 12:3). Bu wada Ybraýym pygamberiň nesli bolan Isa Mesihiň üsti bilen amala aşdy (Gal 3:14). Mukaddes Kitap Hudaýyň diňe dogry adamlary ýalkaýandygyny öwredýär, sebäbi olar Hudaýy söýýärler we Oňa tabyn bolýarlar. Täze Ähtde ýalkanmak düşünjesi has giň, ýagny muňa diňe bir baýlyk girmän, eýsem bu we indiki durmuşda ruhy taýdan ýalkanmak hem girýär. Isa eýerýänler direliş gününde Hudaýyň özlerini ýalkajakdygyny bilýärler (Mat 25:34). Onuň manysy «näletlemek» sözi bilen gapma-garşydyr.
Gçk 1:22,28; 12:3; Kan 28:1-12; Mat 25:34; Luk 14:14; Efe 1:3.

Ýaşulular – Ysraýyl halkynyň bütin taryhynyň dowamynda, hatda Isanyň döwründe ýaşulular ýolbaşçylyk etmäge, öwretmäge we adamlaryň üstünden ygtyýarlygy ýöretmäge jogapkär bolupdyrlar. Olar käte öz borçlaryny dogry we adalatly berjaý etmändirler, şonuň üçin Hudaý olary pygamberleriniň üsti bilen ýazgarypdyr. Ýygnaklarda Isanyň yzyna eýerýänleriň arasynda bu hyzmaty ýygnagyň ýolbaşçylary ýerine ýetiripdirler. Aýanlyk kitabynda ýaşulular Isa Mesihe iman etmek arkaly ähli halas bolanlary aňladypdyr.
Msr 3:18; 4:29; Lew 4:15; Kan 19:12; Rut 4:2,9; Işa 3:14; Aýn 4:4.

Ýazyk gurbanlygy – eger kimdir biri tötänden günä eden bolsa ýa-da haram zatlary ellän bolsa, onda bu gurbanlyk arkaly ruhany olary günäsinden saplapdyr.
Lew 5:2-19.

Ýedutun – ol 1ÝÝ 16:41-de beýan edilýän Dawut pygamberiň baş sazandalarynyň biri bolan bolmagy ähtimal; başga bir manysy «boýun egdirmekdir».
1ÝÝ 16:41.

Ýehoşapat jülgesi – bu ýer Iýerusalimiň golaýyndaky jülge üçin ulanylýan atdyr, ýagny ol Iýerusalime garşy ýygnanan milletlere Hudaýyň yglan eden jezasynyň beýan edilýän ýeri bolupdyr. Ýowel kitabynyň 3-nji babynyň 14-nji aýadynda bu höküm jülgesi diýlip atlandyrylypdyr.
Ýow 3:2,12,14.

Ýewreý –
1. Asly näbelli köne söz, bu ysraýyl halky üçin ulanylypdyr. Şeýle hem bu Ybraýym pygamberiň asyl gelip çykyşyny görkezmek üçin ulanylypdyr.

2. B. e. öň 586-njy ýylda Babyl sürgüni döwrüne çenli, esasan, ysraýyl halky tarapyndan ulanylan dil. Halk sürgünden dolanyp gelenden soň, olaryň aglabasy bu dile derek arameý dilinde gürläpdir. Köne Ähtiň köp ýeri ýewreý dilinde ýazylypdyr.

Gçk 14:13; 39:14,17; 40:15; 41:22; 43:32; Msr 1:15-19; 21:2; 1Şam 4:6

Seret: Arameý.

Ýunus pygamber – Ninewe halkynyň pis işleri üçin olary Hudaýyň weýran etjekdigi barada duýduryş beren pygamber. Onuň duýduryşy sebäpli halk toba etdi we Hudaý olary bagyşlady.
Ýunus kitaby.

Ýusup pygamber – Ysraýylyň iň söýgüli ogly, Efraýym bilen Manaşanyň kakasy. Doganlary ony gul edip satdylar, emma Hudaý ony halas etdi we Müsür patyşasynyň «sag eli» etdi. Ol ýerde Ýusup doganlaryny we tutuş maşgalasyny, şeýle hem köp müsürlileri uzak wagtlap bolan gurakçylyk döwründe açlykdan halas etmekde esasy hyzmaty bitirdi.
Gçk 30:24-25; 37:1–50:26.

Seret: Faraon.

Ýygnagyň hyzmatçysy – Isa göge göterilenden soň we Mukaddes Ruh inenden soň, mesihiler toparyna okatmaga we hyzmat etmäge bellenen ýörite adamlar tarapyndan ýolbaşçylyk edilipdir. Munda belli bir düzgün bolmandyr, muňa garamazdan Pawlus öz hatlarynda nähili adamlaryň ýolbaşçylyk etmelidigi barada anyk görkezmeler beripdir. Isa başgalara hyzmat etmeklige örän ýokary baha beripdir.
Res 14:23; 1Pet 5:1-4; 1Tim 3:1-13; Rim 16:1; 1Tim 5:17-21; Tit 1:5-9; Ýew 13:7,17.

Ýygnagyň ýolbaşçylary –
Seret: Ýaşulular.

Ýygnak – Täze Äht döwründe Isa ynanýanlar sežde etmek üçin Iýerusalimdäki ybadathanada ýygnanyşypdyrlar. Mundan soň tizara olar öz öýlerinde ýygnanyşyp başlapdyrlar. Hoş Habar tutuş Rim imperiýasynda wagyz edilensoň, ýygnaklar köp ýerlerde gurnaldy. Bu günki gün ýygnaklar dünýäniň ähli ýerlerinde geçirilýär. Bu ýygnaklaryň ählisi bir beýik Ýygnagyň bölümi hasaplanyp, onuň düzümi Isanyň döwründen tä şu güne çenli mesihilerden ybaratdyr.
Mat 16:18; Res 8:1; 9:31; Rim 16:5; 1Kor 11:18; Efe 5:23-32; Aýn 1:11.

Z

1. Zebur

2. Zekat

3. Zygyr

4. Zyýarat nagmasy

Z

Zebur – 150 mezmurdan ybarat toplum, olaryň köpüsi Dawut pygamber tarapyndan ýazylandyr. Zebur Köne Ähtiň bir bölegidir.
Seret: Dawut pygamber; Köne äht; Mezmur.

Zekat –
Seret: Ondan biri.

Zygyr – Orta Gündogarda ösümligiň bir görnüşi. Zygyr üýşmegini ýygnap, suwda ezipdirler, soňra guradyp, süýümini aýratyn alyp, ondan ýüplük örüpdirler we ondan nepis mata dokapdyrlar. Ahyrynda, dokalan zygyr mata ýüň mata garanda gymmat hasaplanypdyr, sebäbi ony yssy howada geýmek ýakymly bolupdyr we ony öndürmek kyn bolupdyr. Ruhany geýimleriniň käbirleri zygyr matadan dokalypdyr.
Msr 9:31; 25:4; 26:1; Lew 6:10; 16:4; Sül 31:13; Dan 10:5.

Zyýarat nagmasy – Ýewreýçe «ýokary çykýan aýdym» diýmekdir. Bu aýdym dagyň ýokarsynda ýerleşýän ybadathana çykylanda aýdylypdyr. Bu aýdymlar dini baýramçylyklar üçin Iýerusalime barýarkalar, ýolda zyýaratçylar tarapyndan aýdylyp, ybadathanada baýramçylygyň bir bölegi hökmünde sežde edipdirler. Bu söz käbir mezmuryň ýewreýçe adynyň bir bölegidir.
Zeb 119-133.