Author: Институт перевода Библии
Date: 2022-11-09T18:53:10.832087+00:00

Јаҥы Кереес: Лука

Јаҥы Кереес: Лука

1. Сӧс Бажы

1. Лука

1. Сӧзлик

2. Иисус Христос Туштагы Палестина

3. Иисус Христос Туштагы Иерусалим

4. Иисус Христос Тушта Иерусалимдеги Байзыҥныҥ Сомы

5. Павел Апостолдыҥ Баштапкы Миссионер Јорыгы

6. Павел Апостолдыҥ Экинчи Миссионер Јорыгы

7. Павел Апостолдыҥ Ӱчинчи Миссионер Јорыгы

8. Рим Дӧӧн Јорык

Сӧс Бажы

Сӧс бажы

Кару кычыраачылар!

Колыгарда тудунып алган бичиктиҥ ады Јаҥы Кереес. Бу эки тилле аҥылу чыгарыш – Јаҥы Кереестиҥ алтай тилге кӧчӱрилгени, оныла коштой орус Синод кӧчӱриш.

Јаҥы Кереестиҥ бичиктери Эртеги Кереестиҥ бичиктериле кожо Агару Бичик – Библия деп адалат. Библия – бӱткӱл ак-јарыкта эҥ кычырылып турган бичик. Ондо Кудай улусла тургускан эки кереес керегинде айдылат. Эртеги Кереесте Кудай канайып Израиль јоныла Кереес тургусканы, Моисей ажыра ого агару Јасак бергени керегинде бичилген. Јаҥы Кереесте канайып Кудай јӱзӱн-башка јондордыҥ улузыла, Иисус Христоско бӱткен ончолорло кереес тургусканы бичилген.

Јаҥы Кереес јебрен грек тилле бичилген 27 бичиктеҥ туруп јат. Ол туштарда грек тил Рим империязында јуртаган калыктар эрмектешкен тӧс тилдердиҥ бирӱзи болгон эди.

Јаҥы Кереестиҥ баштапкы тӧрт бичиги гректеп «Евангелион» деп адалат. «Сӱӱнчилӱ Јар» – ол ӧрӧги сӧсти алтай тилге кӧнӱ кӧчӱргени. Бу бичиктерде Иисус Христостыҥ туулганы, јӱрӱми, јарлыктаганы, ӧлгӧни ле тирилгени керегинде айдылат.

Сӱӱнчилӱ Јарды ээчиде Апостолдордыҥ эдип јӱрген керектери (озогы ады – «Апостолдордыҥ ижи») салылган. Ондо Иисус Христоско бӱдери телекей ӱстине канайда таркап баштаганы керегинде айдылат.

Јаҥы Керееске анайда ок 21 самара кирген; олорды ончозын Иисус Христостыҥ апостолдоры бистиҥ эраныҥ I чагында бичигендер. Бу самаралардыҥ бир канчазы Рим империязыныҥ јӱзӱн-башка калаларындагы серкпелерге ийилген, ӧскӧлӧри дезе – чокым улуска чийилген. Олорды бичигендер Иисус Христоско бӱдериниҥ учурын улуска јакшылап оҥдоп аларына болужар, христиан јӱрӱм керегинде тузалу јӧптӧр лӧ сургадулу ӱредӱ берер кӱӱндӱ болгондор.

Јаҥы Кереестиҥ адакы бичиги – Иоаннга болгон Ачылта. Бу бичик сӱр-кебеделдӱ тилле бичилген. Ондо чактыҥ учында канайып Кудайдыҥ Каандыгы јаманды јеҥип, Кудайга бӱткен улуска ижемји берип турганы керегинде ле Иисус Христос чындаптаҥ бастыра телекейдиҥ Кааны ла Кайраканы деп айдылат.

Јаҥы Кереести алтай тилге кӧчӱргени керегинде

Јаҥы Кереес эки муҥ јылга шыдар мынаҥ озо бичилген. Оноҥ бери Јаҥы Кереес телекейдиҥ 1200-теҥ ажыра тилдерине бӱткӱлинче кӧчӱрилген.

XIX-чы чакта Алтайдыҥ духовный миссиязыныҥ, анчада ла Макарий Глухарёв ло Михаил Чевалков абыстардыҥ эрчиминиҥ шылтузында алтай тилге тӧрт Евангелие, Апостолдордыҥ ижи кӧчӱрилген. Ойндо, узак ӧйлӧргӧ иш ӱзӱлип калган соҥында, Јаҥы Кереестиҥ таҥынаҥ бичиктериниҥ јаҥы кӧчӱриштерин Библияны кӧчӱрер Институт кепке баскан: 1996 јылда Марктаҥ Јакшылыкту Јар, 1999 јылда Лука чийген Сӱӱнчилӱ Јар ла Апостолдордыҥ ижи деп бичиктерди. Јаҥы Кереестиҥ ончо бичиктери алтай тилле эҥ баштап 2003 јылда кепке базылган эди. Алтай кӧчӱриштиҥ тӧс амадулары мындый болгон: баштапкызында, грек тилле бичилгениниҥ укаа-учурын чын кӧчӱрери; экинчизинде, бу шӱӱлтени эмдиги ӧйдиҥ су-алтай тилиниҥ эп-аргазыла кычыраачыга јарт эдип јетирери.

Оноҥ бери, јылдар ӧткӧн сайын, тил ӧзӱп, кубулып, бир кезик оҥдомолдор чокумдалып, јарталган. Анайда ок кычыраачылар бойлорыныҥ ајаруларын ла шӱӱлтелерин айдышкан. Мыны бис кӧчӱриште тӱзедип, јаҥыртканыс. Оноҥ башка, 2003 јылда эдилген кӧчӱришке кӧрӧ, Синод кӧчӱриштиҥ тӧзӧлгӧзине салылган грек текст аайынча тӱзеткенис.

Бу чыгарышта алтайлап Јаҥы Кереести кӧчӱргени ӱстине Арасей тергеезинде јарадылган орус Синод кӧчӱриш јарлалган. Алтай тилге ӱзеери орус тилле берилгениниҥ амадузы бойыныҥ тӧрӧл тилиле кычырар темигӱ јок улуска алтайлап кӧчӱрилгенин оҥдоорго болужары болуп јат. Јаҥы Кереестиҥ алтай тилге кӧчӱрилгени Синод кӧчӱришке толо келижет деп айдар арга јок. Кезик јерлерде кыйалтазы јоктоҥ болотон башкаланыштар учурайт. Чокымдаза, ӧй тоолош, беске кемјӱзи, узун-кыска дегени алтай кӧчӱриште эмдиги ӧйдӧгизине тапташтырылган. Синод кӧчӱриштеги бажалыктар алтай тилге кӧчӱрилгениле эптештире јазалган.

Кычыраачыга болуш эдип

Јаҥы Кереестиҥ текстиниҥ бойынаҥ башка бу чыгарышта јӧмӧшкиндӱ эп-аргалар бар. Олор текстти јакшы оҥдоорго болужар.

1. Бажалыктар.

Бичиктердиҥ таҥынаҥ ӱзӱктери шӱӱлтези аайынча бӧлӱлген ле бажалыктарла берилген. Андый бажалыктар баштапкы грек колбичимелдерде јок болгон. Олорды кӧчӱриштиҥ оток-кӱреези кошкон. Онызы кычыраачыга текстте аайланарга ла керектӱ јерлерди ылтам табарга болушту болор. Кезик бажалыктардыҥ алдында Јаҥы Кереестиҥ ӧскӧ бичиктериндеги тӱҥейлеш јерлер темдектелген.

2. Эртеги Кереестеҥ алылганы.

Иисус Христос ло Јаҥы Кереестиҥ бичиичилери Эртеги Кереестиҥ ӱлгерлерин улайын тузаланып туратан. Эртеги Кереестеҥ сӧс сӧслӧ алылганы алтай кӧчӱриште аҥылай бычылып базылган.

3. Јартамалдар.

Алтай текстте оогош латын танык учурап турган болзо, темдектелген ол ӱлгерге тӧмӧн јартамал бар. Кезик јартамалдар Јаҥы Кереес бичилген туштардагы биске таныш эмес аттарды, сӧстӧрди, оҥдомолдорды эмезе культураныҥ аҥылыгын јартап јадылар. Ӧскӧлӧри ӱлгерди база канайда јартаар арга барын кӧргӱзет.

4. Сӧзлик.

Тӧс библей оҥдомолдордыҥ, аттардыҥ, улайын учурап турган эмезе јаҥы табылган сӧстӧрдиҥ ле сӧсколбулардыҥ чындык учуры бичиктиҥ учында јарталат.

5. Карталар.

Бичиктиҥ учында анайда ок Јаҥы Кереес туштарындагы телекейдиҥ карталары салылган. Олордоҥ Иисус Христостыҥ, апостолдордыҥ јол-јоруктары канайда ӧткӧнин кӧрӧр аргалу.

Библияны кӧчӱрер Институт кӧчӱреечиге, кӧчӱриштиҥ редакторлорына, анайда ок Јаҥы Кереести алтай тилле кепке базарга болушкан ончо улуска улу алкыш-быйанын айдып туру.

Бистиҥ тыҥыску ӧйибисте Сӱӱнчилӱ Јар алтай калыкка ижемји берип, бойыныҥ тилин чеберлеп аларга болужар деп бӱдӱп јадыбыс.

Библияны кӧчӱрер Институт

Лука

Лука

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

1

Лука бичиген сӱӱнчилӱ јар

1^1Бисте болгон керектерди кӧп улус куучын эдип бичиирге ченешкен. 2Бу керектерди туку бажынаҥ ала бойы кӧргӧн, Сӧскӧ болуп иштеп јӱрген улус биске јетирген эди. 3Оныҥ учун, кӱндӱлӱ Феофил, ончозын учы-бажынаҥ ала быжулап шиҥжӱлейле, мен де сеге бир аай тизип, бичип берейин деп шӱӱдим+. 4Сеге ӱредип айткан сӧстӧр чындык болгонын сени билзин деп турум.

Крестеечи Иоанныҥ туулатаны керегинде табыш

5Иудейлердиҥ кааны Ирод тужында Захария деп абыс јуртаган. Ол Авия абыстыҥ бӧлӱгинеҥ болгон. Ондо Аарон укту абакай болгон; ады-јолы Елисавета+. 6Олор экилези Кудайдыҥ алдында акту болгондор, Кайраканныҥ ончо јакылталарын бӱдӱрип, јаҥдаткан јаҥын тудуп, буспай јӱргендер+. 7Је олордо бала-барка јок болгон: Елисавета бала таппас болуп бӱткен; экилези јажай да берген улус.

8Бир кӱн Захарияныҥ бӧлӱги абыстайтан ӧй једип келерде, ол Кудайдыҥ алдында мӱргип турган. 9Ого абыстардыҥ јаҥыла Кайраканныҥ байзыҥына кирип, фимиам ӧртӧӧр ӱлӱ келишкен. 10Фимиам ӧртӧӧр тужында байзыҥныҥ тыштында кӧп улус мӱргип турган.

11Ого фимиам ӧртӧгӧн тагылдыҥ оҥ јанында Кайраканныҥ ангели турганы кӧрӱнди. 12Захария оны кӧрӧлӧ, јӱрексиреп, коркый берди. 13Је ангел ого айтты:

– Коркыба, Захария: мӱргигениҥ угулды. Елисавета абакайыҥ сеге уул бала таап берер, оны Иоанн деп адаарыҥ+. 14Уулыҥ сеге кежик ле улу сӱӱнчи болор, оныҥ туулганына кӧп улус сӱӱнер. 15Кайракан алдында ол улу болор, аракы ла эзиртер суузын ичпес, Агару Тынды энезиниҥ ичинде алынар+. 16Израильдиҥ уулдарыныҥ кӧбизин Кайраканга, олордыҥ Кудайына, бурылтар. 17Адалардыҥ јӱрегин балдарына јандырайын деп, багынбастарды актулар чылап санандырайын деп, мынызыла Кайракан келерине калыкты белетейин деп, Кайраканныҥ ичкери алдынаҥ Илиядый тынду ла кӱчтӱ барар+.

18– Мыныҥ чынын канайып билетем? – деп, Захария ангелдеҥ сурады. – Мен карып калдым, абакайым да јажай берген кижи.

19Ангел каруу јандырды:

– Мен Кудайдыҥ алдында турган Гавриил; сениле эрмектежерге, бу сӱӱнчилӱ јарды сеге јетирерге ийилгем. 20Сеге бу айтканым ӧйи једип, бӱтпей калбас. Је сен сӧзиме бӱтпедиҥ, оныҥ учун тилиҥ тартылып калар, мыныҥ чыны чыгар кӱн келгенче, унчукпай јӱрериҥ.

21Бу ӧйдӧ улус Захарияны сакып, байзыҥда не саадады болбогой деп, кайкажып турды. 22Ол чыгып келди, је эрмектенип болбоды. Ого байзыҥда кӧрӱлте болгон деп, билип ийдилер. Улуска колыла имдеп, ол тил јок артканча болды.

23Абыстап јӱрген кӱндери тӱгенерде, ол јанып келди. 24Јаан удабай абакайы Елисавета барланып, беш ай јажынып, айдынып јӱрген: 25«Улус ортодо мен керегинде јӱрген јаман эрмек-куучындарды токтодып, бу кӱндерде Кайракан меге мыны этти».

Иисустыҥ туулатаны керегинде табыш

26Елисаветаныҥ барланганынаҥ ала алтынчы айында Кудай Бойыныҥ Гавриил деп ангелин Галилейдеги Назарет калага,+
27Давид калдыгыныҥ Иосиф деп кижизиле кол алыштырылган кыска ийди. Кыстыҥ ады-јолы Мария болгон. 28Ангел ого келип, айтты:

– Сӱӱн, Јакшылыкту кыс! Кайракан сениле кожо! Ӱй улус ортодо сен алкышту.

29Мария ангелди кӧрӧлӧ, айткан сӧзин кайкап, бу мынайып эзендешкени не атасы болотон деп, санана берди. 30Ангел ого айтты:

– Коркыба, Мария! Сен Кудайдаҥ јакшылык алдыҥ. 31Барланып, уул бала табарыҥ, Оны Иисус деп адаарыҥ+. 32Ол улу болор, Ӧрӧ Турганныҥ Уулы деп адалар. Кудай Кайракан Ого улу Давид адазыныҥ ширеезин берер+. 33Ол Иаковтыҥ калдыгын каан болуп ӱргӱлјиге башкарар, Оныҥ каандыгыныҥ учы-куйузы јок болор+.

34Је Мария ангелдеҥ сурады:

– Ол канайып болор? Мен эр кижиле билишпес инем!

35Ангел ого каруу јандырып, айтты:

– Сеге Агару Тын тӱжер, сени Ӧрӧ Турганныҥ кӱчи кӧлӧткӧ чилеп бӱркеп ийер. Оныҥ учун табатан балаҥ агару болор, Кудайдыҥ Уулы деп адалар+. 36Бат, бала таппас дешкен тӧрӧӧниҥ Елисавета, ол до карыыр јӧбинде барланып, алтынчы айга барып јат. Ол уул бала табар. 37Кудайдыҥ сӧзи бӱтпей калбас+.

38Мария:

– Мен Кайраканныҥ кулы эдим, сениҥ айтканыҥла болзын – деди.

Ангел јӱре берди.

Марияныҥ Елисаветага јолыгып јӱргени

39Бу кӱндерде Мария туулык ороонго, Иуданыҥ калазына бачымдап барды. 40Захария-эшке келип, Елисаветала эзендешти. 41Елисавета Марияныҥ эзендешкенин угарда, ичиндеги балазы кыймыктанды. Ол Агару Тынла толуп, 42тыҥ ӱнденип айтты:

– Ӱй улус ортодо сен алкышту! Карындап јӱрген балаҥды Кайракан алкады! 43Мен кем ондый, меге Кайраканымныҥ энези келетен? 44Эзендешкен ӱниҥ кулагыма угуларда, ичимдеги балам сӱӱнип, тепкиленди. 45Кайраканныҥ ого айтканыла болор деп бӱткени, кежиктӱ.

Марияныҥ сарыны

46Мария айтты:

– Јулам мениҥ Кайраканды улуркадат,
47тыным мениҥ Аргадаачы Кудайыма сӱӱнет,
48Ол Бойыныҥ кулы јобожыганын кӧргӧни учун.
Бу ӧйдӧҥ ала ончо ӱйелер
мени кежиктӱ деп айдар,+
49кӱчтӱ Бойы меге улу керек эткени учун.
Оныҥ ады агару!
50Оны байлап, Оноҥ айап јӱрген улуска
ӱйедеҥ ӱйеге быйаны једер.
51Ол Бойыныҥ колыла улу неме этти,
улуркактарды ончо санаазыла кожо тоскурып ийди.

52Јаҥда отургандарды ширеезинеҥ аҥтарып,
базынчыкта јӱргендерди кӧдӱрди.

53Аштап јӱргендерге јакшылык сыйлады,
байларды как куруга тайып ийди.

54-55Ада-ӧбӧкӧлӧриске: Авраамга ла оныҥ калдыктарына
ӱргӱлјиге быйаным јетирерим деп,
айдып салган сӧзин Ол эске алынып,
Израильге – Бойыныҥ кулына болужарга келди+.

56Мария Елисавета-эште ӱч ай кире јӱреле, јанып ийди.

Крестеечи Иоанныҥ туулганы

57Айы-кӱни једип, Елисавета уул бала тапты. 58Кайракан ого улу быйанын јетиргенин угала, айылдаштары ла тӧрӧӧндӧри оныла кожо сӱӱнип турдылар.

59Сегизинчи кӱнде баланы томдоорго[*] келгилеп, оны адазыныҥ адыла Захария деп адаарга санандылар. 60Је энези:

– Јок, оныҥ ады Иоанн болор – деди.

61– Сениҥ угыҥда андый атту кижи јок! – дешкилеп, 62уулын кем деп адаарга турганын, колло имдеп, адазынаҥ сурадылар.

63Захария јалбак агаш сурап алала, «Оныҥ ады Иоанн» деп бичиди. Турган улус ончозы кайкады. 64Бу тарый оныҥ тили-оозы чечилип, Кудайды алкап, эрмектене берди. 65Айылдаштары сӱрекей коркыды; кайкамчылу учурал керегинде куучын туулу Иудейге текши јайылды. 66Уккан улус ончозы оны кӧксине алынып, «Бу бала кем болгой не?» – деп турдылар. Чындап та, Кайракан оныла кожо болгон.

Захарияныҥ сарыны

67Иоанныҥ адазы Захария Агару Тынла толуп, јарлыктап, айда берди:

68– Кайраканга, Израильдиҥ Кудайына, баш болзын!

Ол Бойыныҥ калыгына келип барган, ого јайым берген.

69-71Бойыныҥ агару јебрен јарлыкчылары ажыра айтканыла
бисти ӧштӱлеристеҥ,
јаман кӧргӧндӧрдиҥ колынаҥ аргадайтан
кӱчтӱ Аргадаачыны Ол
Давид кулыныҥ калдыгынаҥ биске јайап берди+.
72Ол адаларыска быйан јетирерим,
Бойымныҥ агару кереезимди
сананып јӱрерим деп, сӧзин берген.
73-75Бисти ӧштӱлеристеҥ аргадаар,
ол тушта бис кемнеҥ де јалтанбай,
Оныҥ алдында агару ла чындык болуп,
ончо кӱндеристиҥ туркунына
Ого бажырып јӱрерис деп,
Ол улу Авраам адабыска чертенген+.
76Сен дезе, балам,
Ӧрӧ Турганныҥ јарлыкчызы деп адаларыҥ,
Оныҥ јолдорын белетеерге,
Кайраканныҥ алдында барарыҥ,+
77кинчектери ташталганы ажыра
аргаданары керегинде
Оныҥ калыгына билгир берериҥ+.

78Бисти сӱӱген ле биске быйанын берген Кудайыс
теҥеридеҥ биске јарык таҥдак ийер –
79ол чыгып, караҥуйда отурган,
ӧлӱмниҥ кӧлӧткӧзинде јӱрген ончо улусты
бойыныҥ јарыгыла чалыдып ийер;
амыр-энчӱге экелетен јолды
ол биске кӧргӱзип берер+.

80Бала дезе чыдап, тын-санаазы ойгорып, Израильге ачылар ӧйи јеткенче, куба чӧлдӧ јӱрди+.

2

Иисус Христостыҥ туулганы

(Мф. 1:18-25)

2^1•Ол кӱндерде Рим каганы Август ончо јердеги улустыҥ тын-тоозын алзын деп јакарган+. 2Квириний Сирияны башкарып турарда, бу баштапкы тооалыш болгон. 3Ончозы бичидерге, кажызы ла бойыныҥ калазына бардылар.

4Иосиф Давид угынаҥ, оныҥ калдыгы болгон. Оныҥ учун Галилейдеги Назарет каладаҥ Иудейдеги Давидтиҥ Вифлеем дейтен калазына барды+. 5Оныла кожо кол алыштырган, барлу болгон Мария барды. 6Вифлеемде Марияныҥ бала табар ӧйи једип, 7тун уул бала тапты. Айылчы тӱжер ӱйде олорго јер табылбаган учун, Оны чуулайла, ӧлӧҥ салгышка салып койды.

8Ол јерде јалаҥда кӱдӱчилер ӱӱрлӱ койын коно каруулдап тургандар. 9Олорго Кайраканныҥ ангели кӧрӱнип, олорды Кайраканныҥ магыныҥ јаркыны чалыдып ийди. Кӱдӱчилер сӱрекей коркыды+. 10Је ангел олорго:

– Коркыбагар! – деди. – Мен слерге Сӱӱнчилӱ Јар – ончо улуска улу сӱӱнчи экелип јадым. 11Бӱгӱн Давидтиҥ калазында слерге Аргадаачы туулды – Христос Кайракан!+
12Бат, слерге темдек: ӧлӧҥ салгышта чуулу јаткан баланы кӧрӧригер.

13Сакыбаган јанынаҥ ангелле кожо теҥериниҥ кӧп черӱчилдери кӧрӱнип, Кудайды алкай бердилер:+

14– Кӧк-теҥериде Кудайга мак болзын, јерде амыр, улус ортодо Кудайдыҥ јакшылыкту кӱӱн-табы болзын!+

15Ангелдер теҥери ӧрӧ чыга берерде, кӱдӱчилер бой-бойына айтты:

– Вифлеемге барып, анда не болгонын, Кайраканныҥ биске айтканын кӧрӧлик.

16Јылгырлап барала, Марияны, Иосифти ле ӧлӧҥ салгышта јаткан баланы таап алдылар. 17Баланы кӧрӧлӧ, Ол керегинде нени укканын куучындап бердилер. 18Кӱдӱчилердиҥ куучынын уккан улус ончозы алаҥ кайкажып турдылар. 19Мария дезе, бу сӧстӧрди ончозын кӧксине алынып, ундыбай јӱрген+.

20Кӧргӧни-укканы учун Кудайды алкап ла мактап, кӱдӱчилер кайра бурылдылар: ончозы ангелдиҥ айтканыла болгон.

21Сегис кӱнниҥ бажында, баланы томдойтон ӧй једерде, Ого Иисус деп ат бердилер. Оны анайып энеде табылгалактаҥ озо ангел адаган.

Иисус байзыҥда

22Моисейдиҥ Јасагыла олордыҥ арутанар кӱндери тӱгенерде, баланы Кайраканга учурлаарга, Иерусалимге экелдилер. 23Кайраканныҥ Јасагында анайда ла бичилген: «Эр киндиктӱ болуп тун туулганныҥ кажызы ла Кайракандыйы болор».
24Олор анайда ок Кайраканныҥ Јасагыла эки кӱӱлечек эмезе кӱӱлениҥ эки балазын тайар учурлу болгон.

25Ол тушта Иерусалимде Симеон деп кижи јуртаган. Ол акту, ак санаалу кижи болгон, Израильди Кудай аргадаар кӱнди сакып јӱрген. Ол кижиде Агару Тын болгон. 26Кудай ийген Христосты кӧрбӧгӧнчӧҥ, ӧлбӧзиҥ деп, ого Агару Тыннаҥ кӱн-эртеде айдылып калган. 27Агару Тын Симеонды байзыҥга экелди. Кудайдыҥ јаҥын јаҥдаарга, ада-энези Иисус баланы экелерде, 28Симеон Оны колго алып, Кудайды алкайла, айтты:

29– Кайракан! Бойыҥныҥ айтканыҥла,
эмди кулыҥды амырыла божодып јадыҥ.

30Мениҥ кӧзим Сениҥ аргадажыҥды кӧрди+.

31Сен оны ончо калыктар алдында белетегеҥ:

32ӧскӧ калыктарга ачылтаны,

Израиль калыгыҥа мак берип турган јарыкты.

33Иосиф ле Мария бала керегинде айтканын кайкап уктылар. 34-35Симеон олорды алкайла, Иисустыҥ энезине, Марияга, айтты:

– Бу баладаҥ улам Израильде кӧп улус јыгылар, кӧбизи ӧрӧ турар, сениҥ де јулаҥнаҥ ӱлдӱ ӧдӧр. Бу бала Кудайдыҥ билдизи болор, Ого удура кӧп улус туруп чыгар, онызыла олор кӧгӱстеринде алып јӱрген санааларын ачар+.

36Байзыҥда анайда ок Ханна јарлыкчы болгон. Ол Асир укту, Фануилдиҥ кызы, јетире ле јажап калган. Барган кижизиле јети јыл јуртайла, тул калган. 37Оноҥ ло бери сегизен тӧрт јашка јеткенче тул јӱрген. Байзыҥнаҥ ырабай, тӱни-тӱжи мӱргип, орозо тудуп, Кудайга јалчы болуп јӱрген+. 38Бу ӧйдӧ ол базып келеле, Кудайга алкыш јетирип, Кудай Иерусалимди јайымдаарын сакып јӱрген ончо улуска бала керегинде айдып турды.

39Иосиф ле Мария Кайраканныҥ јаҥын јаҥдайла, Галилейдеги Назарет калазына јанып келдилер+. 40Бала дезе чыдап, кӱчи кирип, ойгорып турган. Кудайдыҥ јакшылыгы Оныҥ Бойында болгон.

41Иисустыҥ ада-энези јылдыҥ сайын Иерусалимге Пасха байрамга барып туратан. 42Ол он эки јашту болордо, олор јаҥжыкканыла Иерусалимге байрамдап бардылар. 43Байрамныҥ кӱндери божоордо, јанып ийдилер, Иисус дезе Иерусалимде артып калды. Иосиф ле Оныҥ энези мыны билбей, 44Ол ӧскӧ улусла кожо келип јаткан деп бодогон. Кӱндик јерди ӧдӧлӧ, тӧрӧӧндӧрдиҥ, кӧрӱш-таныштардыҥ ортозынаҥ бедирей бердилер. 45Таппай салала, Оны бедиреп, Иерусалимге бурылдылар.

46Иисусты ӱч кӱнниҥ бажында байзыҥнаҥ таптылар. Ол ӱредӱчилердиҥ айтканын угуп, сурактар берип, олордыҥ ортозында отурган. 47Уккан улус ончозы Оныҥ керсӱзин ле карууларын кайкажып тургандар. 48Ада-энези Оны кӧрӧлӧ, алаҥ кайкадылар, энези Ого айтты:

– Балам! Бу Сен кайттыҥ, не онойдо кылындыҥ? Адаҥ да, мен де Сени бедиреп, ал-сагышка тӱштис.

49– Мени не керек бедиредигер? – деп, Ол сурады. – Мен Адамныҥ айлында болотонымды билбедигер бе?

50Је олор Оныҥ айтканын оҥдободылар+.

51Иисус ада-энезиле кожо барып, Назаретке келди, олорго сӧсуккур јӱрди. Энези дезе Оныҥ айткан сӧстӧрин кӧксинде чебер алып јӱрди+. 52Иисус чыдаган сайын, ойгоры кӧптӧп, Кудайдыҥ да, улустыҥ да алкыш-быйаны Ого тыҥып турды.

3

Крестеечи Иоанныҥ јарлыктаганы

(Мф. 3:1-12; Мк. 1:1-8; Ин. 1:19-28)

3^1•Бу керек Тиверий каган Римди он бежинчи јыл башкарып турарда болгон. Ол тушта Понтий Пилат Иудейде, Ирод дезе Галилейде бийлеген, оныҥ Филипп карындажы Итурейде ле Трахонитида тергееде, Лисаний дезе Авилинейде бийлеген+. 2Ханна ла Каиафа улу абыстар болордо, куба чӧлдӧ Захарияныҥ уулы Иоаннга Кудайдаҥ сӧс болгон+. 3Ол Иордан-сууны сындай јерлерди эбирип, јарлыктап јӱрген: «Кинчектеригер ташталзын деп, Кудайга баштанып, креске тӱжӱгер!» 4Исаия јарлыкчыныҥ тӱрбегинде бичилгениле:

«Куба чӧлдӧ кыйгырганныҥ ӱни бу:

„Кайраканга јол белетегер, Оныҥ јолдорын тӱс эдигер!

5Кажы ла кобы толып,
кажы ла туу ла тӧҥ јабызазын,
бурылчыктар, орык јолдор тӱзелзин!

6Ол тушта Кудайдыҥ аргадажын кандый ла кижи кӧрӱп ийер“».

7Креске тӱжерге келген улуска Иоанн айдып турган:

– Јыланныҥ ач-ӱрени! Кудайдыҥ келер ӧйдӧги чугулынаҥ кыйыжар јолды слерге кем кӧргӱзип берди+? 8Чындаптаҥ кинчегерди алынып, Кудайга баштанганыгарды керекте кӧргӱзигер! «Адабыс Авраам» – деп, ичигерде айдарга сананбагар! Айдып турум слерге: Кудай бу таштардаҥ Авраамга балдарды јазап берер аргалу+. 9Малта да агаштардыҥ тазылында јадыры: јакшы јиилек бӱтпес агашты кезип, отко таштайтан+.

10– Бис нени эдетенис? – деп, улус сурап турарда,+
11олорго каруу јандырган:

– Эки чамчалу кижи бирӱзин чамча јогына берзин. Аш-курсакту кижи анайда ок этсин+.

12Креске тӱжерге каланчылар база келген.

– Ӱредӱчи, бис нени эдетенис? – деп, олор сурагандар.

13Иоанн олорго:

– Улустаҥ артык неме некебегер – деген.

14Анайып ок јуучылдар:

– Бис нени эдетенис? – деп сурагандар.

Ол айткан:

– Кемди де тарындырбагар, тӧгӱндеп бурулабагар, ишјалыгарла болорзыныгар+.

15Сакылтада јӱрген улус: «Шак бу кижи Христос болды ба?» – деп, ончозы ичинде Иоанн керегинде сананып турган+. 16Је Иоанн ончозына айткан:

– Мен слерди суула крестеп јадым. Је менеҥ кӱчтӱзи келедири, мен Оныҥ ӧдӱгиниҥ буузын да чечерге турбазым. Ол слерди Агару Тынла, отло крестеер. 17Оныҥ кӱреги колында, Ол идиргенин арутап, буудайын алмарына урар, саламын дезе, ӧчпӧс отко таштап, ӧртӧӧр+.

18Иоанн улусты анайып ла кӧп ӧскӧ дӧ сӧстӧрлӧ бӱдӱндирип, Сӱӱнчилӱ Јар јарлап јӱрген.

19Тӧрт тӧчинниҥ бирӱзин башкарган Ирод бойыныҥ карындажыныҥ абакайын Иродиаданы алганы учун, ӧскӧ дӧ јарабас кылыктары учун Иоанн оны бурулап турган. 20Ирод дезе, база бир јарабас керек эдип, Иоаннды тӱрмелеп койгон+.

Иисус Христостыҥ креске тӱшкени

(Мф. 3:13-17; Мк. 1:9-11)

21•Улус ончозы креске тӱжӱп турарда, Иисус база креске тӱжеле, мӱргип турарда, кӧк-теҥери ачылып,+
22Агару Тын кӱӱлениҥ кеберин алынып, Оныҥ ӱстине тӱжӱп келди, теҥеридеҥ ӱн угулды:

– Сен Мениҥ сӱӱген Уулым, Сенде Мениҥ јакшылыкту табым!+

Иисус Христостыҥ ада-ӧбӧкӧлӧри

(Мф. 1:1-17)

23•Иисус бойыныҥ керегин эдип баштаарда, одус јаш кирелӱ болгон. Оны улус Иосифтиҥ уулы, Илийдиҥ јеен уулы деп бодогон. 24Оныҥ арткан ада-ӧбӧкӧлӧри: Матфат, Левий, Мелхий, Ианнай, Иосиф, 25Маттафий, Амос, Наум, Еслим, Наггей, 26Мааф, Маттафий, Семей, Иосиф, Иуда, 27Иоаннан, Рисай, Зоровавел, Салафиил, Нирий, 28Мелхий, Аддий, Косам, Елмодам, Ир, 29Иосий, Елиезер, Иорим, Матфат, Левий, 30Симеон, Иуда, Иосиф, Иоанан, Елиаким, 31Мелеай, Маинан, Маттафай, Нафан, Давид, 32Иессей, Овид, Вооз, Салмон, Наассон, 33Аминадав, Арам, Есром, Фарес, Иуда, 34Иаков, Исаак, Авраам, Фарра, Нахор, 35Серух, Рагав, Фалек, Евер, Сала, 36Каинан, Арфаксад, Сим, Ной, Ламех, 37Мафусал, Енох, Иаред, Малелеил, Каинан, 38Енос, Сиф, Адам, Кудай.

4

Иисусты ченегени

(Мф. 4:1-11; Мк. 1:12-13)

4^1•Иисус Агару Тын алынып, Иорданнаҥ јанып келерде, Тын Оны куба чӧлгӧ апарды. 2Анда Ол тӧртӧн кӱнниҥ туркунына кӧрмӧскӧ ченетти. Бу кӱндерде нени де јибеди, учында аштай берди+. 3Кӧрмӧс Ого айтты:

– Сен Кудайдыҥ Уулы болзоҥ, калаш боло берзин деп, бу ташка јакарып ий.

4Иисус каруу јандырып, айтты:

– Кижи јаҥыс калаш јип тирӱ јӱрер эмес, је Кудайдыҥ не ле сӧзиле тирӱ јӱрер деп бичилген сӧс бар.

5Кӧрмӧс Оны бийикке кӧдӱрип, орчылаҥныҥ ончо каандыктарын элес эттире кӧргӱзип, 6Ого айтты:

– Бастыра мыныҥ бажын билерин, оныҥ магын Сеге берейин. Мыныҥ ончозы меге берилген ине, кемге берейин дезем, берерим+. 7Анайдарда, меге бажырар болзоҥ, ончозы Сенийи болор.

8Иисус каруу јандырды:

– Менеҥ кеде тайыл, сатана! Бичилген сӧс бар: «Кайраканга, бойыҥныҥ Кудайыҥа, бажыр, јаҥыс Ого јалчы бол».

9Кӧрмӧс Оны Иерусалимге апарып, байзыҥныҥ јабынтызына тургузала, айтты:

– Сен Кудайдыҥ Уулы болзоҥ, мыны тӧмӧн калып ий. 10Бичилген јок беди: «Сени чеберлеп јӱрзин деп, Бойыныҥ ангелдерине јакарар.
11Будыҥ ташка бӱдӱрилбезин деп, Сени кол бажына апарар».

12Иисус каруу јандырды:

– Кудайыҥ Кайраканды ченебе деп айдылган.

13Ончо ченелтезин туузылтала, кӧрмӧс Иисустаҥ бир кезекке јӱре берди.

Иисустыҥ јарлыктаганы

(Мф. 13:53-58; Мк. 6:1-6)

14•Тыннаҥ кӱч алынала, Иисус Галилейге бурылды. Ол керегинде табыш эбире јерлерге текши јайылды. 15Олордыҥ синагогаларында улус ӱретти, ончозы Оны макка чыгарып турдылар+.

16Ол Назарет алтайына келди. Бойыныҥ јаҥыла суббот кӱнде синагогага кирип, Агару Бичикти кычырарга ӧрӧ турды+. 17Ого Исаия јарлыкчыныҥ тӱрбегин алып бердилер. Ол тӱрбекти јайа тудуп, мынайда бичилген јерди таап алды:

18«Кайраканныҥ Тыны – Менде.
Ол Мени майлап,
тӱреҥи улуска Сӱӱнчилӱ Јар јетирзин деп,
кунугып, јӱреги сыстап јӱргендерди јассын деп,
олјого киргендерге јайым керегинде,
сокорлорго кӧстӧри јарыйтаны керегинде
јарлазын деп ийген.
Мени Ол базынчыкта јӱргендерди божотсын,
19Кайраканныҥ быйанду јылы
једип келгенин јарлазын деп ийген».

20Тӱрбекти тӱрӱп, синагоганыҥ јалчызына табыштырып, отура берди. Синагогада болгон улус ончозы Оноҥ кӧс албай турдылар. 21Иисус олорго айдып баштады:

– Мында айдылган, слер уккан сӧстӧр бӱгӱн бӱтти.

22Ончозы мыныҥ чынын керелеп, Оныҥ айткан јакшылык сӧстӧрин кайкажып, «Бу Иосифтиҥ уулы эмес беди?» – деп, сурап турдылар.

23Ол айтты:

– «Эмчи, бойыҥды бойыҥ јас» деген кеп сӧсти Меге айтпай кайдарыгар, «Бистиҥ укканыбысла, Капернаумда нени эткен эдиҥ, мында, алтайыҥда, база анайда эт» дешкейигер+. 24Је чынын айдадым слерге: кандый да јарлыкчыны бойыныҥ јеринде јуутпай јадылар+. 25База чынын айдып турум слерге: Илия тушта ӱч јыл алты ай теҥери бӧктӧлип, ончо јерлерде ачана-торо болордо, Израильде кӧп тул ӱй улус болгон+. 26Је Илия олордыҥ кемизине де эмес, јаҥыс Сидонныҥ јуугындагы Сарептада јаткан тул ӱй кижиге ийилген. 27Анайып ок Елисей јарлыкчы тушта Израильде капкаш балулу улус кӧп болгон, је Сирияныҥ кижизи Нееманнаҥ ӧскӧ, олордыҥ бирӱзи де аруталбаган.

28Мыны угала, синагогадагы улус ончозы атыйлана берди. 29Тура јӱгӱрижип, Оны каладаҥ чыгарала, јардаҥ ийде салып ийерге, кала турган кырдыҥ ӱстине апардылар. 30Је Ол кӧп улустыҥ ортозыла ӧдӱп, јӱре берди+.

Оору-јоболду улусты јасканы

(Мк. 1:21-28)

31•Иисус Галилейдеги Капернаум калага келип, суббот кӱнде улус ӱретти+. 32Оныҥ ӱредӱзин кайкап турдылар, нениҥ учун дезе Оныҥ айткан сӧстӧринде ийде-кӱч бар болгон+.

33Синагогада кара јелбиске туттурган, ӧзӧк-буурында шилемирлӱ кижи болгон. Ол тыҥ кыйгыра берди:

34– Эй, Сениҥ бисте не керегиҥ бар, Назарет јеринеҥ Иисус? Сен бисти ӧлтӱрерге келдиҥ бе? Кем болгоныҥды билер турум, Сен – Кудайдыҥ Агарузы!+

35Је Иисус:

– Унчукпа, бу кижидеҥ чык! – деп, кара јелбиске јакарды.

Шилемир оору кижини улустыҥ ортозына јыга базып, ого каршу јетирбей, ӧзӧк-буурынаҥ чыга конды+. 36Ончозыныҥ куды чыгып, бой-бойына айдыжып турдылар:

– Бу не сӧс? Ондо јаҥ ла кӱч бар, Ол кара јелбистерге јакарып ийгенде, олор чыга бергилейт!

37Иисус керегинде табыш эбире јерлерге текши јайылды.

38•Синагогадаҥ чыгала, Ол Симон-эшке кирди. Симонныҥ кайын энезиниҥ эди изип-кӱйӱп, оорып јаткан. Ого болушсын деп сурадылар+. 39Иисус ого эҥчейип, ооруга јакарып ийди. Ол јазылып, бу тарый ӧрӧ туруп, олорды ашкарды.

40Кӱн ажып барадарда, јӱзӱн-јӱӱр оору-јоболду улусты Иисуска экелип турдылар. Ол кажызына ла колын салып алкап, јазып турды.

41– Сен Христос, Кудайдыҥ Уулы! – деп кыйгырганча, анайда ок шилемирлер де кӧп улустаҥ чыгып турдылар. Ол дезе, Мен Христос болгонымды билип турганыгарды айтпагар – деп, олорго јакарып турды+.

42•Тӱш боло берерде, Ол чыгып, аалга јерге јӱре берди. Кӧп улус Оны бедиреп барды. Табала, олордоҥ барбазын деп, сурап турдылар+. 43Је Ол айтты:

– Кудайдыҥ Каандыгыныҥ Сӱӱнчилӱ Јарын Мен ӧскӧ дӧ јерлерге јарлаар учурлу. Мен мыны эдерге ийилгем.

44Анайып Ол Галилейдиҥ синагогаларында јарлыктап јӱрди.

5

Баштапкы ӱренчиктер

(Мф. 4:18-22; Мк. 1:16-20)

5^1•Бир кӱн Иисус Геннисарет кӧлдиҥ јаказында болордо, улус Кудайдыҥ сӧзин угарга, кысталыжып турган+. 2Ол кӧлдӧ турган эки кемени кӧрӱп ийди. Балыкчылар кемелеринеҥ чыгып, шӱӱндерин чайбап, јунуп тургандар. 3Ол Симондыйы болгон бир кемеге отурып, јараттаҥ эмеш ары јӱссин деп сурады. Оноҥ улусты кемедеҥ ӱретти.

4Ӱредип божойло, Симонго айтты:

– Кӧлдиҥ тереҥ деген јерине јӱс, анда шӱӱндегер+.

5Симон Ого айтты:

– Ӱредӱчи! Бис тӱниле иштенип, неме тутпадыс, је Сениҥ айтканыҥла шӱӱнди чачайын.

6Шӱӱндегилеп, ума јок кӧп балык туттылар, керек дезе шӱӱндери јыртылып турды. 7Келип болушсын деп, ӧскӧ кемедеги нӧкӧрлӧрине кол јаҥыдылар. Олор јӱзӱп келдилер. Кемениҥ экилезин балыкла толтырарда, кемелер чӧҥӱп баштады. 8Мыны кӧрӧлӧ, Симон-Петр Иисустыҥ алдына тизеленип, айтты:

– Менеҥ ары тур, Кайракан, мен кинчектӱ кижи эдим!

9Олор туткан балыктыҥ кӧбине Симонныҥ ла оныла кожо болгондордыҥ коркыжы келген, 10анайда ок Симонныҥ нӧкӧрлӧри – Зеведейдиҥ уулдары Иаков ло Иоанныҥ. Је Иисус Симонго:

– Коркыба, – деди, – бӱгӱннеҥ ала улус тударыҥ+.

11Олор кемелерин јаратка чыгарып, бар-јогын артырып койоло, Оны ээчий бастылар.

Капкаш балулу кижини јасканы

(Мф. 8:1-4; Мк. 1:40-45)

12•Иисус бир калада јӱрерде, бастыра бойы капкаш балулу кижи келди. Иисусты кӧрӧлӧ, Оныҥ алдына кӧҥкӧрӧ јыгылып, јайнай берди:

– Кайракан, мени арутайын дезеҥ, арутап ийериҥ!+

13Иисус колын сунуп, ого тийеле, айтты:

– Арутайын, ару бол.

Ол ло тарый капкаш балу сойылып, тӱже берди. 14Кижиге неме айтпазын деп, Иисус ого јакыды.

– Абыска барып кӧрӱн – деди. – Аруталганыҥ учун Моисейдиҥ јакарганыла тайылга эт, улуска кере болзын+.

15Је Иисус керегинде табыш там јайылды, Оныҥ айткан сӧзин угарга, оору-јоболын јастырарга, ума јок кӧп улус келип турды. 16Ол дезе, аалга јерлерге барып, мӱргиир болды+.

Курулып калган кижини јасканы

(Мф. 9:1-8; Мк. 2:1-12)

17•Бир кӱн Иисус ӱредип турарда, Галилей ле Иудейдиҥ ончо јерлеринеҥ, оноҥ Иерусалимнеҥ келген фарисейлер ле јасакчылар анда ок отургандар. Иисуста Кайраканныҥ улусты јазар кӱчи болгон+.

18Бир кезик улус курулып калган кижини тӧжӧккӧ салганча экелдилер. Оны ӱйге кийдирерге, Иисустыҥ алдына салып берерге албаданып турдылар. 19Улустыҥ кӧбине ӱйге кирип болбой салала, оныҥ ӱстине чыгып, тежик эделе, оору кижини улустыҥ ортозына, Иисустыҥ чике алдына тӧжӧгиле катай тӱжӱрип ийдилер. 20Иисус олордыҥ бӱдӱп турганын кӧрӧлӧ, айтты:

– Кижи, кинчектериҥ ташталды+.

21Бичикчилер ле фарисейлер бойлоры ортодо табыштылар: «Кудайды мынайып јамандап турган бу не кижи? Кинчекти Кудайдаҥ ӧскӧ кем таштаар аргалу?»+

22Иисус олордыҥ ичиндеги санаазын билип, айтты:

– Слер не анайда сананып јадыгар? 23Не деп айдарга јеҥил: «Кинчектериҥ ташталды» – деерге бе, эмезе: «Тур, базып јӱр» – деерге бе? 24Је Кижи Уулында јер ӱстинде кинчектерди таштайтан јаҥ барын слерди билзин деп, анайда айттым – дейле, курулып калганга баштанды: – Сеге айдадым: тур, тӧжӧгиҥди алып, айлыҥа јан.

25Онызы ол тарый олордыҥ алдына туруп, јаткан тӧжӧгин алып, Кудайды мактап, јана берди.

26Ончозы алаҥ кайкажып, Кудайды мактадылар. Коркып калган бойлоры, айдыжып турдылар:

– Бӱгӱн бис саҥ башка кайкамчылу немелер кӧрдибис!

Левийди кычырып алганы

(Мф. 9:9-17; Мк. 2:13-22)

27•Мыныҥ кийнинде Иисус чыгып, Левий деп каланчы калан јуур јеринде отурганын кӧрӧлӧ,

– Мени ээчий бас! – деди.

28Онызы ончо немезин артырып койоло, ӧрӧ туруп, Оныҥ кийнинеҥ басты.

29Левий айлында Ого јаан кӱндӱ-кӱрее этти. Анда олорло кожо кыйын отурган кӧп каланчылар ла ӧскӧ дӧ улус болгон+. 30Фарисейлер ле бичикчилер дезе арбаныжып, Оныҥ ӱренчиктерине айдып турдылар:

– Слер каланчыларла, кинчектӱлерле кожо не керек ичип-јип јадыгар+?

31Иисус олорго айтты:

– Эмчини кадык улус эмес, оору улус керексиир. 32Мен Кудайга баштанзын деп, актуларды эмес, кинчектӱлерди кычырарга келгем+.

Орозо керегинде сурак

(Мф. 9:14-17; Мк. 2:18-22)

33•Бичикчилер ле фарисейлер Иисуска айттылар:

– Иоанныҥ ӱренчиктери улай ла орозо тудуп, мӱргип јат, фарисейлердийи база. Сенийи дезе ичип-јип јадылар+.

34Иисус олорго айтты:

– Колту кожо јӱргенде, тойдогы улусты орозолодып болороор бо+? 35Је колтуны олордоҥ айрып алар кӱндер келер, ол тушта, ол кӱндерде олор орозо тудар+.

36Оноҥ олорго укаа сӧс айтты:

– Јаҥы кийимнеҥ јамачы кезип, эски кийимди јамабайтан. Анайткажын, јаҥы кийим де јыртылар, јаҥы јамачы да эски кийимге јарабас. 37Јаҥы аракыны эски тажуурга урбайтан. Анайткажын, јаҥы аракы тажуурды јара тебер, аракызы да тӧгӱлер, тажууры да ӱрелер. 38Карын, јаҥы аракыны јаҥы тажуурга уратан. Ол тушта мынызы да, онызы да ӱрелбес. 39Эски аракыны ичкен кижи ол тарыйында јаҥызын ичпес, эскизи артык – деер.

6

Суббот кӱн керегинде сурак

(Мф. 12:1-14; Мк. 2:23–3:6)

6^1•Пасханыҥ экинчи кӱнинде баштапкы субботто Иисус аш салган кырала базып бараткан. Ӱренчиктери мажакты ӱзӱп, уужайла, јип тургандар. 2Фарисейлердиҥ кезиги айдышты:

– Суббот кӱнде этпейтенди не керек эдип турганыгар?

3Иисус каруу јандырды:

– Давид бойы да, кожо јӱргендери де, аштайла, нени эткен эди, кычырбаган бедигер? 4Ол Кудайдыҥ байзыҥына киреле, ыйык калашты бойы алып јиген, кожо јӱргендерине де берген. Ол калашты дезе абыстардаҥ ӧскӧ кемниҥ де јиир учуры јок болгон.

5Оноҥ айтты:

– Кижи Уулы – суббот то кӱнниҥ бийи.

6База бир суббот кӱнде Ол синагогага кирип, улус ӱретти. Анда оҥ колы кургап калган кижи болгон+. 7Бичикчилер ле фарисейлер Иисусты бурулаар шылтак бедиреп, оны суббот кӱнде јаскай не деп, ајыктап турдылар+. 8Је Иисус олордыҥ сагыжын билип, кургап калган колду кижиге айтты:

– Ӧрӧ туруп, улустыҥ ортозына чык.

Ол кижи туруп, ичкери ӧтти. 9Иисус олорго айтты:

– Мен слердеҥ сурап угайын: суббот кӱнде нени эдер керек? Јакшыны ба, эмезе јаманды ба? Кижиниҥ јӱрӱмин аргадаар ба, эмезе кыйар ба?

Олор унчукпай турдылар+. 10Олорды ончозын ајыктап, байагы кижиге:

– Колыҥды сун – деди.

Ол сунды, колы су-кадык боло берди. 11Бичикчилер ле фарисейлер калјуурып, Иисусты канайдалы деп, шӱӱшкилеп турдылар.

Он эки апостолды талдап алганы

(Мф. 10:1-4; Мк. 3:13-19)

12•Ол кӱндерде Иисус мӱргийин деп кырга чыгып, тӱниле Кудайга мӱргиген.

13Таҥ адарда, ӱренчиктерин Бойына кычырып алала, олордыҥ ортозынаҥ он эки кижи талдап, апостолдор деп адады. 14Олор: Симон, оны Петр деп адады, оныҥ Андрей карындажы, Иаков ло Иоанн, Филипп ле Варфоломей;+
15Матфей ле Фома, Алфейдиҥ уулы Иаков ло Зилот дейтен Симон;+
16Иаковтыҥ уулы Иуда ла Иуда Искариот, соҥында садынып ийери ол болгон+.

Кежик береечи јакылталар

(Мф. 4:23–5:12)

17•Иисус олорло кожо кырдаҥ тӱжӱп, тӱс јерге токтоды. Кӧп ӱренчиктери, оноҥ Иудей ичинеҥ, Иерусалимнеҥ, Тир ле Сидонныҥ талай јаказындагы јерлеринеҥ камык улус кожо болгон. 18Олор Иисусты угарга, оору-јоболынаҥ јазыларга келгендер. Кара јелбистерге кыйнаткан бойлоры јазылып тургандар. 19Ончозы Ого тийип ийерге јӱткӱген, нениҥ учун дезе, Оноҥ кӱч чыгып, ончозын јазып турган+.

20Ол ӱренчиктери јаар кӧрӱп, айтты:

– Тыны тӱреҥи јӱргендер кежиктӱ:

Кудайдыҥ Каандыгы слердийи.

21Эмди аштап јӱргендер кежиктӱ:

слер тойорыгар.

Эмди ыйлап јӱргендер кежиктӱ:

слер каткырарыгар+.

22Кижи Уулы учун улус слерди јаман кӧрӱп, сӱрӱп, айткылап, адыгарды јамандап турза, кежиктӱ болгоныгар ол+. 23Ол кӱнде сӱӱнигер, јыргагар, нениҥ учун дезе теҥеридеги кайралыгар улу! Олордыҥ адалары јарлыкчыларла анайып ок эдип јӱрген эдилер+.

24Слерге дезе, байларга, ачу-корон!

Слер једер коодыгарга јединип алганыгар+.

25Эмди ӧткӱре тойу јӱргендерге, ачу-корон!

Слер аштап торолоорыгар.

Эмди каткырып јӱргендерге, ачу-корон!

Слер ыйлап, сыктаарыгар.

26Слерди ончо улус мактап айткажын, слерге ачу-корон! Олордыҥ адалары тӧгӱн јарлыкчыларга анайып ок эдип јӱргендер.

27•Је угуп турган слерге айдадым: ӧштӱлеригерге буурзап јӱригер, слерди јаман кӧргӧндӧргӧ јакшыгарды јетирип јӱригер; 28слерди каргагандарды алкап јӱригер, слерди јамандагандар учун мӱргип јӱригер+. 29Јаагыҥа тажыган кижиге база бир јаагыҥды тӧгӧп бер; катанчыгыҥды блаап јаткан кижиге чамчаҥды да аларга буудак этпе+. 30Сенеҥ сурап турган кажы ла кижиге – бер, сенийин алган кижидеҥ – кайра некебе. 31Слерге улус кандый болзын дезегер, бойыгар да олорго андый ок болыгар+. 32Слерге карузып тургандарга карузып турган болзогор, слерге нениҥ учун алкыш-быйан айдатан? Кинчектӱлер де олорго карузыгандарга карузып јат. 33Слерге јакшызын јетирип тургандарга јакшыгарды јетирип турган болзогор, ол учун слерге кандый алкыш-быйан? Кинчектӱлер де анайда эдип јадылар. 34Ойто јандырып бергедий ижемјилӱ улуска тӧлӱге берип турган болзогор, слерге кандый алкыш-быйан? Кинчектӱлер де кинчектӱлерге ордына ойто аларым деп берип јадылар. 35Је слер ӧштӱлеригерге карузып јӱригер, кайра аларым деп сакыбай, јакшыгарды јетиригер, тӧлӱге беригер. Ол тушта слерге улу кайрал болор, Ӧрӧ Турганныҥ уулдары болорыгар, нениҥ учун дезе Ол јакшызы јок то, јаман да улуска быйанзак. 36Адагар улуска буурзак эди, слер де буурзак болыгар+.

37•Јаргылабагар, слерди де јаргылабас; бурулабагар, слерди де бурулабас; јаманды таштагар, слердийи де ташталар;+
38беригер, слерге де берилер: јакшы кемјӱле, тыктап, тепсеп, эдегеерге толо уруп бергилеер. Кандый кемјӱле кемјииригер, анайып ла бойыгарга кемјилер+.

39Иисус олорго анайда ок укаа сӧс айтты:

– Сокор сокорды јединип јӱрер бе? Экилези орого тӱжер эмес пе+? 40Ӱренчик ӱредӱчизинеҥ бийик болбос, је ӱренеле, ӱредӱчизиндий болор+.

41Карындажыҥныҥ кӧзиндеги тегенекти не кӧрӱп јадыҥ, бойыҥныҥ кӧзиҥдеги тоормошты дезе сеспейдиҥ бе? 42Эмезе, кӧзиҥдеги тоормошты бойыҥ кӧрбӧй јадып, «Карындаш, кӧзиҥнеҥ тегенекти чыгарып ийейин» – деп, канайып айдарыҥ? Эки јӱстӱ! Озо бойыҥныҥ кӧзиҥнеҥ тоормошты чыгар, ол тушта карындажыҥныҥ кӧзинеҥ тегенекти канайып чыгарарын кӧрӱп аларыҥ.

43•Јакшы агаштаҥ јаман јиилек бӱтпейтен, јаман агаштаҥ јакшы јиилек бӱтпейтен. 44Не ле агашты бӱткен јиилегинеҥ таныйтан. Смокваны тегенектеҥ јуубайтан, виноградты тегенектӱ кырчыннаҥ тербейтен. 45Јакшы кижи јӱрегинде јакшыны чеберлеген јеринеҥ јакшызын алып чыгар; јаман кижи дезе јӱрегинде јаманды чеберлеген јеринеҥ јаманын алып чыгар. Кижиниҥ јӱреги неле толо, оозынаҥ ол ло чыгар+.

46•Слер, айтканымды этпес бойыгар, Мени «Кайракан! Кайракан!» деп не айдадыгар+? 47Меге келип, айткан сӧзимди угуп, оны бӱдӱрип јӱрген кижи кемге тӱҥейин слерге айдып берейин: 48ол тура туткан кижиге тӱҥей. Ол кижи јерди тереҥжиде казып, тураныҥ тӧзин ташка салган. Чайык чыгып, турага табарган, је оны јайрадып болбогон, нениҥ учун дезе ол быжулап тудулган. 49Сӧзимди угарын угуп, оны бӱдӱрбегени, туразын тӧзӧлгӧ јокко, јердиҥ бойына туткан кижиге тӱҥей. Турага суу табарарда, ол бу тарый јемириле берген, байагы тураныҥ јемирилгени коркышту болгон.

7

Јӱс јуучылдыҥ јааныныҥ јалчызын јасканы

(Мф. 8:5-13)

7^1•Угуп турган улуска айдар сӧзин туузылтала, Иисус Капернаумга кирди. 2Јӱс јуучылдыҥ јааныныҥ карузыган јалчызы оорып, ӧлӱп јаткан. 3Ол Иисус керегинде угала, Оны келип, јалчызын јассын деп сурап, иудейлердиҥ јаандарын ийди. 4Олор Иисуска келип, сурап айттылар:

– Мыны эдериҥе ол кижи турар:+
5ол калыгыска карузып јат, биске синагога тудуп берген.

6Иисус олорло кожо барды. Ол јӱс јуучылдыҥ јааныныҥ айлына јууктап келерде, онызы најыларын ийип, айттырып ийди: «Кайракан, Бойыҥды јоботпо! Айлым ичине Сени кийдирерине турбас кижи эдим. 7Оныҥ да учун Сеге бойым барарга турбазым деп бодогом. Је сӧс айт, јалчым јазылар. 8Бажым билер бийлӱ де болзом, меге башкарткан черӱчилдерим бар. Кажы бирӱзин „бар“ дезем, барар; бирӱзин „кел“ дезем, келер; јалчымды „оны эт“ дезем, эдер».

9Иисус мыны угала, бу кижини кайкады, кайра баштанып, кийнинде келип јаткан улуска айтты:

– Айдып турум слерге: мынайда бӱдӱп турганды Израильдеҥ де таппадым.

10Элчилер јанып келерде, јалчы јазылып калтыр.

Тул ӱй кижиниҥ уулын тиргискени

11Мыныҥ кийнинде Иисус Наин деп калага барды. Оныла кожо ӱренчиктериниҥ кӧп сабазы ла кӧп улус барып јаткан. 12Каланыҥ каалгазына јууктап келерде, энезиниҥ сок јаҥыс уулыныҥ сӧӧгин чыгарып јаткандар. Ӱй кижи дезе тул болгон, оныла кожо каладаҥ кӧп улус барып јаткан. 13Оны кӧрӧлӧ, Кайракан ого буурзап, «Ыйлаба» – деди+. 14Базып келеле, межикке колыла тийди. Апарып јаткан улус токтой тӱшти.

Иисус:

– Уулчак, айдып турум сеге: тур! – деди+.

15Ӧлгӧн кижи ӧҥдӧйип, отурып алды, оноҥ эрмектене берди. Иисус оны энезине берип ийди.

16Ончо улус сӱрекей коркып,

– Ортобыстаҥ улу Јарлыкчы чыкты, Кудай Бойыныҥ калыгына келип барды! – дежип, Кудайды алкап турдылар+.

17Иисус керегинде табыш Иудей ичине, оны эбире ончо јерлерге таркады.

Крестеечи Иоанныҥ сурагы

(Мф. 11:2-19)

18•Иоанныҥ ӱренчиктери кӧргӧн-укканын ончозын ого айдып бердилер. 19Иоанн ӱренчиктериниҥ экӱзин кычырып алып, «Келер дегени Сен бе, айса ӧскӧни сакыйтан ба?» – деп сурап угарга, Иисуска ийди+.

20Олор Иисуска келип,

– «Келер дегени Сен бе, айса ӧскӧни сакыйтан ба?» – деп, сурап угарга, бисти Крестеечи Иоанн Сеге ийди – дедилер.

21Бу ӧйдӧ Иисус кӧп улусты оорудаҥ ла јоболдоҥ, кара јелбистердеҥ јазып, кӧп сокорлордыҥ кӧзин јарыдып ийген. 22Ол Иоанныҥ ӱренчиктерине айтты:

– Барып, кӧргӧн-укканыгарды Иоаннга айдыгар: сокорлордыҥ кӧзи јарыйт, аксактар базып јӱргӱлейт, капкаш балулу улус аруталат, ӱскерлер угат, ӧлгӧндӧр тирилет, тӱреҥилерге Сӱӱнчилӱ Јар јарлалат. 23Эреҥистелбей Меге бӱткен кижи кежиктӱ+.

24Иоанныҥ элчилери јӱре берерде, Ол улуска Иоанн керегинде айдып баштады:

– Куба чӧлгӧ нени кӧрӧргӧ јӱрдигер? Салкынга јайкаткан кулузынды ба+? 25Је нени кӧрӧргӧ јӱрдигер? Торко-маҥдык кийген кижини бе? Је јазалду јараш кийим кийгендер, сайрап јаткандар каанныҥ ӧргӧӧзинде јӱргӱлейт. 26Нени кӧрӧргӧ јӱрдигер? Јарлыкчыны ба? Эйе, айдып турум слерге: ол јарлыкчыдаҥ јаан+. 27Бу мынайда ол керегинде бичилген:

«Бат, Сенеҥ озо ангелимди ийип јадым,
ол Сениҥ јолыҥды белетеп койор»+.

28Айдып турум слерге: ӱй улустаҥ туулгандар ортодо Крестеечи Иоаннаҥ јааны јок, је Кудайдыҥ Каандыгында кичӱ дегени, оноҥ јаан+. 29Уккан ончо улус, каланчылар да, Кудайдыҥ чындыгын алынып, Иоаннга келип, креске тӱшкендер+. 30Фарисейлер ле јасакчылар дезе, олорго берилген Кудайдыҥ табын јектеп, Иоаннга барып креске тӱшпегендер.

31Айдарда Кайракан айткан: бу ӱйениҥ улузын кемге тӱҥдеп айдайын? Олор кемге тӱҥей? 32Олор тепсеҥде отурып, мынайда кыйгырыжып турган балдарга тӱҥей: «Слерге сыбыскы тарткан эдибис, је слер бијелебедигер; слерге сыгыт сарын сарнаган эдибис, је слер ыйлабадыгар». 33Крестеечи Иоанн келип, курсак јибесте, аракы ичпесте, «Оныҥ ӧзӧк-буурында шилемир бар» – дейдигер+. 34Кижи Уулы келди, јиирин јиди, ичерин ичти. «Кӧргӱлегер, курсакчыл ла аракызак кижи бу, каланчылар ла кинчектӱлердиҥ најызы ол» – дейдигер+. 35Је Ойгорлык Ойгорлыктыҥ ончо керектериле акталган.

Тӧлӧттирбеген тӧлӱ керегинде

(Мф. 26:6-13; Мк. 14:3-9; Ин. 12:1-8)

36•Фарисейлердиҥ бирӱзи Иисусты бойыла кожо ажанак деп сураган. Ол фарисей-эшке кирип, кыйын отурып алган. 37Је бат, ол каланыҥ кинчектӱ болгон ӱй кижизи, Оныҥ фарисей-эште отурганын угала, јараш јытту майлу ак балкаштаҥ эткен јыракы экелди. 38Оныҥ кийнине, буды јанына туруп, ыйлап, Оныҥ будын кӧзиниҥ јажыла јунуп, чачыла арчып, окшоп, јараш јытту майла сӱртӱп турды.

39Мыны кӧрӧлӧ, Оны айлына кычырган фарисей ичинде айдынды: «Ол јарлыкчы болгон болзо, Ого кем, кандый ӱй кижи тийип турганын билер эди, ол кинчектӱ ӱй кижи ине»+. 40Је Иисус ого айтты:

– Симон! Мен сеге бир неме айдарга турум.

Ол:

– Айт, Ӱредӱчи – деди.

41Иисус айтты:

– Тӧлӱге береечиге эки кижи тӧлӱлӱ болгон: бирӱзи – беш јӱс динарий, экинчизи – бежен+. 42Је олордыҥ тӧлӧӧр акчазы јок болордо, ол экилезин тӧлӧттирбеген. Анайдарда, олордыҥ кажызы оны артык сӱӱр+?

43– Мен бодозом, кӧбин тӧлӧттирбегени – деп, Симон каруу јандырды.

Иисус:

– Сен чын сананып јадыҥ – деди. 44Оноҥ ӱй кижи јаар бажын бурып, Симонго айтты: – Бу ӱй кижини кӧрӱп туруҥ ба? Мен сениҥ айлыҥа келдим, сен будым јунар суу уруп бербедиҥ. Ол дезе, кӧзиниҥ јажыла будымды јунуп, чачыла арчып берди. 45Сен Мени окшободыҥ, ол дезе Мен келгенимнеҥ бери будымды окшоп божободы. 46Сен бажымды майлабадыҥ, ол дезе будымды јараш јытту майла сӱркӱштеди. 47Оныҥ учун айдып турум сеге: ол кӧп сӱӱген учун, оныҥ кӧп кинчектери ташталып јат. Кемниҥ кинчеги ас ташталган, оныҥ сӱӱгени де ас.

48Оноҥ ӱй кижиге:

– Кинчектериҥ ташталып јат – деди+.

49Иисусла кожо кыйын отурган улус: «Кинчекти де таштайтан бу кем андый?» – деп, ичинде айдынып турдылар. 50Је Ол ӱй кижиге айтты:

– Бӱдӱп турганыҥ сени аргадап алды. Амыр јӱре бер+.

8

8^1Мыныҥ кийнинде Иисус Кудайдыҥ Каандыгыныҥ Сӱӱнчилӱ Јарын јарлап, калалар ла јурттар сайын јӱрди. Оныла кожо он эки ӱренчиги,+
2оноҥ Ол кара јелбистердеҥ ле оору-јоболдоҥ јаскан бир кезик ӱй улус јӱргендер: ӧзӧк-буурынаҥ јети шилемир чыккан Магдалина дейтен Мария;+
3Иродтыҥ айлы-јуртын башкарган Хузаныҥ абакайы Иоанна, оноҥ Сусанна ла ӧскӧ дӧ кӧп улус. Олор Иисуска ла ӱренчиктерге бары-јогыла болужып тургандар+.

Аш ӱрендеечи керегинде

(Мф. 13:1-9; Мк. 4:1-9)

4•Кӧп улус јуулыжып, ончо калалардаҥ Иисуска келип турарда, Ол укаа сӧс айтты:

5– Аш ӱрендеечи бойыныҥ ӱренин ӱрендеерге чыккан. Ол ӱрендеп турарда, ӱренниҥ кезиги јол кырына тӱшкен. Олор тепселип калган, теҥериниҥ куштары олорды чокып койгон. 6Кезиги ташту јерге тӱшкен. Кылгазы ӧзӱп, чык јокко кургап калган. 7Кезиги тегенектӱ јерге тӱшкен. Тегенек ӧзӱп, оны туй базып койгон. 8Кезиги дезе јакшы јерге тӱшкен. Ӧскӱлеҥ болуп, ӱрендегенине кӧрӧ јӱс катап кӧп тӱжӱм берген.

Айдып божойло, ӱнин бийиктедип: «Кулакту кижи уксын!» – деди+.

9•Ӱренчиктери бу укаа сӧстиҥ учурын сурадылар. 10Ол айтты:

– Слерге Кудайдыҥ Каандыгыныҥ јажыттарын билери берилген, ӧскӧ улуска дезе укаалап айдатан – олор кӧрзӧ дӧ, кӧрбӧй, укса да, аайлабай јадылар+.

11Бу укаа сӧстиҥ учуры мындый: ӱрен – ол Кудайдыҥ сӧзи+. 12Јол кырына тӱшкени – сӧсти угуп тургандары. Олор бӱдӱп, аргадалбазын деп, олорго соҥында кӧрмӧс келип, јӱректеринеҥ сӧсти апарып јат. 13Ташту јерге тӱшкени – ол сӧсти угала, сӱӱнип, кӧксине алынган улус. Је олор, тазыл јок болуп, кыска ӧйгӧ бӱдӱп, ченелте болгондо, јана тӱшкилейт+. 14Тегенектӱ јерге тӱшкени – ол сӧсти уккан улус. Је јадынды кичеейтени, јӧӧжӧгӧ тартылатаны, сайрап јӱрери олорды туй базып койот, олор ӧзӱм алынып болбойт+. 15Јакшы јерге тӱшкени – ол сӧсти угала, быйанду ла ару јӱрегинде чеберлеп алып јӱрген улус. Чыдамкай болгондо, олор тӱжӱм берет.

Иисус анайда айдала, тыҥ ӱнденип, «Кулакту кижи уксын!» – деди+.

16– Ӱспекчинди камысканда, оны айак-казанла бӱркебейтен эмезе орынныҥ алдына тургуспайтан. Карын, ӱйге кирген улус јарыкты кӧрзин деп, јарыткышка тургузатан+. 17Јарталбай калар јажыт јок, јарлалбай, тыштына чыкпай калар туйук неме јок+. 18Анайдарда, канайда угуп турганыгарды ајарыгар. Кемде бар, ого берилер, кемде дезе јок, оныҥ бар деп сананганы да айрылар.

Иисустыҥ энези ле карындаштары

(Мф. 12:46-50; Мк. 3:31-35)

19•Иисуска энези ле карындаштары келди, је улустыҥ кӧбине Ого јууктап болбой турдылар+.

20– Энеҥ ле карындаштарыҥ Сени кӧрӧргӧ, тышкары тургулары – деп, Ого јетирдилер.

21Ол айтты:

– Кудайдыҥ сӧзин угуп, Оныҥ сӧзиле эдип јӱргендер – Мениҥ энем ле карындаштарым+.

Јотконды сыныктырганы

(Мф. 8:23-27; Мк. 4:35-41)

22•Бир кӱн Иисус ӱренчиктериле кожо кемеге отурып, «Кӧлдиҥ ол јанына кечели» – деди. Олор јӱзӱп ийдилер+. 23Јӱскилеп барадарда, Ол уйуктап калды. Кенетийин кӧлгӧ јоткон тӱшти, кемеге суу кирип, олор јеткерде болдылар. 24Базып келип, Оны ойгозып, айттылар:

– Ӱредӱчи! Ӱредӱчи! Чӧҥӱп барадырыс!

Ол ӧрӧ туруп, салкынга ла толкуга јакарып ийерде, олор токтоп, тымый берди.

25– Слердиҥ бӱдӱп турганыгар кайда? – деп, Ол ӱренчиктеринеҥ сурады.

Коркып, кайкап калган ӱренчиктер бой-бойына айдып турдылар:

– Салкынга да, сууга да јакарганда, олор Ого уккур болуп турганда, бу кем болотон?

Шилемирге туттурган кижини јасканы

(Мф. 8:28-34; Мк. 5:1-20)

26•Олор Галилейдиҥ одожындагы Гадара деп ороонго кечип чыктылар. 27Иисус јаратка чыгып келерде, Ого каланыҥ бир кижизи туштады. Ол шилемирге туттурган кижи болгон, тапту узак ӧйгӧ кийим кийбеген, айылда јатпай, сӧӧк салар куй-таштарда јаткан. 28Иисусты кӧрӧлӧ, ол кыйгырып, Оныҥ алдына кӧҥкӧрӧ тӱжӱп, јаан ӱнденип, айтты:

– Иисус, Ӧрӧ турган Кудайдыҥ Уулы, мени кайдайын деп туруҥ? Сени јайнап турум: мени кыйнаба!+

29Бу кижидеҥ чыксын деп, Иисус кара јелбиске јакарып ийген учун ол мынайып айткан. Кара јелбис оны узак ӧйгӧ кыйнап келген. Оны каруулдап, кынјылап, кижендеп те турза, је ол кӱлӱни ӱзӱп, шилемирге сӱрдӱрип, аалга јерлерде јӱрген.

30Иисус оныҥ адын сураарда, ол: «Тӱмен черӱ» – деди, нениҥ учун дезе оныҥ ӧзӧк-буурына кӧп шилемирлер кирген. 31Таамыныҥ тӱбине тӱжерге јакарбазын деп, олор јалына бердилер.

32Анда ла кырда јаан ӱӱр чочколор одордо јӱргӱлеген. Шилемирлер олордыҥ ӧзӧк-буурына барып кирерге, Иисустаҥ јӧп сурадылар. Ол јӧбин берди. 33Шилемирлер кижидеҥ чыгып, чочколордыҥ ӧзӧк-буурына барып кирдилер. Ӱӱр кажаттаҥ кӧлгӧ калып, чӧҥӧ берди.

34Кӱдӱчилер не болгонын кӧрӧлӧ, сыр-јӱгӱрикте барып, каладагы ла јурттардагы улуска айттылар. 35Улус не болгонын кӧрӧргӧ чыктылар. Иисуска келип кӧргӧжин, ӧзӧк-буурынаҥ шилемирлер чыккан байагы бир кижи кийимдӱ, санаазы ордында, Иисустыҥ будыныҥ јанында отурды. Олордыҥ коркыжы келди+.

36Кӧргӧн улус дезе шилемирлӱ кижи канайда аргадалганын олорго айдып бердилер. 37Гадараны эбире јаткан улус ончозы сӱрекей коркыган учун, Иисусты олордоҥ јӱре берзин деп сурадылар. Ол кемеге отурып, кайра јӱзӱп ийди+. 38Ӧзӧк-буурынаҥ шилемирлер чыккан кижи дезе кожо барарга суранган. Је Иисус оны божодып, айткан:

39– Айлы-јуртыҥа јанып, Кудай сеге нени эткенин айдып бар.

Онызы барып, Иисус ого нени эткенин кала ичине јарлап јӱрди.

Оору ӱй кижини јасканы ла кызычакты тиргискени

(Мф. 9:18-26; Мк. 5:21-43)

40•Иисус бурыларда, улус Оны уткыды, нениҥ учун дезе Оны ончозы сакып турган. 41Је бат, синагоганыҥ јааны Иаир деп кижи келди. Ол Иисустыҥ будыныҥ алдына кӧҥкӧрӧ тӱжӱп, Оны айлына кирзин деп, јайнап, сурай берди,+
42нениҥ учун дезе оныҥ он эки јаш кирелӱ сок јаҥыс кызычагы божоп јаткан. Иисус барып јадарда, улус ийдижип, Оны кыстап турды.

43Улустыҥ ортозында он эки јылга каны токтобой, шыралап јӱрген ӱй кижи болгон. Ол эмчилерди керип, ар-јӧӧжӧзин короткон, је оны кем де јазып болбогон. 44Кийнинеҥ базып келеле, ол Иисустыҥ кийиминиҥ эдегине тийип ийди. Бу ла тарый кан келери токтой берди+.

45– Меге кемигер тийди? – деп, Иисус сурады.

Тийген кижи чыкпаста, Петр ла Иисусла кожо јӱргендер айдышты:

– Ӱредӱчи, улус Сени курчай туруп, кыстап јат. Айдарда, «Меге кемигер тийди» – деп, не сурайдыҥ?

46Је Иисус:

– Меге кем де тийген, – деди, – Менеҥ кӱч чыкканын сезип ийдим+.

47Ӱй кижи јажырып болбогонын билип, тыркыражып, базып келеле, Оныҥ алдына кӧҥкӧрӧ тӱшти, Ого не керектӱ тийгенин, канайып ол тарыйынча јазылганын ончо улус алдында Ого айдып берди.

48Иисус ого:

– Кызым, бӱдӱп турганыҥ сени аргадап алды. Амыр јӱре бер – деди+.

49Ол мынайда айдып турганча, синагоганыҥ јаанынаҥ бир кижи келип,

– Кызычагыҥ јада калды, Ӱредӱчини јоботпо – деди.

50Је Иисус мыны угала, Иаирге айтты:

– Коркыба, јаҥыс ла бӱт, ол аргадалар.

51Ӱйге келеле, Петрдаҥ, Иаков ло Иоаннаҥ, оноҥ кызычактыҥ ада-энезинеҥ ӧскӧ кижи кийдирбеди+. 52Ончо улус ый-сыгытта болгон. Је Ол айтты:

– Ыйлабагар, ол божобогон, уйуктап јат+.

53Ол ӧлӱп калганын билип, Иисусты шооттылар. 54Иисус дезе, ончозын ӱйдеҥ чыгарып, оны колынаҥ тудуп, ӱнин бийиктедип, айтты:

– Кызычак, тур!+

55Онызыныҥ тыны ойто кирип, ол ло тарый туруп келди. Иисус оны азыразын деди. 56Оныҥ ада-энези алаҥ кайкадылар. Иисус дезе, не болгонын улуска айтпазын деп, олорго јакарды+.

9

Он экӱни јарлыктадып ийгени

(Мф. 10:5-15; Мк. 6:7-13)

9^1•Иисус он экӱни кычырып алала, олорго ончо шилемирлердиҥ бажын билер, оору-јоболды јазар кӱч ле јаҥ берди+. 2Кудайдыҥ Каандыгы керегинде јарлазын, оору улусты јассын деп, олорды ийип, 3айтты:

– Јолго неме албагар: тайак та, баштык та, калаш та, акча да; солып кийер кийим алып јӱрбегер. 4Кажы бир айылга тӱшсегер, анда артып, оноортынаҥ јолго атаныгар. 5Слерди кайда јуутпаза, ол каладаҥ барып јада, олорго удура кере эдип, будыгардаҥ тоозынды кактагар+.

6Олор барып, јурттарды эбирип, кайда ла Сӱӱнчилӱ Јар јарлап, оору улусты јазып јӱрдилер+.

7•Тӧрт тӧчинниҥ бирӱзин башкарган Ирод, Иисустыҥ нени эдип јӱргенин ончозын угала, алаҥ кайкады, нениҥ учун дезе кезиктери: «Бу Иоанн, ол тирилген»,+
8бир кезиги: «Илия келген», ӧскӧлӧри: «Јебрен јарлыкчылардыҥ бирӱзи тирилген» – дешкен. 9Је Ирод айткан: «Иоанныҥ бажын мен кезе чаап койгом. Бу мындый кайкамчылу керектерди кем эдет болбогой?» Иродтыҥ Оны кӧрӧр кӱӱни келип турган+.

Беш муҥ кижини тойдырганы

(Мф. 14:13-21; Мк. 6:30-44; Ин. 6:1-14)

10•Апостолдор јанып келеле, нени эткендерин Иисуска айдып бердилер. Иисус олорды јаҥыс бойлорын алганча, Вифсаида дейтен каланыҥ јуугындагы ээн јерге ырады+. 11Је улус билип ийеле, кийнинеҥ барды. Иисус олорды угуп, олорго Кудайдыҥ Каандыгы керегинде куучындады, јазыларын керексиген улусты јасты.

12Эҥир кирип бараткан. Он экӱ Ого базып келип, айттылар:

– Улусты божот, олор эбире јаткан јурттарга барып, конор-тӱнеер јер ле јиир курсак таап алзын, бу аалга јер.

13Је Ол:

– Слер олорды азырагар – деди.

– Бисте беш болчок калаш ла эки болчок балыктаҥ ӧскӧ неме јок – деп, ӱренчиктер каруу јандырды. – Айса барып, бу улустыҥ ончозына курсак садып алактар ба?

14Анда беш муҥ кире кижи болгон.

– Улусты беженнеҥ јергелей отургызыгар – деп, Иисус олорго јакыды.

15Анайда эдип, ончолорын отургызып ийдилер.

16Иисус дезе, беш болчок калаш ла эки болчок балыкты алып, теҥери ӧрӧ кӧрӧлӧ, алкады, олорды сындырала, улуска ӱлезин деп, ӱренчиктерге берди. 17Ончозы јиди, тойды. Јигенниҥ арткан-калганын он эки каламага јууп алдылар.

Иисус кем?

(Мф. 16:13-19; Мк. 8:27-29)

18•Бир катап Иисус јаҥыскан мӱргип турарда, Ого ӱренчиктери келди. Иисус олордоҥ сурады:

– Улус Мени кем дешкилейт?

19Олор каруу јандырдылар:

– Сени Крестеечи Иоанн дежет, кезиктери Илия, кезиктери дезе јебрен јарлыкчылардыҥ бирӱзи тирилген дежет+.

20Ол сурады:

– Слер Мени кем дейдигер?

Петр:

– Сен – Кудайдыҥ Христозы – деди+.

21•Је Ол мыны кемге де айтпазын деп, кату јакарала, 22айтты:

– Кижи Уулы кӧп кыйналар учурлу, јаандар, улу абыстар ла бичикчилер Оны јектеп, ӧлтӱргилеп койор, ӱчинчи кӱнде дезе Ол тирилер учурлу+.

23Оноҥ ончозына айтты:

– Мениле кожо барайын дегенигер, бойынаҥ бойы мойноп, бойыныҥ керӱ агажын алып, Мениҥ кийнимнеҥ барзын+. 24Јӱрӱмин аргадайын дегени, онызын јылыйтар. Меге болуп јӱрӱмин јылыйтканы дезе, онызын аргадап алар. 25Јер-телекейде не бардыҥ ончозын табала, је бойын бойы ӧлтӱрип эмезе бойын јылыйтып салза, кижиге не туза+? 26Кем Менеҥ, Мениҥ айткан сӧзимнеҥ уйалза, Кижи Уулы Бойыныҥ, Аданыҥ ла агару ангелдердиҥ магында келгежин, ол кижидеҥ уйалар+. 27Чынын айдадым слерге: мында тургандардыҥ кезиги Кудайдыҥ Каандыгын кӧрбӧгӧнчӧ, ӧлбӧс+.

Иисус Христостыҥ кубулганы

(Мф. 17:1-8; Мк. 9:2-8)

28•Мынайда айтканныҥ кийнинде, сегис кӱнниҥ бажында Иисус Петрды, Иоанн ла Иаковты алала, мӱргиирге кырга чыкты+. 29Ол мӱргип турарда, чырайы кубулды, кийими агарып, мызылдай берди. 30Је бат, Оныла эки эр кижи эрмектежип турды. Олор Моисей ле Илия болгондор. 31Теҥериниҥ магыла јаркындалганча келип, олор Иисустыҥ Иерусалимде бӱдӱретен керектериниҥ учын куучындажып тургандар.

32Петр ла оныла кожо болгон улус дезе уйкуга јыга бастырып койгондор. Је ойгонып келеле, Оныҥ магыныҥ јаркынын, Ого коштой эки эр кижи турганын кӧрӱп ийдилер. 33Байагы улус барарга јадарда, Петр Иисуска айтты:

– Ӱредӱчи, биске мында макалу! Ӱч чадыр тудалы: бирӱзин Сеге, бирӱзин Моисейге, бирӱзин дезе – Илияга.

Нени айдып турганын ол бойы да билбес болгон.

34Айдып турганча, булут чыгып, олорды кӧлӧткӧлӧп ийди. Булутка киреле, коркый бердилер. 35Булуттаҥ ӱн угулды:

– Бу Мениҥ сӱӱген Уулым, Оны угыгар!+

36Ӱн угулбай барарда, Иисус ойто јаҥыскан артты. Ӱренчиктер мыны јажытта тудуп, нени кӧргӧндӧрин ол кӱндерде кемге де айтпадылар.

Кара јелбиске туттурган уулчакты јасканы

(Мф. 17:14-18; Мк. 9:14-27)

37•Эртезинде олор кырдаҥ тӱшкилеп келерде, Иисусты кӧп улус уткып чыкты. 38Кенетийин улус ортодоҥ бир кижи:

– Ӱредӱчи! – деп, кыйгырып ийди. – Сени јайнап, сурап турум, мениҥ уулымды келип кӧр! Ол мениҥ сок јаҥыс уулым! 39Јелбис ого табарганда, ол кенетийин кыйгырып баштайт, баланы кура тартарда, оозынаҥ кӧбӱк чыгып келет. Оны чек кыйнайла, јӱк арайдаҥ айрылат. 40Јелбисти чыгара сӱригер деп, ӱренчиктериҥди айбылагам, је олор болуп албады.

41Иисус:

– Э-э, бӱтпес, балыр ӱйе! – деди. – Слерле кожо канчазын јӱрейин? Слерге канчазын чыдажайын? Уулыҥды бери экел!

42Онызы келип јатканча, шилемир оны јерге јыга базып, калтырада берди. Је Иисус кара јелбиске јакарып, уулчакты јазала, адазына берип ийди+. 43•Кудайдыҥ кӱчин ончолоры кайкажып турдылар.

Ончо улус Иисустыҥ эдип јӱргенин кайкажып турарда, Ол Бойыныҥ ӱренчиктерине айтты:

44– Айтканымды лаптап угыгар: Кижи Уулы улустыҥ колына берилер+.

45Је олор бу сӧстӧрди аайлабадылар, олорго бу сӧстӧр туйук болуп, оныҥ учурын оҥдободылар. Сурап угарга дезе јалтанып тургандар+.

Кем улу-јаан болор?

(Мф. 18:1-5; Мк. 9:33-40)

46•Кемизи улу-јаан деп, ӱренчиктер ортодо блааш-тартыш болгон. 47Иисус дезе, олордыҥ јӱрегинде алып јӱрген сагыжын билип, бир баланы колго алала, Бойыныҥ алдына тургузып, 48айтты:

– Меге болуп бу баланы јуудып алганы – Мени јуудып турганы. Мени јуутканы дезе, Мени Ийгенди јуутканы ол. Ортогордо эҥ кичӱгер, улу болор+.

49Айдарда, Иоанн айтты:

– Ӱредӱчи! Сениҥ адыҥды адап, шилемирлерди чыгарып турган кижини кӧрдибис. Ол бисле кожо јӱрбей турган учун, оны токтодып салдыс+.

50Иисус:

– Токтотпогор – деди. – Слерге удура эмес кижи слер учун ине+.

Иерусалим јаар барган јолдо

51Кудай Иисусты теҥериге алар кӱндер јууктап келедерде, Иисус Иерусалим јаар барар деп шӱӱп,+
52Бойынаҥ озо элчилерин ийди. Олор Ого керектӱ не-немени белетеп койорго, бир самар јуртка келдилер+. 53Је Оны јуутпадылар, нениҥ учун дезе Ол Иерусалим јаар барып јатканы кӧрӱнип турды. 54Мыны кӧрӧлӧ, ӱренчиктери Иаков ло Иоанн айттылар:

– Кайракан! Кӱӱниҥ бар болзо, Илия эткени чилеп, теҥеридеҥ от тӱжӱп, буларды ӧртӧп салзын деп айдалы ба+?

55Је Иисус олор јаар бурылып, олорды токтодып койды. Бойыгарда кандый тын барын билбей јадыгар – деди. – 56Кижи Уулы дезе, кижиниҥ тынын кыйарга эмес, аргадаарга келген.

Айдарда, олор ӧскӧ јуртка бардылар.

Иисусты ээчий канайып барар?

(Мф. 8:19-22)

57•Јолой бир кижи Иисуска айтты:

– Сен кайдаар да барзаҥ, Сени ээчий барарым.

58Иисус ого айтты:

– Тӱлкӱ болзо ичегендӱ, куш болзо уйалу. Кижи Уулыныҥ дезе баш та јӧлӧӧр јери јок.

59Ӧскӧзине дезе айтты:

– Мени ээчий бар.

Онызы:

– Кайракан! – деди. – Мен озо адамныҥ сӧӧгин јууп койорго барып келейин бе?

60Је Ол ого айтты:

– Ӧлгӧн улус ӧлгӧндӧриниҥ сӧӧгин бойлоры јуузын. Сен дезе барып, Кудайдыҥ Каандыгыныҥ Сӱӱнчилӱ Јарын јарла.

61База бир кижи айтты:

– Кайракан! Мен Сениле кожо барарым, је озо барып, айылдагы улусла јакшылажып алайын ба?

62Је Иисус ого айтты:

– Салдага колын салала, кайра ајыктанып турган кижи, Кудайдыҥ Каандыгына ижемјизи јок.

10

Јетенди јарлыктадып ийгени

(Мф. 10:5-16)

10^1•Мыныҥ кийнинде Кайракан база јетен ӱренчик талдап алды. Бойы барайын деген ончо калалар ла јурттар сайын олорды Бойынаҥ озо экидеҥ ийип, 2айтты:

– Кезер аш кӧп, ишчилер ас. Анайдарда, кыраныҥ Бийин јайнагар, кыразына ишчилер ийзин+. 3Барыгар! Бат, слерди бӧрӱлер ортодо јӱретен кураандарды чылап ийип јадым+. 4Таар да, баштык та, ӧдӱк те албагар, јолдо улусла эзендешпегер. 5Кажы бир айылга кирзегер, озо баштап: «Бу айылга амыр!» – дегер. 6Анда амырга турар кижи бар болгожын, амырыгар ого једер, јок болгожын, бойыгарга бурылар. 7Ол айылда артып, нени берер ичип-јигер, нениҥ учун дезе иштеп јӱрген кижи ижи учун кайралын алар учурлу. Айылдаҥ айылга кӧчпӧгӧр+. 8Кажы бир калага келзегер, слерди уткып, кӱндӱлезе, салган курсагын јигер+. 9Андагы оору улусты јазып, «Кудайдыҥ Каандыгы слерге јууктап келди!» – деп, олорго айдыгар+. 10Кажы бир калага келзегер, слерди уткыбаза, оромго чыгала, айдыгар: 11«Слердиҥ калагардаҥ будыбыска јапшынган тоозынды да слерге кактап турубыс. Андый да болзо, Кудайдыҥ Каандыгы слерге јууктап келгенин билип јӱрӱгер!»+
12Айдып турум слерге: бу калага кӧрӧ ол кӱн Содомго јеҥил болор!

Иисус калаларды каарып айдат

(Мф. 11:20-24)

13•Ачу-корон сеге, Хоразин! Ачу-корон сеге, Вифсаида! Слерде эдилген кайкалдар Тир ле Сидондо эдилген болзо, олор самтар кеп кийип, баштарына кубал сееп, туку качан Кудайга баштанар эди+. 14Оныҥ учун Јаргы тужында Сидон ло Тирге слерге кӧрӧ јеҥил болор. 15Сен де, Капернаум, теҥериге јетире бийиктединген бойыҥ, таамыга јетире јабызаарыҥ. 16Слерди угуп турган кижи Мени угуп јат. Слерди јектеп турган кижи Мени јектеп јат. Мени јектеп турган кижи Мени Ийгенди јектеп јат+.

17Јетен ӱренчик сӱӱнчилӱ јанып келеле, айттылар:

– Кайракан, Сениҥ адыҥды адап јакарганыста, шилемирлер де биске багып турдылар!+

18Ол айтты:

– Сатана јалкын чылап теҥеридеҥ келип тӱшкенин кӧрдим+. 19Бат, Мен слерге јыландардыҥ ла скорпиондордыҥ ӱстине базар, ӧштӱлерди јеҥер јаҥ берип јадым, слерге не де каршузын јетирип болбос+. 20Је јелбистер слерге багып турганына сӱӱнбегер, ады-јолыгар теҥериде бичилгенине сӱӱнигер!+

21•Бу ла ӧйдӧ Иисус тыннаҥ сӱӱнчи алып, айтты:

– Ада, теҥери ле јердиҥ Кайраканы! Мыны ойгорлордоҥ ло керсӱлердеҥ јажырала, кичӱлерге ачканыҥ учун, Сеге баш болзын! Эйе, Ада, јакшылыкту табыҥ андый болгон. 22– Оноҥ ӱренчиктерине баштанып, айтты: – Ончозы Меге Адамнаҥ берилген. Уулы кем болгонын Адазынаҥ ӧскӧ кем де билбес, Уулынаҥ ӧскӧ Адазы кем болгонын кем де билбес, анайда ок Уулы кемге ачар кӱӱндӱ, ол билер+.

23Оноҥ ӱренчиктерине баштанып, олорго аҥылап айтты:

– Слердиҥ кӧрӱп турганыгарды кӧргӧн кӧстӧр кежиктӱ+. 24Айдып турум слерге: кӧп јарлыкчылар ла каандар кӧрӱп јӱргенеерди кӧрӧйин дейле, кӧрбӧгӧн, угуп јӱргенеерди угайын дейле, укпаган+.

Быйанду самар кижи керегинде

25Бир јасакчы ӧрӧ туруп, Иисусты ченеп, сурады:

– Ӱредӱчи, ӱргӱлји јӱрӱмдӱ болорго, нени эдейин+?

26Иисус оноҥ сурады:

– Јасакта не деп бичилген? Оноҥ сен нени кычырдыҥ?

27Ол кижи каруу јандырды:

– «Кайраканды, бойыҥныҥ Кудайыҥды, бастыра јӱрегиҥле, бастыра јулаҥла, бастыра кӱчиҥле, бастыра санааҥла сӱӱп јӱр». База: «Бойыҥды сӱӱгеҥдий, јуугыҥды сӱӱп јӱр»+.

28Иисус ого айтты:

– Айтканыҥ јолду. Анайда ла эдип јӱр, јӱрӱм јӱрериҥ+.

29Је ол актанайын деп, Иисустаҥ сурады:

– А мениҥ јуугым кем?

30Иисус каруу јандырып, айтты:

– Бир кижи Иерусалимнеҥ Иерихон јаар барып јадала, тонокчыларга туттурган. Тонокчылар оны јылаҥаштап, јарым тындуга артырала, јӱре бергендер. 31Ол јолло бир абыс барып јаткан. Је соктыртып койгон кижини кӧрӧлӧ, кӧндӱре ӧдӧ берген. 32Анайып ок бир левит ол јерге келип, кӧрӧлӧ, кӧндӱре ӧдӧ конгон. 33Бир самар кижи дезе јортып барадала, оны кӧрӱп, ичи ачыган+. 34Базып келеле, шырказын аракыла јунуп, майла сӱртеле, таҥып берген. Эштегине миндиреле, айылчы конор турага экелип, оны кичееген. 35Эртезинде дезе, атанар башта, эки динарий чыгарып, конор тураныҥ ээзине берип, айткан: «Бу кижини кичее. Артык акча коротсоҥ, бурылзам, тӧлӧп берерим». 36Тонокчыларга туттурган бу кижиниҥ јуугы ол ӱчӱниҥ кажызы болгон деп сананып туруҥ?

37Јасакчы: «Ого быйаны јеткени» – деди. Айдарда, Иисус айтты:

– Бар, сен де анайда эдип јӱр.

Марфа ла Мария

38Јолын улалтып, Иисус бир јуртка келди. Анда Марфа деп ӱй кижи Оны айлына кычырды+. 39Марфада Мария деп сыйны болгон. Онызы Иисустыҥ будыныҥ јанына отурып, Оныҥ сӧзин тыҥдап турган+. 40Марфа дезе, јаан кӱндӱ-кӱрее эдерге кичеенип, базып келеле, айтты:

– Кайракан, сыйным мени иштезин деп, јаҥыскан артырып койгонын кӧрбӧй туруҥ ба? Оны меге болушсын дезеҥ.

41-42Иисус дезе ого каруу јандырды:

– Марфа! Марфа! Сен кӧпти эдерге кичеенип, шакпырап јадыҥ, је јӱк ле бир неме керек. Мария дезе јакшылыкту ӱлӱӱзин талдап алды, оны кем де айрып болбос+.

11

Канайда мӱргийтени керегинде

(Мф. 6:9-15; 7:7-11)

11^1•Иисус бир јерде мӱргиген. Мӱргип божоордо, ӱренчиктериниҥ бирӱзи Ого айтты:

– Кайракан, Иоанн бойыныҥ ӱренчиктерин ӱреткени чилеп, бисти де мӱргиирге ӱретсеҥ+.

2Иисус олорго айтты:

– Мӱргизеер, мынайда айдыгар:

Теҥеридеги Адабыс!

Адыҥ Сениҥ агарулалзын,

Каандыгыҥ Сениҥ келзин!

Канайып теҥериде, анайып јерде де табыҥ Сениҥ болзын.

3Кӱнӱҥ сайынгы калажысты кажы ла кӱн берип тур.

4Кинчектеристи ташта,
нениҥ учун дезе биске тӧлӱлӱ не ле кижиниҥ јаманын
бис те таштап јадыс.

Јеткерге бисти кийдирбе,
је јаманнаҥ бисти аргада+.

Суранып јӱрген најы керегинде

5Иисус оноҥ айтты:

– Кажы бирӱгерде најы бар болзын. Ого тӱн аразында келип, мынайда айткан болдыгар: «Најым, меге тӧлӱге ӱч болчок калаш берзеҥ. 6Айлыма јолго јӱрген најым тӱшти, оны азыраар курсак јок». 7Онызы дезе айыл ичинеҥ мынайда айтпай кайтсын: «Мени шакпыратпа. Эжигим бӧктӱ, балдарым мениле кожо тӧжӧктӧ јаткылары. Туруп, сеге курсак берип болбозым». 8Айдып турум слерге: најы болгон адында ол, туруп, калашты бербезе де, турумкай болзогор, ого туруп, нени сураганаарды ончозын алып берерге келижер. 9Мен де айдып турум слерге: сурагар – слерге берилер, бедирегер – таап аларыгар; токылдадыгар – слерге ачып бергилеер. 10Сураган кижи алат, бедирегени табат, токылдатканга ачып берер+. 11Уулы калаш сурагажын, ого таш алып берер ада слердиҥ ортогордо бар ба? Уулы балык сурагажын, кем балыктыҥ ордына ого јылан алып берер? 12Јымыртка сурагажын, кем ого скорпион алып берер? 13Анайдарда, јаман бойыгар, балдараарга јакшыны берерин билер болзогор, анчада ла Теҥеридеги Ада Оноҥ сурап турган улуска Агару Тынды берер!+

Иисус па айса веельзевул ба?

(Мф. 12:22-30, 43-45; Мк. 3:20-27)

14•Бир катап Иисус тил јок шилемирди чыгарган. Шилемир чыгарда, тил јок кижи эрмектене берген, улус алаҥ кайкаган. 15Кезиктери айдышты:

– Ол шилемирлерди шилемир бийи веельзевулдыҥ кӱчиле чыгара сӱрӱп турбай+.

16Бир кезиги Оны ченеп, теҥеридеҥ билди кӧргӱс – дежип турдылар+. 17Је Иисус олордыҥ ичиндеги сагыжын билип, айтты:

– Каандык ичинде калык ӧштӧшсӧ, каандык ээн калар; биледе бой-бойы урушса, биле јайрадылар. 18Сатана бойына бойы удура болзо, оныҥ каандыгы чыдажар беди? Слер дезе Мени шилемирлерди веельзевулдыҥ кӱчиле чыгара сӱрӱп турбай – дейдигер. 19Веельзевулдыҥ кӱчиле шилемирлерди чыгара сӱрӱп турган болзом, слердиҥ уулдарыгар кемниҥ кӱчиле чыгара сӱрӱп јат? Оныҥ учун олор слерди јаргылаар+. 20Је шилемирлерди чыгара сӱрӱп турганым Кудайдыҥ кӱчинеҥ болзо, слерге Кудайдыҥ Каандыгы јеткени бу туру.

21Кӱчтӱ кижи мылтык тудунып, айлын каруулдаза, оныҥ јӧӧжӧзи бӱдӱн болор. 22Ого бойынаҥ кӱчтӱ кижи табарып, оны јеҥзе, ол тушта оныҥ иженген мылтыгын айрып, тоноп алганын ӱлеп берер.

23Мениле кожо эмези – Меге удура болгоны. Мениле кожо јуубаганы дезе, кородып турганы+.

24Кара јелбис кижиниҥ ӧзӧк-буурынаҥ чыкканда, амыр бедиреп, суу јок јерлерде тенип јӱрет. Таппай салала, «Чыгып барган айлыма бурылатам» – дейле, 25барып кӧрзӧ, айлы сибирилген, јуунадылган болот. 26Барып, бойынаҥ јаман ӧскӧ јети јелбис ээчиткенче келет, кирип, анда јуртай бергилейт. Байагы кижиге мынызы башкызынаҥ коомой болор+.

27Ол мыны айдып турарда, улус ортодоҥ бир ӱй кижи ӱнин бийиктедип,

– Сени карындап алып јӱрген, Сени эмискен эне кежиктӱ! – деди+.

28Је Ол айтты:

– Кудайдыҥ сӧзин угуп, бӱдӱрип јӱргени кежиктӱ!+

29•Улус там ла кӧптӧп јуулыжып турарда, Ол айдып баштады:

– Кал, кинчектӱ ӱйе бу. Ол билдилер бедирейт. Је Ионаныҥ билдизинеҥ ӧскӧ, ого билди берилбес. 30Иона Ниневияныҥ калыгына билди болгон чылап, Кижи Уулы да бу ӱйеге билди болор. 31Тӱштӱктиҥ абакай-кааны Јаргы болор кӱнде бу ӱйениҥ улузыла кожо туруп, олорды бурулаар: ол Соломонныҥ ойгор сӧзин угайын деп, јака јердеҥ келип јӱрген эди. Је бат, мында Турганы Соломонноҥ јаан+. 32Ниневияныҥ улузы Јаргы болор кӱнде бу ӱйениҥ улузыла кожо туруп, олорды бурулаар. Олор Ионаныҥ јарлыктаганын угала, кинчегин алынып, Кудайга баштанган. Је бат, мында Турганы Ионадаҥ јаан.

33•Ӱспекчинди камысканда, оны туйук јерге эмезе табак алдына тургуспайтан. Карын, ӱйге кирген улус јарыкты кӧрзин деп, оны јарыткыштыҥ ӱстине тургузатан+. 34Эт-кан јарыткыжы – кӧс. Кӧзиҥ ару болзо, ончо эди-каныҥ да јарык болор, кӧстӧҥ коомой болзоҥ, эди-каныҥ да караҥуй болор. 35Калак, кӧксиҥдеги јарык караҥуй болуп калбазын! 36Эди-каныҥ ончо јарык болзо, караҥуй јери јок болзо, јарыткыштыҥ јарыгы сени јарыткандый, ончо бойыҥ јарык болор.

Фарисейлер ле јасакчылар керегинде

(Мф. 23:1-36; Мк. 12:38-40; Лк. 20:45-47)

37•Иисус айдып божоордо, бир фарисей Оны айлына ажанарга кычырды. Ол келип, кыйын отурды. 38Фарисей дезе, Оныҥ ажанар алдында колын јунбаганын кӧрӱп, кайкады+. 39Је Кайракан ого айтты:

– Слер, фарисейлер, айак-казанаардыҥ тыштын арчып јадыгар, ичигер дезе тоношло, јаманла толо. 40Керсӱ эместер! Тыштын бӱдӱрген Кудай, ичин де бӱдӱрген эмес пе? 41Не барыгардаҥ быйан эдип јӱрзегер, ол тужында слерде ончозы ару болор!

42Је слерге, фарисейлер, ачу-корон! Слер мятаныҥ, рутаныҥ, не ле маала ажыныҥ онынчы ӱлӱӱзин берип јадыгар, је Кудайдыҥ јаргызын ла сӱӱжин ундып јадыгар. Бирӱзин эткенде, экинчизин де ундыбас керек+.

43Слерге, фарисейлер, ачу-корон! Слер синагогаларда ичкери ӧдӱп отурарын, тепсеҥдерде уткыдарын јакшызынып јадыгар+.

44Слерге, бичикчилерге ле фарисейлерге, эки јӱстӱлерге, ачу-корон! Слер темдектелбеген сӧӧк салар оро ошкожыгар: улус онызын билбей, ӱстиле базып јӱргӱлейт.

45Јасакчылардаҥ кем де Ого айтты:

– Ӱредӱчи! Мынайда айдып, бисти де тарындырып јадыҥ.

46Је Ол айтты:

– Слерге де, јасакчылар, ачу-корон! Слер улуска апарарга эп јок јӱк артадыгар, бойыгар дезе олорго сабарыгардыҥ бирӱзин де тийгиспейдигер!

47Слерге ачу-корон! Слер јарлыкчыларга сӧӧк салар јерлер тудуп јадыгар, олорды дезе адаларыгар ӧлтӱрген! 48Онызыла слер адаларыгардыҥ эткен керегин јарадып турганыгарды керелейдигер: адаларыгар јарлыкчыларды ӧлтӱрген, слер дезе олорго сӧӧк салар јерлер тудуп јадыгар+. 49Оныҥ учун Кудайдыҥ Ойгоры айткан: «Олорго јарлыкчылар ла апостолдор ийерим. Је олордыҥ кезигин ӧлтӱрер, кезигин дезе сӱрӱп ийер+. 50Телекей бӱдердеҥ ала тӧгӱлген јарлыкчылардыҥ каны бу ӱйедеҥ некелзин:+
51Авельдиҥ канынаҥ ала тагыл ла байзыҥныҥ ортозында ӧлтӱрткен Захарияныҥ канына јетире». Эйе, айдып турум слерге: мынызы бу ӱйедеҥ некелер!

52Слерге, јасакчыларга, ачу-корон! Слер билгирдиҥ тӱлкӱӱрин алып алганыгар: ого бойыгар да кирбегенеер, кирейин деген улуска да буудак эткенигер.

53Иисус мыны олорго айдып турарда, бичикчилер ле фарисейлер Ого ачынып, кӧп сурактар берип, 54Оны бурулаарга, айткан сӧзинеҥ јик табарга, умзанып турдылар+.

12

12^1Ол ӧйдӧ тӱмен улус јуулып, кысталыжып турарда, Иисус озо ӱренчиктерине айдып баштады:

– Фарисейлердиҥ ачыткызынаҥ чеберленигер, онызы эки јӱстӱ болоры+. 2Ачылбай калар туйук неме јок, јарталбай калар јажыт јок+. 3Оныҥ учун караҥуйда айтканыгар, јарыкта угулар, айыл ичинде кулакка айтканыгар, айылдыҥ јабынчызынаҥ јарлалар.

Кемнеҥ коркыйтан

(Мф. 10:19-20, 28-33; 12:32)

4•Слерге дезе, најыларыма, айдып турум: эт-канды ӧлтӱреле, ӧскӧ нени де эдер аргазы јоктоҥ коркыбагар. 5Је кемнеҥ коркыйтанын слерге айдып берейин: ӧлтӱреле, таамыга тӱжӱрер јаҥ кемде бар, оноҥ коркыгар. Эйе, айдып турум слерге: оноҥ коркыгар!+
6Беш болчок боро кучыйакты эки оок јес акчага садатан эмес беди? Је Кудай олордыҥ бирӱзин де ундыбаган. 7Слердиҥ дезе бажыгардыҥ кылы да ончозы тоололып калган. Анайдарда, коркыбагар: слер кӧп кучыйактардаҥ баалу!+

8Айдып турум слерге: кем Мени јарадып турганын улус алдына айтса, оны Кижи Уулы да јарадып турганын Кудайдыҥ ангелдери алдына айдар+. 9Улус алдында кем Менеҥ јана тӱжер, Кижи Уулы Кудайдыҥ ангелдери алдында ол кижидеҥ јана тӱжер+. 10Кижи Уулына удура сӧс айтканы ташталар, је Агару Тынды јамандап айтканы, ташталбас+.

11Слерди синагогаларга, башкараачыларга ла јамылуларга экелгежин, канайда коруланарыс, нени айдарыс деп санааркабагар. 12Агару Тын ол тушта нени айдарына слерди ӱредер.

Бир бай керегинде

(Мф. 6:19-21, 25-34)

13•Улустыҥ ортозынаҥ бир кижи Иисуска айтты:

– Ӱредӱчи, карындажыма айтсаҥ, энчини мениле ӱлешсин.

14Иисус ол кижиге:

– Слерди јаргылаарга эмезе энчигерди ӱлештирерге Мени кем туткан? – дейле, 15улуска баштанды: – Ачаптанып неме јуурынаҥ чеберленигер, – кижиниҥ јӱрӱми јӧӧжӧзиниҥ элбегинеҥ камаанду эмес+.

16Оноҥ укаа сӧс айтты:

– Бир бай кижиниҥ кыразында јакшы аш бӱткен. 17«Эмди канайдайын? – деп, ол сананган. – Ажымды урар јерим јок». 18Оноҥ айткан: «Мынайда эдедим: алмарларымды бузала, оноҥ јаандарын тудадым, ончо ажымды, бар јӧӧжӧмди ого јууп койодым. 19Оноҥ алкы бойыма айдадым: „Јулам! Белетеп алган курсагыҥ, јӧӧп алган байлыгыҥ узак ӧйгӧ једер: амыра, ичип-ји, јырга“». 20Је Кудай ого айткан: «Тенек кижи! Бу тӱнде јулаҥды алып баргылаар. Белетеп алганыҥ кемге једижер?»

21Кудайга байыбай, бойына байлык јууган кижиле андый болуп јат+.

Јӱрӱмигерди кичееп, санааркабагар

22Иисус ӱренчиктерине айтты:

– Оныҥ учун айдып турум слерге: јӱрӱмигерди кичееп, нени јиирис, эди-каныгарды кичееп, нени кийерис дебегер+. 23Јӱрӱм курсактаҥ баалу, эт-кан кийимнеҥ баалу. 24Кускундарды кӧригер: олор аш чачпайдылар, кеспейдилер, јӧӧжӧ сугар јери де јок, алмарлары да јок, је Кудай олорды азырап јат. Слер дезе куштардаҥ канча кире артык!+
25Кемигер кичеенип, јӱрӱмин бир де саатка узадып болор? 26Асты да болзо, бойыгарга эдип болбозыгарда, ӧскӧзин не кичееп јадыгар? 27Чомур чечектердиҥ ӧзӱп турганын кӧригер: иштебей де, иирбей де јадылар. Је айдып турум слерге: Соломон до бойыныҥ бастыра магында олордыҥ бирӱзи де чилеп кийинбеген. 28Бӱгӱн ӧзӱп, эртен отко ташталатан јалаҥныҥ ӧлӧҥин Кудай анайда кийиндирип турган да, слерди оноҥ артык кийиндирер эмес пе, бӱтпестер!+
29Нени јиирин, эмезе нени ичерин бедиребегер, ого санааркабагар. 30Мыны ончозын бу телекейдиҥ улузы бедирейт. Адагар дезе мыныҥ ончозын керексинип турганыгарды билер. 31Карын, Оныҥ Каандыгын бедирегер, мыныҥ ончозы слерге берилер.

32Коркыба, ас ӱӱр! Слерге Каандык берери – Адагардыҥ јакшылык кӱӱни андый+. 33Јӧӧжӧгӧрди садып, быйан эдип јӱригер. Бойыгарга элебес кап белетеп алыгар, коробос байлыкты теҥериде јӧӧгӧр, – ого уурчы једип албас, оны кӱйе јибес+. 34Јӧӧжӧгӧр кайда, јӱрегеер де анда болор.

Белен болыгар

(Мф. 24:45-51)

35•Белигер курлу болзын, јарыткыштарыгар кӱйӱп турзын. 36Бийи тойдоҥ келеле, эжикти токулдаткажын, тургуза ла ачып берерге сакыган кижидий болыгар+. 37Бийи јанып келеле, кулдары ойгу болгонын кӧргӧжин, кулдарыныҥ кежиктӱ болгоны ол. Чынын айдадым слерге: ол курчанып, кулдарын отургызып, базып келеле, олорды бойы кӱндӱлеер. 38Тӱнниҥ ӱч те аразында, таҥ алдында да келип, кулдары ойгу болгондорын кӧрӧр болзо, ол кулдар кежиктӱ.

39Уурчы качан келерин айыл ээзи билген болзо, ойгу болуп, айлын тонотпос эди деп, билип јадыгар+. 40Слер де белен болыгар: Кижи Уулы слер сакыбаган ӧйдӧ келер.

41– Кайракан! Бу укаа сӧсти јаҥыс биске айдып туруҥ ба, айса ончо улуска ба? – деп, Петр Оноҥ сурады.

42Кайракан айтты:

– Јалчыларды башкарзын деп, олорго ӧйинде курсак берип турзын деп, бий кӧстӧгӧн бӱдӱмјилӱ ле керсӱ айыл башкараачы кем болотон? 43Бийи келип, кулы анайда эдип јӱргенин кӧрӧр болзо, байагы кул кежиктӱ+. 44Чынын айдадым слерге: оны ончо јӧӧжӧзине баш эдер. 45Је ол кул ичинде: «Бийим бачым келбес» – дейле, јалчыларды, јалчы кыстарды согуп, ичип-јип, аракыдап јатса,+
46ол кулдыҥ бийи сакыбаган кӱнде, сананбаган ӧйдӧ келер. Оны бойынаҥ кезе чабар, оныҥ салымы бӱдӱмји јок улустыҥ салымындый болор.

47Бийиниҥ табын билип, белен эмес болуп, оныҥ табыла этпеген кул кӧп соктырар; 48је билбеген кул, кезедерине турар кылык эткен де болзо, ас соктырар. Кемге кӧп берилген, оноҥ кӧп ок некелер, кемге кӧп бӱдӱмјилелген, оноҥ кӧп ок суралар.

49•Мен јерге от тӱжӱрерге келгем, ол от јалбырап кӱйзин деп, кӱӱнзеп турум! 50Мен креске тӱжӱп, крестелер учурлу; оны сакып, кыйналып турганымды!+
51Мени јерге амыр-энчӱ экелерге келген деп туругар ба? Јок! – деп, айдып турум слерге. – Бӧлиштирерге келгем!+
52Мынаҥ ары ӱйде беш кижи болзо, олор бӧлинижер: ӱчӱзи – экӱзине удура болор, экӱзи – ӱчӱзине удура болор. 53Адазы уулына, уулы адазына удура, энези кызына, кызы энезине удура, кайын энези келдине, келди кайын энезине удура бӧлинижер.

54•Улуска дезе айтты:

– Кӱнбадыштаҥ булут чыгып келгенин кӧрзӧгӧр, ол тарыйын: «Јаҥмырлаар» – дейдигер; айтканыгарла болуп јат. 55Тӱштӱк салкын соккондо, «Изӱ болор» дейдигер, айтканыгарла болуп јат. 56Эки јӱстӱлер! Јерге ле теҥериге кӧрӱп, јылдыҥ ӧйин билип јадыгар, эмди кандый ӧй келгенин дезе билип болбойдыгар ба? 57Чын дегенди билип аларга, бойыгарды бойыгар не јаргылабайдыгар?

58Сени бурулаачы кижиле бийлерге барып јаткаҥда, јолой оныла јаражарга кичеен, сени ол јаргычыга апарбазын, јаргычы сени тӱрмениҥ ишчизине берип ийбезин, онызы дезе сени тӱрмелеп койбозын. 59Айдып турум сеге: калганчы оок акчаны тӧлӧбӧгӧнчӧҥ, оноортынаҥ чыкпазыҥ.

13

Кинчегин алынары керегинде

13^1Бу ӧйдӧ Иисуска бир кезик улус келип, байзыҥда Пилатка ӧлтӱрткен Галилейдиҥ улузы керегинде айдып бердилер. Пилат олордыҥ канын тайып јаткан тындуларыныҥ каныла колыштырган+.

2Иисус айтты:

– Бу улус Галилейдиҥ ӧскӧ улузынаҥ кинчеги кӧп учун олорло андый болгон деп сананып турыгар ба? 3Јок – деп, айдып турум слерге! Је кинчегерди алынып, Кудайга баштанбазагар, ончогор анайып ок ӧлӱп каларыгар! 4Силоамдагы бакана аҥтарыларда, ого баспактадып ӧлгӧн он сегис кижи Иерусалимде јуртаган улустаҥ ончозынаҥ кӧп бурулу болгон деп сананып турыгар ба+? 5Јок – деп, айдып турум слерге! Је кинчегерди алынып, Кудайга баштанбазагар, ончогор анайып ок ӧлӱп каларыгар.

6Оноҥ мындый укаа сӧс айтты:

– Бир кижиниҥ виноград ӧскӧн садында тарылган смоква агаш болгон. Ол бу агаштыҥ јиилегин терерге келеле, неме таппаган+. 7Айдарда, бойыныҥ ишчизине айткан: «Бат, бу агаштаҥ јиилек алайын деп, ӱчинчи јыл келип јадым, је бедиреп таппай турум. Оны ары кезип кой, јерди туза јок этпезин»+. 8Је онызы каруу јандырып, айткан: «Бийим, быјылча тургай. Мен оны кӱбӱредип, ӧтӧк тӧгӱп салайын. 9Эзенде јиилек берер болор бо. Бербезе, кезип койгойыҥ».

Суббот кӱнде кижини јазары

10Суббот кӱнде синагогалардыҥ бирӱзинде Иисус ӱредип турган+. 11Анда јоболдыҥ кӧрмӧзине туттурала, он сегис јыл јобоп јӱрген ӱй кижи болгон. Ол корчойып калган, арка-сыны тӱзелбейтен. 12Иисус оны кӧрӧлӧ, Бойына кычырып алып,

– Ӱй кижи, оору-јоболдоҥ айрылып јадыҥ – дейле, 13ого колын салып, алкады. Онызы бу тарый тӱзелип, Кудайды алкай берди.

14Иисус суббот кӱнде јасты деп, синагоганыҥ јааны чугулданып, улуска айтты:

– Иш эдетен алты кӱн бар. Јазыларга ол кӱндерде келип турыгар, суббот кӱнде келбегер+.

15Је Кайракан айтты:

– Эки јӱстӱ! Слердиҥ кемигер де болзо, суббот кӱнде чарын эмезе эштегин чечип, сугарарга апарып јат па+? 16Авраамныҥ бу кызын сатана туку он сегис јыл кӱлӱде туткан. Суббот кӱнде кӱлӱзин чечип, оны јайымдаарга јарабас па?

17Ол мынайда айдып турарда, Ого удурлашкан ончо улуска уйатту болды. Ончозы Оныҥ мактулу керектерин кӧрӱп, сӱӱнижип турды+.

Кудайдыҥ Каандыгы неге тӱҥей

(Мф. 13:31-33; Мк. 4:30-32)

18•Иисус айтты:

– Кудайдыҥ Каандыгы неге тӱҥей, Оны неге тӱҥейлеп айдайын? 19Ол горчицаныҥ ӱренине тӱҥей. Оны кижи алып, садында отургускан. Ол ӧзӱп, јаан агаш болуп калган, теҥериниҥ куштары оныҥ будактарына уйа тарткан+.

20База айтты:

– Кудайдыҥ Каандыгын неге тӱҥдеп айдайын? 21Ол ачыткыга тӱҥей. Оны ӱй кижи алып, ӱч кемјӱ кулурга саларда, ончо тесте кӧдӱрилип калган+.

22•Иисус калаларга ла јурттарга кирип, ӱредип турды. Ол Иерусалим јаар барып јаткан.

23– Кайракан, аргаданып тургандар ас беди? – деп, бир кижи сурады.

Иисус дезе олорго айтты:

24– Тапчы эжиктеҥ кирерге кӱјӱренигер. Айдып турум слерге: кӧп улус кирейин дейле, ого кирип болбос. 25Айыл ээзи туруп, эжигин бӧктӧп ийзе, слер тыштында туруп, эжикти токылдадып: «Бийибис, биске ач!» – деп јайнаарыгар. Је ол слерге айдар: «Слер кайдаҥ келген улус? Слерди билбезим»+. 26Ол тушта слер айдынарыгар: «Сениле кожо ичип-јип јӱрген эдибис, бистиҥ оромдорыста ӱредип јӱрген эдиҥ». 27Је ол слерге айдар: «Слерди билбезим, кайдаҥ келген улус. Јаман кылынып јӱргендер, ончогор менеҥ кеде барыгар!» 28Авраам, Исаак, Иаков ло ончо јарлыкчылар Кудайдыҥ Каандыгында јӱргендерин, бойыгар дезе, чыгара сӱрдӱрип ийгенигерди кӧрӧр болзогор, анда ый ла тиш кыјырты болор+. 29Кӱнчыгыштаҥ ла кӱнбадыштаҥ, тӱндӱктеҥ ле тӱштӱктеҥ келгилеп, Кудайдыҥ Каандыгында кыйын отургылап алар+. 30Эмди калганчы болгон кижи, баштапкы болор, баштапкы болгоны, калганчы болор+.

Иерусалим керегинде сыгыт

(Мф. 23:37-39)

31•Ол кӱн бир кезик фарисейлер келип, Иисуска айттылар:

– Чыгып, мынаҥ ырбап бар, Ирод Сени ӧлтӱрер деп јазанат+.

32Иисус олорго каруу јандырды:

– Барып, ол тӱлкӱге айдыгар: «Бат, бӱгӱн ле эртен шилемирлерди чыгарарым, оору-јоболды јазарым, ӱчинчи кӱнде дезе керегимди туузылтарым. 33Је бӱгӱн, эртен ле соҥзуун Мен јолдо болор учурлу, нениҥ учун дезе јарлыкчы Иерусалимнеҥ ӧскӧ јерде ӧлтӱртер аргазы јок».

34Јарлыкчыларды ӧлтӱреечи, сеге ийилген элчилерди ташла шыбалаачы Иерусалим, Иерусалим! Куш бойыныҥ балдарын канады алдына јуунаткандый, балдарыҥды канча јуунадайын дебедим, је слер болбодыгар!+
35Бат, айлыгар слерге ээн артып јат! Айдып турум слерге: ӧй једип, «Кайраканныҥ адынаҥ келип јатканы алкышту!» – деп айтпаганчаар, Мени кӧрбӧзигер+.

14

Иисус фарисей-эште

14^1Бир катап суббот кӱнде Иисус фарисей бийдиҥ айлына кирип, ажанды. Оны ајыктап турдылар+. 2Оныҥ алдына суулу оорудаҥ шыралап јӱрген кижи келди.

3Иисус јасакчыларга ла фарисейлерге баштанып, айтты:

– Суббот кӱнде улус эмдеерге јараар ба+?

4Олор унчугышпады. Оору кижиге тийип, оны јазала, јандырып ийди. 5Олорго дезе айтты:

– Кажы бирӱгердиҥ эштеги эмезе чары кутукка тӱшкежин, оныгарды суббот то кӱнде ол тарый чыгарып албас бедигер+?

6Олор нени айдарын билбей турдылар.

7Айттырылган улус тӧр талдап тургандарын ајарып, олорго укаа сӧс айтты:+

8– Сени кем-кем тойго кычырза, тӧргӧ отурба. Айттырылган улус ортодо сенеҥ кӱндӱлӱ кижи бар болуп калбазын. 9Оны да, сени де айттырган кижи базып келип, сеге: «Бу јерди ол кижиге божот» – дебезин. Ол тушта сеге бу мыныҥ уйадына чыдабай, эжиктиҥ јанына барып, отурарга келижер. 10Је сени айттырса, келип, эжиктиҥ јанына отурып ал. Сени айттырган кижи базып келип, «Најы, ӧрӧ ӧт!» – дезин. Ол тушта сениле кожо отурган улус алдында сеге кӱндӱ болор. 11Бойын бийик тутканы – јабыс кӧрдирер, бойын јабыс тутканы – бийикке чыгар+.

12Айттырган кижиге де айтты:

– Тӱште бе, эҥирде бе казан аскаҥда, најыларыҥды да, карындаштарыҥды да, тӧрӧӧндӧриҥди де, бай айылдаштарыҥды да айттырба. Олор качан бирде сени база айлына кычырар, јакшызын јандыра јетирер аргалу. 13Је кӱндӱ-кӱрее эткеҥде, тӱреҥи, кенек, аксак, сокор улусты айттыр. 14Бат ол тушта кежиктӱ болгоныҥ ол: јандыра јакшызын олор сеге јетирип болбос, је актулар тирилгежин, сеге јакшы јетирилер+.

15•Мыны угала, Оныла кожо кыйын отургандардыҥ бирӱзи Ого айтты:

– Кудайдыҥ Каандыгында курсак јиир кижи кежиктӱ!+

16Иисус айтты:

– Бир кижи јаан кӱндӱ-кӱрее эдип, кӧп улус айттырган. 17Ажанар ӧй једип келерде, ол кулын ийип, айттырылган улуска мынайда айтсын деген: «Келигер, ончо неме белен». 18Олор, эрмектежип алган чылап, јаманын таштазын деп, сурай бергендер. Бирӱзи айткан: «Мен јер садып алдым, оны барып кӧрӧр керек. Јаманымды таштазын деп, сурап турум». 19Экинчизи: «Мен беш эжер чар садып алдым, олорды јегип, кыра сӱрӱп кӧрӧргӧ турум. Јаманымды таштазын деп, сурап турум» – деген. 20Ӱчинчизи айткан: «Мен кижи алдым, оныҥ учун барып болбозым». 21Кул келип, мыны бийине угускан. Айыл ээзи чугулданып, кулына јакарган: «Капшай барып, каланыҥ јаан ла кичинек оромдоры сайын јӱрӱп, тӱреҥи, кенек, аксак ла сокор улусты бери экел». 22Кул келип, айткан: «Бийим, јакаруҥды бӱдӱрип койдым, эмди де јер бар». 23Бий кулына база јакарган: «Јолдорды, чеден-кажаандарды кууп, туштаган ла кижини сӧстӧ, айлымныҥ ичине улус толзын! 24Айдып турум слерге: озо айттырган улустыҥ бирӱзи де ажымнаҥ јибес. Айттырылганы кӧп, је талдалганы ас».

Канайып Иисустыҥ ӱренчиги болор

(Мф. 5:13; 10:37-38)

25•Иисусла кожо кӧп улус барып јаткан. Ол кайра баштанып, олорго айтты:

26– Меге келген кижи ада-энезин, алган эжин, бала-барказын, ага-карындажын, эје-сыйындарын, алкы бойыныҥ јӱрӱмин де јектеп, јаман кӧрбӧзӧ, ол Мениҥ ӱренчигим болор аргазы јок+. 27Бойыныҥ керӱ агажын албай, Мениле кожо јӱрер кижи, Мениҥ ӱренчигим болор аргазы јок+.

28Кажы бирӱгер бакана тудар кӱӱндӱ болзын. Ол озо отурып алып, оны бӱдӱре тударга не-немези јеткил бе деп, тоолоор эмес пе? 29-30Оноҥ башка, бакананы тӧзӧйлӧ, бӱдӱрип болбостоҥ маат јок. Улус оны кӧрӧлӧ, «Бу кижи тудуп баштайла, бӱдӱрип болбоды» деп, электеп каткырыжар.

31Кандый бир каан ӧскӧ каанга удура јуулажарга барып јаткан болзын. Он муҥ черӱчилдӱ бойы, јуулажып келип јаткан јирме муҥ черӱчилдӱ каанга удурлажар аргазы бар ба деп, озо баштап отурып алып, јӧптӧжӧр эмес пе? 32Јуулажар аргазы јок болзо, ӧштӱ ыраак тужында амыр-энчӱ сурап, ого элчилерин ийер. 33Анайып ок слер де, бойыгарда не барынаҥ мойнобозогор, Мениҥ ӱренчиктерим болор учурыгар јок.

34Тус – јакшы неме. Је тус амтанын јылыйтса, канайып оны тусту эдер+? 35Јерге де, ӧтӧккӧ дӧ јарабас. Оны чыгара чачып јадылар. Кулакту кижи уксын!+

15

Јылыйган кой керегинде

(Мф. 18:12-14)

15^1•Иисусты угарга, ончо каланчылар ла кинчектӱлер Ого јууктап келдилер. Фарисейлер ле бичикчилер дезе арбанып турдылар:

2– Ол кинчектӱлерди јуудып, олорло кожо ажанып јат+.

3Је Иисус олорго мындый укаа сӧс айтты:

4– Кажы бирӱгерде јӱс кой болзын, бир койыгар јылыйып калган болзын. Јылыйган койды таап алганча бедиреерге, тогузон тогус койын ол куба чӧлдӧ артырып койор эмес пе? 5Таап алгажын, сӱӱнип, койды јардына артынып алар. 6Јанып келеле, најыларын ла айылдаштарын кычырып алып, олорго айдар: «Мениле кожо сӱӱнигер, јылыйган койымды таап алдым!»+
7Айдып турум слерге: Кудайга баштанары керек јок тогузон тогус актуга кӧрӧ, Ого баштанган кинчектӱ бир кижиге теҥериде артык сӱӱнгилеер+.

Јылыйган акча керегинде

8Ол эмезе, бир ӱй кижиде он мӧҥӱн акча болзын, бир акчазын јылыйтып салган болзын. Јарыткышты кӱйдӱрип алып, айлыныҥ ичин сибирип, онызын таап алганча, кичеенип бедиреер эмес пе? 9Таап алгажын, ӱӱре-јелелерин, айылдаштарын кычырып алып, айдар: «Мениле кожо сӱӱнигер, јылыйган акчамды таап алдым!» 10Айдып турум слерге: Кудайга баштанып турган кинчектӱ бир де кижи учун Кудайдыҥ ангелдери алдында сӱӱнчи болуп јат.

Тенибер уул керегинде

11Иисус оноҥ ары айтты:

– Бир кижиде эки уул болгон. 12Кичӱзи адазына айткан: «Ада! Јӧӧжӧгӧрдӧҥ једижер ӱлӱӱмди меге беригер». Адазы јӧӧжӧни уулдарына бӧлип берген. 13Саадабай кичӱ уул ончозын јууп, ыраак ороонго атанган. Анда ол салдым, балыр јӱрӱп, акчазын ӱреп койгон. 14Бары-јогын кородып саларда, ол ороондо ачана-торо башталарда, немеге јединбей барган. 15Барып, бу ороонныҥ улузыныҥ бирӱзине јалданарда, оны јалаҥына чочко кабыртарга ийген. 16Чочконыҥ курсагыла да болзо, кардын толтырайын дезе, оны да берери чыкпай турган. 17Санаа алынып, айдынган: «Адамныҥ канча јалданаачылары курсакты јип тӱгезип болбой јат, мен дезе торолоп ӧлӧргӧ јеттим! 18Туруп, адама барып, айдадым: „Ада, теҥериге удура ла слердиҥ алдыгарда кинчек эттим. 19Уулыгар деп аданар учурым јок, мени јалданаачыларга кожуп алыгар“».

20Туруп, адазына барган. Оны адазы ыраагынаҥ кӧрӱп ийеле, ичи ачыган, удура јӱгӱрип келеле, кабыра кучактап, окшой берген. 21Уулы: «Ада! – деген. – Теҥериге удура ла слердиҥ алдыгарда кинчек эттим. Уулыгар деп аданар учурым јок». 22Је адазы кулдарына јакарган: «Кийимниҥ болзо јакшызын экелип, балама кийдиригер, сабарына болзо јӱстӱк кийдиригер, будына болзо ӧдӱк кийдиригер. 23Семирткен бозуны экелип, сойыгар: јийлик, јыргайлык! 24Бу уулым ӧлгӧн бойы тирилди, јылыйган бойы табылды». Оноҥ јыргай бергендер+.

25Јаан уул дезе кырада болгон. Јанып келедип, айылдаҥ кожоҥ чыгып турганын угуп ийген. 26Јалчылардыҥ бирӱзин алдырып алала, анда не болуп турганын сураган. 27Онызы айткан: «Карындажыҥ јанып келген. Ол эзен-амыр јанып келди деп, адаҥ сӱӱнип, семирткен бозуны сойгон». 28Јаан уул ӧӧркӧйлӧ, айлына кирбеген. Адазы чыгып келеле, оны кычырган. 29Је ол адазына айткан: «Бат, канча јылга улай слерге иштеп, айткан сӧзигердеҥ чыкпай јӱрдим. Је најыларыҥла кожо јыргап ал деп, меге уулак та айдып бербедигер. 30Баскын-тоскын ӱй улуска биригип, ар-јӧӧжӧзин кородып койгон бу уулыгар јанып келерде, ого семирткен бозу сойдыгар!» 31Адазы дезе ого айткан: «Уулым, сен јаантайын мениле кожо, мениҥ не барым – сенийи. 32Бу карындажыҥ ӧлгӧн бойы тирилди, јылыйган бойы табылды деп сӱӱнип, јыргаар керек».

16

Чындык байлык керегинде

16^1Иисус Бойыныҥ ӱренчиктерине айтты:

– Бир бай кижиде айыл башкараачы болгон. Ол јӧӧжӧзин кородып јат деп, байга јетиргендер. 2Онызын алдырала, айткан: «Бу сен керегинде нени угуп турум? Эткен ижиҥе јартамал эт, бу иште сениҥ артар учурыҥ јок». 3Айыл башкараачы бойында айдынган: «Эмди канайдайын? Бийим мени иштеҥ јайладып јат. Јер казып болбозым, суранчыктап јӱреринеҥ уйалып јадым. 4Бу иштеҥ чыгарып салза, улус мени айылдарына кийдирзин деп, нени эдерин билерим» – дейле, 5бийине тӧлӱлӱ улусты бирдеҥ алдырып баштаган. «Бийиме канчаны тӧлӱлӱ эдиҥ?» – деп, баштапкызынаҥ сураган. 6Онызы: «Јӱс кӱп май» – деген. Айдарда, ого айткан: «Кол салган чаазыныҥды алып, отур, „бежен“ деп, капшай бичи». 7Оноҥ: «Сен канча кире тӧлӱлӱ эдиҥ?» – деп, ӧскӧзинеҥ сураган. Онызы: «Јӱс таар буудай» – деген. Айдарда, ого айткан: «Кол салган чаазыныҥды алып, „сегизен“ деп бичи». 8Бий ак-чек эмес башкараачызын санаа-укаалу эткени учун мактаган. Јердеги јӱрӱмниҥ уулдары бойы ошкош улус ортодо јарыктыҥ уулдарына кӧрӧ санаалу+.

9Мен де слерге айдып турум: чынга турбас байлыкла бойлорыгарга нӧкӧрлӧр таап туругар. Оноҥ, байлыгаар корозо, слерди мӧҥкӱлик айлы-јурттарына јууткылап алзын. 10Аска бӱдӱмјилӱ болгоны, кӧпкӧ дӧ бӱдӱмјилӱ. Аска бӱдӱмји јок болгоны, кӧпкӧ дӧ бӱдӱмји јок+. 11Чынга турбас байлыкты слерге бӱдӱмјилеерге јарабас болзо, чындык байлыкты кем бӱдӱмјилеер? 12Кижинийине бӱдӱмјизи јок болгоныгарда, бойыгардыйын слерге кем берер?

13Кандый да кул эки бийге јаҥыс уунда јалчы болбос: эмезе бирӱзин јаман кӧрӧр, экинчизине дезе карузыыр; эмезе бирӱзине кичеенер, экинчизин дезе керектебес. Кудайга ла јӧӧжӧгӧ теҥ јалчы болуп албазыгар+.

14•Мыны ончозын фарисейлер де угуп, акчага ач бойлоры, Иисусты электеп каткырышты+.

15Иисус олорго айтты:

– Улус алдында акту болуп кӧрӱнедигер, је Кудай јӱрегеерди билер. Улус ортодо бийик баалалып турганы, Кудайга јескинчилӱ. 16Иоаннаҥ озо Јасак ла јарлыкчылардыҥ сӧзи јарлалган. Эмдидеҥ ала дезе Кудайдыҥ Каандыгы керегинде Сӱӱнчилӱ Јар јарлалат, кажы ла кижи ого кирерге кӱч салат+. 17Јасакта бир чийик јоголгончо, јер ле теҥериге јоголорго јеҥил+. 18Ӱйиле айрылыжып, ӧскӧ кижи алганы, онызыла кинчекке киргени ол. Ӧбӧгӧнинеҥ айрылганды алганы, оныла кожо кинчек эткени болор+.

Бай кижи ле Лазарь

19Иисус оноҥ айтты:

– Бир бай кижи болгон. Каан чылап кийинип, кӱнӱҥ сайын јыргап-сайрап јӱрер. 20-21Оноҥ бастыра бойы ириҥ-балулу Лазарь деп тӱреҥи кижи болгон. Байдыҥ столынаҥ тӱшкенди јийин деп, оныҥ каалгазыныҥ јанында јадатан. Ийттер келип, балузын јалап туратан. 22Је бат, тӱреҥи јада калган, ангелдер оны Авраамга коштой апарып салгандар. Бай да јада калган, оныҥ сӧӧгин јууп койгондор+. 23Ол, таамыда кыйналып јӱрген бойы, ӧрӧ кӧрзӧ, ыраагында Авраам јӱрген, коштойында дезе – Лазарь+. 24Бай кыйгыра берген: «Авраам адабыс! Меге буурзап, Лазарьды бери ийзеҥ, сабарыныҥ бажын сууга чыктыдып, тилимди соотсын. Бу от-јалбыштыҥ изӱзине кыйналып турум!»+
25Је Авраам айткан: «Уулым, эске алынып ийзеҥ, эзен јӱрериҥде, сен ончо јакшыны алгаҥ, Лазарь дезе ончо јаманды. Эмди ол мында кооттоп јат, сен дезе кыйналып јадыҥ. 26Ого ӱзеери, слер ле бистиҥ ортобыста – тӱби јок оро. Оныҥ учун мынаартынаҥ слерге барайын дегени, барып болбос, оноортынаҥ биске келейин дегени, келип болбос». 27Айдарда, бай айткан: «Оны бистиҥ айылга ий деп, сурап турум сени, адабыс! 28Беш карындажым бар эди. Бу кыйынду јерге тӱшпезин деп, ол барып, олорго керелезин». 29Авраам айткан: «Олордо Моисей ле јарлыкчылар бар, олорды уксын!»+
30«Јок, Авраам адабыс, – деп, ол айткан, – ӧлгӧн улустыҥ бир-бирӱзи олорго барза, олор Кудайга баштанар». 31Је Авраам ого айткан: «Моисейди ле јарлыкчыларды уккулабай турган болзо, олорды кем де, керек дезе, тирилген кижи де, бӱдӱндирип болбос»+.

17

Кинчек ле бӱдетени керегинде

(Мф. 18:6-7, 21-22; Мк. 9:42)

17^1•Иисус ӱренчиктерине айтты:

– Јаманга баштайтан немелер келбегенче болбос, је олор кем ажыра келген, ого ачу-корон!+
2Бу кичӱлердиҥ кажы бирӱзин јаманга баштаган кижиниҥ мойнына теерменниҥ тажын буулап, оны талайга таштаган болзо, ого торт болор эди+. 3Мынаҥ чеберленип јӱрӱгер! Карындажыҥ сеге јаман эткежин, каарып айт, кинчегин алынза, јаманын таштап кой+. 4Кӱнине јети катап јаман эделе, сеге јети катап келип, «Мен бурулу» дегежин, јаманын таштап кой+.

5– Кудайга бӱдер кӱӱнибисти тыҥыдарга болуш – деп, апостолдор Кайраканды сурадылар+.

6Кайракан каруу јандырды:

– Бӱдӱмјигер горчицаныҥ ӱренинче болуп, бу турган агашка: «Тазыл-тамырыҥла кожо кодорылып, бойыҥды бойыҥ талайга апарып отургус!» – деген болзогор, ол слерге багар эди+.

7Кажы бирӱгер кыралап эмезе малдап јӱрген кулду болзын. Байагы кул иштеҥ јанып келзе, ого: «Капшай отурып ажан!» – деп айдар бедигер? 8Карын, мынайда айдар јогоор бо: «Меге казан ас, мен ичип-јип отурганчам, курчанып алып, мени кӱндӱле, оноҥ бойыҥ ичип-јиириҥ». 9Јакаругарды бӱдӱрген кулыгарга алкыш-быйаныгарды айдар бедигер? 10Анайып ок слер де, јакаруны бӱдӱреле, мынайда айдыгар: «Бис неге де турбас кулдар эдибис, бис јӱк молју-керегисти бӱдӱрдис».

11Иерусалим јаар јолдо Иисус Самар ла Галилейдиҥ ортозыла барып јаткан. 12Бир јуртка кирип јадарда, Ого капкаш балулу он кижи учурады. Олор ыраагында токтой тӱжӱп,+
13кыйгырыжа бердилер:

– Иисус, Ӱредӱчи! Биске буурза!

14Олорды кӧрӧлӧ, Иисус:

– Абыстарга барып кӧрӱнигер – деди.

Олор барып јадала, арутала бердилер+. 15Олордыҥ бирӱзи дезе, бойыныҥ јазылганын кӧрӧлӧ, ойто бурылды. Тыҥ ӱнденип Кудайды алкап, 16Иисустыҥ будыныҥ јанына кӧҥкӧрӧ јыгылып, Ого алкыш-быйанын јетирип турды. Ол самар кижи болгон+.

17– Аруталганы он кижи эмес беди? Арткан тогузы кайда? – деп, Иисус сурады. – 18Кудайга алкыш-быйанын јетирерге, ӧскӧ укту бу кижидеҥ башка, олордыҥ бирӱзи де келбеди бе? – дейле, 19ого айтты: – Тур, бар. Бӱдӱп турганыҥ сени аргадап алды+.

Кудайдыҥ Каандыгыныҥ келери

(Мф. 24:23-28, 37-41)

20•Кудайдыҥ Каандыгы качан келер деп, фарисейлер сураарда, Иисус каруу јандырды:

– Кудайдыҥ Каандыгы танылу келбес+. 21«Ол мында!» эмезе «Туку анда!» дебес, нениҥ учун дезе Кудайдыҥ Каандыгы – ӧзӧк-кӧксигерде.

22Ӱренчиктерине дезе айтты:

– Кижи Уулыныҥ ого јӱк бир де кӱнин болзо кӧрӧр кӱӱнигер келер ӧй болор, је оны кӧрбӧзигер+. 23Слерге: «Ол мында!», «Туку анда!» – дешкилеер. Тап эдип, олордыҥ кийнинеҥ јӱгӱрбегер+.

24Јалт эделе, теҥериниҥ бир учынаҥ экинчи учына јетире јарыдып ийген јалкындый, Кижи Уулы Бойыныҥ кӱнинде андый болор. 25Је озо баштап Ол кӧп кыйналар, бу ӱйениҥ улузы Оноҥ јана тӱжер учурлу+. 26Нойдыҥ кӱндеринде болгондый, Кижи Уулыныҥ кӱндеринде андый ок болор: 27Ной ковчегке кирердиҥ киргенче, улус ичип-јип јаткан, кижи алары алып, кижиге барары барып турган. Оноҥ чайык чыгып, ончозы чӧҥӱп калган. 28Лоттыҥ кӱндеринде база андый ок болгон: улус ичкен-јиген, садышкан, аш салган, агаш тарыган, туралар туткан. 29Је Лот Содомноҥ јӱре берген кӱн теҥеридеҥ от ло кӱкӱр јаап, ончозы кырылып калган+. 30Кижи Уулы ачылар кӱн андый ок болор!

31Ол кӱн јабынчыда болгон кижи, не-немези дезе айылдыҥ ичинде болгожын, онызын алайын деп тӱшпезин; кырада јӱргени, бурылбазын!+
32Лоттыҥ абакайын эзеп јӱригер! 33Јӱрӱмин чеберлейин дегени, онызын јылыйтар, јӱрӱмин јылыйтканы, онызын тындандырып алар+. 34Айдып турум слерге, ол тӱнде эки кижи бир тӧжӧктӧ јадар: бирӱзин апаргылаар, бирӱзин дезе артырып койгылаар; 35эки ӱй кижи кол теермен тартар: бирӱзин апаргылаар, бирӱзин дезе артырып койгылаар. 36Кырада эки кижи јӱрер: бирӱзин апаргылаар, бирӱзин дезе артырып койгылаар.

37Айдарда, ӱренчиктер Оноҥ сурадылар:

– Бу кайда болор, Кайракан?

Иисус айтты:

– Сӧӧк јаткан јерге кан-кеределер јуулар.

18

Тул ӱй кижи ле јаргычы керегинде

18^1Јаантайын мӱргип, чӧкӧбӧйтӧнин билип јӱрзин деп, Иисус олорго укаа сӧс айтты:+

2– Бир калада јаргычы болгон. Ол Кудайдаҥ да коркыбайтан, улустаҥ да уйалбайтан. 3Ол ло калада бир тул ӱй кижи болгон. Ол јаргычыга келип, «Мени ӧштӱӱмнеҥ корула» – деп, јайнап сурап туратан. 4Јаргычы узак ӧйгӧ јӧпсинбей, оноҥ бойында айдынган: «Мен Кудайдаҥ коркыбас, улустаҥ уйалбас та болзом, 5бу тул ӱй кижи меге амыр бербей турганда, оны корулайын, мени тӱйметпезин, база келбезин».

6– Ак-чек эмес јаргычы нени айтканын уктыгар ба? – деп, Кайракан айтты. – 7Кудай Ого тӱн-тӱш јайнап турган Бойы талдап алгандарын корулабас беди, олорды корулаарын саададып та турган болзо+? 8Айдып турум слерге: олорды саадабай корулаар. Је Кижи Уулы келеле, Ого бӱдӱп турганды јердеҥ табар ба+?

Фарисей ле каланчы керегинде

9Бойлорын актузынып, ӧскӧлӧрин јабыссынып турган кезик улуска дезе Иисус укаа сӧс айтты:+

10– Эки кижи мӱргиирге, байзыҥга кирген: бирӱзи фарисей, экинчизи дезе – каланчы+. 11Фарисей туруп, бойында мӱргиген: «Э-э, Кудай! Мен ӧскӧ улустый тонокчы, кӱјӱрчи, балыр јӱрӱмдӱ эмезе бу каланчыдый эмес болгоныма, Сеге алкыш-быйан јетирип турум+. 12Неделеде эки катап орозо тудуп, алганымныҥ онынчы ӱлӱӱзин берип јадым»+. 13Каланчы дезе, ыраагында туруп, теҥери ӧрӧ кӧрӧргӧ дӧ тидинбей, је тӧжине согунып, айдынып турган: «Э-э, Кудай, меге, кинчектӱ кижиге, буурзак бол!»

14Айдып турум слерге: фарисей эмес, бу кижи Кудайдыҥ алдында кӧп акталып јанган. Бойын бийик туткан кажы ла кижи – јабызадылар, бойын јабыс тутканы – бийиктедилер+.

Кудайдыҥ Каандыгына кем кирер?

(Мф. 19:13-15; Мк. 10:13-16)

15•Кол тийгиссин деп, Иисуска кичӱ балдарды экелип турдылар. Ӱренчиктери дезе, мыны кӧрӧлӧ, олорды арбап тургандар. 16Је Иисус балдарды Бойына кычырып алып, айтты:

– Балдарды бери божодыгар, Меге келерге буудактабагар. Кудайдыҥ Каандыгы мындыйлардыйы. 17Чынын айдадым слерге: Кудайдыҥ Каандыгын бала чылап алынбаган кижи ого кирбес+.

18•– Быйанду Ӱредӱчи! Ӱргӱлји јӱрӱмди энчиленерге, нени эдейин? – деп, бийлердиҥ бирӱзи Иисустаҥ сурады+.

19Иисус ого айтты:

– Мени не быйанду дейдиҥ? Кем де быйанду эмес, јаҥыс Кудай быйанду. 20Чайдам болбо, кижи ӧлтӱрбе, ууры этпе, тӧгӱн керелебе, ада-энеҥди тооп јӱр деген јакылталарды билериҥ.

21Бий:

– Мыны ончозын јиит тужымнаҥ ала буспай туткан эдим – деди+.

22Мыны угала, Иисус ого айтты:

– Сеге база бир неме јетпейт: не барыҥды садып ийеле, тӱреҥилерге ӱлеп бер. Ол тушта теҥериде эрјинелӱ болорыҥ. Оноҥ келип, Мени ээчий бар+.

23Је байагы кижи мыны угала, кунуга берди: ол коркышту бай кижи болгон. 24Иисус оныҥ кунуга бергенин кӧрӧлӧ, айтты:

– Бай улуска Кудайдыҥ Каандыгына кирерге кандый кӱч! 25Бай кижиге Кудайдыҥ Каандыгына киреринеҥ, тӧӧгӧ ийне ӱйдинеҥ ӧдӧргӧ јеҥил.

Мыны уккан улус айттылар:

26– Айдарда, кем аргаданар аргалу?

27– Улустыҥ эдип болбозын Кудай эдер аргалу – деп, Ол каруу јандырды+.

28Петр айтты:

– Бат, айлы-јуртыбысты артырып, Сениле кожо јӱрӱп јадыбыс+.

29Иисус олорго айтты:

– Чынын айдадым слерге: кижи айлы-јуртын, эмезе ада-энезин, эмезе ага-карындажын, эмезе эје-сыйнын, эмезе алган эжин, эмезе бала-барказын Кудайдыҥ Каандыгына болуп артырала,+
30бу чакта канча катап кӧпти алар, келер чакта – мӧҥкӱ јӱрӱм.

31•Он эки ӱренчигин туура апарала, олорго айтты:

– Бат, Иерусалимди ӧрӧ чыгып отурыс. Кижи Уулы керегинде јарлыкчылардыҥ ончо бичилгени бӱдер. 32Эйе, Оны кара јаҥдуларга берип ийгилеер, электегилеер, базынгылаар, Ого тӱкӱргилеер, 33Оны камчылагылаар, оноҥ ӧлтӱргилеп койор. Је ӱчинчи кӱнде Ол тирилер+.

34Је олор мынаҥ нени де аайлабадылар. Бу сӧстӧр олорго туйук болгон, олор айдылганын оҥдобогондор+.

Сокорды јасканы

(Мф. 20:29-34; Мк. 10:46-52)

35•Иисус Иерихонго јууктап келерде, јолдыҥ јанында бир сокор суранчыктап отурган. 36Јаныла кӧп улус ӧдӱп јатканын угала, ол бу не атасы – деп сурады. 37Ого:

– Назарет јеринеҥ Иисус ӧдӱп јат – дедилер.

38Айдарда, сокор:

– Давид Уулы Иисус, меге буурза! – деп, кыйгыра берди+.

39Ичкертинде базып бараткан улус оны унчуктырбаста, ол там ары кыйгырды:

– Давид Уулы, меге буурза!

40Иисус токтой тӱжӱп, «Оны Меге экелигер» – деди. Сокор Ого базып келерде,

41– Сеге нени эдейин? Сеге не керек? – деп, оноҥ сурады.

Ол айтты:

– Кайракан, кӧзим јарызын деп турум!

42Иисус ого:

– Кӧзиҥ јарызын! – деди. – Бӱдӱп турганыҥ сени аргадап алды+.

43Бу тарый кӧзи јарып, ол Кудайды мактап, Иисусты ээчий басты. Мыны кӧрӧлӧ, ончо улус Кудайды мактадылар.

19

Иисус Закхей-эште

19^1Иисус Иерихонго кирип, оныҥ ичиле базып бараткан. 2Бу калада Закхей деп кижи јуртаган. Ол каланчылардыҥ јааны, бай кижи болгон. 3Иисусты кем болгонын кӧрӧргӧ кӱӱнзеп, је кыскачак сынду болуп, улус ажыра кӧрӱп болбой турган. 4Айдарда, озолой јӱгӱрип барала, јаныла ӧтсӧ, Оны кӧрӧргӧ, смоква агашка чыгып алды. 5Иисус ол јерге једип келеле, саҥ ӧрӧ кӧрӱп, айтты:

– Закхей, капшай тӱш! Меге бӱгӱн сениҥ айлыҥда болор керек.

6Ол меҥдей тӱжӱп, Оны айлында сӱӱнчилӱ уткыды. 7Ончозы мыны кӧрӧлӧ, Ол кинчектӱ кижиниҥ айлына кирди деп, арбаныжып турдылар+.

8Закхей дезе туруп, Кайраканга айтты:

– Кайракан! Јӧӧжӧмниҥ кабортозын тӱреҥилерге берейин, кемди кӱјӱреген болзом, тӧрт катап кӧп јандырып берейин+.

9Иисус айтты:

– Бӱгӱн бу айылга аргадаш келди: бу да кижи Авраам уулы+. 10Кижи Уулы дезе, јылыйганды таап, аргадаарга келген.

Мина акча керегинде укаа сӧс

(Мф. 25:14-30)

11•Мыны уккан улуска Ол укаа сӧс айтты. Ол Иерусалимге јуук болгон, оныҥ учун Кудайдыҥ Каандыгы удабас једип келер деп, олор санангандар+.

12Иисус:

– Каандык алып, кайра јанарга, укту-тӧстӱ бир кижи ыраак ороонго атанып јаткан – деди. – 13Он кулын алдырып алып, олорго он мина акча берип, айткан: «Мен јанганчам, акчаны эбиртигер». 14Ол јердиҥ улузы оны кӧрбӧс болгон, кийнинеҥ ары элчилер ийип, мынайда айттыргандар: «Ол бистиҥ кааныбыс болзын деп кӱӱнзебей јадыс»+.

15Је ол каанныҥ ширеезин алала, јанып келген. Кем кандый кирелте алганын сурап угарга, мӧҥӱн берген кулдарын бойына кычырзын деп јакарган. 16Бирӱзи келип, «Бийим, сениҥ мина акчаҥ он мина экелди» – деген. 17Ого айткан: «Јакшы, керсӱ кул! Аска бӱдӱмјилӱ болдыҥ, он каламды башкар»+.

18Экинчи кул келип, «Бийим, сениҥ мина акчаҥ беш мина экелди» – деген. 19«Сен де беш каламды башкар» – деп, ого айткан.

20Ӱчинчизи келип, айткан: «Бийим, сениҥ минаҥ бу, оны арчуулга тӱӱп, чеберлеп јӱрдим. 21Кату кижи деп, сенеҥ коркыдым: салбаган немени алатан эдиҥ, ӱрендебеген немени кезетен эдиҥ». 22Ого айткан: «Бойыҥныҥ ок сӧзиҥле сени јаргылаарым, јаман кул! Мени салбаган немени алатан, ӱрендебеген немени кезетен кату кижи деп, сен билген эмейиҥ. 23Айдарда, мени келип, кирелтелӱ алзын деп, мӧҥӱнимди не керек эбиртпедиҥ?» 24Оноҥ кожо јӱрген улуска јакарган: «Оныҥ миназын алыгар, он миналуга беригер!» 25«Бийибис, ондо тегин де он мина бар» – дешкендер. 26Олорго айткан: «Је мен слерге айдып турум: бардыҥ барына берилер, јоктыҥ не бары да айрылар+. 27Мени каан болбозын деп јӱрген ӧштӱлеримди дезе, бери экелип, мениҥ алдымда ӧлтӱригер»+.

Иерусалимге киргени

(Мф. 21:1-11; Мк. 11:1-11; Ин. 12:12-19)

28•Мыны айдала, Иисус Иерусалимди ӧрӧ чыгып, оноҥ ары барды. 29Елеон кырдыҥ эдегинде турган Виффагия ла Вифанияга јууктап келерде, ӱренчиктердиҥ экӱзин ийип,+
30айтты:

– Одоштой јуртка барыгар. Ого кирип, бир де кижи минбеген, буулап койгон эштектиҥ кулунын кӧрӱп ийеригер. Оны чечеле, бери экелигер. 31Кандый бир кижи слердеҥ: «Не керек чечип јадыгар?» – деп сураза, «Ол Кайраканга керек» – дегер.

32Ийгендери барып, Оныҥ айтканыла таап алдылар. 33Кулун эштекти чечкилеп јадарда, «Эштекти не керек чечип јадыгар?» – деп, ээлери сурады. 34Ӱренчиктер: «Ол Кайраканга керек» – дедилер. 35Кулун эштекти экелеле, кийимдерин оныҥ белине арта салып, Иисусты ого миндирдилер. 36Јортып барадарда, улус кийимдерин јолго јайып турдылар.

37Ол Елеон кырды тӧмӧн алган јолго јууктап келерде, ал-камык ӱренчиктер тыҥ ӱнденип, сӱӱнижип, кӧргӧн ончо кайкалдары учун Кудайды алкай бердилер:

38– Кайраканныҥ адынаҥ келип јаткан Каан алкышту! Теҥериде амыр болзын, кӧк-теҥериде турганга мак!

39Улустыҥ ортозынаҥ кезик фарисейлер айттылар:

– Ӱредӱчи, ӱренчиктериҥди токтот+.

40Је Ол каруу јандырды:

– Айдып турум слерге: олор унчукпай барза, таштар кыйгырыжып чыгар.

41Калага јууктап келеле, оны кӧрӧлӧ ыйлап,+
42айтты:

– Э-э, амыр-энчӱ сеге нени экелерин ого јӱк бу кӱнде билген болзоҥ кайдат! Је оны бӱгӱн сениҥ кӧзиҥ кӧрӱп болбос. 43Сениҥ кӱндериҥ једип, ӧштӱлериҥ сени эбире казыктар кадаар, курчап алар, ончо јанынаҥ кыстап келер. 44Кудай сеге келип јӱрген ӧйди таныбаганыҥ учун сени јемирип, балдарыҥды сенде кырып салгылаар, сенде таш ӱстине таш та артырбас+.

Байзыҥды арутаганы

(Мф. 21:12-17; Мк. 11:15-19; Ин. 2:13-22)

45•Иисус байзыҥга киреле, садыжып ла садып алып турган улусты сӱрӱп, 46олорго айдып турды:

– Бичилген сӧс бар: «Мениҥ айлым улус мӱргийтен айыл болор». Слер дезе оны тонокчылардыҥ уйазы эдип алдыгар!

47Ол кӱнӱҥ сайын байзыҥда ӱредер болды. Улу абыстар, бичикчилер ле калыктыҥ башчылары Оны ӧлтӱрер эбин бедиреп јӱрдилер. 48Је мыны канайда эдерин билбей тургандар, нениҥ учун дезе улус ончозы Оны угуп, Оноҥ айрылбас болгон.

20

Иисустыҥ јаҥы

(Мф. 21:23-27; Мк. 11:27-33)

20^1•Иисус байзыҥда улусты ӱредип, Сӱӱнчилӱ Јар јарлап јӱрген кӱндердиҥ бирӱзинде улу абыстар, бичикчилер јаандарла кожо базып келеле, 2Ого айттылар:

– Биске айт, мыны кандый јаҥла эдип тургаҥ, андый јаҥды Сеге кем берген+?

3Иисус олорго каруу јандырды:

– Мен де слердеҥ бир неме сурап угайын, Меге айдыгар: 4Иоанныҥ крестеп јӱргени теҥеридеҥ болгон бо, эмезе улустаҥ ба+?

5Олор дезе бойы ортодо табыштылар: «„Теҥеридеҥ“ дегей эди, ол тушта: „Ого не керек бӱтпедигер?“ – деер+. 6„Улустаҥ“ дезебис, ончозы бисти ташла шыбалап ӧлтӱрер, нениҥ учун дезе Иоанныҥ јарлыкчы болгонына бӱткилеп јат»+. 7«Кайдаҥ болгонын билбезис» – дедилер. 8Иисус олорго айтты:

– Мыны кандый јаҥла эдип турганымды слерге Мен де айтпазым.

Јалданган ишчилер керегинде

(Мф. 21:33-46; Мк. 12:1-12)

9•Оноҥ Иисус улуска мындый укаа сӧс айтты:

– Бир кижи виноград-агаш тарыйла, оны ишчилерге табыштырып, узакка атана берген+. 10Бойыныҥ ӧйинде виноградтыҥ јиилегинеҥ ого берзин деп, ишчилерге кулын ийген. Је олор ийген кулды токпоктойло, как куру јандыргандар. 11Виноград ээзи ӧскӧ кулын ийген, је онызын да токпоктоп, электейле, база как куру јандыргандар. 12Ӱчинчи кулын ийерде, оны шыркалап, сӱрӱп ийгендер+. 13Айдарда, виноград ээзи айткан: «Эмди канайдайын? Карузыган уулымды ийедим, айса болзо, олор оноҥ уйалар»+. 14Је ишчилер байагы уулды кӧрӧлӧ, бой-бойы ортодо шӱӱшкендер: «Адазыныҥ энчизин алар уул бу. Оны ӧлтӱрип салалы, энчи бистийи болор»+. 15Уулды виноградту садтыҥ тыштына чыгара таштап, ӧлтӱрип койгондор. Виноград-агаштыҥ ээзи эм олорды канайдар деп туругар+? 16Келип, байагы ишчилерди ӧлтӱрер, виноградты дезе ӧскӧ улуска табыштырар.

Мыны угуп турган улус:

– Андый неме болбос! – дештилер+.

17Иисус олорго кезе кӧрӱп, айтты:

– Айдарда, «Тура тудаачылар јектеп койгон таш булуҥныҥ тӧзиндеги таш болуп калды» – деп бичилгени не болотон? 18Ол ташка јыгылган кандый ла кижи јер башка чачылар; таш кемниҥ ӱстине тӱшсе, оны былчып койор.

19•Улу абыстар ла бичикчилер бу укаа сӧстӧ олор керегинде айдылганын билип ийдилер. Иисусты каруулга алайын дейле, улустаҥ коркыдылар.

Калан керегинде сурак

20Иисусты кетежип, Ого бир канча улус ийдилер. Олор ак-чек улус болуп кӧрӱнип, јаҥныҥ ла башчыныҥ колына Оны табыштырып берерге, Оныҥ сӧзинеҥ јик табар учурлу болгон+. 21Ийген улус барып, Ого айттылар:

– Ӱредӱчи! Сениҥ айткан сӧзиҥ ле ӱредӱӱҥ чындык болгонын, улусты ылгаштырбай, Кудайдыҥ јолына чын ӱредип турганыҥды бис билерис. 22Биске Рим каганына калан тӧлӧӧргӧ јараар ба, эмезе јок по+?

23Иисус олордыҥ меке-сӱмезин билип, айтты:

– Мени не ченеп турыгар+? 24Меге динарий акча кӧргӱзигер: анда кемниҥ сӱри ле ады?

Олор:

– Кагандыйы – дедилер.

25Ол айтты:

– Анайдарда, кагандыйын каганга беригер, Кудайдыйын – Кудайга+.

26Улус алдында Оныҥ сӧзинеҥ јик таап болбой, берген каруузына кайкажып, унчукпай туруп калдылар.

Тирилиш керегинде сурак

(Мф. 22:23-33; Мк. 12:18-27)

27•Ӧлгӧндӧр тирилбес дежетен бир кезик саддукейлер келип, Иисустаҥ сурадылар:+

28– Ӱредӱчи! Аказы ӱйлӱ бололо, бала јок ӧлгӧжин, оныҥ ӱйин карындажы алып, аказыныҥ угын улалтар учурлу деп, Моисей биске бичип берген эди. 29Јети карындаш улус болгон. Бирӱзи кижи алала, бала јокко јада калган. 30-31Ӱй кижини экинчи, ӱчинчи карындажы алган, анайып јетилези алып, бала артырбай, ончозы јада калгандар. 32Оноҥ ӱй кижи де јада калган. 33Эмди, айдарда, тирилгежин, бу јети эрдиҥ кажызыныҥ ӱйи болор ол? Оны јетилези алган ине.

34Иисус олорго каруу јандырды:

– Бу чактыҥ улузы кижи алып, кижиге барып јадылар. 35Је ӧлӧлӧ, тирилерге, келер ӧйдӧ јӱрерге једип алган јарамык улус кижи де албас, кижиге де барбас;+
36ӧлӱп те болбос, ангелдер чилеп јӱрер. Олор Кудайдыҥ балдары болгылаар – тиргискен балдар. 37Кӱйӱп јалбыраган тайа-јыраа керегинде куучынында Моисей Кайраканды Авраамныҥ Кудайы, Исаактыҥ Кудайы ла Иаковтыҥ Кудайы деп адап, ӧлгӧн улус тирилер деп кӧргӱскен. 38Је Кудай – Ол ӧлгӧндӧрдиҥ Кудайы эмес, Ол эзен јӱргендердиҥ Кудайы. Кудайга ончо улус тирӱ.

39Кезик бичикчилер:

– Јакшы айттыҥ, Ӱредӱчи! – дештилер.

40Иисустаҥ кем де, нени де сураарга тидинбеди+.

Христос кем?

(Мф. 22:41-46; Мк. 12:35-37)

41•Иисус дезе олорго айтты:

– Улус нениҥ учун Христосты Давид Уулы дежет+? 42Сарындардыҥ бичигинде Давид бойы мынайда айткан эмес беди:

«Кайракан Кайраканыма айткан:+

43„Ӧштӱлериҥди будыҥныҥ јанына салып бербегенчем,
оҥ јаныма отур“».

44Анайдарда, Давид бойы Христосты Кайракан деп адап турганда, Ол канайып оныҥ Уулы болотон?

45Ончо улус угуп турарда, Ол ӱренчиктерине айтты:

46– Узун эдектӱ кеп кийип базып јӱрерин сӱӱр бичикчилердий болбоско, бойыгарды тудуныгар. Олор тепсеҥдерде уткыдарын, синагогаларда ичкери ӧдӱп отурарын, той-јыргалда тӧрдӧ кыйын отурарын сӱӱп јадылар+. 47Булар, тул ӱй улустыҥ јӧӧжӧзин ӱптеп јип, улус кӧзинче узак мӱргип турган бойлоры, там буруга калар!

21

Тул ӱй кижиниҥ сыйы

(Мк. 12:41-44)

21^1•Иисус кӧрзӧ, байзыҥда акча-јӧӧжӧниҥ кайырчагына бай улус сый салгылап турды+. 2Анайда ок оноор эки оок јес акча тӱжӱрип ийген тул ӱй кижини кӧрӧлӧ, 3Ол айтты:

– Чынын айдадым слерге: бу јокту тул ӱй кижи ончозынаҥ кӧп салды. 4Сый эдип, ончозы артыкташканын салган, ол дезе, андый јокту бойы, курсак алатан калганчы акчазын салган+.

Христостыҥ келетени керегинде

(Мф. 24:1-14; Мк. 13:1-13)

5•Кезик ӱренчиктер байзыҥды ајыктап, оны туткан кеен-јараш таштар, оны кееркеткен баалу-чуулу сыйлар керегинде эрмектежип турарда, Иисус айтты:

6– Слердиҥ мында кӧрӱп турганыгардаҥ таш ӱстине таш артпас кӱндер келер. Ончозы јемирилип-сайалар+.

7– Ӱредӱчи, бу качан болор? – деп, Оноҥ сурадылар. – Мыныҥ темдеги кандый болор?

8Ол айтты:

– Ајарыҥкай болыгар, бойыгарды астыртпагар. Кӧп улус Мениҥ адымды аданган келер, «Мен – Христос!» эмезе: «Ӧй јуук!» – деер. Олорды ээчий барбагар!+
9Јуу-чак ла тӱймеендер керегинде угар болзогор, чочыбагар: бу озо болор учурлу, је учы ол тарый болбос.

10Иисус оноҥ айтты:

– Калык калыкка, каандык каандыкка удура туруп чыгар+. 11Алыстап тыҥ јерсилкиништер, ачана-торо, оору-јобол, коркымчылу немелер болор, теҥеридеҥ улу билдилер кӧрӱнер+. 12Је озо баштап Мениҥ адым учун слерди истежип тудар, сӱрер, синагогаларга апарып јаргылаар, тӱрмелеп койор, каандардыҥ, бийлердиҥ алдына апарып тургускылаар+. 13Олорго кере эдип, слерле андый болор. 14Кӧксигерде тудуп јӱреер: бойыбысты корулап, нени айдарыбыс деп, кӱн-эртеде шӱӱбегер. 15Мен слерге айдатан сӧс лӧ ойгорлык берерим. Ӧштӱлеригердиҥ бирӱзи де ого удурлажып та, удура сӧс тӧ айдып болбос+. 16Слерди керек дезе ада-энелеригер, ага-карындаштарыгар, тӧрӧӧндӧригер, најыларыгар ӧштӱлерге берип ийер, кезигерди дезе ӧлтӱрип койор. 17Слерди Мениҥ адым учун ончозы јаман кӧрӧр. 18Је бажыгардаҥ кыл да јылыйбас+. 19Чыдамкай болуп, јӱрӱмигерди аргадап алыгар.

Иерусалим јайрадылар

(Мф. 24:15-21; Мк. 13:14-19)

20•Иерусалимди черӱ курчап алганын кӧрӧр болзогор, оныҥ ээн калар ӧйи јууктап келди деп билигер. 21Ол тушта Иудейде јӱргендер кырларга качсын, Иерусалимде јӱргендер оноҥ чыгып барзын, оныҥ тыштында јӱргендер ого кирбезин, 22нениҥ учун дезе бу кӱндер бичилгени ончозы бӱтсин деп, кезедетен кӱндер болор. 23Ол кӱндерде барлуларга, бала эмискендерге ачу-корон! Јердиҥ ӱстине улу тӱбек тӱжер, бу калыкка Кудай чугулданар+. 24Кезиги кылыш мизинеҥ ӧлгӱлеер, кезигин ӧскӧ калыктарга олјого апаргылаар. Кара јаҥдулар, бойыныҥ ӧйи тӱгенгенче, Иерусалимди будыла тепсегилеер+.

Кижи Уулыныҥ ойто келери

(Мф. 24:29-31; Мк. 13:24-27)

25•Кӱнде, айда, јылдыстарда билдилер болор, талай кӱӱлеп, толкулар шуултынаҥ јердеги калыктар тӱймеп, алаҥ кайкап калган јӱрер. 26Јерге келип јатканды сакып, оноҥ коркып, ӧлгӱлеер, нениҥ учун дезе теҥериниҥ кӱчтери косколонор. 27Ол тушта теҥериниҥ булудында улу кӱчтӱ ле макту келип јаткан Кижи Уулын кӧргӱлеп ийер. 28Мыныҥ ончозы бӱдӱп баштаза, сыныгарды тӱзедигер, бажыгарды кӧдӱригер, – јайымыгар јууктап келеткени ол болор – дейле, 29•Иисус олорго укаа сӧс айтты: – Смоквага ла ончо агаштарды кӧригер: 30бӱрлене бергенде, мыны кӧрӱп, јай јууктап келди деп, бойыгар билип јадыгар. 31Анайып ок слер де: мыныҥ ончозы бӱдӱп турганын кӧрӧр болзогор, Кудайдыҥ Каандыгы јуук деп билигер. 32Чынын айдадым слерге: мыныҥ ончозы бу ӱйе баргалакта болор+.

33Теҥери ле јер јастыгар, је Мениҥ сӧстӧрим јастыкпас!+
34-35Бойыгарды тудуныгар, калаҥы ла эзирик болоры, јадын-јӱрӱмниҥ сурактары јӱрегерди олјолоп јоботпозын. Оноҥ башка ол кӱн јер-ӱстинде јаткандардыҥ ончозына сакыбаган јанынаҥ келип, олорго тузак ошкош болор. 36Келип јаткан ончо тӱбектеҥ кыйып ӧдӧргӧ, Кижи Уулыныҥ алдына турарга, јаантайын сергек болуп, мӱргип јӱрӱгер+.

37Иисус тӱште байзыҥда ӱреткен, тӱндерди дезе, оноҥ чыгып, Елеон кырда ӧткӱрип турган+. 38Улус Оны угарга, эртен турадаҥ ала байзыҥга келип тургандар.

22

Иуданыҥ садып ийгени

(Мф. 26:1-5, 14-16; Мк. 14:1-2, 10-11)

22^1•Ачытпаган калаш јийтен, Пасха дейтен байрам јууктап келеткен. 2Улу абыстар ла бичикчилер Иисусты тудуп ӧлтӱрер эбин бедиреп, је калыктаҥ коркып тургандар.

3Је бат, он экӱниҥ бирӱзи Иуда Искариоттыҥ ӧзӧк-буурына сатана кирди+. 4Ол улу абыстарга, бийлерге барып, Иисусты олорго канайда садып ийерин эрмектешти. 5Олор сӱӱнип, ого акча берер болдылар. 6Иуда јӧпсинип, улус јок тушта Иисусты олорго садып ийетен эптӱ учурал бедиреп јӱрди+.

Пасханыҥ ажын јигени

(Мф. 26:17-25; Мк. 14:12-21; Ин. 13:21-30)

7•Ачытпаган калаш јийтен байрамныҥ кӱни једип келди. Бу кӱнде пасханыҥ кураанын сойотон болгон+. 8Иисус Петр ла Иоаннды ийип,

– Барып, биске пасханыҥ ажын јиир јер белетегер – деди.

9– Оны кайда белетезин деп туруҥ? – деп, олор сурадылар.

10Иисус олорго айтты:

– Бат, калага кирип јатсагар, слерге суулу јыракы апараткан кижи туштаар. Оныҥ кирер айлына јетире оныҥ кийнинеҥ барыгар. 11Айыл ээзине айдыгар: «Ӱренчиктеримле кожо пасха јийтен кып кажызы – деп, Ӱредӱчи сурап јат». 12Ол слерге јуунадып койгон ӱстиндеги телкем кыпты кӧргӱзер. Анда белетегер.

13Олор барып, Оныҥ айтканыла таап алып, пасханы белетеп койдылар.

14•Ӧй једип келерде, Ол кыйын отурды, Оныла кожо он эки апостол.

15Иисус олорго айтты:

– Кыйналарымнаҥ озо бу пасханы слерле кожо јиирге тыҥ кӱӱнзеген эдим! 16Айдып турум слерге: бу пасха Кудайдыҥ Каандыгында болгончо, Мен оноҥ база јибезим+.

17Айак алып, алкыш јетиреле, айтты:

– Мыны алып, бойыгар ортодо ичип, эбиртигер. 18Айдып турум слерге: Кудайдыҥ Каандыгы келбегенче, виноград јиилегинеҥ база ичпезим.

19Калаш алып, алкыш јетирди, сындырала, олорго берип, айтты:

– Бу – слер учун берилип јаткан Мениҥ эди-каным. Мени эске алынып, анайда эдип јӱригер+.

20Курсак јиген кийнинде айакты база анайда берип, айтты:

– Бу айак – слер учун тӧгӱлетен Мениҥ канымдагы јаҥы кереес. 21Је бат, Мени садып турганныҥ колы Менийиле кожо столдо+. 22Андый да болзо, Кижи Уулы темдектеп койгон јолло барып јат. Је Оны садып јатканга ачу-корон!+

23Олор бой-бойынаҥ суража бердилер:

– Бистиҥ кемибис оны эдер?

24•Оноҥ сӧс блаашкылап, «Кемибис улу-јааны болгой не?» – дештилер. 25Је Иисус олорго айтты:

– Каандар калыктарды бийлейдилер, башчылар дезе бойлорын быйан јетиреечилер дейдилер. 26Је ортогордо андый неме болбозын! Кемигер улу-јаан, кичӱдий болзын, кемигер јамылу, јалчыдый болзын+. 27Кемизи јаан: кыйын отурганы ба, эмезе јалчы ба? Кыйын отурганы эмес пе? Мен дезе ортогордо – јалчыдый!+

28Мениле кожо ончо ченелтелерди ӧттигер+. 29Адам Меге кереестегени чилеп, Мен де слерге Каандык кереестеп јадым+. 30Мениҥ Каандыгымда Мениҥ ажы-тузымды ичип-јииригер, Израильдиҥ он эки угын јаргылаарга, ширеелерге отурып аларыгар+.

31•Кайракан оноҥ айтты:

– Симон, Симон! Бат, сатана слерди буудай чылап сееп койсын деп сураган. 32Је Мен бӱдӱп турганыҥ јылыйбазын деп, сен учун мӱргидим. Меге ойто келзеҥ, карындаштарыҥныҥ бӱдӱп турганын тыҥыт+.

33Петр:

– Кайракан! – деди. – Сениле кожо мен тӱрмеге де отурарга, ӧлӧргӧ дӧ белен!+

34Је Иисус:

– Айдып турум сеге, Петр: бӱгӱн пӧтӱк эткелекте, Мени билбезим деп айдып, Менеҥ ӱч катап јана тӱжериҥ – дейле, 35олорго айтты: – Мен слерди таар да, акча да, ӧдӱк те јок ийеримде, немедеҥ тутадыгар ба?

Олор:

– Недеҥ де тутабадыс – дедилер+.

36Айдарда, Ол айтты:

– Је эмди таарлу кижи онызын алзын, акчазын да алзын. Кемде јок болзо, кийимин садып ийип, кылыш садып алзын. 37Айдып турум слерге: «Оны јазык эткендердиҥ тоозына коштылар» деп, Мен керегинде бичилгени бӱдер учурлу. Эйе, Мен керегинде бичилгени ончозы бӱдӱп, учына једип барадыры.

38Олор: «Кайракан, бат мында эки кылыш» – деерде, Ол: «Једер» – деди.

Елеон кырда мӱргигени

(Мф. 26:36-46; Мк. 14:32-42)

39•Иисус айылдаҥ чыгып, Бойыныҥ јаҥжыкканыла Елеон кырга барды. Ӱренчиктери де Оныҥ кийнинеҥ бардылар. 40Једер јерге једип, Иисус олорго айтты:

– Ченелтеге кирбеске, мӱргигер!+

41Бойы дезе, таш чачым кире ырайла, тизеленип, мӱргий берди:

42– Ада! Кӱӱниҥ бар болзо, бу кыйын-шыраны Менеҥ кыйыштыр. Андый да болзо, Мениҥ кӱӱнимле болбозын, Сенийиле болзын+.

43Теҥеридеҥ Ого ангел кӧрӱнип, тын-санаазын сергидип турды+. 44Ол тартыжуда болуп, там кичеенип мӱргиди. Оныҥ тери јерге тамчылаган кан ошкош болды.

45Мӱргип божойло, ӱренчиктерине келерде, олор тыҥ кунукканына уйуктап калтыр.

46– Не уйуктап јадыгар? – деп, Иисус олордоҥ сурады. – Туруп, ченелтеге кирбеске, мӱргигер!

Иисусты каруулга алганы

(Мф. 26:47-56; Мк. 14:43-50; Ин. 18:3-11)

47•Иисус мынайда айдып турганча, кӧп улус кӧрӱнип келди. Он экӱниҥ бирӱзи, Иуда дейтени, олорды озолоп келип јатты. Иисусты окшоп ийерге, Ого јууктай басты. Иуда андый темдек айдып берген: кемди окшоорым, ол ло кижи Иисус болор+. 48Иисус ого айтты:

– Иуда! Кижи Уулын окшошло садып туруҥ ба?

49Ӱренчиктер керектиҥ аайын кӧрӱп, айттылар:

– Кайракан, кылышла чабалы ба+?

50Олордыҥ бирӱзи кылыжыла улу абыстыҥ кулына јаҥып, оҥ кулагын кезе чапты. 51Иисус: «Болор, токтогор!» – дейле, кулдыҥ кулагына колыла тийип, јазып ийди. 52Оны тударга келген улу абыстарга, байзыҥныҥ каруулыныҥ бийлерине ле јаандарга дезе мынайда айтты:

– Тонокчыны тудайын дегендий, Мени тудуп аларга кылышту ла шыйдамду келдигер. 53Кӱнӱҥ сайын слерле кожо байзыҥда болуп јӱрдим, слер Меге тийбедигер. Је эмди – слердиҥ ӧйигер ле караҥуйдыҥ јаҥы+.

54•Оны тудуп алып, улу абыс-эшке экелдилер. Петр дезе ээчиде ыраагыла барган. 55Олор кӱрентиктиҥ ортозына от салып, кожо отура берерде, Петр база олордыҥ ортозына отурып алды.

56Бир јалчы ӱй кижи оныҥ от јанында отурганын кӧрӱп, лаптап ајыктайла, айтты:

– Бу да кижи Оныла кожо јӱрген.

57Је ол Оноҥ јана тӱжӱп:

– Мен Оны билбезим, ӱй кижи – деди.

58Удабай база бирӱзи оны кӧрӱп, «Сен де олордыйы» – деди. Је Петр бу кижиге «јок» – деди.

59Бир саат кире ӧйдиҥ бажында база кандый да кижи бӱдӱмјилӱ айда берди:

– Бу да кижи Оныла кожо болгоны чын. Ол Галилейдиҥ кижизи эмей.

60Је Петр ол кижиге:

– Нени айдып туруҥ болбогой, билбезим – деди.

Бу тарый, ол айдып турганча, пӧтӱк этти. 61Кайракан кайра баштанып, Петр јаар кӧрди. «Пӧтӱк эткелекте, Менеҥ ӱч катап јана тӱжериҥ» – деп, Кайраканныҥ ого айтканын Петр эске алды+. 62Кӱрентиктеҥ чыгала, ӧксӧп ыйлады.

63•Иисусты тудуп турган улус Оны базынып, согуп, 64кӧзин таҥып, јӱзине тажып, сурап турдылар:

– Јарлыкчы болуп танып, айт, Сени кем сокты?

65Ого ӧскӧ дӧ кӧп јаман сӧстӧр айттылар.

66•Тӱш боло берерде, калыктыҥ јаандары, улу абыстар, бичикчилер јуулыжып, Оны бойлорыныҥ оток-кӱреезине экелдилер.

67– Сен Христос болзоҥ, биске айт – деп, олор сурадылар.

Ол дезе каруу јандырды:

– Слерге айтсам, бӱтпезигер, 68суразам, каруузын айтпазыгар, Мени божотпозыгар. 69Эмдидеҥ ала Кижи Уулы кӱчтӱ Кудайдыҥ оҥ јанында отурар+.

70– Анайдарда, Сен – Кудайдыҥ Уулы ба? – деп, ончозы сурады.

Ол каруу јандырды:

– Мен деп, бойыгар айттыгар.

71Олор:

– Биске база кандый кере керек? – дештилер. – Бис мыны бойыбыс Оныҥ Бойынаҥ уктыбыс+.

23

Иисус Пилаттыҥ ла Иродтыҥ алдында

(Мф. 27:1-2, 11-14; Мк. 15:1-5; Ин. 18:28-30)

23^1•Оноҥ ончозы ӧрӧ туруп, Иисусты Пилатка апарала,+
2бурулап баштады:

– Бу кижи бистиҥ калыктыҥ кӱӱн-санаазын булгап, каганга калан тӧлӧӧргӧ буудактап, Бойын Христос Каан деп аданып јат+.

3– Сен иудейлердиҥ Кааны ба? – деп, Пилат Оноҥ сураарда, Ол каруу јандырып,

– Сен айдып туруҥ – деди+.

4Пилат улу абыстарга ла калыкка айтты:

– Бу кижидеҥ бир де буру таппай турум+.

5Је олор јана баспай, айдып турдылар:

– Ол Иудей ичинде ӱредип, улусты тӱймедип јат. Галилейде баштаган, эмди бери келген.

6Пилат Галилей дегенин угала, «Бу Галилейдиҥ кижизи бе?» – деп сурады. 7Ол Иродтыҥ јеринеҥ деп билеле, Оны Иродко ийди. Ирод бу кӱндерде база Иерусалимде болгон+.

8Иисусты кӧрӧлӧ, Ирод сӱрекей сӱӱнди: Оны алдынаҥ бери кӧрӧйин деп јӱрген. Ол Иисус керегинде кӧп уккан, Оныҥ кандый бир кайкалын кӧрӧр болорым ба деп, иженип турган+. 9Ол Иисуска кӧп сурактар берди, је бирӱзине де каруу албады. 10Улу абыстар ла бичикчилер анда туруп, Оны тыҥ бурулап турдылар. 11Ирод дезе бойыныҥ јуучылдарыла Оны базынып ла электеп, Ого јарык кеп катанчыктайла, Пилатка кайра ийди. 12Мынаҥ озо ӧштӧжип јӱрген Пилат ла Ирод ол кӱннеҥ ала најылажып алдылар.

13•Пилат дезе, улу абыстарды, бийлерди ле улусты јууйла, 14олорго айтты:

– Улусты булгап јат деп, бу кижини меге экелдигер. Је бат, слердиҥ кӧзигерче шиҥжӱлеп, бурулап айткан сӧстӧригерди керелеген немени бу кижидеҥ таппадым. 15Ирод то Оноҥ буру таппай, биске кайра ийген. Айдарда, Ол ӧлӱмге тургадый неме этпеген. 16Мен Оны кезеделе, божодып ийерим. 17(Пилат байрам кӱнге кижендӱлердиҥ бирӱзин олорго божодор учурлу болгон.)

18Је ончозы кыйгырыжа берди:

– Ол ӧлзин! Биске Варавваны божот!

19Варавва дезе калада тӱймеен кӧдӱрип, кижи ӧлтӱрген учун тӱрмелеткен.

20Пилат Иисусты божодып ийерге, улуска катап баштанды.

21Је олор:

– Оны керип кой! Керип кой! – деп, кыйгырыжып турдылар.

Пилат олорго ӱчинчи катап айтты:

22– Ол јаман нени эткен? Мен Оноҥ ӧлӱмге тургадый буру таппадым. Анайдарда, кезеделе, божодып ийедим.

23Је олор Оны кере тартсын деп некеп, там ла там тыҥыда кыйгырыжып турдылар. Олордыҥ ла улу абыстардыҥ кыйгызы эркитеп ийди. 24Пилат олордыҥ некелтезин бӱдӱрер деп шӱӱди. 25Тӱймеен кӧдӱрип, кижи ӧлтӱрген учун тӱрмеде отурганды олордыҥ сураганыла божодып, Иисусты дезе олордыҥ табына берип ийди.

Иисусты керигени

(Мф. 27:32-44; Мк. 15:21-32; Ин. 19:17-27)

26•Оноҥ Иисусты апардылар. Кырада јӱреле јанып келеткен Киринейдиҥ Симон деп кижизин тудала, Иисустыҥ кийнинеҥ апарзын деп, керӱ агашты ого јӱктендирип бердилер.

27Иисусты ээчий ал-тӱмен улус, база ыйлашкан-сыкташкан ӱй улус барып јаттылар. 28Ол дезе, олор јаар бурылып, айтты:

– Иерусалимниҥ кыстары, Мен учун ыйлабагар. Оныҥ ордына бойыгар, бала-баркагар учун ыйлагар. 29«Бала таппастар, бала таппагандар, эмчегин эмиспегендер кежиктӱ!» деп айдар кӱндер једип келедири+. 30Ол тушта кырларга: «Ӱстибиске аҥтарылыгар!» – деп, тӧҥ-кырлаҥдарга: «Бисти кӧмӱп салыгар!» – деп, айдып тургулаар+.
31Јажарып турган агашла анайда эдип турганда, кургак агашла не болор?

32Оныла кожо кыйнап ӧлтӱрерге эки тонокчыны апаргандар. 33Куу-Баш деген јерге келеле, Оны ла эки тонокчыны – бирӱзин оҥ, ӧскӧзин сол јанына керип койдылар.

34Иисус дезе айтты:

– Ада! Олордыҥ јаманын таштап кой. Олор нени эдип тургандарын билбей јадылар.

Шыбага чачып, Оныҥ кийимин бойлоры ортодо ӱлежип алдылар+. 35Улус кӧрӱп турган. Олорло кожо бийлер де шоодып, айдып тургандар:

– Ӧскӧ улусты аргадап јӱрген эди, Ол Христос, Кудайдыҥ талдап алганы болзо, Бойын Бойы аргадап алзын!+

36Јуучылдар Оны база шоодып, базып келеле, уксус берип,

37– Сен иудейлердиҥ Кааны болзоҥ, Бойыҥды Бойыҥ аргадап ал! – дежип тургандар.

38Оныҥ ӱсти орто «Бу – иудейлердиҥ Кааны» деп грек, рим ле еврей сӧстӧрлӱ бичик илдилер. 39Керидип койгон тонокчылардыҥ бирӱзи Оны јамандап, айдып турды:

– Сен Христос болзоҥ, Бойыҥды ла бисти аргадап ал!

40Экинчизи оны токтодып,

– Сен, анайып ок јаргылаткан бойыҥ, Кудайдаҥ коркыбайдыҥ ба? 41Бисти чын јаргылаган, эткен керектериске турарын алып јадыбыс. Ол дезе бир де јаманды этпеген – дейле,+
42Иисуска айтты: – Каандыгыҥа келзеҥ, мени эске ал, Кайракан!

43Иисус ого айтты:

– Чынын айдадым сеге: бӱгӱн ле Мениле кожо райда болорыҥ.

44•Тал-тӱш кирезинде тӱштиҥ ӱч саадына јетире ончо јерге караҥуй тӱшкен: 45кӱн јоголо берген. Байзыҥдагы кӧжӧгӧ ортозыла эки јара јыртыла берген. 46Иисус тыҥ ӱнденип,

– Ада! Сениҥ колыҥа тынымды берип јадым! – дейле, тыны кыйыла берди+.

47Јӱс јуучылдыҥ јааны мыны кӧрӧлӧ, Кудайды алкап, айтты:

– Бу кижи чын ла акту болгон!

48Мыны кӧрӧргӧ јуулган улус не болгонын кӧрӧлӧ, тӧштӧрине согунып, јангылап турды+. 49Иисусты билген ончо улус ла Оны ээчий Галилейдеҥ келген ӱй улус ыраагынаҥ кӧрӱп тургандар+.

Иисустыҥ мӧҥкӱзин кӧдӱргени

(Мф. 27:57-61; Мк. 15:42-47; Ин. 19:38-42)

50-51•Иудейдиҥ Аримафея калазынаҥ Иосиф деп кижи болгон. Ол Кудайдыҥ Каандыгын сакып јӱрген керсӱ ле ак-чек кижи болгон, оток-кӱрееге кирип те турган болзо, оныҥ јӧбин јаратпайтан. 52Је бат, Пилатка келеле, Иисустыҥ мӧҥкӱзин сурады. 53Сӧӧкти тӱжӱреле, кеден бӧскӧ ороп, јылым кайада ойгон сӧӧк салар јерге апарып, салып койды. Анда кемниҥ де сӧӧги салылгалак болгон.

54Пятница кӱн болгон, суббот кӱн келип јаткан. 55Галилейдеҥ Иисусла кожо келген ӱй улус Иосифтиҥ кийнинеҥ барып, Оныҥ сӧӧги кайда, канайып салылганын кӧрӱп турдылар. 56Јанып келеле, јараш јытту май ла сӱркӱш белетеп, Кудайдыҥ јакылтазыла суббот кӱнде амырадылар.

24

Иисус Христостыҥ тирилгени

(Мф. 28:1-10; Мк. 16:1-8; Ин. 20:1-10)

24^1•Неделениҥ баштапкы кӱнинде эрте таҥда, белетеп алган јараш јытту немелерин алганча, эпшилер ле олорло кожо бир кезик ӧскӧ улус сӧӧк салган јерге келдилер. 2Је оныҥ тажы аҥтарылып калган јатты. 3Ичине киреле, Иисус Кайраканныҥ сӧӧгин таппадылар. 4Кайкап калган тургулаарда, кенетийин олордыҥ алдына мызылдууш кийимдӱ эки эр кижи кӧрӱнип келди+. 5Олор коркыганына јабыс эҥчейип ийерде, ол экӱ айттылар:

– Тирӱ кижини ӧлгӧн улустыҥ ортозынаҥ не бедиреп туругар? 6Ол мында јок, тирилип калган. Туку Галилейде јӱрерде, слерге Ол нени айтканын эске алынып ийзегер: 7«Кижи Уулы кинчектӱлердиҥ колына берилип, кере тартырар, је ӱчинчи кӱнде тирилер»+.

8Оныҥ айткан сӧстӧри санааларына кирип келди+. 9Сӧӧк салган јердеҥ бурылып, он бирге ле ӧскӧлӧриниҥ ончозына тил јетирдилер. 10Олор Магдалина Мария, Иоанна, Иаковтыҥ энези Мария болгондор. Олорло кожо болгон ӧскӧ дӧ ӱй улус апостолдорго анайып ла айдып турдылар+. 11Ӱй улуска кемизи де бӱтпеди, мыны сананып тапкан неме дештилер+. 12Је Петр туруп, сӧӧк салган јер јаар јӱгӱрди. Оныҥ ичине карап, сӧӧкти оройтон кеден бӧстӧҥ ӧскӧ неме кӧрбӧди. Не болгонын бойында кайкап, јанып ийди.

Эммаус јаар јолдо

(Мк. 16:12-13)

13•Ол ло кӱн ӱренчиктердиҥ экӱзи Иерусалимнеҥ он беристе киреде турган Эммаус деп јурт јаар барадып, 14не болгонын ончозын эрмектежип тургандар. 15Олор эрмектежип, бойлоры ортодо шӱӱшкилеп турарда, Иисус Бойы јууктап келип, кожо базып ийди. 16Је олордыҥ кӧстӧри бӧктӱдий болуп, Оны таныбадылар+.

17– Јолдо нени шӱӱжип барадыгар? – деп, Иисус олордоҥ сурады. – Чырайлараар не бӱркӱк?

18Олордыҥ бирӱзи, Клеопа дегени, айтты:

– Бу кӱндерде Иерусалимде не болгонын ого келген улустаҥ јаҥыс сен билбес болдыҥ ба+?

19– Анда не болгон? – деп, Ол сурады.

Олор айттылар:

– Бис Назарет јеринеҥ Иисусла не болгонын айдадыс. Ол Кудайдыҥ да, ончо улустыҥ да алдында сӧстӧ лӧ керекте кӱчтӱзин кӧргӱскен јарлыкчы болгон. 20Је улу абыстарыс ла башчыларыс Оны ӧлтӱрер эдип јаргылайла, керип койгондор+. 21Израильди јайымдаары Ол деп, иженген болгоныс. Је бат, бу керектиҥ болгоны ӱчинчи кӱнге барып јат. 22Бир кезик ӱй улузыс бисти кайкатты. Олор эрте таҥда сӧӧк салган јерге барала, 23Оныҥ сӧӧгин таппай, биске келип, айткандар: «Биске ангелдер кӧрӱнди, Оны тирӱ дешти». 24Айдарда, бистиҥ улустыҥ кезиги сӧӧк салган јерге барып кӧрӧрдӧ, ӱй улустыҥ айтканы чын болуп калган, је Оныҥ Бойын кӧрбӧгӧндӧр.

25Иисус олорго айтты:

– Э-э, сананбастар, јарлыкчылар айткан сӧстӧргӧ бӱдерге, оны јӱрегеерле оҥдоорго бачымдабайдыгар. 26Бойыныҥ магына једерге, Христос бу ончо шыраны ӧтпӧс учурлу болгон бо+?

27Моисейдеҥ ле ончо јарлыкчылардаҥ баштайла, Ол Бойы керегинде Агару Бичикте айдылганын јартады+.

28Олор Эммаус јуртка јууктап келерде, Иисус оноҥ ары бараачы болды. 29Је ӱренчиктер Оны токтодып,

– Эҥир кирип барадыры, бисле кожо артып кал – деп, сурап турдылар.

Ол ӱйге кирип, олорло кожо артып калды.

30Олорло кожо кыйын отурып, калашты алып алкады, сындырала, ӱренчиктерге берди+. 31Олордыҥ кӧстӧри ачылып, Оны танып ийдилер. Је Ол ӱренчиктерине кӧрӱнбес боло берди.

32Олор бой-бойына айдыштылар:

– Јолдо Ол бисле эрмектежип, Агару Бичикти јартаарда, кӧксибисте јӱректерис кӱйбеген беди?

33Олор тургуза ла туруп, Иерусалимге бурылдылар. Анда он бир апостолды ла олорло кожо јӱргендерди таап алдылар. 34Ӱренчиктер айттылар:

– Кайраканныҥ тирилгени чын, Ол Симонго кӧрӱнген+.

35Оноҥ байагы эки ӱренчик јолдо не болгонын, калаш сындырып јадарда, Оны канайда таныганын айттылар.

Тирилген Иисустыҥ кӧрӱнгени

(Мф. 28:16-20; Мк. 16:14-18; Ин. 20:19-23)

36•Олор мынайда айдып турганча, Иисус Бойы олордыҥ ортозына туруп:

– Слерге амыр болзын! – деди.

37Олор сӱне кӧрӱп турус дежип, куйка баштары јимирей берди+.

38– Не тӱймей бердигер, јӱректеригер нениҥ учун эреҥистелишле толо? – деп, Ол сурады. – 39Мениҥ колымды, Мениҥ будымды кӧригер: бу Мен Бойым эдим. Мени тудуп-сыймап кӧригер: сӱнеде эт-кан да, сӧӧк тӧ јок, Менде дезе бар болгонын кӧрӱп турыгар+.

40Мынайда айдала, олорго колы-будын кӧргӱсти. 41Олор сӱӱнгенине, бӱдӱп болбой, кайкажып турарда, Ол:

– Мында слерде јиир курсак бар ба? – деди+.

42Олор каарып койгон балык ла адаруныҥ балын алып бердилер. 43Балыкты алып, олордыҥ кӧзинче јиди. 44Оноҥ айтты:

– Моисейдиҥ Јасагында, јарлыкчылардыҥ бичигинде, сарындарда Мен керегинде айдылганы ончозы бӱдер учурлу деп, слерле кожо јӱрген тужымда айдып туратаным бу.

45Иисус олорго Агару Бичиктерди оҥдоор сагыш ачып,+
46айтты:

– Бичилгениле, Христос кыйналар, је ӱчинчи кӱнде тирилер;+
47Оныҥ адында кинчектер ташталзын деп, Кудайга баштанары Иерусалимнеҥ баштайла ончо калыктарда јарлалар. 48Слер дезе мыныҥ керечилери+. 49Адамныҥ берер болгонын слерге ийерим. Слер дезе, ӧрӧртинеҥ кӱч алганчагар, бу калада јӱригер+.

50•Ӱренчиктерин каладаҥ чыгарала, Вифанияга једеле, колдорын саҥ ӧрӧ эдип, олорды алкады+. 51Алкап туруп, олордоҥ айрылып, теҥериге кӧдӱрилип баштады. 52Ӱренчиктер Ого бажырып, сӱӱнчизин бадырып болбой, Иерусалимге јанып келдилер+. 53Кудайды алкап, јаантайын байзыҥда болуп јӱрдилер. Аминь+.

* 1:59 1:59 Кору јерине кестирӱ эдерге.

+ 1:3 Апостолдордыҥ керектери 1:1
+ 1:5 Мф. 2:1,
+ 1:6 Филиппыдагыларга 3:6
+ 1:13 Апостолдордыҥ керектери 10:4
+ 1:15 Лк. 7:28, Лк. 7:33, Галаттарга 1:15
+ 1:17 Мф. 11:14, Мф. 17:12-13, Мк. 1:2
+ 1:26 Мф. 2:23, Ин. 1:45, Мф. 1:16
+ 1:31 Мф. 1:20
+ 1:32 Мк. 11:10
+ 1:33 1 Кор. 15:24, Ачылта 11:15
+ 1:35 Мф. 18:20, Мф. 14:33
+ 1:37 Мк. 10:27
+ 1:48 Лк. 11:27

+ 1:54 Римдегилерге 4:13, Галаттарга 3:16, Еврейлерге 2:16

+ 1:69 Апостолдордыҥ керектери 3:21, Римдегилерге 1:2, Титке 1:1-2

+ 1:73 Еврейлерге 6:13,
+ 1:76 Лк. 7:26, Лк. 20:6, Мф. 3:3, Мк. 1:2-3
+ 1:77 Лк. 3:3
+ 1:79 Мф. 4:16
+ 1:80 Лк. 3:2
• 2:1 Мф. 1:18-25
+ 2:1 Апостолдордыҥ керектери 5:37
+ 2:4 Лк. 1:26-27,
+ 2:9 Апостолдордыҥ керектери 12:7
+ 2:11 Мф. 1:21,
+ 2:13 Ачылта 5:11
+ 2:14 Лк. 19:38
+ 2:19 Лк. 2:51
+ 2:30 Ин. 8:12
+ 2:35 Ин. 19:25

+ 2:37 Апостолдордыҥ керектери 13:2, Апостолдордыҥ керектери 14:23

+ 2:39 Мф. 2:23, Лк. 1:26-27
+ 2:50 Лк. 9:45, Лк. 18:34
+ 2:51 Лк. 2:19
• 3:1 Мф. 3:1-12, Мк. 1:1-8, Ин. 1:19-28
+ 3:1 Лк. 13:1, Лк. 23:1, Лк. 9:7

+ 3:2 Мф. 26:3, Ин. 11:49, Лк. 1:63, Лк. 1:80, Ин. 1:6-7

+ 3:7 Мф. 12:34, Мф. 23:33
+ 3:8 Лк. 16:24, Ин. 8:33
+ 3:9 Лк. 13:9, Мф. 7:19

+ 3:10 Апостолдордыҥ керектери 2:37, Апостолдордыҥ керектери 16:30

+ 3:11 Мф. 25:35, Иаковтыҥ самаразы 2:15-16
+ 3:14 Лк. 19:8
+ 3:15 Ин. 1:19-20
+ 3:17 Мф. 13:30

+ 3:20 Мф. 11:2, Мф. 14:1-12, Мк. 6:17-18, Ин. 3:24

• 3:21 Мф. 3:13-17, Мк. 1:9-11

+ 3:21 Апостолдордыҥ керектери 7:56

+ 3:22 Ин. 1:32-33, Мк. 9:7, Ин. 12:28, Лк. 9:35, Петрдыҥ 2-чи самаразы 1:17

• 3:23 Мф. 1:1-17
• 4:1 Мф. 4:1-11, Мк. 1:12-13
+ 4:2 1 Фессалоникадагыларга 3:5, Мф. 21:18
+ 4:6 Иоанныҥ 1-кы самаразы 5:19, Ачылта 13:2
• 4:14 Мф. 13:53-58, Мк. 6:1-6
+ 4:15 Мк. 1:21
+ 4:16 Мф. 2:23, Лк. 2:39
+ 4:23 Мф. 11:23, Мк. 2:1-12, Ин. 4:46-53
+ 4:24 Ин. 4:44
+ 4:25 Иаковтыҥ самаразы 5:17
+ 4:30 Ин. 8:59, Ин. 10:39
• 4:31 Мк. 1:21-28
+ 4:31 Мф. 4:13
+ 4:32 Мф. 7:28-29

+ 4:34 Мф. 8:29, Мк. 1:23-24, Лк. 8:28, Апостолдордыҥ керектери 19:15

+ 4:35 Лк. 9:42, Апостолдордыҥ керектери 8:7
• 4:38 Мф. 8:14-17, Мк. 1:29-34
+ 4:38 1 Кор. 9:5
+ 4:41 Мф. 12:16, Мк. 3:12
• 4:42 Мк. 1:35-39
+ 4:42 Лк. 5:16
• 5:1 Мф. 4:18-22, Мк. 1:16-20
+ 5:1 Мф. 14:34, Мк. 6:53
+ 5:4 Ин. 21:6
+ 5:10 Мф. 13:47
• 5:12 Мф. 8:1-4, Мк. 1:40-45
+ 5:12 Мк. 9:22

+ 5:14 Мф. 9:30, Мф. 17:9, Мк. 1:34, Лк. 17:14

+ 5:16 Мф. 14:23, Лк. 4:42
• 5:17 Мф. 9:1-8, Мк. 2:1-12
+ 5:17 Лк. 6:19, Лк. 8:46
+ 5:20 Мф. 8:10, Мк. 10:52, Лк. 7:48
+ 5:21 Мф. 26:65,
• 5:27 Мф. 9:9-17, Мк. 2:13-22
+ 5:29 Лк. 19:6
+ 5:30 Лк. 15:2
+ 5:32 Лк. 15:7, 1 Тимофейге 1:15
• 5:33 Мф. 9:14-17, Мк. 2:18-22

+ 5:33 Мф. 11:2, Лк. 11:1, Ин. 1:35, Лк. 18:12

+ 5:34 Мф. 25:1-13, Ин. 3:29, Ачылта 19:7, Ачылта 21:2

+ 5:35 Мк. 14:7, Лк. 17:22
• 6:1 Мф. 12:1-14, Мк. 2:23
+ 6:6 Мк. 1:21
+ 6:7 Лк. 14:1, Лк. 20:20
+ 6:9 Лк. 14:3
• 6:12 Мф. 10:1-4, Мк. 3:13-19
+ 6:14 Мф. 16:18, Ин. 1:42
+ 6:15 Мф. 9:9
+ 6:16 Лк. 22:47
• 6:17 Мф. 4:23
+ 6:19 Лк. 5:17, Лк. 8:46
+ 6:21 Ин. 7:37, 2 Кор. 7:10
+ 6:22 Петрдыҥ 1-кы самаразы 4:14

+ 6:23 Апостолдордыҥ керектери 5:41, Иаковтыҥ самаразы 1:2, 2 Кор. 12:10

+ 6:24 Мф. 6:2, Иаковтыҥ самаразы 5:1

• 6:27 Мф. 5:38-48

+ 6:28 Лк. 23:34, Апостолдордыҥ керектери 7:60, Петрдыҥ 1-кы самаразы 3:9

+ 6:29 Петрдыҥ 1-кы самаразы 2:23, 1 Кор. 6:7

+ 6:31 Мф. 7:12
+ 6:36 Мф. 5:7
• 6:37 Мф. 7:1-5

+ 6:37 Римдегилерге 14:10, 1 Кор. 4:5, Римдегилерге 2:1, Римдегилерге 14:10, Иаковтыҥ самаразы 2:13

+ 6:38 2 Кор. 9:6, Мк. 4:24, Римдегилерге 2:1
+ 6:39 Мф. 15:14
+ 6:40 Мф. 10:24, Ин. 13:16
• 6:43 Мф. 7:17-20, Мф. 12:33-35
+ 6:45 Мф. 15:18, Иаковтыҥ самаразы 3:6
• 6:46 Мф. 7:24-27
+ 6:46 Мф. 7:22, Мф. 25:11, Ин. 13:13
• 7:1 Мф. 8:5-13
+ 7:4 Апостолдордыҥ керектери 10:2
+ 7:13 Мф. 20:34
+ 7:14 Лк. 8:54
+ 7:16 Мф. 21:11
• 7:18 Мф. 11:2-19
+ 7:19 Ин. 4:25, Ин. 6:14, Ин. 11:27
+ 7:23 Ин. 6:61, Ин. 16:1
+ 7:24 Лк. 3:2
+ 7:26 Мф. 14:5, Мф. 21:26
+ 7:27 Мк. 1:2
+ 7:28 Лк. 1:15
+ 7:29 Лк. 3:12
+ 7:33 Мф. 3:4, Лк. 1:15
+ 7:34 Ин. 2:1, Ин. 12:2, Лк. 5:30
• 7:36 Мф. 26:6-13, Мк. 14:3-9, Ин. 12:1-8
+ 7:39 Лк. 15:2
+ 7:41 Мф. 18:28

+ 7:42 Мф. 6:14, Мк. 11:25-26, Ефестегилерге 4:32, Колоссыдагыларга 3:13

+ 7:48 Лк. 5:20

+ 7:50 Лк. 8:48, Лк. 17:19, Лк. 18:42, Ефестегилерге 2:8

+ 8:1 Лк. 4:43

+ 8:2 Лк. 23:49, Мф. 27:56, Мк. 16:9, Лк. 24:10, Ин. 19:25

+ 8:3 Лк. 24:10
• 8:4 Мф. 13:1-9, Мк. 4:1-9
+ 8:8 Мф. 11:15, Ачылта 2:7
• 8:9 Мф. 13:10-23, Мк. 4:10-25
+ 8:10 Мф. 19:11,
+ 8:11 Апостолдордыҥ керектери 8:4
+ 8:13 Галаттарга 1:6, Еврейлерге 6:4
+ 8:14 Мф. 6:25, Мк. 10:23, 1 Тимофейге 6:10
+ 8:15 Ин. 15:5
+ 8:16 Мф. 5:15, Лк. 11:33
+ 8:17 Мф. 10:26, Лк. 12:2
• 8:19 Мф. 12:46-50, Мк. 3:31-35

+ 8:19 Мк. 6:3, Ин. 2:12, Ин. 7:3, Апостолдордыҥ керектери 1:14, 1 Кор. 9:5, Галаттарга 1:19

+ 8:21 Ин. 15:14, Еврейлерге 2:11
• 8:22 Мф. 8:23-27, Мк. 4:35-41
+ 8:22 Мф. 8:18, Мк. 4:35
• 8:26 Мф. 8:28-34, Мк. 5:1-20
+ 8:28 Лк. 4:34
+ 8:35 Лк. 10:39
+ 8:37 Лк. 5:8, Апостолдордыҥ керектери 16:39
• 8:40 Мф. 9:18-26, Мк. 5:21-43

+ 8:41 Лк. 13:14, Апостолдордыҥ керектери 13:15, Апостолдордыҥ керектери 18:8

+ 8:44 Мк. 3:10
+ 8:46 Лк. 5:17, Лк. 6:19
+ 8:48 Лк. 7:50, Ефестегилерге 2:8
+ 8:51 Мк. 14:33, Лк. 9:28
+ 8:52 Ин. 11:11

+ 8:54 Мк. 1:31, Мк. 9:27, Апостолдордыҥ керектери 3:7, Апостолдордыҥ керектери 9:41, Лк. 7:14

+ 8:56 Мк. 1:44, Мк. 9:9
• 9:1 Мф. 10:5-15, Мк. 6:7-13
+ 9:1 Лк. 6:12-16
+ 9:5 Апостолдордыҥ керектери 13:51
+ 9:6 Мк. 1:15
• 9:7 Мф. 14:1-12, Мк. 6:14-29
+ 9:7 Лк. 3:1, Лк. 9:19
+ 9:9 Лк. 3:19-20, Лк. 23:8
• 9:10 Мф. 14:13-21, Мк. 6:30-44, Ин. 6:1-14
+ 9:10 Лк. 9:2
• 9:18 Мф. 16:13-19, Мк. 8:27-29
+ 9:19 Лк. 9:7,
+ 9:20 Лк. 22:67, Ин. 11:27
• 9:21 Мф. 16:20-28, Мк. 8:30

+ 9:22 Лк. 17:25, Лк. 18:33, Лк. 24:7, Ин. 2:19

+ 9:23 Мф. 10:38-39, Лк. 14:27
+ 9:25 Лк. 12:20
+ 9:26 Римдегилерге 1:16, 2 Тимофейге 1:8,
+ 9:27 Лк. 21:32, Ин. 21:22
• 9:28 Мф. 17:1-8, Мк. 9:2-8
+ 9:28 Мк. 14:33, Лк. 8:51
+ 9:35 Лк. 23:35, Петрдыҥ 2-чи самаразы 1:17
• 9:37 Мф. 17:14-18, Мк. 9:14-27
+ 9:42 Лк. 4:35
• 9:43 Мф. 17:22-23, Мк. 9:30-32
+ 9:44 Лк. 9:22, Лк. 18:32-33
+ 9:45 Лк. 2:50, Лк. 18:34
• 9:46 Мф. 18:1-5, Мк. 9:33-40
+ 9:48 Мф. 10:40, Лк. 10:16, Ин. 13:20

+ 9:49 Мф. 7:22, Мф. 12:27, Апостолдордыҥ керектери 19:13,

+ 9:50 Лк. 11:23
+ 9:51 Лк. 24:51, Апостолдордыҥ керектери 1:9
+ 9:52 Мф. 10:5
+ 9:54 Ачылта 13:13
• 9:57 Мф. 8:19-22
• 10:1 Мф. 10:7-16
+ 10:2 Мф. 9:37-38, Ин. 4:35
+ 10:3 Мф. 10:16
+ 10:7 Галаттарга 6:6, 1 Тимофейге 5:18
+ 10:8 1 Кор. 10:27
+ 10:9 Мк. 1:15
+ 10:11 Апостолдордыҥ керектери 13:51
• 10:13 Мф. 11:20-24
+ 10:13 Мк. 6:45, Мк. 8:21, Мк. 3:7

+ 10:16 Мф. 10:40, Мф. 25:45, Ин. 13:20, Галаттарга 4:14

+ 10:17 Мк. 16:17, Апостолдордыҥ керектери 5:16, Апостолдордыҥ керектери 8:7, Апостолдордыҥ керектери 16:18, Апостолдордыҥ керектери 19:12

+ 10:18 Ачылта 9:1, Ачылта 12:8-9

+ 10:19 Мк. 16:18, Апостолдордыҥ керектери 28:3-5

+ 10:20 Еврейлерге 12:23, Ачылта 3:5

• 10:21 Мф. 11:25-27, Мф. 13:16-17

+ 10:22 Ин. 6:46, Ин. 7:29, Ин. 8:19, Ин. 10:15

+ 10:23 Мф. 13:16-17

+ 10:24 Еврейлерге 11:13, Петрдыҥ 1-кы самаразы 1:10-12

+ 10:25 Лк. 18:18
+ 10:27 Мф. 22:37, Мк. 12:30
+ 10:28 Римдегилерге 10:5, Галаттарга 3:12
+ 10:33 Ин. 4:9, Ин. 8:48
+ 10:38 Ин. 11:1, Ин. 12:2
+ 10:39 Лк. 8:35
+ 10:41 Лк. 12:25
• 11:1 Мф. 6:9-15, Мф. 7:7-11
+ 11:1 Мф. 11:2, Мк. 2:18, Ин. 1:35
+ 11:4 Мф. 26:41

+ 11:10 Мф. 18:19, Мф. 21:22, Мк. 11:24, Ин. 14:13-14, Иоанныҥ 1-кы самаразы 3:22, Иоанныҥ 1-кы самаразы 5:14

+ 11:13 Мф. 12:34, Апостолдордыҥ керектери 2:38

• 11:14 Мф. 12:22-30, Мф. 12:43-45, Мк. 3:20-27

+ 11:15 Мф. 9:34, Мф. 10:25

+ 11:16 Мк. 8:11, 1 Кор. 1:22

+ 11:19 Лк. 9:49, Апостолдордыҥ керектери 19:13

+ 11:23 Лк. 9:50
+ 11:26 Петрдыҥ 2-чи самаразы 2:20
+ 11:27 Лк. 1:48

+ 11:28 Ин. 13:17, Иаковтыҥ самаразы 1:22, Римдегилерге 2:13

• 11:29 Мф. 12:38-42, Мф. 16:1-4, Мк. 8:11-13
+ 11:31 Мф. 12:6
• 11:33 Мф. 6:22-23
+ 11:33 Мф. 5:15, Мк. 4:21, Лк. 8:16

• 11:37 Мф. 23:1-36, Мк. 12:38-40, Лк. 20:45-47

+ 11:38 Мк. 7:3-5
+ 11:42 Лк. 18:12
+ 11:43 Лк. 14:7, Лк. 20:46
+ 11:48 Апостолдордыҥ керектери 7:51-52
+ 11:49 Мф. 21:35

+ 11:50 Ачылта 18:24, Иоанныҥ 1-кы самаразы 3:12, Еврейлерге 11:4,

+ 11:54 Лк. 20:20
+ 12:1 Мф. 16:6, Мк. 8:15, 1 Кор. 5:7-8
+ 12:2 Мф. 10:26, Мк. 4:22, Лк. 8:17
• 12:4 Мф. 10:17-20, Мф. 10:28-33
+ 12:5 Еврейлерге 10:31
+ 12:7 Мф. 6:26, Мф. 12:12
+ 12:8 Римдегилерге 10:9, Ачылта 3:5

+ 12:9 Мф. 25:12, Иоанныҥ 1-кы самаразы 2:23, 2 Тимофейге 2:12

+ 12:10 Мф. 12:31-32, Мк. 3:29
• 12:13 Мф. 6:19-21, Мф. 6:25-34
+ 12:15 1 Тимофейге 6:6-10,
+ 12:21 1 Тимофейге 6:18

+ 12:22 Филиппыдагыларга 4:6, Петрдыҥ 1-кы самаразы 5:7

+ 12:24 Мф. 10:31, Мф. 12:12
+ 12:28 Мф. 8:26, Мф. 14:31, Мф. 16:8
+ 12:32 Ин. 10:16, Лк. 22:29
+ 12:33 Мф. 19:21, Лк. 18:22
• 12:35 Мф. 24:45-51
+ 12:36 Ачылта 3:20

+ 12:39 Петрдыҥ 2-чи самаразы 3:10, 1 Фессалоникадагыларга 5:2

+ 12:43 Мф. 25:21, Ин. 13:17
+ 12:45 Мф. 25:5
• 12:49 Мф. 10:34-36
+ 12:50 Мк. 10:38
+ 12:51 Апостолдордыҥ керектери 14:4
• 12:54 Мф. 5:25-26, Мф. 16:2-3
+ 13:1 Лк. 3:1, Лк. 23:1
+ 13:4 Ин. 9:7, Ин. 9:11
+ 13:6 Мф. 21:19, Мк. 11:13
+ 13:7 Мф. 7:19, Лк. 3:9
+ 13:10 Мф. 4:23, Мк. 6:2

+ 13:14 Лк. 8:41, Апостолдордыҥ керектери 13:15, Апостолдордыҥ керектери 18:8,

+ 13:15 Лк. 14:5
+ 13:17 Петрдыҥ 1-кы самаразы 3:16
• 13:18 Мф. 13:31-33, Мк. 4:30-32
+ 13:19 Мф. 17:20, Лк. 17:6,
+ 13:21 1 Кор. 5:6, Галаттарга 5:9
• 13:22 Мф. 7:13-14, Мф. 7:21-23
+ 13:25 Мф. 25:11-12
+ 13:28 Мф. 8:12
+ 13:29 Мф. 8:11, Ефестегилерге 3:6
+ 13:30 Мф. 19:30, Мф. 20:16, Мк. 10:31
• 13:31 Мф. 23:37-39
+ 13:31 Лк. 3:1, Лк. 9:7
+ 13:34 Апостолдордыҥ керектери 7:52,
+ 13:35 Лк. 19:38
+ 14:1 Лк. 6:7, Лк. 20:20
+ 14:3 Мф. 12:10, Мк. 3:4
+ 14:5 Лк. 13:15
+ 14:7 Лк. 11:43
+ 14:11 Мф. 23:12, Лк. 18:14

+ 14:14 1 Кор. 15:23, 1 Фессалоникадагыларга 4:16

• 14:15 Мф. 22:1-10
+ 14:15 Ачылта 19:9
• 14:25 Мф. 10:37-38
+ 14:26 Ин. 12:25
+ 14:27 Мф. 16:24, Лк. 9:23
+ 14:34 Мф. 5:13, Мк. 9:50
+ 14:35 Мф. 11:15, Лк. 8:8, Ачылта 2:7
• 15:1 Мф. 18:12-14
+ 15:2 Лк. 5:30, Лк. 19:7
+ 15:6 Петрдыҥ 1-кы самаразы 2:25
+ 15:7 Лк. 5:31-32

+ 15:24 Римдегилерге 11:15, Ефестегилерге 2:1, Ефестегилерге 2:5, Колоссыдагыларга 2:13

+ 16:8 Ин. 12:36, 1 Фессалоникадагыларга 5:5
+ 16:10 Мф. 25:21, Лк. 19:17
+ 16:13 Мф. 6:24
• 16:14 Мф. 11:12-13
+ 16:14 1 Тимофейге 6:10
+ 16:16 Мф. 3:2, Лк. 4:43, Мф. 11:12-13
+ 16:17 Мф. 5:18
+ 16:18 Мф. 5:32, Мф. 19:19

+ 16:22 Мф. 18:10, Апостолдордыҥ керектери 12:15

+ 16:23 Мф. 11:23, Мф. 8:11

+ 16:24 Лк. 3:8

+ 16:29 Апостолдордыҥ керектери 26:22, Апостолдордыҥ керектери 28:23

+ 16:31 Мф. 28:11-15, Ин. 12:10-11
• 17:1 Мф. 18:6-7, Мф. 18:21-22
+ 17:1 Лк. 22:22
+ 17:2 Мк. 9:42
+ 17:3 Мф. 18:15
+ 17:4 Мф. 6:14
+ 17:5 Мк. 9:24
+ 17:6 Мф. 17:20, Лк. 13:19
+ 17:12 Лк. 5:11,
+ 17:14 Мф. 8:4, Мк. 1:44, Лк. 5:14
+ 17:16 Лк. 5:12, Ин. 4:9

+ 17:19 Мк. 10:52, Лк. 7:50, Ефестегилерге 2:8

• 17:20 Мф. 24:23-28, Мф. 24:37-41

+ 17:20 Лк. 19:11, Апостолдордыҥ керектери 1:6

+ 17:22 Лк. 5:35, Ин. 8:56
+ 17:23 Мк. 13:21, Лк. 21:28
+ 17:25 Лк. 9:22
+ 17:29 Петрдыҥ 2-чи самаразы 2:6-8
+ 17:31 Мк. 13:15
+ 17:33 Мф. 10:39

+ 18:1 Лк. 21:36, Римдегилерге 12:12, Ефестегилерге 6:18, Колоссыдагыларга 4:2, 1 Фессалоникадагыларга 5:17

+ 18:7 Ачылта 6:10, Мк. 13:20, Римдегилерге 8:33, Колоссыдагыларга 3:12, Титке 1:1

+ 18:8 Еврейлерге 10:37
+ 18:9 Лк. 16:15
+ 18:10 Апостолдордыҥ керектери 3:1
+ 18:11 Мф. 6:5
+ 18:12 Лк. 5:33, Лк. 11:42
+ 18:14 Мф. 23:12, Лк. 14:11
• 18:15 Мф. 19:13-15, Мк. 10:13-16
+ 18:17 Мф. 18:3
• 18:18 Мф. 19:16-30, Мк. 10:17-31
+ 18:18 Лк. 10:25
+ 18:21 Филиппыдагыларга 3:6
+ 18:22 Лк. 12:33
+ 18:27 Мк. 14:36
+ 18:28 Лк. 5:11
+ 18:29 Лк. 14:26
• 18:31 Мф. 20:17-19, Мк. 10:32-34
+ 18:33 Лк. 9:22, Лк. 24:7, Ин. 2:19
+ 18:34 Лк. 2:50, Лк. 9:45
• 18:35 Мф. 20:29-34, Мк. 10:46-52
+ 18:38 Мф. 22:42, Лк. 1:32
+ 18:42 Лк. 7:50, Ефестегилерге 2:8
+ 19:7 Лк. 5:30, Лк. 15:2
+ 19:8 Лк. 3:14
+ 19:9 Лк. 3:8, Ин. 8:33, Ин. 8:39
• 19:11 Мф. 25:14-30

+ 19:11 Лк. 17:20, Апостолдордыҥ керектери 1:6

+ 19:14 Ин. 15:8
+ 19:17 Лк. 16:10
+ 19:26 Мф. 13:12
+ 19:27 Мф. 22:7, Лк. 20:16

• 19:28 Мф. 21:1-11, Мк. 11:1-11, Ин. 12:12-19

+ 19:29 Апостолдордыҥ керектери 1:12
+ 19:39 Мф. 21:15-16
+ 19:41 Ин. 11:35
+ 19:44 Лк. 21:6

• 19:45 Мф. 21:12-17, Мк. 11:15-19, Ин. 2:13-22

• 20:1 Мф. 21:23-27, Мк. 11:27-33
+ 20:2 Апостолдордыҥ керектери 4:7
+ 20:4 Лк. 3:3
+ 20:5 Лк. 7:30
+ 20:6 Лк. 7:26, Лк. 9:8
• 20:9 Мф. 21:33-46, Мк. 12:1-12
+ 20:9 Мк. 13:34
+ 20:12 Лк. 11:48-49
+ 20:13 Мф. 3:17, Еврейлерге 1:1
+ 20:14 Еврейлерге 1:2
+ 20:15 Еврейлерге 13:12
+ 20:16 Апостолдордыҥ керектери 13:46
• 20:19 Мф. 22:15-22, Мк. 12:13-17
+ 20:20 Лк. 6:7, Лк. 14:1, Лк. 11:54
+ 20:22 Мф. 17:24-25
+ 20:23 Мк. 7:6, Лк. 12:1
+ 20:25 Римдегилерге 13:7
• 20:27 Мф. 22:23-33, Мк. 12:18-27
+ 20:27 Апостолдордыҥ керектери 23:8
+ 20:35 2 Фессалоникадагыларга 1:5
+ 20:40 Мф. 22:46
• 20:41 Мф. 22:41-46, Мк. 12:35-40
+ 20:41 Лк. 1:32, Лк. 18:38
+ 20:42 Апостолдордыҥ керектери 2:34-35
+ 20:46 Лк. 11:43
• 21:1 Мк. 12:41-44
+ 21:1 Мф. 27:6, Ин. 8:20
+ 21:4 2 Кор. 8:1-3, 2 Кор. 8:12
• 21:5 Мф. 24:1-14, Мк. 13:1-13
+ 21:6 Лк. 19:44

+ 21:8 Иоанныҥ 1-кы самаразы 3:7, Колоссыдагыларга 2:8, 2 Фессалоникадагыларга 2:3,

+ 21:10 Ачылта 6:4

+ 21:11 Апостолдордыҥ керектери 11:28, Ачылта 6:8, Ачылта 6:12

+ 21:12 Апостолдордыҥ керектери 4:3, Апостолдордыҥ керектери 17:6, Апостолдордыҥ керектери 18:12, Апостолдордыҥ керектери 24:1, Апостолдордыҥ керектери 25:6

+ 21:15 Апостолдордыҥ керектери 6:10
+ 21:18 Апостолдордыҥ керектери 27:34
• 21:20 Мф. 24:15-21, Мк. 13:14-19

+ 21:23 Мф. 27:25, 1 Фессалоникадагыларга 2:16

+ 21:24 Ачылта 11:2
• 21:25 Мф. 24:29-31, Мк. 13:24-27
• 21:29 Мф. 24:32-35, Мк. 13:28-31
+ 21:32 Лк. 9:27
+ 21:33 Петрдыҥ 2-чи самаразы 3:10

+ 21:36 Мф. 25:13, 1 Фессалоникадагыларга 5:6, Лк. 18:1, Римдегилерге 12:12, Ефестегилерге 6:18, Колоссыдагыларга 4:2, 1 Фессалоникадагыларга 5:17

+ 21:37 Мф. 21:23, Мф. 26:55

• 22:1 Мф. 26:1-5, Мф. 26:14-16, Мк. 14:1-2, Мк. 14:10-11, Ин. 11:45-53

+ 22:3 Ин. 13:2

+ 22:6 Апостолдордыҥ керектери 1:16

• 22:7 Мф. 26:17-25, Мк. 14:12-21, Ин. 13:21-30

+ 22:7 1 Кор. 5:7

• 22:14 Мф. 26:26-30, Мк. 14:22-26, 1 Кор. 11:23-25

+ 22:16 Ачылта 19:9
+ 22:19 Ин. 6:51, 1 Кор. 10:16, 1 Кор. 11:24
+ 22:21 Ин. 13:18
+ 22:22 Апостолдордыҥ керектери 2:23
• 22:24 Мф. 18:1-5, Мк. 9:33-37, Лк. 9:46-50
+ 22:26 Мф. 20:26, Мк. 10:43-44
+ 22:27 Мф. 20:28, Ин. 13:4-5
+ 22:28 Еврейлерге 2:18
+ 22:29 Лк. 12:32
+ 22:30 Мф. 19:28, Ачылта 3:21

• 22:31 Мф. 26:31-35, Мк. 14:27-31, Ин. 13:36-38

+ 22:32 Ин. 17:9

+ 22:33 Ин. 21:19, Апостолдордыҥ керектери 12:4

+ 22:35 Лк. 9:3, Лк. 10:4
• 22:39 Мф. 26:36-46, Мк. 14:32-42
+ 22:40 Мф. 6:13

+ 22:42 Мк. 10:38, Ин. 18:11, Еврейлерге 5:7, Мф. 6:10

+ 22:43 Мф. 4:11, Мк. 1:13

• 22:47 Мф. 26:47-56, Мк. 14:43-50, Ин. 18:3-11

+ 22:47 Апостолдордыҥ керектери 1:16
+ 22:49 Лк. 22:38
+ 22:53 Лк. 20:1, Ефестегилерге 6:12

• 22:54 Мф. 26:57-58, Мф. 26:69-75, Мк. 14:53-54, Мк. 14:66-72, Ин. 18:12-18, Ин. 18:25-27

+ 22:61 Лк. 22:34

• 22:63 Мф. 26:67-68, Мк. 14:65

• 22:66 Мф. 26:59-66, Мк. 14:55-64, Ин. 18:19-24

+ 22:69 Мк. 16:19, Апостолдордыҥ керектери 7:56, Еврейлерге 1:3

+ 22:71 Мф. 9:3, Ин. 10:36

• 23:1 Мф. 27:1-2, Мф. 27:11-14, Мк. 15:1-5, Ин. 18:28-30

+ 23:1 Лк. 3:1, Лк. 13:1, Апостолдордыҥ керектери 3:13, Апостолдордыҥ керектери 4:27, 1 Тимофейге 6:13

+ 23:2 Апостолдордыҥ керектери 17:7, Лк. 20:25

+ 23:3 Мф. 2:2
+ 23:4 Ин. 18:38, Ин. 19:4, Еврейлерге 4:15
+ 23:7 Лк. 3:1, Лк. 9:7
+ 23:8 Лк. 9:9
• 23:13 Мф. 27:15-26, Мк. 15:6-15, Ин. 18:39

• 23:26 Мф. 27:32-44, Мк. 15:21-32, Ин. 19:17-27

+ 23:29 Мк. 13:17, Лк. 21:23
+ 23:30 Ачылта 6:16
+ 23:34 Апостолдордыҥ керектери 7:60,
+ 23:35 Лк. 9:35, Ин. 10:18
+ 23:41 Лк. 23:4, Еврейлерге 4:15

• 23:44 Мф. 27:45-56, Мк. 15:33-41, Ин. 19:28-30

+ 23:46 Апостолдордыҥ керектери 7:59
+ 23:48 Лк. 18:13
+ 23:49 Лк. 8:2

• 23:50 Мф. 27:57-61, Мк. 15:42-47, Ин. 19:38-42

• 24:1 Мф. 28:1-10, Мк. 16:1-8, Ин. 20:1-10
+ 24:4 Ин. 20:12
+ 24:7 Лк. 9:22, Лк. 18:33, Ин. 2:19
+ 24:8 Ин. 2:22
+ 24:10 Мк. 15:40, Лк. 8:2-3
+ 24:11 Мк. 16:11
• 24:13 Мк. 16:12-13
+ 24:16 Ин. 20:14
+ 24:18 Ин. 19:25
+ 24:20 Апостолдордыҥ керектери 2:23
+ 24:26 Петрдыҥ 1-кы самаразы 1:11
+ 24:27 Апостолдордыҥ керектери 8:35
+ 24:30 Лк. 9:16
+ 24:34 1 Кор. 15:5

• 24:36 Мф. 28:16-20, Мк. 16:14-18, Ин. 20:19-23, Апостолдордыҥ керектери 1:6-8

+ 24:37 Мф. 14:26, Мк. 6:49
+ 24:39 Иоанныҥ 1-кы самаразы 1:1
+ 24:41 Ин. 21:5
+ 24:45 Апостолдордыҥ керектери 16:14
+ 24:46 Лк. 24:27
+ 24:48 Апостолдордыҥ керектери 1:8

+ 24:49 Ин. 14:26, Апостолдордыҥ керектери 1:8, Апостолдордыҥ керектери 1:4, Апостолдордыҥ керектери 2:4

• 24:50 Мк. 16:19-20, Апостолдордыҥ керектери 1:9-11

+ 24:50 Мф. 21:17, Лк. 19:29, Ин. 11:18, Апостолдордыҥ керектери 1:9

+ 24:52 Мф. 28:9

+ 24:53 Апостолдордыҥ керектери 2:46, Апостолдордыҥ керектери 3:1, Апостолдордыҥ керектери 5:21

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=ALT

Сӧзлик

Сӧзлик

1. А

2. Б

3. В

4. Г

5. Д

6. Ј

7. Е

8. И

9. К

10. Л

11. М

12. Н

13. О

14. П

15. Р

16. С

17. Т

18. Ф

19. Х

20. Ы

21. Э

ААРОН – Моисейдиҥ аказы. Јӱк Аарон ло оныҥ ач-ӱрее калдыктары абыстап јӱрер јайаан-бычуулу, Израиль калыгы учун Кудайга тайылгалар эдер учурлу болгон. Моисейди, Эртеги Кереести кӧр.

АБЫС – Байзыҥдагы ишчи. Абыстыҥ тӧс молјузы Кудайга тайылга эдери болгон, анайда ок ол мӱргӱниҥ ӧскӧ дӧ молјуларын бӱдӱрген. Кудайдыҥ јакарганыла Израильде абыстар болуп јӱк Аарон угынаҥ таркаган улус иштегендер. Тайылга эдерин кӧр.

АВВА – арамейлеп Ада дегени. Анайып Иисусты ээчиде баштапкы христиандар Кудайга баштанатан. Мынызыла олор Кудайды сӱӱп тургандарын, Ого алкыш-быйанду ла Оноҥ камаанду болгондорын кӧргӱзетен.

АВЕЛЬ – Адам ла Еваныҥ уулы, Каинниҥ карындажы. Каинди кӧр.

АВРААМ – еврейлердиҥ ле бир кезек ӧскӧ калыктардыҥ улу адазы. Авраам Кудайга сӧсуккур, чындык болгон, оныҥ учун Авраамды «бӱдериниҥ адазы» дейдилер. Ӧрӧ турган Кудай Авраамныҥ калдыгы ажыра бастыра калыктарга алкыш jетирер деп, оныҥ калдыктары Ханаан деп jерди энчиленер деп, ого молjогон.

АГАРУ – Библияда агару дегени – аҥылаган, тегин керектерге эмес, Кудайга учурлалган; озо ло баштап, агару деп Кудайдыҥ Бойы керегинде айдылат, онойдо ок Кудайга учурлаган кандый ла неме: темдектезе, Байзыҥ, тайылга, сыйлар, Кудайга беринген улус.

АГАРУ БИЧИК – Јаҥы Кереесте Эртеги Кереестиҥ бичиктери анайда адалган. Эртеги Кереести кӧр.

АГАРУ ТЫН – Кудайдыҥ Тыны, Ада ла Уулла бирлик Кудай, Оныҥ jӱрӱм jайаачы кӱчи.

АГАРУ ТЫНЛА ТОЛОРЫ – бӱдӱп турган кижи Кудайдыҥ Тыныла, Оныҥ кӱчиле толоры. Агару Тынла толгон кижи ажыра кӱч, ойгор, арга келип, Кудайдыҥ керектери эдилет.

АГАРЬ – Авраамныҥ Сарра-абакайында јӱрген эпши кул. Сарра бойы бала табардаҥ озо Агарь Авраамга уул таап берзин деген, оны Измаил деп адагандар. Је Измаил Авраамга Кудай берер бала эмес болгон учун Авраамныҥ калдыктарына Кудай береечи болуп молјогонды албаган.

АГРИППА (2-чи Ирод Агриппа) – 1-кы Ирод Агриппаныҥ уулы (Иродты кӧр). Ол Христос туулган соҥында 53–70 јылдарда Палестинаныҥ јарымыныҥ башчызы болгон.

АДА (Кудай јанынаҥ) – Иисус Христос Кудайды «Ада» деп адап, мынызыла Ада Кудайга тазыл-тамырыла, ӧзӧк-буурыла јуук болгонын ачыгынча кӧргӱзет. Иисус Христоско бӱдӱп турган кижи Кудайла колбулу болуп, Оны «Ада» деп адаар аргалу.

АДАМ – Кудай јайаган эҥ баштапкы кижи. Оноҥ Кудай Еваны јайаган. Адам ла оныҥ ӱйи Ева Кудайдыҥ јакарузын укпай, кинчек эткен баштапкы кижилер болгондор. Оноҥ ло бери улус эмдиге кинчек эткенче. Коринфтеги серкпеге 1-кы самарада Иисус Христос «калганчы Адам» деп адалган. Баштапкы Адам ончо улустыҥ улу адазы болуп, кажы ла кижиге эт-кандуга јӱрӱм берет. Иисус Христос, калганчы Адам, Ого бӱдӱп турган ончо улуска тыннаҥ јӱрӱм берет.

АКТААРЫ – грек сӧстиҥ чике учуры: бурулу эмес деп јарлаары. Оныҥ Јаҥы Кереесте салылган учуры: Ӧрӧ турган Кудай кижиниҥ кинчектерин таштап, оны бурулу эмес деп јарлап, Бойыныҥ алдында акту деп бодойт. Кудай кижини јаҥыс ла Иисус Христоско оныҥ бӱткени учун актайт. Кудайга беринерин, акту болорын кӧр.

АКТАЛАП КОЙГОН КИЖИ – кара јаҥдулар анайда кулдарла, ороонныҥ кандый бир окылу ижинде туружатан улусла, анайда ок гаремдерде иштейтен улусла эдетен. Акталайтан чӱм-јаҥ еврейлерде јок болгон, нениҥ учун дезе мыны Кудай јаратпай турган.

АКТУ, АКТУ БОЛОРЫ (гректеп дикайосуне) – 1. Кудай јанынаҥ учуры: Кудай јаантайын чынла, чындыкла башкарынат. 2. Кижи јанынаҥ: кижи Кудайла чын колбуда јӱрери. «Акту, акту болоры, актаары» ла «чындык» деген сӧстӧрдиҥ тазылы грек тилде андый ок. Актаарын кӧр.

АЛКЫШ ЈЕТИРЕРИ, АЛКЫШ СУРААРЫ – Јаҥы Кереесте мындый учурлу: 1. Кудай кандый бир кижиге быйан, кандый да јакшыны эдери. 2. Кандый бир кижиге быйан эмезе ӧскӧ кижиге кандый да јакшыны этсин деп, Кудайдаҥ сураары.

АЛЛИЛУИЯ – иудейлер Кудайды алкайын дегенде, «Аллилуия» деп кыйгырыжатан. Бу еврей сӧс «Кайраканга мак» дегени.

АЛЬФА ЛА ОМЕГА – Альфа грек тилдиҥ алфавидиниҥ баштапкы таныгы болуп јат. Оныҥ учун, Иисус Кайракан – ол Альфа деп бичилгени, Ол баштапкы, ончозыныҥ бажы дегени. Иисус база Омега деп адалган, бу грек алфавиттеги калганчы танык. Иисус ончозыныҥ бажы чылап, анайда ок Ол ончозыныҥ учы; ончозы Оныҥ Бойында тӱгенип јат.

АМИНЬ – еврейлеп чынынаҥ, андый ла болзын.

АНГЕЛ – Кудайга јалчы, Оныҥ элчизи болуп, Оныҥ јакарганыла улуска болужып јӱрген амыйтан.

АНТИХРИСТ – бу сӧс антихристос деп грек сӧстӧҥ табылган. Анти деп кожулта сӧскӧ јаҥыс та «ӧштӱ, удурлажаачы» деп эмес, је база «баштапкы болорго јӱткӱӱчи» деп учур берет.

АПОСТОЛ (гректеп апостолос) – «аткарылган кижи» деп учурлу. Бу сӧстиҥ Сӱӱнчилӱ Jарда салылган учуры – Кудай талдап алган ла аткарган элчи. Ого Иисус Христостоҥ јаҥ берилген. Баштапкы апостолдор – Иисустыҥ он эки ӱренчиги.

АРАМЕЙ ТИЛ – јебрен еврей ле араб тилдерле тазылы јаҥыс тил. Иисус Христостыҥ јӱрӱми тужында иудейлер кӧп сабазында арамей тилле эрмектежетен.

АРГАДААЧЫ – Кудай ончо калыктардыҥ Аргадаачызы эдип Иисус Христосты талдап алган. Иисус Христос улусты кинчектиҥ кулданыжынаҥ, кинчек учун бурулаштаҥ ла кезедӱдеҥ – мӧҥкӱлик ӧлӱмнеҥ аргадайт.

АТ, АТ-ЈОЛ (адында, Оныҥ адында, адынаҥ ла о. а.) – бу сӧс кижи ле Кудай јанынаҥ тузаланылып, олордыҥ учурын ачат. Иисустыҥ ӱренчиктери «Иисустыҥ адына болуп», «Иисустыҥ адыла» деп айдып, оору улусты јаскылап турарда, Оныҥ кӱчи иштеп, олорды јаскан.

АЧЫТПАГАН КАЛАШ ЈИЙТЕН БАЙРАМ – бу байрам Пасха ӧткӧли, јети кӱнниҥ туркунына байрамдалатан. Ол кӱндерде еврейлер ачыткы јок калаш јийтен. Анайып, олор Египеттеҥ еврейлер канайда ырбаганын эске алынатан. Олор сӱрекей тӱргендеп-сандырап барган учун ачыткыны тестеге кожотон, калашты быжырардаҥ озо тесте кӧдӱрилерин сакыйтан ӧй олордо шык јок болгон.

БАЙЗЫҤ – тайылга эдетен, Кудайга бажыратан тура. Ол Кудайдыҥ Бойы айдып берген ӱлекерле тудулган. Байзыҥныҥ кӱрентигинде турган тура эки кыпка бӧлӱлген: агару кыпка ла агарудаҥ агару кыпка. Агарудаҥ агару кыпка аҥылу мӱргӱ ӧткӱрерге јылына бир катап јӱк улу абыс кирер аргалу болгон. Бу кып агару кыптаҥ јаан кӧжӧгӧлӧ бӧлӱлген. Иисус Христостыҥ озолондыра айтканыла, Христостыҥ туулганынаҥ ала I чакта римдер Байзыҥды бӱткӱлинче јемирип койгондор.

БАЙКАН ТУРГУЗАТАН ДЕП БАЙРАМ – бу байрам тушта еврейлер тӱжӱм јуунадылып калганына сӱӱнетен. Олор байкандар тургузып алып, олордо јети кӱн улай јадатан. Анайып, олор Кудай бӱдӱмјилеп койгон эл-јуртына келгенче тӧртӧн јылдыҥ туркунына куба чӧлдӧ јӱрӱп, байкандарда јаткан ада-ӧбӧкӧлӧрин эске алынатан.

БЕЖЕНИНЧИ КӰН ДЕЙТЕН БАЙРАМ – бу байрамды еврейлер Пасха башталганынаҥ ала бежен кӱнниҥ бажында байрамдайтан. Ол ӧйдӧ анайда ок буудай ажын јуунадары байрамдалатан. Беженинчи кӱнде Христостыҥ ӱренчиктерине ле Оныҥ јолыла барган улуска Агару Тын тӱшкен.

БИЛДИ – кандый бир немениҥ чынын кӧргӱскен Кудайдыҥ кайкамчылу темдеги. Кудай Иисус Христос ажыра кӧп билдилер јайаган.

БӰДӰП ТУРГАН УЛУС – Ӧрӧ турган Кудайга бӱдӱп, Иисус Христос ажыра аргадаш алып, кинчектери ташталган улус.

ВААЛ – кара јаҥдулардыҥ кудайлыгыныҥ ады. Ханаан jеринде Израиль калык келердеҥ озо Ваалга бажырган улус јуртаган. Олорды ээчиде Израильдиҥ улузы Кудайдаҥ jана тӱжӱп, улай ла Ваалга бажыргандар. Ол Кудайга удура эҥ jаан кинчектердиҥ бирӱзи болгон.

ВАВИЛОН – Эртеги Кереестиҥ ӧйлӧринде Вавилон каандык Израиль калыгыныҥ калју ӧштӱзи болгон. Јаҥы Кереесте «Вавилон» деп сӧслӧ бултаарта кӧрмӧстиҥ каандыгы керегинде айдылат.

ВАЛААМ – Эртеги Кереестиҥ ӧйлӧринде јуртаган кара јаҥду јарлыкчы. Ол ӧйдӧ Моав јердиҥ кааны болгон Валак Валаамды алдырып, Израильдиҥ улузын каргазын деген, је Валаам мыныҥ ордына Кудайдыҥ јакарганыла бу калыкты алкаган. Јаҥы Кереесте ол кинчектӱ јаман сӱр-кебер болуп јат.

ВАРАК – јебрендикте Израиль калыгыныҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи. Ол јуу-согуштарда олорды башкарып, ӧштӱлерди јеҥетен.

ВЕЕЛЬЗЕВУЛ – кӧрмӧстиҥ чоло ады. Ого Израиль калыгыла коштой јуртаган ӧскӧ уктар бажырган.

ВЕНИАМИН – Иаковтыҥ (Израильдиҥ) он эки уулыныҥ эҥ кичӱзи. Ол еврейлердиҥ он эки угыныҥ ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ бирӱзи болуп јат.

ГЕЕННА (еврейлеп Ге-Хинном, эмезе Хинном ӧзӧги дегени) – Иерусалимниҥ стенелери алдындагы јуука јер, сӱрее-чӧптиҥ ле кандый ла быјардыҥ чогунтызы. Олорды јоголторго туркаары от кӱйдӱретен. Јаҥы Кереесте таамыны бултаарта айтканы.

ГЕРМЕС – Јебрен Грецияда улус бажырган кудайлыктардыҥ бирӱзиниҥ ады. Ол кудайлардыҥ элчизи деп бодолгон.

ГЕДЕОН – Израиль калыгында каан јок тушта оныҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи болгон. Гедеон Кудайга тыҥ бӱдӱп, Оныҥ башкарганыла јӱрерге мӱргийтен. Бойыныҥ јуучылдарын јуу-согушка баштап апарганда, керек дезе черӱзиниҥ тоозы ас та болзо, ол ӧштӱни јеҥген, нениҥ учун дезе ого Кудай болушкан.

ГОМОРРА – јебрен Содом ло Гоморра деп атту калаларда јуртаган улустыҥ кинчектери учун Кудай отту ла кӱкӱрлӱ јаҥмыр јаадырып, экӱди јаба јоголтып койгон.

ГОРЧИЦА – ӧзӱм, оныҥ ӱрени оп-оок, је ӧзӱп бӱткен тужында јаан ӧзӱм боло берет.

ДАВИД – Израильдиҥ эҥ тоомjылу кааны. Давид Израильди улу ороон, Иерусалимди дезе оныҥ тӧс калазы эткен. Ол анайда ок билгир јуучыл ла улу ӱлгерчи болгон. «Сарындар Бичиги» (Псалтырь) деп бичиктиҥ кӧп јарымы оныҥ јаҥарларынаҥ туруп јат. Давид бастыра jӱрегиле Кудайга баштанар, Ого чындык jалчы болгон. Оныҥ учун jаҥыс ла Давидтиҥ калдыктары Израильдиҥ каандары болор деп, Кудай ого молjу берген. Христос (Мессия) оноҥ чыгар деп, jарлыкчылар судурлап айткан.

ДИАКОН – сӧс сӧслӧ «јалчы, болушчы», серкпениҥ ишчизи.

ДИНАРИЙ – озодо Римде кӱндӱк ишјал учун бир кижиге тӧлӧлӧтӧн мӧҥӱн акча.

ЈАЙЫМДАЛАРЫ – грек тилдеҥ оныҥ учуры: тӧлӱ тӧлӧлгӧн соҥында кандый-бир јаманнаҥ јайымдаары. Јаҥы Кереесле болзо, кижини кинчектиҥ олјозынаҥ јайымдаарга тӧлӧлгӧн баа – Иисус Христостыҥ тайылгалу ӧлӱми.

ЈАЙЫМДАЛГАННЫҤ БАЙРАМЫ (гректеп пасха) – Израиль калыгыныҥ байрамы. Кудайдыҥ јакарганыла олор Египеттиҥ кулданыжынаҥ јайымдалганын байрамдап јадылар.

ЈАҤЫ КЕРЕЕС – 1. Иисус Христостыҥ ӧлӱми ле тирилгени ажыра Кудай ла кижилик ортодо тургузылган jӧп (Кереести кӧр). 2. Бичиктердиҥ јуунтызыныҥ ады, ого тӧрт Сӱӱнчилӱ Jар, Апостолдордыҥ Ижи, самаралар ла Ачылта кирген.

ЈАҤЫРАР ДЕГЕН БАЙРАМ – Байзыҥды иудейлер бистиҥ эрадаҥ озо II чакта кара jаҥду ӧштӱлеринеҥ блаайла, быjардаҥ арутаганын ла jаҥыртканын эске алгылайтан байрам.

ЈАРЛЫКЧЫ – Кудай берип турган јетирӱлерди айдаачы кижи. Ол Кудайдыҥ јакарганыла калыкка айдат. Эртеги Кереестиҥ ӧйлӧринде Кудай кӧп јарлыкчылар ийген. Олор ажыра Кудай келер ӧйдӧ не болорын ачкан. Јарлыкчылар улайын самаралар бичийтен. Кӧп судурлаштар Исаия, Иеремия, Иезекииль, Даниил, Осия ла ӧскӧ дӧ јарлыкчылардыҥ бичиктеринде бичилген. Иисус Христос туулганынаҥ кӧп јылдар озо олор Оныҥ келерин судурлап айткандар. Судур бичиктер Моисейдиҥ бичиктериле (Моисейдиҥ Јасагыла) кожо Бичик, Агару Бичик деп адалат. Јаҥы Кереесте Агару Тыннаҥ кӧдӱриҥи алып айдып турган улусты база јарлыкчылар деп адап јадылар. Олор Кудай кӧнӱ ачкан јетирӱлерди айдадылар.

ЈАСАК (Моисейдиҥ јасагы) – Израиль калыгына Кудай Моисей ажыра берген јасак. «Јасак» деп он салым-јакылтаны, эмезе ээжилердиҥ ле салым-јакылталардыҥ јуунтызын – Эртеги Кереестиҥ баштапкы беш бичигин (Беш бичикти) айдып јадылар.

ЈАСАКЧЫ – Моисейдиҥ јасагын јакшы билер кижи. Оныҥ тӧс молјузы јасакты кӧчӱрип чийери, оны шиҥдеери, јартаары ла оны бӱдӱрерин шиҥжӱге алары болгон. (Јасакчылар улусты јасакка ӱреткен.)

ЈЕЛБЕГЕН – соојыҥга кирген сӱрекей кӱчтӱ тынду, ол јаан јер-бакага тӱҥей, је анайда ок јылан деп адалат. Ачылтада јелбеген јелбистердиҥ јааны, сатананыҥ сӱр-темдеги эдип тузаланылат.

ЈЕЛБИС, КАРА ЈЕЛБИС – сатананыҥ јалчызы. Ол кижини Кудайдаҥ туура апарып, оны бӱткӱлинче ээлеп jат. Иисус Христос Кудайдыҥ кӱчиле кӧп улусты jелбистердеҥ jайымдаган ла Бойыныҥ ӱренчиктерине ондый ок арга берген.

ЕВА – Адамныҥ ӱйи (Адамды кӧр).

ЕВАНГЕЛИЕ – Сӱӱнчилӱ Јарды кӧр.

ЕВРЕЙ – Иаковтыҥ калдыктары (Иаковты кӧр). Кезикте «еврей» ле «иудей» дегени jаҥыс учурлу болот, jе «еврей» дегени кӧп сабазында кижиниҥ угы-тӧзи, «иудей» – jаҥдаганы керегинде айдып jат (Иудейди кӧр).

ЕГИПЕТ – Израильге коштой ороон. Израильдиҥ улузы Египетте 400 јылдыҥ туркунына кул болуп јӱрген. Је соҥында Кудай Бойыныҥ калыгын Египеттеҥ чыгарган.

ЕЛИСЕЙ – Кудайдыҥ јарлыкчызы. Ол Илия јарлыкчыга болушкан, оныҥ кийнинде јарлыкчыныҥ ижин бӱдӱрген.

ЕЛЛИН – грек дегени. Јаҥы Кереесте грек культураны ла тилди алынган ӧскӧ калыктардыҥ ончо чыгартулу улузы анайда адалат.

ЕПИСКОП – сӧс сӧслӧ «ајараачы, корычы». Јербойыныҥ серкпезиниҥ башкараачызы.

ИАКОВ – Исаактыҥ эки уулыныҥ бирӱзи, оны анайда ок «Израиль» дейдилер. Ол Израиль калыктыҥ улу адазы болгон. Библияда Иаков деп атту оноҥ до ӧскӧ улус туштайт, темдектезе, апостолдордыҥ бирӱзи.

ИЕРУСАЛИМ – Эртеги Кереес туштарында ол Израиль каандыгыныҥ тӧс калазы, Јаҥы Кереес туштарында Римге баш билдирткен. Иисустыҥ ӧлгӧни, тирилгени ле теҥериге кӧдӱрилгени бу каланыҥ коштойында болгон. Библия Теҥеридеги Иерусалим керегинде айдат. Оны Кудай Бойына чындык улуска туткан.

ИЕССЕЙ – Давид-каанныҥ адазы. Христос Иессейдиҥ ле Давидтиҥ калдыгы болор деп, еврейлер Исаияныҥ судурлап айтканына бӱткендер.

ИЗРАИЛЬ – 1. Иаковко Кудай берген аҥылу ат. Израиль он эки уулду болгон, олор Израильдиҥ он эки угыныҥ улу адалары боло бергендер. 2. Ороонныҥ ла калыктыҥ ады.

ИИСУС – бу еврей ат «Аргадаачы» эмезе «Кайракан аргадап јат» дегени.

ИИСУС НАВИН – Моисей ӧлӧрдӧ, оныҥ болушчызы Иисус Навин Израиль калыгыныҥ башкараачызы боло берген. Ол калыкты Кудай берер болгон Ханаан ороонго баштап апарган.

ИЛИЯ – Израильдиҥ улу јарлыкчызы. Христос (Мессия) јерге келерин Илия белетеп койор учурлу деп, Малахия јарлыкчыныҥ айткан сӧстӧрин иудейлер билетен эди.

ИОАНН – Јаҥы Кереесте Иоанн деп атту бир канча кижи учурайт. Олордыҥ эҥ учурлу дегендери ол Крестеечи Иоанн ла Иоанн апостол: 1. Крестеечи Иоанн Иисуска јол белетеп койгон јарлыкчы болгон. Ол, Илиядый јарчы бойы, Илия чылап улуска озолондыра айдып, улусты кинчегин алынып, Кудайга баштанзын деп кычырып, креске тӱжӱрген. 2. Иоанн апостол Зеведейдиҥ уулы ла Иаковтыҥ карындажы, Иисустыҥ он эки апостолыныҥ бирӱзи болгон. Ол Иоанн бичиген Сӱӱнчилӱ Jарды, Иоанныҥ самараларын, Ачылтаны бичиген.

ИОНА – Кудайдыҥ јарлыкчызы. Бир катап Кудайдыҥ сӧзин јарлазын деп, оны Кудай Ниневия кала јаар ийген. Је Иона керепке отурып, ӧскӧ јаны јаар јӱскен. Айдарда, Кудай тыҥ јоткон ийген. Керептеги улус оны билип ийеле, аргаданар болуп, Ионаны талайга таштагандар. Јаан балык Ионаны јуда салган, ол балыктыҥ ичинде ӱч кӱнниҥ туркунына јӱреле, мӱргиген. Учында балык оны јаратка чыгара кустырып ийген. Иона Кудайга багып, Оныҥ сӧзин јарлап барган.

ИОСИФ – Јаҥы Кереесте мындый атту бир канча кижи керегинде айдылат, олордыҥ учурлу дегендери: 1. Иосиф, Иаковтыҥ он эки уулыныҥ бирӱзи. 2. Иосиф, Иисус Христостыҥ энези болгон Марияныҥ ӧбӧгӧни. 3. Аримафейдеҥ Иосиф – Синедрионныҥ турчызы. Ол акту кижи болгон, Кудай Каандыгын сакыган, Иисус Христостыҥ јажытту ӱренчиги болгон.

ИРОД – 1. Улу Ирод: иудей каан. Ол бастыра Палестинаны башкарып турар ӧйдӧ Иисус Христос туулган. 2. Ирод Антиппа, Улу Иродтыҥ уулы. Ол Христос туулган соҥында 4-39 јылдарда Галилейди башкарган. 3. 1-кы Ирод Агриппа, Улу Иродтыҥ јеен балазы. Ол Палестинаны Христос туулган соҥында 41-44 јылдарда башкарган, христиандарды тыҥ истеген. Агриппаны кӧр.

ИСААК – Авраам ла Сарраныҥ уулы, Иаковтыҥ адазы. Исаак ажыра Кудайдыҥ Авраамга берген сӧзи бӱткен.

ИСАВ – Исаактыҥ тун уулы, Иаковтыҥ игис аказы. Бир катап ол аштап турала, тун уулы болгон адын Иаков карындажына бир айак ботко учун садып ийген. Исавтыҥ эмес, Иаковтыҥ калдыктары Кудайдыҥ талдап алган калыгы боло берген.

ИСАИЯ – Кудайдыҥ јарлыкчызы. Иисус Христос телекейге келердеҥ чик-јок озо Ол керегинде Исаия кӧпти јарлыктап айткан.

ИССОП – иудейлердиҥ мӱргӱӱл чӱм-јаҥдарында тудунатан ӧзӱм. Абыстар оныҥ јалбырагын эмезе сабын суйук немеге, темдектезе, тайылган тындуныҥ канына сугуп, оныла кижини эмезе арутайтан немени ӱрӱстейтен.

ИУДА – Иаковтыҥ он эки уулыныҥ бирӱзи, Иуда дейтен уктыҥ ада-ӧбӧкӧзи. Оныҥ калдыктары «иудейлер», олордыҥ Израиль ороондо јуртаган тергеези «Иудей jери» деп адалган. Иерусалим кала Иудейде туруп јат. Иисус Христос ло Давид-каан Иуданыҥ угынаҥ болгон ло Иудейдеги Вифлеем калада туулган. Анайда ок Јаҥы Кереесте мындый атту Иуда Искариот ло Кайракан Иисустыҥ Иуда карындажы бар.

ИУДЕЙ – озодо Иуда угыныҥ кижизи, Jаҥы Кереестиҥ ӧйинде кандый ла еврей кижи. Иоанн бичиген Сӱӱнчилӱ Jарда «иудейлер» деп сӧс кӧп сабазында еврей калыктыҥ башчыларын темдектейт.

КАИН – Адам ла Еваныҥ тун уулы, Авельдиҥ аказы. Кудай Авельдиҥ тайылгазын jууткан, jе Каиндийин jаратпаган учун, Каин карындажын ӧлтӱрип койгон. Мынаҥ улам Каин јер ӱстинеҥ сӱрдӱрип, тенип јӱрер каргышту боло берген.

КАЙРАКАН (гректеп Куриос, еврейлеп Адонай) – бу сӧс грек ле еврей тилдерде «ээ, ээлеген» деген учурлу. Библия бичилип турар ӧйлӧрдӧ бу сӧслӧ ӱй улус кезикте ӧбӧӧндӧрин адайтан, јалчылар ла кулдар дезе бойлорыныҥ ээлерине анайда баштанатан. Бу сӧсти Кудай јанынаҥ тузаланганы Ол јер-телекейди, ондо бар ончо не-немени ээлеп турганын кӧргӱзет. Јаҥы Кереесте Кайракан деп ат улайын Иисус Христос јанынаҥ тузаланылат.

КАЙРАКАННЫҤ КӰНИ – Кайракан јаргы эдерге келер кӱн. Ол кӱн Кудай Иисус Христос ажыра бастыра телекейди јаргылаар. Бу кӱнди анайда ок «Јаргыныҥ Кӱни» деп адап јадылар.

КАЛАНЧЫ – калан јуур кижи. Римдер еврейлерди јуулап алала, олорды албан-кӱчле башкаргандар. Иисустыҥ ӧйинде каланчылар римдерге иштегендер. Олор еврейлер болгондор, је римдерге болужып, еврейлерди римдердиҥ черӱзине калан тӧлӧттирген. Оныҥ учун еврейлер каланчыларды јаман кӧрӧтӧн. Бого ӱзеери каланчылар акчаныҥ јарымын мензинерге, тӧлӧйтӧнинеҥ кӧп акча некейтен.

КАПКАШ БАЛУ – эт-кандагы јазылбас оору. Андый оорулу улусты быјартыган дежетен.

КАРА ЈАҤДУ – чын Кудайга эмес, чалуларга ла ӧскӧзине де бажыраачы кижи эмезе калык. Еврейлер ӧскӧ калыктарды ончозын анайда адайтан, нениҥ учун дезе ол ӧйдӧ јаҥыс олор бирлик Кудайга бӱткендер.

КЕРЕЕС – јӧптӧжӱ, оны тургузар тушта кажы ла јаны бойына кандый бир молју алып, сӧзин берет. Библияда Кудай ла улус ортодо тургузылган јӧптӧжӱ тӧс јерде туруп јат. Кудай ла улус ортодо тургузылган эҥ учурлу јӧптӧжӱлер – Эртеги ле Јаҥы јӧптӧжӱлер (Кереестер). Синай кырда Моисей ажыра Израиль калыгыла Кудай тургускан јӧптӧжӱни «Эртеги Кереес» дейдилер (Јасакты кӧр). Кудай ла улус ортодо Јаҥы јӧптӧжӱ болоры керегинде јарлыкчылар судурлап айдып туратан. Јаҥы Кереестиҥ бичиктеринеҥ кычырганыбыста, Јаҥы јӧптӧжӱ Иисус Христостыҥ тирилгениле јарадылып, Оныҥ каныла лапталып, Кудайга бӱдӱп турган ончо улусла тургузылган.

КЕРЕЕСТИҤ КОВЧЕГИ – агаштаҥ эдилген алтындалган кайырчак. Оныҥ ичинде Кудайдыҥ он салым-јакылтазы чийилген јалбак таштар чеберлелген. Ковчег чадырдыҥ ла соҥында тудулган Байзыҥныҥ агарудаҥ агару дейтен јеринде турган. Израильдиҥ улузы оны Кайракан отургадый ширее деп туткан. Байзыҥды кӧр.

КЕРӰ АГАШ – Иисус Христостыҥ јӱрӱминиҥ ӧйинде Рим империяда улусты ӧлӱмле кезедеринде тузаланылган јазал. Ол карчый-терчий эки тоормоштоҥ турган. Керӱ агашта ӧлӧри сӱрекей шыралу ла эҥ электӱ-уйатту болгон.

КИЖИ УУЛЫ – арамей тилде бу сӧсколбу «кижи» дегени. Даниилдиҥ Эртеги Кереестеги бичигинде бу ок сӧс кудайлык Кижи јанынаҥ тузаланылат. Сӱӱнчилӱ Jарлардаҥ кычырганыбыста, Иисус Христос Бойын Кижи Уулы деп адайт. Мынызыла Ол ончо јанынаҥ, кинчектеҥ башка, ӧскӧ улустаҥ аҥыланбай турганын темдектейт.

КИНЧЕК – Кудайдыҥ јакылталарын биле-тура эмезе билбей јадып бусканы, Кудайга сӧсуккур болбозы ла бакпазы.

КОЛ САЛЫП АЛКААР – мӱргӱниҥ чӱм-јаҥы. Јаҥы Кереестеҥ кычырганыбыста, кол салып алкаары мындый учуралдарда тузаланылган: алкыш бергенде, аҥылу ишке учурлаганда, бӱдӱп турган кижи Кудайдаҥ аҥылу ишке јайалта алзын деп, ол учун мӱргиген ӧйдӧ, кижи Агару Тынды алынзын деп, ол учун мӱргиген ӧйдӧ, оору-јоболды јазар тушта.

КӦРМӦС (гректеп диаболос) – јелбистердиҥ јааны. Диавол деп сӧс грек сӧстӧҥ табылган, ол «сайгакчы» дегени, учуры јаҥыс сатана деп сӧс «ӧштӱ, удурлажаачы» дегени. Сатана ол ок кӧрмӧс.

КРЕСКЕ ТӰЖЕРИ – эҥ учурлу озогы jаҥдардыҥ бирӱзи: сууга кирип, кижи арутанып, бойын Кудайга беринери. Јаҥы Кереесте креске тӱжериниҥ эки бӱдӱми керегинде айдылат.

Крестеечи Иоанн Кудайдыҥ табын бӱдӱрер кӱӱндӱ улусты кинчектерин алынзын деп jарлап, суула крестеген. Сӱӱнчилӱ Jарларда куучын шак андый креске тӱжӱш керегинде ӧдӧт.

Иисус Христостыҥ ӧлгӧни ле тирилгени кийнинде креске тӱжӱрериниҥ учуры тереҥжиген ле элбеген: кижи бойыныҥ кинчектӱ jӱрӱмин jеектеп, ого ӧлӧри ле Иисусла кожо jаҥыдаҥ јӱрерге тирилери. Креске тӱшкен кийнинде кижи Агару Тынла толотон.

КУДАЙ (еврейлеп Эл, Элохим, гректеп Теос) – Бирлик, Ӧрӧ Турган; ончо бардыҥ Јайаачызы, ончозына јаргыныҥ јӧбин чыгарар бир-јаҥыс Јаргычы.

КУДАЙГА БАШТАНАРЫ (гректеп метанойа, орустап покаяние) – гректеҥ сӧс сӧслӧ «санаа кубултар» дегени.

КУДАЙГА БЕРИНЕРИ – Кудайга чындык болоры, Ого бастыра бойын беринери, Кудайдыҥ сӧзиле јӱрери. Акту болорын, актаарын кӧр.

КУДАЙДЫҤ КААНДЫГЫ – эмдиги ле келер телекейде улустарды ла ончо јӱргендерди Кудайдыҥ башкарары, Ӧрӧ турган Кудайдыҥ табына, Оныҥ башкартузына багарына келиштире улустыҥ јӱрӱми. Иисус Христос Кудайдыҥ Каандыгы керегинде кӧп ӱреткен. Бу телекейде ол бӱдӱп турган улустыҥ јӱрӱминде качан ок јӱрӱп јат, је ол учына јетире јӱк чак тӱгенген кийнинде ачылар.

КУДАЙДЫҤ КУРААНЫ – анайда Крестеечи Иоанн Иисусты адаган. Кудай кинчектерин таштазын деп, иудейлер бойлорыныҥ чӱм-јаҥыла Ого берӱ эдип кураан тайатан. Кураанныҥ ӧлӱми ле оныҥ каны тӧгӱлгени кинчек эткен кижи учун толынты деп бодолотон. Кижи дезе Кудайдыҥ кӧзинче ару боло беретен. Иисус Кудайдыҥ Курааны деп адалган, нениҥ учун дезе, кинчектерис ташталзын деп, Бойыныҥ јӱрӱмин тайылгага табыштырган.

ЛАДАН – баалу-чуулу, јарык-јажыл ӧҥдӱ јараш јытту чагана. Ол Байзыҥда ӧртӧӧринде тузаланылган. Оны Аравиядаҥ ла Кӱнчыгыш Африкадаҥ экелетен. Андый ладанды Иисус-балага сый эдип судурчылар экелген.

ЛЕВИЙ – Иаковтыҥ он эки уулыныҥ бирӱзи. Кудайдыҥ јакарганыла Левий укту Ааронноҥ таркаган улус Байзыҥда абыстар болгондор, бу уктыҥ арткан улузы абыстыҥ болушчылары болуп иштегендер. Абысты кӧр.

ЛЕВИТ – Левийдиҥ угынаҥ таркаган кижи. Jаҥыс левиттер Байзыҥда абыстыҥ болушчылары болор учурлу ла jайаан-бычуулу болгон.

ЛОТ – Авраамныҥ јеени. Улузы балыр јӱрӱм јӱрген Содомды јоголтор алдында Кудай анда јуртаган Лотты аргадап, оны ла оныҥ билезин каладаҥ чыгарган.

МАЙЛААРЫ – кандый бир аҥылу ишке учурлалганныҥ темдеги эдип, кижиниҥ бажына јараш јытту майдыҥ колынтызын сӱртетен эмезе уратаны. Мындый чӱм-јаҥ каанды, абысты ла кезик учуралдарда јарлыкчыны ишке тургусканда тузаланатан. Христосты кӧр.

МАК, КУДАЙДЫҤ МАГЫ – Кудайдыҥ ончо јандай башкартузын ла улу болгонын темдектейт. Библиядаҥ кычырганыбыста, Кудайдыҥ магы кезик учуралдарда Израиль калыгына јарык, от ло тӱдӱн чилеп ачылатан. Иисус Христостыҥ јӱрӱми, Ол эткен кайкалдар, анчада ла Оныҥ керӱ агаштагы ӧлӱми ле тирилгени – бу ончозы Кудайдыҥ Уулыныҥ магын керелеген.

МАРИЯ – Јаҥы Кереесте Мария деп атту бир канча ӱй кижи учурайт: 1. Мария, Иисустыҥ энекейи. 2. Мария Магдалина. Иисус оныҥ ӧзӧк-буурынаҥ јети јелбисти чыгара сӱрген, ол Иисусты ээчий барган. 3. Вифаниядаҥ Мария, Марфа ла Лазарьдыҥ сыйны. Ол Иисустыҥ будыныҥ јанында отурып, Оныҥ ӱредӱзин уккан. 4. Мария, Клеопаныҥ эмеени, Иаков ло Иосияныҥ энези. Ол Иисустыҥ керӱ агажыныҥ jанында турган. 5. Мария, Марк дейтен Иоанныҥ энези. Ол керегинде Апостолдордыҥ эдип jӱрген керектеринде айдылат.

МЕЛХИСЕДЕК – Салимниҥ кааны, абыс. Ого Авраам јуу-согушта јуулап алганыныҥ онынчы ӱлӱӱзин берген, мыныҥ соҥында Мелхиседек Авраамды алкаган. Мелхиседек керегинде Эртеги Кереесте «Башталганы» ла «Сарындар Бичиги» (Псалтырь) деп бичиктерде айдылган.

МОИСЕЙ – Израильдиҥ мӱргӱӱлиндеги ле политикадагы эҥ јарлу башкараачы, улу јарлыкчы. Ол бойыныҥ эл-јонын Египеттиҥ олјозынаҥ чыгарган; ого Кудай берген јасакты калыкка јетирген. Јасакты кӧр.

МӰРГӰ – Кудайга сӧслӧ баштанганы, Кудайла куучындашканы. Јаҥы Кереестеҥ кычырганыбыста, Иисус Христос то, Иисустыҥ ӱренчиктери болгон он эки апостол до, бӱдӱп турган ончо улус та Кудайга ӧзӧк-тынынаҥ чыккан сӧстӧрлӧ баштанып, Кудайдаҥ каруу алып јат.

НАРД – мындый ок атту ӧзӱмниҥ јулугынаҥ эдилген јараш јытту май.

НИНЕВИЯ – Ассирия каандыктыҥ тӧс калазы. Кудай Бойыныҥ самаразын јарлазын деп, бу кала јаар Иона јарлыкчызын ийген.

НОЙ – Ӧрӧ турган Кудай јер-телекейдиҥ кинчеги кӧптӧгӧн учун оны јоголторго чайык чыгарар алдында акту болгон Ной Кудайдыҥ јакарганыла јаан кереп тудуп, ого бойыныҥ билезиле кожо кирип, ӧлӱмнеҥ аргадалган. Чайыктыҥ кийнинде Нойдоҥ кижилик бӱткен.

ОРОЗО – бойын Кудайга учурлаганныҥ темдеги эдип кандый бир ӧйдиҥ туркунына чек курсак јибей тудунары. Орозоныҥ ӧйинде Кудайдыҥ быйанын ла болужын сурап, мӱргип јадылар.

ОСАННА – «хосанна» деп еврей сӧс «сурап турум, аргада!» дегени.

ОТОК-КӰРЕЕ – иудейлердиҥ јаргы эдетен оток-кӱреези. Ол јетен кижидеҥ турган: абыстардаҥ, јасакчылардаҥ ла ӧскӧ дӧ јамылу улустаҥ. Оток-кӱрееде кӧп сабазында мӱргӱӱлдиҥ ле эл-јонныҥ сурактары кӧрӱлетен, ол оток-кӱрее анайда ок иудей калыктыҥ римдер алдындагы чыгартулузы болгон.

ПАСХА БАЙРАМЫ – еврейлерге сӱрекей јаан учурлу байрам. Пасха дегени – «кӧндӱре ӧткӧн» дегени. Бу байрамда еврейлер туку качан Египеттиҥ кулданыжынаҥ канайда јайымдалганын эске алгылайт. Ол ӧйдӧ Кудай Египеттеги кажы ла ӱйде тун туулган уул баланы ӧлтӱрерге Бойыныҥ ангелин ийер деп, озолондыра айткан. Је Ол еврейлерге бойлорыныҥ ӱйлериндеги эжиктердиҥ јаактарын кураанныҥ каныла сӱртсин деген. Ол тушта ангел канды кӧрӧлӧ, ол ӱйди кӧндӱре ӧдӱп, баланы ӧлтӱрбес. Оноҥ ло бери Пасха байрамы тушта еврейлер кажы ла ӱйде кураан сойып, каарып јадылар. Ойндо оны кожо јийдилер.

ПИЛАТ – Иисус Христос туулган соҥында 26-36 јылдарда Иудей јеринде башкарган Рим башчы.

РААВ – јебрен ӧйлӧрдӧ Иерихон калада jуртаган јӧй јӱрӱмдӱ ӱй кижи. Израильдиҥ јоны олорго Кудай берерге молјогон јерге јууктап келеделе, ӧштӱлерин канайда јеҥерин билип аларга, ол ороонды кайып кӧрӱп келзин деп, бир канча улус ийгендер. Раав кайучыларга болужып, олорды бойыныҥ айлында јажырган, оныҥ учун ол билезиле кожо аргадалган.

РАВВИ, РАВВУНИ – бу сӧс «ӱредӱчи» дегени. Еврейлер јамылу ла кӱндӱлӱ улуска анайда баштанатан.

РАЙ – бу сӧс гректеп «кеен сад» дегени. Кезикте бу атла, јер-телекей јайалып турарда, Кудай Адам ла Еваны јуртаткан кеен јер адалат. Јаҥы Кереесте рай дегени теҥери дегени, оноор Иисус Христоско бӱдӱп турган улус барып јадылар.

РАХИЛЬ – Иаковтыҥ эки абакайыныҥ бирӱзи. Оны Иаков сӱрекей сӱӱген. Ол Иосиф ле Вениаминниҥ энези болгон.

РЕВЕККА – Авраамныҥ Исаак уулыныҥ абакайы, анайда ок Исав ла Иаковтыҥ энези.

РИМ – Иисус Христос јерде јӱрген ӧйлӧрдӧ улу-јаан империя. Ол бойына кӧп ороондорды, ол тоодо Израильди де бактырган. Оныҥ тӧс калазы база Рим деп адалган.

САДДУКЕЙ – кӧп сабазында абыстардаҥ ла арга-чакту улустаҥ турган бир бӧлӱк улустыҥ кижизи. Фарисейлерге кӧрӧ, саддукейлер Кудайдыҥ сӧзи деп јӱк ле Агару Бичиктерди јарадып, jе ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ јаҥдап келген јаҥын jаратпай тургандар. Темдектезе, олор калганчы кӱнде ӧлгӧндӧр тирилип, Кудайга jаргыладар деп, бӱтпей тургандар.

САМАР ЈЕРИ – Иудей ле Галилей ортодо турган, Иудейге кирбеген таҥынаҥ эл-тергее. Иисус тушта Самар јериниҥ калыгы су-еврейлер болбогондор, нениҥ учун дезе јебрен ӧйлӧрдӧ олор ӧскӧ ороондордыҥ калыктарыла колынгандар. Иудейдиҥ еврейлери самарларды кӧрӧр кӱӱндери јок болгон.

САМСОН – јебрен ӧйлӧрдӧ каандардаҥ озо еврейлердиҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи. Ол алып-баатыр болгон эди.

САМУИЛ – Израильдиҥ калганчы улу јаргычызы, Кудайдыҥ јарлыкчызы. Самуил јарлыкчыныҥ кийнинде Израильде каандар башкарып баштаган. Самуил каан эдип Саулды ла Давидти майлаган.

САРРА – Авраамныҥ абакайы, Исаактыҥ энекейи.

САРЫНДАР БИЧИГИ (Псалтырь) – Эртеги Кереестиҥ бичиктериниҥ бирӱзи. Бу бичик Кудайга учурлалган 150 мак јаҥардаҥ туруп јат. Иудейлер мак јаҥарларды Кудайга бажырар тушта сарындап айдатан эди.

САТАНА – Кӧрмӧсти кӧр.

СЕРКПЕ (гректеп экклесиа) – бу сӧс Јаҥы Кереесте эки учурлу: Иисус Христоско бӱдӱп турган бир јердеги улустыҥ бирлиги; эмезе Иисус Христоско бӱткен ончо улустыҥ бирлиги.

СИНАГОГА – иудейлер јуртаган кажы ла калада синагога болуптыр. Иудейлер синагогазында Кудайдыҥ сӧзине ӱреткендер, Агару Бичикти кычыргандар, Кудайга мӱргигендер.

СИНАЙ КЫР – Синай јарымортолыктыҥ кыры, ол Улу (Ак) теҥистиҥ тӱштӱгинде, Египет ле Израильдиҥ јери ортодо турган. Бу кырда Кудай Израиль калыгына Моисей ажыра Бойыныҥ он салым-јакылтазын берген.

СМИРНА – баалу-чуулу, јараш јытту колынты. Ол аҥылу агаштыҥ чаганазынаҥ эдилетен. Еврейлер смирнаны эмдениште ле сӧӧк салганда тузаланган; ол кижини уйуктадып, оору-сызын јоголтот, ӧлгӧн кижиниҥ эди-канына чириирге бербейт.

СМОКВА – агаштыҥ бӱдӱми. Анайда ок инжир деп адалат. Оныҥ јиилектери сӱрекей амтанду ла ток, оныҥ учун ол кӧп сабазында арга-чакту ла амыр-токыналду jӱрӱмди темдектейт.

СОДОМ – Гоморраны кӧр.

СОЛОМОН – Давид-каанныҥ уулы, Давидтиҥ кийнинде Израильдиҥ кааны. Соломон башкарып турарда, Израиль ороон тыҥ ӧзӱм алынган. Иерусалимде эҥ баштапкы Байзыҥды Соломон туткан.

СТОИКТЕР – айлаткыш санаалу Зенонныҥ јолыла барган улус. Калык бойыныҥ јӱрӱмин билгир башкарар учурлу, соот-јыргалдыҥ, эмезе кыйын-шыраныҥ камаанын тоого албай, јӱрӱм кандый болгонынча оны алынар учурлу деп, олор ӱреткендер.

СУББОТ КӰН – Jасак аайынча иудейлер Кудайга бӱткӱлинче учурлаган агару кӱн, неделениҥ jетинчи кӱни. Кудай алты кӱн јер-телекейди јайаган, оноҥ јетинчи кӱнде тыштанган (Башталганы 2:2-3 ), оныҥ учун иудейлер ол кӱнде иш-тошты токтодып, синагогада jуулыжып, Кудайга мӱргип, Агару Бичиктер кычыратан.

СӰӰНЧИЛӰ ЈАР (гректеп евангелион) – бир кижиге де, бӱткӱл калыкка да айдылган кандый ла jакшылыкту ла сӱӱнчилӱ jар. Jаҥы Кереесте Аргадаачы Христос jер-телекейге туулган деп Сӱӱнчилӱ Jарды Кудай ангелдери ажыра jарлайт. Теҥери Каандыгы jерге келгени ле Кудайдыҥ кижиликке сӱӱжи керегинде Сӱӱнчилӱ Jарды Иисус Христос Бойы jарлайт. Кудайдыҥ сӱӱжине болуп, Иисус Христос ӧлӱмге барган, jе Кудай Оны тиргискен. Бу Сӱӱнчилӱ Jар христиан бӱдӱмjиниҥ тӧзӧлгӧзи боло берген. Соҥында Сӱӱнчилӱ Jар деп Иисус Христостыҥ jӱрӱми, ӱредӱзи, ӧлӱми ле тирилгени керегинде бичилген Jаҥы Кереестиҥ баштапкы тӧрт бичигин адагандар.

ТАГЫЛ – тындуларды тайатан бийиксӱ јер. Ол таштардаҥ, той-балкаштаҥ эмезе темирдеҥ јазалатан. Моисей јӱрген ӧйдӧҥ ала тагыл агару чадырда туратан, соҥында дезе – Байзыҥда. Тайылга эдер чӱм-јаҥды јаҥыс абыстар ӧткӱрер учурлу болуп калган.

ТАЙЫЛГА ЭДЕР – Израильдиҥ улузы эткен кинчектердеҥ арутанарга тындуларды тайатан, анайда ок Кудайды макка чыгарарга алкыш-быйанду берӱлер эдетен. Темдектезе, бозулар, койлор эмезе эчкилер, анайда ок кӱӱлелер, кулур, калаш тайылатан. Тайылга эдериниҥ ээжилери Моисейдиҥ jасагында чийилген. Соҥында, Јаҥы Кереестиҥ ӧйлӧринде, Иисус Христостыҥ сок јаҥыс тайылгазы кижиликтиҥ ончо кинчектерин таштаарга јеткил болгон (Кудайдыҥ кураанын кӧр).

ТЕҤЕРИ КААНДЫГЫ – Кудайдыҥ Каандыгын кӧр.

ТОМДОШ – эр киндиктӱ бала туулза, сегизинчи кӱнде оныҥ кору јерине кестирӱ эдери еврейлерде јаҥжыгу болгон. Мынайда этсин деп, Авраамга Кудай јакарган. Томдош Авраамныҥ калдыктарыла Кудай тургускан кереестиҥ темдеги болуп, кижи еврей укту болгонын керелейт. Еврейлерди кезикте «томдолгон улус» дежетен.

ФАРАОН – јебрен Египеттиҥ каандарын онойдо айдатан.

ФАРИСЕЙ – Саддукейлерге коштой иудейлердиҥ бир бӧлӱк улузыныҥ кижизи. Фарисейлер јаантайын Моисейдиҥ јасагы аайынча ла чактардыҥ туркунына бу јасакка улус кошкон кӧп ээжилер аайынча јӱргендер. Олор чак тӱгенген кийнинде ӧлгӧн улус тирилерине бӱткендер. Фарисейлер албаты-jон ортодо тоомjылу болгондор. Кӧп сабазында олор Кудайдыҥ килемjизине эмес, jе бойлоры тыш jанынаҥ Jасакты бӱдӱрип, ак-чек болгонына иженгендер. Оныҥ учун фарисейлерге тӱҥейлешпезин деп Иисус улуска озолодо айткан.

ФИМИАМ – Ладанга тӱҥей jараш jытту чагана. Байзыҥда фимиамды улус Кудайга мӱргип турганда, јараш јытту ыш јайылзын деп ӧртӧйтӧн.

ХАНААН – Израиль јонына Кудай береечи болуп молјогон ороонныҥ ады. Бистиҥ кӱндерде бу ороон Израиль, анайда ок Палестина деп адалат.

ХРИСТИАН – Кудайга бӱдӱп турган, Иисус Христос ажыра кинчектери ташталган, Кудай аргадаган, Христостыҥ јолыла барган кижи.

ХРИСТОС (МЕССИЯ) – Иисустыҥ тӧс ады-чабы. Бу сӧстиҥ учуры «майлалган» дегени. Абыстар Израильге каан тудар тушта Кудайдыҥ јакарганыла талдалган кижиниҥ бажын јараш јытту майдыҥ колынтызыла сӱртетен. Јаҥы Кереесте Бойыныҥ калыгын аргадаарга ла Кудайдыҥ Каандыгын тургузарга телекейге Кудай ийген Аргадаачы бу сӧслӧ адалат.

ЫЙЫК КАЛАШТАР – Кудайга тайылга эдип Байзыҥдагы аҥылу столго салатан ӧтпӧктӧр. Олорды јаҥыс абыстар јиир учурлу болгон.

ЭРТЕГИ КЕРЕЕС – 1. Кудай Израиль калыкты Египеттеҥ чыгарган соҥында олорло Синай кырда тургускан jӧп. Оныҥ тӧзӧлгӧзи Моисей ажыра берилген Jасак болгон (Кереести кӧр). 2. Эртеги Кереес деп онойдо ок еврейлердиҥ jебрен агару бичиктериниҥ јуунтызы адалат. Эртеги ле Jаҥы Кереестердиҥ бичиктери кожо Библия деп адалып jат.

Иисус Христос туштагы Палестина

Иисус Христос туштагы Иерусалим

Иисус Христос тушта Иерусалимдеги байзыҥныҥ сомы

Павел апостолдыҥ баштапкы миссионер јорыгы

Павел апостолдыҥ экинчи миссионер јорыгы

Павел апостолдыҥ ӱчинчи миссионер јорыгы

Рим дӧӧн јорык

Table of Contents

Јаҥы Кереес: Лука

Сӧс Бажы

Лука

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24

Сӧзлик

ААРОН
АБЫС
АВВА
АВЕЛЬ
АВРААМ
АГАРУ
АГАРУ БИЧИК
АГАРУ ТЫН
АГАРУ ТЫНЛА ТОЛОРЫ
АГАРЬ
АГРИППА
АДА
АДАМ
АКТААРЫ
АКТАЛАП КОЙГОН КИЖИ
АКТУ, АКТУ БОЛОРЫ
АЛКЫШ ЈЕТИРЕРИ, АЛКЫШ СУРААРЫ
АЛЛИЛУИЯ
АЛЬФА ЛА ОМЕГА
АМИНЬ
АНГЕЛ
АНТИХРИСТ
АПОСТОЛ
АРАМЕЙ ТИЛ
АРГАДААЧЫ
АТ, АТ-ЈОЛ
АЧЫТПАГАН КАЛАШ ЈИЙТЕН БАЙРАМ
БАЙЗЫҤ
БАЙКАН ТУРГУЗАТАН ДЕП БАЙРАМ
БЕЖЕНИНЧИ КӰН ДЕЙТЕН БАЙРАМ
БИЛДИ
БӰДӰП ТУРГАН УЛУС
ВААЛ
ВАВИЛОН
ВАЛААМ
ВАРАК
ВЕЕЛЬЗЕВУЛ
ВЕНИАМИН
ГЕЕННА
ГЕРМЕС
ГЕДЕОН
ГОМОРРА
ГОРЧИЦА
ДАВИД
ДИАКОН
ДИНАРИЙ
ЈАЙЫМДАЛАРЫ
ЈАЙЫМДАЛГАННЫҤ БАЙРАМЫ
ЈАҤЫ КЕРЕЕС
ЈАҤЫРАР ДЕГЕН БАЙРАМ
ЈАРЛЫКЧЫ
ЈАСАК
ЈАСАКЧЫ
ЈЕЛБЕГЕН
ЈЕЛБИС, КАРА ЈЕЛБИС
ЕВА
ЕВАНГЕЛИЕ
ЕВРЕЙ
ЕГИПЕТ
ЕЛИСЕЙ
ЕЛЛИН
ЕПИСКОП
ИАКОВ
ИЕРУСАЛИМ
ИЕССЕЙ
ИЗРАИЛЬ
ИИСУС
ИИСУС НАВИН
ИЛИЯ
ИОАНН
ИОНА
ИОСИФ
ИРОД
ИСААК
ИСАВ
ИСАИЯ
ИССОП
ИУДА
ИУДЕЙ
КАИН
КАЙРАКАН
КАЙРАКАННЫҤ КӰНИ
КАЛАНЧЫ
КАПКАШ БАЛУ
КАРА ЈАҤДУ
КЕРЕЕС
КЕРЕЕСТИҤ КОВЧЕГИ
КЕРӰ АГАШ
КИЖИ УУЛЫ
КИНЧЕК
КОЛ САЛЫП АЛКААР
КӦРМӦС
КРЕСКЕ ТӰЖЕРИ
КУДАЙ
КУДАЙГА БАШТАНАРЫ
КУДАЙГА БЕРИНЕРИ
КУДАЙДЫҤ КААНДЫГЫ
КУДАЙДЫҤ КУРААНЫ
ЛАДАН
ЛЕВИЙ
ЛЕВИТ
ЛОТ
МАЙЛААРЫ
МАК, КУДАЙДЫҤ МАГЫ
МАРИЯ
МЕЛХИСЕДЕК
МОИСЕЙ
МӰРГӰ
НАРД
НИНЕВИЯ
НОЙ
ОРОЗО
ОСАННА
ОТОК-КӰРЕЕ
ПАСХА БАЙРАМЫ
ПИЛАТ
РААВ
РАВВИ, РАВВУНИ
РАЙ
РАХИЛЬ
РЕВЕККА
РИМ
САДДУКЕЙ
САМАР ЈЕРИ
САМСОН
САМУИЛ
САРРА
САРЫНДАР БИЧИГИ
САТАНА
СЕРКПЕ
СИНАГОГА
СИНАЙ КЫР
СМИРНА
СМОКВА
СОДОМ
СОЛОМОН
СТОИКТЕР
СУББОТ КӰН
СӰӰНЧИЛӰ ЈАР
ТАГЫЛ
ТАЙЫЛГА ЭДЕР
ТЕҤЕРИ КААНДЫГЫ
ТОМДОШ
ФАРАОН
ФАРИСЕЙ
ФИМИАМ
ХАНААН
ХРИСТИАН
ХРИСТОС
ЫЙЫК КАЛАШТАР
ЭРТЕГИ КЕРЕЕС
Иисус Христос туштагы Палестина
Иисус Христос туштагы Иерусалим

Иисус Христос тушта Иерусалимдеги байзыҥныҥ сомы

Павел апостолдыҥ баштапкы миссионер јорыгы
Павел апостолдыҥ экинчи миссионер јорыгы
Павел апостолдыҥ ӱчинчи миссионер јорыгы
Рим дӧӧн јорык