Author: Муқаддас Китобни таржима қилиш институти
Date: 2023-10-13T05:01:44.893897+00:00

Muqaddas Kitob: Zabur

Muqaddas Kitob: Zabur

1. MUQADDAS KITOB

2. Soʻzboshi

3. Kirish

1. Zabur

1. Lugʻat

2. Izohlar

3. Rasmlar

4. Jadvallar

5. Qoʻlyozmalar

6. Xaritalar

7. Toʻgʻri yoʻl

8. Yordamchi oyatlar

9. Tarix

MUQADDAS KITOB

MUQADDAS KITOB

2016, 2018, 2020

Muqaddas Kitob

Lugʻatdagi rasmlar

© OʻBJ, 2006; Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972.

Rasmlar va loyihalar

Muqaddas chodir; Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

© OʻBJ, 2006.

Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

© UBS, 1999.

Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida); Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972.

Xaritalar

Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq; Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl; Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi; Oʻn ikki qabilaning hududi; Quddus (shohlar davrida); Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida); Isroil va Yahudo shohliklari; Ossuriya shohligi; Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida); Quddus (Iso Masih davrida)

© UBS, 1999.

Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda); Fors shohligi; Iskandar Zulqarnayn shohligi

© B & H Publishing Group, 1998.

Rim imperiyasi

© Lion Hudson PLC, 2004.

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari; Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari; Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari; Pavlusning Rimga olib ketilishi

© UBS, 1994.

Mazkur nashr Muqaddas Kitobni tarjima qilish instituti tomonidan Oʻzbekiston Bibliya jamiyati bilan hamkorlikda tayyorlangan

ISBN 978-5-93943-213-9

© Muqaddas Kitobni tarjima qilish instituti, 2016

Soʻzboshi

Soʻzboshi

1. KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

2. TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

3. TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

4. TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

5. BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

6. BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

7. ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

8. KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Mazkur Kitob ikki ming yildan oshiq davr mobaynida muqaddas deb eʼtirof etilgan bitiklarning oʻzbek tiliga qilingan birinchi toʻliq tarjimasidir. Muqaddas Kitob Eski va Yangi Ahd bitiklaridan iborat[1]. Bular tarkibida oʻzbek kitobxonlariga yaxshi tanish boʻlgan Tavrot, Zabur va Injil kitoblari ham bor.

1992 yili Yangi Ahd kitoblari oʻzbek tilida “Injil” nomi ostida ilk bor toʻliq holda chop etilgan edi. Oʻsha nashr Eski Ahd tarkibidagi Ibtido va Zabur kitoblarini ham oʻz ichiga olgan. Oʻshandan beri Eski Ahdning oʻn beshta kitobi oʻzbek tiliga tarjima qilinib, chop etildi. Shu jumladan, Ibtido va Zabur kitoblarining avvalgi nashri jiddiy tahrir qilingandan soʻng qaytadan nashr qilindi. Ilk chop etilgan Injil kitobi ham jiddiy tahrir qilingandan keyin mazkur nashrga kiritildi.

Ushbu tarjima ustida mutaxassislar yigirma yildan koʻproq mehnat qildilar. Nihoyat, Muqaddas Kitob toʻliq holda Oʻzbekiston Respublikasining davlat tilida chop etildi. Mazkur tarjimaning toʻliq nashrini va ilova qilingan oʻquv manbalarini “www.ibt.org.ru/muqaddas-kitob/lotin” internet sahifasidan topishingiz mumkin. Bu elektron manbalarni komputer va uyali telefon kabi vositalarga koʻchirib olib, ulardan foydalanishingiz mumkin.

Muqaddas Kitobda bayon qilingan aksariyat voqealar gʻarbiy Osiyoda boʻlib oʻtgan boʻlsa–da, undagi bebaho hikmatlar dunyo boʻylab yoyilib, koʻplab xalqlar madaniyatini yanada boyitdi. Insoniyat tarixida Muqaddas Kitobdan koʻra koʻp tarjima qilingan kitob yoʻq. Muqaddas Kitob jahon madaniyatining klassik merosi hisoblanadi. Mazkur nashr amalga oshirilayotgan paytda Muqaddas Kitob toʻliq holda dunyodagi 550 tilga tarjima qilingani maʼlum edi. Bundan tashqari, Muqaddas Kitobning ayrim parchalari taxminan 2300 tilga tarjima qilingan.

Butun jahonda yuksak madaniy meros sifatida qadrlanadigan mazkur Kitob Xudoning insoniyat bilan boʻlgan munosabati tarixi haqida soʻz yuritadi. Shu bois Kitob asrlar davomida odamlarga Yaratuvchi bilan hamda bir–birlari bilan yarashish yoʻlini koʻrsatib kelmoqda.

Tarjimonlar guruhi mazkur Kitobga jiddiy ilmiy ish sifatida yondashganlar. Ular Kitob tarjimasi yuzasidan chuqur tadqiqotlar olib borib, oʻz oldilariga qoʻyilgan vazifalarni nihoyatda diqqat–eʼtibor bilan bajarganlar. Buni nafaqat matnning oʻzidan, balki kitobxonning bilimini oshirish uchun kitobga ilova qilingan qoʻshimcha maʼlumotlardan ham koʻrishingiz mumkin. Shu bilan birga, tarjima uslubiga ham katta eʼtibor berilgan, matn zamonaviy kitobxonlarimizga tushunarli boʻlishi uchun tabiiy va sodda tilda tarjima qilingan.

Bu katta ishni amalga oshirish uchun yillar davomida koʻplab odamlar oʻz vaqtlarini ayamay, tinimsiz mehnat qildilar. Nafaqat tarjimonlar, balki muharrirlar, bir qancha kitobxonlar oʻzbekcha matnning sifatli boʻlishi uchun yordam berdilar. Nashriyot xodimlari ularning hammasiga oʻz minnatdorchiligini bildiradilar.

Biz Yaratganga shukronalar aytamiz va minnatdorchiligimizni bildiramiz. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Xudo har bir odamni Oʻziga chorlaydi, Xushxabarning magʻzi ham asosan ana shundan iborat. Iso Masih yer yuziga kelib, xochdagi oʻlimi va oʻlikdan tirilishi orqali bizga Xudo bilan yarashish imkonini berdi. Xudoning mangu sevgisi Iso orqali osmondan zaminga tushib keldi. Iso Xudoning feʼl–atvorini insoniy madaniyat va til orqali bizga namoyon qildi. Shuning uchun biz Xudoning qanday feʼl–atvorga ega ekanini bila olamiz. Umid qilamizki, Muqaddas Kitobning mazkur tarjimasi koʻplab kitobxonlarimizni Xushxabar orqali Xudo bilan yarashtiradi. Tanho Xudoga hamdu sanolar boʻlsin!

Nashriyot xodimlari

KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

Kitobxonlarimiz Muqaddas Kitob matnini toʻliqroq tushunishlari va undan mukammal foydalana olishlari uchun mazkur nashrga quyidagi qoʻshimcha maʼlumotlar ilova qilingan.

“Kirish” qismlari

Muqaddas Kitob tarkibidagi har bir kitobga “Kirish” berilgan. “Kirish”larda kitobning tuzilishi va asosiy mavzusi bayon qilingan. Shuningdek, kitob muallifi haqida, muallif kitobni kim uchun va qachon yozgani, kitob yozilgan paytdagi vaziyat haqida maʼlumotlar berilgan.

Sarlavhalar

Kitobxon matnni yaxshi tushunishi uchun, Muqaddas Kitobning koʻplab zamonaviy tarjimalarida sarlavhalar berilgan. Shu anʼanaga koʻra, oʻzbekcha tarjimada ham sarlavhalar qoʻllanilgan. Sarlavha muayyan bir parchaning asosiy mavzusini ifodalaydi. Sarlavhalar qora harflar bilan, sarlavhachalar kursiv shaklida yozilgan. Asl matnda sarlavhalar yoʻq. Zabur kitobining aksariyat sanolari boshida kursiv shaklida qoʻshimcha maʼlumot berilgan. Zaburdagi bu kabi maʼlumotlar asl matn tarkibida bor (misol uchun, Zabur 10 va 33–sanolarga qarang).

Izohlar

Izohlar matnda yulduzcha (*) bilan belgilangan boʻlib, yulduzcha izohlanadigan soʻz yoki iboradan keyin qoʻyilgan. Hamma izohlar Muqaddas Kitob oxirida ilova qilingan “Izohlar” boʻlimida berilgan. Har bir kitobning izohlari alohida berilgan boʻlib, izohlar bilan taʼminlanayotgan kitob nomi ostida kelgan. Izohlarda qadimgi Yaqin Sharq va unga qoʻshni davlatlarning tarixiga, madaniyatiga, geografik joylashuviga, sanalarga va vaqt tizimiga oid maʼlumotlar kiritilgan, Muqaddas Kitobning muayyan matni mazmuniga mos keladigan ayrim oyatlar manzili[2] berilgan. Shuningdek, qadimgi oʻlchov birliklarining zamonaviy ekvivalentlari ham izohlangan. Izohlarda ayrim oyatlarning tarjimadagi muammolari tushuntirilgan boʻlib, baʼzan oyatdagi soʻz yoki jumlaning boshqa varianti keltirilgan. Ayrim hollarda izoh qisqa berilgan boʻlib, kitobxonni lugʻatdan maʼlumot olishga undaydi.

Izohlar haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun “Izohlar” boʻlimining boshida berilgan “Izohlarning tuzilishi va ulardan foydalanish tartibi” qismiga qarang.

Lugʻat

Lugʻatni tuzishdan maqsad Muqaddas Kitobda bir necha bor takrorlanib keladigan muhim yoki notanish soʻzlar va iboralarning maʼnosini kitobxonga tushuntirib berishdir. Lugʻat tarkibidagi baʼzi soʻzlar va iboralar kitobxonlarimizga tanish boʻlishi mumkin (misol uchun, AHD, MASIH, ABADIY HAYOT), biroq lugʻatda bu kabi soʻz va iboralarning Muqaddas Kitobdagi oʻziga xos jihatlari kengroq ochib berilgan. Shuningdek, lugʻatda eski oʻzbek tiliga oid arxaik soʻzlar (misol uchun, KANʼON, BANDARGOH) ham izohlangan. Ayrim soʻzlar va iboralar qadimgi Yaqin Sharq madaniyati bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, oʻzbek tili tarixida ishlatilmagani sababli, asl matndan transliteratsiya usulida oʻzbekcha tarjimaga koʻchirilgan (misol uchun, FARZIY, FISIH BAYRAMI). Ayrim hollarda maʼlum bir soʻz yoki iboraning maʼnosi izohda qisqa berilgan, lugʻatda esa batafsil tushuntirilgan.

Koʻpincha lugʻatda biron soʻz yoki iboraning maʼnosi bilan bir qatorda, oʻsha davrga xos tarixiy va madaniy jarayonga oid maʼlumotlar ham berilgan. Bu soʻzlar va iboralarga berilgan sharhlardan keyin keladigan izohlarda Muqaddas Kitobdagi oyatlarning manzili koʻrsatilgan. Bu oyatlar kitobxonga Muqaddas Kitobda bayon etilgan taʼlimotlarni chuqurroq oʻrganishga yordam beradi. Kitobxon ayrim buyumlarning tuzilishi va shaklini koʻz oldiga keltirib, tasavvur qila olishi uchun, lugʻatda oʻsha buyumlarning rasmlari keltirilgan.

Rasmlar va loyihalar

Isroil xalqi Muso davridan boshlab bir necha asr davomida Xudoga Muqaddas chodirda sajda qilib kelgan. Shoh Sulaymon taxtga oʻtirgandan keyin esa ular Xudoga Quddusdagi Maʼbadda sajda qiladigan boʻldilar[3]. Bu tabarruk inshootlar asrlar davomida qanday koʻrinishlarda boʻlganini kitobxonlarimiz tasavvur qila olishlari uchun, mazkur nashrga oʻsha inshootlarning rasmlari va loyihalari ilova qilingan. Bu rasmlar va loyihalar Muqaddas Kitobni chuqur tadqiq etgan olimlarning ilmiy xulosalariga asoslangan.

Eski Ahd va Yangi Ahd xronologiyasi jadvallari

Eski Ahd va Yangi Ahd xronologiyasi jadvallarida Muqaddas Kitob tarixida yuz bergan muhim voqealar va ularning sanalari haqida maʼlumot berilgan. Jadvallarda shohlar, paygʻambarlar va muhim ahamiyatga ega boʻlgan boshqa shaxslar yashagan davrlar keltirilgan. Shuningdek, Yangi Ahd jadvalida kitoblar taxminan qachon yozilgani haqida maʼlumot berilgan. Qadimgi davr tarixidagi ayrim voqealarning yuz bergan aniq vaqtini belgilab olish nihoyatda murakkabdir. Olimlar bu borada bir toʻxtamga kela olmaganlari bois, jadvalda oʻsha voqealarning taxminiy sanalari koʻrsatilgan.

Eski Ahddagi va Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvallari

Ayrim hollarda bir kitobdagi[4] baʼzi oyatlarning mazmuni aynan bitta kitobning oʻzida yoki boshqa kitobda takrorlanadi. Bunday takrorlar, asosan, 2-4 Shohlar kitoblarida, 1-2 Solnomalar kitoblarida va toʻrtta Xushxabarda uchraydi. Kitobxonlarimizga oʻxshash parchalarni topishga yordam berish maqsadida, Eski Ahd va Yangi Ahd kitoblari uchun maxsus jadvallar ishlab chiqildi. Bu jadvallarda oʻxshash parchalarning asosiy mavzusi ifodalangan va oʻsha parchalarning Muqaddas Kitobdagi manzili keltirilgan. Jadvallarni tuzishdan yana bir maqsad kitobxonga 2-4 Shohlar, 1-2 Solnomalar kitoblari va toʻrtta Xushxabarlarni yaxshiroq qiyoslash imkonini berishdir. Shuning uchun baʼzi voqealar mana shu kitoblarning faqatgina bittasida yoritilgan boʻlsa–da, oʻsha voqeaning manzili jadvalga kiritilgan.

Xaritalar

Mazkur nashrda chop etilgan oʻn sakkizta xarita ikki ming yillik tarixiy davrni — Ibrohim paygʻambar davridan tortib to milodiy birinchi asrgacha boʻlgan davrni oʻz ichiga oladi. Xaritalarda koʻrsatilgan joy nomlari Muqaddas Kitobdagi muhim voqealar yoki oʻsha voqealarga bevosita taʼsir koʻrsatgan tarixiy oʻzgarishlar bilan bogʻliq.

TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

Muqaddas Kitob aslida ibroniy, oramiy va yunon tillarida yozilgan va oʻzbek tiliga oʻsha tillardan tarjima qilingan. Muqaddas Kitobning koʻplab qoʻlyozmalari, shuningdek, qadimda boshqa tillarga qilingan tarjimalar qoʻlyozmalari bugungi kungacha saqlanib kelmoqda. Olimlar Muqaddas Kitobning asl matnidagi baʼzi soʻzlarning maʼnosini toʻliq aniqlash uchun bu qoʻlyozmalarni bir–biriga qiyoslab oʻrganadilar. Bunday ilmiy tadqiqotlar natijasida shu narsa oʻz isbotini topdiki, Muqaddas Kitobning asl matni asrlar davomida sadoqat bilan asrab kelingan. Shuning uchun biz qatʼiy ishonch bilan ayta olamizki, mazkur tarjima uchun asos boʻlgan matn qoʻlyozmalarning asl matnidan deyarli farq qilmaydi.

Bu qoʻlyozmalar dunyoning turli muzey va kutubxonalarida saqlanib kelmoqda. Eng qadimgi qoʻlyozmalardan biri Ishayo paygʻambar kitobi boʻlib, taxminan miloddan oldingi 100 yilda koʻchirilgan. Bu bitikdan va diqqatga sazovor yana toʻrtta qoʻlyozmadan olingan parchalarning fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan. Ushbu qadimiy qoʻlyozmalar haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN va YUNONCHA MATN iboralariga qarang.

TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

Tarjima jarayonida birinchi qadam tarjimonlar asl matnning maʼnosini imkon qadar toʻliq va batafsil tushunib olishlaridan iborat. Muqaddas Kitob nihoyatda qadimgi matn boʻlgani sababli, bu vazifani bajarish oson kechmaydi. Biroq ikki ming yildan oshiq davr mobaynida olimlarning tadqiqotlari natijasida yigʻilgan maʼlumotlar yordamida buni amalga oshirsa boʻladi. Tarjimonlarimiz ish jarayonida Muqaddas Kitobga yozilgan turli sharhlardan va boshqa tillarga qilingan tarjimalardan foydalanganlar. Bunda ularga ibroniy, oramiy va yunon tillari mutaxassislari yordam berganlar. Tarjimonlarimiz Muqaddas Kitobdagi voqealar yuz bergan joylarni ziyorat qilib kelganlar. Ular Muqaddas Kitobning asl matni mazmunini qadimda odamlar qanday tushunganlarini toʻliq anglash maqsadida oʻsha yerlarning tarixini, madaniyatini va tabiatini oʻrganganlar.

Holbuki, tarjima yaxshi chiqishi uchun asl matnning maʼnosini toʻliq tushunishning oʻzi kifoya emas. Mazkur tarjimaning maqsadi asl matn gʻoyalarini oʻzbek kitobxoniga toʻgʻri, tabiiy va ravon tarzda yetkazishdan iboratdir. Agar kitobxon matn mazmunini yaxshi tushunmasa, tarjima yaxshi qilingan, deb aytib boʻlmaydi. Shu sababdan tarjimonlarimiz asl matn mazmunini oʻrganish bilan bir qatorda, tarjima asoslarini hamda oʻzbek tili grammatikasi, sintaksisi, stilistikasi va tilning oʻziga xos boshqa jihatlarini sinchiklab oʻrganganlar. Ularning maqsadi tarjimaning oʻzbekcha matnini keng ommaga tushunarli, sodda, ravon va adabiy tilda yetkazish edi.

Kitobxon asl matn maʼnosini tushuna olishi uchun, tarjimonlar matnni soʻzma–soʻz emas, mazmuniga koʻra tarjima qilganlar. Anglashilmovchilik paydo boʻlmasligi uchun, ayrim izohlarda asl matndagi ibora yoki jumlaning soʻzma–soʻz tarjimasi keltirilgan. Koʻpincha Muqaddas Kitobda bayon qilingan voqealarda kitob muallifi tinglovchining biron muhim hodisa borasidagi bilimiga tayanib, baʼzi maʼlumotlarni tushirib qoldirgan. Masalan, asl matnda joy nomi berilganda, bu nom shaharga ishora qilyaptimi yoki yurtgami, aniq yozilmagan. Zamonaviy oʻzbek kitobxoni bunday parchalarning maʼnosini toʻliq tushunishi uchun, tarjimonlar matnda nazarda tutilgan maʼnoni ochiq bayon qilganlar yoki bunday oʻrinlarga izoh berganlar. Bunday usulda tarjima qilingan matn keng ommaga tushunarli tarzda yetib boradi. Kitobxon matnni oʻzi uchun ichida oʻqisa ham, ovoz chiqarib tinglovchilarga oʻqib bersa ham maʼnosini osonlikcha tushunib oladi.

Tarjimaning muvaffaqiyati qoʻyilgan maqsadga qay darajada erishilganiga qarab baholanadi. Oʻzbek tiliga qilingan mazkur tarjima qoʻyilgan maqsadga muvofiq har tomonlama, bir necha bosqichdan iborat boʻlgan batafsil tekshiruv jarayonlaridan oʻtgan. Tarjima matni oʻzbek tilining yuksak malakali mutaxassislari tomonidan ham, Oʻzbekistonning turli viloyatlaridan boʻlgan har xil kasb egalaridan iborat erkak va ayollar tomonidan ham tekshirilgan. Turli toifadagi bu odamlar tarjima qilingan matnni oʻqib, oʻz fikrlarini bildirganlar, matnni yaxshilash maqsadida qaysi soʻzni qay oʻrinda qoʻllash maqsadga muvofiqligiga oid takliflar berganlar. Mazkur tekshiruv usullari natijasida oʻzbek tiliga tarjima qilingan matn butun oʻzbek xalqiga tushunarli sodda adabiy tilda yuzaga kelgan.

Maʼlumki, bir tildagi gʻoyani boshqa tilga bir necha yoʻl bilan, turli iboralardan foydalangan holda tarjima qilish mumkin. Shu sababdan, asl matn turli tillarga tarjima qilinganda, tarjimalar bir–biridan biroz farq qilishi tabiiy holdir. Tarjima usulidan farqli oʻlaroq, asl matnning mazmuni ham ayrim tarjimalarda bir–biridan farq qiladi. Bu muammoni hisobga olgan holda, tarjimonlar baʼzan izohlarda mazmunan boshqacha tarjima qilingan oyatlarning variantini ham berib oʻtganlar. Matnda esa tarjimonlarning fikricha kontekstga toʻgʻri keladigan, ularning tushunchasi boʻyicha muallif nazarda tutgan maʼno berilgan.

TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

Xudoning nomlarini tarjima qilish

Muqaddas Kitobni tarjima qilish jarayonida uchraydigan qiyinchiliklardan biri asl matndagi Xudoning nomlarini toʻgʻri tarjima qilishdir. Tarjimonlar har bir nomni mazmunan toʻgʻri va izchillik bilan tarjima qilishga harakat qildilar. Koʻpincha matnda Xudoning ikkita, hatto uchta nomi birin–ketin ishlatilgan. Bunday holda tarjimonlar bu nomlarni oʻzbek tilida tabiiy eshitiladigan nomlar bilan tarjima qildilar. Xudoning nomlari haqida lugʻatda batafsil maʼlumot berilib, ularning ibroniycha yoki yunoncha ekvivalentlari ham koʻrsatilgan (lugʻatdagi XUDONING NOMLARI iborasiga qarang).

Sheʼriy va apokaliptik[5] janrlardagi matnlarning tarjimasi

Muqaddas Kitob matni turli adabiy janrlardan tashkil topgan. Muqaddas Kitob tarkibidagi Zabur kitobi toʻligʻicha va hikmat janridagi kitoblarning aksariyat qismi sheʼrlardan iborat. Eski Ahddagi paygʻambarlar bitiklarining aksariyati ham sheʼriy usulda yozilgan.

Ibroniy sheʼriyatida majoziy timsollar, soʻz oʻyinlari, ohangdosh soʻzlar, qofiya va misralardagi boʻgʻinlar soni bir maromda ishlatilgan boʻlib, tilning naqadar boy ekanligidan dalolat beradi. Ibroniy sheʼriyatining diqqatga sazovor bir xususiyati parallelizmdir. Odatda bu usul biror gʻoyani tasdiqlash, unga urgʻu berish yoki qoʻshimcha maʼno ifodalash maqsadida ishlatiladi. Parallelizm hosil qilishda mazmunan yaqin boʻlgan gaplar juft misralarda birin–ketin, turli soʻzlar bilan takrorlanadi. Misol uchun,

“Ey shohlar! Endi aql bilan ish qiling.

Ey zamin hukmdorlari! Ogoh boʻling.” (Zabur 2:10)

Sheʼriy parchalar oʻzbek tiliga tarjima qilinganda, tarjimonlar, birinchi navbatda, matn mazmunini kitobxonga toʻgʻri va sodda tilda yetkazishga harakat qilganlar. Tarjimonlar imkon qadar, ibroniy sheʼriyatining xususiyatlarini saqlashga uringanlar. Sheʼrlar bandlarga boʻlingan. Muqaddas Kitobning asl matnidagi sheʼrlar oʻzbek tilidagi sheʼrlardan usuli va tuzilishi jihatidan farq qilsa–da, kitobxonlarimiz tarjima qilingan bu sheʼrlarning mazmunidan va oʻziga xos goʻzalligidan zavq oladilar, degan umiddamiz.

Bir tildagi sheʼrni boshqa tilga oʻgirish ancha mushkul. Bu ayniqsa majoziy maʼnodagi iboralarga taalluqlidir. Har bir til va madaniyatning oʻziga xos ramziy obrazlari hamda majoziy maʼnoda ishlatiladigan soʻz–iboralari bor. Ibroniycha matndagi bunday iboralar va obrazlar oʻzbek tiliga tarjima qilingach, maʼnosi mavhum boʻlgan hollarda, tarjimonlar quyidagicha yoʻl tutganlar: majoziy obrazlardan chekinib, iboraning maʼnosini darak gap bilan ifodalaganlar. Ayrim hollarda esa asl matndagi maʼnoni ifodalaydigan oʻzbek tilidagi boshqa bir majoziy iboradan foydalanganlar. Baʼzi holatlarda esa matnda ibroniycha iborani va obrazni saqlab, maʼnosini izohda ochganlar.

Muqaddas Kitobning apokaliptik janrdagi parchalari (misol uchun, Doniyor kitobining ikkinchi qismi va Vahiy kitobi) ramzlarga nihoyatda boy boʻlib, majoziy maʼnoni ifodalaydi. Aksariyat hollarda, bu ramzlar oʻzbekcha tarjimada ham saqlangan. Baʼzi ramziy obrazlarga izohlar berilgan boʻlib, maʼnosi ochilgan, biroq koʻp hollarda izohlar berilmagan. Chunki apokaliptik adabiyotdagi ramzlar maʼnosi xususida olimlarning qarashlari turlichadir. Muqaddas Kitobdagi bunday parchalarning maʼnosini yanada toʻliq tushunmoqchi boʻlgan kitobxonlarimiz Muqaddas Kitob boʻyicha tuzilgan sharhlarga, yaʼni kommentariylarga murojaat qilishlari lozim.

Madaniy tushunchalarga xos terminlarni tarjima qilish

Yuqorida aytib oʻtilganday, mazkur tarjimaning maqsadi Muqaddas Kitob matnini oʻzbek kitobxoniga sodda va ravon tilda yetkazishdan iboratdir. Madaniy tushunchalarga xos terminlar tarjimasida ham tarjimonlarimiz aynan shunday maqsadni koʻzladilar. Ular qadimgi matn tarjimasida zamonaviy soʻzlarni ishlatmagan holda, bu kabi terminlarni tushunarli yoʻl bilan yetkazishga harakat qildilar. Shu sababdan asl matnda qoʻllangan ogʻirlik, hajm va uzunlik kabi oʻlchov terminlari, shuningdek, pul birliklari oʻzbek tilida qadimdan mavjud boʻlgan terminlar bilan tarjima qilindi. Asl matndagi ibroniycha va yunoncha terminlar izohlarda zamonaviy oʻlchovni ifodalaydigan soʻzlar bilan tushuntirildi. Biroq ibroniy kalendaridagi oylarga kelganda, asl matndagi nomlar saqlab qolindi. Oylarning qadimgi nomlariga izohlar berilgan boʻlib, hozirgi kalendar boʻyicha qaysi oyga toʻgʻri kelishi tushuntirildi.

Har xil asbob–uskunalarni, masalan, musiqa asboblarini, dehqonchilikda foydalaniladigan ish qurollarini va hokazolarni tarjima qilishda ularning oʻzbek tilidagi ekvivalenti ishlatilgan. Ammo Muqaddas Kitob olimlari bu qadimgi asboblarning ayrimlari aniq qanday koʻrinishda boʻlgani yoki qay tarzda ishlatilgani haqida toʻliq maʼlumotga ega emaslar. Shu bois tarjimada kontekstga mos ravishda, oʻzbek kitobxoniga tanish boʻlgan terminlar tanlangan boʻlib, izohlarda qoʻshimcha maʼlumot berildi. Lugʻatda baʼzi buyumlar haqida batafsil maʼlumot berilgan boʻlib, ularning rasmlari keltirilgan.

Joy nomlari

Koʻpincha Muqaddas Kitobning asl matnida joy nomlari berilganda, oʻsha joylar shahar, maʼlum bir hudud yoki yurt ekanligi haqidagi maʼlumotlar ochiq yozilmagan. Mazkur tarjima oʻzbek kitobxoniga tushunarli boʻlishi uchun, tarjimonlarimiz koʻp oʻrinlarda bu kabi joylar haqidagi maʼlumotlarni ochib berdilar. Koʻpincha bunday maʼlumot muayyan bir nom birorta parchada ilk bor uchraganda berildi. Misol uchun, asl matnda: “Hududning chegarasi Kavul, Abdoʻn, Rexob, Xammon, Kanaxdan oʻtib, Buyuk Sidongacha yetadi” deb yozilgan boʻlsa, oʻzbekcha tarjimada bu maʼlumot quyidagicha berilgan: “Hududning chegarasi Kavul, Abdoʻn, Rexob, Xammon, Kanax shaharlaridan oʻtib, Buyuk Sidon shahrigacha yetadi” (Yoshua 19:27-28).

Yangi Ahdda Eski Ahddan keltirilgan iqtiboslar[6]

Maʼlumki, Yangi Ahd mualliflari Eski Ahddan iqtiboslar keltirganlar. Mazkur tarjimada iqtiboslarga izohlar berilib, iqtibos Eski Ahdning qaysi kitobidagi oyatlardan olingani koʻrsatildi. Yangi Ahdda keltirilgan baʼzi iqtiboslar Eski Ahddagi parchadan biroz farq qiladi. Buning bir nechta sababi boʻlishi mumkin. Birinchidan, Yangi Ahddagi parcha oʻzbek tiliga Eski Ahdning ibroniycha matnidan emas, balki Yangi Ahdning yunoncha matnidan tarjima qilingani sabab boʻlishi mumkin. Bunday holda oyatlardagi farq ibroniy va yunon tillarining xususiyatlari va tarjima uslubiga bogʻliq, deb qaraladi. Ikkinchidan, Yangi Ahd mualliflari iqtibosni Eski Ahdning ibroniycha matnidan emas, balki yunon tilidagi qadimiy tarjimasidan[7] keltirgani sabab boʻlishi mumkin. Ayrim hollarda yunoncha tarjima mazmun jihatdan ibroniycha matndan biroz farq qiladi. Va nihoyat, Yangi Ahd mualliflari Eski Ahddan iqtibosni soʻzma–soʻz keltirmay, kerakli qismlarini olib, matn maʼnosiga mos ravishda ishlatgan boʻlishlari ham mumkin.

BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

Muqaddas Kitob jami 66 ta muqaddas bitikdan iborat boʻlib, bu bitiklar “kitoblar” deb yuritiladi. Muqaddas Kitob tarkibidagi barcha kitoblar boblar va oyatlarga boʻlingan. Asl matnda boblar va oyatlar boʻlmagan, bular keyinchalik kotiblar tomonidan kitobxon tushunishi uchun, yordam tariqasida qoʻshilgan. Beshta qisqa kitob: Obodiyo, Filimoʻn, 2 Yuhanno, 3 Yuhanno va Yahudo kitoblari boblarga boʻlinmasdan, faqat oyatlarga boʻlingan.

“Izohlar” va “Lugʻat” qismlarida Muqaddas Kitobning koʻplab oyatlari manzillari berilgan. Oyat manzili quyidagicha belgilangan: kitob nomi, bob raqami, ikki nuqta (:) va oyat raqami. Masalan, “Yuhanno 3:16” Havoriy Yuhanno bayon etgan muqaddas Xushxabarning uchinchi bobi oʻn oltinchi oyatiga ishora qiladi. Bob haqida soʻz ketganda esa faqat kitob nomi, bob raqami va “–bob” soʻzi yozildi (masalan, Hakamlar 18–bob). Muqaddas Kitob tarkibidagi boblarga boʻlinmagan beshta qisqa kitobning faqat oyat raqamlari berildi, xolos. Masalan, “2 Yuhanno 6” Havoriy Yuhannoning ikkinchi maktubi oltinchi oyatiga ishora qiladi. Agar ikkita oyat raqami oʻrtasiga chiziqcha qoʻyilgan boʻlsa (masalan, 2:4-8), demak, har ikki oyat orasidagi barcha oyatlar nazarda tutilgan boʻladi.

Ayrim oʻrinlarda matn oʻzbek tilida ravon oʻqilishini, tushunarli boʻlishini va voqealar izchilligini taʼminlash maqsadida bir nechta oyat, asosan ikki yoki uchta oyat birlashtirilgan. Buning natijasida oyatlar tartibi oʻzgargan, yaʼni keyinda turgan oyat bir–ikki oyatdan oldinga oʻtkazilgan. Misol uchun, Ibtido 2:2-3 ga va Hizqiyol 1:1-3 ga qarang.

Muqaddas Kitob matnini raqamlashning bir nechta anʼanasi mavjud. Shu bois Muqaddas Kitobdagi boblarning va oyatlarning raqamlanishi hamma tarjimalarda ham bir–biriga aynan mos tushavermaydi. Buni ayniqsa Zabur kitobida yaqqol koʻrishimiz mumkin. Misol uchun, oʻzbek va rus tillaridagi 39 oyatdan iborat 9–sano inglizcha tarjimada 9-10–sanolarni tashkil qiladi. Oʻzbekcha tarjimada mazkur mintaqada qoʻllaniladigan usuldan foydalanildi.

BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Oʻzbekcha tarjimada biron odamning qaysi yurt, shahar yoki qishloqdan ekanini bildiruvchi “lik” qoʻshimchasi ishlatilgan barcha otlar bosh harf bilan yozildi (masalan, Kanʼonlik, Moʻablik). Oʻzbek tilining grammatik qoidalariga koʻra, bu soʻzlar oʻzbek tilida kichik harf bilan yoziladi. Ammo oʻzbek kitobxoniga Muqaddas Kitobdagi notanish joylarning nomlari toʻliq tushunarli boʻlishi uchun, mazkur tarjimada ular bosh harf bilan yozildi.

Muqaddas Kitobning boshqa tillarga qilingan tarjimalarida boʻlgani singari, mazkur nashrda ham Xudoni, Iso Masihni va Xudoning Ruhini bildiradigan hamma soʻzlar va olmoshlar bosh harf bilan yozildi. Muqaddas Kitobda qoʻllangan muayyan maxsus terminlar va soʻzlar ham bosh harf bilan yozildi (masalan, Muqaddas chodir, Maʼbad, Ahd sandigʻi, Xudoning Shohligi, Xushxabar).

ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

Mazkur tarjimadagi ismlar va joy nomlari asl matndan olingan boʻlib, oʻzbek tilida talaffuz qilinishi osonroq boʻlishi uchun biroz soddalashtirilgan. Oʻzbek kitobxoniga boshqa tarixiy va adabiy manbalardan maʼlum boʻlgan ismlar va joy nomlari bundan mustasnodir (masalan, Ibrohim, Yusuf, Muso, Dovud, Sulaymon, Iso Masih, Misr, Quddus va boshqalar). Ayrim ibroniycha va yunoncha ismlarning hamda joy nomlarining talaffuzi oʻzbekchadagi yoki ruschadagi soʻzlarga ohangdosh boʻlgani bois, kitobxon notoʻgʻri tasavvurga bormasin deb, ularning shakli biroz oʻzgartirildi. Misol uchun, ibroniycha matndagi Orom yurti oʻzbek tiliga Oram yurti deb tarjima qilindi, Ezra kitobidagi Mordaxay degan ism esa oʻzbekchada Mardoxay deb yozildi, chunki bu ismning birinchi qismi rus tilida “morda”, yaʼni “xunuk yuz” degan maʼnoni anglatadi.

KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Mazkur tarjimada dialogdagi koʻchirma gaplar tire bilan ajratildi. Soʻzlovchining gapi abzats oxirida tugaydi. Soʻzlovchining gapi ancha uzun boʻlganda, ayniqsa, bir abzatsdan oshganda, koʻchirma gap qoʻshtirnoqqa (“…”) olindi. Baʼzan koʻchirma gap bir nechta parchani, hatto bir nechta bobni qamragani bois, baʼzi sarlavhalar va bob raqamlari koʻchirma gap tarkibiga kirib qolgan. Bunday hollarda, koʻchirma gap qanchalar uzun boʻlmasin, qoʻshtirnoq koʻchirma gapning boshida ochilib, oxirida yopildi (misol uchun, Ayub 23:1-24:25 ga qarang).

Muqaddas Kitobning ayrim parchalari nihoyatda murakkab boʻlib, koʻchirma gapning ichida koʻchirma gap kelgan holatlar bor. Bunday holat, ayniqsa, paygʻambarlar bitiklarida koʻp uchraydi. Bunday parchalarni zamonaviy punktuatsiya qoidalari bilan belgilash qiyinchilik keltirib chiqarishi tabiiy. Shu bois, mazkur tarjimada quyidagi qoidalar qoʻllanildi:

Koʻchirma gap “…” bilan ajratildi.

Koʻchirma gap ichidagi koʻchirma gap «…» bilan ajratildi.

Koʻchirma gap ichidagi koʻchirma gap tarkibida yana koʻchirma gap kelganda ‘…’ bilan ajratildi.

Baʼzan soʻzlovchining gapi bir abzatsdan uzun boʻlmasa, koʻchirma gap ichidagi koʻchirma gap tire (—) bilan ajratildi. Bunday holda soʻzlovchining gapi abzats oxirida tugaydi.

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Institut perevoda Biblii; Informatsiyu o litsenzii etogo izdaniya mojno nayti zdes: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Institut perevoda Biblii

Institut perevoda Biblii, 101000 Moskva, Glavpochtamt, a/ya 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Pravila ispolzovaniya tekstov bibleyskix perevodov IPB: https://ibt.org.ru/ru/rules

Kirish

Kirish

1. KITOBLARNING NOMLARI

2. KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI

3. ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

4. YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

5. MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

MUQADDAS KITOBGA KIRISH

Muqaddas Kitob jami 66 ta muqaddas bitikdan iborat boʻlib, bu bitiklar “kitoblar” deb yuritiladi. Shu sababdan mazkur Muqaddas Kitob koʻp tillarda “Bibliya” deb nomlanadi. Bu nom yunoncha boʻlib, “oʻrama qogʻozlar”, yaʼni “kitoblar” maʼnosini ifodalaydi. Ushbu 66 ta kitob taxminan 1500 yil mobaynida 40 nafar muallif tomonidan yozilgan. Mazkur kitoblar turli adabiy janrlardan, chunonchi, tarixiy voqea, nasabnoma, sheʼr, hamdu sano, marsiya, bashorat, tanbehu nasihat, hikmatlar va maktublardan iborat.

KITOBLARNING NOMLARI

KITOBLARNING NOMLARI

Muqaddas Kitob tarkibidagi ayrim kitoblar oʻsha kitobni yozgan muallifning ismi bilan yoki uning aksariyat qismini yozgan odamning nomi bilan atalgan. Birinchisiga “Xabaqquq paygʻambarning kitobi”, ikkinchisiga “Sulaymon paygʻambarning hikmatlari” misol boʻla oladi.

Baʼzi kitoblar bosh qahramonning ismi bilan nomlangan. Misol uchun, “Rut kitobi” va “Ayub paygʻambar kitobi”.

Yangi Ahd tarkibidagi aksariyat kitoblar aslida maktublar boʻlib, maʼlum bir kishiga yoki bir guruh odamlarga yozilgan. Bunday hollarda maktub muallifning nomi bilan yoki maktub yoʻllangan guruhning yoxud kishining nomi bilan ataladi. Masalan, “Yoqubning maktubi”, “Pavlusning Rimliklarga maktubi”, “Pavlusning Filimoʻnga maktubi”.

Muqaddas Kitobdagi 66 kitobdan baʼzilari bu qoidalardan mustasno tarzda nomlangan. Ularning nomlanishi sabablari oʻsha kitoblarning kirish qismlarida tushuntirilgan (misol uchun, Chiqish kitobi).

Baʼzi kitoblar bir xil nomlangan boʻlib, ular faqat raqamlariga koʻra farq qiladi. Raqam kitob nomining qisqartirilgan variantidan oldin qoʻyiladi. Masalan, “4 Shohlar” qadimgi Isroilda hukmronlik qilgan shohlar haqidagi toʻrtinchi kitobni, “1 Yuhanno” havoriy Yuhanno yozgan birinchi maktubni bildiradi.

KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI

KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI

Muqaddas Kitob tarkibidagi 66 ta kitob xronologik tarzda joylashmagan. Bu kitoblarni tartibga solishning bir nechta anʼanasi mavjud. Oʻzbekcha tarjima mazkur mintaqada qoʻllanilgan tartibga rioya qilgan.

Iso Masih yashagan davrdan oldin yozilgan kitoblar “Eski Ahd” deb, U yashagandan keyin yozilgan kitoblar “Yangi Ahd” deb ajratiladi. Eski Ahdning asosiy mavzusi Xudoning Isroil xalqi bilan boʻlgan munosabatidir. Bu munosabat Xudoning Muso orqali Isroil xalqi bilan tuzgan ahdiga asoslangan. Yangi Ahdning asosiy mavzusi Iso Oʻzini qurbon qilgani va buning natijasida dunyoni Xudo bilan yarashtirganidir. Endi har bir inson, millatidan qatʼi nazar, Iso Masihga ishonsa va gunohlaridan tavba qilsa, uning gunohlari kechiriladi, bu inson Xudoning xalqiga tegishli boʻladi. Xudo Oʻz xalqi bilan Iso Masih orqali ulugʻroq va aʼloroq vaʼdalarga asoslangan yangi ahd tuzdi. Shu sababga koʻra, Muqaddas Kitob ikki qismga boʻlinib, “Eski Ahd” va “Yangi Ahd” deb ataladi.

ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

Eski Ahd 39 ta kitobdan iborat boʻlib, bu kitoblar miloddan oldingi oʻn beshinchi va beshinchi asrlar oraligʻida yozilgan. Bu kitoblarning qariyb hammasi qadimgi ibroniy tilida yozilgan. Faqatgina Ezra va Doniyor kitoblaridagi ayrim parchalar oramiy tilida yozilgan, xolos.

Tavrot

Eski Ahdning dastlabki beshta kitobi (Ibtido kitobidan Qonunlar kitobigacha) Muso paygʻambar tomonidan yozilgan. Bu majmua oʻzbek tilida “Tavrot” deb ataladi. Ibtido kitobi Xudo olamni va ilk odamlarni — Odam Ato bilan Momo Havoni yaratgani haqidagi voqealar bilan boshlanadi. Soʻng insoniyat gunoh qilgani va Nuh paygʻambar davrida Xudo butun yer yuziga toʻfon yuborib, odamzodga jazo bergani haqida bayon qilinadi. Kitob davomida hikoya qilinishicha, Xudo Ibrohim paygʻambarni daʼvat qiladi, uni Kanʼon yurtiga boshlab boradi. Ibrohim befarzand boʻlishiga qaramay, Xudo uni buyuk xalqning otasi qilishga vaʼda berib, butun yer yuzidagi xalqlar u orqali baraka topishini aytadi. Xudo Oʻz vaʼdasini bajargani Ibrohimning oʻgʻli Isʼhoq, nabirasi Yoqub va chevarasi Yusuf haqidagi hikoyalardan koʻrishimiz mumkin. Xudo Yusuf orqali Yoqubni va uning xonadonini Kanʼon yurtidagi qahatchilikdan asrab, Misrga olib boradi. U yerda Ibrohimning avlodi nihoyatda koʻpayib, Isroil xalqi degan nom bilan taniladi. Isroil xalqi Misrda 400 yil qolib ketadi.

Tavrotning ikkinchi kitobi “Chiqish” deb nomlangan boʻlib, Yoqub naslining oʻn ikki qabilasi, yaʼni Isroil xalqi Misrda qullik zulmidan azob chekayotgani haqidagi hikoya bilan boshlanadi. Xudo Muso paygʻambar orqali Isroil xalqini moʻjizalar orqali ozod qilib, Misrdan olib chiqadi. Bu voqea taxminan miloddan oldingi 1440 yilda yuz bergan edi. Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin sahroda qirq yil davomida boshidan kechirgan voqealar Tavrotning qolgan uchta kitobida — “Levilar”, “Sahroda” va “Qonunlar”da hikoya qilingan. Oʻsha davrda Xudo Muso paygʻambar orqali Isroil xalqi bilan ahd tuzadi. Oʻsha ahdda Xudoning amrlari va qonunlari batafsil bayon qilingan. Bu amrlarga va qonunlarga rioya qilgan insonlarga Xudo: “Men sizlarni Oʻzimning xalqim qilaman, sizlarning Xudoyingiz boʻlaman”, deb alohida vaʼda bergan. Ammo bu amrlarni va qonunlarni buzgan odamlarni Xudo jazolagan. Xudoning Oʻz xalqi Isroil bilan boʻlgan munosabati mana shu ahdga asoslangani bois, Eski Ahdda bayon qilingan aksariyat voqealar va Isroil xalqining tarixi shu munosabatlar haqida hikoya qiladi.

Isroil xalqi tarixi

Muqaddas Kitob tarkibida Tavrot kitoblaridan keyin oʻrin olgan 12 ta kitob (Yoshua kitobidan Ester kitobigacha) Isroil xalqi tarixining taxminan 1000 yillik davrini qamrab oladi. Bu davrda Isroil xalqi Kanʼon yurtini zabt etib, oʻsha yerlarga oʻrnashadi. Taxminan 350 yil davomida Isroil xalqining oʻn ikki qabilasini Xudo tomonidan tayinlangan hakamlar boshqaradi. Hakamlar davridan keyin Isroil xalqining oʻn ikki qabilasi Isroil shohligini barpo qilib, Shoulni shoh qilib taxtga oʻtirgʻizadi. Dovud Isroilning ikkinchi shohi boʻladi. Dovud vafot etgandan keyin uning oʻgʻli Sulaymon taxtga chiqib, Quddusda Xudoga atab Maʼbad quradi. Sulaymonning oʻgʻli Raxabom hukmronligi davrida Isroil shohligi ikkiga boʻlinib, shimolda Isroil shohligi va janubda Yahudo shohligi paydo boʻladi. Ikkala shohlikning aholisi va hukmdorlari oldiga Xudo Oʻz paygʻambarlarini yuboradi. Ular aholini, butlarga sigʻinmanglar, Xudoga yuz buringlar, Uning amrlarini bajaringlar, deb undaydi. Ammo xalq paygʻambarlarning gaplariga quloq solmaydi. Oqibatda Xudo ikkala shohlik aholisini itoatsizligi uchun jazolab, dushmanlar qoʻliga topshiradi. Dushmanlar Isroil va Yahudo xalqlarini asirlikka olib ketadi. Oradan ancha yillar oʻtgandan keyin, Yahudo shohligidan surgun qilingan ayrim odamlar Quddusga qaytib kelib, Maʼbadni va shahar devorini qayta quradilar. Xalqning aksariyat qismi esa surgunda yashab qolaveradi. Ulardan baʼzilari oʻzlari surgun boʻlgan davlatlarda yuqori martabalarni egallaydilar.

Donishmandlik kitoblari

Navbatdagi beshta kitob (Ayub kitobidan “Sulaymon paygʻambarning goʻzal qoʻshigʻi” kitobigacha) “donishmandlik kitoblari” deb ataladi. Ayub kitobi zamirida barcha zamonlarda dolzarb boʻlgan quyidagicha savol yotadi: “Nima uchun Xudo solih kishilarning bu hayotda azob tortishlariga yoʻl qoʻyadi?” Zabur kitobi sanolardan tashkil topgan boʻlib, dastlab bu sheʼrlar kuyga solingan va Xudoga hamdu sano, madhiya qoʻshiqlari tarzida musiqa asboblari joʻrligida ijro etilgan. Hikmatlar kitobi maqol, matallar shaklidagi axloqiy va diniy taʼlimotlardan iborat. Voiz kitobi inson hayotining maqsadi va mohiyati haqida chuqur oʻylagan donishmand Voizning fikrlaridan iborat. “Sulaymon paygʻambarning goʻzal qoʻshigʻi” kitobi sevgi haqidagi sheʼrlar toʻplamidir.

Paygʻambarlar

Eski Ahdning soʻnggi 17 ta kitobi (Ishayo kitobidan Malaki kitobigacha) asosan paygʻambarlarning xabarlari va bashoratlaridan tashkil topgan. Bu paygʻambarlar miloddan oldingi 850-400 yillar oraligʻida faoliyat koʻrsatganlar. Bu davrlarda Isroil va Yahudo shohliklari alohida–alohida mustaqil davlat boʻlgan, ikkala shohlik aholisi surgun qilingan va Yahudo xalqidan baʼzilari ona yurtiga qaytib kelgan edi. Paygʻambarlar xalqni gunohlari uchun tavba qilishga, butlarga sajda qilmaslikka, Xudoga yuz burishga, Uning amrlarini bajarishga, solih hayot kechirishga undaganlar. Paygʻambarlar kelajak haqida koʻp bashoratlar qilganlar. Koʻpincha bu bashoratlarda ramziy obrazlardan foydalanilgan va ular sheʼriy uslubda yozilgan. Mazkur paygʻambarlar orasida oʻzbek kitobxonlariga yaxshi tanish boʻlgan Doniyor ham bor.

Ishayo, Yeremiyo, Hizqiyol va Doniyor paygʻambarlarning bitiklari “Katta paygʻambarlar” degan nom bilan yuritiladi, chunki ularning bitiklari boshqa paygʻambarlarnikiga qaraganda ancha katta. Qolgan oʻn ikkita paygʻambarning bitiklari qisqa boʻlgani bois, ular “Kichik paygʻambarlar” degan nom bilan yuritiladi. Bu bitiklar kotiblar tomonidan bir oʻrama qogʻozga koʻchirilgan.

Paygʻambarlar kitoblari xronologik tarzda joylashmagan. Qaysi paygʻambar qachon faoliyat koʻrsatgani haqida maʼlumot olish uchun mazkur nashrga ilova qilingan “Jadvallar” boʻlimida berilgan “Eski Ahd xronologiyasi jadvali” qismiga qarang.

YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

Yangi Ahd 27 ta kitobdan tashkil topgan boʻlib, bu kitoblar Iso Masih osmonga koʻtarilib ketgandan[8] keyin, milodiy birinchi asrda yozilgan. Bu kitoblar toʻplami oʻzbek tilida “Injil” deb ham yuritiladi. Yangi Ahdda bayon qilingan barcha voqealar Rim imperiyasi hududida sodir boʻlgan edi.

Yangi Ahd kitoblari qadimiy yunon tilida yozilgan. Matnda yunon harflari bilan yozilgan baʼzi oramiycha soʻzlar va iboralar ham bor, chunki Yaqin Sharq mintaqasida oramiy tili keng qoʻllangan edi. Yangi Ahddagi koʻplab dialoglar aslida oramiy tilida boʻlgan edi.

Xushxabarlar

Yangi Ahdning dastlabki toʻrtta kitobi (Matto kitobidan Yuhanno kitobigacha) Iso Masihning tugʻilishi, hayoti, taʼlimoti, oʻlimi va tirilishi haqidagi voqealardan iborat. Iso Masih Oʻzi keltirgan xabarni “Xushxabar” deb ataydi, shu boisdan ham dastlabki toʻrtta kitob “Xushxabarlar” degan nom bilan yuritilgan. Bu Xushxabarlarni Iso Masihni shaxsan tanigan odamlar yoki ularning guvohligini bevosita eshitgan boshqa mualliflar yozganlar. Toʻrtala kitob uslub jihatdan va ayrim maʼlumotlarga koʻra bir–biridan farq qiladi, ayniqsa, Yuhanno bayon etgan Xushxabar boshqa Xushxabarlardan alohida ajralib turadi. Bu farqlar muallif kitobni qay maqsadda va kimga atab yozganiga bogʻliq. Bu kitoblar yaxlit holda Iso Masih haqida toʻliqroq maʼlumot berib, Uning hayotini bitta kitobda yozilgandan koʻra koʻproq yoritadi.

Ilk masihiylar jamoatining tarixi

Navbatdagi kitob “Havoriylarning faoliyati” deb nomlangan boʻlib, unda Iso Masih osmonga koʻtarilib ketgandan keyin, dastlabki yillarda shogirdlarning olib borgan faoliyati tasvirlanadi. Isoning bu shogirdlari va ilk jamoat yetakchilaridan baʼzilari “havoriy”[9] degan nom bilan tanilganlar. Kitobda Iso Masih haqidagi Xushxabar Quddusdan butun Rim imperiyasiga yoyilgani haqida hikoya qilinadi. Shu mavzu bilan bogʻliq holda kitobning aksariyat qismida havoriy Pavlusning safarlari bayon qilinadi. Kitobda bayon qilinishicha, Pavlus Rim imperiyasiga qarashli koʻp shaharlarga borib, yahudiy va gʻayriyahudiylarga Masih haqida vaʼz qilgan va hatto imperiya poytaxti Rimga ham yetib borib, u yerda koʻpchilikka Xushxabar aytgan. Pavlus Rimdagi uy qamogʻida ekani haqidagi maʼlumot kitobga yakun yasaydi.

Maktublar

Havoriylar kitobidan keyin 21 ta maktub keladi. Bu maktublarni Iso Masihning baʼzi havoriylari Uning izdoshlariga yozib, imonda oʻsish, solih hayot kechirish borasida nasihatlar berganlar. Mazkur maktublarning aksariyat qismi turli joylarda istiqomat qiluvchi imonlilar guruhlariga yozilgan, faqat toʻrtta maktub muayyan shaxslarga yoʻllangan.

Odatda ushbu maktublar ikki guruhga boʻlingan: 1) Pavlus yozgan maktublar, 2) Boshqa havoriylar yozgan maktublar. Mazkur mintaqada koʻp ishlatiladigan boshqa tarjimalardagi kabi, oʻzbekcha tarjimada ham boshqa havoriylar yozgan maktublar Pavlusning maktublaridan oldin kelgan. Ibroniylarga maktub Pavlusning maktublari qatorida joylashtirilgan, ammo bu maktubning muallifi aniq emas va bu haqda olimlar hanuzgacha munozara qilmoqdalar.

Maktublar xronologik tartibda joylashmagan. Yangi Ahddagi xronologik tartib haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun mazkur nashrga ilova qilingan “Jadvallar” boʻlimida berilgan “Yangi Ahd xronologiyasi jadvali” qismiga qarang.

Apokaliptik janrdagi kitob

Yangi Ahd Vahiy kitobi bilan yakunlanadi. Bu kitob Yangi Ahd tarkibidagi barcha kitoblardan keyin yozilgan, deb taxmin qilinadi. Ushbu kitob majoziy obrazlarga nihoyatda boy boʻlib, unda Xudoning kelajakda dushmanlar ustidan gʻalaba qozonishi va Xudoning abadiy shohligi barqaror boʻlishi haqida hikoya qilinadi.

MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

Shuni tushunib olish muhimki, Yangi Ahdda Xudo ayon qilgan haqiqat Eski Ahddagi haqiqatni bekor qilmaydi. Aksincha, Eski Ahd haqiqati Yangi Ahd haqiqati uchun asos boʻlib xizmat qiladi. Yangi Ahd, oʻz navbatida, Eski Ahddagi gʻoyalarni toʻldiradi. Iso Masih Eski Ahdni mukammal bilgan edi, shu bois odamlarga taʼlim berganda Eski Ahddan koʻplab iqtiboslar keltirgan. Iso shunday degan: “Meni, Tavrot yoki paygʻambarlarning bitiklarini bekor qilgani kelgan, deb oʻylamanglar. Men bekor qilgani emas, balki bajo keltirgani keldim” (Matto 5:17). Yangi Ahd mualliflari ham oʻz kitoblarida Eski Ahddan koʻp foydalanib, baʼzan undan iqtibos keltirganlar, baʼzan esa undagi gaplarni oʻz soʻzlari bilan yozganlar.

Shunisi diqqatga sazovorki, Muqaddas Kitob tarkibidagi barcha bitiklar turli janrlarda, har xil vaziyatda va turli davrlarda yashagan mualliflar tomonidan yozilganiga qaramay, hammasi birgalikda ajoyib uygʻunlikni namoyon qiladi. Xudoning kimligiyu Uning qanday ish yuritishi, odamzodning feʼl–atvori, xatti–harakati haqidagi gʻoyalar, markaziy mavzu boʻlgan Xudo bilan insoniyatning yarashuvi haqidagi xabar Muqaddas Kitobda izchil yoritilgan. Yarashuv haqidagi bu xabar, asosan, hikoyalar orqali, yaʼni odamlar bilan Yaratuvchi Xudo oʻrtasidagi munosabatga oid voqealar orqali yetkaziladi. Muqaddas Kitob mualliflari voqealarni samimiy ravishda, odamlarning gunohlarini yashirmagan holda roʻy–rost bayon qiladilar. Har bir inson haqidagi hikoya Xudo haqidagi katta hikoyaning bir qismini tashkil etadi. Muqaddas Kitobda bayon qilingan voqealardan shuni anglashimiz mumkinki, dunyo yaratilgandan beri, Xudo har bir odamni Oʻziga chorlab kelmoqda.

Asrlar davomida imonli odamlar ushbu kitoblarni Xudo tomonidan yuborilgan muqaddas bitiklar deb bilganlar. Darhaqiqat, Muqaddas Kitobda bu borada shunday yozilgan: “Muqaddas bitiklarning hammasi ilohiy ilhom bilan yozilgan” (2 Timoʻtiy 3:16), “Muqaddas bitiklardagi bashoratlarning hech biri paygʻambarlarning shaxsiy talqini emas. Hech bir haqiqiy paygʻambar oʻzining insoniy xohishi bilan bashorat qilgan emas. Bu paygʻambarlar Muqaddas Ruh tomonidan boshqarilib, Xudoning soʻzlarini gapirganlar” (2 Butrus 1:20-21). Muqaddas Kitobni oʻqigan insonlar haqiqatni qidirganlarida, qaysi zamonda yashashlaridan qatʼi nazar, Muqaddas bitiklarning qudrati va hokimiyatidan voqif boʻlganlar. Zero, Muqaddas Kitobda shunday yozilgan: “Mening soʻzim olovday kuydiradi. Qoyani yoradigan bolgʻaday zarba beradi” (Yeremiyo 23:29), “Xudoning kalomi jonli va taʼsirli, har qanday dudama qilichdan oʻtkirroqdir. U jon bilan ruhni, boʻgʻinlar bilan ilikni ajratgudek suqilib kiradi. Xudoning kalomi xayolu yurakning niyatlarini fosh etadi” (Ibroniylar 4:12).

[1] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun MUQADDAS KITOBGA KIRISH boʻlimiga qarang.

[2] Yaʼni Muqaddas Kitob tarkibidagi kitobning nomi, bobi va oyati (misol uchun, Yuhanno 3:16). Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun mazkur boʻlimning BOB VA OYATLAR RAQAMLARI qismiga qarang.

[3] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MUQADDAS CHODIR iborasiga va MAʼBAD soʻziga qarang.

[4] Yaʼni Muqaddas Kitob tarkibidagi bir kitob. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun mazkur boʻlimning BOB VA OYATLAR RAQAMLARI qismiga qarang.

[5] yaʼni oxirzamonga oid bashoratlar va vahiylar

[6] Muallif yoki soʻzlovchi boshqa bir matndan keltirgan parcha, gap yoki ibora.

[7] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN iborasi ostida berilgan QADIMIY TARJIMALAR iborasiga qarang.

[8] taxminan milodiy 30 yil

[9] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi HAVORIY soʻziga qarang.

Zabur

Zabur

1. Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

51

52

53

54

55

56

57

58

59

60

61

62

63

64

65

66

67

68

69

70

71

72

73

74

75

76

77

78

79

80

81

82

83

84

85

86

87

88

89

90

91

92

93

94

95

96

97

98

99

100

101

102

103

104

105

106

107

108

109

110

111

112

113

114

115

116

117

118

119

120

121

122

123

124

125

126

127

128

129

130

131

132

133

134

135

136

137

138

139

140

141

142

143

144

145

146

147

148

149

150

Kirish

ZABUR

Kirish

Zabur kitobi Xudoga bagʻishlangan turli mazmundagi sheʼrlarning majmuasidir. Ularni baʼzan qoʻshiq qilib kuylashgan, baʼzan esa yakka tartibda yoki guruhda ibodat sifatida aytishgan. Kitob 150 ta sanodan iborat boʻlib, aksariyat sanolarning muallifi shoh Dovud hisoblanadi. Sanolar yillar davomida toʻplangan. Isroil xalqining Xudoga sajda qilishida bu sanolar muhim oʻrin egallaydi.

Sanolarda ibroniy sheʼriyatining parallelizm deb atalgan usuli keng qoʻllanilgan. Odatda bu usul biror gʻoyani tasdiqlash, unga urgʻu berish yoki qoʻshimcha maʼno ifodalash maqsadida ishlatiladi. Parallelizm hosil qilishda mazmunan yaqin boʻlgan gaplar juft misralarda birin–ketin, turli soʻzlar bilan takrorlanadi. Misol uchun,

“Ey shohlar! Endi aql bilan ish qiling.

Ey zamin hukmdorlari! Ogoh boʻling.” (2:10)

Sanolarda Muqaddas Kitob tarkibidagi koʻp kitoblarning bosh gʻoyasi oʻz aksini topadi. Bu gʻoyalar hamdu sano, shukrona, imon, umid–ishonch, gunoh oqibatidagi qaygʻu, Xudoning sodiqligi va madadi kabilardan iborat. Barcha sanolarning tub magʻzida Xudoga boʻlgan qattiq ishonch, Unga nisbatan samimiy izzat–hurmat yotadi. Sanolarning ijodkorlari oʻzlarining chinakam his–tuygʻularini ifodalab, Xudoni cheksiz marhamati uchun olqishlaydilar, qiyinchilik paytlarida esa yurakdagi dardlarini toʻkib soladilar.

Qadimgi Isroilda sanolar mazmuniga koʻra turli holatlarda quyidagicha ishlatilgan:

Xudoga hamdu sano aytish uchun (masalan, 104–sano),
qaygʻu–gʻamlarni ifodalash uchun (masalan, 12–sano),
taʼlim berish uchun (masalan, 1–sano),

Isroil shohiga izzat–hurmatini ifoda etish uchun, uning hukmronligi davrida adolat ustun boʻlishini tilab, Xudoga ibodat qilish uchun (masalan, 71–sano),
jamiki borliq ustidan hukmron boʻlgan Xudoning qudratini eʼtirof etish uchun (masalan, 46–sano),

Quddusga boʻlgan sevgini izhor etish uchun (masalan, 121–sano),
bayramlarni nishonlash uchun (masalan, 125–sano).

Albatta, aksariyat sanolardan bittadan ortiq maqsadda foydalanilgan.

Iso Masih vaʼz qilganda va taʼlim berganda sanolardan foydalangan. Yangi Ahd mualliflari ham sanolarning baʼzilarini oʻz kitoblarida qayd etib oʻtganlar. Ilk masihiylar ham sajda qilganlarida, taʼlim berganlarida, Iso Masih haqidagi Xushxabarni boshqalarga hikoya qilib berganlarida sanolardan foydalanganlar.

1–SANO

1^1Shunday insonlar saodatlidir:

Ular fosiqlar maslahatiga yurmaydi,

Gunohkorlar yoʻlida ular turmaydi,

Mazaxchilar orasida oʻtirmaydi+.

2Ha, ular Egamizning qonunidan zavq oladi,

Tunu kun taʼlimotining magʻzini chaqadi+.

3Unday insonlar oqar suv boʻyiga oʻtqazilgan

Daraxtlarga oʻxshaydi.

Ular oʻz mavsumida mevasini beradi,

Barglari aslo qurimaydi.

Ular neki qilsa, muvaffaqiyatga erishadi+.

4Fosiqlar esa bunday emaslar,

Shamolda toʻzgʻib ketadigan somonga oʻxshaydi+.

5Hukmda fosiqlar oqlana olmaydi,

Solihlar jamoasidan gunohkorlar joy ololmaydi.

6Egamiz solihning yoʻlini qoʻriqlaydi,

Fosiqning yoʻli halokatga yetaklaydi+.

2–SANO

2^1Nega quturadi xalqlar?!
Nega behuda fitna qilar elatlar?!+
2Zamin shohlari Egamizga
Va U tanlagan shohga qarshi saf tortadilar.
Hukmdorlar fitna qoʻzgʻab, shunday deydilar:+
3“Sindiraylik ular solgan kishanlarni,
Olib tashlaylik boʻynimizdan sirtmoqlarni.”

4Samoda hukmron boʻlgan Rabbiy esa

Ularni masxaralab, ustidan kuladi+.

5Rabbiy gʻazab bilan ularni ogoh etadi,

Qahrini sochib, vahimaga solib aytadi:

6“Men Sionga[*], Oʻzimning muqaddas tepaligimga

Oʻz shohimni joylashtirdim.”+

7Egamizning soʻzlarini shoh eʼlon qilmoqda:

“Egamiz menga shunday dedi:

«Sen Mening oʻgʻlimsan,

Bugun Men senga ota boʻldim[*]+.

8Tila, xalqlarni senga mulk qilib beraman,

Yerning toʻrt tomoni seniki boʻladi.

9Temir xivchin ila ularni urib ezasan[*],

Sopol koʻzani sindirganday ularni parchalaysan.»”+

10Ey shohlar! Endi aql bilan ish qiling.

Ey zamin hukmdorlari! Ogoh boʻling.

11Qoʻrquv ila Egamizga sajda qiling!

Vahima ila tavba qiling![*]+

12Uning oʻgʻliga[*] taʼzim qiling,

Boʻlmasa U gʻazablanadi,

Yoʻlingizda yoʻq boʻlib ketasiz,

Uning gʻazabi tez alanga oladi.

Naqadar baxtlidir Unda panoh topganlar!+

3–SANO

3^1Oʻgʻli Absalomdan qochib ketgandan keyin[*] Dovudning aytgan sanosi+.

2Ey Egam! Gʻanimlarim naqadar koʻpdir!

Menga qarshi qoʻzgʻalganlar qanchalar koʻpdir!+

3Koʻplar men haqimda:

“Xudodan unga najot yoʻq”, deb aytadilar+.

4Ey Egam, Mening qalqonimsan!

Shuhratim Sensan!

Sen boshimni yuksaltirasan+.

5Egamizdan madad soʻrab qilaman faryod,

Muqaddas tepaligidan[*] U menga beradi javob+.

6Egamiz meni himoya etgani uchun

Yotib uxlab, yana uygʻonaman+.

7Har tomondan meni qurshab turgan

Oʻn minglarcha gʻanimlarimdan qoʻrqmasman+.

8Qoʻzgʻalgin, ey Egam!

Najot ber, ey Xudoyim!

Hamma gʻanimlarimning yuzlariga urasan,

Qabihlarning tishlarini sindirasan+.

9Ey Egam! Najot Sendan keladi!

Barakalaring xalqingga kelsin!+

4–SANO

4^1Ijrochilar rahbariga. Torli asboblar joʻrligida aytiladigan Dovud sanosi+.

2Ey mening odil Xudoyim!

Iltijo qilganimda javob ber!

Kulfatda qolganimda meni ozod qilding.

Menga shafqat qilib, ibodatimni eshit+.

3Ey insonlar, qachongacha shaʼnimni yerga urasiz?!

Qachongacha puch soʻzlarga koʻngil bogʻlaysiz?!

Qachongacha yolgʻonlarni izlab yurasiz?![*]

4Unutmangki, Egamiz Oʻzi uchun tanlaydi taqvodorni,

Iltijo qilganimda, Egamiz eshitadi meni+.

5Hatto gʻazablanganingizda ham gunoh qilmang[*],

Tunda yotganingizda oʻylang, sukut saqlang.

6Munosib qurbonliklar keltiring,

Umidingizni Egamizga bogʻlang+.

7Koʻp odamlar aytadi:

“Yaxshi zamonlarni kim bizga koʻrsatadi?!” deb.

Ey Egam, jamoling bizga nurlarini sochsin!+

8Don va sharobi moʻl boʻlganlar quvonadi,

Sen yuragimga undan ham koʻproq shodlik berding.

9Yotganimda xotirjam uxlayman,

Ey Egam, yolgʻiz Sen meni omon saqlaysan+.

5–SANO

5^1Ijrochilar rahbariga. Nay joʻrligida aytiladigan Dovud sanosi.

2Soʻzlarimga quloq tut, ey Egam!

Diqqat qilgin nolalarimga.

3Eshitgin, madad soʻrab iltijo etaman,

Sen ham Shohimsan, ham Xudoyimsan!

Shu bois Senga ibodat qilaman+.

4Ey Egam! Tong chogʻi ovozimni eshitasan,

Subhidamda Senga yolvoraman,

Sendan javob kutaman+.

5Qabihlikdan mamnun boʻlmaydigan Xudosan Sen,

Senga mehmon boʻlolmas gunohkor inson.

6Takabburlar huzuringda tura olmaydilar,

Hamma badkirdorlarni Sen yomon koʻrasan+.

7Yolgʻon gapiradiganlarni Sen qirib tashlaysan,

Ey Egam, qonxoʻr, yolgʻonchilardan Sen jirkanasan+.

8Men esa sodiq sevgingning moʻlligi sabab
Sening uyingga kiraman.
Muqaddas Maʼbadingda taʼzim qilaman,
Qoʻrquv ila Senga sajda qilaman+.
9Naqadar dushmanlarim koʻp, ey Egam,
Odilliging bilan meni soʻqmogʻingdan yetakla,
Oʻz yoʻllaringni menga ravshan qil.

10Dushmanlarim ogʻzidan haqiqat chiqmaydi,

Ularning yuraklari baloyu ofatdir.

Ochiq qabr kabidir ogʻizlari,

Tillari xushomad qiladi+.

11Ey Xudo, ularni jazolagin!

Yomon niyatlari oʻzlarining boshiga yetsin.

Ular Senga qarshi isyon qilganlar.

Gunohlari koʻpligi uchun ularni haydab yuborgin.

12Senda panoh topganlarning hammasi sevinsin,

To abad shodlikdan ular kuylasin.

Ularni Sen himoya qilganing uchun,

Seni sevganlar sevinch ila joʻshsin.

13Ey Egam! Sen solih kishilarga baraka berasan,

Sening himmating ularni qalqonday himoya qiladi+.

6–SANO

6^1Ijrochilar rahbariga. Sakkiz torli asbob joʻrligida aytiladigan Dovud sanosi+.

2Ey Egam! Gʻazab bilan menga tanbeh bermagin,
Qahring sochib, menga jazo bermagin+.
3Ey Egam, madorim yoʻq, rahm qil menga,
Suyaklarim zirqiraydi xastalikdan,
Ey Egam, shifo ber menga.
4Azob chekmoqda jonim,

Qachongacha kuttirasan, ey Egam, qachongacha+?

5Kel endi, ey Egam, qutqar jonimni,
Sodiq sevging haqi ozod qil meni.
6Axir, oʻlganda eslamas hech kim Seni,

Oʻliklar diyorida[*] kim shukur qilar Senga?!+

7Oh–voh qilaverib charchadim,

Tunlari koʻz yoshlarim tufayli oʻrnim hoʻl boʻldi,

Yigʻlaganimdan toʻshagim shalabbo boʻladi.

8Koʻzlarim nuri soʻndi gʻamdan,

Zaiflashdi koʻzlarim dushmanlarim dastidan+.

9Yoʻqolinglar koʻzimdan hammangiz, ey badkirdorlar!

Nola–yigʻilarimni Egam eshitdi+.

10Egam eshitdi mening iltijoimni,

Egam qabul qiladi mening ibodatimni.

11Jamiki dushmanlarim uyalib qoladi,

Hammasi vahimaga tushib qoladi,

Oʻsha on sharmanda boʻlib, qaytib ketadi+.

7–SANO

7^1Benyamin qabilasidan boʻlgan Kushning qilmishlari tufayli Dovudning Egamizga aytgan marsiyasi.

2Senda panoh topaman, ey Egam Xudo,
Payimga tushganlardan xalos et, qutqar meni+.
3Yoʻqsa, ular meni sherday gʻajib tashlaydi,

Burda–burda qiladi, hech kim meni qutqarolmaydi+.

4-5Ey Egam Xudo!
Agarda kimgadir nohaqlik qilgan boʻlsam,
Doʻstimni dushmaniga sotgan boʻlsam mabodo,
Gʻanimimni sababsiz talagan boʻlsam,
Ha, agarda u ishlarni qilgan boʻlsam,+
6Dushmanlarim taʼqib qilsin, tutsin meni,
Tanamni tuproqqa qorsin,
Jasadimni yerga tashlasin.

7Qani, gʻazabingni sochgin, ey Egam!

Qoʻzgʻal yovlarimning qahriga qarshi!

Koʻrib, adolat qilgin!

8Xalqlarni atrofingga toʻplagin,

Balanddagi taxtingda oʻtirib,

Ular ustidan hukmronlik qilgin+.

9Ey Egam, oliy Hakam Oʻzingsan,
Sen xalqlarni hukm qilasan.
Ey yuksalgan Egam,
Hukm paytida yuzimni yorugʻ qil,
Bilasan–ku, solihman, begunohman+.
10Fosiqlarning yovuzligi barham topsin,
Solihlar barqaror boʻlsin.
Ongu yuraklarni sinaguvchi Sensan,
Ey odil Xudo!+

11Mening qalqonimdir yuksalgan Xudo,
Pokdillarga U najot beradi+.
12Adolatli hakamdir Xudo,
Qabihga U doim gʻazabini sochadi+.
13Agar inson tavba qilmasa,
Xudo qilichini charxlaydi,
Kamonini tayyor qilib turadi+.
14Qirgʻin qurollarini shay qilib qoʻygan,
Olovli oʻqlarini tayyorlab qoʻygan+.

15Ana, qabihlar qabihlikdan urugʻ orttiradi,
Dardu balolardan homilador boʻladi,
Oxir–oqibatda yolgʻonni tugʻadi+.
16Ular chuqur qaziydilar,
Ammo chohga oʻzlari qulaydilar+.
17Ularning dardu balosi oʻziga qaytadi,
Zoʻravonligi oʻzlarining boshiga yetadi.

18Egamizga, adolating uchun shukur, deyman.

Egamiz — Xudoyi Taologa hamdu sanolar kuylayman+.

8–SANO

8^1Ijrochilar rahbariga. Soz joʻrligida aytiladigan Dovud sanosi+.

2Ey Egam, bizning Rabbimiz!

Butun yer yuzida Sening noming ulugʻvordir!

Osmondan ham yuksakdir Sening shuhrating!+

3Dushmanlaringning,

Qasoskorlarning ovozini oʻchiray deya,

Sen bolalar va chaqaloqlarni

Oʻz qudratingni soʻylashga oʻrgatding.

4Qoʻllaring ijodi boʻlgan osmoningga qaradim,

Oʻzing joylashtirgan yulduzlaru oyga boqdim.

5Inson zoti nedirki, u haqda oʻylagaysan?!

Bandalar[*] nedirki, Sen ularni ardoqlagaysan?!+

6Sen ularni Oʻzingdan[*] andak past qilding,

Izzatu sharaf tojini ularga kiygizding.

7Jamiki yaratganing uzra ularni hukmron qilding[*],

Bor narsani ularning oyogʻi ostiga qoʻyding:+
8Jamiki molu qoʻylarni ham,
Barcha yovvoyi hayvonlarni ham,
9Samodagi qushlarni va dengizdagi baliqlarni,
Dengizda suzuvchi har xil maxluqlarni.
Ha, ularning ustidan insonni hukmron qilding.

10Ey Egam, bizning Rabbimiz!

Butun yer yuzida Sening noming ulugʻvordir!

9–SANO

9^1Ijrochilar rahbariga. “Qizlar[*]” kuyiga aytiladigan Dovud sanosi.

2Butun yuragimdan, ey Egam, Senga shukur aytaman,

Barcha ajoyib ishlaringni soʻylayman+.

3Sen tufayli shodlanib, quvonaman.

Qoʻshiq aytib, Seni madh etaman,

Ey Xudoyi Taolo!+

4Dushmanlarim chekinib qochganlarida,

Qoqilib, nobud boʻldi Sening huzuringda.

5Sen adolat ila hukm qilib taxtga oʻtirding,

Meni hukm etib, yuzimni yorugʻ qilding+.

6Xalqlarni Sen vahimaga solding,

Qabihlarni qirib tashlading.

Ularning nomini bir umrga oʻchirding+.

7Vayronalar ichra dushmanimiz to abad gʻoyib boʻldi,

Ularning shahrini Sen vayron etding,

Ularning xotirasi tamoman oʻchdi.

8Egamiz esa to abad Oʻz taxtida oʻtiradi,

U taxtini hukm qilish uchun qurgandir+.

9U olamni adolat bilan boshqaradi,

Xalqlarni odilona hukm qiladi+.

10Mazlum uchun Egamiz qalʼaday boʻladi,

Ha, qaygʻuli damlarda U panoh boʻladi+.

11Ey Egam, Seni taniydiganlar

Oʻzingga umid bogʻlaydi.

Senga yuz burganlarni tark etmaysan+.

12Hamdu sano kuylang Quddusda[*] taxt qurgan Egamizga!

Uning ishlarini eʼlon qiling xalqlar orasida!

13Qasoskor Egamiz mazlumlarni yodida tutadi,

Jafokashlar faryodini U unutmaydi.

14Rahm qil menga, ey Egam, qara!

Mendan nafratlangan gʻanimlarim azob bermoqda!

Oʻlim ogʻzidan meni qaytaradigan Sensan!+
15Shu bois goʻzal Quddus darvozalari oldida
Senga hamdu sano aytayin,
Menga najot bergan Sensan,
Shu bois ham quvonayin+.

16Xalqlar oʻzlari qazigan chuqurga oʻzlari yiqildi[*],

Yashirgan toʻrlariga oyoqlaridan ilindi+.

17Egamiz adolatli hukmi ila

Oʻzining kimligini koʻrsatdi.

Qabihlar oʻzlari qoʻygan tuzoqqa ilindi+.

18Qabihlar va Xudoni unutgan jamiki xalqlar
Oʻliklar diyoriga[*] tushar+.
19Muhtojni Xudo bir umrga unutmas,

Bechoraholning umidini to abad yoʻqqa chiqarmas.

20Qani, ey Egam! Inson zoti gʻolib chiqmasin,

Xalqlar huzuringda hukm qilinsin.

21Ularni qoʻrquvga sol, ey Egam!

Xalqlar inson zoti ekanligini bilsin.

22Nechun, ey Egam, uzoqda turibsan?

Qaygʻuli damlarda Oʻzingni yashirasan+?

23Takabbur qabihlar bechorani taʼqib qiladi,

Toʻqigan igʻvolari oʻzlarining boshiga yetsin.

24Qabihlar yovuz ehtiroslari bilan maqtanadi,

Ochkoʻzlar Egamizni laʼnatlaydi, Undan nafratlanadi.

25Xudoga intilmaydi oʻziga bino qoʻygan qabihlar,

“Xudo yoʻqdir”, deb doim oʻylaydi ular+.
26Qabihlarning doim ishi yurishadi,
Xudoning amrlarini ular tushunmaydi,
Dushmanlarini pisand qilmaydi.
27Ular oʻz koʻnglida oʻylaydilar:
“Biz hech qachon qoqilmaymiz,
Hech qachon kulfatlarga duch kelmaymiz.”+

28Qabihlarning ogʻzidan laʼnat, hiyla, poʻpisa chiqadi,

Soʻzlari bilan ular odamlarni yaralab, barbod qiladi+.

29Ular qishloqlarda yashirinib oladi,
Begunoh insonni poylab oʻldiradi.
Koʻzlari ojiz qurbonni qidiradi+.
30Sherga oʻxshab panada kutib turadi,
Bechorani ushlayman deb, pisib yotadi,

Zaifni oʻz sirtmogʻiga ilintirib, ushlab oladi+.

31Qabihlar oʻz kuchi bilan zaifni yiqitadi,

Uni yotqizib, ezib tashlaydi.

32Ular oʻz koʻngillarida: “Xudo qilmishlarimizni unutgan,

U koʻzlarini yumib olgan, hech narsani koʻrmaydi”, deb oʻylaydi+.

33Qani, ey Egam! Urgin qabihlarni,

Ey Xudo! Unutmagin mazlumlarni!

34Nechun qabihlar Sendan nafratlanadi?

Nechun oʻz koʻnglida ular:

“Xudo Mendan hisob soʻramaydi”, deb aytadi?

35Sen esa koʻrib turasan,

Bilib turasan kulfatu azobda qolganlarni.

Qoʻllaringni ularga uzatasan,

Ojiz oʻzini Sening panohingga topshiradi,

Sen yetimga doim yordam bergansan+.

36Qabihlaru yovuzlarning qoʻlini qirqqin,

Qilmishlari uchun ulardan hisob soʻra,

Toki ular boshqa yovuzlik qilmasin+.

37Egamiz Shohdir to abad,

Oʻzga xalqlar yoʻq boʻladi Uning yurtidan+.

38Ey Egam, mazlumlarning istaklariga quloq solasan,

Ularning yuraklariga dalda berasan.

Yetimu mazlumning dodini Sen eshitib,

39Yer yuzida banda ularni vahimaga solmasin deya,

Ularga Sen adolat qilasan+.

10–SANO

Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

1Egamizda men panoh topaman,

Qanday qilib siz menga:

“Qush kabi uchib ketgin togʻlarga”, deysiz+?

2Sizlar menga:

“Qara, pokdilning yuragini panadan otmoq uchun

Qabihlar yoylarini tayyorladi,

Oʻqlarini shaylab, moʻljalga oldi+.

3Qonun oyoq osti boʻlganda,

Solih nima qila oladi?!” deb aytasiz+.

4Egamiz Oʻzining muqaddas Maʼbadidadir,

Egamizning taxti samodadir.

U insonni koʻzdan qochirmaydi,

Nigohi insonni tekshirib turadi+.

5Egamiz solihni hamda qabihni sinaydi,

Zulmni sevuvchidan U nihoyatda nafratlanadi+.

6Qabihning ustiga choʻgʻ, oltingugurt yogʻdiradi[*],

Ularga ulush qilib garmselni[*] beradi+.

7Egamiz adolatlidir, U toʻgʻri ishlarni sevadi,

Toʻgʻri yuradigan inson

Uning marhamatidan bahramand boʻladi+.

11–SANO

11^1Ijrochilar rahbariga. Sakkiz torli asbob joʻrligida aytiladigan Dovud sanosi.

2Najot bergin bizga, ey Egam!

Taqvodor bir inson qolmadi,

Senga sodiq inson yoʻq boʻlib ketdi+.

3Hamma bir–biriga yolgʻon soʻzlaydi,

Xushomadgoʻylik bilan bir–birini aldaydi+.

4Xushomadgoʻy tillarni Egamiz kesib tashlasin,

Maqtanchoq ogʻizlarni U qirib tashlasin.

5Axir, ular: “Ogʻzimiz bilan erishamiz har narsaga,

Tilimiz oʻzimizniki, kim xoʻjayin bizga?!” deb aytadi.

6Egamiz aytmoqda: “Muhtoj ezilib ketdi,
Bechora nola qildi. Endi qoʻzgʻalaman,
Oʻzlari intilgan najotga yetkazaman.”
7Egamizning vaʼdalari gʻoyatda pokdir,
Uning soʻzlari oʻchoqda
Yetti karra tozalangan kumushga oʻxshaydi+.

8-9Har tarafda qabihlar daydib yuradi,

Har yoqda odamlar yomonlikni maqtab yuradi.

Ey Egam! Bulardan bizlarni saqlagaysan,

To abad bu nasldan bizni himoya qilgaysan.

12–SANO

12^1Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

2Ey Egam, qachongacha meni unutasan?

Nahotki meni to abad unutsang?!

Qachongacha mendan yuz oʻgirasan+?

3Qachongacha jonim azobda qoladi,

Kun boʻyi yuragim gʻamga toʻladi?

Qachongacha dushmanim mendan ustun keladi?

4Javob ber, ey Egam Xudo, boq holimga!

Kuchimni qaytargin, toki ketmayin oʻlim uyqusiga+.

5“Uni yengdim”, deb aytmasin dushmanim,

Yiqilganimda sevinmasin yovlarim!+

6Men umid bogʻlayman sodiq sevgingga,

Najotingdan qalbim toʻladi quvonchga.

Ey Egam, qoʻshiq aytaman Senga,

Zero, Sen inoyat aylading menga+.

13–SANO

Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

1•Ahmoqlar[*] oʻz koʻnglida: “Xudo yoʻq”, deydi.

Ular yaramaslardir, qilmishi jirkanch ishlardir,

Yaxshilik qiluvchi biron zot yoʻqdir+.

2“Idrokli biron zot bormikan?
Bormikan Menga yuz burgan?” deya
Insonga Egamiz samodan boqar+.
3Hammasi adashgan, birday buzilgan,
Yaxshilik qiluvchi bir kimsa yoʻqdir,
Hatto bironta ham yoʻq!+

4Ular idroksiz, badkirdor,
Xalqimni bir luqma nonday yeb yuboradi,
Hech qachon Egamizga sajda qilmaydi+.
5Ana, bosayotir ularni qattiq vahima,
Xudo solihlar bilandir birga.

6Badkirdorlar mazlumning niyatini puchga chiqarsa ham,

Egamiz mazlumlarning panohidir.

7Eh, Quddusdan[*] Isroilga najot kelsaydi!

Egamiz Oʻz xalqini yana farovonlikka erishtirsa,

Yoqb nasli shod boʻlgay, Isroil sevingay!

14–SANO

Dovud sanosi.

1Ey Egam, kim yashaydi Sening maskaningda?

Kim makon topadi Sening muqaddas togʻingda?[*]+

2Toʻgʻri yurib, toʻgʻri ish qilganlar yashaydi,

Yurakdan haq gapni aytganlar yashaydi+.
3Boshqalarga boʻhton qilmaganlar yashaydi,
Doʻstlariga yomonlik qilmaganlar yashaydi,
Qoʻshnilarini haqorat qilmaganlar yashaydi+.
4Razil kimsalardan nafratlanganlar yashaydi,

Ey Egam, Sendan qoʻrqqanlarni izzatlaganlar yashaydi,

Oʻziga zarar boʻlsa ham, ahdida turganlar yashaydi+.

5Qarz berib sudxoʻrlik qilmaganlar yashaydi.

Aybsizga qarshi guvohlik berish uchun pora olmaganlar yashaydi.

Bularni qilganlar tinch–omon boʻladi+.

15–SANO

Dovud qoʻshigʻi.

1Oʻzing saqla meni, ey Xudo!

Men Senda panoh topaman.

2Egamga aytdim: “Mening Rabbimsan,
Sendan boshqa mening buyuk baxtim yoʻq.”+
3Naqadar ulugʻvordir yurtdagi taqvodorlar,
Ulardan men gʻoyat zavq olaman.

4Soxta xudolarga ergashganlarning kulfati ortadi.

Ularning ichimlik nazri qon ekan,
Men ularning bu nazrlariga qoʻshilmayman,
Soxta xudolarning ismlarini tilga olmayman+.

5Ey Egam! Barqarorligim Sensan,
Muvaffaqiyatim ham Oʻzingdirsan,
Kelajagimni Sen taʼminlaysan+.

6Hosildor yerni meros olgan insonga oʻxshayman.

Axir, Sen meni ajoyib mulkning sohibi qilding!

7Egamni olqishlayman,
U menga yoʻl koʻrsatadi,
Tunda ham qalbim menga oʻgit beradi.
8Men doim Egamga koʻz tikaman,
U oʻng tomonimda boʻlgani uchun
Meni hech narsa qoʻzgʻata olmas+.

9Shu bois, ey Egam, yuragim quvonchga toʻla,

Jonim ham quvonadi.

Tanam xavf–xatarsiz yashaydi.

10Meni oʻliklar diyorida[*] qoldirmaysan,

Taqvodoringni[*] qabrda chiritmaysan+.

11Menga hayot soʻqmogʻini Oʻzing koʻrsatasan,

Huzuringda shodlik meni qamrab oladi,

Menga boqiy huzur–halovatni Sen berasan+.

16–SANO

Dovud ibodati.

1Ey Egam, haqli daʼvoimni eshit,

Faryodimga eʼtibor ber.

Hiylasiz ogʻzimdan chiqqan

Ibodatimga quloq tut+.

2Begunohligimni koʻrsatgin Sen,

Adolatni koʻrsin koʻzlaring.

3Hatto yuragimni taftish qilib,
Tunda meni sinab koʻrsang,
Agar meni imtihon qilsang,
Yomon niyatni menda topa olmasding.
Ogʻzim gunoh qilmas, qarorim shudir+.
4Insonlar qilmishini men qilmadim,
Sening amringga men itoat etdim,
Zoʻravonning yoʻllaridan oʻzimni saqladim.
5Qadamlarim soʻqmoqlaringda sobit boʻldi,
Oyoqlarim hech qachon toyib ketmadi+.

6Senga iltijo qilaman, ey Xudo,
Bilaman, Sen menga javob berasan.
Menga quloq tutib, soʻzlarimni eshitgin.
7Sodiqligingni zohir et ajoyib ishlar ila.
Raqiblardan qochib Senga borganlarga
Oʻng qoʻling bilan najot berguvchi Sensan+.
8Meni koʻzlaring qorachigʻiday asragin,
Meni qanotlaring soyasida yashirgin,+
9Meni talaydigan fosiqlardan asragin,

Atrofimda shay turgan ashaddiy yovlarimdan yashirgin.

10Ularning yuragida shafqatga joy yoʻq,

Ogʻizlari bilan kiborlarcha gapiradi+.

11Ular meni taʼqib qilib, oʻrab olganlar,

Yerga urmoq uchun menga koʻzlarini tikadi.

12Dushmanlarim meni gʻajimoqchi boʻlgan sherga oʻxshaydi,

Pana joyda pisib yotgan yirtqich sherga oʻxshaydi+.

13Kel, ey Egam! Ularga qarshi yuz bur,

Tiz choʻktirgin ularni!

Qiliching ila fosiqlardan qutqargin meni!

14Ey Egam! Qudrating ila

Meni bunday insonlardan qutqargin,

Ularning nasibasi faqatgina bu dunyodadir.

Tayyorlab qoʻygan achchiq koʻrgiliklaring bilan

Ularni toʻydirgin,
Hatto bolalariga ham yetsin,
Nabiralari ham totib koʻrsin.

15Solih boʻlganim uchun men Seni koʻrgayman,

Uygʻonib, jamolingni koʻrganimdan rozi boʻlgayman+.

17–SANO

17^1•Ijrochilar rahbariga. Egamizning quli Dovud sanosi. Egamiz Dovudni jamiki dushmanlari va Shoulning qoʻlidan ozod qilgandan keyin Dovud Egamizga atab shu qoʻshiqni aytdi.

2Seni sevaman, ey Egam, mening qudratim+.

3Egam suyangan qoyamdir[*], mening qalʼam, qutqaruvchimdir.

Ha, Xudodir mening qoyam, Unda panoh topaman.

Udir mening qalqonim, qudratli najotkorim[*], qoʻrgʻonim+.

4Egamga iltijo qilaman,
Gʻanimlarimdan U meni xalos qiladi.
Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!+

5Meni oʻlim toʻrlari chirmab olgandi,

Balo–qazo sellari dahshat ila bosib kelgandi+.

6Ha, oʻliklar diyorining[*] toʻrlari meni oʻrab olgandi,

Oʻlim oʻz tuzogʻiga meni asir qilgandi+.

7Kulfatda qolganimda Egamga iltijo qildim,

Ha, nola qildim Xudoyimga.

U Maʼbadidan turib, ovozimni eshitdi,

Ohu nolam qulogʻiga yetib bordi+.

8Oʻsha zamon yer yuzi titrab, tebrandi,
Togʻlarning poydevori larzaga keldi,
Egam gʻoyat gʻazabga mingan edi+.
9Burnidan tutun buruqsab chiqardi,
Ogʻzidan otash pishqirardi,
Oldidan qip–qizil choʻgʻ yogʻilardi+.
10U koʻklarni yorib, pastga tushdi,
Oyoqlari ostida — qora bulut+.
11Egam bir karubga[*] minib uchdi,
Yel qanotlari uzra uchib keldi+.
12Atrofini zulmat bilan oʻradi,
Quyuq, qora bulutlarni Oʻziga chayla qildi+.
13Ulkan nur Egamning oldidan chiqdi,

Doʻl va qip–qizil choʻgʻ qop–qora bulutlarni parchaladi+.

14Egamizning ovozi koʻklarda guldiradi,
Xudoyi Taoloning sadosi eshitildi[*]+.
15Oʻqlarini otdi,
Chaqmoq chaqtirib, yovlarini tirqiratdi,
Ularni sarosimaga soldi+.
16Egamizning tahdidlaridan,
Uning qahrli nafasidan
Dengizning tubi koʻrinib qoldi,
Zamin poydevori[*] yalangʻoch boʻlib qoldi+.

17Egam yuqoridan qoʻl uzatib, meni tutdi,
Bahaybat suvlardan meni chiqarib oldi+.
18Meni kuchli gʻanimlarim qoʻlidan,
Mendan nafratlangan yovlarimdan qutqardi,
Ular mendan kuchli edilar+.
19Qora kunimda ular menga hamla qildilar,
Ammo Egam menga tayanch boʻldi.
20Meni bexavotir joyga chiqarib qoʻydi,
Mendan mamnun boʻlib, najot berdi+.

21Egam solihligim uchun meni mukofotlaydi,
Aybsizligim uchun meni taqdirlaydi+.
22Zero, men Egamning yoʻlidan yurdim,

Axloqsizlik qilmadim, Xudoyimdan yuz oʻgirmadim.

23Uning hamma qonun–qoidalariga rioya qildim,

Farmonlarini chetga surib qoʻymadim.

24Uning oldida benuqson boʻldim,

Gunoh qilishdan oʻzimni saqladim+.

25Shu sababli Egam meni pok deb bildi,

Solihligimga yarasha mukofot berdi.

26Ey Egam! Senga sodiq boʻlganga Sen sodiq boʻlasan,

Yaxshi insondan yaxshiligingni ayamaysan,
27Pok kishiga pokligingni koʻrsatasan,
Egrining ayyorligini oʻz boshiga solasan.
28Ahli kamtarga esa najot berasan,
Dimogʻdorni yerga urasan+.

29Ey Egam Xudo! Chirogʻimni yoquvchi Oʻzingsan,

Zulmatni men uchun yorugʻlikka aylantirasan+.

30Ey Xudoyim! Senga suyanib lashkarni yoʻq qilaman,

Senga suyanib devorlardan oshib oʻtaman.

31Xudoning yoʻli komildir,

Egamizning kalomi chin haqiqatdir,

Panoh izlab borganga U qalqondir+.

32Egamizdan boshqa Xudo kim ekan?!

Xudoyimizdan boʻlak suyanchiq Qoya bormikan?!+

33Meni qudratli qiluvchi Xudodir,

Yoʻlimni Oʻzi bexatar qiladi.

34U oyoqlarimni kiyik oyogʻiday qiladi,

Choʻqqilar uzra meni bexatar yurgizadi+.

35Qoʻllarimni jang qilishga oʻrgatadi,

Barmoqlarim bronza yoyni buka oladi+.

36Ey Egam, Sen menga zafar qalqoningni bergansan,

Oʻng qoʻling menga tayanch boʻladi,

Madading esa meni yuksaltiradi.

37Oyoqlarim uchun yoʻlimni keng qilgansan,

Oyoqlarim sira ogʻib ketmaydi.

38Gʻanimlarimni quvlab, tutib oldim,
Ularni yoʻq qilmay ortga qaytmadim+.
39Shunday ezdimki ularni, tura olmadilar,
Oyoqlarim ostida choʻzilib qoldilar.
40Sen menga quvvat berib, jangga yubording,

Menga qarshi otlangan yovni oldimda bosh egdirding.

41Gʻanimlarimni mendan qochirding,
Mendan nafratlanganlarni men yoʻq qildim+.
42Ular madad soʻrab faryod qildilar,
Najotkorni esa topolmadilar,
Ey Egam, gʻanimlarim Senga yolvordilar,
Ammo Sen javob bermading+.
43Shamolning changiday ularni ezdim,
Yoʻldagi loydek sidirib tashladim+.

44Sen meni xalqning urush–janjalidan xalos etding.

Meni ellarga yoʻlboshchi qilding,

Oʻzim tanimagan elat menga qaram boʻldi+.

45Ovozimni eshitiboq quloq tutdi,

Yot ellar menga boʻyin egdi+.

46Yot ellar holsizlanib yiqildi,

Qaltirab manzilidan chiqib qochdi+.

47Egam barhayotdir! Suyangan Qoyamga olqishlar boʻlsin!

Najotkorim Xudo yuksalsin!
48Qasdimni olgan Xudodir,
Xalqlarni menga U tobe qilgan,+
49Meni gʻanimlarimdan U qutqargan,
Bosqinchilardan meni ustun qilgan,
Meni zoʻravonlar qoʻlidan xalos etgan.

50Shu bois, ey Egam, xalqlar ichra
Senga hamdlar aytaman!
Seni kuylab sano aytaman!+

51Egamiz Oʻz shohini ulugʻ zafarlarga erishtiradi,

Oʻzi tanlagan shoh Dovud va uning nasliga

To abad sodiq sevgisini koʻrsatadi+.

18–SANO

18^1Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

2Xudoning shuhratini samolar namoyon qiladi,

Uning ijodini falak toqi aytib turadi+.

3Osmon kundan–kunga buni bildiradi,

Har tun bundan xabardor qiladi.

4Samo, falak aytmas bir gap, yo bir jumla,

Chiqmas ulardan hech bir sado.

5Ammo xabarlari[*] har tomonga tarqaladi,

Olamning chetigacha yetib boradi.

Xudo samolarda quyosh uchun chodir qurgan+.

6Quyosh goʻshangadan chiqqan kuyovga oʻxshaydi.

Qahramonlarga oʻxshab gʻayrat bilan yoʻlagidan boradi+.

7Samolarning bir chetidan u chiqib,
Aylanib, boshqa bir chetiga yoʻl oladi,
Uning taftidan hech narsa yashirina olmaydi.

8Egamizning qonuni mukammaldir,
Bizga yangi kuch ato etadi,
Egamizning farmonlari ishonchlidir,
Soddalarga donolik beradi+.
9Egamizning buyruqlari toʻgʻridir,
Qalblarni shodlikka toʻldiradi,
Egamizning amrlari ravshandir,
Ular koʻzlarga nur beradi+.
10Egamizdan qoʻrqish poklikdir,
Bu to abad davom etadi.
Egamizning qoidalari haqiqatdir,
Hammasi gʻoyat adolatlidir+.
11Ular sof oltindan ham aʼlodir,
Toza asaldan ham shirinroqdir+.

12Ey Egam, qoidalaring menga, Oʻz qulingga oʻgit beradi,

Qoidalaringga itoat etganlar buyuk mukofot oladi.

13Kim oʻz xatosini bila oladi?!

Yashirin xatolardan meni Oʻzing poklagin.

14Men, qulingni oshkora gunohdan saqlagin,

Ustimdan gunoh hokim boʻlmasin.

Shunda men aybsiz boʻlaman,

Ogʻir gunohdan ham xoli boʻlaman+.

15Ey Egam, suyangan Qoyam, Qutqaruvchim!

Ogʻzimdan chiqqan soʻzlar,

Yurakdagi niyatlarim Senga maʼqul boʻlsin+.

19–SANO

19^1Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

2Kulfatda qolganingda, Egamiz senga javob bersin,

Bobomiz Yoqbning Xudosi seni tinch–omon saqlasin+.

3Muqaddas maskanidan U senga madad yuborsin,

Quddusdan[*] U senga tayanch boʻlsin+.

4U sening hamma nazrlaringni yodda tutsin,

Kuydirilgan qurbonliklaringni qabul etsin.

5Koʻngling istaganini Egamiz senga inʼom qilsin,

Hamma rejalaringni roʻyobga chiqarsin+.
6Shunda biz zafaringni sevinch ila kuylaymiz,
Xudoyimiz nomi bilan bayroqlar oʻrnatamiz,

Hamma iltijolaringni Egamiz roʻyobga chiqarsin.

7Bilaman, Egamiz Oʻzi tanlagan shohga najot beradi,

Egamiz muqaddas samosidan unga javob beradi,

Egamiz oʻng qoʻli bilan unga buyuk gʻalaba ato qiladi.

8Baʼzilar jang aravalariga ishonadi,
Baʼzilar otlari bilan maqtanadi,
Biz esa Egamiz Xudoga ishonamiz+.
9Ular holsizlanib yiqiladilar,
Biz esa kuchayib qad rostlaymiz.

10Ey Egam, shohimizga ato qilgin gʻalaba,

Iltijo qilganimizda, javob bergin bizga[*].

20–SANO

20^1Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

2Ey Egam! Sening qudrating tufayli shoh quvonadi,

Sen bergan zafarlardan u naqadar lazzatlanar!+

3Koʻnglidagi istaklarini roʻyobga chiqarding,

Uning tilaklarini rad qilmading+.

4Ulugʻ barakani unga ato qilding,

Uning boshiga sof oltin toj kiygizding.

5Sendan umr soʻraganda, umr berding,

Uzoq hamda boqiy umr baxsh etding+.

6Shohning shuhrati Sen bergan zafarlar tufayli ulugʻdir,

Unga dabdaba, ulugʻvorlik ato qilgan Sensan.
7Sen to abad unga baraka berasan,
Unga juda yaqin boʻlib,
Uni shodlikka toʻldirasan.
8Egamizga shohimiz umid bogʻlaydi,
Xudoyi Taoloning sodiq sevgisi tufayli
U hech qachon qoqilmaydi+.

9Ey shohimiz, qoʻling barcha dushmanlaringni magʻlub qiladi,

Ha, oʻng qoʻling sendan nafratlanganlarni magʻlub qiladi.

10Sen zohir boʻlganing zamon

Qizigan tandirday ularni yondirasan.

Egamiz Oʻz gʻazabi bilan ularni yutib yuboradi,

Alanga ularni yondirib tashlaydi+.

11Ey shohimiz, ularning naslini

Yer yuzidan qirib tashlaysan,

Zurriyotini insoniyat orasidan yoʻqotasan+.

12Dushmanlaring senga qarshi yomonlikni reja qilsalar,

Ular senga qarshi fitna qoʻzgʻasalar,

Hech narsaga erisha olmaydilar.

13Kamoningdan ularga oʻqlar otasan,

Ortiga qochishga majbur qilasan+.

14Oʻz qudrating tufayli yuksalaver, ey Egam,

Qudratingni kuylab, hamdu sano aytamiz.

21–SANO

21^1Ijrochilar rahbariga. “Tongda chiqqan kiyik” kuyiga aytiladigan Dovud sanosi.

2Ey Xudoyim! Nega meni tark etding?!

Nega mendan uzoqdasan shu qadar?!

Ey Xudoyim! Nechun menga najot bermaysan?!

Ohu nolalarimni eshitmaysan?!+

3Ey Xudoyim, kun boʻyi iltijo qilaman,

Sen esa javob bermaysan.

Tun boʻyi yolvoraman,

Ammo menga tinchlik yoʻq+.

4Baribir Sen Muqaddas Xudosan,

Isroilning hamdu sanosi qurshab olgan taxtingni.

5Ota–bobolarimning umidi Senda edi,

Sen ularga najot berding.

6Ular Senga nola qilib, najot topdilar,

Ular Senga ishonib, uyalib qolmadilar+.

7Axir, men inson emas, bir qurtdirman.

Odamlar hazar qilgan, xalqlar nafratlangan+.

8Meni koʻrgan har kim ustimdan kular,

Meni haqoratlab, bosh chayqab derlar:+

9“Egangga ishon, Oʻzi qutqarib olar,

Egang sendan mamnun boʻlsa, U najot berar.”

10Onam qornidan Sen meni chiqargan eding,

Onam bagʻrida Oʻzing meni omon saqlagan eding+.

11Senga tayanaman tugʻilganimdan buyon,

Mening Xudoyimsan onam dunyoga keltirgandan buyon.

12Mendan uzoq boʻlmagin!
Axir, kulfat yonginamda–ku,
Menga madad berguvchi biron kimsa yoʻq!+

13Bir gala buqalar[*] Meni qurshab olgan,

Ha, Bashan oʻlkasining[*] kuchli buqalari Meni oʻrab olgan+.

14Oʻkirib oʻljasini pora qiladigan sherga oʻxshab,

Men tomon ular ogʻizlarini katta ochgan.

15Hayotim suv kabi toʻkildi,
Suyaklarim boʻgʻinidan boʻshashdi,
Yuragim mum kabi ichimda erib ketdi+.

16Madorim qurib, sopol parchasiday boʻlib qoldim[*],

Tilim tanglayimga yopishib qoldi,

Meni oʻlim toʻshagiga yotqizding.

17Atrofimda koʻppaklar izgʻiydi,

Badkirdorlar toʻdasi meni qurshab olgandir,

Qoʻlu oyoqlarimni ular ilma–teshik qiladi[*]+.

18Hamma suyaklarim koʻrinib turadi,
Dushmanlarim koʻzlarini chaqchaytirib,
Yeb qoʻygudek boʻladi+.
19Kiyimlarimni ular oʻzaro boʻlishgan,
Libosim uchun qurʼa tashlashgan+.

20Mendan uzoq turma, ey Egam!

Kuchim manbai Sensan! Tez kel, yordam ber!

21Jonimni qilich damidan qutqar,

Hayotimni koʻppaklar changalidan qutqar!+

22Sherlar ogʻzidan qutqargin meni!

Yovvoyi buqalar shoxidan asragin meni!

Sen iltijoimga javob berding+.

23Birodarlarimga Sen haqingda aytaman,

Jamoa orasida Senga hamdu sano oʻqiyman+.

24Ularga shunday deyman:

“Egamizga hamdu sano ayting, ey Undan qoʻrqqanlar!

Egamizni ulugʻlang, ey Yoqb nasli!

Egamizni izzatlang, ey Isroil nasli!+

25Kulfatda qolgan bechoradan Egamiz yuz oʻgirmadi.

Uning qaygʻularidan hazar qilmadi, nafratlanmadi.

Bechoraning nolalarini Egamiz eshitdi.”

26Ulugʻ jamoa ichra

Hamdu sano aytishimning sababi Sensan.

Sendan qoʻrqqanlar oldida ontimni ado etaman+.

27Ey Egam, qashshoqlar yeb toʻyadilar[*],
Senga yuz burganlar Seni madh qiladilar,
Ular dunyo turguncha tursinlar!

28Egamizni eslab, Unga yuz bursinlar
Yer yuzidagi jamiki insonlar!
Jamiki urugʻu elatlar
Unga sajda qilsinlar!+
29Egamiz hokimiyati mutlaqdir,
Elatlar ustidan U hukmrondir+.

30Jamiki boylar ham ziyofat yeb, Unga taʼzim qiladi.

Tuproq ostiga ketayotganlar ham Unga sajda qiladi,

Hatto oʻz hayotini saqlay olmaydiganlar taʼzim qiladi.

31Avlodlar Unga xizmat qiladi,

Kelgusi nasllar Rabbiy haqida eshitadi+.

32Ular kelib Egamizning najoti haqida eʼlon qiladi,

Uning qilganlarini hali tugʻilmagan xalqlarga aytadi+.

22–SANO

Dovud sanosi.

1Egam mening choʻponimdir,

Men muhtojlik koʻrmasman aslo+.

2Yam–yashil yaylovlarda U menga orom beradi,

Sokin irmoqlar boʻyida U meni yetaklaydi+.

3U menga qayta kuch baxsh etadi.

Oʻzining nomi haqi–hurmati

Meni toʻgʻri yoʻlga boshlaydi+.

4Ey Egam!

Hatto zulmat vodiysida[*] yursam ham,

Xavf–xatardan qoʻrqmayman,

Axir, Sen men bilan birgasan.

Sening choʻpon tayogʻing[*],

Xiviching[*] meni himoya qiladi+.

5Dushmanlarimning koʻz oʻngida

Men uchun dasturxon tuzaysan.

Boshimga moy surtib,

Sen meni hurmat bilan kutib olasan.

Kosamni lazzatli neʼmatlarga lim–lim toʻldirasan+.

6Umrim boʻyi Sening mehr–shafqating izimdan yuradi,

Ey Egam, Sening uying to abad mening maskanim boʻladi.

23–SANO

Dovud sanosi.

1Egamiznikidir zamin, undagi butun borliq,

Olamu unda yashovchi jamiki jonzot+.

2U olamni oʻrnatgan dengizlar uzra,

Mustahkam qilgan uni ummonlar uzra[*]+.

3Kim turishi mumkin Egamizning muqaddas makonida?

Kim chiqishi mumkin Uning tepaligiga?[*]+

4Qoʻli halol, qalbi toza insonlar,

Soxta narsalarga koʻngil qoʻymaganlar,

Yolgʻondakam ont ichmaganlar+.

5Egamiz ularga baraka beradi,

Najotkor Xudo ularni oqlaydi.

6Egamizga yuz burgan jamoa oʻshandaydir.

Ha, Xudoga intilgan Yoqb nasli[*] shundaydir.

7Qaddingizni rostlang, ey darvozalar!

Ochilinglar, ey azaliy eshiklar!

Toki kira qolsin ulugʻvor Shoh!+

8U ulugʻvor Shoh kim ekan?

Janglarda gʻolib boʻlgan,

Kuchli, qudratli Egamiz Shohdir!+

9Qaddingizni rostlang, ey darvozalar!

Ochilinglar, ey azaliy eshiklar!

Toki kira qolsin ulugʻvor Shoh!

10U ulugʻvor Shoh kim ekan?

Sarvari Olamning Oʻzi ulugʻvor Shohdir+.

24–SANO

Dovud sanosi.

1[*] Yuragimni ochaman Senga, ey Egam!+

2Senga umid bogʻlayman, ey Xudoyim!

Sharmanda boʻlishimga yoʻl qoʻymagin,

Dushmanlarim mendan ustun kelmasin.

3Senga ishonganlar aslo boʻlmasin sharmanda.

Sharmandalik kelsin

Senga asossiz xiyonat qilganlarning boshiga+.

4Ey Egam, yoʻllaringni menga koʻrsat,
Soʻqmoqlaringni menga oʻrgat+.
5Oʻzing meni boshlab borgin,
Haqiqatingni menga oʻrgatgin,
Najotkorim Xudo Oʻzingsan,
Kun boʻyi Sendan umid qilaman+.

6Yodingda tut, ey Egam, buyuk shafqatingni
Hamda sevgida sodiqligingni.
Axir, azaldan Sen shunday qilgansan+.
7Yoshlikda qilgan gunohlarimni esga olmagin,
Itoatsizliklarim uchun meni jazolamagin.
Sodiq sevging haqi yodga ol meni,
Axir, Sen yaxshisan, ey Egam!+

8Egamiz yaxshi, adolatlidir!

U gunohkorlarga yoʻl–yoʻriq koʻrsatadi.

9U kamtarni toʻgʻrilikka boshlaydi,

Kamtarin insonni Oʻz yoʻliga oʻrgatadi.

10Egamiz qilgan har ishi orqali

Uning ahdiga rioya qilganlarga

Sevgisiyu sadoqatini koʻrsatadi.

11Mening ayblarim koʻp.

Ey Egam, Oʻz noming haqi

Ayblarimni kechirgin+.

12Agarda inson Egamizdan qoʻrqsa,
Egamiz unga toʻgʻri yoʻl tanlashni oʻrgatadi.
13Oʻsha inson umrini farovonlikda oʻtkazadi,
Uning nasli yurtni mulk qilib oladi+.
14Egamiz Undan qoʻrqadiganlarga
Oʻz niyatlarini ishonib bildiradi,
Oʻz ahdini ularga maʼlum qiladi.
15Nigohim doimo Egam tomondadir,
U oyoqlarimni tuzoqdan xalos qiladi+.

16Ey Egam, holimga boq, mehribonlik qil.

Men yolgʻizman, tushkunlikka tushganman.

17Yurakdagi gʻamlarim ortib bormoqda,

Shu kulfatdan meni qutqargin.

18Kulfatu gʻamlarimni koʻrib,

Barcha gunohlarimdan oʻtgin.

19Qara, dushmanlarim naqadar koʻp,
Mendan qattiq nafrat qilarlar.
20Hayotimni asra, qutqargin meni,
Sharmandali ahvolga solmagin meni,
Zotan, Senda panoh topaman men.
21Haqqoniylik, toʻgʻrilik saqlasin meni,
Zotan, Sendan umid qilaman men.

22Ey Xudo, qutqargin Isroilni

Jamiki kulfatlaridan!+

25–SANO

Dovud sanosi.

1Ey Egam, toʻgʻri yurganim uchun

Meni oqlagin.

Qoqilmasdan Senga tayandim+.

2Sinab, imtihon qil meni, ey Egam!

Yuragimni, niyatimni sinab koʻr!+

3Sening sodiq sevging koʻz oʻngimdadir,

Senga doim sodiqman[*]+.

4Yolgʻonchilarga men sherik boʻlmayman,

Munofiqlar bilan doʻst boʻlmayman.

5Fosiqlar toʻdasidan nafrat etaman,

Qabihlarga men sherik boʻlmayman+.

6Namoyon qilmoq uchun aybsizligimni
Qoʻllarimni yuvaman, ey Egam.
Qurbongohing atrofida yuraman,+

7Baland ovoz ila shukrona qoʻshigʻini kuylayman,

Jamiki moʻjizalaring haqida aytaman+.

8Ey Egam, sevaman Sen maskan qilgan uyni,

Ulugʻvorliging porlagan joyni.

9Gunohkorlar qatori jonimni olma,

Qonxoʻrlar qatori hayotimga chek qoʻyma+.

10Ularning qoʻllari tuzadi yovuz reja,

Oʻng qoʻllari poraga toʻla+.

11Men esa pok hayot kechiraman,

Qutqar meni, qil menga shafqat.

12Toʻgʻri yoʻldan ogʻmayman,

Ey Egam, ulugʻ yigʻinlarda Seni olqishlayman.

26–SANO

Dovud sanosi.

1Egam nurim va najotimdir,
Kimdan qoʻrqaman?!
Egam hayotimning qalʼasidir,
Kim meni qoʻrqita olar?!+
2Meni oʻldirmoqchi boʻlib,
Yovuzlar ustimga bostirib kelganda,

Ha, gʻanimu dushmanlarim menga hujum qilganda,

Qoqilib, yiqilib tushadilar.

3Hatto butun lashkar meni oʻrab olsa ham,

Yuragimda aslo qoʻrquv paydo boʻlmas.

Hatto menga qarshi jangga otlansa ham,

Ishonchim hech ham yoʻqolmas+.

4Bir narsani Egamdan soʻraganman,
Ha, Undan istaganim bitta narsadir:
Egamning uyida to abad yashay,
Egamning jamolini koʻray,
Maʼbadda turib, Unga muntazir boʻlay+.

5Kulfatda qolgan kunlarimda

U meni Oʻz chaylasida omon saqlaydi.

Chodiri ostida meni yashiradi,

Baland qoya tepasiga oʻtqazib qoʻyadi.

6Endi esa har tarafdagi gʻanimlarim ustidan

Boshim magʻrur koʻtarilgandir.

Shodlikdan hayqirib,

Egamning Chodirida qurbonlik keltiraman.

Egamni olqishlab, qoʻshiq aytaman+.

7Eshitgin, ey Egam, iltijo qilganimda,
Shafqat qilgin, javob ber menga.
8“Menga intil!” deganingni qalbim eshitdi,
Ha, ey Egam, men Senga intilaman+.
9Mendan yuz oʻgirmagin,
Gʻazab ila men, Oʻz qulingdan voz kechmagin,
Madadkorim Sen boʻlgansan–ku, ey Egam.

Rad etma, tark aylama meni, ey najotkorim Xudo!

10Ota–onam meni tark etsa hatto,

Ey Egam, Sen meni qabul qilasan+.

11Yoʻlingni menga koʻrsat, ey Egam,

Dushmanlarim poylab turgani uchun

Meni toʻgʻri soʻqmoqlaringdan yetakla+.

12Gʻanimlarim qoʻllariga topshirma meni.

Axir, soxta guvohlar, nohaq ayblovchilar

Menga qarshi chiqdilar+.

13Shubham yoʻq, tiriklar diyorida
Egamning ezguligini albatta koʻraman+.
14Egamizga umid bogʻla,
Dadil boʻl, yuragingga dalda ber,
Egamizga umid bogʻla!+

27–SANO

Dovud sanosi.

1Senga iltijo qilaman, ey Egam,

Meni eshitmay qolmagin, ey suyangan Qoyam.

Agar menga gapirmay sukut saqlasang,

Qabrga tushgan odam kabi boʻlib qolaman+.

2Eshitgin, Senga iltijo qilaman.

Muqaddas maskaningga[*] qoʻllarimni choʻzib,

Faryod qilib, Sendan madad soʻrayman+.

3Meni fosiqlarning qatoriga qoʻshmagin,
Ularning qilmishlari yomonlikdir,
Qoʻshnilariga tilyogʻlamalik qiladi,
Yuraklarida esa yovuz niyatdir+.
4Qilmishiga yarasha ularga jazo bergin,
Iflosliklariga yarasha jazolagin.
Qabih ishlariga yarasha adabini bergin,
Xizmatiga yarasha ularga qaytargin.
5Ey Egam, ular ishlaringni qadrlamas,
Sening ijodingga eʼtibor qilmas,
Sen ularni yiqitasan,
Ular qaytib tiklanolmas+.

6Olqishlar boʻlsin Egamizga,

Iltijolarimni U eshitdi.

7Egam — mening qudratim, qalqonimdir,

Yurakdan Unga umid bogʻlaganman.

Egam menga madad berdi, baxtiyorman.

Qoʻshigʻim ila Unga shukrona aytaman+.

8Egamiz Oʻz xalqining qudratidir,

Oʻzi tanlagan shohning najot qoʻrgʻonidir.

9Xalqingga najot ber, ey Egam,

Oʻz elatingga baraka bergin.

Ularning choʻponi boʻlgin,

To abad ularga gʻamxoʻrlik qilgin+.

28–SANO

Dovud sanosi.

1Egamizga hamdlar ayting, ey ilohiy zotlar[*],

Egamizning qudratiyu shuhratiga hamdlar oʻqing+.

2Egamizning sharafiga hamdlar oʻqing,

Muqaddas ulugʻvorlikka burkangan Egamizga sajda qiling![*]

3Egamizning ovozi suvlar uzra eshitiladi,

Ulugʻvor Xudo guldirab sado beradi.

Ha, azim suvlar uzra

Egamiz guldirab sado beradi+.

4Egamizning ovozi qudratlidir,

Egamizning ovozi haybatlidir.

5Egamizning ovozi sadr daraxtlarini qulatadi,

Hatto Lubnondagi sadr daraxtlarini[*] parchalab tashlaydi+.

6Lubnon togʻlarini Egamiz buqaday sakratadi,

Ha, Xermon togʻini[*] yovvoyi buzoqday sakratadi+.

7Egamizning ovozi chaqmoq chaqtiradi,
8Egamizning ovozi sahroni titratadi,
Egamiz Kadesh sahrosini larzaga soladi+.

9Egamizning ovozi ulkan daraxtlarni egib yuboradi[*],

Oʻrmonlarni yalangʻochlab, shilib yuboradi,

“Egamiz ulugʻvordir”, deb Maʼbadida hamma kuylaydi.

10Egamiz toʻfonni[*] jilovladi,

U to abad Shoh boʻlib taxtda oʻtiradi+.

11Egamiz Oʻz xalqiga kuch ato etsin,

Oʻz xalqiga tinchlik bilan baraka bersin+.

29–SANO

29^1Dovud sanosi. Egamizning uyi bagʻishlangan paytda aytilgan qoʻshiq.

2Ey Egam, Seni ulugʻlayman!

Qabr ogʻzidan meni qutqarding,

Dushmanlarim mening ustimdan kulishiga yoʻl qoʻymading+.

3Sendan madad soʻrab yolvordim, ey Egam Xudo,

Menga Sen berding shifo.

4Ey Egam, oʻliklar diyoridan[*] jonimni olib chiqding,

Qabrdan meni qutqarib qolding+.

5Ey Egamizning taqvodorlari!

Egamizga hamdu sano kuylanglar,

Uning muqaddas nomini olqishlang.

6Egamizning gʻazabi bir lahza davom etadi,

Lutfu karami bir umr tugamasdir.

Shu bois qaygʻu–alam tun boʻyi davom etsa ham,

Tong bilan birga shodlik ham kirib keladi+.

7Ishlarim yurishganda,

“Aslo qoqilmasman!” der edim+.

8Ey Egam, lutfu karaming bilan

Meni togʻday mustahkam qilganding.

Ammo yuzingni oʻgirganingda,

Men dahshatga tushdim.

9Ey Egam, men Senga iltijo qildim,
Shafqat soʻrab, ey Rabbiy, Senga yolvordim:
10Agar men kirib ketsam qabrga,
Mening oʻlimimdan ne foyda Senga?!
Tuproq Senga hamdu sano aytarmi?![*]
Sening sodiqligingni u soʻylarmi?!+
11Eshit, ey Egam, menga rahm qilgin,
Ey Egam, menga madadkor boʻlgin!

12Azamni Sen toʻyga aylantirding,
Aza libosini[*] egnimdan olib tashlading,
Shodlikni menga kiygizding+.

13Qalbim sukut saqlamay, Seni kuylab sano oʻqisin,

Ey Egam Xudo, Senga to abad shukur aytaman.

30–SANO

30^1•Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

2Ey Egam, Senda men panoh topaman,

Sharmanda boʻlishimga aslo yoʻl qoʻyma,

Adolatlisan, meni qutqargin+.

3Quloq tut menga, darrov xalos qilgin,

Mening panoh qoyam boʻlgin.

Najot topay, mustahkam qoʻrgʻonim boʻlgin+.

4Chindan ham Sen suyangan qoyamsan, qalʼamsan,

Oʻz noming haqi meni yetakla, yoʻl koʻrsatgin.

5Sen mening panohimsan.

Qoʻyilgan tuzoqdan meni qutqargin.

6Hayotimni Senga topshiraman, ey Egam,

Meni qutqarasan, ey sodiq Xudo+.

7Soxta xudolarni izzatlaganlarga

Men nafratimni sochaman.

Ey Egam, men Senga umid bogʻlayman+.

8Sodiq sevging ila shod–xurram boʻlay,

Qaygʻularimni Oʻzing koʻrgansan,

Jonim azobda qolganini bilasan.

9Meni gʻanim qoʻliga bermading,

Oyoqlarimni bexavotir yerga qoʻyding+.

10Rahm qil, ey Egam, kulfatda qoldim,
Koʻzlarim qaygʻudan toldi,
Jonu tanam adoyi tamom boʻldi+.
11Hayotim azob bilan tugaydi,
Yillarim oh–voh bilan bitadi.
Gunohlarim[*] dastidan kuchdan qoldim,
Etlarim suyaklarimga yopishib ketgan.

12Dushmanlarim meni haqorat qiladi,

Qoʻshnilarim mendan hazar qiladi.

Doʻstlarim ham mendan qoʻrqadi,

Koʻchada koʻrib meni, qochib ketadi+.

13Meni unutdilar, goʻyo oʻlganman,

Goʻyo singan sopol idish kabiman+.

14Eshityapman, koʻpchilik gʻiybat qiladi,

Atrofimni dahshat oʻrab olgan.

Birgalikda menga qarshi fitna toʻqishadi,

Meni oʻldirmoqni niyat qilishadi+.

15Ey Egam, men Senga umid bogʻlayman,
“Mening Xudoyim Sensan”, deb aytaman.
16Hayotim Sening qoʻlingdadir,
Gʻanimlarim qoʻlidan,
Payimga tushganlardan meni qutqargin+.
17Jamoling men, qulingga nurlarini sochsin,
Sen sodiqsan, meni qutqargin+.

18Yoʻl qoʻyma, ey Egam, sharmanda boʻlishimga,

Madad soʻrab iltijo qildim Senga.

Qabihlar sharmandayi sharmisor boʻlsin,

Oʻliklar diyoriga[*] jim kirib borsin.

19Oʻchsin ularning yolgʻonchi ovozlari,

Zero, takabburlik va nafrat bilan

Ular solihga qarshi soʻylar.

20O, naqadar buyukdir Sening ezguliging!

Oʻzingdan qoʻrqqanlarga uni saqlab qoʻygansan,

Senda panoh topganlarga hadya qilasan,

Hammaning koʻzi oldida inʼom qilasan.

21Huzuringda ularni himoya qilasan,

Inson fitnalaridan omon saqlaysan.

Ularni Oʻz chodiring ostida

Igʻvolardan saqlab turasan.

22Qamalda qolgan shaharday boʻlganimda
Menga ajoyib sadoqatingni koʻrsatganing uchun
Ey Egam, Senga olqishlar boʻlsin!+
23Vahimaga tushib men:

“Ey Egam, Sening nazaringdan mahrum boʻldim”, degandim.

Ha, madad soʻrab Senga yolvorganimda

Iltijolarimni eshitding.

24Ey Egamizning taqvodorlari, Uni seving!
Unga sodiq boʻlganlarni Egamiz himoya qiladi,
Takabburlarga toʻliq jazo beradi+.
25Bardam boʻling, dadil boʻlsin yuragingiz,
Ey siz, Egamizdan umid qilganlar!+

31–SANO

Dovud qasidasi[*].

1Itoatsizligi kechirilganlar baxtlidir,
Egamiz kimning gunohidan oʻtgan boʻlsa,
Oʻsha inson baxtlidir.
2Egamiz kimning aybini yozmagan boʻlsa,
Oʻsha inson baxtlidir,
Ruhida hiyla boʻlmaganlar baxtlidir+.

3Ey Egam, gunohimni boʻynimga olmay, rad qilganimda,

Tanam qoq suyak boʻlib qolgandi,

Kun boʻyi oh–voh qilib chiqardim.

4Kechayu kunduz tarbiya berishdan toʻxtamading,

Saraton issigʻidagiday madorim qurib qoldi.

5Endi oldingda gunohimni eʼtirof etdim,

Aybimni yashirmay, oʻzim aytdim:

“Egam oldida itoatsizligimni boʻynimga olaman.”

Sen esa mening gunohimni kechirding+.

6Shu bois har bir taqvodor
Vaqt borida Senga ibodat qilsin.
Shunda azim suvlar toʻfoni
Taqvodorlarga yetib bormas.
7Sen mening panohimsan,
Meni kulfatlardan Sen asraysan,
Najot qoʻshigʻi ila meni oʻraysan+.

8Egamiz aytar: “Sizlarga Men yoʻl koʻrsataman,

Yuradigan yoʻllaringizni oʻrgataman,
Maslahat beraman, sizlarni kuzataman.
9Ongsiz ot yoki xachir kabi boʻlmanglar,

Ularni yoʻlga solmoq uchun suvluq, jilov kerak,

Boʻlmasa ular yoningizga kelmaydi.”+

10Fosiqning azobi koʻpdir,
Lekin Egamizdan umidvorlarni
Sodiq sevgi qurshab oladi.

11Ey solihlar, Egamiz tufayli shodlaning, quvoning!

Ey barcha koʻngli poklar, shodlikdan kuylang!+

32–SANO

32^1Sevinch ila Egamizga qoʻshiq kuylang, ey solihlar!

Unga hamdu sano aytmoq pokdil insonlarga munosibdir!

2Lira chalib, Egamizga hamdlar ayting,
Oʻn torli arfa chalib, Unga qoʻshiq kuylang+.
3Egamizga yangi bir qoʻshiq ayting,

Mahorat ila tor chalib, shodlikdan hayqiring+.

4Egamizning kalomi haqiqatdir,

Uning barcha ishlari ishonchlidir.

5Egamiz adolatu haqiqatni sevadi,

Zamin Uning sodiq sevgisiga toʻla+.

6Samolar bunyod boʻlgan Egamizning kalomidan,
Samodagi jismlar yaralgan Uning nafasidan+.
7U dengiz suvlarini yigʻib qoʻygan,

Tubsiz suvlarni goʻyo omborga joylab qoʻygan[*]+.

8Butun yer yuzi Egamizdan qoʻrqsin,

Butun olam ahli Undan hayiqsin.

9U gapirdi, aytgani mavjud boʻldi,

Amr qildi, zamin yaratildi+.

10Egamiz xalqlarning rejalarini parokanda qiladi,

U xalqlarning niyatlarini puchga chiqaradi+.

11Egamizning rejalari to abad sobit turadi,

Uning niyatlari nasldan naslga oʻtib boradi+.

12Egamizni oʻz Xudosi deb bilgan xalq baxtlidir!

Egamiz, azizim deb tanlagan xalq baxtlidir!+

13Egamiz samodan boqar,
Inson zotini U koʻrib turar+.
14U taxt qurgan joyidan turib,
Hamma yer yuzida yashovchilarni kuzatar+.
15U hammaning yuragini yaratgan,
Hammaning ishlarini anglagan.
16Lashkari koʻpligidan shoh qutulmaydi,

Kuchi koʻpligidan jangchi gʻolib boʻlavermaydi+.

17“Jang otlari najot berar” deyish puch xayoldir,

Ular qudratli kuchi bilan qutqara olmaydi+.

18Egamiz koʻrib turar Oʻzidan qoʻrqqanlarni,

Uning sodiq sevgisiga umid qilganlarni+.

19Egamiz ularni oʻlimdan qutqaradi,

Ochlikdan saqlab, tirik qoldiradi+.

20Jonimiz Egamizga muntazirdir,

U bizning madadkorimiz, qalqonimizdir+.

21Biz Muqaddas Xudoga umid bogʻlaymiz,

U tufayli yuragimiz shodlikka toʻla.

22Ey Egam! Senga hamon umid bogʻlaymiz,

Sodiq sevging bizga yor boʻlsin.

33–SANO

33^1Dovud Abumalek oldida oʻzini telbalikka solib, uning huzuridan quvilgandan keyin[*] aytgan sanosi+.

2[*] Har doim Egamni olqishlayman,

Uning madhi tilimdan aslo tushmaydi.

3Egam bois jonim faxrlanadi,

Mazlum eshitib, shod boʻlsin+.

4Men bilan birga olqishlang Egamni,

Birgalikda ulugʻlaylik Uning nomini.

5Egamga yuz burdim, U javob berdi,

Hamma qoʻrquvlardan U xalos qildi+.

6Egamizdan umid qilganlarning yuzlarida nur,

Ularning yuzlari aslo shuvut boʻlmaydi.

7Bu bechora iltijosin Egamiz eshitdi,

Barcha uqubatlardan uni qutqardi+.

8Egamizdan qoʻrqqanlarning atrofida

Egamizning farishtasi qarorgoh qurib,

Ularga najot baxsh etadi+.

9Egamizning muruvvatini tatib koʻr,

Egamiz yaxshi ekanligini bilib ol.

Naqadar baxtlidir Unda panoh topganlar+.

10Ey taqvodorlar, Egamizdan qoʻrqing.

Undan qoʻrqqanlar aslo muhtojlik koʻrmas+.

11Hatto yirtqich sherlar ovqatsiz,

Ular ochlikdan azob chekadi.

Egamizga yuz burganlardan esa

Farovonlik ayrilmaydi+.

12Keling, ey bolalar, tinglangiz meni,
Oʻrgatayin men Egamizdan qoʻrqishni.
13Hayotdan zavqlanishni,
Baxtli uzoq umr koʻrishni istaysizmi+?
14Demak, tilingizni yomon soʻzlardan tiying,
Ogʻzingizni yolgʻon gaplardan asrang+.
15Yomonlikdan qayting, yaxshilik qiling,

Tinchlik istang, ha, tinchlik payida boʻling+.

16Egamiz solihlarni kuzatib turadi,

Ularning nolasini Egamiz eshitadi+.

17Badkirdorlardan esa yuz oʻgiradi,

Ularning xotirasini yer yuzidan oʻchiradi+.

18Taqvodorlar yolvoradi, Egamiz eshitadi,

Barcha balolardan ularni Egamiz qutqaradi.

19Koʻngli choʻkkanlarga Egamiz yaqindir,

Ruhan ezilganlarni U qutqaradi+.

20Solihlarning qaygʻulari koʻp boʻlsa,

Hamma qaygʻulardan Egamiz xalos qilar+.

21Ularning oʻzini Egamiz saqlaydi,

Bironta ham suyagi sindirilmaydi+.

22Fosiqqa oʻz yovuzligi oʻlim keltiradi,

Solihdan nafratlangan mahkum boʻladi.

23Egamiz Oʻz qullarining hayotini qutqaradi,

Egamizda panoh topuvchilar mahkum boʻlmaydi.

34–SANO

Dovud sanosi.

1Ey Egam, menga qarshi chiqqanlarga Oʻzing qarshi boʻl.

Menga hujum qilganlar bilan Oʻzing jang qil+.

2Qalqonu sovutingni ol,

Qani, menga yordamga kel.

3Meni taʼqib qilganlarga qarshi

Nayzayu boltangni olgin.

“Senga najot beraman”, deb

Oʻzing menga vaʼda bergin.

4Mening jonimga qasd qilganlar
Sharmandayu sharmisor boʻlsin!
Menga qarshi fitna qilayotganlar
Uyatga qolib, orqaga qaytsin!+
5Ey Egam, Sening farishtang ularni quvsin.

Ha, ular xuddi shamolda uchgan somonday boʻlsin+.

6Qorongʻi, sirpanchiq boʻlsin ularning yoʻli,

Ey Egam, Sening farishtang ularni quvsin+.

7Sababsiz menga tuzoq qoʻydilar,
Meni tutib olib oʻldirmoq uchun
Sababsiz menga chuqur qazidilar+.
8Toʻsatdan ularning boshiga halokat kelsin,
Qoʻygan tuzogʻiga oʻzlari oʻralib qolsin,
Qazigan chuqurga oʻzlari yiqilib, bitsin+.

9Shunda, ey Egam, Sen tufayli shod boʻlaman,
Najot berganing uchun quvonaman+.
10Butun vujudim xitob qiladi:
“Senga oʻxshashi yoʻq, ey Egam,
Bechorani zoʻravondan qutqarasan,
Faqirni talonchidan qutqarasan.”+

11Yovuz niyatli guvohlar paydo boʻladi,
Bilmaydigan narsalarimni mendan soʻraydi.
12Ular yaxshiligimga yomonlik qaytaradi,
Oʻzimni tamom yolgʻiz his qilaman+.
13Ular xasta boʻlganlarida esa

Men qanor kiyib, roʻza tutib, qaygʻu chekardim[*].

Boshimni quyi solib, ibodat qilardim[*]+.

14Doʻstim, birodarim, deya tashvish tortardim,

Tuqqan onam uchun aza tutganday,

Qaygʻudan boshimni egib yurardim.

15Qoqilganimda esa ular shod boʻldilar,
Menga qarshi yigʻilishib keldilar,
Bexabar ekanman, ular kallakesar ekan,
Toʻxtovsiz menga boʻhton qildilar.
16Shakkoklarday ayovsiz masxara qildilar,
Menga qarab tishlarini gʻijirlatdilar+.

17Ey Egam, qachongacha qarab turasan?
Qutqargin meni ularning hujumidan,
Xalos qilgin jonimni oʻsha sherlardan!+
18Buyuk jamoa ichra Senga shukur aytaman,
Xalq yigʻinlarida Senga hamdlar oʻqiyman+.

19Asossiz menga dushmanlik qilganlar
Ustimdan kulmasinlar,
Mendan sababsiz nafrat etganlar
Koʻzlarini oʻynatmasinlar+.
20Tinchlik soʻzini ogʻizga olmas ular,
Ammo yurtda tinch yashayotganlar ustidan
Yolgʻon soʻzlarni oʻylab toparlar.
21Menga qarshi shangʻillab aytarlar ular:

“Aha, koʻzlarimiz bilan koʻrdik qilmishlarini.”+

22Oʻzing koʻrgansan, ey Egam, sukut saqlama!

Ey Rabbiy, mendan hech uzoqlashma!+

23Qani, boʻl, himoya qilgin meni,

Men uchun jang qilgin, ey Xudoyim, Rabbim!+

24Sen odilsan, ey Egam Xudo,

Shu bois meni oqlagin.

Dushmanlarim aslo ustimdan kulmasin+.

25Ular oʻzlariga oʻzlari:

“Aha, istaganimiz boʻldi–ku!” deb aytmasin.

“Uni yutib yubordik–ku”, demasin+.

26Kulfatlarimdan zavqlanganlarning hammasi

Sharmandayu sharmisor boʻlsin.

Mendan oʻzlarini yuqori qoʻyganlar

Sharmandalik, badnomlikka oʻralsin.

27Men haq boʻlib chiqishimni istaganlar

Xursand boʻlsin, sevinch ila kuylasin.

Har doim aytaversin ular:

“Qulining saodatidan huzurlangan

Egamiz tobora yuksalaversin.”

28Odilliging haqidagi soʻzlaru madhing

Kun boʻyi tilimdan tushmaydi+.

35–SANO

35^1Ijrochilar rahbariga. Egamizning quli Dovud sanosi.

2Fosiqlarning gunohkorligi haqida
Yuragimda bir bashorat bor:
Gunohkor inson Xudodan qoʻrqmaydi+.
3Oʻzining nazdida u osmonda yuradi,
Xudo gunohimni koʻrmaydi,
Hukm qilmaydi, deb aytadi.
4Ogʻzidan manfur, yolgʻon soʻzlar chiqadi,

Donolikdan, yaxshi ishlar qilishdan u bosh tortadi.

5Hatto yotganda ham fosiqlikni oʻylaydi,
Gunohga oʻzini bagʻishlaydi,
Fosiqlikdan aslo yuz oʻgirmaydi+.

6Ey Egam, sodiq sevging falaklarga yetgaydir,
Ey Egam, sadoqating samolarga choʻzilgaydir+.
7Odilliging buyuk togʻlarga oʻxshaydi,
Adolating tubsiz dengizga oʻxshaydi,

Ey Egam, insonu jonivorlarni Sen saqlagaysan+.

8Sodiq sevging, ey Xudo, naqadar bebahodir!

Qanotlaring soyasida insonlar panoh topadi+.

9Ular uyingdagi neʼmatlardan yeb toʻyadi,

Lazzat toʻla daryoingdan ularga ichirasan.

10Hayotning bulogʻi Sendadir,

Ziyo olarmiz Sening nuringdan+.

11Seni bilganlarga sodiq sevgingni koʻrsat,
Yuragi soflarga Oʻzing najot bergin+.
12Takabburning oyogʻi meni ezmasin,
Fosiqning qoʻllari meni haydamasin.
13Ana, badkirdorlar agʻanab yotibdi,

Qaddini koʻtara olmay, yerga qapishib yotibdi+.

36–SANO

Dovud sanosi.

1[*] Fosiqlarga gʻayirlik qilmagin,

Badkirdorlarga hasad qilmagin+.

2Ular maysaday tezda qurib qoladi,

Yam–yashil oʻtday tezda soʻlib qoladi+.

3Egamizga umid bogʻlab, yaxshilik qilgin,

Shu yurtda yashab, halovat topgin.

4Egamizni oʻzingning shodliging deb bil,

Koʻnglingdagi orzularingga U yetkazadi+.

5Yoʻllaringni topshirgin Egamizga,

Ishon Unga, U madad beradi+.

6Solihligingni U tong kabi porlatadi,

Haqligingni kunduzgi quyosh kabi qiladi+.

7Sabrli boʻl, muntazir boʻl Egamizga,
Gʻayirlik qilmagin yoʻllarini topganlarga,
Fosiq niyatlarin amalga oshirganlarga.

8Gʻazabdan oʻzingni tiy, qahrdan qaytgin,

Ich–etingni yema, bu faqatgina zararga olib boradi.

9Yovuzlar yoʻq qilib tashlanadi,

Egamizdan umidvorlar yurtga egalik qiladi+.

10Tez orada fosiqlarning kuni bitadi,
Sen har qancha qidirmagin,
Ularni bu yerdan topa olmaysan+.
11Beozorlar esa yurtga egalik qiladi,
Moʻl baxt–saodatdan bahramand boʻladi+.

12Fosiq solihlarga qarshi fitna qiladi,

Ularga qarshi tishlarini gʻijirlatadi+.

13Rabbiy fosiqlarni masxara qiladi,

Ularning kuni bitayotir, buni Rabbiy biladi+.

14Fosiq qilichini sugʻurib, kamonini tortadi,
Bechora, mazlumni yiqitishga shaylanadi,
Solihlarni oʻldirmoq istaydi.
15Ammo qilichlari oʻzlarining boshini yeydi,
Kamonlari ham parcha–parcha boʻlib ketadi+.

16Solihning qoʻlidagi oz narsa afzal,

Jamiki fosiqning boyligidan koʻra+.

17Fosiqning kuchi qirqilib ketadi,

Solihni esa Egamiz qoʻllab–quvvatlaydi+.

18Aybsizlarning ehtiyoji Egamiz eʼtiborida,
Ularning mulki to abad davom etadi+.
19Qaro kunlarda ham ular zavol topmaydi,
Qahatchilik kunlarda ham farovon yashaydi+.
20Fosiqlar esa albatta halok boʻladi,
Egamiz gʻanimlari qirdagi gullarday quriydi,

Ular tutun kabi tarqalib, yoʻq boʻlib ketadi+.

21Fosiq qarz oladi–yu, qaytarib bermaydi,

Solih esa himmat ila inʼom qiladi.

22Egamiz baraka bergan insonlar yurtni egallaydi,

Egamiz laʼnatlagan odamlar esa yoʻq boʻlib ketadi.

23Egamiz insonning yoʻlidan mamnun boʻlsa,

Uning qadamlarini sobit qiladi+.

24Hatto qoqilsa ham yiqilib tushmaydi,

Egamiz madad berib, qoʻlidan ushlaydi+.

25Men ham yosh edim, endi keksaydim,
Solihlarning tark etilganini,
Ularning zurriyoti non tilaganini koʻrmadim+.
26Ular doim himmat ila qarz beradi,
Farzandlari ham baraka topadi+.

27Fosiqlikni tashla, yaxshilik qilgin,
Toki yurtda to abad maskan qilgin+.
28Zotan, Egamiz yaxshi koʻradi adolatni,
Tark etmaydi taqvodorlarni,
Ularni to abad himoya qiladi,
Fosiqlar naslini qirib tashlaydi+.
29Solih yurtga egalik qiladi,
Bu yurtda to abad istiqomat qiladi.

30Solihning ogʻzi donolikdan soʻzlaydi,

Uning tili adolatni soʻylaydi+.

31Yuragida Xudosining qonuni joy olgan,

Shuning uchun qadamida adashmaydi+.

32Fosiq solihni doim kuzatadi,

Uni oʻldirmoqni moʻljallab yuradi+.

33Egamiz solihni fosiqning ixtiyoriga topshirmaydi,

Hukmga olib kelinganda, solih mahkum boʻlmaydi.

34Egamizdan umid qil, Uning yoʻllarini tutgin,

U seni yuksaltiradi, bu yurtni egallaysan,

Fosiqning qirilib ketishini sen koʻrasan+.

35Koʻrganman fosiq, zolim odamning

Oʻz yurtida yam–yashil daraxtday unganini.

36Koʻp oʻtmay u oʻtib ketdi, yoʻq boʻldi,

Qancha qidirsam ham, topa olmadim.

37Aybsizga eʼtibor ber, sofdilni kuzat,

Tinchlikparvarning istiqboli yorqin.

38Gunohkorlarning hammasi qirilib bitadi,

Fosiqning kelajagi barham topadi+.

39Solih kishi Egamiz tufayli najot topgaydir,
Kulfat chogʻi Egamiz solihning qalʼasidir+.
40Egamizdan panoh topgani uchun
Solihga Egamiz madad beradi, uni qutqaradi,
Fosiqdan omon saqlaydi, unga najot beradi+.

37–SANO

37^1Dovud sanosi. Egamizdan madad soʻrab aytgan iltijosi+.

2Ey Egam! Gʻazab bilan menga tanbeh bermagin,

Qahring sochib, menga jazo bermagin+.

3Oʻqlaring menga sanchildi,

Qoʻllaring ustimga bosib tushdi+.

4Butun tanam xastadir gʻazabingdan,

Sogʻligim yoʻqolgan gunohlarim dastidan+.

5Ayblarim meni juda ham ezadi,

Ular juda ogʻir yukka oʻxshaydi+.

6Aqlsizligim[*] dastidan

Yaralarim sasib, yiringlab oqyapti.

7Juda egilib, bukchayib qoldim,

Kun boʻyi gʻamgin yuraman.

8Ichim isitmadan otash boʻlib yonmoqda,

Tanamda bironta sogʻ joy yoʻq.

9Sillam qurib, tamom ezildim,

Yurakdagi alamdan nola qilaman.

10Yuragim tubidagi istaklarim
Ey Rabbiy, Oʻzingga ravshan,
Ohu nolam Sendan yashirin emas.
11Yuragim titraydi, quvvatim ketdi,
Koʻzlarimning nuri adoyi tamom boʻldi.

12Doʻst–yoronlarim dardim tufayli oldimdan qochadi,

Tugʻishganlarim aslo yonimga kelmaydi+.

13Jonimga qasd qilganlar menga tuzoq qoʻyadi,

Menga yomonlik istaganlar kulfatdan soʻz ochadi,

Kun boʻyi yolgʻon soʻylab, fitna qiladi.

14Men esa karga oʻxshayman, eshitmayman,

Soqovga oʻxshayman, gapira olmayman+.

15Chindan ham men soqovga oʻxshayman,

Tili qotib qolgan odamdayman.

16Ey Egam, umidim yolgʻiz Sensan,

Ey Rabbim Xudo, javob beradigan Sensan+.

17Ey Egam: “Holimni koʻrib, dushmanlarim shodlanmasin,

Oyoqlarim qoqilganda, oʻzlarini katta tutmasin”, deya

Senga ibodat qildim.

18Oʻzim ham yiqilay deb turibman,
Tinmay azob chekayotirman.
19Qilgan egriliklarim uchun tavba qilaman,
Gunohga qoʻl urganimdan pushaymonman+.
20Ashaddiy dushmanlarim koʻpdir,

Sababsiz mendan nafrat etuvchilar son–sanoqsiz.

21Ular yaxshiligimga yomonlik ila javob beradi,

Ezgu ishlarim uchun meni igʻvo qiladi+.

22Ey Egam, meni aslo tark etmagin,

Ey Xudoyim, mendan uzoq ketmagin+.

23Menga yordam bergani shoshilgin,

Ey mening najotkorim — Rabbiy!

38–SANO

38^1Ijrochilar rahbari Yodutunga[*]. Dovud sanosi+.

2Oʻzimga oʻzim shunday deyman:
“Yurar yoʻllarimni kuzatib boray,
Gunoh soʻzdan tilimni tiyib yuray,
Fosiqlar hamon oʻrab turarkan meni,
Qulf urib yopib olay ogʻzimni.”+
3Jim turdim, sukut saqladim,
Soʻzlashdan boʻyin tovladim,
Oshib boraverdi dardim.
4Qizib ketaverdi ichim,
Oʻylaganim sari oʻrtandi koʻnglim,
Oxiri tilimni tiya olmay yolvordim:+

5“Ey Egam, umrim nihoyasini ayon qilgin,
Qancha kunim qolganini ayon qilgin,
Umrim qancha qisqaligini bilayin+.
6Yelday oʻtib ketguvchi umr bergansan,
Sening nazaringda umrim bir lahzadir,
Har kimning umri bir nafasdir+.
7Har kimning umri soyaday oʻtib ketar,
Insonning harakati behuda boʻlar,
Boylik yigʻar, lekin bilmas
Kim boylikka egalik qilar+.

8Kimdan men umid qilay endi, yo Rabbiy?

Sendadir mening barcha umidim+.

9Xalos qilgin meni gunohlarimdan,

Kulmasin ahmoqlar mening ustimdan.

10Sukut saqlayman, ogʻzimni ochmayman,

Axir, Sen Oʻzing meni shu ahvolga solding.

11Mendan ofatlaringni uzoq qilgin,

Sening zarbalaringdan oʻlay, dedim+.

12Gunohlari uchun insonni jazolab,

Unga tanbeh berasan.

Kuya yeganday qadrli narsalarini yoʻq qilasan.

Shubhasiz, inson bir nafasda oʻtib ketadi.

13Ey Egam, ibodatimni eshitgin,
Nolayu faryodimga quloq solgin.
Koʻz yoshlarimga befarq boʻlmagin.
Axir, men Sening oʻtkinchi mehmoningman,
Otalarim kabi musofirman+.
14Qahrli nigohingni mendan oʻgirgin,
Toki yana xursand boʻlayin
Bu olamdan oʻtib yoʻq boʻlmasimdan oldin.”+

39–SANO

39^1Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

2Men Egamizga umid bogʻladim,
U menga yuz burdi, faryodimni eshitdi.
3Meni balchiq chuqurdan,
Botqoqlikdan chiqarib oldi.
Eson–omon meni qattiq yerga oʻtqazdi,
Qadamlarimni dadil qildi+.
4U ogʻzimga yangi bir qoʻshiq soldi,
Bu qoʻshiq Xudoyimizga madhiyadir.
Koʻplar Uning ishlarini koʻrib, qoʻrqadi,
Egamizga umid bogʻlaydi+.
5Baxtlidir Egamizga umid bogʻlaganlar,
Kiborlarga suyanmaganlar,
Butparastlardan yordam kutmaganlar.

6Koʻp moʻjizalar koʻrsatding, ey Egam Xudo,

Bizga qaratilgan koʻp niyatlaringni bajarding.

Biror zot Senga teng kela olmas,
Ogʻiz ochib, moʻjizalaring haqida aytsam,
Naqadar koʻpligini sanay olmasdim+.

7Sen qurbonligu nazrni istamading,
Kuydiriladigan qurbonlik hamda
Gunoh qurbonligini[*] talab qilmading,

Itoat qilishim uchun Sen quloqlarimni ochding[*]+.

8Shunda dedimki: “Mana, men keldim.

Muqaddas bitiklarda men haqimda yozilgan[*].

9Sening xohishingni ado etishdan zavq olaman,

Ey Xudoyim, Sening qonuning yuragim toʻridadir.”+

10Ulugʻ jamoang ichra
Najoting xushxabarini eʼlon qilganman.
Ha, ey Egam, Oʻzing bilasan,
Ogʻzimga bir nafas ham dam bermaganman.
11Qutqarganingni yuragimda yashirmadim,
Sodiqliging, najotingdan har kimga soʻyladim,

Sevging, sadoqatingni buyuk jamoangdan sir tutmadim.

12Ey Egam, mendan shafqatingni darigʻ tutmagin,

Sening sevging, sadoqating meni to abad saqlasin.

13Behisob ofatlar atrofimni oʻradi,
Gunohlarim oʻzimning boshimga yetdi,
Endi koʻzlarim koʻra olmas,
Gunohlarim boshimdagi sochimdan koʻpdir,
Endi jasoratim tamoman soʻndi+.

14Ey Egam, iltimos, menga najot ber,
Kelgin tezda, ey Egam, menga madad ber.
15Jonimga qasd qilgan hammalar
Sharmandayu sharmisor boʻlsin!
Halokatimni istaganlar
Uyatga qolib, orqaga qaytsin!+

16“Holing qalay endi?!” deb meni masxaralaganlar

Sharmanda boʻlganidan vahimaga tushsin+.

17Senga yuz burganlarning hammasi
Sen tufayli sevinch, shodlikka toʻlsin.
Sening najotingni sevganlar:
“Egamiz yuksalaversin”, deb doim aytsin.
18Men esa gʻarib, bechoraman,
Ey Rabbiy, men haqimda oʻylagin,
Madadkorim, najotkorim Oʻzingsan,
Kechikmagin, ey Xudoyim!+

40–SANO

40^1Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

2Baxtlidir bechorani oʻylaydiganlar,

Kulfatda qolganlarida Egamiz ularni qutqaradi+.

3Egamiz ularni himoya qiladi, hayotini asraydi,

Ular yurtdagi baxtlilardan hisoblanadi,

Egamiz ularni dushmanlari ixtiyoriga topshirmaydi+.

4Toʻshakka mixlanib qolsa,
Egamiz parvarish qiladi,
Xastaligiga Egamiz shifo beradi+.

5Shunday iltijo qildim Senga:

“Ey Egam, shafqat qil menga,

Gunoh qildim Senga, shifo bergin.”

6Dushmanlarim yovuz niyat ila shunday deydi:

“Qachon oʻlar ekan u, nomi ham qachon oʻcharkan?”

7Ular meni koʻrgani kelganda,
Yolgʻon–yashiq gaplarni gapiradi.
Yuraklarida esa fisqu fasod tugib,
Tashqariga chiqadi–da,
Hamma joyda yoyib yuradi+.
8Mendan nafratlanganlarning hammasi
Menga zarar berishni reja qilishadi,

Birlashib, men haqimda pichir–pichir qilishadi:

9“Ogʻir xastalikka chalingan u,

Toʻshagidan qaytib tura olmaydi.”

10Hatto nonimni yegan yaqin, ishongan doʻstim,

Menga qarshi bosh koʻtargan+.

11Sen esa, ey Egam, menga rahm qil,

Meni oyoqqa turgʻaz.

Qilmishlariga yarasha dushmanlarimga qaytaray.

12Dushmanlarim ustimdan gʻolib kelmasa,

Mendan mamnun boʻlganingni bilaman.

13Toʻgʻriligim uchun meni saqlaysan,

Huzuringda to abad meni oʻtqazasan.

14Olqishlar boʻlsin abadulabad

Isroil xalqining Xudosi — Egamizga!

Omin! Omin!+

41–SANO

41^1Ijrochilar rahbariga. Koʻrax naslining[*] qasidasi[*]+.

2Kiyik irmoq suvlarini tusaganday,

Ey Xudo, jonim Seni shunday tusaydi!+

3Jonim tashna Xudoga, barhayot Xudoga,

Qachon borib, Uning huzurida hozir boʻlaman?

4Tuz totmay kechayu kunduz koʻz yosh toʻkaman,

“Qani Xudoying?” deya masxara qilar odamlar doim+.

5Shodlik hayqiriqlariyu hamdu sanolar ostida

Jamoa bilan birga Xudoning uyiga borardim.

Bayram nishonlagani olomon bilan borardim.

Shularni eslab, yuragim pora–pora boʻlmoqda+.

6Nega tushkunlikka tushasan, ey jonim?

Nega behalovat boʻlasan ichimda?

Xudoga umid bogʻla! Shukur etaman

Yana Unga — najotkorim,+
7Xudoyimga.

Tushkunlikka tushganman.

Shu bois, ey Xudo, Seni Iordan diyoridan,

Xermon[*] tizmasidan, Mizor togʻidan[*] turib eslayman+.

8Oʻkirayotgan dengizlarday,
Guvullayotgan sharsharalarday
Sen yuborgan qaygʻu toʻlqinlari
Oʻtgandilar ustimdan bosib.

9Kunduzi Egam sodiq sevgisini koʻrsatadi,
Tunlari U menga qoʻshiq beradi,
Menga umr bergan Xudoga ibodat qilaman+.

10Xudoga, suyangan Qoyamga aytaman:

“Nega meni unutib qoʻyding Sen?!

Ne uchun gʻamga botib yurmogʻim kerak

Dushmanlarim siquvi sababidan?!”+

11Dushmanlarim haqoratidan suyaklarim zirqiraydi,

Ular muttasil mendan: “Qani Xudoying?!” deya soʻraydi.

12Nega tushkunlikka tushasan, ey jonim?

Nega behalovat boʻlasan ichimda?

Xudoga umid bogʻla! Shukur etaman

Yana Unga — najotkorim, Xudoyimga.

42–SANO

42^1Ey Xudo, oqla meni!

Shakkok xalqqa qarshi daʼvoim bor.

Oʻzing meni himoya qil.

Meni bu yolgʻonchi, adolatsizlardan qutqar+.

2Axir, mening panohim — Xudo Sensan,

Nega Sen tark etding meni?!

Ne uchun gʻamga botib yurmogʻim kerak

Dushmanlarimning siquvi dastidan?!+

3Yoʻllagin nuringni, haqiqatingni,
Bular menga yoʻl koʻrsatib tursin,
Muqaddas togʻingga[*] meni olib borsin,
Sening makoningga meni olib borsin+.

4Shunda boraman, ey Xudo, Sening qurbongohingga.

Buyuk shodligimsan, sevinchimsan Sen,
Lira chalib, hamdu sano aytaman Senga,
Ey Xudo, mening Xudoyim!

5Nega tushkunlikka tushasan, ey jonim?

Nega behalovat boʻlasan ichimda?

Xudoga umid bogʻla! Shukur etaman

Yana Unga — najotkorim, Xudoyimga+.

43–SANO

43^1Ijrochilar rahbariga. Koʻrax naslining[*] qasidasi[*].

2Ey Xudo, oʻz quloqlarimiz ila eshitganmiz.

Qadimda, ota–bobolarimiz davrida

Qilgan ishlaringni ular bizga aytgan edi+.

3Oʻz qoʻling ila quvding begona xalqlarni,

Ularning yurtiga oʻtqazding otalarimizni.

Kulfatga solding begona xalqlarni,

Ozod qilding Sen otalarimizni[*]+.

4Ular yurtni qilich ila olmadilar,

Oʻz qoʻllari bilan gʻalabaga erishmadilar.

Ular Sening oʻng qoʻling, qudrating,

Sening yuz nuring ila gʻolib boʻldilar.

Zero, Sen ulardan mamnun boʻlganding+.

5Sen Shohimsan, Xudoyimsan,

Amr ber, Yoqb nasli gʻolib boʻlsin+.

6Sen tufayli dushmanlarimizni yiqitamiz,

Noming ila gʻanimlarimizni ezamiz.

7Ishonib qolmasman men oʻz yoyimga,

Qilichim gʻalaba keltirmas menga+.

8Gʻanimlarimiz ustidan bizni gʻolib qilding,

Bizdan nafratlanganlarni sharmanda qilding.

9Ey Xudo, kun boʻyi Sen tufayli maqtandik,

To abad Senga shukronalar aytamiz.

10Endi esa bizni rad qilib, sharmanda qilding,

Lashkarlarimizni boshlab bormayapsan+.

11Bizni dushmanlarimiz oldida chekintirding,

Gʻanimlarimiz bizni talon–taroj qildi+.

12Bizni qoʻylar kabi yemishga berding,

Xalqlar orasiga bizni yoyib yubording+.

13Xalqingni qora chaqaga sotib yubording,

Ularni sotishdan hech naf koʻrmading.

14Qoʻshni xalqlar bizni masxara qiladi,

Sen yoʻl qoʻyib berding.

Atrofimizdagilar bizni haqoratlaydi,

Kulishlariga imkon berding+.

15Xalqlar orasida kulgi qilding bizni,

Xalqlar bizni masxaralab, chayqaydi boshini+.

16Har doim xijolat boʻlib yuraman,

Sharmandalik yuzimni qoplagan.

17Eshitganimiz masxarayu haqorat!

Koʻrganimiz qasoskor dushman!

18Garchi Seni unutmagan boʻlsak–da,
Garchi ahdingga xiyonat qilmasak–da,
Bu koʻrgiliklar boshimizga tushdi.
19Biz Seni hech qachon tark etmadik,
Sening yoʻllaringdan hech qachon toymadik.

20Ammo chiyaboʻrilar makoniga bizni tashlading,

Zimziyo zulmatga bizni uloqtirding+.

21Ey Xudoyimiz, axir, Sening nomingni unutsak,

Qoʻllarimizni begona xudolarga ochsak,
22Ey Xudo, Sen buni bilmasmiding?!
Axir, Sen yurakdagi sirlarni bilasan–ku!+
23Sen tufayli har kuni oʻlimga duch kelamiz,
Boʻgʻizlanadigan qoʻyday boʻlib qolganmiz+.

24Tursang–chi, nega uxlayotgandaysan, yo Rabbiy?!

Qani, boʻl, bizni to abad rad etmagin+.

25Nega bizdan yuz oʻgirasan?!

Boshimizga tushgan kulfatu zulmni unutasan?!

26Biz agʻnatilganmiz tuproqqa,

Tanamiz yopishib qolgandir yerga.

27Qani, kel, bizga madad ber,

Sodiq sevging haqi bizni qutqar+.

44–SANO

44^1Ijrochilar rahbariga. “Nilufar” kuyiga aytiladigan toʻy qoʻshigʻi. Koʻrax naslining[*] qasidasi[*]+.

2Shohimga sheʼrlarimni bagʻishlayman,
Yuragimdan goʻzal soʻzlar toʻkiladi,
Tilim mohir kotib qalamiga oʻxshaydi.

3Ey shohim! Insonlar orasida juda chiroylisan.

Xudo senga to abad baraka bergani uchun

Lablaringdan latif soʻzlar yogʻiladi.

4Ey qudratli shoh, belingga bogʻla qilichingni,

Hashamatu ulugʻvorliging bilan zohir boʻlgin+.

5Ulugʻvorlik bilan olgʻa bos!

Haqiqat, kamtarlik, adolat uchun gʻalaba qil!

Oʻng qoʻling qoʻrqinchli ishlar koʻrsatsin.

6Gʻanimlaringning yuragini

Oʻtkir oʻqlaring teshib oʻtadi.

Xalqlar oyogʻing ostiga yiqiladi.

7Xudo bergan taxting[*] abadiydir,

Adolat hassasi shohliging hassasidir+.

8Sen solihlikni sevasan, qabihlikdan nafratlanasan.

Shu bois Xudo seni doʻstlaringdan ustun qildi,

Ha, Xudoying shodlik moyini senga surtdi.

9Libosingdan mirra[*],

Aloe va dolchinning xushboʻy hidlari ufurar.

Fil suyagi bilan bezatilgan saroylarda

Cholgʻu navolari seni shod qilar+.

10Shoh qizlari izzatli xonimlaring orasidadir,

Ofir[*] oltiniga bezangan malika oʻng qoʻlingda oʻtirar+.

11Tingla, ey qiz, quloq solib, oʻylagin,

Xalqing, otang xonadonin unutgin.

12Jamolingga shoh maftun boʻlgandir,

Taʼzim qil unga, u xoʻjayiningdir.

13Tir[*] xalqi hadyalar olib keladi,

Boylar sendan marhamat istaydi.

14Saroyda malika naqadar goʻzal!

Liboslari oltin bilan bezatilgan.

15Naqshli libosida uni shoh huzuriga olib kelishadi,

Ortidan qizlar, uning dugonalari ergashib keladi+.

16Ular shod–xurramlik ichra keladi,

Shohning saroyiga ular kirib keladi.

17Ey shohim, oʻgʻillaring olgaylar otalaring oʻrnini,

Butun yurtda shahzodalar qilgaysan sen ularni.

18Qoʻshigʻim tufayli noming nasllar osha yashar,

Shu bois xalqlar seni to abad madh etarlar.

45–SANO

45^1Ijrochilar rahbariga. “Qizlar” kuyiga aytiladigan Koʻrax naslining[*] qoʻshigʻi+.

2Xudo bizning panohimiz, qudratimizdir,
Kulfatda qolganimizda doim madadkorimizdir+.
3Shu bois biz qoʻrqmaymiz hech ham
Yer ostin–ustin boʻlib ketsa ham,
Dengiz bagʻriga togʻlar qulab tushsa ham.
4Dengizlar oʻkirib, toshib ketsa ham,
Shiddatli toʻlqinlar togʻlarni titratsa ham
Biz qoʻrqmaymiz hech ham+.

5Bir daryo bor, uning suvlari
Shodlik olib kelar Xudo shahriga[*],
Xudoyi Taoloning muqaddas makoniga+.
6Shaharda Xudo turgani uchun
Shahar qulamas aslo,
Tong otganda, Xudo yordamga keladi+.
7Xalqlar algʻov–dalgʻov boʻladi,
Shohliklar qulaydi.
Xudoning ovozi guldiraydi, yer erib ketadi+.

8Sarvari Olam biz bilandir,

Yoqbning Xudosi qalʼamizdir.

9Keling, Egamizning ishlarini koʻring,
Yer yuziga keltirgan kulfatni koʻring+.
10Butun olamda U jangni toʻxtatadi,
Yoyni parchalaydi, nayzani sindiradi,
Qalqonlarni[*] olovda yoqib, shunday deydi:+
11“Toʻxtang, biling, Men Xudoman,
Xalqlar orasida Men yuksalgayman,
Yer yuzida Men yuksalgayman.”

12Sarvari Olam biz bilandir,

Yoqubning Xudosi qalʼamizdir.

46–SANO

46^1Ijrochilar rahbariga. Koʻrax naslining[*] sanosi.

2Ey xalqlar! Hammangiz qarsak chaling,
Sevinch hayqiriqlari ila Xudoni kuylang!+
3Qoʻrqinchlidir Xudoyi Taolo — Egamiz,
Butun yer yuzida Udir ulugʻ Shohimiz+.

4Xalqlarni U bizga itoat ettirdi,

Elatlarni oyogʻimiz ostiga tashladi+.

5Oʻzi suygan Yoqbning faxrli mulkini

Egamiz biz uchun yurt qilib tanladi.

6Shodlik hayqiriqlari ostida Xudo taxtga chiqdi,

Karnay sadosi ostida Egamiz taxtiga oʻtirdi.

7Hamdu sano kuylang Xudoga, madhlar kuylang!

Ha, Shohimizga madhlar kuylang! Hamdu sano kuylang!

8Butun yer yuzining shohidir Xudo,

Unga ajoyib hamdu sano kuylang!+

9Jamiki uluslarning shohidir Xudo,

Muqaddas taxtida oʻtiribdi Xudo!

10Ibrohim Xudosining xalqi bilan birga

Toʻplanarlar xalqlarning hukmdorlari.

Zaminning shohlari[*] — Xudoniki,

Gʻoyat baland yuksalgandir U+.

47–SANO

47^1Koʻrax naslining[*] sanosi. Qoʻshiq.

2Egamiz buyukdir!
Egamiz Oʻz shahrida,
Ha, Oʻzining muqaddas togʻida[*]
Madhiyalarga loyiqdir!+
3Xudoning muqaddas togʻi yuksak va goʻzaldir,
Butun yer yuziga shodlik olib keladir!
Buyuk Shohning shahridagi,
Uning shimolidagi[*] Sion togʻi![*]+
4Xudo Quddusning qoʻrgʻoni ichida turadi,
Uning qalʼasi boʻlib, Oʻzini namoyon etgan.

5Shohlar toʻplandilar,
Birgalashib Sion togʻiga qarshi yurdilar+.
6Uni koʻrdilar–u, shoshib qoldilar,
Vahimaga tushib, qochib qoldilar.
7Tugʻayotgan xotin tortganday dard
Oʻsha yerda ularni titroq bosdi+.
8Sharqdan shamol esib,
Tarshish[*] kemalarini parchalaganday,
Sen ularni qirib tashlading+.

9Xudo nima qilganini biz eshitdik.

Nima eshitgan boʻlsak, endi oʻshani

Xudoyimiz, Sarvari Olamning shahrida koʻrdik.

Bu shaharni Xudo to abad saqlar.

10Ey Xudo, Maʼbading ichida
Sodiq sevging haqida oʻylaymiz+.
11Ey Xudo, madhing ham dongʻing kabi,
Yerning toʻrt tomoniga yoyilgan,
Oʻng qoʻling adolat ila toʻlib–toshgan+.
12Sening hukmlaringdan
Sion togʻi shod boʻlsin,
Yahudo shaharlari sevinsin!+

13Ey Isroil xalqi,

Quddus[*] tevaragida yuring.

Atrofida aylanib,

Uning minoralarini sanab chiqing.

14Sionning istehkomlariga eʼtibor bering,

Uning qoʻrgʻonlariga qarang!

Bularni koʻrib, kelgusi avlodlarga hikoya qiling:

15“Xudo oʻsha istehkomlarga oʻxshaydi.

U to abad bizning Xudoyimizdir,

U to abad bizning yoʻlboshchimiz boʻladi.”

48–SANO

48^1Ijrochilar rahbariga. Koʻrax naslining[*] sanosi.

2Eshitinglar, ey xalqlar,
Quloq soling, olam ahli,+
3Ey insonlar, jamiki odamzod,
Boylaru faqirlar, quloq solingiz!
4Ogʻzimdan toʻkiladi dono soʻzlar,
Qalbimning mulohazalari ham idroklidir.
5Qulogʻimni hikmatga buraman,
Maʼnosini lira bilan anglataman+.

6Nega qoʻrqishim kerak qaro kunlarda?!

Nega qoʻrqishim kerak taʼqib qiluvchilar

Qabih ishlari bilan meni oʻrab olganlarida?!

7Ular mol–mulkiga ishonadilar,

Behisob boyliklari ila maqtanadilar+.

8Axir, hech kim hayotini[*] pul toʻlab qutqara olmas,

Yoki uning uchun Xudoga toʻlov berolmas+.

9Inson hayoti uchun toʻlov gʻoyat qimmatdir,

Hech qanday toʻlov yetarli boʻlmas.

10Yoʻqsa inson to abad yashardi,

Qabr yuzini aslo koʻrmasdi+.

11Dononi qarang, ular ham oʻladi,
Ahmoq, bemaʼni birday halok boʻladi,
Ularning boyligi boshqalarga qoladi+.
12Yurtlarga oʻzlarining nomini berganda ham,
Mozor to abad uyi boʻlib qoladi,
Maskani nasldan naslga oʻtaveradi[*].
13Boyligiga qaramay inson to abad qolmas,
Oʻladigan jonzotga oʻxshaydi ular+.

14Oʻzlariga ishonganlarning qismati shudir,

Ularning soʻzini maʼqullaganlarning taqdiri shudir:

15Ular qoʻylar kabi oʻliklar diyoriga haydaladilar,

Oʻlim ularning choʻponi boʻladi,

Tongda toʻgʻri insonlar ularning ustidan hukmron boʻladi,

Tanalari chirib ketadi,

Oʻliklar diyori[*] ularning qasri boʻladi.

16Oʻliklar diyori hukmidan Xudo meni qutqaradi,

Shubhasiz, U meni Oʻz yoniga oladi+.

17Birontasi boyib ketganda,
Uyining hashamati oshib ketganda,
Vahimaga tushma!

18Olamdan oʻtganda, u oʻzi bilan hech narsa olib ketmaydi,

Boyligi ham uning ortidan qabrga ergashib bormaydi+.

19Hayotligida oʻzini baxtiyor hisoblaydi,
Oshib–toshib yashagani uchun
Koʻplar unga hamdu sano aytadi.
20U ham ota–bobolari yoniga ketadi,
Ular kabi yorugʻlikni boshqa koʻrmaydi+.
21Boyligi boʻla turib aqlsiz boʻlganlar
Oʻladigan jonzotga oʻxshaydilar+.

49–SANO

Osif[*] sanosi.

1Xudolar Xudosi — Egamiz soʻylar,
Daʼvat qilar yer yuziga
Sharqdan gʻarbga qadar+.
2Xudo Oʻz nurini sochar Quddusdan[*] —
Goʻzallikda komil shahardan+.

3Xudoyimiz kelar, sukut saqlamas,
Uning oldida alanga yamlab yuborar,
Atrofida boʻron gʻazabdan quturar+.
4Oʻz xalqini hukm etmoq uchun
Yeru osmonni guvoh qilib chaqirar:+
5“Yigʻib keling Mening taqvodor xalqimni,
Qurbonlik orqali Men bilan ahd qilganlarni!”
6Samolar eʼlon qilar Xudoning odilligini,
Hakam Xudoning Oʻzidir+.

7Xudo aytar: “Eshit, ey xalqim, Men soʻzlayman,

Ey Isroil, senga qarshi guvohlik beraman,

Men Xudoman, sening Xudoyingman+.

8Keltirgan qurbonliklaring doimo oldimda.

Kuydirilgan qurbonliklaringdan shikoyat qilmayman+.

9Ogʻilingdagi buqangga muhtoj emasman,

Suruvingdagi echkingga ham zor emasman.

10Menikidir oʻrmondagi jamiki hayvon,

Minglab qirlardagi molu qoʻylar+.

11Menikidir jamiki togʻdagi qushlar,

Menikidir daladagi barcha jonivorlar.

12Och qolsam ham, sendan ovqat soʻramasdim.

Axir, Menikidir olam, undagi hamma narsa+.

13Men buqa goʻshtini yeymanmi?!

Yoki echki qonini ichamanmi?!

14Men, Xudoga shukrona qurbonligini qil,

Men, Xudoyi Taologa ontingni ado qil+.

15Ogʻir kunda Menga iltijo qilgin,

Senga najot beraman,

Sen esa Menga maqtov aytasan.”+

16Fosiqqa esa Xudo shunday deydi:

“Ne haqing bor qonunlarimni tilga olmoqqa?!

Ne haqing bor ahdimni ogʻzingga olmoqqa?!

17Nafrat ila qaraysan–ku yoʻl–yoʻriqlarimga,

Otib tashlaysan–ku kalomlarimni orqangga!

18Oʻgʻrini koʻrganingda, doʻstlashasan u bilan,

Sherik boʻlib olasan zinokorlar bilan.

19Ogʻzing yomon soʻzlar uchun doim tayyordir,

Tilingning toʻqigani faqat yolgʻondir+.

20Oʻtirib, birodaringga qarshi soʻylaysan,

Tugʻishganingga ham tuhmat qilasan.

21Shu ishlarni qilganingda, sukut saqladim,

Meni ham oʻzingga oʻxshagan, deb oʻylading.

Endi–chi, aybingni boʻyningga qoʻyib,

Seni hukm qilaman+.

22Ey Meni unutganlar, bilib qoʻying,

Yoʻqsa sizlarni parcha–parcha qilaman,

Bironta najot berguvchi topilmaydi+.

23Menga shukrona qurbonligi keltirganlar

Meni izzat qilgan boʻladi.

Men Oʻz najotimni

Toʻgʻri yoʻldan yurganlarga koʻrsataman.”

50–SANO

501-2Ijrochilar rahbariga. Natan paygʻambar kelib, Dovudning Botsheva bilan qilgan gunohini fosh etgandan keyin[*], Dovudning aytgan sanosi+.

3Rahm qilgin menga, ey Xudo,
Sodiq sevging, cheksiz shafqating ila
Itoatsizligimni olib tashlagin+.
4Yuvib tashla barcha ayblarimni,
Poklagin gunohlarimdan+.
5Ha, oʻzimning itoatsizligimni bilaman,
Gunohim turar koʻz oʻngimda mudom+.
6Senga, yolgʻiz Senga qarshi gunoh qilganman,
Sening oldingda qabihliklarga qoʻl urganman,
Shu bois hukm qilganingda Sen barhaqsan,

Aybimni fosh etganingda doimo toʻgʻri boʻlib chiqasan+.

7Mana, gunohkor boʻlib tugʻilganman,

Onam qornidayoq gunohkor edim+.

8Biroq Sen samimiy, pok qalbni istaysan,

Asl donolikni Oʻzing menga oʻrgatgin[*].

9Pokla meni issop oʻti[*] ila, toza boʻlayin,

Yuvgin meni, qordan ham oq boʻlayin+.

10Yana eshitay shodlik, quvonch xabarin,

Sen ezgan suyaklarim yana quvonsin.

11Gunohlarimdan chetga ol koʻzlaringni,

Olib tashla ayblarimni.

12Ey Xudo, menda toza yurak yaratgin,

Sodiq qalbni menga yana bir bor bergin+.

13Huzuringdan meni uloqtirib tashlama,

Muqaddas Ruhingni mendan olma.

14Najoting shodligini menga qaytargin,

Itoat etishga menda istak uygʻotgin.

15Shunda itoatsizlarga Sening yoʻllaringni oʻrgataman,

Gunohkorlar qaytib keladilar Senga.
16Qon toʻkkanim uchun kechir meni, ey Xudo,
Najot berganingni sevinch ila kuylar tilim,
Ey najotkorim Xudo!+

17Lablarimni ochgin, ey Rabbiy,
Ogʻzim Seni madh aylasin.
18Qurbonlikni Sen xohlamaysan,
Qurbonlik kuydirganimda ham
Sen xush koʻrmagan boʻlarding+.
19Senga maʼqul qurbonligim ezilgan ruhdir,
Ezilgan, tavba qilgan yurakni
Sen rad etmaysan, ey Xudo+.

20Lutfu karaming bilan Quddusni yashnatgin,
Sion shahri devorlarini qaytadan qurgin+.
21Shunda munosib qurbonliklar keltiriladi,

Kuydiriladigan qurbonliklar Seni mamnun qiladi,

Qurbongohingda buqalar nazr qilinadi+.

51–SANO

511-2Ijrochilar rahbariga. Edomlik Doyeg Shoulning oldiga borib: “Dovud Oximalekning uyida”, deb xabar bergandan keyin[*], Dovudning aytgan qasidasi[*]+.

3Nechun maqtanasan yovuzliging ila, ey zoʻravon?!

Xudoning sodiqligi doim men bilan, axir!

4Balo keltiraman, deya reja qilasan,

Oʻtkir ustaraga oʻxshaydi tiling.

Aldashga sen mohirsan+.

5Ezgulikdan koʻra, yovuzlikni yoqtirasan,

Haqiqatni soʻylashdan koʻra, yolgʻonni afzal bilasan.

6Halok qiladigan soʻzlarni yaxshi koʻrasan,

Yolgʻonchi tilni sevasan.

7Xudo esa seni to abad halok qiladi,
Seni ushlab, chodiringdan tortib chiqaradi,
Tiriklar yurtidan yoʻq qilib tashlaydi+.

8Solihlar buni koʻrib, qoʻrqadi,

Fosiqning ustidan kuladi:+

9“Qarang, oʻsha odam Xudoni panohim deb bilmadi,

Moʻl–koʻl boyligiga umid bogʻladi,

Boshqalarni qirish tufayli kuchaydi.”+

10Men–chi, oʻxshayman Xudoning uyidagi

Koʻm–koʻk zaytun daraxtiga.

Xudoning sodiq sevgisiga

Men to abad umidimni bogʻlayman+.

11Ey Xudo, Sening hamma qilganlaring uchun
Senga to abad shukur aytaman.
Taqvodorlaringning huzurida
Senga umid bogʻlayman,
Axir, Oʻzing yaxshisan!

52–SANO

52^1•Ijrochilar rahbariga. “Qaygʻu–alam” kuyiga aytiladigan Dovud qasidasi[*].

2Ahmoqlar[*] oʻz koʻnglida: “Xudo yoʻq”, deydilar.

Ular yaramaslardir, qilmishi jirkanch ishlardir,

Yaxshilik qiluvchi biron zot yoʻqdir+.

3“Idrokli biron zot bormikan?
Bormikan Menga yuz burgan?” deya
Insonga Xudo samodan boqar+.
4Hammasi yoʻldan ozgan, birday buzilgan,
Yaxshilik qiluvchi bir kimsa yoʻqdir,
Hatto bironta ham yoʻq!+

5Ular idroksiz, badkirdor,
Xalqimni bir luqma nonday yeb yuboradi,
Hech qachon Xudoga sajda qilmaydi+.
6Ana, bosayotir ularni qattiq vahima,
Bunaqasini ilgari koʻrmagan ular.

Xudo sochib tashlar gʻanimlaringning suyaklarini.

Axir, Xudo rad etgan ularni!

Shu bois, ey Isroil, sen ularni sharmanda qilgansan+.

7Eh, Quddusdan[*] Isroilga najot kelsaydi!

Xudo Oʻz xalqini yana farovonlikka erishtirsaydi,

Shunda Yoqb nasli shod boʻlgay, Isroil sevingay!

53–SANO

531-2Ijrochilar rahbariga. Zifliklar Shoulning oldiga borib: “Dovud xalqimiz orasida yashirinib yuribdi”, deb xabar berganlaridan keyin[*], Dovudning aytgan qasidasi[*]. Torli asboblar joʻrligida aytiladi+.

3Ey Xudo! Buyuk qudrating ila meni qutqargin!

Kuch–quvvating ila menga adolatli hukm chiqargin!

4Ey Xudo, eshitgin iltijoimni,
Tinglagin aytganlarimni!
5Begonalar qarshi qoʻzgʻaldi menga,
Zoʻravonlar qasd qilmoqchi jonimga,
Ular Seni pisand qilmaydilar+.

6Ey Xudo, menga madad berasan,

Ey Rabbiy, mening jonimni asraysan.

7Dushmanlarimning qabihliklari oʻz boshiga kelsin,

Sen sodiqsan, ularni qirib tashlagin!+

8Shod boʻlib, Senga qurbonlik keltiraman,

Oʻzing yaxshisan, ey Egam, Senga shukur aytaman!

9Saqlading har qanday kulfatdan meni,

Koʻzlarim koʻrdi dushmanlarim magʻlubiyatini+.

54–SANO

54^1Ijrochilar rahbariga. Torli asboblar joʻrligida aytiladigan Dovud qasidasi[*].

2Ibodatimga quloq sol, ey Xudo,

Iltijoimni eʼtiborsiz qoldirma.

3-4Eshit meni, javob ber,

Dushmanlarim dagʻdagʻasi, fosiqlarning siquvi

Boshimga gʻam–kulfat keltiradi.

Ular gʻazablanib, mendan nafratlanadi.

Eh, oʻylarim qiynaydi meni,

Gʻam–tashvishlar qattiq ezadi+.

5Yuragim hasratga toʻladir,

Oʻlim vahimasi meni bosib keladir.

6Qoʻrquv, titroq menga kelmoqda,

Dahshat meni ezib bormoqda.

7“Qaniydi kaptar kabi, qanotim boʻlsa”, dedim,

“Uchib ketib, orom olgan boʻlardim.

8Haqiqatan, uzoqlarga uchib qutulardim,

Sahroda makon qilgan boʻlardim+.

9Quturgan shamolu boʻrondan qochib,

Oʻzimga boshpana topgani shoshilgan boʻlardim.”

10Ey Rabbiy, dushmanlarimni chalgʻit,

Ularning gaplarini chalkashtir.

Shaharda zoʻravonlik, janjalni koʻrib turibman+.

11Fosiqlar kecha–kunduz shahar devori ustida izgʻiydi,

Yovuzlik, vahima shahar ichida yuz bermoqda.

12Shaharning oʻrtasida buzgʻunchilik,

Koʻchalaridan zulm va hiyla arimaydi.

13Gʻanimlarim meni haqorat qilganda edi,
Bunga bardoshim yetgan boʻlardi.
Dushmanim oʻzini mendan yuqori qoʻyganda edi,
Undan yashiringan boʻlardim.
14Ammo u mening tengim–ku,
Yaqin doʻstim hamda hamrohim–ku.
15U bilan dilkash doʻst edik,

Ey Xudo, Sening uyingdagi yigʻinda birga yurardik+.

16Uylari, yuraklari fosiqlikka toʻla boʻlgani uchun

Gʻanimlarim oʻlimga roʻbaroʻ boʻlsin,

Tiriklayin oʻliklar diyoriga[*] tushsin+.

17Men iltijo qilaman Xudoga,
Najot beradi Egam menga.
18Oqshom, sahar hamda kunduz
Dardu figʻonlarimni aytaman.
Egam mening ovozimni eshitadi.
19Garchi menga qarshilar koʻp boʻlsa ham,
Birorta ham zarar yetkazmay
Meni janglardan qutqaradi.
20Azaldan taxtda oʻtirgan Xudo
Menga quloq tutib,
Dushmanlarimni magʻlub qiladi.
Axir, ular oʻz yoʻlidan qaytmadilar,
Xudodan ular qoʻrqmadilar+.

21Hamrohim oʻz doʻstiga qarshi qoʻlini koʻtardi,

Men bilan qilgan ahdiga u xiyonat qildi+.

22Uning ogʻzidan bol tomadi,

Yuragi esa adovatga toʻla.

Soʻzlari moydan ham yoqimli,

Aslida qindan chiqqan qilichdaydir+.

23Tashvishlaringni Egamizga topshirgin,

U senga tayanch boʻladi.

Egamiz hech qachon solihning yiqilishiga yoʻl qoʻymaydi+.

24Ey Xudo, fosiqlarni Sen

Oʻliklar diyoriga uloqtirasan.

Qonxoʻr, xoin kimsalar aslo

Umrining yarmisini ham yashamaydi.

Men esa Senga umid bogʻlayman+.

55–SANO

55^1Ijrochilar rahbariga. Filist xalqi Dovudni Gat shahrida tutib olgandan keyin[*], uning aytgan qoʻshigʻi. “Uzoqdagi jim kabutar” kuyiga aytiladi+.

2Shafqat qil menga, ey Xudo,
Odamlar meni taʼqib qilmoqda,
Gʻanimlarim kun boʻyi meni ezmoqda.
3Boʻhtonchilar kun boʻyi meni taʼqib qiladi,
Koʻplari menga hujum qiladi, ey Xudoyi Taolo!
4Qoʻrqqanimda Senga umid bogʻlayman.
5Ey Xudo, kalomingni madh etaman,
Sendan umid qilaman, qoʻrqmayman,
Bandang menga ne qila oladi?!+

6Gʻanimlarim har doim gapimni buzib koʻrsatadi,

Menga zarar yetkazmoq uchun fitnalar qiladi.

7Yovuz niyatda ortimdan pisib keladi,

Har bir qadamimni oʻlchab yuradi,

Ular hayotimga chek qoʻyishni istaydi+.

8Jinoyatlari uchun ularni uloqtir[*],

Ey Xudo, gʻazabing ila ularni yerga ur!

9Sen qaygʻularimni hisobga olgansan,

Koʻz yoshlarimni idishingga solib yigʻib qoʻygin.

Axir, ularning har biri kitobingda yozilgan–ku!+

10Senga iltijo qilgan kunim

Dushmanlarim ortga chekinadi.

Ha, bilaman, Sen men tomonda.

11Ey Xudo, kalomingni madh etaman,

Ha, Egam, Sening kalomingni men madh etaman.

12Sendan umid qilaman, qoʻrqmayman,

Bandang menga ne qila oladi?!

13Ey Xudo, Senga bergan ontimni bajarmogʻim shart,

Shukrona nazrlarimni Senga atayman+.

14Jonimni oʻlimdan qutqarib qolding,

Oyogʻimni qoqilishdan saqlading.

Shu bois, ey Xudo, Sening oldingda,

Hayot nurida yuraman+.

56–SANO

56^1•Ijrochilar rahbariga. Dovudning Shouldan qochib yurgan paytda gʻorda yashirinib qutulganidan keyin[*] aytgan qoʻshigʻi. “Xarob etma” kuyiga aytiladi+.

2Ey Xudo, rahm qilgin menga, rahm qil,

Mening jonim Senda panoh topadi.

Halokatli ofatlar oʻtib ketguncha

Men qanotlaring soyasida panoh topaman+.

3Yolvoraman Xudoyi Taologa,

Men uchun qasos oluvchi Xudoga[*].

4Samodan najot yuborib, U meni qutqaradi,

Meni toptaydiganlarni sharmanda qiladi.

Xudo Oʻz sevgiyu sadoqatini yuboradi+.

5Men odamxoʻr sherlar[*] orasida yotgandayman.

Ularning tishlari nayzayu oʻq kabidir,

Ularning tillari keskir qilichdaydir+.

6Ey Xudo, falakdan ham yuqorida yuksalaver!

Shuhrating butun zamin uzra yoyilsin.

7Dushmanlarim oyoqlarimga tuzoq qoʻygan,

Qaygʻu–kulfatdan ruhim choʻkkan.

Ular soʻqmoqlarimda chuqur qazidi,

Oʻzlari qazigan chuqurga oʻzlari quladi+.

8Ey Xudo, yuragim Senga sodiq,

Ha, yuragim Senga sodiqdir!

Seni kuylab, qoʻshiq aytaman+.

9Uygʻongin, ey jonim!

Uygʻon, ey arfa, lira!

Tongni ham men uygʻotaman!+

10Ey Rabbiy, xalqlar orasida Senga shukrona aytaman,

Ellar orasida Senga hamdu sano kuylayman.

11Sodiq sevging samolarday yuksakdir,

Sadoqating bulutlarga choʻzilgandir+.

12Ey Xudo, falakdan ham yuqorida yuksalaver!

Shuhrating butun zamin uzra yoyilsin.

57–SANO

57^1Ijrochilar rahbariga. “Xarob etma” kuyiga aytiladigan Dovud qoʻshigʻi+.

2Ey hukmdorlar! Nahot siz adolatli qaror chiqarasiz?!

Nahot sizlar toʻgʻrilik ila xalqlarni hukm qilasiz?!

3Yoʻq, axir, yuraklaringiz adolatsizlikka toʻla–ku!

Yer yuzida qoʻllaringiz zoʻravonlikni taqsimlaydi–ku!

4Fosiqlar onasining qornidayoq adashadi,

Yolgʻonchilar tugʻilishdanoq yoʻldan ozadi+.

5Ularning zahri ilonning zahriga oʻxshaydi.

Kar ilonday quloq solishni ular istamaydi+.

6Ilon oʻynatuvchining kuyini ular eshitmaydi,

Uning mahorat bilan chalgan kuyiga beparvo.

7Sindir ularning tishlarini, ey Xudo,

Sugʻurib ol sherlarning qoziq tishlarini, ey Egam!+

8Ular oqar suvday yoʻq boʻlib ketsin,

Ularning oʻqlari nishonga tegmaydigan boʻlsin.

9Balchiqqa botib ketgan shilliq qurtday boʻlsin,

Onasi qornidan oʻlik tugʻilib,

Hech qachon quyosh koʻrmagan chaqaloqday boʻlsin+.

10Yonayotgan tikan qozonni tez qizdirganday

Fosiqni shunchalik tez supurib yoʻq qilgin.

11Fosiqdan oʻch olinganda, solih sevinadi,

Ularning qonida solih oyoqlarini yuvadi+.

12Odamlar aytar: “Shubhasiz, solihga mukofot bordir,

Yer yuzida hukm qiluvchi Xudo albatta bordir.”+

58–SANO

58^1Ijrochilar rahbariga. Shoul Dovudni oʻldirish uchun uning uyini kuzatishga kishi yuborgandan keyin[*], Dovudning aytgan qoʻshigʻi. “Xarob etma” kuyiga aytiladi+.

2Gʻanimlarimdan meni qutqar, ey Xudoyim,

Menga qarshi turganlardan himoya qil meni+.

3Badkirdorlardan qutqargin meni,

Qonxoʻrlardan saqlagin meni.

4Qara, ular meni poylab yotarlar,
Zolimlar menga qarshi fitna qilarlar,
Garchi aybu gunohim boʻlmasa–da, ey Egam,+
5Garchi men haqsizlik qilmasam–da,
Ular menga qarshi hujum qilmoqqa tayyor.

Qoʻzgʻal Oʻzing, ahvolimni koʻr, kel yordamga.

6Ey Isroil xalqining Xudosi,
Ey Parvardigori Olam — Egam,
Qani, boʻl, barcha xalqlarni jazolagin,
Yovuz sotqinlarga shafqat qilmagin.

7Gʻanimlarim har kuni oqshomda qaytib keladi,
Itlarday uvullab, shahar izgʻiydi+.
8Qara, ogʻizlaridan qusuq chiqadi,
Tillaridan zahar soʻzlar chiqadi,
“Kim ham bizni eshitardi”, deya oʻylaydi.

9Ular ustidan Sen kulasan, ey Egam,
Hamma xalqlarni Sen masxaralaysan+.
10Senga intizorman, ey Qudratim,
Sen mening qalʼamsan, ey Xudo!+

11Sodiq sevging ila, ey Xudoyim, menga madad berasan,

Koʻzlarimga dushmanlarim magʻlubiyatini koʻrsatasan+.

12Ularni oʻldirma, xalqim bu saboqni unutib qoʻyar,

Qudrating bilan ularni titrat,
Ey qalqonim Rabbiy, ularni koʻtarib ur+.
13Ularning ogʻzidan chiqqan gunohlar uchun,
Lablaridan chiqqan soʻzlar uchun
Oʻzlarining takabburligi orqali ilinsin.
Ular aytadigan laʼnat, yolgʻon uchun+
14Gʻazabing ila ularni yoʻq qilgin,
Bitta ham qoldirmay qirib tashlagin.

Shunda ey Xudo, Yoqb nasli ustidan hukmron ekanliging

Yerning toʻrt tomonida maʼlum boʻladi.

15Gʻanimlarim har kuni oqshomda qaytib keladi,

Itlarday uvullab, shahar izgʻiydi+.

16Ovqat izlab, daydib yuradi,

Agar toʻymasalar, irillaydi.

17Men esa Sening qudratingni tarannum etaman,
Sodiq sevgingni tongda sevinch ila kuylayman.
Sen mening qalʼam boʻlgansan,
Kulfatda qolganimda panohimsan+.
18Ey Qudratim, Seni kuylab madh qilaman,
Sen, ey Xudo, mening qalʼamsan,
Sodiq sevgisini koʻrsatuvchi Xudosan.

59–SANO

591-2•Ijrochilar rahbariga. Dovud Oram–Naxrayim[*] va Oram–Zoʻvo[*] xalqi bilan urush qilayotgan paytda[*] Yoʻab qaytib kelib, oʻn ikki ming Edomlikni Tuz vodiysida[*] oʻldirgandan keyin, Dovudning aytgan qoʻshigʻi. “Nilufar gul shahodati” kuyiga aytiladi. Taʼlim uchun++.

3Ey Xudo, bizni tark etding,
Mudofaamizni yorib oʻtding,
Bizdan gʻazablanding,
Endi bizni oldingi holimizga qaytargin!+
4Yerni silkitding, yoriqlar ochding,
Yoriqlarni tuzatgin, yer tebranmoqda.
5Xalqingga koʻp azoblar berding,

Gandiraklab yursin deb, ichgani sharob[*] berding+.

6Ular kamon oʻqlaridan yashirinib olsin deya[*],

Oʻzingdan qoʻrqqanlarga ishora berib, bayroq koʻrsatasan.

7Oʻng qoʻling ila gʻalaba ato qilgin,
Iltijoimizga javob bergin[*],
Suyukli bandalaring najot topsin.

8Ey Xudo, Oʻz muqaddas makoningdan vaʼda bergansan[*]:

“Shodlanib, Shakamni[*] boʻlib tashlayman,
Suxot vodiysini[*] taqsimlab beraman+.
9Gilad Menikidir, Manashe[*] Menikidir,

Efrayim dubulgʻamdir, Yahudo[*] saltanat hassamdir.

10Moʻab Mening qoʻlyuvgichimdir,
Edom uzra chorigʻimni otaman[*],
Olqishlang Meni, ey Filistlar![*]”

11Ey Xudo, qaniydi mustahkam shaharga[*] meni olib borsalar,

Edomga meni boshlab borsalar.

12Axir, bizni Oʻzing rad etding–ku!

Lashkarimizga yoʻlboshchilik qilmayapsan–ku endi!

13Dushmandan qutqarib, bizga yordam ber,

Insonning yordami butunlay behuda+.

14Ey Xudo, Sen bilan biz gʻolib boʻlamiz,

Dushmanlarimizni Sen yanchib tashlaysan.

60–SANO

60^1Ijrochilar rahbariga. Torli asboblar joʻrligida aytiladigan Dovud sanosi.

2Eshitgin, ey Xudo, ohu nolamni,

Tinglagin mening ibodatimni.

3Yerning u chetidan Senga yolvoraman,

Yuragim qon boʻlganda, Seni chaqiraman.

Yetib boʻlmas baland qoyaga meni olib chiqqin.

4Sen mening panohim boʻlgandirsan,

Dushmanimga qarshi mustahkam minorasan+.

5Chodiringda to abad maskan qilay,
Qanotlaring soyasida panoh topay+.
6Axir, ey Xudo, ontimni eshitgansan,

Nomingdan qoʻrqqanlarning mulkidan menga ato qilgansan.

7Shohning umrini uzaytirgin,

Nasllar osha hayotini davom ettirgin+.

8Ey Xudo, u to abad huzuringda taxtda oʻtirsin,

Sevging, sadoqating ila uni himoya qilgin.

9Shunda Senga har doim hamdu sano kuylayman,

Bergan ontimni har kuni ado etaman+.

61–SANO

61^1Ijrochilar rahbari Yodutunga[*]. Dovud sanosi+.

2Jonim yolgʻiz Xudoga muntazirdir,

Najot menga Xudodan keladi.

3Ha, Uning Oʻzi suyangan qoyam, najotimdir.

Qalʼam Udir, shu bois aslo qoqilmasman+.

4Ey dushmanlar, qachongacha meni turtasizlar?!

Liqillab turgan chetan devorga,
Qiyshaygan devorga hujum qilganday
Hammangiz menga yopishaverasizlarmi?!
5Sizning rejangiz obroʻyimni toʻkishdir.
Yolgʻon–yashiq gaplardan zavq olasiz,
Ogʻzingiz bilan duo qilasiz,
Ichingizda esa laʼnat oʻqiysiz+.

6Ey jonim, yolgʻiz Xudoga muntazir boʻlgin,

Umidim manbai Uning Oʻzidir.

7Yolgʻiz Xudodir suyangan qoyam, najotim,

Qalʼam Udir, shu bois qoqilmasman.

8Najotimu sharafim Xudodan kelar,

Qudratli qoyamu panohim Udir.

9Ey xalqim, umid qil Xudodan,
Yuragingni ochgin doimo Unga,
Bizning panohimiz Xudodir.

10Inson zoti bir nafasdir,
Ha, inson zoti yolgʻondir!
Agar tarozida tortib koʻrilsa,
Hammasi birga havodan ham yengil chiqadi.
Ularning aslo vazni yoʻqdir+.
11Yulgʻichlikka ishonib qolma,
Talonchilikka behuda umid qilma,
Mabodo boyliging koʻpayib qolsa,
Boyligingga koʻngil bogʻlama+.

12Ey Xudo, Sen menga bir narsa aytding,

Shu ikki narsa haqida menga gapirding:

Sen qudratli Xudosan+.

13Ey Rabbiy, Sening sevging cheksizdir.

Shu bois Sen har bir insonni

Qilgan ishlariga koʻra, mukofotlaysan+.

62–SANO

62^1Dovud Yahudo choʻlida boʻlgandan keyin[*], uning aytgan sanosi+.

2Ey Xudo, mening Xudoyimsan, intilaman Senga,
Quruq, toliqqan suvsiz tuproqday
Jonim tashnadir Senga,
Vujudim orzumanddir Senga+.
3Muqaddas maskaningda Senga nigoh tashladim,
Qudratingni, shuhratingni koʻrdim.
4Hayotdan afzal Sening sevging,
Tilimdan tushmas Senga madhiya+.
5Bir umr Seni olqishlayman,
Qoʻllarimni koʻtarib, Senga sajda qilaman+.

6Ilik bilan yogʻ yeganday jonim mamnun boʻladi,

Shodiyona qoʻshiqlar ila Seni madh qilaman.

7Oʻrnimda yotib ham, Seni eslayman,

Seni oʻylab, tunni qarshi olaman+.

8Oʻzing mening madadkorim boʻlding,

Qanotlaring soyasida sevinch ila kuylayman+.

9Sening ortingdan qolmay ergashaman,

Oʻng qoʻling meni mahkam tutadi.

10Jonimning payiga tushganlar

Yerning qaʼriga tushib yoʻq boʻlib ketadi+.

11Ular qilichning damiga yoʻliqadi,

Chiyaboʻrilarga yem boʻladi.

12Shoh esa Xudodan sevinch topadi,

Xudo nomi bilan ont ichganlar Uni madh qiladi,

Yolgʻonchilarning ogʻzi esa yopiladi+.

63–SANO

63^1Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

2Ey Xudo, ovozimni eshitgin iltijo qilganimda,

Hayotimni dushman vahimasidan qutqargin+.

3Fosiqning fitnasidan meni yashirgin,

Badkirdorlar toʻdasidan himoya qilgin+.

4Ular tillarini shamshirday qayraydi,

Nishonga olib, zaharli soʻzlarini oʻqday otadi+.

5Aybsiz odamni pistirmadan turib otadi,

Hech qoʻrqmay, birdaniga unga oʻq uzadi+.

6Bir–birining qabih rejalarin qoʻllab–quvvatlaydi,

Yashirincha tuzoq qoʻyishga til biriktiradi,

“Buni kim ham koʻrardi”, deb oʻylaydi+.

7Ular adolatsizlikni qasd qiladi:

“Ajoyib reja tuzdik,

Niyatimizni hech kim bilmaydi”, deb aytadi.

8Xudo esa fosiqlarga oʻq uzadi,
Toʻsatdan ular yaralanadi+.
9Ularning tili oʻzlarining boshini yeydi,
Ularni koʻrganlar qaltirab ketadi+.
10Jamiki odamzod qoʻrqib qoladi,
Xudoning ishlarini ular eʼlon qiladi,
Xudoning qilganlari haqida oʻylab koʻradi.

11Solihlar Egamiz tufayli sevinsin!

Solihlar Unda panoh topsin,

Hamma pokdil insonlar Uni madh etsin+.

64–SANO

64^1Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi. Qoʻshiq.

2Ey Quddusdagi[*] Xudo, Sen loyiqsan hamdu sanoga,

Senga bergan ontimizni bajo qilamiz+.

3Sensan ibodatlarga javob berguvchi,

Jamiki odamzod Senga keladi+.

4Gunoh ustimizdan[*] tantana qilgan,

Sen esa kechirasan gunohlarimizni[*]+.

5Qutlugʻ hovlimda yashasin deya,

Sen Oʻzing tanlab, olib kelgan inson

Naqadar baxtlidir!

Uyingning, muqaddas Maʼbadingning neʼmatlaridan

Biz bahramand boʻlamiz+.

6Gʻaroyib ishlar koʻrsatib,

Gʻalaba ila bizga javob berasan,

Ey najotkorimiz Xudo!

Yerning toʻrt tomonining,

Hamda eng uzoq dengizlarning umidi Sensan+.

7Kuch bilan Oʻzingni qurollantirgansan,

Qudrating ila togʻlarni joylashtirgansan.

8Dengizlar hayqirigʻini bostirasan,

Toʻlqinlar shovqinini tinchitasan.

Xalqlar shovqin–suroniga barham berasan+.

9Dunyoning u chetida yashovchilar

Moʻjizalaringdan qoʻrquvga tushadi.

Sharqdan gʻarbgacha xalqlar

Sening ishlaringni sevinch ila kuylaydi.

10Zaminni Sen sugʻorib parvarishlaysan,
Moʻl–koʻl qilib uni boyitasan.
Ey Xudo, daryolaring suvi limmo–limdir,

Insonlarni don–dun bilan taʼminlashni moʻljallagansan+.

11Egatlarini qondirib sugʻorasan,
Baland joylarini Oʻzing tekislaysan,
Yomgʻir bilan tuprogʻini yumshatasan,
Hosiliga baraka berasan.
12Moʻl hosil bilan yilga toj kiygizasan,
Aravalaring yurgan yoʻllardan boylik oqadi.
13Choʻl sersuv oʻtloqzorlarga aylanadi,
Tepaliklar sevinchga burkanadi+.
14Yaylovlar qoʻy suruvlari bilan qoplanadi,
Vodiylar donlarga toʻladi,
Ular sevinchdan hayqirib qoʻshiq aytadi.

65–SANO

Ijrochilar rahbariga. Sano. Qoʻshiq.

1Xudoga shodlik ila hayqiring,
Ey yer yuzidagi insonlar!+
2Xudoning ulugʻvorligini kuylang!
Unga ajoyib hamdu sanolar ayting!
3Xudoga aytinglar:
“Sening ishlaring naqadar gʻaroyib!
Qudrating buyukligidan
Dushmanlaring oldingda titrab tiz choʻkadi+.
4Butun zamin Senga sajda qiladi,
Ular Senga hamdu sano aytadi,
Ha, Oʻzingga hamdu sano kuylaydi.”+

5Kel! Xudo nima qilganini koʻrgin!
Inson manfaati uchun qilgan
Gʻaroyib ishlarini koʻrgin!+
6Xudo dengizni quruq yerga aylantirdi,
Ota–bobolarimiz bahrdan yurib oʻtdi[*],
U yerda qilgan ishlaridan,
Xudo tufayli biz sevinamiz+.
7Qudrati ila to abad hukm suradi,
Koʻzlari xalqlarni kuzatib turadi,
Unga qarshi isyonchilar qoʻzgʻalmasin.

8Ey xalqlar, Xudoyimizga olqishlar ayting,

Uning hamdu sanosi yangrasin.

9U bizning hayotimizni saqlagan,

Oyoqlarimizni toyib ketishdan asragan.

10Ey Xudo, Sen bizni sinading,
Kumushni tozalaganday bizni tozalading+.
11Bizni tuzoqqa yoʻliqtirding,
Yelkamizga ogʻir yuk ortding+.
12Aravalarni boshimiz uzra yurgizding,
Olov, suvlardan biz kechib oʻtdik,
Farovonlikka[*] bizni olib kelding+.

13Kuydiriladigan qurbonliklar bilan
Senga bergan ontimni ado etgani
Men Sening uyingga kelaman+.
14Kulfatda qolganimda ont ichgan edim,
Tilim vaʼda bergan, ogʻzim soʻylagan edi.

15Boʻrdoqilarni kuydirib, Senga qurbonlik qilaman.

Qoʻchqor, taka, buqalarni keltiraman.

Qurbonliklarning hidi samoga yetib boradi.

16Ey Xudodan qoʻrqqanlar, kelib eshitinglar,

Men uchun U nima qilganin soʻzlab berayin+.

17Madad soʻrab Xudoga yolvordim,

Uning hamdu sanosi hech tilimdan tushmadi.

18Yuragimda gunohim boʻlsa edi,

Meni aslo eshitmas edi Rabbiy+.

19Xudo meni tingladi,

Ibodat qilganimda, ovozimni eshitdi.

20Xudoga olqishlar boʻlsin!

Ibodatimni U rad qilmadi,

Sodiq sevgisini mendan darigʻ tutmadi.

66–SANO

66^1Ijrochilar rahbariga. Torli asboblar joʻrligida aytiladigan sano. Qoʻshiq.

2Ey Xudo, mehribon boʻlgin, baraka bergin bizga,

Yuzing nurini sochgin lutf ila ustimizga,+

3Zaminda maʼlum boʻladi Sening yoʻllaring,

Jamiki xalqlar orasida maʼlum boʻladi Sening najoting+.

4Ey Xudo, xalqlar Seni madh qilsin,
Jamiki xalqlar Senga hamdu sano aytsin.
5Xalqlarni Sen odillik ila hukm qilasan,
Zamin uzra elatlarga yoʻlboshchilik qilasan,
Sevinsin xalqlar, shodlanib qoʻshiq aytsin+.
6Ey Xudo, xalqlar Seni madh qilsin,
Jamiki xalqlar Senga hamdu sano aytsin.

7Yer oʻz hosilini bersin,

Xudoyimizning Oʻzi bizga baraka bersin+.

8Ha, Xudo bizga baraka bersin!

Yerning toʻrt tomonidagi xalqlar Unga tiz choʻksin.

67–SANO

67^1Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi. Qoʻshiq.

2Qoʻzgʻalsin Xudo, tarqalib ketsin dushmanlari,

Oldidan qochib ketsin Undan nafratlanganlar+.

3Tutunni shamol tarqatgani kabi,

Xudo ularni haydab yuborsin.

Mum olovda erigani kabi,

Xudo oldida fosiq halok boʻlsin+.

4Solihlar esa xursand boʻlsin,

Xudo oldida shod boʻlsin,

Ular xursandlikka toʻlib–toshsin+.

5Xudoga hamdu sanolar kuylang,
Uning nomini tarannum eting.
U bulutlarni minib boradi,
Uni ulugʻlang.
U Egamizdir!
Huzurida shodlaning!+
6U Xudodir, makoni muqaddasdir,
Yetimlarning otasi, bevalar himoyachisidir+.
7Xudo yolgʻizlarni xonadonga joylashtiradi,
Asirlarni rohatga, erkinlikka olib chiqadi,
Isyonkorlar esa qaqragan yerga ega boʻladi+.

8Ey Xudo, Oʻz xalqingning oldida borganingda,
Sahro boʻylab yurish qilganingda,
Zamin titradi, osmon yomgʻirini quydi+.

9Sening huzuringda, ey Sinay togʻining Xudosi[*],

Sening oldingda, ey Isroil xalqining Xudosi,
Zamin titradi, osmon yomgʻirini quydi+.
10Sen, ey Xudo, moʻl yomgʻir berding,

Toliqqan yeringga[*] qaytadan kuch ato etding.

11Xalqing oʻsha yerda boshpana topdi,

Ey Xudo, himmatingdan muhtojlarni bahramand qilding.

12Rabbiydan amr keladi,

Ayollarning katta jamoasi xushxabarni eltadi:

13“Shohlaru lashkarlar shosha–pisha qochdi!”

Ha, Isroil ayollari chodirlarda oʻljani boʻlishib oladi!+

14Hatto uyda qolganlar uchun ham

Bordir kumush bilan qoplangan kaptar qanotlari,

Yaltiroq oltin bilan qoplangan kaptar patlari.

15Qodir Xudo shohlarni toʻzgʻitganda,

Zalmon togʻiga[*] qor yoqqanday boʻldi+.

16Ey Bashanning togʻi[*], ulugʻvor togʻ,

Ey choʻqqilari koʻp togʻ, Bashanning togʻi!

17Ey choʻqqilari koʻp togʻ!

Xudo makon qilib tanlagan toqqa[*]

Nega hasad bilan qaraysan?

Egamiz to abad u yerda istiqomat qiladi+.

18Xudoning jang aravalari son–sanoqsizdir,
Rabbiy Sinaydan muqaddas makoniga keladi+.
19Yuksaklarga[*] chiqdi U,
Asirlarni ortidan ergashtirdi.
Xalqlardan hadyalar oldi,

Hatto gunohkor isyonchilardan ham tuhfalar oldi.

Axir, Parvardigor Egamiz u yerda yashaydi!+

20Rabbiyga olqishlar boʻlsin,

U har kuni ogʻirligimizni koʻtaradi.

Xudo bizning najotimizdir+.

21Xudoyimiz — najot berguvchi Xudo,

Egamiz Rabbiy oʻlimdan qutqaradi.

22Xudo shubhasiz dushmanlar boshini yanchadi,
Gunoh yoʻlidan yurgan odamning
Bosh suyaklarini ham ezadi+.
23Rabbiy shunday deydi:
“Dushmanlaringni Bashandan qaytarib kelaman,
Ularni dengiz tubidan olib kelaman+.
24Oyogʻingni dushmanlaring qoniga botirasan,
Itlaring ham dushman qonini yalab,
Oʻz ulushini oladi.”+

25Ey Xudo, zafarli karvoning koʻrinmoqda!

Xudoyim, mening Shohim, Sening karvoning

Muqaddas makoningga borayotgani koʻrinmoqda!

26Oldinda qoʻshiqchilar, orqada sozandalar,

Ularning oʻrtasida childirma chalgan qizlar kuylar:

27“Olqishlar ayting Xudoga buyuk jamoa ichra,
Hamdu sanolar oʻqing Egamizga,
Ey Isroilning manbaidan paydo boʻlganlar!”

28Ularning eng kichigi — Benyamin qabilasi oldinda keladi,

Ortidan toʻp boʻlib Yahudo shahzodalari keladi,

Zabulun, Naftali[*] shahzodalari ularga ergashadi+.

29Ey Xudo, koʻrsatgin qudratingni![*]
Ey Xudo, avvalgiday namoyon qil kuchingni!+
30Quddusdagi Maʼbading haqi–hurmati
Shohlar Senga hadyalar keltiradi.

31Misrga, qamishzor orasidagi oʻsha yovvoyi hayvonga[*] tanbeh ber,

Xalqlarga, oʻsha buqalar podasiga, buzoqlariga tanbeh bergin.

Senga taʼzim qilib, kumushlarini nazr qilishsin.

Urushdan lazzatlanuvchi bu xalqlarni toʻzgʻitgin+.

32Misrdan bronza keltiriladi[*],

Habashiston[*] Senga qoʻllarin choʻzib, ey Xudo,

Oʻlpon toʻlashga shoshilib qoladi+.

33-34Xudoni tarannum eting, ey yer yuzi shohliklari,

Samolar — azaliy samolar uzra chiqqan,
Haybatli ovozi gulduragan
Rabbiyga hamdu sanolar kuylang++.
35Hammaga eʼlon qiling Xudoning qudratini,
Uning ulugʻvorligi Isroil ustidadir,
Uning qudrati samolardadir.

36Xudo qoʻrqinchlidir Oʻzining muqaddas maskanida,

Isroil xalqining Xudosi kuch–qudrat berar Oʻz xalqiga.

Xudoga olqishlar boʻlsin!+

68–SANO

68^1Ijrochilar rahbariga. “Nilufar” kuyiga aytiladigan Dovud sanosi+.

2Ey Xudo, meni Oʻzing qutqar,
Suvlar boʻgʻzimga qadar koʻmdi+.
3Botqoqqa choʻkib borayotirman,
Oyogʻimni qoʻygani qattiq yer yoʻq.
Chuqur suvlarga botib ketdim,
Endi toʻlqinlar meni yutmoqda+.
4Madad soʻrab, sillam quridi,
Tomoqlarim qaqrab ketdi,
Ey Xudoyim, Seni kutib, koʻz nurim soʻndi+.

5Sababsiz mendan nafratlanganlar

Boshimdagi sochimdan ham koʻpdir.

Koʻpchilik sababsiz menga dushmandir,

Ular jonimga qasd qilmoqchilar.

Men oʻgʻirlamagan narsalarni ular,

Qaytib ber, deb meni majbur qilmoqdalar+.

6Ey Xudo, aqlsizligimni Oʻzing bilasan,

Ayblarim Sendan aslo yashirin emas.

7Ey Sarvari Olam — Rabbiy,
Sendan umid qilganlar
Men tufayli uyatga qolmasinlar.
Ey Isroil xalqining Xudosi,
Senga yuz burganlar
Men tufayli sharmanda boʻlmasinlar.
8Seni deb haqoratga chidadim,
Xijolatdan yuzim shuvut+.
9Aka–ukalarimga goʻyo begonadayman,
Tugʻishganlarim orasida musofirdayman+.

10Sening uyingga boʻlgan sevgim ichimni yondirar,

Seni haqoratlaganlar meni haqorat qilgan boʻlar+.

11Faryod qilib, roʻza tutganimda,
Men masxara boʻldim.
12Kulfatda qolib, qanor kiyganimda[*],
Ular ustimdan kuldilar.
13Shahar darvozasi oldida[*] oʻtirganlar
Meni gʻiybat qilarlar,

Mast–alastlar men toʻgʻrimda qoʻshiq aytarlar.

14Men esa, ey Egam, Senga ibodat qilaman.

Maʼqul vaqtda, sodiq sevging soyasida, ey Xudo,

Ishonchli najoting bilan javob ber menga.
15Meni qutqargin, botqoqqa botib ketmay,
Mendan nafratlanganlardan xalos boʻlay,
Meni chuqur suvlardan saqlagin+.
16Toʻfon meni gʻarq qilmasin,
Tubsiz suvlar meni yutmasin,
Qabr menga ogʻzin ochmasin.

17Javob ber ibodatimga, ey Egam,
Naqadar ezgudir sodiq sevging,
Buyuk shafqating ila menga yuz burgin+.
18Men, qulingni jamolingdan bebahra qilma,
Kulfatda qolganman, javob ber tezda.
19Yaqinroq kel, qutqargin meni,
Dushmanlarimdan xalos qil meni.

20Haqoratga duchor boʻlganim,

Sharmandayu sharmisor boʻlganim

Oʻzingga ravshan.

Hamma dushmanlarimni bilasan.

21Haqoratlar qalbimni yaralab,

Tushkunlikka tushirdi.

Bir hamdard izladim, hech kim yoʻq edi,

Tasalli beruvchi izladim–u, topmadim.

22Ovqatimga ular zahar soldilar,

Chanqaganimda menga uzum sirkasi berdilar+.

23Dasturxonlari oʻzlariga tuzoq boʻlsin,
Hamtovoqlari uchun qopqon boʻlsin+.
24Koʻz nurlari soʻnsin, koʻrmay qolsin,
Bellari to abad bukchayib qolsin+.
25Ular ustiga gʻazabingni sochgin,
Qahring alanga olib, ularni yutib yuborsin.
26Ularning makoni tashlandiq boʻlib qolsin,
Chodirlarida tirik bir jon qolmasin+.
27Sen urgan insonlarni ular taʼqib qiladi,

Sen bergan yara azoblarini ular gʻiybat qiladi.

28Gunohlari ustiga gunoh qoʻshgin,

Ularni Sen oqlamagin+.

29Nomlari hayot kitobidan oʻchirilsin,

Solihlar bilan yonma–yon yozilmasin+.

30Men azobda, kulfatda qolganman,

Ey Xudo, najoting meni himoya qilsin+.

31Nomini kuylab, Xudoni madh qilaman,

Shukur aytib, Uni maqtayman.

32Qurbonlik qilingan buzoqdan, hatto buqadan koʻra,

Hamdlarim Egamni koʻproq mamnun qiladi+.

33Mazlumlar buni koʻrib, sevinsin,

Xudoga intilayotganlar dadil boʻlsin.

34Egamiz muhtojlarni eshitadi,

Asir boʻlgan xalqidan nafratlanmaydi.

35Yeru osmon Egamizni madh aylasin,

Dengizlaru ulardagi jonzotlar Uni ulugʻlasin+.

36Xudo Quddusga[*] najot beradi,
Yahudo shaharlarini qayta tiklaydi,
Xalq oʻrnashib, u yerni mulk qiladi+.
37Xudo qullarining avlodi u yerni egallaydi,
Xudoni sevganlar u yerni maskan qiladi+.

69–SANO

69^1•Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi. Egamizdan madad soʻrab aytgan iltijosi+.

2Ey Xudo, najot ber menga,
Kelgin tezda, ey Egam, madad ber menga.
3Jonimga qasd qilganlar
Sharmandayu sharmisor boʻlsin!
Halokatimni istaganlar
Uyatga qolib, orqaga qaytsin!+

4“Holing qalay endi?!” deb meni masxaralaganlar

Sharmanda boʻlib, orqaga qaytsin+.

5Senga yuz burganlarning hammasi

Sen tufayli sevinch, shodlikka toʻlsin.

Sening najotingni sevganlar:

“Xudo yuksalaversin”, deb doim aytsin.

6Eh, men gʻarib, bechoraman,

Menga yordam berishga shoshil, ey Xudo!

Madadkorim, najotkorim Oʻzingsan,

Kechikmagin, ey Egam!+

70–SANO

70^1•Ey Egam, Senda men panoh topaman,

Sharmanda boʻlishimga aslo yoʻl qoʻymagin.

2Adolatlisan, meni xalos qil, qutqargin,

Quloq tut menga, najot bergin+.

3Mening panoh qoyam boʻlgin,

Har doim Senga bora olay.

Meni qutqarmoq uchun amr berding.

Chindan ham, Sen suyangan qoyamsan, qalʼamsan+.

4Ey Xudoyim, fosiqning qoʻlidan meni qutqargin,

Adolatsiz, zolim odamning iskanjasidan qutqargin+.

5Sen, ey Egam Rabbiy, mening umidimsan,
Yoshligimdan Senga umid bogʻlaganman+.
6Tugʻilganimdan buyon Senga suyandim,
Onamning qornidan meni olib chiqqansan,
Doimo Senga hamdu sano aytaman+.

7Hayotim koʻpchilikka oʻrnak boʻldi,

Chunki Sen mening mustahkam panohimsan.

8Ogʻzimdan aslo tushmas Senga hamdu sanolar,

Kun boʻyi shuhratingni eʼlon qilaman+.

9Keksaygan chogʻimda meni tashlab qoʻymagin,

Quvvatim ketganda, meni tark etmagin.

10Axir, dushmanlarim menga qarshi til biriktiradi,

Birga fitna qilib, meni oʻldirmoqchi boʻladi+.

11Dushmanlarim aytar: “Xudo tark etgan uni,
Quvinglar, ushlanglar uni,
Uni qutqaradigan hech kimsa yoʻqdir.”+

12Ey Xudo, mendan uzoq ketmagin,

Tez kel, ey Xudoyim, menga madad ber!

13Meni ayblovchilar sharmandalikdan yerga kirib ketsin,

Menga zarar yetkazmoqchi boʻlganlar
Masxara boʻlsin, badnom boʻlsin+.
14Men esa doimo Senga umid bogʻlayman,
Yanada koʻp hamdu sano aytaman.
15Menga qilganlaringdan hayratga tushdim,
Adolatingni har kimga hikoya qilaveraman,
Najotingni kun boʻyi soʻylayveraman+.

16Qudratli ishlaringni madh qilaman, ey Egam Rabbiy,

Yolgʻiz Sening odilligingni madh qilaman.

17Ey Xudo, yoshligimdan Sen menga taʼlim bergansan,

Ajoyib ishlaringni hamon aytib yuraman.
18Sochlarim oqarib, keksayganimda,
Meni tark etmagin, ey Xudo!
Kelgusi avlodlarga kuching haqida aytay,
Mendan keyin keladiganlarga
Qudrating haqida aytib beray.
19Adolating samolarga yetadi, ey Xudo,
Buyuk ishlar qilding Sen,
Senga oʻxshagan kim bor, ey Xudo?!+
20Duchor qilding meni koʻp kulfat, azoblarga,
Meni yana hayotga qaytarasan,
Yer ostidan yana meni chiqarib olasan+.
21Shuhratimni yana yuksaltirasan,
Menga yana taskin berasan.

22Arfa chalib, Senga hamdu sano aytaman,

Sening sadoqatingni kuylayman, ey Xudoyim.

Lira chalib, Seni tarannum qilaman,

Ey Isroil xalqining Muqaddas Xudosi!+

23Seni madh qilib kuylaganimda,

Shodlikdan hayqiraman.

Meni Sen qutqargansan.

24Menga zarar yetkazmoqchi boʻlganlar

Sharmandayi sharmisor boʻldilar.

Kun boʻyi tilim adolating haqida soʻylaydi.

71–SANO

71^1Sulaymon sanosi.

Ey Xudo, shohga adolatingni bergin,

Shoh oʻgʻliga toʻgʻri hukm chiqarishni oʻrgatgin+.

2Sening xalqingni u adolat ila hukm etsin,
Bechoralarni u toʻgʻrilik bilan hukm etsin+.
3Togʻlar xalqqa rohat–farogʻat olib kelsin,
Tepaliklar haqiqat samarasini keltirsin.
4Shoh xalqning qashshoqlarini himoya qilsin,
Bechoralarning bolalariga najot bersin,
Zolimlarni ezib tashlasin+.
5Nasllar osha quyoshu oy samoda turganday,
Uning umri ham shunchalik uzoq boʻlsin![*]+

6Shohimiz oʻxshasin oʻrilgan dalaga,
Yoqqan huzurbaxsh yomgʻirga,
Yerni sugʻorgan sharros yomgʻirga+.
7Uning davrida solih yashnasin,
Dunyo turguncha moʻl–koʻlchilik boʻlsin+.

8U bir dengizdan ikkinchisiga qadar,

Furot daryosidan tortib,

Yer yuzining toʻrt tomoniga hukmronlik qiladi+.

9Shoh oldida choʻl qabilalari tiz choʻksin,
Uning dushmanlari tuproq yalasin+.
10Dengiz ortidagi yurtlarning shohlari,

Tarshish[*] shohlari unga oʻlpon olib kelsinlar.

Shava[*] hamda Savo[*] shohlari

Unga hadyalar keltirsinlar+.

11Hamma shohlar unga taʼzim aylasin,

Hamma xalqlar unga xizmat qilsin+.

12Mazlum nola qilganda, shoh najot beradi,

Madadkori yoʻq bechorani u qutqaradi+.

13Zaif, bechoraga u shafqat koʻrsatadi,

Mazlumlarning hayotini saqlaydi.

14Mazlumlarni jabr–zulmdan xalos qiladi,

Mazlumlar qoni uning nazarida azizdir+.

15Shohning umri uzoq boʻlsin!
Shavaning oltini uniki boʻlsin,
Xalq doimo u uchun ibodat qilsin,
Kun boʻyi duo qilib, Xudodan baraka tilasin+.
16Yurtda don moʻl–koʻl boʻlsin,

Tepaliklar ustida don boshoqlari chayqalib tursin.

Lubnon togʻlarida boʻlgani kabi, hosili unumli boʻlsin.

Daladagi giyohlar kabi, shaharlari odamga toʻlsin+.

17Shohning nomi mangu yashasin,
Uning dongʻi quyosh turguncha bor boʻlsin,
Barcha xalqlar u orqali baraka topsin,
Xalqlar uni, baxtiyor, deb aytsin+.

18Isroil xalqining Xudosi — Egamizga olqishlar boʻlsin.

Ajoyib ishlar qiladigan yolgʻiz Udir+.

19Egamizning ulugʻvor nomiga to abad olqishlar boʻlsin,

Butun yer yuzi Uning shuhrati bilan toʻlsin.

Omin! Omin!+

20Essay oʻgʻli Dovudning ibodatlari nihoyasiga yetdi.

72–SANO

Osif[*] sanosi.

1Haqiqatan ham, Isroil xalqiga,

Yuragi pok boʻlganlarga Xudo himmat qilar+.

2Oyoqlarim toyib ketay, dedi,

Sal boʻlmasa sirpanib yiqilay, dedim.

3Fosiqning yashnayotganini koʻrganimda,

Takabburlarga hasad qildim+.

4Ular ogʻriq nimaligini bilmaydilar[*],

Tanalari soppa–sogʻ, baquvvat.

5Boshqalarday ular dard tortmaydilar,

Boshqalarday ular azob chekmaydilar.

6Kiborlik ularning boʻynidagi marjon boʻladi,

Zoʻravonlikni ular libos qilib kiyib olgan.

7Ularning koʻzlarini yogʻ bosib qolgan,

Xayollarida ahmoqona niyatlar toʻlib–toshgan.

8Takabburlar masxaralab, xusumat bilan gapiradi,

Magʻrurlanib, zulm bilan tahdid qiladi.

9Fosiqlar ogʻizlari bilan osmonga daʼvo qiladi,

Tillari bilan yer yuzini mulk qilib oladi.

10Shu bois har kim ularga yuz buradi,

Ularning soʻzlarini suv kabi ichadi[*].

11Yana ular shunday deydilar:

“Xudo qanday qilib bila oladi?!

Xudoyi Taolo nimani ham bilardi?!”+

12Fosiqlar ana shunaqa!

Doimo betashvish boylik orttiradi.

13Ha, men bekorga yuragimni pok tutgan ekanman–da!

Aybsizman, deya bekorga qoʻllarimni yuvibman–da!+

14Axir, kun boʻyi azob tortaman,

Har kuni ertalab jazo olaman.

15Men ham fosiq gaplarni gapiraverganimda,

Sening sodiq farzandlaringga xoinlik qilgan boʻlar edim.

16Ammo bularni tushunay, desam,
Bu ish juda ham mashaqqatli tuyuldi.
17Xudoning muqaddas maskaniga kirdim,

Shundagina fosiqlar qismati ne boʻlishini tushundim+.

18Ey Xudo, chindan ham ularni sirpanchiq yerga qoʻygansan,

Ularni jarlikka uloqtirib, barbod qilasan+.

19Ular birdan qirilib ketadi,

Vahimadan qirilib, yoʻq boʻladi.

20Ularning hayoti faqat tushdir,

Uygʻonganlarida unut boʻladi.

Sen ham qoʻzgʻalganingda, ey Rabbiy,

Ularning hayotiga chek qoʻyasan.

21Gʻamga toʻlgan paytlarimda,
Yuragimda dard paydo boʻlganda,
22Men nodon, johil boʻlgan ekanman,

Qarshingda ongsiz hayvon kabi boʻlgan ekanman+.

23Shunday boʻlsa ham, doimo Sen bilanman,

Sen oʻng qoʻlimdan ushlagansan.

24Oʻgitlaring bilan menga yoʻl koʻrsatasan,

Oxiri meni shon–shuhrat ila kutib olasan.

25Sendan boshqa kimim bor samoda?!

Sendan oʻzgasini istamasman yer yuzida+.

26Ado boʻlishi mumkin tanamu yuragim,

Ammo Sen, ey Xudo, qalbimning quvvatisan,

Sen to abad barqarorligimsan+.

27Sendan uzoq boʻlganlar halok boʻladi,

Qirib tashlaysan Senga sodiq boʻlmaganlarni.

28Ey Xudo, Senga yaqin boʻlganim esa menga yaxshidir.

Ey Egam Rabbiy, Seni panohim qilib oldim,

Sening hamma ishlaringni aytib yuraman+.

73–SANO

Osif[*] qasidasi[*].

1Ey Xudo! Nechun bizni to abad rad etasan?!

Nechun yaylovdagi qoʻylaringga gʻazabingni sochasan?!+

2Azalda Oʻzingniki qilib olgan xalqingni yodingda tut.

Oʻzimning mulkim boʻlsin deb, qutqargan xalqingni,

Oʻzing maskan qilgan Sion togʻini yodingda tut+.

3Dahshatli bu xaroba tomon qadam bosib koʻr,

Qara, muqaddas maskandagi borini gʻanim yoʻq qildi.

4Gʻanimlaring shovqin–suroni muqaddas maskaningni toʻldirdi,

Bayroqlarini ular belgi qilib oʻrnatdi+.

5Oʻzlarini boltasi bor odamday tutdilar,

Oʻrmondagi daraxt kesuvchilarday tutdilar.

6Soʻngra boltayu bolgʻalar bilan

Parchaladilar uning oʻymakor ishlarini+.

7Muqaddas maskaningga oʻt qoʻydilar,

Sen ulugʻlanadigan makonni harom qildilar,

Maʼbadingni yer bilan bitta qildilar.

8“Ularni tamomila qirib tashlaymiz”, deb oʻz koʻnglida aytdilar,

Yurtdagi barcha sajdagohlarni yoqib tashladilar+.

9Bironta ham paygʻambar qolmadi,

Moʻjiza alomatlarini topa olmaymiz.

Qachongacha davom etar bu?

Birontamiz bilmaymiz+.

10Ey Xudo, qachongacha gʻanim Seni masxara qilar?!

Seni dushman to abad haqorat qilarmi?!

11Nechun oʻng qoʻlingni ishga solmaysan?!

Qoʻlingni qoʻyningdan chiqarib,

Ularni qirib tashlagin!+

12Ey Xudo, azaldan mening Shohimsan,

Yer yuziga Sen najot olib kelasan+.

13Qudrating bilan dengizni boʻlgan Sensan,

Dengiz ajdarlarining boshini majaqlagansan+.

14Maxluq Levitanning[*] boshlarini ezib tashlagansan,

Choʻl jonzotlariga[*] uni yemish qilib bergansan.

15Buloqlaru anhorlarni ochgan Sensan,

Oqar daryolarni quritgan ham Sensan+.

16Kunduz Senikidir, tun ham Seniki,

Quyosh va oyni[*] bunyod etgansan+.

17Zaminning chegarasini Sen oʻrnatgansan,

Yoz va qishni ham oʻrnatgan Sensan+.

18Ey Egam, dushmanning masxaralashini,

Ahmoq odamlar Seni haqoratlashini yodingda tut.

19Kaptarlaring hayotini yovvoyi hayvonlarga berma,

Mazlum xalqingning hayotini to abad unutma+.

20Biz bilan qilgan ahdingni esla,
Yurtdagi zulmat joylar zoʻravonlikka toʻla+.
21Sharmandalikka mazlum duchor boʻlmasin,
Faqiru bechora Senga hamdu sano aytsin.
22Qani, ey Xudo, daʼvoingni isbot qilgin,

Ahmoqlar kun boʻyi Seni masxara qilishini yodda tut.

23Dushmanlaring shovqin–suroni koʻtarilaveradi,

Ularning baqir–chaqirigʻini eʼtiborsiz qoldirma+.

74–SANO

74^1Ijrochilar rahbariga. “Xarob etma” kuyiga aytiladigan Osif[*] sanosi. Qoʻshiq+.

2Ey Xudo, Senga shukurlar aytamiz,
Shukurlar aytamiz, Sen bizga yaqinsan,
Moʻjizalaring haqida odamlar gapiradi.

3Xudo aytar: “Belgilangan vaqtni tanlayman,
Haqqoniylik bilan hukm qilaman+.
4Zamin va undagi insonlar titragan paytda

Zamin ustunlarini[*] mahkam ushlagan Menman.”+

5Maqtanchoqlarga Xudo aytar: “Maqtanmagin”,

Fosiqqa aytar: “Kuching bilan maqtanmagin.

6Gerdayib, samolarga kuchingni koʻrsatma,

Qaysarlarcha kiborlik bilan gapirma.”

7Hech kim sharqdan yoki gʻarbdan
Yoxud sahrodan insonni yuksaltira olmaydi.
8Hukm qiladigan Xudodir,
Birovni U yiqitar, boshqasini yuksaltirar+.
9Gʻazab kosasi Egamizning qoʻlida,

Ziravor qoʻshilgan koʻpikli sharobga[*] toʻla.

U sharobni quyadi,
Olamdagi jamiki fosiqlar esa
Quyqumigacha ichib tugatadi+.

10Men to abad Yoqbning Xudosi haqida gapiraman,

Uni hamdu sano ila tarannum etaman.

11Xudo aytar: “Fosiqlarning kuchini qirqaman,

Solihlarning qudratini oshiraman.”+

75–SANO

75^1Ijrochilar rahbariga. Torli asboblar joʻrligida aytiladigan Osif[*] sanosi. Qoʻshiq.

2Yahudo yurtida Xudo mashhurdir,

Isroilda Uning nomi buyukdir.

3Uning chodiri Quddusdadir[*],

Makoni Siondadir+.

4Oʻsha yerda sindirdi otashday oʻqlarni,

Qalqonu qilichni, jang qurollarini+.

5Ey Xudo, naqadar buyuksan!
Oʻljaga boy togʻlardan Sen ulugʻvorsan!
6Jasur askarlar oʻlja boʻlib yotibdi,
Ular oʻlim uyqusiga ketgan.
Bironta jangchining
Qoʻl koʻtarishga kuchi qolmadi+.
7Ey Yoqbning Xudosi! Sening hayqirigʻingdan,
Otlaru chavandozlar karaxt boʻlib yotibdi+.
8Chindan ham Sen qoʻrqinchlisan,
Kim bardosh bera olar Sening qarshingda,
Gʻazabing qoʻzgʻalgan paytda?!+
9-10Samolardan hukmingni eʼlon qilding!
Ey Xudo! Sen hukm qilay deb,

Olamdagi mazlumlarni qutqaray deb, qoʻzgʻalding.

Shunda yer yuzi qoʻrqib sukutda qoldi.

11Insonga boʻlgan gʻazabing[*] Oʻzingga hamdu sano keltirar,

Gʻazabingdan qutulganlarni atrofingga toʻplaysan[*].

12Egangiz Xudoga ontingizni ado qilinglar,
Qoʻrqinchli Xudoga atrofidagilari[*]
Hadyalar olib kelsinlar!+

13Xudo takabbur shahzodalarni boʻysundirib oladi,

Yer yuzi shohlarini qoʻrquvga soladi.

76–SANO

76^1Ijrochilar rahbari Yodutunga[*]. Osif[*] sanosi+.

2Faryod qilib, Xudoga yolvoraman,
Eshitgin meni, deb Xudoga hayqiraman[*].
3Qaygʻuli kunimda Rabbiyga intildim,
Tunda qoʻllarimni koʻtarib iltijo qildim,
Jonim tasalli topishni rad etdi+.

4Ey Xudo, Seni oʻylaganimda, figʻon chekaman,

Ruhim zaiflashadi.

5Tun boʻyi Sen meni bedor qilding,

Soʻzlay olmayman azoblanganimdan.

6Oldingi kunlar haqida oʻylab yurdim,

Eski davrlarni eslab yurdim+.

7Tun boʻyi oʻzim bilan oʻzim suhbat qurdim[*],

Qalbim xayolga berilib, ruhim soʻrab–surishtirdi:

8“Rabbiy to abad bizni rad etarmikan?

Hech qachon shafqat koʻrsatmasmikan?

9Uning sodiq sevgisi to abad yoʻqolganmi?

Uning vaʼdalari bir umrga tamom boʻlganmi?

10Xudo shafqatli boʻlishni unutib qoʻydimi?

Rahmdillik oʻrnini gʻazab egalladimi?”

11Oʻzimga oʻzim dedim:

“Xudoyi Taolo oʻng qoʻli orqali

Endi bizga yordam bermayapti.

Bu mening kulfatimdir.”

12Ey Egam, ishlaringni men yodga olaman,
Azaliy moʻjizalaringni esga olaman+.
13Hamma ishlaringni xayolimdan oʻtkazaman,
Qudratli ishlaring haqida fikr yuritaman.
14Sening yoʻling, ey Xudo, muqaddasdir,
Qaysi xudo Senday buyukdir?!+
15Moʻjizalar yaratuvchi Xudo Sensan,

Xalqlar orasida qudratingni koʻrsatgan Sensan.

16Qudrating bilan Oʻz xalqingni,

Yoqb hamda Yusuf nasllarini qutqargansan.

17Ey Xudo, suvlar Seni koʻrganda,
Ha, suvlar Seni koʻrganda, qoʻrqib ketdilar,
Tubsiz dengizlar larzaga keldi!+
18Bulutlar yomgʻirin quydi,
Samolar gumburlab yangradi,
Oʻqlaring har tomonda
Yalt etib paydo boʻldi+.
19Gumbur–gumbur eshitildi quyun ichida,
Chaqmoqlaring olamni yoritdi,
Zamin titrab, tebrandi+.
20Yoʻling dengiz orqali oʻtdi,
Soʻqmogʻing bahaybat suvlardan oʻtdi,
Izlaring esa koʻrinmas edi+.
21Xalqingni qoʻy suruviday yetaklab bording,
Muso, Horunni rahnamo qilib tanlading+.

77–SANO

Osif[*] qasidasi[*].

1Quloq soling, ey xalqim, oʻgitlarimga,
Quloq tuting ogʻzimdan chiqqan soʻzlarga.
2Ogʻzimni ochaman masalga,

Oʻtmishning sirli saboqlarin oʻrgataman sizga+.

3Bularni aytgan edi ota–bobolarimiz,
Ulardan eshitganmiz, bilamiz+.
4Egamizning hamdga loyiq ishlarini,
Uning qudratini, U qilgan ajoyibotlarni

Biz yashirmay aytamiz ota–bobolarimiz nasliga,

Hikoya qilamiz bolalarimizga+.

5Yoqb nasliga U farmon berdi,

Isroilga qonun tayinladi.

Ota–bobolarimizga amr berib:

“Bolalaringizga oʻrgating”, dedi[*]+.

6Toki kelajak nasllar bularni bilsin,

Bilsin hatto tugʻilmagan bolalar,

Oʻz navbatida bolalariga aytsin ular+.

7Bolalari ham umidini bogʻlasin Xudoga,

Xudoning ishlarini unutib qoʻymay,

Rioya etsin Uning amrlariga.

8Toki ular ota–bobolariga oʻxshab,

Oʻjar, isyonkor nasl boʻlmasin.

Yuragida Xudoga sadoqati boʻlmagan,

Ruhan beqaror nasl boʻlmasin+.

9Oʻq–yoy bilan qurollangan Efrayim jangchilari[*]

Jang kunida ortiga qaytdi[*].

10Ular Xudoning ahdiga rioya qilmadilar,

Uning qonunlari boʻyicha yurishni rad etdilar.

11Ular unutdilar Xudoning qilgan ishlarini,
Xudoning ularga koʻrsatgan moʻjizalarini+.
12Misr diyoridagi Zoʻvan tekisligida[*],
Ularning ota–bobolari koʻz oʻngida
Xudo moʻjizalar koʻrsatgandi+.
13Dengizni yorib, oʻrtasidan ularni oʻtkazdi,
Suvlarni devor kabi tik qilib qoʻydi[*]+.
14Kunduzi ularni bulut orqali yetakladi,

Tun boʻyi alanga yorugʻi orqali yetakladi[*]+.

15U sahrodagi qoyalarni parchaladi,

Dengiz suviday moʻl suvni ularga berdi+.

16Qoyadan irmoqlarni chiqardi,

Suvlarni daryolarday oqizdi[*].

17Ular sahroda Xudoyi Taologa qarshi isyon koʻtarib,

Unga qarshi gunoh qilaverdilar.

18Ular ataylab Xudoni sinadilar[*],

Koʻngli tusagan ovqatni talab qildilar+.

19Ular Xudoga qarshi soʻzlab, dedilar:

“Sahroda Xudo bizga dasturxon yoza olarmidi?!

20Mana, U qoyaga urganda, suv daryo–daryo boʻlib oqdi,

Irmoqlar toʻlib–toshdi.

Endi U Oʻz xalqiga non bera olarmikan?

Xalqini goʻsht bilan taʼminlay olarmikan?”

21Egamiz ularning gapini eshitib,

Qattiq gʻazabga mindi.

Yoqub nasliga qarshi gʻazab alangasini purkadi,

Ha, Isroil nasliga qarshi qahrini sochdi[*]+.

22Ular Xudoga ishonmadilar,

Uning najotiga tayanmadilar.

23Xudo samolardan turib amr berdi,

Osmon qopqalarini ochib yubordi+.

24Ular yesin deb, manna[*] yogʻdirdi,

Osmonning donini ularga berdi+.

25Odamzod farishtalar nonidan yedi,

Xudo ularga moʻl–koʻl taom yubordi.

26U samolardan sharq shamolini estirdi,

Qudrati bilan janub shamoliga yoʻl koʻrsatdi.

27U changday moʻl qilib, xalqiga goʻsht yogʻdirdi,

Ha, dengizdagi qumday moʻl qilib qushlar yogʻdirdi+.

28Bularni ularning qarorgohiga yogʻdirdi,
Ularning chodirlari atrofiga tushirdi.
29Ular toʻygunlaricha yedilar,
Xudo ularga koʻngillari tusaganini berdi+.
30Biroq hali koʻngli tusaganiga toʻymagan,
Luqmalari hali ularning ogʻizlarida ekan,
31Xudo gʻazabini ularga sochdi,
Ularning kuchlilarini oʻldirdi,

Isroilning gulday yigitlarini yer tishlatdi[*]+.

32Shularga qaramay, ular gunoh qilaverdilar,

Xudoning moʻjizalariga ishonmadilar+.

33Xudo ularning kunlarini bir nafasday bitirdi,

Ularni vahimaga solib, umrlarini barbod qildi+.

34Baʼzilarini Xudo oʻldirdi,
Shundagina qolganlari Unga intildi,
Tavba qilib, yana Xudoga qaytdi.
35Ular shunday deb esladilar:
“Ha, Xudo suyangan qoyamiz,
Bizning qutqaruvchimiz Xudoyi Taolo.”+
36Ammo Xudoga xushomad qilardilar,
Unga tillari bilan yolgʻon soʻzlashardi+.
37Yuraklarida esa Xudoga sodiq emas edilar,
Uning ahdiga bevafolik qildilar+.

38Xudo–chi, shafqat qildi,
Kechirdi ularning gunohlarini,
Qirib tashlamadi ularni.
Koʻpincha U gʻazabini bosdi,
Butun gʻazabini sochmadi+.
39Xudo esladi: “Ular shunchaki bandalardir,
Esib, boshqa qaytib kelmas shamoldir.”+

40Sahroda Xudoga qanchalar koʻp isyon qildilar!

Dashtu biyobonda Uni xafa qildilar+.

41Xudoni ular takror–takror sinadilar,

Isroil xalqining Muqaddas Xudosini ranjitdilar.

42Ular Xudoning qudratini,

Ularni dushmandan qutqargan kunni esdan chiqardilar.

43Xudo Misrda koʻrsatgan moʻjizalarni,

Ha, Zoʻvan tekisligida[*] koʻrsatgan ajoyibotlarni unutdilar+.

44Misrdagi daryolarni Xudo qonga aylantirdi,

Misrliklar irmoqlardan suv icholmay qoldi+.

45Ularni yeb bitirsin deya, pashshalar galasini yubordi,

Yurtni vayron qilsin deya, qurbaqalar yubordi+.

46Ularning hosilini Xudo chigirtkalarga[*] yem qildi,

Ularning mehnati mahsulini chigirtkalarga berdi+.

47Uzumzorlarini doʻl bilan yakson qildi,

Shikamora–anjir daraxtlarini[*] jalada nobud etdi+.

48Ularning chorvasini doʻlga duchor qildi,
Ularning podasini yashin alangasiga berdi+.
49Kulfat elchilarini yuborganday
Xudo ularga alangali gʻazabini, qahrini,
Nafratini hamda musibatni sochdi+.
50U Misrdan gʻazabini qaytarmadi,
Ularning jonlariga shafqat qilmadi,
Ularni vaboga duchor qildi.

51Misrning hamma toʻngʻich oʻgʻillarini nobud qildi[*],

Ha, Xom avlodining[*] faxri,

Qut–baraka timsolini yoʻq qildi+.

52Oʻz xalqini esa Xudo qoʻyday yetaklab chiqdi,

Ularni sahro boʻylab suruvday boshlab bordi+.
53Egamiz eson–omon boshlab bordi,
Ular qoʻrqmadilar,
Ularning gʻanimlarini esa dengiz yutdi+.
54Egamiz xalqini Oʻz muqaddas yurtiga,

Oʻz kuchi bilan qoʻlga kiritgan toqqa olib keldi+.

55Oʻz xalqining oldidan boshqa xalqlarni[*] quvdi,

Ularning yurtini mulk qilib boʻlib berdi,

Isroil qabilalarini ularning chodirlarida oʻrnashtirdi+.

56Ular hamon Xudoyi Taoloni sinardilar,

Unga qarshi isyon koʻtarib, farmonlariga boʻysunmadilar+.

57Otalari kabi bevafolik qilib, xoinlik qildilar,

Yaroqsiz kamonga oʻxshab ishonchsiz chiqdilar+.

58Sajdagohlari bilan ular Xudoni gʻazablantirdilar,

Butlari bilan Uning rashkini qoʻzgʻatdilar+.

59Bularni eshitganda Xudo, gʻazabga mindi,

Shundan soʻng Isroilni tamom rad etdi.

60U Shiloʻdagi[*] Oʻz maskanini,

Insonlar orasida tikkan Chodirini tark etdi+.

61Dushmanga asir qilib berdi Ahd sandigʻini,

Oʻzining qudratiyu shuhrati ramzini[*].

62Oʻz xalqini U qilichga roʻpara qildi,

Gʻazabini tanlagan xalqiga sochdi+.

63Yigitlarini alanga yamlamay yutdi,

Qizlari nikoh qoʻshiqlarini aytolmay qoldi.

64Ruhoniylari qilich tigʻidan yiqildi,

Ruhoniylarning bevalari aza tutolmay qoldi+.

65Shunda Rabbiy qoʻzgʻaldi uyqudan uygʻonganday,

Sharobdan hayqirayotgan bahodirday+.

66Dushmanlarini U tirqiratib quvdi,

Ularni abadiy sharmandalikka duchor qildi.

67Yusuf naslini Xudo rad etdi,

Efrayim qabilasini[*] tanlamadi.

68Uning oʻrniga Yahudo qabilasini[*],

Oʻzi sevgan Sion togʻini tanladi[*]+.

69Abadiy oʻrnatgan yer kurrasi kabi,

Samolar kabi, Oʻz muqaddas maskanini qurdi.

70Xudo Oʻz quli Dovudni tanlab oldi,

Qoʻy qoʻrasidan uni chaqirib oldi+.

71U Dovudni sovliq qoʻy, qoʻzilarga choʻponlikdan oldi.

Oʻzining xalqi Isroilga,

Yoqub nasliga choʻpon qilib tayinladi+.

72Dovud ularga halollik bilan choʻponlik qildi,

Mohirlik bilan ularni yetaklab bordi+.

78–SANO

Osif[*] sanosi.

1Ey Xudo, begona xalqlar tanlagan yurtingni bosib oldi,

Ular muqaddas Maʼbadingni bulgʻadi,

Quddusni vayronaga aylantirdi+.

2Biz Sening qullaringmiz.

Ular qullaringning jasadlarini

Qushlarga yemish qilib berdilar.

Taqvodor xalqingning etini

Zamindagi yovvoyi hayvonlarga berdilar+.

3Quddus atroflarida ular qonimizni suvday toʻkdi,

Jasadlarni dafn qilishga biron zot qoldirmadi+.

4Qoʻshnilarimiz oldida masxara boʻldik,

Atrofimizdagilarga kulgi, oʻyinchoq boʻldik+.

5Ey Egam, qachongacha bizdan gʻazablanasan? To abadmi?

Qachongacha rashking alangaday yonadi+?

6Seni tan olmaydigan xalqlar uzra,

Senga sajda qilmaydigan shohliklar uzra

Gʻazabingni sochgin+.

7Ular xalqing Isroilni[*] yeb bitirdi,

Yurtini tashlandiq sahroga aylantirdi+.

8Bizga otalarimiz gunohlarini eslatma,
Bizga tezda shafqatingni koʻrsat,
Axir, biz oyoq osti boʻlib ketdik–ku!+
9Oʻz shuhrating haqi, bizga madad ber,
Ey najotkorimiz Xudo!
Oʻz noming haqi, bizni qutqar,
Gunohlarimizni kechir+.
10Nima uchun begona xalqlar:

“Qayerda ekan–a ularning Xudosi”, deya aytmogʻi kerak?!

Xalqlardan oʻch olganingni biz koʻraylik,
Axir, ular bizning qonimizni toʻkkan+.
11Mahbuslarning figʻonini eshitgin,
Buyuk qudratingni namoyish qilib,
Oʻlimga mahkum boʻlganlarni qutqargin+.

12Ey Rabbiy, qoʻshni xalqlar Seni haqoratlagani uchun

Ularga yetti baravar qaytargin+.

13Biz Sening xalqing, yaylovdagi suruvingmiz,

Senga to abad shukur aytarmiz,

Nasldan naslga Seni takror madh qilarmiz+.

79–SANO

79^1Ijrochilar rahbariga. “Nilufar” kuyiga aytiladigan Osif[*] sanosi+.

2-3Tingla bizni, ey Isroilning Choʻponi,

Yusuf naslini[*] qoʻy suruviday yetaklab chiqqan Sensan,

Karublar orasida taxt qurgansan,

Efrayim, Benyamin, Manashe[*] oldida nuringni soch.

Qudratingni koʻrsat, bizni qutqargani kel++.

4Ey Xudo, bizni oldingi holimizga qaytargin,

Jamoling bizga nurlarini sochsin, najot topaylik+.

5Ey Parvardigori Olam — Egamiz,

Qachongacha gʻazablanib, ibodatimizni rad etasan+?

6Koʻz yoshlar berding bizga non oʻrniga,

Chelak toʻla koʻz yoshlarni bizga ichirding+.

7Qoʻshnilar bizdan nafratlanishiga imkon berding,

Dushmanlarimiz bizni masxara qilmoqda.

8Ey Parvardigori Olam, bizni oldingi holimizga qaytargin,

Jamoling bizga nurlarini sochsin, najot topaylik+.

9Tok novdasini sugʻurganday,

Bizni Misrdan keltirding.

Begona xalqlarni quvib, bizni oʻtqazding+.

10Biz uchun tuproq tayyorlading,

Ildiz otib, yurtni toʻldirdik.

11Togʻlar bizning soyamiz bilan qoplandi,

Bahaybat sadrlar ham novdalarimiz bilan qoplandi.

12Biz shoxlarimizni dengizgacha[*] yoydik,

Novdalarimiz Furot daryosigacha choʻzildi+.

13Nega endi bogʻning devorlarini buzib tashlading?

Oʻtgan–ketganlar mevalarini yulsin debmi+?

14Yovvoyi toʻngʻizlar uni xarob qiladi,

Yovvoyi jonivorlar[*] undan yeb qornini toʻygʻizadi.

15Qayt yana bizga, ey Parvardigori Olam!
Nazar solgin, qara samodan,
Bu tok novdasini qoʻriqlagin+.
16Oʻng qoʻling oʻtqazgan ildizni,
Oʻzing oʻstirgan novdani[*] qoʻriqlagin.
17Gʻanimlaring uzum tokingni qirqqan edi,
Uzum tokingni olovda yondirgan edi,
Gʻazabli boqishingdan ular yoʻq boʻlsin+.
18Oʻzing tanlaganingga,

Oʻzing uchun kuchli qilgan xalqqa[*] tayanch boʻlgin.

19Shunda biz hech qachon Sendan qaytmaymiz,

Senga sajda qilamiz, bizga hayot ato qil.

20Ey Parvardigori Olam — Egamiz,

Bizni oldingi holimizga qaytargin,

Jamoling bizga nurlarini sochsin, najot topaylik+.

80–SANO

80^1Ijrochilar rahbariga. Soz joʻrligida aytiladigan Osif[*] sanosi+.

2Xudoga, qudratimiz manbaiga

Sevinch bilan kuylang!

Yoqbning Xudosiga shodlik ila hayqiring!

3Qoʻshiq kuylang, doira cherting,

Xushovoz lira, arfa chaling.

4Burgʻu chaling yangi oy shodiyonasida,

Oy toʻlganda, bayram kunimizda[*]+.

5Isroil uchun bu qonundir,

Yoqub Xudosining farmonidir.

6Misr yurti ustiga bostirib borganda,

Xudo buni Isroilga[*] qonun qilib berdi.

Men notanish bir ovozni eshitdim:+
7“Yukni oldim yelkangizdan,
— deydi U. —
Qoʻllaringiz savatdan ozod boʻldi[*]+.

8Kulfatda Menga faryod qildingiz, sizni qutqardim,

Bulutlar orasidan sizlarga javob berdim,
Mariva suvlari boʻyida[*] sizlarni sinadim+.
9Eshiting, ey xalqim, tanbeh beraman sizga,
Ey Isroil, koshkiydi quloq solsangiz Menga!+
10Orangizda begona xudolar boʻlmasin,
Boshqa xudolarga sajda qilmanglar+.
11Men sizlarning Egangiz Xudoman,
Sizlarni Misr yurtidan Men olib chiqqanman,

Ogʻzingizni katta oching, Men uni toʻldiraman.

12Ey xalqim, siz esa ovozimga quloq solmadingiz,

Ey Isroil, Menga itoat etishni rad etdingiz.
13Oʻz bilganingizcha yashang, deya
Yuraklaringizni oʻjarligicha qoldirdim+.
14Eh, qaniydi siz Menga quloq solsangiz,
Ey Isroil, Mening yoʻllarimdan yursangiz!+
15Tezda dushmanlaringizni boʻysundirardim,
Sizning gʻanimlaringizga zarba berardim.
16Men, Egangizdan nafratlanganlar
Qoʻrquvdan titrab, tiz choʻkkan boʻlardi,
Ularning halokati to abad davom etardi.

17Sizlarni bugʻdoyning eng yaxshisi bilan boqardim,

Qoyadan asal chiqarib, sizlarni toʻydirardim.”+

81–SANO

Osif[*] sanosi.

1Xudo raislik qilar samodagi kengashida[*],
U hukm chiqarar xudolar[*] orasida:+
2“Qachongacha sizlar nohaq hukm qilasiz?!
Fosiqqa tarafkashlik qilasiz?!+
3Zaif, yetimlarga adolat koʻrsating,

Mazlum, qashshoqlarning haqini himoya qiling+.

4Zaif, muhtojlarni qutqaring,
Fosiqning qoʻlidan ularni ozod eting+.
5Hech narsani bilmaysiz, tushunmaysiz,
Sizlar zulmatda yurasiz,
Zaminning poydevori[*] larzaga keladi+.
6Aytdimki: hammangiz xudolarsiz,
Xudoyi Taoloning oʻgʻillarisiz+.
7Ammo oddiy odamday oʻlib ketasiz,
Har qanday hukmdor kabi qulaysiz.”+

8Qani, ey Xudo, olamni hukm qil,

Zotan, hamma xalqlar Senikidir.

82–SANO

82^1Osif[*] sanosi. Qoʻshiq.

2Ey Xudo, sukut saqlamagin,

Jimjit boʻlma, ey Xudo, jim turmagin+.

3Dushmanlaring shovqin–suron solmoqda,

Gʻanimlaring isyon qilmoqda.

4Ayyorlik bilan ular xalqingga fitna qiladi,

Sen ardoqlaganlarga qarshi qasd qiladi+.

5Ular aytar: “Qani, oʻsha xalqning ildizini quritaylik,

To abad unutilsin Isroilning nomi.”+

6-8Edomliklar va Ismoil avlodlari,
Moʻabliklar[*] va Hojar nasllari[*],
Gabol[*], Ommon va Omolek[*] xalqlari,
Tir xalqi bilan Filistiya[*]
Til biriktirib, fitna qiladi,
Senga qarshi ittifoq tuzadi++.
9Lut nasli[*] bilan ittifoq tuzib,
Ossuriya ham ularga qoʻshilgan edi+.

10Midiyonlarni jazolaganingday[*] ularni jazola,

Xishon daryosida Sisaro, Yobinni qirganingday[*] jazola+.

11Ular En–Doʻrda halok boʻlgandilar,

Yerga tashlangan goʻngday boʻlgandilar+.

12Oriv va Zayovday[*] qilib, ularning yoʻlboshchilarini oʻldir,

Barcha shahzodalarini Zevax va Zalmunoday[*] qilgin+.

13Axir, ular: “Xudoning oʻtloqlarini

Oʻzimizniki qilib olaylik”, dedilar.

14Ey Xudoyim, ularni xazonday sovurgin,

Shamoldagi somonday ularni uchirgin+.

15-16Oʻrmonni alanga yondirganday,

Ularni boʻronlaring ila taʼqib qil.

Tepaliklarni olov bilan kuydirganday

Ularni dovullaring ila dahshatga sol++.

17Yuzlarini sharmandalikdan qizartir,

Toki ular, ey Egam, Senga intilsin.

18Ular doim sharmanda boʻlib, qoʻrquvga tushsin,

Badnom boʻlib, yoʻq boʻlib ketsin.

19Ular bilsin Egamiz Sen ekaningni,

Yer yuzida buyuk hukmdor yolgʻiz Sen ekaningni+.

83–SANO

83^1Ijrochilar rahbariga. Soz joʻrligida aytiladigan Koʻrax naslining[*] sanosi+.

2Sening makoning ajoyibdir,

Ey Sarvari Olam!

3Ey Egam, Sening hovlingga kirmoqni

Jonim istar, hatto orziqar.

Ey barhayot Xudo! Qalbim,

Vujudim sevinch ila Senga kuylar+.

4Ey Sarvari Olam, Shohim, Xudoyim!

Qurbongohing yonida chumchuq ham bir uy topgan,

Polaponlarim uchun joy topay deya,

Qaldirgʻoch ham oʻzi uchun bir in qurgan+.

5Baxtlidir Sening uyingda istiqomat qiladiganlar,

Ular doim Senga hamdu sano aytarlar+.

6Baxtlidir Sendan qudrat olgan odamlar,

Quddusni chin dildan ziyorat qilishga intiladiganlar+.

7Qaqragan soylikdan[*] ular oʻtar ekanlar,

Buloqlar oqa boshlar,

Ilk yomgʻir bu yerni suv havzalariga[*] toʻldirar.

8Ular yurgan sari kuchayib borar,

Ey Xudo, ular Quddusda[*] huzuringda hozir boʻlar.

9Ey Parvardigori Olam — Egam, eshit ibodatimni,

Ey Yoqbning Xudosi, tinglagin meni.

10Ey Xudo, qara shohga — qalqonimizga,

Oʻzing moy surtib tanlaganga lutf qilgin+.

11Sening hovlilaringda oʻtgan bir kun
Afzaldir boshqa yerda oʻtgan ming kundan.
Fosiqlarning chodirlarida yashagandan koʻra,

Boʻlsaydim, ey Xudoyim, Sening uyingda darvozabon.

12Ey Parvardigor Egam, quyosh va qalqonsan,

Sen bizga mehribonlik koʻrsatib, shon–shuhrat ato etasan.

Ey Egam, toʻgʻri yurganlardan
Neʼmatingni darigʻ tutmaysan+.
13Ey Sarvari Olam,
Sendan umid qilgan odam baxtlidir!+

84–SANO

84^1Ijrochilar rahbariga. Koʻrax naslining[*] sanosi.

2Ey Egam, Oʻz yurtingga marhamat koʻrsatgansan,

Yoqb naslini yana farovonlikka erishtirgansan.

3Xalqingning ayblarini unutgansan,

Ularning gunohlarini kechirgansan+.

4Butun gʻazabingni jilovlading,

Qahru gʻazabingdan qaytding+.

5Ey najotkorimiz Xudo,

Oldingi holimizga bizni qaytargin,

Bizga qarshi boʻlgan gʻazabingni toʻxtatgin.

6Sen bizdan to abad gʻazablanasanmi?

Gʻazabingni nasllar osha sochaverasanmi+?

7Xalqim Menda sevinch topsin deya,

Bizga yana yangi hayot baxsh etmaysanmi?

8Ey Egam, bizga sodiq sevgingni koʻrsat,

Bizga najotingni ato qil.

9Parvardigor Egamiz aytayotganiga quloq solaman,

U Oʻz xalqiga, Oʻz taqvodorlariga tinchlik vaʼda qilayotir,

Endi ular bemaʼni yoʻllariga[*] qaytmasin.
10Shubhasiz, Egamizdan qoʻrqqanlarga
Uning Oʻzi najot berishga tayyor turadi,

Bizning yerimizda Uning ulugʻvorligi makon topadi.

11Sevgi va haqiqat uchrashadi,

Adolat, tinchlik bir–biri ila oʻpishadi.

12Haqiqat zamindan oʻsib chiqadi,

Adolat samodan turib boqadi.

13Egamiz chindan neʼmatin yogʻdiradi,

Yerimiz oʻz hosilini beradi+.

14Adolat Egamizning oldida yuradi,

Uning qadamlari uchun yoʻl tayyorlaydi+.

85–SANO

Dovud ibodati.

1Tinglagin, ey Egam, javob ber menga,

Men muhtoj hamda yoʻqsilman+.

2Taqvodorman, jonimni asragin,

Senga umid qilaman, men, qulingni qutqargin.

Sen mening Xudoyimsan.

3Shafqat qilgin menga, ey Rabbiy,

Kun boʻyi Senga iltijo qilmoqdaman.

4Men, qulingga shodlik baxsh etgin,

Ey Rabbiy, men Senga yuragimni ochaman+.

5Sen, ey Rabbiy, yaxshisan, kechirimlisan,

Senga iltijo qilganlarga

Sodiq sevgingni koʻrsatasan+.

6Ibodatimga quloq sol, ey Egam,

Shafqat soʻrab qilgan iltijoimga diqqat qil.

7Ogʻir kunda Senga iltijo qilaman,

Iltijolarimga Sen javob berasan+.

8Ey Rabbiy, xudolar orasida hech qaysisi Senga oʻxshamaydi,

Bironta buyuk ishni Seniki bilan qiyoslab boʻlmaydi+.

9Jamiki xalqlarni Sen yaratgansan,
Ey Rabbiy, ular kelib, Senga taʼzim qiladi,
Nomingga shuhrat keltiradi+.
10Zero, Sen buyuksan, moʻjizalar koʻrsatasan,
Sen tanho Xudosan+.
11Yoʻlingni menga koʻrsat, ey Egam,
Toki toʻgʻri soʻqmoqlaringdan yuray,
Menga sobit qalb bergin,
Men Sendan qoʻrqayin+.
12Ey Rabbim Xudo, butun yuragim ila
Senga shukur aytaman!
To abad Sening nomingni ulugʻlayman.

13Menga boʻlgan sodiq sevging gʻoyat buyukdir,

Oʻliklar diyoridan[*] jonimni qutqargansan+.

14Ey Xudo, takabburlar menga hujum qilmoqda,
Zoʻravonlar toʻdasi jonim payiga tushgan.
Ular Senga aslo eʼtibor bermaydi+.
15Sen, ey Rabbiy, rahmdil va inoyatli,
Jahli tez chiqmaydigan Xudosan,
Sevging va sadoqating moʻldir+.
16Holimga boq, mehr–shafqat qil,
Men qulingman, Oʻz choʻringning oʻgʻliman.
Menga qudratingdan ato qil,
Meni qutqargin+.
17Marhamating alomatini menga koʻrsatgin,

Toki gʻanimlarim buni koʻrib, sharmanda boʻlsin.

Meni qoʻllab, tasalli bergansan, ey Egam+.

86–SANO

86^1Koʻrax naslining[*] sanosi. Qoʻshiq.

2Egamiz yaratgan shahar muqaddas togʻda[*] turibdi,

Yoqb naslining barcha maskanlaridan koʻra,

Egamiz Quddus[*] darvozalarini koʻproq sevadi+.

3Ey Xudoning shahri!
Sen toʻgʻringda Xudo ajoyib soʻzlar aytgan:+
4“Meni eʼtirof etadiganlar orasida
Misrni[*], Bobilni, Filistiyani,

Tir[*] bilan Habashistonni[*] ham qayd etaman.

Odamlar ularni ham: «Quddusda tugʻilgan», deb aytadi.”

5Ha, Quddus haqida odamlar shu soʻzni aytadi:

“Har biri oʻsha yerda tugʻilgan,

Xudoyi Taoloning Oʻzi Quddusni mustahkam qiladi.”+

6Egamiz xalqlarning roʻyxatini tuzib:

“Bu odam ham Quddusda tugʻilgan”, deb yozadi.

7Xonish qilib, raqs tushib ular:

“Hayotim manbai Sendadir”, deb aytadi+.

87–SANO

87^1Ijrochilar rahbariga. Koʻrax naslining[*] sanosi. “Qaygʻu–alam” kuyiga aytiladigan qoʻshiq. Zerax urugʻidan boʻlgan Xamanning qasidasi[*]+.

2Ey Egam, najotkorim Xudo,

Kecha–kunduz faryod qilaman oldingda+.

3Ibodatim Senga yetib borsin,

Qulogʻingni dodimga tutgin.

4Hayotim kulfatga toʻla,

Oʻzim oʻliklar diyoriga[*] yaqinlashganman+.

5Meni qabrga tushganlar orasida hisoblaydilar,

Bemajollarga oʻxshab qolganman+.
6Murdalar orasiga tashlanganman,
Qabrda yotgan marhumlarga oʻxshayman,
Sen meni oʻshalarday unutgansan,
Ular Sening himoyangdan mahrumdirlar+.
7Sen tashlading meni qabrning eng tubiga,
Eng zulmat, chuqur joylarga+.
8Gʻazabing ustimdan zilday bosadi,
Qahring toʻlqinlari ila meni ezasan+.

9Yaqin doʻstlarimdan meni ayirding,

Ularga meni jirkanch qilding,

Qamalib qolganman, xalos boʻla olmayman+.

10Koʻzlarim nuri gʻamdan adoyi tamom boʻldi.

Ey Egam, har kuni[*] Senga iltijo qilaman,

Qoʻllarimni Sen tomon choʻzaman.

11Moʻjizalaringni marhumlarga koʻrsatasanmi?!

Murdalar turib, Senga hamdu sano aytarmikan?!+

12Sening sodiq sevging qabrda eʼlon qilinarmi?!

Halokat diyorida[*] Sening sadoqating haqida aytilarmi?!

13Zulmat diyorida moʻjizalaring maʼlum boʻlarmi?!

Unutilganlar makonida[*] odilliging haqida soʻylanarmi?!+

14Ey Egam, men Senga faryod qilaman,

Ibodatim sahardanoq Senga yetib boradi+.

15Ey Egam, nechun meni rad qilasan?

Nechun mendan yuz oʻgirasan?

16Yoshligimdan buyon xastaman, oʻlim bilan yuzma–yuzman,

Vahimalaring qarshisida umidsiz qolganman[*].

17Qahru gʻazabing meni ezib tashladi,

Vahimalaring meni adoyi tamom qildi+.

18Qahr–gʻazabing kun boʻyi meni toʻfonday oʻrab oladi,

Meni har tarafdan qurshab oladi+.

19Yaqin doʻstimdan, qoʻshnimdan meni ayirding,

Faqat zulmat mening sherigim boʻlib qoldi+.

88–SANO

88^1Zerax urugʻidan boʻlgan Etxanning qasidasi[*]+.

2Sening sodiq sevgingni, ey Egam, to abad kuylayman,

Barcha nasllarga sadoqatingni oʻz ogʻzim bilan eʼlon qilaman+.

3Bilaman, Sening sodiq sevging to abad mustahkamdir,

Sening sadoqating samolarday barqarordir.

4Sen shunday deding[*]:

“Oʻzim tanlaganim bilan ahd qilganman.

Ha, qulim Dovudga qasamyod qilganman:

5«Sening naslingni to abad mustahkam qilaman,

Taxtingni butun avlodlar osha oʻrnataman.»”+

6Ajoyibotlaringga, ey Egam, samolar hamdu sano aytsin,

Muqaddas malaklar Sening sadoqatingni kuylasin+.

7Ey Egam, samolarda Senga tenglashadigani bormikan?!

Ilohiy zotlardan[*] qaysi biri Senga oʻxsharkan?!+

8Ey Xudo, muqaddas malaklar davrasida[*] haybatlisan,

Taxting atrofidagilarning hammasidan qoʻrqinchlisan.

9Ey Parvardigori Olam — Egam,

Kim Senchalik qudratli, ey Egam?!

Sadoqating atrofingni oʻragan+.

10Asov dengizni yoʻlga solguvchi Sensan,

Toʻlqinlar quturganda bosguvchi Sensan+.

11Jasadni ezganday maxluq Rahobni[*] ezding,

Qudratli qoʻling bilan gʻanimlaringni tarqatding+.

12Samolar Senikidir, zamin ham Senikidir,

Olamu undagi har narsa Senikidir,

Hammasini Sen mustahkam qurgansan+.

13Shimolu janubni ham Sen yaratgansan,

Tovur, Xermon togʻlari[*]

Sening noming tufayli shodlikdan kuylaydi+.

14Bilaging naqadar qudratlidir!

Qoʻling kuchli, oʻng qoʻling muzaffardir!

15Adolat va haqqoniyatdir taxtingning poydevori,

Oldingda yuradi sevgi va sadoqat+.

16Baxtlidir sevinch hayqiriqlarini bilgan xalq,

Ey Egam, huzuring nurida yurgan xalq baxtlidir!+

17Sening noming tufayli ular kun boʻyi sevinadi,

Sening adolating tufayli ular yuksaladi.

18Zotan, Sen ularning kuchi, shuhratisan,

Qudratimiz yuksalar Sening lutf–karamingdan.

19Ey Egam, qalqonimizni Sen tanlading,

Ey Isroil xalqining Muqaddas Xudosi,

Sen bizga shohimizni berding+.

20Qadimda Sen taqvodorlaringga vahiyda aytdingki:

“Mashhur jangchiga Men kuch berdim,

Xalq orasidan yosh yigitni yuksaltirdim+.

21Qulim Dovudni Men topdim,

Muqaddas moyimni surtib uni tanladim[*].

22Mening qoʻlim doim uni quvvatlaydi,

Bilagim uni kuchli qiladi.

23Gʻanim uni alday olmaydi,

Zolim uni qisa olmaydi.

24Uning koʻz oʻngida dushmanlarini ezib tashlayman,

Uni yomon koʻrganlarni qirib tashlayman+.

25Sadoqatim, sodiq sevgim u bilan boʻladi,

Men tufayli uning qudrati yuksaladi.

26Uning qudratini dengiz uzra barqaror qilaman,

Uning hukmronligini daryolar uzra oʻrnataman+.

27U Menga aytadi: «Sen Otamsan!

Xudoyimsan, najotim qoyasi Sensan.»+

28Men uni toʻngʻich oʻgʻil qilib olaman[*],

Yer yuzi shohlarining qudratlisi qilaman+.

29Unga boʻlgan cheksiz sevgimda to abad sobit turaman,

U bilan qilgan ahdimni davom ettiraman+.

30Uning naslini to abad mustahkam qilaman,

Uning taxti osmon turguncha turadi+.

31Bordi–yu, uning nasli qonunimdan yuz oʻgirsa,

Mening qoidalarim boʻyicha ular yurmasalar,
32Agarda farmonlarimni buzsalar,
Mening amrlarimga rioya etmasalar,

33Ularni itoatsizligi uchun xivich bilan jazolayman,

Gunohi uchun ularni tayoq bilan jazolayman+.

34Dovuddan esa sevgimni darigʻ tutmayman,

Sadoqatimga aslo xiyonat etmayman+.

35Men ahdimni buzmayman,

Aytgan soʻzimdan aslo qaytmayman.

36Muqaddas nomim haqi ilk va soʻng marta ont ichdim,

Dovudni Men aslo aldamayman+.

37Uning nasli to abad davom etadi,

Uning taxti qarshimda quyosh kabi turadi.

38Oyga, samolardagi oʻsha sodiq guvohga oʻxshab,

Taxti to abad mahkam turadi.”+

39Endi esa, ey Egam, Sen uni nafrat bilan rad etding,

Oʻzing shoh qilib tanlaganingdan gʻoyat gʻazablanding+.

40Men — Oʻz quling bilan qilgan ahdingdan qaytding,

Uning tojini Sen tuproqqa qording+.

41Shaharlarining hamma devorlarini qulatding,

Qalʼalarini vayronaga aylantirding+.

42Yoʻldan oʻtayotganlarning hammasi uni taladi,

Qoʻshni xalqlarga u masxara boʻldi.

43Shohimizning dushmanlarini gʻolib qilding,

Uning hamma gʻanimlarini sevintirding.

44Qilichining damini qaytarding,

Jangda unga Sen madad bermading.

45Uning ulugʻvorligiga Sen chek qoʻyding,

Taxtini yerga uloqtirib yubording.

46Yoshlik kunlarini qisqartirding,

Uni sharmandayu sharmisor qilding+.

47Ey Egam, bu qachongacha davom etadi?

Oʻzingni bizdan to abad yashirasanmi?

Qachongacha gʻazabing otash kabi yonadi+?

48Esingda tut, hayotim naqadar qisqa,

Ne uchun insonni behuda yaratding?!+

49Qaysi inson oʻlimni koʻrmas ekan?!

Kim oʻliklar diyori[*] changalidan omon qolar ekan?!+

50Ey Rabbiy, qani oldingi buyuk sevging?

Sadoqating ila buni Dovudga vaʼda bergan eding–ku!

51Ey Rabbiy, men, quling, qanchalar masxara boʻlganimni[*] yodingda tut.

Hamma xalqlarning haqoratlarini bagʻrimda koʻtarib yuribman–ku!

52Ey Egam, dushmanlaring tanlagan shohingni masxaralaganini,

Uning har bir qadamini tahqir etganlarini yodda tut!

53Egamizga to abad olqishlar boʻlsin!

Omin! Omin!+

89–SANO

89^1Xudo odami Musoning ibodati+.

2Ey Rabbiy, nasllar osha
Sen panohimiz boʻlgan eding+.
3Togʻlar hali paydo boʻlmasdan oldin,
Yeru olamni yaratmasingdan oldin,
Abadulabad Sen Xudosan+.
4Sen insonni tuproqqa qaytarasan[*],

“Qaytinglar tuproqqa, ey bandalar”, deb aytasan+.

5Ming yil Sening nazaringda bir kundaydir,

Qisqa bir tun vaqtidaydir+.

6Sen odamlarni supurib tashlaysan,

Ular goʻyo tushga oʻxshaydi.

Ular tongda ungan yangi maysa kabidir.

Tongda maysa yangidan oʻsib chiqsa ham

Oqshomda soʻlib, xazon boʻladi+.

7Sening gʻazabingdan adoyi tamom boʻldik,
Qahringdan biz vahimaga tushdik.
8Gunohlarimizni Sen oldingga keltirding,

Yashirin gunohlarimizni nurlaring yoritib turadi+.

9Kunlarimiz Sening gʻazabing ostida oʻtadi,

Yillarimiz bir oh kabi, tez nihoyasiga yetadi.

10Kunlarimiz yetmish yil ekan,

Agar bardam boʻlsak, sakson yil ekan.

Eng ajoyib yillar zahmat, jafo bilan kecharkan,

Umrimiz tez oʻtar, oʻzimiz uchib ketarmiz+.

11Sening gʻazabing qudratini kim bila olar?!

Qahring, Oʻzingga loyiq qoʻrquv kabi buyukdir.

12Umrimiz kunlarini sanashni bizga oʻrgatgin,

Toki biz dono qalbga ega boʻlaylik+.

13Kel, ey Egam! Qachongacha kutamiz?!

Oʻz qullaringga shafqat qilgin!

14Saharda sodiq sevging bilan bizni qondirgin,

Umrimiz boʻyi qoʻshiq aytib, xursand boʻlaylik.

15Kulfatlar koʻrdik koʻp kunlar,

Bizni qaygʻuga giriftor qilding qancha yillar,

Oʻsha kunlar evaziga bizni xursand qil.

16Biz, Oʻz qullaringga qudratli ishlaringni koʻrsatgin,

Bizning naslimiz ulugʻvorligingni koʻrsin.

17Ey Rabbimiz Xudo, lutf–karaming bizga yor boʻlsin,

Qilgan ishimiz baroridan kelsin,

Ha, ishlarimizga baraka bergin!+

90–SANO

90^1Xudoyi Taolo panohida yashaydiganlar
Qodir Xudo soyasida orom topar+.
2Men Egamga shunday deyman:
“Sen panohimsan, qalʼamsan,
Men umid bogʻlagan Xudoyimsan.”+

3Albatta U xalos etar seni ovchining tuzogʻidan,

Xalos etar seni qirgʻin keltiruvchi vabodan+.
4Seni U qanotlari ostiga olar,
Uning panohida bexatar boʻlasan,
Sadoqati bilan senga qalqon, devor boʻlar+.
5Shunda qoʻrqmaysan tunning vahimasidan,
Qoʻrqmaysan kunduzi uchgan oʻqdan,+
6Zulmatda bildirmay keladigan vabodan,
Qoq peshinda qirgʻin keltiruvchi oʻlatdan.

7Mingtasi chap yoningda yiqilib qoladi,
Oʻn mingtasi oʻng yoningda yiqilib qoladi,
Ammo bu kulfatlar senga yaqin kelmaydi.
8Faqat koʻzlaringni och, shunda koʻrasan
Fosiqning qanday jazo olganini+.

9-10Agar Egamizni panohing qilsang,

Boshingga biron baxtsizlik kelmas.

Xudoyi Taoloni qoʻrgʻoning qilsang,

Biron falokat chodiringga yoʻlamas++.

11U sen toʻgʻringda farishtalariga amr beradi,

Farishtalar hamma yoʻllaringni qoʻriqlaydi.

12Oyogʻing toshga qoqilib ketmasin deya,

Farishtalar qoʻllarida seni koʻtarib boradi+.

13Sher va zaharli ilon[*] ustidan bosib oʻtasan,

Yirtqich sher, ilonni oyogʻing bilan ezasan+.

14Egamiz shunday deydi:
“U Meni yaxshi koʻrgani uchun
Men uni qutqaraman.
Meni bilgani uchun
Men uni himoya qilaman+.
15U iltijo qilganda Men javob beraman,
Ogʻir kunlarida u bilan birga boʻlaman,
Uni qutqarib, unga izzat koʻrsataman+.
16Uzoq umr berib, uni mamnun qilaman,
Unga najot beraman.”+

91–SANO

91^1Sano. Shabbat kuni aytilgan qoʻshiq.

2Ey Egam, Senga shukur aytmoq yaxshidir,

Ey Xudoyi Taolo, Senga hamdu sano kuylamoq yaxshidir+.

3Eʼlon qilmoq yaxshidir subhidamda sodiq sevgingni,

Eʼlon qilmoq yaxshidir kechalari sadoqatingni.

4Yaxshidir aytmoq bularni musiqa chalib

Oʻn torli asbobda, lirada, arfa joʻrligida!

5Ey Egam, qudratli ishlaringdan men shodman,

Qilgan ishlaringdan xursand boʻlib kuylayman.

6Ey Egam, ishlaring naqadar buyukdir!

Oʻylaring juda ham terandir!+

7Aqlsiz kimsa buni bila olmaydi,

Ahmoq kimsa buni tushuna olmaydi:

8Garchi fosiqlar maysa kabi unib chiqsa ham,

Badkirdorlar gullab–yashnasa ham,

Ular to abad yoʻq boʻladi.

9Sen–chi, ey Egam, to abad ulugʻvorsan+.

10Ey Egam, dushmanlaring albatta yoʻq boʻladi,

Ular shubhasiz halok boʻladi.

Badkirdorlarning hammasi tarqalib ketadi.

11Meni yovvoyi buqaday kuchli qilding,

Qudrating bilan menga qaytadan kuch ato etding[*]+.

12Dushmanlarim magʻlubiyatin koʻzlarim koʻrdi,

Badkirdorlar zavolin quloqlarim eshitdi+.

13Solihlar palma daraxtiday gullab–yashnaydi,
Lubnondagi sadr daraxtiday[*] yuksaladi+.
14Ular Egamizning uyiga oʻtqazilgan,
Xudoyimizning hovlisida ular yashnaydi+.
15Keksalikda ham hamon hosil beradi,
Yam–yashil, navqiron boʻlib turaveradi.
16Ular birgalikda shunday deb eʼlon qiladi:
“Egamiz odildir! U mening suyangan qoyamdir,
Unda nohaqlik yoʻqdir.”+

92–SANO

92^1Egamiz Shohdir, U ulugʻvorlikka burkangan,

Ulugʻvorlikka burkanib, qudrat bilan qurollangan.

Olamni mustahkam oʻrnatgan, olam aslo tebranmas+.

2Sening taxting qaror topgan azaldan,
Sen Oʻzing mavjudsan azaldan+.
3Dengizlar guvullamoqda, ey Egam,
Dengizlar hayqirmoqda, ey Egam,
Dengizlar toʻlqinlarini koʻtarmoqda+.

4Yuksakdagi Egamiz dengiz toʻlqinlaridan ham qudratliroqdir,

Bahaybat suvlarning pishqirishidan ham qudratliroqdir+.

5Sening farmonlaring sobitdir,
Uyingga muqaddaslik ziynatdir
Abadulabad, ey Egam!

93–SANO

93^1Ey Egam, Sen qasoskor Xudosan,

Ey qasoskor Xudo, nuringni soch!+

2Qani, boʻl, ey yer yuzini hukm etguvchi,

Magʻrurlarning jazosini ber+.

3Qachongacha fosiqlar tantana qilar?

Ey Egam, qachongacha+?

4Ogʻizlaridan balandparvoz soʻzlar otilib chiqyapti–ku!

Hamma badkirdorlar maqtanyapti–ku!
5Ey Egam, ular xalqingni ezyapti,
Oʻzing tanlagan elatingga zulm qilyapti+.
6Beva, musofirni ular oʻldiryapti,
Yetimlarni yoʻq qilyapti+.
7Ular aytyapti: “Egamiz koʻrmas,
Yoqbning Xudosi eʼtibor bermas.”+

8Tushunib oling, ey xalq orasidagi tentaklar.

Qachon sizlarga aql kirar, ey ahmoqlar?!

9Quloqni yaratgan eshitmaydimi?!

Koʻzni ato etgan koʻrmaydimi?!+

10Xalqlarga tanbeh beruvchi jazolamaydimi?!

Uning Oʻzi insonga oʻrgatadi–ku!+

11Egamiz insonning niyatini anglaydi,

Niyatlarimiz behudaligini biladi.

12Ey Egam, baxtlidir Sening tanbehingni olganlar,

Baxtlidir Sening qonuningdan oʻrganuvchilar+.

13Yomon kunlardan ularni Sen omon saqlaysan.

Fosiq uchun chuqur qazilguncha ular omon boʻladilar.

14Ey Egam, Oʻz xalqingni tark etmaysan,

Oʻzing tanlagan elatingni tashlab qoʻymaysan+.

15Hukmning asosi yana adolat boʻladi,

Jamiki pokdillar adolatni qoʻllab–quvatlaydi.

16Fosiqlardan kim meni himoya qiladi?

Badkirdorlarga qarshi kim men tomon boʻladi?

17Ey Egam, agarda Sen menga yordam bermaganingda,

Mening jonim tezda oʻlim sukunatiga choʻkardi+.

18“Oyoqlarim qoqiladi”, deb oʻylaganimda,

Ey Egam, sodiq sevging meni qoʻlladi.

19Ichim xavotirga toʻlib ketganda,

Sen bergan tasalli menga quvonch keltirdi.

20Zolim hukmdorlar Xudoga sherik boʻlarmi?!

Axir, ular farmonlari bilan kulfat keltiradi–ku!

21Ular solihlarga qarshi birlashadi,

Gunohsizlarni oʻlimga mahkum etadi+.

22Ammo Egam mening qalʼamdir,

Mening panoh qoyam Xudodir+.

23Fosiqligi uchun Egamiz ularni qirib tashlaydi,

Gunohlari uchun jazosini beradi.

Ha, Egamiz Xudo ularni ildizidan quritadi.

94–SANO

94^1Kelinglar, sevinch ila Egamizni kuylaylik,

Najotimiz Qoyasiga shodlik ila hayqiraylik+.

2Shukrona aytib, Uning huzuriga boraylik,

Unga qoʻshiqlar aytib, shodlikdan hayqiraylik.

3Zotan, Egamiz ulugʻ Xudodir,

Jamiki xudolar ustidan ulugʻ Shohdir+.

4Zaminning eng chuqur joylari Uning qoʻlidadir,

Togʻlarning choʻqqilari ham Unikidir.

5Unikidir Oʻzi yaratgan dengiz ham,

Qoʻli barpo qilgan quruq yer ham+.

6Kelinglar, taʼzim qilib, sajda etaylik,

Yaratgan Egamiz oldida tiz choʻkaylik+.

7U Xudoyimizdir, biz Uning yaylovidagi xalqmiz,

Biz Uning qoʻl ostidagi qoʻylarmiz.

Egamiz shunday deydi:

“Qaniydi, bugun Mening ovozimga quloq solsangiz!+

8Otalaringiz kabi tosh yurak boʻlmanglar.

Marivada, sahrodagi Massaxda[*] ular qilgan ishni qilmanglar.

9Otalaringiz Mening ishlarimni koʻrsa ham,

U yerda Meni sinab koʻrdilar.

10Qirq yil u nasldan nafratlanib[*],

Shunday dedim: «Bu xalq Mendan yuz oʻgiradi,

Amrlarimga boʻysunishdan bosh tortadi.»

11Shu bois gʻazablanib, ont ichdim:

«Ular farogʻat diyorimga kirmaydi», dedim[*].”+

95–SANO

95^1•Ey olam, Egamizni tarannum eting!

Egamizga yangi bir qoʻshiq ayting+.

2Egamizni tarannum eting,

Unga olqishlar boʻlsin,

Uning bergan najotidan har kuni soʻylang+.

3Eʼlon qiling elatlar orasida Uning shuhratini,

Jamiki xalqlar orasida Uning ajoyibotlarini+.

4Egamiz buyukdir, koʻp maqtovga loyiqdir,

Jamiki xudolardan U izzatlidir+.

5Zotan, xalqlarning hamma xudolari butlardir,

Egamiz esa samolarni yaratgandir+.

6Shuhratu ulugʻvorlik Uning huzuridadir,

Qudratu goʻzallik Uning muqaddas maskanidadir.

7Egamizga hamdlar ayting, ey zamin xalqlari!

Egamizning qudratiyu shuhratiga hamdlar oʻqing!+

8Egamizning sharafiga sanolar ayting!

Nazrlar keltirib, Uning hovlisiga kiring!

9Muqaddas ulugʻvorlikka burkangan Egamizga sajda qiling![*]

Ey zamin ahli, Uning oldida titrab turing!+

10Elatlar orasida aytingki: “Egamiz Shohdir!

Olam mustahkam oʻrnashgan, hech qachon tebranmaydi,

U xalqlarni haqqoniy hukm qilar.”+
11Samolar shod boʻlsin, zamin quvonsin,
Dengizu undagi hamma jonzot guvullasin+.

12Dalalaru undagi har narsa sevinch ila joʻshsin,

Oʻrmondagi hamma daraxt shodlikdan qoʻshiq aytsin.

13Egamiz oldida ular qoʻshiq aytar, ana, U kelayotir,

Zaminni boshqarmoq uchun U kelayotir,
Olamni adolat ila U boshqarar,
Xalqlarni Oʻz haqiqati ila boshqarar+.

96–SANO

96^1Egamiz Shohdir, zamin quvonsin,

Dengiz ortidagi hamma yurtlar shod boʻlsin+.

2Bulutlar, zimziyo zulmat Uning atrofini oʻragan,

Adolatu haqiqat Uning taxtiga poydevor boʻlgan+.

3Egamiz olovini Oʻzidan oldin yuboradi,

Olovi har tarafdagi dushmanlarni yutadi+.

4Chaqmoqlari olamni yoritadi,

Zamin buni koʻrib titraydi+.

5Butun olamning Rabbiysi oldida,

Egamiz oldida togʻlar mumday eriydi+.

6Samolar eʼlon qiladi Uning adolatini,

Jamiki xalqlar koʻradi Uning ulugʻvorligini+.

7Butlarga sajda qiluvchilar,

Behuda sanamlari ila maqtanuvchilar

Sharmanda boʻladi.

Barcha xudolar Egamizga taʼzim qiladi+.

8Ey Egam! Sening adolatingdan
Yahudo shaharlari shod boʻladi,
Quddus[*] eshitib, quvonadi+.
9Ey Egam, yer yuzidagi buyuk hukmdor Sensan,
Hamma xudolardan Sen yuksalgansan+.

10Ey Egamizni sevganlar!

Yomonlikdan nafratlaning.

U taqvodorlarining jonlarini Oʻzi asraydi,

Fosiqlarning qoʻlidan ularni xalos etadi+.

11Solihlarga nur sochilgay,

Yuragi poklar uzra shodlik yoyilgay+.

12Ey solihlar, Egamiz tufayli shodlaning,

Uning muqaddas nomini olqishlang!+

97–SANO

Sano.

1Yangi bir qoʻshiq ayting Egamizga!

Axir, U ajoyib ishlar qildi.

Oʻzining oʻng qoʻli, muqaddas bilagi bilan zafar qozondi+.

2Egamiz zafarining dongʻini taratdi,

Xalqlarga najotini namoyon qildi.

3Isroil xalqiga boʻlgan sevgisiyu sadoqatini yodida tutdi.

Yerning toʻrt tomoni Xudoyimiz bergan najotni koʻrdi+.

4Ey zamin ahli, Egamizni olqishlab, xitob qiling,

Sevinchli kuy–qoʻshiqlar ila Unga xitob qiling+.

5Lira chalib, Egamizga hamdu sano kuylang,

Lira chalib, qoʻshiqlar ayting.

6Karnayu burgʻularni chaling,

Shohni — Egamizni olqishlab, xitob qiling+.

7Joʻsh ursin dengizu undagi hamma jonzot,

Joʻsh ursin olamu unda yashovchi hamma maxluqot+.

8Egamiz oldida daryolar qarsak chalsin,
Qirlar birga shodlanib qoʻshiq aytsin+.
9Zotan, Egamiz yerda hukm etgani kelmoqda,
U olamni toʻgʻri hukm etadi,
Adolat ila xalqlarni hukm qiladi+.

98–SANO

98^1Egamiz Shohdir, xalqlar titrasin!

Karublar orasida taxt qurgan U!

Zamin larzaga kelsin!+

2Egamiz Quddusda[*] ulugʻdir,

Jamiki xalqlar uzra yuksakdadir+.

3Uning nomi ulugʻ, haybatlidir!

Hamma Uni madh qilsin,

Zero, muqaddasdir U!

4Shoh qudratlidir, adolatparvardir,

U odillikni oʻrnatgan!

Yoqb nasli orasida

Adolatli va toʻgʻri hukm chiqargan!+

5Egamiz Xudoni ulugʻlanglar!

Uning poyiga sajda qilinglar.

Zero, muqaddasdir U!

6Muso va Horun Uning ruhoniylaridan edi,

Shomuil ham Egamizga iltijo qilganlardan biri edi.

Ular Egamizga iltijo qildi, U javob berdi+.

7Ustun shaklidagi bulut ichra ular bilan gaplashdi,

Ular Egamizning farmonlariga

Hamda U bergan qonunlariga rioya qilardi+.

8Ularga javob berding, ey Egamiz Xudo!

Sen ularni kechiruvchi Xudo boʻlding,

Ularni jazolading yomon yoʻldan ketganlarida+.

9Ulugʻlanglar Egamiz Xudoni!

Sajda qiling Unga muqaddas togʻida[*].

Zero, muqaddasdir Egamiz Xudo!+

99–SANO

Shukronalik sanosi.

1Ey zamin ahli, Egamizga shodlik ila hayqiring,+

2Xursand boʻlib Egamizga sajda qiling,

Shodlanib, qoʻshiq aytib, Uning huzuriga keling.

3Bilingki, Egamiz Xudodir,

Bizni yaratgan Udir, biz Unikimiz.

Biz Uning xalqimiz, yaylovidagi qoʻylarimiz+.

4Shukrona aytib, darvozalaridan kiring,
Hamdu sano aytib, hovlilariga kiring.
Shukrona aytib, Uning nomini olqishlang!+

5Egamiz yaxshidir,
Uning sodiq sevgisi abadiy davom etadi,
Sadoqati esa barcha nasllarga oʻtadi+.

100–SANO

Dovud sanosi.

1Sadoqatingni, adolatingni kuylayman,

Seni, ey Egam, tarannum etaman+.

2Benuqson hayot kechirishni oʻrganaman,

Qachon bunga erishaman?

Pok yurak ila oʻz uyimda umr kechiraman+.

3Hech qanday yovuzlikka yoʻl qoʻymayman.

Qingʻir ishlardan nafratlanaman,

Men ularga hech qoʻshilmayman.

4Ters ishlarni rad qilaman,

Yomonlik mendan uzoq boʻladi.

5Doʻsti ortidan gʻiybat qiladiganni yoʻq qilaman,

Takabburlik bilan qaraydigan koʻzlarga,

Magʻrur yurakka aslo toqat qilmayman+.

6Yonimda istiqomat qilsinlar deya,

Yurtimning sodiq odamlariga xayrixoh boʻlaman.

Toʻgʻri yoʻldan yuradigan inson
Menga xizmat qiladi.
7Hiylagarlar mening saroyimda qolmaydi,
Yolgʻonchilar qarshimda turmaydi.
8Har saharda yurtdagi fosiqlarni qiraman,

Ey Egam, Sening shahringdan badkirdorlarni yoʻq qilaman+.

101–SANO

101^1Dard–alamga botganda, arzini Egamiz oldiga toʻkkan gʻaribning ibodati+.

2Eshitgin ibodatimni, ey Egam,

Yetib borsin Senga ohu nolam.

3Kulfatda qolganimda mendan yuz oʻgirma,

Menga quloq tutgin.

Chaqirganimda menga tez javob bergin.

4Umrim tutunday oʻtib ketdi,

Isitmadan butun tanam yonib ketyapti+.

5Yuragim qurigan oʻtday xazon boʻldi,

Biror narsa yeyishga istak yoʻqoldi+.

6Faryod qilib oh–nola chekaman,

Shu bois etim suyagimga yopishgan.

7Dashtdagi qushga oʻxshayman,

Vayronadagi boyoʻgʻli kabidirman+.

8Bedor boʻlib yotaman,

Tomda yolgʻiz qolgan qushga oʻxshayman.

9Gʻanimlarim doimo meni haqorat qiladi,

Meni masxaralovchilar

Ismimni laʼnat oʻqish uchun ishlatadi+.

10Kulni non kabi yemoqdaman,

Ichimligimga koʻz yoshlarimni qoʻshmoqdaman+.

11Sening qahru gʻazabing tufayli shunday qilyapman,

Axir, meni koʻtarib, bir yonga uloqtirding.

12Oqshomgi koʻlankaga oʻxshaydi umrim,

Qurigan maysaday boʻlib qoldim+.

13Sen esa, ey Egam, to abad oʻtirasan taxtingda,

Nasllar osha Sening noming davom etar!+

14Qoʻzgʻalib, shafqat koʻrsatasan Quddusga[*],

Unga marhamat koʻrsatish vaqti keldi,

Belgilangan vaqti–soati yetib keldi+.

15Uning toshlari ham Sening qullaring uchun qimmatbahodir,

Quddusning hatto tuprogʻiga ham mehribonlik qilamiz+.

16Xalqlar Egamizdan qoʻrqadi,

Uning shuhratidan yer yuzi shohlari titraydi+.

17Zero, Egamiz Quddusni barpo qiladi,

Oʻzining shuhrati ila zohir boʻladi+.

18Yoʻqsillarning ibodatiga U eʼtibor beradi,

Ularning iltijolarini rad etmaydi.

19Hali tugʻilmagan xalq ham Egamizga hamdu sano aytsin,

Kelajak nasl uchun bu yozib qoʻyilsin:+
20-21Asirlarning nolasiga quloq solay deb,
Egamiz yuksakdagi muqaddas makonidan qaradi.
Oʻlimga mahkum boʻlganlarni qutqaray deb,
U osmondan zaminga nazar tashladi++.

22Shu bois Egamizning dongʻi Quddusda eʼlon qilinsin,

Unga Sionda hamdu sano aytilsin+.

23Egamizga birga sajda qilgani

Xalqlaru shohliklar yigʻiladi.

24Hali yosh paytimda Egam meni zaif qildi,
Kunlarimni Uning Oʻzi qisqartirdi.
25Unga faryod qildim: “Ey Xudoyim,
Yosh umrimni xazon qilmagin,
Barcha nasllar osha Sen doimo borsan+.

26Azalda zaminning poydevorini[*] Sen qoʻygansan,

Samolarni Oʻz qoʻllaring ila yaratgansan+.
27Ular yoʻq boʻlib ketar, Sen turaverasan,
Yeru osmon kiyim kabi eskirib ketadi,
Toʻzib ketgan kiyimday ularni almashtirasan,
Hammasini tashlab yuborasan+.
28Sen esa hech oʻzgarmassan,
Sen to abad yashaysan+.
29Qullaringning farzandlari xavfsiz yashar,

Ularning nasli Sening huzuringda barqaror boʻlar.”+

102–SANO

Dovud sanosi.

1Egamizni olqishlagin, ey jonim,
Uning muqaddas nomini olqishla, ey vujudim!+
2Egamizni olqishlagin, ey jonim,
Uning qilgan hamma yaxshiliklarini unutmagin!
3Hamma gunohlarimni U kechiradi,
Barcha xastaliklarimga U shifo beradi+.
4Meni qabrdan U qutqaradi,
Sevgi, shafqat ila menga toj kiygizadi+.
5Hayotimni[*] neʼmat ila U qondiradi,
Yoshligim burgutning kuchiday yangilanadi+.

6Egamiz toʻgʻri ish qiladi,
Mazlumlarga adolat qiladi.
7Oʻz yoʻllarini U Musoga maʼlum qilgan,
Ishlarini Isroil xalqiga namoyon etgan.
8Egamiz rahmdil, inoyatlidir,
Jahli tez chiqmaydi, sodiq sevgisi moʻldir+.
9U doimo bizni ayblamaydi,
Yoki to abad gʻazabini sochmaydi+.
10Bizni U gunohlarimizga qarab jazolamas,
Yomonliklarimizga qarab qaytarmas+.
11Samolar zamindan naqadar balanddir!
Egamizning sodiq sevgisi ham
Undan qoʻrqqanlarga shunday yuksakdir!+
12Sharq gʻarbdan qanchalik uzoq boʻlsa,
Gunohlarimizni bizdan shu qadar uzoq qiladi+.
13Ota bolalariga shafqat qilganday,
Egamiz Oʻzidan qoʻrqqanlarga rahm qiladi+.
14Biz qanday yasalganimizni U biladi,
Biz tuproq ekanimizni[*] U yodida tutadi+.

15Insonmiz, maysaga oʻxshar umrimiz,

Dasht guliga oʻxshab gullaymiz+.

16Shamol esar, maysa yoʻq boʻlar,

Uni oʻz joyi eslamay qoʻyar+.

17Ammo Egamizning sodiq sevgisi

Abadulabad Undan qoʻrqqanlar bilan birgadir!

Uning sodiqligi esa ularning nasliga oʻtadi+.

18Ha, Egamiz sodiq qoladi Uning ahdiga rioya qilganlarga,

Uning amrlariga sadoqat ila itoat etganlarga+.

19Egamiz taxtini oʻrnatgandir samoda,

Uning shohligi hukmrondir hamma yerda+.

20Egamizni olqishlang, ey Uning farishtalari,

Uning amrini ijro qiluvchi bahodirlar,

Uning soʻzlariga itoat etuvchilar!+

21Ey Egamizning samoviy lashkarlari!

Uning irodasini ijro etuvchi xizmatkorlari!

Egamizni olqishlang!

22Ey Egamiz yaratganlarning hammasi!

U hukmron boʻlgan har bir joyda

Uni olqishlanglar!

Ey jonim! Egamizni olqishla!

103–SANO

103^1Egamni olqishla, ey jonim.

Ey Egam Xudo! Sen naqadar buyuksan,

Shuhratu ulugʻvorlikka burkangansan+.

2Yopinchiqqa oʻralganday nurga chulgʻangansan,

Samolarni bir chodir kabi yoygansan+.

3Osmondagi suvlar[*] uzra dargohingni qurgansan,

Bulutlarni jang aravasi qilasan,

Shamol qanotlarini minib ketasan+.

4Shamollarni Oʻzingga xabarchilar qilasan,

Lovullagan olovni xizmatkorlaring etasan+.

5Hech qachon tebranmasin deya,
Sen zaminning poydevorini[*] qoʻygansan,+
6Zaminni libosga oʻraganday,
Tubsiz suvlar ila oʻragan eding,
Hatto togʻlar choʻqqisini suvlar koʻmgan.
7Sening tahdidlaringdan suvlar chekinar,
Sen gumburlatgan sadodan ular qochar+.
8Suvlar togʻlar ustidan, vodiy boʻylab oqar
Sen ular uchun tayin etgan joyga.
9Bu suvlar toshmasin deb,
Yana yer yuzini qayta qoplamasin deb,
Sen chegara qoʻygansan!+

10Buloqlarni toshirding Sen soyliklardan,

Buloqlar oqib kelar togʻlar orasidan.

11Jamiki yovvoyi hayvonlarni buloqlar sugʻoradi,

Yovvoyi eshaklar tashnaligini qondiradi.

12Oqar suvlar boʻyida qushlar in quradi,

Shoxlar orasidan ular sayraydi.

13Togʻlarni sugʻorasan yuqoridagi dargohingdan.

Zamin toʻla Sen oʻstirgan meva bilan.

14Chorva uchun Sen oʻt–oʻlan oʻstirasan,
Inson foydalansin deb, ekinlar oʻstirgansan,
Yeguligini tuproqdan olsin, deysan+.

15Sen berasan inson koʻnglini chogʻ qiluvchi sharobni,

Yuzga jilo beruvchi zaytun moyini,
Inson hayotiga quvvat beruvchi nonni+.
16Ey Egam, Sening daraxtlaring,

Ha, Oʻzing Lubnonda ekkan sadr daraxtlaring[*]

Suvga yaxshi qonadi.

17Qushlar daraxtlarda uya quradi,

Sarv daraxtida laylak uy qiladi.

18Togʻ echkisi baland togʻlarda yashar,

Boʻrsiqlar esa qoyalarda uya qurar+.

19Vaqtni belgilasin deb, oyni yaratding,

Quyosh ham biladi qachon botishin+.

20Qorongʻilik choʻktirganingda, tun boʻlar,

Oʻrmondagi bor hayvon kezgani chiqar+.

21Sherlar oʻlja axtarib boʻkirar,

Oʻz rizq–roʻzini, ey Xudo, Sendan izlar+.

22Quyosh chiqar, ular ortga qaytarlar,

Oʻzlarining inlarida yotarlar+.

23Odamlar oʻz ishlariga chiqarlar,

Oqshomgacha yumushlari ila band boʻlarlar.

24Ey Egam, ishlaring gʻoyat turli–tumandir!

Hammasini donolik ila yaratgansan,

Zamin Sen yaratganlaring ila toʻladir+.

25Mana, buyuk, bepoyon dengiz,

Son–sanoqsiz yaratilganlar bilan toʻla,

Katta–kichik jonivorlar bor.

26Kemalar dengizlarda qatnaydi.

Suvlarda oʻynasin deya,

Oʻsha maxluq Levitanni[*] yaratgansan.

27Ey Egam! Oʻz vaqtida rizqimizni bersin deya,

Ularning hammasi Senga koʻz tikadi+.

28Ularga rizqini berganingda, yigʻib oladi,

Qoʻllaringni ochganingda, ular yeb toʻyadi+.

29Yuzingni yashirganingda esa ular vahimaga tushadi,

Jonlarini olganingda, oʻlib, tuproqqa qaytadi+.

30Ruhingni[*] yuborganingda ular yaratiladi,

Yer yuziga yangidan hayot berasan+.

31Egamizning shuhrati to abad davom etsin,

Egamiz Oʻz yaratganlaridan xursand boʻlsin+.

32Yerga U boqqanda, yer titrar,

Togʻlarga tekkanda, togʻlar tutun chiqarar+.

33Hayot ekanman, Egamni tarannum etaman,

Bor ekanman, Xudoyimga hamdu sano kuylayman+.

34U haqidagi oʻylarim xush kelsin Unga,

Zotan, sevinaman men Egam tufayli.

35Yer yuzidan yoʻq boʻlsin gunohkorlar,

Boʻlmasin boshqa endi fosiqlar.

Egamni olqishla, ey jonim!

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

104–SANO

104^1•Egamizga shukur ayting, Unga sajda qiling,

Boshqa xalqlar orasida Uning ishlarini bildiring+.

2Tarannum qilib Uni, hamdu sano ila qoʻshiq ayting,

Uning jamiki ajoyib ishlarini soʻzlab bering+.

3Egamizning muqaddas nomi ila faxrlaning,

Egamizga yuz burganlarning qalbi shodlikka toʻlsin.

4Qudratli Egamizga yuz buring!
Uning huzurida boʻlishga intiling+.
5-6Ey sizlar, Egamizning quli Ibrohim nasli,
Ey Yoqb oʻgʻillari — Egamizning tanlaganlari,
Egamiz qilgan ajoyibotlarini esda tuting,

Uning moʻjizalarini, chiqargan hukmlarini unutmang+.

7U Egamiz Xudodir,
U butun yer yuzini adolatli hukm qiladi+.
8Oʻz ahdini U to abad yoddan chiqarmas,
Minglab nasllarga bergan vaʼdasini unutmas+.
9Rioya qilar U Ibrohim bilan qilgan ahdiga,
Isʼhoqqa qasam ichib bergan vaʼdasiga+.
10Yoqub uchun bu ahdni bir qonun qildi,
Ha, Isroil uchun abadiy bir ahd qildi.
11Aytdiki[*]: “Kanʼon yurtini senga beraman,
Uni oʻzingga abadiy mulk qilib olasan.”+

12Oʻsha vaqtda ularning soni kam edi,

Ha, juda kamchilik edilar.

Ular bu yurtga kelgindi edi+.

13Kezardi bir xalq orasidan boshqasiga,

Bir shohlikdan boshqa yurtga.

14Egamiz hech kimga ularni ezishlariga yoʻl qoʻymadi,

Ularni deb shohlarga tanbeh berdi+.
15Aytdiki: “Men tanlaganlarga tegmanglar,
Paygʻambarlarimga[*] zarar keltirmanglar.”+

16Kanʼon yurti ustiga Egamiz ocharchilik yubordi,

Bitta qoldirmay yeguliklarga qirgʻin keltirdi+.

17Ulardan oldin odam yubordi,

Ha, Yusuf[*] qul kabi sotildi+.

18Uning oyoqlariga zanjir urildi,

Boʻynidan temir halqa oʻtkazildi.

19Yusufning soʻzlari bajo boʻladigan vaqt kelguncha,

Egamizning kalomi Yusufni sinadi+.

20Misr shohi odam yuborib, Yusufni qutqardi,

Ellarning hukmdori uni ozod qildi+.

21Yusufni shoh saroyining boshqaruvchisi qilib tayin etdi,

Jamiki mulkining hokimi qildi+.

22Xohlasa saroydagi aʼyonlarimni zanjirband qilsin[*],

Maslahatchilarimga donolik ila oʻgit bersin deb, shunday qildi.

23Soʻngra Isroil Misrga keldi,

Ha, Yoqub nasli Xom yurtida[*] musofir boʻldi+.

24Uning xalqini Egamiz barakali qildi,

Dushmanlariga qaraganda, koʻpaytirdi+.

25Egamiz Misr xalqining yuraklarini oʻzgartirdi,

Ular Egamiz xalqidan nafratlandi,

Egamizning qullariga qarshi ular fitna uyushtirdi+.

26Soʻngra Egamiz quli Musoni yubordi,
Tanlab olgan Horunni birga joʻnatdi+.
27Misrliklar orasida, oʻsha Xom yurtida

Ikkalasi Egamizning moʻjizalarini, ajoyibotlarini koʻrsatdi[*]+.

28Egamiz zulmat yubordi, Misrni zulmatga burkadi,

Axir, Misrliklar Egamizning amrlariga itoatsizlik qildi[*]+.

29Misrning suvlarini Egamiz qonga aylantirdi,

Jamiki baliqlarini nobud qilib tashladi+.

30Misr yurti toʻlib ketdi qurbaqalarga,

Yetib bordi hatto hukmdorlarning uyiga+.

31Egamiz amr berganda, soʻnalar galasi keldi,

Misr boʻylab burgalar qaynab ketdi+.

32Yomgʻir oʻrniga ularga Egamiz doʻl yogʻdirdi,

Butun Misr boʻylab chaqmoq chaqtirdi+.

33Uzumzoru anjirzorlarini quritdi,

Misrdagi daraxtlarni qoʻporib tashladi.

34Egamiz amr berganda, chigirtkalar[*] keldi,

Son–sanoqsiz mayda chigirtkalar chiqib keldi+.

35Ular Misrdagi butun oʻt–oʻlanni yeb yubordi,

Misr oʻlkasidagi hosilni yeb bitirdi.

36Misrdagi jamiki toʻngʻich oʻgʻillarni Egamiz nobud qildi,

Ha, ularning faxri, qut–baraka timsolini yoʻq qildi+.

37Soʻng Egamiz Oʻz xalqini

Oltinu kumushga boyitib[*] olib chiqdi.

Isroil qabilalarining orasida qoqilib qolgani boʻlmadi+.

38Misrliklar Isroildan qoʻrqib, vahimaga tushgandi,

Ular ketgach, Misr xalqi sevindi+.
39Xalqi ustida yopinchiq boʻlsin deb,
Egamiz bulutni yoydi,

Kechasi yorugʻlik boʻlsin deb, alanga berdi[*]+.

40Isroil goʻsht soʻraganda Egamiz bedanalar berdi,

Osmondan non yogʻdirib, ularni toʻygʻazdi[*]+.

41Egamiz qoyani ochdi, suv otilib chiqdi[*],
Sahro boʻylab daryoday suv oqdi+.
42Egamiz Oʻzining muqaddas vaʼdasini,

Oʻz quli Ibrohimga bergan vaʼdasini yodda tutdi+.

43Shu bois xalqini olib chiqdi sevinch ila,
Oʻz tanlaganlarini shodlik hayqiriqlari ila+.
44Begona xalqlarning yurtlarini ularga berdi,

Oʻsha xalqlarning boyligini Isroil mulk qilib oldi+.

45“Isroil xalqi Mening farmonimga rioya qilsin,

Mening qonunlarimga itoat etsin”, deya

Egamiz mana shularning hammasini qildi.

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

105–SANO

105^1Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Egamizga shukrona ayting, U yaxshidir!

Uning sodiq sevgisi abadiydir+.

2Egamizning qudratli ishlarini kim batafsil ayta oladi?!

Kim Unga mukammal hamdu sano ayta oladi?!

3Baxtlidir adolat ila ish tutganlar,

Har doim toʻgʻri ish qilganlar+.

4Ey Egam, xalqingga muruvvat koʻrsatganingda meni eslagin,

Ularga najot berganingda, menga ham yordam bergin,

5Toki tanlagan xalqingning iqbolini koʻrayin,

Xalqingning shodligini koʻrib, men ham quvonayin,

Ular bilan birga faxrlanib yurayin.

6Ey Isroil xalqi, ota–bobolarimiz kabi, biz gunoh qildik,

Egri yoʻldan yurdik, yomonlik qildik+.

7Ota–bobolarimiz Misrda boʻlganlarida,

Egamizning ajoyib ishlariga eʼtibor qilmadilar,

Uning moʻl sodiq sevgisini eslamadilar,

Qizil dengizda[*] isyon qildilar+.

8Qudratli kuchini bildirish uchun,

Oʻz nomi haqi,

Egamiz ularni qutqardi+.

9U Qizil dengizga doʻq urdi, dengiz quridi.

Qup–quruq yerdan yetaklaganday,

Isroil xalqini dengiz tubidan oʻtkazdi[*]+.

10Egamiz ularni yov qoʻlidan qutqardi,

Gʻanim qoʻlidan ularni ozod qildi+.

11Suvlar qaytib, gʻanimlarni bosib qoldi,

Dushmanlarning birontasi qutula olmadi+.

12Shunda Isroil xalqi Egamizning soʻziga ishondi,

Unga hamdu sanolar kuyladi+.

13Ular tez orada Egamizning ishlarini unutdi,

Egamizdan bemaslahat ish qildilar+.

14Sahroda ular nafsi buzuqlik qildi,

Dashtu biyobonda ular Xudoni sinadi[*]+.

15Egamiz ularga soʻraganini berdi–yu,

Ularga halokatli xastalikni ham yubordi+.

16Qarorgohdagi xalq Musoga,

Egamizga bagʻishlangan Horunga hasad qildi[*]+.

17Yer yorilib, Datanni yutib yubordi,

Aburam bilan sheriklarini yamlab yubordi+.

18Sheriklari ustiga olov tushdi,

Oʻsha fosiqlarni alanga yondirdi+.

19Sinay togʻida[*] ular buzoq yasadilar,

Oʻsha oltin butga sajda qildilar[*]+.

20Ular Xudoning ulugʻvorligini

Oʻt yeydigan buqa tasviriga alishdilar+.

21Misrda buyuk ishlar qilgan

Najotkori Xudoni unutdilar+.

22Xom yurtida[*] Egamiz ajoyibotlar koʻrsatgandi,

Qizil dengizda qoʻrqinchli ishlar qilgandi.

Ana shularni Isroil xalqi unutdi.

23Shu bois Egamiz, ularni qiraman, dedi.

Ammo Muso, Egamizning tanlagani oʻrtaga tushib,

Egamizdan iltijo qilib,

Uni qahru gʻazabidan qaytardi+.

24Soʻngra ular maftunkor yurtni xor qildilar,

Egamizning vaʼdasiga ishonmadilar[*]+.

25Oʻz chodirlarida mingʻirlab nolidilar,

Egamizga itoat etmadilar.

26Egamiz qoʻlini koʻtarib, ont ichdi:

“Sizlarni sahroda yakson qilaman.

27Naslingizni xalqlar orasiga tarqataman,

Boshqa yurtlarga ularni sochib yuboraman.”+

28Soʻngra bizning ota–bobolarimiz

Piyor togʻidagi Baalga sajda qilishga qoʻshildilar[*],

Oʻliklarga[*] keltirilgan qurbonlikdan yedilar+.

29Ular qilmishlari bilan
Egamizni gʻazablantirdilar,
Ular oʻlatga giriftor boʻldilar.
30Finxaz qoʻzgʻalib, aralashdi,
Shunda oʻlat ham toʻxtadi+.
31Shu bois Finxaz solihlik timsoli boʻldi,
Bu nasllardan nasllarga to abad davom etadi+.

32Mariva suvlari boʻyida[*] ular Egamizning qahrini keltirdilar,

Ularning dastidan Musoning boshiga qaygʻular keldi+.

33Ular Musoning gʻazabini qoʻzgʻatdi,

Muso ham oʻylamay gapirdi+.

34Egamiz, xalqlarni qiringlar, deb amr bergandi,

Ular Egamizning amrini bajarmadi+.

35Begona xalqlar bilan ular aralashib,

Ularning odatlarini oʻrgandilar+.

36Ular begona xalqlarning butlariga sajda qildilar,

Oʻsha butlar Egamizning xalqiga tuzoq boʻldi+.

37Ular oʻzlarining oʻgʻil–qizlarini
Jinlarga qurbon qildilar+.
38Ha, oʻzlarining oʻgʻil–qizlarini
Kanʼon butlariga qurbon qilib,
Begunoh qon toʻkdilar.
Ularning qoni yurtni harom qildi+.
39Ishlari bilan oʻzlarini bulgʻadilar,

Qilmishlari bilan Egamizga bevafolik qildilar.

40Shunda Egamiz Oʻz xalqidan gʻazablandi,
Ulardan jirkandi.
41Ularni yot xalqlarning qoʻliga berdi,
Gʻanimlari ular ustidan hukmron boʻldi+.
42Dushmanlari ularni siquvga oldi,
Kuch bilan ularni boʻyin egdirdi+.
43Koʻp marta Egamiz ularni qutqardi,
Ular esa ataylab isyon qilgan edi,
Gunohlari tufayli past ketdilar+.

44Shunda ham Egamiz Oʻz xalqining nolalarini eshitib,

Ularning kulfatlariga eʼtibor berdi+.

45Ular haqi Oʻz ahdini yodida tutdi,

Moʻl sodiq sevgisi bilan ularga shafqat koʻrsatdi+.

46Ularni asir olganlarni

Shafqatli boʻlishga undadi+.

47Ey Egamiz Xudo, bizlarni qutqar,
Xalqlar orasidan bizni toʻplab ol,
Oʻzing muqaddassan, Senga shukur aytaylik,
Madhga loyiq ishlaring bilan faxrlanaylik.

48Isroil xalqining Xudosi — Egamizga
To abad olqishlar boʻlsin,
Jamiki xalqlar: “Omin”, deb aytsin.

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!+

106–SANO

106^1Egamizga shukrona ayting, U yaxshidir,
Uning sodiq sevgisi abadiydir+.
2Shunday desin Egamizdan najot topganlar,
U kulfatdan qutqargan odamlar+.
3Axir, Egamiz ularni sharqu gʻarbdan,
Shimolu janubdan[*] toʻplagan,
Koʻp yurtlardan ularni yigʻib kelgan.

4Baʼzilari choʻlu biyobonda tentirab yurdilar,

Yashash uchun biron shaharga yoʻl topmadilar.

5Och, tashna holda qoldilar,

Sal boʻlmasa oʻlayozdilar.

6Kulfatda qolganlarida Egamizga nola qildilar,

Egamiz ularni azob–uqubatlardan qutqardi.

7Ular yashaydigan shaharga borgunga qadar,

Egamiz ularni toʻgʻri yoʻldan yetakladi.

8Sodiq sevgisi uchun ular Egamizga shukrona aytsin!

Egamizning insoniyatga koʻrsatgan ajoyib ishlari uchun shukur qilsin!

9Zotan, U qondirar tashna boʻlganlarni,

Toʻydirar neʼmatlar bilan ochlarni+.

10Baʼzilari zimziyo zulmatda oʻtirardilar,

Asir boʻlib, kishanda azob chekardilar+.

11Ular Xudoning soʻzlariga qarshi isyon qilgandilar,

Xudoyi Taoloning yoʻl–yoʻriqlarini mensimadilar+.

12Shu bois Xudo ularni ogʻir ishlarga majbur etdi,

Ular yiqilganda, yordam berishga biron kimsa boʻlmadi+.

13Kulfatda qolganlarida Egamizga nola qildilar,

Egamiz ularni azob–uqubatlardan qutqardi.

14Ularni zimziyo zulmatdan olib chiqdi,

Ularning kishanlarini parcha–parcha qildi.

15Sodiq sevgisi uchun ular Egamizga shukrona aytsin!

Egamizning insoniyatga koʻrsatgan ajoyib ishlari uchun shukur qilsin!

16Zotan, U bronza darvozalarni sindirar,

Temir tambalarni ikkiga boʻlib tashlar+.

17Baʼzilari ahmoq boʻlib, itoatsizlik qildilar,

Gunohlari tufayli azobga duchor boʻldilar.

18Har qanday ovqatdan jirkanar edilar,

Oʻlim ogʻziga yaqinlashib qolgan edilar+.

19Kulfatda qolganlarida Egamizga nola qildilar,

Egamiz ularni azob–uqubatlardan qutqardi.

20Egamiz gapirib, ularga shifo berdi,

Qabrdan ularni saqlab qoldi+.

21Sodiq sevgisi uchun ular Egamizga shukrona aytsinlar!

Egamizning insoniyatga koʻrsatgan ajoyib ishlari uchun shukur qilsinlar!

22Ular shukrona qurbonligini keltirsinlar,

Uning ishlarini shodon qoʻshiqlarda kuylasinlar+.

23Baʼzilari kemalarda dengizga chiqdilar,

Vahimali suvlar uzra savdo qildilar.

24Ular Egamizning ishlarini,

Chuqur suvda Uning moʻjizalarini koʻrdilar.

25U amr berganda, boʻron qoʻzgʻaldi,

Dengiz toʻlqinlari baland koʻtarildi+.

26Kema osmonga koʻtarilib, yana chuqur suvga tushdi,

Falokatdan kemadagilar bemajol boʻlib qoldi.

27Ular mast kabi dovdirab aylandi,

Mahoratlari foyda bermadi+.

28Kulfatda qolganlarida Egamizga nola qildilar,

Egamiz ularni azob–uqubatlardan qutqardi.

29U boʻronni shabadaga aylantirdi,

Dengiz toʻlqinlari sukutga choʻmdi+.

30Toʻlqinlar jim boʻlganidan ular sevindi,

Istagan bandargohga[*] ularni keltirib qoʻydi.

31Sodiq sevgisi uchun ular Egamizga shukrona aytsin!

Egamizning insoniyatga koʻrsatgan ajoyib ishlari uchun shukur qilsin!

32Ular jamoa oldida Egamizni ulugʻlasin,

Oqsoqollar yigʻinida Unga hamdu sanolar aytsin.

33Egamiz daryolarni sahroga aylantirar,

Buloqlarni qaqragan yerga aylantirar+.

34Aholisining fosiqligi sababli

Hosildor yerlarni shoʻr yerga aylantirar+.

35Sahroni esa Egamiz koʻl qilar,

Qaqragan yerdan buloqlar chiqarar+.

36Och–yupunlarni u yerga olib kelib oʻrnashtirar.

Ular esa yashash uchun shaharlar qurar.

37Dalalarga urugʻ ekib, uzumzorlar yaratar,

Dalalardan moʻl–koʻl hosil olar.

38Egamizning barakasi ila ular juda koʻpayar,

Ularning chorvasi kamayishiga Egamiz yoʻl qoʻymas+.

39-40Egamiz aslzodalarni xor qildi,
Yoʻlsiz sahroda ularni sargardon qildi.
Zulm, kulfat, gʻamdan
Ularning soni kamaydi,
Ular qashshoqlashdi+.
41Yoʻqsillarni esa Egamiz kulfatdan qutqarar,

Ularning oilasini qoʻy suruviday koʻpaytirar+.

42Solihlar buni koʻrib, sevinar,

Fosiqlar esa ogʻzini yopib, jim boʻlar+.

43Donolar bularga eʼtibor bersin,

Egamizning sodiq sevgisini anglasin+.

107–SANO

107^1•Dovud sanosi. Qoʻshiq.

2Ey Xudo, yuragim Senga sodiq,

Jonim boricha Seni kuylab, qoʻshiq aytaman+.

3Uygʻon, ey arfa, lira!

Tongni ham men uygʻotaman!+

4Ey Egam, xalqlar orasida Senga shukrona aytaman,

Ellar orasida Senga hamdu sano kuylayman.

5Sodiq sevging samolardan ham yuksakdir,

Sadoqating bulutlardan ham balanddir+.

6Ey Xudo, falakdan ham yuqorida yuksalaver!

Shuhrating butun zamin uzra yoyilsin.

7Oʻng qoʻling ila gʻalaba ato qilgin,

Iltijoimga javob bergin,

Suyukli bandalaring najot topsin.

8Ey Xudo, Oʻz muqaddas makoningdan vaʼda bergansan[*]:

“Shodlanib Shakamni[*] boʻlib tashlayman,
Suxot vodiysini[*] taqsimlab beraman+.
9Gilad Menikidir, Manashe[*] Menikidir,

Efrayim dubulgʻamdir, Yahudo[*] saltanat hassamdir.

10Moʻab Mening qoʻlyuvgichimdir,
Edom uzra chorigʻimni otaman[*],
Filistlar[*] uzra zafar ila hayqiraman.”

11Ey Xudo, qaniydi mustahkam shaharga[*] meni olib borsalar,

Edomga meni boshlab borsalar.

12Axir, bizni Oʻzing rad etding–ku!

Endi lashkarimizga yoʻlboshchilik qilmayapsan–ku!

13Dushmandan qutqarib, bizga yordam ber,

Insonning yordami butunlay behuda+.

14Ey Xudo, Sen bilan biz gʻolib boʻlamiz,

Dushmanlarimizni Sen yanchib tashlaysan.

108–SANO

Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

1Seni olqishlayman, ey Xudo,

Sukut saqlamagin+.

2Fosiq, yolgʻonchilar menga qarshi ogʻiz ochgan,

Yolgʻonchi tillar bilan menga qarshi gapirar+.

3Nafratga toʻla soʻzlarni ustimga yogʻdirarlar,

Sababsiz menga hujum qilarlar+.

4Menga ayb qoʻyarlar doʻstligimga javoban,

Ibodat qilaman hamon.

5Yaxshilik evaziga menga yomonlik qaytararlar,

Doʻstligim evaziga menga adovat qilarlar+.

6Fosiqni ularga qarshi qoʻy,

Ularning oʻng tomonida ayblovchi tursin+.

7Sinalganda, ular aybdor boʻlsin,

Ularning ibodati gunoh deb hisoblansin+.

8Ularning umri qisqa boʻlsin,

Oʻrnini boshqasi olsin+.

9Yetim boʻlib qolsin bolalari,

Beva boʻlib qolsin xotinlari+.

10Bolalari kulbasidan ayrilib, darbadar boʻlsin,

Non izlab tilanchi boʻlsin+.

11Mol–holini sudxoʻrlar egallasin,

Mehnati samarasini begonalar tortib olsin.

12Biron kimsa ularga shafqat qilmasin,

Ularning yetim bolalariga hech kim achinmasin.

13Ularning nasl–nasabi qirilib ketsin,

Bir nasldan soʻng nomlari yoʻq boʻlsin+.

14Ey Egamiz! Otalari aybini esga olgin,

Onalarining gunohini hech qachon unutmagin+.

15Ey Egamiz, ularning gunohidan doim xabardor boʻlgin,

Oʻsha insonlarning xotirasini yer yuzidan oʻchirgin+.

16Axir, ular hech qachon shafqat qilishni oʻylamadi.

Muhtojlarni, umidsizlikka tushganlarni,
Kambagʻallarni taʼqib qildi, oʻldirdi.
17Ular laʼnatlashni yaxshi koʻrardi,
Endi laʼnatlari oʻzlarining boshiga kelsin.
Duo qilishni yoqtirmasdi,
Endi duo ulardan uzoq boʻlsin[*].
18Laʼnatni ular kiyimday kiyardi,
Ularning tanasiga laʼnat suv kabi kirardi,
Suyaklariga moy kabi singardi+.

19Ha, kiyim kiyganday, ular laʼnatga oʻranib olsin,

Laʼnatni har kuni belga taqadigan kamarday qilib olsin.

20Ey Egam! Menga qarshi yomon gapiruvchilarga,

Meni ayblovchilarga Sendan ana shular mukofot boʻlsin.

21Sen, ey Egam Rabbiy,
Oʻz noming haqi menga madad ber,
Ezgudir sodiq sevging, meni qutqar+.
22Men bir bechora, yoʻqsilman,
Ichimda yuragim yaralangandir+.
23Oqshomgi soyaday yoʻq boʻlib boryapman,
Chigirtkaday men uloqtirilganman+.
24Roʻza tutganimdan tizzalarimda darmon yoʻq,
Etim suyagimga yopishib qolgan.
25Dushmanlarim haqoratining nishoniman,

Meni koʻrganlarida masxaralab, boshlarini chayqashar.

26Ey Egam Xudo, menga madad bergin,

Sodiq sevging haqi meni xalos qilgin.

27Buni Sening qoʻling qilganini dushmanlarim bilsin,

Ey Egam, menga najot bergan Sen ekaningni ular bilsin.

28Mayli, ular meni laʼnatlasin,

Sen esa menga baraka berasan.

Ular hujum qilganda, sharmanda boʻlishsin,

Men — quling esa shod–xurram boʻlay.

29Meni ayblovchilar badnomlikka burkansin,

Chopon kiyganday, sharmandalikka oʻransin+.

30Egamga cheksiz shukronalar aytaman,
Xaloyiq orasida Unga hamdu sano oʻqiyman.
31Egamiz turar yoʻqsillarning oʻng tomonida,

Ularni oʻlimga mahkum etganlardan qutqarmoq uchun+.

109–SANO

Dovud sanosi.

1Egamiz aytmoqda Rabbimga[*]:

“Dushmanlaringni oyoqlaring ostiga poyandoz qilmagunimcha,

Sen Mening oʻng tomonimda[*] oʻtirgin.”+

2Ey Rabbim! Egamiz Sening hukmronligingni
Quddusdan[*] boshlab kengaytirar!
Dushmanlaring oʻrtasida Sen hukmronlik qil!+
3Sen jang qiladigan kunda

Jangchilaring oʻz xohishi bilan maydonga chiqadi.

Erta tong yosh yigitlaring
Shabnam kabi atrofingda toʻplanadi,
Ular muqaddas ulugʻvorlikka burkangan[*].
4Egamiz ont ichgan, qarorini oʻzgartirmas:
“Sen Maliksidiq singari,
To abad ruhoniysan.”[*]+

5Ey Xudo, Rabbim oʻng tomoningda oʻtirar,

Gʻazablangan kunda shohlarni ezib tashlar+.

6U xalqlarni hukm etib, jasadlarini uyum qilar,

Butun yer yuzidagi hukmdorlarni ezib tashlar+.

7Yoʻl boʻyidagi irmoqdan suv ichar,

Kuchga toʻlib, gʻolib boʻlib turar.

110–SANO

110^1[*] Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Solihlar jamoasida boʻlganimda,
Butun qalbimdan Egamga shukur aytaman+.
2Egamizning ishlari buyukdir,

Ulardan lazzat oluvchilar ular haqda fikr yuritadilar+.

3Egamizning ishlari ulugʻvor, haybatlidir,
Uning adolati to abad davom etadi+.
4Egamiz unutilmas ajoyibotlarni yaratdi,
U rahmdil va shafqatlidir+.
5Oʻzidan qoʻrqqanlarga rizq–roʻzini beradi,
Oʻz ahdini doimo yodida tutadi+.
6Xalqiga qudratli ishlarini koʻrsatdi,
Boshqa xalqlar yerini ularga berdi.
7Hamma ishlarida sodiq, adolatlidir,
Uning hamma amrlari ishonchlidir.
8Ularning hammasi to abad mustahkam turadi,

Egamiz ularni sadoqat, toʻgʻrilik ila ijro qildi[*].

9U xalqini qutqardi,

To abad ahdi bilan ularni Oʻziga bogʻladi.

Uning nomi muqaddas, qoʻrqinchlidir+.

10Egamizdan qoʻrqish donolikning boshidir,

Bunday yoʻl tutganlarning aqli rasodir,

Uning hamdu sanolari to abad davom etadi+.

111–SANO

111^1[*] Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Baxtlidir Egamizdan qoʻrqadigan odam,

Uning amrlarini bajarib zavq oladigan odam!+

2Bunday odamning avlodi yurtda qudratli boʻladi,

Toʻgʻri odamning nasli baraka topadi+.

3Uning uyida moʻlchilik, boylik boʻladi,

Uning solihligi to abad davom etadi+.

4Hatto zulmatda ham toʻgʻri insonga nur yogʻiladi,

Rahmdil, mehribon, solih odamga yogʻdu sochiladi+.

5Yaxshi odam saxiy, qarz beradi,

Adolat bilan ish yuritadi+.

6Solih hech qachon tebranmaydi,

U to abad unutilmaydi+.

7U yomon xabardan qoʻrqmaydi,

Butun yurakdan Egamizga umid bogʻlaydi+.

8Yuragi barqarordir, qoʻrquv nimaligini bilmaydi,

Oxiri dushmanlarining magʻlubiyatini oʻz koʻzi bilan koʻradi+.

9Boyligini muhtojlarga saxiylik ila taqsimlaydi,

Uning solihligi to abad davom etadi.

U qudratli, hurmatli boʻladi+.

10Fosiqlar buni koʻrib, gʻazabga minadi,

Alam qilganidan tishlarini gʻichirlatadi–yu,

Ammo kuchdan qoladi.

Ha, fosiqlarning istagi puchga chiqadi+.

112–SANO

112^1Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Hamdu sano ayting, ey Egamizning qullari,
Hamdu sanolar boʻlsin Egamizning nomiga!
2Egamiz nomiga hozir ham,
Abadulabad olqishlar boʻlsin+.
3Sharqdan to gʻarbga qadar
Egamizning nomiga olqishlar boʻlsin!+
4Egamiz barcha xalqlar ustidan yuksalgan,
Uning shuhrati samolardan ham buyukdir+.

5Egamiz Xudoga kim oʻxshaydi?!

U yuksakda taxt qurgan+.

6U samoga, yer yuziga egilib qaraydi+.

7Tuproqqa qorilgan bechorahollarni U koʻtaradi,

Faqirlarni axlat uyumidan olib, yuksaltiradi+.

8Ularga shahzodalar yonidan joy beradi,

Oʻz xalqining shahzodalari bilan birga oʻtqazadi.

9Befarzand ayolni oʻz uyida U sharaflaydi,

Unga farzand ato etib, baxtiyor qiladi.

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!+

113–SANO

1131-2Isroil xalqi Misrdan chiqib ketganda,

Yahudo yurti Xudoning muqaddas maskani boʻldi.

Ha, Yoqb nasli begona yurtdan ketganda,

Isroil yurti Xudoning shohligi boʻldi+.

3Dengiz Xudoni koʻrdi–yu, qochdi[*],

Iordan daryosi orqaga qaytdi[*]+.

4Togʻlar qoʻchqorlar kabi sakradi[*],

Tepaliklar qoʻzilar kabi irgʻidi+.

5Ne boʻldi, ey dengiz, qochib ketding?

Ne boʻldi, ey Iordan, orqaga qaytding?

6Ey togʻlar, nechun sakradingiz takalar kabi?

Ey tepaliklar, nechun irgʻidingiz qoʻzilar kabi?

7Titragin, ey zamin, Rabbiy oldida,

Yoqubning Xudosi huzurida+.

8U qoyani suv hovuziga aylantirgan,

Qattiq qoyadan buloq chiqargan[*]+.

9Ey Egam! Sodiq sevging, sadoqating haqi

Senga sharaflar boʻlsin!

Bizga emas, Senga sharaflar boʻlsin!

10Nima uchun begona xalqlar:

“Qani ularning Xudosi”, deya aytarlar+?

11Bizning Xudoyimiz samolardadir,

U istaganini qilaveradi+.

12Xalqlarning xudolari esa kumush, oltindan,

Inson qoʻllarining mahsulidir+.

13Butlarning ogʻizlari bor, soʻzlay olmaslar,

Koʻzlari bor, koʻra olmaslar+.

14Ularning quloqlari bor, eshita olmaslar,

Burunlari bor, hidlay olmaslar.

15Ularning qoʻllari bor, seza olmaslar,

Oyoqlari bor, yura olmaslar,

Boʻgʻizlaridan ovoz chiqara olmaslar+.

16Butlarni barpo qilganlar, butlarga ishonganlar

Xuddi ularga oʻxshagan boʻlib qolar+.

17Ey Isroil xalqi! Ishoning Egamizga,
U madad berar, qalqon boʻlar sizga!
18Ey Horun xonadoni![*] Ishoning Egamizga,
U madad berar, qalqon boʻlar sizga!+

19Ey Egamizdan qoʻrqqanlar! Ishoning Egamizga,

U madad berar, qalqon boʻlar sizga!

20Egamiz bizni yodda tutib, baraka beradi,
Isroil xalqiga U baraka beradi,
Horun xonadoniga U baraka beradi.
21Egamiz Oʻzidan qoʻrqqanlarga baraka beradi,
Kattayu kichikka bir xilda baraka beradi.

22Egamiz sizlarni,

Bolalaringizni koʻpaytirsin+.

23Yeru osmonni yaratgan Egamiz

Sizlarga baraka bersin.

24Samolar Egamizning samolaridir,

Yerni esa U insonlarga bergandir.

25Oʻlim sukunatiga botgan marhumlar

Egamizga hamdu sano aytmaslar+.

26Biz esa Egamizga hozir ham, abadulabad

Olqishlar aytamiz.

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!+

114–SANO

114^1Egamni sevaman, U meni eshitadi,
Mening iltijolarimni U tinglaydi+.
2Quloq berib meni tinglagani uchun
Umrim boʻyi Egamga iltijo qilaman.
3Meni oʻlim toʻrlari oʻrab oldi,

Oʻliklar diyorining[*] azoblari boshimga tushdi,

Meni bosdi dardu gʻam, alamlar+.

4Shunda Egamga iltijo qildim:

“Ey Egam, yolvoraman, meni qutqargin!”

5Egamiz mehribon, odildir,

Xudoyimiz rahmdildir+.

6Egamiz sodda insonlarni himoya qiladi,

Xavf–xatarda qolganimda, U meni qutqaradi.

7Ey jonim, yana xotirjam boʻlgin,

Egam menga ezgulik qilgan+.

8Egam jonimni oʻlimdan qutqarib qoldi,
Koʻzlarimni yosh toʻkishdan,
Oyogʻimni qoqilishdan qutqardi+.
9Tiriklar diyorida ekanman
Egamning yoʻlidan yuraveraman+.

115–SANO

115^1Juda koʻp azob cheksam ham,

Xudoga boʻlgan ishonchim yoʻqolmadi+.

2Oʻylamasdan[*]: “Hamma odamlar yolgʻonchidir”, dedim+.

3Egam menga qilgan yaxshiliklarini

Unga qanday qilib qaytaray+?

4Najot topganimni nishonlayman,

Egamga sajda qilaman.

5Egamiz xalqining koʻzi oldida

Unga bergan ontimni ado etaman+.

6Taqvodorlarning oʻlimi

Egamizning nazarida juda achchiqdir+.

7Ey Egam, men Sening qulingman,
Choʻringning oʻgʻliman,
Oʻzing kishanlardan meni ozod qilgansan+.
8Shukrona qurbonligini Senga nazr qilaman,
Senga sajda qilaman+.
9-10Quddusda, Sening uying hovlilarida,
Jamiki xalqingning koʻzi oldida
Ey Egam, Senga bergan ontimni ado etaman.

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

116–SANO

116^1Ey barcha xalqlar, Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Ey jamiki elatlar, Uni olqishlanglar!+
2Zero, Uning bizga boʻlgan sevgisi ulugʻdir,
Egamizning sadoqati to abad davom etar.

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!+

117–SANO

117^1Egamizga shukrona ayting, U yaxshidir,

Uning sodiq sevgisi abadiydir+.

2Isroil xalqi shunday desin:

“Uning sodiq sevgisi abadiydir.”

3Horun avlodi shunday aytsin:

“Uning sodiq sevgisi abadiydir.”

4Egamizdan qoʻrqqanlar shunday aytsin:

“Uning sodiq sevgisi abadiydir.”

5Kulfatda qolganimda Egamga iltijo qildim,
Javob berib, U meni ozod qildi+.
6Egam men bilan birga, shu bois qoʻrqmayman.
Insonlar menga nima qila oladi?!+
7Egam men bilan birga, U menga madad beradi,

Koʻzlarim dushmanlarim magʻlubiyatini koʻradi+.

8Insondan umid qilgandan koʻra,

Egamizdan panoh izlash yaxshidir+.

9Shahzodalardan umid qilgandan koʻra,

Egamizdan panoh izlash yaxshidir.

10Dushman xalqlar oʻrab olgan atrofimni,
Egamning qudrati bilan ularni uloqtirdim+.
11Har tarafdan oʻrab, menga hujum qilgandi,
Egamning qudrati bilan ularni uloqtirdim.
12Atrofimni arilarday oʻrab oldilar,
Tikan alangasiday lov etdilar–da, oʻchdilar,
Egamning qudrati bilan ularni uloqtirdim.
13Meni qattiq turtganlarida, yiqilayozdim,
Egam menga madad berdi.
14Egam mening kuch–qudratimdir[*],
U mening qutqaruvchimdir+.

15Solihlarning chodirlarida

Shodlik, zafar qoʻshiqlari jaranglaydi:

“Egamizning oʻng qoʻli magʻlub qiladi+.

16Egamizning oʻng qoʻli baland koʻtariladi,

Ha, Egamizning oʻng qoʻli magʻlub qiladi.”

17Men oʻlmayman. Ha, men yashayman,

Egamning ishlarini naql qilaman+.

18Egam meni qattiq jazoladi,

Lekin oʻlishimga yoʻl qoʻymadi.

19Adolat darvozalarini menga ochinglar,
Toki men darvozadan kirib,
Egamga shukronalar aytayin+.
20Bu Egamizning darvozasidir,
Solihlar shu darvozadan kirsin+.

21Ey Egam, ibodatimga javob berganing uchun,
Mening najotkorim boʻlganing uchun
Senga shukrona aytaman.

22Binokorlar rad etgan tosh

Binoning tamal toshi[*] boʻldi+.

23Bu Egamizning qilgan ishidir,

Koʻz oldimizdagi ajoyibotdir.

24Egamiz yaratgan kundir bu,

Bu kunda shod boʻlib, sevinaylik.

25Najot ber bizga, yolvoramiz, ey Egam!

Muvaffaqiyat ber, oʻtinamiz, ey Egam!

26Egamiz nomidan keladigan zot baraka topsin,

Egamiz uyidan turib, seni duo qilamiz+.

27Egamiz Xudodir, U bizga nur bergan.

Bayram nishonlashni boshlang!

Palma shoxlarini olib, qurbongoh oldiga boring[*]+.

28Sen Xudoyimsan, Senga shukur aytaman,

Sen Xudoyimsan, Seni ulugʻlayman.

29Egamizga shukrona ayting, U yaxshidir,

Uning sodiq sevgisi abadiydir+.

118–SANO

118^1[*] Baxtlidir yoʻllari pok boʻlganlar,

Ey Egam, Sening qonuning boʻyicha yuradiganlar+.

2Baxtlidir Sening shartlaringga rioya qiladiganlar,

Butun qalbi bilan Senga intiladiganlar.

3Ular aslo nohaq ish qilmaydilar,

Sening yoʻllaringdan yuradilar+.

4Oʻzing bizga amr berib,

Buyruqlarimga diqqat ila itoat eting, degansan.

5Qaniydi farmonlaringni ado etishda barqaror boʻlsam!

6Men sharmanda boʻlib qolmay, deya

Hamma amrlaringga diqqat qilaman+.

7Sening odil qoidalaringni oʻrganganimda,

Toza qalb ila hamdu sano aytaman Senga.

8Sening qonunlaringni bajaraman,

Meni hech qachon tark etmagin+.

9Yigit qanday qilib yoʻllarini pok saqlaydi?

Kaloming boʻyicha yashab, shunga erishadi+.

10Butun qalbim bilan Senga intilaman,

Amrlaringdan ogʻishimga yoʻl qoʻymagin+.

11Soʻzlaringni yuragimda asrayman,

Toki Senga qarshi gunoh qilmayin+.

12Ey Egam, Senga olqishlar boʻlsin,

Farmonlaringni oʻrgatgin menga+.

13Ogʻzingdan chiqqan barcha qoidalarni

Oʻz ogʻzim bilan eʼlon qilaman+.

14Shartlaringga ergashib, lazzat topaman,

Goʻyo katta boylik topib xursand boʻlaman+.

15Buyruqlaring haqida chuqur fikr yuritaman,

Sening yoʻllaringga diqqat qilaman+.

16Farmonlaringdan lazzat olaman,

Kalomingni men unutmasman.

17Men, Oʻz qulingga yaxshilik qilgin,
Toki yashab, kalomingga itoat etayin.
18Koʻzlarimni och, toki koʻrayin
Qonuningdagi ajoyibotlarni.
19Yer yuzida musofirday yashayman,
Amrlaringni mendan yashirma+.
20Jonim kuymoqda hasrat bilan,
Qoidalaringni oʻrganishni doim istayman+.
21Laʼnatlangan takabburlarga,

Amrlaringdan ogʻib ketganlarga Sen tanbeh berasan+.

22Haqorat, xoʻrlikni mendan uzoqlashtir,

Axir, shartlaringni doim bajarganman.

23Hatto shahzodalar toʻplanib, menga boʻhton qilsalar ham

Men farmonlaring haqida chuqur fikr yuritaman+.

24Sening shartlaring menga lazzat bagʻishlaydi,

Shartlaring men uchun maslahatchidirlar.

25Jonim chiqay deb turibdi,

Vaʼdangga koʻra, hayotimni saqlagin.

26Hayotim haqida Senga aytib berdim,

Sen javob berding.

Endi farmonlaringni menga oʻrgatgin.

27Menga buyruqlaringni tushuntir,

Toki moʻjizalaring haqida chuqur fikr yuritay.

28Jonim ado boʻldi gʻam–gʻussadan,

Quvvat bergin menga vaʼdangga binoan+.

29Soxta yoʻllardan meni saqlagin,

Iltifot ila qonuningni menga oʻrgatgin.

30Men sadoqat yoʻlini tanlaganman,

Qoidalaringni yuragimga jo qilganman.

31Ey Egam, shartlaringni mahkam ushlaganman,

Endi sharmanda boʻlishimga yoʻl qoʻymagin.

32Jonim bilan amrlaringni bajaraman,

Zotan, menga koʻp zakovat ato qilasan.

33Ey Egam, menga farmonlaringni oʻrgat,

Toki men ularni oxirigacha bajarayin.

34Zakovat ber menga, toki qonuningga rioya qilay,

Chin qalbimdan qonuningni bajaray+.

35Amrlaring soʻqmogʻidan meni yetaklagin,

Men undan lazzat topaman.

36Yuragimni nohaq foyda tomon emas,

Oʻz shartlaring tomon burgin+.

37Koʻzlarimni befoyda narsalardan qaytargin,

Vaʼdangga binoan hayotimni saqlagin[*].

38Men, Oʻz qulingga bergan vaʼdangda turgin,

Bu vaʼdang Sendan qoʻrqadiganlar uchundir.

39Sharmandalikdan qoʻrqaman, mendan uzoq qil,

Zotan, qoidalaring ezgudir.

40Buyruqlaringga naqadar talpinaman,

Adolating bilan hayotimni saqlagin.

41Sodiq sevgingni, ey Egam, menga koʻrsat,

Vaʼdangga koʻra, menga najot ber.

42Shunda meni haqorat qilganlarga javob beraman,

Sening kalomingga umid qilaman+.

43Ogʻzimdan haqiqat kalomini tamom tortib olma,

Sening qoidalaringga umid bogʻlaganman.

44Qonuningga doimo rioya qilaman,

Abadulabad uni bajaraman.

45Men ozod boʻlib yuraveraman,

Buyruqlaringni izlab topganman.

46Shohlar oldida shartlaringdan soʻylayman,

Sharmanda boʻlmasman+.

47Amrlaringdan lazzat topaman,

Men amrlaringni sevaman+.

48Amrlaringga izzatu sevgi koʻrsataman,

Farmonlaring haqida chuqur fikr yuritaman.

49Esla men, qulingga bergan vaʼdangni,

Sen vaʼda berib, umidvor qilgansan meni.

50Kulfatda qolganimda shu menga tasalli beradi,

Sening vaʼdang mening hayotimni saqlaydi.

51Takabbur meni tamom masxara qiladi,

Shunda ham qonuningdan yuz oʻgirmasman+.

52Azaliy qoidalaringni, ey Egam, eslayman,

Bu qoidalaringdan men tasalli topaman.

53Fosiq qonuningdan yuz oʻgirgan,

Shu bois men qattiq gʻazablanaman+.

54Qayerda boshpana qilgan boʻlmayin,

Farmonlaringni qoʻshiq qilib kuylayman+.

55Ey Egam, tunda ham Seni eslayman,

Sening qonunlaringga rioya etaman.

56Bu menga odat boʻlgan edi,

Buyruqlaringga rioya qildim.

57Ey Egam, Sen mening xavfsizligim manbaisan,

Kalomingga itoat etaman, deb vaʼda beraman+.

58Jamolingni izladim chin qalbimdan,

Mehribon boʻl menga vaʼdangga binoan.

59Yoʻllarimga diqqat qildim,

Shartlaring boʻyicha qadam bosaman.

60Men shoshilaman, kechikmasman

Amrlaringga itoat etmoq uchun.

61Fosiqlar meni arqonlar bilan bogʻlaydi,

Shunda ham Sening qonuningni unutmayman+.

62Yarim tunda uygʻonib, odil qoidalaring uchun

Senga hamdu sano aytaman+.

63Sendan qoʻrqqanlarga men doʻstman,

Buyruqlaringga rioya qilganlarga sherikman.

64Ey Egam, sodiq sevgingdan zamin toʻlgandir,

Farmonlaringni menga oʻrgat+.

65Ey Egam, Oʻzing bergan vaʼdangga muvofiq

Men, Oʻz qulingga yaxshilik qilding.

66Menga donolik, zukkolik bergin,

Sening amrlaringga ishondim.

67Jazo olmasimdan oldin adashar edim,

Endi Sening soʻzingga itoat etaman.

68Naqadar yaxshisan, ezgulik qilasan,

Farmonlaringni menga oʻrgatgin+.

69Takabbur yolgʻon soʻylab, meni qoraga chaplar,

Men esa chin qalbdan buyruqlaringga itoat etaman+.

70Ularning qalbini yogʻ bogʻlagan,
Men esa qonuningdan lazzat olaman+.
71Tortgan jazoim menga saboq boʻldi,
Shu orqali farmonlaringni oʻrgandim+.
72Minglab oltinu kumushdan koʻra,

Yaxshidir men uchun ogʻzingdan chiqqan qonun+.

73Qoʻllaring meni yaratgan, barpo qilgan,

Amrlaringni oʻrganishga menga idrok bergin+.

74Sendan qoʻrqqanlar meni koʻrib, sevinsinlar,

Zotan, Sening kalomingga umid qilganman+.

75Ey Egam, hukmlaring adolatliligini bilaman,

Menga jazo berganingda, Sen haq eding.

76Men, Oʻz qulingga bergan vaʼdangga koʻra,

Sodiq sevging menga tasalli boʻlsin.

77Menga shafqat qilgin, toki yashayin,

Axir, Sening qonuning men uchun lazzat.

78Yolgʻon gapirib, menga zarar qilgani uchun

Takabburlar sharmanda boʻlsin.

Men esa buyruqlaring haqida fikr yuritaman.

79Men tomon kelsin Sendan qoʻrqqanlar,

Sening shartlaringni biladiganlar.

80Farmonlaringni bitta qolmay bajaray,

Toki men sharmanda boʻlib qolmay+.

81Najotingni kutib, jonim ado boʻlmoqda,

Sening kalomingdan umid qilmoqdaman.

82Vaʼdalaringni kutib, koʻzimning nuri soʻnadi,

“Qachon menga tasalli berasan?” deya soʻrayman+.

83Tutunda qorayib, bujmaygan meshday[*] boʻlsam ham,

Sening farmonlaringni men unutmaganman.

84Qachongacha men, quling, kutishim kerak?

Meni taʼqib qiluvchilarni qachon hukm qilasan+?

85Takabburlar menga chuqur qazirlar,

Sening qonuningga ular qarshi chiqarlar+.

86Hamma amrlaring umidbaxshdir.

Meni sababsiz taʼqib etarlar, yordam ber!

87Ular meni yer yuzidan yoʻq qilay, dedi,

Ammo buyruqlaringni men tark etmadim.

88Sodiq sevging haqi saqla hayotimni,

Toki ogʻzingdan chiqqan shartlarga rioya qilay.

89Kaloming, ey Egam, to abaddir,
U samolarda mustahkam turadi+.
90Sening sadoqating nasllar osha davom etadi,

Yerni barqaror qilgansan, u to abad turaveradi+.

91Qoidalaring tufayli
Yeru osmon bugun ham mustahkamdir,
Butun olam qoʻling ostidadir+.
92Agar qonuning men uchun lazzat boʻlmasaydi,
Tortgan gʻamu kulfatlarimdan tamom boʻlardim.
93Men buyruqlaringni hech qachon unutmayman,
Bular orqali Sen hayotimni saqlagansan.
94Men Senikidirman, meni qutqargin,

Zotan, men buyruqlaringni bajarishga intilganman.

95Fosiqlar meni oʻldirishga payt poylaydi,

Men esa shartlaring haqida chuqur fikr yuritaman.

96Jamiki komillikning cheklanganini koʻrdim,

Sening amrlaring esa chegarasizdir.

97O, naqadar sevaman qonuningni!

Kun boʻyi xayolimda tutaman uni.

98Amrlaring meni gʻanimlarimdan koʻproq dono qildi,

Amrlaring doimo men bilan birga+.

99Barcha ustozlarimdan ham ziyrakroq boʻldim,

Sening shartlaring ustida fikr yuritaman.

100Yoshi ulugʻlardan ham donoroq boʻldim,

Chunki Sening buyruqlaringga itoat etaman+.

101Har qanday yomon yoʻldan qadamimni tiydim,

Toki Sening kalomingga itoat etay dedim+.

102Qoidalaringdan men qaytmadim,

Menga Oʻzing taʼlim bergansan.

103Soʻzlaring men uchun naqadar mazalidir,

Asaldan ham shirin tuyular ogʻzimga+.

104Buyruqlaring tufayli men dono boʻlaman,

Har qanday yolgʻon yoʻldan nafratlanaman.

105Sening kaloming qadamlarim uchun chiroqdir,

Yoʻlimga nur sochadigan yorugʻlikdir+.

106Adolatli qoidalaringni bajaraman, deb

Ont ichdim va bu ontimga vafo qilaman+.

107Ey Egam, men koʻp jafo chekdim,

Vaʼdangga koʻra, hayotimni saqla.

108Ey Egam, maqtov nazrlarimni qabul etgin,

Menga qoidalaringni oʻrgatgin.

109Hayotim har on xavfda boʻlsa ham,

Sening qonuningni men unutmayman.

110Fosiqlar menga tuzoq qoʻydilar,

Shunda ham buyruqlaringdan ogʻib ketmadim+.

111Sening shartlaring to abad mening mulkimdir,

Shartlaring qalbimning quvonchidir+.

112Farmonlaringni to abad ijro etmoqqa

Yuragimni moyil qildim.

113Ikkiyuzlamachilardan men nafratlanaman,
Sening qonuningni sevaman.
114Sen mening panohimsan, qalqonimsan,
Sening kalomingga umid bogʻlayman+.
115“Ey badkirdorlar, yoʻqoling koʻz oldimdan,

Men Xudoyimning amrlarini bajaray”, deb aytaman+.

116Vaʼdangga koʻra, menga tayanch boʻl, toki yashayin,

Umidim puchga chiqmasin, sharmanda boʻlmayin.

117Suyanchiq boʻl menga, toki najot topayin,

Farmonlaringga doim diqqat bilan boqayin.

118Farmonlaringdan toyganlarni rad etding,

Ularning hiylayu nayranglari behudadir.

119Yer yuzidagi jamiki fosiqlarni

Axlatday uloqtirib tashlaysan,

Shu bois men shartlaringni sevaman.

120Sendan qoʻrqqanimdan vujudim titraydi,

Hukmlaringdan meni vahima bosadi+.

121Adolatli, toʻgʻri ishlar qilganman,
Meni zolimlar qoʻlida qoldirma.
122Men, qulingning baxtiga kafolat bergin,
Takabburlar meni ezishlariga yoʻl qoʻymagin+.
123Najotingni kutaverib, koʻzim toʻrt boʻldi,

Vaʼda qilgan najoting armonida koʻzim nuri toʻkildi+.

124Men, Oʻz qulingga sodiq sevgingni koʻrsatgin,

Farmonlaringni menga oʻrgatgin.

125Sening qulingman, menga idrok bergin,

Toki men shartlaringni bilib olayin.

126Ey Egam, vaqti keldi, Oʻz ishingni qil,

Sening qonuning buzildi.

127Chindan ham Sening amrlaringni

Oltindan, eng sof oltindan ham koʻproq sevaman+.

128Sening buyruqlaringga koʻra, qadam bosaman,

Har qanday yolgʻon yoʻldan nafratlanaman.

129Sening shartlaring ajoyibdir,
Shu bois ularga itoat etaman.
130Kalomingning taʼlimoti ziyo sochadi,
Soddalarga aql–idrok beradi+.
131Ogʻzim ochilib, ogʻir nafas olaman,
Chunki Sening amrlaringga juda intilaman+.
132Men tomon yuz bur, menga shafqat qilgin,

Axir, Seni sevganlarga doim shafqat koʻrsatasan.

133Soʻzingga koʻra, qadamimni Oʻzing boshqargin,

Hech qachon ustimdan gunoh hukmron boʻlmasin.

134Inson zulmidan meni qutqargin,

Toki Sening buyruqlaringga itoat etayin.

135Jamoling menga nurlarini sochsin,

Farmonlaringni menga oʻrgatgin+.

136Koʻzlarimdan yoshlar daryo boʻlib quyilar,

Axir, odamlar qonuningga rioya qilmayapti+.

137Sen odilsan, ey Egam,

Hukmlaring adolatlidir.

138Adolat ila shartlaringni buyurgansan,

Tamomila ishonchlidir shartlaring.

139Gʻazabim meni ado qilmoqda,

Dushmanlarim kalomingni rad etmoqda.

140Vaʼdalaring naqadar sofdir!

Men vaʼdalaringni naqadar sevaman!+

141Men keraksizman, xoʻrlanganman,

Buyruqlaringni unutmayman.

142Sening adolating mangudir,

Sening qonuning haqiqatdir+.

143Boshimga kulfatu azob keldi,

Amrlaring menga zavq berar.

144Shartlaring to abad adolatlidir,

Idrok bergin menga, toki yashayin.

145Ey Egam, chin koʻngildan yolvoraman, javob ber,

Farmonlaringga rioya qilaman.

146Senga faryod qilaman, meni qutqargin,

Toki shartlaringga men rioya qilay.

147Kun chiqmasdan Sendan madad soʻrab faryod qilaman,

Sening kalomingga men umid bogʻlayman+.

148Sening vaʼdangni chuqur anglay deb,

Koʻzlarimga tun boʻyi uyqu kelmaydi.

149Sodiq sevgingga koʻra, ovozimni eshitgin,

Ey Egam, adolating bilan hayotimni saqlagin.

150Qabih reja tuzadiganlar yaqin kelmoqda,

Ular qonuningdan uzoqda yuradi.

151Sen esa, ey Egam, yonimdasan,

Hamma amrlaring haqiqatdir+.

152Qonuningni Sen mangu barqaror qilgansan,

Yoshligimdan buni men bilaman.

153Azoblarimga qaragin, meni qutqargin,

Axir, men Sening qonuningni unutmadim.

154Mening daʼvoimni isbot qil, meni qutqar,

Vaʼdangga koʻra, hayotimni saqla+.

155Fosiqdan najot uzoqdadir,

Sening farmonlaringni ular izlamaslar.

156Ey Egam, shafqating buyukdir,

Adolating bilan hayotimni saqla+.

157Meni taʼqib qiluvchi dushmanlarim koʻp,

Men shartlaringdan yuz oʻgirmayman+.

158Makkorlarga nafrat ila qarayman,

Ular Sening amrlaringga rioya qilmaydi+.

159Qaragin, naqadar sevaman buyruqlaringni,

Sodiq sevgingga koʻra, saqlagin hayotimni.

160Kaloming mohiyati haqiqatdir,

Adolatli qoidalaring to abad davom etadi+.

161Hukmdorlar meni sababsiz taʼqib qilar,

Yuragim kalomingdan qoʻrqib titrab turar+.

162Xuddi ulkan xazina topgan odamday,

Sening soʻzingdan shod boʻlaman+.

163Yolgʻondan nafratlanib, jirkanaman,

Sening qonuningni esa sevaman.

164Sening adolatli qoidalaring tufayli

Yetti marta kuniga Seni madh qilaman.

165Qonuningni sevganlar buyuk tinchlikka ega boʻlar,

Hech narsa ularga toʻsiq boʻla olmaydi.

166Ey Egam, men najotingga umid qilaman,

Men Sening amrlaringni bajaraman+.

167Shartlaringga itoat etaman,

Men ularni gʻoyatda sevaman.

168Buyruq, shartlaringga rioya qilaman,

Hamma yoʻllarim Senga maʼlumdir+.

169Ey Egam, ohu nolam yetsin Senga,

Kalomingga koʻra, menga idrok bergin.

170Iltijoim yetib borsin Senga,

Bergan vaʼdangga koʻra, meni qutqargin.

171Lablarimdan hamdu sano toʻlib–toshsin,

Menga oʻrgatasan farmonlaringni.

172Tilim kuylaydi Sening vaʼdangni,

Zotan, adolatlidir barcha amrlaring.

173Menga yordamga tayyor turgin,

Zotan, tanlaganman men buyruqlaringni.

174Ey Egam, najotingga talpinaman,

Sening qonuningdan lazzat topaman.

175Umr ber menga, hamdu sano aytayin Senga,

Qoidalaring yordam bersin menga.

176Adashgan qoʻyday yoʻldan ozganman,

Izlab top meni, Oʻz qulingni.

Zotan, men amrlaringni unutmaganman+.

119–SANO

Ziyorat qoʻshigʻi[*].

1-2Qaygʻu–alamdan Egamga faryod qildim:

“Ey Egam, yolgʻonchi lablardan,

Makkor tildan jonimni asragin!”

U faryodimga javob berdi+.

3Ey makkor til, Egamiz boshingga ne kunni solar ekan?

Senga qanday jazo berar ekan?

4U jangchining oʻtkir oʻqlari bilan seni jazolaydi,

Yonayotgan yulgʻun butasining choʻgʻlari bilan senga jazo beradi+.

5Holimga voy, Meshexda musofirman,
Kedar[*] chodirlari orasida yashayman+.
6Tinchlikdan nafrat etuvchi xalq orasida
Yashashdan charchadim.
7Men tinchlik tarafdoriman,
Ammo gapiray deb, ogʻiz ochsam,
Ular urushni istaydilar.

120–SANO

Ziyorat qoʻshigʻi.

1Togʻlarga tikaman koʻzlarimni,

Qayerdan kelar menga madad+?

2Yeru osmonni yaratgan

Egamdan kelar menga madad+.

3Qoqilishingga U yoʻl qoʻymas,

U posboningdir, aslo mudramas+.

4Ha, Isroilning posbonidir U,

Mudramaydi, uxlamaydi U.

5Egamizdir sening posboning,

Egamizdir yoningdagi soyang sening+.

6Kunduzi oftob seni urmas,

Kechasi oy senga zarar yetkazmas.

7Egamiz seni har qanday xatardan asraydi,

Joningni Egamiz omon saqlaydi.

8Hozir va to abad qayerga borsang ham,

Egamiz doim senga posbonlik qiladi+.

121–SANO

Dovudning ziyorat qoʻshigʻi.

1“Egamizning uyiga boraylik”, deb

Menga aytganlarida shod boʻldim+.

2Mana turibmiz, ey Quddus,

Darvozalaring ichkarisida.

3Quddus yaxshi qurilgan shahardir,
Devorlari bir–biriga tutashtirib solingandir.
4Isroil xalqiga berilgan qonunga koʻra,
Qabilalar u yerga chiqib borarlar!
Ha, Egamizning qabilalari
Unga shukur aytmoq uchun chiqib borarlar!+
5U yerda hukm taxtlari oʻrnashgan,
Ha, Dovud xonadonining taxtlari
U yerda joylashgan+.

6Duo qiling Quddusning tinchligi uchun:

“Uni sevganlar huzur–halovat topsin+.

7Devorlari ichida tinchlik boʻlsin,

Qalʼalari bexatar boʻlsin.”

8Qarindoshlarim, doʻstlarim haqi–hurmati,

Quddusga tinchlik boʻlsin, deya aytaman.

9Egamiz Xudoning uyi haqi–hurmati

Quddusning iqbolini izlayman+.

122–SANO

Ziyorat qoʻshigʻi.

1Ey samolarda taxt qurgan Xudo!

Koʻzlarimni Senga tikaman+.

2Ey Egamiz Xudo!

Bizga shafqatingni koʻrsatgin deya,

Biz Sendan umid qilamiz.

Xoʻjayini qoʻliga qaragan

Qullarning koʻzlari kabi,

Bekasining qoʻliga qaragan

Choʻri qizning koʻzlari kabi,

Koʻzlarimiz Senga qadalgan.

3Shafqat qil, ey Egam, shafqat qil bizga,

Koʻrgan xoʻrliklarimiz yetib ortar+.

4Begʻamlarning masxaralashi jonimizdan toʻydirdi,

Kiborlarning haqoratidan pichoq borib suyakka yetdi+.

123–SANO

Dovudning ziyorat qoʻshigʻi.

1Endi Isroil shunday desin:
“Egamiz biz tomonda boʻlmasa edi,+
2Ha, Egamiz biz tomonda boʻlmasa edi,
Gʻanimlarimiz bizga hujum qilganda,
3Ular bizga gʻazabini sochganda,
Bizni tiriklayin yutgan boʻlardi+.
4Toʻfon bizni girdobiga tortgan boʻlardi,
Sel bizni bosib olgan boʻlardi+.

5Pishqirgan suvlar ustimizdan bosgan boʻlardi.”

6Egamizga olqishlar boʻlsin,

Yirtqich tishlarga bizni oʻlja qilib qoʻymadi.

7Biz ovchining tuzogʻidan qutulgan

Qushlarga oʻxshaymiz.

Tuzoq sinib, biz qutuldik+.

8Yeru osmonni yaratgan Egamizdan

Bizga madad keladi+.

124–SANO

Ziyorat qoʻshigʻi.

1Egamizga umid bogʻlaganlar Sion togʻiga oʻxshar,

Hech qachon tebranmas, to abad mustahkam turar+.

2Togʻlar Quddusni oʻraganday,
Hozirdan boshlab, to abad
Egamiz Oʻz xalqini oʻrab olgandir.

3Fosiq shohning saltanat hassasi[*]

Solihlarning yurtida uzoq qolmaydi.

Boʻlmasa solihlar qoʻllarini yomon ishlarga uzatadi.

4Ey Egam, yuragi toʻgʻri boʻlganlarga,
Yaxshilarga yaxshilik qilgin.
5Ey Egam, egri yoʻllarga burilganlarni
Badkirdorlar bilan birga haydab yuborgin.
Isroil uzra tinchlik boʻlsin!+

125–SANO

Ziyorat qoʻshigʻi.

1Egamiz Quddusni[*] yana farovonlikka erishtirganda[*],

Tush koʻrayotgan odamlarga oʻxshar edik+.

2Ogʻzimiz kulgi bilan,

Tillarimiz shodlik qoʻshigʻi bilan toʻla edi.

Shunda xalqlar aytdilar:

“Ular uchun Egamiz buyuk ishlar qildi.”+

3Ha, Egamiz biz uchun buyuk ishlar qilgandi,

Biz quvonchga toʻlgandik+.

4Nagav choʻlidagi soyliklarni qayta suvga toʻldirganday,

Ey Egam, farovonligimizni qayta tiklagin.

5Koʻz yosh bilan urugʻ ekkanlar

Shodlik qoʻshiqlari ila hosil oʻradi.

6Yigʻlab, urugʻ xaltasini olib boruvchilar

Shodlik qoʻshiqlari bilan qaytib keladi,

Don bogʻlamlarini olib qaytadi+.

126–SANO

Sulaymonning ziyorat qoʻshigʻi.

1Agar uyni Egamiz qurmasa,
Quruvchilarning ishi bekor boʻladi.
Agar Egamiz shaharni qoʻriqlamasa,
Qorovul behuda poyloqchilik qiladi+.
2Erta turib, kech yotganingiz ham,

Ovqat topay deb, tortgan mashaqqatingiz ham bekordir.

Egamiz Oʻz sevganlarining ehtiyojini

Uyqularida ham qondiradi[*]+.

3Oʻgʻillar Egamizdan merosdir,

Farzandlar Undan mukofotdir+.

4Yoshligingizda tugʻilgan oʻgʻillaringiz

Jangchining qoʻlidagi oʻqlardaydir.

5Oʻqdoni toʻla shunday inson baxtlidir!

Shahar darvozasi oldida

Dushmani bilan daʼvolashganda,

U sharmanda boʻlib qolmaydi.

127–SANO

Ziyorat qoʻshigʻi.

1Ey Egamizdan qoʻrqqanlar, hammangiz baxtlisiz,

Ey Uning yoʻlidan yuradiganlar, sizlar baxtlisiz+.

2Mehnatingiz samarasini yeysiz,

Baxtli boʻlib, huzur–halovatga yetasiz+.

3Xotiningiz hovlingizdagi serhosil

Uzum tokiga oʻxshagan boʻladi.

Dasturxoningiz atrofidagi bolalaringiz

Yosh zaytun koʻchatiga oʻxshagan boʻladi+.

4Ey Egamizdan qoʻrqadiganlar,

Shu tariqa baraka topasiz.

5Egamiz Quddusdan turib sizga baraka bersin,

Umringiz boʻyi Sionning gullab–yashnashini koʻring+.

6Yashayvering siz, nevara–chevara koʻring,

Isroil uzra tinchlik boʻlsin!+

128–SANO

Ziyorat qoʻshigʻi.

1Isroil shunday deb aytsin:

“Ular yoshligimdan menga koʻp zulm oʻtkazib keldi+.

2Ha, yoshligimdan menga zulm oʻtkazib kelgan,

Ammo meni yenga olmaganlar.

3Meni savalab, yelkalarimda chuqur izlar qoldirdilar,

Yaralarim daladagi uzun joʻyaklarga oʻxshar+.

4Egamiz adolatparvardir,

Fosiqlarning arqonini qirqib, meni ozod qildi.”

5Quddusdan[*] nafratlanganlarning hammasi

Sharmanda boʻlib, ortiga qaytsin+.

6Tom ustidagi oʻtlarga[*] oʻxshasin ular,

Oʻsmasdan oldin qurib qolsinlar+.

7Bunday oʻtga oʻroqchilarning hovuchi toʻlmaydi,

Bogʻlovchilarning quchogʻi toʻlmaydi.

8Oʻtgan–ketganlar ularga:

“Egamiz sizlarga baraka bersin,

Egamiz nomi bilan sizlarni duo qilamiz!” deb aytmasin+.

129–SANO

Ziyorat qoʻshigʻi.

1Ey Egam, tubsiz suvlardan Senga nola qilaman+.

2Ey Rabbiy, mening ovozimni eshitgin!

Iltijolarimga diqqat ila quloq solgin!+

3Ey Egam, gunohlarni hisobga olsang agar,

Ey Rabbiy, kim ham bardosh bera olar?!

4Ammo Sen kechirimlisan,

Shu bois Sendan qoʻrqamiz+.

5Egamga umid bogʻlayman,

Ha, jonim Unga talpinadi.

Uning kalomiga umid bogʻlayman.

6Tongni kutgan posbondan ham koʻproq,

Ha, tongni kutgan posbondan ham koʻproq

Mening jonim Rabbiyga talpinadi.

7Ey Isroil! Umid qilgin Egamizdan!

Egamiz sodiq sevgisini koʻrsatadi.

Qutqarishga U doim tayyor!+

8Isroilni barcha gunohlaridan qutqaradigan

Uning Oʻzidir+.

130–SANO

Dovudning ziyorat qoʻshigʻi.

1Ey Egam, yuragimda magʻrurlik yoʻq,

Koʻzlarim aslo kiborlarcha boqmaydi.

Menga gʻoyat hayratli boʻlgan, buyuk ishlar bilan

Men oʻzimni band qilmayman+.

2Bola onasi bagʻrida tinchlanganday,

Men ham yengil tortib, tinchlanganman.

Ha, jonim tinchlangan.

3Ey Isroil! Hozir ham, abadulabad Egamizdan umid qilgin!+

131–SANO

Ziyorat qoʻshigʻi.

1Ey Egam, eslagin Dovudni,
U tortgan barcha azob–uqubatlarni!+
2Ey Egam, u Senga qasam ichgandi.
Ey Yoqbning qudratli Xudosi,
U Senga vaʼda bergandi:
3“Men aslo uyimga kirmayman,
Yoki oʻrnimga yotmayman+.
4Koʻzlarimga uyqu bermayman,
Qovoqlarim yumilishiga yoʻl qoʻymayman.
5Egamiz uchun bir joy topmagunimcha,
Yoqubning qudratli Xudosi uchun
Bir maskan boʻlmaguncha aslo dam olmayman.”

6Ahd sandigʻi Efratda[*], deb eshitgandik,

Biz uni Yoʻr[*] dalalarida topib oldik.

7“Egamizning maskaniga boraylik,

Uning poyiga sajda qilaylik”, dedik+.

8Qani, kel, ey Egam, oromgohingga
Qudrating ramzi boʻlgan Sandiq bilan birga+.
9Ruhoniylaring solihlikni kiysinlar,
Taqvodorlaring shodlikdan kuylasinlar!+

10Oʻz quling Dovudning haqi–hurmati,

Tanlagan shohingni rad qilmagin+.

11Ey Egam, Sen Dovudga ont ichgan eding,

Sen shu ontingdan aslo qaytmay deysan:

“Oʻzingdan bino boʻlgan oʻgʻillaringdan

Birini sening taxtingga oʻtqazaman+.

12Agar oʻgʻillaring Mening ahdimga rioya qilsa,

Ularga oʻrgatgan amrlarimga itoat etsa,

Ularning oʻgʻillari ham

Shoh boʻlib, to abad sening taxtingda oʻtiradi.”+

13Ey Egam, Sen Quddusni[*] tanlagansan,

U yerni Oʻzingga maskan qilishni istagansan+.

14Sen shunday deding:

“Men to abad yashaydigan joy shu joydir,

Bu yerda istiqomat qilishni istaganman.

15Uning ozuqalariga moʻl qilib baraka beraman,

U yerdagi faqirlarni toʻydiraman+.

16Ruhoniylarni najotga burkayman,

Taqvodorlari shodlikdan kuylaydilar!

17Dovudning naslini bu yerda koʻkartiraman,

Oʻzim tanlagan shohning chirogʻini oʻchirmayman+.

18Uning gʻanimlarini sharmandalikka oʻrayman,

Shohning boshidagi toji esa porlab turaveradi.”

132–SANO

Dovudning ziyorat qoʻshigʻi.

1Naqadar yaxshidir,
Yoqimlidir birodarlar birga ahil yashasalar+.
2Ahillik Horunning boshiga surtilgan,

Soqoligacha oqib tushgan qimmatbaho moydaydir[*],

Kiyimlari yoqasidan oqib tushgan moy kabidir+.

3Sion togʻlariga keladigan baraka[*]

Xermon togʻidagi moʻl shabnamga oʻxshaydi.

Siondan Egamiz Oʻz barakasini va abadiy hayotni beradi+.

133–SANO

Ziyorat qoʻshigʻi.

1Ey sizlar — Egamizning qullari,
Egamizning uyida kechasi xizmat qiladiganlar,
Egamizni olqishlang!+
2Muqaddas maskan tomon
Qoʻllaringizni koʻtarib,
Egamizni olqishlang!+

3Yeru osmonni yaratgan Egamiz

Quddusdan[*] turib, sizga baraka bersin+.

134–SANO

134^1Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Egamizning nomiga madhiyalar boʻlsin!
Hamdu sano ayting, ey Egamizning qullari,
2Ey Egamizning uyida xizmat qiladiganlar,

Ey Egamiz uyining hovlisida xizmat qiladiganlar!+

3Egamizga hamdu sanolar boʻlsin,

U yaxshidir!

Tarannum eting Uni, bu[*] yoqimlidir.

4Egamiz Oʻzi uchun Yoqb naslini tanladi.

Ha, Oʻzimning xazinam deb, Isroil xalqini tanladi+.

5Ha, bilaman, Egamiz ulugʻdir,
Rabbimiz barcha xudolardan yuksakdir+.
6Osmonda ham, zaminda ham,
Dengizlarda, jamiki tubsiz suvlarda
Egamiz istaganini qiladi+.

7U yerning toʻrt tomonidan bulutlarni olib keladi,

Yomgʻir bilan birga chaqmoq yuboradi,

Omborlaridan shamol olib keladi+.

8Egamiz Misrning toʻngʻichlarini,

Inson hamda hayvonlarning birinchi tugʻilganlarini nobud qildi[*]+.

9Firʼavn va uning hamma aʼyonlariga qarshi

Misrning orasiga Egamiz alomatu moʻjizalarni yubordi[*]+.

10U koʻp ellar, xalqlarni qirgan,

Qudratli shohlarni boʻgʻizlagan+.

11Amor xalqining shohi Sixoʻnni, Bashan shohi Oʻgni hamda

Kanʼonning barcha shohlarini qirgan[*]+.

12Ularning yerini Isroil xalqiga mulk qilib berdi+.

13Egamizning nomi to abad davom etar,

Egamizning shuhrati nasllar osha davom etar+.

14Egamiz Oʻz xalqiga adolat qiladi,

Oʻz qullariga rahm–shafqat qiladi+.

15Xalqlarning xudolari esa kumush, oltindan,

Inson qoʻllarining mahsulidir+.

16Butlarning ogʻizlari bor, soʻzlay olmaslar,

Koʻzlari bor, koʻra olmaslar+.

17Quloqlari bor ularning, eshita olmas,

Ular aslo nafas ololmas+.

18Butlarni barpo qilganlar, butlarga ishonganlar

Xuddi ularga oʻxshagan boʻlib qolar+.

19Ey Isroil xalqi, olqishlar ayting Egamizga!

Ey Horun xonadoni[*], madhiyalar ayting Egamizga!

20Ey Levi xonadoni[*], olqishlar ayting Egamizga!

Ey Egamizdan qoʻrqqanlar, madhiyalar ayting Unga!+

21Quddusda istiqomat qiladigan Egamizga

Sionda olqishlar ayting!

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!+

135–SANO

135^1Shukrona ayting Egamizga, U yaxshidir!

Uning sodiq sevgisi abadiydir+.

2Shukrona ayting xudolarning Xudosiga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir+.

3Shukrona ayting egalarning Egasiga[*],

Uning sodiq sevgisi abadiydir.

4Shukrona ayting Xudoga,

Faqatgina U buyuk ajoyibotlar koʻrsatadi.

Uning sodiq sevgisi abadiydir+.

5Shukrona ayting donolik bilan samolarni yaratganga[*],

Uning sodiq sevgisi abadiydir+.

6Shukrona ayting suvlar uzra yerni barpo qilganga[*],

Uning sodiq sevgisi abadiydir+.

7Shukrona ayting ulkan yoritqichlarni yaratganga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir+.

8Kunduzi nur sochib tursin deya,

Quyoshni yaratganga shukrona ayting.

Uning sodiq sevgisi abadiydir.

9Tun uzra nur sochib tursin deya,

Yulduzlaru oyni yaratganga shukrona ayting.

Uning sodiq sevgisi abadiydir.

10Shukrona ayting Misrning toʻngʻichlarini urganga[*],

Uning sodiq sevgisi abadiydir+.

11Shukrona ayting Misrdan Isroilni olib chiqqanga[*],

Uning sodiq sevgisi abadiydir+.

12Shukrona ayting yoʻgʻon bilaklariyu

Kuchli qoʻli ila Isroilni olib chiqqanga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir.

13Shukrona ayting Qizil dengizni[*] ikkiga boʻlganga[*],

Uning sodiq sevgisi abadiydir+.

14Shukrona ayting Isroilni dengiz oʻrtasidan oʻtkazganga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir.

15Shukrona ayting firʼavn va uning lashkarlarini

Qizil dengizga uloqtirganga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir+.

16Shukrona ayting Oʻz xalqini sahro boʻylab olib oʻtganga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir+.

17Shukrona ayting buyuk shohlarni halok qilganga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir+.

18Shukrona ayting qudratli shohlarni qirganga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir.

19Shukrona ayting Amor xalqining shohi Sixoʻnni oʻldirganga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir+.

20Shukrona ayting Bashan shohi Oʻgni oʻldirganga[*],

Uning sodiq sevgisi abadiydir+.
21Shukrona ayting ularning yerini
Oʻz xalqiga mulk qilib berganga,
Uning sodiq sevgisi abadiydir.
22Shukrona ayting u yerlarni
Oʻz quli Isroilga mulk qilib berganga,
Uning sodiq sevgisi abadiydir.

23Shukrona ayting xor boʻlganimizda bizni eslaganga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir.

24Shukrona ayting bizni dushmanlarimizdan qutqarganga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir+.

25Shukrona ayting barcha jonzotlarni oziqlantiradiganga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir+.

26Shukrona ayting Samoviy Xudoga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir.

136–SANO

136^1Bobildagi daryolar boʻyida oʻtirardik,

Yigʻlab, u yerlarda Quddusni[*] eslardik+.

2Liralarimizni oʻsha yerdagi tollarga osib qoʻygandik.

3Bizni u yerda asirga olganlar:

“Qoʻshiq aytib beringlar”, derdilar,

Bizga zulm qilganlar koʻngillarini chogʻ qilgani:

“Bizga Quddus qoʻshiqlaridan kuylanglar”, derdilar.

4Qanday qilib begona yurtda
Biz Egamizga qoʻshiq kuylay olardik?!
5Ey Quddus, agar seni unutsam,
Oʻng qoʻlim qurib qolsin+.
6Agar men seni eslamasam,
Quddusni eng katta shodligim deb bilmasam,
Tilim tanglayimga yopishib qolsin+.

7Ey Egam, Quddus qulagan kunda

Edomliklar[*] nima qilganini yodda tutgin.

Axir, ular: “Qulating, yiqiting uni!

Poydevorigacha qulatib tashlang!” deb baqirgan+.

8Ey Bobil shahri! Qirgʻinga mahkum boʻlgansan[*].

Bizga ne qilgan boʻlsang,

Oʻshani boshingga soladiganlar baxtlidir+.

9Sening goʻdaklaringni ushlab, qoyaga urib,

Tilka–pora qiladiganlar baxtlidir+.

137–SANO

Dovud sanosi.

1Ey Egam, chin dildan Senga shukrona aytaman,

Farishtalar[*] oldida Sening madhingni kuylayman+.

2Muqaddas Maʼbading oldida sajda qilaman,

Sodiq sevging, sadoqating uchun Oʻzingga shukrona aytaman,

Nomingni ham, soʻzingni ham har narsadan yuqori qoʻygansan+.

3Chaqirganimda, menga javob bergansan,

Qudrating bilan meni jasur qilgansan.

4Ey Egam, zamin shohlari Senga shukur aytadi,

Ogʻzingdan chiqqan soʻzlarni ular eshitganlar.

5Ey Egam, ishlaringni ular kuylasinlar!

Zero, Sening shuhrating buyukdir!

6Garchi Sen yuksak boʻlsang–da, xor boʻlganlarga boqasan,

Kiborlarni Sen uzoqdan ham bilasan.

7Kulfatda yursam ham, dushmanlarim gʻazabidan saqlaysan,

Oʻng qoʻlingni uzatib, meni qutqarasan+.

8Ey Egam, men uchun qasos olasan[*].

Sodiq sevging to abad davom etar,

Oʻzing yaratganlarni tark etmagin+.

138–SANO

Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

1Ey Egam, meni Oʻzing sinab koʻrib, bilgansan,+

2Qachon oʻtirib, qachon turishimni Oʻzing bilasan,

Oʻy–xayollarimni uzoqdan turib anglab olasan,+

3Yurishimni, yotishimni Sen tekshirasan,

Barcha yoʻllarim Senga oyday ravshandir+.

4Biron soʻz tilimga kelmasdan oldin,

Ey Egam, Sen hammasini bilasan.

5Meni hamma tomondan oʻrab olgansan,

Qoʻllaringni ustimga qoʻygansan.

6Donoliging men uchun juda ajoyibdir,

Shu qadar yuksakki, men anglay olmasman+.

7Sening Ruhingdan qochib, qayerga ham bora olaman?!

Sening huzuringdan qayerga ham keta olaman?!+

8Agar osmonga chiqsam, Sen oʻsha yerdasan!

Oʻliklar diyoriga[*] tushsam ham, Sen oʻsha yerdasan!+

9Saharning qanotlarini olib parvoz qilsam,
Dengizning eng uzoq chetlariga oʻrnashsam,
10Hatto u yerda ham qoʻllaring meni yetaklar,
Oʻng qoʻling meni quvvatlar.

11Agarda: “Shubhasiz, meni zulmat qamrab oladi,

Atrofimda kunduz tunga aylanadi”, deb aytsam,
12Hatto zulmat ham Sen uchun qorongʻi emas,
Tun kunduz kabi nur sochar,
Tunu kunduz Sen uchun birdir+.

13Ichki aʼzolarimni Sen yaratgansan,

Onamning qornida menga shakl bergansan+.

14Senga shukrona aytaman.

Axir, qanday ajoyib qilib yaratilganman!

Sening barcha ishlaring naqadar ajoyib,

Buni men juda yaxshi bilaman.

15Men pinhon yaratilganimda,

Yerning tubida[*] mahorat ila toʻqilganimda,

Suyaklarim Sendan yashirin emas edi+.

16Koʻzlaring koʻrgandi homila ekanimni.

Menga ajratilgan kunlar kelmasdan,

Hammasi kitobingga yozilgandi+.

17Sening niyatlaring, ey Xudo, menga qadrlidir,

Niyatlaringning son–sanogʻi naqadar koʻpdir+.

18Qumdan ham koʻp boʻlardi agar ularni sanaganimda,

Uygʻonganimda qarasam, hamon men bilan ekansan birga.

19Ey Xudo, koshki fosiqni oʻldirsang edi,
Qonxoʻr mendan uzoqlashsa edi,+
20Sen haqingda ular fitna qiladilar,

Dushmanlaring Sening noming bilan yolgʻon qasam ichadilar.

21Ey Egam! Sendan nafratlanganlardan men nafratlanmaymanmi?!

Senga qarshi isyon qilganlardan men jirkanmaymanmi?!+

22Ulardan butunlay nafratlanaman,

Ularni oʻzimning dushmanim deb bilaman.

23Tekshirib koʻr meni, ey Xudo, yuragimni bil,

Sinab koʻr meni, tashvishlarimni bil+.

24Bilgin–chi, mening biron qabihligim bormikan?

Meni abadiy yoʻldan[*] yetaklab borgin.

139–SANO

139^1Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

2Yomonlardan meni qutqar, ey Egam,

Zoʻravonlardan himoya qil meni+.

3Ular yuraklarida qabihlikni qasd qiladi,

Doimo urush–janjallarni qoʻzgʻaydi.

4Ular tillarini ilonday oʻtkir qiladi,

Tillaridan ilon zahri tomadi+.

5Ey Egam, meni qabihlarning qoʻlidan qutqar,

Yiqitmoqchi boʻlgan zoʻravonlardan meni himoya qil+.

6Takabburlar men uchun tuzoq qoʻyganlar,
Ular toʻrlarining iplarini yoyganlar,
Yoʻlim boʻylab menga qopqon qoʻyganlar+.

7Ey Egam, Senga aytaman: “Sen Mening Xudoyimsan.”

Quloq sol, ey Egam, Senga iltijo qilaman.

8Ey Egam Rabbiy, qudratli najotkorim!

Jang kunida boshimni omon saqlading.

9Ey Egam, fosiqning istagini bajo qilmagin,

Ularning qabih rejalariga omad bermagin,

Ular magʻrurlanib ketmasin.

10Atrofimni oʻrab olganlarning tahdidlari,

Oʻzlarining boshiga kelsin.

11Yonayotgan koʻmir choʻgʻi oʻzlariga yogʻilsin,

Ular olovga, iflos chuqurlarga uloqtirilsin–u,

Aslo qaytib chiqmasin+.

12Tuhmatchilarga yurtda aslo joy boʻlmasin, koʻkarmasin,

Falokat zolimning izidan tushib, uni yoʻq qilsin.

13Bilaman, ey Egam, mazlumni himoya qilasan,

Bechoraholni adolat ila qoʻllab–quvvatlaysan+.

14Solihlar albatta Senga shukrona aytadi,

Toʻgʻri insonlar huzuringda istiqomat qiladi.

140–SANO

Dovud sanosi.

1Senga yolvoraman, ey Egam, yonimga tez kelgin,

Senga yolvorganimda ovozimga quloq solgin.

2Ibodatimni tutatqi nazriday qabul qilgin,

Qoʻllarimni koʻtarganimni kechki qurbonlik deb bilgin+.

3Ey Egam, ogʻzimga posbon qoʻygin,
Lablarim eshigini qoʻriqlagin+.
4Yuragimni qabihlikka burmagin,
Yomon ishlarga qoʻshilishimga yoʻl qoʻymagin,
Badkirdorlarning jamoasida
Ziyofatlarini yeyishimga yoʻl qoʻymagin.
5Mayli, solih odam meni uraversin,
Sodiq odam meni toʻgʻrilasin,
Boshim shunday aʼlo moyni rad qilmasin.

Mening ibodatim muttasil
Badkirdorlarning qabih ishlariga qarshidir+.
6Ularning hakamlari qoyadan uloqtiriladi,

Shunda fosiqlar soʻzlarim haq ekanligini bilib olishadi+.

7Badkirdorlar aytar: “Shudgor qilinib, parchalangan yerday,

Suyaklarimiz qabr[*] ogʻzida maydalanib, sochilib yotibdi.”+

8Koʻzlarim Sendadir, ey Egam Rabbiy,
Sendan panoh izlayman,
Meni tashlab qoʻymagin+.
9Badkirdorlarning qopqonlaridan,
Ular qoʻygan tuzoqdan meni saqlagin+.
10Men sogʻ–omon oʻtib ketayin,
Fosiqlar qoʻygan toʻrlariga oʻzlari tushsin+.

141–SANO

Dovud gʻorda boʻlgandan keyin[*] aytgan qasidasi[*]. Ibodat.

1Ey Egam, Senga qattiq faryod qilaman,

Ey Egam, Senga qattiq yolvoraman+.

2Dardlarimni Senga toʻkib solaman,

Qaygʻularimni Sening oldingda aytaman+.

3Ruhim soʻlgʻin boʻlganda,

Yoʻllarimni Sen bilasan.

Men yuradigan soʻqmoqlarda

Gʻanimlarim menga tuzoq qoʻyishgan+.

4Oʻng tomonimga qarab koʻr:

Menga eʼtibor beradigan biron kimsa yoʻq.

Hech qayerga qochib keta olmayman,

Men uchun hech kim qaygʻurmas.

5Senga yolvorib aytaman, ey Egam:
“Sen mening panohimsan,
Bu dunyodagi xavfsizligim Sensan.”+
6Faryodimga quloq solgin,
Axir, oyoq osti boʻlib ketdim–ku.

Meni taʼqib qiluvchilardan qutqar,

Ular mendan gʻoyat kuchlidirlar+.

7Meni tutqunlikdan chiqarib olgin,

Toki Senga shukrona aytay.

Menga ezgulik qilganing uchun

Solihlar atrofimni oʻrab oladi+.

142–SANO

Dovud sanosi.

1Eshitgin, ey Egam, ibodatlarimni,
Sen sodiqsan, iltijoimga quloq sol,
Sen odilsan, javob ber.
2Men, Oʻz qulingni hukm qilmagin,
Axir, Sening nazaringda hech kim solih emas+.

3Dushmanlar meni taʼqib qilgan,
Mening tanamni tuproqqa qorgan,
Azalda olamdan oʻtganlar kabi,
Meni zulmatda yashashga majbur qilar+.
4Shu bois ruhim soʻlgan,
Yuragim qoʻrquvdan uvushib qolgan.

5Men oldingi kunlarni eslayman,
Sening hamma ishlaring haqida oʻylayman,
Qoʻllaring ijodini xayolimga keltiraman+.
6Qoʻllarimni Senga ibodat uchun ochaman,
Qaqragan yer kabi jonim Senga tashna+.

7Ey Egam, menga tez javob ber,
Ruhim tushkunlikda,
Mendan yuz oʻgirmagin,
Toki qabrga kirganlarday boʻlib qolmayin+.
8Saharda sodiq sevgingni menga bildirgin,
Umidimni Senga bogʻlayman.
Yuradigan yoʻlimni Oʻzing koʻrsatgin,
Yuragimni Senga ochaman+.
9Ey Egam, meni gʻanimlarimdan qutqar,
Panoh istab Senga qochib borganman.
10Sening xohishingni bajarmoqqa meni oʻrgat,
Sen Xudoyimsan, Sening ezgu Ruhing
Meni tekis soʻqmoqdan yetaklab borsin+.

11Ey Egam, Oʻz noming haqi meni saqlagin,
Adolating bilan meni kulfatdan qutqargin+.
12Sodiq sevging haqi qirgin gʻanimlarimni,
Yoʻq qilib tashlagin hamma dushmanlarimni,
Axir, men Sening qulingman–ku+.

143–SANO

Dovud sanosi.

1Egamga, suyangan qoyamga olqishlar boʻlsin,

U qoʻllarimni urushga, barmoqlarimni jangga oʻrgatgan+.

2Egam doim menga sodiqdir,
U mening qalʼam, qoʻrgʻonim, xaloskorimdir.
Ha, Egam mening qalqonim,
Unda men panoh topaman,
Xalqlarni[*] U menga boʻysundiradi+.

3Ey Egam, inson zoti kimdirki, unga eʼtibor bersang?!

Bandalar[*] kimdirki, ular haqda oʻylasang?!+
4Inson umri ogʻizdan chiqqan nafasga oʻxshar,
Odamzodning hayoti oʻtkinchi soyaga oʻxshar+.

5Ey Egam, koʻklarni yorib, pastga tushgin,
Togʻlarga tekkin, ulardan tutun chiqsin+.
6Chaqmoq chaqtir, yovlarni tirqiratgin,
Oʻqlaringni ot, ularni sarosimaga solgin+.
7Yuqoridan uzat qoʻlingni, meni qutqargin,
Azim suvlardan meni chiqarib olgin,
Begonalar qoʻlidan meni qutqargin+.
8Ularning soʻzlari behuda,
Qoʻlini koʻtarib, ular yolgʻon qasam ichadi+.

9Ey Xudo, Senga yangi qoʻshiq kuylayman,
Oʻn torli arfa chalib, Seni tarannum etaman+.
10Shohlarga Sen zafar ato etasan,

Quling Dovudni shafqatsiz qilichdan qutqarasan+.

11Kelgindilarning qoʻlidan

Meni xalos qil, qutqargin.

Ularning soʻzlari behuda,

Qoʻlini koʻtarib, ular yolgʻon qasam ichadi.

12Oʻgʻillarimiz yoshligida yaxshi oʻsgan koʻchatga oʻxshasin,

Qizlarimiz saroyning oʻymakor ustunlariga oʻxshasin+.

13Omborlarimiz noz–neʼmatlarga toʻlib–toshsin,

Qoʻylarimiz minglab, oʻn minglab yaylovlarda koʻpaysin.

14Hoʻkizimiz ogʻir yuklarni tortsin[*],
Devorlarimiz darz ketmasin,
Odamlarimiz surgun boʻlmasin,

Koʻchalarimizda oh–voh, gʻamu kulfat boʻlmasin+.

15Naqadar baxtlidir bunday insonlar!

Baxtlidir Xudoni Egamiz deb bilgan xalq!+

144–SANO

Dovudning hamdu sanosi.

1[*] Ey Xudoyim, Shohim! Seni ulugʻlayman!

To abad Sening nomingni olqishlayman!

2Har kuni Seni olqishlayman,

Senga to abad hamdu sano aytaman.

3Egamiz buyukdir, madh etilsin yanada,

Aql yetmas Uning buyukligiga+.

4Ey Egam, bir nasl boshqasiga maqtar ishlaringni,

Ular eʼlon qilar qudratli ishlaringni.

5Ular shonli dabdabangni, ulugʻvorligingni soʻylaydilar,

Men esa ajoyib moʻjizalaring haqida oʻylayman[*].

6Odamlar qoʻrqinchli ishlaring qudrati haqida aytadilar,

Men esa buyukligingni eʼlon qilgayman+.

7Insonlar cheksiz ezguligingni xotirlab, gapiraveradilar.

Adolatingni ular sevinch ila kuylaydilar.

8Egamiz inoyatli, rahmdildir,

Jahli tez chiqmaydi, sodiq sevgisi moʻldir+.

9Egamiz har kimsaga himmat qilar,

Yaratganlarining har biriga shafqat aylar.

10Ey Egam, jamiki yaratganlaring Senga shukur aytar,

Jamiki taqvodorlaring Senga olqishlar kuylar.

11Saltanating shuhratini ular hikoya qilar,

Sening qudrating haqida ular soʻylab yurar.

12Hammani qudratli ishlaringdan,

Saltanating shuhratiyu dabdabasidan xabardor qilar.

13Sening saltanating abadiy shohlikdir,

Hukmronliging nasllar osha davom etar[*]+.

14Yiqilayotganlarga Egamiz tayanch boʻladi,

Ikki bukilganlarning qaddini rostlaydi+.

15Ey Egam, hammaning koʻzi umid bilan Senga tikilar,

Oʻz paytida ularning rizqini berasan+.

16Sen qoʻlingni ochib,

Jamiki jonzotning istagini qondirasan+.

17Egamiz hamma yoʻllarida adolat qilar,

Hamma ishlarida sevgisini koʻrsatar.

18Egamiz Oʻziga yolvorganlarning yonidadir,

Chin dildan iltijo qilganlarning yonidadir+.

19Undan qoʻrqqanlarning tilagini Egamiz qondirar,

Ularning nolasini eshitib, ularga najot berar+.

20Egamiz Oʻzini sevuvchilarni asraydi,

Hamma fosiqlarni qirib tashlaydi.

21Egamizning hamdu sanosi doimo tilimda boʻladi,

Jamiki jonzot Uning muqaddas nomini to abad olqishlaydi.

145–SANO

145^1Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Egamni madh qil, ey jonim!+

2Tirik ekanman, Egamga hamdu sano aytaman,

Umrim boricha Xudoyimga hamdu sano kuylayman+.

3Umid bogʻlamang shahzodalarga,

Najot berolmaydigan inson zotiga+.

4Ular jon bergach, tuproqqa qaytar,

Oʻsha ondayoq ularning rejasi yoʻqqa chiqar+.

5Yoqbning Xudosini madadkorim, deb aytganlar baxtlidir,

Oʻzlarining Egasi Xudodan umid qilganlar baxtlidir.

6Ha, Yoqubning Xudosi
Osmonni, yerni hamda dengizni yaratgan.
Dengizu undagi hamma jonzotni U yaratgan,
U to abad sodiq boʻlib qoladi,
7Mazlumlarga adolat qiladi,
Ochlarga U non beradi.
Asirlarni ozod qiluvchi Egamizdir+.
8Egamiz koʻrning koʻzlarini ochadi,
Ikki bukilganlarning qaddini rostlaydi,
Egamiz solihlarni sevadi+.
9Egamiz musofirlarni asraydi,
Yetim va bevalarni qoʻllaydi,
Fosiqning yoʻllariga xalaqit beradi+.

10Egamiz to abad hukmdordir,

Ey Quddus[*], sening Xudoying nasllar osha hukmdordir!

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!+

146–SANO

146^1Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Naqadar yaxshidir Xudoyimizni tarannum etmoq!

Naqadar lazzatli, munosib Unga hamdu sano aytmoq!+

2Egamiz Quddusni qaytadan quradi,

Surgundagilarni Isroilga yigʻadi+.

3Ezilgan koʻngillarga U shifo beradi,

Ularning yaralariga malham qoʻyadi+.

4Yulduzlarning sonini U aniqlab chiqadi,

Ularning hammasiga nom beradi+.

5Rabbimiz buyukdir, qudrati azimdir,

Uning donoligi cheksizdir+.

6Egamiz mazlumlarni yuksaltiradi,

Fosiqlarni esa yerga urib ezadi.

7Egamizga shukrona aytib tarannum qiling,
Xudoyimizga atab lirada kuy chaling+.
8U samolarni bulutlar ila qoplaydi,
U yerni yomgʻir bilan taʼminlaydi,
Qir–adirlarda oʻt–oʻlan oʻstiradi+.
9U hayvonlarning rizq–roʻzini beradi,

Qargʻa bolalari qagʻillaganda ularga oziq beradi+.

10U otlarning kuchidan zavq olmaydi,
Sipohning kuchli oyoqlaridan xushlanmaydi+.
11Egamiz Oʻzidan qoʻrqqanlardan xushlanadi,

Uning sodiq sevgisiga umid qilganlardan mamnun boʻladi+.

147–SANO

147^1Egangni olqishlagin, ey Quddus!

Xudoyingga hamdu sano ayt, ey Sion!

2Darvozalaring tambalarini U mustahkam qiladi,

Ichingdagi bolalaringga U baraka beradi+.

3Shohligingga U tinchlik ato qiladi,

Bugʻdoyning eng yaxshisi bilan toʻydiradi+.

4Xudo amrlarini yer yuziga yuboradi,

Uning aytgan soʻzlari tez yoyiladi.

5U qorni oppoq koʻrpaday yoyadi,

Qirovni kul kabi sochadi+.

6Doʻlni ushoq kabi yogʻdiradi,

Uning sovugʻi oldida kim bardosh bera oladi?!

7Kalomini yuborib, Egamiz muzlarni eritadi,

Shamolini esdirib, suvlar oqizadi.

8Yoqb nasliga soʻzini ayon qiladi,

Qonun–qoidalarini Isroilga bildiradi.

9Boshqa xalqlarga Egamiz shunday qilmadi,

Oʻsha xalqlar Uning qonunlarini bilmaydi.

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!+

148–SANO

148^1Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin samolardan,
Unga hamdu sanolar boʻlsin falaklardan!+
2Ey Uning farishtalari,
Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!
Ey Uning samoviy lashkarlari,
Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!+

3Unga hamdu sanolar boʻlsin, ey quyosh, ey oy,

Hamdu sanolar boʻlsin Unga, nurli yulduzlar!

4Hamdu sanolar boʻlsin Unga, ey falaklar toqi,

Ey samolar uzra joylashgan suvlar![*]+

5Egamizga hamdu sano aytsin ular,

Egamizning amri bilan yaratilgan ular+.

6Egamiz bir farmon bilan ularni to abad joyiga oʻrnashtirdi,

Bu farmon bekor qilinmaydi+.

7Yer yuzidan Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!
Ey jamiki tubsiz suvlar, dengiz maxluqlari,+
8Ey chaqmoq, qor, doʻl, bulutlar,
Uning amriga boʻysunuvchi boʻronlar
Egamizga hamdu sanolar ayting!+

9Madhiyalar ayting Unga, ey togʻlar, jamiki qirlar,

Mevali daraxtlar, jamiki sadr daraxtlari!

10Hamdu sano ayting Unga,

Ey yovvoyi hayvonlar, jamiki chorva,

Sudralib yuruvchilaru uchar qushlar!

11Madhiyalar ayting Unga,
Ey zamindagi shohlar, jamiki xalqlar,
Shahzodalar, zamindagi hamma hukmdorlar!
12Unga hamdu sano ayting yigitlar, qizlar,
Yoshu qari — hammangiz birga.

13Hammasi Egamizga hamdu sano aytsin,

Yolgʻiz Uning nomi yuksakdir,

Shuhrati zaminu osmondan balanddir+.

14Egamiz Oʻz xalqini qudratli qildi[*].

Shu bois taqvodorlari Uni ulugʻlamoqda,

Qadrdoni Isroil xalqi Uni madh etmoqda.

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

149–SANO

149^1Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Egamizga yangi bir qoʻshiq ayting,

Taqvodorlar jamoasiga hamdu sano ayting+.

2Isroil oʻz Yaratuvchisi tufayli quvonsin,

Quddus[*] xalqi oʻz Shohidan shod boʻlsin.

3Egamizga ular raqs ila hamdu sano aytsin,

Doira, lira Unga atab kuy chalsin.

4Egamiz Oʻz xalqidan xushnuddir,

Mazlumlarga najotni toj qilib kiydiradi.

5Erishgan sharafi tufayli taqvodorlar shod boʻlsin,

Toʻshaklarida yotganlarida shodlanib qoʻshiq aytsin+.

6Xudoga hamdu sano tillaridan tushmasin,
Qoʻllarida dudama qilichlar boʻlsin,
7Toki yot xalqlardan qasos olsin,
Elatlarga jazosini bersin,
8Ularning shohlarini zanjirband qilsin,
Aslzodalariga temir kishanlar solsin.
9Ular ustidan Xudoning hukmini ijro etsin,
Taqvodorlari uchun sharaf shudir.

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!+

150–SANO

150^1Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Xudoga hamdu sanolar boʻlsin muqaddas maskanida,

Unga hamdu sanolar boʻlsin

Samoda — mustahkam qalʼasida+.

2Qudratli ishlari uchun Unga hamdu sanolar boʻlsin,

Tengsiz buyukligi uchun madhiyalar boʻlsin.

3Unga hamdu sano ayting burgʻu chalib,

Unga hamdu sano ayting arfa, lira chalib+.

4Doira chalib, raqs ila Unga hamdu sano ayting,

Torli asbob, nay chalib, Unga madhiyalar ayting+.

5Jarangdor zillar chalib, Unga hamdu sano ayting,

Ohangdor zillarni qattiq chalib, Unga madhiyalar ayting+.

6Egamizga hamdu sano ayting,

Ey jamiki tirik jonzotlar!

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

* 2:6 Sion — Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

* 2:7 …Sen mening oʻgʻlimsan, Bugun Men senga ota boʻldim — qadimgi paytlarda baʼzan shohanshoh va uning qoʻli ostidagi boshqa bir shoh orasidagi munosabat ota–oʻgʻil munosabatiday tasvirlangan. Ushbu oyatda Dovud naslidan boʻlgan, toj kiydirilgan yangi shoh Xudoning oʻgʻli deb aytilgan. Shohanshoh Xudo esa bu oyatda oʻsha shohning otasi sifatida tasvirlangan. 2 Shohlar 7:8-16, Zabur 88:20-30 ga qarang.

* 2:9 …ularni urib ezasan… — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha tarjimada …ularni boshqarasan….

* 2:11 Vahima ila tavba qiling! — yoki Titrab, shod boʻling!

* 2:12 Uning oʻgʻli — shu sanoning 7–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 3:1 Oʻgʻli Absalomdan qochib ketgandan keyin… — 2 Shohlar 15:13-17:22 ga qarang.

* 3:5 Muqaddas tepaligi — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 47:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 4:3 Ey insonlar, qachongacha…yolgʻonlarni izlab yurasiz?! — yoki Ey insonlar, qachongacha mening ulugʻvor Xudoyimni kamsitasiz?! Qachongacha arzimas narsalarga koʻngil qoʻyasiz?! Soxta xudolarni izlab yurasiz?!

* 4:5 Hatto gʻazablanganingizda ham gunoh qilmang… — yoki Qoʻrquvdan titrang, gunoh qilmang….

* 6:6 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. Qadimda Isroil xalqi Sheoʻlni yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy deb tushunardi. Yana 87:11-13 ga qarang.

* 8:5 Bandalar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Inson oʻgʻli. Bu ibroniycha ibora koʻchma maʼnoda ishlatilib, odamning oʻtkinchi ekanligini bildiradi.

* 8:6 Oʻzing — ibroniycha matnda elohim. Odatda bu soʻz Xudoga ishora qiladi, ammo qudratli hukmdorlar, ilohiy mavjudotlar yoki farishtalarni ham bildirishi mumkin.

* 8:7 Jamiki yaratganing uzra ularni hukmron qilding… — Ibtido 1:26-28 ga qarang.

* 9:1 Qizlar — yoki Oʻgʻilning oʻlimi.

* 9:12 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu sanoning 15–oyatida ham bor). 2:6 izohiga qarang.

* 9:16 Xalqlar oʻzlari qazigan chuqurga oʻzlari yiqildi… — 7:16-17 ga qarang.

* 9:18 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 6:6 izohiga qarang.

* 10:6 Qabihning ustiga choʻgʻ, oltingugurt yogʻdiradi… — Ibtido 19:24-25 ga qarang.

* 10:6 garmsel — hosilga katta ziyon keltiradigan issiq shamol. Bu oʻrinda majoziy maʼnoda ishlatilib, Xudoning hukmini bildiradi.

* 13:1 Ahmoqlar — ahmoqlar deb tarjima qilingan ibroniycha soʻz axloqsiz odamlarga ishora qiladi. Bunday odamlar Xudoni sevishni va Unga ishonishni rad qiladilar.

* 13:7 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

* 14:1 Sening muqaddas togʻing — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 47:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 15:10 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 6:6 izohiga qarang.

* 15:10 Taqvodoring — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Muqaddas boʻlganing.

* 17:3 qoya — bu obraz baʼzan ibroniy sheʼriyatida koʻchma maʼnoda qoʻllangan boʻlib, Egamizni toqqa oʻxshatadi. Egamizning xalqi oʻz dushmanlaridan qutulish uchun, qochib Egamizda panoh topadi. Bu obraz Egamizning barqarorligini va qoyaday mustahkam ekanligini koʻrsatadi.

* 17:3 qudratli najotkorim — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi najotimning shoxi yoki meni qutqaradigan shox. Hoʻkizning shoxi kuch–qudrat ramzi edi, chunki hoʻkiz qadimiy Yaqin Sharqdagi eng kuchli hayvonlardan biri edi.

* 17:6 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 6:6 izohiga qarang.

* 17:11 karub — qanotli samoviy mavjudot. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi KARUB, KARUBLAR soʻziga qarang.

* 17:14 …Xudoyi Taoloning sadosi eshitildi — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan va qadimiy yunoncha tarjimadan (yana 2 Shohlar 22:14 ga qarang). Ibroniycha matnda doʻl va qip–qizil choʻgʻ degan ibora bu misraning oxiriga qoʻshilgan.

* 17:16 Zamin poydevori — qadimda Isroil xalqining tasavvuriga koʻra, yer tep–tekis boʻlib, yer ostida buyuk dengiz bor edi, dengiz tubida oʻrnatilgan ulkan ustunlar yerni ushlab turardi. Bu ustunlar dengiz tubidagi poydevorga tayanardi.

* 18:4-5 Samo, falak aytmas bir gap…5 Ammo xabarlari… — yoki Biron xalq yoʻqki, samoyu falakning ovozini eshitmasa, Til yoʻqki, uni tushunmasa. 5 Ammo ularning ohanglari….

* 19:3 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

* 19:10 Ey Egam…javob bergin bizga — yoki Ey Egam, ato qilgin gʻalaba. Ey Shohimiz, iltijo qilganimizda, javob bergin bizga.

* 21:13 buqalar — sano ijodkori bu soʻz orqali dushmanlarini nazarda tutgan. U dushmanlarini yana sherlar (shu sanoning 14, 22–oyatlariga qarang), koʻppaklar (shu sanoning 17, 21–oyatlariga qarang) va yovvoyi buqalar (shu sanoning 22–oyatiga qarang) deb ataydi.

* 21:13 Bashan oʻlkasi — Bashan Jalila koʻlining shimoli–sharqida joylashgan boʻlib, oʻzining koʻm–koʻk yaylovlari va sogʻlom nasldor, chorvasi bilan mashhur edi.

* 21:16 Madorim qurib, sopol parchasiday boʻlib qoldim — yoki Ogʻzim sopol parchasiday qurib ketdi.

* 21:17 …Qoʻlu oyoqlarimni ular ilma–teshik qiladi — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …Sher kabi, qoʻl–oyoqlarim. Bu iborani …Ular sher kabi, qoʻl–oyoqlarimni bosib turadilar yoki …Ular sher kabi, qoʻl–oyoqlarimni gʻajiydilar deb tarjima qilsa ham boʻladi.

* 21:27 …yeb toʻyadilar… — sano ijodkori Xudodan olgan yordami uchun Xudoga shukrona bildirish niyatida Maʼbadga nazr olib kelgan. Soʻng oʻsha nazrning bir qismini taom sifatida qashshoqlarga ulashib bergan.

* 22:4 zulmat vodiysi — yoki oʻlim vodiysi zulmati.

* 22:4 tayoq — yovvoyi hayvonlarni haydab yuborish uchun ishlatilgan.

* 22:4 Xivich — qoʻylarga yoʻl koʻrsatish, ularni boshqarish va xavfli joylardan qutqarish uchun ishlatilgan.

* 23:2 U olamni oʻrnatgan…ummonlar uzra — qadimda Isroil xalqining tasavvuriga koʻra, yer tep–tekis boʻlib, yer ostida buyuk dengiz bor edi, dengiz tubida oʻrnatilgan ulkan ustunlar yerni ushlab turardi. Bu ustunlar dengiz tubidagi poydevorga tayanardi.

* 23:3 Uning tepaligi — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 47:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 23:6 …Xudoga intilgan Yoqub nasli… — yoki …Yoqubning Xudosiga intilgan odamlar….

* 24:1 Bu sano ibroniychada muvashshah usulida yozilgan sheʼrdir. Bu sanoning har bir oyatidagi birinchi soʻz ibroniy alifbesi tartibi boʻyicha boshlanadi.

* 25:3 …Senga doim sodiqman — yoki …Sadoqating tufayli yoʻlimni topaman.

* 27:2 maskan — bu oʻrindagi ibroniycha soʻz Maʼbadning Eng muqaddas xonasiga ishora qiladi.

* 28:1 ilohiy zotlar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Xudoning oʻgʻillari. Bu ibora samoda yashaydigan mavjudotlarga, jumladan, farishtalarga nisbatan ishlatilgan. Xudoning taxti atrofida samoviy mavjudotlar yigʻilgani haqida Eski Ahdda bir necha marta soʻz yuritilgan (misol uchun, 81:1, 88:6-8 ga va 3 Shohlar 22:19-22, Ishayo 6:1-8 ga qarang).

* 28:2 Muqaddas ulugʻvorlikka burkangan Egamizga sajda qiling! — yoki Egamizning muqaddas maskani ulugʻvorligi ichra Unga sajda qiling! yoxud Muqaddas liboslarda Egamizga sajda qiling!

* 28:5 Lubnondagi sadr daraxtlari — Lubnon togʻlarida oʻsadigan bu sadr daraxtlari dunyoning oʻsha hududidagi eng katta daraxt turlaridan edi.

* 28:6 Xermon togʻi — ibroniycha matnda Siriyon, Xermon togʻining yana bir nomi (Qonunlar 3:9 ga qarang). Xermon togʻi — hozirgi Suriyaning eng baland togʻi.

* 28:9 …ulkan daraxtlarni egib yuboradi… — yoki …bugʻu tugʻishiga sabab boʻladi….

* 28:10 toʻfon — shu sanoning 3–oyatida aytib oʻtilgan suvlarga ishora qilingan, shuningdek, olamni yoʻq qilib yuborgan toʻfonga ishora qilayotgan boʻlishi ham mumkin (Ibtido 7:1-8:22 ga qarang). Xudo bu qudratli kuchlarni boshqaradi.

* 29:4 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 6:6 izohiga qarang.

* 29:10 Tuproq Senga hamdu sano aytarmi?! — 6:6 ga qarang.

* 29:12 Aza libosi — ibroniycha matnda Qanor. Qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanorga oʻranib olish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan (shu sanoning 8-10–oyatlariga qarang).

* 30:11 Gunohlarim — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalarda kulfatlarim.

* 30:18 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 6:6 izohiga qarang.

* 31 qasida — taʼlim beradigan yoki marsiya mazmunidagi sheʼr. Bu oʻrindagi ibroniycha soʻzning maʼnosi bahsli.

* 32:7 U dengiz suvlarini…joylab qoʻygan — Ibtido 1:6-8 ga qarang.

* 33:1 Dovud…uning huzuridan quvilgandan keyin… — 1 Shohlar 21:10-22:1 ga qarang (Abumalek nomi Filist shohlariga nisbatan ishlatilgan unvon boʻlishi mumkin).

* 33:2 Bu sano ibroniychada muvashshah usulida yozilgan sheʼrdir. Bu sanoning har bir oyatidagi birinchi soʻz ibroniy alifbesi tartibi boʻyicha boshlanadi.

* 34:13 …Men qanor kiyib, roʻza tutib, qaygʻu chekardim — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanor kiyib olish va roʻza tutish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

* 34:13 Boshimni quyi solib, ibodat qilardim — yoki Ular uchun ibodat qilardim, ammo mening ibodatlarim javobsiz qolardi.

* 36:1 Bu sano ibroniychada muvashshah usulida yozilgan sheʼrdir. Bu sanoning har bir oyatidagi birinchi soʻz ibroniy alifbesi tartibi boʻyicha boshlanadi.

* 37:6 Aqlsizligim — gunohkorona xulq–atvor nazarda tutilgan.

* 38:1 Yodutun — 1 Solnomalar 16:41-42, 25:1, 3 ga qarang.

* 39:7 Gunoh qurbonligi — birortasi bilmay qilgan gunohi uchun Xudodan kechirim soʻrab keltirgan qurbonligi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi QURBONLIK soʻzi ostida berilgan GUNOH QURBONLIGI iborasiga qarang.

* 39:7 Sen qurbonligu nazrni istamading…Itoat qilishim uchun Sen quloqlarimni ochding — 1 Shohlar 15:22 ga qarang.

* 39:8 Muqaddas bitiklarda men haqimda yozilgan — Qonunlar 17:14-20 nazarda tutilgan boʻlishi mumkin, bu oyatlarda Isroil shohlari uchun koʻrsatmalar berilgan.

* 41:1 Koʻrax nasli — ular Maʼbad sozandalari edi (1 Solnomalar 6:31-38 ga qarang).

* 41:1 qasida — 31–sanoning izohiga qarang.

* 41:7 Xermon — hozirgi Suriyaning eng baland togʻi.

* 41:7 Mizor togʻi — aynan qayerda joylashgani maʼlum emas. Xermon togʻiga yaqin yerda boʻlishi mumkin.

* 42:3 Muqaddas togʻing — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 47:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 43:1 Koʻrax nasli — 41:1 ning birinchi izohiga qarang.

* 43:1 qasida — 31–sanoning izohiga qarang.

* 43:3 …Ozod qilding Sen otalarimizni — yoki …Sen otalarimizni gullatib–yashnatding yoxud …Sen begona xalqlarni quvib yubording.

* 44:1 Koʻrax nasli — 41:1 ning birinchi izohiga qarang.

* 44:1 qasida — 31–sanoning izohiga qarang.

* 44:7 Xudo bergan taxting… — yoki Ey Xudo, taxting….

* 44:9 mirra — maʼlum bir daraxtlarning qotgan yelimidan tayyorlangan xushboʻy modda.

* 44:10 Ofir — bu yurt Arabiston yarim orolining janubida joylashgan boʻlishi mumkin. Ofir oltini eng sifatli oltin hisoblangan.

* 44:13 Tir — Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan shahar. Bu shahar Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu yer Livan mamlakatining janubiy qismini tashkil qiladi.

* 45:1 Koʻrax nasli — 41:1 ning birinchi izohiga qarang.

* 45:5 Xudo shahri — Quddusga ishora.

* 45:10 Qalqonlar — yoki Jang aravalari.

* 46:1 Koʻrax nasli — 41:1 ning birinchi izohiga qarang.

* 46:10 Zaminning shohlari — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Zaminning qalqonlari (83:10 ga qarang).

* 47:1 Koʻrax nasli — 41:1 ning birinchi izohiga qarang.

* 47:2 Oʻzining muqaddas togʻi — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 47:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 47:3 Buyuk Shohning shahridagi, Uning shimolidagi… — yoki Buyuk Shohning shahri boʻlgan, Zofunning buyuk choʻqqilariga oʻxshagan…. Ibroniy tilida odatda Zofun soʻzi “shimol” maʼnosini ifodalab, Sion togʻi Quddus shahrining shimoliy qismida joylashganiga ishora qilayotgan boʻlishi mumkin. Ammo Zofun Isroildan shimolda, Finikiyada joylashgan bir togʻning ham nomidir. Bu hududda yashagan xalqlarning eʼtiqodi va tasavvuriga koʻra, xudolar aynan shu togʻda yigʻilishardi. Baʼzi olimlarning fikri boʻyicha, sano ijodkori bu yerda oʻzining, Xudo Sion togʻida yashaydi, degan ishonchini taʼkidlash uchun bu parchada Zofun togʻiga ishora qilyapti.

* 47:3 Sion togʻi — Quddusdagi Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb atalgan. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

* 47:8 Tarshish — hozirgi Ispaniyaning hududida joylashgan bu bandargoh shahar oʻzining katta va haybatli kemalari bilan mashhur edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BANDARGOH soʻziga qarang.

* 47:13 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

* 48:1 Koʻrax nasli — 41:1 ning birinchi izohiga qarang.

* 48:8 hayoti — yoki birodarining hayoti.

* 48:12 …berganda ham…Maskani nasldan naslga oʻtaveradi — qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda …bergan. Ular, uylarimiz to abaddir, maskanlarimiz nasldan naslga oʻtaveradi, deb oʻylaydilar.

* 48:15 …oʻliklar diyori…Oʻliklar diyori… — ibroniycha matnda …Sheoʻl…Sheoʻl… (shu sanoning 16–oyatida ham bor). 6:6 izohiga qarang.

* 49 Osif — 1 Solnomalar 6:31-33, 39-43, 25:1-2 va Ezra 2:41 ga qarang.

* 49:2 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

* 50:1-2 Natan paygʻambar kelib, Dovudning Botsheva bilan qilgan gunohini fosh etgandan keyin… — 2 Shohlar 11:1-12:25 ga qarang.

* 50:8 oʻrgatgin — yoki oʻrgatasan.

* 50:9 issop oʻti — bu oʻsimlikdan koʻpincha poklash marosimlarida odamlarga yo narsalarga suv yoki qon sepish uchun ishlatilgan (Chiqish 12:21-23, Levilar 14:1-7 va Sahroda 19:1-19 ga qarang). Bu oʻrinda sano ijodkori kechirim orqali ruhan poklanish istagini ifodalab, poklanish marosimiga ishora qilyapti.

* 51:1-2 Edomlik Doyeg…xabar bergandan keyin… — 1 Shohlar 21:7, 22:9-10 ga qarang.

* 51:1-2 qasida — 31–sanoning izohiga qarang.

* 52:1 qasida — 31–sanoning izohiga qarang.

* 52:2 Ahmoqlar — 13:1 izohiga qarang.

* 52:7 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

* 53:1-2 Zifliklar…xabar berganlaridan keyin… — 1 Shohlar 23:14-25, 26:1-5 ga qarang.

* 53:1-2 qasida — 31–sanoning izohiga qarang.

* 54:1 qasida — 31–sanoning izohiga qarang.

* 54:16 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 6:6 izohiga qarang.

* 55:1 Filist xalqi Dovudni Gat shahrida tutib olgandan keyin… — 1 Shohlar 21:10-15, 27:1-4 ga qarang.

* 55:8 Jinoyatlari uchun ularni uloqtir… — yoki Oʻzlarining jinoyatlari uchun ular jazodan qutulib qoladilarmi?!

* 56:1 …gʻorda yashirinib qutulganidan keyin… — 1 Shohlar 24:1-22 ga qarang.

* 56:3 …Men uchun qasos oluvchi Xudoga — yoki …Hayotim uchun Oʻz maqsadini amalga oshiradigan Xudoga yoxud …Menga ezgulik qiladigan Xudoga.

* 56:5 sherlar — sano ijodkorining dushmanlariga ishora qilayotgan koʻchma maʼnodagi soʻz.

* 58:1 Shoul Dovudni oʻldirish uchun uning uyini kuzatishga kishi yuborgandan keyin… — 1 Shohlar 19:11-17 ga qarang.

* 59:1-2 Oram–Naxrayim — ibroniychadagi maʼnosi Ikki daryoning Orami demakdir. Bu yer Furot daryosi boʻyida joylashgan boʻlib, hozirgi Suriya mamlakatining shimoliy qismini va hozirgi Turkiyaning janubi–sharqiy qismini qamrab olardi.

* 59:1-2 Oram–Zoʻvo — bu yer hozirgi Suriya mamlakatining markaziy qismida joylashgan edi.

* 59:1-2 Dovud Oram–Naxrayim va Oram–Zoʻvo xalqi bilan urush qilayotgan paytda… — 2 Shohlar 8:3-8, 10:16-18 va 1 Solnomalar 18:3-11, 19:6-19 ga qarang.

* 59:1-2 Tuz vodiysi — Oʻlik dengizning janubidagi oʻlka.

* 59:5 sharob — bu oʻrinda Xudo gʻazabining ramzi boʻlib, sharobdan mast boʻlish Xudoning hukmiga duchor boʻlishni bildiradi (Ishayo 51:17-23, Yeremiyo 25:15-29 ga qarang).

* 59:6 Ular kamon oʻqlaridan yashirinib olsin deya… — yoki Ular haqiqat haqi bayroq ostida yigʻilsin, deya….

* 59:7 …Iltijoimizga javob bergin… — yoki …Iltijoimga javob bergin….

* 59:8 …Oʻz muqaddas makoningdan vaʼda bergansan… — yoki …Sen muqaddassan, vaʼda bergansan….

* 59:8 Shakam — Quddusdan qariyb 50 kilometr shimolda, Isroil tepaliklarida joylashgan shahar.

* 59:8 Suxot vodiysi — Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan.

* 59:9 Gilad…Manashe… — Gilad oʻlkasi Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan. Manashe Isroil xalqining qabilalaridan biri boʻlib, bu qabilaning hududi Iordan daryosining sharq va gʻarb tomonida joylashgan edi.

* 59:9 …Efrayim…Yahudo… — Isroil xalqining ikkita yetakchi qabilasi. Efrayim Isroilning shimolida, Yahudo janub tomonida joylashgan edi. Ikkala qabila ramziy maʼnoda butun Isroil xalqini ifoda etadi.

* 59:10 …chorigʻimni otaman… — qadimgi Isroilda kimdir yerdan bir qismini mulk qilib olishga daʼvogarlik qilganda chorigʻini otgan, shu ramziy xatti–harakat odat boʻlib qolgan.

* 59:10 Moʻab…Edom…Filistlar — Isroilning sharq, janub va gʻarbidagi qoʻshni xalqlari boʻlib, ular Isroilga dushman edilar. Moʻab yurti Oʻlik dengizning sharqida, Edom yurti Oʻlik dengizning janubida joylashgan edi. Filistlar Oʻrta yer dengizi boʻyida yashagan.

* 59:11 mustahkam shahar — Edom yurtining poytaxti Sela nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

* 61:1 Yodutun — 1 Solnomalar 16:41-42, 25:1, 3 ga qarang.

* 62:1 Dovud Yahudo choʻlida boʻlgandan keyin… — 2 Shohlar 15:13-28, 16:1-2, 13-14, 17:16, 27-29 ga qarang.

* 64:2 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

* 64:4 ustimizdan — qadimiy yunoncha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda ustimdan.

* 64:4 …kechirasan gunohlarimizni — yoki …poklaysan gunohlarimizdan.

* 65:6 Xudo dengizni quruq yerga aylantirdi, Ota–bobolarimiz bahrdan yurib oʻtdi… — Chiqish 14:21-22 ga qarang.

* 65:12 Farovonlik — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha, suryoniycha va lotincha tarjimalarda keng yer, yaʼni ozod, bexatar oʻlka.

* 67:9 Sinay togʻining Xudosi — Isroil xalqi Misrdan Kanʼon yurtiga ketganda, Xudo Sinay togʻida ularga Oʻzini zohir qilgan edi (Chiqish 19:10-25 ga qarang).

* 67:10 yering — Isroil xalqi oʻrnashgan Kanʼon yurti.

* 67:15 Zalmon togʻi — Shakam shahri yaqinida joylashgan Ebal togʻining yoki Garizim togʻining yana bir nomi (Hakamlar 9:46-49 ga qarang) yoki Iordan daryosining sharqidagi bir togʻ.

* 67:16 Bashanning togʻi — Bashan oʻlkasida, Jalila koʻlidan qariyb 60 kilometr shimoli–sharqda joylashgan Xermon togʻi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Xermon togʻi hozirgi Suriyaning eng baland togʻi boʻlib, uchta alohida–alohida choʻqqisi bor.

* 67:17 Xudo makon qilib tanlagan togʻ — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 47:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 67:19 Yuksaklar — Sion togʻida joylashgan Maʼbad nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Sano ijodkori Rabbiyni oʻz taxtiga koʻtarilayotgan gʻolib shoh sifatida tasvirlaydi.

* 67:28 …Benyamin…Yahudo…Zabulun, Naftali… — Isroil xalqining qabilalaridan toʻrttasi. Benyamin va Yahudo qabilalari Isroil yurtining janubida, Zabulun va Naftali qabilalari shimolida joylashgan edi.

* 67:29 Ey Xudo, koʻrsatgin qudratingni! — koʻplab ibroniy qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Sizlar qudratli boʻlasizlar, deb Xudoyingiz qaror qilgan edi.

* 67:31 …qamishzor orasidagi oʻsha yovvoyi hayvon… — Nil daryosidagi begemot nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Begemot Misr xalqining ramzi edi.

* 67:32 Misrdan bronza keltiriladi… — yoki Aslzodalar Misrdan keladi….

* 67:32 Habashiston — ibroniycha matnda Kush. Bu joy Misrdan janubda boʻlib, hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining bir qismini oʻz ichiga olgan edi.

* 68:11-12 …roʻza tutganimda…12…qanor kiyganimda… — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanor kiyib olish va roʻza tutish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

* 68:13 Shahar darvozasi oldida… — qadimgi paytlarda odamlar savdo–sotiq, ijtimoiy va huquqiy masalalarni hal qilish uchun shahar darvozasi oldida yigʻilishardi.

* 68:36 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

* 71:5 …Uning umri ham shunchalik uzoq boʻlsin — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda …Shunday uzoq vaqt davomida Sendan qoʻrqsinlar.

* 71:10 Tarshish — 47:8 izohiga qarang.

* 71:10 Shava — Arabiston yarim orolining janubi–gʻarb tomonida boʻlgani ehtimoldan holi emas. Keyinchalik Shava malikasi shoh Sulaymonga hadyalar olib kelgan edi (3 Shohlar 10:1-13 ga qarang).

* 71:10 Savo — Arabiston yarim orolining janubida yoki Afrikada, Qizil dengizning gʻarbiy boʻyida joylashgan boʻlishi mumkin.

* 72 Osif — 49–sanoning izohiga qarang.

* 72:4 Ular ogʻriq nimaligini bilmaydilar… — yoki Ular oʻlim paytigacha ogʻriqni sezmaydilar….

* 72:10 Shu bois har kim ularga yuz buradi, Ularning soʻzlarini suv kabi ichadi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Shu bois uning xalqi shu yerga qaytib keladi va moʻl–koʻl suvni simirib ichadi. Ibroniycha matnda bu oyatning maʼnosi bahsli.

* 73 Osif — 49–sanoning izohiga qarang.

* 73 qasida — 31–sanoning izohiga qarang.

* 73:14 Levitan — Kanʼon xalqlarining qadimiy afsonalarida uchraydigan maxluq. Levitan halokat keltiruvchi dengiz kuchlarining va oʻrnatilgan barcha tartibga tahdid soladigan buzgʻunchi kuchlarning ramzidir. Muqaddas Kitobda Xudoning Levitan ustidan qozongan gʻalabasi Uning kuch–qudrati ramzidir. Zotan, Xudo butun borliq ustidan, shuningdek, Oʻz xalqining dushmanlari ustidan gʻolib boʻlgan qudratli Hukmdordir.

* 73:14 Choʻl jonzotlari — yoki Choʻlda yashaydigan odamlar.

* 73:16 oy — yoki yulduzlar.

* 74:1 Osif — 49–sanoning izohiga qarang.

* 74:4 Zamin ustunlari — 17:16 izohiga qarang.

* 74:9 sharob — 59:5 izohiga qarang.

* 75:1 Osif — 49–sanoning izohiga qarang.

* 75:3 Quddus — ibroniycha matnda Salim, Quddusning qadimgi nomi.

* 75:11 Insonga boʻlgan gʻazabing… — yoki Senga boʻlgan inson gʻazabi….

* 75:11 …Gʻazabingdan qutulganlarni atrofingga toʻplaysan — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …Gʻazabning qolganini kiyib olasan. Oyatning bu qismidagi ibroniycha matnning maʼnosi bahsli.

* 75:12 atrofidagilari — atrofdagi xalqlarning hukmdorlari (shu sanoning 13–oyatiga qarang) yoki samodagi kengashda ishtirok etgan ilohiy zotlar nazarda tutilgan (81:1, 88:8 ga qarang).

* 76:1 Yodutun — 1 Solnomalar 16:41-42, 25:1, 3 ga qarang.

* 76:1 Osif — 49–sanoning izohiga qarang.

* 76:2 …Eshitgin meni, deb Xudoga hayqiraman — yoki …Xudoga hayqiraman, meni eshitadi.

* 76:7 Tun boʻyi oʻzim bilan oʻzim suhbat qurdim… — qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Tunda aytgan qoʻshiqlarimni esladim….

* 77 Osif — 49–sanoning izohiga qarang.

* 77 qasida — 31–sanoning izohiga qarang.

* 77:5 Ota–bobolarimizga amr berib…dedi — Qonunlar 6:6-7 ga qarang.

* 77:9 Efrayim jangchilari — Efrayim qabilasi Isroilning shimoliy qismidagi eng katta va nufuzli qabila boʻlgani bois, Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida Efrayim degan nom Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka nisbatan ishlatilgan. Bu shohlikning poytaxti Samariya edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi EFRAYIM soʻziga qarang.

* 77:9 …Jang kunida ortiga qaytdi — Efrayim qabilasi va Isroil, yaʼni shimoliy shohlik jangda qoʻrqoqlik koʻrsatganligi haqida hech qayerda aytib oʻtilmagan. Bu yerda sano ijodkori ular haqida, jangdan orqaga qaytdi, deb aytganda, Isroil xalqining Xudo bilan qilgan ahdiga bevafolik qilgani va shu sababli ularning shohligi qulaganini nazarda tutgan boʻlsa kerak (shu sanoning 60, 67-68–oyatlariga va 60–oyatning izohiga qarang).

* 77:12 Zoʻvan tekisligi — Goʻshen yerlarining yana bir nomi, bu joy Nil deltasining sharq tomonida joylashgan edi. Zoʻvan bu tekislikdagi muhim shahar boʻlib, Ramzes nomi bilan ham atalar edi. Ibtido 47:11, 27 ga qarang.

* 77:13 Dengizni yorib…Suvlarni devor kabi tik qilib qoʻydi — Chiqish 14:21-29 ga qarang.

* 77:14 Kunduzi ularni…Tun boʻyi…yetakladi — Chiqish 13:21-22 ga qarang.

* 77:15-16 U sahrodagi qoyalarni parchaladi…16…Suvlarni…oqizdi — Chiqish 17:1-7 va Sahroda 20:2-11 ga qarang.

* 77:18 Ular ataylab Xudoni sinadilar… — Chiqish 16:2-15, Sahroda 11:4-23 ga qarang.

* 77:21 Egamiz ularning gapini eshitib…Isroil nasliga qarshi qahrini sochdi — Sahroda 11:1-3 ga qarang.

* 77:24 manna — Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin to Kanʼon yurtiga kirguncha, Xudo ularga yetkazib turgan maxsus yegulik. Manna, Shabbat kunidan tashqari, har kuni kechasi yerga yogʻilardi, odamlar saharda turib, uni yigʻib olishardi (Chiqish 16:13-35, Ysha 5:12 ga qarang).

* 77:31 …Isroilning gulday yigitlarini yer tishlatdi — Sahroda 11:31-35 ga qarang.

* 77:43 Zoʻvan tekisligi — shu sanoning 12–oyati izohiga qarang.

* 77:46 chigirtkalar — baʼzan toʻda–toʻda boʻlib kelib, dalalardagi hosilga katta zarar yetkazadigan hasharot.

* 77:47 shikamora–anjir daraxtlari — anjirning qadimgi Yaqin Sharqda keng tarqalgan bir turi. Kattaligi yongʻoq daraxtiday, barglari esa tut barglariga oʻxshash boʻlib, yil davomida bir necha bor hosil beradigan sersoya daraxt.

* 77:44-51 44 Misrdagi daryolarni Xudo qonga aylantirdi…51 Misrning hamma toʻngʻich oʻgʻillarini nobud qildi… — Chiqish 7:14-12:32 ga qarang.

* 77:51 Xom avlodi — Misrliklarga nisbatan qoʻllangan sheʼriy usul. Xomning oʻgʻli Mizra Misr xalqining bobokalonidir (Ibtido 10:6 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang).

* 77:55 boshqa xalqlar — Qonunlar 7:1 ga qarang.

* 77:60 Shiloʻ — Quddusdan qariyb 32 kilometr shimolda joylashgan bu shahar Efrayim qabilasining hududida edi. Shoh Dovud davridan oldin Shiloʻ Isroil xalqining sajda markazi boʻlgan edi (Ysha 18:1, 1 Shohlar 1:3 ga qarang). Keyinchalik Yahudo qabilasining hududidagi Quddus sajda markazi boʻlib qoldi, Maʼbad Quddusda qurildi (shu sanoning 67-69–oyatlariga qarang).

* 77:61 …asir qilib berdi Ahd sandigʻini, Oʻzining qudratiyu shuhrati ramzini — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …asir qilib berdi Oʻz qudratiyu shuhratini.

* 77:67 Efrayim qabilasi — shu sanoning 9–oyatiga berilgan birinchi izohga qarang.

* 77:68 Yahudo qabilasi — Yahudo qabilasi Isroilning janubiy qismidagi eng katta qabila edi. Shu bois Eski Ahdning baʼzi parchalarida Yahudo soʻzi janubiy shohlikka nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YAHUDO soʻziga qarang.

* 77:67-68 …Efrayim qabilasini tanlamadi. 68…Yahudo qabilasini…Sion togʻini tanladi — Maʼbadning Yahudo hududida, Quddusdagi Sion togʻida qurilganiga ishora (shu sanoning 60–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

* 78 Osif — 49–sanoning izohiga qarang.

* 78:7 Isroil — ibroniycha matnda Yoqub, Isroil naslining yana bir nomi (Ibtido 32:27-28 ga qarang).

* 79:1 Osif — 49–sanoning izohiga qarang.

* 79:2-3 Yusuf nasli — bu oʻrinda Isroil xalqi nazarda tutilgan. Yusuf Yoqubning Rohiladan koʻrgan toʻngʻich oʻgʻli edi. Efrayim va Manashe qabilalari Yusufning ikkala oʻgʻlidan tarqalgan nasllardir.

* 79:2-3 …Efrayim, Benyamin, Manashe… — Isroil xalqining qabilalaridan uchtasi. Efrayim va Manashe gʻoyat muhim oʻrin tutgan shimoliy qabilalar edi.

* 79:12 dengiz — yaʼni Oʻrta yer dengizi.

* 79:14 Yovvoyi toʻngʻizlar…Yovvoyi jonivorlar… — Isroil xalqining dushmanlariga ishora qilayotgan koʻchma maʼnodagi iboralar.

* 79:16 novda — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi oʻgʻil, Xudo oʻtqazgan tokka, yaʼni Isroil xalqiga ishora qilayotgan koʻchma maʼnodagi soʻz.

* 79:18 xalq — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi inson oʻgʻli. Shu sanoning 16–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang. Yana 8:5 izohiga qarang.

* 80:1 Osif — 49–sanoning izohiga qarang.

* 80:4 bayram kunimiz — Chayla bayrami nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (Levilar 23:33-43 ga qarang).

* 80:6 Isroil — ibroniycha matnda Yusuf. 79:2-3 ning birinchi izohiga qarang.

* 80:7 Yukni oldim yelkangizdan…Qoʻllaringiz savatdan ozod boʻldi — Isroil xalqining Misrda qilgan ogʻir mehnati nazarda tutilgan (Chiqish 1:11-14 ga qarang).

* 80:8 …Mariva suvlari boʻyida… — Chiqish 17:1-7 va Sahroda 20:1-13 ga qarang.

* 81 Osif — 49–sanoning izohiga qarang.

* 81:1 samodagi kengash — Xudoning taxti atrofida samoviy mavjudotlar yigʻilgani haqida Eski Ahdda bir necha marta soʻz yuritilgan (misol uchun, 88:6-8, 3 Shohlar 22:19-22, Ayub 1:6-12, 2:1-6, 15:8, Ishayo 6:1-8 ga qarang).

* 81:1 xudolar — ibroniycha matnda elohim (shu sanoning 6–oyatida ham bor). Odatda bu soʻz Xudoga ishora qiladi, ammo hukmdorlar, ilohiy mavjudotlar yoki farishtalarni ham bildirishi mumkin.

* 81:5 Zaminning poydevori — 17:16 izohiga qarang.

* 82:1 Osif — 49–sanoning izohiga qarang.

* 82:6-8 Edomliklar…Moʻabliklar… — Edom Oʻlik dengizning janubida, Moʻab shu dengizning sharqida joylashgan yurtlar edi.

* 82:6-8 …Ismoil avlodlari…Hojar nasllari… — Iordan daryosining sharq tomonida yashagan qarindosh ikki arab qabilasi (Ibtido 25:12-18, 1 Solnomalar 5:10 ga qarang).

* 82:6-8 Gabol — bu oʻrinda yo Oʻrta yer dengizi boʻyidagi Finikiyaga qarashli shahar (Bibl nomi bilan ham maʼlum boʻlib, Tir shahridan shimolda joylashgan) yoki Oʻlik dengizning janubidagi yerlar nazarda tutilgan.

* 82:6-8 …Ommon va Omolek… — Ommon xalqi Iordan daryosining sharq tomonida, Omolek xalqi esa Isroildan janubi–gʻarbda, Sinay yarim orolida yashagan.

* 82:6-8 …Tir…Filistiya… — Tir Finikiyadagi shahar boʻlib, Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan. Filistiya Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan yurt edi.

* 82:9 Lut nasli — yaʼni Edom va Moʻab xalqlari (Ibtido 19:30-38 ga qarang).

* 82:10 …Midiyonlarni jazolaganingday… — Hakamlar 7:1-23 ga qarang.

* 82:10 …Sisaro, Yobinni qirganingday… — Hakamlar 4:1-24 ga qarang.

* 82:12 Oriv va Zayovday… — Hakamlar 7:25 ga qarang.

* 82:12 …Zevax va Zalmunoday… — Hakamlar 8:21 ga qarang.

* 83:1 Koʻrax nasli — 41:1 ning birinchi izohiga qarang.

* 83:7 Qaqragan soylikdan — ibroniycha matnda Baka soyligi. Ibroniychadagi baka soʻzi quruq yerlarda oʻsadigan daraxtning bir turini bildirishi mumkin. Baʼzi ibroniy qoʻlyozmalarida, qadimiy yunoncha, suryoniycha va lotincha tarjimalarda Yigʻi soyligi. Bu soylikning qayerda joylashgani maʼlum emas.

* 83:7 suv havzalari — yoki barakalar.

* 83:8 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

* 84:1 Koʻrax nasli — 41:1 ning birinchi izohiga qarang.

* 84:9 bemaʼni yoʻllar — gunohkorona xulq–atvor nazarda tutilgan.

* 85:13 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 6:6 izohiga qarang.

* 86:1 Koʻrax nasli — 41:1 ning birinchi izohiga qarang.

* 86:2 muqaddas togʻ — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 47:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 86:2 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu sanoning 4, 5, 6–oyatlarida ham bor). 2:6 izohiga qarang.

* 86:4 Misr — ibroniycha matnda Rahob, Levitanning yana bir ismi, Kanʼon xalqlarining qadimiy afsonalarida uchraydigan maxluq (73:14 ning birinchi izohiga qarang). Bu oʻrinda Rahob Misrning sheʼriy nomi sifatida kelgan (Ishayo 30:7 ga qarang).

* 86:4 …Filistiya…Tir… — Filistiya Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan yurt edi. Tir Finikiyadagi shahar boʻlib, Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan.

* 86:4 Habashiston — ibroniycha matnda Kush. Bu joy Misrdan janubda boʻlib, hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining bir qismini oʻz ichiga olgan edi.

* 87:1 Koʻrax nasli — 41:1 ning birinchi izohiga qarang.

* 87:1 qasida — 31–sanoning izohiga qarang.

* 87:4 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 6:6 izohiga qarang.

* 87:10 har kuni — yoki kun boʻyi.

* 87:12 Halokat diyori — ibroniycha matnda Abaddoʻn. Bu soʻz Sheoʻlni, yaʼni oʻliklar diyorini bildiradi.

* 87:12-13 …qabr…13 Zulmat diyori…Unutilganlar makoni… — Sheoʻl, yaʼni oʻliklar diyori nazarda tutilgan. 6:6 izohiga qarang.

* 87:16 …umidsiz qolganman — yoki …mening tinka–madorim qurigan.

* 88:1 qasida — 31–sanoning izohiga qarang.

* 88:4 Sen shunday deding… — 2 Shohlar 7:16 ga qarang.

* 88:7 Ilohiy zotlar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Xudoning oʻgʻillari. 28:1 izohiga qarang.

* 88:8 muqaddas malaklar davrasi — 81:1 ning birinchi izohiga qarang.

* 88:11 Rahob — Levitanning yana bir ismi, Kanʼon xalqlarining qadimiy afsonalarida uchraydigan maxluq (73:14 ning birinchi izohiga qarang).

* 88:13 …Tovur, Xermon togʻlari… — Tovur togʻi Jalila koʻlining janubiy qirgʻogʻidan qariyb 19 kilometr gʻarbda joylashgan. Xermon hozirgi Suriyaning eng baland togʻidir.

* 88:21 …Muqaddas moyimni surtib uni tanladim — 1 Shohlar 16:1-13 ga qarang.

* 88:28 Men uni toʻngʻich oʻgʻil qilib olaman… — 2:7 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 88:49 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 6:6 izohiga qarang.

* 88:51 …men, quling, qanchalar masxara boʻlganimni… — koʻplab ibroniy qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda …qullaring qanchalar masxara boʻlganini….

* 89:4 Sen insonni tuproqqa qaytarasan… — Ibtido 3:19 ga qarang.

* 90:13 Sher va zaharli ilon — Isroil xalqining dushmanlariga ishora qilayotgan koʻchma maʼnodagi ibora.

* 91:11 …Qudrating bilan menga qaytadan kuch ato etding — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …Menga yangi moy surtilgan. Bu oʻrinda moy Xudodan kuch olishga ishora boʻlib, koʻchma maʼnoda qoʻllangan.

* 91:13 Lubnondagi sadr daraxti — 28:5 izohiga qarang.

* 94:8 Marivada…Massaxda… — Chiqish 17:1-7 ga qarang.

* 94:10 Qirq yil u nasldan nafratlanib… — Sahroda 14:33-34 ga qarang.

* 94:11 …«Ular farogʻat diyorimga kirmaydi», dedim — Sahroda 14:20-23 ga qarang.

* 95:9 Muqaddas ulugʻvorlikka burkangan Egamizga sajda qiling! — yoki Egamizning muqaddas maskani ulugʻvorligi ichra Unga sajda qiling! yoxud Muqaddas liboslarda Egamizga sajda qiling!

* 96:8 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

* 98:2 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

* 98:9 muqaddas togʻi — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 47:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 101:14 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu sanoning 17–oyatida ham bor). 2:6 izohiga qarang.

* 101:26 zaminning poydevori — 17:16 izohiga qarang.

* 102:5 Hayotim — yoki Orzu–istaklarim.

* 102:14 …Biz tuproq ekanimiz… — Ibtido 3:19 ga qarang.

* 103:3 Osmondagi suvlar — Ibtido 1:6-8 ga qarang.

* 103:5 zaminning poydevori — 17:16 izohiga qarang.

* 103:16 …Lubnonda…sadr daraxtlaring… — 28:5 izohiga qarang.

* 103:26 Levitan — Kanʼon xalqlarining qadimiy afsonalarida uchraydigan maxluqqa ishora qiladi (73:14 ning birinchi izohiga qarang). Ammo bu oʻrinda kitga yoki bahaybat dengiz maxluqiga ishora qilingan boʻlishi ham mumkin.

* 103:30 Ruh — bu oʻrindagi ibroniycha soʻz nafas maʼnosini ham ifodalaydi.

* 104:11 Aytdiki… — Ibtido 12:7, 17:8, 26:3, 28:13 ga qarang.

* 104:15 Paygʻambarlarim — Ibrohim, Isʼhoq, Yoqubga ishora.

* 104:17 Yusuf — Ibtido 37:1-36, 39:1-41:57, 45:4-7 ga qarang.

* 104:22 …aʼyonlarimni zanjirband qilsin… — yoki …u aʼyonlarim ustidan hukmronlik qilsin… yoxud …u aʼyonlarimga koʻrsatma bersin….

* 104:23 Xom yurti — Misrga nisbatan qoʻllangan sheʼriy usul. Xomning oʻgʻli Mizra Misr xalqining bobokalonidir (Ibtido 10:6 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang).

* 104:27 Misrliklar orasida…moʻjizalarini, ajoyibotlarini koʻrsatdi — Chiqish 7:8-11:10, 12:29-30 ga qarang.

* 104:28 …Axir, Misrliklar Egamizning amrlariga itoatsizlik qildi — qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda …Ular Egamizning amrlariga itoatsizlik qilmadi, yaʼni …Muso va Horun Egamizning amrlariga itoatsizlik qilmadi.

* 104:34 chigirtkalar — baʼzan toʻda–toʻda boʻlib kelib, dalalardagi hosilga katta zarar yetkazadigan hasharot.

* 104:37 …Egamiz Oʻz xalqini Oltinu kumushga boyitib… — Chiqish 12:33-36 ga qarang.

* 104:39 …Egamiz bulutni yoydi, Kechasi…alanga berdi — Chiqish 13:20-22 ga qarang.

* 104:40 …Egamiz bedanalar berdi, Osmondan non yogʻdirib, ularni toʻygʻazdi — Chiqish 16:2-15 ga qarang.

* 104:41 Egamiz qoyani ochdi, suv otilib chiqdi… — Chiqish 17:1-7 va Sahroda 20:2-11 ga qarang.

* 105:7 Qizil dengiz — ibroniycha matnda Yom–Suf, maʼnosi Qamish dengizi (shu sanoning 9, 22–oyatlarida ham bor). Bu sanodagi mana shu nom ostida hozirgi Suets qoʻltigʻi (yaʼni Qizil dengizning shimoli–gʻarbidagi qoʻltiq) yoki Suets qoʻltigʻi va Oʻrta yer dengizi oraligʻida joylashgan koʻllardan biri nazarda tutilgan. Chiqish 14:10-31 dagi hodisalarning tafsilotiga koʻra, bu dengiz kattaligidan Isroil xalqiga toʻsiq boʻlgan, chuqurligidan Misr lashkari choʻkib ketgan.

* 105:9 U Qizil dengizga doʻq urdi…Isroil xalqini dengiz tubidan oʻtkazdi — Chiqish 14:1-31 ga qarang.

* 105:14 Sahroda…ular Xudoni sinadi — Sahroda 11:4-34 ga qarang.

* 105:16 …Musoga…Horunga hasad qildi — Sahroda 16:1-35 ga qarang.

* 105:19 Sinay togʻi — ibroniycha matnda Xorev togʻi, Sinay togʻining yana bir nomi.

* 105:19 Sinay togʻida…oltin butga sajda qildilar — Chiqish 32:1-14 ga qarang.

* 105:22 Xom yurti — Misrga nisbatan qoʻllangan sheʼriy usul. Xomning oʻgʻli Mizra Misr xalqining bobokalonidir (Ibtido 10:6 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang).

* 105:24 …ular…Egamizning vaʼdasiga ishonmadilar — Sahroda 14:1-35 ga qarang.

* 105:28 …bizning ota–bobolarimiz Piyor togʻidagi Baalga sajda qilishga qoʻshildilar… — Sahroda 25:1-13 ga qarang.

* 105:28 …Oʻliklarga… — yoki …Jonsiz butlarga….

* 105:32 Mariva suvlari boʻyida… — Sahroda 20:1-13 ga qarang.

* 106:3 janub — ibroniycha matnda dengiz. Bu oʻrinda Oʻrta yer dengizining janubiy sohili yoki Aqaba qoʻltigʻi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

* 106:30 bandargoh — kemalar toʻxtaydigan joy, port. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BANDARGOH soʻziga qarang.

* 107:8 …Oʻz muqaddas makoningdan vaʼda bergansan… — yoki …Sen muqaddassan, vaʼda bergansan….

* 107:8 Shakam — Quddusdan qariyb 50 kilometr shimolda, Isroil tepaliklarida joylashgan shahar.

* 107:8 Suxot vodiysi — Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan.

* 107:9 Gilad…Manashe… — Gilad oʻlkasi Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan. Manashe Isroil xalqining qabilalaridan biri boʻlib, bu qabilaning hududi Iordan daryosining sharq va gʻarb tomonida joylashgan edi.

* 107:9 …Efrayim…Yahudo… — Isroil xalqining ikkita yetakchi qabilasi. Efrayim Isroilning shimolida, Yahudo janub tomonida joylashgan edi. Ikkala qabila ramziy maʼnoda butun Isroil xalqini ifoda etadi.

* 107:10 …chorigʻimni otaman… — qadimgi Isroilda kimdir yerdan bir qismini mulk qilib olishga daʼvogarlik qilganda chorigʻini otgan, shu ramziy xatti–harakat odat boʻlib qolgan.

* 107:10 Moʻab…Edom…Filistlar… — Isroilning sharq, janub va gʻarbidagi qoʻshni xalqlar boʻlib, ular Isroilga dushman edilar. Moʻab yurti Oʻlik dengizning sharqida, Edom yurti Oʻlik dengizning janubida joylashgan edi. Filistlar Oʻrta yer dengizi boʻyida yashagan.

* 107:11 mustahkam shahar — Edom yurtining poytaxti Sela nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

* 108:17 …kelsin…boʻlsin — yoki …keldi…boʻldi.

* 109:1 Rabbim — ibroniycha matnda adon. Bu oʻrinda adon soʻzi Xudo tanlagan shohga ishora qiladi. Mazkur sanoda Dovud oʻzining avlodi va kelajak shoh haqida bashorat qilgan. Oʻsha shoh ruhoniy ham boʻladi va Xudoning oʻng tomonida oʻtirib, abadiy hukmronlik qiladi (shu sanoning 4–oyatiga va 2 Shohlar 7:16, 23:2-5 ga qarang).

* 109:1 Mening oʻng tomonim — oʻng tomon muruvvat va baraka oʻrni deb hisoblangan.

* 109:2 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

* 109:3 Erta tong yosh yigitlaring…Ular muqaddas ulugʻvorlikka burkangan — yoki Siz muqaddas ulugʻvorlikka burkangansiz, sizning kuch–qudratingiz tonggi shabnamga oʻxshab har kuni yangilanib turadi. Ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Bachadondan, sahardan sizda yoshligingiz shabnami bor yoki …yigitlaringizning shabnami bor.

* 109:4 “Sen Maliksidiq singari, To abad ruhoniysan” — Dovud nasli, Maliksidiq singari, ham shoh, ham ruhoniy boʻladi (Ibtido 14:18-20 ga qarang). Horun va uning nasliga berilgan martabaga qaraganda, bu ruhoniylik martabasi yuksak edi (Ibroniylar 7:1-28 ga qarang).

* 110:1 Bu sano ibroniychada muvashshah usulida yozilgan sheʼrdir. Bu sanoning har bir oyatidagi birinchi soʻz ibroniy alifbesi tartibi boʻyicha boshlanadi.

* 110:8 …Egamiz ularni sadoqat, toʻgʻrilik ila ijro qildi — yoki …Ularga sadoqat va toʻgʻrilik bilan itoat etish shart.

* 111:1 Bu sano ibroniychada muvashshah usulida yozilgan sheʼrdir. Bu sanoning har bir oyatidagi birinchi soʻz ibroniy alifbesi tartibi boʻyicha boshlanadi.

* 113:3 Dengiz Xudoni koʻrdi–yu, qochdi… — Chiqish 14:21-22 ga qarang.

* 113:3 …Iordan daryosi orqaga qaytdi — Ysha 3:7-17 ga qarang.

* 113:4 Togʻlar qoʻchqorlar kabi sakradi… — Chiqish 19:16-19 va Hakamlar 5:4-5 ga qarang.

* 113:8 U…qoyadan buloq chiqargan — Chiqish 17:1-7 ga qarang.

* 113:18 Horun xonadoni — Maʼbadda ruhoniylar boʻlib xizmat qilgan Horun nasli.

* 114:3 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 6:6 izohiga qarang.

* 115:1-2 Juda koʻp azob cheksam ham, Xudoga boʻlgan ishonchim yoʻqolmadi. 2 Oʻylamasdan… — yoki Men Xudoga ishondim. Juda koʻp azob chekkanimdan, oʻylamasdan 2….

* 117:14 …kuch–qudratimdir… — yoki …qudratim, shukrona qoʻshigʻimdir….

* 117:22 tamal toshi — qadimgi paytlarda qurilishda poydevor uchun qoʻyilgan birinchi va eng muhim tosh hisoblanardi. Bu tosh poydevorning bir burchagini hosil qilib, binoning qolgan qismi oʻsha toshning joylashuvi boʻyicha qurilardi.

* 117:27 Palma shoxlarini olib, qurbongoh oldiga boring — yoki Qurbonlik qilinadigan hayvonni arqon bilan bogʻlab, qurbongohga olib keling.

* 118:1 Bu sano ibroniychada muvashshah usulida yozilgan sheʼrdir. Bu sanoda 22 bayt boʻlib, har bir bayt 8 oyatdan iborat. Baytning har bir oyati ibroniy alifbesining bir xil harfi bilan boshlanadi. Misol uchun, birinchi baytdagi oyatlar ibroniy alifbesining birinchi harfi bilan boshlanadi, ikkinchi baytdagi oyatlar ibroniy alifbesining ikkinchi harfi bilan boshlanadi va hokazo.

* 118:37 …Vaʼdangga binoan hayotimni saqlagin — Qumron qoʻlyozmalaridan va baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan. Ibroniycha matnda …Sening yoʻllaringdan yurarkanman, hayotimni saqlagin.

* 118:83 Tutunda qorayib, bujmaygan meshday… — qadimgi paytlarda suyuqlik odatda hayvon terisidan qilingan meshlarda saqlanardi. Sano ijodkori oʻzini shipda osilib, tutundan qorayib, burishib ketgan meshga qiyoslaydi. Bunday mesh yaroqsiz boʻlib, undan foydalanib boʻlmaydi.

* 119 Ziyorat qoʻshigʻi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Yuqoriga chiqish qoʻshigʻi, yaʼni Quddusga va Maʼbad turgan tepalikka chiqilayotganda aytiladigan qoʻshiq. 119-133–sanolarning hammasi “ziyorat qoʻshiqlari” deb atalgan. Ziyoratchilar diniy bayramlarni nishonlash uchun Quddusga borayotganlarida ham, bayramlarni Maʼbadda nishonlaganlarida ham, sajda sifatida shu qoʻshiqlarni kuylagan boʻlishlari mumkin. Yana 83–sanoga qarang.

* 119:5 …Meshex…Kedar… — Meshex hududi Kaspiy dengizi bilan Qora dengiz orasida, Kedar yerlari esa Arabiston sahrosida joylashgan. Odamlarning tasavvuriga koʻra, bu joylarda yashaydigan xalqlar varvarlar boʻlib, ularning yerlari nihoyatda olisda deb hisoblangan.

* 124:3 saltanat hassasi — bu maxsus hassa boʻlib, shoh va hukmdorlarning hokimiyatini bildiruvchi ramz edi.

* 125:1 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

* 125:1 Egamiz Quddusni yana farovonlikka erishtirganda… — yoki Egamiz bizni surgundan Quddusga qaytarib olib kelganda….

* 126:2 Egamiz Oʻz sevganlarining ehtiyojini Uyqularida ham qondiradi — yoki Egamiz Oʻz sevganlariga uyqu ato qiladi.

* 128:5 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

* 128:6 Tom ustidagi oʻtlar — qadimgi Isroilda odatda uylarning tomlari tuproqdan boʻlib, shibbalangan. Baʼzan tomlarda maysalar oʻsib chiqar, lekin quyosh va garmsel taʼsirida tez qurib qolar edi.

* 131:6 Efrat — Baytlahm shahri atrofidagi yerlar.

* 131:6 Yoʻr — Xirat–Yoʻrimning qisqa shakli boʻlishi mumkin. Xirat–Yoʻrim Quddusdan 15 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan shahar edi. Filist xalqi jangda Ahd sandigʻini oʻlja qilib olgan edi. Isroil xalqi Ahd sandigʻini ulardan tortib olib, mana shu yerga olib kelgan edi (1 Shohlar 6:13-7:2 ga qarang).

* 131:13 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

* 132:2 qimmatbaho moy — Chiqish 30:22-33 ga qarang.

* 132:3 baraka — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi shabnam. Shabnam Xudo marhamatining ramzidir. Xudoning Sion togʻiga bergan moʻl–koʻl barakasi Xermon togʻiga tushadigan moʻl shabnamga taqqoslangan. Xermon togʻi hozirgi Suriyaning eng baland togʻidir. Quddus va Maʼbad joylashgan togʻlar undan anchagina past edi.

* 133:3 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

* 134:3 bu — yoki U.

* 134:8 Egamiz Misrning toʻngʻichlarini…nobud qildi — Chiqish 12:29-30 ga qarang.

* 134:9 Firʼavn va uning hamma aʼyonlariga qarshi…Egamiz alomatu moʻjizalarni yubordi — Chiqish 7:8-11:10 ga qarang.

* 134:11 Amor xalqining shohi Sixoʻnni, Bashan shohi Oʻgni…qirgan — Sahroda 21:21-35 va Qonunlar 2:24-3:11 ga qarang.

* 134:19 Horun xonadoni — Horunning avlodi Maʼbadda ruhoniy boʻlib xizmat qilgan.

* 134:20 Levi xonadoni — Maʼbaddagi xizmatlarda ruhoniylarga yordam beradigan Levi qabilasining aʼzolari.

* 135:2-3 xudolarning Xudosi…3…egalarning Egasi — Qonunlar 10:17 izohiga qarang.

* 135:5 …samolarni yaratganga… — Ibtido 1:1, 6-8, 14 ga qarang.

* 135:6 …suvlar uzra yerni barpo qilganga… — 23:2 izohiga qarang.

* 135:10 …Misrning toʻngʻichlarini urganga… — Chiqish 12:29-30 ga qarang.

* 135:11 …Misrdan Isroilni olib chiqqanga… — Chiqish 6:6, 13:3-4 ga qarang.

* 135:13 Qizil dengiz — ibroniycha matnda Yom–Suf, maʼnosi Qamish dengizi (shu sanoning 15–oyatida ham bor). 105:7 izohiga qarang.

* 135:13 …Qizil dengizni ikkiga boʻlganga… — Chiqish 14:1-31 ga qarang.

* 135:19-20 …Amor xalqining shohi Sixoʻnni oʻldirganga…20…Bashan shohi Oʻgni oʻldirganga… — Sahroda 21:21-35 va Qonunlar 2:24-3:11 ga qarang.

* 136:1 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu sanoning 3–oyatida ham bor). 2:6 izohiga qarang.

* 136:7 Edomliklar — azaldan Isroil xalqiga dushman boʻlib kelgan xalq, ularning yurti Oʻlik dengizning janubida joylashgan edi. Bobilliklar Quddusni vayron qilganlarida, Edom xalqi ularga yordam bergan edi (yana Hizqiyol 35:5 va Obodiyo 10-14–oyatlarga qarang). Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi EDOM soʻziga qarang.

* 136:8 Qirgʻinga mahkum boʻlgansan — yoki Ey qotil!

* 137:1 Farishtalar — ibroniycha matnda Elohim, 8:6 izohiga qarang.

* 137:8 …men uchun qasos olasan — yoki …mening hayotim uchun qoʻygan oʻz maqsadingni bajarasan yoxud …menga ezgulik qilasan.

* 138:8 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 6:6 izohiga qarang.

* 138:15 Yerning tubi — ona qorniga ishora qilayotgan koʻchma maʼnodagi ibora (yana Ayub 1:21 ga qarang).

* 138:24 abadiy yoʻl — yoki qadimgi yoʻl, yaʼni vaqt sinovlariga bardosh bergan ishonchli yoʻl (Yeremiyo 6:16 ga qarang).

* 140:7 qabr — ibroniycha matnda Sheoʻl. 6:6 izohiga qarang.

* 141 Dovud gʻorda boʻlgandan keyin… — 1 Shohlar 22:1-2 da yoki 1 Shohlar 24:1-22 da tasvirlangan voqeaga ishora.

* 141 qasida — 31–sanoning izohiga qarang.

* 143:2 Xalqlar — Qumron qoʻlyozmalaridan, koʻplab ibroniy qoʻlyozmalaridan, qadimiy suryoniycha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Xalqim.

* 143:3 Bandalar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Inson oʻgʻli. Bu ibroniycha ibora koʻchma maʼnoda ishlatilib, odamning oʻtkinchi ekanligini bildiradi.

* 143:14 Hoʻkizimiz ogʻir yuklarni tortsin… — yoki Hoʻkizlarimiz semirsin… yoxud Chorvamiz buzoqlar tugʻsin….

* 144:1 Bu sano ibroniychada muvashshah usulida yozilgan sheʼrdir. Bu sanoning har bir oyatidagi birinchi soʻz ibroniy alifbesi tartibi boʻyicha boshlanadi.

* 144:5 Ular…soʻylaydilar, Men esa…oʻylayman — Qumron qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Shonli dabdabang, ulugʻvorliging, ajoyib moʻjizalaring haqida men oʻylayman.

* 144:13 …Hukmronliging nasllar osha davom etar — Qumron qoʻlyozmalarida, bitta ibroniy qoʻlyozmasida, qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalarda shu oyatning oxiriga Egamiz Oʻzining vaʼdalariga sodiq va Oʻzi yaratganlarning hammasiga mehribon, deb qoʻshimcha qilingan.

* 145:10 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

* 148:4 samolar uzra joylashgan suvlar — Ibtido 1:6-8 ga qarang.

* 148:14 …Oʻz xalqini qudratli qildi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …Oʻz xalqi uchun bir shox chiqardi. Eski Ahdda buqaning shoxi koʻpincha koʻchma maʼnoda ishlatilib, kuchli hukmdorga yoki harbiy qudratga ishora qilgan.

* 149:2 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

+ 1:1 Ayub 21:16, Hik 1:15, Hik 4:14, Hik 24:1, Zab 25:4-5, Hik 3:34, Hik 21:24

+ 1:2 Ysha 1:8, Zab 118:47-48, Zab 118:97
+ 1:3 Yerm 17:8, Hiz 47:12
+ 1:4 Ayub 21:18, Zab 34:5
+ 1:6 Zab 36:18
+ 2:1 Hav 4:25-26
+ 2:2 Zab 17:51, Zab 19:7, Zab 88:20-21
+ 2:4 Zab 10:4, Zab 36:13, Zab 58:9, Hik 1:26
+ 2:6 Zab 109:2, Vah 14:1
+ 2:7 Hav 13:33, Ibr 1:5, Ibr 5:5, 2Sh 7:14

+ 2:9 Vah 2:27, Vah 12:5, Vah 19:15, Isha 30:14, Yerm 19:11

+ 2:11 Ibr 12:28, Flp 4:4
+ 2:12 Zab 33:8
+ 3:1 2Sh 15:14-17
+ 3:2 2Sh 15:12
+ 3:3 Zab 70:11
+ 3:4 Ibt 15:1, Zab 26:6
+ 3:5 Zab 2:6, Zab 33:4
+ 3:6 Zab 4:8
+ 3:7 Zab 26:3
+ 3:8 Ayub 16:10, Ayub 29:17, Zab 57:7
+ 3:9 Zab 36:39, Isha 43:11, Yun 2:10
+ 4:1 Xbq 3:19
+ 4:2 Ayub 36:16
+ 4:4 Chq 11:7
+ 4:6 Qnlr 33:19, Zab 50:21
+ 4:7 Sah 6:25, Zab 30:17, Zab 43:4, Zab 66:2
+ 4:9 Zab 3:6
+ 5:3 Zab 83:4
+ 5:4 Zab 87:10, Zab 118:147
+ 5:6 Zab 10:5
+ 5:7 Zab 54:24
+ 5:8 3Sh 8:29, Zab 10:4
+ 5:10 Yerm 5:16, Zab 11:2, Rim 3:13
+ 5:13 Zab 113:21-22, Zab 102:4
+ 6:1 1Sol 15:20-21
+ 6:2 Zab 37:2
+ 6:4 Zab 89:13

+ 6:6 Zab 29:10, Zab 87:11, Zab 113:25, Voiz 9:10, Isha 38:18

+ 6:8 Zab 30:10
+ 6:9 Ayub 21:16, Zab 118:115, Mat 7:23
+ 6:11 Zab 39:13
+ 7:2 Zab 10:1, Zab 63:11, Zab 30:16
+ 7:3 Ayub 10:16
+ 7:5 Zab 54:21, 1Sh 24:8, 1Sh 26:9
+ 7:8 Isha 33:10
+ 7:9 Zab 25:1, Zab 34:24, Zab 42:1
+ 7:10 Ayub 23:10, Zab 10:5
+ 7:11 Ibt 15:1
+ 7:12 Nox 1:5
+ 7:13 Qnlr 32:41, Qnlr 32:23
+ 7:14 Zab 20:13, Zab 63:8
+ 7:15 Ayub 15:35, Isha 59:4, Yoqb 1:15

+ 7:16 Est 7:9, Hik 11:5, Hik 26:27, Hik 28:10, Voiz 10:8, Dnr 6:24

+ 7:18 Zab 9:3

+ 8:1 Zab 80:1, Zab 83:1

+ 8:2 Zab 148:13, Isha 12:4, Zab 112:4, Mat 21:16

+ 8:5 Ayub 7:17, Zab 143:3, Ibr 2:6-8

+ 8:7 Ibt 1:26, Ibt 1:28, Zab 109:1, 1Kor 15:27, Efs 1:22

+ 9:2 Zab 25:7, Zab 39:6, Zab 95:3
+ 9:3 Zab 7:18
+ 9:5 Zab 139:13, Zab 28:10
+ 9:6 Qnlr 9:14, Qnlr 29:20
+ 9:8 Zab 101:13, Zab 144:13, Mrs 5:19

+ 9:9 1Sh 2:10, Zab 57:12, Zab 66:5, Zab 95:13, Zab 97:9, Zab 109:6, Isha 2:4, Isha 3:13, Yoʻel 3:12

+ 9:10 2Sh 22:3
+ 9:11 Zab 90:14
+ 9:14 Zab 106:18
+ 9:15 Isha 25:9

+ 9:16 Zab 7:16, Ayub 18:8, Hik 29:5, Hik 29:6

+ 9:17 Chq 7:5, Chq 14:4
+ 9:18 Ayub 8:13
+ 9:22 Zab 21:1
+ 9:25 Zab 13:1, Zab 52:1
+ 9:27 Zab 29:7
+ 9:28 Rim 3:14, Ayub 20:12
+ 9:29 Zab 16:11, Zab 36:32, Hik 24:15
+ 9:30 Ayub 38:40, Zab 58:4, Mixo 7:2
+ 9:32 Isha 29:15, Hiz 8:12, Hiz 9:9
+ 9:35 Qnlr 10:18, Xsha 14:4
+ 9:36 Zab 36:17
+ 9:37 Chq 15:18, Zab 28:10, Zab 145:10
+ 9:39 Zab 81:3
+ 10:1 Zab 7:2
+ 10:2 Zab 63:4
+ 10:3 Zab 81:5

+ 10:4 Mixo 1:2, Yun 2:8, Xbq 2:20, Zab 2:4, Isha 66:1, Ayub 7:18, Ayub 23:10

+ 10:5 Ibt 22:1
+ 10:6 Ibt 19:24, Ayub 18:15, Zab 74:9
+ 10:7 Zab 32:5, Zab 61:8, Zab 98:4
+ 11:2 Isha 57:1, Mixo 7:2
+ 11:3 Zab 5:10, Zab 40:6, Zab 143:8
+ 11:7 Zab 17:31, Zab 118:140, Hik 30:5

+ 12:2 Zab 88:47, Mrs 5:20, Ayub 13:24, Xbq 1:2

+ 12:4 Ezra 9:8, Zab 18:9
+ 12:5 Qnlr 32:27
+ 12:6 Zab 114:7
• 13:1 Zab 52
+ 13:1 Zab 9:25, Mixo 7:2, Rim 3:10-12

+ 13:2 Ibt 11:5, Qnlr 26:15, Zab 32:14, Zab 101:19

+ 13:3 Ayub 15:16

+ 13:4 Hik 30:14, Yerm 10:25, Hiz 34:3, Mixo 3:3

+ 14:1 Zab 23:3-4, Isha 33:14-16
+ 14:2 Zab 105:3
+ 14:3 Lev 19:16
+ 14:4 Hak 11:35
+ 14:5 Lev 25:36, Hiz 18:8, Chq 23:5
+ 15:2 Zab 72:25

+ 15:4 Chq 23:13, Ysha 23:7, Xsha 2:17, Zkr 13:2

+ 15:5 Sah 18:20, Yerm 10:16, Yerm 51:19, Mrs 3:24

+ 15:8 Zab 108:31, Hav 2:25-28

+ 15:10 Ayub 33:28, Zab 29:4, Zab 48:16, Zab 85:13, Isha 38:17, Hav 2:27

+ 15:11 Mat 7:14
+ 16:1 Zab 85:1, Zab 141:1
+ 16:3 Ayub 23:10, Zab 65:10
+ 16:5 Ayub 23:11
+ 16:7 Zab 30:22

+ 16:8 Qnlr 32:10, Zkr 2:8, Rut 2:12, Zab 35:8, Zab 56:2, Zab 62:8, Zab 90:4

+ 16:10 Zab 118:70
+ 16:12 Ayub 38:40, Zab 9:29
+ 16:15 Ayub 19:26, Ayub 33:26
• 17:1 2Sh 22
+ 17:2 Qnlr 6:5, Zab 114:1

+ 17:3 Zab 18:15, Zab 30:3-4, Zab 70:3, Zab 90:2, Zab 143:2, Ibt 15:1

+ 17:4 1Sol 16:25, Zab 47:2, Zab 95:4, Zab 144:3

+ 17:5 Zab 41:7, Zab 92:4, Yun 2:4
+ 17:6 Zab 114:3
+ 17:7 Yun 2:8
+ 17:8 Hak 5:5, Zab 76:18, Zab 96:4
+ 17:9 Zab 20:9, Isha 30:33, Hiz 20:48
+ 17:10 Zab 143:5, Isha 64:1, Nox 1:3
+ 17:11 Zab 103:3
+ 17:12 Chq 20:21, Zab 96:2
+ 17:13 Ysha 10:11, Isha 30:30

+ 17:14 1Sh 2:10, Ayub 37:4-5, Zab 67:34, Zab 76:18-19

+ 17:15 Xbq 3:11, Zkr 9:14, 1Sh 7:10
+ 17:16 Chq 15:8, Zab 105:9
+ 17:17 Zab 143:7
+ 17:18 Zab 141:6
+ 17:20 Zab 30:8, Zab 117:5
+ 17:21 1Sh 26:23, Ayub 22:30
+ 17:24 Ibt 6:9, Ayub 1:1
+ 17:28 Zab 100:5
+ 17:29 2Sh 21:17, 4Sh 8:20, Zab 131:17

+ 17:31 Qnlr 32:4, Mat 5:48, Zab 11:7, Hik 30:5, Ibt 15:1

+ 17:32 4Sh 5:15, Isha 45:5, Dnr 2:47
+ 17:34 Qnlr 32:13, Isha 58:14, Xbq 3:19
+ 17:35 Zab 143:1
+ 17:38 Chq 23:27
+ 17:41 Chq 23:27
+ 17:42 Ayub 27:9, Hik 15:29
+ 17:43 Mixo 7:10, Zkr 10:5
+ 17:44 Isha 55:5
+ 17:45 Qnlr 33:29
+ 17:46 Mixo 7:17
+ 17:48 Zab 46:3
+ 17:50 Rim 15:9
+ 17:51 Zab 143:10, 2Sh 7:16
+ 18:2 Zab 49:6, Zab 88:6, Zab 96:6
+ 18:5 Rim 10:18
+ 18:6 Yoʻel 2:16, Voiz 1:5
+ 18:8 Qnlr 4:7, Zab 22:3, Zab 118:130
+ 18:9 Rim 7:12, Zab 12:4
+ 18:10 Zab 118:142, Zab 118:151, Zab 118:160
+ 18:11 Hik 3:14, Hik 8:10, Hik 24:13
+ 18:14 Sah 15:30, Rim 6:12, Rim 6:14
+ 18:15 Zab 17:3
+ 19:2 Zab 68:30, Hik 18:10
+ 19:3 Zab 127:5, Zab 133:3
+ 19:5 Zab 20:3

+ 19:8 Zab 32:17, Isha 31:1, Isha 36:9, 1Sh 17:45, Hik 21:31

+ 20:2 Zab 27:7
+ 20:3 Zab 19:5
+ 20:5 4Sh 20:6, Zab 60:6, Zab 90:16
+ 20:8 Zab 15:8

+ 20:10 Zab 17:9, Mal 4:1, Ayub 15:34, Ayub 20:26, Zab 96:3, Ibr 10:27

+ 20:11 Ayub 18:19

+ 20:13 Zab 17:15

+ 21:2 Mat 27:46, Mark 15:34, Zab 9:22, Mrs 3:8

+ 21:3 Zab 87:2

+ 21:6 Hak 3:9

+ 21:7 Ayub 25:6, Isha 41:14, Isha 49:7, Isha 53:3

+ 21:8 Zab 90:14, Mat 27:39-43, Mark 15:29-32, Luqo 23:35-37

+ 21:10 Zab 71:6
+ 21:12 Zab 106:12
+ 21:13 Zab 117:10-12, Yerm 50:27, Amos 4:1
+ 21:15 Zab 118:28
+ 21:17 Zab 58:7
+ 21:18 Luqo 23:35
+ 21:19 Yuhn 19:24
+ 21:21 Zab 34:17, Flp 3:2
+ 21:22 2Tim 4:17
+ 21:23 Ibr 2:12
+ 21:24 Zab 134:20
+ 21:26 Zab 34:18, Lev 7:16
+ 21:28 Zab 95:7, Zfn 2:11

+ 21:29 Dnr 7:14, Dnr 7:27, Obd 1:21, Zkr 14:9, Luqo 1:33, 1Kor 15:24, Vah 11:15

+ 21:31 Zab 101:19

+ 21:32 Zab 77:6, Zab 101:19

+ 22:1 Zab 79:2, Voiz 12:11, Isha 40:11, Hiz 34:11, Yuhn 10:11, Flp 4:19

+ 22:2 Hiz 34:14, Yuhn 10:9

+ 22:3 Zab 18:8, Hik 4:11, Hik 8:20

+ 22:4 Zab 137:7, Hik 10:9, Isha 43:2, Mixo 7:14

+ 22:5 Zab 91:11, Hik 27:9, Voiz 9:8, Luqo 7:46

+ 23:1 Chq 9:29, Ayub 41:3, Zab 49:12, Zab 88:11

+ 23:2 1Sh 2:8, Zab 101:26, Zab 103:5, Hik 8:29

+ 23:3 Zab 14, Isha 33:14-16
+ 23:4 Zab 50:12, Mat 5:8
+ 23:7 Zab 117:19-20, Isha 26:2
+ 23:8 Chq 15:3
+ 23:10 Mal 1:14
+ 24:1 Zab 85:4, Zab 142:8
+ 24:3 Isha 49:23
+ 24:4 Zab 26:11, Zab 85:11
+ 24:5 Zab 25:3
+ 24:6 Zab 102:17

+ 24:7 Ayub 13:26, Zab 118:9, Yerm 3:25, Zab 50:3

+ 24:11 Yerm 14:7, Zab 78:9, Dnr 9:19
+ 24:13 Zab 36:22, Hik 2:21, Isha 60:21
+ 24:15 2Sol 20:12, Zab 122:1-2, Zab 140:8
+ 24:22 Zab 43:27, Zab 129:8
+ 25:1 Zab 7:9

+ 25:2 1Sol 28:9, 1Sol 29:17, Zab 138:23, Hik 17:3, Yerm 17:10

+ 25:3 Zab 24:5
+ 25:5 Zab 1:1, Zab 138:21
+ 25:6 Qnlr 21:6, Zab 72:13, Mat 27:24
+ 25:7 Zab 9:2
+ 25:9 Zab 27:3
+ 25:10 Chq 23:8
+ 26:1 Isha 60:20, Mixo 7:8
+ 26:3 Zab 3:7, Zab 22:4
+ 26:4 Zab 22:6, Zab 60:5, Zab 64:5
+ 26:6 Zab 3:4, Efs 5:19
+ 26:8 Zab 104:4
+ 26:10 Isha 49:15
+ 26:11 Zab 24:4
+ 26:12 Zab 40:3, Chq 20:16, Hik 6:19
+ 26:13 Isha 53:8, Hiz 26:20, Hiz 32:23
+ 26:14 Ysha 1:6, Zab 30:25, Isha 8:17

+ 27:1 Zab 82:2, Zab 108:1, Zab 87:5, Zab 142:7, Hik 1:12

+ 27:2 Zab 133:2
+ 27:3 Hik 26:23, Yerm 9:8, Zab 25:9
+ 27:5 Isha 5:12
+ 27:7 Ibt 15:1, Zab 20:2
+ 27:9 Isha 40:11, Isha 46:3

+ 28:1 Ibt 6:2, Ayub 1:6, Ayub 2:1, Zab 88:7, 1Sol 16:28, Zab 95:7

+ 28:3 Ayub 37:4, Hiz 1:24
+ 28:5 Hak 9:15, Zab 103:16, Hiz 31:3
+ 28:6 Qnlr 3:9, Zab 113:4, Zab 113:6
+ 28:8 Sah 13:27

+ 28:10 Ibt 6:17, Chq 15:18, Zab 9:5, Zab 9:37

+ 28:11 Zab 67:36

+ 29:2 Zab 34:19

+ 29:4 Ayub 33:28, Zab 15:10, Zab 48:16, Zab 85:13, Isha 38:17

+ 29:6 Isha 57:16, Yerm 3:5, Mrs 3:31, Mixo 7:18, Zab 125:5

+ 29:7 Zab 9:26
+ 29:10 Zab 6:6, Isha 38:18
+ 29:12 Yerm 31:13
• 30:1 Zab 70:1-3
+ 30:2 Dnr 9:16
+ 30:3 Zab 17:3
+ 30:6 Luqo 23:46
+ 30:7 Qnlr 32:21
+ 30:9 Zab 17:20
+ 30:10 Zab 6:8

+ 30:12 Ayub 19:13, Zab 30:12, Zab 37:11, Zab 68:9, Zab 87:9

+ 30:13 Voiz 9:5
+ 30:14 Yerm 6:25, Yerm 46:5
+ 30:16 Zab 7:2
+ 30:17 Sah 6:25, Zab 4:7
+ 30:22 Zab 16:7
+ 30:24 Zab 96:10
+ 30:25 Ysha 1:6, Zab 26:14
+ 31:2 Yuhn 1:47, Rim 4:7-8
+ 31:5 Zab 37:19, Zab 50:5, 1Yuh 1:9
+ 31:7 Zab 118:114
+ 31:9 Hik 26:3, Yoqb 3:3
+ 31:11 Zab 67:4
+ 32:2 Zab 70:22

+ 32:3 Zab 39:4, Zab 95:1, Zab 97:1, Zab 143:9, Zab 149:1, Isha 42:10, Vah 5:9

+ 32:5 Zab 32:5, Zab 61:8, Zab 118:64

+ 32:6 Ibt 1:6-7, Zab 148:5, Yuhn 1:3, Ibr 11:3

+ 32:7 Ibt 1:9, Ayub 38:8-11, Zab 103:9, Yerm 5:22

+ 32:9 Ibt 1:3
+ 32:10 Isha 19:3
+ 32:11 Hik 19:21, Isha 46:10
+ 32:12 Qnlr 7:6, Zab 143:15
+ 32:13 Ayub 7:18, Ayub 23:10, Zab 10:4
+ 32:14 Qnlr 26:15, Isha 63:15
+ 32:16 Amos 2:14
+ 32:17 Zab 19:8, Hik 21:31
+ 32:18 Zab 146:11
+ 32:19 3Sh 17:6, Ayub 5:20
+ 32:20 Ibt 15:1, Qnlr 33:29
+ 33:1 1Sh 21:12-13
+ 33:3 1Sh 2:1
+ 33:5 Zab 3:5
+ 33:7 Zab 17:1
+ 33:8 Ayub 33:23, Dnr 6:22
+ 33:9 1Btr 2:3, Zab 2:12
+ 33:10 Zab 36:25, Hik 10:3
+ 33:11 Ayub 4:10-11
+ 33:13 1Btr 3:10-12
+ 33:14 Hik 13:3
+ 33:15 Zab 36:27, Isha 1:16-17, 3Yuh 1:11
+ 33:16 Ayub 36:7, Hik 15:29
+ 33:17 Ayub 18:17, Hik 10:7
+ 33:19 Zab 50:19
+ 33:20 Ayub 5:19, 2Tim 3:11
+ 33:21 Yuhn 19:36
+ 34:1 Isha 49:25

+ 34:4 Zab 39:15, Yerm 17:18, Zab 68:23-26, Zab 108:6-15

+ 34:5 Ayub 21:18, Zab 1:4
+ 34:6 Zab 72:18, Yerm 23:12
+ 34:7 Zab 56:7, Zab 118:85, Yerm 18:20
+ 34:8 Isha 47:11
+ 34:9 Luqo 1:47

+ 34:10 Chq 15:11, Zab 70:19, Zab 85:8, Zab 88:7-9, Zab 112:5, Ayub 5:15

+ 34:12 Zab 37:20, Zab 108:5, Hik 17:13, Yerm 18:20

+ 34:13 Sah 29:7
+ 34:16 Ayub 16:9, Zab 36:12
+ 34:17 Xbq 1:13, Zab 21:21
+ 34:18 Zab 21:26
+ 34:19 Zab 68:5, Yuhn 15:25, Zab 29:2
+ 34:21 Mrs 2:16
+ 34:22 Zab 9:22, Zab 37:22
+ 34:23 Zab 43:24, Zab 77:65
+ 34:24 Zab 7:9
+ 34:25 Zab 39:16, Zab 69:4, Mrs 2:16
+ 34:28 Zab 70:8
+ 35:2 Rim 3:18
+ 35:5 Hik 4:16, Mixo 2:1

+ 35:6 Zab 56:11, Zab 70:19, Zab 107:5, Mrs 3:23

+ 35:7 Rim 11:33, Zab 103:14, Zab 144:16

+ 35:8 Zab 62:4, Zab 16:8

+ 35:10 Hik 10:11, Hik 13:14, Yerm 2:13, Yuhn 4:10, Yuhn 1:9, 1Btr 2:9, Vah 22:5

+ 35:11 Yerm 22:16, Gal 4:9
+ 35:13 Zab 1:5
+ 36:1 Hik 3:31, Hik 23:17, Hik 24:19
+ 36:2 Ayub 14:2, Zab 89:6
+ 36:4 Ayub 22:26, Isha 58:14
+ 36:5 Hik 3:5, Hik 16:3
+ 36:6 Hak 5:31, Isha 58:8
+ 36:9 Zab 24:13
+ 36:10 Ayub 7:10, Ayub 24:24
+ 36:11 Hik 2:21, Mat 5:5
+ 36:12 Ayub 16:9, Zab 34:16
+ 36:13 Zab 2:4
+ 36:15 1Sh 2:4
+ 36:16 Hik 16:8
+ 36:17 Zab 9:36
+ 36:18 Zab 1:6
+ 36:19 3Sh 17:6, Ayub 5:20, Zab 32:19
+ 36:20 Zab 67:3, Zab 101:4, Xsha 13:3
+ 36:23 Isha 26:7
+ 36:24 Hik 24:16, Mixo 7:8
+ 36:25 Ayub 4:7, Zab 33:10-11, Hik 10:3
+ 36:26 Qnlr 15:8, Zab 111:5
+ 36:27 Zab 33:15
+ 36:28 Zab 96:10, Isha 14:20
+ 36:30 Hik 10:31, Hik 15:28

+ 36:31 Qnlr 6:6, Zab 39:9, Zab 118:11, Isha 51:7, Yerm 31:33

+ 36:32 Zab 9:29
+ 36:34 Zab 90:8, Zab 91:12, Hik 29:16
+ 36:38 Zab 72:17
+ 36:39 Zab 3:9, Isha 43:11, Yun 2:10
+ 36:40 Zab 10:1
+ 37:1 Zab 69:1
+ 37:2 Zab 6:2
+ 37:3 Qnlr 32:23, Ayub 6:4, Mrs 3:13
+ 37:4 Isha 1:6
+ 37:5 Ezra 9:6
+ 37:12 Ayub 19:13-14, Zab 87:18
+ 37:14 Isha 53:7
+ 37:16 Zab 38:8
+ 37:19 Zab 31:5
+ 37:21 Zab 34:12, Hik 17:13, Yerm 18:20
+ 37:22 Zab 9:22, Zab 34:22

+ 38:1 1Sol 16:41, 1Sol 25:1, Zab 61:1, Zab 76:1

+ 38:2 Ayub 2:10
+ 38:4 Ayub 32:20, Yerm 6:11, Yerm 20:9
+ 38:5 Zab 89:12

+ 38:6 Zab 88:48, Zab 90:5, Ayub 7:16, Zab 61:10, Zab 93:10-11, Zab 143:4, Voiz 1:2

+ 38:7 Ayub 27:16-17, Zab 48:11, Voiz 2:18
+ 38:8 Zab 37:16
+ 38:11 Ayub 13:21

+ 38:13 4Sh 20:5, Zab 55:9, 1Sol 29:15, Zab 118:19, Zab 118:54

+ 38:14 Ayub 7:19, Ayub 10:21-22
+ 39:3 Zab 68:3, Yerm 38:6
+ 39:4 Zab 32:3, Zab 51:8
+ 39:6 Zab 9:2, Zab 70:16

+ 39:7 Zab 50:18, 1Sh 15:22, Isha 50:4, Ibr 10:5-7

+ 39:9 Zab 36:31, Zab 118:11
+ 39:13 Zab 68:4
+ 39:15 Zab 34:4, Yerm 17:18, Zab 6:11
+ 39:16 Zab 34:25
+ 39:18 Zab 85:1, Zab 108:22
+ 40:2 Hik 14:21, Hik 29:7, Zab 36:18
+ 40:3 Zab 26:12
+ 40:4 Isha 38:1-8
+ 40:7 Zab 11:3
+ 40:10 Yuhn 13:18

+ 40:14 1Sol 16:36, Zab 71:18, Zab 88:53, Zab 105:48

+ 41:1 2Sol 20:19

+ 41:2 Zab 62:1, Zab 83:2

+ 41:4 Zab 78:10, Zab 113:10, Yoʻel 2:17, Mixo 7:10, Zab 79:6, Zab 101:10, Mrs 2:18

+ 41:5 Hiz 46:10
+ 41:6 Zab 42:5
+ 41:7 Qnlr 3:9, Zab 17:5, Zab 87:8, Yun 2:4
+ 41:9 Zab 62:7, Hav 16:25
+ 41:10 Zab 17:3, Zab 42:2
+ 42:1 Zab 7:9
+ 42:2 Zab 43:10, Zab 41:10
+ 42:3 Zab 2:6
+ 42:5 Zab 41:6
+ 43:2 Sah 23:23, Qnlr 32:7, Zab 77:3
+ 43:3 Qnlr 7:1
+ 43:4 Ysha 24:12, Sah 6:25, Zab 4:7
+ 43:5 Zab 73:12
+ 43:7 1Sh 17:47, Zab 32:16-17
+ 43:10 Zab 42:2, Zab 88:39
+ 43:11 Lev 26:17, Qnlr 28:25, Ysha 7:4
+ 43:12 Lev 26:33
+ 43:14 Zab 78:4, Dnr 9:16, Mixo 6:16
+ 43:15 Qnlr 28:37
+ 43:20 Ayub 30:29

+ 43:22 1Sol 28:9, 2Sol 6:30, Hik 15:11, Hav 1:24

+ 43:23 Rim 8:36
+ 43:24 Zab 34:23, Zab 77:65
+ 43:27 Zab 24:20
+ 44:1 Zab 68:1
+ 44:4 Chq 32:27, Qshq 3:8
+ 44:7 Ibr 1:8-9
+ 44:9 Hik 7:17

+ 44:10 Ibt 10:29, 3Sh 9:28, 1Sol 29:4, Ayub 22:24

+ 44:15 Qshq 1:3
+ 45:1 1Sol 15:20-21
+ 45:2 Zab 7:2, Qnlr 4:7, Nox 1:7
+ 45:4 Zab 92:3
+ 45:5 Zab 64:10
+ 45:6 Isha 12:6
+ 45:7 Zab 2:1, Amos 1:2, Amos 9:5
+ 45:9 Zab 65:5

+ 45:10 Isha 2:4, Mixo 4:3, 1Sh 2:4, Zab 75:4, Hiz 39:3

+ 46:2 Zab 94:1

+ 46:3 Qnlr 7:21, Zab 65:3, Zab 75:12, Mal 1:14

+ 46:4 2Sh 22:48

+ 46:8 Dnr 7:14, Dnr 7:27, Obd 1:21, Zkr 14:9, Luqo 1:33, 1Kor 15:24, Vah 11:15

+ 46:10 Zab 88:19
+ 47:2 1Sol 16:25, Zab 17:4
+ 47:3 Mrs 2:15
+ 47:5 Ibt 14:1, 2Sh 10:6
+ 47:7 Isha 13:8
+ 47:8 3Sh 22:48, Hiz 27:26
+ 47:10 Zab 25:3
+ 47:11 Zab 112:3
+ 47:12 Zab 96:8
+ 48:2 Mixo 1:2, Isha 34:1
+ 48:5 Zab 77:2
+ 48:7 Hik 11:28

+ 48:8 Ayub 33:24, Ayub 36:18, Mat 16:26, Mark 8:37

+ 48:10 Zab 88:49

+ 48:11 Voiz 2:14-16, Voiz 3:19, Voiz 9:2, Zab 38:7, Voiz 2:18

+ 48:13 Voiz 3:18
+ 48:16 Zab 15:10, Zab 29:4
+ 48:18 Ayub 27:19, 1Tim 6:7
+ 48:20 Ayub 33:30
+ 48:21 Voiz 3:19

+ 49:1 1Sol 6:39, 1Sol 15:17, 1Sol 25:1, 2Sol 5:12, Qnlr 10:17, Zab 112:3

+ 49:2 Qnlr 33:2, Zab 79:2, Zab 93:1

+ 49:3 Chq 19:16, Lev 10:2, Sah 16:35, 3Sh 19:11-12

+ 49:4 Qnlr 4:26, Qnlr 32:1, Isha 1:2
+ 49:6 Zab 18:2, Zab 96:6, Zab 57:12
+ 49:7 Zab 80:9
+ 49:8 1Sh 15:22, Zab 39:7
+ 49:10 Isha 40:16

+ 49:12 Chq 9:29, Ayub 41:3, Zab 23:1, Hav 17:25

+ 49:14 Zab 106:22, Ibr 13:15, Sah 30:3, Voiz 5:3, Yun 2:10

+ 49:15 Zab 80:8
+ 49:19 Zab 51:4
+ 49:21 Voiz 8:11, Isha 57:11
+ 49:22 Zab 9:18
+ 50:2 2Sh 12:1
+ 50:3 Zab 24:7, Isha 43:25
+ 50:4 Lev 16:30, 1Yuh 1:7, 1Yuh 1:9
+ 50:5 Zab 31:5, Rim 7:18
+ 50:6 2Sh 12:13, Rim 3:4
+ 50:7 Ayub 14:4, Ayub 15:14, Zab 57:4
+ 50:9 Isha 1:18
+ 50:12 Mat 5:12, Mrs 5:21
+ 50:16 2Sh 11:17, 2Sh 12:9
+ 50:18 Zab 39:7
+ 50:19 Zab 33:19
+ 50:20 Zab 68:36, Zab 146:2
+ 50:21 Zab 4:6
+ 51:2 1Sh 22:9
+ 51:4 Zab 49:19
+ 51:7 Zab 26:13
+ 51:8 Zab 39:3, Ayub 22:19
+ 51:9 Zab 48:7
+ 51:10 Yerm 11:16
• 52:1 Zab 13
+ 52:2 Zab 9:25, Mixo 7:2, Rim 3:10-12

+ 52:3 Ibt 11:5, Qnlr 26:15, Zab 32:14, Zab 101:19

+ 52:4 Ayub 15:16

+ 52:5 Hik 30:14, Yerm 10:25, Hiz 34:3, Mixo 3:3

+ 52:6 Lev 26:17, Hik 28:1
+ 53:1 1Sh 23:19, 1Sh 26:1
+ 53:5 Zab 85:14
+ 53:7 Zab 142:12

+ 53:9 Zab 58:10, Zab 91:12, Zab 111:8, Zab 117:7

+ 54:3 Zab 63:1
+ 54:8 Yerm 9:2
+ 54:10 Yerm 6:7, Hiz 7:23
+ 54:15 Zab 41:5
+ 54:16 Sah 16:30-33, Zab 123:3, Hik 1:12

+ 54:20 Qnlr 33:27, Zab 89:3, Zab 92:2, Xbq 1:12

+ 54:21 Zab 7:5
+ 54:22 Hik 5:3
+ 54:23 Zab 36:5, Isha 46:4, Mat 11:28-30
+ 54:24 Vah 20:3, Zab 5:7, Hik 10:27
+ 55:1 1Sh 21:13

+ 55:5 Zab 117:6, Isha 51:7, Isha 51:12, Mat 10:28

+ 55:7 Zab 70:10

+ 55:9 Zab 38:13, Chq 32:32, Zab 68:29, Zab 138:16, Mal 3:16

+ 55:13 Lev 5:4, Sah 30:3, Qnlr 23:21, Zab 49:14, Zab 115:8

+ 55:14 Zab 114:8, Ayub 33:30

• 56:1 Zab 107:2-6

+ 56:1 Zab 57:1, Zab 58:1, Zab 74:1, 1Sh 22:1, 1Sh 24:3, Zab 141:1

+ 56:2 Rut 2:12, Zab 16:8

+ 56:4 Zab 143:5-7

+ 56:5 Zab 57:7, Dnr 6:16, Hik 12:18, Hik 30:14

+ 56:7 Zab 7:16
+ 56:8 Zab 111:7-8
+ 56:9 Hak 5:12, 1Sol 15:16
+ 56:11 Zab 35:5
+ 57:1 Zab 56:1, Zab 58:1, Zab 74:1
+ 57:4 Zab 50:7
+ 57:5 Qnlr 32:33, Zab 139:4, Yerm 8:17
+ 57:7 Ayub 29:17, Zab 3:8, Zab 56:5
+ 57:9 Ayub 3:16, Voiz 6:3
+ 57:11 Ayub 22:19, Zab 67:24
+ 57:12 Zab 9:9

+ 58:1 Zab 56:1, Zab 57:1, Zab 74:1, 1Sh 19:11

+ 58:2 Zab 19:1
+ 58:4 Zab 9:30, 1Sh 24:12
+ 58:7 Zab 21:17
+ 58:9 Zab 2:4, Zab 36:13
+ 58:10 Zab 9:10
+ 58:11 Zab 20:4, Zab 53:9
+ 58:12 Ibt 15:1
+ 58:13 Hik 12:13
+ 58:15 Zab 21:17
+ 58:17 Zab 17:3
• 59:1 Zab 107:7-14
+ 59:1 Zab 79:1
+ 59:2 2Sh 8:3, 2Sh 8:13
+ 59:3 Zab 79:3
+ 59:5 Isha 51:17
+ 59:8 Ibt 12:6, Ibt 33:18, Ibt 33:17
+ 59:13 Zab 145:3, Yerm 17:5
+ 60:4 Hik 18:10
+ 60:5 Zab 14:1, Rut 2:12, Zab 16:8
+ 60:7 4Sh 20:6, Zab 20:5
+ 60:9 Sah 30:3, Voiz 5:3, Yun 2:10

+ 61:1 1Sol 16:41, 1Sol 25:1, Zab 38:1, Zab 76:1

+ 61:3 Zab 17:3, Zab 29:7

+ 61:5 Hik 26:23, Yerm 9:8

+ 61:10 Ayub 7:16, Zab 38:6, Zab 143:4, Voiz 1:2, Ayub 31:6, Isha 40:17, Dnr 4:32, Dnr 5:27

+ 61:11 Ayub 31:25, Luqo 12:15

+ 61:12 Vah 19:1

+ 61:13 Chq 34:6, Zab 85:5, Ayub 34:11, Hik 24:12

+ 62:1 1Sh 23:14, 2Sh 16:14, 2Sh 17:2, 2Sh 17:29

+ 62:2 Isha 26:9, Zab 41:2, Zab 142:6
+ 62:4 Zab 35:8
+ 62:5 Zab 103:33
+ 62:7 Zab 41:9, Zab 149:5, Hav 16:25
+ 62:8 Rut 2:12, Zab 16:8
+ 62:10 Sah 16:32-33
+ 62:12 Qnlr 6:13, Ayub 5:16, Zab 106:42
+ 63:2 Zab 54:3-4
+ 63:3 Yerm 18:18

+ 63:4 Zab 10:2, Zab 56:4, Hik 12:18, Hik 30:14

+ 63:5 Hik 1:11, Yerm 5:26
+ 63:6 Ayub 22:13, Zab 72:11
+ 63:8 Zab 7:13-14, Zab 17:15
+ 63:9 Hik 12:13, Hik 18:7, Voiz 10:12
+ 63:11 Zab 7:2, Zab 10:1
+ 64:2 Sah 30:3, Voiz 5:3, Yun 2:10
+ 64:3 Zab 85:9
+ 64:4 Isha 6:7
+ 64:5 Zab 23:4, Zab 26:4
+ 64:6 Zab 21:28

+ 64:8 Zab 88:10, Zab 106:29, Yun 1:15, Mat 8:26, Isha 17:12-13

+ 64:10 Lev 26:4, Ayub 5:10, Zab 45:5
+ 64:13 Isha 30:23, Yoʻel 2:22
+ 65:1 Zab 97:4, Zab 99:1
+ 65:3 Zab 46:3, Qnlr 33:29
+ 65:4 Zab 85:9
+ 65:5 Zab 45:9
+ 65:6 Chq 14:21-22, Ysha 3:14-17

+ 65:10 Ayub 23:10, Isha 1:25, Isha 48:10, Zkr 13:9, Mal 3:3, 1Btr 1:7

+ 65:11 Hiz 17:20, Xsha 7:12
+ 65:12 Isha 43:2
+ 65:13 Sah 30:3, Voiz 5:3, Yun 2:10
+ 65:16 Mark 5:19
+ 65:18 Hik 15:8, Hik 28:9, Isha 59:2
+ 66:2 Sah 6:25, Zab 4:6
+ 66:3 Tit 2:11
+ 66:5 Zab 9:9
+ 66:7 Lev 26:4, Zab 84:13
+ 67:2 Sah 10:35, Isha 33:10, Sah 10:35

+ 67:3 Zab 36:20, Xsha 13:3, Zab 96:5, Mixo 1:4

+ 67:4 Zab 31:11
+ 67:5 Isha 40:3
+ 67:6 Xsha 14:4, Qnlr 10:18
+ 67:7 1Sh 2:5, Zab 112:9, Isha 61:1
+ 67:8 Chq 13:21
+ 67:9 Chq 19:18, Hak 5:4
+ 67:13 Zab 109:5
+ 67:15 Hak 9:48
+ 67:17 Chq 19:18, Zab 131:13-14
+ 67:18 4Sh 6:17, Isha 66:15, Xbq 3:8
+ 67:19 Efs 4:8
+ 67:20 Zab 54:23, Isha 46:4, Mat 11:28
+ 67:22 Zab 109:6
+ 67:23 Amos 9:3
+ 67:24 Zab 57:11
+ 67:28 1Sh 9:21
+ 67:29 Zab 75:12
+ 67:31 Zab 21:13
+ 67:32 Isha 11:11, Isha 45:14
+ 67:33 Zab 101:22-23

+ 67:34 Zab 17:11, Zab 103:3, 2Sh 22:14, Ayub 37:4, Zab 17:14, Zab 28:3

+ 67:36 Zab 28:11
+ 68:1 Zab 44:1
+ 68:2 Mrs 3:54, Yun 2:4, Yun 2:6

+ 68:3 Ayub 22:11, Zab 17:5, Zab 39:3, Zab 41:7

+ 68:4 Zab 118:82, Isha 38:14
+ 68:5 Zab 34:19, Yuhn 15:25, Zab 39:13
+ 68:8 Yerm 15:15
+ 68:9 Ayub 19:13-14
+ 68:10 Yuhn 2:17, Rim 15:3
+ 68:15 Yerm 38:6, Zab 143:7
+ 68:17 Zab 62:4, Zab 108:21
+ 68:22 Mat 27:34, Yuhn 19:28-29
+ 68:23 Zab 34:4-8, Zab 108:6-15
+ 68:24 Rim 11:9-10
+ 68:26 Hav 1:20
+ 68:28 Nax 4:5

+ 68:29 Chq 32:32, Zab 55:9, Mal 3:16, Vah 3:5

+ 68:30 Zab 19:2
+ 68:32 Zab 49:13
+ 68:35 Zab 95:11
+ 68:36 Zab 68:36, Zab 146:2
+ 68:37 Zab 101:29
• 69:1 Zab 39:13-17
+ 69:1 Zab 37:1
+ 69:3 Zab 34:4, Yerm 17:18, Zab 6:11
+ 69:4 Zab 34:25
+ 69:6 Zab 85:1, Zab 108:22
• 70:1 Zab 30:1-4
+ 70:2 Dnr 9:16
+ 70:3 Zab 17:3
+ 70:4 Zab 139:2, Zab 139:5
+ 70:5 Yerm 14:8, Yerm 17:7
+ 70:6 Zab 21:10-11
+ 70:8 Zab 34:28
+ 70:10 Zab 55:7
+ 70:11 Zab 3:3
+ 70:13 Zab 34:4, Zab 39:15, Yerm 17:18
+ 70:15 Zab 39:6

+ 70:19 Zab 35:6, Mrs 3:23, Chq 15:11, Zab 34:10

+ 70:20 Xsha 6:2
+ 70:22 Zab 32:2
+ 71:1 Zab 126:1, Isha 16:5, Isha 32:1
+ 71:2 Isha 9:7, Isha 11:4, Isha 32:1
+ 71:4 Hik 29:14
+ 71:5 Zab 88:37-38
+ 71:6 Qnlr 32:2
+ 71:7 Zab 91:13

+ 71:8 Chq 23:31, 3Sh 4:21, Zab 88:26, Mixo 5:4, Zkr 9:10

+ 71:9 Isha 49:23, Mixo 7:17

+ 71:10 Ibt 10:4, Yun 1:3, 3Sh 10:1, Isha 43:3, Isha 45:14

+ 71:11 Isha 49:23
+ 71:12 Hik 31:8
+ 71:14 Zab 115:6
+ 71:15 3Sh 10:10
+ 71:16 Ayub 5:25
+ 71:17 Zab 103:31, Ibt 12:3
+ 71:18 Zab 135:4

+ 71:19 Sah 14:21, Isha 6:3, Isha 11:9, Xbq 2:14, Zab 40:14

+ 72:1 Zab 31:2, Yuhn 1:47
+ 72:3 Ayub 21:7, Zab 36:1, Hik 3:31
+ 72:11 Ayub 22:13
+ 72:13 Qnlr 21:6, Ayub 34:9, Zab 25:6
+ 72:17 Zab 36:38
+ 72:18 Zab 34:6, Yerm 23:12
+ 72:22 Ayub 18:3, Voiz 3:18
+ 72:25 Zab 15:2
+ 72:26 Zab 15:5, Mrs 3:24
+ 72:28 Yoqb 4:8, Zab 117:17

+ 73:1 Zab 78:13, Zab 94:7, Zab 99:3, Hiz 34:31, Zkr 9:16

+ 73:2 Chq 3:1-2, Chq 19:18
+ 73:4 Mrs 2:7
+ 73:6 3Sh 6:18, 4Sh 25:13-17
+ 73:8 Zab 82:5
+ 73:9 1Sh 3:1, Hik 29:18, Amos 8:11
+ 73:11 Mrs 2:3
+ 73:12 Zab 43:5

+ 73:13 Ayub 3:8, Ayub 40:20, Ayub 41:1, Zab 103:26, Isha 27:1

+ 73:15 Chq 17:5-6, Sah 20:11, Ysha 3:13
+ 73:16 Zab 103:19, Yerm 33:25
+ 73:17 Ibt 8:22
+ 73:19 Qshq 2:14
+ 73:20 Lev 26:44, Zab 105:45
+ 73:23 Zab 64:7
+ 74:1 Zab 56:1, Zab 57:1, Zab 58:1
+ 74:3 Dnr 8:19, Xbq 2:3
+ 74:4 Isha 24:19-20, Ayub 9:7
+ 74:8 1Sh 2:7

+ 74:9 Isha 51:17, Yerm 25:15, Hiz 23:32-34, Obd 1:16, Zkr 12:2, Vah 14:10

+ 74:11 Zab 100:8
+ 75:3 Zab 47:3-4
+ 75:4 1Sh 2:4, Zab 45:10, Hiz 39:3
+ 75:6 Yerm 51:39
+ 75:7 Chq 15:1, Chq 15:21
+ 75:8 Yoʻel 2:11, Nox 1:6, Vah 6:17

+ 75:12 Sah 30:3, Voiz 5:3, Yun 2:10, Zab 46:2-3, Zab 67:29, Mal 1:14

+ 76:1 1Sol 16:41, 1Sol 25:1, Zab 38:1, Zab 61:1

+ 76:3 Zab 85:7
+ 76:6 Qnlr 32:7, Zab 142:5
+ 76:12 Zab 104:5-6
+ 76:14 Chq 15:11
+ 76:17 Zab 113:3, Xbq 3:10
+ 76:18 Zab 17:14, Zab 143:6
+ 76:19 Zab 96:4
+ 76:20 Xbq 3:15

+ 76:21 Chq 12:50-51, Voiz 12:12, Isha 63:11, Xsha 12:13

+ 77:2 Zab 48:5, Mat 13:35

+ 77:3 Sah 23:23, Qnlr 32:7, Zab 43:2

+ 77:4 Ayub 15:18, Qnlr 4:9, Qnlr 6:7, Qnlr 11:19, Qnlr 32:46

+ 77:5 Qnlr 31:12-13

+ 77:6 Zab 101:19

+ 77:8 Chq 32:9, Yerm 5:23, 4Sh 17:14, Zkr 1:4

+ 77:11 Qnlr 8:14, Zab 105:13, Xsha 13:6
+ 77:12 Sah 13:23, Chq 7, Mixo 7:15
+ 77:13 Chq 14:21-22, Chq 15:8
+ 77:14 Chq 13:21-22
+ 77:15 Chq 17:6, Sah 20:11
+ 77:18 Chq 17:7, Sah 20:13, Sah 11:4-6
+ 77:21 Sah 11:1
+ 77:23 Ibt 7:11
+ 77:24 Chq 16:4, Chq 16:14-31
+ 77:27 Chq 16:13, Sah 11:31
+ 77:29 Sah 11:20
+ 77:31 Sah 11:33-34
+ 77:32 Sah 14:11
+ 77:33 Zab 38:6
+ 77:35 Qnlr 32:4
+ 77:36 Isha 29:13, Xsha 7:13-14
+ 77:37 Hiz 20:16
+ 77:38 Chq 34:6, Sah 14:20
+ 77:39 Ibt 6:3
+ 77:40 Isha 63:10
+ 77:43 Chq 7:3, Zab 104:27-36
+ 77:44 Chq 7:17-24
+ 77:45 Chq 8:2-14, Chq 8:21-24
+ 77:46 Chq 10:12-15
+ 77:47 Chq 9:23-25
+ 77:48 Chq 9:19-21
+ 77:49 Chq 12:13, Chq 12:23
+ 77:51 Chq 12:29, Zab 134:8
+ 77:52 Zab 76:21
+ 77:53 Chq 14:27-28, Chq 15:10
+ 77:54 Chq 15:17
+ 77:55 Ysha 23:4, Zab 134:12
+ 77:56 Hak 2:11-12
+ 77:57 Xsha 7:16
+ 77:58 Qnlr 31:29, Qnlr 32:16
+ 77:60 Ysha 18:1, Hak 18:30
+ 77:62 1Sh 4:10
+ 77:64 1Sh 4:11, Ayub 27:15
+ 77:65 Zab 34:23, Zab 43:24, Isha 42:13

+ 77:68 Ibt 49:8, 1Sol 5:2, 1Sol 28:4, Zab 86:2

+ 77:70 1Sh 16:12-13
+ 77:71 2Sh 5:2
+ 77:72 3Sh 9:4
+ 78:1 Mrs 1:10
+ 78:2 Qnlr 28:26
+ 78:3 Yerm 14:16, Zfn 1:17
+ 78:4 Zab 43:14, Dnr 9:16, Mixo 6:16
+ 78:5 Zab 84:6, Zab 88:47
+ 78:6 Yerm 10:25, Vah 16:1
+ 78:7 Zab 13:4
+ 78:8 Isha 64:9
+ 78:9 Zab 24:11, Yerm 14:7, Luqo 18:13

+ 78:10 Zab 41:4, Zab 113:10, Yoʻel 2:17, Mixo 7:10, Qnlr 32:43

+ 78:11 Zab 101:21
+ 78:12 Ibt 4:15, Lev 26:21
+ 78:13 Zab 73:1, Hiz 34:31, Zkr 9:16
+ 79:1 Zab 59:1

+ 79:2 Zab 76:21, Voiz 12:12, 1Sh 4:4, 2Sh 6:2, Zab 98:1, Qnlr 33:2, Zab 49:2

+ 79:3 Sah 2:18-24
+ 79:4 Zab 59:3, Sah 6:25
+ 79:5 Zab 88:47, Zkr 1:12
+ 79:6 Zab 41:4, Zab 101:10
+ 79:8 Sah 6:25

+ 79:9 Isha 5:1, Yerm 2:21, Mat 21:33, Qnlr 7:1

+ 79:12 Zab 71:8
+ 79:13 Zab 88:41, Mrs 2:2
+ 79:15 Isha 63:15
+ 79:17 4Sh 25:9
+ 79:20 Sah 6:25
+ 80:1 Zab 8:1, Zab 83:1
+ 80:4 Lev 23:24, Sah 10:10
+ 80:6 Chq 11:4, Qnlr 28:49, Yerm 5:15
+ 80:7 Chq 1:11
+ 80:8 Zab 49:15, Chq 17:1-7, Sah 20:2-13
+ 80:9 Zab 49:7
+ 80:10 Chq 20:2-3
+ 80:13 Hiz 20:25
+ 80:14 Qnlr 5:29, Isha 48:18
+ 80:17 Qnlr 32:13-14
+ 81:1 Isha 3:13
+ 81:2 Lev 19:15, Qnlr 1:17, Hik 18:5
+ 81:3 Zab 9:39, Yerm 22:3
+ 81:4 Ayub 29:12, Hik 24:11
+ 81:5 Zab 10:3
+ 81:6 Yuhn 10:34
+ 81:7 Zab 48:13, Hiz 31:14
+ 82:2 Zab 27:1
+ 82:4 Nax 4:8
+ 82:5 Zab 73:8, Ysha 7:9
+ 82:7 Ibt 25:12-16, 1Sol 5:10
+ 82:8 Ysha 13:5, 3Sh 15:18, Hiz 27:9
+ 82:9 4Sh 15:19
+ 82:10 Hak 4:13-15, Hak 7:19-25
+ 82:11 Ysha 17:11, 1Sh 28:7, Ayub 20:7
+ 82:12 Hak 7:25, Hak 8:21
+ 82:14 Ayub 13:25, Ayub 21:18
+ 82:15 Isha 10:16-17
+ 82:16 3Sh 19:11, Ayub 9:17, Ayub 38:1
+ 82:19 Chq 6:3
+ 83:1 Zab 8:1, Zab 80:1
+ 83:3 Zab 41:2, Zab 62:1
+ 83:4 Zab 5:3
+ 83:5 Zab 22:6, Zab 64:5
+ 83:6 Zab 121:1
+ 83:10 Ibt 15:1
+ 83:12 Ibt 15:1, Mal 4:2, Luqo 1:78
+ 83:13 Hik 16:20
+ 84:3 Zab 31:1
+ 84:4 Chq 32:12
+ 84:6 Zab 78:5
+ 84:13 Lev 26:4, Zab 66:6
+ 84:14 Isha 58:8
+ 85:1 Zab 16:1, Zab 141:1, Zab 39:18
+ 85:4 Zab 24:1
+ 85:5 Chq 34:6, Zab 144:8
+ 85:7 Zab 76:3

+ 85:8 Chq 15:11, Zab 34:10, Zab 95:4, Zab 96:9, Yerm 10:6

+ 85:9 Zab 65:4, Vah 15:4
+ 85:10 Qnlr 6:4, Isha 37:16
+ 85:11 Zab 24:4
+ 85:13 Ayub 33:28, Zab 15:10, Isha 38:17
+ 85:14 Zab 53:5
+ 85:15 Chq 34:6
+ 85:16 Zab 115:7
+ 85:17 Hak 6:17
+ 86:2 Zab 47:2, Isha 28:16, Zab 77:68
+ 86:3 Zab 45:5-6
+ 86:5 Zab 47:9
+ 86:7 Zab 35:9, Hiz 47:1
+ 87:1 3Sh 4:31, 1Sol 2:6
+ 87:2 Zab 21:3, Luqo 18:7
+ 87:4 Zab 15:10
+ 87:5 Zab 27:1, Zab 142:7, Hik 1:12
+ 87:6 Isha 26:14
+ 87:7 Ayub 10:21-22, Zab 142:3, Mrs 3:6
+ 87:8 Zab 41:7-8
+ 87:9 Ayub 19:13, Zab 30:12, Ayub 30:10
+ 87:11 Zab 6:6, Isha 38:18
+ 87:13 Ayub 10:21-22, Voiz 9:5
+ 87:14 Zab 5:4
+ 87:17 Ayub 6:4
+ 87:18 Zab 21:17
+ 87:19 Ayub 19:13-14, Zab 37:12
+ 88:1 3Sh 4:31, 1Sol 2:6
+ 88:2 Zab 100:1
+ 88:5 2Sh 7:16, Zab 131:11-12

+ 88:6 Zab 18:1, Ayub 5:1, Ayub 15:15, Zkr 14:5

+ 88:7 Chq 15:11, Ibt 6:2, Ayub 1:6
+ 88:9 Zab 34:10
+ 88:10 Ayub 38:11, Zab 64:8, Yun 1:15
+ 88:11 Ayub 9:13, Ayub 26:12, Isha 51:9
+ 88:12 1Sol 29:11, Zab 23:1
+ 88:13 Qnlr 3:9, Hak 4:6
+ 88:15 Zab 96:2
+ 88:16 Sah 6:25, Zab 4:7
+ 88:19 Zab 46:10
+ 88:20 1Sh 13:14, 1Sh 16:13, Hav 13:22
+ 88:24 Zab 2:9
+ 88:26 Zab 71:8
+ 88:27 Qnlr 32:15, Zab 94:1
+ 88:28 2Sh 7:14, 3Sh 10:22
+ 88:29 Isha 55:3
+ 88:30 Ayub 14:12
+ 88:33 2Sh 7:14
+ 88:34 Yerm 33:21
+ 88:36 Amos 4:2, Ibr 6:17-18
+ 88:38 Ayub 16:19
+ 88:39 Zab 43:10
+ 88:40 Ayub 19:9, Yerm 13:18, Mrs 5:16
+ 88:41 Mrs 2:2
+ 88:46 2Sh 24:15

+ 88:47 Zab 12:1, Zab 78:5, Xbq 1:2, Zkr 1:12, Zab 12:2, Zab 78:5

+ 88:48 Ayub 7:7
+ 88:49 Zab 48:10
+ 88:53 Zab 40:14
+ 89:1 Zab 33:1, Ezra 3:2
+ 89:2 Qnlr 33:27

+ 89:3 Hik 8:25, Qnlr 33:27, Zab 92:2, Xbq 1:12

+ 89:4 Ibt 3:19, Ayub 34:15, Zab 102:14, Voiz 3:20, Voiz 12:7

+ 89:5 2Btr 3:8, Zab 38:6
+ 89:6 Zab 36:2, Isha 40:6-8
+ 89:8 Yerm 16:17
+ 89:10 Ibt 6:3, Ibt 47:9
+ 89:12 Voiz 7:2
+ 89:17 Zab 127:2
+ 90:1 Zab 31:7, Zab 120:5
+ 90:2 Zab 17:3
+ 90:3 Zab 123:7, Hik 6:5
+ 90:4 Zab 16:8, Zab 35:5

+ 90:5 Qshq 3:8, Ayub 5:19-23, Hik 3:23, Hik 3:25

+ 90:8 Zab 36:34, Zab 91:12, Hik 29:16
+ 90:9 Qnlr 33:27, Zab 17:3
+ 90:10 Hik 12:21
+ 90:12 Hik 3:23, Mat 4:6, Luqo 4:10-11
+ 90:13 Mark 16:18, Luqo 10:19
+ 90:14 Zab 21:8-9, Hik 8:17, Zab 9:11
+ 90:15 Ayub 12:4, Yerm 33:3
+ 90:16 Zab 20:5
+ 91:2 Zab 146:1
+ 91:6 Zab 110:2, Vah 15:3
+ 91:9 Zab 92:4
+ 91:11 Zab 22:5, Hik 27:9, Voiz 9:8

+ 91:12 Zab 36:34, Zab 59:10, Zab 90:8, Hik 29:16

+ 91:13 Zab 71:7, Hik 11:28, Isha 65:22, Hik 11:28

+ 91:14 Zab 134:2

+ 91:16 Zab 17:2, Ibt 18:25, Ayub 34:10

+ 92:1 1Sol 16:31, Zab 95:10, Zab 96:1, Zab 98:1, Zab 103:1

+ 92:2 Qnlr 33:27, Zab 54:20, Zab 89:3, Xbq 1:12

+ 92:3 Xbq 3:10

+ 92:4 Zab 91:9

+ 93:1 Qnlr 32:35, Qnlr 32:43, Isha 35:4, Qnlr 33:2, Zab 49:2

+ 93:2 Isha 33:10
+ 93:3 Vah 6:10
+ 93:5 Isha 3:15
+ 93:6 Isha 10:2
+ 93:7 Ayub 22:13, Zfn 1:12, Mal 3:14
+ 93:9 Hik 20:12

+ 93:10 Ayub 7:16, Zab 38:6, Voiz 1:2, 1Kor 3:20

+ 93:12 Ayub 5:17, Hik 3:11-12
+ 93:14 1Sh 12:22, Rim 11:2
+ 93:17 Zab 123:1-3
+ 93:21 Chq 23:7, Hik 17:15, Isha 5:23
+ 93:22 Zab 17:3
+ 94:1 Qnlr 32:15, Zab 88:27
+ 94:3 1Sh 5:3, 2Sol 2:5, Zab 85:8, Zab 134:5
+ 94:5 Ibt 1:9-10
+ 94:6 2Sol 6:13, Dnr 6:10

+ 94:7 Zab 73:1, Hiz 34:31, Zkr 9:16, Ibr 3:7-11

+ 94:11 Sah 14:22-23, Qnlr 1:35, Qnlr 12:9, Hiz 20:15

• 95:1 1Sol 16:23-33
+ 95:1 Zab 32:3, Isha 42:10
+ 95:2 Zab 99:4
+ 95:3 Zab 9:2

+ 95:4 2Sh 22:4, Zab 17:4, Zab 144:3, Chq 18:11

+ 95:5 Isha 44:24, Yerm 10:12
+ 95:7 Zab 28:1
+ 95:9 Zab 113:7
+ 95:10 Zab 92:1, Zab 96:1, Zab 98:1
+ 95:11 Isha 44:23, Isha 49:13, Zab 97:7
+ 95:13 Zab 9:9
+ 96:1 Zab 92:1, Zab 95:10, Zab 98:1

+ 96:2 Chq 19:9, Chq 20:21, Zab 17:12, Zab 88:15

+ 96:3 Zab 20:10

+ 96:4 Zab 76:19

+ 96:5 Ysha 3:11, Mixo 4:13, Zkr 4:14, Zkr 6:5, Zab 67:3, Mixo 1:4, Nox 1:5

+ 96:6 Zab 18:2, Zab 49:6
+ 96:7 Isha 42:17, Yerm 10:14, Ibr 1:6
+ 96:8 Zab 47:12
+ 96:9 1Sh 5:3, 2Sol 2:5, Zab 85:8

+ 96:10 Hik 8:13, Amos 5:15, Rim 12:9, Zab 30:24, Zab 36:28

+ 96:11 Zab 26:1, Zab 111:4, Hik 4:18, Mixo 7:8

+ 96:12 Zab 31:11
+ 97:1 Zab 32:3, Isha 42:10, Isha 59:16
+ 97:3 Isha 52:10
+ 97:4 Zab 65:1, Zab 99:1
+ 97:6 Sah 10:10
+ 97:7 Zab 95:11
+ 97:8 Isha 55:12

+ 97:9 Zab 95:13, Zab 109:6, Isha 2:4, Isha 3:13, Yoʻel 3:12

+ 98:1 Zab 92:1, Zab 95:10, Zab 96:1, Zab 79:2

+ 98:2 Zab 112:4
+ 98:4 Zab 10:7
+ 98:6 Chq 32:11-14, Sah 16:48, 1Sh 7:9-10
+ 98:7 Chq 33:9
+ 98:8 Sah 14:20, Sah 20:12
+ 98:9 Zab 2:6
+ 99:1 Zab 65:1, Zab 97:4

+ 99:3 3Sh 18:39, Zab 73:1, Hiz 34:31, Zkr 9:16

+ 99:4 Zab 95:2
+ 99:5 Zab 105:1
+ 100:1 Zab 88:2
+ 100:2 Zab 118:1, 3Sh 9:4

+ 100:5 Chq 20:16, Hik 19:5, Hik 6:17, Hik 30:13

+ 100:8 Zab 74:11
+ 101:1 Zab 141:2
+ 101:4 Zab 36:20, Ayub 30:30, Mrs 1:13
+ 101:5 Zab 36:2, Ayub 33:20, Zab 106:18
+ 101:7 Zfn 2:14
+ 101:9 Isha 65:15, Yerm 29:22
+ 101:10 Zab 41:4, Zab 79:6

+ 101:12 1Sol 29:15, Ayub 8:9, Ayub 14:2, Zab 108:23, Zab 143:4

+ 101:13 Zab 9:8, Mrs 5:19, Zab 134:13

+ 101:14 Sah 10:35, Isha 33:10, Yerm 29:20, Dnr 9:2

+ 101:15 Nax 4:2
+ 101:16 3Sh 8:41
+ 101:17 Isha 60:1
+ 101:19 Zab 21:31, Zab 77:6
+ 101:20 Ibt 11:5, Qnlr 26:15, Zab 13:2
+ 101:21 Zab 78:11
+ 101:22 Zab 67:33
+ 101:25 Xbq 1:12
+ 101:26 1Sh 2:8
+ 101:27 Isha 51:6, Vah 20:11

+ 101:28 Ayub 36:26, Mal 3:6, Ibr 1:10-12, Ibr 13:8

+ 101:29 Zab 68:37, Zab 111:2
+ 102:1 Zab 103:1, Zab 145:1
+ 102:3 Chq 15:26, Chq 34:7
+ 102:4 Zab 5:13
+ 102:5 Isha 40:31
+ 102:8 Chq 34:6

+ 102:9 Isha 57:16, Yerm 3:5, Mrs 3:31, Mixo 7:18

+ 102:10 Ezra 9:13, Hiz 20:44
+ 102:11 Zab 35:6, Isha 55:9
+ 102:12 Isha 43:25
+ 102:13 Mal 3:17
+ 102:14 Ibt 2:7
+ 102:15 Ayub 14:11, Zab 89:6
+ 102:16 Ayub 7:10, Ayub 24:24, Zab 36:10
+ 102:17 Zab 24:6
+ 102:18 Chq 20:6, Qnlr 7:9
+ 102:19 Zab 10:4, Zab 92:2
+ 102:20 Zab 148:2
+ 103:1 Zab 102:1, 2Sh 7:22, Zab 92:1
+ 103:2 Ayub 9:8, Yerm 10:12, Yerm 51:15
+ 103:3 Amos 9:6, Zab 17:11
+ 103:4 Zkr 6:5, Hiz 1:13, Ibr 1:7

+ 103:5 1Sh 2:8, Zab 23:2, Hik 8:29, Zab 118:90, Voiz 1:4

+ 103:7 Ayub 26:11, Zab 17:16, Isha 50:2

+ 103:9 Ibt 1:9, Ayub 38:8-11, Zab 32:7, Yerm 5:22

+ 103:14 Qnlr 11:14-15, Zab 146:8-9

+ 103:15 Hak 9:13, Hik 31:6, Voiz 10:19, Hav 14:17

+ 103:18 Ayub 39:1
+ 103:19 Ibt 1:14, Zab 73:16, Yerm 33:25
+ 103:20 Isha 45:7
+ 103:21 Ayub 38:39, Yoʻel 1:20
+ 103:22 Ayub 37:8
+ 103:24 Hik 3:19
+ 103:27 Zab 135:25
+ 103:28 Zab 144:16

+ 103:29 Ibt 3:19, Ayub 34:15, Zab 89:4, Zab 145:4, Voiz 3:20, Voiz 12:7

+ 103:30 Ayub 33:4
+ 103:31 Zab 71:17
+ 103:32 Zab 143:5
+ 103:33 Zab 62:5, Zab 145:2
• 104:1 1Sol 16:8-22
+ 104:1 Isha 12:4
+ 104:2 Yerm 21:2
+ 104:4 Zab 23:6, Zab 26:8
+ 104:5 Zab 76:12-13
+ 104:7 Isha 26:9
+ 104:8 Qnlr 7:9, Lev 26:42
+ 104:9 Ibt 17:2, Ibt 26:3
+ 104:11 Ibt 35:11-12
+ 104:12 Qnlr 7:7, Qnlr 26:5
+ 104:14 Ibt 12:17, Ibt 20:3
+ 104:15 Ibt 20:7
+ 104:16 Ibt 41:54
+ 104:17 Ibt 37:28, Ibt 45:5
+ 104:19 Ibt 37:7, Ibt 41:54
+ 104:20 Ibt 41:14
+ 104:21 Ibt 41:40
+ 104:23 Ibt 46:6
+ 104:24 Chq 1:7, Qnlr 26:5
+ 104:25 Chq 9:12
+ 104:26 Chq 3:10, Chq 4:14
+ 104:27 Chq 7:3, Zab 77:43-51
+ 104:28 Chq 10:21-23
+ 104:29 Chq 7:17-24
+ 104:30 Chq 8:2-14
+ 104:31 Chq 8:16-24
+ 104:32 Chq 9:23-25
+ 104:34 Chq 10:12-15
+ 104:36 Chq 12:29
+ 104:37 Chq 12:35-36
+ 104:38 Chq 12:33
+ 104:39 Chq 13:21-22
+ 104:40 Chq 16:4, Chq 16:14-31
+ 104:41 Chq 17:6, Sah 20:11
+ 104:42 Ibt 15:14
+ 104:43 Ibt 15
+ 104:44 Ysha 24:13

+ 105:1 1Sol 16:34, 2Sol 5:13, 2Sol 20:21, Ezra 3:11, Yerm 33:11

+ 105:3 Zab 14:2
+ 105:6 Ezra 9:7, Yerm 3:25
+ 105:7 Chq 14:11
+ 105:8 Chq 9:16, Chq 14:18
+ 105:9 Chq 15:8, Zab 17:16, Chq 14:21-22
+ 105:10 Luqo 1:71
+ 105:11 Chq 14:28
+ 105:12 Chq 14:31
+ 105:13 Qnlr 8:14, Zab 77:11, Xsha 13:6
+ 105:14 Sah 11:4
+ 105:15 Sah 11:20, Zab 77:29
+ 105:16 Sah 16:1-3
+ 105:17 Sah 16:31-32, Sah 11:6
+ 105:18 Sah 16:35
+ 105:19 Chq 32:4, Qnlr 9:8
+ 105:20 Yerm 2:11, Rim 1:23

+ 105:21 Qnlr 8:12-14, Zab 77:11, Hik 3:12, Xsha 13:6

+ 105:23 Chq 32:10, Qnlr 9:14
+ 105:24 Sah 14:2-4
+ 105:27 Sah 14:30
+ 105:28 Sah 25:1-5, Xsha 9:10
+ 105:30 Sah 25:7-8
+ 105:31 Ibt 15:6, Sah 25:10-13
+ 105:32 Chq 17:7, Sah 20:13
+ 105:33 Sah 20:10
+ 105:34 Hak 1:21, Hak 1:27-36
+ 105:35 Hak 3:5-6, Xsha 7:8
+ 105:36 Chq 23:33, Hak 2:3, Hak 2:13
+ 105:37 Qnlr 32:17
+ 105:38 Sah 35:33
+ 105:41 Hak 2:14
+ 105:42 Hak 4:3
+ 105:43 Hak 2:16
+ 105:44 Hak 3:9, Hak 4:3
+ 105:45 Lev 26:42, Zab 73:20, Mrs 3:32
+ 105:46 Ezra 1:1
+ 105:48 1Sol 16:35-36, Zab 40:14
+ 106:1 Zab 105:1

+ 106:2 Zab 105:10, Qnlr 30:3, Isha 11:12, Yerm 32:37, Hiz 11:17, Zfn 3:20

+ 106:9 Luqo 1:53

+ 106:10 Ayub 36:7, Isha 9:2, Isha 42:7, Isha 49:9

+ 106:11 Hik 1:25
+ 106:12 Zab 21:12
+ 106:16 Isha 45:2
+ 106:18 Ayub 33:20, Zab 9:14
+ 106:20 4Sh 20:5
+ 106:22 Zab 49:14, Ibr 13:15
+ 106:25 Yun 1:4
+ 106:27 Ayub 12:25, Isha 24:20

+ 106:29 Zab 64:8, Zab 88:10, Yun 1:15, Mat 8:26

+ 106:33 Isha 50:2
+ 106:34 Ibt 19:24-28, Yerm 4:26
+ 106:35 Ayub 38:26, Isha 35:6, Isha 41:18
+ 106:38 Ibt 12:2, Chq 1:7, Ayub 42:10
+ 106:40 Ayub 12:21, Ayub 12:24
+ 106:41 1Sh 2:8, Zab 112:7

+ 106:42 Ayub 22:19, Zab 118:74, Ayub 5:16, Zab 62:12

+ 106:43 Dnr 12:10, Xsha 14:10
• 107:1 Zab 56:8-12, Zab 59:7-14
+ 107:2 Zab 111:7-8
+ 107:3 1Sol 15:16
+ 107:5 Zab 35:5
+ 107:8 Ibt 12:6, Ibt 33:18, Ibt 33:17
+ 107:13 Zab 145:3, Yerm 17:5
+ 108:1 Zab 27:1
+ 108:2 Zab 51:4
+ 108:3 Zab 34:19
+ 108:5 Zab 34:12, Hik 17:13, Yerm 18:20
+ 108:6 Zab 34:4-8, Zab 68:23-26
+ 108:7 Hik 28:10
+ 108:8 Hav 1:20
+ 108:9 Chq 22:24
+ 108:10 Yerm 18:21
+ 108:13 Ayub 18:19, Zab 20:11
+ 108:14 Chq 20:5
+ 108:15 Mrs 1:22, Ayub 18:17, Hik 10:7
+ 108:18 Sah 5:22
+ 108:21 Zab 68:17
+ 108:22 Zab 39:8
+ 108:23 Zab 101:12, Chq 10:19
+ 108:29 Ayub 8:22
+ 108:31 Zab 15:8

+ 109:1 Mat 22:44, Mark 12:36, Luqo 20:42-43, Hav 2:34-35, Zab 8:7, Mark 16:19, Ibr 1:13, Ibr 10:13

+ 109:2 Zab 2:6, Zab 71:8

+ 109:4 Ibr 6:17-18, Ibt 14:18-20, Ibr 5:6, Ibr 7:17, Ibr 7:21

+ 109:5 Zab 67:13
+ 109:6 Zab 9:9, Yoʻel 3:12, Zab 67:22
+ 110:1 Zab 149:1, Zab 137:1
+ 110:2 Zab 91:6
+ 110:3 Zab 111:3
+ 110:4 Chq 34:6
+ 110:5 Zab 104:8
+ 110:9 Luqo 1:68, Zab 98:3, Luqo 1:49

+ 110:10 Ayub 28:28, Hik 1:7, Hik 9:10, Qnlr 4:6

+ 111:1 Zab 1:2, Zab 127:1
+ 111:2 Hik 11:21
+ 111:3 Zab 110:3
+ 111:4 Zab 26:1, Zab 96:11, Mixo 7:8
+ 111:5 Zab 36:26
+ 111:6 Hik 10:7
+ 111:7 Zab 56:8, Zab 107:2
+ 111:8 Zab 53:9
+ 111:9 Hik 11:24-25, Qnlr 24:13, 2Kor 9:9
+ 111:10 Ayub 16:9
+ 112:2 Ayub 1:21, Zab 113:26
+ 112:3 Zab 47:11, Zab 49:1, Mixo 1:11
+ 112:4 Zab 98:2, Zab 148:13, Zab 8:1
+ 112:5 Zab 34:10
+ 112:6 Zab 10:4
+ 112:7 1Sh 2:8, Zab 106:41
+ 112:9 1Sh 2:5, Zab 67:7
+ 113:1 Chq 12:37
+ 113:3 Chq 14:21-22, Zab 76:17, Ysha 3:13
+ 113:4 Zab 28:6
+ 113:7 Zab 95:9
+ 113:8 Chq 17:6, Sah 20:11, Zab 77:15

+ 113:10 Zab 41:4, Zab 78:10, Yoʻel 2:17, Mixo 7:10

+ 113:11 Zab 2:4, Zab 10:4, Isha 66:1, Zab 134:6

+ 113:12 Zab 134:15-18
+ 113:13 Qnlr 4:28
+ 113:15 Isha 46:7, Yerm 10:5
+ 113:16 Isha 44:9
+ 113:18 Ibt 15:1
+ 113:22 Isha 65:23
+ 113:25 Zab 6:6, Voiz 9:10, Isha 38:18
+ 113:26 Zab 112:2
+ 114:1 Qnlr 6:5, Zab 17:2
+ 114:3 Zab 17:5-6
+ 114:5 Chq 34:6
+ 114:7 Zab 12:6
+ 114:8 Zab 55:14
+ 114:9 Zab 26:13
+ 115:1 2Kor 4:13
+ 115:2 Zab 61:8
+ 115:3 2Sol 32:25

+ 115:5 Sah 30:3, Zab 49:14, Voiz 5:3, Yun 2:10

+ 115:6 Zab 71:14
+ 115:7 Zab 85:16
+ 115:8 Zab 49:14, Zab 55:13
+ 116:1 Rim 15:11
+ 116:2 Zab 35:6, Isha 55:9
+ 117:1 Zab 105:1
+ 117:5 Zab 17:20, Zab 30:8

+ 117:6 Zab 55:5, Zab 55:12, Isha 51:7, Isha 51:12, Ibr 13:6

+ 117:7 Zab 53:9
+ 117:8 Zab 145:3, Yerm 17:5
+ 117:10 Zab 21:13
+ 117:14 Chq 15:2, Isha 12:2
+ 117:15 Chq 15:6
+ 117:17 Zab 72:28, Zab 106:22
+ 117:19 Zab 23:7, Isha 26:2
+ 117:20 Vah 21:27

+ 117:22 Isha 28:16, Zkr 10:4, Mat 21:42, Mark 12:10, Luqo 20:17, Hav 4:11, Efs 2:20, 1Btr 2:7

+ 117:26 Mat 21:9, Mat 23:39, Mark 11:9, Luqo 13:35, Luqo 19:38

+ 117:27 2Sh 21:17, 4Sh 8:20, Zab 17:29
+ 117:29 Zab 105:1
+ 118:1 Zab 100:2, Zab 100:6
+ 118:3 1Yuh 3:9, 1Yuh 5:18
+ 118:6 Zab 118:80
+ 118:8 Zab 37:22
+ 118:9 Ayub 13:26, Zab 24:7, Yerm 3:25
+ 118:10 2Sol 15:2
+ 118:11 Ayub 23:12, Zab 36:3, Zab 39:9
+ 118:12 Zab 26:11
+ 118:13 Qnlr 6:7
+ 118:14 Hik 3:14-15
+ 118:15 Zab 24:4
+ 118:19 1Sol 29:15, Zab 38:13
+ 118:20 Zab 41:2
+ 118:21 Qnlr 27:26, Yerm 11:3
+ 118:23 Zab 118:161, Dnr 6:4, Dnr 6:10
+ 118:28 Zab 21:15
+ 118:34 Zab 118:69
+ 118:36 Hik 23:4
+ 118:42 Hik 27:11
+ 118:46 Mat 10:18, Hav 26:1
+ 118:47 Zab 1:2
+ 118:51 Yerm 20:7, Mrs 3:14
+ 118:53 Nax 13:25
+ 118:54 1Sol 29:15, Zab 38:13
+ 118:57 Zab 15:5
+ 118:61 Ayub 18:8-10, Zab 139:6, Yerm 18:22
+ 118:62 Zab 41:9, Hav 16:25
+ 118:64 Zab 32:5
+ 118:68 Zab 105:1, Mark 10:18
+ 118:69 Zab 118:34
+ 118:70 Zab 16:10
+ 118:71 Rim 8:28
+ 118:72 Zab 18:11
+ 118:73 Ayub 10:8, Ayub 31:15
+ 118:74 Zab 106:42
+ 118:80 Zab 118:6
+ 118:82 Zab 68:4, Mrs 4:17
+ 118:84 Vah 6:10
+ 118:85 Zab 7:16, Yerm 18:20
+ 118:89 Isha 40:8
+ 118:90 Zab 103:5, Voiz 1:4
+ 118:91 Yerm 33:25
+ 118:98 Qnlr 4:6
+ 118:100 Ayub 32:7-9
+ 118:101 Hik 1:15
+ 118:103 Zab 18:10, Vah 10:9-10
+ 118:105 Hik 6:23, 2Btr 1:19
+ 118:106 Nax 10:29
+ 118:110 Ayub 18:8-10, Zab 139:6, Yerm 18:22
+ 118:111 Qnlr 33:4, Yerm 15:16
+ 118:114 Zab 31:7, Ibt 15:1
+ 118:115 Ayub 21:16, Zab 6:9, Mat 7:23
+ 118:120 Ayub 4:14
+ 118:122 Ayub 17:3
+ 118:123 Zab 118:82, Mrs 4:17
+ 118:127 Zab 18:11, Hik 8:10
+ 118:130 Zab 18:8
+ 118:131 Ayub 29:23
+ 118:135 Sah 6:25
+ 118:136 Yerm 9:1, Hiz 9:4
+ 118:140 Zab 11:7, Zab 17:31, Hik 30:5
+ 118:142 Zab 18:10
+ 118:147 Zab 5:5
+ 118:151 Qnlr 4:7, Zab 144:18
+ 118:154 Mrs 3:58
+ 118:156 2Sh 24:14
+ 118:157 Zab 3:2
+ 118:158 Zab 138:20
+ 118:160 Yuhn 17:17
+ 118:161 1Sh 26:18, Zab 118:23
+ 118:162 1Sh 30:20, Yerm 15:16
+ 118:166 Ibt 49:18

+ 118:168 Ayub 23:10, Zab 138:3, Hik 5:21, Ibr 4:13

+ 118:176 Isha 53:6, Yerm 50:6, 1Btr 2:25
+ 119:2 Hik 6:17
+ 119:4 Zab 139:11, Hik 25:22

+ 119:5 Ibt 10:2, Hiz 27:13, Qshq 1:4, Yerm 49:28-29

+ 120:1 Zab 119:1
+ 120:2 Zab 123:8
+ 120:3 Hik 3:23, Hik 3:26
+ 120:5 Zab 90:1
+ 120:8 Sah 6:24, Qnlr 28:6
+ 121:1 Zab 119:1, Isha 2:3, Zkr 8:21
+ 121:4 Qnlr 16:16, Zab 119:1
+ 121:5 3Sh 7:7, 2Sol 19:8
+ 121:6 Yerm 31:23
+ 121:9 Nax 2:10, Est 10:3

+ 122:1 Zab 119:1, Zab 10:4, 2Sol 20:12, Zab 24:15

+ 122:3 Nax 4:4
+ 122:4 Yerm 20:7, Mrs 3:14
+ 123:1 Zab 119:1, Zab 128:1, Zab 93:17
+ 123:3 Sah 16:30-33, Zab 54:16, Hik 1:12
+ 123:4 Ayub 22:11, Zab 68:3
+ 123:7 Zab 90:3
+ 123:8 Zab 120:2
+ 124:1 Zab 119:1
+ 124:5 Hik 2:15, Zab 127:5, Gal 6:16
+ 125:1 Zab 119:1
+ 125:2 Ayub 8:21
+ 125:3 Yoʻel 2:21
+ 125:6 Zab 29:6
+ 126:1 Zab 119:1, Zab 71:1
+ 126:2 Voiz 8:16, Ibt 3:17
+ 126:3 Ibt 33:5
+ 127:1 Zab 119:1, Zab 111:1
+ 127:2 Zab 89:17
+ 127:3 Zab 143:12
+ 127:5 Zab 19:3, Zab 133:3
+ 127:6 Zab 124:5, Gal 6:16
+ 128:1 Zab 119:1, Zab 128:1
+ 128:3 Mixo 3:12
+ 128:5 Zab 34:4
+ 128:6 4Sh 19:26, Ayub 8:12
+ 128:8 Rut 2:4, Zab 117:26
+ 129:1 Zab 119:1, Mrs 3:55
+ 129:2 Nax 1:6, Nax 1:11, 2Sol 6:40
+ 129:4 Ayub 37:24, Isha 55:7
+ 129:7 Zab 130:3
+ 129:8 Zab 24:22
+ 130:1 Zab 119:1
+ 130:3 Zab 129:7
+ 131:1 Zab 119:1
+ 131:3 1Sol 22:7, Hav 7:46
+ 131:7 Zab 98:5
+ 131:8 Zab 77:61, 2Sol 6:41
+ 131:9 Ayub 29:14
+ 131:10 2Sol 6:42
+ 131:11 Zab 88:34-35, Zab 109:4, 2Sh 7:12
+ 131:12 3Sh 8:25
+ 131:13 Chq 19:18, Zab 67:17, Zab 77:68
+ 131:15 Zab 147:3, Rut 1:6
+ 131:17 2Sh 21:17, 4Sh 8:20, Zab 17:29
+ 132:1 Zab 119:1, Ibt 13:8
+ 132:2 Chq 29:7, Lev 8:12
+ 132:3 Qnlr 3:9, Lev 25:21, Qnlr 28:8
+ 133:1 Zab 119:1, 1Sol 9:33
+ 133:2 Zab 27:2
+ 133:3 Sah 6:24, Zab 19:3, Zab 127:5
+ 134:2 Zab 91:14
+ 134:4 Chq 19:5, Qnlr 7:6
+ 134:5 2Sol 2:5, Zab 85:8, Zab 94:3
+ 134:6 Zab 113:11
+ 134:7 Ayub 38:22, Yerm 10:13, Yerm 51:16
+ 134:8 Chq 12:29, Zab 77:51
+ 134:9 Qnlr 6:22
+ 134:10 Zab 135:17-20
+ 134:11 Sah 21:21-35, Ysha 12:7-24
+ 134:12 Qnlr 29:8, Ysha 23:4, Zab 77:55
+ 134:13 Zab 101:13
+ 134:14 Qnlr 32:36
+ 134:15 Zab 113:12-16
+ 134:16 Qnlr 4:28
+ 134:17 Yerm 10:14, Xbq 2:19
+ 134:18 Isha 44:9
+ 134:20 Zab 21:24
+ 134:21 Zab 131:13
+ 135:1 Zab 105:1
+ 135:2 Qnlr 10:17
+ 135:4 Zab 71:18
+ 135:5 Hik 3:19, Yerm 10:12
+ 135:6 Isha 44:24
+ 135:7 Ibt 1:16-18
+ 135:10 Chq 12:29, Zab 77:51
+ 135:11 Chq 12:51
+ 135:13 Chq 14:21-22, Zab 77:13
+ 135:15 Chq 14:27
+ 135:16 Chq 15:22
+ 135:17 Zab 134:10-12
+ 135:19 Sah 21:21-26
+ 135:20 Sah 21:33-35
+ 135:24 Zab 105:10
+ 135:25 Zab 103:27
+ 136:1 Hiz 1:1, Hiz 3:15, Hiz 10:15
+ 136:5 Dnr 6:10
+ 136:6 Ayub 29:10, Hiz 3:26

+ 136:7 Isha 34:5, Yerm 49:7-22, Hiz 25:12-14, Hiz 35, Amos 1:11-12, Obd 1:1-16, Mal 1:3-4

+ 136:8 Isha 21:9, Isha 47:1, Yerm 50:1, Vah 18:6

+ 136:9 4Sh 8:12, Isha 13:16, Nox 3:10

+ 137:1 Zab 110:1, 1Sh 5:3, 2Sol 2:5, Zab 85:8

+ 137:2 Zab 27:2
+ 137:7 Zab 70:20
+ 137:8 Zab 105:1
+ 138:1 Yerm 12:3
+ 138:2 4Sh 19:27
+ 138:3 Ayub 23:10, Hik 5:21, Ibr 4:13
+ 138:6 Rim 11:33
+ 138:7 Yerm 23:23-24, Yun 1:3
+ 138:8 Ayub 11:8, Ayub 26:6, Amos 9:2
+ 138:12 Ayub 34:21-22
+ 138:13 Ayub 10:10-11
+ 138:15 Voiz 11:5
+ 138:16 Chq 32:32, Zab 55:9, Mal 3:16
+ 138:17 Zab 91:6
+ 138:19 Ayub 4:9, Isha 11:4, 2Sal 2:8
+ 138:21 Zab 25:5, Zab 118:158
+ 138:23 Zab 25:2
+ 139:2 Zab 70:4
+ 139:4 Zab 57:5-6, Rim 3:13
+ 139:5 Zab 140:9
+ 139:6 Ayub 18:8-10, Yerm 18:22
+ 139:11 Zab 10:6, Zab 119:4, Hik 25:22
+ 139:13 Zab 9:5

+ 140:2 Chq 30:7, Vah 5:8, Vah 8:3-4, Chq 29:41

+ 140:3 Zab 33:13, Hik 13:3, Voiz 12:4
+ 140:5 Hik 25:12, Hik 27:6
+ 140:6 2Sol 25:12
+ 140:7 Isha 5:14
+ 140:8 2Sol 20:12, Zab 24:15, Zab 122:1-2
+ 140:9 Zab 139:5
+ 140:10 Zab 7:16
+ 141:1 1Sh 22:1, 1Sh 24:3, Zab 56:1
+ 141:2 Zab 101:1
+ 141:3 Zab 142:4, Zab 139:6
+ 141:5 Zab 26:13
+ 141:6 Zab 17:18
+ 141:7 Isha 42:7

+ 142:2 Ayub 4:17, Ayub 9:2, Voiz 7:20, Rim 3:20, Gal 2:16

+ 142:3 Zab 87:7, Mrs 3:6
+ 142:5 Qnlr 32:7, Zab 76:6
+ 142:6 Zab 41:2, Zab 62:2
+ 142:7 Zab 27:1, Hik 1:12
+ 142:8 Zab 24:1
+ 142:10 Nax 9:20
+ 142:11 Yerm 14:17
+ 142:12 Zab 53:7
+ 143:1 Zab 17:3, Zab 17:35
+ 143:2 Ibt 15:1, Zab 17:3
+ 143:3 Ayub 7:17, Zab 8:5

+ 143:4 Ayub 7:16, Zab 38:6-7, Zab 61:10, Voiz 1:2, 1Sol 29:15, Ayub 14:2, Zab 101:12

+ 143:5 2Sh 22:10, Zab 17:10, Isha 64:1, Zab 103:32

+ 143:6 Zab 76:18
+ 143:7 Zab 68:15
+ 143:8 Zab 11:3
+ 143:9 Zab 32:3, Isha 42:10
+ 143:10 Zab 17:51
+ 143:12 Zab 127:3
+ 143:14 Isha 3:25, Yerm 14:2
+ 143:15 Zab 32:12

+ 144:3 2Sh 22:4, Zab 17:4, Zab 47:2, Ayub 5:9, Ayub 9:10

+ 144:6 Zab 77:4
+ 144:8 Chq 34:6, Zab 85:5
+ 144:13 Zab 9:37, Zab 101:13, Mrs 5:19
+ 144:14 Zab 145:8, Luqo 13:11-13
+ 144:15 Zab 103:27
+ 144:16 Zab 103:14, Zab 103:28
+ 144:18 Qnlr 4:7
+ 144:19 Hik 10:24
+ 145:1 Zab 102:1, Zab 103:1
+ 145:2 Zab 103:33
+ 145:3 Zab 117:8, Yerm 17:5
+ 145:4 Zab 103:29, Isha 2:22
+ 145:7 Zab 102:6, Zab 106:9, Isha 61:1

+ 145:8 Mat 9:28-30, Zab 144:14, Luqo 13:11-13

+ 145:9 Chq 22:21, Qnlr 10:18
+ 145:10 Chq 15:18, Zab 9:35
+ 146:1 Zab 91:2

+ 146:2 Zab 50:20, Zab 68:36, Qnlr 30:3, Yerm 32:37, Hiz 34:13

+ 146:3 Qnlr 32:39
+ 146:4 Isha 40:26
+ 146:5 Isha 40:28
+ 146:7 1Sol 15:16
+ 146:8 Qnlr 11:14, Ayub 5:10
+ 146:9 Ayub 38:41
+ 146:10 Zab 32:17
+ 146:11 Zab 32:18
+ 147:2 Nax 7:3
+ 147:3 Zab 131:15
+ 147:5 Ayub 37:6, Ayub 38:29
+ 147:9 Qnlr 7:6, Amos 3:2, Qnlr 4:8
+ 148:1 Mat 21:9, Luqo 2:14, Luqo 19:38
+ 148:2 Zab 102:20
+ 148:4 Qnlr 10:14, Ibt 1:7
+ 148:5 Zab 32:6, Ibr 11:3
+ 148:6 Ayub 14:15, Zab 103:9
+ 148:7 Ibt 1:21
+ 148:8 Ayub 37:6
+ 148:13 Zab 8:2-3, Zab 112:4
+ 149:1 Zab 32:3, Isha 42:10, Zab 110:1
+ 149:5 Zab 62:7
+ 149:9 Isha 65:6
+ 150:1 1Sol 15:16, 2Sol 5:12, Ibt 1:6-8
+ 150:3 Zab 97:6, Zab 32:2, Zab 70:22
+ 150:4 Chq 15:20
+ 150:5 1Sol 15:19

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=UZVL

Lugʻat

Lugʻat

1. A

2. B

3. D

4. E

5. F

6. G

7. H

8. I

9. J

10. K

11. L

12. M

13. N

14. O

15. P

16. Q

17. R

18. S

19. T

20. U

21. V

22. X

23. Y

24. Z

25. Oʻ

26. SH

27. CH

Bu lugʻatda Muqaddas Kitobda koʻp uchraydigan muhim yoki notanish soʻzlar va iboralar berilgan. Koʻpincha lugʻatda biron soʻz yoki iboraning maʼnosi bilan bir qatorda, oʻsha davrga xos tarixiy va madaniy jarayonga oid maʼlumotlar ham berilgan. Bu soʻzlar va iboralarga berilgan sharhlardan keyin keladigan izohlarda Muqaddas Kitobdagi oyatlarning manzili koʻrsatilgan. Bu oyatlar kitobxonga Muqaddas Kitobda bayon etilgan taʼlimotlarni chuqurroq oʻrganishga yordam beradi. Kitobxon ayrim buyumlarning tuzilishi va shaklini koʻz oldiga keltirib, tasavvur qila olishi uchun, lugʻatda oʻsha buyumlarning rasmlari keltirilgan.

Ayrim hollarda umumiy bir soʻz ostida bir nechta soʻzlar va ularning sharhlari berilgan. Masalan, BAYRAMLAR, XUDONING NOMLARI, QURBONLIK. Bu umumiy soʻzlar ostidagi soʻzlar lugʻatdagi roʻyxatda ham topiladi. Ammo bu soʻzning sharhini topish uchun kitobxon umumiy soʻz ostida berilgan soʻzning sharhiga qarashi kerak. Masalan, lugʻatdagi AYB QURBONLIGI iborasi uchun “QURBONLIK soʻziga qarang” deb yozilgan.

Lugʻatda yana sinonim soʻzlar ham uchraydi. Bunday holda bir soʻzning maʼnosi ikkinchi soʻzning sharhida berilib, lugʻatda kitobxonga oʻsha ikkinchi sinonim soʻzning shahriga qarashga koʻrsatma berilgan. Masalan, lugʻatdagi MALAK soʻzi uchun “FARISHTA soʻziga qarang”, lugʻatdagi SANDIQ soʻzi uchun “AHD SANDIGʻI iborasiga qarang” deb yozilgan.

ABADIY HAYOT

Muqaddas Kitobda abadiy hayot nafaqat vaqtning davomiyligini, balki hayotning mazmunini, yaʼni Xudo bilan uygʻunlikda yashashni, Uning marhamati va barakalaridan bahramand boʻlishni bildiradi. Eski Ahdning baʼzi parchalarida solihlar Xudo bilan abadiy yashashlari haqida yozilgan, ayrim hollardagina oʻliklarning tirilishi haqida aytib oʻtilgan[1]. Yangi Ahdda abadiy hayot nima ekanligi kengroq ochib berilgan. Insonning tanasi oʻlsa ham, ruhi oʻlmaydi[2]. Iso Masihga va Uni yuborgan Xudoga ishongan inson abadiy hayotga ega boʻladi[3]. Bunday inson uchun abadiy hayot shu dunyoda yashayotganidayoq boshlanadi[4]. U oʻlsa ham oxiratda tiriladi va undan keyin hech qachon oʻlmaydi[5]. Qiyomat kuni Xudo solihlarga abadiy hayotni mukofot qilib beradi[6], ular jannatda yashab, bu dunyodagi barcha yovuzligu qabihliklardan ozod boʻladilar[7]. Fosiqlarga esa abadiy jazo beriladi, ular to abad Xudodan ajraladilar[8].

[1] Zabur 15:9-11, 22:6, 132:3, Ayub 19:25-26, Ishayo 26:19, Doniyor 12:2, Luqo 20:37-38

[2] Luqo 16:22-23, 23:42-43, 2 Korinfliklar 4:16-18, 5:1-2, 6-8, Filippiliklar 1:21-23

[3] Yuhanno 3:15-16, 36, 5:24, 6:40, 10:27-28, 1 Yuhanno 5:13

[4] Efesliklar 2:4-6

[5] 1 Korinfliklar 15:42-44, 50-54

[6] Matto 5:12, 25:34, 46, 1 Butrus 1:4, Filippiliklar 3:13-14, Ibroniylar 12:22-24

[7] Vahiy 21:1-4, 22:1-5

[8] Matto 25:41, 46, Yuhanno 5:28-29, Vahiy 20:11-15

AHD

Ikki kishi yoki ikki guruh orasida tuzilgan bitim yoki kelishuv. Qadimgi paytlarda odatda ahd tuzilganda, uni tasdiqlash uchun ikkala tomon ont ichardi, soʻngra qurbonlik qilinardi. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Xudo bir necha marta ahd tuzgan. Har bir ahdda berilgan vaʼdalarni va qoʻyilgan shartlarni Xudoning Oʻzi belgilagan. Jumladan, Xudo Ibrohim bilan ahd tuzib, Ibrohimga va uning avlodiga abadiy baraka berishni vaʼda qilgan[1]. Mana shu ahd belgisi sifatida Ibrohim va uning avlodi sunnat qilinishi kerak boʻlgan[2]. Xudo keyinchalik Muso paygʻambar orqali Ibrohimning avlodi, yaʼni Isroil xalqi bilan ahd tuzadi[3]. Oʻsha ahdda Xudoning amrlari va qonunlari batafsil berilgan. Bu amrlarga va qonunlarga rioya qilgan insonlarga Xudo: “Men sizlarni Oʻzimning xalqim qilaman, sizlarning Xudoyingiz boʻlaman”, deb maxsus vaʼda bergan. Ammo bu amrlarni va qonunlarni buzgan odamlarni Xudo jazolagan. Xudoning Oʻz xalqi Isroil bilan boʻlgan munosabati mana shu ahdga asoslangani bois, Eski Ahdda bayon qilingan aksariyat voqealar va Isroil xalqining tarixi shu munosabatlar haqida hikoya qiladi. Isroil xalqi Xudoga qayta–qayta bevafolik qilgani uchun, Uning amrlariga boʻysunmagani uchun oʻz vatanidan surgun qilingan[4]. Biroq Xudo: “Shunday kunlar keladiki, Men Isroil xalqi bilan yangi ahd tuzaman”, deb Oʻz paygʻambarlari orqali vaʼda bergan[5].

Xudo yangi ahdni butun insoniyat bilan Iso Masih orqali tuzdi. Iso Masih butun odamzodning gunohini Oʻz boʻyniga olib, xochdagi oʻlimi orqali yangi ahdni kuchga kiritdi[6]. Iso Oʻzini qurbon qilgani va dunyoni Xudo bilan yarashtirgani Yangi Ahdning asosiy mavzusidir. Endi har bir inson, millatidan qatʼi nazar, Iso Masihga ishonsa va gunohlaridan tavba qilsa, uning gunohlari kechiriladi, bu inson Xudoning xalqiga tegishli boʻladi.

[1] Ibtido 15:1-21, 17:1-27
[2] Ibtido 17:9-14
[3] Chiqish 19:1-20:21, 24:1-18

[4] 4 Shohlar 17:5-23, 2 Solnomalar 36:13-21, Doniyor 9:3-14

[5] Yeremiyo 31:31-34, 32:39-40, Hizqiyol 11:19-20, 36:26-27

[6] Matto 26:27-28, Ibroniylar 8:6-13, 9:11-17

AHD SANDIGʻI

Usti va ichi oltin bilan qoplangan yogʻoch sandiq[1]. Ahd sandigʻida ikkita tosh lavha saqlanardi. Xudo bu tosh lavhalarni Sinay togʻida Musoga Isroil xalqi uchun bergan edi. Tosh lavhalarga oʻnta amr yozilgan boʻlib, bu amrlar Xudo bilan Uning xalqi oʻrtasida tuzilgan ahd edi. Shu sababdan bu sandiq koʻpincha Ahd sandigʻi deb aytilgan. Ahd sandigʻining qopqogʻi ustida karub degan mavjudotning ikkita haykali bor edi. Karublar bir–biriga yuzma–yuz turgan boʻlib, ularning qanotlari qopqoqning ustini berkitib turardi. Ahd sandigʻi — Xudo Oʻz xalqi orasida ekanligining ramzi edi. Isroil xalqi sahroda kezib yurganda Ahd sandigʻi Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasida saqlanar edi. Keyinchalik Ahd sandigʻi Quddusdagi Maʼbadning Eng muqaddas xonasiga qoʻyilgan.

[1] Chiqish 37:1-9

AHD SANDIGʻINING QOPQOGʻI

Ahd sandigʻining qopqogʻi toza oltindan yasalgan edi. Qopqoq ustida karub degan mavjudotning ikkita haykali bor edi. Karublar bir–biriga yuzma–yuz turgan boʻlib, ularning qanotlari qopqoqning ustini berkitib turardi[1]. Oliy ruhoniy bir yilda bir marta — Poklanish kunida maxsus qurbonliklar keltirib, qopqoq ustidagi ikki karub orasiga qurbonlik qonidan sachratar edi. Bundan maqsad Eng muqaddas xonani Isroil xalqining nopokliklaridan, itoatsizliklaridan va gunohlaridan poklash edi[2].

[1] Chiqish 37:6-9

[2] Levilar 16–bob

AHMOQ, NODON

Eski Ahdda “ahmoq” va “nodon” soʻzlari axloqsiz odamlarga ishora qiladi. Bunday odamlar Xudoni sevmaydilar va Unga ishonmaydilar[1]. Ularda solih yashashga undaydigan donolik yoʻq, shuning uchun ular halokatu oʻlimga yetaklaydigan qarorlar chiqaradi[2].

[1] Zabur 13:1, 52:2, Hikmatlar 1:7

[2] Hikmatlar 1:20-33, 19:3, Voiz 7:17

AMOR XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlarning orasidagi eng katta va kuchli xalqlardan biri. Oʻsha paytda Kanʼon yurtida yashagan xalqlarning hammasiga nisbatan ham “Amor xalqi” degan ibora qoʻllanilgan. Shuning uchun ushbu tarjimaning baʼzi joylarida “Amor xalqlari” deb ham yuritilgan[1]. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[1] Misol uchun, Ibtido 15:16, Yoshua 10:5, 2 Shohlar 21:2 ga qarang.

ARAVA

BRONZADAN YASALGAN ARAVALAR yoki JANG ARAVASI iboralariga qarang.

ARFA

Torli musiqa asbobi.

ASIRLIK

SURGUN soʻziga qarang.

AYB QURBONLIGI

QURBONLIK soʻziga qarang.

ASHERA

Ashera Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan. Asheraning tasvirlari baland ustun shaklida boʻlib, yogʻochdan yasalgan edi. Uning erkak jufti Baal edi.

ASHTARET

Ashtaret Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik va urush xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan.

BAAL

Baal Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, erkak qiyofasida tasavvur qilingan. Uning ayol jufti Ashera boʻlgan. Kanʼonliklar, Baal eng kuchli xudo, deb ishonganlar. Baal soʻzi xoʻjayin degan maʼnoni bildirib, baʼzan erkaklar ismiga qoʻshib ishlatilgan. Ayrim hollarda shahar yoki joy nomlariga ham qoʻshilgan. Ehtimol, Baal soʻzi qoʻshib nomlangan oʻsha yerlarda Baalning tasviri boʻlgan yoki Baalga alohida usul bilan sajda qilingan.

BANDARGOH

Kemalar toʻxtaydigan, kemalarga yuk ortiladigan va ulardan yuk tushiriladigan joy, yaʼni port. Port shaharlardagi savdogarlar kemalarga ham, karvonlarga ham tijorat mollarini yetkazib berardilar. Muqaddas Kitobda Finikiyaning bir nechta port shaharlari, jumladan, Tir va Sidon haqida aytib oʻtilgan. Oʻrta Osiyodan oʻtgan Buyuk ipak yoʻlining baʼzi tarmoqlari gʻarbda oʻsha Finikiya shaharlarigacha borardi. Kemasozlik va baliqchilik port shaharlarning iqtisodida muhim oʻrin tutgan. Dengiz boʻyida joylashgan bu port shaharlar aholisi farovon yashagan.

BARHAYOT XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

BAYRAMLAR

Muqaddas Kitobda Isroil xalqi nishonlagan bir nechta muhim bayramlar aytib oʻtilgan. Quyida bu bayramlarning har biri haqida maʼlumot beriladi:

FISIH ZIYOFATI

Bu ziyofat ibroniy kalendarining birinchi oyi — Abib oyining oʻn toʻrtinchi kuni kechqurun nishonlangan (Abib oyi Nison oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy martning oʻrtasidan boshlanadi. Xudo Isroil xalqini Misrdagi qullikdan qanday qilib ozod qilganini ular Fisih ziyofatida xotirlaganlar. Har bir xonadon bir qoʻzi yoki uloqchani qurbonlik qilib, Fisih ziyofati munosabati bilan taom tayyorlagan. Xonadon aʼzolari qurbonlik taomini birga tanovul qilishgan. Bu taomga qoʻshib taxir oʻtlar va xamirturushsiz non ham yeyilgan. Fisih ziyofatining ibroniycha nomi — Pesax. Ziyofatning “Fisih” degan oʻzbekcha nomi Pesaxdan olingan. Chiqish 12:1-13, 21-51, Levilar 23:5, Sahroda 9:1-14, Qonunlar 16:1-7 ga qarang.

XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining birinchi oyi — Abib oyining 15-21 kunlarida, yetti kun davomida nishonlangan (Abib oyi Nison oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy martning oʻrtasidan boshlanadi. Isroil xalqi oʻsha yetti kun davomida Xudo ularni Misrdan shoshilinch olib chiqqanini xotirlaganlar. Odamlar uylaridagi bor xamirturushni olib chiqib tashlaganlar. Yetti kun davomida xamirturushli non yeyilmagan. Odamlar bayramning birinchi va yettinchi kunlarida muqaddas yigʻin oʻtkazganlar, Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirganlar. Xamirturushsiz non bayramining ibroniycha nomi — Matsot. Bu bayram Fisih ziyofatidan bir kun keyin boshlangan. Shuning uchun Yangi Ahddagi baʼzi parchalarda Fisih ziyofati va Xamirturushsiz non bayrami “Fisih bayrami” deb nomlangan[1]. Chiqish 12:14-20, 13:3-10, 23:15, 34:18, Levilar 23:6-8, Sahroda 28:17-25, Qonunlar 16:3-4, 8 ga qarang.

HOSIL BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining uchinchi oyi — Shavon oyining oltinchi kunida nishonlangan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy mayning oʻrtasidan boshlanadi. Bu bayram bugʻdoy oʻrimi boshlanganda nishonlanardi. Bu kun Fisih ziyofatidan keyin sakkizinchi haftaning birinchi kuniga — Fisih ziyofatidan keyingi elliginchi kunga toʻgʻri keladi. Isroil xalqi bu kunda Xudo hosilni barakali qilganini nishonlagan. Ular har xil nazr va qurbonliklar keltirganlar, jumladan, yangi bugʻdoy hosilining donini nazr qilganlar. Bu bayramning ibroniycha nomi “Shavuot”, yaʼni “haftalar” deganidir. Shuning uchun bu bayram “Haftalar bayrami” deb ham atalgan. Yangi Ahdda bu bayramning yunoncha nomi “Pentekost”, yaʼni elliginchi, deb atalgan. Chiqish 23:16, 34:22, Levilar 23:15-21, Sahroda 28:26-31, Qonunlar 16:9-12 ga qarang.

KARNAY BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining yettinchi oyi — Tishri oyining birinchi kunida nishonlangan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy sentabrning oʻrtasidan boshlanadi. Karnay bayrami kuni Isroil xalqi dam olib, muqaddas yigʻin oʻtkazgan. Bu yigʻinda burgʻular chalingan, Tavrotda buyurilgan qurbonliklar keltirilgan. Levilar 23:23-25, Sahroda 29:1-6 ga qarang.

POKLANISH KUNI

Bu bayram ibroniy kalendarining yettinchi oyi — Tishri oyining oʻninchi kunida nishonlangan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy sentabrning oʻrtasidan boshlanadi. Poklanish kuni Isroil xalqi dam olib, roʻza tutgan. Ruhoniylar oʻzlarini, xalqni, Muqaddas chodirni, keyinchalik Maʼbadni va qurbongohni poklash uchun Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirganlar. Oliy ruhoniy esa Eng muqaddas xonaga kirib, tutatqi tutatardi, Ahd sandigʻining qopqogʻiga va Sandiqning oldiga qurbonlik qonini sachratardi. “Poklanish kuni” bayramining ibroniycha nomi — Yom Kippur. Levilar 16–bob, 23:26-32, Sahroda 29:7-11 va RUHONIY soʻzi ostida berilgan OLIY RUHONIY iborasiga qarang.

CHAYLA BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining yettinchi oyi — Tishri oyining 15-21 kunlarida nishonlangan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy sentabrning oʻrtasidan boshlanadi. Bu paytda, kuz yomgʻiri boshlanmasdan oldin, hosil yigʻib olingan boʻlardi. Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin sahro kezib, chaylalarda yashaganini yetti kun davomida xotirlagan. Shuningdek, ular Kanʼon yurtidagi hosilni Xudo barakali qilganini ham nishonlashganlar, Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirganlar. Ular yetti kun davomida dalalardagi chaylaga oʻxshash chaylalarda yashaganlar. Chayla bayramining ibroniycha nomi — Sukkot. Bu bayram “Yigʻim–terim bayrami” deb ham atalgan. Chiqish 23:16, 34:22, Levilar 23:33-36, 39-43, Sahroda 29:12-39, Qonunlar 16:13-15, Zakariyo 14:16-19 ga qarang.

PURIM BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining oʻn ikkinchi oyi — Adar oyining 14-15 kunlarida nishonlangan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy fevralning oʻrtasidan boshlanadi. Purim bayramini Fors shohi Axashverash hukmronligi davrida malika Ester va uning amakisi Mardoxay joriy qilganlar. Ikki kun nishonlanadigan bu bayram davomida yahudiylar qanday qilib Xudo Isroil xalqini qirilib ketishdan saqlaganini xotirlaganlar. Bu bayramda odamlar xursandchilik qilganlar, ziyofatlar uyushtirganlar va bir–birlariga sovgʻalar berganlar. Bu bayramning nomi akkad–bobil tilidagi pur, yaʼni “qurʼa” soʻzidan olingan. Ester 9:20-32 ga qarang.

YANGI OY SHODIYONASI

Har oyning boshida nishonlanadigan bayram. Bu bayram Isroil xalqi amal qilgan qamariya hisobi boʻyicha belgilangan. Ruhoniylar har oyning birinchi kunida mana shu bayram uchun Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirardilar[2]. Shuningdek, bu bayramda odamlar maxsus taomni tanovul qilardilar. Udumga muvofiq bu taomni faqatgina poklangan odamlar tanovul qilishlari mumkin edi[3]. Oyning birinchi kuni tabarruk hisoblanib, odamlar dam olishardi[4].

[1] Misol uchun, Luqo 22:1 ga qarang.
[2] Sahroda 28:11-15
[3] 1 Shohlar 20:5, 24-26
[4] Amos 8:5

BASHAN

Yassi tepaliklardan va oʻrmon bilan qoplangan qirlardan iborat oʻlka. Bu oʻlka Jalila dengizi va Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan. Bashan Gilad oʻlkasining shimol tomonida boʻlib, semiz mol–qoʻylariyu aʼlo sifatli donlari bilan mashhur edi.

BIRODAR, BIRODARLAR

Muqaddas Kitobda odatda bu soʻz oʻzaro yaqin munosabatda boʻlgan odamlar orasida qoʻllanilgan, ayrim hollardagina tugʻishgan aka–ukalarga nisbatan ishlatilgan. Eski Ahdda ham, Yangi Ahdda ham bu soʻz bir qabilaga yoki bir xalqqa mansub boʻlgan odamlar oʻrtasida koʻp ishlatilgan[1]. Yangi Ahdda, ayniqsa maktublarda bu soʻz Iso Masihga ishongan barcha millatdagi odamlarga nisbatan ishlatilgan[2]. Iso Masihning Oʻzi ham shogirdlarini, birodarlarim, deb atagan[3]. Bu soʻz yana qoʻshnilarga, doʻstlarga, qardosh xalq vakillariga, hatto begona odamlarga nisbatan ham qoʻllanilgan[4]. Shuningdek, erkak va ayollardan iborat boʻlgan guruhlarga ham “birodarlar”, deb murojaat qilinardi. Muqaddas Kitobda aytib oʻtilgan xalqlarning madaniyatida erkaklar asosiy oʻrin egallagan. Madaniyatning bu jihati Muqaddas Kitob yozilgan qadimiy ibroniy va yunon tillari grammatikasida ham aniq koʻrinib turadi. Mazkur tarjimada ibroniycha va yunoncha matndagi maʼnoni saqlab qolish uchun “birodar, birodarlar” soʻzi ishlatilgan.

[1] Chiqish 2:11, Qonunlar 1:16, Hakamlar 18:14, 20:7, Naximiyo 5:1-10, Zabur 21:23, Hizqiyol 11:25, Havoriylar 2:29, 22:1

[2] Matto 25:40, 45, Havoriylar 1:15-17, 15:23, Yoqub 1:2, Filippiliklar 3:1, Filimoʻn 1:1, 7, 16, Ibroniylar 2:11, Vahiy 12:10

[3] Matto 28:10, Yuhanno 20:17

[4] Ibtido 19:7, 29:4, Qonunlar 2:8, 1 Shohlar 30:23, Matto 7:3-5

BOBIL

Qadimgi qudratli shohlik. Uning poytaxti Bobil hozirgi janubiy Iroqda joylashgan edi. Miloddan oldingi 586 yilda Bobil lashkari Yahudoni, yaʼni janubiy shohlikni bosib olgan[1] va juda koʻp odamlarni Bobilga asir qilib olib ketgan edi[2]. Keyinchalik Bobil yurti Fors imperiyasi hukmronligi ostida boʻlganda, ayrim yahudiylar Yahudo yurtiga qaytib kelganlar. Qolgan yahudiylar esa Bobilda yashab qolaverganlar. Bobil shahri koʻp yillar davomida yahudiylarning diniy taʼlim markazi boʻlgan edi.

[1] YAHUDO soʻziga qarang.

[2] 4 Shohlar 25:1-12

BOSH RUHONIYLAR

Yangi Ahd davrida bosh ruhoniylar guruhi oliy ruhoniydan, sobiq oliy ruhoniylardan va Horun avlodidan kelib chiqqan nufuzli oilalar aʼzolaridan tashkil topgan edi. Bosh ruhoniylar, oliy ruhoniy singari, bu nufuzli oilalar orasidan tanlanardi. Bosh ruhoniylar jamiyatning boshqa eʼtiborli odamlari qatorida Oliy kengash[1] aʼzolari edilar. Oliy kengash yahudiylarning siyosiy va diniy uyushmasi edi.

[1] OLIY KENGASH iborasiga qarang.

BRONZA QURBONGOH

QURBONGOH soʻziga qarang.

BRONZADAN YASALGAN ARAVALAR

Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad hovlisidagi oʻnta katta arava. Har bir aravaning ustida katta togʻora boʻlib, bu togʻoralarda suv saqlanardi[1]. Qurbonlik qilinadigan hayvonlarning ichak–chovoqlari, kalla–pochasi va boshqa qismlari kuydirilishdan oldin mana shu togʻoralardagi suv bilan yuvilardi[2]. Zarurat boʻlganda aravalar Maʼbad hovlisida u yerdan–bu yerga koʻchirilardi.

[1] 3 Shohlar 7:27-39

[2] 2 Solnomalar 4:6

BRONZADAN YASALGAN HOVUZ

Bu hovuz katta qozon shaklida boʻlib, bronzadan qilingan oʻn ikkita hoʻkiz ustiga oʻrnashtirilgan edi. Hovuz shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad hovlisidagi bronzadan yasalgan qurbongoh yonida turar edi. Bu hovuzga taxminan 44.000 litr suv sigʻardi[1]. Hovuzdagi suvni ruhoniylar yuvinish uchun ishlatardilar[2].

[1] 3 Shohlar 7:23-26

[2] 2 Solnomalar 4:6

BURGʻU

Qoʻchqor shoxidan yasalgan cholgʻu asbobi. Qadimda bu asbob dushman bostirib kelayotganidan xabar berish uchun, jangga daʼvat qilish uchun[1], shuningdek, Xudoni ulugʻlash uchun chalingan[2].

[1] Yoshua 6:4,19, Yeremiyo 4:5, 6:1

[2] Zabur 80:4, 97:6, 150:3

BUTSIMON TOSH

Tik qilib oʻrnatilgan uzunchoq tosh. Kanʼon xalqlari bu toshlarni oʻz xudolari, jumladan, xudo Baal deb bilib, ularga topinar edilar[1]. Bunday toshlar tepaliklar ustiga, yashil daraxtlar ostiga[2] va sajdagohlarning ichkarisiga oʻrnatilardi[3]. Xudo Isroil xalqiga, butsimon toshlarni oʻrnatmang, ularga sajda qilmang, deb amr bergan[4]. Shuningdek, butsimon toshlarni sindirib tashlashni buyurgan[5].

[1] BAAL soʻziga qarang.
[2] 4 Shohlar 17:10
[3] 4 Shohlar 10:27
[4] Levilar 26:1
[5] Chiqish 23:24

BOʻYINTURUQ

DAFN MAROSIMI

Qadimda Isroil xalqi va boshqa baʼzi xalqlarning udumi boʻyicha, marhum qatʼiy qoidalarga rioya qilingan holda dafn etilardi. Marhumning dafn etilmasligi u uchun nihoyatda ogʻir isnod hisoblanib, oʻta sharmandalik edi[1]. Odatda jasad dafn etilishidan oldin yuvilib, unga xushboʻy hidli moylar surtilardi[2]. Shundan keyin marhumni xushboʻy hidli ziravorlar bilan birga zigʻir matoga kafanlab, dafnga tayyorlashardi[3]. Azadorlar va yollangan yigʻichilar quyosh botmasdan oldin marhumni qabristonga olib borib, uni oilasiga qarashli qabrga qoʻyishardi[4]. Qabr odatda qoyaga oʻyib yasalardi[5]. Qabr ogʻzi diametri taxminan bir metr boʻlgan dumaloq tosh bilan yopib qoʻyilardi. Bu tosh juda ogʻir boʻlgani uchun, bir nechta odam oʻsha toshni yumalatib, qabr ogʻzini yopishardi[6]. Dafn marosimidan keyin bir yil oʻtgach, qabr ogʻzini ochishardi va marhumning suyaklarini toshdan yasalgan qutiga solishardi. Soʻngra bu qutini qabrning ichida oʻyilgan tokchaga qoʻyishardi. Xochda oʻlgan jinoyatchilarning jasadi odatda ommaviy qabrga tashlanardi va ular uchun oshkora aza tutish man etilgan edi.

[1] 3 Shohlar 14:11-13, 21:23-24, Yeremiyo 7:33, Ishayo 14:18-20

[2] Mark 14:3, 8, 16:1, Havoriylar 9:37
[3] Matto 27:59, Yuhanno 11:44
[4] Ibtido 47:30, Amos 5:16, Luqo 7:12
[5] Matto 27:60
[6] Mark 16:3-4, Yuhanno 11:38

DON NAZRI

NAZR soʻziga qarang.

DOVUD QALʼASI

Bu qalʼa Quddusning qadimgi qismi boʻlib, Sion tepaligida joylashgan edi. Yobus xalqi shu joyning tub aholisi edi. Dovud qalʼani ulardan tortib olib, u yerda yashay boshladi. Shu bois bu qalʼa “Dovud qalʼasi” deb nom oldi[1].

[1] 2 Shohlar 5:6-9, 1 Solnomalar 11:4-8

EDOM, EDOM XALQI, EDOMLIKLAR

Bu xalq Yoqubning akasi Esovdan[1] kelib chiqqan[2]. Edom xalqi Oʻlik dengizning janubi va janubi–sharqidagi taqir Seir[3] togʻlarida yashagan. Bu xalq Isroil xalqining dushmani boʻlib kelgan[4]. Dovud hukmronligi davrida Isroil xalqi Edomliklarni bosib oldi[5]. Ammo Dovud hukmronligidan keyin Edom xalqi ahyon–ahyonda Isroilga qarshi isyon koʻtarib turgan va nihoyat, oʻz mustaqilligiga erishgan edi[6].

[1] Ibtido 25:25, 30 ga va Ibtido 25:25 ning birinchi izohiga qarang.

[2] Ibtido 36:8-9

[3] Ibtido 25:25 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang.

[4] Sahroda 20:14-21
[5] 2 Shohlar 8:13-14
[6] 3 Shohlar 11:14-22, 4 Shohlar 8:20-22

EFOD

Ibroniycha soʻz boʻlib, oliy ruhoniy kiyadigan maxsus kiyimga nisbatan ishlatilgan[1]. Efodga taqilgan koʻkrakpech xaltasida Urim va Tummim degan muqaddas narsalar saqlangan. Ayrim hollarda ruhoniylar Xudoning xohishini bilish uchun Urim va Tummimdan foydalanishgan[2].

Eski Ahdning baʼzi oyatlarida efod soʻzi ruhoniylar kiyadigan libosga nisbatan ishlatilgan boʻlib, bu libos zigʻir matodan tikilardi[3]. Hakamlar kitobida bu soʻz butni yoki odamlar fol ochishda foydalangan buyumni bildirgan[4].

[1] Chiqish 28:6-14 ga va RUHONIY soʻzi ostida berilgan OLIY RUHONIY iborasiga qarang.

[2] Chiqish 28:30, 1 Shohlar 23:9-12

[3] 1 Shohlar 2:18, 22:18, 2 Shohlar 6:14 ga va oʻsha oyatlarning birinchi, ikkinchi va uchinchi izohlariga qarang.

[4] Hakamlar 8:27 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

EFRAYIM

Yoqub oʻgʻli Yusuf Misrda ikki oʻgʻil koʻrgan boʻlib, kattasi Manashe, kenjasi Efrayim edi. Efrayim va Manashe qabilalari Yusufning shu ikki oʻgʻlidan kelib chiqqan. Efrayim kenja oʻgʻil boʻlsa ham, Yoqub uni Manashedan yuqori qoʻyib, duo qilgan[1].

Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi[2]. Bu oʻnta qabila alohida davlatni tashkil qilib, Isroil shohligi[3] deb nom oldi. Bu davlatning poytaxti Samariya boʻldi. Shimoldagi qabilalar orasida Efrayim eng katta va nufuzli qabila boʻlgani bois, Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida Efrayim degan nom oʻnta qabilaga va ular tashkil qilgan Isroil shohligiga nisbatan ishlatilgan.

[1] Ibtido 48:17-20
[2] 3 Shohlar 11:26-12:24
[3] shimoliy shohlik iborasi bilan ham maʼlum

EGAM RABBIY, EGAMIZ RABBIY

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

EGAM XUDO, EGAMIZ XUDO…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

EGAMIZDAN QOʻRQISH

XUDODAN QOʻRQISH iborasiga qarang.

EGAMIZNING FARISHTASI

Sodir boʻladigan muhim bir voqea–hodisa toʻgʻrisida odamlarga xabar berish uchun, ularni himoya qilish uchun yoki maxsus bir topshiriqni bajarish uchun Egamiz tomonidan yuborilgan farishta[1]. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, baʼzan Xudoning Oʻzi Egamizning farishtasi qiyofasida zohir boʻlgan[2].

[1] FARISHTA soʻziga qarang.

[2] Misol uchun, Chiqish 3:1-5, Hakamlar 6:11-24 ga qarang.

EGAMIZNING RUHI

XUDONING RUHI iborasiga qarang.

EGAMNING UYI, EGAMIZNING UYI

Bu iboralar Muqaddas chodirga, keyinchalik esa Maʼbadga ishora qilgan. MUQADDAS CHODIR iborasiga va MAʼBAD soʻziga qarang.

EGAM, EGAMIZ…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

ENG MUQADDAS XONA

Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Maʼbadning ichkari kichikroq xonasi[1]. Bu xonada Ahd sandigʻi turar edi. Sulaymon qurdirgan Maʼbadning Eng muqaddas xonasida ikkita karubning katta haykali ham bor edi. Eng muqaddas xonani Muqaddas xonadan katta parda ajratib turardi[2]. Tavrotga koʻra, faqat oliy ruhoniy bir yilda bir marta — Poklanish kuni Eng muqaddas xonaga kirishi mumkin edi[3]. Ibroniylarga maktubda va Vahiy kitobida samoviy Chodirning Eng muqaddas xonasi haqida aytib oʻtilgan. Iso Masih inson qoʻli bilan qurilmagan bu mukammal Chodirda oliy ruhoniy boʻlib xizmat qilyapti[4].

[1] Lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimiga qarang.

[2] ICHKI PARDA iborasiga qarang.

[3] BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan POKLANISH KUNI iborasiga qarang.

[4] Ibroniylar 8:1-2, 9:11-12, 24, Vahiy 15:5

ESKI AHD

Muqaddas Kitobning birinchi qismi boʻlib, oʻttiz toʻqqizta kitobdan iborat. Odatda yahudiylar, Eski Ahd toʻplami uch qismdan iborat, deb aytadilar. Bu uch qism quyidagilardir: Tavrot (Musoning qonuni degan nom bilan ham yuritiladi), Paygʻambarlar bitiklari (uning tarkibiga baʼzi tarixiy kitoblar ham kirgan) va Bitiklar (Zabur bu qismning birinchi kitobidir). Eski Ahd qadimgi ibroniy tilida, baʼzi qismlari esa oramiy tilida boʻlib, miloddan oldingi oʻn beshinchi asrning ikkinchi yarmidan boshlab, taxminan ming yil davomida yozilgan. Eski Ahdning asosiy mavzusi Xudoning Isroil xalqi bilan boʻlgan munosabatidir. Bu munosabat Xudoning Muso orqali Isroil xalqi bilan tuzgan ahdiga asoslangan.

Keyinchalik Xudo Oʻz xalqi bilan Iso Masih orqali yangi ahd tuzdi[1]. Shu sababga koʻra, avvalgi, yaʼni Muso orqali tuzilgan ahd “eski ahd” deb hisoblanadi[2]. Milodiy uchinchi asrdan boshlab, masihiylar ibroniycha Muqaddas bitiklarni “Eski Ahd” deb ataydigan boʻldilar. Iso Masih Muqaddas bitiklarni mukammal bilgan va Oʻz taʼlimotida ulardan koʻp iqtiboslar keltirgan.

[1] 1 Korinfliklar 11:25, Ibroniylar 8:6-13

[2] 2 Korinfliklar 3:14, Ibroniylar 8:6

ESHIK KESAKISI

Eshik oʻrnatilgan chorchoʻp.

FALASTIN

Falastin degan nom Filist xalqining[1] nomidan kelib chiqqan. Miloddan oldingi beshinchi asrdan boshlab, “Falastin” nomi yunon va lotin tillarida Filist xalqining yeridan ancha katta boʻlgan hududga nisbatan ishlatilgan. Bu hudud Oʻrta yer dengizidan boshlab to Jalila koʻlining, Iordan daryosining va Oʻlik dengizning sharqidagi qirli yerlargacha choʻzilgan. Bu hududning shimol tomonida Lubnon togʻlari, janub tomonida esa Nagav choʻli bor edi. Muqaddas Kitobda bu yerlarning aksariyat qismiga nisbatan Kanʼon nomi ishlatilgan. Bu yerlar Isroil xalqi tomonidan bosib olingandan keyin “Isroil yurti” degan nom bilan tanilgan.

Tarix davomida Falastinning chegaralari aniq belgilanmagan. Miloddan oldingi 332 yilda bu hudud Iskandar Zulqarnayn tomonidan bosib olingan. Miloddan oldingi 63 yilda esa Rim imperiyasining tarkibiga kirgan. Milodiy 135 yilda yahudiylarning Rimga qarshi koʻtargan isyoni bostirilgan va Rim hukumati Yahudiya va Suriya viloyatlarini birlashtirib, u yerga “Suriya–Falastina” deb nom bergan. Keyinchalik Suriya bir nechta qismga boʻlinib ketgan va Suriya–Falastinaning hududi kichrayib, bu nom faqatgina oldingi Yahudiya viloyatining hududini bildiradigan boʻldi. Yettinchi asrda arablar bu hududni bosib olganlaridan keyin ham, shu hudud rasman “Falastin” nomi bilan atalavergan. Zamonaviy davrlarda Falastinning chegaralari bir necha marta oʻzgargan.

[1] FILIST XALQI, FILISTIYA iborasiga qarang.

FARISHTA

Xudo yaratgan[1] va Uning xizmatida boʻlgan samoviy mavjudotlar[2]. Ular Xudo bilan samoda istiqomat qiladi[3]. Farishtalar inson boʻlmasalar–da, inson qiyofasida ham zohir boʻlganlar[4]. Muqaddas Kitobga koʻra, farishtalar Xudoning xabarlarini insonlarga yetkazganlar, yuz beradigan voqealarni va vahiylarni tushuntirib berganlar. Isroil xalqiga Muso orqali qonun berilganda ham farishtalar ishtirok etishgan[5]. Ayrim hollarda farishtalar odamlarni xavf–xatardan asraganlar[6]. Muqaddas Kitobda ikkita farishtaning ismi aytib oʻtilgan. Bular — Mikoyil[7] va Jabroil[8].

Muqaddas Kitobdagi bir qator oyatlarda bayon qilinishicha, farishtalarning baʼzilari toʻgʻri yoʻldan ozib, yovuz boʻlib qolganlar, ular shayton boshchiligida Xudoga va Uning xalqiga qarshilik qilganlar[9]. Muqaddas Kitobda aytib oʻtilgan yovuz ruhlar va jinlar mana shu gunohkor farishtalarga ishora qilsa kerak.

[1] Kolosaliklar 1:16
[2] Zabur 102:20-21, Ibroniylar 1:7, 14
[3] Matto 18:10-11, Ibroniylar 12:22
[4] Ibtido 18:1-2, Ibroniylar 13:2
[5] Qonunlar 33:2, Havoriylar 7:53

[6] Ibtido 19:1-23, Havoriylar 12:6-11, 27:23-24

[7] Doniyor 10:13, Yahudo 9, Vahiy 12:7

[8] Doniyor 8:16, 9:21, Luqo 1:19, 26-27

[9] Ayub 1:6-7, Matto 12:22-25, 25:41, 2 Butrus 2:4, Yahudo 6, Efesliklar 2:2, Vahiy 12:7-9

FARZIY

Iso Masih davrida yahudiylarning muhim bir diniy mazhabi. Bu nom ibroniychada “alohida ajratilgan” degan maʼnoni bildiradigan soʻzdan kelib chiqqan. Farziylar Tavrot qonunlariga qatʼiy rioya qilardilar, ayni paytda ogʻzaki ravishda tarqalgan urf–odatlarga hamda poklanish udumlariga ham izchil amal qilardilar. Farziylar mazhabiga faqatgina bir necha ming kishi kirgan boʻlib, umumiy aholining kichkina bir guruhini tashkil qilardi. Farziylar xalq orasida obroʻ–eʼtiborga ega edilar. Ulardan baʼzilari Oliy kengash aʼzolari edilar. Ayrim farziylar Iso Masihga ishondilar, koʻplari esa Isoga va Uning taʼlimotiga qarshi chiqdilar.

FILIST XALQI, FILISTIYA

Qadimgi davrlarda Filistiyaning aholisi Filist xalqi deb yuritilardi. Filistiyaning hududi Sinay yarim orolidan shimoli–sharqda, Oʻrta yer dengizi qirgʻogʻi boʻyida joylashgan edi. Filistlarning ajdodlari Krit orolidan kelib chiqqan boʻlishi mumkin. Filistlar Kanʼon yurtidagi xalqlardan ajralib turar, Isroil xalqi baʼzan ularni “sunnatsizlar”, deb aytardi. Chunki aksariyat mahalliy xalqlar orasida keng tarqalgan sunnat qilish odati Filistlar orasida yoʻq edi. Filist xalqi quyidagi beshta shahar–davlatni — Gʻazo, Ashqalon, Ashdod, Gat va Exronni barpo qilgan edi. Miloddan oldingi oʻn ikkinchi asrda Filistlar oʻz yerlarini kengaytirish niyatida Kanʼon yurtini gʻarb tomondan bosib olishni boshladilar. Ayni paytda Isroil xalqi Kanʼon yurtiga sharq tomondan bostirib kelgan, buning oqibatida ikkala xalq oʻrtasida ziddiyat kelib chiqdi. Shunday qilib, shoh Dovud Filist xalqini magʻlub qilgunga qadar, ular Isroil xalqining ashaddiy dushmani boʻlib qoldi[1].

[1] 2 Shohlar 8:1, 1 Solnomalar 18:1

FINIKIYA

Isroildan shimolda Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan hudud. Bu hudud Tir, Sidon, Arvod va Gabol[1] shahar–davlatlari tomonidan nazorat qilingan. Hozirgi Livan mamlakatining Oʻrta yer dengizi boʻyidagi hududi qadimgi Finikiya hududiga toʻgʻri keladi.

[1] Bibl nomi bilan ham maʼlum

FIRʼAVN

Qadimgi Misr shohlarining unvoni.

FISIH BAYRAMI

Yangi Ahdda “Fisih bayrami” nomi ostida Fisih ziyofati va undan keyin yetti kun davomida nishonlanadigan “Xamirturushsiz non bayrami” nazarda tutilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan FISIH ZIYOFATI va XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI iboralariga qarang.

FISIH QURBONLIGI

BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan FISIH ZIYOFATI iborasiga qarang.

FISIH ZIYOFATI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

FORS SHOHLIGI

Qadimgi qudratli shohlik. Fors shohligining poytaxti Bobil hozirgi janubiy Iroqda joylashgan edi. Bu shohlik “Midiya va Fors shohligi” deb ham ataladi, chunki Midiya bu shohlikning muhim viloyatlaridan biri edi. Fors qonunlari “Midiya va Fors qonunlari” deb atalgan[1]. Doniyor paygʻambar Fors hukumatida yuqori lavozimni egallagan edi[2]. Ester kitobida tasvirlangan voqealar Shushan qalʼasida — Fors shohlarining qishki qarorgohida yuz bergan. Hozirgi Oʻzbekistonning aksariyat qismi va umuman Oʻrta Osiyoning asosiy hududi miloddan oldingi oltinchi asrda Fors shohligi tarkibida boʻlgan. Tarixshunoslar oʻsha davrdagi Fors shohligini Ahamoniylar davlati deb atashadi.

[1] Ester 1:19, Doniyor 6:8

[2] Doniyor 6:1-28

GILAD

Iordan daryosining sharqidagi bir oʻlka. Giladning janub tomonida Moʻab yurti, shimol tomonida esa Bashan oʻlkasi joylashgan edi.

GIRGOSH XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Girgosh xalqi Kanʼon yurtining aniq qaysi joyida yashagani maʼlum emas. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

GUNOH

Gunoh Xudoning amrlarini buzish, yomon ish qilish yoki yaxshilik qilishdan bosh tortish demakdir. Muqaddas Kitobga koʻra, gunoh tushunchasi nafaqat insonning xatti–harakatlarini, balki uning Xudoga yoki insonlarga qarshi oʻy–xayollarini ham qamrab oladi. Xudoning talabiga koʻra, har bir inson Xudoni butun qalbi bilan, jonu dili bilan, butun ongi bilan, kuchi boricha sevishi kerak[1]. Iso Masih, inson hatto oʻy–xayolida gunoh qilsa ham hukm qilinadi, deb taʼlim bergan[2]. Jumladan, gʻazab, magʻrurlik, shahvat, rashk, xasislik kabi gunohlar koʻzga koʻrinmasa ham, Xudodan yashirin qolmaydi. Xudo ezgu, adolatli, muqaddas boʻlgani uchun, qilingan har qanday gunoh Xudoga qarshidir[3].

Odam Ato va Momo Havo Xudoga itoatsizlik qilib, U bilan munosabatini buzganlar[4]. Buning oqibatida Odam Ato va Momo Havoning oʻzaro munosabati ham buzildi, dunyoda nomutanosiblik paydo boʻldi, butun dunyo laʼnatga giriftor boʻldi. Ularning hayoti tashvish, qaygʻu–azoblarga toʻldi[5]. Gunoh tufayli dunyoga oʻlim kirib keldi va butun odamzod ustidan hukmron boʻlib qoldi[6]. Gunoh har bir insonning tabiatida mavjud boʻlgani uchun, uning niyatlarini, oʻy–fikrlarini, his–tuygʻularini va istaklarini buzadi[7]. Gunoh oqibatida odamzod Muqaddas Xudodan uzoqlashgan, ajralgan, Uning gʻazabi ostida qolgan va qiyomatda hukm qilinadi[8]. Faqatgina Iso Masihning toʻkilgan qoni tufayli inson gunohlaridan poklana oladi, Xudo bilan yarashadi va hukm qilinmaydi[9].

[1] Qonunlar 6:5, Luqo 10:27

[2] Matto 5:21-30

[3] Ibtido 4:10, Zabur 32:5, 44:8, 50:5-6, 88:15, Ishayo 5:16

[4] Ibtido 3:5-8
[5] Ibtido 3:16-19
[6] Rimliklar 5:12

[7] Zabur 50:7, 142:2, Yeremiyo 17:9, Rimliklar 3:10-12, 7:14-20

[8] Ishayo 59:2, Rimliklar 1:18-21, Efesliklar 5:5-6, Kolosaliklar 3:5-6

[9] 1 Yuhanno 2:1-2, Rimliklar 5:6-11, 6:22-23, 1 Salonikaliklar 5:9

GUNOH QURBONLIGI

QURBONLIK soʻziga qarang.

HAVORIY

Maʼlum bir xabarni yetkazish uchun yuborilgan elchi. Yangi Ahdda bu soʻz asosan Iso Masihning oʻn ikki shogirdiga nisbatan ishlatilgan. Rabbimiz Iso havoriylarni odamlarga Xushxabar yetkazish uchun tanlagan edi[1]. Iso Masih tirilgandan keyin Uni koʻrgan jamoat yoʻlboshchilariga nisbatan ham havoriy soʻzi ishlatilgan. Havoriy Pavlus ham ular qatorida edi[2]. Iso Masih Pavlusga[3] zohir boʻlib, unga Xushxabarni yoyish vazifasini topshirgan[4]. Havoriylar barcha masihiylar orasida, ayniqsa oʻzlari asos solgan jamoatlarda katta obroʻ–eʼtiborga ega boʻlib, qarorlar chiqarish huquqiga ega edilar[5]. “Havoriy” soʻzi Xushxabarni eʼlon qilish uchun yuborilgan odamlarga nisbatan ham ishlatilgan.

[1] Luqo 6:12-16
[2] 1 Korinfliklar 15:5-9
[3] Pavlusning asl ismi Shoul edi.

[4] Havoriylar 9:1-19, Galatiyaliklar 1:1-2, 11-12

[5] Havoriylar 14:23, 15:1-2, 22-29, 1 Korinfliklar 9:1-2, 12:28, Efesliklar 4:11-12

HOSIL BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

HOVUZ

BRONZADAN YASALGAN HOVUZ iborasiga qarang.

IBLIS

SHAYTON soʻziga qarang.

IBRONIY

Ehtimol, ibroniy soʻzi Ibir ismidan hosil boʻlgandir[1]. Ibroniy soʻzi millat maʼnosida dastlab Ibrohimga va uning nasliga nisbatan qoʻllangan[2]. Keyinchalik bu nom Isroil xalqiga va yahudiylarga nisbatan ishlatilgan[3]. Yana YAHUDIY soʻziga qarang.

[1] Ibtido 10:21

[2] Ibtido 14:13, 39:14,17, 40:15, 41:12, 43:32

[3] Misol uchun, Chiqish 1:15-19, 1 Shohlar 4:6, 2 Korinfliklar 11:22, Filippiliklar 3:5 ga qarang.

IBRONIY QOʻLYOZMALARI

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

IBRONIYCHA

Isroil xalqining ona tili. Isroil xalqi miloddan oldingi 586 yilda Bobilga[1] asir qilib olib ketilmasdan oldin ibroniy tilida soʻzlashardi. Isroil xalqi surgundan qaytgandan keyin asosan oramiy tilida[2] soʻzlashadigan boʻldi. Eski Ahdning aksariyat qismi ibroniy tilida, ayrim qismlarigina oramiy tilida yozilgan[3].

[1] BOBIL soʻziga qarang.

[2] ORAMIYCHA soʻziga qarang.

[3] jumladan, Ezra 4:8-6:18, 7:12-26, Doniyor 2:4-7:28

IBRONIYCHA MATN

Eski Ahdning eng qadimiy toʻliq ibroniycha qoʻlyozmasi Leningrad Kodeksidir. Bu qoʻlyozma taxminan milodiy 1000 yillarda koʻchirilgan. Mazkur qoʻlyozmaning nashr qilingan nusxasi Bibliya Xebraika Stutgartensiya deb ataladi. Olimlarning aksariyati Leningrad Kodeksini qadimda yahudiy kotiblari yozib qoldirgan qoʻlyozmalarning eng yaxshi nusxalaridan biri deb hisoblaydi. Bu kotiblar Mazoretlar deb atalgan boʻlib, milodiy 500-1000 yillarda faoliyat koʻrsatganlar. Leningrad Kodeksining asl nusxasi Sankt Peterburgdagi Rossiya Milliy Kutubxonasida saqlanadi[1].

Eski Ahdning oʻzbekcha tarjimasi, dunyodagi koʻp zamonaviy tarjimalar singari, Leningrad Kodeksining matniga asoslangan. Eski Ahdning ayrim ibroniy qoʻlyozmalaridagi va uning yunon, lotin, suryoniy kabi tillarga qilingan tarjimalaridagi baʼzi soʻzlar Leningrad Kodeksidan bir oz farq qiladi. Oʻzbekcha tarjimaga berilgan izohlarda mana shu farqlarning baʼzilari koʻrsatib oʻtilgan. Shu orqali kitobxon maʼlum bir oyat nima uchun ayrim farqlar bilan tarjima qilinganini tushunib oladi. Boshqa ibroniy qoʻlyozmalari va qadimgi tarjimalar haqida toʻliqroq maʼlumot quyida keltirilgan.

IBRONIY QOʻLYOZMALARI

Leningrad Kodeksidan boshqa ibroniy qoʻlyozmalari. Bu qoʻlyozmalarni ham Mazoretlar deb atalgan kotiblar koʻchirgan. Olimlar asl matnning mazmunini yaxshiroq tushunish uchun shu qoʻlyozmalardan foydalanadilar.

QUMRON QOʻLYOZMALARI

Qumron qoʻlyozmalari “Oʻlik dengiz qoʻlyozmalari” degan nom bilan ham maʼlum boʻlib, 1946-1956 yillar davomida Oʻlik dengiz boʻyidagi gʻorlardan topilgan. Eski Ahdning baʼzi qismlarini oʻz ichiga olgan bu qadimgi ibroniy qoʻlyozmalari yaxshi saqlanib qolgan. Olimlar asl matnning mazmunini yaxshiroq tushunish uchun mana shu qoʻlyozmalardan foydalanadilar. Qumron qoʻlyozmalari Eski Ahdning eng qadimiy nusxalari hisoblanib, aksariyati taxminan miloddan oldingi 100 yillarda yozilgan. Mazkur qoʻlyozmalar qadimda yahudiy kotiblari boʻlgan Mazoretlar faoliyat koʻrsatmaslaridan bir necha asrlar ilgari koʻchirilgan.

Qumron qoʻlyozmalari toʻplamida Eski Ahddagi barcha kitoblarning parchalari bor. Bu qoʻlyozmalar orasida faqatgina Ester kitobi yoʻq. Ularning orasidagi eng diqqatga sazovori Ishayo kitobining toʻliq qoʻlyozmasidir[2]. Ishayo kitobining bu qoʻlyozmasi Leningrad Kodeksidan 1000 yillarcha avval koʻchirilgan boʻlib, aksariyat hollarda faqat imlo va grammatik jihatdan bir oz farq qiladi. Bundan boshqa farqlari juda kam.

Eski Ahdning bugungi kungacha saqlanib qolgan eng qadimgi qoʻlyozmasi miloddan oldingi 600 yilda koʻchirilgan boʻlib, “kumush qoʻlyozmalari” deb ataladi. Bu qoʻlyozma ikki boʻlak kumushga yozilgan boʻlib, Sahroda 6:24-26 oyatlardagi duodan iborat. Kumush qoʻlyozmalari Quddus yaqinidagi gʻorga oʻyilgan qabrdan topilgan. Bu qoʻlyozmalardagi oyatlar Leningrad Kodeksidan 1600 yil oldin yozilgan boʻlsa ham, Leningrad Kodeksidagi oyatlar bilan bir xildir. Qumron va kumush qoʻlyozmalaridan koʻrinib turibdiki, yahudiy kotiblari asrlar davomida Eski Ahdning ibroniycha matnini yuksak diqqat–eʼtibor bilan koʻchirib, saqlab kelganlar.

QADIMIY TARJIMALAR

Eski Ahdning asl matni mazmunini yaxshiroq tushunish maqsadida olimlar uning qadimiy tarjimalaridan foydalanadilar. Bu tarjimalar qadimda yahudiy kotiblari boʻlgan Mazoretlar faoliyat koʻrsatmaslaridan oldin qilingan. Qadimiy tarjimalar orasida eng muhimi — QADIMIY YUNONCHA TARJIMA. Bu tarjima Septuaginta deb ham ataladi[3]. Septuaginta miloddan oldingi 300-200 yillarda Eski Ahdning ibroniychadan qilingan birinchi tarjimasi boʻlib, ilk jamoat masihiylari Septuagintadan keng foydalanganlar. Yangi Ahdda bu tarjimadan koʻp iqtiboslar keltirilgan[4]. Muhim tarjimalardan yana biri QADIMIY SURYONIYCHA TARJIMA. Bu tarjima haqida maʼlumot kam, olimlar uni milodiy ikkinchi asrda tarjima qilingan, deb taxmin qiladilar. Eʼtiborga molik tarjimalardan yana biri QADIMIY LOTINCHA TARJIMA boʻlib, Vulgata deb ham ataladi. Bu tarjima taxminan milodiy 400 yillarda qilingan. Bu qadimiy tarjimalar Qumron qoʻlyozmalari singari shundan dalolat beradiki, yahudiy kotiblari Eski Ahd matnini asrlar davomida yuksak diqqat–eʼtibor bilan koʻchirib, saqlab kelganlar.

[1] Leningrad Kodeksining fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan. Bu qoʻlyozmani internet orqali koʻrsa ham boʻladi.

[2] Qumron qoʻlyozmalari toʻplamidagi Ishayo kitobining fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan.

[3] Septuaginta qoʻlyozmalaridan birining fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan.

[4] Yana YUNON TILI VA MADANIYATI iborasiga qarang.

INOYAT

Muqaddas Kitobda “inoyat” va “inoyatli” soʻzlari odatda Xudoga va Uning qilgan ishlariga nisbatan ishlatilgan. Inoyat soʻzining tub maʼnosi shuki, Xudo buyuk va shartsiz sevgisi tufayli Oʻz xohishi bilan insonlarga baraka beradi[1]. Bu dunyo yaratilgandan beri Xudoning inoyati odamzod va butun mavjudotning hayotida namoyon. Xudo ularga hayot ato etadi va yashash uchun zarur boʻlgan narsalarni yetkazib turadi[2]. Xudo insonlarga va barcha xalqlarga inoyat koʻrsatadi[3]. Eski Ahdda Xudoning Isroil xalqiga boʻlgan cheksiz inoyatini biz Isroil tarixining turli davrlarida koʻrishimiz mumkin. Isroil xalqining moʻjizaviy tarzda Misrdagi qullikdan ozod boʻlgani buning yaqqol misolidir[4].

Yangi Ahdda Iso Masihning bu dunyoga kelib, Unga ishonganlarga najot bergani Xudoning odamzodga koʻrsatgan inoyatining eng yorqin namunasidir[5]. Iso Masih orqali Xudo insonlarni gunohdan ozod qilib, oqlaydi va ularga abadiy hayot ato etadi[6]. Bu inoyatga hech kim loyiq emas va inoyat insonning qilgan savob ishlariga bogʻliq emas[7]. Xudoning koʻrsatgan inoyatiga munosib javob gunohdan yuz oʻgirib, Xudoga itoatkor boʻlishdir[8]. Xudo Oʻz inoyati tufayli imonlilarga Muqaddas Ruhini ato etadi. Ular Muqaddas Ruh orqali bu dunyoda Xudoga xizmat qiladilar[9].

[1] Zabur 12:6, 144:8-9, Yeremiyo 31:2-3, Efesliklar 2:4-5

[2] Ibtido 1:28-29, Zabur 146:7-9, Ayub 5:9-10, Havoriylar 14:16-17

[3] Yunus 4:2, Luqo 1:30
[4] Qonunlar 7:7-9, Zabur 102:6-14, 135:1-26
[5] Yuhanno 1:17, 3:16-17

[6] Rimliklar 3:23-24, 5:8-9, Efesliklar 1:7-8, Titus 3:4-7

[7] Rimliklar 11:5-6, Efesliklar 2:8-9, 2 Timoʻtiy 1:9-10

[8] Rimliklar 6:1-2, 15-19, Titus 2:11-14

[9] Havoriylar 1:8, 2:1-4, Rimliklar 12:6-8, 1 Korinfliklar 12:4-11, 2 Salonikaliklar 1:11-12

INSON OʻGʻLI

“Xushxabar” kitoblarida Iso Masih Oʻziga nisbatan ishlatgan unvon. Iso yashagan davrda yahudiylar bu unvon ostida dunyoga hukm va najot keltiradigan Xudoning vakilini tushunganlar. Doniyor paygʻambarga berilgan vahiyda inson qiyofasidagi bu zot toʻgʻrisida bashorat qilingan[1]. Yahudiylar koʻpincha Xudoning vakilini “Masih” deb ataganlar[2].

“Inson Oʻgʻli” unvoni Eski Ahdning ibroniycha matnida ham bir necha marta uchraydi[3]. Bu oʻrinlarda paygʻambar ham inson zotidan boʻlib, abadiy yashamasligi, u ham Xudoning kuchiga muhtoj ekani koʻrsatilgan. Bu ibora umuman bandalarga nisbatan ham ishlatilgan.

[1] Doniyor 7:13-14

[2] MASIH soʻziga qarang.

[3] Misol uchun, Zabur 8:5, Hizqiyol 2:1, Doniyor 8:17 ga va oʻsha oyatlarning birinchi, ikkinchi va uchinchi izohlariga qarang.

ISROIL

Yoqub Paniyolda Xudo bilan kurash tushgandan keyin, Xudo unga “Isroil” deb ism bergan[1]. Yoqub Ibrohimning nabirasi va Isʼhoqning oʻgʻli edi. Yoqubning oʻn ikkita oʻgʻli boʻlib, ulardan Isroilning oʻn ikki qabilasi kelib chiqqan. Eski Ahdda mana shu oʻn ikki qabila Isroil xalqi deb atalgan. Keyinchalik Isroil xalqi bosib olgan yerlar ham Isroil yurti deb nom olgan.

Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi[2]. Bu oʻnta qabila alohida davlatni tashkil qilib, Isroil shohligi[3] deb nom oldi. Bu davlatning poytaxti Samariya boʻldi. Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida shimoldagi oʻnta qabilaga Isroil xalqi degan nom, bu qabilalar tashkil qilgan davlatga nisbatan Isroil yurti degan nom qoʻllangan. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriya shohligi Isroilni bosib olgach[4], shimoliy shohlik barham topdi.

Yangi Ahdda “Isroil” nomi siyosiy mustaqillikka ega davlatni emas, balki Yoqub naslini, yaʼni yahudiylarni bildirgan.

[1] Ibtido 32:28-29, 35:10
[2] 3 Shohlar 11:26-12:24
[3] shimoliy shohlik iborasi bilan ham maʼlum
[4] 4 Shohlar 17:1-6

ICHKI PARDA

Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasini Muqaddas xonasidan ajratib turgan parda. Bu parda mayin zigʻir matosidan tikilgan boʻlib, ustiga rangli iplardan karublar tasviri solingan edi[1]. Keyinchalik shunday parda Quddusdagi Maʼbadning Eng muqaddas xonasini Muqaddas xonasidan ajratib turgan[2]. Iso Masih xochda jon berganda shoh Hirod qurdirgan Maʼbaddagi parda yirtilib ketdi[3]. Ibroniylarga maktubning muallifi samoviy Maʼbadda ham shu kabi parda borligini aytib oʻtadi[4].

[1] Chiqish 26:31-33
[2] 2 Solnomalar 3:14
[3] Matto 27:50-51
[4] Ibroniylar 6:19-20

JABROIL

Muqaddas Kitobda ikkita farishtaning nomi aytib oʻtilgan, birinchisi — Jabroil, ikkinchisi — Mikoyil[1]. Jabroil Xudoning maxsus xabarini yetkazish uchun bir necha marta odamlarga zohir boʻlgan. U Doniyor paygʻambarga zohir boʻlib, berilgan vahiylar va bashoratlarning maʼnosini tushuntirib bergan[2]. Yahyo paygʻambarning otasi Zakariyoga ham zohir boʻlib, Yahyoning tugʻilishi haqida[3], Maryamga ham zohir boʻlib, Iso Masihning tugʻilishi haqida xabar bergan[4].

[1] Mazkur tarjimada Azroil farishta ham aytib oʻtilgan, Muqaddas Kitobning asl nusxasida Azroil “halok qiluvchi” deb berilgan.

[2] Doniyor 8:15-27, 9:20-27
[3] Luqo 1:8-20
[4] Luqo 1:26-38

JALILA

Jalila koʻlining va Iordan daryosining gʻarb tomonida, Samariya hududidan shimolda joylashgan qirli yer. Qadimgi Falastin qatori, Jalila ham miloddan oldingi 63 yili Rim imperiyasi tomonidan bosib olingan. Koʻp asrlar davomida bu hudud ajnabiy xalqlar hukmronligi ostida boʻlgan, shuning uchun tub aholining orasida koʻplab gʻayriyahudiylar yashagan[1]. Shu sababga koʻra, boshqa yahudiylar Jalilaliklarga past nazar bilan qarar edilar. Isoning bolalik va oʻsmirlik davri Jaliladagi Nosira shahrida oʻtgan. Iso Oʻz xizmatini asosan Jalilada olib borgan.

[1] Ishayo 9:1-2, Matto 4:12-16

JAMOAT

Yangi Ahdda bu soʻz maʼlum bir joydagi masihiylar guruhiga nisbatan ishlatilgan. Ilk jamoat Quddusda paydo boʻlgan. U yerdagi imonlilar Xudoga sajda qilish uchun tez–tez yigʻilib turar edilar. Iso Masih haqidagi Xushxabar keng tarqalgach, boshqa joylarda ham jamoatlarga asos solindi[1]. Jamoatdagi imonlilar bir–birlariga har jihatdan yordam berardilar[2]. Imonlilar uylarda yigʻilganlarida ibodat qilardilar, Xudoga hamdu sanolar aytardilar va Isoning oʻlimini xotirlab, birga taom tanovul qilar edilar[3]. Ular birgalikda Muqaddas bitiklarni oʻqib, saboq olardilar va imonda mahkam turish uchun bir–birlariga dalda berardilar[4]. Jamoatlarning yoʻlboshchilari bor edi, ularni yetakchi, oqsoqol yoki choʻpon deb atashardi[5]. Jamoatda imonlilarga yordam beradigan odamlarni esa xizmatchilar deb atashgan[6].

Yangi Ahdda jamoat soʻzi yana Iso Masihga ishongan jamiki odamlarni bildirgan[7]. Jamoat soʻzining shu maʼnosini ifodalash uchun Yangi Ahdda bir necha timsollar berilgan. Ularning baʼzilari quyidagilardir: Iso Masihning tanasi[8], Maʼbad[9], Xudoning xonadoni[10].

[1] Havoriylar 8:1, 15:41, 1 Korinfliklar 16:19, Galatiyaliklar 1:1-2, Vahiy 1:11

[2] Havoriylar 2:44-45, 4:32, 34-35

[3] Havoriylar 2:42, 46, Rimliklar 16:4, 1 Korinfliklar 11:17-34, Efesliklar 5:19, Kolosaliklar 3:16, 4:15

[4] 1 Korinfliklar 14:26, 1 Timoʻtiy 4:13

[5] Havoriylar 14:23, Yoqub 5:14, 1 Butrus 5:1-4, Efesliklar 4:11, 1 Timoʻtiy 3:1-7, Titus 1:5-9

[6] Filippiliklar 1:1, 1 Timoʻtiy 3:8-13

[7] Matto 16:18, 1 Korinfliklar 5:12-13, Galatiyaliklar 1:13, Efesliklar 1:22, 3:10, 21, 5:23-32, Filippiliklar 3:6

[8] 1 Korinfliklar 12:12-13, 27, Efesliklar 5:23, 29-30, Kolosaliklar 1:24

[9] 1 Korinfliklar 3:16-17, 2 Korinfliklar 6:16, Efesliklar 2:21-22

[10] Efesliklar 2:19, 1 Timoʻtiy 3:14-15, Titus 1:7, Ibroniylar 3:6

JANG ARAVASI

Otlarga qoʻshiladigan, orqasi ochiq arava. Jangda ishlatilgan boʻlib, harbiy kuch–qudrat va ustunlik belgisi edi.

JANNAT

Jannat deb tarjima qilingan yunoncha soʻzning maʼnosi “goʻzal bogʻ” demakdir. Yangi Ahdda jannat soʻzi solihlar oʻlgandan keyin boradigan joyga ishora qiladi[1]. Oʻsha bogʻda solihlar Hayot daraxti mevasidan yeyishga musharraf boʻladilar[2]. Jannat soʻzi yana arshi aʼloga nisbatan ham ishlatilgan[3].

[1] Luqo 23:43

[2] Vahiy 2:7

[3] 2 Korinfliklar 12:2-4 ga va OSMON, SAMO soʻzlariga qarang.

JIN

Muqaddas Kitobda jin baʼzan yovuz ruh deb atalgan. Jinlarning hukmdori shaytondir. Jinlar insonlarga zarar yetkazishni istaydi. Ular baʼzan insonning ichiga kirib olib, uning xatti–harakatlarini boshqaradi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun SHAYTON va FARISHTA soʻzlariga qarang.

KANʼON

Kanʼon Nuhning nabirasi va Xomning oʻgʻli edi. Qadimgi paytlarda Oʻrta yer dengizi, Iordan daryosi va Oʻlik dengiz oraligʻidagi yerlar ham Kanʼon degan nom bilan yuritilgan. Kanʼon yurtidan shimolda Lubnon togʻlari, janubda esa Nagav choʻli bor edi. Ibtido kitobida bayon qilinishicha, Xomning oʻgʻli Kanʼondan bir nechta xalq kelib chiqqan va oʻsha yerlarda yashagan[1]. Isroil xalqi bu yerlarni bosib olgandan keyin, Kanʼon degan nom asta–sekin yoʻqolib ketdi. Uning oʻrniga bu yerlar “Isroil yurti” deb atala boshlagan, ancha vaqt oʻtgandan keyin esa “Falastin” nomi bilan tanilgan[2].

Muqaddas Kitobda Kanʼon juda hosildor, “sut va asal oqib yotgan yurt” deb tasvirlangan[3]. Kanʼon geografik jihatdan juda qulay va unumdor yer hisoblangan. Kanʼon yurtidan janubi–gʻarbda joylashgan Sinay yarim oroli Osiyo va Afrika qitʼalarini birlashtirib turadi. Shuning uchun muhim tijorat yoʻllari Kanʼon orqali, Oʻrta yer dengizi boʻylab oʻtgan. Qadimda Yaqin Sharqdagi qudratli shohliklar Kanʼonni qoʻlga kiritishga harakat qilganlar.

[1] Ibtido 10:6, 15-19 ga va KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[2] FALASTIN soʻziga qarang.

[3] Chiqish 3:8 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlar. Bu xalqlar quyidagilar edi: Amor xalqi, Girgosh xalqi, Xet xalqi, Xiv xalqi, Yobus xalqi, Kadmon xalqi, Xanaz xalqi, Xayin xalqi, Pariz xalqi, Rafa xalqi. Bu xalqlardan baʼzilari Kanʼon yurtining aynan qaysi joyida yashagani maʼlum emas. Isroil xalqi Kanʼonni bosib olgandan keyin ham, bu xalqlardan bir qanchasi oʻsha yurtda yashayverganlar. Yana KANʼON soʻziga qarang.

KARNAY BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

KARUB, KARUBLAR

Qanotli samoviy mavjudotlar. Bu mavjudotlar haqida soʻz yuritilganda, ular odatda Xudoning taxti yonida tasvirlanadi. Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida esa karublar Xudoning taxtini koʻtarib yurgani haqida bayon qilinadi[1].

Mana shu samoviy mavjudotlarning haykallari va oʻyma, naqsh solingan tasvirlari Xudoning ulugʻvorligi va Uning Oʻz xalqi orasida ekanligining ramzidir. Ahd sandigʻi qopqogʻi ustida ikki karub haykali bor edi[2]. Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasini Muqaddas xonasidan ajratib turgan ichki pardaga karublar tasviri solingan edi. Keyinchalik shoh Sulaymon balandligi 4,5 metr boʻlgan karublarning ikkita haykalini yasattirib, Maʼbadning Eng muqaddas xonasiga qoʻydirgan[3]. Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbadning ichki pardasi, devorlari va eshiklari ham karublar tasviri bilan bezatilgan edi[4].

[1] Hizqiyol 1, 10–boblar

[2] Chiqish 25:18-20 ga va AHD SANDIGʻI iborasiga ishlangan rasmga qarang.

[3] 3 Shohlar 6:23-28 ga va lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan “Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad” rasmiga qarang.

[4] 2 Solnomalar 3:14, 3 Shohlar 6:29-35

KUYDIRILADIGAN QURBONLIK, KUYDIRILADIGAN NAZR

QURBONLIK soʻziga qarang.

KOʻKRAKPECH

Oliy ruhoniy koʻksiga taqadigan, qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan maxsus xalta. Koʻkrakpech xaltasiga Urim va Tummim degan muqaddas narsalar solingan edi. Oliy ruhoniy Xudoning irodasini bilish uchun Urim va Tummimdan foydalangan[1].

[1] Chiqish 28:15-30

LEVI, LEVILAR

Yoqubning oʻgʻli Levi qabilasidan boʻlgan erkaklar. Xudo Levi qabilasidan boʻlgan Horun naslini Isroil xalqining ruhoniylari qilib tanlagan edi[1]. Levi qabilasining qolgan erkaklari diniy marosimlarni bajarishda yordam berganlar. Bundan tashqari, ular Muqaddas chodirga, keyinchalik esa Maʼbadga, uning ashyolari va buyumlariga ham masʼul edilar[2]. Xudo Isroil xalqining toʻngʻich oʻgʻillari oʻrniga levilarni Oʻz xizmatiga olgandi. Zotan, Isroilning toʻngʻich oʻgʻillari Xudoga tegishli edi[3]. Keyinchalik shoh Dovud levilarning baʼzilarini Xudoga sajda qilish paytida ashula aytishga va musiqa chalishga tayinlagan[4].

[1] RUHONIY soʻziga qarang.
[2] Sahroda 3:5-10, 1 Solnomalar 23:25-29, 32
[3] Sahroda 3:11-13, 40-51
[4] 1 Solnomalar 6:31-32, 23:30-31

LIRA

Torli musiqa asbobi.

LUBNON

Lubnon togʻ tizmasi boʻlib, hozirgi Livan mamlakatida joylashgan. Lubnon togʻlari sadr daraxtlari bilan mashhur edi. Shoh Sulaymon Quddusdagi Maʼbadni va oʻz saroyini Lubnonning sadr yogʻochlaridan qurdirgan[1].

[1] 3 Shohlar 5:6-10, 6:15-20, 7:2-3

MALAK

FARISHTA soʻziga qarang.

MASIH

Masih ibroniychadagi “Mashiax” soʻzidan olingan boʻlib, yunon tiliga “Xristos” deb tarjima qilingan. Ibroniy tilida bu soʻz “moy surtilgan” degan maʼnoni bildiradi. Qadimgi Isroilda biron odamni ruhoniy, paygʻambar yoki shoh qilib tayinlashda boshiga zaytun moyi surtilardi[1]. Bu harakat oʻsha odamning Xudo tomonidan tanlanganini va Xudoning xizmatiga bagʻishlanganini bildirardi. Shu sababdan Masih soʻzi “Xudo tomonidan tanlangan” degan maʼnoni ham anglatadi.

Eski Ahddagi bashoratlarga koʻra, bir kun kelib, shoh Dovudning zurriyotidan boʻlgan bir zot Isroil xalqini dushmanlaridan qutqaradi va yer yuzida abadiy adolat oʻrnatib, barcha xalqlar ustidan hukmronlik qiladi[2]. Keyinchalik yahudiylar vaʼda qilingan oʻsha qutqaruvchini “Masih” deb ataydigan boʻldilar. Yahudiylarning yurti Rim imperiyasi istibdodida qolganda koʻp yahudiylar, Masih kelib, bizni ajnabiylar qoʻlidan qutqaradi hamda Isroil shohligining ulugʻvorligini qayta tiklaydi, deb umid qilganlar[3].

Yangi Ahdga koʻra, Rabbimiz Iso Eski Ahddagi bashoratlarda aytib oʻtilgan Masihdir[4]. Iso Masih Oʻz vaʼzlari orqali Xudoning Shohligi kelishini eʼlon qilgan, ammo bu Shohlik zaminiy shohlik emas edi[5]. Iso Masih xochdagi oʻlimi orqali iblisning qudratini yoʻq qildi, gunohga va oʻlim qoʻrquviga qul boʻlgan butun odamzodga ozod boʻlish imkonini berdi[6]. Shuning uchun Isoga ishonganlar Uni “Masih” deb atashadi.

[1] Chiqish 28:41, 1 Shohlar 10:1, 3 Shohlar 19:15

[2] Misol uchun, Ishayo 9:6-7, 11:1-5, 42:1-4, Yeremiyo 23:5-6 ga qarang.

[3] Havoriylar 1:6

[4] Matto 16:15-17, Luqo 2:11, Yuhanno 20:31, Havoriylar 2:36

[5] Yuhanno 18:36

[6] Matto 1:20-23, Luqo 4:16-21, 24:44-48, Ibroniylar 2:14-15

MAʼBAD

Biron xudoga sajda qilish uchun qurilgan bino. Odatda xudolarga atab maʼbadlar qurilardi, sajda qiluvchilar, xudo oʻz maʼbadida zohir boʻladi, deb ishonardilar. Shu sababdan ular maʼbadni xudoning uyi deb ham atardilar. Mazkur tarjimada maʼbad soʻzi katta harf bilan yozilgan boʻlsa, asosan Quddusdagi Egamizning Maʼbadi nazarda tutilgan. Shoh Sulaymon davridan boshlab butun Isroil xalqi Egamizga Quddusdagi Maʼbadda sajda qilardi. Ular Maʼbadda qurbonliklar keltirardilar va muhim bayramlarni shu yerda nishonlar edilar.

Isroil tarixida Quddusda bir necha marta Maʼbad qurilgan, ammo bosqinchilar tomonidan vayron qilingan[1]. Birinchi Maʼbadni shoh Sulaymon qurdirgan. Bu Maʼbad 3 Shohlar 6:1-38, 7:13-51, 2 Solnomalar 2:1-4:22 da batafsil tasvirlangan. Miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar bu Maʼbadni vayron qilib, undagi barcha qimmatbaho ashyolarni Bobilga olib ketganlar[2]. Yahudo xalqi Bobilga surgun qilindi. Ular Bobilda surgunda yashar ekanlar, Xudo Hizqiyol paygʻambarga yangi Maʼbad haqida vahiy yuborgan edi[3].

Miloddan oldingi 538 yilda Fors shohi Kurushning farmoniga koʻra, baʼzi yahudiylar Quddusga qaytib kelib, Maʼbadni qayta qurishni boshladilar. Ammo ular Maʼbad poydevorini yotqizganlaridan keyin koʻp qarshiliklarga duch keldilar va qurilish ishlarini toʻxtatishga majbur boʻldilar. Bu hol Fors shohi Doro taxtga chiqqunga qadar davom etdi. Miloddan oldingi 520 yildagina ular Maʼbad qurilishini davom ettirdilar. Xaggey va Zakariyo paygʻambarlar Xudodan olgan bashoratlari bilan Maʼbadni qurayotganlarni ruhlantirib turdilar. Nihoyat, miloddan oldingi 515 yilga kelib, Maʼbad qurib bitkazildi[4]. Ammo miloddan oldingi 175-164 yillarda Suriyada hukmronlik qilgan Antiox IV[5] boshchiligida yunonlar Quddusga bostirib kelib, ikkinchi marta qurilgan bu Maʼbadni talon–taroj qilganlar, uni bulgʻaganlar[6]. Keyinchalik, miloddan oldingi 37-4 yillarda qadimgi Falastinda[7] hukmronlik qilgan Buyuk Hirod miloddan oldingi 19 yilda Maʼbadni qayta qurishni boshlagan. Qurilish ishlari Iso Masih davrida ham davom etayotgan edi. Qayta qurilgan oʻsha Maʼbad milodiy 70 yilda Rimliklar tomonidan vayron qilindi. Shundan keyin Maʼbad qayta qurilmadi.

“Maʼbad” soʻzi asosiy binoga yoki butun Maʼbad majmuasiga nisbatan ishlatilgan. Maʼbadning asosiy binosi Muqaddas xona va Eng muqaddas xonadan iborat edi. Bu xonalarga maʼlum bir marosimlarni bajarish uchun faqatgina ruhoniylar kirishga haqli edilar[8]. Xalq Maʼbad hovlisida Xudoga sajda qilgan. Hirod qurdirgan Maʼbadning asosiy binosiga yaqin hovli yahudiy erkaklari uchun, uning yonidagi hovli esa yahudiy ayollari uchun ajratilgan edi. Maʼbad majmuasining ichki hovlisi Isroil xalqi uchun, tashqi hovli esa gʻayriyahudiylar uchun edi. Iso Masih Maʼbaddagi savdogarlarni haydagani toʻgʻrisidagi voqea tashqi hovlida yuz bergan boʻlishi mumkin[9].

Muqaddas Kitobda Maʼbad baʼzan “muqaddas maskan” yoki “muqaddas makon” deb aytilgan. Baʼzan esa Xudoning samoviy maskani “Maʼbad” deb atalgan[10].

[1] Maʼbadning rasmlari va loyihalari lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan.

[2] 4 Shohlar 25:8-17

[3] Hizqiyol 40-46–boblar

[4] Ezra 1:1-11, 3:7-4:5, 5:1-2, 6:14-15

[5] Doniyor 8:12 izohiga qarang.

[6] Doniyor 9:27 ning oxirgi izohiga qarang.

[7] FALASTIN soʻziga qarang.

[8] MUQADDAS XONA va ENG MUQADDAS XONA iboralariga qarang.

[9] Yuhanno 2:13-22

[10] Misol uchun, Zabur 10:4, Vahiy 11:1, 19, 15:5-8 ga qarang.

MIDIYA

Qudratli shohlik boʻlib, hozirgi Eron mamlakatining shimoli–gʻarbida joylashgan edi. Miloddan oldingi 550 yilga kelib, Midiya Fors shohligining eng muhim viloyatiga aylandi, shu bois Fors qonunlari “Midiya va Fors qonunlari” deb ataladigan boʻldi[1].

[1] Ester 1:19, Doniyor 6:8

MIDIYA VA FORS SHOHLIGI

FORS SHOHLIGI iborasiga qarang.

MIDIYON, MIDIYON XALQI, MIDIYONLIKLAR

Ibrohim Soraning vafotidan keyin Xaturo ismli bir ayolga uylandi. Xaturo Ibrohimga oltita oʻgʻil tugʻib berdi. Oʻgʻillardan birining ismi Midiyon edi[1]. Midiyondan tarqalgan avlod Midiyon xalqi degan nom bilan tanildi. Ular koʻchmanchi xalq boʻlib, asosan hozirgi Aqaba qoʻltigʻining sharq tomonidagi sahroda yashardilar. Shu sababdan u yerlar Midiyon yurti, oʻsha joyda yashagan xalq Midiyonliklar deb atalgan. Midiyonning avlodi Ibrohimning oʻgʻli Ismoildan kelib chiqqan koʻchmanchi xalqqa qarindosh boʻlgani uchun, ular baʼzan Ismoiliylar deb ham yuritilgan. Shuning uchun “Midiyon” va “Ismoil” degan nomlar baʼzan bir–birining oʻrnida ishlatilavergan.

[1] Ibtido 25:1-2

MIKOYIL

Muqaddas Kitobda ikkita farishtaning nomi aytib oʻtilgan, birinchisi — Mikoyil, ikkinchisi — Jabroil[1]. Mikoyil bosh farishtalardan biri boʻlib, Isroil xalqining himoyachisi deb atalgan[2]. Mikoyil va uning qoʻli ostidagi farishtalar shayton va uning yovuz farishtalari bilan jang qilib, ularni samodan haydaganlar[3].

[1] Mazkur tarjimada Azroil farishta ham aytib oʻtilgan, Muqaddas Kitobning asl nusxasida Azroil “halok qiluvchi” deb berilgan.

[2] Doniyor 10:13, 20-21, 12:1, Yahudo 9

[3] Vahiy 12:7-9

MISR

Qadimgi Misr Eski Ahdda koʻp tilga olingan va dunyo tarixida muhim iz qoldirgan. Misr hukmdorlari “Firʼavn” deb atalardi. Misr sivilizatsiyasi juda rivojlangan boʻlib, xalqaro tijoratda ham asosiy oʻrin tutgan. Nil daryosining suvlari va hosildor yerlar Misr aholisining oziq–ovqat bilan doimo taʼminlanishiga muhim omil edi. Shuning uchun Ibrom, yaʼni Ibrohim paygʻambar va uning oilasi Kanʼon yurtida qurgʻoqchilik boʻlgan paytda Misrda maʼlum vaqt yashagan[1]. Ibrohim oʻgʻli Isʼhoqning Yusuf degan nevarasi bor edi. Yusufni oʻz aka–ukalari Ismoiliy savdogarlariga qul qilib sotib yuborishadi[2]. Lekin vaqti kelib, Yusuf firʼavnning farovonlik va qahatchilik haqidagi karomatli tushini taʼbir qilib bergani uchun Misr hokimi etib tayinlanadi[3]. Qahatchilik davrida Yusuf Misr xalqini va otasi Yoqubning butun xonadonini qutqarib qoladi[4]. Yusufning otasi Yoqub va uning xonadoni Kanʼondan Misrga koʻchib keladi[5]. Bir necha nasl oʻtgandan keyin Yoqubning avlodi Misrda qul boʻlib qoladi[6]. Muso paygʻambar Xudoning amri bilan moʻjizalar koʻrsatib, Isroil xalqini qullikdan ozod qiladi va Misrdan olib chiqadi[7].

Misr hukmdorlari koʻpincha oʻz yurtidan tashqarida, ayniqsa Kanʼon yurtiga katta siyosiy taʼsir oʻtkazardi va baʼzan atrofdagi yerlarga harbiy yurishlar qilardi. Kanʼon Misrdan shimoli–sharqda joylashgan boʻlib, Isroil xalqi u yerlarda yashar edi. Isroil shohi Sulaymon Misr firʼavnining qizlaridan biriga uylanib, firʼavn bilan aloqasini mustahkamladi[8]. Paygʻambarlar koʻpincha Yahudoni, yaʼni janubiy shohlik aholisini, Misrning harbiy kuchiga ishonmanglar, deb ogohlantirganlar[9]. Eski Ahdda Misrning qismati haqida bashoratlar bor[10]. Yahudo shohligi Bobil shohligiga magʻlub boʻlgandan keyin Yahudo aholisidan baʼzilari Misrga qochib ketganlar. Yeremiyo paygʻambar ularni Misrda kutib turgan falokatlar haqida ogohlantirsa ham, ular Misrga ketganlar[11].

Miloddan oldingi 525 yilda Fors shohligi Misrni bosib oldi. Ikki yuz yildan keyin esa Iskandar Zulqarnayn Misrni hech qanday qarshiliksiz qoʻlga kiritdi. U Oʻrta yer dengizi boʻyida shahar qurdirib, unga Iskandariya deb nom berdi va oʻsha shaharni Misrning yangi poytaxti qildi. Koʻp yahudiylar Iskandariya shahriga borib oʻrnashdilar, bu shahar uzoq asrlar davomida yahudiylarning diniy taʼlim markazi boʻlib kelgan. Aynan shu shaharda miloddan oldingi uchinchi asrda Eski Ahd ibroniychadan ilk bor yunon tiliga tarjima qilingan. Miloddan oldingi 198 yilda Suriya Yahudiya oʻlkasini bosib oldi. Shunga qadar Yahudiyani Misrda hukmronlik qilgan yunon shohlari boshqarganlar[12]. Buyuk Hirod chaqaloq Isoni oʻldirmoqchi boʻlganda, Uni ota–onasi Misrga olib qochgan[13].

[1] Ibtido 12:10-20
[2] Ibtido 37:25-28
[3] Ibtido 41:1-44
[4] Ibtido 41:46-49, 53-57
[5] Ibtido 45:16-20, 46:1-7
[6] Chiqish 1:8-14
[7] Chiqish 2:1-15:21
[8] 3 Shohlar 3:1, 9:16

[9] Ishayo 20:1-6, 30:1-7, 31:1-3, Yeremiyo 2:36-37, 37:5-8

[10] Misol uchun, Ishayo 19:1-25, Yeremiyo 46:1-26, Hizqiyol 29:1-32:32, Doniyor 11:2-45 ga qarang.

[11] Yeremiyo 42:1-44:30
[12] Doniyor 11:5-16
[13] Matto 2:13-15

MOY

Muqaddas Kitobda moy soʻzi ostida zaytun mevasidan olingan moy nazarda tutiladi[1]. Qadimgi Isroilda zaytun moyidan keng foydalanilgan. Jumladan, moychiroqlar uchun, teridagi yara va jarohatlarni davolash uchun zaytun moyi ishlatilgan. Shuningdek, boy odamlar badanlarini parvarish qilish uchun aʼlo sifatli zaytun moyidan foydalanganlar. Baʼzan zaytun moyi atir bilan aralashtirilib, yoqimli hid taralishi uchun sochga, teriga surtilgan. Biron odamni ruhoniy, paygʻambar yoki shoh qilib tayinlashda boshiga aʼlo sifatli zaytun moyi surtilgan. Muqaddas chodirdagi va Maʼbaddagi buyumlarni muqaddas qilish uchun ham zaytun moyi ishlatilgan. Xullas, moy birdamlik, farovonlik, poklik va Xudo Ruhining qudrati ramzi boʻlgan.

[1] ZAYTUN soʻziga qarang.

MOY SURTIB TANLAMOQ

Eski ahd davrida Xudo biror kishini ruhoniy, paygʻambar yoki shoh qilib tanlaganda uning boshiga zaytun moyi surtishga amr berar edi[1]. Zaytun moyi Xudo Ruhining ramzi boʻlib, moy surtilgan odamning poklanganini va unga qudrat ato qilinganini bildirar edi. Shu yoʻl bilan tanlangan odam, ayniqsa shoh ibroniy tilida “mashiax”, yaʼni “moy surtib tanlangan” deb atalardi. “Mashiax” soʻzi keyinchalik unvon sifatida ishlatiladigan boʻldi[2]. Muqaddas chodirdagi va Maʼbaddagi buyumlar ham zaytun moyi surtish orqali muqaddas qilingan.

[1] MOY soʻziga qarang.

[2] MASIH soʻziga qarang.

MOYCHIROQ

Qadimgi paytlarda moychiroqdan keng foydalanilgan. Bu chiroq kichik bir sopol idish boʻlib, unga zaytun moyi quyilgan. Chiroqning piligi boʻlgan. Metalldan yasalgan chiroqlar qimmat hisoblangan.

MUHR

Ip bilan boʻyinga osiladigan silindr shaklidagi buyum yoki muhr uzugi. Qadimda birorta xatni yoki hujjatni rasmiylashtirish uchun, unga mum, qoʻrgʻoshin yoki biror yumshoq modda surtilib surgʻuchlangan, ustidan muhr bosilgan. Bu muhr xat yoki hujjat yuborayotgan odamning hokimiyatini bildirib, xat yoki hujjatning rasmiyligini koʻrsatar edi.

MUQADDAS

Muqaddas Kitobda muqaddas soʻzi asosan Xudoga nisbatan ishlatilgan. Bu soʻz Xudoning butun borliqdan ustunligini va tengsizligini bildiradi. U tanho, haqiqiy Xudodir. Xudo tamomila pok, gunohsiz va nuqsonsizdir.

Muqaddas soʻzi narsalarga va odamlarga nisbatan ham ishlatilgan. Bu holda muqaddas soʻzi “pok, tabarruk, ajratilgan, ajratib olingan, bagʻishlangan” maʼnolarini ifodalaydi. Bu soʻz Muqaddas chodirdagi, keyinchalik esa Maʼbaddagi buyumlarga va jihozlarga nisbatan ishlatilgan. Muqaddas joy yoki buyum Xudoga bagʻishlangan boʻlib, ularga nisbatan ehtiyotkorlik va eʼtibor bilan munosabatda boʻlish talab qilingan. Muqaddas chodirda, keyinchalik esa Maʼbadda xizmat qilgan ruhoniylar ham muqaddas hisoblangan. Ruhoniyga nisbatan qoʻllangan muqaddas soʻzi uning Xudoga xizmat qilishga bagʻishlanganini va maxsus vazifasi boʻlganini koʻrsatadi. Odamlar va buyumlar Tavrotda buyurilgan qurbonliklar va diniy marosimlar orqali poklanib, muqaddas qilinganlar. Xudo Oʻz xalqiga: “Muqaddas boʻlinglar”, deb amr bergan. Buning mazmuni shundan iboratki, Isroil xalqi boshqa xalqlardan ajralib turishi, oʻzlarini Xudoga bagʻishlab, Uning qonunlarini bajarishlari kerak edi.

MUQADDAS NON

Muqaddas chodirdagi xontaxtaga, keyinchalik Maʼbaddagi xontaxtaga qoʻyilgan oʻn ikkita xamirturushsiz non. Bu nonlar Egamizning huzuridagi xontaxtaga qoʻyilgan, shuning uchun ibroniychada “huzuridagi non” deb atalgan. Nonlar xontaxtada bir hafta turgach, yangi yopilgan oʻn ikkita non bilan almashtirilgan. Xontaxtadan olingan nonlarni faqat ruhoniylar yeyishgan[1]. Muqaddas nonlar Egamizning huzurini bildiruvchi ramz boʻlib, Xudo Isroil xalqining qudrati va taʼminlovchisi ekanligidan ham darak berib turgan.

[1] Levilar 24:5-9

MUQADDAS RUH

XUDONING RUHI iborasiga qarang.

MUQADDAS XONA

Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Maʼbadning kiraverishidagi katta xonasi[1]. Muqaddas xonada oltindan yasalgan tutatqi qurbongohi, oltin chiroqpoya va muqaddas nonlar turadigan xontaxta bor edi. Muqaddas xonani Eng muqaddas xonadan katta parda ajratib turardi. Tavrotga koʻra, ruhoniy bir kunda ikki marta — ertalab va kechqurun Muqaddas xonaga kirib, oltin qurbongohda tutatqi tutatardi. Muqaddas xonaga faqat ruhoniylar kirishga haqli edilar. Yana ENG MUQADDAS XONA iborasiga qarang.

[1] Lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimiga qarang.

MUQADDAS XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

MUQADDAS CHODIR

Isroil xalqi Xudoga sajda qilishda ishlatgan chodir[1]. Isroil xalqi Sinay togʻida turganda, Xudo Musoga Muqaddas chodirni va uning hamma jihozlarini yasashni buyurib, ularning aniq namunasini koʻrsatgan[2]. Bu chodirni bir joydan ikkinchi joyga koʻchirish mumkin edi. Muqaddas chodir termini chodirning oʻziga nisbatan ham, uning atrofidagi maxsus toʻsiqlar bilan ajratilgan yerga nisbatan ham ishlatiladi. Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasida Ahd sandigʻi saqlangan. Bu chodir Uchrashuv chodiri deb ham atalgan. Isroil xalqi qurbonliklar keltirganda Xudo Oʻz xalqi bilan uchrashish uchun shu chodirda zohir boʻlar edi[3]. Keyinchalik shoh Sulaymon Xudoga atab, Quddusda Maʼbad qurdirdi.

Muqaddas Kitobda Muqaddas chodir baʼzan “muqaddas maskan” yoki “muqaddas makon” deb aytilgan. Ibroniylarga maktubda samodagi Chodir bir necha marta tilga olingan. Iso Masih mana shu samoviy Chodirning Eng muqaddas xonasida oliy ruhoniy boʻlib xizmat qilyapti[4].

[1] Muqaddas chodirning rasmi lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan.

[2] Chiqish 25:8-9, 26:1-37, 27:9-19
[3] Chiqish 29:42-43
[4] Ibroniylar 8:1-2, 9:11-12, 24

MOʻAB, MOʻAB XALQI, MOʻABLIKLAR

Bu xalq Ibrohimning jiyani Lut naslidan edi. Lutga qizlari sharob berib, mast qilib qoʻygach, katta qizi otasi yoniga kirib, otasidan homilador boʻlgan va oʻgʻli Moʻabni tuqqan edi[1]. Moʻab xalqi Moʻab yurtida yashardi. Bu yurt Oʻlik dengizning sharqidagi yassi tepalikda joylashgan boʻlib, yeri hosildor edi. Moʻab xalqi xudo Xamoʻshga sajda qilardi. Moʻab tili ibroniy tiliga yaqin edi. Ammo ular Isroil xalqining dushmani edilar. Isroil paygʻambarlari Moʻab xalqining ayanchli qismati haqida koʻp bashorat qilganlar[2]. Bobilliklar ularni qirib tashlagandan keyin, bu xalq nom–nishonsiz yoʻq boʻlib ketdi.

[1] Ibtido 19:30-38

[2] Ishayo 15-16–boblar, Yeremiyo 48–bob, Zafaniyo 2:8-11

MOʻLAX

Ommon xalqining xudosi[1]. Odamlar oʻz farzandlarini qurbonlik qilish orqali Moʻlaxga sajda qilar edilar. Xudoning qonunlarida bunday odat qatʼiyan man etilgan. Ammo Quddusga yaqin joydagi Xinnum soyligida hatto Isroil xalqi ham Moʻlaxga sajda qilib, farzandlarini qurbonlik qilgani kuzatilgan[2].

[1] 3 Shohlar 11:7

[2] Levilar 18:21, 20:2-5, Yeremiyo 32:35

NAJOT

Ibroniy va yunon matnlarida “najot” tushunchasini ifodalaydigan bir nechta soʻz ishlatilgan boʻlib, ular mazkur tarjimada “najot, qutqarmoq, xalos qilmoq, ozod qilmoq” kabi soʻzlar bilan berilgan. Bu soʻzlar odamlarning va butun bir xalqning dushmanlardan yoki ularning hayotiga xavf solayotgan boshqa narsalardan xalos boʻlishini ifodalaydi.

Eski Ahdda birorta odam maʼlum bir vaziyatda boshqalarni xavf–xatardan qutqarganda “qutqaruvchi” deb atalgan[1]. Aksariyat hollarda esa “Qutqaruvchi, Xaloskor va Najotkor” degan nom Xudoning Oʻziga nisbatan ishlatilgan[2]. Isroil xalqi tarixidagi eng buyuk voqealardan biri ularning Misrdagi qullikdan ozod boʻlganidir. Xudo Muso orqali moʻjiza koʻrsatib, Oʻzining Qutqaruvchi ekanligini namoyon qilgan[3]. Xudo Isroil xalqini koʻp marotaba qutqargani uchun, ular, kelajakda Egamiz bizni barcha dushmanlardan va yovuzlikdan xalos qiladi, degan umidda oʻsha vaqtni intizorlik bilan kutganlar. Yana Eski Ahdda paygʻambarlar bashorat qilib, Xudo Oʻzining solih qulini yuboradi va insonlarni gunohlardan xalos qiladi, deb aytganlar. Bashoratlarga koʻra Xudoning bu sodiq quli paygʻambar Dovudning avlodidan kelib chiqardi[4].

Yangi Ahdda bayon qilinishicha, odamlar Iso Masihning oʻlimi va tirilishiga ishonish orqali gunohdan xalos boʻladilar[5]. Demak, har bir inson millati, irqi va madaniyatidan qatʼi nazar, najotga erishishi mumkin[6]. Bu najot odamning qilgan savob ishlariga bogʻliq emas. Odam faqatgina Xudoning marhamati va inoyati tufayli gunohlaridan forigʻ boʻlib, Iso Masih orqali abadiy hayotga ega boʻladi[7]. Iso Masihga imon keltirib, tavba qilgan har bir insonni Xudo kechiradi[8]. Shuning uchun Xudoning Oʻzi ham, Iso Masih ham “Najotkor” deb ataladi[9].

Iso Masihga imon keltirgan odam Xudo bilan yarashgani uchun bu dunyodayoq najotga erishgan deb hisoblanadi[10]. Najotga erishgan har bir insonning hayotida Muqaddas Ruh amal qiladi[11]. Najot uzluksiz bir jarayon boʻlib, unga erishgan har bir insonning fikrlashi va xulq–atvori oʻzgaradi va bunday inson oʻz hayotini Xudoni mamnun qilish niyatida yashaydi[12]. Masihiylar qiyomat kuni ham hukm qilinmaydilar[13]. Masihning xochdagi oʻlimi va tirilishi tufayli ular bu dunyoda ham, narigi dunyoda ham najotga egadirlar[14]. Shu sababdan imonlilar oʻlgandan keyin Xudo bilan birga jannatda boʻlishlariga qatʼiy ishonadilar[15].

[1] Hakamlar 3:9, 15, Naximiyo 9:27

[2] 2 Shohlar 22:2-3, 1 Solnomalar 16:35, Zabur 33:5-8, 18-20, 39:18, 77:35, Ishayo 43:3, 11, 49:26, Doniyor 6:27

[3] Chiqish 14:1-31, 15:1-21

[4] Ishayo 42:1-4, 52:13-53:12, Hizqiyol 37:23-25, Zakariyo 3:8-9 ga va MASIH soʻziga qarang.

[5] Matto 1:21, Luqo 2:10-11, 30-31, Havoriylar 4:11-12, Rimliklar 5:9-10

[6] Havoriylar 17:30-31, Rimliklar 1:16-17, 10:12-13

[7] Rimliklar 3:20-24, Efesliklar 2:8-9

[8] Havoriylar 2:38-39, 10:43, 16:30-31, Rimliklar 10:9-10

[9] Luqo 1:47, 69-70, 2:11, Havoriylar 5:31, Filippiliklar 3:20, 1 Timoʻtiy 1:1, 2:3, 2 Timoʻtiy 1:10, Titus 1:3-4

[10] Rimliklar 8:24, 29-30, Efesliklar 2:4-6, 2 Timoʻtiy 1:9

[11] Rimliklar 8:15-16, 2 Korinfliklar 1:21-22, Efesliklar 1:13-14

[12] 1 Butrus 2:1-3, 1 Korinfliklar 1:18

[13] Yuhanno 3:15-16, 36, 5:24, 6:40, 1 Yuhanno 4:15-17, 5:13, Rimliklar 8:1-2, Filippiliklar 1:28, Ibroniylar 9:27-28

[14] 1 Butrus 1:3-5, 2 Butrus 1:3-8, Titus 3:4-7

[15] Luqo 23:42-43, 2 Korinfliklar 5:1-2, 6-8, Filippiliklar 1:21-23, 1 Salonikaliklar 4:16-17, 5:9-10, Vahiy 22:3-5

NAZR

Odamlar Xudoga sajda qilib, oʻz ishonchini va hurmat–ehtiromini bildirish uchun beradigan narsa. Tavrot qonuni boʻyicha ikkita nazr turi boʻlib, bular quyidagilardir:

DON NAZRI

Don nazri aʼlo sifatli bugʻdoy unidan yoki turli tarzda tayyorlangan xamirturushsiz nondan iborat edi[1]. Bu nazrning bir qismi yoki hammasi qurbongohda kuydirilgan, kuydirilmagan qismi esa ruhoniylarga berilgan. Don nazri odatda boshqa biror qurbonlikka, misol uchun, kuydiriladigan yoki tinchlik qurbonligiga qoʻshib keltirilgan[2].

SHAROB NAZRI

Odatda sharob nazri kuydiriladigan yoki tinchlik qurbonligiga qoʻshib keltirilardi. Sharob nazri qurbongohga quyilganda va qurbonlik kuydirilganda, Xudoga yoqimli hid borardi[3].

[1] Levilar 2:1-16, 6:14-23

[2] QURBONLIK soʻziga qarang.

[3] Chiqish 29:40-41 ga va QURBONLIK soʻziga qarang.

NODON

AHMOQ, NODON soʻzlariga qarang.

OLIY KENGASH

Yangi Ahd davrida yahudiylarning siyosiy va diniy kengashi. Bu kengash bosh ruhoniylardan, Tavrot tafsirchilari hamda obroʻli odamlardan iborat edi. Oliy kengashning 70 ga yaqin aʼzosi bor edi. Oliy ruhoniy kengashning boshligʻi edi. Kengash aʼzolari yahudiylarning ijtimoiy, siyosiy va dinga oid masalalarini hal qilish huquqiga ega edilar, ammo Oliy kengash chiqargan muhim qarorlar Rim hukumati tomonidan tasdiqlanishi kerak edi. Masalan, Oliy kengash birortasini oʻlimga hukm qilishi mumkin edi, ammo faqatgina Rim hukumati mana shu hukmni ijro qila olardi. Yurtda tinchlikni saqlab turish uchun Oliy kengash yahudiylarning ham, Rim hukumatining ham manfaatini koʻzlar edi.

OLIY RUHONIY

RUHONIY soʻziga qarang.

OLTIN TUTATQI QURBONGOHI

QURBONGOH soʻziga qarang.

OLTIN XONTAXTA

Akas yogʻochidan yasalgan, usti oltin bilan qoplangan xontaxta. Bu xontaxta Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Quddusdagi Maʼbadning Muqaddas xonasida turar edi. Muqaddas nonlar mana shu xontaxtaning ustiga qoʻyilar edi[1].

[1] Chiqish 25:23-30, 26:35

OMMON XALQI

Bu xalq Ibrohimning jiyani Lut naslidan edi. Lutga qizlari sharob berib, mast qilib qoʻygach, kenja qizi otasi yoniga kirib, otasidan homilador boʻlgan va oʻgʻli Banommini tuqqan edi[1]. Banommidan Ommon xalqi kelib chiqdi. Ommon xalqi xudo Moʻlaxga sajda qilgan. Ular Iordan daryosining sharqida yashaganlar. Ommon xalqi Isroil xalqining dushmani boʻlib, Filist xalqi bilan ittifoq tuzgan. Ommon yurtining poytaxti oʻsha davrda Ommon shahri boʻlib, hozirda Iordaniya mamlakatining poytaxtidir.

[1] Ibtido 19:30-38

OMOLEK XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Omolek xalqi koʻchmanchi xalq boʻlib, asosan Oʻlik dengizning janub va sharq tomonida yashagan. Isroil xalqi Misrdan chiqib kelayotganda, Omolek xalqi ularga hujum qilgan edi. Oʻshandan boshlab Omolek xalqi Isroil xalqining dushmani boʻlib qoldi[1]. Xudo Isroil xalqiga: “Omolek xalqini halok qilib, ularning nomini yer yuzidan oʻchiringlar”, deb amr bergan edi. Yahudo shohi Hizqiyo davridagina Isroil xalqi Xudoning bu amrini bajarib, Omolek xalqini qirib tashladi[2].

[1] Chiqish 17:8-16, Qonunlar 25:17-19, 1 Shohlar 15:2, 30:1-5

[2] 1 Solnomalar 4:43

ORAM

Bu nom Eski Ahdda oramiychada soʻzlashuvchi xalqlar yashaydigan bir nechta hududga nisbatan ishlatilgan. Bu hududlarning biri Furot daryosi boʻyida, hozirgi Suriya mamlakatining shimolida va hozirgi Turkiyaning janubi–sharqida edi. Ibrohim paygʻambar birmuncha vaqt aynan oʻsha hududda istiqomat qilgan, uning qarindoshlaridan baʼzilari oʻsha yerda yashab qolganlar. Furot daryosidan gʻarbga va janubga choʻzilgan, Kanʼon hududiga yaqin boʻlgan yerlarga nisbatan ham Oram nomi ishlatilib, Damashq shahri bu yerlarning markazi hisoblangan. Bu hududlarning hammasi Iskandar Zulqarnayn tomonidan bosib olingandan keyin Suriya nomi bilan tanilgan. Yana SURIYA soʻziga qarang.

ORAMIYCHA

Ibroniychaga yaqin boʻlgan til. Davrlar oʻtgan sari bu til xalqaro tilga aylanib, hozirgi Yaqin Sharq deb ataladigan yerlarda savdo–sotiq, tijorat va ijtimoiy–siyosiy doiralarda ishlatiladigan til boʻlib qoldi. Ossuriyaning tub aholisi oramiy tilida soʻzlashardi. Shu sababdan, oramiy tili Ossuriya tomonidan bosib olingan yerlardagi xalqlarning, Ossuriya yurtida, keyinchalik esa Bobil va Fors yurtlarida yashagan ajnabiy asirlarning soʻzlashuv tiliga aylandi. Shuning uchun Eski Ahdning baʼzi bir qismlari oramiy tilida yozilgan[1]. Iso Masih davrida qadimgi Falastinda yashagan yahudiylar odatda oramiy tilida soʻzlashganlar. Yangi Ahdda oramiycha soʻzlar, iboralar va nomlar koʻp uchraydi, ammo ular asl matnda yunoncha harflar bilan yozilgan.

[1] jumladan, Ezra 4:8-6:18, 7:12-26, Doniyor 2:4-7:28

ORAMIYCHA MATN

Eski Ahdning eng qadimiy toʻliq ibroniycha qoʻlyozmasi Leningrad Kodeksidir. Bu qoʻlyozma taxminan milodiy 1000 yillarda koʻchirilgan. Mazkur qoʻlyozmaning nashr qilingan nusxasi Bibliya Xebraika Stutgartensiya deb ataladi[1]. Eski Ahdning bu qoʻlyozmasidagi bir nechta parcha oramiy tilida yozilgan[2].

[1] IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

[2] ORAMIYCHA soʻziga qarang.

OSMON SHOHLIGI

Xudoning insonlar hayotidagi hukmronligiga va har bir yaratilgan mavjudotning oxiratda yangilanishiga ishora. Bu ibora faqatgina Matto kitobida ishlatilgan boʻlib, “Xudoning Shohligi” maʼnosini bildiradi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun XUDONING SHOHLIGI iborasiga qarang.

OSMON, SAMO

Muqaddas Kitobda bu soʻzlar ostida Xudo yaratgan osmon nazarda tutilgan[1]. Ammo osmon va samo soʻzlari koʻpincha Xudoning va farishtalarning maskanini ham bildiradi[2]. Yangi Ahdda bayon qilinishicha, Iso Masih osmondan tushgan va oʻlib tirilgandan keyin yana osmonga koʻtarilgan[3]. Oxiratda Iso osmondan kelib, oʻliklarni tiriltiradi[4]. Shu kuni Xudo solihlarga abadiy hayotni mukofot qilib beradi, ular Xudo bilan birga jannatda yashaydilar[5]. Bu dunyoda yashayotgan Isoning izdoshlari samoni haqiqiy vatan deb bilishlari[6], oʻsha vatanga koʻz tikib yashashlari kerak[7].

[1] Ibtido 1:6-8, 14-18

[2] Ayub 22:12, Zabur 10:4

[3] Yuhanno 3:13, 6:41-51, 14:2-3, 20:17, Luqo 24:50-51

[4] 1 Salonikaliklar 4:16-17

[5] Matto 5:12, 25:34, 46, 1 Butrus 1:4, 2 Korinfliklar 5:1-2, Filippiliklar 3:13-14, Ibroniylar 12:22-24, Vahiy 21:1-4, 22:1-5

[6] Filippiliklar 3:20

[7] Matto 6:20-21, Kolosaliklar 3:1-2, Ibroniylar 11:13-16

OSSURIYA

Qadimgi qudratli shohlik. Uning poytaxti Naynavo[1] hozirgi shimoliy Iroqda joylashgan edi. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriyaliklar Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni bosib oldilar[2]. Ular Isroil xalqining aksariyat qismini asir qilib olib ketdilar[3]. Ossuriya shohi boshqa xalqlarni Isroil yurtiga majburlab koʻchirdi[4]. Isroil yurtida qolgan odamlar esa oʻsha ajnabiylar bilan quda–andachilik qildilar. Ularning avlodlari Yangi Ahdda aytib oʻtilgan Samariyaliklardir[5]. Miloddan oldingi 612 yilda ittifoqdosh dushman lashkarlari Bobil va Midiya boshchiligida Naynavoni vayron qildilar. Koʻp oʻtmay Ossuriya shohligi oʻz mustaqilligini yoʻqotdi.

[1] Nineviya nomi bilan ham maʼlum
[2] ISROIL soʻziga qarang.
[3] 4 Shohlar 17:1-6
[4] 4 Shohlar 17:24
[5] SAMARIYALIK soʻziga qarang.

OTA, OTAM XUDO, OTAMIZ XUDO…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

PARIZ XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Pariz xalqi Kanʼonning oʻrta qismidagi qirli joylarda yashagan. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

PARVARDIGOR EGAM, PARVARDIGOR EGAMIZ

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

PARVARDIGORI OLAM

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

PAYGʻAMBAR

Xudoning xabarini odamlarga yetkazadigan inson. Eski ahd davrida Isroil xalqining paygʻambarlari xalqni gunohdan tavba qilishga va Xudoga yuz burishga daʼvat qilganlar. Baʼzan ular hatto hukmdorlarning va ajnabiy xalqlarning gunohlarini fosh qilib, ularni ham toʻgʻri yoʻldan yurishga chaqirganlar. Paygʻambarlar oʻz xabarlari orqali kelajakda sodir boʻladigan voqealar haqida bashorat qilganlar, odamlarga dalda berganlar va yuz beradigan falokatlardan xalqni ogohlantirganlar. Odatda ular xabarlarida turli ramziy obrazlardan foydalanganlar. Baʼzi paygʻambarlarning yozib qoldirilgan bashoratlari, vahiylari va xabarlari keyinchalik Eski Ahd tarkibiga kiritilib, bu bitiklar oʻsha paygʻambarlarning nomlari bilan atalgan. Yangi Ahd davrida Xudo baʼzi masihiylarni paygʻambarlik xizmatiga tayinlagan[1]. Bu paygʻambarlar imonlilarga Xudoning soʻzini yetkazganlar[2]. Baʼzan ular Muqaddas Ruh ilhomi bilan bashorat ham qilganlar[3]. Muqaddas Kitobda soxta paygʻambarlar haqida ham aytib oʻtilgan. Ular Xudodan xabar keltiryapmiz, deb odamlarni aldab, yoʻldan urganlar.

[1] 1 Korinfliklar 12:28, Efesliklar 4:11-12
[2] 1 Korinfliklar 14:1-5, 29-33
[3] Havoriylar 11:27-28, 21:10-11

POKLANISH KUNI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

PURIM BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

QADIMIY LOTINCHA TARJIMA

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QADIMIY SURYONIYCHA TARJIMA

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QADIMIY YUNONCHA TARJIMA

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QAROL

Xizmatkorning bir turi boʻlib, shoh tomonidan majburiy xizmatga olingan, iqtisodiy jihatdan shohga qaram boʻlgan shaxs.

QODIR XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

QONUN

Ushbu tarjimada “qonun” yoki “qonunlar” soʻzlari koʻpincha Xudoning Muso orqali Isroil xalqiga bergan qonun–qoidalariga ishora qiladi. Bu qonun–qoidalar Tavrotda yozilgan. Qonunlarda Xudoning Isroil xalqi bilan tuzgan ahd shartlari va qoidalari qayd etilgan.

Qonunlar oʻnta amr bilan boshlangan[1]. Bu amrlarni Xudo Oʻz qoʻli bilan ikki tosh lavhaga yozgan. Bu lavhalar Ahd sandigʻida saqlangan[2]. Qonunlarning toʻliq majmuasi Isroil xalqining diniy va ijtimoiy hayotiga oid koʻplab batafsil qoidalarni oʻz ichiga olgan. Xudoga sajda qilish, qurbonliklar va nazrlar keltirish, poklik, Shabbat kuniga rioya qilish, bayramlarni nishonlash, vorislik, yoʻqolgan yoki oʻgʻirlangan narsalar, halol va harom jonivorlar, axloqiy hayotga oid yoʻl–yoʻriqlar va qoidalar shular jumlasidandir.

Isroil xalqi qonunlarni bajarish orqali Xudoga boʻlgan sadoqatini yaqqol koʻrsatardi[3]. Iso Masih, barcha qonunlar “Egangiz Xudoni butun qalbingiz bilan, jonu dilingiz bilan, butun ongingiz bilan seving” va “Oʻzgani oʻzingizni sevganday seving” degan amrlarda mujassamdir, deb aytgan[4]. Qonunlar Xudoning ezgulik va solihlik mezoni boʻlib xizmat qiladi, insonning gunohkor ekanligini ochiq–oydin koʻrsatadi[5].

[1] Chiqish 20:1-17
[2] Chiqish 25:16, 34:1, 28
[3] Qonunlar 7:7-15, 8:1-20
[4] Matto 22:35-40, Luqo 10:25-37
[5] Rimliklar 7:7-13

QOYA

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

QUDDUS

Quddus Oʻrta yer dengizidan qariyb 50 kilometr sharqda, togʻ tizmasida joylashgan. Ilgari bu shahar togʻdagi qalʼa boʻlgan, keyinchalik esa kengayib, atrofdagi qirlar va vodiylarni oʻz ichiga olgan. Miloddan oldingi 1000 yilda shoh Dovud Quddusni bosib olgandan keyin shahar Isroil xalqi uchun siyosiy va diniy markazga aylangan.

Qadimda Quddus shahrining nomi Salim edi. Salim shohi va ruhoniysi Maliksidiq Ibrohim bilan uchrashib, uni duo qilgan[1]. Keyinroq Xudo Ibrohimga oʻgʻli Isʼhoqni shu shaharga yaqin joyda qurbonlik qilishni buyurgan[2]. Isroil xalqi Kanʼon yurtini bosib olgandan keyin Quddusni qoʻlga kiritgan, ammo shaharning tub aholisi — Yobus xalqi u yerda yashab qolavergan[3]. Dovud barcha Isroil qabilalarining shohi boʻlgandan keyin Yobuslarning qalʼasini, yaʼni Quddusni[4] qoʻlga kiritgan va uni oʻz shohligining poytaxti qilgan[5]. Dovud Ahd sandigʻini Quddusga keltirgan va Quddus Ahd sandigʻining doimiy maskani boʻlib qolgan[6]. Dovud Quddusda Xudoga atab Maʼbad qurmoqchi boʻlgan, ammo Maʼbadni Dovud emas, balki uning oʻgʻli shoh Sulaymon qurgan[7].

Miloddan oldingi 586 yilda Quddusni Bobil qoʻshini bosib olgan. Shahardagi binolar va Maʼbad talon–taroj qilinib, ularga oʻt qoʻyilgan, shahar devorlari buzilgan, aholisi esa asirlikka olib ketilgan[8]. Miloddan oldingi 538 yilda, Fors imperiyasi hukmronligi davrida yahudiylarga oʻz vataniga qaytishga va Maʼbadni qayta qurishga ijozat berilgan[9]. Miloddan oldingi 445 yilda Fors shohi amaldori Naximiyo Quddusga borib, shahar devorlarining qurilishiga boshchilik qilgan. Miloddan oldingi 332 yilda Quddus shahri hech bir qarshiliksiz Iskandar Zulqarnaynga taslim boʻlgan. Miloddan oldingi 63 yilga qadar, taxminan 100 yil davomida Quddus shahri mustaqil yahudiy davlatining poytaxti boʻlgan. Miloddan oldingi 63 yilda esa bu yurt Rim imperiyasi tomonidan bosib olingan va unga qaram boʻlib qolgan.

Iso Masih, yahudiy urf–odatlariga koʻra, belgilangan diniy bayramlar paytida Quddusni ziyorat qilgani borardi[10]. U Quddusda Fisih bayrami ayyomida qoʻlga olingan va oʻlimga hukm qilinib, xochga mixlangan. Iso Masih oʻlikdan tirilgandan keyin Quddusda shogirdlariga zohir boʻlgan. Iso ularga, Xudo sizlarni Muqaddas Ruhga choʻmdirmaguncha Quddusda qolinglar, deb buyurgan[11]. Isoning izdoshlari birinchi marta Quddusda quvgʻin qilinganlar[12]. Milodiy 66 yilda Yahudiya viloyatining aholisi Rim hukumatiga qarshi isyon koʻtargan. Milodiy 70 yilda Rimliklar Titus boshchiligida Quddusni yana qoʻlga kiritib, shaharni va Maʼbadni yer bilan yakson qilganlar. Shunday qilib, Isoning bashorati amalga oshgan[13].

Samoviy Quddus deganda Xudoning samodagi maskani nazarda tutiladi, kelajakda esa bu maskan yer yuzida boʻladi[14].

[1] Ibtido 14:17-20, Ibroniylar 7:1-2

[2] Ibtido 22:1-2 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

[3] Hakamlar 1:21
[4] SION soʻziga qarang.
[5] 2 Shohlar 5:6-7
[6] 2 Shohlar 6:1-19
[7] 2 Shohlar 7:1-17, 3 Shohlar 5:1-6:38
[8] 4 Shohlar 25:8-17, 2 Solnomalar 36:13-21
[9] Ezra 1:1-11

[10] Luqo 2:41-42, Yuhanno 4:45, 7:2-4, 10, 10:22-23

[11] Havoriylar 1:3-5, 2:1-13
[12] Havoriylar 8:1-3
[13] Luqo 19:41-44, 21:5-6
[14] Ibroniylar 12:22, Vahiy 21:2-3

QUMRON QOʻLYOZMALARI

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QURBONGOH

Toshdan yoki loydan qurilgan maxsus joy. Qadimda odamlar qurbongohlarda nazrlar va qurbonliklar kuydirganlar, tutatqi tutatganlar. Qurbongoh muqaddas hisoblangan.

Muqaddas Kitobning koʻp oʻrinlarida “qurbongoh” soʻzi Muqaddas chodirning hovlisidagi, keyinchalik esa Maʼbadning hovlisidagi bronza qurbongohga nisbatan ishlatilgan. Ruhoniylar Isroil xalqi uchun har xil qurbonliklar va nazrlar kuydirishda bronza qurbongohdan foydalanganlar.

BRONZA QURBONGOH, QURBONLIK KUYDIRILADIGAN QURBONGOH

Bronzadan yasalgan bu qurbongoh Muqaddas chodirning hovlisida, keyinchalik esa Maʼbad hovlisida oʻrnashtirilgan edi.

TUTATQI QURBONGOHI, OLTIN TUTATQI QURBONGOHI

Akas yogʻochidan yasalgan, usti toza oltin bilan qoplangan qurbongoh. Bu qurbongoh Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Maʼbadning Eng muqaddas xonasi oldida oʻrnashtirilgan edi. Ruhoniylar bu qurbongoh ustida Isroil xalqi uchun tutatqi tutatardilar.

QURBONLIK

Xudoga sajda qilish uchun buqa, qoʻzi, echki, kaptar yoki musicha kabi jonivorlar qurbonlik qilinardi. Jonivor soʻyilgandan keyin, uning bir qismi Xudoga yoqimli hid boʻlishi uchun nazr sifatida qurbongohda kuydirilgan. Qolgan qismi esa ruhoniylarga berilgan yoki sajda qiluvchilar tomonidan yeyilgan. Isroil xalqi Xudoga shukrona aytish, Xudodan marhamat va baraka tilash, gunohlari uchun kechirim soʻrash maqsadida qurbonliklar keltirgan. Eski Ahdda aytib oʻtilgan beshta qurbonlik turi quyidagicha:

KUYDIRILADIGAN QURBONLIK, KUYDIRILADIGAN NAZR

Bu turdagi qurbonlikning hamma aʼzolari qurbongohda batamom kuydirilgan. Bunday qurbonlikni keltirishdan asosiy maqsad — qurbonlikni kuydirganda chiqayotgan hid bilan Xudoni mamnun qilish edi. Levilar 1:1-17, 6:8-13 ga qarang.

TINCHLIK QURBONLIGI, TINCHLIK NAZRI

Bu turdagi qurbonlikning bir qismi qurbongohda kuydirilgan, qolgani esa ruhoniylarga berilgan yoki sajda qiluvchilar tomonidan yeyilgan. Xudoga shukrona tariqasida yoki Undan yordam, marhamat va baraka soʻrab keltirilgan bu qurbonlik turi boshqa qurbonliklarga qaraganda koʻp qilingan. Koʻpincha Eski Ahdning ibroniycha matnida “tinchlik qurbonligi” iborasi “qurbonlik” soʻzi bilan ifodalangan. Levilar 3:1-17, 7:11-21 ga qarang.

SHUKRONA QURBONLIGI, SHUKRONA NAZRI

Tinchlik qurbonligi va tinchlik nazri shu nomlar bilan ham atalgan. Levilar 7:11-15 ga qarang.

GUNOH QURBONLIGI

Bu turdagi qurbonlikni birortasi bilmay qilgan gunohi uchun Xudodan kechirim soʻrab keltirgan. Bulgʻangan odamni poklash uchun keltiriladigan bu qurbonlik poklanish marosimining bir qismi edi. Qurbonlikning qoni bir necha usul bilan poklanish marosimida ishlatilgan. Qurbonlikning bir qismi qurbongohda kuydirilgan, qolgani esa yo ruhoniylarga berilgan yoki qarorgoh tashqarisida halol joyda kuydirib yuborilgan. Levilar 4:1-5:13, 6:24-30 ga qarang.

AYB QURBONLIGI

Gunoh qurbonligining maxsus turi. Biror odam boshqasini aldaganda, oʻgʻrilik qilganda yoki boshqa birovga moddiy zarar yetkazganda ayb qurbonligini keltirgan. Birortasi Xudoga bagʻishlangan narsani oʻzlashtirib olganda ham ayb qurbonligini keltirishi kerak edi. Aybdor odam bu qurbonlikni keltirish bilan birga, oʻgʻirlagan yoki zarar yetkazgan narsaning toʻliq narxini, buning ustiga oʻsha narsa qiymatining 20 foizini jarima sifatida toʻlagan. Levilar 5:14-6:7, 7:1-10 ga qarang.

QURBONLIK KUYDIRILADIGAN QURBONGOH

QURBONGOH soʻziga qarang.

QUROLBARDOR

Qadimda lashkarboshining qurollarini koʻtarib yuruvchi jangchi.

QURʼA

Qurʼa tashlashda yogʻoch boʻlaklari yoki toshlar ishlatilgan boʻlib, shu orqali Xudoning xohish–irodasi aniqlangan. Baʼzan odamlar qurʼa tashlab, Xudodan biror ishni qanday yoki qachon qilish kerakligini soʻrashgan.

QUTLUGʻ KECHA

Iso Masih Oʻz oʻlimidan oldin shogirdlari bilan birga Fisih taomini tanovul qilgan[1]. Oʻsha kecha Iso shogirdlariga, sizlar birga taom tanovul qilganingizda, Meni xotirlanglar, deb buyurgan. Iso Masihning izdoshlari Uning bu amriga itoat etib, tez–tez yigʻilib turardilar va birgalikda taom tanovul qilardilar. Ular taomni tanovul qilganlarida, Iso buyurganday non sindirib yerdilar va sharobdan ichardilar[2]. Shu tarzda ular Iso Masihga oʻz ehtiromini koʻrsatib, Iso ularning gunohlari uchun qurbon boʻlganiga ishonganlarini tasdiqlar edilar[3], Iso Oʻz sevgisini qanday namoyon qilganini xotirlar edilar. Iso ularni qanday sevgan boʻlsa, shogirdlar ham bir–birlarini shunday sevishlari kerak edi[4].

[1] Luqo 22:14-20
[2] Havoriylar 2:42, 46, 20:7
[3] 1 Korinfliklar 10:16-17, 21, 11:17-34
[4] Yuhanno 15:9-17

QOʻL TEGIRMON

Ikkita yassi tosh. Bu toshlar yordamida don yanchilib, un qilinar edi. Ustki tosh odatda dumaloq boʻlib, oʻrtasida teshigi bor edi. Shu teshikdan don solinardi. Ustki toshning dastasi boʻlgan. Shu dastadan ushlab, ustki toshni ostki tosh ustida yurgʻizganlar.

QOʻZI

Qadimda qoʻzi va boshqa halol hayvonlar Xudoga qurbonlik qilingan[1]. Tavrotga koʻra, Isroil xalqi Muqaddas chodirda, keyinchalik esa Maʼbadda qurbonliklar keltirishi kerak edi. Ular har kuni ertalab va kechqurun, yangi oy chiqqanda va belgilangan bayramlarda qoʻzilarni qurbonlik qilardilar[2]. Har yili nishonlanadigan Fisih bayramida hamma oʻz uyida olovda pishirilgan qoʻzi goʻshtini isteʼmol qilardi[3]. Shunday qilib, ular Xudo Isroil xalqining toʻngʻich oʻgʻillarini Misrdagi oxirgi falokatdan Fisih qurbonligi orqali qutqarganini eslashardi[4]. Odamlar har qanday nopoklikdan tozalanish uchun oʻtkaziladigan poklanish marosimlarida ham qoʻzilarni qurbonlik qilishardi[5].

Ishayo paygʻambar odamzodning gunohini oʻz boʻyniga oladigan Xudoning quli haqida bashorat qilgan. Xudoning bu quli boʻgʻizlanishga olib ketilayotgan qurbonlik qoʻzisiga oʻxshatilgan[6]. Yahyo paygʻambar Iso Masihni butun dunyoni gunohlardan poklaydigan Xudoning Qoʻzisi deb ataydi[7]. Iso Masih Fisih bayrami ayyomida xochga mixlangan. Bir necha yillar oʻtib Pavlus, Iso Masih bizning Fisih qurbonligimiz boʻldi, deb taʼlim bergan[8]. Vahiy kitobida Iso Masih boʻgʻizlangan Qoʻzi kabi tasvirlangan[9]. Oʻsha Qoʻzi Xudoning dushmanlari ustidan gʻolib chiqadi va Xudo bilan birga abadiy hukmronlik qiladi[10].

[1] Ibtido 4:4, 15:9, 22:7

[2] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun QURBONLIK va BAYRAMLAR soʻzlariga qarang.

[3] Chiqish 12:1-13
[4] Chiqish 12:26-27
[5] Levilar 12:6-7, 14:10-14, 19-20
[6] Ishayo 53:6-7
[7] Yuhanno 1:29, 36
[8] 1 Korinfliklar 5:7
[9] Vahiy 5:6-14, 7:9-17
[10] Vahiy 17:14, 21:22-27, 22:1-5

RABBIMIZ ISONI XOTIRLASH UCHUN NON SINDIRISH

QUTLUGʻ KECHA iborasiga qarang.

RABBIY XUDO, RABBIM XUDO, RABBIMIZ XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

ROMLAR

Muqaddas chodirning maxsus yasalgan qismlari. Kumush tagliklarga oʻrnatilgan romlar tik qilib, yonma–yon qoʻyilardi. Chodirning ikki yon devori va orqa devori shu romlardan iborat boʻlgan.

RUHONIY

Diniy xizmat va marosimlarni oʻtkazish uchun maxsus tayyorlangan kishi. Qadimgi Isroilda Tavrotga koʻra, ruhoniy Levi qabilasidan, Musoning akasi Horun avlodidan boʻlishi shart edi. Ruhoniylar Muqaddas chodirda, keyinchalik Quddusdagi Maʼbadda xizmat qilganlar. Ular sajda qilishda bosh boʻlardilar, qurbonliklar keltirardilar, diniy rasm–rusum va marosimlar oʻtkazardilar. Ruhoniylarga xizmatda levilar yordam berardilar[1]. Muqaddas chodirning Muqaddas xonasiga, keyinchalik esa Maʼbadning Muqaddas xonasiga faqatgina ruhoniylar kirishga haqli edilar. Ruhoniylarga Isroilda yer ulush qilib berilmagan edi. Tavrotga koʻra, ular keltirilgan qurbonliklardan ulush olib, kundalik ehtiyojlarini qondirishardi[2]. Ruhoniylarga odamlar orasidagi kelishmovchiliklarni hal qilish va Xudoning qonun–qoidalarini xalqqa oʻrgatish vazifasi topshirilgan edi.

OLIY RUHONIY

Isroil xalqining eng muhim va eng yuqori lavozimdagi ruhoniysi. Oliy ruhoniy oʻz vazifasini ado etish uchun maxsus liboslar kiygan. Bu liboslar efod, rido, naqshli koʻylak, salla, belbogʻ va oʻn ikkita qimmatbaho tosh qadalgan koʻkrakpechdan iborat edi[3]. Oliy ruhoniy bir yilda bir marta — Poklanish kunida oʻzining eng muhim vazifasini bajargan. Oʻsha kuni oliy ruhoniy Muqaddas chodirning, keyinchalik Maʼbadning Eng muqaddas xonasiga kirgan. Bu xonada u oʻzini va Isroil xalqini gunohdan poklash marosimini oʻtkazgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan POKLANISH KUNI iborasiga qarang.

[1] LEVI, LEVILAR soʻzlariga qarang.
[2] Sahroda 18:8-20
[3] Chiqish 28–bob va Levilar 8:6-9

ROʻZA TUTISH

Muqaddas Kitobda roʻza muhim ahamiyatga egadir. Inson ilojsiz vaziyatlarga tushib qolganda, savob uchun emas, balki toat–ibodatga berilib, Xudoning madadiga muhtojligini koʻrsatish maqsadida roʻza tutadi. Insonning hayotida jiddiy muammolar paydo boʻlganda ovqat yeyish kabi jismoniy ehtiyojlar ahamiyatsiz boʻlib koʻrinadi.

Tavrotga koʻra, Isroil xalqi gunohlaridan tavba qilganini koʻrsatish uchun Poklanish kuni roʻza tutishi kerak edi[1]. Shuningdek, Isroil xalqi Bobilda surgunda boʻlganda ham, surgundan keyingi davrlarda ham qaygʻuli voqealarni xotirlash maqsadida har yili roʻza tutgan. Maʼbadning vayron qilinganini xotirlab roʻza tutganlari buning bir misolidir[2].

Belgilangan roʻzalardan tashqari, Isroil xalqi boshqa holatlarda ham roʻza tutgan. Masalan, birortasi yaqin odamining oʻlimidan keyin oʻz qaygʻusini ifoda etish[3], mushkul vaziyatda Xudodan yordam soʻrash[4], oʻz gunohidan tavba qilganini yoki boshqalarga hamdardligini koʻrsatish maqsadida roʻza tutgan[5]. Roʻza odatda ibodat bilan bogʻliq boʻlib, Xudodan yoʻl–yoʻriq olish va madad tilash uchun[6], birovning mushkulini oson qilish uchun tutilardi[7]. Isroil xalqi orasida, roʻza tutgan odam Xudodan albatta javob oladi, degan qarash keng tarqala boshlagan edi[8]. Ammo Eski Ahd davridagi paygʻambarlar bu qarashning mutlaqo notoʻgʻri ekanini aytganlar. Ularning taʼkidlashicha, odam roʻzani xudbin niyatda tutishi kerak emas, aksincha roʻza paytida insonning oʻy–xayoli va xatti–harakatlari Xudoga manzur boʻlishi shart[9].

Yangi Ahd davrida yahudiy din arboblari va ularning shogirdlari haftada ikki martadan roʻza tutishgan. Ammo Iso Masihning shogirdlari Uning yer yuzidagi xizmati paytida roʻza tutmaganlar, Iso osmonga koʻtarilgandan keyin esa roʻza tutadigan boʻldilar[10]. Iso Masihning taʼlimoti boʻyicha, odam boshqalarning eʼtiborini oʻziga jalb qilmasdan roʻza tutishi kerak[11].

[1] Levilar 16:29-31, 23:26-29

[2] Zakariyo 7:3-5, 8:19 oyatlarga va Zakariyo 8:19 izohiga qarang.

[3] 2 Shohlar 1:12

[4] Naximiyo 1:4, Ester 4:3

[5] 1 Shohlar 7:6, Ezra 10:6, Naximiyo 9:1-2, Doniyor 9:3-4, Yunus 3:5-8

[6] 2 Shohlar 12:15-23, 2 Solnomalar 20:3-4, Ezra 8:21-23

[7] Ester 4:15-17, Zabur 34:13
[8] Ishayo 58:3
[9] Ishayo 58:3-12, Yeremiyo 14:10-12
[10] Mark 2:18-20, Havoriylar 13:2-3, 14:23
[11] Matto 6:16-18

SADDUQIY

Iso Masih davrida yahudiylarning muhim bir diniy mazhabi. Bu mazhab asosan ruhoniylardan va zodagonlardan iborat edi. Sadduqiylar katta siyosiy kuchga ega boʻlib, Maʼbad maʼmuriyatiga ham hukmini oʻtkazardilar. Oliy kengash aʼzolarining koʻpchiligi Sadduqiylardan edi. Farziylardan farqli ravishda, ular ogʻzaki tarqalgan urf–odatlarni qabul qilmasdilar, faqat Tavrotda yozilgan qonun–qoidalarga rioya qilardilar, oʻliklarning tirilishiga ham ishonmas edilar. Iso bilan Sadduqiylar orasida koʻp kelishmovchiliklar boʻlgan.

SAMARIYA

Miloddan oldingi 885-874 yillarda hukmronlik qilgan shoh Omri davridan boshlab, Samariya Isroilning, yaʼni shimoliy shohlikning[1] poytaxti boʻldi[2]. Eski Ahdda baʼzan Samariya degan nom Isroil shohligi oʻrnida ham ishlatilgan[3]. Yangi Ahdda esa bu nom ostida Iordan daryosining gʻarbidagi, Jaliladan janubdagi yerlar nazarda tutilgan. Samariya Rim imperiyasining Yahudiya viloyati hududida edi.

[1] ISROIL soʻziga qarang.
[2] 3 Shohlar 16:23-24
[3] 3 Shohlar 13:32, 4 Shohlar 17:24

SAMARIYALIK

Yangi Ahd davrida Samariyada tugʻilgan odam[1]. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriyaliklar Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni bosib olgandan keyin aholisining aksariyat qismini asir qilib olib ketdilar. Samariya hududiga esa ajnabiy xalqlar majburan koʻchirildi[2]. Bir necha asrlardan keyin yunonlar ham bu joylarga oʻrnashib olganlar. Shuning uchun Rim imperiyasi davrida Samariya aholisining etnik tarkibi aralash boʻlgan. Samariyaliklar va yahudiylar orasida adovat bor edi. Samariyaliklar faqatgina oʻzlarining Tavrotini Xudo yuborgan muqaddas bitik deb bilardilar. Ularning Tavrot nusxasi yahudiylarning Tavrotidan farq qilar edi. Samariyaliklar Xudoga Quddusda emas, balki Garizim togʻida sajda qilganlar[3]. Ular taxminan miloddan oldingi 400 yilda Garizim togʻida maʼbad qurganlar. Bu maʼbad taxminan miloddan oldingi 128 yilda yahudiylar tomonidan vayron qilingan. Buning oqibatida yahudiylar va Samariyaliklar orasidagi adovat yanada kuchaygan.

[1] SAMARIYA soʻziga qarang.

[2] 4 Shohlar 17:1-6, 24-41

[3] Yuhanno 4:20 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

SAMO

OSMON, SAMO soʻzlariga qarang.

SAMOVIY XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

SANDIQ

AHD SANDIGʻI iborasiga qarang.

SANDIQNING QOPQOGʻI

AHD SANDIGʻINING QOPQOGʻI iborasiga qarang.

SARDOBA

Yomgʻir suvini toʻplash va saqlash uchun barpo qilingan sunʼiy hovuz. Chuqur qazilgandan keyin chuqurning hamma yogʻiga toshlar zich qilib terib chiqilardi, toshlar usti suvalib, shu tariqa sardobalar yasalardi. Bundan tashqari, sardobalar katta qoyalarni oʻyib ham yasalardi.

SARVARI OLAM

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

SEVMOQ

Ibroniy va yunon matnlarida “sevgi” tushunchasini ifodalaydigan bir nechta soʻz ishlatilgan boʻlib, ular mazkur tarjimada “sevgi, muhabbat, sevmoq, yaxshi koʻrmoq” kabi soʻzlar bilan berilgan. Muqaddas Kitobda bu soʻzlar nafaqat odamlarning oʻzaro munosabatini, balki ularning Xudo bilan boʻlgan yaqin munosabatini koʻrsatish uchun ham ishlatilgan. Odatda oʻzaro munosabat oʻrnatib, ahd[1] tuzgan ikki tomon bir–biriga nisbatan sadoqatli va iltifotli boʻlishi talab etiladi.

Eski Ahdda buning eng yorqin misoli Xudoning Isroil xalqi bilan boʻlgan munosabatidir. Isroil xalqi Xudoning sevgisini qozonmagan boʻlsa ham, Xudo ularni qanchalik sevishini koʻrsatish uchun ular bilan ahd tuzishga qaror qilgan[2]. Bu ahdning shartiga koʻra, Isroil xalqi Egasi Xudoni butun qalbi bilan, jonu dili bilan, butun vujudi bilan sevishi va Uning amrlarini bajarishi kerak edi[3]. Oʻsha amrlardan birida aytilishi boʻyicha inson oʻzgani oʻzini sevganday sevishi kerak[4].

Iso Masih Xudoni va boshqalarni sevish haqidagi amrlarni Tavrotning eng muhim amrlari deb hisoblagan[5]. U Oʻz shogirdlariga, bir–biringizni sevinglar, amrlarimga amal qilinglar, deb buyurgan[6]. Isoning Oʻzi ham samoviy Otasini qanchalik sevishini koʻrsatish uchun Uning amrlarini toʻliq bajargan[7].

Xudo butun odamzodga boʻlgan sevgisini koʻrsatish maqsadida bu dunyoga Oʻzining yagona Oʻgʻli Iso Masihni yuborgan edi. Iso Masih odamzodning gunohi uchun qurbon boʻldi. Isoga ishongan har bir inson gunohlaridan butunlay poklanadi va abadiy hayotga ega boʻladi[8]. Xudo sevgi manbai boʻlgani uchun Unga ishonganlar ham Xudodan namuna olib, bir–birlarini yaxshi koʻrishlari kerak[9].

[1] AHD soʻziga qarang.
[2] Qonunlar 7:6-9
[3] Qonunlar 6:5, 11:1
[4] Levilar 19:18
[5] Mark 12:28-34
[6] Yuhanno 13:34-35, 14:15, 21-24, 15:12, 17
[7] Yuhanno 14:31, 15:9-10

[8] Yuhanno 3:16, 1 Yuhanno 4:9-10, Rimliklar 5:8

[9] 1 Yuhanno 4:7-8, 11-12, 16, 19-21

SIDON

FINIKIYA soʻziga qarang.

SINAGOGA

Yahudiylar toat–ibodat qilishlari, Muqaddas bitiklarni oʻqib–oʻrganishlari va diniy taʼlim olishlari uchun yigʻiladigan joy, ibodatxona. Sinagogalarda qurbonliklar keltirilmagan, qurbonliklar faqat Quddusdagi Maʼbadda keltirilar edi.

SION

Shoh Dovud Yobus xalqidan tortib olgan Quddusning bir qismi Sion qalʼasi deb atalardi[1]. Bu joy Dovud qalʼasi deb nom oldi. Keyinchalik esa Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb ataladigan boʻldi. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan.

[1] 2 Shohlar 5:6-9

SIPOH

Qadimda shohning lashkari safida xizmat qilgan jangchi.

SOVURISH, SHOPIRISH

SOVUT

Tanani nayza, qilich yoki oʻq zarbidan saqlash uchun kiyiladigan zirhli harbiy kiyim. Sovutlar odatda hayvon terisidan qilingan, ammo baʼzan temir va bronzadan ishlangan. Temir va bronza sovutlar juda qimmat boʻlgan. Kamonkashlar va aravakashlar jang paytida himoyalanish maqsadida sovut kiyganlar, chunki ularning qoʻllari band boʻlgani uchun qalqon koʻtara olmasdilar. Baʼzan jang otlariga ham sovut kiydirilgan.

SOYLIK

Ikki adir oraligʻidagi pastlik. Yaqin Sharqda baʼzi soyliklar vodiy kabi keng, baʼzilari esa jar kabi chuqur va tor boʻladi. Yogʻingarchilik mavsumida soylikda suv oqadi, boshqa paytlarda esa suvi qurib qoladi.

SURGUN

Bu soʻz ostida odatda Isroil va Yahudo shohliklari dushmanlar tomonidan bosib olinib, aholisining aksariyat qismi boshqa yurtga surgun qilingan davr nazarda tutiladi. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Isroil va Yahudo xalqlari Xudoning hukmi oqibatida surgun qilinganlar, chunki ular Xudoning Muso orqali tuzgan ahdiga sodiq boʻlmagan edilar[1].

Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriya Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni bosib oldi. Ossuriyaliklar Isroil poytaxti Samariyani qoʻlga kiritgandan keyin yurt aholisining aksariyatini Ossuriyaning turli hududlariga asir qilib olib ketdilar[2]. Isroil yurtiga esa ajnabiy xalqlarni majburlab koʻchirdilar[3].

Miloddan oldingi 605 yildan boshlab, Bobilliklar Yahudoga, yaʼni janubiy shohlikka qayta–qayta hujum qildilar. Bu hujumlar oqibatida ular baʼzi yahudiylarni Bobilga asirlikka olib ketdilar. Doniyor paygʻambar deb tanilgan yosh yigit ham mana shu asirlar orasida edi[4]. Nihoyat, miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar Yahudo poytaxti Quddusni qoʻlga kiritib, uni vayron qildilar[5]. Yurt aholisining aksariyatini asir qilib olib ketdilar[6]. Asirga olinmagan yahudiylar Misrga qochib bordilar[7].

Yahudiylar Bobil surgunida boʻlganlarida ham oʻzlariga uy qurganlar, tijorat va dehqonchilik bilan shugʻullanganlar. Ular oʻz diniy urf–odatlariga rioya qilgan holda, milliy oʻzligini saqlab qolganlar. Doniyor va Hizqiyol paygʻambarlar mana shu surgun davrida faoliyat koʻrsatganlar. Keyinchalik Yahudo yurti Forslar hukmronligi ostida boʻlganda, yahudiylardan baʼzilari Zarubabel va Ezra boshchiligida Yahudoga qaytib borganlar va Quddusda Maʼbadni qayta qurishni boshlaganlar[8]. Oradan yillar oʻtib, Fors shohi xizmatidagi yahudiy amaldori Naximiyo ham Yahudoga qaytgan va Quddus devorlarini qayta qurish ishlariga boshchilik qilgan[9].

Koʻp yahudiylar ona yurtlaridan uzoqda yashashda davom etaverganlar. Jumladan, Ester kitobida Fors shohligida yashagan yahudiylar toʻgʻrisida hikoya qilingan. Bu voqealar miloddan oldingi beshinchi asrda Fors shohligining poytaxti Shushanda boʻlib oʻtgan. Bobil va Misrdagi Iskandariya shaharlari uzoq yillar davomida yahudiylarning diniy taʼlim markazlari boʻlib xizmat qilgan.

[1] 4 Shohlar 17:7-23, 24:1-4, 2 Solnomalar 36:13-21, Yeremiyo 25:1-11

[2] 4 Shohlar 17:5-6
[3] 4 Shohlar 17:24
[4] Doniyor 1:1-6
[5] 4 Shohlar 24:20-25:17, Yeremiyo 52:1-16

[6] 4 Shohlar 24:13-16, 25:11-12, 2 Solnomalar 36:20, Yeremiyo 52:15, 28-30

[7] 4 Shohlar 25:25-26, Yeremiyo 43:1-7
[8] Ezra 1:1-5, 2:1-2, 70, 7:1-7
[9] Naximiyo 1:1-6:16

SURIYA

Muqaddas Kitobda Furot daryosining gʻarb tomonidagi hududga nisbatan ishlatilgan nom. Bu yerlar hozirgi Suriya mamlakatining bir qismini, Turkiyaning janubi–sharq tomonini va Livanni oʻz ichiga olgan. Miloddan oldingi 332 yilda Iskandar Zulqarnayn bu yerlarni bosib olgan edi. Iskandarning oʻlimidan keyin Suriyada yunonlar sulolasi hukmronlik qilgan. Miloddan oldingi 64 yilda Suriya Rim imperiyasi tomonidan bosib olingan. Yunon va Rim hukmronliklari davrida Suriyaning poytaxti Antioxiya shahri boʻlgan. Bu shahar hozirgi Turkiya mamlakatining Antakiya shahriga yaqin edi. Suriyaning yunonlar istilosidan oldingi tarixi haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun ORAM soʻziga qarang.

SUVGA CHOʻMDIRMOQ, SUVGA CHOʻMDIRILMOQ

Muhim diniy marosimlardan biri boʻlib, bu marosim orqali inson oʻzini Xudoga bagʻishlaganini koʻrsatardi. Tavrot qonunlari boʻyicha, inson nopoklikdan tozalanish uchun suv bilan yuvinib, poklanish marosimini oʻtkazar edi[1]. Keyinchalik, Iso Masih davrida Yahyo paygʻambar odamlarni suvga choʻmdirilishga daʼvat etgan. Bu suvga choʻmdirilish marosimi, insonning gunohdan yuz oʻgirganini va hayotini Xudoga bagʻishlab, Unga itoatkorlik bilan yashashga qaror qilganini bildiradi. Iso Xudoning irodasini toʻla bajarish uchun Yahyo tomonidan suvga choʻmdirilgan[2]. Iso butun yurt boʻylab taʼlim berib yurganda, uning shogirdlari ham Yahyoga oʻxshab odamlarni suvga choʻmdirar edilar[3].

Iso Masih osmonga koʻtarilib ketishidan oldin shogirdlariga: “Boringlar, barcha xalqlardan shogird orttiringlar. Ularni Ota, Oʻgʻil va Muqaddas Ruh nomi bilan suvga choʻmdiringlar”, deb amr bergan[4]. Oʻsha paytdan beri suvga choʻmdirilish marosimi Isoning oʻlimi va tirilishining timsoli boʻlib xizmat qilib kelmoqda. Suvga choʻmgan inson eski hayoti uchun oʻlib, yangi hayot uchun tirilgan hisoblanadi[5]. Suvga choʻmdirilish yana imonlilar Isoning qoni orqali gunohdan poklanganining ham timsolidir[6].

[1] Misol uchun, Chiqish 29:1-4, 30:17-21, Levilar 14:8-9, Sahroda 8:7 ga qarang, yana Zabur 50:4, Hizqiyol 36:25 ga qarang.

[2] Matto 3:13-15
[3] Yuhanno 3:22-26, 4:1-3
[4] Matto 28:18-20

[5] 1 Butrus 3:21, Rimliklar 6:1-5, Kolosaliklar 2:12

[6] Havoriylar 22:16, 1 Yuhanno 1:7, Ibroniylar 10:10, 22

SUYANGAN QOYA

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

TAVROT

“Tavrot” soʻzi ibroniycha “toʻrah” soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, maʼnosi “qonun” demakdir. Baʼzan ibroniycha “toʻrah” soʻzi tor maʼnoda Muqaddas Kitobning dastlabki beshta kitobiga — Ibtido, Chiqish, Levilar, Sahroda, Qonunlarga nisbatan ishlatiladi. Ushbu tarjimada ham “Tavrot” soʻzi odatda Muqaddas Kitobning dastlabki beshta kitobiga ishora qiladi. Bu kitoblarda dunyoning yaratilishi, Isroil xalqining Muso boshchiligida Misrdan chiqishi, Xudo Muso orqali Isroil xalqiga bergan qonunlar va koʻplab voqealar bayon etilgan. Tavrot kitoblarining muallifi Muso paygʻambardir. Shu sababdan baʼzan Tavrot “Musoning Tavrot kitobi”, “Musoning kitobi” yoki “Musoning qonuni” deb ataladi.

TAVROT TAFSIRCHISI

Musoning qonunlarini mukammal bilgan ziyoli odam. Tavrot tafsirchilari Xudoning qonunlaridan xalqqa taʼlim berganlar. Ularning baʼzilari ibroniycha Muqaddas bitiklardan nusxa koʻchirish bilan shugʻullanganlar. Tavrot tafsirchilari Isroil xalqi orasida obroʻ–eʼtiborga ega boʻlib, jamiyatga kuchli taʼsir koʻrsatganlar. Muqaddas Kitobda tilga olingan tafsirchilar orasida eng koʻzga tashlanadigani ruhoniy Ezradir. Yangi Ahd davrida baʼzi tafsirchilar Oliy kengash aʼzolari boʻlganlar.

TINCHLIK QURBONLIGI, TINCHLIK NAZRI

QURBONLIK soʻziga qarang.

TIR

FINIKIYA soʻziga qarang.

TUTATQI QURBONGOHI

QURBONGOH soʻziga qarang.

TOʻNGʻICH OʻGʻIL

Qadimda toʻngʻich oʻgʻil yuqori maqomga ega edi. Odatda toʻngʻich oʻgʻil duo qilinganda, unga alohida baraka tilanardi[1]. Toʻngʻich oʻgʻil ukalariga qaraganda ikki hissa koʻproq meros olardi[2]. Otasining vafotidan keyin toʻngʻich oʻgʻil oila boshligʻi hisoblanardi.

Tavrotga koʻra, Isroil xalqining har bir oilasidagi toʻngʻich oʻgʻil Xudoga tegishli boʻlib, Unga bagʻishlanishi kerak edi[3]. Barcha toʻngʻich oʻgʻillarning oʻrniga levilar Muqaddas chodirda, keyinchalik esa Maʼbadda xizmat qilganlar[4]. Toʻngʻich oʻgʻilni qaytarib sotib olishning ramzi sifatida ruhoniylarga pul nazr qilib berilardi[5]. Xudo Isroil xalqining toʻngʻich oʻgʻillarini Misrdagi oxirgi falokatdan Fisih qurbonligi orqali qutqarganini oʻsha nazr eslatib turardi[6].

[1] Ibtido 27:1-40, 48:12-20
[2] Ibtido 25:29-34, Qonunlar 21:15-17
[3] Chiqish 13:1-2, 11-16
[4] Sahroda 3:11-13, 40-41
[5] Sahroda 18:15-16
[6] Chiqish 12:26-27

UZUM SIQISH CHUQURI

UCHRASHUV CHODIRI

Muqaddas chodirning yana bir nomi[1]. Ammo Chiqish 33:7-11 da “Uchrashuv chodiri” iborasi Muqaddas chodirni emas, balki Muso paygʻambar Isroil qarorgohidan tashqarida qurdirgan boshqa bir chodirni bildiradi. Oʻsha paytda Muqaddas chodir hali yasalmagan edi[2]. Odamlar Muso orqali Egamizdan maslahat soʻrash niyatida qarorgoh tashqarisidagi chodirga kelganlar. Egamiz oʻsha chodirda Musoga gapirgan.

[1] MUQADDAS CHODIR iborasiga qarang.

[2] Chiqish 36:8-38

VALIY

Ibroniychadan soʻzma–soʻz tarjimasi koʻradigan odam. Odatda paygʻambarni valiy deb atashardi[1]. Valiylar Xudodan keladigan vahiyni koʻrish va eshitish layoqatiga ega edilar.

[1] 1 Shohlar 9:9

XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

XAYIN XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

XET XALQI

Eski Ahd davrining boshida bu nom Kanʼon naslidan boʻlgan Xetning avlodiga nisbatan ishlatilgan[1]. Ibrohim paygʻambar yashagan zamonda Kanʼon yurtida bir nechta xalqlar istiqomat qilar edi[2]. Ulardan biri Xet xalqi edi. Xet xalqidan boʻlgan Efroʻn ismli bir odam Ibrohimga Sorani dafn etish uchun yer sotgan edi[3]. Keyinchalik Isroil xalqi Kanʼonni bosib olganda, Xet xalqini ham magʻlub qilgandi. Shoh Sulaymon Xet avlodlarini qarol qilib ishlatgan[4].

Qadimda hozirgi Suriyaning shimolida yashagan boshqa bir xalq ham “Xet xalqi” deb atalgan[5]. Miloddan oldingi oʻn yettinchi asrdan oʻn ikkinchi asrgacha bu Xet xalqining shohligi buyuk bir shohlik boʻlib, katta hududni egallagan. Bu hudud hozirgi Turkiyadan janub tomonga, Suriyagacha choʻzilgan edi. Keyinchalik Ossuriya Xet xalqini magʻlub qilib, ularning yerlarini bosib olgan.

[1] Ibtido 10:15

[2] KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[3] Ibtido 23:1-20
[4] 3 Shohlar 9:20-21
[5] 3 Shohlar 10:29, 4 Shohlar 7:6

XILXONA

Qabriston hududidagi joy. Yillar, hatto asrlar davomida xilxonaga bir urugʻ–aymoqqa qarashli marhumlar dafn etiladi[1].

[1] Ibtido 47:29-30

XIV XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Xiv xalqi Kanʼon yurtining markaziy qismida yashagan. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

XONTAXTA

OLTIN XONTAXTA iborasiga qarang.

XOCH

Rim imperiyasida oʻlim jazosining bir turi jazoga mahkum boʻlgan odamni xochga mixlash edi. Uzun xodaga boshqa bir yogʻochni koʻndalangiga mixlab yoki arqon bilan bogʻlab xoch yasalardi. Odatda jinoyatchi oʻzi mixlanadigan xochning koʻndalang yogʻochini hukm ijro etiladigan joyga koʻtarib olib borar edi[1]. Jinoyatchining qoʻllari va oyoqlari xochga mixlanardi, keyin xoch tik qilib, maxsus kovlangan chuqurga oʻrnatilardi. Xochga mixlangan odam nafas olishga nihoyatda qiynalardi. U juda qattiq azob chekib, qiynalib jon berardi. Bu jarayon bir necha soat, hattoki bir necha kun davom etardi. Baʼzan xochdagi odamning oʻlimini tezlatish uchun sipohlar uning oyoqlarini urib sindirishar edi[2].

Xochga mixlash eng dahshatli va sharmandali jazo hisoblanar edi. Faqatgina qotillar, vahshiy jinoyatchilar va Rim imperiyasi dushmanlari shunday jazoga tortilar edi. Jinoyatchi ochiq joyda olomonning koʻzi oldida yalangʻoch holda jazolanardi[3]. Bundan maqsad jinoyatchini sharmanda qilish va jinoyatlarning oldini olish edi. Yahudiylar yogʻochga qoqilgan odamni Xudo laʼnatlagan deb hisoblashardi[4]. Yangi Ahdda baʼzan “yogʻoch” deyilganda “xoch” nazarda tutilgan[5].

[1] Luqo 23:26 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang.

[2] Yuhanno 19:31-33
[3] Yuhanno 19:23
[4] Qonunlar 21:23, Galatiyaliklar 3:13
[5] Havoriylar 5:30, 1 Butrus 2:24

XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

XUDODAN QOʻRQISH

Har bir insonning muqaddas Xudoga munosabatini bildiradigan ibora. Insonning ishlarini, yaxshi yoki yomon boʻlishidan qatʼi nazar, hukm qiladigan — Xudo[1]. Xudodan qoʻrqadigan odam har doim Uning ulugʻvorligidan hayratlanadi. Bunday odam Xudodan qoʻrqish bilan birga Uni sevadi, natijada Xudoga sidqidildan ishonadi va Uning amrlariga boʻysunadi. Muqaddas Kitobga koʻra, Xudodan qoʻrqish donolikning va ilmu maʼrifatning boshidir, kamtarlik va hayot manbaidir[2]. Egamizdan qoʻrqqan inson yovuzlikdan yuz oʻgiradi, toʻgʻri yashaydi va Xudoning nomini ulugʻlaydi[3]. Ishayo paygʻambar bashorat qilgan solih hukmdorning yuksak fazilatlaridan biri Egamizdan qoʻrqishdir[4]. Bu solih hukmdor Iso Masih ekanligi keyinchalik ayon boʻldi.

[1] Voiz 12:13-14, 2 Korinfliklar 5:10

[2] Hikmatlar 1:7, 9:10, 14:26-27, 15:33, 22:4, Ayub 28:28

[3] Hikmatlar 3:7, 8:13, 14:2, Malaki 3:16

[4] Ishayo 11:2-3

XUDOLAR

Muqaddas Kitobda, odatda bu soʻz butparast xalqlar sigʻinadigan xudolarni bildiradi. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Egamiz Xudo barcha xudolardan ustun[1]. Bu “xudolar” behuda butlar deb ham ataladi[2], baʼzi bir oyatlarda esa jinlar deb tasvirlanadi[3].

[1] Misol uchun, Chiqish 12:12, 18:9-11 ga qarang.

[2] Chiqish 20:3-5, Zabur 95:4-5, Ishayo 42:17, 44:6-20

[3] Qonunlar 32:16-17, Zabur 105:36-38, 1 Korinfliklar 10:19-20, yana JIN va FARISHTA soʻzlariga qarang.

XUDONING AZIZLARI, XUDONING AZIZ XALQI

Bu iboralarning soʻzma–soʻz tarjimasi “muqaddaslar” boʻlib, Xudoga bagʻishlangan, Uning xizmati uchun ajratilgan odamlar degan maʼnoni ifodalaydi. Bu iboralar Xudoga tegishli odamlarni bildirib, Eski Ahdda bir necha marta Isroil xalqiga nisbatan[1], Yangi Ahdda esa Iso Masihning izdoshlariga nisbatan ishlatiladi[2].

[1] Ishayo 63:18, Doniyor 7:18, 21, 8:24

[2] Havoriylar 9:13, 1 Korinfliklar 6:1, 2 Korinfliklar 1:1, Efesliklar 1:15, Filippiliklar 4:22, Vahiy 11:18

XUDONING NOMLARI

Muqaddas Kitobda Xudoga nisbatan bir necha ibroniycha va yunoncha nomlar, iboralar ishlatilgan. Eski Ahdda ibroniycha nomlar, Yangi Ahdda yunoncha nomlar qoʻllangan. Quyidagi roʻyxatda Xudo nomlarining oʻzbekcha ekvivalenti keltirilgan, kerakli oʻrinlarda ibroniycha va yunoncha nomlar berilgan boʻlib, maʼnolari izohlangan. Baʼzan quyidagi sabablarga koʻra, bu nomlar va iboralar boshqacha tarjima qilingan boʻlishi mumkin: 1) Asl matnning maʼnosini toʻgʻri tushunish uchun[1]. 2) Oʻzbek tilidagi mavjud tabiiy iboralarni qoʻllash uchun[2]. 3) Oʻzbekcha tarjima ravon chiqishi uchun[3].

XUDO

Ibroniychada El yoki Elohim, yunonchada Teos. Bu nomlar butun koinotning yaratuvchisi Xudoga nisbatan ishlatilgan asosiy nomlardir.

EGAM, EGAMIZ…

Ibroniychada YHVH[4], yunonchada Kurios. Eski Ahdda YHVH Xudoning ismidir. Aslida ibroniycha soʻzlar unli harflarsiz yozilgan. Qadimgi ibroniy tilining qonuniyatiga muvofiq, ibroniycha soʻzlarning faqat undosh harflari yozilgan. Ibroniycha yozuvlarni oʻqiganlar qaysi oʻrinda qanday unli tovush talaffuz etilishi kerakligini bilardilar. Ammo hozirda YHVH undoshlari bilan qaysi unli tovushlar ishlatilgani maʼlum emas. Yahudiylar Xudoning ismini juda ham muqaddas deb bilganlari uchun, Eski Ahd davrining oxirlariga kelib[5], bu ismni aytmay qoʻygan edilar. Ular Eski Ahdni oʻqiganlarida matndagi YHVH soʻzining oʻrniga “Egam, Xoʻjayinim” maʼnosini beradigan Adonay[6] soʻzini ishlata boshladilar. Yahudiy olimlari birinchi marta Eski Ahdni qadimgi yunon tiliga oʻgirganlarida, YHVH soʻzini “Ega, Xoʻjayin” maʼnosini beradigan yunoncha Kurios soʻzi bilan tarjima qilganlar. Oʻshandan beri Eski Ahdning koʻp tarjimalarida YHVH soʻzi oʻrniga “Ega, Xoʻjayin” maʼnosini beradigan soʻz ishlatiladi. Mazkur tarjimada ham bu soʻz “Egam, Egamiz…” deb berilgan. Koʻpchilik olimlar YHVH soʻzini ibroniychadagi bor boʻlmoq feʼlining ilk shakli boʻlishi mumkin, deb taʼkidlaydilar. Shu fikrga koʻra, YHVH soʻzi “U bordir”, yaʼni U abadiydir, hech qachon oʻzgarmaydi yoki “U bor boʻlishga sababdir”, yaʼni har bir narsaning kelib chiqishiga sababchi Udir, degan maʼnoni bildiradi.

Yangi Ahdda Kurios soʻzi aksariyat hollarda Iso Masihning unvoni sifatida ishlatilgan boʻlib, mazkur tarjimada Rabbiy, Rabbim, Rabbimiz… deb berilgan[7]. Baʼzi hollarda Kurios soʻzi Yangi Ahdda Xudoga nisbatan ishlatilgan boʻlib, Uning Eski Ahddagi ayrim fazilatlarini ifodalaydi. Bunday hollarda mazkur tarjimada Kurios soʻzi “Egamiz” deb berilgan. Yangi Ahdda kam ishlatilgan “Oliy hukmdor, xoʻjayin” maʼnosini bildiruvchi yunoncha Despotes soʻzi ham “Egamiz” deb tarjima qilingan.

RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ…

Ibroniychada Adon, yunonchada Kurios. Eski Ahdda Adon[8] soʻzi koʻpincha Xudoga nisbatan ishlatilgan ilohiy unvon boʻlib, Xudo Isroil xalqining samoviy Shohi ekanligini bildiradi. Yangi Ahdda Kurios soʻzi Iso Masihga nisbatan ishlatilgan boʻlib, Uning ilohiyligini va shoh sulolasiga mansubligini bildiradi. Shuning uchun mazkur tarjimada bu soʻz “Rabbiy”, “Rabbim Iso” yoki “Rabbimiz Iso” deb berilgan. Adon va Kurios soʻzlari unvon sifatida shohlarga, obroʻli muallimlar va paygʻambarlarga izzat–hurmatni ifodalash uchun ham ishlatilgan. Bunday holatlarda bu unvonlar matnga toʻgʻri keladigan soʻzlar[9] bilan tarjima qilingan. Yangi Ahdda biror kishi Iso Masihga Kurios deb murojaat qilganda mazkur tarjimada vaziyatga va matn mazmuniga toʻgʻri keladigan soʻz tanlangan.

EGAM XUDO, EGAMIZ XUDO…

Ibroniychada YHVH El-[10]. Buning soʻzma–soʻz tarjimasi YHVH mening Xudoyim, YHVH bizning Xudoyimiz…. Yangi Ahdning yunoncha matnida bu nom Kurios ho Teos deb berilgan. Yana EGAM va XUDO soʻzlariga qarang.

PARVARDIGOR EGAM, PARVARDIGOR EGAMIZ

Ibroniychada YHVH Elohim. Yana EGAM va XUDO soʻzlariga qarang.

EGAM RABBIY, EGAMIZ RABBIY

Ibroniychada Adonay YHVH. Yahudiylar Eski Ahd bitiklarini oʻqiganlarida ibroniycha matndagi YHVHni Elohim deb oʻqiganlar. Yana RABBIY, EGAM va XUDO soʻzlariga qarang.

RABBIY XUDO, RABBIM XUDO, RABBIMIZ XUDO

Ibroniychada Adonay Elohim yoki Adonay El-[11]. Yana RABBIY va XUDO soʻzlariga qarang.

SARVARI OLAM

Ibroniychada YHVH Sabaot. Sabaot soʻzi qoʻshinlar maʼnosini beradi. YHVH Sabaot degan nom Egamiz yeru osmondagi qudratli qoʻshinning buyuk lashkarboshisi ekanligini bildiradi. Yangi Ahdning yunoncha matnida bu nom — Kurios Sabaot. Yana EGAM soʻziga qarang.

PARVARDIGORI OLAM

Ibroniychada Elohim Sabaot, soʻzma–soʻz tarjimasi qoʻshinlar Xudosi. Maʼno jihatdan YHVH Sabaot iborasiga oʻxshaydi[12]. Elohim Sabaot degan nom Xudo yeru osmondagi qudratli qoʻshinning buyuk lashkarboshisi ekanligini bildiradi. Yana XUDO soʻziga qarang.

QODIR XUDO

Ibroniychada El Shadday yoki Shadday. Shadday soʻzining maʼnosi aniq emas, lekin koʻp olimlar bu soʻzni “togʻning Xudosi” deb izohlaydilar. Togʻlar kuch–qudrat ramzi boʻlgani uchun, koʻp tarjimalarda bu soʻz Xudoning qudratini ifodalaydigan nom sifatida berilgan. Yangi Ahdda yunoncha Pantokrator soʻzi “Qodir Xudo” deb tarjima qilingan. Bu yunoncha soʻz “har narsaga qodir” degan maʼnoni bildirib, baʼzan Teos, yaʼni Xudo soʻzi bilan birga qoʻllangan. Yunoncha matnda dunamis, yaʼni qudrat soʻzi baʼzan Xudoga nisbatan ishlatilgan. Bunday hollarda ham bu soʻz “Qodir Xudo” deb tarjima qilingan. Yana XUDO soʻziga qarang.

XUDOYI TAOLO

Ibroniychada El Elyon yoki Elohim Elyon, soʻzma–soʻz tarjimasi Eng yuksak Xudo. Shuningdek, Elyon soʻzi alohida ham ishlatiladi, uning soʻzma–soʻz tarjimasi eng yuksak Zot. Bu soʻz Xudo eng buyuk, eng qudratli, butun koinot Hukmdori ekanligini bildiradi. Elyon aybsizlarni oqlaydi, fosiq va yovuzlarni jazolaydi. Yangi Ahdning yunoncha matnidagi Hupsistos soʻzi “Xudoyi Taolo” deb tarjima qilingan. Hupsistos soʻzi “eng yuksak Zot” degan maʼnoni bildirib, baʼzan Teos, yaʼni Xudo soʻzi bilan birga qoʻllangan. Yana XUDO soʻziga qarang.

SAMOVIY XUDO

Ibroniychadan va yunonchadan soʻzma–soʻz tarjimasi osmon Xudosi, osmon va yer Xudosi yoki osmon Egasi.

BARHAYOT XUDO

Ibroniychadan va yunonchadan soʻzma–soʻz tarjimasi tirik Xudo. Bu nom Xudo doimo harakatda ekanini, U Oʻz xalqiga gʻamxoʻrlik qilayotganini bildiradi.

MUQADDAS XUDO

Ibroniychadan va yunonchadan soʻzma–soʻz tarjimasi muqaddas Zot. Xudoning bu nomini paygʻambarlar, ayniqsa Ishayo paygʻambar koʻp ishlatgan. “Muqaddas Xudo” degan nom Isroil xalqining Xudosi butun borliqdan ustun va tengsiz ekanligini bildiradi. U tanho, haqiqiy Xudodir.

QOYA, SUYANGAN QOYA

Ibroniychadan soʻzma–soʻz tarjimasi qoya. Bu soʻz Xudoga umid bogʻlaganlarni Uning Oʻzi himoya qilishini, sogʻ–omon saqlashini, Xudoning oʻzgarmasligini va tamomila ishonchliligini bildiradi.

OTA, OTAM XUDO, OTAMIZ XUDO…

Eski Ahdning baʼzi parchalarida Xudo Isroil xalqining Otasi, deb taʼriflangan[13]. Yangi Ahdda esa Xudo Oʻz xalqining Otasi ekanligi haqidagi tushuncha yanada yorqin ifodalangan. Iso Masih Xudoni Ota deb chaqirgan. Shu tariqa Iso Oʻzini Xudoning yagona Oʻgʻli ekanini, Otasi Xudo tomonidan bu dunyoga yuborilganini va U bilan yaqin munosabatda ekanini taʼkidlagan[14]. Shuningdek, Iso Oʻz shogirdlariga ham Xudoni samodagi haqiqiy Ota deb bilishni oʻrgatgan. Isoga ishonib, Unga ergashganlar Xudo bilan yaqin munosabat oʻrnatib, Xudoning komil sevgisidan bahramand boʻladilar. Xudo mehribon otaday ularga gʻamxoʻrlik qiladi[15].

[1] Masalan, Ibtido 4:1 da Xudoning “Egam” degan nomi “Xudo” deb tarjima qilingan, aks holda, kitobxon “Egam” soʻzini Momo Havo Odam Atoga nisbatan ishlatgan, deb notoʻgʻri tushunishi mumkin.

[2] Masalan, ibroniychadagi “Egamiz haqi” iborasi oʻzbekchaga “Xudo haqi” degan tabiiy ibora bilan tarjima qilingan.

[3] Masalan, baʼzi hollarda ibroniycha va yunoncha matnda Xudoning nomlari ishlatilgan oʻrinlarda oʻzbekchada olmoshlar ishlatilgan, ibroniycha va yunoncha matndagi olmoshlar oʻrnida esa oʻzbekchada Xudoning nomlari ishlatilgan.

[4] Yahveh deb talaffuz qilingan boʻlishi mumkin.

[5] taxminan miloddan oldingi 400 yillar

[6] Adonay ibroniychadagi Adon soʻzining maxsus koʻplik shakli boʻlib, faqat Xudoga nisbatan qoʻllaniladi.

[7] RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ… soʻzlariga qarang.

[8] Adonay ibroniychadagi Adon soʻzining maxsus koʻplik shakli boʻlib, faqat Xudoga nisbatan qoʻllaniladi. Bu soʻzning birlik shakllari Adon va Adoniy odatda odamga nisbatan ishlatiladi, ammo ayrim hollarda Xudoning unvoni maʼnosida kelgan.

[9] masalan, janobi oliylari, hazrat

[10] Ibroniychada El soʻzi qoʻshimchalar bilan ishlatiladi.

[11] Ibroniychada El soʻzi qoʻshimchalar bilan ishlatiladi.

[12] SARVARI OLAM iborasiga qarang.

[13] Misol uchun, Ishayo 63:16, 64:8, Yeremiyo 3:19, Xoʻsheya 11:1 ga qarang.

[14] Yana XUDONING OʻGʻLI iborasiga va MASIH soʻziga qarang.

[15] Matto 5:48, Luqo 22:29

XUDONING RUHI

“Ruh” deb tarjima qilingan ibroniycha va yunoncha soʻzlar yana “nafas”, “shamol” maʼnolarini ifodalaydi. Xudoning Ruhi dunyo yaratilishida bevosita ishtirok etgan[1]. Eski Ahdda bayon qilinishicha, Xudoning Ruhi insonlarni qamrab olgan, ularga turli vazifalarni bajarish uchun kuch bergan[2]. Xudoning Ruhi baʼzi odamlarni Xudoning soʻzlarini gapirishga undagan[3]. Xudo Oʻz Ruhini bir kun kelib butun odamzod ustiga yogʻdirishini Yoʻel paygʻambar orqali vaʼda qilgan[4].

Yangi Ahdda Xudoning Ruhi Muqaddas Ruh deb ataladi. Muqaddas Ruh orqali odamlar Xudoning soʻzlarini aytadilar, baʼzan moʻjizalar koʻrsatadilar. Yahyo paygʻambar bashorat qilib, Iso Masih insonlarni Muqaddas Ruhga choʻmdiradi, deb aytgan[5]. Yahyo paygʻambar Isoni suvga choʻmdirganda, Muqaddas Ruh Isoning ustiga kaptar shaklida tushgan[6] va U Muqaddas Ruhga toʻlgan[7]. Iso Masih Muqaddas Ruh boshchiligida yashagan.

Iso oʻz shogirdlariga, Otam sizlarga yoʻl–yoʻriq koʻrsatish va kuch–qudrat ato qilish uchun Muqaddas Ruhni yuboradi, deb vaʼda bergan[8]. Iso osmonga koʻtarilgandan keyin mana shu vaʼda amalga oshdi[9]. Shunday qilib, Yoʻel paygʻambarning bir necha asrlar oldin aytgan bashorati bajo boʻldi[10]. Isoning shogirdlari odamlarni tavba qilishga, suvga choʻmishga va Muqaddas Ruhni qabul qilishga daʼvat etganlar[11]. Iso Masihga ishongan har bir insonning yuragida Muqaddas Ruh yashaydi. Muqaddas Ruh ularning Xudoga tegishli ekanligini va najot kafili Oʻzi ekanligini tasdiqlaydi[12]. Muqaddas Ruh imonlilarga har xil inʼomlar beradi, ular bu inʼomlari bilan Xudoga va boshqalarga xizmat qiladilar[13]. Imonlilar Muqaddas Ruh boshchiligida hayot kechiradilar va Muqaddas Ruh tufayli ulardagi xislatu fazilatlar Xudoga manzur boʻladi[14].

[1] Ibtido 1:2

[2] Chiqish 31:3, Hakamlar 14:6, 1 Shohlar 11:6-7, 16:13

[3] 1 Solnomalar 12:18, 2 Solnomalar 15:1-7, 20:14-15, Hizqiyol 11:5, Mixo 3:8

[4] Yoʻel 2:28-29
[5] Matto 3:11
[6] Luqo 3:22
[7] Luqo 4:1, 10:21, Yuhanno 3:34

[8] Luqo 24:49, Yuhanno 14:16-17, 26, 16:7-15, 20:22, Havoriylar 1:4-5, 8

[9] Havoriylar 2:1-4
[10] Havoriylar 2:14-21
[11] Havoriylar 2:38, 19:1-6

[12] Rimliklar 8:15-16, 2 Korinfliklar 1:21-22, Efesliklar 1:13-14

[13] 1 Korinfliklar 12:4-11

[14] Galatiyaliklar 5:22-25

XUDONING UYI

Bu ibora Muqaddas chodirga, keyinchalik esa Maʼbadga ishora qilgan. MUQADDAS CHODIR iborasiga va MAʼBAD soʻziga qarang.

XUDONING OʻGʻLI, XUDOYI TAOLONING OʻGʻLI

Bu ibora unvon boʻlib, yahudiylar intizorlik bilan kutgan xaloskorga nisbatan ishlatilgan. Yahudiylarning tasavvuri boʻyicha, bu xaloskor ularni dushmanlari qoʻlidan qutqaradi va butun odamzod ustidan abadiy hukmronlik qiladi. Bu xaloskorga nisbatan odatda “Masih” unvoni ham ishlatilgan[1]. “Xudoning Oʻgʻli” yoki “Oʻgʻil” unvonlari Isoga nisbatan ishlatilganda, Iso intizorlik bilan kutilgan Masih ekanligini bildiradi. Bu unvonlar Isoning Xudo bilan yaqin munosabatini, Iso Xudoning nomidan ish qilishini koʻrsatadi. Iso Masih Oʻzining samoviy Otasiga butunlay itoat etib, sadoqat bilan xizmat qilgan. Shu tariqa Iso samoviy Otasiga izzat–hurmat koʻrsatgan, Uning fazilatlarini Oʻzida toʻliq mujassam etib, namoyon qilgan. Yuhanno 14:6-13, Kolosaliklar 1:15, 19, Ibroniylar 1:2-3 ga qarang.

Afsuski, baʼzilar “Xudoning Oʻgʻli” degan unvonni notoʻgʻri tushunib, Iso jismonan Xudodan tugʻilgan ekan, deb oʻylaydilar. Ammo bu aql bovar qilmaydigan mutlaqo notoʻgʻri fikr! Bunday fikr Muqaddas Kitobda bayon qilingan taʼlimotlarga butunlay ziddir. Yangi Ahdda bayon qilinishicha, Maryam moʻjizaviy ravishda, Muqaddas Ruhning qudrati bilan Isoga homilador boʻlgan[2].

Eski Ahdda Xudo Isroil xalqini “toʻngʻich oʻgʻlim” deb atab, ular bilan qanchalik yaqin munosabat oʻrnatganini koʻrsatgan[3]. Shuningdek, Xudo Isroil shohini ham “Mening oʻgʻlim” deb atagan, chunki Isroil shohi Xudoning vakili sifatida xalq ustidan hukmronlik qilgan[4].

[1] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun MASIH soʻziga qarang.

[2] Matto 1:18-25, Luqo 1:26-38

[3] Chiqish 4:22-23

[4] Zabur 2:7 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

XUDONING SHOHLIGI

Xudoning insonlar hayotidagi hukmronligiga va har bir yaratilgan mavjudotning oxiratda yangilanishiga ishora. Iso Masih: “Xudoning Shohligi yaqinlashdi”, deb vaʼz qilardi, U Oʻz moʻjizalari orqali bu Shohlik haqiqatan ham mavjud ekanligini koʻrsatardi. Iso Masih odamlarga: “Xudoning Shohligi sizlarning orangizda”, deb taʼlim bergan[1]. Insonlarning gunohlari Iso Masih orqali kechirilganda, ular Xudoning Shohligiga kiradilar[2]. Xudoning Shohligiga mansub boʻlgan odamlar Xudoni oʻzlarining Shohi deb tan oladilar va oʻzaro munosabatlarida Xudoning fazilatlarini namoyon qiladilar. Shu orqali Xudoning Shohligi insonlar orasida ekanligi koʻrinib turadi. Kelajakda esa Iso Masih butun dunyoni yovuzlik va qabihlikdan poklagandan keyin Xudoning Shohligi toʻliq oʻrnatiladi[3]. Matto kitobida Xudoning Shohligi “Osmon Shohligi” deb ham atalgan.

[1] Luqo 17:20-21

[2] Kolosaliklar 1:13-14

[3] Matto 25:31-46, 1 Korinfliklar 15:24-25, Vahiy 11:15, 12:10

XUDOYI TAOLO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

XUSHXABAR

Eski Ahd paygʻambarlari Masih haqida koʻp bashorat qilganlar. Intizorlik bilan kutilgan Masihning kelgani haqidagi xabar Yangi Ahdda Xushxabar deb ataladi[1]. Mazkur Xushxabarning mohiyati quyidagilardan iborat: kelishi bashorat qilingan Masih Isodir. Iso odamzodni gunoh va oʻlim qudratidan xalos qilish uchun kelgan, Iso Masihga ishongan har bir inson, millatidan qatʼi nazar, Xudoning Shohligiga kira oladi[2].

Iso Masih yer yuzidagi faoliyati davomida Oʻz shogirdlari bilan birga: “Xudoning Shohligi yaqinlashdi!” deb eʼlon qilib, odamlarni tavba qilishga va Xushxabarga ishonishga daʼvat etgan[3]. Iso Oʻz taʼlimoti va qilgan ishlari orqali[4], shuningdek, xochda jon berib, insoniyatni gunohlardan xalos qilgani va uchinchi kuni oʻlikdan tirilgani orqali Oʻzining Masih ekanligini isbotladi[5]. Iso oʻlikdan tirilgandan keyin, odamlar Xushxabarni yanada toʻliqroq tushuna boshladilar. Iso osmonga koʻtarilib ketishidan oldin shogirdlariga Xushxabarni butun dunyo boʻylab tarqatish vazifasini topshirdi[6]. Shogirdlar Isoning Masih, yaʼni Xudo tomonidan yuborilgan Najotkor ekani haqidagi Xushxabarni yoya boshladilar[7].

Xushxabar soʻzi yana Yangi Ahd tarkibidagi dastlabki toʻrtta kitobga nisbatan ham ishlatilgan. Bu Xushxabarlarda Iso Masihning hayoti, faoliyati va taʼlimoti bayon qilingan.

[1] Luqo 2:10-11

[2] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun MASIH soʻziga qarang.

[3] Matto 10:7, Mark 1:14-15
[4] Luqo 4:16-21, 7:20-23
[5] Luqo 24:44-48, 1 Korinfliklar 15:1-4
[6] Matto 28:18-20, Havoriylar 1:8
[7] Havoriylar 4:12, 5:42

XOʻPTIR

Don yanchishda ishlatilgan, ostiga uchli tosh yoki temir mahkamlangan ogʻir taxta.

YAHUDIY

“Yahudiy” soʻzi Yoqub oʻgʻli Yahudoning ismidan kelib chiqqan[1]. Miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar Yahudo yurtini, yaʼni janubiy shohlikni bosib olib, aholisining aksariyatini Bobilga asir qilib olib ketganlar[2]. Bobildagi yetmish yillik asirlik davrida va undan keyin “yahudiy” soʻzi Yahudo xalqiga va jamiki Isroil qabilalarining avlodlariga nisbatan ishlatilib, millat maʼnosini bildiruvchi soʻzga aylangan.

[1] YAHUDO soʻziga qarang.

[2] BOBIL soʻziga qarang.

YAHUDIYA

Bu nom faqat Yangi Ahd kitoblarida ishlatilgan boʻlib, odatda Oʻlik dengizning gʻarb tomonidagi qirli yerlarni bildirardi. Eski Ahd davrida bu yerlar Yahudo qabilasining hududi boʻlgan. Quddus shahri va Iso Masih tugʻilgan Baytlahm shahri mana shu qirli yerlarda joylashgan edi. Shuningdek, Yangi Ahd davrida “Yahudiya” Rim imperiyasi tarkibiga kirgan viloyat boʻlgan. Bu viloyatning hududi nafaqat Oʻlik dengizning gʻarb tomonidagi yerlarni, balki shimoldagi Samariya hududini va gʻarbdagi Oʻrta yer dengizi boʻyidagi yerlarni oʻz ichiga olardi. Baʼzan esa, jumladan, Luqo Xushxabarida Yahudiya nomi butun qadimgi Falastinga[1] nisbatan ishlatilgan.

[1] FALASTIN soʻziga qarang.

YAHUDO

Yoqubning oʻn ikkita oʻgʻlidan biri boʻlib, Yahudo qabilasining bobokaloni edi. Yahudo qabilasi Isroil yurtining janubiy qismidagi eng katta qabila boʻlgan. Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi[1]. Yahudo va Benyamin qabilalari alohida davlatni tashkil qilib, Yahudo shohligi[2] deb nom oldi. Bu davlatning poytaxti Quddus boʻldi. Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida janubdagi bu ikkala qabilaga Yahudo xalqi degan nom, bu qabilalar tashkil qilgan davlatga nisbatan Yahudo yurti degan nom qoʻllangan.

Miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar Yahudo yurtini bosib olib, aholisining aksariyatini Bobilga asir qilib olib ketganlar[3]. Yetmish yildan keyin, Fors imperiyasi hukmronligi davrida surgundagi yahudiylarning baʼzilari Yahudoga qayta boshladi. Ular Quddusdagi Maʼbadni va shahar devorlarini qayta qurdilar[4]. Quddus shahri atrofida yashayotgan yahudiylarning hududi sobiq Yahudo shohligidan kichik edi. Bu hudud Iskandar Zulqarnayn tomonidan bosib olingandan keyin “Yahudiya” degan nom bilan maʼlum boʻlgan.

[1] 3 Shohlar 11:26-12:24
[2] janubiy shohlik iborasi bilan ham maʼlum
[3] 4 Shohlar 25:1-21
[4] Ezra 1:1-11, Naximiyo 1:1-2:8

YANGI AHD

Muqaddas Kitobning ikkinchi qismi boʻlib, yigirma yettita kitobdan iborat. Oʻzbek tilida Yangi Ahd yana Injil nomi bilan ham maʼlum. Yangi Ahd kitoblari milodiy birinchi asrda, Iso Masih osmonga koʻtarilgandan keyin yozilgan. Bu kitoblar qadimiy yunon tilida yozilgan boʻlib, ularning asosiy mavzusi Iso Masihning hayoti, faoliyati, taʼlimoti va masihiylarga berilgan yoʻl–yoʻriqlaridan iborat.

Qadimda Xudo Muso orqali Isroil xalqi bilan ahd tuzgan edi, keyinchalik esa U Iso Masih orqali Oʻz xalqi bilan ulugʻroq va aʼloroq vaʼdalarga asoslangan yangi ahd tuzdi[1]. Shuning uchun bu kitoblar majmuasi “Yangi Ahd” deb ataladigan boʻldi.

[1] 1 Korinfliklar 11:25, Ibroniylar 8:6-13 ga qarang.

YANGI OY SHODIYONASI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

YHVH

XUDONING NOMLARI iborasi ostida berilgan EGAM, EGAMIZ… soʻzlariga qarang.

YOBUS XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Dovud Quddusni bosib olishidan oldin Yobus xalqi Quddusda va uning atrofida yashagan[1]. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[1] 2 Shohlar 5:6-10

YODGORLIK TOSHI

Tik qilib oʻrnatilgan uzunchoq tosh. Bu toshlar birortasining qabrini belgilab qoʻyish, muhim bir voqeani yoki inson xotirasini abadiylashtirish uchun oʻrnatilardi[1].

[1] Ibtido 28:16-18, 35:20, Chiqish 24:4, 2 Shohlar 18:18

YOQUB

Yoqub Ibrohimning nabirasi va Isʼhoqning oʻgʻli edi. Yoqub Paniyolda Xudo bilan kurash tushgandan keyin, Xudo unga “Isroil” deb ism bergan[1]. Shu bois Eski Ahdda Yoqubning avlodlari “Isroil xalqi” deb atalgan. Koʻpincha Eski Ahddagi paygʻambarlar bitiklarida va sheʼriy parchalarda Isroil xalqi Yoqub yoki Yoqub nasli degan nom bilan yuritiladi. Eski Ahdning ayrim oʻrinlarida Yoqub soʻzi tor maʼnoda ishlatilgan boʻlib, poytaxti Samariya boʻlgan Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni[2] yoki poytaxti Quddus boʻlgan Yahudoni, yaʼni janubiy shohlikni bildiradi[3].

Yangi Ahdda Isoning oʻn ikki havoriysi orasida Yoqub ismli ikkita shogirdi bor edi. Isoning Yoqub degan ukasi ham boʻlib, u Quddusdagi jamoatning obroʻli yoʻlboshchisi va Yangi Ahd tarkibidagi “Yoqubning maktubi” muallifi edi.

[1] Ibtido 32:28-29, 35:10

[2] ISROIL soʻziga qarang.

[3] YAHUDO soʻziga qarang.

YOVUZ RUH

Muqaddas Kitobda yovuz ruh baʼzan jin deb atalgan. Yovuz ruhlarning hukmdori shaytondir. Yovuz ruhlar insonlarga zarar yetkazishni istaydi. Ular baʼzan insonning ichiga kirib olib, uning xatti–harakatlarini boshqaradi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun SHAYTON va FARISHTA soʻzlariga qarang.

YUNON QOʻLYOZMALARI

YUNONCHA MATN iborasiga qarang.

YUNON TILI VA MADANIYATI

Eski Ahd davridan keyin yunon tili va madaniyati qadimgi dunyoga katta taʼsir koʻrsatgan. Miloddan oldingi 334 yilda Makedoniya shohi Iskandar Zulqarnayn gʻarbiy Osiyoga yunon lashkarini tortib bordi. Iskandar 11 yillik hukmronligi davrida, vafotiga qadar, butun Fors shohligini magʻlub etib, oʻz hokimiyatini oʻrnatdi. Sobiq Fors shohligiga hozirgi Turkiya, Misr va Oʻrta Osiyoning aksariyat qismi kirgan edi. Quddus shahri hech bir qarshiliksiz Iskandarga taslim boʻlgan. Iskandar bosib olgan joylarda mahalliy xalqlarning dinini oʻzgartirishga harakat qilmagan, hatto baʼzi hollarda ularning odatlarini oʻzlashtirib olgan. Iskandar hukmronligi davrida ham, undan keyingi yunon hukmdorlari davrida ham qoʻlga kiritilgan yerlarda yangi shaharlar barpo qilingan, bu yerlarga yunonlar joylashib olganlar. Bu, oʻz navbatida, yunon tili, madaniyati va urf–odatlarining yoyilishiga sabab boʻlgan.

Shunday qilib, yunon tili xalqaro tilga aylandi va baʼzi bir xalqlarning ona tili oʻrnini egalladi. Eski Ahd ibroniychadan ilk bor yunon tiliga miloddan oldingi 300-200 yillarda tarjima qilindi. Bu tarjima keyinchalik Septuaginta deb nom oldi. Shu tarjima tufayli gʻayriyahudiylar va ona tilini bilmagan yahudiylar Muqaddas Bitiklarni oʻqish imkoniyatiga ega boʻldilar. Ilk jamoat masihiylari Septuagintadan keng foydalanganlar. Yangi Ahdda bu tarjimadan koʻp iqtiboslar keltirilgan.

Miloddan oldingi 175-164 yillarda Suriyada Yunon shohi Antiox IV hukmronlik qilgan davrda Yahudiyada din erkinligi barham topdi[1]. Yahudiya aholisi Antioxga qarshi isyon koʻtarib, mustaqillikka erishdi. Ular yana Maʼbadda Xudoga sajda qiladigan boʻldilar[2]. Miloddan oldingi birinchi asrda Yahudiya oʻlkasi Rim imperiyasi tomonidan bosib olingandan keyin ham davlat, tijorat ishlarida, taʼlim sohasida yunon tili ishlatilaverdi. Buni Yangi Ahdda yozib qoldirilgan baʼzi voqealarda koʻrsa boʻladi[3]. Koʻp yahudiylarning ham yunoncha, ham oramiycha ismlari boʻlgan[4]. Yangi Ahd tarkibiga kirgan barcha kitoblar keng ommaga tushunarli boʻlishi uchun yunon tilida yozilgan.

[1] Doniyor 8:12 izohiga va 9:27 ning uchinchi izohiga qarang.

[2] Yuhanno 10:22 izohiga qarang.
[3] Yuhanno 19:20, Havoriylar 21:37-39
[4] Yuhanno 1:42, 11:16, Havoriylar 9:36

YUNONCHA MATN

Birlashgan Muqaddas Kitob Jamiyatlari tomonidan nashr qilingan yunoncha Yangi Ahdning 4–nashri (“UBS4” deb ataladi). Olimlar Yangi Ahdning bu matnini hozirgacha saqlanib kelgan hamma yunon qoʻlyozmalarini[1] sinchiklab oʻrganib chiqqanlaridan keyin nashrga tayyorlaganlar. Bu qoʻlyozmalarning baʼzilarida Yangi Ahd toʻliq holda, baʼzilarida esa parchalar holida saqlanib qolgan. Olimlarning aksariyati bu matnni Yangi Ahdning eng aniq, puxta va bugungi kunning talablariga javob beradigan nusxasi, deb hisoblaydilar. Yangi Ahdning oʻzbekcha tarjimasi, koʻp zamonaviy tarjimalar singari, mana shu yunoncha matnga asoslangan.

YUNON QOʻLYOZMALARI

Hozirgi davrda Yangi Ahdning toʻliq matnidan yoki baʼzi bir parchalaridan iborat yunoncha qoʻlyozmalarning soni 5800 dan ortiqroqdir. Bu qoʻlyozmalardagi baʼzi bir oyatlar UBS4[2] deb atalgan yunoncha matndan bir oz farq qiladi. Bu farqlar Yangi Ahdda berilgan taʼlimotlarni toʻgʻri tushunishimizga qiyinchilik tugʻdirmaydi. Oʻzbekcha tarjimaga berilgan izohlarda mana shu farqlarning baʼzilari koʻrsatib oʻtilgan. Shu orqali kitobxon maʼlum bir oyat nima uchun ayrim farqlar bilan tarjima qilinganini tushunib oladi.

Yangi Ahdning saqlanib qolgan qoʻlyozmalari boshqa qadimiy kitoblarga qaraganda ancha koʻp. Bu qoʻlyozmalar asl matndan qisqa davr ichida koʻchirilgan. Boshqa qadimiy kitoblar haqida shunday deb aytish qiyin. Masalan, Yuhanno Xushxabarining bir parchasi milodiy 125 yillarda koʻchirilgan deb taxmin qilinadi[3]. Yuhanno Xushxabarining asl matni esa faqatgina undan taxminan 40 yillar oldin, yaʼni milodiy 85 yillarda yozilgan. Yangi Ahdning bir nechta parchalari ikkinchi asrlarda, koʻplab nusxalari esa uchinchi va toʻrtinchi asrlarda koʻchirilgan. Yangi Ahdning eng qadimgi toʻliq nusxasi toʻrtinchi asrda koʻchirilgan boʻlib, Kodeks Sinaytikus deb ataladi. Bu qoʻlyozma Londondagi Britaniya Kutubxonasining koʻrgazmalar zalida saqlanadi[4]. Olimlar koʻp qoʻlyozmalarni taqqoslash orqali matn koʻchirilganda yoʻl qoʻyilgan xatolarni aniqlaydilar. Shu yoʻsinda Yangi Ahd mualliflari yozgan asl matn qaysi biri ekanligini mutlaq ishonch bilan ayta oladilar. Yangi Ahd matnining ishonchliligini tasdiqlaydigan dalillar qolgan barcha qadimiy kitoblarnikidan ancha koʻp.

[1] Quyidagi YUNON QOʻLYOZMALARI iborasiga qarang.

[2] YUNONCHA MATN iborasiga qarang.

[3] Bu parchaning fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan.

[4] Kodeks Sinaytikusning fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan. Bu qoʻlyozmani internet orqali koʻrsa ham boʻladi.

ZAYTUN

Doim yashil subtropik daraxt va shu daraxtning mevasi[1]. Zaytun daraxtining olxoʻri shaklidagi yashil yoki qora mevasi nordon boʻladi. Bu daraxt Yaqin Sharqda juda keng tarqalgan boʻlib, mevasidan moy olinadi.

[1] ruscha maslina yoki olivka

ZIL, ZILLAR

Bir–biriga urib chalinadigan metall tarelka shaklidagi musiqa asbobi.

ZIYORAT QOʻSHIGʻI

Ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi yuqoriga chiqish qoʻshigʻi, yaʼni Quddusga va Maʼbad turgan tepalikka chiqilayotganda aytilgan qoʻshiq. 119-133–sanolarning hammasi “ziyorat qoʻshiqlari” deb atalgan, 83–sano ham shu usulda yozilgan. Ziyoratchilar diniy bayramlarni nishonlash uchun Quddusga borayotganlarida ham, bayramlarni Maʼbadda nishonlaganlarida ham shu qoʻshiqlarni kuylagan boʻlishlari mumkin.

ZIGʻIR

Qadimgi paytlarda keng tarqalgan oʻsimlik. Odamlar bu oʻsimlikning poyalarini oʻrib olib, suvda ivitardilar. Quritganlaridan keyin esa tolalarini ajratib, ulardan ip yigirishardi. Zigʻir ipidan mato toʻqishgan. Qadimgi zamonda mayin toʻqilgan zigʻir matosi[1] qimmatbaho gazlama hisoblangan. Bu matodan tikilgan kiyim yengil va havo oʻtkazuvchan boʻlgani uchun, iqlimi issiq oʻlkalarda yuksak darajada qadrlangan va unga ehtiyoj katta edi.

[1] ruscha lyon

OʻRAMA QOGʻOZ

Papirus yoki oshlangan teridan qilingan uzun oʻralgan qogʻoz. Qadimgi paytlarda kitoblar odatda oʻrama qogʻoz shaklida boʻlgan.

SHABBAT KUNI

Yahudiycha haftaning yettinchi kuni boʻlib, bizning hafta boʻyicha shanba kunidir. Bu kun muqaddas hisoblanib, dam olish kuni boʻlgan. Xudoning Muso orqali bergan qonuniga koʻra, Shabbat kuni ish qilish man etilgan edi[1]. Isroil xalqi Shabbat kunini Xudoga shukronalar aytishga bagʻishlagan. Bu kunda ruhoniylar maxsus qurbonlik keltirganlar[2]. Yangi Ahd davriga kelib, din rahnamolari Shabbat kuniga oid murakkab qoidalar tizimini yaratganlar. Iso Oʻz taʼlimoti va qilgan ishlari bilan bu tizimga qarshi chiqib, odamlarga dam olish kunining asl mohiyatini tushuntirgan, inson Shabbat kuni uchun emas, balki Shabbat kuni inson uchun yaratilganini taʼkidlagan[3].

[1] Chiqish 20:8-11, 31:12-17, Levilar 23:3, Qonunlar 5:12-15

[2] Sahroda 28:9-10

[3] Matto 12:1-14

SHAROB NAZRI

NAZR soʻziga qarang.

SHAYTON

Samoviy mavjudot, gunohkor farishtalarning[1] boshligʻi. Bu farishtalar yovuz ruhlar, jinlar deb ham atalgan. Shayton Xudoga va Xudoning xalqiga qarshi chiqadi. U har doim yovuzlik payida boʻlib, insonlarni aldaydi va ularni Xudoning yoʻlidan ozdiradi[2]. Iso Masih kuchli irodasi va moʻjizalari orqali shaytondan ustun ekanligini koʻrsatdi[3]. Yangi Ahdda, bir kun kelib shayton butunlay magʻlub boʻladi, deb yozilgan[4].

“Shayton” degan nom ibroniy tilidagi “dushman, ayblovchi” maʼnosini bildiradigan soʻzdan kelib chiqqan[5]. Yangi Ahdda shayton yana iblis ham deyiladi. Iblis soʻzi yunon tilidagi “tuhmatchi” maʼnosini beradigan soʻzdan kelib chiqqan. Yangi Ahdda bayon qilinishicha, shayton odamlarni vasvasaga soladi[6]. U “bu dunyoning yovuz hukmdori”, “bu dunyoning xudosi” deb ham atalgan[7].

[1] FARISHTA soʻziga qarang.

[2] Luqo 8:12, Yuhanno 8:44, Vahiy 12:9

[3] Matto 4:1-11, Havoriylar 10:38, 1 Yuhanno 3:8

[4] Matto 25:41, Vahiy 20:10
[5] Zakariyo 3:1, Vahiy 12:10
[6] Matto 4:3, 1 Salonikaliklar 3:5
[7] Yuhanno 12:31, 2 Korinfliklar 4:4

SHOPIRISH

SOVURISH soʻziga qarang.

SHOQUL

Binokorlikda devor, ustun va shu kabilarning vertikal holatini aniqlash uchun ishlatiladigan, bir uchiga ogʻirlik bogʻlangan ipdan iborat asbob.

SHUKRONA QURBONLIGI, SHUKRONA NAZRI

QURBONLIK soʻziga qarang.

CHAYLA BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

CHIROQPOYA

Muqaddas chodirning Muqaddas xonasida turadigan chiroqpoya[1]. Bu chiroqpoya Xudo koʻrsatgan namuna boʻyicha sof oltindan zarb urib yasalgan edi. Chiroqpoya yettita moychiroqni[2] ushlab turar edi[3]. Keyinchalik Quddusdagi Maʼbadning Muqaddas xonasida oʻnta chiroqpoya boʻlgan[4]. Maʼbaddagi bu chiroqpoyalarning shakli Muso Muqaddas chodir uchun yasattirgan oltin chiroqpoyaga oʻxshash boʻlganmi yoki yoʻqmi, maʼlum emas. Ehtimol, bu chiroqpoyalar Zakariyo 4:2 da tasvirlangan chiroqpoyaga oʻxshash boʻlgandir[5].

[1] Chiqish 26:35
[2] MOYCHIROQ soʻziga qarang.
[3] Chiqish 25:31-40
[4] 3 Shohlar 7:49

[5] Lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan “Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad” rasmiga qarang.

Izohlar

IZOHLARNING TUZILISHI VA ULARDAN FOYDALANISH TARTIBI

Izohlar kitobxonga Muqaddas Kitob matnini yaxshiroq tushunishga yordam berish maqsadida tuzilgan. Izohlarda qadimgi Yaqin Sharq va unga qoʻshni davlatlarning tarixiga, madaniyatiga, geografik joylashuviga, sanalarga va vaqt tizimiga oid maʼlumotlar kiritilgan, Muqaddas Kitobning muayyan matni mazmuniga mos keladigan ayrim oyatlar manzili berilgan. Shuningdek, qadimgi oʻlchov birliklarining zamonaviy ekvivalentlari ham izohlangan. Muqaddas Kitobda koʻp uchraydigan muhim soʻzlar yoki nomlar haqidagi maʼlumot esa kitobning lugʻat qismida oʻz aksini topgan. Ayrim hollarda bunday soʻzlar yoki nomlar uchun izoh qisqa berilgan boʻlib, toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatga qarang, deb yozilgan.

Muqaddas Kitobning asl matni qadimgi ibroniy va yunon tillarida yozilgani uchun, baʼzan matndagi oyatlarning maʼnosini tushunish murakkablik tugʻdiradi. Maʼnosi noaniq boʻlgan ana shunday oyat uchraganda va olimlar oʻsha oyatni qanday tarjima qilish kerakligi haqida bir toʻxtamga kela olmagan hollarda ham oyatga izoh berilgan. Tarjimonlar guruhi bunday oyatlarni diqqat bilan oʻrganib chiqib, mazmuni kontekstga mos keladigan tarjimadan foydalanganlar. Ayrim hollarda matndagi maʼlum bir soʻzning yoki iboraning qoʻshimcha maʼnolari yoki boshqa varianti izohda koʻrsatib oʻtilgan. Oʻzbek tilidagi mazkur tarjima uchun asos boʻlgan Eski va Yangi Ahdning asl matnlari haqida qoʻshimcha maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN va YUNONCHA MATN iboralariga qarang. Oʻsha oʻrinlarda Eski va Yangi Ahd matnining tarixi haqida muhim maʼlumotlar berilgan boʻlib, olimlar asl matn maʼnosini tushunishlari uchun alohida ahamiyatga ega boʻlgan qaysi qadimiy qoʻlyozmalardan foydalanganlari haqida yozilgan.

Izoh berilgan soʻzlar yoki iboralar matnda yulduzcha (*) bilan belgilangan. Har bir kitob tarkibidagi izohlanayotgan soʻz va iboralar mazkur qismda oʻsha kitob nomi ostida keltirilgan. Izohlarning aksariyati quyidagi namuna asosida berilgan:

7:20 oʻn besh tirsak — taxminan 7 metrga toʻgʻri keladi.

7:20 — bu raqamlar izohlanayotgan soʻz yoki iboraning manzilini, yaʼni birinchi raqam bobini, ikkinchi raqam oyatini bildiradi. Masalan, 7–bob, 20–oyat.

oʻn besh tirsak — tiredan oldingi kursiv shaklida berilgan bu singari soʻz yoki iboralar Muqaddas Kitob matnidan olingan boʻlib, izohlanadigan qismni tashkil qiladi.

taxminan 7 metrga toʻgʻri keladi — izohda tiredan keyin kelgan bu singari jumlalar izoh matnini tashkil qiladi.

Muqaddas Kitob tarkibidagi har bir kitobning kirish qismidagi izohlarga bob va oyat raqami qoʻyilmagan. Bunday izohlar oʻsha kitobga berilgan izohlar roʻyxatining boshida keladi.

Zabur kitobining ayrim sarlavhalari sanolar boshida kelgani uchun, bosh sarlavhalarga berilgan izohlarda faqat sanoning tartib raqami koʻrsatilgan. Bunday sarlavhalarning oyat raqami yoʻq (misol uchun, 31–sanoga berilgan izohga qarang).

Muqaddas Kitob tarkibiga kirgan quyidagi beshta qisqa kitob: Obodiyo, Filimoʻn, 2 Yuhanno, 3 Yuhanno va Yahudo kitoblari boblarga boʻlinmagani bois, bu kitoblarga berilgan izohlarda faqat oyat raqami koʻrsatilgan.

Yangi Ahd muallifi Eski Ahddan iqtibos keltirganda, yulduzcha (*) iqtibosdan keyin qoʻyilgan. Bunday hollarda iqtibos izoh boshida berilmagan, balki iqtibos Eski Ahdning qaysi oyatlaridan olingani koʻrsatib oʻtilgan. Misol uchun, Matto kitobiga berilgan quyidagi namunaga eʼtibor bering:

2:6 Mixo 5:2 ga qarang.

Yangi Ahdda Eski Ahddan keltirilgan iqtiboslar ibroniy tilidagi Eski Ahdning asl matnidan tarjima qilinmagan, balki Yangi Ahd muallifining yunon tilida yozilgan soʻzlaridan olingan. Yangi Ahd mualliflari Eski Ahddan iqtiboslar keltirganlarida, baʼzan ularni soʻzma–soʻz emas, balki faqat kerakli qismlarini olib, matn maʼnosiga mos ravishda ishlatganlar. Shu bois Yangi Ahddagi baʼzi iqtiboslar Eski Ahd matnidagidan biroz farq qiladi.

Quyida izohlardagi raqamlarga hamda koʻp takrorlanadigan soʻzlar va iboralarga tushuntirishlar berilgan. Izohlarni toʻgʻri tushunishingiz uchun quyidagi namunalarni diqqat bilan oʻqib chiqing:

6:1 — maʼlum bir kitobning 6–bobini va 1–oyatini bildiradi. Agar raqamlar boshida kitob nomi berilmagan boʻlsa, izoh bilan taʼminlanayotgan kitob nazarda tutilgan. Agar raqamlar boshida maʼlum bir kitob nomi berilgan boʻlsa, shu kitobning bobi va oyati nazarda tutilgan. Misol uchun, Hikmatlar 1:7 deganda “Sulaymonning hikmatlari” kitobining 1–bobi, 7–oyati nazarda tutiladi.

6:1 ga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 6–bobi 1–oyatiga qarang degan maʼno anglashiladi.

6:1, 5, 9, 18:4-7 ga va Chiqish 2:9 ga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 6–bobi 1, 5 va 9–oyatlariga, 18–bobning 4–oyatidan 7–oyatigacha va Chiqish kitobining 2–bobi 9–oyatiga qarang, degan maʼno anglashiladi. Eslatma: bob raqamidan keyin doimo ikki nuqta (:) qoʻyiladi yoki “–bob” tarzida yoziladi. Shuning uchun yuqoridagi 6:1, 5, 9 misolida 1, 5 va 9 sonlari oyat raqamini bildiradi.

24:7 izohiga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 24–bobi 7–oyatiga berilgan izohga qarang, degan maʼno anglashiladi.

12:8 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 12–bobi 8–oyatiga va oʻsha oyatga berilgan izohga qarang, degan maʼno anglashiladi.

16:7-14 oyatlarga va 16:14 izohiga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 16–bobi 7–oyatidan 14–oyatigacha va shu kitobning 16–bobi 14–oyatiga berilgan izohga qarang, degan maʼno anglashiladi.

toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ISROIL soʻziga qarang — bu kabi izohlarda Muqaddas Kitobga ilova qilingan lugʻat nazarda tutilgan.

ibroniycha matn — Eski Ahdning asl matni boʻlib, oʻzbek tiliga qilingan mazkur tarjima ushbu ibroniycha matnga asoslangan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

oramiycha matn — Eski Ahdning ayrim qismlari oramiy tilida yozilgani bois, oramiycha matn oʻsha qismlarning asl matni hisoblanadi. Oʻzbek tiliga qilingan mazkur qismlar tarjimasi ushbu oramiycha matnga asoslangan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ORAMIYCHA soʻziga va ORAMIYCHA MATN iborasiga qarang.

ibroniy qoʻlyozmalari, qumron qoʻlyozmalari, qadimiy yunoncha tarjima, qadimiy suryoniycha tarjima, qadimiy lotincha tarjima — Eski Ahdning qadimda koʻchirilgan nusxalari va tarjimalari. Ibroniycha asl matnning maʼnosi noaniq boʻlgan oʻrinlarda olimlar matn maʼnosini toʻliq tushunishlari uchun ushbu qoʻlyozmalar va tarjimalardan foydalanadilar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN iborasi ostida berilgan IBRONIY QOʻLYOZMALARI, QUMRON QOʻLYOZMALARI va QADIMIY TARJIMALAR iboralariga qarang.

yunoncha matn — Yangi Ahdning asl matni boʻlib, oʻzbek tiliga qilingan mazkur tarjima ushbu yunoncha matnga asoslangan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YUNONCHA MATN iborasiga qarang.

yunoncha qoʻlyozmalar — Yangi Ahdning qadimda koʻchirilgan nusxalari. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YUNONCHA MATN ostida berilgan YUNON QOʻLYOZMALARI iborasiga qarang.

…ming–ming avlodlariga… — yoki minginchi avlodiga yoxud minglariga — bunday hollarda “yoki” va “yoxud” soʻzlari asl matn maʼnosini ikki yoki undan ham koʻproq maʼnolarda tushunish mumkinligini bildiradi. Kitobxon mazkur tarjimani boshqa tarjimalar bilan solishtirganda, baʼzi bir oyatlarning maʼnosi boshqacha ekanligini payqashi mumkin. Tarjimadagi farqlar, odatda, quyidagi sabablarga koʻra paydo boʻlgan:

1) Asl matndagi soʻz yoki ibora bir necha maʼnoga ega, bu holda tarjimada soʻzning yoki iboraning maʼnosi matn kontekstiga koʻra tanlanadi.

2) Asl matnda baʼzi arxaik soʻzlar yoki iboralar kam uchragani bois, olimlar ularning maʼnosini aniq bila olmaydilar.

3) Asl matnda ayrim oyatlarning maʼnosi noaniq, ehtimol, kotiblar matnni koʻchirganlarida xatoga yoʻl qoʻyganlari bunga sabab boʻlishi mumkin. Bunday holda olimlar matnni boshqa qoʻlyozmalar bilan solishtirib, uning maʼnosini aniqlashga harakat qiladilar. Shunga qaramay, ayrim hollarda erishilgan natija yana bahsli boʻlib qolaveradi. Baʼzan bunday maʼlumot izohlarda berilgan boʻlib, kitobxon muammoni tushunishiga yordam beradi. Koʻp hollarda esa buning imkoni yoʻq, chunki muammo nihoyatda uzun va batafsil izohni talab qiladi. Kitobxonlarimiz Muqaddas Kitobni chuqur oʻrganmoqchi boʻlsalar, bunday savollarga qoniqarli javob topishlari uchun Muqaddas Kitob boʻyicha tuzilgan sharhlarga, yaʼni kommentariylarga murojaat qilishlari mumkin.

“…Bayt–Xagon shahriga qarab qochdi… — yoki bogʻdagi uyning yoʻlidan qochdi.” — bu holda “yoki” ayiruvchi bogʻlovchisining vazifasi shundan iboratki, asl matndagi biror soʻz yoki ibora atoqli otni yoki sifatdosh oborotini bildiradi. Matnga yuqoridagiday izoh berilgan boʻlsa, demak, olimlar bu masalada bitta yechimga kelmaganlar, yaʼni asl matnda atoqli ot ishlatilganmi yoki sifatdosh oboroti nazarda tutilganmi — aniq emas.

…boʻlishi mumkin, …boʻlsa kerak, bahsli, chamasi, ehtimol — izohlarda bu kabi soʻzlar bor boʻlsa, demak, olimlar asl matndagi biror masalada bir toʻxtamga kela olmaganlar. Umid qilamizki, bunday oʻrinlarda kitobxonlar Muqaddas Kitobni diqqat bilan oʻqiydilar va boshqalarning bu boradagi qarashlariga hurmat bilan yondashadilar.

ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yoram — bu kabi izohlar asl matndagi ism boshqacha yozilganini bildiradi. Qadimda odamlarning ismlarini va joylar nomlarini turlicha talaffuz qilishgani bois, ular bir xil yozilmagan. Baʼzan ismlarni va nomlarni qisqartirib aytishgan. Tushunmovchilikning oldini olish uchun, mazkur tarjimada har bir odamning ismi yoki joyning nomi matnning boshqa oʻrinlaridagi ism yoki nom bilan bir xil qilib berilgan.

ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi — bu kabi izohlar biron odamning yoki joyning asl matnda boshqa nomi ham borligini bildiradi. Baʼzan odamlarning va joylarning ikkita nomi boʻlgan. Tushunmovchiliklarning oldini olish uchun, odatda, mazkur tarjimada oʻsha nomlarning bittasi ishlatilgan.

bu oʻrinda Pavlus Ibtido 3:17-19 ni nazarda tutgan — bu kabi izohlar Yangi Ahd matni uchun berilgan boʻlib, muallif Eski Ahdning qaysi oyatlari yoki parchasiga ishora qilayotganini koʻrsatadi. Bunday oʻrinlarda muallif iqtibos keltirmagan, u faqat Eski Ahd oyatlaridagi ayrim kalit soʻzlar va iboralardan foydalangan yoki fikrini taʼkidlash uchun Eski Ahddagi oyatlarning umumiy mazmunini aytib oʻtgan, xolos.

Muallif bu oʻrinda Ishayo 40:3 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan — bu kabi izohlar Yangi Ahd matni uchun berilgan boʻlib, muallif yoki soʻzlovchi iqtibosni Eski Ahdning qadimgi yunon tiliga qilingan tarjimasidan keltirganini bildiradi. Bunday izohlar Eski Ahdning yunon tilidagi tarjimasi ibroniy tilidagi asl matndan biroz farq qilishini koʻrsatadi. Ilk jamoatdagi masihiylar, asosan, yunon tiliga tarjima qilingan Eski Ahd matnidan foydalanganlar, chunki oʻsha davrda koʻpchilik ibroniy tilini bilmagan va asl matnni oʻqiy olmagan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YUNON TILI VA MADANIYATI iborasiga va IBRONIYCHA MATN iborasi ostida berilgan QADIMIY TARJIMALAR iborasiga qarang.

Rasmlar

Rasmlar

1. Muqaddas chodir (Rasm)

2. Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

3. Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

4. Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida)

5. Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Muqaddas chodir (Rasm)

Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida)

Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Jadvallar

Jadvallar

1. Eski Ahd xronologiyasi jadvali

2. Yangi Ahd xronologiyasi jadvali

3. Eski Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

4. Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Eski Ahd xronologiyasi jadvali

Yangi Ahd xronologiyasi jadvali

Eski Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Ayrim hollarda Muqaddas Kitobdagi baʼzi oyatlarning mazmuni aynan bir kitobning oʻzida yoki boshqa kitobda takrorlanadi. Bunday takrorlar, asosan, 2-4 Shohlar kitoblarida, 1-2 Solnomalar kitoblarida va toʻrtta Xushxabarda uchraydi. Kitobxonlarimizga oʻxshash parchalarni topishga yordam berish maqsadida, Eski Ahd va Yangi Ahd kitoblari uchun quyidagi jadvallar ishlab chiqildi. Bu jadvallarda oʻxshash parchalarning asosiy mavzusi ifodalangan va oʻsha parchalarning Muqaddas Kitobdagi manzili keltirilgan. Jadvallarni tuzishdan yana bir maqsad kitobxonga 2-4 Shohlar, 1-2 Solnomalar kitoblari va toʻrtta Xushxabarlarni yaxshiroq qiyoslash imkonini berishdir. Shuning uchun baʼzi voqealar mana shu kitoblarning faqatgina bittasida yoritilgan boʻlsa–da, oʻsha voqeaning manzili jadvalga kiritilgan.

Chiqish, Levilar, Sahroda, Qonunlar, Yoshua, Hakamlar

Parchaning asosiy mavzusi | Oʻxshash parchalar manzillari
Fisih ziyofati va Xamirturushsiz non bayrami | Chiqish 12:14-20, Levilar 23:5-8, Sahroda 28:16-25, Qonunlar 16:1-8
Oʻnta amr | Chiqish 20:1-17, Qonunlar 5:6-21
Qutlugʻ yil (yettinchi yil) | Levilar 25:8-38, Qonunlar 15:1-11
Muqaddas chodir uchun nazrlar | Chiqish 25:1-7, 35:4-19, 39:32-41
Ahd sandigʻi | Chiqish 25:10-20, 37:1-9
Oltin xontaxta | Chiqish 25:23-29, 37:10-16
Chiroqpoya | Chiqish 25:31-39, 37:17-24
Muqaddas chodir | Chiqish 26:1-37, 36:8-38
Bronza qurbongoh | Chiqish 27:1-8, 38:1-7
Chiroqpoya uchun moy | Chiqish 27:20-21, Levilar 24:1-3
Efod | Chiqish 28:6-14, 39:2-7
Koʻkrakpech | Chiqish 28:15-28, 39:8-21
Boshqa ruhoniylik liboslari | Chiqish 28:31-43, 39:22-31
Ruhoniylarning bagʻishlanishi | Chiqish 29:1-37, Levilar 8:1-36
Tutatqi qurbongohi | Chiqish 30:1-5, 37:25-28
Bazalil va Oxoliyov | Chiqish 31:2-6, 35:30-35
Halol va harom hayvonlar | Levilar 11:1-23, Qonunlar 14:3-20
Hosil bayrami | Levilar 23:15-22, Sahroda 28:26-31, Qonunlar 16:9-12
Karnay bayrami | Levilar 23:23-25, Sahroda 29:1-6
Poklanish kuni | Levilar 16:1-34, 23:26-32, Sahroda 29:7-11
Chayla bayrami | Levilar 23:33-43, Sahroda 29:12-39, Qonunlar 16:13-17
Panoh shaharlar | Sahroda 35:6-34, Qonunlar 4:41-43, 19:1-14, Yoshua 20:1-9
Oʻtniyol Davir shahrini qoʻlga kiritadi | Yoshua 15:15-19, Hakamlar 1:11-15
Yoshua vafot etadi | Yoshua 24:29-31, Hakamlar 2:7-9

1 Solnomalar va Eski Ahddagi boshqa kitoblar

Parchaning asosiy mavzusi | 1 Solnomalar | Oʻxshash parchalar manzillari
Odam Atoning nasli | 1:1-4 | Ibtido 5:1-32
Yofasning nasli | 1:5-7 | Ibtido 10:2-4
Xomning nasli | 1:8-10 | Ibtido 10:6-8
Somning nasli | 1:17-27 | Ibtido 10:22-29
Xaturo Ibrohimga tugʻib bergan oʻgʻillar | 1:32-33 | Ibtido 25:1-4
Isʼhoqning nasli | 1:34 | Ibtido 21:3, 25:25-26
Esovning nasli | 1:35-37 | Ibtido 36:4-5, 10-13
Seirning nasli | 1:39-42 | Ibtido 36:20-28
Edom shohlari va yoʻlboshchilari | 1:43-54 | Ibtido 36:31-43
Yoqubning oʻgʻillari | 2:1-2 | Chiqish 1:1-5
Yahudoning nasli | 2:3 | Ibtido 38:2-7, 46:12
Ramning nasli | 2:10-17 | Rut 4:19-22
Xazronning nasli | 2:18-24 |
Yaraxmalning nasli | 2:25-41 |
Xolibning nasli | 2:42-55 |
Dovudning farzandlari | 3:1-4, 14:4-7 | 2 Shohlar 3:2-5, 5:14-15
Sulaymonning nasli | 3:10-24 |
Yahudoning nasli | 4:1-23 |
Shimoʻnning nasli | 4:24-43 | Sahroda 26:12-14, Yoshua 19:1-8
Rubenning nasli | 5:1-10 | Ibtido 46:9, Chiqish 6:14, Sahroda 26:5-7
Gadning nasli | 5:11-22 |
Manashe qabilasining yarmi | 5:23-26 |
Levining nasli | 6:1-30 |
Maʼbad sozandalari | 6:31-48 |
Horunning nasli | 6:49-53 |
Levilar yashagan shaharlar | 6:54-81 | Yoshua 21:4-39
Issaxorning nasli | 7:1-5 | Ibtido 46:13, Sahroda 26:23-25
Benyaminning nasli | 7:6-12, 8:1-32 | Ibtido 46:21
Naftalining nasli | 7:13 |
Manashening nasli | 7:14-19 |
Efrayimning nasli | 7:20-29 |
Osherning nasli | 7:30-40 |
Shoulning nasli | 8:33-40, 9:35-44 |
Surgundan Quddusga qaytib kelgan xalq | 9:1-34 |
Shoulning oʻlimi | 10:1-14 | 1 Shohlar 31:1-13
Dovud Isroil shohi boʻladi | 11:1-3 | 2 Shohlar 5:1-3
Dovud Quddusni bosib oladi | 11:4-9 | 2 Shohlar 5:6-10
Dovudning bahodir jangchilari | 11:10-47 | 2 Shohlar 23:8-39
Dovudning Zixlaxdagi izdoshlari | 12:1-22 |
Dovudning Xevrondagi izdoshlari | 12:23-40 |
Uzzox Ahd sandigʻiga qoʻl tekkizadi | 13:1-14 | 2 Shohlar 6:1-11
Dovudning shuhrati | 14:1-17, 3:5-8 | 2 Shohlar 5:11-25
Ahd sandigʻi Quddusga keltiriladi | 15:1-29 | 2 Shohlar 6:12-16
Dovud Xudoga sajda qilib, shukrona qoʻshigʻini aytadi | 16:1-36 | 2 Shohlar 6:17-19, Zabur 95:1-13, 104:1-15
Dovud Quddus va Givonda sajda qilishni yoʻlga qoʻyadi | 16:37-43 |
Xudo Dovudga vaʼda beradi | 17:1-15 | 2 Shohlar 7:1-17
Dovud Xudoga hamdu sano aytadi | 17:16-27 | 2 Shohlar 7:18-29
Dovudning jangdagi gʻalabalari | 18:1-13 | 2 Shohlar 8:1-14
Dovudning aʼyonlari | 18:14-17 | 2 Shohlar 8:15-18
Dovud Ommon va Oram xalqlarini magʻlub qiladi | 19:1-20:3 | 2 Shohlar 10:1-11:1, 12:29-31
Filist pahlavonlariga qarshi jang | 20:4-8 | 2 Shohlar 21:18-22
Dovudning zafar qoʻshigʻi | | 2 Shohlar 22:1-51, Zabur 17:1-51
Dovud xalqni roʻyxatga oladi | 21:1-22:1 | 2 Shohlar 24:1-25
Dovud Maʼbadni qurishga tayyorgarlik koʻradi | 22:2-19 |
Sulaymon shoh qilib tayinlanadi | 23:1 |
Levilar va ularning vazifalari | 23:2-32 |
Ruhoniylar va ularning vazifalari | 24:1-19 |
Levi urugʻboshilarining roʻyxati | 24:20-31 |
Maʼbad sozandalari va ularning vazifalari | 25:1-31 |
Maʼbad darvozabonlari va ularning vazifalari | 26:1-19 |
Boshqa levilar va ularning vazifalari | 26:20-32 |
Lashkarboshilar | 27:1-24 |
Aʼyonlar | 27:25-34 |
Dovud Maʼbadni qurish uchun koʻrsatma beradi | 28:1-21 |
Maʼbad qurilishi uchun hadyalar | 29:1-9 |
Dovud Xudoni madh qiladi | 29:10-20 |
Sulaymon taxtga oʻtiradi | 29:21-25 |
Dovudning oʻlimi | 29:26-30 | 3 Shohlar 2:10-11

2 Solnomalar va Eski Ahddagi boshqa kitoblar

Parchaning asosiy mavzusi | 2 Solnomalar | Oʻxshash parchalar manzillari
Sulaymonning shohligi oʻrnatiladi | 1:1-4 | 3 Shohlar 2:46
Sulaymon donolik soʻrab ibodat qiladi | 1:5-13 | 3 Shohlar 3:4-15
Sulaymonning boyligi | 1:14-17, 9:25-28 | 3 Shohlar 10:26-29
Sulaymonning donishmandligidan bir lavha | | 3 Shohlar 3:16-28
Sulaymonning aʼyonlari | | 3 Shohlar 4:1-19
Sulaymon hukmronligining ravnaq topishi | | 3 Shohlar 4:20-34
Maʼbad qurilishi uchun tayyorgarlik | 2:1-18 | 3 Shohlar 5:1-18
Maʼbad qurilishi | 3:1-14 | 3 Shohlar 6:1-38
Sulaymonning saroyi | | 3 Shohlar 7:1-12
Maʼbad ichidagi narsalar | 3:15-5:1 | 3 Shohlar 7:13-51
Ahd sandigʻi Maʼbadga keltiriladi | 5:2-6:11 | 3 Shohlar 8:1-21
Sulaymonning ibodati | 6:12-42 | 3 Shohlar 8:22-53, Zabur 131:8-10
Maʼbad Egamizga bagʻishlanadi | 7:1-10 | 3 Shohlar 8:54-66
Xudo Sulaymonga zohir boʻladi | 7:11-22 | 3 Shohlar 9:1-9
Sulaymonning erishgan yutuqlari | 8:1-18 | 3 Shohlar 9:10-28
Shava malikasi Quddusga tashrif buyuradi | 9:1-12 | 3 Shohlar 10:1-13
Sulaymonning boyligi | 9:13-28, 1:14-17 | 3 Shohlar 10:14-29
Sulaymonning xotinlari | | 3 Shohlar 11:1-13
Sulaymonning dushmanlari | | 3 Shohlar 11:14-25
Yeribom Sulaymonga qarshi isyon koʻtaradi | | 3 Shohlar 11:26-40
Sulaymonning oʻlimi | 9:29-31 | 3 Shohlar 11:41-43
Shimoldagi qabilalar qoʻzgʻoloni | 10:1-19 | 3 Shohlar 12:1-20
Shamayoning bashorati | 11:1-4 | 3 Shohlar 12:21-24
Isroil shohi Yeribom | | 3 Shohlar 12:25-14:20
Yahudo shohi Raxabomning qalʼalari | 11:5-17 |
Raxabomning xonadoni | 11:18-23 |
Misr Yahudo yurtiga hujum qiladi | 12:1-14 | 3 Shohlar 14:21-28
Raxabomning oʻlimi | 12:15-16 | 3 Shohlar 14:29-31
Yahudo shohi Abiyo | 13:1-22 | 3 Shohlar 15:1-7
Yahudo shohi Oso | 14:1-15 | 3 Shohlar 15:8-12
Osoning islohotlari | 15:1-19 | 3 Shohlar 15:13-16
Oso hukmronligining oxirgi davri | 16:1-10 | 3 Shohlar 15:17-22
Osoning oʻlimi | 16:11-14 | 3 Shohlar 15:23-24
Isroil shohi Nadov | | 3 Shohlar 15:25-32
Isroil shohi Basho | | 3 Shohlar 15:33-16:7
Isroil shohi Elox | | 3 Shohlar 16:8-14
Isroil shohi Zimri | | 3 Shohlar 16:15-20
Isroil shohi Omri | | 3 Shohlar 16:21-28
Isroil shohi Axab | | 3 Shohlar 16:29-34
Ilyos paygʻambar | | 3 Shohlar 17:1-19:21
Axab va Oram shohi Banhadad orasidagi urush | | 3 Shohlar 20:1-43
Axab Navoʻtni oʻldiradi | | 3 Shohlar 21:1-29
Yahudo shohi Yohushafat | 17:1-19 |
Mixiyo paygʻambar shoh Axabni ogohlantiradi | 18:1-27 | 3 Shohlar 22:1-28
Axabning oʻlimi | 18:28-34 | 3 Shohlar 22:29-40
Valiy Yohu Yohushafatga tanbeh beradi | 19:1-3 |
Yohushafatning islohotlari | 19:4-11 |
Yohushafat atrofidagi xalqlar bilan urush qiladi | 20:1-30 |
Yohushafat hukmronligining soʻnggi davri | 20:31-21:3 | 3 Shohlar 22:41-50
Isroil shohi Oxoziyo | | 3 Shohlar 22:51-53
Ilyos paygʻambar va Oxoziyo | | 4 Shohlar 1:1-18
Ilyos osmonga olinadi | | 4 Shohlar 2:1-25
Moʻab va Isroil oʻrtasidagi urush | | 4 Shohlar 3:1-27
Elishay paygʻambar | | 4 Shohlar 4:1-8:15
Yahudo shohi Yohuram | 21:4-20 | 4 Shohlar 8:16-24
Yahudo shohi Oxoziyo | 22:1-6 | 4 Shohlar 8:25-29
Yohu Isroil ustidan shoh qilib tayinlanadi | | 4 Shohlar 9:1-13
Yohu Isroil shohi Yoramni va Yahudo shohi Oxoziyoni oʻldiradi | 22:7-9 | 4 Shohlar 9:14-29
Yohu Izabelni oʻldiradi | | 4 Shohlar 9:30-37
Yohu Axab xonadonini oʻldiradi | | 4 Shohlar 10:1-17
Yohu Baalga sigʻinganlarni oʻldiradi | | 4 Shohlar 10:18-28
Yohuning hukmronligi | | 4 Shohlar 10:29-36
Yahudo malikasi Otaliyo | 22:10-12 | 4 Shohlar 11:1-3
Malika Otaliyo oʻldiriladi | 23:1-21 | 4 Shohlar 11:4-20
Yahudo shohi Yoʻsh | 24:1-16 | 4 Shohlar 11:21-12:16
Yoʻsh hukmronligining oxirgi davri | 24:17-27 | 4 Shohlar 12:17-21
Isroil shohi Yohuxoz | | 4 Shohlar 13:1-9
Isroil shohi Yohoʻsh | | 4 Shohlar 13:10-11
Yohoʻsh va Elishay paygʻambar | | 4 Shohlar 13:14-25
Yohoʻshning oʻlimi | | 4 Shohlar 13:12-13, 14:15-16
Yahudo shohi Emoziyo | 25:1-24 | 4 Shohlar 14:1-14
Emoziyoning oʻlimi | 25:25-28 | 4 Shohlar 14:17-20
Uzziyo Yahudo shohi qilib tayinlanadi | 26:1-2 | 4 Shohlar 14:21-22
Isroil shohi Yorubom | | 4 Shohlar 14:23-29
Uzziyoning hukmronligi | 26:3-15 | 4 Shohlar 15:1-4
Xudo Uzziyoni teri kasalligiga yoʻliqtiradi | 26:16-21 | 4 Shohlar 15:5
Uzziyoning oʻlimi | 26:22-23 | 4 Shohlar 15:6-7, Ishayo 1:1, 6:1
Isroil shohi Zakariyo | | 4 Shohlar 15:8-12
Isroil shohi Shallum | | 4 Shohlar 15:13-16
Isroil shohi Manaxim | | 4 Shohlar 15:17-22
Isroil shohi Pakaxiyo | | 4 Shohlar 15:23-26
Isroil shohi Pekax | | 4 Shohlar 15:27-31
Yahudo shohi Yoʻtom | 27:1-9 | 4 Shohlar 15:32-38
Yahudo shohi Oxoz | 28:1-27 | 4 Shohlar 16:1-20, Ishayo 14:28
Yahudo shohi Hizqiyo | 29:1-31:21 | 4 Shohlar 18:1-8
Isroilning oxirgi shohi Xoʻsheya | | 4 Shohlar 17:1-2
Samariyaning magʻlubiyati | | 4 Shohlar 17:3-41, 18:9-12
Ossuriya qoʻshini Quddusga tahdid soladi | 32:1-19 | 4 Shohlar 18:13-35, Ishayo 20:1, 21:16, 36:1-20
Hizqiyo Ishayo paygʻambardan maslahat soʻraydi | | 4 Shohlar 19:1-13, Ishayo 37:1-13
Hizqiyoning ibodati | 32:20 | 4 Shohlar 19:14-19, Ishayo 37:14-20
Ossuriyaning magʻlubiyati | 32:21-23 | 4 Shohlar 19:20-37, Ishayo 37:21-38
Hizqiyoning xastaligi | 32:24-30 | 4 Shohlar 20:1-11, Ishayo 38:1-20
Bobildan kelgan elchilar | 32:31-33 | 4 Shohlar 20:12-21, Ishayo 39:1-8
Yahudo shohi Manashe | 33:1-20 | 4 Shohlar 21:1-18
Yahudo shohi Omon | 33:21-25 | 4 Shohlar 21:19-26
Yahudo shohi Yoʻshiyo | 34:1-7 | 4 Shohlar 22:1-2
Qonun kitobi topiladi | 34:8-28 | 4 Shohlar 22:3-20
Shoh Yoʻshiyoning islohotlari | 34:29-35:19 | 4 Shohlar 23:1-27
Yoʻshiyo hukmronligining soʻnggi davri | 35:20-36:1 | 4 Shohlar 23:28-30
Yahudo shohi Yohuxoz | 36:2-4 | 4 Shohlar 23:31-34
Yahudo shohi Yohayiqim | 36:5-8 | 4 Shohlar 23:35-24:7
Yahudo shohi Yohayixin | 36:9-10 | 4 Shohlar 24:8-17, Yeremiyo 52:28
Yahudo shohi Zidqiyo | 36:11-21 | 4 Shohlar 24:18-25:30, Yeremiyo 39:1-10, 52:1-34
Shoh Kurush Yahudo xalqiga ozodlik beradi | 36:22-23 | Ezra 1:1-3

Eski Ahddagi boshqa kitoblar

Parchaning asosiy mavzusi | Oʻxshash parchalar manzillari
Surgundan qaytib kelganlarning roʻyxati | Ezra 2:1-70, Naximiyo 7:6-73
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 13:1-7, Zabur 52:2-7
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 30:2-5, Zabur 70:1-3
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 39:14-18, Zabur 69:2-6
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 56:8-12, Zabur 107:2-6
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 59:7-14, Zabur 107:7-14
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 113:12-19, Zabur 134:15-20
Egamizning uyi turgan togʻ | Ishayo 2:2-4, Mixo 4:1-3
Moʻab sharmanda boʻladi | Ishayo 16:6-12, Yeremiyo 48:29-36
Xudoga hamdu sano qoʻshigʻi | Yeremiyo 10:12-16, Yeremiyo 51:15-19
Egamiz Edom xalqini jazolaydi | Yeremiyo 49:9-10, 14-16, Obodiyo 1:1-6

Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Ayrim hollarda Muqaddas Kitobdagi baʼzi oyatlarning mazmuni aynan bir kitobning oʻzida yoki boshqa kitobda takrorlanadi. Bunday takrorlar, asosan, 2-4 Shohlar kitoblarida, 1-2 Solnomalar kitoblarida va toʻrtta Xushxabarda uchraydi. Kitobxonlarimizga oʻxshash parchalarni topishga yordam berish maqsadida, Eski Ahd va Yangi Ahd kitoblari uchun quyidagi jadvallar ishlab chiqildi. Bu jadvallarda oʻxshash parchalarning asosiy mavzusi ifodalangan va oʻsha parchalarning Muqaddas Kitobdagi manzili keltirilgan. Jadvallarni tuzishdan yana bir maqsad kitobxonga 2-4 Shohlar, 1-2 Solnomalar kitoblari va toʻrtta Xushxabarlarni yaxshiroq qiyoslash imkonini berishdir. Shuning uchun baʼzi voqealar mana shu kitoblarning faqatgina bittasida yoritilgan boʻlsa–da, oʻsha voqeaning manzili jadvalga kiritilgan.

Xushxabarlar

Parchaning asosiy mavzusi | Matto | Mark | Luqo | Yuhanno
Luqo Xushxabarining muqaddimasi | | | 1:1-4 |
Yuhanno Xushxabarining muqaddimasi | | | | 1:1-18
Iso Masihning nasl–nasabi | 1:1-17 | | 3:23-38 |
Yahyo choʻmdiruvchining tugʻilishi haqida karomat | | | 1:5-25 |
Iso Masihning tugʻilishi haqida karomat | | | 1:26-38 |
Maryam Elisabetni yoʻqlab boradi | | | 1:39-56 |
Yahyo choʻmdiruvchining tugʻilishi, Zakariyoning bashorati | | | 1:57-80 |
Iso Masihning tugʻilishi | 1:18-25 | | 2:1-7 |
Choʻponlar va farishtalar | | | 2:8-20 |
Isoga ism qoʻyiladi, Shimoʻnning hamdu sanosi | | | 2:21-39 |
Sharqdan kelgan munajjimlar | 2:1-12 | | |
Yusuf Maryam va chaqaloqni Misrga olib qochadi | 2:13-18 | | |
Yusuf oilasi bilan Misrdan qaytib keladi | 2:19-23 | | |
Oʻsmir Iso Maʼbadda | | | 2:40-52 |
Yahyo choʻmdiruvchining vaʼzi | 3:1-12 | 1:1-8 | 3:1-18 |
Iso suvga choʻmdiriladi | 3:13-17 | 1:9-11 | 3:21-22 |
Isoni iblis vasvasaga soladi | 4:1-11 | 1:12-13 | 4:1-13 |
Yahyo choʻmdiruvchining guvohligi | | | | 1:19-34
Isoning dastlabki shogirdlari | | | | 1:35-51
Isoning dastlabki moʻjizasi | | | | 2:1-12
Iso savdogarlarni Maʼbaddan quvadi | | | | 2:13-25
Iso va Nikodim | | | | 3:1-21
Yahyo choʻmdiruvchi Iso Masih haqida guvohlik beradi | | | | 3:22-36
Iso Jalilaga qaytadi | 4:12 | 1:14 | 3:19-20, 4:14 | 4:1-4, 43-45
Iso va Samariyalik ayol | | | | 4:5-42
Iso taʼlimotining mohiyati | 4:17 | 1:14 | 4:14-15 |
Iso amaldorning oʻgʻlini sogʻaytiradi | | | | 4:46-54
Iso Kafarnahum shahriga borib oʻrnashadi | 4:13-16 | | |
Isoning dastlabki shogirdlari | 4:18-22 | 1:16-20 | 5:1-11 |
Jinga chalingan odam | | 1:21-28 | 4:31-37 |
Iso koʻp odamlarga shifo beradi | 8:14-17 | 1:29-34 | 4:38-41 |
Teri kasalligiga chalingan odamni Iso sogʻaytiradi | 8:2-4 | 1:40-45 | 5:12-16 |
Iso sholni sogʻaytiradi | 9:2-8 | 2:1-12 | 5:17-26 |
Iso Mattoni chaqiradi, roʻza tutish haqida | 9:9-17 | 2:13-22 | 5:27-39 |
Iso Shabbat kunida sholni sogʻaytiradi | | | | 5:1-47
Shabbat kuniga rioya qilish haqida | 12:1-8 | 2:23-28 | 6:1-5 |
Iso Shabbat kunida qoʻli shol odamni sogʻaytiradi | 12:9-14 | 3:1-6 | 6:6-11 |
Iso Jalila koʻli boʻyida bir talay olomonga shifo beradi | 12:15-21 | 3:7-12 | |
Iso oʻn ikkita shogirdini tanlaydi | 10:2-4 | 3:13-19 | 6:12-16 |
Haqiqiy baxtiyorlik | 5:1-12 | | 6:17-26 |
Tuz va nur haqida | 5:13-16 | | |
Musoning qonuni haqida | 5:17-48 | | 6:27-36 |
Xayr–sadaqa, ibodat va roʻza haqida | 6:1-18 | | (11:2-4) |
Samoviy xazina va tirikchilik tashvishlari haqida | 6:19-34 | | |
Boshqalarni hukm qilmang | 7:1-6 | | 6:37-42 |
Xudodan soʻranglar | 7:7-11 | | (11:9-13) |
Boshqalarga yaxshilik qiling | 7:12 | | 6:31 |
Najot eshigi tordir | 7:13-23 | | 6:43-45 |
Dono va ahmoq binokor | 7:24-29 | | 6:46-49 |
Rim yuzboshisining imoni | 8:5-13 | | 7:1-10 |
Iso beva ayolning oʻgʻlini tiriltiradi | | | 7:11-17 |
Iso Masih va Yahyo choʻmdiruvchi | 11:2-30 | | 7:18-35 |
Gunohkor ayol Isoning oyoqlariga atir moy surtadi | | | 7:36-50 |
Isoga ergashgan ayollar | | | 8:1-3 |
Iso va shayton | 12:22-37 | 3:19-30 | 11:14-23 |
Yunus paygʻambarning alomati | 12:38-45 | | 11:24-36 |
Isoning onasi va ukalari | 12:46-50 | 3:31-35 | 8:19-21 |
Iso farziylarni va Tavrot tafsirchilarini ayblaydi | | | 11:37-54 |
Iso shogirdlariga saboq beradi | | | 12:1-59 |
Tavba va halokat, hosilsiz anjir daraxti | | | 13:1-9 |
Urugʻ sepuvchi haqida masal | 13:1-9 | 4:1-9 | 8:4-8 |
Masallarning maqsadi | 13:10-17 | 4:10-12, 21-25 | 8:9-10, 16-18 |
Urugʻ sepuvchi haqidagi masalning maʼnosi | 13:18-23 | 4:13-20 | 8:11-15 |
Unib chiqqan urugʻ haqida masal | | 4:26-29 | |
Begona oʻt haqida masal | 13:24-30 | | |
Xantal urugʻi, xamirturush haqida masallar | 13:31-35 | 4:30-34 | |
Begona oʻt haqidagi masalning maʼnosi | 13:36-43 | | |
Yashirilgan xazina, qimmatbaho marvarid, toʻr haqida masallar | 13:44-53 | | |
Iso boʻronni tinchlantiradi | 8:18, 23-27 | 4:35-41 | 8:22-25 |
Isoga ergashish shartlari | 8:19-22 | | |
Jinga chalingan ikki odamga Iso shifo beradi | 8:28-9:1 | 5:1-21 | 8:26-40 |
Tirilgan qiz, sogʻaygan ayol | 9:18-26 | 5:22-43 | 8:41-56 |
Iso ikkita koʻr odamga va soqov odamga shifo beradi | 9:27-34 | | |
Iso Oʻz yurtida rad etiladi | 13:54-58 | 6:1-6 | 4:16-31 |
Iso oʻn ikki havoriyni xizmatga yuboradi | 9:35-10:42 | 6:6-13 | 9:1-6 |
Yahyo choʻmdiruvchining oʻlimi | 14:1-12 | 6:14-29 | 9:7-9 |
Iso 5000 kishini toʻydiradi | 14:13-21 | 6:30-44 | 9:10-17 | 6:1-14
Iso suv ustida yuradi | 14:22-36 | 6:45-56 | | 6:15-21
Iso hayot noni, Uning abadiy hayot baxsh etuvchi soʻzlari | | | | 6:22-71
Diniy urf–odatlar va Xudoning amri | 15:1-20 | 7:1-23 | |
Gʻayriyahudiy ayolning ishonchi | 15:21-28 | 7:24-30 | |
Iso koʻp odamlarga shifo beradi, 4000 kishini toʻydiradi | 15:29-38 | 7:31-8:9 | |
Farziylar va sadduqiylar Isodan alomat soʻrashadi | 15:39-16:12 | 8:10-26 | |
Butrus Masihni tan oladi | 16:13-20 | 8:27-30 | 9:18-21 |
Iso Oʻz oʻlimi haqida gapiradi | 16:21-28 | 8:31-9:1 | 9:22-27 |
Isoning qiyofasi oʻzgaradi | 17:1-13 | 9:2-13 | 9:28-36 |
Jinga chalingan bolaga Iso shifo beradi | 17:14-21 | 9:14-29 | 9:37-43 |
Iso yana Oʻz oʻlimi haqida gapiradi | 17:22-23 | 9:30-32 | 9:43-45 |
Maʼbad soligʻi | 17:24-27 | | |
Xudo oldida kim buyuk? | 18:1-14 | 9:33-50 | 9:46-50 |
Gunoh qilgan birodarga munosabat | 18:15-35 | | |
Iso va ukalari | | | | 7:1-9
Iso Quddusga boradi | | | 9:51-56 | 7:10
Isoga ergashish shartlari | | | 9:57-62 |
Iso Quddusda Chayla bayramida | | | | 7:11-52
Iso fohisha ayolni kechiradi | | | | 8:1-11
Iso Masih — olamning nuri | | | | 8:12-59
Iso tugʻma koʻrga shifo beradi | | | | 9:1-41
Iso — yaxshi choʻpon | | | | 10:1-21
Shogirdlarning voizlik safari | | | 10:1-24 |
Rahmdil Samariyalik haqida masal | | | 10:25-37 |
Iso Maryam bilan Martaning uyida | | | 10:38-42 |
Ibodat haqida | | | 11:1-13 |
Shabbat kuni Iso bukri ayolga shifo beradi, xantal urugʻi haqida masal | | | 13:10-21 |
Isoni rad qilishadi | | | | 10:22-42
Najot eshigi tordir | | | 13:22-35 |
Iso Shabbat kuni xastaga shifo beradi, toʻkin ziyofat haqida masal | | | 14:1-24 |
Shogirdlikning qiymati | | | 14:25-35 |
Adashgan qoʻy haqida masal | | | 15:1-7 |
Yoʻqolgan tanga haqida masal | | | 15:8-10 |
Darbadar oʻgʻil haqida masal | | | 15:11-32 |
Pishiq ish boshqaruvchi haqida masal | | | 16:1-18 |
Boy va Lazar haqida masal | | | 16:19-31 |
Gunoh haqida | | | 17:1-10 |
Lazarning oʻlimi va tirilishi | | | | 11:1-44
Isoni oʻldirish rejasi | | | | 11:45-57
Iso oʻn kishiga shifo beradi | | | 17:11-19 |
Xudoning Shohligi | | | 17:20-37 |
Beva ayol va adolatsiz qozi haqida masal | | | 18:1-8 |
Farziy va soliqchi haqida masal | | | 18:9-14 |
Nikoh va ajralish haqida | 19:1-12 | 10:1-12 | |
Iso bolalarni duo qiladi | 19:13-15 | 10:13-16 | 18:15-17 |
Boylik va abadiy hayot | 19:16-30 | 10:17-31 | 18:18-30 |
Iso Oʻz oʻlimi toʻgʻrisida uchinchi marta gapiradi | 20:17-19 | 10:32-34 | 18:31-34 |
Yoqub bilan Yuhannoning tilagi | 20:20-28 | 10:35-45 | |
Iso ikki koʻrga shifo beradi | 20:29-34 | 10:46-52 | 18:35-43 |
Iso va Zakkay | | | 19:1-10 |
Oʻnta xizmatkor haqida masal | | | 19:11-28 |
Iso Quddusga tantanali kiradi | 21:1-11 | 11:1-11 | 19:29-44 | 12:12-19
Qurib qolgan anjir daraxti | 21:18-22 | 11:12-14, 20-26 | |
Iso sotuvchilarni Maʼbaddan quvadi | 21:12-17 | 11:15-19 | 19:45-48 |
Isoning hokimiyati haqida savol | 21:23-27 | 11:27-33 | 20:1-8 |
Ikki oʻgʻil haqida masal | 21:28-32 | | |
Yovuz bogʻbonlar haqida masal | 21:33-46 | 12:1-12 | 20:9-19 |
Toʻy ziyofati haqida masal | 22:1-14 | | |
Soliq toʻlash haqida savol | 22:15-22 | 12:13-17 | 20:20-26 |
Tirilish haqida savol | 22:23-33 | 12:18-27 | 20:27-38 |
Eng buyuk amr | 22:34-40 | 12:28-34 | 20:39-40 |
Masih kimning oʻgʻli? | 22:41-46 | 12:35-37 | 20:41-44 |
Soxta va chin taqvodorlik | 23:1-39 | 12:38-40 | 20:45-47 |
Beva ayolning xayr–ehsoni | | 12:41-44 | 21:1-4 |
Iso Oʻz oʻlimi haqida gapiradi | | | | 12:20-36
Xalqning oʻjarligi va imonsizligi | | | | 12:37-50
Iso oxirzamon haqida gapiradi | 24:1-51 | 13:1-37 | 21:5-38 |
Kelinning oʻnta dugonasi haqida masal | 25:1-13 | | |
Uchta xizmatkor haqida masal | 25:14-30 | | |
Qiyomat–qoyim soʻrogʻi | 25:31-46 | | |
Isoni oʻldirish rejasi | 26:1-5, 14-16 | 14:1-2, 10-11 | 22:1-6 |
Isoga atir moy quygan ayol | 26:6-13 | 14:3-9 | | 12:1-11
Qutlugʻ ziyofatga tayyorgarchilik | 26:17-20 | 14:12-17 | 22:7-14 |
Iso Oʻz shogirdlarining oyoqlarini yuvadi | | | | 13:1-17
Isoga xiyonat | 26:21-25 | 14:18-21 | 22:21-23 | 13:18-30
Qutlugʻ ziyofat[1] | 26:26-30 | 14:22-26 | 22:15-20 |
Butrusning Isodan tonishi haqida karomat | 26:30-35 | 14:27-31 | 22:24-38 | 13:31-38, 16:32
Iso shogirdlarini yupatib aytgan soʻzlar | | | | 14:1-16:33
Iso Oʻz shogirdlari uchun ibodat qiladi | | | | 17:1-26
Isoning bogʻdagi ibodati | 26:36-46 | 14:32-42 | 22:39-46 | 18:1
Iso hibsga olinadi | 26:47-56 | 14:43-52 | 22:47-53 | 18:2-11
Iso oliy ruhoniy Xanan oldida | | | | 18:12-14, 19-23
Iso yahudiylarning Oliy kengashi oldida | 26:57-68 | 14:53-65 | 22:54, 63-65 | 18:24
Butrus Isodan tonadi | 26:69-75 | 14:66-72 | 22:55-62 | 18:15-18, 25-27
Iso oliy kengash tomonidan hukm qilinadi | 27:1-2 | 15:1 | 22:66-71 | 18:28
Xoin Yahudoning halokati[2] | 27:3-10 | | |
Iso Pilat huzurida | 27:11-14 | 15:2-5 | 23:2-7 | 18:28-38
Iso Hirod oldida | | | 23:8-12 |
Iso oʻlimga hukm qilinadi | 27:15-31 | 15:6-20 | 23:13-25 | 19:1-16
Iso xochga mixlanadi | 27:32-44 | 15:21-32 | 23:26-43 | 19:17-27
Iso jon beradi | 27:45-56 | 15:33-41 | 23:44-49 | 19:28-37
Iso dafn qilinadi | 27:57-66 | 15:42-47 | 23:50-56 | 19:38-42
Iso tiriladi | 28:1-8 | 16:1-8 | 24:1-12 | 20:1-9
Iso ikki ayolga zohir boʻladi | 28:9-10 | 16:9-11 | | 20:10-18
Soqchilarning xabari | 28:11-15 | | |
Iso Emmaus yoʻlida ikki shogirdiga zohir boʻladi | | 16:12-13 | 24:13-35 |
Iso shogirdlariga zohir boʻladi[3] | | 16:14-18 | 24:36-49 | 20:19-25
Iso Toʻmaga va boshqa shogirdlariga zohir boʻladi | | | | 20:26-31
Iso koʻl boʻyida zohir boʻladi | | | | 21:1-25
Iso Jaliladagi togʻda zohir boʻladi | 28:16-20 | | |
Iso osmonga koʻtariladi[4] | | 16:19-20 | 24:50-53 |

Havoriylar

Parchaning asosiy mavzusi | Oʻxshash parchalar manzillari
Shoul imonga keladi | Havoriylar 9:1-19, 22:3-16, 26:9-18, 1 Korinfliklar 15:8

[1] Yana 1 Korinfliklar 11:23-26 ga qarang.

[2] Yana Havoriylar 1:18-19 ga qarang.

[3] Yana Havoriylar 1:4-8 ga qarang.

[4] Yana Havoriylar 1:9-12 ga qarang.

Qoʻlyozmalar

Qoʻlyozmalar

1. Eski Ahdning qoʻlyozmalaridan “Leningrad Kodeksi”

2. Eski Ahdning “Qumron qoʻlyozmalari”dan biri

3. Eski Ahdning “Qadimiy yunoncha tarjima” qoʻlyozmalaridan parcha

4. Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Papirus 52” deb atalgan parcha

5. Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Kodeks Sinaytikus”

Eski Ahdning qoʻlyozmalaridan “Leningrad Kodeksi”

Yunus paygʻambar kitobidan olingan bu ibroniycha qoʻlyozma
taxminan milodiy 1000 yillarda koʻchirilgan

Eski Ahdning “Qumron qoʻlyozmalari”dan biri

Ishayo paygʻambar kitobidan olingan bu ibroniycha qoʻlyozma
taxminan miloddan oldingi 100 yillarda koʻchirilgan

Eski Ahdning “Qadimiy yunoncha tarjima” qoʻlyozmalaridan parcha

Yoshua kitobidan olingan bu yunoncha qoʻlyozma
taxminan milodiy 200 yillarda koʻchirilgan

Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Papirus 52” deb atalgan parcha

Yuhanno bayon etgan muqaddas Xushxabardan olingan bu yunoncha qoʻlyozma
taxminan milodiy 125 yillarda koʻchirilgan

Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Kodeks Sinaytikus”

Matto bayon etgan muqaddas Xushxabardan olingan bu yunoncha qoʻlyozma
taxminan milodiy 340 yillarda koʻchirilgan

Xaritalar

Xaritalar

1. Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq

2. Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl

3. Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi

4. Oʻn ikki qabilaning hududi

5. Quddus (shohlar davrida)

6. Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida)

7. Isroil va Yahudo shohliklari

8. Ossuriya shohligi

9. Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda)

10. Fors shohligi (Rasm)

11. Iskandar Zulqarnayn shohligi

12. Rim imperiyasi

13. Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida)

14. Quddus (Iso Masih davrida)

15. Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari

16. Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari

17. Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari

18. Pavlusning Rimga olib ketilishi

Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq

Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl

Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi

Oʻn ikki qabilaning hududi

Quddus (shohlar davrida)

Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida)

Isroil va Yahudo shohliklari

Ossuriya shohligi

Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda)

Fors shohligi (Rasm)

Iskandar Zulqarnayn shohligi

Rim imperiyasi

Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida)

Quddus (Iso Masih davrida)

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari

Pavlusning Rimga olib ketilishi

Muqaddas Kitob

Muqaddas Kitobni tarjima qilish instituti

101000 Rossiya, Moskva, Bosh pochta a/q 360
www.ibt.org.ru; ibt_inform@ibt.org.ru

Nashrga 11.07.2016 da ruxsat etildi.

Hajmi 70x100 1/16 ofset usulida bosilgan.

Shartli bosma tabagʻi 121. 3075 nusxada.

Buyurtma № 16068 AV (5541, 5542)

“Printkorp” bosmaxonasida chop etilgan.

LP № 02330/0056863 30.04.2004 yilda berilgan.

220141 Belorus, Minsk, F. Skorina koʻchasi, 40–uy.

Toʻgʻri yoʻl

Toʻgʻri yoʻl

TOʻGʻRI YOʻL NIMA?

QIYOMAT KUNIGA QANDAY QILIB TAYYOR BOʻLAMIZ?

Kirish

Bu muhim savollarga Xudo qanday javob bergani Muqaddas bitiklarda ayon qilingan. Mazkur boʻlimda mana shu mavzu haqidagi oyatlardan chiqarilgan xulosalar keltirilgan. Oyatlardagi ruhiy haqiqatni oʻqib, ular borasida mulohaza qiling. Shunda, Xudo ayon qilgan, najotga yetaklaydigan toʻgʻri yoʻlni va yaqinlashib kelayotgan qiyomat kuniga qanday tayyorlanishni aniq tushunib olasiz. Umid qilamizki, siz Muqaddas bitiklar orqali Xudoning ovozini eshitasiz va oʻrganganlaringizni boshqalar bilan oʻrtoqlashasiz.

Sulaymonning hikmatlari 4:18-19, 12:28

Solihning yoʻli tongga oʻxshaydi, kun chiqquncha tong yorishaveradi. Fosiqning yoʻli esa zulmat kabidir, nimaga qoqilib ketishini bilmaydi. Solihlik yoʻli hayotga yetaklaydi, bu yoʻlda oʻlim yoʻqdir.

Matto 7:13-14

Iso Masih dedi: “Tor eshikdan kiringlar! Chunki halokatga olib boradigan darvoza enli, yoʻli ham kengdir. Bu yoʻldan yurayotganlar koʻp. Hayotga olib boradigan eshik esa juda tor, yoʻli ensizdir. Bu yoʻlni topadiganlar oz.”

MUNDARIJA

1. XUDO MUQADDASDIR

2. INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN

3. INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI

4. XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR

5. XUDO NAJOTKORIMIZDIR

6. XUDO HOZIRLAGAN YOʻL

7. XUDO KECHIRUVCHIDIR

8. HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK

9. XUDO SADOQATLIDIR

10. XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI

11. BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ

12. BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ

13. SIZ TAYYORMISIZ?

XUDO MUQADDASDIR

XUDO MUQADDASDIR

Xudo muqaddasdir va faqatgina muqaddas boʻlganlar Uning huzuriga kirib, yashay oladi.

Vahiy 4:8

Samodagi toʻrtta jonli mavjudot kechayu kunduz tinmay shunday soʻzlarni takrorlar edilar:

“Muqaddasdir, muqaddasdir,

Muqaddasdir Qodir Xudo — Egamiz.

U bor boʻlgan, hozir ham bor,

Kelajakda ham bor boʻlar!”

1 Butrus 1:14-16

Xudoga itoatkor farzandlar boʻlinglar, oldingi gʻaflat paytida sizlarni qamragan ehtiroslarga qul boʻlib qolmanglar. Aksincha, butun yurish–turishingizda muqaddas boʻlinglar, zero, sizlarni daʼvat etgan Xudo muqaddasdir. Axir, Xudoning Oʻzi: “Muqaddas boʻlinglar, chunki Men muqaddasman”, deb aytgan.

Ibroniylar 12:14

Hamma bilan tinch–totuv yashashga harakat qilinglar. Halol hayot kechirishga tirishinglar, aks holda, Egamizni koʻra olmaysizlar.

1 Yuhanno 1:5-6

Biz Iso Masihdan eshitib, sizlarga yetkazayotgan Xushxabarimiz shundan iborat: Xudo — nur, Unda hech qanday zulmat yoʻq. Agar biz Xudo bilan yashayapmiz deb turib, oldingiday zulmatda yashasak, yolgʻon gapirib, haqiqatga xilof ish qilgan boʻlamiz.

Yana qarang:

Zabur 1:1-6, 14:1-5 Toʻgʻri yoʻldan yuradigan insonlar — kim?

INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN

INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN

Hammamiz Xudoning qonunlarini buzib, gunoh qilganmiz, toʻgʻri yoʻldan ozganmiz.

Rimliklar 3:10-12

Axir, Muqaddas bitiklarda quyidagiday yozilgan–ku: “Hech bir solih kimsa yoʻqdir, hatto bironta ham yoʻq! Bironta ham idrokli zot yoʻq, hech kim Xudoga yuz burmaydi. Hammasi yoʻldan ozgan, birday buzilgan, yaxshilik qiluvchi bir kimsa yoʻqdir, hatto bironta ham yoʻq!”[1]

Rimliklar 3:23

Hamma gunoh qilgan va Xudoning ulugʻvorligidan mahrumdir.

Yana qarang:

Matto 5:17-48 Iso Masihning haqiqiy solihlik haqidagi taʼlimoti.

INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI

INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI

Qiyomat kunida hammamiz qilmishlarimiz uchun javob beramiz.

Ibroniylar 4:13

Butun borliq Xudoning koʻzi oldida yap–yalangʻoch va ochiqdir. Hech kim va hech narsa Undan pinhon emas. Biz Unga hisob beramiz!

Ibroniylar 10:26-27

Agar biz haqiqatni bilib olgandan keyin, ataylab gunoh qilishda davom etsak, bu gunohlarimizni hech qanday qurbonlik yuva olmaydi. Shunda qoʻrquv ichra Xudoning hukmini kutishdan boshqa ilojimiz qolmaydi. Oqibatda, Xudoning dushmanlari bilan birga lovullagan olovda yonish bizning qismatimiz boʻladi.

Yana qarang:

Vahiy 20:11-15 Qiyomat kuni haqidagi vahiy.

XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR

XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR

Xudo bizni yaxshi koʻradi va bizni kechirishga tayyor turibdi.

Yuhanno 3:16

Xudo olamni shunchalik sevdiki, Oʻzining yagona Oʻgʻlini berdi. Toki Unga ishonganlardan birontasi halok boʻlmasin, balki abadiy hayotga ega boʻlsin.

Rimliklar 5:8

Biz hali gunohga botgan chogʻimizda, Masih biz uchun oʻldi. Shu yoʻsinda Xudo bizga boʻlgan Oʻz mehr–muhabbatini namoyon qildi.

Yana qarang:

Luqo 15:11-32 Iso Masih aytgan darbadar oʻgʻil haqidagi masal.

XUDO NAJOTKORIMIZDIR

XUDO NAJOTKORIMIZDIR

Xudo gunohlarimizning kechirilishi va qiyomat hukmidan qutqarilishimiz uchun Iso Masih orqali bizga yoʻl ochib berdi.

Yuhanno 3:17

Xudo dunyoni hukm qilish uchun emas, balki Oʻgʻli orqali qutqarish uchun Uni dunyoga yubordi.

Havoriylar 10:41-43

Butrus dedi: “Iso hammaga emas, faqat bizga zohir boʻldi. Chunki Xudo bizni Iso haqida guvohlik berishimiz uchun tanlagandi. Iso tirilgandan keyin biz U bilan yeb–ichdik. U bizga: «Xalqlarga vaʼz qilib, guvohlik beringlar. Oʻliklar va tiriklarni hukm qilish uchun Xudo Meni tayinlaganini ularga aytinglar», — deb buyurdi. Barcha paygʻambarlar ham Iso toʻgʻrisida guvohlik bergan edilar. Isoga ishongan har bir odamning gunohlari Uning nomi tufayli kechiriladi, deb aytgan edilar.”

Yuhanno 1:29

Ertasi kuni Yahyo Isoning yaqinlashib kelayotganini koʻrib, shunday dedi: “Ana, Xudoning Qoʻzisi! U dunyoni gunohdan poklaydi!”

1 Korinfliklar 15:3-4

Menga berilgan eng muhim taʼlimotni sizlarga yetkazdim. Bu taʼlimot quyidagichadir: Muqaddas bitiklarga muvofiq, Masih gunohlarimiz uchun oʻlgan. Keyin U dafn qilindi, uchinchi kuni esa tirildi. Bularning hammasi Muqaddas bitiklarga muvofiq sodir boʻldi.

2 Korinfliklar 5:19-21

Ha, Xudo insonlarni gunohlari uchun jazolamadi, aksincha, Masih orqali dunyoni Oʻzi bilan yarashtirdi.… Biz Masihning elchilarimiz, Xudo biz orqali insonlarga murojaat etyapti. Masih nomidan yolvoryapmiz: sizlar ham Xudo bilan yarashinglar. Axir, Xudo bizni Masih orqali oqlash uchun begunoh Masihni gunohkorni jazolaganday, jazoladi.

Yana qarang:

Yuhanno 10:7-18 Iso Masih — najot eshigi va yaxshi choʻpon.

XUDO HOZIRLAGAN YOʻL

XUDO HOZIRLAGAN YOʻL

Qiyomat kunida hukmdan qutulishimizning faqat birgina toʻgʻri yoʻli bor.

Havoriylar 4:12

Najot boshqa hech kimdan kelmaydi. Iso Masihning nomi — butun olamda najot beradigan yagona nomdir.

Yuhanno 14:6

Iso ularga dedi: “Men yoʻl, haqiqat va hayotdirman. Otaning oldiga olib boradigan Mendan boshqa yoʻl yoʻq.”

Filippiliklar 2:9-11

Xudo Iso Masihni eng yuqoriga yuksaltirdi va Unga har qanday ismdan yuqori ismni ato etdi. Toki Isoning oldida yeru osmondagi va yer ostidagi borliq jon tiz choʻksin, har bir til Iso Masihni Rabbiy deb tan olib, Otamiz Xudoga sharaf keltirsin.

Yana qarang:

Luqo 16:19-31 Iso Masih aytgan boy va Lazar haqidagi masal.

XUDO KECHIRUVCHIDIR

XUDO KECHIRUVCHIDIR

Biz gunohlarimizni eʼtirof etib, tavba qilishimiz kerak, shunda Xudo bizni kechiradi.

1 Yuhanno 1:8-10

Agar gunohimiz yoʻq desak, oʻzimizni oʻzimiz aldagan boʻlamiz va bizda haqiqat boʻlmaydi. Bordi–yu, gunohlarimizni eʼtirof etsak, sodiq va adolatli boʻlgan Xudo gunohlarimizni kechirib, bizni har qanday yomonlikdan forigʻ qiladi. Agar gunoh qilganimiz yoʻq desak, Xudoni yolgʻonchiga chiqargan boʻlamiz.

Yana qarang:

Luqo 18:9-14 Iso Masih aytgan farziy va soliqchi haqidagi masal.

HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK

HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK

Rabbimiz Iso Masihga ishonishimiz shart. Unga ishonadiganlar toʻgʻri yoʻldadir.

Havoriylar 16:30-31

Zindonbon Pavlus va Silasni tashqariga olib chiqib: “Janoblar, najot topishim uchun nima qilishim kerak?” deb soʻradi. “Rabbimiz Isoga ishon, shunda oʻzing va xonadon ahling najot topasizlar”, — deb javob berishdi ular.

Rimliklar 10:9-11, 13

Agar oʻz ogʻzingiz bilan Isoni Rabbim deb eʼtirof etib, Xudo Uni oʻlikdan tiriltirganiga chin yurakdan ishonsangiz, najot topasiz. Chunki inson qalbidan ishonib oqlanadi va ogʻzi bilan eʼtirof etib najot topadi. Muqaddas bitiklarda yozilganday: “Unga ishongan hech bir inson uyatga qolmaydi.”… Axir, “Rabbimizga iltijo qilgan har bir inson qutqariladi”, deb yozilgan–ku.

Yana qarang:

Matto 13:44-46 Iso Masih aytgan yashirilgan xazina va qimmatbaho marvarid haqidagi masallar.

Matto 22:1-14 Iso Masih aytgan toʻy ziyofati haqidagi masal.

XUDO SADOQATLIDIR

XUDO SADOQATLIDIR

Iso Masihga imon keltirganimizda, Xudo bizni hukm qilmasligiga va bizga abadiy hayot berishiga amin boʻlamiz.

Yuhanno 3:18

Xudoning Oʻgʻliga ishongan odam hukm qilinmaydi. Unga ishonmagan odam esa allaqachon mahkum boʻlgan, chunki u Xudoning yagona Oʻgʻliga ishonmadi.

Yuhanno 3:35-36

Ota Oʻgʻlini yaxshi koʻradi, U hamma narsani Oʻgʻlining qoʻliga topshirgan. Xudoning Oʻgʻliga ishongan har bir odam abadiy hayotga ega boʻladi. Oʻgʻilni rad etgan odam esa hayot koʻrmay, Xudoning gʻazabi ostida qoladi.

Rimliklar 8:1

Iso Masihga tegishli boʻlganlar endi hukm qilinmaydilar.

Yana qarang:

Rimliklar 8:31-39 Xudoning Iso Masihga ishonganlarga qoʻrsatadigan mehr–muhabbati.

XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI

XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI

Iso Masihga imon keltirganimizda, Xudo bizni Oʻzining Muqaddas Ruhiga toʻldiradi. Solih hayot kechirishimiz uchun, toʻgʻri yoʻldan ozmasligimiz uchun Muqaddas Ruh bizga kuch–qudrat beradi.

Havoriylar 1:4-5, 8

Iso Oʻz havoriylari bilan dasturxon atrofida oʻtirar ekan, ularga shunday amr berdi: “Quddusdan ketib qolmanglar, osmondagi Otamning bergan vaʼdasi bajo boʻlishini kutinglar. Bu vaʼda haqida oldin ham sizlarga aytgan edim. Yahyo odamlarni suvga choʻmdirar edi, sizlar esa yaqin kunlarda Muqaddas Ruhga choʻmdirilasizlar.... Muqaddas Ruh sizlarni qamrab olganda, kuch–qudratga toʻlasizlar. Quddusda, Yahudiya va Samariyada, yer yuzining hamma burchaklarida sizlar Mening shohidlarim boʻlasizlar.”

Havoriylar 2:38

Butrus ularga dedi: “Tavba qilinglar, har biringiz Iso Masihning nomi bilan suvga choʻminglar, toki gunohlaringiz kechirilsin. Shunda sizlar Muqaddas Ruhni inʼom qilib olasizlar.”

Efesliklar 5:18

Sharob ichib mast boʻlmanglar, chunki bu buzuqlikka olib boradi. Aksincha, Muqaddas Ruhga toʻlib–toshinglar.

Yana qarang:

Galatiyaliklar 5:16-26 Muqaddas Ruh yetakchiligida hayot kechirish.

BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ

BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ

Iso Masihga imon keltirganimizda, biz Xudoning aziz xalqiga tegishli boʻlib qolamiz.

Efesliklar 2:19-22

Demak, sizlar endi begona ham, kelgindi ham emassizlar, balki Xudoning aziz xalqi qatoridasiz, Uning xonadoni aʼzosi boʻldingizlar. Sizlar xuddi bir binodaysizlar. Bu binoning asosi havoriylaru paygʻambarlardir. Binoning tamal toshi esa Iso Masihning Oʻzidir. Bu imorat Rabbimiz Iso Masih orqali bir boʻlib, yuksalib boradi va Unga bagʻishlangan muqaddas maʼbad boʻladi. Iso Masihga tegishli boʻlganingiz uchun sizlar ham bu imoratning bir qismisiz. Bu imoratni Xudoning Ruhi Oʻziga maskan qilib oladi.

1 Butrus 2:9-10

Sizlar — tanlangan bir nasl, ruhoniylar shohligi, muqaddas qavm, Xudoning aziz xalqisiz. Xudo sizlarni zulmatdan Oʻzining ajoyib nuriga daʼvat etgan, Uning buyuk ishlarini eʼlon qilishingiz uchun sizlarni tanlagan. Sizlar bir vaqtlar Xudoga begona edingizlar, endi esa Uning xalqisizlar. Bir vaqtlar Xudoning marhamatidan bebahra edingizlar, endi esa Undan marhamat topdingizlar.

Yana qarang:

Vahiy 21:1-8, 22-27 Yangi yeru osmon, yangi Quddus haqidagi vahiy.

BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ

BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ

Iso Masihga imon keltirganlar bilan muntazam ravishda uchrashib turishimiz kerak.

Matto 18:20

Iso dedi: “Qayerda ikki yoki uch kishi Mening nomim uchun yigʻilsa, Men oʻsha yerda ularning orasida boʻlaman.”

Havoriylar 2:42, 46

Imonlilar havoriylarning taʼlimotini oʻrganishga, birodarlikka, Rabbimiz Isoni xotirlab, non sindirishga va ibodatga oʻzlarini bagʻishladilar…. Imonlilar har kuni Maʼbadda yigʻilardilar. Bir–birlarinikiga mehmonga borganda esa Rabbimiz Isoni xotirlash uchun non sindirardilar, soddadillik bilan, yurakdan sevinib ovqatlanishardi.

Yana qarang:

Ibroniylar 3:12-14, 10:23-25 Imonlilarga ogohlantirish.

SIZ TAYYORMISIZ?

SIZ TAYYORMISIZ?

Dono insonlar Xudodan qoʻrqadi. Ular toʻgʻri yoʻldan yurib, Qiyomat kuniga tayyor boʻladi.

Sulaymonning hikmatlari 9:10, 14:27

Egamizdan qoʻrqish donolikning boshidir, Muqaddas Xudoni bilish idrokdir. Egamizdan qoʻrqish hayot manbaidir, bunday xislat odamni oʻlim tuzogʻidan asraydi.

Matto 4:4

Iso iblisga javoban dedi: “Yozilganki: «Inson faqat non bilan emas, balki Xudoning ogʻzidan chiqqan har bir soʻz bilan yashaydi.»”

Yana qarang:

Matto 7:24-27, Luqo 12:42-48 Iso Masih aytgan dono va ahmoq binokorlar hamda hushyor xizmatkorlar haqidagi masallar.

Zabur 90:1-16 Xudo Unga umid bogʻlaganlarni himoya qilib, sogʻ–omon saqlaydi.

[1] Zabur 13:1-3 ga qarang.

Yordamchi oyatlar

TOʻGʻRI YOʻLDAN YURISHDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR ROʻYXATI

Kirish

Ushbu qismda yuzga yaqin mavzuni oʻz ichiga olgan, hayotimiz uchun zarur, haqiqatni koʻrsatadigan oyatlar bor. Bu oyatlar Muqaddas Kitobdagi donolik ummonining bir tomchisi, xolos. Ular beshta asosiy mavzu ostida berilgan. Ushbu roʻyxatdagi oyatlar sizga Muqaddas bitiklarda muhim hayotiy mavzular haqida nimalar deyilganini koʻrsatadi. Umid qilamizki, siz bu oyatlarni oʻqib, Xudo haqida va Xudoga manzur hayot qanday boʻlishi haqida oʻrganasiz hamda hayotingizda uchraydigan kundalik vaziyatlarda mana shu oyatlar tufayli donolik bilan ish yuritib, ulardan tasalli topasiz.

MUNDARIJA

MUNDARIJA

XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR
Xudo inoyatlidir
Xudo kechiruvchidir
Xudo mangudir
Xudo marhamat koʻrsatuvchidir
Xudo mehr–muhabbatlidir
Xudo mehr–shafqatlidir
Xudo mehribondir
Xudo muqaddasdir
Xudo najotkorimizdir
Xudo odildir
Xudo taʼminlovchimizdir
Xudo tinchlik beruvchidir
Xudo ulugʻvordir
Xudo shodlik ato qiluvchidir
Xudo yagona Xudodir
Xudo yaqindir
Xudo oʻzgarmasdir
Xudo qudratlidir
Xudo hayot manbaidir
Xudo hamma narsani bilguvchidir
RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR
Abadiy hayot haqida
Gunoh haqida
Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida
Ibodat haqida
Najot haqida
Poklik haqida
Ruhiy jang haqida
Roʻza tutish haqida
Solihlik haqida
Tinchlik haqida
Xudoga shukrona aytish haqida
Xudoning yetakchiligi haqida

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Dangasalik haqida
Yolgʻon gapirish haqida
Jinsiy axloqsizlik haqida
Itoatkorlik haqida
Kamtarlik haqida
Mayxoʻrlik haqida
Mehribonlik haqida
Minnatdorchilik haqida
Muloyimlik haqida
Rahmdillik haqida
Sabr–toqat haqida
Saxiylik haqida
Takabburlik va magʻrurlik haqida
Tirishqoqlik haqida
Xasislik va ochkoʻzlik haqida
Xudojoʻylik haqida
Oʻzini tuta bilish haqida
Oʻgʻrilik haqida
Qanoat qilib yashash haqida
Hasad haqida
Haqqoniylik haqida
MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR
Ajrashish haqida
Boshqalarga xizmat qilish haqida
Boshqalarni kechirish haqida
Boshqalarni hukm qilish haqida
Dushmanlarga munosabat haqida
Doʻstlik haqida
Jahl va gʻazab haqida
Zino haqida
Masihiy birodarlarga munosabat haqida
Masihiylarning yakdilligi haqida
Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida
Mehr–shafqat koʻrsatish haqida
Musofir va muhtojlarga munosabat haqida
Nikoh haqida
Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida
Tilni jilovlash haqida
Xafagarchilik haqida
Qasos olish haqida
Gʻiybat haqida
Haqiqatni aytish haqida

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

Adolat va haqiqatga intilganda
Aybini his qilganda
Boylik haqida
Vasvasa va sinovlardan oʻtganda
Donolik kerak boʻlganda
Yolgʻizlikni his qilganda
Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda
Imon sust boʻlganda
Ish yaxshi yurishganda
Ishingiz haqida oʻylayotganingizda
Kasallikka duchor boʻlganda
Kelajakka umid kerak boʻlganda
Kulfatli damlarda
Tushkunlikka tushganingizda
Umidsiz boʻlganda
Xavotir olganda
Xavfga duchor boʻlganda
Shodlik, quvonchga toʻla damlarda
Yupanch va dalda kerak boʻlganda
Yurak notinch boʻlganda
Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda
Qaygʻurganda
Qaror chiqarayotganda
Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

1. XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Xudo inoyatlidir

Xudo inoyatlidir

Zabur 85:15

Sen, ey Rabbiy, rahmdil va inoyatli, Jahli tez chiqmaydigan Xudosan, Sevging va sadoqating moʻldir.

Zabur 144:8-9, Yuhanno 1:16-17, Yoqub 4:6, 1 Butrus 5:10, Efesliklar 2:7, 2 Timoʻtiy 1:9

Xudo kechiruvchidir

Xudo kechiruvchidir

Zabur 85:5

Sen, ey Rabbiy, yaxshisan, kechirimlisan, Senga iltijo qilganlarga Sodiq sevgingni koʻrsatasan.

Zabur 129:3-4, 2 Butrus 3:9, 1 Yuhanno 1:8-9, Efesliklar 1:7-8, Efesliklar 4:32, Ibroniylar 10:15-18

Xudo mangudir

Xudo mangudir

Vahiy 1:8

“Men Ibtido va Intihodirman, — deb aytmoqda Egamiz Xudo. — Men oldin bor boʻlgan, hozir ham bor, kelajakda ham bor boʻladigan Qodir Xudodirman.”

Rimliklar 1:20, 1 Timoʻtiy 1:17

Xudo marhamat koʻrsatuvchidir

Xudo marhamat koʻrsatuvchidir

Ibroniylar 4:16

Kelinglar, inoyatli Xudoyimizning taxtiga jasorat bilan yaqinlashaylik. Shunda U bizga marhamat koʻrsatadi, Uning inoyati zarur vaqtda bizga yordam beradi.

Zabur 10:7, Hikmatlar 12:2, Luqo 1:50, Yahudo 1:21

Xudo mehr–muhabbatlidir

Xudo mehr–muhabbatlidir

Zabur 35:6, 8

Ey Egam, sodiq sevging falaklarga yetgaydir, Ey Egam, sadoqating samolarga choʻzilgaydir….Sodiq sevging, ey Xudo, naqadar bebahodir! Qanotlaring soyasida insonlar panoh topadi.

Zabur 12:6, Zabur 62:4, Zabur 85:15, Yuhanno 3:16, 1 Yuhanno 3:16-17, 1 Yuhanno 4:7-19, Rimliklar 5:6-8, Rimliklar 8:38-39, Efesliklar 2:4-5

Xudo mehr–shafqatlidir

Xudo mehr–shafqatlidir

Luqo 1:78

Zero, Xudoyimiz mehr–shafqatga boy, U samodan bizga ufq Nurini sochadi.

Zabur 22:6, Zabur 24:6, Yoqub 5:11, Efesliklar 2:4-7

Xudo mehribondir

Xudo mehribondir

Zabur 114:5

Egamiz mehribon, odildir, Xudoyimiz rahmdildir.

Zabur 83:12, Rimliklar 2:4

Xudo muqaddasdir

Xudo muqaddasdir

Zabur 98:9

Ulugʻlanglar Egamiz Xudoni! Sajda qiling Unga muqaddas togʻida. Zero, muqaddasdir Egamiz Xudo!

Zabur 21:4, 1 Butrus 1:14-16, Vahiy 4:8, Vahiy 15:4

Xudo najotkorimizdir

Xudo najotkorimizdir

Zabur 26:1

Egam nurim va najotimdir, Kimdan qoʻrqaman?! Egam hayotimning qalʼasidir, Kim meni qoʻrqita olar?!

Zabur 36:39-40, Zabur 61:6-8, Havoriylar 4:11-12, 1 Timoʻtiy 4:10, Titus 3:4-6

Xudo odildir

Xudo odildir

Zabur 24:8

Egamiz yaxshi, adolatlidir! U gunohkorlarga yoʻl–yoʻriq koʻrsatadi.

Hikmatlar 11:1, 1 Butrus 1:17, 2 Salonikaliklar 1:5-8, Vahiy 15:3-4

Xudo taʼminlovchimizdir

Xudo taʼminlovchimizdir

Zabur 15:5

Ey Egam! Barqarorligim Sensan, Muvaffaqiyatim ham Oʻzingdirsan, Kelajagimni Sen taʼminlaysan.

Zabur 36:25-26, Zabur 64:10, Matto 6:25-34, Matto 7:9-11, Havoriylar 14:16-17, Filippiliklar 4:19

Xudo tinchlik beruvchidir

Xudo tinchlik beruvchidir

Zabur 84:9

Parvardigor Egamiz aytayotganiga quloq solaman, U Oʻz xalqiga, Oʻz taqvodorlariga tinchlik vaʼda qilayotir, Endi ular bemaʼni yoʻllariga qaytmasin.

Hikmatlar 16:7, Yuhanno 16:33, Rimliklar 5:1, Filippiliklar 4:6-9, 2 Salonikaliklar 3:16

Xudo ulugʻvordir

Xudo ulugʻvordir

Zabur 95:9

Muqaddas ulugʻvorlikka burkangan Egamizga sajda qiling! Ey zamin ahli, Uning oldida titrab turing!

Zabur 23:7-10, Zabur 92:1, Yuhanno 1:14, Vahiy 21:23-25

Xudo shodlik ato qiluvchidir

Xudo shodlik ato qiluvchidir

Zabur 15:11

Menga hayot soʻqmogʻini Oʻzing koʻrsatasan, Huzuringda shodlik meni qamrab oladi, Menga boqiy huzur–halovatni Sen berasan.

Zabur 29:6, Rimliklar 15:13, Galatiyaliklar 5:22-23

Xudo yagona Xudodir

Xudo yagona Xudodir

Zabur 17:32

Egamizdan boshqa Xudo kim ekan?! Xudoyimizdan boʻlak suyanchiq Qoya bormikan?!

Mark 12:28-33, Rimliklar 3:29-30, 1 Korinfliklar 8:5-6

Xudo yaqindir

Xudo yaqindir

Zabur 144:18

Egamiz Oʻziga yolvorganlarning yonidadir, Chin dildan iltijo qilganlarning yonidadir.

Zabur 33:19, Zabur 74:2, Zabur 138:7-12, Havoriylar 17:27

Xudo oʻzgarmasdir

Xudo oʻzgarmasdir

Zabur 101:28

Sen esa hech oʻzgarmassan, Sen to abad yashaysan.

Zabur 32:11, Zabur 101:25-28, Yoqub 1:17

Xudo qudratlidir

Xudo qudratlidir

Zabur 92:4

Yuksakdagi Egamiz dengiz toʻlqinlaridan ham qudratliroqdir, Bahaybat suvlarning pishqirishidan ham qudratliroqdir.

Zabur 88:9, Luqo 1:46-55, Vahiy 4:11, Vahiy 19:1

Xudo hayot manbaidir

Xudo hayot manbaidir

Zabur 35:10

Hayotning bulogʻi Sendadir, Ziyo olarmiz Sening nuringdan.

Zabur 103:30, Zabur 138:13-16, Yuhanno 1:1-5, Yuhanno 5:24-26, Yuhanno 14:6, Havoriylar 17:24-25

Xudo hamma narsani bilguvchidir

Xudo hamma narsani bilguvchidir

Zabur 138:1-5

Ey Egam, meni Oʻzing sinab koʻrib, bilgansan, Qachon oʻtirib, qachon turishimni Oʻzing bilasan, Oʻy–xayollarimni uzoqdan turib anglab olasan, Yurishimni, yotishimni Sen tekshirasan, Barcha yoʻllarim Senga oyday ravshandir. Biron soʻz tilimga kelmasdan oldin, Ey Egam, Sen hammasini bilasan. Meni hamma tomondan oʻrab olgansan, Qoʻllaringni ustimga qoʻygansan.

Zabur 33:16-19, Ibroniylar 4:13

RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR

RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR

Abadiy hayot haqida

Abadiy hayot haqida

Yuhanno 3:16

Zero, Xudo olamni shunchalik sevdiki, Oʻzining yagona Oʻgʻlini berdi. Toki Unga ishonganlardan birontasi halok boʻlmasin, balki abadiy hayotga ega boʻlsin.

Yuhanno 5:24, Yuhanno 10:27-28, Yuhanno 17:1-3, 1 Yuhanno 5:11-12, Rimliklar 6:23

Gunoh haqida

Gunoh haqida

1 Yuhanno 2:1-2

Aziz bolalarim, gunoh qilmanglar deb, men sizlarga shularni yozyapman. Bordi–yu, birortamiz gunoh qilib qoʻysak, Otamiz Xudoning oldida homiyimiz — Iso Masih bor, U Solih Zotdir. U bizni gunohlarimizdan poklash uchun qurbon boʻldi. Nafaqat bizning, balki butun dunyoning gunohlari uchun qurbon boʻldi.

Zabur 89:8, Hikmatlar 13:21, 1 Yuhanno 1:8-10, Rimliklar 5:6-8, Rimliklar 6:23, Efesliklar 2:1-9

Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida

Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida

Rimliklar 1:16

Men Xushxabardan or qilmayman, chunki Xudoning kuch–qudrati boʻlgan bu Xushxabar orqali unga ishonganlarning hammasi qutqariladi. Ishonadiganlar yahudiymi, gʻayriyahudiymi, farqi yoʻq!

Havoriylar 4:18-20, 31, 1 Korinfliklar 16:13, 1 Salonikaliklar 2:1-2, Ibroniylar 3:6

Ibodat haqida

Ibodat haqida

Matto 6:9-13

Sizlar esa shunday ibodat qilinglar: “Bizning osmondagi Otamiz! Sening muqaddas noming ulugʻlansin. Sening Shohliging kelsin. Osmonda boʻlgani kabi, Yerda ham Sening irodang bajo boʻlsin. Bugungi rizqimizni bergin. Bizga qarshi gunoh qilganlarni biz kechirgandek, Sen ham bizning gunohlarimizni kechirgin. Bizni vasvasaga duchor qilmagin, Yovuz shaytondan xalos qilgin.”

Zabur 65:16-20, Hikmatlar 15:8, Matto 6:5-13, Matto 7:7-11, Luqo 18:1-8, 1 Yuhanno 5:14-15, Rimliklar 8:26-27, 1 Timoʻtiy 2:1-2

Najot haqida

Najot haqida

Yuhanno 14:6

Iso unga dedi: — Men yoʻl, haqiqat va hayotdirman. Otaning oldiga olib boradigan Mendan boshqa yoʻl yoʻq.

Yuhanno 3:16-17, Havoriylar 2:36-39, Havoriylar 16:29-31, Rimliklar 10:9-10, 1 Timoʻtiy 2:4-6

Poklik haqida

Poklik haqida

Hikmatlar 11:20

Egri yurak Egamizga jirkanch, poklarning ishlari esa Uning quvonchidir.

Zabur 7:11, Zabur 18:10, Hikmatlar 11:5, Matto 5:8, 1 Yuhanno 2:1-2, 2 Korinfliklar 7:1, Filippiliklar 4:8

Ruhiy jang haqida

Ruhiy jang haqida

Efesliklar 6:11-12

Iblisning hiylalariga qarshi tura olishingiz uchun Xudo bergan barcha qurol–aslahalar bilan qurollaning. Axir, bizning kurashimiz insonlarga qarshi emas, balki samoviy olamdagi yovuz ruhiy kuchlarga, ruhiy hokimiyat va hukmronlikka hamda bu qorongʻi dunyoni boshqarayotgan ruhiy hukmronlarga qarshidir.

1 Butrus 5:8-9, Rimliklar 8:38-39, 2 Korinfliklar 10:3-5, Efesliklar 6:10-18, 2 Salonikaliklar 3:3

Roʻza tutish haqida

Roʻza tutish haqida

Matto 6:16-18

Roʻza tutayotganingizda, ikkiyuzlamachilar kabi, qovoq solib yurmanglar. Ular roʻza tutayotganlarini boshqalarga koʻrsatish uchun yuvinib–taranmaydilar. Sizlarga chinini aytayin: ular oʻz mukofotlarini olib boʻlganlar. Sizlar roʻza tutganlaringizda yuzlaringizni yuvib, sochlaringizni tarab yuring, toki roʻza tutganingizni yashirin boʻlgan Otangizdan boshqa hech kim bilmasin. Shunda yashirin qilgan ishingizni koʻrgan Otangiz sizni taqdirlaydi.

Mark 2:18-20, Luqo 18:9-14, Havoriylar 13:2-3

Solihlik haqida

Solihlik haqida

Hikmatlar 11:19

Solihlikni koʻzlagan inson hayotga, yomonlikni koʻzlagan esa oʻz oʻlimiga erishadi.

Zabur 33:16, Zabur 36:16-17, Hikmatlar 10:11, Hikmatlar 12:26, Rimliklar 1:17, Filippiliklar 3:8-9, 2 Timoʻtiy 4:8

Tinchlik haqida

Tinchlik haqida

Yuhanno 14:27

Men sizlarga tinchlikni qoldiryapman. Oʻz tinchligimni sizlarga beryapman. Men berayotgan tinchlik dunyo beradigan tinchlikka oʻxshamaydi. Yuragingiz siqilmasin, qoʻrqmanglar.

Zabur 33:15, Hikmatlar 12:20, Matto 5:9, Yuhanno 16:33, Rimliklar 5:1, Rimliklar 8:6, Kolosaliklar 3:15

Xudoga shukrona aytish haqida

Xudoga shukrona aytish haqida

Zabur 68:31-32

Nomini kuylab, Xudoni madh qilaman, Shukur aytib, Uni maqtayman. Qurbonlik qilingan buzoqdan, hatto buqadan koʻra, Hamdlarim Egamni koʻproq mamnun qiladi.

Zabur 94:1-5, Zabur 99:1-5, Zabur 105:1-2, Filippiliklar 4:6-7

Xudoning yetakchiligi haqida

Xudoning yetakchiligi haqida

Hikmatlar 3:5-6

Oʻz aql–idrokingga suyanma, butun qalbing bilan Egamizga ishon. Har ishingda Egamizni eʼtirof et, shunda U yoʻllaringni toʻgʻrilaydi.

Zabur 31:8-9, Zabur 36:5, Hikmatlar 4:20-22, Yoqub 1:5-8

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Dangasalik haqida

Dangasalik haqida

Hikmatlar 10:4

Dangasa qoʻllar qashshoqlik keltiradi, tirishqoq qoʻllar esa boylik.

Hikmatlar 6:6-11, 1 Salonikaliklar 4:11, 2 Salonikaliklar 3:6-13

Yolgʻon gapirish haqida

Yolgʻon gapirish haqida

Hikmatlar 12:22

Yolgʻonchi til Egamizga jirkanch, toʻgʻrilik bilan ish qiladiganlar esa Uning sevinchidir.

Zabur 33:12-14, Hikmatlar 11:1, Hikmatlar 19:22, Kolosaliklar 3:9

Jinsiy axloqsizlik haqida

Jinsiy axloqsizlik haqida

1 Salonikaliklar 4:3-5

Sizlarning muqaddas boʻlishingiz Xudoning irodasidir. Shuning uchun jinsiy axloqsizlik qilmang. Har biringiz muqaddaslik va izzat–hurmatga loyiq tarzda oʻzingizni tuta bilishingiz kerak. Xudoni bilmagan butparastlarday shahvoniy hirsga qul boʻlmang.

1 Korinfliklar 6:15-20, 1 Korinfliklar 10:6-8, Galatiyaliklar 5:19-21, Kolosaliklar 3:5-7

Itoatkorlik haqida

Itoatkorlik haqida

1 Yuhanno 2:5

Xudoning kalomiga itoat qilgan odamda esa Xudoning sevgisi oʻz mukammal ifodasini topgan. Biz Xudo bilan birga ekanimizni ana shundan bilsak boʻladi.

Zabur 39:7, Zabur 50:14, Yuhanno 14:23-24, Ibroniylar 5:7-9

Kamtarlik haqida

Kamtarlik haqida

Hikmatlar 18:12

Takabburlik halokatga olib boradi, kamtarlik esa izzatu ikromga sazovor qiladi.

Zabur 24:9, Hikmatlar 11:2, Hikmatlar 29:23, Matto 18:1-5, Luqo 18:9-14, 1 Butrus 5:5-6, Filippiliklar 2:3-11

Mayxoʻrlik haqida

Mayxoʻrlik haqida

Hikmatlar 20:1

Sharob — mazaxchi, aroq — janjalkash, ularga aldanganlar nodondir.

Hikmatlar 23:20-21, 1 Butrus 4:3, 1 Korinfliklar 5:11, 1 Korinfliklar 6:9-10, Efesliklar 5:18

Mehribonlik haqida

Mehribonlik haqida

Zabur 111:4

Hatto zulmatda ham toʻgʻri insonga nur yogʻiladi, Rahmdil, mehribon, solih odamga yogʻdu sochiladi.

Hikmatlar 11:16, Hikmatlar 12:10, 1 Korinfliklar 13:4

Minnatdorchilik haqida

Minnatdorchilik haqida

Zabur 117:28-29

Sen Xudoyimsan, Senga shukur aytaman, Sen Xudoyimsan, Seni ulugʻlayman. Egamizga shukrona ayting, U yaxshidir, Uning sodiq sevgisi abadiydir.

Kolosaliklar 2:6-7, Kolosaliklar 3:15-17, Ibroniylar 12:28

Muloyimlik haqida

Muloyimlik haqida

Hikmatlar 25:15

Sabr–toqat bilan gapirilsa amaldor ham koʻnadi, muloyim soʻz toshni ham sindiradi.

1 Butrus 3:15-16, Galatiyaliklar 6:1, Efesliklar 4:1-3, Filippiliklar 4:5

Rahmdillik haqida

Rahmdillik haqida

Hikmatlar 19:17

Kambagʻalga rahm qilish — Egamizga qarz berishday, U yaxshilikni qaytaradi.

Hikmatlar 21:10, Matto 5:7, Matto 9:13, Yoqub 2:12-13, Kolosaliklar 3:12

Sabr–toqat haqida

Sabr–toqat haqida

Hikmatlar 14:29

Sabr–toqatli odam aql–idroklidir, jahldorlik ahmoqlikni bildiradi.

Yoqub 5:7-8, Rimliklar 12:12, 1 Korinfliklar 13:4, Kolosaliklar 3:12-13, Ibroniylar 12:7

Saxiylik haqida

Saxiylik haqida

Hikmatlar 11:24-25

Baʼzilarning qoʻli ochiq, ammo boyligi koʻpayaveradi. Baʼzilar haddan tashqari tejamkor, ammo qashshoqlashaveradi. Saxiyning biri ikki boʻladi, boshqalarga yaxshilik qilganning oʻzi ham yaxshilik koʻradi.

Zabur 111:5, Hikmatlar 22:9, 2 Korinfliklar 8:1-4, 1 Timoʻtiy 6:17-19

Takabburlik va magʻrurlik haqida

Takabburlik va magʻrurlik haqida

Hikmatlar 16:18

Magʻrurlikning ortidan halokat keladi, takabburlikdan soʻng esa odam qoqiladi.

Hikmatlar 11:2, Hikmatlar 16:5, Hikmatlar 29:23, Luqo 18:9-14

Tirishqoqlik haqida

Tirishqoqlik haqida

Hikmatlar 12:24

Tirishqoq hukm suradi, dangasa esa qul boʻladi.

Hikmatlar 10:4, Hikmatlar 13:4

Xasislik va ochkoʻzlik haqida

Xasislik va ochkoʻzlik haqida

Hikmatlar 15:27

Ochkoʻz oʻz uyiga tashvish keltiradi, poradan nafratlanadigan esa yashaydi.

Hikmatlar 1:19, Hikmatlar 23:4-5, Matto 6:19-21, Luqo 12:15-21, 1 Timoʻtiy 6:7-10

Xudojoʻylik haqida

Xudojoʻylik haqida

1 Timoʻtiy 4:8-9

Axir, shunday bir maqol bor–ku: “Jismoniy mashq tana uchun foyda berar, xudojoʻylik esa har tomonlama foyda keltirar, u dunyoyu bu dunyoda hayot baxsh etar.” Bu gap toʻgʻri va asoslidir, u har jihatdan qabul qilinishga loyiqdir.

1 Timoʻtiy 6:3-6, 11, 2 Timoʻtiy 3:1-5

Oʻzini tuta bilish haqida

Oʻzini tuta bilish haqida

Hikmatlar 25:28

Oʻzini tuta olmaydigan odam devorsiz vayrona shahar kabidir.

Hikmatlar 16:32, Yoqub 1:19, Titus 2:2-5

Oʻgʻrilik haqida

Oʻgʻrilik haqida

Hikmatlar 13:11

Hiyla bilan topilgan davlat yoʻqoladi, mehnat bilan topilgani esa koʻpayadi.

Hikmatlar 20:10, Efesliklar 4:28, Titus 2:9-10

Qanoat qilib yashash haqida

Qanoat qilib yashash haqida

Ibroniylar 13:5

Pulga koʻngil bogʻlamanglar, bori bilan qanoatlaninglar. Zero, Xudo: “Sizlarni tashlab ketmayman, sizlarni tark etmayman”, — deb aytgan.

Luqo 3:14, Filippiliklar 4:11-12, 1 Timoʻtiy 6:7-10

Hasad haqida

Hasad haqida

Hikmatlar 14:30

Xotirjam yurak tanaga hayot baxsh etadi, hasadgoʻylik esa suyaklarni chiritadi.

Yoqub 3:13-16, 1 Butrus 2:1, Rimliklar 13:13, Titus 3:3-5

Haqqoniylik haqida

Haqqoniylik haqida

Hikmatlar 24:26

Toʻgʻri javob beradiganlarni hamma sevadi.

Hikmatlar 12:17-19, Hikmatlar 16:11, 1 Butrus 3:10-12

MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Ajrashish haqida

Ajrashish haqida

1 Korinfliklar 7:10-11

Quyidagi amr esa uylangan va erga tekkanlarga berilgan. U mendan emas, Rabbimiz Isodandir: xotin eri bilan ajrashmasin. Ajrashgan boʻlsa, boshqa erga tegmasin yoki oʻz eri bilan yarashsin. Er ham oʻz xotini bilan ajrashmasin.

Matto 5:27-32, Matto 19:3-9, 1 Korinfliklar 7:10-16

Boshqalarga xizmat qilish haqida

Boshqalarga xizmat qilish haqida

1 Butrus 4:10

Xudo sizlarga bergan inʼomlar bilan bir–biringizga xizmat qilinglar. Xudoning bu boy ehsonlaridan oqilona foydalaninglar.

Matto 20:20-25, Matto 25:31-46, Galatiyaliklar 5:13-15, Filippiliklar 2:3-4, Ibroniylar 13:1-3

Boshqalarni kechirish haqida

Boshqalarni kechirish haqida

Matto 6:14-15

Agar sizlarga yomonlik qilganlarni kechirsangizlar, osmondagi Otangiz ham sizni kechiradi. Bordi–yu, sizlar boshqalarning gunohlarini kechirmasangizlar, Otangiz ham sizni kechirmaydi.

Hikmatlar 19:11, Matto 18:21-35, Mark 11:25-26, Kolosaliklar 3:13

Boshqalarni hukm qilish haqida

Boshqalarni hukm qilish haqida

Rimliklar 2:1

Ey boshqalarni hukm qilayotgan inson! Sen kim boʻlishingdan qatʼi nazar, boshqalarni hukm qilishga hech haqing yoʻq. Sen boshqa odamni hukm qilib, oʻzingni ham mahkum etasan. Axir, oʻzing ham shu ishlarni qilyapsan–ku!

Matto 7:1-5, Yoqub 4:11-12, Rimliklar 14:10-13

Dushmanlarga munosabat haqida

Dushmanlarga munosabat haqida

Hikmatlar 24:17-18

Dushmaning yiqilganda sevinma, qoqilgani uchun yuraging quvonmasin. Boʻlmasa Egamiz buni koʻrib yoqtirmay, gʻazabini undan oʻgiradi.

Matto 5:44-48, Rimliklar 12:17-21

Doʻstlik haqida

Doʻstlik haqida

Hikmatlar 18:24

Shunday doʻst borki, u halokat keltiradi, doʻst borki, u tugʻishgandan ham yaqinroqdir.

Hikmatlar 17:9, 17, Hikmatlar 27:6

Jahl va gʻazab haqida

Jahl va gʻazab haqida

Efesliklar 4:26-27

Hatto gʻazablanganingizda ham gunoh qilmanglar. Quyosh botguncha jahldan tushinglar. Iblisga fursat bermanglar.

Hikmatlar 14:29, Hikmatlar 19:11, Yoqub 1:19-20, Efesliklar 4:31-32

Zino haqida

Zino haqida

Ibroniylar 13:4

Nikohni hammangiz eʼzozlanglar. Er–xotinlik munosabatini begʻubor saqlanglar. Fahshu zinoga berilganlarni Xudo hukm qiladi.

Hikmatlar 5:20-21, Hikmatlar 6:20-35, Matto 5:27-32, Mark 10:10-12

Masihiy birodarlarga munosabat haqida

Masihiy birodarlarga munosabat haqida

Ibroniylar 13:1

Bir–biringizni birodarlarday yaxshi koʻrishni davom ettiringlar.

Matto 5:23-24, 3 Yuhanno 1:5-8, Rimliklar 14:1, 19, Rimliklar 16:17, 1 Korinfliklar 1:10

Masihiylarning yakdilligi haqida

Masihiylarning yakdilligi haqida

Rimliklar 12:4-5

Axir, tanamiz bir boʻlsa–da, tanamiz aʼzolari koʻp, tanamiz aʼzolarining vazifasi ham bir xil emas. Shunga oʻxshab, biz — Masihga tegishli boʻlganlar bir tanani tashkil qilamiz. Har birimiz har xil aʼzolar boʻlib, bir–birimizga bogʻliqmiz.

Havoriylar 2:44-46, Efesliklar 4:3-6, Filippiliklar 2:1-4, Ibroniylar 10:24-25

Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida

Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida

Yuhanno 15:12-13

Mening amrim shu: Men sizlarni qanday sevgan boʻlsam, sizlar ham bir–biringizni shunday sevinglar. Kim oʻz jonini doʻstlari uchun fido qilsa, bundan ortiq sevgi yoʻq.

Rimliklar 12:9-10, Rimliklar 13:8, 1 Korinfliklar 13:1-13, Ibroniylar 10:24

Mehr–shafqat koʻrsatish haqida

Mehr–shafqat koʻrsatish haqida

Luqo 6:36

Osmondagi Otangiz rahmdil boʻlgani kabi, sizlar ham rahmdil boʻlinglar.

Matto 5:7, Yoqub 3:17, Efesliklar 4:32

Musofir va muhtojlarga munosabat haqida

Musofir va muhtojlarga munosabat haqida

Zabur 145:9

Egamiz musofirlarni asraydi, Yetim va bevalarni qoʻllaydi, Fosiqning yoʻllariga xalaqit beradi.

Matto 25:34-36, 1 Butrus 2:11-12

Nikoh haqida

Nikoh haqida

Kolosaliklar 3:18-19

Ey xotinlar, eringizga itoatli boʻlinglar. Shunday qilish Rabbimiz Isoning izdoshlariga munosibdir. Ey erlar, xotiningizni sevinglar, ularga qoʻpol muomalada boʻlmanglar.

Hikmatlar 31:10-31, 1 Butrus 3:1-7, 1 Korinfliklar 7:1-16, Efesliklar 5:21-33

Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida

Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida

Hikmatlar 23:22, 24

Seni dunyoga keltirgan otangga quloq sol, onang qariganda uni xor qilma….Solih otasining boshini koʻkka yetkazadi, dono farzand uni xursand qiladi.

Hikmatlar 19:13, 26, Hikmatlar 20:20, Matto 15:4-6, Efesliklar 6:1-4

Tilni jilovlash haqida

Tilni jilovlash haqida

Efesliklar 4:29

Ogʻzingizdan hech qanday yaramas soʻz chiqmasin. Lekin tinglovchilarning ehtiyojiga koʻra, kerakli gaplarni aytib, ularga dalda bering, shunda soʻzlaringiz ularga foyda keltiradi.

Hikmatlar 10:19, Hikmatlar 21:23, Matto 12:33-37, Yoqub 1:26, Yoqub 3:1-12

Xafagarchilik haqida

Xafagarchilik haqida

Kolosaliklar 3:13

Bir–biringizga nisbatan sabr–toqatli boʻlinglar. Orangizda xafagarchilik oʻtgan boʻlsa, bir–biringizni kechiringlar. Egamiz sizlarni kechirgani kabi, sizlar ham boshqalarni kechiringlar.

Matto 5:23-24, 1 Butrus 4:8

Qasos olish haqida

Qasos olish haqida

1 Butrus 3:9

Yomonlikka yomonlik, haqoratga haqorat bilan javob qaytarmanglar, aksincha, hammani duo qilinglar. Zero, Xudo sizlarni shunga daʼvat etgan. Bularga rioya qilsangiz, baraka topasizlar.

Hikmatlar 20:22, 1 Butrus 2:21-23, Rimliklar 12:17-21

Gʻiybat haqida

Gʻiybat haqida

Hikmatlar 16:28

Makkor janjal chiqaradi, gʻiybatchi esa yaqin doʻstlarni ajratadi.

Zabur 100:5, Hikmatlar 10:18, 1 Butrus 2:1

Haqiqatni aytish haqida

Haqiqatni aytish haqida

Efesliklar 4:15

Kelinglar, mehr–muhabbat bilan haqiqatni aytib, jamoatning boshi boʻlgan Masihga oʻxshab har jihatdan yetuk insonlar boʻlaylik.

Hikmatlar 24:26, 28, Hikmatlar 26:28, Efesliklar 4:25

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

Adolat va haqiqatga intilganda

Adolat va haqiqatga intilganda

Matto 5:6

Adolatga tashna boʻlganlar baxtlidir, Chunki Xudo ularni qondiradi.

Zabur 24:5, Zabur 32:5, Zabur 81:3, Hikmatlar 2:7-9, Hikmatlar 21:3

Aybini his qilganda

Aybini his qilganda

Hikmatlar 28:13

Oʻz gunohlarini yashirgan yutuqqa erishmaydi, ularni tan olib, voz kechgan marhamat topadi.

Zabur 31:5, Zabur 50:3-19, 1 Yuhanno 1:8-9, 2 Korinfliklar 7:10

Boylik haqida

Boylik haqida

Hikmatlar 11:4

Qiyomat kunida boylik foyda bermaydi, solihlik esa oʻlimdan saqlaydi.

Zabur 48:17-18, Hikmatlar 11:28, Hikmatlar 22:1, 16, Hikmatlar 23:4-5, Hikmatlar 28:6, Matto 6:24, Matto 19:16-30, Luqo 12:15-21, Luqo 16:9-13, 1 Timoʻtiy 6:7-10, 17-19

Vasvasa va sinovlardan oʻtganda

Vasvasa va sinovlardan oʻtganda

1 Korinfliklar 10:13

Sizlar tushgan vasvasaga boshqalar ham duchor boʻlgan. Ammo Xudo sodiqdir, U kuchingizdan ortiq vasvasaga tushishingizga yoʻl qoʻymaydi. Vasvasaga bardosh bera olishingiz uchun kerakli paytda vasvasadan qutulish yoʻlini ham beradi.

Matto 4:1-11, Yoqub 1:12-15, Yoqub 4:7, 1 Yuhanno 2:15-17

Donolik kerak boʻlganda

Donolik kerak boʻlganda

Zabur 110:10

Egamizdan qoʻrqish donolikning boshidir, Bunday yoʻl tutganlarning aqli rasodir, Uning hamdu sanolari to abad davom etadi.

Hikmatlar 2:1-6, Hikmatlar 9:9-12, Hikmatlar 16:16, Yoqub 1:5, Yoqub 3:13-18

Yolgʻizlikni his qilganda

Yolgʻizlikni his qilganda

Zabur 144:18

Egamiz Oʻziga yolvorganlarning yonidadir, Chin dildan iltijo qilganlarning yonidadir.

Zabur 22:1-6, Zabur 24:16-18, Zabur 26:10, Zabur 67:7

Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda

Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda

Filippiliklar 4:13

Menga kuch–quvvat beradigan Iso Masihning madadi bilan har narsani qila olaman.

Galatiyaliklar 5:16, 22-23, Efesliklar 4:22-24

Imon sust boʻlganda

Imon sust boʻlganda

Ibroniylar 10:23

Endi oʻzimiz eʼtirof etgan umidimizni ikkilanmay mahkam tutaylik. Chunki vaʼda bergan Xudo Oʻz soʻziga sodiqdir.

Matto 8:23-27, Matto 14:25-31, Mark 9:21-24, Luqo 22:31-32, Yuhanno 14:27, 2 Timoʻtiy 2:11-13, Ibroniylar 11:1-2, 6, Ibroniylar 12:2

Ish yaxshi yurishganda

Ish yaxshi yurishganda

Zabur 106:8-9

Sodiq sevgisi uchun ular Egamizga shukrona aytsin! Egamizning insoniyatga koʻrsatgan ajoyib ishlari uchun shukur qilsin! Zotan, U qondirar tashna boʻlganlarni, Toʻydirar neʼmatlar bilan ochlarni.

Zabur 83:12, Zabur 102:1-5, 1 Salonikaliklar 5:16-18

Ishingiz haqida oʻylayotganingizda

Ishingiz haqida oʻylayotganingizda

Efesliklar 6:7-8

Insonlarga emas, balki Rabbimiz Isoga xizmat qilayotgandek, bajonu dil xizmat qilinglar. Esingizda tuting: xoh qul, xoh erkin boʻlsin, har bir kishi qilgan yaxshiligiga yarasha mukofotni Rabbimizdan oladi.

Hikmatlar 3:3-4, Efesliklar 4:28, Efesliklar 6:5-9

Kasallikka duchor boʻlganda

Kasallikka duchor boʻlganda

Zabur 102:2-3

Egamizni olqishlagin, ey jonim, Uning qilgan hamma yaxshiliklarini unutmagin! Hamma gunohlarimni U kechiradi, Barcha xastaliklarimga U shifo beradi.

Mark 1:40-41, Yoqub 5:14-15, 2 Korinfliklar 4:16-18

Kelajakka umid kerak boʻlganda

Kelajakka umid kerak boʻlganda

Hikmatlar 23:18

Chunki albatta kelajak bor, umiding roʻyobga chiqadi.

Zabur 26:1, Zabur 90:1-10, 1 Butrus 1:3-9, 2 Korinfliklar 1:21-22, Filippiliklar 1:6

Kulfatli damlarda

Kulfatli damlarda

Zabur 45:2

Xudo bizning panohimiz, qudratimizdir, Kulfatda qolganimizda doim madadkorimizdir.

Zabur 17:7, Zabur 49:15, Zabur 58:17-18, Hikmatlar 31:8

Tushkunlikka tushganingizda

Tushkunlikka tushganingizda

Zabur 42:5

Nega tushkunlikka tushasan, ey jonim? Nega behalovat boʻlasan ichimda? Xudoga umid bogʻla! Shukur etaman Yana Unga — najotkorim, Xudoyimga.

Zabur 39:2-5, Zabur 54:23, Zabur 60:2-4, Rimliklar 8:36-39

Umidsiz boʻlganda

Umidsiz boʻlganda

Zabur 33:18-19

Taqvodorlar yolvoradi, Egamiz eshitadi, Barcha balolardan ularni Egamiz qutqaradi. Koʻngli choʻkkanlarga Egamiz yaqindir, Ruhan ezilganlarni U qutqaradi.

Zabur 22:1-4, Zabur 41:2-6

Xavotir olganda

Xavotir olganda

Zabur 93:18-19

“Oyoqlarim qoqiladi”, deb oʻylaganimda, Ey Egam, sodiq sevging meni qoʻlladi. Ichim xavotirga toʻlib ketganda, Sen bergan tasalli menga quvonch keltirdi.

Zabur 22:4, Zabur 54:23, Luqo 12:22-31, 1 Butrus 5:6-7

Xavfga duchor boʻlganda

Xavfga duchor boʻlganda

Zabur 26:1

Egam nurim va najotimdir, Kimdan qoʻrqaman?! Egam hayotimning qalʼasidir, Kim meni qoʻrqita olar?!

Zabur 90:1-6, Zabur 117:5-9, Rimliklar 8:35-39

Shodlik, quvonchga toʻla damlarda

Shodlik, quvonchga toʻla damlarda

Zabur 94:1

Kelinglar, sevinch ila Egamizni kuylaylik, Najotimiz Qoyasiga shodlik ila hayqiraylik.

Zabur 31:11, Zabur 70:14-16, Efesliklar 5:19-20

Yupanch va dalda kerak boʻlganda

Yupanch va dalda kerak boʻlganda

Zabur 93:18-19

“Oyoqlarim qoqiladi”, deb oʻylaganimda, Ey Egam, sodiq sevging meni qoʻlladi. Ichim xavotirga toʻlib ketganda, Sen bergan tasalli menga quvonch keltirdi.

Zabur 22:1-4, Matto 5:4, 2 Korinfliklar 1:3-5, Vahiy 21:3-4

Yurak notinch boʻlganda

Yurak notinch boʻlganda

Yuhanno 14:27

Men sizlarga tinchlikni qoldiryapman. Oʻz tinchligimni sizlarga beryapman. Men berayotgan tinchlik dunyo beradigan tinchlikka oʻxshamaydi. Yuragingiz siqilmasin, qoʻrqmanglar.

Zabur 45:2-4, Zabur 54:23, Matto 6:25-34, Filippiliklar 4:6-7

Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda

Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda

Zabur 9:35

Sen esa koʻrib turasan, Bilib turasan kulfatu azobda qolganlarni. Qoʻllaringni ularga uzatasan, Ojiz oʻzini Sening panohingga topshiradi, Sen yetimga doim yordam bergansan.

Rimliklar 8:26-27, 2 Korinfliklar 4:7, 2 Korinfliklar 12:9-10, Filippiliklar 4:13, Ibroniylar 4:14-16

Qaygʻurganda

Qaygʻurganda

Vahiy 21:4

Xudo ularning koʻzidagi har bir tomchi yoshni artib qoʻyadi. Endi oʻlim mavjud boʻlmaydi, Hech kim qaygʻurmaydi, yigʻlamaydi, azob chekmaydi. Zero, avvalgilar oʻtib ketdi.

Zabur 29:6, Zabur 55:9, Zabur 141:2-3, 1 Salonikaliklar 4:13-14

Qaror chiqarayotganda

Qaror chiqarayotganda

Hikmatlar 12:15

Nodon oʻz yoʻlini toʻgʻri deb oʻylaydi, dono esa maslahatga quloq soladi.

Zabur 24:4-10, Zabur 118:105, Rimliklar 12:1-2

Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

Zabur 33:19

Koʻngli choʻkkanlarga Egamiz yaqindir, Ruhan ezilganlarni U qutqaradi.

Matto 11:28, Luqo 22:41-44, Yoqub 1:2-4, Rimliklar 12:12, 2 Korinfliklar 12:9-10

Tarix

Tarix

MASIHIYLAR JAMOATINING OʻRTA OSIYODAGI QADIMIY TARIXI

Yangi Ahdning Havoriylar faoliyati kitobida Iso Masih haqidagi Xushxabar qay tarzda Rim imperiyasi, yaʼni gʻarb tomonga yoyilgani bayon etilgan. Keyinroq yozilgan tarixiy qoʻlyozmalar va arxeologik topilmalardan maʼlum boʻlishicha, Iso Masih haqidagi Xushxabar sharq tomonga, yaʼni Persiyaga — avval Parfiyaga, keyinroq esa Sosoniylar imperiyasiga ham yetib borgan. Qadimiy manbalardan maʼlumki, taxminan milodiy 200 yillar atrofida, Baqtriyaning[1] Kushon imperiyasida masihiylar mavjud boʻlgan. Beshinchi asrning boshlariga kelib, Hirot[2] va Marv[3] shaharlarida xizmat qilish uchun masihiy yetakchilar tayinlangan. Milodiy 424 yilda Fors poytaxti Selevkiya–Ktesifonda[4] “Sharq jamoati” rasmiy eʼtirof etilgan.

Vaqtlar oʻtib, Oʻrta Osiyo aholisi orasida Masihga imon keltirgan odamlar soni koʻpaydi. Bu hududdagi masihiylar Xudoga suriyoniy tili va mahalliy tillarda sajda qilardilar. Bu mahalliy tillar fors, sugʻd va qadimiy turk tillari edi. Masihiylarning soni Amudaryoning shimol tomonida ham koʻpayib, masihiylar jamoati yoyila boshladi. Shunday qilib, VI asrning oxirlari va VII asrning boshlarida Samarqand asosiy ruhiy-maʼnaviy markaz boʻlib qoldi. Hikoya qilishlaricha, mana shu davrlarda qadimiy turkiy aholi[5] peshonasiga xochning rasmini zarb qilib, chizdirib olganlar. Ularning tushunchasi boʻyicha xoch tasviri ularni vabodan asrar ekan. Taxminan 644 yili turk hukmdorlaridan biri va uning lashkarlari bir daryo qirgʻogʻida Masihga imon keltirganlar. Olimlar oʻsha daryoni Amudaryo deb taxmin qilishadi.

Suriyoniy, fors va sugʻd tilida gaplashadigan Oʻrta Osiyo masihiylari Iso Masih haqidagi xushxabarni yoyishni davom ettirdilar. Aq–beshim[6] va Urgutda[7] masihiylar ibodatxonalari topilgan. Arxeologlar Muqaddas Kitobdagi hikoyalarning mazmuniga rasmi ishlangan kumush laganlar va Buxorodan chiqqan xoch zarbi bor tangalar ham topishgan. Arxeologik topilmalar koʻrsatadiki, sugʻd tilida gapiradigan masihiylar hozirgi Oʻzbekiston va Tojikiston hududidan sharq tomonga, hatto Xitoyga ham Iso Masih haqidagi xushxabarni yoyganlar. Turfonda[8] 500 dan ortiq sugʻd tilidagi masihiycha qoʻlyozma parchalari topilgan.

VII asrning oxirlarida Oʻrta Osiyo arablar tomonidan bosib olingandan keyin masihiylarning faoliyatiga cheklovlar qoʻyish boshlandi. Vaqtlar oʻtib, masihiylar ibodatxonalarining baʼzilari masjidga aylantirildi. Bunga Buxorodagi bir masjid namunadir. Bularga qaramay, Oʻrta Osiyo masihiylari Xudoga sajda qilish uchun yigʻilishda davom etaverdilar. Ular butun Oʻrta Osiyo hududiga Iso Masih haqidagi xushxabarni yoyishni toʻxtatmadilar. Bularning biri Balxlik[9] boʻlib, masihiylarga rahnamo boʻlgan Yazdibozid degan kishidir. U Xitoy hududi boʻylab yurib, odamlarga Iso Masih haqida taʼlim bergan.

Taxminan VIII asrning oxirlarida Sharq jamoatining yoʻlboshchisi tomonidan yozilgan ikkita maktubda shunday deyilgan: “turklarning shohi” va oʻsha shohlikning aksariyat aholisi Iso Masihga ishonib, Uning yoʻlidan yura boshladi. Shuningdek, ushbu maktublarda oʻsha shoh oʻz xalqi uchun bir masihiy yetakchi tayinlashni soʻraganligi haqida ham yozilgan. Bu turklar qarluqlar boʻlsa kerak, deb taxmin qilinadi. Qarluqlarning poytaxti Tarozda[10] edi. Milodiy 893 yilda qarluqlar Buxoro somoniylari tomonidan bosib olinganlar. Qarluq masihiylarining katta ibodatxonasi ham masjidga aylantirilgan. Oʻsha davrdan qolgan tarixiy maʼlumotlarga koʻra, Samarqanddagi masihiylar ibodatxonasining darvozalari dunyodagi eng goʻzal ijod namunasi hisoblangan.

Taxminan milodiy 1000 yilda mashhur olim Beruniy Xorazmda masihiylar nishonlagan bayramlar haqida yozgan. Oʻsha davrning ikki tarixchisi 200 mingta kerayit turklari Mongoliyada 1007 yilda Iso Masihga imon keltirib, Uning yoʻlidan yura boshlaganini aytib oʻtishgan. Ularning yozishicha, kerayit turklarining shohi qattiq boʻron paytida togʻda yoʻlini topolmay qolgan. Masihiy bir ulugʻ zot shohga vahiyda koʻrinib, uni qarorgohiga qaytarib olib borgan. Shoh qarorgohga eson–omon qaytib borgandan keyin, oʻsha yerda masihiy savdogarlar bilan ularning imoni haqida suhbatlashgan. Shundan keyin shoh bir qurbongoh oʻrnatib, uning oldiga toʻrt Xushxabarning nusxasini va bir mesh biya suti qoʻygan. Mana shu qurbongoh oldida kerayit turklari ibodat qilganlar va, biz Iso Masih taʼlimotiga sadoqat bilan amal qilamiz, deb qasamyod qilganlar va shu ontning ramzi sifatida oʻsha sutdan ichganlar.

XIV asrga kelib, Qashgʻar va Almalik[11] shaharlarida xizmat qilishlari uchun masihiy yetakchilar tayinlangan. Sharq jamoati masihiylarining eʼtiqodi haqida arxeologik dalillar mavjud. Bu dalillarning aksariyati Turfon va Dunxuandan[12] topilgan suryoniy, sugʻd, fors va oʻrta turk[13] tillaridagi 1100 ta qoʻlyozma parchalaridan iboratdir. Bu qoʻlyozmalar IX asrdan XIV asrgacha boʻlgan davrlarda yozilgan. Ularning orasida Muqaddas Kitobdan, asosan Zabur, Xushxabarlar va havoriylarning maktublaridan parchalar bor. Shular qatorida, masihiylar sajda qilganda foydalangan matnlar, qoʻshiqlar, masihiylarning eʼtiqodiga oid boʻlgan bayonotlar, ibodat kitobchalari, buyuk masihiylar haqidagi hikoyalar, vaʼzlar, maktublar va toʻylarda ishlatilgan nutqlar topilgan.

Va nihoyat, Toʻqmoq va Bishkekka yaqin joylarda, hamda Almalikda taxminan XIII-XIV asrlardan qolgan 600 tacha masihiycha qabrtoshlar topilgan. Bu qabrtoshlardagi matnlar suryoniy va oʻrta turk tillarida yozilgan. Qabrtoshlarning aksariyati turklarning qabri ustiga qoʻyilgan boʻlib, xotirlanganlarning koʻpchiligi Sharq jamoatining yetakchilari edilar. Hozirgi paytda bu qabrtoshlar Rossiyaning Sankt-Peterburgdagi va Oʻrta Osiyoning Toshkent, Ashxobod, Dushanbe, Toʻqmoq va Bishkek shaharlaridagi muzeylarda saqlanib kelmoqda.

Amir Temur va uning avlodi taxtga oʻtirgan davrlarga kelib, Oʻrta Osiyoda masihiylar soni juda kamayib ketgan edi. Baʼzi qoʻlyozmalarning bayon qilishicha, bu paytda masihiylar Samarqand va Turfonda yashagan. 1200 yil davomida, Oʻrta Osiyoda mavjud boʻlgan Sharq jamoati qachon va qanday qilib gʻoyib boʻlgani aniq emas. Mana shu davrdan keyingi arxeologik topilmalarda Oʻrta Osiyo masihiylari haqida maʼlumot qayd etilmay qoʻyilgan boʻlsa–da, xalq oʻz farzandlariga bergan ismlaru ularning avloddan avlodga oʻtib kelgan hikoyalari va udumlarida Sharq jamoatining taʼsiri yaqqol sezilib turadi. Asrlar osha masihiylarning ibodatxonalari va yozuvlari yoʻqolib ketgan boʻlsa ham, qadimda Iso Masihning yoʻlidan yurgan bu masihiylar unutilmagan. Oʻrta Osiyo xalqlari endi paygʻambarlar hamda Iso Masihning taʼlimotlarini oʻz ona tilida oʻqish orqali oʻzlarining ruhiy–maʼnaviy boyligini qaytadan oʻrganish imkoniyatiga ega boʻldilar.

[1] Hozirgi Afgʻoniston hududida joylashgan edi.

[2] Hozirgi Afgʻoniston hududida joylashgan.

[3] Hozirgi Turkmanistonning Mari shahriga yaqin joylashgan edi.

[4] Bu ikki birlashgan shaharlar hozirgi Iroqda joylashgan edi.

[5] Ular koʻkturklar boʻlgan boʻlsa kerak.

[6] Hozirgi Qirgʻiziston hududida joylashgan edi.

[7] Hozirgi Oʻzbekiston hududida joylashgan.

[8] Hozirgi Xitoyning Shinjon viloyatida joylashgan.

[9] Hozirgi Afgʻoniston hududida joylashgan.

[10] Hozirgi Qozogʻiston hududida joylashgan.

[11] Bu ikki shahar hozirgi Xitoyning Shinjon viloyatida joylashgan.

[12] Hozirgi Xitoy hududida joylashgan.

[13] Aynan qoraxoniy turklarining shevasi nazarda tutilgan boʻlsa kerak.

Table of Contents

Muqaddas Kitob: Zabur

MUQADDAS KITOB

Soʻzboshi

- KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

- TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

- TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

- TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

- BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

- BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

- ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

- KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Kirish

- KITOBLARNING NOMLARI
- KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI
- ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI
- YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI
- MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

Zabur

Kirish
1–SANO
2–SANO
3–SANO
4–SANO
5–SANO
6–SANO
7–SANO
8–SANO
9–SANO
10–SANO
11–SANO
12–SANO
13–SANO
14–SANO
15–SANO
16–SANO
17–SANO
18–SANO
19–SANO
20–SANO
21–SANO
22–SANO
23–SANO
24–SANO
25–SANO
26–SANO
27–SANO
28–SANO
29–SANO
30–SANO
31–SANO
32–SANO
33–SANO
34–SANO
35–SANO
36–SANO
37–SANO
38–SANO
39–SANO
40–SANO
41–SANO
42–SANO
43–SANO
44–SANO
45–SANO
46–SANO
47–SANO
48–SANO
49–SANO
50–SANO
51–SANO
52–SANO
53–SANO
54–SANO
55–SANO
56–SANO
57–SANO
58–SANO
59–SANO
60–SANO
61–SANO
62–SANO
63–SANO
64–SANO
65–SANO
66–SANO
67–SANO
68–SANO
69–SANO
70–SANO
71–SANO
72–SANO
73–SANO
74–SANO
75–SANO
76–SANO
77–SANO
78–SANO
79–SANO
80–SANO
81–SANO
82–SANO
83–SANO
84–SANO
85–SANO
86–SANO
87–SANO
88–SANO
89–SANO
90–SANO
91–SANO
92–SANO
93–SANO
94–SANO
95–SANO
96–SANO
97–SANO
98–SANO
99–SANO
100–SANO
101–SANO
102–SANO
103–SANO
104–SANO
105–SANO
106–SANO
107–SANO
108–SANO
109–SANO
110–SANO
111–SANO
112–SANO
113–SANO
114–SANO
115–SANO
116–SANO
117–SANO
118–SANO
119–SANO
120–SANO
121–SANO
122–SANO
123–SANO
124–SANO
125–SANO
126–SANO
127–SANO
128–SANO
129–SANO
130–SANO
131–SANO
132–SANO
133–SANO
134–SANO
135–SANO
136–SANO
137–SANO
138–SANO
139–SANO
140–SANO
141–SANO
142–SANO
143–SANO
144–SANO
145–SANO
146–SANO
147–SANO
148–SANO
149–SANO
150–SANO

Lugʻat

ABADIY HAYOT
AHD
AHD SANDIGʻI
AHD SANDIGʻINING QOPQOGʻI
AHMOQ, NODON
AMOR XALQI
ARAVA
ARFA
ASIRLIK
AYB QURBONLIGI
ASHERA
ASHTARET
BAAL
BANDARGOH
BARHAYOT XUDO
BAYRAMLAR
BASHAN
BIRODAR, BIRODARLAR
BOBIL
BOSH RUHONIYLAR
BRONZA QURBONGOH
BRONZADAN YASALGAN ARAVALAR
BRONZADAN YASALGAN HOVUZ
BURGʻU
BUTSIMON TOSH
BOʻYINTURUQ
DAFN MAROSIMI
DON NAZRI
DOVUD QALʼASI
EDOM, EDOM XALQI, EDOMLIKLAR
EFOD
EFRAYIM
EGAM RABBIY, EGAMIZ RABBIY
EGAM XUDO, EGAMIZ XUDO…
EGAMIZDAN QOʻRQISH
EGAMIZNING FARISHTASI
EGAMIZNING RUHI
EGAMNING UYI, EGAMIZNING UYI
EGAM, EGAMIZ…
ENG MUQADDAS XONA
ESKI AHD
ESHIK KESAKISI
FALASTIN
FARISHTA
FARZIY
FILIST XALQI, FILISTIYA
FINIKIYA
FIRʼAVN
FISIH BAYRAMI
FISIH QURBONLIGI
FISIH ZIYOFATI
FORS SHOHLIGI
GILAD
GIRGOSH XALQI
GUNOH
GUNOH QURBONLIGI
HAVORIY
HOSIL BAYRAMI
HOVUZ
IBLIS
IBRONIY
IBRONIY QOʻLYOZMALARI
IBRONIYCHA
IBRONIYCHA MATN
INOYAT
INSON OʻGʻLI
ISROIL
ICHKI PARDA
JABROIL
JALILA
JAMOAT
JANG ARAVASI
JANNAT
JIN
KANʼON

KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR

KARNAY BAYRAMI
KARUB, KARUBLAR
KUYDIRILADIGAN QURBONLIK, KUYDIRILADIGAN NAZR
KOʻKRAKPECH
LEVI, LEVILAR
LIRA
LUBNON
MALAK
MASIH
MAʼBAD
MIDIYA
MIDIYA VA FORS SHOHLIGI
MIDIYON, MIDIYON XALQI, MIDIYONLIKLAR
MIKOYIL
MISR
MOY
MOY SURTIB TANLAMOQ
MOYCHIROQ
MUHR
MUQADDAS
MUQADDAS NON
MUQADDAS RUH
MUQADDAS XONA
MUQADDAS XUDO
MUQADDAS CHODIR
MOʻAB, MOʻAB XALQI, MOʻABLIKLAR
MOʻLAX
NAJOT
NAZR
NODON
OLIY KENGASH
OLIY RUHONIY
OLTIN TUTATQI QURBONGOHI
OLTIN XONTAXTA
OMMON XALQI
OMOLEK XALQI
ORAM
ORAMIYCHA
ORAMIYCHA MATN
OSMON SHOHLIGI
OSMON, SAMO
OSSURIYA
OTA, OTAM XUDO, OTAMIZ XUDO…
PARIZ XALQI
PARVARDIGOR EGAM, PARVARDIGOR EGAMIZ
PARVARDIGORI OLAM
PAYGʻAMBAR
POKLANISH KUNI
PURIM BAYRAMI
QADIMIY LOTINCHA TARJIMA
QADIMIY SURYONIYCHA TARJIMA
QADIMIY YUNONCHA TARJIMA
QAROL
QODIR XUDO
QONUN
QOYA
QUDDUS
QUMRON QOʻLYOZMALARI
QURBONGOH
QURBONLIK
QURBONLIK KUYDIRILADIGAN QURBONGOH
QUROLBARDOR
QURʼA
QUTLUGʻ KECHA
QOʻL TEGIRMON
QOʻZI
RABBIMIZ ISONI XOTIRLASH UCHUN NON SINDIRISH
RABBIY XUDO, RABBIM XUDO, RABBIMIZ XUDO
RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ…
ROMLAR
RUHONIY
ROʻZA TUTISH
SADDUQIY
SAMARIYA
SAMARIYALIK
SAMO
SAMOVIY XUDO
SANDIQ
SANDIQNING QOPQOGʻI
SARDOBA
SARVARI OLAM
SEVMOQ
SIDON
SINAGOGA
SION
SIPOH
SOVURISH, SHOPIRISH
SOVUT
SOYLIK
SURGUN
SURIYA
SUVGA CHOʻMDIRMOQ, SUVGA CHOʻMDIRILMOQ
SUYANGAN QOYA
TAVROT
TAVROT TAFSIRCHISI
TINCHLIK QURBONLIGI, TINCHLIK NAZRI
TIR
TUTATQI QURBONGOHI
TOʻNGʻICH OʻGʻIL
UZUM SIQISH CHUQURI
UCHRASHUV CHODIRI
VALIY
XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI
XAYIN XALQI
XET XALQI
XILXONA
XIV XALQI
XONTAXTA
XOCH
XUDO
XUDODAN QOʻRQISH
XUDOLAR
XUDONING AZIZLARI, XUDONING AZIZ XALQI
XUDONING NOMLARI
XUDONING RUHI
XUDONING UYI
XUDONING OʻGʻLI, XUDOYI TAOLONING OʻGʻLI
XUDONING SHOHLIGI
XUDOYI TAOLO
XUSHXABAR
XOʻPTIR
YAHUDIY
YAHUDIYA
YAHUDO
YANGI AHD
YANGI OY SHODIYONASI
YHVH
YOBUS XALQI
YODGORLIK TOSHI
YOQUB
YOVUZ RUH
YUNON QOʻLYOZMALARI
YUNON TILI VA MADANIYATI
YUNONCHA MATN
ZAYTUN
ZIL, ZILLAR
ZIYORAT QOʻSHIGʻI
ZIGʻIR
OʻRAMA QOGʻOZ
SHABBAT KUNI
SHAROB NAZRI
SHAYTON
SHOPIRISH
SHOQUL
SHUKRONA QURBONLIGI, SHUKRONA NAZRI
CHAYLA BAYRAMI
CHIROQPOYA
Izohlar

Rasmlar

- Muqaddas chodir (Rasm)

- Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

- Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

- Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida)

- Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Jadvallar

- Eski Ahd xronologiyasi jadvali
- Yangi Ahd xronologiyasi jadvali
- Eski Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali
- Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Qoʻlyozmalar

- Eski Ahdning qoʻlyozmalaridan “Leningrad Kodeksi”

- Eski Ahdning “Qumron qoʻlyozmalari”dan biri

- Eski Ahdning “Qadimiy yunoncha tarjima” qoʻlyozmalaridan parcha

- Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Papirus 52” deb atalgan parcha

- Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Kodeks Sinaytikus”

Xaritalar

- Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq

- Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl

- Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi

- Oʻn ikki qabilaning hududi

- Quddus (shohlar davrida)

- Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida)

- Isroil va Yahudo shohliklari

- Ossuriya shohligi

- Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda)

- Fors shohligi (Rasm)
- Iskandar Zulqarnayn shohligi
- Rim imperiyasi

- Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida)

- Quddus (Iso Masih davrida)

- Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari

- Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari

- Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari

- Pavlusning Rimga olib ketilishi

Toʻgʻri yoʻl

- XUDO MUQADDASDIR
- INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN
- INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI
- XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR
- XUDO NAJOTKORIMIZDIR
- XUDO HOZIRLAGAN YOʻL
- XUDO KECHIRUVCHIDIR
- HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK
- XUDO SADOQATLIDIR
- XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI
- BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ
- BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ
- SIZ TAYYORMISIZ?

Yordamchi oyatlar

MUNDARIJA

XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

- Xudo inoyatlidir
- Xudo kechiruvchidir
- Xudo mangudir
- Xudo marhamat koʻrsatuvchidir
- Xudo mehr–muhabbatlidir
- Xudo mehr–shafqatlidir
- Xudo mehribondir
- Xudo muqaddasdir
- Xudo najotkorimizdir
- Xudo odildir
- Xudo taʼminlovchimizdir
- Xudo tinchlik beruvchidir
- Xudo ulugʻvordir
- Xudo shodlik ato qiluvchidir
- Xudo yagona Xudodir
- Xudo yaqindir
- Xudo oʻzgarmasdir
- Xudo qudratlidir
- Xudo hayot manbaidir
- Xudo hamma narsani bilguvchidir

RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR

- Abadiy hayot haqida
- Gunoh haqida
- Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida
- Ibodat haqida
- Najot haqida
- Poklik haqida
- Ruhiy jang haqida
- Roʻza tutish haqida
- Solihlik haqida
- Tinchlik haqida
- Xudoga shukrona aytish haqida
- Xudoning yetakchiligi haqida

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

- Dangasalik haqida
- Yolgʻon gapirish haqida
- Jinsiy axloqsizlik haqida
- Itoatkorlik haqida
- Kamtarlik haqida
- Mayxoʻrlik haqida
- Mehribonlik haqida
- Minnatdorchilik haqida
- Muloyimlik haqida
- Rahmdillik haqida
- Sabr–toqat haqida
- Saxiylik haqida
- Takabburlik va magʻrurlik haqida
- Tirishqoqlik haqida
- Xasislik va ochkoʻzlik haqida
- Xudojoʻylik haqida
- Oʻzini tuta bilish haqida
- Oʻgʻrilik haqida
- Qanoat qilib yashash haqida
- Hasad haqida
- Haqqoniylik haqida

MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

- Ajrashish haqida
- Boshqalarga xizmat qilish haqida
- Boshqalarni kechirish haqida
- Boshqalarni hukm qilish haqida
- Dushmanlarga munosabat haqida
- Doʻstlik haqida
- Jahl va gʻazab haqida
- Zino haqida
- Masihiy birodarlarga munosabat haqida
- Masihiylarning yakdilligi haqida
- Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida
- Mehr–shafqat koʻrsatish haqida
- Musofir va muhtojlarga munosabat haqida
- Nikoh haqida
- Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida
- Tilni jilovlash haqida
- Xafagarchilik haqida
- Qasos olish haqida
- Gʻiybat haqida
- Haqiqatni aytish haqida

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

- Adolat va haqiqatga intilganda
- Aybini his qilganda
- Boylik haqida
- Vasvasa va sinovlardan oʻtganda
- Donolik kerak boʻlganda
- Yolgʻizlikni his qilganda
- Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda
- Imon sust boʻlganda
- Ish yaxshi yurishganda
- Ishingiz haqida oʻylayotganingizda
- Kasallikka duchor boʻlganda
- Kelajakka umid kerak boʻlganda
- Kulfatli damlarda
- Tushkunlikka tushganingizda
- Umidsiz boʻlganda
- Xavotir olganda
- Xavfga duchor boʻlganda
- Shodlik, quvonchga toʻla damlarda
- Yupanch va dalda kerak boʻlganda
- Yurak notinch boʻlganda
- Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda
- Qaygʻurganda
- Qaror chiqarayotganda
- Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

Tarix