Author: Муқаддас Китобни таржима қилиш институти
Date: 2023-10-13T05:40:32.766667+00:00

Muqaddas Kitob: Yahudo

Muqaddas Kitob: Yahudo

1. MUQADDAS KITOB

2. Soʻzboshi

3. Kirish

1. Yahudo

1. Lugʻat

2. Izohlar

3. Rasmlar

4. Jadvallar

5. Qoʻlyozmalar

6. Xaritalar

7. Toʻgʻri yoʻl

8. Yordamchi oyatlar

9. Tarix

MUQADDAS KITOB

MUQADDAS KITOB

2016, 2018, 2020

Muqaddas Kitob

Lugʻatdagi rasmlar

© OʻBJ, 2006; Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972.

Rasmlar va loyihalar

Muqaddas chodir; Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

© OʻBJ, 2006.

Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

© UBS, 1999.

Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida); Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972.

Xaritalar

Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq; Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl; Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi; Oʻn ikki qabilaning hududi; Quddus (shohlar davrida); Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida); Isroil va Yahudo shohliklari; Ossuriya shohligi; Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida); Quddus (Iso Masih davrida)

© UBS, 1999.

Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda); Fors shohligi; Iskandar Zulqarnayn shohligi

© B & H Publishing Group, 1998.

Rim imperiyasi

© Lion Hudson PLC, 2004.

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari; Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari; Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari; Pavlusning Rimga olib ketilishi

© UBS, 1994.

Mazkur nashr Muqaddas Kitobni tarjima qilish instituti tomonidan Oʻzbekiston Bibliya jamiyati bilan hamkorlikda tayyorlangan

ISBN 978-5-93943-213-9

© Muqaddas Kitobni tarjima qilish instituti, 2016

Soʻzboshi

Soʻzboshi

1. KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

2. TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

3. TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

4. TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

5. BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

6. BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

7. ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

8. KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Mazkur Kitob ikki ming yildan oshiq davr mobaynida muqaddas deb eʼtirof etilgan bitiklarning oʻzbek tiliga qilingan birinchi toʻliq tarjimasidir. Muqaddas Kitob Eski va Yangi Ahd bitiklaridan iborat[1]. Bular tarkibida oʻzbek kitobxonlariga yaxshi tanish boʻlgan Tavrot, Zabur va Injil kitoblari ham bor.

1992 yili Yangi Ahd kitoblari oʻzbek tilida “Injil” nomi ostida ilk bor toʻliq holda chop etilgan edi. Oʻsha nashr Eski Ahd tarkibidagi Ibtido va Zabur kitoblarini ham oʻz ichiga olgan. Oʻshandan beri Eski Ahdning oʻn beshta kitobi oʻzbek tiliga tarjima qilinib, chop etildi. Shu jumladan, Ibtido va Zabur kitoblarining avvalgi nashri jiddiy tahrir qilingandan soʻng qaytadan nashr qilindi. Ilk chop etilgan Injil kitobi ham jiddiy tahrir qilingandan keyin mazkur nashrga kiritildi.

Ushbu tarjima ustida mutaxassislar yigirma yildan koʻproq mehnat qildilar. Nihoyat, Muqaddas Kitob toʻliq holda Oʻzbekiston Respublikasining davlat tilida chop etildi. Mazkur tarjimaning toʻliq nashrini va ilova qilingan oʻquv manbalarini “www.ibt.org.ru/muqaddas-kitob/lotin” internet sahifasidan topishingiz mumkin. Bu elektron manbalarni komputer va uyali telefon kabi vositalarga koʻchirib olib, ulardan foydalanishingiz mumkin.

Muqaddas Kitobda bayon qilingan aksariyat voqealar gʻarbiy Osiyoda boʻlib oʻtgan boʻlsa–da, undagi bebaho hikmatlar dunyo boʻylab yoyilib, koʻplab xalqlar madaniyatini yanada boyitdi. Insoniyat tarixida Muqaddas Kitobdan koʻra koʻp tarjima qilingan kitob yoʻq. Muqaddas Kitob jahon madaniyatining klassik merosi hisoblanadi. Mazkur nashr amalga oshirilayotgan paytda Muqaddas Kitob toʻliq holda dunyodagi 550 tilga tarjima qilingani maʼlum edi. Bundan tashqari, Muqaddas Kitobning ayrim parchalari taxminan 2300 tilga tarjima qilingan.

Butun jahonda yuksak madaniy meros sifatida qadrlanadigan mazkur Kitob Xudoning insoniyat bilan boʻlgan munosabati tarixi haqida soʻz yuritadi. Shu bois Kitob asrlar davomida odamlarga Yaratuvchi bilan hamda bir–birlari bilan yarashish yoʻlini koʻrsatib kelmoqda.

Tarjimonlar guruhi mazkur Kitobga jiddiy ilmiy ish sifatida yondashganlar. Ular Kitob tarjimasi yuzasidan chuqur tadqiqotlar olib borib, oʻz oldilariga qoʻyilgan vazifalarni nihoyatda diqqat–eʼtibor bilan bajarganlar. Buni nafaqat matnning oʻzidan, balki kitobxonning bilimini oshirish uchun kitobga ilova qilingan qoʻshimcha maʼlumotlardan ham koʻrishingiz mumkin. Shu bilan birga, tarjima uslubiga ham katta eʼtibor berilgan, matn zamonaviy kitobxonlarimizga tushunarli boʻlishi uchun tabiiy va sodda tilda tarjima qilingan.

Bu katta ishni amalga oshirish uchun yillar davomida koʻplab odamlar oʻz vaqtlarini ayamay, tinimsiz mehnat qildilar. Nafaqat tarjimonlar, balki muharrirlar, bir qancha kitobxonlar oʻzbekcha matnning sifatli boʻlishi uchun yordam berdilar. Nashriyot xodimlari ularning hammasiga oʻz minnatdorchiligini bildiradilar.

Biz Yaratganga shukronalar aytamiz va minnatdorchiligimizni bildiramiz. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Xudo har bir odamni Oʻziga chorlaydi, Xushxabarning magʻzi ham asosan ana shundan iborat. Iso Masih yer yuziga kelib, xochdagi oʻlimi va oʻlikdan tirilishi orqali bizga Xudo bilan yarashish imkonini berdi. Xudoning mangu sevgisi Iso orqali osmondan zaminga tushib keldi. Iso Xudoning feʼl–atvorini insoniy madaniyat va til orqali bizga namoyon qildi. Shuning uchun biz Xudoning qanday feʼl–atvorga ega ekanini bila olamiz. Umid qilamizki, Muqaddas Kitobning mazkur tarjimasi koʻplab kitobxonlarimizni Xushxabar orqali Xudo bilan yarashtiradi. Tanho Xudoga hamdu sanolar boʻlsin!

Nashriyot xodimlari

KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

Kitobxonlarimiz Muqaddas Kitob matnini toʻliqroq tushunishlari va undan mukammal foydalana olishlari uchun mazkur nashrga quyidagi qoʻshimcha maʼlumotlar ilova qilingan.

“Kirish” qismlari

Muqaddas Kitob tarkibidagi har bir kitobga “Kirish” berilgan. “Kirish”larda kitobning tuzilishi va asosiy mavzusi bayon qilingan. Shuningdek, kitob muallifi haqida, muallif kitobni kim uchun va qachon yozgani, kitob yozilgan paytdagi vaziyat haqida maʼlumotlar berilgan.

Sarlavhalar

Kitobxon matnni yaxshi tushunishi uchun, Muqaddas Kitobning koʻplab zamonaviy tarjimalarida sarlavhalar berilgan. Shu anʼanaga koʻra, oʻzbekcha tarjimada ham sarlavhalar qoʻllanilgan. Sarlavha muayyan bir parchaning asosiy mavzusini ifodalaydi. Sarlavhalar qora harflar bilan, sarlavhachalar kursiv shaklida yozilgan. Asl matnda sarlavhalar yoʻq. Zabur kitobining aksariyat sanolari boshida kursiv shaklida qoʻshimcha maʼlumot berilgan. Zaburdagi bu kabi maʼlumotlar asl matn tarkibida bor (misol uchun, Zabur 10 va 33–sanolarga qarang).

Izohlar

Izohlar matnda yulduzcha (*) bilan belgilangan boʻlib, yulduzcha izohlanadigan soʻz yoki iboradan keyin qoʻyilgan. Hamma izohlar Muqaddas Kitob oxirida ilova qilingan “Izohlar” boʻlimida berilgan. Har bir kitobning izohlari alohida berilgan boʻlib, izohlar bilan taʼminlanayotgan kitob nomi ostida kelgan. Izohlarda qadimgi Yaqin Sharq va unga qoʻshni davlatlarning tarixiga, madaniyatiga, geografik joylashuviga, sanalarga va vaqt tizimiga oid maʼlumotlar kiritilgan, Muqaddas Kitobning muayyan matni mazmuniga mos keladigan ayrim oyatlar manzili[2] berilgan. Shuningdek, qadimgi oʻlchov birliklarining zamonaviy ekvivalentlari ham izohlangan. Izohlarda ayrim oyatlarning tarjimadagi muammolari tushuntirilgan boʻlib, baʼzan oyatdagi soʻz yoki jumlaning boshqa varianti keltirilgan. Ayrim hollarda izoh qisqa berilgan boʻlib, kitobxonni lugʻatdan maʼlumot olishga undaydi.

Izohlar haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun “Izohlar” boʻlimining boshida berilgan “Izohlarning tuzilishi va ulardan foydalanish tartibi” qismiga qarang.

Lugʻat

Lugʻatni tuzishdan maqsad Muqaddas Kitobda bir necha bor takrorlanib keladigan muhim yoki notanish soʻzlar va iboralarning maʼnosini kitobxonga tushuntirib berishdir. Lugʻat tarkibidagi baʼzi soʻzlar va iboralar kitobxonlarimizga tanish boʻlishi mumkin (misol uchun, AHD, MASIH, ABADIY HAYOT), biroq lugʻatda bu kabi soʻz va iboralarning Muqaddas Kitobdagi oʻziga xos jihatlari kengroq ochib berilgan. Shuningdek, lugʻatda eski oʻzbek tiliga oid arxaik soʻzlar (misol uchun, KANʼON, BANDARGOH) ham izohlangan. Ayrim soʻzlar va iboralar qadimgi Yaqin Sharq madaniyati bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, oʻzbek tili tarixida ishlatilmagani sababli, asl matndan transliteratsiya usulida oʻzbekcha tarjimaga koʻchirilgan (misol uchun, FARZIY, FISIH BAYRAMI). Ayrim hollarda maʼlum bir soʻz yoki iboraning maʼnosi izohda qisqa berilgan, lugʻatda esa batafsil tushuntirilgan.

Koʻpincha lugʻatda biron soʻz yoki iboraning maʼnosi bilan bir qatorda, oʻsha davrga xos tarixiy va madaniy jarayonga oid maʼlumotlar ham berilgan. Bu soʻzlar va iboralarga berilgan sharhlardan keyin keladigan izohlarda Muqaddas Kitobdagi oyatlarning manzili koʻrsatilgan. Bu oyatlar kitobxonga Muqaddas Kitobda bayon etilgan taʼlimotlarni chuqurroq oʻrganishga yordam beradi. Kitobxon ayrim buyumlarning tuzilishi va shaklini koʻz oldiga keltirib, tasavvur qila olishi uchun, lugʻatda oʻsha buyumlarning rasmlari keltirilgan.

Rasmlar va loyihalar

Isroil xalqi Muso davridan boshlab bir necha asr davomida Xudoga Muqaddas chodirda sajda qilib kelgan. Shoh Sulaymon taxtga oʻtirgandan keyin esa ular Xudoga Quddusdagi Maʼbadda sajda qiladigan boʻldilar[3]. Bu tabarruk inshootlar asrlar davomida qanday koʻrinishlarda boʻlganini kitobxonlarimiz tasavvur qila olishlari uchun, mazkur nashrga oʻsha inshootlarning rasmlari va loyihalari ilova qilingan. Bu rasmlar va loyihalar Muqaddas Kitobni chuqur tadqiq etgan olimlarning ilmiy xulosalariga asoslangan.

Eski Ahd va Yangi Ahd xronologiyasi jadvallari

Eski Ahd va Yangi Ahd xronologiyasi jadvallarida Muqaddas Kitob tarixida yuz bergan muhim voqealar va ularning sanalari haqida maʼlumot berilgan. Jadvallarda shohlar, paygʻambarlar va muhim ahamiyatga ega boʻlgan boshqa shaxslar yashagan davrlar keltirilgan. Shuningdek, Yangi Ahd jadvalida kitoblar taxminan qachon yozilgani haqida maʼlumot berilgan. Qadimgi davr tarixidagi ayrim voqealarning yuz bergan aniq vaqtini belgilab olish nihoyatda murakkabdir. Olimlar bu borada bir toʻxtamga kela olmaganlari bois, jadvalda oʻsha voqealarning taxminiy sanalari koʻrsatilgan.

Eski Ahddagi va Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvallari

Ayrim hollarda bir kitobdagi[4] baʼzi oyatlarning mazmuni aynan bitta kitobning oʻzida yoki boshqa kitobda takrorlanadi. Bunday takrorlar, asosan, 2-4 Shohlar kitoblarida, 1-2 Solnomalar kitoblarida va toʻrtta Xushxabarda uchraydi. Kitobxonlarimizga oʻxshash parchalarni topishga yordam berish maqsadida, Eski Ahd va Yangi Ahd kitoblari uchun maxsus jadvallar ishlab chiqildi. Bu jadvallarda oʻxshash parchalarning asosiy mavzusi ifodalangan va oʻsha parchalarning Muqaddas Kitobdagi manzili keltirilgan. Jadvallarni tuzishdan yana bir maqsad kitobxonga 2-4 Shohlar, 1-2 Solnomalar kitoblari va toʻrtta Xushxabarlarni yaxshiroq qiyoslash imkonini berishdir. Shuning uchun baʼzi voqealar mana shu kitoblarning faqatgina bittasida yoritilgan boʻlsa–da, oʻsha voqeaning manzili jadvalga kiritilgan.

Xaritalar

Mazkur nashrda chop etilgan oʻn sakkizta xarita ikki ming yillik tarixiy davrni — Ibrohim paygʻambar davridan tortib to milodiy birinchi asrgacha boʻlgan davrni oʻz ichiga oladi. Xaritalarda koʻrsatilgan joy nomlari Muqaddas Kitobdagi muhim voqealar yoki oʻsha voqealarga bevosita taʼsir koʻrsatgan tarixiy oʻzgarishlar bilan bogʻliq.

TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

Muqaddas Kitob aslida ibroniy, oramiy va yunon tillarida yozilgan va oʻzbek tiliga oʻsha tillardan tarjima qilingan. Muqaddas Kitobning koʻplab qoʻlyozmalari, shuningdek, qadimda boshqa tillarga qilingan tarjimalar qoʻlyozmalari bugungi kungacha saqlanib kelmoqda. Olimlar Muqaddas Kitobning asl matnidagi baʼzi soʻzlarning maʼnosini toʻliq aniqlash uchun bu qoʻlyozmalarni bir–biriga qiyoslab oʻrganadilar. Bunday ilmiy tadqiqotlar natijasida shu narsa oʻz isbotini topdiki, Muqaddas Kitobning asl matni asrlar davomida sadoqat bilan asrab kelingan. Shuning uchun biz qatʼiy ishonch bilan ayta olamizki, mazkur tarjima uchun asos boʻlgan matn qoʻlyozmalarning asl matnidan deyarli farq qilmaydi.

Bu qoʻlyozmalar dunyoning turli muzey va kutubxonalarida saqlanib kelmoqda. Eng qadimgi qoʻlyozmalardan biri Ishayo paygʻambar kitobi boʻlib, taxminan miloddan oldingi 100 yilda koʻchirilgan. Bu bitikdan va diqqatga sazovor yana toʻrtta qoʻlyozmadan olingan parchalarning fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan. Ushbu qadimiy qoʻlyozmalar haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN va YUNONCHA MATN iboralariga qarang.

TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

Tarjima jarayonida birinchi qadam tarjimonlar asl matnning maʼnosini imkon qadar toʻliq va batafsil tushunib olishlaridan iborat. Muqaddas Kitob nihoyatda qadimgi matn boʻlgani sababli, bu vazifani bajarish oson kechmaydi. Biroq ikki ming yildan oshiq davr mobaynida olimlarning tadqiqotlari natijasida yigʻilgan maʼlumotlar yordamida buni amalga oshirsa boʻladi. Tarjimonlarimiz ish jarayonida Muqaddas Kitobga yozilgan turli sharhlardan va boshqa tillarga qilingan tarjimalardan foydalanganlar. Bunda ularga ibroniy, oramiy va yunon tillari mutaxassislari yordam berganlar. Tarjimonlarimiz Muqaddas Kitobdagi voqealar yuz bergan joylarni ziyorat qilib kelganlar. Ular Muqaddas Kitobning asl matni mazmunini qadimda odamlar qanday tushunganlarini toʻliq anglash maqsadida oʻsha yerlarning tarixini, madaniyatini va tabiatini oʻrganganlar.

Holbuki, tarjima yaxshi chiqishi uchun asl matnning maʼnosini toʻliq tushunishning oʻzi kifoya emas. Mazkur tarjimaning maqsadi asl matn gʻoyalarini oʻzbek kitobxoniga toʻgʻri, tabiiy va ravon tarzda yetkazishdan iboratdir. Agar kitobxon matn mazmunini yaxshi tushunmasa, tarjima yaxshi qilingan, deb aytib boʻlmaydi. Shu sababdan tarjimonlarimiz asl matn mazmunini oʻrganish bilan bir qatorda, tarjima asoslarini hamda oʻzbek tili grammatikasi, sintaksisi, stilistikasi va tilning oʻziga xos boshqa jihatlarini sinchiklab oʻrganganlar. Ularning maqsadi tarjimaning oʻzbekcha matnini keng ommaga tushunarli, sodda, ravon va adabiy tilda yetkazish edi.

Kitobxon asl matn maʼnosini tushuna olishi uchun, tarjimonlar matnni soʻzma–soʻz emas, mazmuniga koʻra tarjima qilganlar. Anglashilmovchilik paydo boʻlmasligi uchun, ayrim izohlarda asl matndagi ibora yoki jumlaning soʻzma–soʻz tarjimasi keltirilgan. Koʻpincha Muqaddas Kitobda bayon qilingan voqealarda kitob muallifi tinglovchining biron muhim hodisa borasidagi bilimiga tayanib, baʼzi maʼlumotlarni tushirib qoldirgan. Masalan, asl matnda joy nomi berilganda, bu nom shaharga ishora qilyaptimi yoki yurtgami, aniq yozilmagan. Zamonaviy oʻzbek kitobxoni bunday parchalarning maʼnosini toʻliq tushunishi uchun, tarjimonlar matnda nazarda tutilgan maʼnoni ochiq bayon qilganlar yoki bunday oʻrinlarga izoh berganlar. Bunday usulda tarjima qilingan matn keng ommaga tushunarli tarzda yetib boradi. Kitobxon matnni oʻzi uchun ichida oʻqisa ham, ovoz chiqarib tinglovchilarga oʻqib bersa ham maʼnosini osonlikcha tushunib oladi.

Tarjimaning muvaffaqiyati qoʻyilgan maqsadga qay darajada erishilganiga qarab baholanadi. Oʻzbek tiliga qilingan mazkur tarjima qoʻyilgan maqsadga muvofiq har tomonlama, bir necha bosqichdan iborat boʻlgan batafsil tekshiruv jarayonlaridan oʻtgan. Tarjima matni oʻzbek tilining yuksak malakali mutaxassislari tomonidan ham, Oʻzbekistonning turli viloyatlaridan boʻlgan har xil kasb egalaridan iborat erkak va ayollar tomonidan ham tekshirilgan. Turli toifadagi bu odamlar tarjima qilingan matnni oʻqib, oʻz fikrlarini bildirganlar, matnni yaxshilash maqsadida qaysi soʻzni qay oʻrinda qoʻllash maqsadga muvofiqligiga oid takliflar berganlar. Mazkur tekshiruv usullari natijasida oʻzbek tiliga tarjima qilingan matn butun oʻzbek xalqiga tushunarli sodda adabiy tilda yuzaga kelgan.

Maʼlumki, bir tildagi gʻoyani boshqa tilga bir necha yoʻl bilan, turli iboralardan foydalangan holda tarjima qilish mumkin. Shu sababdan, asl matn turli tillarga tarjima qilinganda, tarjimalar bir–biridan biroz farq qilishi tabiiy holdir. Tarjima usulidan farqli oʻlaroq, asl matnning mazmuni ham ayrim tarjimalarda bir–biridan farq qiladi. Bu muammoni hisobga olgan holda, tarjimonlar baʼzan izohlarda mazmunan boshqacha tarjima qilingan oyatlarning variantini ham berib oʻtganlar. Matnda esa tarjimonlarning fikricha kontekstga toʻgʻri keladigan, ularning tushunchasi boʻyicha muallif nazarda tutgan maʼno berilgan.

TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

Xudoning nomlarini tarjima qilish

Muqaddas Kitobni tarjima qilish jarayonida uchraydigan qiyinchiliklardan biri asl matndagi Xudoning nomlarini toʻgʻri tarjima qilishdir. Tarjimonlar har bir nomni mazmunan toʻgʻri va izchillik bilan tarjima qilishga harakat qildilar. Koʻpincha matnda Xudoning ikkita, hatto uchta nomi birin–ketin ishlatilgan. Bunday holda tarjimonlar bu nomlarni oʻzbek tilida tabiiy eshitiladigan nomlar bilan tarjima qildilar. Xudoning nomlari haqida lugʻatda batafsil maʼlumot berilib, ularning ibroniycha yoki yunoncha ekvivalentlari ham koʻrsatilgan (lugʻatdagi XUDONING NOMLARI iborasiga qarang).

Sheʼriy va apokaliptik[5] janrlardagi matnlarning tarjimasi

Muqaddas Kitob matni turli adabiy janrlardan tashkil topgan. Muqaddas Kitob tarkibidagi Zabur kitobi toʻligʻicha va hikmat janridagi kitoblarning aksariyat qismi sheʼrlardan iborat. Eski Ahddagi paygʻambarlar bitiklarining aksariyati ham sheʼriy usulda yozilgan.

Ibroniy sheʼriyatida majoziy timsollar, soʻz oʻyinlari, ohangdosh soʻzlar, qofiya va misralardagi boʻgʻinlar soni bir maromda ishlatilgan boʻlib, tilning naqadar boy ekanligidan dalolat beradi. Ibroniy sheʼriyatining diqqatga sazovor bir xususiyati parallelizmdir. Odatda bu usul biror gʻoyani tasdiqlash, unga urgʻu berish yoki qoʻshimcha maʼno ifodalash maqsadida ishlatiladi. Parallelizm hosil qilishda mazmunan yaqin boʻlgan gaplar juft misralarda birin–ketin, turli soʻzlar bilan takrorlanadi. Misol uchun,

“Ey shohlar! Endi aql bilan ish qiling.

Ey zamin hukmdorlari! Ogoh boʻling.” (Zabur 2:10)

Sheʼriy parchalar oʻzbek tiliga tarjima qilinganda, tarjimonlar, birinchi navbatda, matn mazmunini kitobxonga toʻgʻri va sodda tilda yetkazishga harakat qilganlar. Tarjimonlar imkon qadar, ibroniy sheʼriyatining xususiyatlarini saqlashga uringanlar. Sheʼrlar bandlarga boʻlingan. Muqaddas Kitobning asl matnidagi sheʼrlar oʻzbek tilidagi sheʼrlardan usuli va tuzilishi jihatidan farq qilsa–da, kitobxonlarimiz tarjima qilingan bu sheʼrlarning mazmunidan va oʻziga xos goʻzalligidan zavq oladilar, degan umiddamiz.

Bir tildagi sheʼrni boshqa tilga oʻgirish ancha mushkul. Bu ayniqsa majoziy maʼnodagi iboralarga taalluqlidir. Har bir til va madaniyatning oʻziga xos ramziy obrazlari hamda majoziy maʼnoda ishlatiladigan soʻz–iboralari bor. Ibroniycha matndagi bunday iboralar va obrazlar oʻzbek tiliga tarjima qilingach, maʼnosi mavhum boʻlgan hollarda, tarjimonlar quyidagicha yoʻl tutganlar: majoziy obrazlardan chekinib, iboraning maʼnosini darak gap bilan ifodalaganlar. Ayrim hollarda esa asl matndagi maʼnoni ifodalaydigan oʻzbek tilidagi boshqa bir majoziy iboradan foydalanganlar. Baʼzi holatlarda esa matnda ibroniycha iborani va obrazni saqlab, maʼnosini izohda ochganlar.

Muqaddas Kitobning apokaliptik janrdagi parchalari (misol uchun, Doniyor kitobining ikkinchi qismi va Vahiy kitobi) ramzlarga nihoyatda boy boʻlib, majoziy maʼnoni ifodalaydi. Aksariyat hollarda, bu ramzlar oʻzbekcha tarjimada ham saqlangan. Baʼzi ramziy obrazlarga izohlar berilgan boʻlib, maʼnosi ochilgan, biroq koʻp hollarda izohlar berilmagan. Chunki apokaliptik adabiyotdagi ramzlar maʼnosi xususida olimlarning qarashlari turlichadir. Muqaddas Kitobdagi bunday parchalarning maʼnosini yanada toʻliq tushunmoqchi boʻlgan kitobxonlarimiz Muqaddas Kitob boʻyicha tuzilgan sharhlarga, yaʼni kommentariylarga murojaat qilishlari lozim.

Madaniy tushunchalarga xos terminlarni tarjima qilish

Yuqorida aytib oʻtilganday, mazkur tarjimaning maqsadi Muqaddas Kitob matnini oʻzbek kitobxoniga sodda va ravon tilda yetkazishdan iboratdir. Madaniy tushunchalarga xos terminlar tarjimasida ham tarjimonlarimiz aynan shunday maqsadni koʻzladilar. Ular qadimgi matn tarjimasida zamonaviy soʻzlarni ishlatmagan holda, bu kabi terminlarni tushunarli yoʻl bilan yetkazishga harakat qildilar. Shu sababdan asl matnda qoʻllangan ogʻirlik, hajm va uzunlik kabi oʻlchov terminlari, shuningdek, pul birliklari oʻzbek tilida qadimdan mavjud boʻlgan terminlar bilan tarjima qilindi. Asl matndagi ibroniycha va yunoncha terminlar izohlarda zamonaviy oʻlchovni ifodalaydigan soʻzlar bilan tushuntirildi. Biroq ibroniy kalendaridagi oylarga kelganda, asl matndagi nomlar saqlab qolindi. Oylarning qadimgi nomlariga izohlar berilgan boʻlib, hozirgi kalendar boʻyicha qaysi oyga toʻgʻri kelishi tushuntirildi.

Har xil asbob–uskunalarni, masalan, musiqa asboblarini, dehqonchilikda foydalaniladigan ish qurollarini va hokazolarni tarjima qilishda ularning oʻzbek tilidagi ekvivalenti ishlatilgan. Ammo Muqaddas Kitob olimlari bu qadimgi asboblarning ayrimlari aniq qanday koʻrinishda boʻlgani yoki qay tarzda ishlatilgani haqida toʻliq maʼlumotga ega emaslar. Shu bois tarjimada kontekstga mos ravishda, oʻzbek kitobxoniga tanish boʻlgan terminlar tanlangan boʻlib, izohlarda qoʻshimcha maʼlumot berildi. Lugʻatda baʼzi buyumlar haqida batafsil maʼlumot berilgan boʻlib, ularning rasmlari keltirilgan.

Joy nomlari

Koʻpincha Muqaddas Kitobning asl matnida joy nomlari berilganda, oʻsha joylar shahar, maʼlum bir hudud yoki yurt ekanligi haqidagi maʼlumotlar ochiq yozilmagan. Mazkur tarjima oʻzbek kitobxoniga tushunarli boʻlishi uchun, tarjimonlarimiz koʻp oʻrinlarda bu kabi joylar haqidagi maʼlumotlarni ochib berdilar. Koʻpincha bunday maʼlumot muayyan bir nom birorta parchada ilk bor uchraganda berildi. Misol uchun, asl matnda: “Hududning chegarasi Kavul, Abdoʻn, Rexob, Xammon, Kanaxdan oʻtib, Buyuk Sidongacha yetadi” deb yozilgan boʻlsa, oʻzbekcha tarjimada bu maʼlumot quyidagicha berilgan: “Hududning chegarasi Kavul, Abdoʻn, Rexob, Xammon, Kanax shaharlaridan oʻtib, Buyuk Sidon shahrigacha yetadi” (Yoshua 19:27-28).

Yangi Ahdda Eski Ahddan keltirilgan iqtiboslar[6]

Maʼlumki, Yangi Ahd mualliflari Eski Ahddan iqtiboslar keltirganlar. Mazkur tarjimada iqtiboslarga izohlar berilib, iqtibos Eski Ahdning qaysi kitobidagi oyatlardan olingani koʻrsatildi. Yangi Ahdda keltirilgan baʼzi iqtiboslar Eski Ahddagi parchadan biroz farq qiladi. Buning bir nechta sababi boʻlishi mumkin. Birinchidan, Yangi Ahddagi parcha oʻzbek tiliga Eski Ahdning ibroniycha matnidan emas, balki Yangi Ahdning yunoncha matnidan tarjima qilingani sabab boʻlishi mumkin. Bunday holda oyatlardagi farq ibroniy va yunon tillarining xususiyatlari va tarjima uslubiga bogʻliq, deb qaraladi. Ikkinchidan, Yangi Ahd mualliflari iqtibosni Eski Ahdning ibroniycha matnidan emas, balki yunon tilidagi qadimiy tarjimasidan[7] keltirgani sabab boʻlishi mumkin. Ayrim hollarda yunoncha tarjima mazmun jihatdan ibroniycha matndan biroz farq qiladi. Va nihoyat, Yangi Ahd mualliflari Eski Ahddan iqtibosni soʻzma–soʻz keltirmay, kerakli qismlarini olib, matn maʼnosiga mos ravishda ishlatgan boʻlishlari ham mumkin.

BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

Muqaddas Kitob jami 66 ta muqaddas bitikdan iborat boʻlib, bu bitiklar “kitoblar” deb yuritiladi. Muqaddas Kitob tarkibidagi barcha kitoblar boblar va oyatlarga boʻlingan. Asl matnda boblar va oyatlar boʻlmagan, bular keyinchalik kotiblar tomonidan kitobxon tushunishi uchun, yordam tariqasida qoʻshilgan. Beshta qisqa kitob: Obodiyo, Filimoʻn, 2 Yuhanno, 3 Yuhanno va Yahudo kitoblari boblarga boʻlinmasdan, faqat oyatlarga boʻlingan.

“Izohlar” va “Lugʻat” qismlarida Muqaddas Kitobning koʻplab oyatlari manzillari berilgan. Oyat manzili quyidagicha belgilangan: kitob nomi, bob raqami, ikki nuqta (:) va oyat raqami. Masalan, “Yuhanno 3:16” Havoriy Yuhanno bayon etgan muqaddas Xushxabarning uchinchi bobi oʻn oltinchi oyatiga ishora qiladi. Bob haqida soʻz ketganda esa faqat kitob nomi, bob raqami va “–bob” soʻzi yozildi (masalan, Hakamlar 18–bob). Muqaddas Kitob tarkibidagi boblarga boʻlinmagan beshta qisqa kitobning faqat oyat raqamlari berildi, xolos. Masalan, “2 Yuhanno 6” Havoriy Yuhannoning ikkinchi maktubi oltinchi oyatiga ishora qiladi. Agar ikkita oyat raqami oʻrtasiga chiziqcha qoʻyilgan boʻlsa (masalan, 2:4-8), demak, har ikki oyat orasidagi barcha oyatlar nazarda tutilgan boʻladi.

Ayrim oʻrinlarda matn oʻzbek tilida ravon oʻqilishini, tushunarli boʻlishini va voqealar izchilligini taʼminlash maqsadida bir nechta oyat, asosan ikki yoki uchta oyat birlashtirilgan. Buning natijasida oyatlar tartibi oʻzgargan, yaʼni keyinda turgan oyat bir–ikki oyatdan oldinga oʻtkazilgan. Misol uchun, Ibtido 2:2-3 ga va Hizqiyol 1:1-3 ga qarang.

Muqaddas Kitob matnini raqamlashning bir nechta anʼanasi mavjud. Shu bois Muqaddas Kitobdagi boblarning va oyatlarning raqamlanishi hamma tarjimalarda ham bir–biriga aynan mos tushavermaydi. Buni ayniqsa Zabur kitobida yaqqol koʻrishimiz mumkin. Misol uchun, oʻzbek va rus tillaridagi 39 oyatdan iborat 9–sano inglizcha tarjimada 9-10–sanolarni tashkil qiladi. Oʻzbekcha tarjimada mazkur mintaqada qoʻllaniladigan usuldan foydalanildi.

BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Oʻzbekcha tarjimada biron odamning qaysi yurt, shahar yoki qishloqdan ekanini bildiruvchi “lik” qoʻshimchasi ishlatilgan barcha otlar bosh harf bilan yozildi (masalan, Kanʼonlik, Moʻablik). Oʻzbek tilining grammatik qoidalariga koʻra, bu soʻzlar oʻzbek tilida kichik harf bilan yoziladi. Ammo oʻzbek kitobxoniga Muqaddas Kitobdagi notanish joylarning nomlari toʻliq tushunarli boʻlishi uchun, mazkur tarjimada ular bosh harf bilan yozildi.

Muqaddas Kitobning boshqa tillarga qilingan tarjimalarida boʻlgani singari, mazkur nashrda ham Xudoni, Iso Masihni va Xudoning Ruhini bildiradigan hamma soʻzlar va olmoshlar bosh harf bilan yozildi. Muqaddas Kitobda qoʻllangan muayyan maxsus terminlar va soʻzlar ham bosh harf bilan yozildi (masalan, Muqaddas chodir, Maʼbad, Ahd sandigʻi, Xudoning Shohligi, Xushxabar).

ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

Mazkur tarjimadagi ismlar va joy nomlari asl matndan olingan boʻlib, oʻzbek tilida talaffuz qilinishi osonroq boʻlishi uchun biroz soddalashtirilgan. Oʻzbek kitobxoniga boshqa tarixiy va adabiy manbalardan maʼlum boʻlgan ismlar va joy nomlari bundan mustasnodir (masalan, Ibrohim, Yusuf, Muso, Dovud, Sulaymon, Iso Masih, Misr, Quddus va boshqalar). Ayrim ibroniycha va yunoncha ismlarning hamda joy nomlarining talaffuzi oʻzbekchadagi yoki ruschadagi soʻzlarga ohangdosh boʻlgani bois, kitobxon notoʻgʻri tasavvurga bormasin deb, ularning shakli biroz oʻzgartirildi. Misol uchun, ibroniycha matndagi Orom yurti oʻzbek tiliga Oram yurti deb tarjima qilindi, Ezra kitobidagi Mordaxay degan ism esa oʻzbekchada Mardoxay deb yozildi, chunki bu ismning birinchi qismi rus tilida “morda”, yaʼni “xunuk yuz” degan maʼnoni anglatadi.

KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Mazkur tarjimada dialogdagi koʻchirma gaplar tire bilan ajratildi. Soʻzlovchining gapi abzats oxirida tugaydi. Soʻzlovchining gapi ancha uzun boʻlganda, ayniqsa, bir abzatsdan oshganda, koʻchirma gap qoʻshtirnoqqa (“…”) olindi. Baʼzan koʻchirma gap bir nechta parchani, hatto bir nechta bobni qamragani bois, baʼzi sarlavhalar va bob raqamlari koʻchirma gap tarkibiga kirib qolgan. Bunday hollarda, koʻchirma gap qanchalar uzun boʻlmasin, qoʻshtirnoq koʻchirma gapning boshida ochilib, oxirida yopildi (misol uchun, Ayub 23:1-24:25 ga qarang).

Muqaddas Kitobning ayrim parchalari nihoyatda murakkab boʻlib, koʻchirma gapning ichida koʻchirma gap kelgan holatlar bor. Bunday holat, ayniqsa, paygʻambarlar bitiklarida koʻp uchraydi. Bunday parchalarni zamonaviy punktuatsiya qoidalari bilan belgilash qiyinchilik keltirib chiqarishi tabiiy. Shu bois, mazkur tarjimada quyidagi qoidalar qoʻllanildi:

Koʻchirma gap “…” bilan ajratildi.

Koʻchirma gap ichidagi koʻchirma gap «…» bilan ajratildi.

Koʻchirma gap ichidagi koʻchirma gap tarkibida yana koʻchirma gap kelganda ‘…’ bilan ajratildi.

Baʼzan soʻzlovchining gapi bir abzatsdan uzun boʻlmasa, koʻchirma gap ichidagi koʻchirma gap tire (—) bilan ajratildi. Bunday holda soʻzlovchining gapi abzats oxirida tugaydi.

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Institut perevoda Biblii; Informatsiyu o litsenzii etogo izdaniya mojno nayti zdes: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Institut perevoda Biblii

Institut perevoda Biblii, 101000 Moskva, Glavpochtamt, a/ya 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Pravila ispolzovaniya tekstov bibleyskix perevodov IPB: https://ibt.org.ru/ru/rules

Kirish

Kirish

1. KITOBLARNING NOMLARI

2. KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI

3. ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

4. YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

5. MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

MUQADDAS KITOBGA KIRISH

Muqaddas Kitob jami 66 ta muqaddas bitikdan iborat boʻlib, bu bitiklar “kitoblar” deb yuritiladi. Shu sababdan mazkur Muqaddas Kitob koʻp tillarda “Bibliya” deb nomlanadi. Bu nom yunoncha boʻlib, “oʻrama qogʻozlar”, yaʼni “kitoblar” maʼnosini ifodalaydi. Ushbu 66 ta kitob taxminan 1500 yil mobaynida 40 nafar muallif tomonidan yozilgan. Mazkur kitoblar turli adabiy janrlardan, chunonchi, tarixiy voqea, nasabnoma, sheʼr, hamdu sano, marsiya, bashorat, tanbehu nasihat, hikmatlar va maktublardan iborat.

KITOBLARNING NOMLARI

KITOBLARNING NOMLARI

Muqaddas Kitob tarkibidagi ayrim kitoblar oʻsha kitobni yozgan muallifning ismi bilan yoki uning aksariyat qismini yozgan odamning nomi bilan atalgan. Birinchisiga “Xabaqquq paygʻambarning kitobi”, ikkinchisiga “Sulaymon paygʻambarning hikmatlari” misol boʻla oladi.

Baʼzi kitoblar bosh qahramonning ismi bilan nomlangan. Misol uchun, “Rut kitobi” va “Ayub paygʻambar kitobi”.

Yangi Ahd tarkibidagi aksariyat kitoblar aslida maktublar boʻlib, maʼlum bir kishiga yoki bir guruh odamlarga yozilgan. Bunday hollarda maktub muallifning nomi bilan yoki maktub yoʻllangan guruhning yoxud kishining nomi bilan ataladi. Masalan, “Yoqubning maktubi”, “Pavlusning Rimliklarga maktubi”, “Pavlusning Filimoʻnga maktubi”.

Muqaddas Kitobdagi 66 kitobdan baʼzilari bu qoidalardan mustasno tarzda nomlangan. Ularning nomlanishi sabablari oʻsha kitoblarning kirish qismlarida tushuntirilgan (misol uchun, Chiqish kitobi).

Baʼzi kitoblar bir xil nomlangan boʻlib, ular faqat raqamlariga koʻra farq qiladi. Raqam kitob nomining qisqartirilgan variantidan oldin qoʻyiladi. Masalan, “4 Shohlar” qadimgi Isroilda hukmronlik qilgan shohlar haqidagi toʻrtinchi kitobni, “1 Yuhanno” havoriy Yuhanno yozgan birinchi maktubni bildiradi.

KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI

KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI

Muqaddas Kitob tarkibidagi 66 ta kitob xronologik tarzda joylashmagan. Bu kitoblarni tartibga solishning bir nechta anʼanasi mavjud. Oʻzbekcha tarjima mazkur mintaqada qoʻllanilgan tartibga rioya qilgan.

Iso Masih yashagan davrdan oldin yozilgan kitoblar “Eski Ahd” deb, U yashagandan keyin yozilgan kitoblar “Yangi Ahd” deb ajratiladi. Eski Ahdning asosiy mavzusi Xudoning Isroil xalqi bilan boʻlgan munosabatidir. Bu munosabat Xudoning Muso orqali Isroil xalqi bilan tuzgan ahdiga asoslangan. Yangi Ahdning asosiy mavzusi Iso Oʻzini qurbon qilgani va buning natijasida dunyoni Xudo bilan yarashtirganidir. Endi har bir inson, millatidan qatʼi nazar, Iso Masihga ishonsa va gunohlaridan tavba qilsa, uning gunohlari kechiriladi, bu inson Xudoning xalqiga tegishli boʻladi. Xudo Oʻz xalqi bilan Iso Masih orqali ulugʻroq va aʼloroq vaʼdalarga asoslangan yangi ahd tuzdi. Shu sababga koʻra, Muqaddas Kitob ikki qismga boʻlinib, “Eski Ahd” va “Yangi Ahd” deb ataladi.

ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

Eski Ahd 39 ta kitobdan iborat boʻlib, bu kitoblar miloddan oldingi oʻn beshinchi va beshinchi asrlar oraligʻida yozilgan. Bu kitoblarning qariyb hammasi qadimgi ibroniy tilida yozilgan. Faqatgina Ezra va Doniyor kitoblaridagi ayrim parchalar oramiy tilida yozilgan, xolos.

Tavrot

Eski Ahdning dastlabki beshta kitobi (Ibtido kitobidan Qonunlar kitobigacha) Muso paygʻambar tomonidan yozilgan. Bu majmua oʻzbek tilida “Tavrot” deb ataladi. Ibtido kitobi Xudo olamni va ilk odamlarni — Odam Ato bilan Momo Havoni yaratgani haqidagi voqealar bilan boshlanadi. Soʻng insoniyat gunoh qilgani va Nuh paygʻambar davrida Xudo butun yer yuziga toʻfon yuborib, odamzodga jazo bergani haqida bayon qilinadi. Kitob davomida hikoya qilinishicha, Xudo Ibrohim paygʻambarni daʼvat qiladi, uni Kanʼon yurtiga boshlab boradi. Ibrohim befarzand boʻlishiga qaramay, Xudo uni buyuk xalqning otasi qilishga vaʼda berib, butun yer yuzidagi xalqlar u orqali baraka topishini aytadi. Xudo Oʻz vaʼdasini bajargani Ibrohimning oʻgʻli Isʼhoq, nabirasi Yoqub va chevarasi Yusuf haqidagi hikoyalardan koʻrishimiz mumkin. Xudo Yusuf orqali Yoqubni va uning xonadonini Kanʼon yurtidagi qahatchilikdan asrab, Misrga olib boradi. U yerda Ibrohimning avlodi nihoyatda koʻpayib, Isroil xalqi degan nom bilan taniladi. Isroil xalqi Misrda 400 yil qolib ketadi.

Tavrotning ikkinchi kitobi “Chiqish” deb nomlangan boʻlib, Yoqub naslining oʻn ikki qabilasi, yaʼni Isroil xalqi Misrda qullik zulmidan azob chekayotgani haqidagi hikoya bilan boshlanadi. Xudo Muso paygʻambar orqali Isroil xalqini moʻjizalar orqali ozod qilib, Misrdan olib chiqadi. Bu voqea taxminan miloddan oldingi 1440 yilda yuz bergan edi. Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin sahroda qirq yil davomida boshidan kechirgan voqealar Tavrotning qolgan uchta kitobida — “Levilar”, “Sahroda” va “Qonunlar”da hikoya qilingan. Oʻsha davrda Xudo Muso paygʻambar orqali Isroil xalqi bilan ahd tuzadi. Oʻsha ahdda Xudoning amrlari va qonunlari batafsil bayon qilingan. Bu amrlarga va qonunlarga rioya qilgan insonlarga Xudo: “Men sizlarni Oʻzimning xalqim qilaman, sizlarning Xudoyingiz boʻlaman”, deb alohida vaʼda bergan. Ammo bu amrlarni va qonunlarni buzgan odamlarni Xudo jazolagan. Xudoning Oʻz xalqi Isroil bilan boʻlgan munosabati mana shu ahdga asoslangani bois, Eski Ahdda bayon qilingan aksariyat voqealar va Isroil xalqining tarixi shu munosabatlar haqida hikoya qiladi.

Isroil xalqi tarixi

Muqaddas Kitob tarkibida Tavrot kitoblaridan keyin oʻrin olgan 12 ta kitob (Yoshua kitobidan Ester kitobigacha) Isroil xalqi tarixining taxminan 1000 yillik davrini qamrab oladi. Bu davrda Isroil xalqi Kanʼon yurtini zabt etib, oʻsha yerlarga oʻrnashadi. Taxminan 350 yil davomida Isroil xalqining oʻn ikki qabilasini Xudo tomonidan tayinlangan hakamlar boshqaradi. Hakamlar davridan keyin Isroil xalqining oʻn ikki qabilasi Isroil shohligini barpo qilib, Shoulni shoh qilib taxtga oʻtirgʻizadi. Dovud Isroilning ikkinchi shohi boʻladi. Dovud vafot etgandan keyin uning oʻgʻli Sulaymon taxtga chiqib, Quddusda Xudoga atab Maʼbad quradi. Sulaymonning oʻgʻli Raxabom hukmronligi davrida Isroil shohligi ikkiga boʻlinib, shimolda Isroil shohligi va janubda Yahudo shohligi paydo boʻladi. Ikkala shohlikning aholisi va hukmdorlari oldiga Xudo Oʻz paygʻambarlarini yuboradi. Ular aholini, butlarga sigʻinmanglar, Xudoga yuz buringlar, Uning amrlarini bajaringlar, deb undaydi. Ammo xalq paygʻambarlarning gaplariga quloq solmaydi. Oqibatda Xudo ikkala shohlik aholisini itoatsizligi uchun jazolab, dushmanlar qoʻliga topshiradi. Dushmanlar Isroil va Yahudo xalqlarini asirlikka olib ketadi. Oradan ancha yillar oʻtgandan keyin, Yahudo shohligidan surgun qilingan ayrim odamlar Quddusga qaytib kelib, Maʼbadni va shahar devorini qayta quradilar. Xalqning aksariyat qismi esa surgunda yashab qolaveradi. Ulardan baʼzilari oʻzlari surgun boʻlgan davlatlarda yuqori martabalarni egallaydilar.

Donishmandlik kitoblari

Navbatdagi beshta kitob (Ayub kitobidan “Sulaymon paygʻambarning goʻzal qoʻshigʻi” kitobigacha) “donishmandlik kitoblari” deb ataladi. Ayub kitobi zamirida barcha zamonlarda dolzarb boʻlgan quyidagicha savol yotadi: “Nima uchun Xudo solih kishilarning bu hayotda azob tortishlariga yoʻl qoʻyadi?” Zabur kitobi sanolardan tashkil topgan boʻlib, dastlab bu sheʼrlar kuyga solingan va Xudoga hamdu sano, madhiya qoʻshiqlari tarzida musiqa asboblari joʻrligida ijro etilgan. Hikmatlar kitobi maqol, matallar shaklidagi axloqiy va diniy taʼlimotlardan iborat. Voiz kitobi inson hayotining maqsadi va mohiyati haqida chuqur oʻylagan donishmand Voizning fikrlaridan iborat. “Sulaymon paygʻambarning goʻzal qoʻshigʻi” kitobi sevgi haqidagi sheʼrlar toʻplamidir.

Paygʻambarlar

Eski Ahdning soʻnggi 17 ta kitobi (Ishayo kitobidan Malaki kitobigacha) asosan paygʻambarlarning xabarlari va bashoratlaridan tashkil topgan. Bu paygʻambarlar miloddan oldingi 850-400 yillar oraligʻida faoliyat koʻrsatganlar. Bu davrlarda Isroil va Yahudo shohliklari alohida–alohida mustaqil davlat boʻlgan, ikkala shohlik aholisi surgun qilingan va Yahudo xalqidan baʼzilari ona yurtiga qaytib kelgan edi. Paygʻambarlar xalqni gunohlari uchun tavba qilishga, butlarga sajda qilmaslikka, Xudoga yuz burishga, Uning amrlarini bajarishga, solih hayot kechirishga undaganlar. Paygʻambarlar kelajak haqida koʻp bashoratlar qilganlar. Koʻpincha bu bashoratlarda ramziy obrazlardan foydalanilgan va ular sheʼriy uslubda yozilgan. Mazkur paygʻambarlar orasida oʻzbek kitobxonlariga yaxshi tanish boʻlgan Doniyor ham bor.

Ishayo, Yeremiyo, Hizqiyol va Doniyor paygʻambarlarning bitiklari “Katta paygʻambarlar” degan nom bilan yuritiladi, chunki ularning bitiklari boshqa paygʻambarlarnikiga qaraganda ancha katta. Qolgan oʻn ikkita paygʻambarning bitiklari qisqa boʻlgani bois, ular “Kichik paygʻambarlar” degan nom bilan yuritiladi. Bu bitiklar kotiblar tomonidan bir oʻrama qogʻozga koʻchirilgan.

Paygʻambarlar kitoblari xronologik tarzda joylashmagan. Qaysi paygʻambar qachon faoliyat koʻrsatgani haqida maʼlumot olish uchun mazkur nashrga ilova qilingan “Jadvallar” boʻlimida berilgan “Eski Ahd xronologiyasi jadvali” qismiga qarang.

YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

Yangi Ahd 27 ta kitobdan tashkil topgan boʻlib, bu kitoblar Iso Masih osmonga koʻtarilib ketgandan[8] keyin, milodiy birinchi asrda yozilgan. Bu kitoblar toʻplami oʻzbek tilida “Injil” deb ham yuritiladi. Yangi Ahdda bayon qilingan barcha voqealar Rim imperiyasi hududida sodir boʻlgan edi.

Yangi Ahd kitoblari qadimiy yunon tilida yozilgan. Matnda yunon harflari bilan yozilgan baʼzi oramiycha soʻzlar va iboralar ham bor, chunki Yaqin Sharq mintaqasida oramiy tili keng qoʻllangan edi. Yangi Ahddagi koʻplab dialoglar aslida oramiy tilida boʻlgan edi.

Xushxabarlar

Yangi Ahdning dastlabki toʻrtta kitobi (Matto kitobidan Yuhanno kitobigacha) Iso Masihning tugʻilishi, hayoti, taʼlimoti, oʻlimi va tirilishi haqidagi voqealardan iborat. Iso Masih Oʻzi keltirgan xabarni “Xushxabar” deb ataydi, shu boisdan ham dastlabki toʻrtta kitob “Xushxabarlar” degan nom bilan yuritilgan. Bu Xushxabarlarni Iso Masihni shaxsan tanigan odamlar yoki ularning guvohligini bevosita eshitgan boshqa mualliflar yozganlar. Toʻrtala kitob uslub jihatdan va ayrim maʼlumotlarga koʻra bir–biridan farq qiladi, ayniqsa, Yuhanno bayon etgan Xushxabar boshqa Xushxabarlardan alohida ajralib turadi. Bu farqlar muallif kitobni qay maqsadda va kimga atab yozganiga bogʻliq. Bu kitoblar yaxlit holda Iso Masih haqida toʻliqroq maʼlumot berib, Uning hayotini bitta kitobda yozilgandan koʻra koʻproq yoritadi.

Ilk masihiylar jamoatining tarixi

Navbatdagi kitob “Havoriylarning faoliyati” deb nomlangan boʻlib, unda Iso Masih osmonga koʻtarilib ketgandan keyin, dastlabki yillarda shogirdlarning olib borgan faoliyati tasvirlanadi. Isoning bu shogirdlari va ilk jamoat yetakchilaridan baʼzilari “havoriy”[9] degan nom bilan tanilganlar. Kitobda Iso Masih haqidagi Xushxabar Quddusdan butun Rim imperiyasiga yoyilgani haqida hikoya qilinadi. Shu mavzu bilan bogʻliq holda kitobning aksariyat qismida havoriy Pavlusning safarlari bayon qilinadi. Kitobda bayon qilinishicha, Pavlus Rim imperiyasiga qarashli koʻp shaharlarga borib, yahudiy va gʻayriyahudiylarga Masih haqida vaʼz qilgan va hatto imperiya poytaxti Rimga ham yetib borib, u yerda koʻpchilikka Xushxabar aytgan. Pavlus Rimdagi uy qamogʻida ekani haqidagi maʼlumot kitobga yakun yasaydi.

Maktublar

Havoriylar kitobidan keyin 21 ta maktub keladi. Bu maktublarni Iso Masihning baʼzi havoriylari Uning izdoshlariga yozib, imonda oʻsish, solih hayot kechirish borasida nasihatlar berganlar. Mazkur maktublarning aksariyat qismi turli joylarda istiqomat qiluvchi imonlilar guruhlariga yozilgan, faqat toʻrtta maktub muayyan shaxslarga yoʻllangan.

Odatda ushbu maktublar ikki guruhga boʻlingan: 1) Pavlus yozgan maktublar, 2) Boshqa havoriylar yozgan maktublar. Mazkur mintaqada koʻp ishlatiladigan boshqa tarjimalardagi kabi, oʻzbekcha tarjimada ham boshqa havoriylar yozgan maktublar Pavlusning maktublaridan oldin kelgan. Ibroniylarga maktub Pavlusning maktublari qatorida joylashtirilgan, ammo bu maktubning muallifi aniq emas va bu haqda olimlar hanuzgacha munozara qilmoqdalar.

Maktublar xronologik tartibda joylashmagan. Yangi Ahddagi xronologik tartib haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun mazkur nashrga ilova qilingan “Jadvallar” boʻlimida berilgan “Yangi Ahd xronologiyasi jadvali” qismiga qarang.

Apokaliptik janrdagi kitob

Yangi Ahd Vahiy kitobi bilan yakunlanadi. Bu kitob Yangi Ahd tarkibidagi barcha kitoblardan keyin yozilgan, deb taxmin qilinadi. Ushbu kitob majoziy obrazlarga nihoyatda boy boʻlib, unda Xudoning kelajakda dushmanlar ustidan gʻalaba qozonishi va Xudoning abadiy shohligi barqaror boʻlishi haqida hikoya qilinadi.

MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

Shuni tushunib olish muhimki, Yangi Ahdda Xudo ayon qilgan haqiqat Eski Ahddagi haqiqatni bekor qilmaydi. Aksincha, Eski Ahd haqiqati Yangi Ahd haqiqati uchun asos boʻlib xizmat qiladi. Yangi Ahd, oʻz navbatida, Eski Ahddagi gʻoyalarni toʻldiradi. Iso Masih Eski Ahdni mukammal bilgan edi, shu bois odamlarga taʼlim berganda Eski Ahddan koʻplab iqtiboslar keltirgan. Iso shunday degan: “Meni, Tavrot yoki paygʻambarlarning bitiklarini bekor qilgani kelgan, deb oʻylamanglar. Men bekor qilgani emas, balki bajo keltirgani keldim” (Matto 5:17). Yangi Ahd mualliflari ham oʻz kitoblarida Eski Ahddan koʻp foydalanib, baʼzan undan iqtibos keltirganlar, baʼzan esa undagi gaplarni oʻz soʻzlari bilan yozganlar.

Shunisi diqqatga sazovorki, Muqaddas Kitob tarkibidagi barcha bitiklar turli janrlarda, har xil vaziyatda va turli davrlarda yashagan mualliflar tomonidan yozilganiga qaramay, hammasi birgalikda ajoyib uygʻunlikni namoyon qiladi. Xudoning kimligiyu Uning qanday ish yuritishi, odamzodning feʼl–atvori, xatti–harakati haqidagi gʻoyalar, markaziy mavzu boʻlgan Xudo bilan insoniyatning yarashuvi haqidagi xabar Muqaddas Kitobda izchil yoritilgan. Yarashuv haqidagi bu xabar, asosan, hikoyalar orqali, yaʼni odamlar bilan Yaratuvchi Xudo oʻrtasidagi munosabatga oid voqealar orqali yetkaziladi. Muqaddas Kitob mualliflari voqealarni samimiy ravishda, odamlarning gunohlarini yashirmagan holda roʻy–rost bayon qiladilar. Har bir inson haqidagi hikoya Xudo haqidagi katta hikoyaning bir qismini tashkil etadi. Muqaddas Kitobda bayon qilingan voqealardan shuni anglashimiz mumkinki, dunyo yaratilgandan beri, Xudo har bir odamni Oʻziga chorlab kelmoqda.

Asrlar davomida imonli odamlar ushbu kitoblarni Xudo tomonidan yuborilgan muqaddas bitiklar deb bilganlar. Darhaqiqat, Muqaddas Kitobda bu borada shunday yozilgan: “Muqaddas bitiklarning hammasi ilohiy ilhom bilan yozilgan” (2 Timoʻtiy 3:16), “Muqaddas bitiklardagi bashoratlarning hech biri paygʻambarlarning shaxsiy talqini emas. Hech bir haqiqiy paygʻambar oʻzining insoniy xohishi bilan bashorat qilgan emas. Bu paygʻambarlar Muqaddas Ruh tomonidan boshqarilib, Xudoning soʻzlarini gapirganlar” (2 Butrus 1:20-21). Muqaddas Kitobni oʻqigan insonlar haqiqatni qidirganlarida, qaysi zamonda yashashlaridan qatʼi nazar, Muqaddas bitiklarning qudrati va hokimiyatidan voqif boʻlganlar. Zero, Muqaddas Kitobda shunday yozilgan: “Mening soʻzim olovday kuydiradi. Qoyani yoradigan bolgʻaday zarba beradi” (Yeremiyo 23:29), “Xudoning kalomi jonli va taʼsirli, har qanday dudama qilichdan oʻtkirroqdir. U jon bilan ruhni, boʻgʻinlar bilan ilikni ajratgudek suqilib kiradi. Xudoning kalomi xayolu yurakning niyatlarini fosh etadi” (Ibroniylar 4:12).

[1] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun MUQADDAS KITOBGA KIRISH boʻlimiga qarang.

[2] Yaʼni Muqaddas Kitob tarkibidagi kitobning nomi, bobi va oyati (misol uchun, Yuhanno 3:16). Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun mazkur boʻlimning BOB VA OYATLAR RAQAMLARI qismiga qarang.

[3] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MUQADDAS CHODIR iborasiga va MAʼBAD soʻziga qarang.

[4] Yaʼni Muqaddas Kitob tarkibidagi bir kitob. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun mazkur boʻlimning BOB VA OYATLAR RAQAMLARI qismiga qarang.

[5] yaʼni oxirzamonga oid bashoratlar va vahiylar

[6] Muallif yoki soʻzlovchi boshqa bir matndan keltirgan parcha, gap yoki ibora.

[7] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN iborasi ostida berilgan QADIMIY TARJIMALAR iborasiga qarang.

[8] taxminan milodiy 30 yil

[9] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi HAVORIY soʻziga qarang.

Yahudo

Yahudo

1. Kirish

1. 1

Kirish

YAHUDONING

MAKTUBI

Kirish

Mazkur maktub muallifi Iso Masihning va Yoqbning ukasi Yahudodir. Yoqub Quddusdagi jamoatning yetakchisi edi. Bu maktub mazmun jihatidan Butrusning ikkinchi maktubiga oʻxshash boʻlib, maqsadi — masihiylarning orasiga kirib olgan soxta ustozlarni fosh qilishdan iborat. Bu soxta ustozlar Xudoning inoyati haqidagi xabarni buzib oʻrgatishardi, gunoh qilishga haqqimiz bor, deya faqat nafsini qondirib yashashardi.

Maktub qaysi shahardagi masihiylar jamoatiga yozilgani aniq emas. Ammo maʼnosi ochiq–oydin ifoda qilingan boʻlib, masihiylarni soxta ustozlardan hazar qilishga, ularning taʼlimotiga qarshi chiqishga undaydi. Bundan tashqari, imonda oʻsib–ulgʻayishga, odamlarga mehr–oqibatli va rahmdil boʻlishga chaqiradi.

Yahudoning maktubi juda qisqa boʻlgani uchun boblarga boʻlinmagan.

1–BOB

Duoyi salom

1^1Iso Masihning quli va Yoqbning ukasi men — Yahudodan[*], Xudoning xalqi boʻlishga daʼvat qilingan birodarlarga salom! Otamiz Xudo sizlarni Iso Masih kelishiga qadar[*] Oʻz mehr–muhabbati panohida omon saqlaydi[*]+. 2Xudo sizlarga cheksiz marhamat, tinchlik va mehr–oqibat ato qilsin+.

Soxta ustozlardan ehtiyot boʻlinglar

3Azizlarim, hammamiz birgalikda bahra olayotgan najotimiz haqida men sizlarga yozishni juda xohlagan edim. Ammo buning oʻrniga sizlarni: “Imonimizni himoya qilaylik”, deb undamoqchiman. Axir, Xudo bu oʻzgarmas imonni aziz xalqiga to abad topshirgan+. 4Gap shundaki, baʼzi betavfiq odamlar orangizga oʻgʻrincha kirib olibdilar. Ular oʻz axloqsizligini oqlash uchun Xudoyimizning inoyati haqidagi xabarni buzib oʻrgatyaptilar. Yagona Xoʻjayinimiz[*] va Rabbimiz Iso Masihni rad etyaptilar. Oʻsha betavfiqlarning jazosi azaldanoq yozilgandir[*]+.

Soxta ustozlarning jazosi

5Bunday odamlarning qismati nima boʻlishini oʻzlaringiz yaxshi bilasizlar. Bularni sizlarga yana bir bor eslatmoqchiman: Egamiz Oʻz xalqi Isroilni Misrdagi qullikdan qutqargandi. Keyinroq esa ishonmagan odamlarni halok qilgan edi[*]+. 6Shuningdek, oʻz mavqeiga yarasha ish tutmay, makonini tashlab ketgan farishtalarni[*] ham Egamiz qorongʻi zimistonga abadiy zanjirband qilgandi. Ularni buyuk qiyomat kunigacha oʻsha yerda saqlab turibdi+. 7Oʻsha farishtalar singari, Sadoʻm va Gʻamoʻra shaharlari[*] aholisi, shuningdek, bular atrofidagi barcha shaharlar aholisi ham notabiiy buzuq ehtiroslarga va shahvoniy hirsga berilgan edilar. Oqibatda esa abadiy oʻtda kuyib, oʻz jazosini olganlar. Ularning qismati hammaga saboq boʻldi+.

8Shunga qaramay, oramizga kirib olgan betavfiqlar oʻz vahiylariga tayanib, badanlarini harom etyaptilar. Xudoning hokimiyatini rad etib, samoviy mavjudotlarni haqorat qilyaptilar[*]+. 9Esingizda boʻlsa, bosh farishta Mikoyil iblis bilan Musoning jasadi borasida bahslashgandi[*]. Ammo Mikoyil shunda ham iblisni haqoratlab, hukm qilishga jurʼat etmadi, u Xudoning hokimiyatini eʼzozlagan holda, faqat: “Egamning Oʻzi seni hukm qilsin”, — deb aytgan edi, xolos+. 10Oʻsha betavfiqlar esa Xudoning qonunini tushunmaydilar, tushunmaganlari uchun ham oʻsha qonunni mensimaydilar. Ular oʻzlarini ongsiz hayvonlarday tutib, ehtiroslarga berilib yashashdan boshqa hech narsani bilmaydilar. Buning natijasida halokatga yoʻliqadilar+.

11Bu soxta ustozlarning holiga voy! Axir, ular Qobilning[*] izidan boryaptilar. Pulga berilib, boshqalarni Balomga[*] oʻxshab yoʻldan uryaptilar. Koʻrax[*] singari isyon koʻtarib, halokatga yuz tutyaptilar+.

12Bu odamlar jamoatingizni ham halokatga yoʻliqtiradilar[*]. Ular faqat oʻzini boqadigan choʻponlarga oʻxshaydi. Sizlar taom yeyish uchun birga yigʻilganingizda, Rabbimiz Isoni xotirlash uchun non sindirganingizda, ular uyalmay, ochkoʻzlik bilan qorinlarini toʻydiradilar. Ular shamol haydagan yomgʻirsiz bulutlarga oʻxshaydilar, mavsumida meva bermaydigan daraxtlar kabidirlar. Bu ustozlar qoʻporib tashlangan daraxtlarday oʻlikdirlar+. 13Ular dengizning vahshiy toʻlqinlari kabi joʻsh uradi[*], sharmandali ishlarini iflos koʻpikday yuzaga chiqarib, atrofga sochadi. Ular tayyorlab qoʻyilgan qop–qorongʻi zulmatga adashgan yulduzlarday[*] abadiy gʻarq boʻlishadi+.

14Odam Atodan boshlab, yettinchi[*] avlodda yashagan Xanoʻx[*] bu odamlar haqida shunday bashorat qilgan[*]:

“Rabbimiz ming–minglab muqaddas malaklari bilan keladi+.

15U jamiki odamzodni hukm qiladi.
Gunohga botgan betavfiqlarni mahkum etadi,
Yaramas qilmishlari uchun,
Uni haqoratlaganlari uchun
Betavfiqlarni jazolaydi.”

16Oramizga kirib olgan bu betavfiqlar, qachon qaramang, mingʻirlab nolib yuradilar. Ular faqat oʻz nafsini oʻylab ish tutadilar, maqtanadilar, oʻz manfaatini koʻzlab, tilyogʻlamalik qiladilar+.

Xudoga sodiq qolinglar

17Sizlar esa, ey azizlarim, Rabbimiz Iso Masihning havoriylari aytgan bashoratlarni[*] esingizda tutinglar+. 18Axir, ular sizlarni quyidagicha ogohlantirishgan: “Oxirgi zamonda shunday odamlar boʻladiki, ular faqat oʻz nafsini qondirish bilan ovora boʻlishadi, haqiqatga itoat qiluvchilarni mazax qilishadi.” 19Muqaddas Ruhga ega boʻlmagan bu betavfiq ustozlar inson tabiatiga qul boʻlib yashaydilar, orangizga nizo urugʻini sochadilar+.

20Sizlar esa, ey azizlarim, qutlugʻ imoningizga tayanib hayot kechiringlar. Muqaddas Ruh ilhomi bilan ibodat qilinglar+. 21Xudoning sevgisi panohida boʻlib, oʻzingizni asranglar. Rabbimiz Iso Masihning kelishini kutinglar. U kelib, Oʻz marhamati tufayli bizga abadiy hayot ato qiladi+. 22Ikkilanuvchi birodarlaringizga rahmdil boʻlib[*], 23ularni qutqaringlar. Ana shunda sizlar bunday odamlarni qiyomat alangasidan chiqarib olganday boʻlasizlar. Oʻz bilganidan qaytmaganlarga esa achininglar[*]. Biroq ehtiyot boʻlinglar, ularning qabih qilmishlaridan hazar qilinglar. Ularning hatto kiyimi ham sizlar uchun harom va jirkanchlidir+.

Soʻnggi duo

24Imondan qaytib ketishdan sizlarni faqatgina Xudo asray oladi. U sizlarni begʻubor va shod–xurram qilib, Oʻzining ulugʻvor huzuriga olib kirishga qodir+. 25Bizni Iso Masih orqali qutqargan yakkayu yagona najotkorimiz Xudoga[*] hamdlar boʻlsin! Azaldan, hozir va to abad salobatli, kuch–qudratli, saltanat Sohibi boʻlgan Xudoga shon–sharaflar boʻlsin! Omin.

* 1:1 Yoqubning ukasi men — Yahudo — Quddusdagi jamoatning yetakchisi boʻlgan Yoqubning va Isoning ukasi (Mark 6:3, Havoriylar 15:13, 21:18, Galatiyaliklar 1:18-19 ga qarang).

* 1:1 …Iso Masih kelishiga qadar… — yoki …Iso Masih orqali….

* 1:1 Otamiz Xudo sizlarni…Oʻz mehr–muhabbati panohida omon saqlaydi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Otamiz Xudo sizlarni…muqaddas qilib, Oʻz panohida omon saqlaydi.

* 1:4 Xoʻjayinimiz — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Egamiz Xudo.

* 1:4 azaldanoq yozilgan — shu bobning 5-16–oyatlarida Yahudo betavfiqlarning qanday jazolanishi haqida misollar keltirgan.

* 1:5 …ishonmagan odamlarni halok qilgan edi — Sahroda 14:26-38 ga qarang.

* 1:6 oʻz mavqeiga yarasha ish tutmay, makonini tashlab ketgan farishtalar — qilmishlari uchun jazolangan ilohiy zotlarga ishora boʻlishi mumkin, bu zotlar haqida Ibtido 6:1-4 da yozilgan. Yana 1 Butrus 3:19-20, 2 Butrus 2:4 ga qarang.

* 1:7 Sadoʻm va Gʻamoʻra shaharlari — aholisining oʻta buzuqligi oqibatida Egamiz vayron qilgan ikkita shahar (Ibtido 18:16-19:28 ga qarang).

* 1:8 …samoviy mavjudotlarni haqorat qilyaptilar — ularning magʻrurligini va takabburligini namoyon qiladigan xulq–atvorlari. Yana 2 Butrus 2:10-11 ga qarang.

* 1:9 …Mikoyil iblis bilan Musoning jasadi borasida bahslashgandi — Yahudo bu oʻrinda yahudiylarga yaxshi maʼlum boʻlgan afsonani nazarda tutgan. Bu afsona yahudiylarning “Musoning jannatga koʻtarilishi” deb nomlangan qadimgi kitobidan olingan.

* 1:11 Qobil — Ibtido 4:3-8 ga qarang. Bu oyatda aytib oʻtilgan odamlar axloqi buzuq boʻlib, boshqalarni ham gunohga yetaklagani bilan tanilgan.

* 1:11 Balom — Moʻab va Midiyon xalqlari bilan qilgan hamkorligi uchun Isroil xalqining dushmani hisoblangan edi (Sahroda 25:1-5, 16-18, 31:16, Ysha 13:22, 24:9-10, Vahiy 2:14 ga qarang).

* 1:11 Koʻrax — Sahroda 16:1-35 ga qarang.

* 1:12 Bu odamlar jamoatingizni ham halokatga yoʻliqtiradilar — Yahudo bu oʻrinda dengiz suvining ostidagi koʻzga koʻrinmaydigan qoyatoshlarni bildiradigan yunoncha soʻzni ishlatgan. Kemalar oʻsha qoyatoshlarga urilib, halokatga uchrar edi. Bu timsol jamoatni halokatga yoʻliqtiradigan odamlarga rosa mos kelardi. Baʼzi olimlarning taxmini boʻyicha esa bu yunoncha soʻz kiyim–kechakdagi dogʻni anglatadi. Shuning uchun ularning nazarida yuqoridagi gapni Bu odamlar jamoatingizga dogʻ tushiradi deb tarjima qilsa ham boʻladi.

* 1:13 Ular dengizning vahshiy toʻlqinlari kabi joʻsh uradi… — Ishayo 57:20-21 ga qarang.

* 1:13 adashgan yulduzlar — yovuzlikka yuz tutgan farishtalarga ramziy maʼnoda ishora qilingan boʻlishi mumkin.

* 1:14 yettinchi — barkamollik timsoli, Xanoʻxning soʻzlari haqiqat ekanligiga urgʻu berish maqsadida ishlatilgan boʻlishi mumkin.

* 1:14 Xanoʻx — sharq yozma adabiyotida Idris paygʻambar deb eʼtirof etilgan. Ibtido 5:18-24 ga qarang.

* 1:14 …Xanoʻx bu odamlar haqida shunday bashorat qilgan… — mazkur oyatdagi bashorat soʻzlari yahudiylar orasida keng tarqalgan “Xanoʻxning kitobi”dan olingan. Mazkur kitobdagi hikoyalar yahudiylarga ham, masihiylarga ham maʼlum boʻlgan.

* 1:17 aytgan bashoratlar — misol uchun, Havoriylar 20:29, 2 Butrus 2:1-3, 1 Timoʻtiy 4:1, 2 Timoʻtiy 3:1-5 ga qarang.

* 1:22 Ikkilanuvchi birodarlaringizga rahmdil boʻlib… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Mulohaza bilan baʼzi birodarlaringizga rahmdil boʻlib….

* 1:23 …qaytmaganlarga esa achininglar — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida qaytmaganlarni esa fosh qilinglar.

* 1:25 najotkorimiz Xudo — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida donishmand najotkorimiz Xudo.

+ 1:1 Hav 12:17, Yoqb 1:1, Mat 13:55
+ 1:2 Dnr 3:31, 1Btr 1:2, 2Btr 1:2
+ 1:3 1Tim 6:12, 2Tim 4:7
+ 1:4 2Btr 2:1

+ 1:5 Sah 14:36-37, Sah 26:64, 2Btr 1:12, Ibr 3:17

+ 1:6 2Btr 2:4

+ 1:7 2Btr 2:6, Ibt 18:20, Ibt 19:24, Qnlr 29:23, Mat 25:41

+ 1:8 2Btr 2:10

+ 1:9 Dnr 10:13, Dnr 12:1, 1Sal 4:16, Vah 12:7, Qnlr 34:6, Zkr 3:2

+ 1:10 2Btr 2:12

+ 1:11 Ibt 4:3-8, 1Yuh 3:12, Ibr 11:4, Sah 22:5, Sah 25:1-2, Sah 31:16, Qnlr 23:3-6, 2Btr 2:15, Sah 16:31-35

+ 1:12 2Btr 2:17, Mat 15:13

+ 1:13 Isha 57:20

+ 1:14 Ibt 5:21-24, Qnlr 33:2, Dnr 7:10, Zkr 14:5, Hav 7:53, Gal 3:19, 1Sal 3:13, Ibr 12:22

+ 1:16 2Btr 2:10
+ 1:17 2Btr 3:2-3
+ 1:19 Rim 8:9
+ 1:20 Efs 6:18
+ 1:21 2Btr 3:12
+ 1:23 Amos 4:11, Zkr 3:2, Vah 3:4

+ 1:24 Flp 2:15, Kol 1:22, 1Btr 4:11, Rim 11:36, Vah 1:6, Vah 5:13

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=UZVL

Lugʻat

Lugʻat

1. A

2. B

3. D

4. E

5. F

6. G

7. H

8. I

9. J

10. K

11. L

12. M

13. N

14. O

15. P

16. Q

17. R

18. S

19. T

20. U

21. V

22. X

23. Y

24. Z

25. Oʻ

26. SH

27. CH

Bu lugʻatda Muqaddas Kitobda koʻp uchraydigan muhim yoki notanish soʻzlar va iboralar berilgan. Koʻpincha lugʻatda biron soʻz yoki iboraning maʼnosi bilan bir qatorda, oʻsha davrga xos tarixiy va madaniy jarayonga oid maʼlumotlar ham berilgan. Bu soʻzlar va iboralarga berilgan sharhlardan keyin keladigan izohlarda Muqaddas Kitobdagi oyatlarning manzili koʻrsatilgan. Bu oyatlar kitobxonga Muqaddas Kitobda bayon etilgan taʼlimotlarni chuqurroq oʻrganishga yordam beradi. Kitobxon ayrim buyumlarning tuzilishi va shaklini koʻz oldiga keltirib, tasavvur qila olishi uchun, lugʻatda oʻsha buyumlarning rasmlari keltirilgan.

Ayrim hollarda umumiy bir soʻz ostida bir nechta soʻzlar va ularning sharhlari berilgan. Masalan, BAYRAMLAR, XUDONING NOMLARI, QURBONLIK. Bu umumiy soʻzlar ostidagi soʻzlar lugʻatdagi roʻyxatda ham topiladi. Ammo bu soʻzning sharhini topish uchun kitobxon umumiy soʻz ostida berilgan soʻzning sharhiga qarashi kerak. Masalan, lugʻatdagi AYB QURBONLIGI iborasi uchun “QURBONLIK soʻziga qarang” deb yozilgan.

Lugʻatda yana sinonim soʻzlar ham uchraydi. Bunday holda bir soʻzning maʼnosi ikkinchi soʻzning sharhida berilib, lugʻatda kitobxonga oʻsha ikkinchi sinonim soʻzning shahriga qarashga koʻrsatma berilgan. Masalan, lugʻatdagi MALAK soʻzi uchun “FARISHTA soʻziga qarang”, lugʻatdagi SANDIQ soʻzi uchun “AHD SANDIGʻI iborasiga qarang” deb yozilgan.

ABADIY HAYOT

Muqaddas Kitobda abadiy hayot nafaqat vaqtning davomiyligini, balki hayotning mazmunini, yaʼni Xudo bilan uygʻunlikda yashashni, Uning marhamati va barakalaridan bahramand boʻlishni bildiradi. Eski Ahdning baʼzi parchalarida solihlar Xudo bilan abadiy yashashlari haqida yozilgan, ayrim hollardagina oʻliklarning tirilishi haqida aytib oʻtilgan[1]. Yangi Ahdda abadiy hayot nima ekanligi kengroq ochib berilgan. Insonning tanasi oʻlsa ham, ruhi oʻlmaydi[2]. Iso Masihga va Uni yuborgan Xudoga ishongan inson abadiy hayotga ega boʻladi[3]. Bunday inson uchun abadiy hayot shu dunyoda yashayotganidayoq boshlanadi[4]. U oʻlsa ham oxiratda tiriladi va undan keyin hech qachon oʻlmaydi[5]. Qiyomat kuni Xudo solihlarga abadiy hayotni mukofot qilib beradi[6], ular jannatda yashab, bu dunyodagi barcha yovuzligu qabihliklardan ozod boʻladilar[7]. Fosiqlarga esa abadiy jazo beriladi, ular to abad Xudodan ajraladilar[8].

[1] Zabur 15:9-11, 22:6, 132:3, Ayub 19:25-26, Ishayo 26:19, Doniyor 12:2, Luqo 20:37-38

[2] Luqo 16:22-23, 23:42-43, 2 Korinfliklar 4:16-18, 5:1-2, 6-8, Filippiliklar 1:21-23

[3] Yuhanno 3:15-16, 36, 5:24, 6:40, 10:27-28, 1 Yuhanno 5:13

[4] Efesliklar 2:4-6

[5] 1 Korinfliklar 15:42-44, 50-54

[6] Matto 5:12, 25:34, 46, 1 Butrus 1:4, Filippiliklar 3:13-14, Ibroniylar 12:22-24

[7] Vahiy 21:1-4, 22:1-5

[8] Matto 25:41, 46, Yuhanno 5:28-29, Vahiy 20:11-15

AHD

Ikki kishi yoki ikki guruh orasida tuzilgan bitim yoki kelishuv. Qadimgi paytlarda odatda ahd tuzilganda, uni tasdiqlash uchun ikkala tomon ont ichardi, soʻngra qurbonlik qilinardi. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Xudo bir necha marta ahd tuzgan. Har bir ahdda berilgan vaʼdalarni va qoʻyilgan shartlarni Xudoning Oʻzi belgilagan. Jumladan, Xudo Ibrohim bilan ahd tuzib, Ibrohimga va uning avlodiga abadiy baraka berishni vaʼda qilgan[1]. Mana shu ahd belgisi sifatida Ibrohim va uning avlodi sunnat qilinishi kerak boʻlgan[2]. Xudo keyinchalik Muso paygʻambar orqali Ibrohimning avlodi, yaʼni Isroil xalqi bilan ahd tuzadi[3]. Oʻsha ahdda Xudoning amrlari va qonunlari batafsil berilgan. Bu amrlarga va qonunlarga rioya qilgan insonlarga Xudo: “Men sizlarni Oʻzimning xalqim qilaman, sizlarning Xudoyingiz boʻlaman”, deb maxsus vaʼda bergan. Ammo bu amrlarni va qonunlarni buzgan odamlarni Xudo jazolagan. Xudoning Oʻz xalqi Isroil bilan boʻlgan munosabati mana shu ahdga asoslangani bois, Eski Ahdda bayon qilingan aksariyat voqealar va Isroil xalqining tarixi shu munosabatlar haqida hikoya qiladi. Isroil xalqi Xudoga qayta–qayta bevafolik qilgani uchun, Uning amrlariga boʻysunmagani uchun oʻz vatanidan surgun qilingan[4]. Biroq Xudo: “Shunday kunlar keladiki, Men Isroil xalqi bilan yangi ahd tuzaman”, deb Oʻz paygʻambarlari orqali vaʼda bergan[5].

Xudo yangi ahdni butun insoniyat bilan Iso Masih orqali tuzdi. Iso Masih butun odamzodning gunohini Oʻz boʻyniga olib, xochdagi oʻlimi orqali yangi ahdni kuchga kiritdi[6]. Iso Oʻzini qurbon qilgani va dunyoni Xudo bilan yarashtirgani Yangi Ahdning asosiy mavzusidir. Endi har bir inson, millatidan qatʼi nazar, Iso Masihga ishonsa va gunohlaridan tavba qilsa, uning gunohlari kechiriladi, bu inson Xudoning xalqiga tegishli boʻladi.

[1] Ibtido 15:1-21, 17:1-27
[2] Ibtido 17:9-14
[3] Chiqish 19:1-20:21, 24:1-18

[4] 4 Shohlar 17:5-23, 2 Solnomalar 36:13-21, Doniyor 9:3-14

[5] Yeremiyo 31:31-34, 32:39-40, Hizqiyol 11:19-20, 36:26-27

[6] Matto 26:27-28, Ibroniylar 8:6-13, 9:11-17

AHD SANDIGʻI

Usti va ichi oltin bilan qoplangan yogʻoch sandiq[1]. Ahd sandigʻida ikkita tosh lavha saqlanardi. Xudo bu tosh lavhalarni Sinay togʻida Musoga Isroil xalqi uchun bergan edi. Tosh lavhalarga oʻnta amr yozilgan boʻlib, bu amrlar Xudo bilan Uning xalqi oʻrtasida tuzilgan ahd edi. Shu sababdan bu sandiq koʻpincha Ahd sandigʻi deb aytilgan. Ahd sandigʻining qopqogʻi ustida karub degan mavjudotning ikkita haykali bor edi. Karublar bir–biriga yuzma–yuz turgan boʻlib, ularning qanotlari qopqoqning ustini berkitib turardi. Ahd sandigʻi — Xudo Oʻz xalqi orasida ekanligining ramzi edi. Isroil xalqi sahroda kezib yurganda Ahd sandigʻi Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasida saqlanar edi. Keyinchalik Ahd sandigʻi Quddusdagi Maʼbadning Eng muqaddas xonasiga qoʻyilgan.

[1] Chiqish 37:1-9

AHD SANDIGʻINING QOPQOGʻI

Ahd sandigʻining qopqogʻi toza oltindan yasalgan edi. Qopqoq ustida karub degan mavjudotning ikkita haykali bor edi. Karublar bir–biriga yuzma–yuz turgan boʻlib, ularning qanotlari qopqoqning ustini berkitib turardi[1]. Oliy ruhoniy bir yilda bir marta — Poklanish kunida maxsus qurbonliklar keltirib, qopqoq ustidagi ikki karub orasiga qurbonlik qonidan sachratar edi. Bundan maqsad Eng muqaddas xonani Isroil xalqining nopokliklaridan, itoatsizliklaridan va gunohlaridan poklash edi[2].

[1] Chiqish 37:6-9

[2] Levilar 16–bob

AHMOQ, NODON

Eski Ahdda “ahmoq” va “nodon” soʻzlari axloqsiz odamlarga ishora qiladi. Bunday odamlar Xudoni sevmaydilar va Unga ishonmaydilar[1]. Ularda solih yashashga undaydigan donolik yoʻq, shuning uchun ular halokatu oʻlimga yetaklaydigan qarorlar chiqaradi[2].

[1] Zabur 13:1, 52:2, Hikmatlar 1:7

[2] Hikmatlar 1:20-33, 19:3, Voiz 7:17

AMOR XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlarning orasidagi eng katta va kuchli xalqlardan biri. Oʻsha paytda Kanʼon yurtida yashagan xalqlarning hammasiga nisbatan ham “Amor xalqi” degan ibora qoʻllanilgan. Shuning uchun ushbu tarjimaning baʼzi joylarida “Amor xalqlari” deb ham yuritilgan[1]. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[1] Misol uchun, Ibtido 15:16, Yoshua 10:5, 2 Shohlar 21:2 ga qarang.

ARAVA

BRONZADAN YASALGAN ARAVALAR yoki JANG ARAVASI iboralariga qarang.

ARFA

Torli musiqa asbobi.

ASIRLIK

SURGUN soʻziga qarang.

AYB QURBONLIGI

QURBONLIK soʻziga qarang.

ASHERA

Ashera Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan. Asheraning tasvirlari baland ustun shaklida boʻlib, yogʻochdan yasalgan edi. Uning erkak jufti Baal edi.

ASHTARET

Ashtaret Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik va urush xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan.

BAAL

Baal Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, erkak qiyofasida tasavvur qilingan. Uning ayol jufti Ashera boʻlgan. Kanʼonliklar, Baal eng kuchli xudo, deb ishonganlar. Baal soʻzi xoʻjayin degan maʼnoni bildirib, baʼzan erkaklar ismiga qoʻshib ishlatilgan. Ayrim hollarda shahar yoki joy nomlariga ham qoʻshilgan. Ehtimol, Baal soʻzi qoʻshib nomlangan oʻsha yerlarda Baalning tasviri boʻlgan yoki Baalga alohida usul bilan sajda qilingan.

BANDARGOH

Kemalar toʻxtaydigan, kemalarga yuk ortiladigan va ulardan yuk tushiriladigan joy, yaʼni port. Port shaharlardagi savdogarlar kemalarga ham, karvonlarga ham tijorat mollarini yetkazib berardilar. Muqaddas Kitobda Finikiyaning bir nechta port shaharlari, jumladan, Tir va Sidon haqida aytib oʻtilgan. Oʻrta Osiyodan oʻtgan Buyuk ipak yoʻlining baʼzi tarmoqlari gʻarbda oʻsha Finikiya shaharlarigacha borardi. Kemasozlik va baliqchilik port shaharlarning iqtisodida muhim oʻrin tutgan. Dengiz boʻyida joylashgan bu port shaharlar aholisi farovon yashagan.

BARHAYOT XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

BAYRAMLAR

Muqaddas Kitobda Isroil xalqi nishonlagan bir nechta muhim bayramlar aytib oʻtilgan. Quyida bu bayramlarning har biri haqida maʼlumot beriladi:

FISIH ZIYOFATI

Bu ziyofat ibroniy kalendarining birinchi oyi — Abib oyining oʻn toʻrtinchi kuni kechqurun nishonlangan (Abib oyi Nison oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy martning oʻrtasidan boshlanadi. Xudo Isroil xalqini Misrdagi qullikdan qanday qilib ozod qilganini ular Fisih ziyofatida xotirlaganlar. Har bir xonadon bir qoʻzi yoki uloqchani qurbonlik qilib, Fisih ziyofati munosabati bilan taom tayyorlagan. Xonadon aʼzolari qurbonlik taomini birga tanovul qilishgan. Bu taomga qoʻshib taxir oʻtlar va xamirturushsiz non ham yeyilgan. Fisih ziyofatining ibroniycha nomi — Pesax. Ziyofatning “Fisih” degan oʻzbekcha nomi Pesaxdan olingan. Chiqish 12:1-13, 21-51, Levilar 23:5, Sahroda 9:1-14, Qonunlar 16:1-7 ga qarang.

XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining birinchi oyi — Abib oyining 15-21 kunlarida, yetti kun davomida nishonlangan (Abib oyi Nison oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy martning oʻrtasidan boshlanadi. Isroil xalqi oʻsha yetti kun davomida Xudo ularni Misrdan shoshilinch olib chiqqanini xotirlaganlar. Odamlar uylaridagi bor xamirturushni olib chiqib tashlaganlar. Yetti kun davomida xamirturushli non yeyilmagan. Odamlar bayramning birinchi va yettinchi kunlarida muqaddas yigʻin oʻtkazganlar, Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirganlar. Xamirturushsiz non bayramining ibroniycha nomi — Matsot. Bu bayram Fisih ziyofatidan bir kun keyin boshlangan. Shuning uchun Yangi Ahddagi baʼzi parchalarda Fisih ziyofati va Xamirturushsiz non bayrami “Fisih bayrami” deb nomlangan[1]. Chiqish 12:14-20, 13:3-10, 23:15, 34:18, Levilar 23:6-8, Sahroda 28:17-25, Qonunlar 16:3-4, 8 ga qarang.

HOSIL BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining uchinchi oyi — Shavon oyining oltinchi kunida nishonlangan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy mayning oʻrtasidan boshlanadi. Bu bayram bugʻdoy oʻrimi boshlanganda nishonlanardi. Bu kun Fisih ziyofatidan keyin sakkizinchi haftaning birinchi kuniga — Fisih ziyofatidan keyingi elliginchi kunga toʻgʻri keladi. Isroil xalqi bu kunda Xudo hosilni barakali qilganini nishonlagan. Ular har xil nazr va qurbonliklar keltirganlar, jumladan, yangi bugʻdoy hosilining donini nazr qilganlar. Bu bayramning ibroniycha nomi “Shavuot”, yaʼni “haftalar” deganidir. Shuning uchun bu bayram “Haftalar bayrami” deb ham atalgan. Yangi Ahdda bu bayramning yunoncha nomi “Pentekost”, yaʼni elliginchi, deb atalgan. Chiqish 23:16, 34:22, Levilar 23:15-21, Sahroda 28:26-31, Qonunlar 16:9-12 ga qarang.

KARNAY BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining yettinchi oyi — Tishri oyining birinchi kunida nishonlangan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy sentabrning oʻrtasidan boshlanadi. Karnay bayrami kuni Isroil xalqi dam olib, muqaddas yigʻin oʻtkazgan. Bu yigʻinda burgʻular chalingan, Tavrotda buyurilgan qurbonliklar keltirilgan. Levilar 23:23-25, Sahroda 29:1-6 ga qarang.

POKLANISH KUNI

Bu bayram ibroniy kalendarining yettinchi oyi — Tishri oyining oʻninchi kunida nishonlangan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy sentabrning oʻrtasidan boshlanadi. Poklanish kuni Isroil xalqi dam olib, roʻza tutgan. Ruhoniylar oʻzlarini, xalqni, Muqaddas chodirni, keyinchalik Maʼbadni va qurbongohni poklash uchun Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirganlar. Oliy ruhoniy esa Eng muqaddas xonaga kirib, tutatqi tutatardi, Ahd sandigʻining qopqogʻiga va Sandiqning oldiga qurbonlik qonini sachratardi. “Poklanish kuni” bayramining ibroniycha nomi — Yom Kippur. Levilar 16–bob, 23:26-32, Sahroda 29:7-11 va RUHONIY soʻzi ostida berilgan OLIY RUHONIY iborasiga qarang.

CHAYLA BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining yettinchi oyi — Tishri oyining 15-21 kunlarida nishonlangan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy sentabrning oʻrtasidan boshlanadi. Bu paytda, kuz yomgʻiri boshlanmasdan oldin, hosil yigʻib olingan boʻlardi. Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin sahro kezib, chaylalarda yashaganini yetti kun davomida xotirlagan. Shuningdek, ular Kanʼon yurtidagi hosilni Xudo barakali qilganini ham nishonlashganlar, Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirganlar. Ular yetti kun davomida dalalardagi chaylaga oʻxshash chaylalarda yashaganlar. Chayla bayramining ibroniycha nomi — Sukkot. Bu bayram “Yigʻim–terim bayrami” deb ham atalgan. Chiqish 23:16, 34:22, Levilar 23:33-36, 39-43, Sahroda 29:12-39, Qonunlar 16:13-15, Zakariyo 14:16-19 ga qarang.

PURIM BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining oʻn ikkinchi oyi — Adar oyining 14-15 kunlarida nishonlangan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy fevralning oʻrtasidan boshlanadi. Purim bayramini Fors shohi Axashverash hukmronligi davrida malika Ester va uning amakisi Mardoxay joriy qilganlar. Ikki kun nishonlanadigan bu bayram davomida yahudiylar qanday qilib Xudo Isroil xalqini qirilib ketishdan saqlaganini xotirlaganlar. Bu bayramda odamlar xursandchilik qilganlar, ziyofatlar uyushtirganlar va bir–birlariga sovgʻalar berganlar. Bu bayramning nomi akkad–bobil tilidagi pur, yaʼni “qurʼa” soʻzidan olingan. Ester 9:20-32 ga qarang.

YANGI OY SHODIYONASI

Har oyning boshida nishonlanadigan bayram. Bu bayram Isroil xalqi amal qilgan qamariya hisobi boʻyicha belgilangan. Ruhoniylar har oyning birinchi kunida mana shu bayram uchun Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirardilar[2]. Shuningdek, bu bayramda odamlar maxsus taomni tanovul qilardilar. Udumga muvofiq bu taomni faqatgina poklangan odamlar tanovul qilishlari mumkin edi[3]. Oyning birinchi kuni tabarruk hisoblanib, odamlar dam olishardi[4].

[1] Misol uchun, Luqo 22:1 ga qarang.
[2] Sahroda 28:11-15
[3] 1 Shohlar 20:5, 24-26
[4] Amos 8:5

BASHAN

Yassi tepaliklardan va oʻrmon bilan qoplangan qirlardan iborat oʻlka. Bu oʻlka Jalila dengizi va Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan. Bashan Gilad oʻlkasining shimol tomonida boʻlib, semiz mol–qoʻylariyu aʼlo sifatli donlari bilan mashhur edi.

BIRODAR, BIRODARLAR

Muqaddas Kitobda odatda bu soʻz oʻzaro yaqin munosabatda boʻlgan odamlar orasida qoʻllanilgan, ayrim hollardagina tugʻishgan aka–ukalarga nisbatan ishlatilgan. Eski Ahdda ham, Yangi Ahdda ham bu soʻz bir qabilaga yoki bir xalqqa mansub boʻlgan odamlar oʻrtasida koʻp ishlatilgan[1]. Yangi Ahdda, ayniqsa maktublarda bu soʻz Iso Masihga ishongan barcha millatdagi odamlarga nisbatan ishlatilgan[2]. Iso Masihning Oʻzi ham shogirdlarini, birodarlarim, deb atagan[3]. Bu soʻz yana qoʻshnilarga, doʻstlarga, qardosh xalq vakillariga, hatto begona odamlarga nisbatan ham qoʻllanilgan[4]. Shuningdek, erkak va ayollardan iborat boʻlgan guruhlarga ham “birodarlar”, deb murojaat qilinardi. Muqaddas Kitobda aytib oʻtilgan xalqlarning madaniyatida erkaklar asosiy oʻrin egallagan. Madaniyatning bu jihati Muqaddas Kitob yozilgan qadimiy ibroniy va yunon tillari grammatikasida ham aniq koʻrinib turadi. Mazkur tarjimada ibroniycha va yunoncha matndagi maʼnoni saqlab qolish uchun “birodar, birodarlar” soʻzi ishlatilgan.

[1] Chiqish 2:11, Qonunlar 1:16, Hakamlar 18:14, 20:7, Naximiyo 5:1-10, Zabur 21:23, Hizqiyol 11:25, Havoriylar 2:29, 22:1

[2] Matto 25:40, 45, Havoriylar 1:15-17, 15:23, Yoqub 1:2, Filippiliklar 3:1, Filimoʻn 1:1, 7, 16, Ibroniylar 2:11, Vahiy 12:10

[3] Matto 28:10, Yuhanno 20:17

[4] Ibtido 19:7, 29:4, Qonunlar 2:8, 1 Shohlar 30:23, Matto 7:3-5

BOBIL

Qadimgi qudratli shohlik. Uning poytaxti Bobil hozirgi janubiy Iroqda joylashgan edi. Miloddan oldingi 586 yilda Bobil lashkari Yahudoni, yaʼni janubiy shohlikni bosib olgan[1] va juda koʻp odamlarni Bobilga asir qilib olib ketgan edi[2]. Keyinchalik Bobil yurti Fors imperiyasi hukmronligi ostida boʻlganda, ayrim yahudiylar Yahudo yurtiga qaytib kelganlar. Qolgan yahudiylar esa Bobilda yashab qolaverganlar. Bobil shahri koʻp yillar davomida yahudiylarning diniy taʼlim markazi boʻlgan edi.

[1] YAHUDO soʻziga qarang.

[2] 4 Shohlar 25:1-12

BOSH RUHONIYLAR

Yangi Ahd davrida bosh ruhoniylar guruhi oliy ruhoniydan, sobiq oliy ruhoniylardan va Horun avlodidan kelib chiqqan nufuzli oilalar aʼzolaridan tashkil topgan edi. Bosh ruhoniylar, oliy ruhoniy singari, bu nufuzli oilalar orasidan tanlanardi. Bosh ruhoniylar jamiyatning boshqa eʼtiborli odamlari qatorida Oliy kengash[1] aʼzolari edilar. Oliy kengash yahudiylarning siyosiy va diniy uyushmasi edi.

[1] OLIY KENGASH iborasiga qarang.

BRONZA QURBONGOH

QURBONGOH soʻziga qarang.

BRONZADAN YASALGAN ARAVALAR

Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad hovlisidagi oʻnta katta arava. Har bir aravaning ustida katta togʻora boʻlib, bu togʻoralarda suv saqlanardi[1]. Qurbonlik qilinadigan hayvonlarning ichak–chovoqlari, kalla–pochasi va boshqa qismlari kuydirilishdan oldin mana shu togʻoralardagi suv bilan yuvilardi[2]. Zarurat boʻlganda aravalar Maʼbad hovlisida u yerdan–bu yerga koʻchirilardi.

[1] 3 Shohlar 7:27-39

[2] 2 Solnomalar 4:6

BRONZADAN YASALGAN HOVUZ

Bu hovuz katta qozon shaklida boʻlib, bronzadan qilingan oʻn ikkita hoʻkiz ustiga oʻrnashtirilgan edi. Hovuz shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad hovlisidagi bronzadan yasalgan qurbongoh yonida turar edi. Bu hovuzga taxminan 44.000 litr suv sigʻardi[1]. Hovuzdagi suvni ruhoniylar yuvinish uchun ishlatardilar[2].

[1] 3 Shohlar 7:23-26

[2] 2 Solnomalar 4:6

BURGʻU

Qoʻchqor shoxidan yasalgan cholgʻu asbobi. Qadimda bu asbob dushman bostirib kelayotganidan xabar berish uchun, jangga daʼvat qilish uchun[1], shuningdek, Xudoni ulugʻlash uchun chalingan[2].

[1] Yoshua 6:4,19, Yeremiyo 4:5, 6:1

[2] Zabur 80:4, 97:6, 150:3

BUTSIMON TOSH

Tik qilib oʻrnatilgan uzunchoq tosh. Kanʼon xalqlari bu toshlarni oʻz xudolari, jumladan, xudo Baal deb bilib, ularga topinar edilar[1]. Bunday toshlar tepaliklar ustiga, yashil daraxtlar ostiga[2] va sajdagohlarning ichkarisiga oʻrnatilardi[3]. Xudo Isroil xalqiga, butsimon toshlarni oʻrnatmang, ularga sajda qilmang, deb amr bergan[4]. Shuningdek, butsimon toshlarni sindirib tashlashni buyurgan[5].

[1] BAAL soʻziga qarang.
[2] 4 Shohlar 17:10
[3] 4 Shohlar 10:27
[4] Levilar 26:1
[5] Chiqish 23:24

BOʻYINTURUQ

DAFN MAROSIMI

Qadimda Isroil xalqi va boshqa baʼzi xalqlarning udumi boʻyicha, marhum qatʼiy qoidalarga rioya qilingan holda dafn etilardi. Marhumning dafn etilmasligi u uchun nihoyatda ogʻir isnod hisoblanib, oʻta sharmandalik edi[1]. Odatda jasad dafn etilishidan oldin yuvilib, unga xushboʻy hidli moylar surtilardi[2]. Shundan keyin marhumni xushboʻy hidli ziravorlar bilan birga zigʻir matoga kafanlab, dafnga tayyorlashardi[3]. Azadorlar va yollangan yigʻichilar quyosh botmasdan oldin marhumni qabristonga olib borib, uni oilasiga qarashli qabrga qoʻyishardi[4]. Qabr odatda qoyaga oʻyib yasalardi[5]. Qabr ogʻzi diametri taxminan bir metr boʻlgan dumaloq tosh bilan yopib qoʻyilardi. Bu tosh juda ogʻir boʻlgani uchun, bir nechta odam oʻsha toshni yumalatib, qabr ogʻzini yopishardi[6]. Dafn marosimidan keyin bir yil oʻtgach, qabr ogʻzini ochishardi va marhumning suyaklarini toshdan yasalgan qutiga solishardi. Soʻngra bu qutini qabrning ichida oʻyilgan tokchaga qoʻyishardi. Xochda oʻlgan jinoyatchilarning jasadi odatda ommaviy qabrga tashlanardi va ular uchun oshkora aza tutish man etilgan edi.

[1] 3 Shohlar 14:11-13, 21:23-24, Yeremiyo 7:33, Ishayo 14:18-20

[2] Mark 14:3, 8, 16:1, Havoriylar 9:37
[3] Matto 27:59, Yuhanno 11:44
[4] Ibtido 47:30, Amos 5:16, Luqo 7:12
[5] Matto 27:60
[6] Mark 16:3-4, Yuhanno 11:38

DON NAZRI

NAZR soʻziga qarang.

DOVUD QALʼASI

Bu qalʼa Quddusning qadimgi qismi boʻlib, Sion tepaligida joylashgan edi. Yobus xalqi shu joyning tub aholisi edi. Dovud qalʼani ulardan tortib olib, u yerda yashay boshladi. Shu bois bu qalʼa “Dovud qalʼasi” deb nom oldi[1].

[1] 2 Shohlar 5:6-9, 1 Solnomalar 11:4-8

EDOM, EDOM XALQI, EDOMLIKLAR

Bu xalq Yoqubning akasi Esovdan[1] kelib chiqqan[2]. Edom xalqi Oʻlik dengizning janubi va janubi–sharqidagi taqir Seir[3] togʻlarida yashagan. Bu xalq Isroil xalqining dushmani boʻlib kelgan[4]. Dovud hukmronligi davrida Isroil xalqi Edomliklarni bosib oldi[5]. Ammo Dovud hukmronligidan keyin Edom xalqi ahyon–ahyonda Isroilga qarshi isyon koʻtarib turgan va nihoyat, oʻz mustaqilligiga erishgan edi[6].

[1] Ibtido 25:25, 30 ga va Ibtido 25:25 ning birinchi izohiga qarang.

[2] Ibtido 36:8-9

[3] Ibtido 25:25 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang.

[4] Sahroda 20:14-21
[5] 2 Shohlar 8:13-14
[6] 3 Shohlar 11:14-22, 4 Shohlar 8:20-22

EFOD

Ibroniycha soʻz boʻlib, oliy ruhoniy kiyadigan maxsus kiyimga nisbatan ishlatilgan[1]. Efodga taqilgan koʻkrakpech xaltasida Urim va Tummim degan muqaddas narsalar saqlangan. Ayrim hollarda ruhoniylar Xudoning xohishini bilish uchun Urim va Tummimdan foydalanishgan[2].

Eski Ahdning baʼzi oyatlarida efod soʻzi ruhoniylar kiyadigan libosga nisbatan ishlatilgan boʻlib, bu libos zigʻir matodan tikilardi[3]. Hakamlar kitobida bu soʻz butni yoki odamlar fol ochishda foydalangan buyumni bildirgan[4].

[1] Chiqish 28:6-14 ga va RUHONIY soʻzi ostida berilgan OLIY RUHONIY iborasiga qarang.

[2] Chiqish 28:30, 1 Shohlar 23:9-12

[3] 1 Shohlar 2:18, 22:18, 2 Shohlar 6:14 ga va oʻsha oyatlarning birinchi, ikkinchi va uchinchi izohlariga qarang.

[4] Hakamlar 8:27 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

EFRAYIM

Yoqub oʻgʻli Yusuf Misrda ikki oʻgʻil koʻrgan boʻlib, kattasi Manashe, kenjasi Efrayim edi. Efrayim va Manashe qabilalari Yusufning shu ikki oʻgʻlidan kelib chiqqan. Efrayim kenja oʻgʻil boʻlsa ham, Yoqub uni Manashedan yuqori qoʻyib, duo qilgan[1].

Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi[2]. Bu oʻnta qabila alohida davlatni tashkil qilib, Isroil shohligi[3] deb nom oldi. Bu davlatning poytaxti Samariya boʻldi. Shimoldagi qabilalar orasida Efrayim eng katta va nufuzli qabila boʻlgani bois, Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida Efrayim degan nom oʻnta qabilaga va ular tashkil qilgan Isroil shohligiga nisbatan ishlatilgan.

[1] Ibtido 48:17-20
[2] 3 Shohlar 11:26-12:24
[3] shimoliy shohlik iborasi bilan ham maʼlum

EGAM RABBIY, EGAMIZ RABBIY

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

EGAM XUDO, EGAMIZ XUDO…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

EGAMIZDAN QOʻRQISH

XUDODAN QOʻRQISH iborasiga qarang.

EGAMIZNING FARISHTASI

Sodir boʻladigan muhim bir voqea–hodisa toʻgʻrisida odamlarga xabar berish uchun, ularni himoya qilish uchun yoki maxsus bir topshiriqni bajarish uchun Egamiz tomonidan yuborilgan farishta[1]. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, baʼzan Xudoning Oʻzi Egamizning farishtasi qiyofasida zohir boʻlgan[2].

[1] FARISHTA soʻziga qarang.

[2] Misol uchun, Chiqish 3:1-5, Hakamlar 6:11-24 ga qarang.

EGAMIZNING RUHI

XUDONING RUHI iborasiga qarang.

EGAMNING UYI, EGAMIZNING UYI

Bu iboralar Muqaddas chodirga, keyinchalik esa Maʼbadga ishora qilgan. MUQADDAS CHODIR iborasiga va MAʼBAD soʻziga qarang.

EGAM, EGAMIZ…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

ENG MUQADDAS XONA

Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Maʼbadning ichkari kichikroq xonasi[1]. Bu xonada Ahd sandigʻi turar edi. Sulaymon qurdirgan Maʼbadning Eng muqaddas xonasida ikkita karubning katta haykali ham bor edi. Eng muqaddas xonani Muqaddas xonadan katta parda ajratib turardi[2]. Tavrotga koʻra, faqat oliy ruhoniy bir yilda bir marta — Poklanish kuni Eng muqaddas xonaga kirishi mumkin edi[3]. Ibroniylarga maktubda va Vahiy kitobida samoviy Chodirning Eng muqaddas xonasi haqida aytib oʻtilgan. Iso Masih inson qoʻli bilan qurilmagan bu mukammal Chodirda oliy ruhoniy boʻlib xizmat qilyapti[4].

[1] Lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimiga qarang.

[2] ICHKI PARDA iborasiga qarang.

[3] BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan POKLANISH KUNI iborasiga qarang.

[4] Ibroniylar 8:1-2, 9:11-12, 24, Vahiy 15:5

ESKI AHD

Muqaddas Kitobning birinchi qismi boʻlib, oʻttiz toʻqqizta kitobdan iborat. Odatda yahudiylar, Eski Ahd toʻplami uch qismdan iborat, deb aytadilar. Bu uch qism quyidagilardir: Tavrot (Musoning qonuni degan nom bilan ham yuritiladi), Paygʻambarlar bitiklari (uning tarkibiga baʼzi tarixiy kitoblar ham kirgan) va Bitiklar (Zabur bu qismning birinchi kitobidir). Eski Ahd qadimgi ibroniy tilida, baʼzi qismlari esa oramiy tilida boʻlib, miloddan oldingi oʻn beshinchi asrning ikkinchi yarmidan boshlab, taxminan ming yil davomida yozilgan. Eski Ahdning asosiy mavzusi Xudoning Isroil xalqi bilan boʻlgan munosabatidir. Bu munosabat Xudoning Muso orqali Isroil xalqi bilan tuzgan ahdiga asoslangan.

Keyinchalik Xudo Oʻz xalqi bilan Iso Masih orqali yangi ahd tuzdi[1]. Shu sababga koʻra, avvalgi, yaʼni Muso orqali tuzilgan ahd “eski ahd” deb hisoblanadi[2]. Milodiy uchinchi asrdan boshlab, masihiylar ibroniycha Muqaddas bitiklarni “Eski Ahd” deb ataydigan boʻldilar. Iso Masih Muqaddas bitiklarni mukammal bilgan va Oʻz taʼlimotida ulardan koʻp iqtiboslar keltirgan.

[1] 1 Korinfliklar 11:25, Ibroniylar 8:6-13

[2] 2 Korinfliklar 3:14, Ibroniylar 8:6

ESHIK KESAKISI

Eshik oʻrnatilgan chorchoʻp.

FALASTIN

Falastin degan nom Filist xalqining[1] nomidan kelib chiqqan. Miloddan oldingi beshinchi asrdan boshlab, “Falastin” nomi yunon va lotin tillarida Filist xalqining yeridan ancha katta boʻlgan hududga nisbatan ishlatilgan. Bu hudud Oʻrta yer dengizidan boshlab to Jalila koʻlining, Iordan daryosining va Oʻlik dengizning sharqidagi qirli yerlargacha choʻzilgan. Bu hududning shimol tomonida Lubnon togʻlari, janub tomonida esa Nagav choʻli bor edi. Muqaddas Kitobda bu yerlarning aksariyat qismiga nisbatan Kanʼon nomi ishlatilgan. Bu yerlar Isroil xalqi tomonidan bosib olingandan keyin “Isroil yurti” degan nom bilan tanilgan.

Tarix davomida Falastinning chegaralari aniq belgilanmagan. Miloddan oldingi 332 yilda bu hudud Iskandar Zulqarnayn tomonidan bosib olingan. Miloddan oldingi 63 yilda esa Rim imperiyasining tarkibiga kirgan. Milodiy 135 yilda yahudiylarning Rimga qarshi koʻtargan isyoni bostirilgan va Rim hukumati Yahudiya va Suriya viloyatlarini birlashtirib, u yerga “Suriya–Falastina” deb nom bergan. Keyinchalik Suriya bir nechta qismga boʻlinib ketgan va Suriya–Falastinaning hududi kichrayib, bu nom faqatgina oldingi Yahudiya viloyatining hududini bildiradigan boʻldi. Yettinchi asrda arablar bu hududni bosib olganlaridan keyin ham, shu hudud rasman “Falastin” nomi bilan atalavergan. Zamonaviy davrlarda Falastinning chegaralari bir necha marta oʻzgargan.

[1] FILIST XALQI, FILISTIYA iborasiga qarang.

FARISHTA

Xudo yaratgan[1] va Uning xizmatida boʻlgan samoviy mavjudotlar[2]. Ular Xudo bilan samoda istiqomat qiladi[3]. Farishtalar inson boʻlmasalar–da, inson qiyofasida ham zohir boʻlganlar[4]. Muqaddas Kitobga koʻra, farishtalar Xudoning xabarlarini insonlarga yetkazganlar, yuz beradigan voqealarni va vahiylarni tushuntirib berganlar. Isroil xalqiga Muso orqali qonun berilganda ham farishtalar ishtirok etishgan[5]. Ayrim hollarda farishtalar odamlarni xavf–xatardan asraganlar[6]. Muqaddas Kitobda ikkita farishtaning ismi aytib oʻtilgan. Bular — Mikoyil[7] va Jabroil[8].

Muqaddas Kitobdagi bir qator oyatlarda bayon qilinishicha, farishtalarning baʼzilari toʻgʻri yoʻldan ozib, yovuz boʻlib qolganlar, ular shayton boshchiligida Xudoga va Uning xalqiga qarshilik qilganlar[9]. Muqaddas Kitobda aytib oʻtilgan yovuz ruhlar va jinlar mana shu gunohkor farishtalarga ishora qilsa kerak.

[1] Kolosaliklar 1:16
[2] Zabur 102:20-21, Ibroniylar 1:7, 14
[3] Matto 18:10-11, Ibroniylar 12:22
[4] Ibtido 18:1-2, Ibroniylar 13:2
[5] Qonunlar 33:2, Havoriylar 7:53

[6] Ibtido 19:1-23, Havoriylar 12:6-11, 27:23-24

[7] Doniyor 10:13, Yahudo 9, Vahiy 12:7

[8] Doniyor 8:16, 9:21, Luqo 1:19, 26-27

[9] Ayub 1:6-7, Matto 12:22-25, 25:41, 2 Butrus 2:4, Yahudo 6, Efesliklar 2:2, Vahiy 12:7-9

FARZIY

Iso Masih davrida yahudiylarning muhim bir diniy mazhabi. Bu nom ibroniychada “alohida ajratilgan” degan maʼnoni bildiradigan soʻzdan kelib chiqqan. Farziylar Tavrot qonunlariga qatʼiy rioya qilardilar, ayni paytda ogʻzaki ravishda tarqalgan urf–odatlarga hamda poklanish udumlariga ham izchil amal qilardilar. Farziylar mazhabiga faqatgina bir necha ming kishi kirgan boʻlib, umumiy aholining kichkina bir guruhini tashkil qilardi. Farziylar xalq orasida obroʻ–eʼtiborga ega edilar. Ulardan baʼzilari Oliy kengash aʼzolari edilar. Ayrim farziylar Iso Masihga ishondilar, koʻplari esa Isoga va Uning taʼlimotiga qarshi chiqdilar.

FILIST XALQI, FILISTIYA

Qadimgi davrlarda Filistiyaning aholisi Filist xalqi deb yuritilardi. Filistiyaning hududi Sinay yarim orolidan shimoli–sharqda, Oʻrta yer dengizi qirgʻogʻi boʻyida joylashgan edi. Filistlarning ajdodlari Krit orolidan kelib chiqqan boʻlishi mumkin. Filistlar Kanʼon yurtidagi xalqlardan ajralib turar, Isroil xalqi baʼzan ularni “sunnatsizlar”, deb aytardi. Chunki aksariyat mahalliy xalqlar orasida keng tarqalgan sunnat qilish odati Filistlar orasida yoʻq edi. Filist xalqi quyidagi beshta shahar–davlatni — Gʻazo, Ashqalon, Ashdod, Gat va Exronni barpo qilgan edi. Miloddan oldingi oʻn ikkinchi asrda Filistlar oʻz yerlarini kengaytirish niyatida Kanʼon yurtini gʻarb tomondan bosib olishni boshladilar. Ayni paytda Isroil xalqi Kanʼon yurtiga sharq tomondan bostirib kelgan, buning oqibatida ikkala xalq oʻrtasida ziddiyat kelib chiqdi. Shunday qilib, shoh Dovud Filist xalqini magʻlub qilgunga qadar, ular Isroil xalqining ashaddiy dushmani boʻlib qoldi[1].

[1] 2 Shohlar 8:1, 1 Solnomalar 18:1

FINIKIYA

Isroildan shimolda Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan hudud. Bu hudud Tir, Sidon, Arvod va Gabol[1] shahar–davlatlari tomonidan nazorat qilingan. Hozirgi Livan mamlakatining Oʻrta yer dengizi boʻyidagi hududi qadimgi Finikiya hududiga toʻgʻri keladi.

[1] Bibl nomi bilan ham maʼlum

FIRʼAVN

Qadimgi Misr shohlarining unvoni.

FISIH BAYRAMI

Yangi Ahdda “Fisih bayrami” nomi ostida Fisih ziyofati va undan keyin yetti kun davomida nishonlanadigan “Xamirturushsiz non bayrami” nazarda tutilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan FISIH ZIYOFATI va XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI iboralariga qarang.

FISIH QURBONLIGI

BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan FISIH ZIYOFATI iborasiga qarang.

FISIH ZIYOFATI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

FORS SHOHLIGI

Qadimgi qudratli shohlik. Fors shohligining poytaxti Bobil hozirgi janubiy Iroqda joylashgan edi. Bu shohlik “Midiya va Fors shohligi” deb ham ataladi, chunki Midiya bu shohlikning muhim viloyatlaridan biri edi. Fors qonunlari “Midiya va Fors qonunlari” deb atalgan[1]. Doniyor paygʻambar Fors hukumatida yuqori lavozimni egallagan edi[2]. Ester kitobida tasvirlangan voqealar Shushan qalʼasida — Fors shohlarining qishki qarorgohida yuz bergan. Hozirgi Oʻzbekistonning aksariyat qismi va umuman Oʻrta Osiyoning asosiy hududi miloddan oldingi oltinchi asrda Fors shohligi tarkibida boʻlgan. Tarixshunoslar oʻsha davrdagi Fors shohligini Ahamoniylar davlati deb atashadi.

[1] Ester 1:19, Doniyor 6:8

[2] Doniyor 6:1-28

GILAD

Iordan daryosining sharqidagi bir oʻlka. Giladning janub tomonida Moʻab yurti, shimol tomonida esa Bashan oʻlkasi joylashgan edi.

GIRGOSH XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Girgosh xalqi Kanʼon yurtining aniq qaysi joyida yashagani maʼlum emas. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

GUNOH

Gunoh Xudoning amrlarini buzish, yomon ish qilish yoki yaxshilik qilishdan bosh tortish demakdir. Muqaddas Kitobga koʻra, gunoh tushunchasi nafaqat insonning xatti–harakatlarini, balki uning Xudoga yoki insonlarga qarshi oʻy–xayollarini ham qamrab oladi. Xudoning talabiga koʻra, har bir inson Xudoni butun qalbi bilan, jonu dili bilan, butun ongi bilan, kuchi boricha sevishi kerak[1]. Iso Masih, inson hatto oʻy–xayolida gunoh qilsa ham hukm qilinadi, deb taʼlim bergan[2]. Jumladan, gʻazab, magʻrurlik, shahvat, rashk, xasislik kabi gunohlar koʻzga koʻrinmasa ham, Xudodan yashirin qolmaydi. Xudo ezgu, adolatli, muqaddas boʻlgani uchun, qilingan har qanday gunoh Xudoga qarshidir[3].

Odam Ato va Momo Havo Xudoga itoatsizlik qilib, U bilan munosabatini buzganlar[4]. Buning oqibatida Odam Ato va Momo Havoning oʻzaro munosabati ham buzildi, dunyoda nomutanosiblik paydo boʻldi, butun dunyo laʼnatga giriftor boʻldi. Ularning hayoti tashvish, qaygʻu–azoblarga toʻldi[5]. Gunoh tufayli dunyoga oʻlim kirib keldi va butun odamzod ustidan hukmron boʻlib qoldi[6]. Gunoh har bir insonning tabiatida mavjud boʻlgani uchun, uning niyatlarini, oʻy–fikrlarini, his–tuygʻularini va istaklarini buzadi[7]. Gunoh oqibatida odamzod Muqaddas Xudodan uzoqlashgan, ajralgan, Uning gʻazabi ostida qolgan va qiyomatda hukm qilinadi[8]. Faqatgina Iso Masihning toʻkilgan qoni tufayli inson gunohlaridan poklana oladi, Xudo bilan yarashadi va hukm qilinmaydi[9].

[1] Qonunlar 6:5, Luqo 10:27

[2] Matto 5:21-30

[3] Ibtido 4:10, Zabur 32:5, 44:8, 50:5-6, 88:15, Ishayo 5:16

[4] Ibtido 3:5-8
[5] Ibtido 3:16-19
[6] Rimliklar 5:12

[7] Zabur 50:7, 142:2, Yeremiyo 17:9, Rimliklar 3:10-12, 7:14-20

[8] Ishayo 59:2, Rimliklar 1:18-21, Efesliklar 5:5-6, Kolosaliklar 3:5-6

[9] 1 Yuhanno 2:1-2, Rimliklar 5:6-11, 6:22-23, 1 Salonikaliklar 5:9

GUNOH QURBONLIGI

QURBONLIK soʻziga qarang.

HAVORIY

Maʼlum bir xabarni yetkazish uchun yuborilgan elchi. Yangi Ahdda bu soʻz asosan Iso Masihning oʻn ikki shogirdiga nisbatan ishlatilgan. Rabbimiz Iso havoriylarni odamlarga Xushxabar yetkazish uchun tanlagan edi[1]. Iso Masih tirilgandan keyin Uni koʻrgan jamoat yoʻlboshchilariga nisbatan ham havoriy soʻzi ishlatilgan. Havoriy Pavlus ham ular qatorida edi[2]. Iso Masih Pavlusga[3] zohir boʻlib, unga Xushxabarni yoyish vazifasini topshirgan[4]. Havoriylar barcha masihiylar orasida, ayniqsa oʻzlari asos solgan jamoatlarda katta obroʻ–eʼtiborga ega boʻlib, qarorlar chiqarish huquqiga ega edilar[5]. “Havoriy” soʻzi Xushxabarni eʼlon qilish uchun yuborilgan odamlarga nisbatan ham ishlatilgan.

[1] Luqo 6:12-16
[2] 1 Korinfliklar 15:5-9
[3] Pavlusning asl ismi Shoul edi.

[4] Havoriylar 9:1-19, Galatiyaliklar 1:1-2, 11-12

[5] Havoriylar 14:23, 15:1-2, 22-29, 1 Korinfliklar 9:1-2, 12:28, Efesliklar 4:11-12

HOSIL BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

HOVUZ

BRONZADAN YASALGAN HOVUZ iborasiga qarang.

IBLIS

SHAYTON soʻziga qarang.

IBRONIY

Ehtimol, ibroniy soʻzi Ibir ismidan hosil boʻlgandir[1]. Ibroniy soʻzi millat maʼnosida dastlab Ibrohimga va uning nasliga nisbatan qoʻllangan[2]. Keyinchalik bu nom Isroil xalqiga va yahudiylarga nisbatan ishlatilgan[3]. Yana YAHUDIY soʻziga qarang.

[1] Ibtido 10:21

[2] Ibtido 14:13, 39:14,17, 40:15, 41:12, 43:32

[3] Misol uchun, Chiqish 1:15-19, 1 Shohlar 4:6, 2 Korinfliklar 11:22, Filippiliklar 3:5 ga qarang.

IBRONIY QOʻLYOZMALARI

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

IBRONIYCHA

Isroil xalqining ona tili. Isroil xalqi miloddan oldingi 586 yilda Bobilga[1] asir qilib olib ketilmasdan oldin ibroniy tilida soʻzlashardi. Isroil xalqi surgundan qaytgandan keyin asosan oramiy tilida[2] soʻzlashadigan boʻldi. Eski Ahdning aksariyat qismi ibroniy tilida, ayrim qismlarigina oramiy tilida yozilgan[3].

[1] BOBIL soʻziga qarang.

[2] ORAMIYCHA soʻziga qarang.

[3] jumladan, Ezra 4:8-6:18, 7:12-26, Doniyor 2:4-7:28

IBRONIYCHA MATN

Eski Ahdning eng qadimiy toʻliq ibroniycha qoʻlyozmasi Leningrad Kodeksidir. Bu qoʻlyozma taxminan milodiy 1000 yillarda koʻchirilgan. Mazkur qoʻlyozmaning nashr qilingan nusxasi Bibliya Xebraika Stutgartensiya deb ataladi. Olimlarning aksariyati Leningrad Kodeksini qadimda yahudiy kotiblari yozib qoldirgan qoʻlyozmalarning eng yaxshi nusxalaridan biri deb hisoblaydi. Bu kotiblar Mazoretlar deb atalgan boʻlib, milodiy 500-1000 yillarda faoliyat koʻrsatganlar. Leningrad Kodeksining asl nusxasi Sankt Peterburgdagi Rossiya Milliy Kutubxonasida saqlanadi[1].

Eski Ahdning oʻzbekcha tarjimasi, dunyodagi koʻp zamonaviy tarjimalar singari, Leningrad Kodeksining matniga asoslangan. Eski Ahdning ayrim ibroniy qoʻlyozmalaridagi va uning yunon, lotin, suryoniy kabi tillarga qilingan tarjimalaridagi baʼzi soʻzlar Leningrad Kodeksidan bir oz farq qiladi. Oʻzbekcha tarjimaga berilgan izohlarda mana shu farqlarning baʼzilari koʻrsatib oʻtilgan. Shu orqali kitobxon maʼlum bir oyat nima uchun ayrim farqlar bilan tarjima qilinganini tushunib oladi. Boshqa ibroniy qoʻlyozmalari va qadimgi tarjimalar haqida toʻliqroq maʼlumot quyida keltirilgan.

IBRONIY QOʻLYOZMALARI

Leningrad Kodeksidan boshqa ibroniy qoʻlyozmalari. Bu qoʻlyozmalarni ham Mazoretlar deb atalgan kotiblar koʻchirgan. Olimlar asl matnning mazmunini yaxshiroq tushunish uchun shu qoʻlyozmalardan foydalanadilar.

QUMRON QOʻLYOZMALARI

Qumron qoʻlyozmalari “Oʻlik dengiz qoʻlyozmalari” degan nom bilan ham maʼlum boʻlib, 1946-1956 yillar davomida Oʻlik dengiz boʻyidagi gʻorlardan topilgan. Eski Ahdning baʼzi qismlarini oʻz ichiga olgan bu qadimgi ibroniy qoʻlyozmalari yaxshi saqlanib qolgan. Olimlar asl matnning mazmunini yaxshiroq tushunish uchun mana shu qoʻlyozmalardan foydalanadilar. Qumron qoʻlyozmalari Eski Ahdning eng qadimiy nusxalari hisoblanib, aksariyati taxminan miloddan oldingi 100 yillarda yozilgan. Mazkur qoʻlyozmalar qadimda yahudiy kotiblari boʻlgan Mazoretlar faoliyat koʻrsatmaslaridan bir necha asrlar ilgari koʻchirilgan.

Qumron qoʻlyozmalari toʻplamida Eski Ahddagi barcha kitoblarning parchalari bor. Bu qoʻlyozmalar orasida faqatgina Ester kitobi yoʻq. Ularning orasidagi eng diqqatga sazovori Ishayo kitobining toʻliq qoʻlyozmasidir[2]. Ishayo kitobining bu qoʻlyozmasi Leningrad Kodeksidan 1000 yillarcha avval koʻchirilgan boʻlib, aksariyat hollarda faqat imlo va grammatik jihatdan bir oz farq qiladi. Bundan boshqa farqlari juda kam.

Eski Ahdning bugungi kungacha saqlanib qolgan eng qadimgi qoʻlyozmasi miloddan oldingi 600 yilda koʻchirilgan boʻlib, “kumush qoʻlyozmalari” deb ataladi. Bu qoʻlyozma ikki boʻlak kumushga yozilgan boʻlib, Sahroda 6:24-26 oyatlardagi duodan iborat. Kumush qoʻlyozmalari Quddus yaqinidagi gʻorga oʻyilgan qabrdan topilgan. Bu qoʻlyozmalardagi oyatlar Leningrad Kodeksidan 1600 yil oldin yozilgan boʻlsa ham, Leningrad Kodeksidagi oyatlar bilan bir xildir. Qumron va kumush qoʻlyozmalaridan koʻrinib turibdiki, yahudiy kotiblari asrlar davomida Eski Ahdning ibroniycha matnini yuksak diqqat–eʼtibor bilan koʻchirib, saqlab kelganlar.

QADIMIY TARJIMALAR

Eski Ahdning asl matni mazmunini yaxshiroq tushunish maqsadida olimlar uning qadimiy tarjimalaridan foydalanadilar. Bu tarjimalar qadimda yahudiy kotiblari boʻlgan Mazoretlar faoliyat koʻrsatmaslaridan oldin qilingan. Qadimiy tarjimalar orasida eng muhimi — QADIMIY YUNONCHA TARJIMA. Bu tarjima Septuaginta deb ham ataladi[3]. Septuaginta miloddan oldingi 300-200 yillarda Eski Ahdning ibroniychadan qilingan birinchi tarjimasi boʻlib, ilk jamoat masihiylari Septuagintadan keng foydalanganlar. Yangi Ahdda bu tarjimadan koʻp iqtiboslar keltirilgan[4]. Muhim tarjimalardan yana biri QADIMIY SURYONIYCHA TARJIMA. Bu tarjima haqida maʼlumot kam, olimlar uni milodiy ikkinchi asrda tarjima qilingan, deb taxmin qiladilar. Eʼtiborga molik tarjimalardan yana biri QADIMIY LOTINCHA TARJIMA boʻlib, Vulgata deb ham ataladi. Bu tarjima taxminan milodiy 400 yillarda qilingan. Bu qadimiy tarjimalar Qumron qoʻlyozmalari singari shundan dalolat beradiki, yahudiy kotiblari Eski Ahd matnini asrlar davomida yuksak diqqat–eʼtibor bilan koʻchirib, saqlab kelganlar.

[1] Leningrad Kodeksining fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan. Bu qoʻlyozmani internet orqali koʻrsa ham boʻladi.

[2] Qumron qoʻlyozmalari toʻplamidagi Ishayo kitobining fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan.

[3] Septuaginta qoʻlyozmalaridan birining fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan.

[4] Yana YUNON TILI VA MADANIYATI iborasiga qarang.

INOYAT

Muqaddas Kitobda “inoyat” va “inoyatli” soʻzlari odatda Xudoga va Uning qilgan ishlariga nisbatan ishlatilgan. Inoyat soʻzining tub maʼnosi shuki, Xudo buyuk va shartsiz sevgisi tufayli Oʻz xohishi bilan insonlarga baraka beradi[1]. Bu dunyo yaratilgandan beri Xudoning inoyati odamzod va butun mavjudotning hayotida namoyon. Xudo ularga hayot ato etadi va yashash uchun zarur boʻlgan narsalarni yetkazib turadi[2]. Xudo insonlarga va barcha xalqlarga inoyat koʻrsatadi[3]. Eski Ahdda Xudoning Isroil xalqiga boʻlgan cheksiz inoyatini biz Isroil tarixining turli davrlarida koʻrishimiz mumkin. Isroil xalqining moʻjizaviy tarzda Misrdagi qullikdan ozod boʻlgani buning yaqqol misolidir[4].

Yangi Ahdda Iso Masihning bu dunyoga kelib, Unga ishonganlarga najot bergani Xudoning odamzodga koʻrsatgan inoyatining eng yorqin namunasidir[5]. Iso Masih orqali Xudo insonlarni gunohdan ozod qilib, oqlaydi va ularga abadiy hayot ato etadi[6]. Bu inoyatga hech kim loyiq emas va inoyat insonning qilgan savob ishlariga bogʻliq emas[7]. Xudoning koʻrsatgan inoyatiga munosib javob gunohdan yuz oʻgirib, Xudoga itoatkor boʻlishdir[8]. Xudo Oʻz inoyati tufayli imonlilarga Muqaddas Ruhini ato etadi. Ular Muqaddas Ruh orqali bu dunyoda Xudoga xizmat qiladilar[9].

[1] Zabur 12:6, 144:8-9, Yeremiyo 31:2-3, Efesliklar 2:4-5

[2] Ibtido 1:28-29, Zabur 146:7-9, Ayub 5:9-10, Havoriylar 14:16-17

[3] Yunus 4:2, Luqo 1:30
[4] Qonunlar 7:7-9, Zabur 102:6-14, 135:1-26
[5] Yuhanno 1:17, 3:16-17

[6] Rimliklar 3:23-24, 5:8-9, Efesliklar 1:7-8, Titus 3:4-7

[7] Rimliklar 11:5-6, Efesliklar 2:8-9, 2 Timoʻtiy 1:9-10

[8] Rimliklar 6:1-2, 15-19, Titus 2:11-14

[9] Havoriylar 1:8, 2:1-4, Rimliklar 12:6-8, 1 Korinfliklar 12:4-11, 2 Salonikaliklar 1:11-12

INSON OʻGʻLI

“Xushxabar” kitoblarida Iso Masih Oʻziga nisbatan ishlatgan unvon. Iso yashagan davrda yahudiylar bu unvon ostida dunyoga hukm va najot keltiradigan Xudoning vakilini tushunganlar. Doniyor paygʻambarga berilgan vahiyda inson qiyofasidagi bu zot toʻgʻrisida bashorat qilingan[1]. Yahudiylar koʻpincha Xudoning vakilini “Masih” deb ataganlar[2].

“Inson Oʻgʻli” unvoni Eski Ahdning ibroniycha matnida ham bir necha marta uchraydi[3]. Bu oʻrinlarda paygʻambar ham inson zotidan boʻlib, abadiy yashamasligi, u ham Xudoning kuchiga muhtoj ekani koʻrsatilgan. Bu ibora umuman bandalarga nisbatan ham ishlatilgan.

[1] Doniyor 7:13-14

[2] MASIH soʻziga qarang.

[3] Misol uchun, Zabur 8:5, Hizqiyol 2:1, Doniyor 8:17 ga va oʻsha oyatlarning birinchi, ikkinchi va uchinchi izohlariga qarang.

ISROIL

Yoqub Paniyolda Xudo bilan kurash tushgandan keyin, Xudo unga “Isroil” deb ism bergan[1]. Yoqub Ibrohimning nabirasi va Isʼhoqning oʻgʻli edi. Yoqubning oʻn ikkita oʻgʻli boʻlib, ulardan Isroilning oʻn ikki qabilasi kelib chiqqan. Eski Ahdda mana shu oʻn ikki qabila Isroil xalqi deb atalgan. Keyinchalik Isroil xalqi bosib olgan yerlar ham Isroil yurti deb nom olgan.

Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi[2]. Bu oʻnta qabila alohida davlatni tashkil qilib, Isroil shohligi[3] deb nom oldi. Bu davlatning poytaxti Samariya boʻldi. Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida shimoldagi oʻnta qabilaga Isroil xalqi degan nom, bu qabilalar tashkil qilgan davlatga nisbatan Isroil yurti degan nom qoʻllangan. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriya shohligi Isroilni bosib olgach[4], shimoliy shohlik barham topdi.

Yangi Ahdda “Isroil” nomi siyosiy mustaqillikka ega davlatni emas, balki Yoqub naslini, yaʼni yahudiylarni bildirgan.

[1] Ibtido 32:28-29, 35:10
[2] 3 Shohlar 11:26-12:24
[3] shimoliy shohlik iborasi bilan ham maʼlum
[4] 4 Shohlar 17:1-6

ICHKI PARDA

Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasini Muqaddas xonasidan ajratib turgan parda. Bu parda mayin zigʻir matosidan tikilgan boʻlib, ustiga rangli iplardan karublar tasviri solingan edi[1]. Keyinchalik shunday parda Quddusdagi Maʼbadning Eng muqaddas xonasini Muqaddas xonasidan ajratib turgan[2]. Iso Masih xochda jon berganda shoh Hirod qurdirgan Maʼbaddagi parda yirtilib ketdi[3]. Ibroniylarga maktubning muallifi samoviy Maʼbadda ham shu kabi parda borligini aytib oʻtadi[4].

[1] Chiqish 26:31-33
[2] 2 Solnomalar 3:14
[3] Matto 27:50-51
[4] Ibroniylar 6:19-20

JABROIL

Muqaddas Kitobda ikkita farishtaning nomi aytib oʻtilgan, birinchisi — Jabroil, ikkinchisi — Mikoyil[1]. Jabroil Xudoning maxsus xabarini yetkazish uchun bir necha marta odamlarga zohir boʻlgan. U Doniyor paygʻambarga zohir boʻlib, berilgan vahiylar va bashoratlarning maʼnosini tushuntirib bergan[2]. Yahyo paygʻambarning otasi Zakariyoga ham zohir boʻlib, Yahyoning tugʻilishi haqida[3], Maryamga ham zohir boʻlib, Iso Masihning tugʻilishi haqida xabar bergan[4].

[1] Mazkur tarjimada Azroil farishta ham aytib oʻtilgan, Muqaddas Kitobning asl nusxasida Azroil “halok qiluvchi” deb berilgan.

[2] Doniyor 8:15-27, 9:20-27
[3] Luqo 1:8-20
[4] Luqo 1:26-38

JALILA

Jalila koʻlining va Iordan daryosining gʻarb tomonida, Samariya hududidan shimolda joylashgan qirli yer. Qadimgi Falastin qatori, Jalila ham miloddan oldingi 63 yili Rim imperiyasi tomonidan bosib olingan. Koʻp asrlar davomida bu hudud ajnabiy xalqlar hukmronligi ostida boʻlgan, shuning uchun tub aholining orasida koʻplab gʻayriyahudiylar yashagan[1]. Shu sababga koʻra, boshqa yahudiylar Jalilaliklarga past nazar bilan qarar edilar. Isoning bolalik va oʻsmirlik davri Jaliladagi Nosira shahrida oʻtgan. Iso Oʻz xizmatini asosan Jalilada olib borgan.

[1] Ishayo 9:1-2, Matto 4:12-16

JAMOAT

Yangi Ahdda bu soʻz maʼlum bir joydagi masihiylar guruhiga nisbatan ishlatilgan. Ilk jamoat Quddusda paydo boʻlgan. U yerdagi imonlilar Xudoga sajda qilish uchun tez–tez yigʻilib turar edilar. Iso Masih haqidagi Xushxabar keng tarqalgach, boshqa joylarda ham jamoatlarga asos solindi[1]. Jamoatdagi imonlilar bir–birlariga har jihatdan yordam berardilar[2]. Imonlilar uylarda yigʻilganlarida ibodat qilardilar, Xudoga hamdu sanolar aytardilar va Isoning oʻlimini xotirlab, birga taom tanovul qilar edilar[3]. Ular birgalikda Muqaddas bitiklarni oʻqib, saboq olardilar va imonda mahkam turish uchun bir–birlariga dalda berardilar[4]. Jamoatlarning yoʻlboshchilari bor edi, ularni yetakchi, oqsoqol yoki choʻpon deb atashardi[5]. Jamoatda imonlilarga yordam beradigan odamlarni esa xizmatchilar deb atashgan[6].

Yangi Ahdda jamoat soʻzi yana Iso Masihga ishongan jamiki odamlarni bildirgan[7]. Jamoat soʻzining shu maʼnosini ifodalash uchun Yangi Ahdda bir necha timsollar berilgan. Ularning baʼzilari quyidagilardir: Iso Masihning tanasi[8], Maʼbad[9], Xudoning xonadoni[10].

[1] Havoriylar 8:1, 15:41, 1 Korinfliklar 16:19, Galatiyaliklar 1:1-2, Vahiy 1:11

[2] Havoriylar 2:44-45, 4:32, 34-35

[3] Havoriylar 2:42, 46, Rimliklar 16:4, 1 Korinfliklar 11:17-34, Efesliklar 5:19, Kolosaliklar 3:16, 4:15

[4] 1 Korinfliklar 14:26, 1 Timoʻtiy 4:13

[5] Havoriylar 14:23, Yoqub 5:14, 1 Butrus 5:1-4, Efesliklar 4:11, 1 Timoʻtiy 3:1-7, Titus 1:5-9

[6] Filippiliklar 1:1, 1 Timoʻtiy 3:8-13

[7] Matto 16:18, 1 Korinfliklar 5:12-13, Galatiyaliklar 1:13, Efesliklar 1:22, 3:10, 21, 5:23-32, Filippiliklar 3:6

[8] 1 Korinfliklar 12:12-13, 27, Efesliklar 5:23, 29-30, Kolosaliklar 1:24

[9] 1 Korinfliklar 3:16-17, 2 Korinfliklar 6:16, Efesliklar 2:21-22

[10] Efesliklar 2:19, 1 Timoʻtiy 3:14-15, Titus 1:7, Ibroniylar 3:6

JANG ARAVASI

Otlarga qoʻshiladigan, orqasi ochiq arava. Jangda ishlatilgan boʻlib, harbiy kuch–qudrat va ustunlik belgisi edi.

JANNAT

Jannat deb tarjima qilingan yunoncha soʻzning maʼnosi “goʻzal bogʻ” demakdir. Yangi Ahdda jannat soʻzi solihlar oʻlgandan keyin boradigan joyga ishora qiladi[1]. Oʻsha bogʻda solihlar Hayot daraxti mevasidan yeyishga musharraf boʻladilar[2]. Jannat soʻzi yana arshi aʼloga nisbatan ham ishlatilgan[3].

[1] Luqo 23:43

[2] Vahiy 2:7

[3] 2 Korinfliklar 12:2-4 ga va OSMON, SAMO soʻzlariga qarang.

JIN

Muqaddas Kitobda jin baʼzan yovuz ruh deb atalgan. Jinlarning hukmdori shaytondir. Jinlar insonlarga zarar yetkazishni istaydi. Ular baʼzan insonning ichiga kirib olib, uning xatti–harakatlarini boshqaradi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun SHAYTON va FARISHTA soʻzlariga qarang.

KANʼON

Kanʼon Nuhning nabirasi va Xomning oʻgʻli edi. Qadimgi paytlarda Oʻrta yer dengizi, Iordan daryosi va Oʻlik dengiz oraligʻidagi yerlar ham Kanʼon degan nom bilan yuritilgan. Kanʼon yurtidan shimolda Lubnon togʻlari, janubda esa Nagav choʻli bor edi. Ibtido kitobida bayon qilinishicha, Xomning oʻgʻli Kanʼondan bir nechta xalq kelib chiqqan va oʻsha yerlarda yashagan[1]. Isroil xalqi bu yerlarni bosib olgandan keyin, Kanʼon degan nom asta–sekin yoʻqolib ketdi. Uning oʻrniga bu yerlar “Isroil yurti” deb atala boshlagan, ancha vaqt oʻtgandan keyin esa “Falastin” nomi bilan tanilgan[2].

Muqaddas Kitobda Kanʼon juda hosildor, “sut va asal oqib yotgan yurt” deb tasvirlangan[3]. Kanʼon geografik jihatdan juda qulay va unumdor yer hisoblangan. Kanʼon yurtidan janubi–gʻarbda joylashgan Sinay yarim oroli Osiyo va Afrika qitʼalarini birlashtirib turadi. Shuning uchun muhim tijorat yoʻllari Kanʼon orqali, Oʻrta yer dengizi boʻylab oʻtgan. Qadimda Yaqin Sharqdagi qudratli shohliklar Kanʼonni qoʻlga kiritishga harakat qilganlar.

[1] Ibtido 10:6, 15-19 ga va KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[2] FALASTIN soʻziga qarang.

[3] Chiqish 3:8 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlar. Bu xalqlar quyidagilar edi: Amor xalqi, Girgosh xalqi, Xet xalqi, Xiv xalqi, Yobus xalqi, Kadmon xalqi, Xanaz xalqi, Xayin xalqi, Pariz xalqi, Rafa xalqi. Bu xalqlardan baʼzilari Kanʼon yurtining aynan qaysi joyida yashagani maʼlum emas. Isroil xalqi Kanʼonni bosib olgandan keyin ham, bu xalqlardan bir qanchasi oʻsha yurtda yashayverganlar. Yana KANʼON soʻziga qarang.

KARNAY BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

KARUB, KARUBLAR

Qanotli samoviy mavjudotlar. Bu mavjudotlar haqida soʻz yuritilganda, ular odatda Xudoning taxti yonida tasvirlanadi. Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida esa karublar Xudoning taxtini koʻtarib yurgani haqida bayon qilinadi[1].

Mana shu samoviy mavjudotlarning haykallari va oʻyma, naqsh solingan tasvirlari Xudoning ulugʻvorligi va Uning Oʻz xalqi orasida ekanligining ramzidir. Ahd sandigʻi qopqogʻi ustida ikki karub haykali bor edi[2]. Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasini Muqaddas xonasidan ajratib turgan ichki pardaga karublar tasviri solingan edi. Keyinchalik shoh Sulaymon balandligi 4,5 metr boʻlgan karublarning ikkita haykalini yasattirib, Maʼbadning Eng muqaddas xonasiga qoʻydirgan[3]. Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbadning ichki pardasi, devorlari va eshiklari ham karublar tasviri bilan bezatilgan edi[4].

[1] Hizqiyol 1, 10–boblar

[2] Chiqish 25:18-20 ga va AHD SANDIGʻI iborasiga ishlangan rasmga qarang.

[3] 3 Shohlar 6:23-28 ga va lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan “Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad” rasmiga qarang.

[4] 2 Solnomalar 3:14, 3 Shohlar 6:29-35

KUYDIRILADIGAN QURBONLIK, KUYDIRILADIGAN NAZR

QURBONLIK soʻziga qarang.

KOʻKRAKPECH

Oliy ruhoniy koʻksiga taqadigan, qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan maxsus xalta. Koʻkrakpech xaltasiga Urim va Tummim degan muqaddas narsalar solingan edi. Oliy ruhoniy Xudoning irodasini bilish uchun Urim va Tummimdan foydalangan[1].

[1] Chiqish 28:15-30

LEVI, LEVILAR

Yoqubning oʻgʻli Levi qabilasidan boʻlgan erkaklar. Xudo Levi qabilasidan boʻlgan Horun naslini Isroil xalqining ruhoniylari qilib tanlagan edi[1]. Levi qabilasining qolgan erkaklari diniy marosimlarni bajarishda yordam berganlar. Bundan tashqari, ular Muqaddas chodirga, keyinchalik esa Maʼbadga, uning ashyolari va buyumlariga ham masʼul edilar[2]. Xudo Isroil xalqining toʻngʻich oʻgʻillari oʻrniga levilarni Oʻz xizmatiga olgandi. Zotan, Isroilning toʻngʻich oʻgʻillari Xudoga tegishli edi[3]. Keyinchalik shoh Dovud levilarning baʼzilarini Xudoga sajda qilish paytida ashula aytishga va musiqa chalishga tayinlagan[4].

[1] RUHONIY soʻziga qarang.
[2] Sahroda 3:5-10, 1 Solnomalar 23:25-29, 32
[3] Sahroda 3:11-13, 40-51
[4] 1 Solnomalar 6:31-32, 23:30-31

LIRA

Torli musiqa asbobi.

LUBNON

Lubnon togʻ tizmasi boʻlib, hozirgi Livan mamlakatida joylashgan. Lubnon togʻlari sadr daraxtlari bilan mashhur edi. Shoh Sulaymon Quddusdagi Maʼbadni va oʻz saroyini Lubnonning sadr yogʻochlaridan qurdirgan[1].

[1] 3 Shohlar 5:6-10, 6:15-20, 7:2-3

MALAK

FARISHTA soʻziga qarang.

MASIH

Masih ibroniychadagi “Mashiax” soʻzidan olingan boʻlib, yunon tiliga “Xristos” deb tarjima qilingan. Ibroniy tilida bu soʻz “moy surtilgan” degan maʼnoni bildiradi. Qadimgi Isroilda biron odamni ruhoniy, paygʻambar yoki shoh qilib tayinlashda boshiga zaytun moyi surtilardi[1]. Bu harakat oʻsha odamning Xudo tomonidan tanlanganini va Xudoning xizmatiga bagʻishlanganini bildirardi. Shu sababdan Masih soʻzi “Xudo tomonidan tanlangan” degan maʼnoni ham anglatadi.

Eski Ahddagi bashoratlarga koʻra, bir kun kelib, shoh Dovudning zurriyotidan boʻlgan bir zot Isroil xalqini dushmanlaridan qutqaradi va yer yuzida abadiy adolat oʻrnatib, barcha xalqlar ustidan hukmronlik qiladi[2]. Keyinchalik yahudiylar vaʼda qilingan oʻsha qutqaruvchini “Masih” deb ataydigan boʻldilar. Yahudiylarning yurti Rim imperiyasi istibdodida qolganda koʻp yahudiylar, Masih kelib, bizni ajnabiylar qoʻlidan qutqaradi hamda Isroil shohligining ulugʻvorligini qayta tiklaydi, deb umid qilganlar[3].

Yangi Ahdga koʻra, Rabbimiz Iso Eski Ahddagi bashoratlarda aytib oʻtilgan Masihdir[4]. Iso Masih Oʻz vaʼzlari orqali Xudoning Shohligi kelishini eʼlon qilgan, ammo bu Shohlik zaminiy shohlik emas edi[5]. Iso Masih xochdagi oʻlimi orqali iblisning qudratini yoʻq qildi, gunohga va oʻlim qoʻrquviga qul boʻlgan butun odamzodga ozod boʻlish imkonini berdi[6]. Shuning uchun Isoga ishonganlar Uni “Masih” deb atashadi.

[1] Chiqish 28:41, 1 Shohlar 10:1, 3 Shohlar 19:15

[2] Misol uchun, Ishayo 9:6-7, 11:1-5, 42:1-4, Yeremiyo 23:5-6 ga qarang.

[3] Havoriylar 1:6

[4] Matto 16:15-17, Luqo 2:11, Yuhanno 20:31, Havoriylar 2:36

[5] Yuhanno 18:36

[6] Matto 1:20-23, Luqo 4:16-21, 24:44-48, Ibroniylar 2:14-15

MAʼBAD

Biron xudoga sajda qilish uchun qurilgan bino. Odatda xudolarga atab maʼbadlar qurilardi, sajda qiluvchilar, xudo oʻz maʼbadida zohir boʻladi, deb ishonardilar. Shu sababdan ular maʼbadni xudoning uyi deb ham atardilar. Mazkur tarjimada maʼbad soʻzi katta harf bilan yozilgan boʻlsa, asosan Quddusdagi Egamizning Maʼbadi nazarda tutilgan. Shoh Sulaymon davridan boshlab butun Isroil xalqi Egamizga Quddusdagi Maʼbadda sajda qilardi. Ular Maʼbadda qurbonliklar keltirardilar va muhim bayramlarni shu yerda nishonlar edilar.

Isroil tarixida Quddusda bir necha marta Maʼbad qurilgan, ammo bosqinchilar tomonidan vayron qilingan[1]. Birinchi Maʼbadni shoh Sulaymon qurdirgan. Bu Maʼbad 3 Shohlar 6:1-38, 7:13-51, 2 Solnomalar 2:1-4:22 da batafsil tasvirlangan. Miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar bu Maʼbadni vayron qilib, undagi barcha qimmatbaho ashyolarni Bobilga olib ketganlar[2]. Yahudo xalqi Bobilga surgun qilindi. Ular Bobilda surgunda yashar ekanlar, Xudo Hizqiyol paygʻambarga yangi Maʼbad haqida vahiy yuborgan edi[3].

Miloddan oldingi 538 yilda Fors shohi Kurushning farmoniga koʻra, baʼzi yahudiylar Quddusga qaytib kelib, Maʼbadni qayta qurishni boshladilar. Ammo ular Maʼbad poydevorini yotqizganlaridan keyin koʻp qarshiliklarga duch keldilar va qurilish ishlarini toʻxtatishga majbur boʻldilar. Bu hol Fors shohi Doro taxtga chiqqunga qadar davom etdi. Miloddan oldingi 520 yildagina ular Maʼbad qurilishini davom ettirdilar. Xaggey va Zakariyo paygʻambarlar Xudodan olgan bashoratlari bilan Maʼbadni qurayotganlarni ruhlantirib turdilar. Nihoyat, miloddan oldingi 515 yilga kelib, Maʼbad qurib bitkazildi[4]. Ammo miloddan oldingi 175-164 yillarda Suriyada hukmronlik qilgan Antiox IV[5] boshchiligida yunonlar Quddusga bostirib kelib, ikkinchi marta qurilgan bu Maʼbadni talon–taroj qilganlar, uni bulgʻaganlar[6]. Keyinchalik, miloddan oldingi 37-4 yillarda qadimgi Falastinda[7] hukmronlik qilgan Buyuk Hirod miloddan oldingi 19 yilda Maʼbadni qayta qurishni boshlagan. Qurilish ishlari Iso Masih davrida ham davom etayotgan edi. Qayta qurilgan oʻsha Maʼbad milodiy 70 yilda Rimliklar tomonidan vayron qilindi. Shundan keyin Maʼbad qayta qurilmadi.

“Maʼbad” soʻzi asosiy binoga yoki butun Maʼbad majmuasiga nisbatan ishlatilgan. Maʼbadning asosiy binosi Muqaddas xona va Eng muqaddas xonadan iborat edi. Bu xonalarga maʼlum bir marosimlarni bajarish uchun faqatgina ruhoniylar kirishga haqli edilar[8]. Xalq Maʼbad hovlisida Xudoga sajda qilgan. Hirod qurdirgan Maʼbadning asosiy binosiga yaqin hovli yahudiy erkaklari uchun, uning yonidagi hovli esa yahudiy ayollari uchun ajratilgan edi. Maʼbad majmuasining ichki hovlisi Isroil xalqi uchun, tashqi hovli esa gʻayriyahudiylar uchun edi. Iso Masih Maʼbaddagi savdogarlarni haydagani toʻgʻrisidagi voqea tashqi hovlida yuz bergan boʻlishi mumkin[9].

Muqaddas Kitobda Maʼbad baʼzan “muqaddas maskan” yoki “muqaddas makon” deb aytilgan. Baʼzan esa Xudoning samoviy maskani “Maʼbad” deb atalgan[10].

[1] Maʼbadning rasmlari va loyihalari lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan.

[2] 4 Shohlar 25:8-17

[3] Hizqiyol 40-46–boblar

[4] Ezra 1:1-11, 3:7-4:5, 5:1-2, 6:14-15

[5] Doniyor 8:12 izohiga qarang.

[6] Doniyor 9:27 ning oxirgi izohiga qarang.

[7] FALASTIN soʻziga qarang.

[8] MUQADDAS XONA va ENG MUQADDAS XONA iboralariga qarang.

[9] Yuhanno 2:13-22

[10] Misol uchun, Zabur 10:4, Vahiy 11:1, 19, 15:5-8 ga qarang.

MIDIYA

Qudratli shohlik boʻlib, hozirgi Eron mamlakatining shimoli–gʻarbida joylashgan edi. Miloddan oldingi 550 yilga kelib, Midiya Fors shohligining eng muhim viloyatiga aylandi, shu bois Fors qonunlari “Midiya va Fors qonunlari” deb ataladigan boʻldi[1].

[1] Ester 1:19, Doniyor 6:8

MIDIYA VA FORS SHOHLIGI

FORS SHOHLIGI iborasiga qarang.

MIDIYON, MIDIYON XALQI, MIDIYONLIKLAR

Ibrohim Soraning vafotidan keyin Xaturo ismli bir ayolga uylandi. Xaturo Ibrohimga oltita oʻgʻil tugʻib berdi. Oʻgʻillardan birining ismi Midiyon edi[1]. Midiyondan tarqalgan avlod Midiyon xalqi degan nom bilan tanildi. Ular koʻchmanchi xalq boʻlib, asosan hozirgi Aqaba qoʻltigʻining sharq tomonidagi sahroda yashardilar. Shu sababdan u yerlar Midiyon yurti, oʻsha joyda yashagan xalq Midiyonliklar deb atalgan. Midiyonning avlodi Ibrohimning oʻgʻli Ismoildan kelib chiqqan koʻchmanchi xalqqa qarindosh boʻlgani uchun, ular baʼzan Ismoiliylar deb ham yuritilgan. Shuning uchun “Midiyon” va “Ismoil” degan nomlar baʼzan bir–birining oʻrnida ishlatilavergan.

[1] Ibtido 25:1-2

MIKOYIL

Muqaddas Kitobda ikkita farishtaning nomi aytib oʻtilgan, birinchisi — Mikoyil, ikkinchisi — Jabroil[1]. Mikoyil bosh farishtalardan biri boʻlib, Isroil xalqining himoyachisi deb atalgan[2]. Mikoyil va uning qoʻli ostidagi farishtalar shayton va uning yovuz farishtalari bilan jang qilib, ularni samodan haydaganlar[3].

[1] Mazkur tarjimada Azroil farishta ham aytib oʻtilgan, Muqaddas Kitobning asl nusxasida Azroil “halok qiluvchi” deb berilgan.

[2] Doniyor 10:13, 20-21, 12:1, Yahudo 9

[3] Vahiy 12:7-9

MISR

Qadimgi Misr Eski Ahdda koʻp tilga olingan va dunyo tarixida muhim iz qoldirgan. Misr hukmdorlari “Firʼavn” deb atalardi. Misr sivilizatsiyasi juda rivojlangan boʻlib, xalqaro tijoratda ham asosiy oʻrin tutgan. Nil daryosining suvlari va hosildor yerlar Misr aholisining oziq–ovqat bilan doimo taʼminlanishiga muhim omil edi. Shuning uchun Ibrom, yaʼni Ibrohim paygʻambar va uning oilasi Kanʼon yurtida qurgʻoqchilik boʻlgan paytda Misrda maʼlum vaqt yashagan[1]. Ibrohim oʻgʻli Isʼhoqning Yusuf degan nevarasi bor edi. Yusufni oʻz aka–ukalari Ismoiliy savdogarlariga qul qilib sotib yuborishadi[2]. Lekin vaqti kelib, Yusuf firʼavnning farovonlik va qahatchilik haqidagi karomatli tushini taʼbir qilib bergani uchun Misr hokimi etib tayinlanadi[3]. Qahatchilik davrida Yusuf Misr xalqini va otasi Yoqubning butun xonadonini qutqarib qoladi[4]. Yusufning otasi Yoqub va uning xonadoni Kanʼondan Misrga koʻchib keladi[5]. Bir necha nasl oʻtgandan keyin Yoqubning avlodi Misrda qul boʻlib qoladi[6]. Muso paygʻambar Xudoning amri bilan moʻjizalar koʻrsatib, Isroil xalqini qullikdan ozod qiladi va Misrdan olib chiqadi[7].

Misr hukmdorlari koʻpincha oʻz yurtidan tashqarida, ayniqsa Kanʼon yurtiga katta siyosiy taʼsir oʻtkazardi va baʼzan atrofdagi yerlarga harbiy yurishlar qilardi. Kanʼon Misrdan shimoli–sharqda joylashgan boʻlib, Isroil xalqi u yerlarda yashar edi. Isroil shohi Sulaymon Misr firʼavnining qizlaridan biriga uylanib, firʼavn bilan aloqasini mustahkamladi[8]. Paygʻambarlar koʻpincha Yahudoni, yaʼni janubiy shohlik aholisini, Misrning harbiy kuchiga ishonmanglar, deb ogohlantirganlar[9]. Eski Ahdda Misrning qismati haqida bashoratlar bor[10]. Yahudo shohligi Bobil shohligiga magʻlub boʻlgandan keyin Yahudo aholisidan baʼzilari Misrga qochib ketganlar. Yeremiyo paygʻambar ularni Misrda kutib turgan falokatlar haqida ogohlantirsa ham, ular Misrga ketganlar[11].

Miloddan oldingi 525 yilda Fors shohligi Misrni bosib oldi. Ikki yuz yildan keyin esa Iskandar Zulqarnayn Misrni hech qanday qarshiliksiz qoʻlga kiritdi. U Oʻrta yer dengizi boʻyida shahar qurdirib, unga Iskandariya deb nom berdi va oʻsha shaharni Misrning yangi poytaxti qildi. Koʻp yahudiylar Iskandariya shahriga borib oʻrnashdilar, bu shahar uzoq asrlar davomida yahudiylarning diniy taʼlim markazi boʻlib kelgan. Aynan shu shaharda miloddan oldingi uchinchi asrda Eski Ahd ibroniychadan ilk bor yunon tiliga tarjima qilingan. Miloddan oldingi 198 yilda Suriya Yahudiya oʻlkasini bosib oldi. Shunga qadar Yahudiyani Misrda hukmronlik qilgan yunon shohlari boshqarganlar[12]. Buyuk Hirod chaqaloq Isoni oʻldirmoqchi boʻlganda, Uni ota–onasi Misrga olib qochgan[13].

[1] Ibtido 12:10-20
[2] Ibtido 37:25-28
[3] Ibtido 41:1-44
[4] Ibtido 41:46-49, 53-57
[5] Ibtido 45:16-20, 46:1-7
[6] Chiqish 1:8-14
[7] Chiqish 2:1-15:21
[8] 3 Shohlar 3:1, 9:16

[9] Ishayo 20:1-6, 30:1-7, 31:1-3, Yeremiyo 2:36-37, 37:5-8

[10] Misol uchun, Ishayo 19:1-25, Yeremiyo 46:1-26, Hizqiyol 29:1-32:32, Doniyor 11:2-45 ga qarang.

[11] Yeremiyo 42:1-44:30
[12] Doniyor 11:5-16
[13] Matto 2:13-15

MOY

Muqaddas Kitobda moy soʻzi ostida zaytun mevasidan olingan moy nazarda tutiladi[1]. Qadimgi Isroilda zaytun moyidan keng foydalanilgan. Jumladan, moychiroqlar uchun, teridagi yara va jarohatlarni davolash uchun zaytun moyi ishlatilgan. Shuningdek, boy odamlar badanlarini parvarish qilish uchun aʼlo sifatli zaytun moyidan foydalanganlar. Baʼzan zaytun moyi atir bilan aralashtirilib, yoqimli hid taralishi uchun sochga, teriga surtilgan. Biron odamni ruhoniy, paygʻambar yoki shoh qilib tayinlashda boshiga aʼlo sifatli zaytun moyi surtilgan. Muqaddas chodirdagi va Maʼbaddagi buyumlarni muqaddas qilish uchun ham zaytun moyi ishlatilgan. Xullas, moy birdamlik, farovonlik, poklik va Xudo Ruhining qudrati ramzi boʻlgan.

[1] ZAYTUN soʻziga qarang.

MOY SURTIB TANLAMOQ

Eski ahd davrida Xudo biror kishini ruhoniy, paygʻambar yoki shoh qilib tanlaganda uning boshiga zaytun moyi surtishga amr berar edi[1]. Zaytun moyi Xudo Ruhining ramzi boʻlib, moy surtilgan odamning poklanganini va unga qudrat ato qilinganini bildirar edi. Shu yoʻl bilan tanlangan odam, ayniqsa shoh ibroniy tilida “mashiax”, yaʼni “moy surtib tanlangan” deb atalardi. “Mashiax” soʻzi keyinchalik unvon sifatida ishlatiladigan boʻldi[2]. Muqaddas chodirdagi va Maʼbaddagi buyumlar ham zaytun moyi surtish orqali muqaddas qilingan.

[1] MOY soʻziga qarang.

[2] MASIH soʻziga qarang.

MOYCHIROQ

Qadimgi paytlarda moychiroqdan keng foydalanilgan. Bu chiroq kichik bir sopol idish boʻlib, unga zaytun moyi quyilgan. Chiroqning piligi boʻlgan. Metalldan yasalgan chiroqlar qimmat hisoblangan.

MUHR

Ip bilan boʻyinga osiladigan silindr shaklidagi buyum yoki muhr uzugi. Qadimda birorta xatni yoki hujjatni rasmiylashtirish uchun, unga mum, qoʻrgʻoshin yoki biror yumshoq modda surtilib surgʻuchlangan, ustidan muhr bosilgan. Bu muhr xat yoki hujjat yuborayotgan odamning hokimiyatini bildirib, xat yoki hujjatning rasmiyligini koʻrsatar edi.

MUQADDAS

Muqaddas Kitobda muqaddas soʻzi asosan Xudoga nisbatan ishlatilgan. Bu soʻz Xudoning butun borliqdan ustunligini va tengsizligini bildiradi. U tanho, haqiqiy Xudodir. Xudo tamomila pok, gunohsiz va nuqsonsizdir.

Muqaddas soʻzi narsalarga va odamlarga nisbatan ham ishlatilgan. Bu holda muqaddas soʻzi “pok, tabarruk, ajratilgan, ajratib olingan, bagʻishlangan” maʼnolarini ifodalaydi. Bu soʻz Muqaddas chodirdagi, keyinchalik esa Maʼbaddagi buyumlarga va jihozlarga nisbatan ishlatilgan. Muqaddas joy yoki buyum Xudoga bagʻishlangan boʻlib, ularga nisbatan ehtiyotkorlik va eʼtibor bilan munosabatda boʻlish talab qilingan. Muqaddas chodirda, keyinchalik esa Maʼbadda xizmat qilgan ruhoniylar ham muqaddas hisoblangan. Ruhoniyga nisbatan qoʻllangan muqaddas soʻzi uning Xudoga xizmat qilishga bagʻishlanganini va maxsus vazifasi boʻlganini koʻrsatadi. Odamlar va buyumlar Tavrotda buyurilgan qurbonliklar va diniy marosimlar orqali poklanib, muqaddas qilinganlar. Xudo Oʻz xalqiga: “Muqaddas boʻlinglar”, deb amr bergan. Buning mazmuni shundan iboratki, Isroil xalqi boshqa xalqlardan ajralib turishi, oʻzlarini Xudoga bagʻishlab, Uning qonunlarini bajarishlari kerak edi.

MUQADDAS NON

Muqaddas chodirdagi xontaxtaga, keyinchalik Maʼbaddagi xontaxtaga qoʻyilgan oʻn ikkita xamirturushsiz non. Bu nonlar Egamizning huzuridagi xontaxtaga qoʻyilgan, shuning uchun ibroniychada “huzuridagi non” deb atalgan. Nonlar xontaxtada bir hafta turgach, yangi yopilgan oʻn ikkita non bilan almashtirilgan. Xontaxtadan olingan nonlarni faqat ruhoniylar yeyishgan[1]. Muqaddas nonlar Egamizning huzurini bildiruvchi ramz boʻlib, Xudo Isroil xalqining qudrati va taʼminlovchisi ekanligidan ham darak berib turgan.

[1] Levilar 24:5-9

MUQADDAS RUH

XUDONING RUHI iborasiga qarang.

MUQADDAS XONA

Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Maʼbadning kiraverishidagi katta xonasi[1]. Muqaddas xonada oltindan yasalgan tutatqi qurbongohi, oltin chiroqpoya va muqaddas nonlar turadigan xontaxta bor edi. Muqaddas xonani Eng muqaddas xonadan katta parda ajratib turardi. Tavrotga koʻra, ruhoniy bir kunda ikki marta — ertalab va kechqurun Muqaddas xonaga kirib, oltin qurbongohda tutatqi tutatardi. Muqaddas xonaga faqat ruhoniylar kirishga haqli edilar. Yana ENG MUQADDAS XONA iborasiga qarang.

[1] Lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimiga qarang.

MUQADDAS XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

MUQADDAS CHODIR

Isroil xalqi Xudoga sajda qilishda ishlatgan chodir[1]. Isroil xalqi Sinay togʻida turganda, Xudo Musoga Muqaddas chodirni va uning hamma jihozlarini yasashni buyurib, ularning aniq namunasini koʻrsatgan[2]. Bu chodirni bir joydan ikkinchi joyga koʻchirish mumkin edi. Muqaddas chodir termini chodirning oʻziga nisbatan ham, uning atrofidagi maxsus toʻsiqlar bilan ajratilgan yerga nisbatan ham ishlatiladi. Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasida Ahd sandigʻi saqlangan. Bu chodir Uchrashuv chodiri deb ham atalgan. Isroil xalqi qurbonliklar keltirganda Xudo Oʻz xalqi bilan uchrashish uchun shu chodirda zohir boʻlar edi[3]. Keyinchalik shoh Sulaymon Xudoga atab, Quddusda Maʼbad qurdirdi.

Muqaddas Kitobda Muqaddas chodir baʼzan “muqaddas maskan” yoki “muqaddas makon” deb aytilgan. Ibroniylarga maktubda samodagi Chodir bir necha marta tilga olingan. Iso Masih mana shu samoviy Chodirning Eng muqaddas xonasida oliy ruhoniy boʻlib xizmat qilyapti[4].

[1] Muqaddas chodirning rasmi lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan.

[2] Chiqish 25:8-9, 26:1-37, 27:9-19
[3] Chiqish 29:42-43
[4] Ibroniylar 8:1-2, 9:11-12, 24

MOʻAB, MOʻAB XALQI, MOʻABLIKLAR

Bu xalq Ibrohimning jiyani Lut naslidan edi. Lutga qizlari sharob berib, mast qilib qoʻygach, katta qizi otasi yoniga kirib, otasidan homilador boʻlgan va oʻgʻli Moʻabni tuqqan edi[1]. Moʻab xalqi Moʻab yurtida yashardi. Bu yurt Oʻlik dengizning sharqidagi yassi tepalikda joylashgan boʻlib, yeri hosildor edi. Moʻab xalqi xudo Xamoʻshga sajda qilardi. Moʻab tili ibroniy tiliga yaqin edi. Ammo ular Isroil xalqining dushmani edilar. Isroil paygʻambarlari Moʻab xalqining ayanchli qismati haqida koʻp bashorat qilganlar[2]. Bobilliklar ularni qirib tashlagandan keyin, bu xalq nom–nishonsiz yoʻq boʻlib ketdi.

[1] Ibtido 19:30-38

[2] Ishayo 15-16–boblar, Yeremiyo 48–bob, Zafaniyo 2:8-11

MOʻLAX

Ommon xalqining xudosi[1]. Odamlar oʻz farzandlarini qurbonlik qilish orqali Moʻlaxga sajda qilar edilar. Xudoning qonunlarida bunday odat qatʼiyan man etilgan. Ammo Quddusga yaqin joydagi Xinnum soyligida hatto Isroil xalqi ham Moʻlaxga sajda qilib, farzandlarini qurbonlik qilgani kuzatilgan[2].

[1] 3 Shohlar 11:7

[2] Levilar 18:21, 20:2-5, Yeremiyo 32:35

NAJOT

Ibroniy va yunon matnlarida “najot” tushunchasini ifodalaydigan bir nechta soʻz ishlatilgan boʻlib, ular mazkur tarjimada “najot, qutqarmoq, xalos qilmoq, ozod qilmoq” kabi soʻzlar bilan berilgan. Bu soʻzlar odamlarning va butun bir xalqning dushmanlardan yoki ularning hayotiga xavf solayotgan boshqa narsalardan xalos boʻlishini ifodalaydi.

Eski Ahdda birorta odam maʼlum bir vaziyatda boshqalarni xavf–xatardan qutqarganda “qutqaruvchi” deb atalgan[1]. Aksariyat hollarda esa “Qutqaruvchi, Xaloskor va Najotkor” degan nom Xudoning Oʻziga nisbatan ishlatilgan[2]. Isroil xalqi tarixidagi eng buyuk voqealardan biri ularning Misrdagi qullikdan ozod boʻlganidir. Xudo Muso orqali moʻjiza koʻrsatib, Oʻzining Qutqaruvchi ekanligini namoyon qilgan[3]. Xudo Isroil xalqini koʻp marotaba qutqargani uchun, ular, kelajakda Egamiz bizni barcha dushmanlardan va yovuzlikdan xalos qiladi, degan umidda oʻsha vaqtni intizorlik bilan kutganlar. Yana Eski Ahdda paygʻambarlar bashorat qilib, Xudo Oʻzining solih qulini yuboradi va insonlarni gunohlardan xalos qiladi, deb aytganlar. Bashoratlarga koʻra Xudoning bu sodiq quli paygʻambar Dovudning avlodidan kelib chiqardi[4].

Yangi Ahdda bayon qilinishicha, odamlar Iso Masihning oʻlimi va tirilishiga ishonish orqali gunohdan xalos boʻladilar[5]. Demak, har bir inson millati, irqi va madaniyatidan qatʼi nazar, najotga erishishi mumkin[6]. Bu najot odamning qilgan savob ishlariga bogʻliq emas. Odam faqatgina Xudoning marhamati va inoyati tufayli gunohlaridan forigʻ boʻlib, Iso Masih orqali abadiy hayotga ega boʻladi[7]. Iso Masihga imon keltirib, tavba qilgan har bir insonni Xudo kechiradi[8]. Shuning uchun Xudoning Oʻzi ham, Iso Masih ham “Najotkor” deb ataladi[9].

Iso Masihga imon keltirgan odam Xudo bilan yarashgani uchun bu dunyodayoq najotga erishgan deb hisoblanadi[10]. Najotga erishgan har bir insonning hayotida Muqaddas Ruh amal qiladi[11]. Najot uzluksiz bir jarayon boʻlib, unga erishgan har bir insonning fikrlashi va xulq–atvori oʻzgaradi va bunday inson oʻz hayotini Xudoni mamnun qilish niyatida yashaydi[12]. Masihiylar qiyomat kuni ham hukm qilinmaydilar[13]. Masihning xochdagi oʻlimi va tirilishi tufayli ular bu dunyoda ham, narigi dunyoda ham najotga egadirlar[14]. Shu sababdan imonlilar oʻlgandan keyin Xudo bilan birga jannatda boʻlishlariga qatʼiy ishonadilar[15].

[1] Hakamlar 3:9, 15, Naximiyo 9:27

[2] 2 Shohlar 22:2-3, 1 Solnomalar 16:35, Zabur 33:5-8, 18-20, 39:18, 77:35, Ishayo 43:3, 11, 49:26, Doniyor 6:27

[3] Chiqish 14:1-31, 15:1-21

[4] Ishayo 42:1-4, 52:13-53:12, Hizqiyol 37:23-25, Zakariyo 3:8-9 ga va MASIH soʻziga qarang.

[5] Matto 1:21, Luqo 2:10-11, 30-31, Havoriylar 4:11-12, Rimliklar 5:9-10

[6] Havoriylar 17:30-31, Rimliklar 1:16-17, 10:12-13

[7] Rimliklar 3:20-24, Efesliklar 2:8-9

[8] Havoriylar 2:38-39, 10:43, 16:30-31, Rimliklar 10:9-10

[9] Luqo 1:47, 69-70, 2:11, Havoriylar 5:31, Filippiliklar 3:20, 1 Timoʻtiy 1:1, 2:3, 2 Timoʻtiy 1:10, Titus 1:3-4

[10] Rimliklar 8:24, 29-30, Efesliklar 2:4-6, 2 Timoʻtiy 1:9

[11] Rimliklar 8:15-16, 2 Korinfliklar 1:21-22, Efesliklar 1:13-14

[12] 1 Butrus 2:1-3, 1 Korinfliklar 1:18

[13] Yuhanno 3:15-16, 36, 5:24, 6:40, 1 Yuhanno 4:15-17, 5:13, Rimliklar 8:1-2, Filippiliklar 1:28, Ibroniylar 9:27-28

[14] 1 Butrus 1:3-5, 2 Butrus 1:3-8, Titus 3:4-7

[15] Luqo 23:42-43, 2 Korinfliklar 5:1-2, 6-8, Filippiliklar 1:21-23, 1 Salonikaliklar 4:16-17, 5:9-10, Vahiy 22:3-5

NAZR

Odamlar Xudoga sajda qilib, oʻz ishonchini va hurmat–ehtiromini bildirish uchun beradigan narsa. Tavrot qonuni boʻyicha ikkita nazr turi boʻlib, bular quyidagilardir:

DON NAZRI

Don nazri aʼlo sifatli bugʻdoy unidan yoki turli tarzda tayyorlangan xamirturushsiz nondan iborat edi[1]. Bu nazrning bir qismi yoki hammasi qurbongohda kuydirilgan, kuydirilmagan qismi esa ruhoniylarga berilgan. Don nazri odatda boshqa biror qurbonlikka, misol uchun, kuydiriladigan yoki tinchlik qurbonligiga qoʻshib keltirilgan[2].

SHAROB NAZRI

Odatda sharob nazri kuydiriladigan yoki tinchlik qurbonligiga qoʻshib keltirilardi. Sharob nazri qurbongohga quyilganda va qurbonlik kuydirilganda, Xudoga yoqimli hid borardi[3].

[1] Levilar 2:1-16, 6:14-23

[2] QURBONLIK soʻziga qarang.

[3] Chiqish 29:40-41 ga va QURBONLIK soʻziga qarang.

NODON

AHMOQ, NODON soʻzlariga qarang.

OLIY KENGASH

Yangi Ahd davrida yahudiylarning siyosiy va diniy kengashi. Bu kengash bosh ruhoniylardan, Tavrot tafsirchilari hamda obroʻli odamlardan iborat edi. Oliy kengashning 70 ga yaqin aʼzosi bor edi. Oliy ruhoniy kengashning boshligʻi edi. Kengash aʼzolari yahudiylarning ijtimoiy, siyosiy va dinga oid masalalarini hal qilish huquqiga ega edilar, ammo Oliy kengash chiqargan muhim qarorlar Rim hukumati tomonidan tasdiqlanishi kerak edi. Masalan, Oliy kengash birortasini oʻlimga hukm qilishi mumkin edi, ammo faqatgina Rim hukumati mana shu hukmni ijro qila olardi. Yurtda tinchlikni saqlab turish uchun Oliy kengash yahudiylarning ham, Rim hukumatining ham manfaatini koʻzlar edi.

OLIY RUHONIY

RUHONIY soʻziga qarang.

OLTIN TUTATQI QURBONGOHI

QURBONGOH soʻziga qarang.

OLTIN XONTAXTA

Akas yogʻochidan yasalgan, usti oltin bilan qoplangan xontaxta. Bu xontaxta Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Quddusdagi Maʼbadning Muqaddas xonasida turar edi. Muqaddas nonlar mana shu xontaxtaning ustiga qoʻyilar edi[1].

[1] Chiqish 25:23-30, 26:35

OMMON XALQI

Bu xalq Ibrohimning jiyani Lut naslidan edi. Lutga qizlari sharob berib, mast qilib qoʻygach, kenja qizi otasi yoniga kirib, otasidan homilador boʻlgan va oʻgʻli Banommini tuqqan edi[1]. Banommidan Ommon xalqi kelib chiqdi. Ommon xalqi xudo Moʻlaxga sajda qilgan. Ular Iordan daryosining sharqida yashaganlar. Ommon xalqi Isroil xalqining dushmani boʻlib, Filist xalqi bilan ittifoq tuzgan. Ommon yurtining poytaxti oʻsha davrda Ommon shahri boʻlib, hozirda Iordaniya mamlakatining poytaxtidir.

[1] Ibtido 19:30-38

OMOLEK XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Omolek xalqi koʻchmanchi xalq boʻlib, asosan Oʻlik dengizning janub va sharq tomonida yashagan. Isroil xalqi Misrdan chiqib kelayotganda, Omolek xalqi ularga hujum qilgan edi. Oʻshandan boshlab Omolek xalqi Isroil xalqining dushmani boʻlib qoldi[1]. Xudo Isroil xalqiga: “Omolek xalqini halok qilib, ularning nomini yer yuzidan oʻchiringlar”, deb amr bergan edi. Yahudo shohi Hizqiyo davridagina Isroil xalqi Xudoning bu amrini bajarib, Omolek xalqini qirib tashladi[2].

[1] Chiqish 17:8-16, Qonunlar 25:17-19, 1 Shohlar 15:2, 30:1-5

[2] 1 Solnomalar 4:43

ORAM

Bu nom Eski Ahdda oramiychada soʻzlashuvchi xalqlar yashaydigan bir nechta hududga nisbatan ishlatilgan. Bu hududlarning biri Furot daryosi boʻyida, hozirgi Suriya mamlakatining shimolida va hozirgi Turkiyaning janubi–sharqida edi. Ibrohim paygʻambar birmuncha vaqt aynan oʻsha hududda istiqomat qilgan, uning qarindoshlaridan baʼzilari oʻsha yerda yashab qolganlar. Furot daryosidan gʻarbga va janubga choʻzilgan, Kanʼon hududiga yaqin boʻlgan yerlarga nisbatan ham Oram nomi ishlatilib, Damashq shahri bu yerlarning markazi hisoblangan. Bu hududlarning hammasi Iskandar Zulqarnayn tomonidan bosib olingandan keyin Suriya nomi bilan tanilgan. Yana SURIYA soʻziga qarang.

ORAMIYCHA

Ibroniychaga yaqin boʻlgan til. Davrlar oʻtgan sari bu til xalqaro tilga aylanib, hozirgi Yaqin Sharq deb ataladigan yerlarda savdo–sotiq, tijorat va ijtimoiy–siyosiy doiralarda ishlatiladigan til boʻlib qoldi. Ossuriyaning tub aholisi oramiy tilida soʻzlashardi. Shu sababdan, oramiy tili Ossuriya tomonidan bosib olingan yerlardagi xalqlarning, Ossuriya yurtida, keyinchalik esa Bobil va Fors yurtlarida yashagan ajnabiy asirlarning soʻzlashuv tiliga aylandi. Shuning uchun Eski Ahdning baʼzi bir qismlari oramiy tilida yozilgan[1]. Iso Masih davrida qadimgi Falastinda yashagan yahudiylar odatda oramiy tilida soʻzlashganlar. Yangi Ahdda oramiycha soʻzlar, iboralar va nomlar koʻp uchraydi, ammo ular asl matnda yunoncha harflar bilan yozilgan.

[1] jumladan, Ezra 4:8-6:18, 7:12-26, Doniyor 2:4-7:28

ORAMIYCHA MATN

Eski Ahdning eng qadimiy toʻliq ibroniycha qoʻlyozmasi Leningrad Kodeksidir. Bu qoʻlyozma taxminan milodiy 1000 yillarda koʻchirilgan. Mazkur qoʻlyozmaning nashr qilingan nusxasi Bibliya Xebraika Stutgartensiya deb ataladi[1]. Eski Ahdning bu qoʻlyozmasidagi bir nechta parcha oramiy tilida yozilgan[2].

[1] IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

[2] ORAMIYCHA soʻziga qarang.

OSMON SHOHLIGI

Xudoning insonlar hayotidagi hukmronligiga va har bir yaratilgan mavjudotning oxiratda yangilanishiga ishora. Bu ibora faqatgina Matto kitobida ishlatilgan boʻlib, “Xudoning Shohligi” maʼnosini bildiradi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun XUDONING SHOHLIGI iborasiga qarang.

OSMON, SAMO

Muqaddas Kitobda bu soʻzlar ostida Xudo yaratgan osmon nazarda tutilgan[1]. Ammo osmon va samo soʻzlari koʻpincha Xudoning va farishtalarning maskanini ham bildiradi[2]. Yangi Ahdda bayon qilinishicha, Iso Masih osmondan tushgan va oʻlib tirilgandan keyin yana osmonga koʻtarilgan[3]. Oxiratda Iso osmondan kelib, oʻliklarni tiriltiradi[4]. Shu kuni Xudo solihlarga abadiy hayotni mukofot qilib beradi, ular Xudo bilan birga jannatda yashaydilar[5]. Bu dunyoda yashayotgan Isoning izdoshlari samoni haqiqiy vatan deb bilishlari[6], oʻsha vatanga koʻz tikib yashashlari kerak[7].

[1] Ibtido 1:6-8, 14-18

[2] Ayub 22:12, Zabur 10:4

[3] Yuhanno 3:13, 6:41-51, 14:2-3, 20:17, Luqo 24:50-51

[4] 1 Salonikaliklar 4:16-17

[5] Matto 5:12, 25:34, 46, 1 Butrus 1:4, 2 Korinfliklar 5:1-2, Filippiliklar 3:13-14, Ibroniylar 12:22-24, Vahiy 21:1-4, 22:1-5

[6] Filippiliklar 3:20

[7] Matto 6:20-21, Kolosaliklar 3:1-2, Ibroniylar 11:13-16

OSSURIYA

Qadimgi qudratli shohlik. Uning poytaxti Naynavo[1] hozirgi shimoliy Iroqda joylashgan edi. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriyaliklar Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni bosib oldilar[2]. Ular Isroil xalqining aksariyat qismini asir qilib olib ketdilar[3]. Ossuriya shohi boshqa xalqlarni Isroil yurtiga majburlab koʻchirdi[4]. Isroil yurtida qolgan odamlar esa oʻsha ajnabiylar bilan quda–andachilik qildilar. Ularning avlodlari Yangi Ahdda aytib oʻtilgan Samariyaliklardir[5]. Miloddan oldingi 612 yilda ittifoqdosh dushman lashkarlari Bobil va Midiya boshchiligida Naynavoni vayron qildilar. Koʻp oʻtmay Ossuriya shohligi oʻz mustaqilligini yoʻqotdi.

[1] Nineviya nomi bilan ham maʼlum
[2] ISROIL soʻziga qarang.
[3] 4 Shohlar 17:1-6
[4] 4 Shohlar 17:24
[5] SAMARIYALIK soʻziga qarang.

OTA, OTAM XUDO, OTAMIZ XUDO…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

PARIZ XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Pariz xalqi Kanʼonning oʻrta qismidagi qirli joylarda yashagan. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

PARVARDIGOR EGAM, PARVARDIGOR EGAMIZ

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

PARVARDIGORI OLAM

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

PAYGʻAMBAR

Xudoning xabarini odamlarga yetkazadigan inson. Eski ahd davrida Isroil xalqining paygʻambarlari xalqni gunohdan tavba qilishga va Xudoga yuz burishga daʼvat qilganlar. Baʼzan ular hatto hukmdorlarning va ajnabiy xalqlarning gunohlarini fosh qilib, ularni ham toʻgʻri yoʻldan yurishga chaqirganlar. Paygʻambarlar oʻz xabarlari orqali kelajakda sodir boʻladigan voqealar haqida bashorat qilganlar, odamlarga dalda berganlar va yuz beradigan falokatlardan xalqni ogohlantirganlar. Odatda ular xabarlarida turli ramziy obrazlardan foydalanganlar. Baʼzi paygʻambarlarning yozib qoldirilgan bashoratlari, vahiylari va xabarlari keyinchalik Eski Ahd tarkibiga kiritilib, bu bitiklar oʻsha paygʻambarlarning nomlari bilan atalgan. Yangi Ahd davrida Xudo baʼzi masihiylarni paygʻambarlik xizmatiga tayinlagan[1]. Bu paygʻambarlar imonlilarga Xudoning soʻzini yetkazganlar[2]. Baʼzan ular Muqaddas Ruh ilhomi bilan bashorat ham qilganlar[3]. Muqaddas Kitobda soxta paygʻambarlar haqida ham aytib oʻtilgan. Ular Xudodan xabar keltiryapmiz, deb odamlarni aldab, yoʻldan urganlar.

[1] 1 Korinfliklar 12:28, Efesliklar 4:11-12
[2] 1 Korinfliklar 14:1-5, 29-33
[3] Havoriylar 11:27-28, 21:10-11

POKLANISH KUNI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

PURIM BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

QADIMIY LOTINCHA TARJIMA

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QADIMIY SURYONIYCHA TARJIMA

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QADIMIY YUNONCHA TARJIMA

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QAROL

Xizmatkorning bir turi boʻlib, shoh tomonidan majburiy xizmatga olingan, iqtisodiy jihatdan shohga qaram boʻlgan shaxs.

QODIR XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

QONUN

Ushbu tarjimada “qonun” yoki “qonunlar” soʻzlari koʻpincha Xudoning Muso orqali Isroil xalqiga bergan qonun–qoidalariga ishora qiladi. Bu qonun–qoidalar Tavrotda yozilgan. Qonunlarda Xudoning Isroil xalqi bilan tuzgan ahd shartlari va qoidalari qayd etilgan.

Qonunlar oʻnta amr bilan boshlangan[1]. Bu amrlarni Xudo Oʻz qoʻli bilan ikki tosh lavhaga yozgan. Bu lavhalar Ahd sandigʻida saqlangan[2]. Qonunlarning toʻliq majmuasi Isroil xalqining diniy va ijtimoiy hayotiga oid koʻplab batafsil qoidalarni oʻz ichiga olgan. Xudoga sajda qilish, qurbonliklar va nazrlar keltirish, poklik, Shabbat kuniga rioya qilish, bayramlarni nishonlash, vorislik, yoʻqolgan yoki oʻgʻirlangan narsalar, halol va harom jonivorlar, axloqiy hayotga oid yoʻl–yoʻriqlar va qoidalar shular jumlasidandir.

Isroil xalqi qonunlarni bajarish orqali Xudoga boʻlgan sadoqatini yaqqol koʻrsatardi[3]. Iso Masih, barcha qonunlar “Egangiz Xudoni butun qalbingiz bilan, jonu dilingiz bilan, butun ongingiz bilan seving” va “Oʻzgani oʻzingizni sevganday seving” degan amrlarda mujassamdir, deb aytgan[4]. Qonunlar Xudoning ezgulik va solihlik mezoni boʻlib xizmat qiladi, insonning gunohkor ekanligini ochiq–oydin koʻrsatadi[5].

[1] Chiqish 20:1-17
[2] Chiqish 25:16, 34:1, 28
[3] Qonunlar 7:7-15, 8:1-20
[4] Matto 22:35-40, Luqo 10:25-37
[5] Rimliklar 7:7-13

QOYA

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

QUDDUS

Quddus Oʻrta yer dengizidan qariyb 50 kilometr sharqda, togʻ tizmasida joylashgan. Ilgari bu shahar togʻdagi qalʼa boʻlgan, keyinchalik esa kengayib, atrofdagi qirlar va vodiylarni oʻz ichiga olgan. Miloddan oldingi 1000 yilda shoh Dovud Quddusni bosib olgandan keyin shahar Isroil xalqi uchun siyosiy va diniy markazga aylangan.

Qadimda Quddus shahrining nomi Salim edi. Salim shohi va ruhoniysi Maliksidiq Ibrohim bilan uchrashib, uni duo qilgan[1]. Keyinroq Xudo Ibrohimga oʻgʻli Isʼhoqni shu shaharga yaqin joyda qurbonlik qilishni buyurgan[2]. Isroil xalqi Kanʼon yurtini bosib olgandan keyin Quddusni qoʻlga kiritgan, ammo shaharning tub aholisi — Yobus xalqi u yerda yashab qolavergan[3]. Dovud barcha Isroil qabilalarining shohi boʻlgandan keyin Yobuslarning qalʼasini, yaʼni Quddusni[4] qoʻlga kiritgan va uni oʻz shohligining poytaxti qilgan[5]. Dovud Ahd sandigʻini Quddusga keltirgan va Quddus Ahd sandigʻining doimiy maskani boʻlib qolgan[6]. Dovud Quddusda Xudoga atab Maʼbad qurmoqchi boʻlgan, ammo Maʼbadni Dovud emas, balki uning oʻgʻli shoh Sulaymon qurgan[7].

Miloddan oldingi 586 yilda Quddusni Bobil qoʻshini bosib olgan. Shahardagi binolar va Maʼbad talon–taroj qilinib, ularga oʻt qoʻyilgan, shahar devorlari buzilgan, aholisi esa asirlikka olib ketilgan[8]. Miloddan oldingi 538 yilda, Fors imperiyasi hukmronligi davrida yahudiylarga oʻz vataniga qaytishga va Maʼbadni qayta qurishga ijozat berilgan[9]. Miloddan oldingi 445 yilda Fors shohi amaldori Naximiyo Quddusga borib, shahar devorlarining qurilishiga boshchilik qilgan. Miloddan oldingi 332 yilda Quddus shahri hech bir qarshiliksiz Iskandar Zulqarnaynga taslim boʻlgan. Miloddan oldingi 63 yilga qadar, taxminan 100 yil davomida Quddus shahri mustaqil yahudiy davlatining poytaxti boʻlgan. Miloddan oldingi 63 yilda esa bu yurt Rim imperiyasi tomonidan bosib olingan va unga qaram boʻlib qolgan.

Iso Masih, yahudiy urf–odatlariga koʻra, belgilangan diniy bayramlar paytida Quddusni ziyorat qilgani borardi[10]. U Quddusda Fisih bayrami ayyomida qoʻlga olingan va oʻlimga hukm qilinib, xochga mixlangan. Iso Masih oʻlikdan tirilgandan keyin Quddusda shogirdlariga zohir boʻlgan. Iso ularga, Xudo sizlarni Muqaddas Ruhga choʻmdirmaguncha Quddusda qolinglar, deb buyurgan[11]. Isoning izdoshlari birinchi marta Quddusda quvgʻin qilinganlar[12]. Milodiy 66 yilda Yahudiya viloyatining aholisi Rim hukumatiga qarshi isyon koʻtargan. Milodiy 70 yilda Rimliklar Titus boshchiligida Quddusni yana qoʻlga kiritib, shaharni va Maʼbadni yer bilan yakson qilganlar. Shunday qilib, Isoning bashorati amalga oshgan[13].

Samoviy Quddus deganda Xudoning samodagi maskani nazarda tutiladi, kelajakda esa bu maskan yer yuzida boʻladi[14].

[1] Ibtido 14:17-20, Ibroniylar 7:1-2

[2] Ibtido 22:1-2 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

[3] Hakamlar 1:21
[4] SION soʻziga qarang.
[5] 2 Shohlar 5:6-7
[6] 2 Shohlar 6:1-19
[7] 2 Shohlar 7:1-17, 3 Shohlar 5:1-6:38
[8] 4 Shohlar 25:8-17, 2 Solnomalar 36:13-21
[9] Ezra 1:1-11

[10] Luqo 2:41-42, Yuhanno 4:45, 7:2-4, 10, 10:22-23

[11] Havoriylar 1:3-5, 2:1-13
[12] Havoriylar 8:1-3
[13] Luqo 19:41-44, 21:5-6
[14] Ibroniylar 12:22, Vahiy 21:2-3

QUMRON QOʻLYOZMALARI

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QURBONGOH

Toshdan yoki loydan qurilgan maxsus joy. Qadimda odamlar qurbongohlarda nazrlar va qurbonliklar kuydirganlar, tutatqi tutatganlar. Qurbongoh muqaddas hisoblangan.

Muqaddas Kitobning koʻp oʻrinlarida “qurbongoh” soʻzi Muqaddas chodirning hovlisidagi, keyinchalik esa Maʼbadning hovlisidagi bronza qurbongohga nisbatan ishlatilgan. Ruhoniylar Isroil xalqi uchun har xil qurbonliklar va nazrlar kuydirishda bronza qurbongohdan foydalanganlar.

BRONZA QURBONGOH, QURBONLIK KUYDIRILADIGAN QURBONGOH

Bronzadan yasalgan bu qurbongoh Muqaddas chodirning hovlisida, keyinchalik esa Maʼbad hovlisida oʻrnashtirilgan edi.

TUTATQI QURBONGOHI, OLTIN TUTATQI QURBONGOHI

Akas yogʻochidan yasalgan, usti toza oltin bilan qoplangan qurbongoh. Bu qurbongoh Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Maʼbadning Eng muqaddas xonasi oldida oʻrnashtirilgan edi. Ruhoniylar bu qurbongoh ustida Isroil xalqi uchun tutatqi tutatardilar.

QURBONLIK

Xudoga sajda qilish uchun buqa, qoʻzi, echki, kaptar yoki musicha kabi jonivorlar qurbonlik qilinardi. Jonivor soʻyilgandan keyin, uning bir qismi Xudoga yoqimli hid boʻlishi uchun nazr sifatida qurbongohda kuydirilgan. Qolgan qismi esa ruhoniylarga berilgan yoki sajda qiluvchilar tomonidan yeyilgan. Isroil xalqi Xudoga shukrona aytish, Xudodan marhamat va baraka tilash, gunohlari uchun kechirim soʻrash maqsadida qurbonliklar keltirgan. Eski Ahdda aytib oʻtilgan beshta qurbonlik turi quyidagicha:

KUYDIRILADIGAN QURBONLIK, KUYDIRILADIGAN NAZR

Bu turdagi qurbonlikning hamma aʼzolari qurbongohda batamom kuydirilgan. Bunday qurbonlikni keltirishdan asosiy maqsad — qurbonlikni kuydirganda chiqayotgan hid bilan Xudoni mamnun qilish edi. Levilar 1:1-17, 6:8-13 ga qarang.

TINCHLIK QURBONLIGI, TINCHLIK NAZRI

Bu turdagi qurbonlikning bir qismi qurbongohda kuydirilgan, qolgani esa ruhoniylarga berilgan yoki sajda qiluvchilar tomonidan yeyilgan. Xudoga shukrona tariqasida yoki Undan yordam, marhamat va baraka soʻrab keltirilgan bu qurbonlik turi boshqa qurbonliklarga qaraganda koʻp qilingan. Koʻpincha Eski Ahdning ibroniycha matnida “tinchlik qurbonligi” iborasi “qurbonlik” soʻzi bilan ifodalangan. Levilar 3:1-17, 7:11-21 ga qarang.

SHUKRONA QURBONLIGI, SHUKRONA NAZRI

Tinchlik qurbonligi va tinchlik nazri shu nomlar bilan ham atalgan. Levilar 7:11-15 ga qarang.

GUNOH QURBONLIGI

Bu turdagi qurbonlikni birortasi bilmay qilgan gunohi uchun Xudodan kechirim soʻrab keltirgan. Bulgʻangan odamni poklash uchun keltiriladigan bu qurbonlik poklanish marosimining bir qismi edi. Qurbonlikning qoni bir necha usul bilan poklanish marosimida ishlatilgan. Qurbonlikning bir qismi qurbongohda kuydirilgan, qolgani esa yo ruhoniylarga berilgan yoki qarorgoh tashqarisida halol joyda kuydirib yuborilgan. Levilar 4:1-5:13, 6:24-30 ga qarang.

AYB QURBONLIGI

Gunoh qurbonligining maxsus turi. Biror odam boshqasini aldaganda, oʻgʻrilik qilganda yoki boshqa birovga moddiy zarar yetkazganda ayb qurbonligini keltirgan. Birortasi Xudoga bagʻishlangan narsani oʻzlashtirib olganda ham ayb qurbonligini keltirishi kerak edi. Aybdor odam bu qurbonlikni keltirish bilan birga, oʻgʻirlagan yoki zarar yetkazgan narsaning toʻliq narxini, buning ustiga oʻsha narsa qiymatining 20 foizini jarima sifatida toʻlagan. Levilar 5:14-6:7, 7:1-10 ga qarang.

QURBONLIK KUYDIRILADIGAN QURBONGOH

QURBONGOH soʻziga qarang.

QUROLBARDOR

Qadimda lashkarboshining qurollarini koʻtarib yuruvchi jangchi.

QURʼA

Qurʼa tashlashda yogʻoch boʻlaklari yoki toshlar ishlatilgan boʻlib, shu orqali Xudoning xohish–irodasi aniqlangan. Baʼzan odamlar qurʼa tashlab, Xudodan biror ishni qanday yoki qachon qilish kerakligini soʻrashgan.

QUTLUGʻ KECHA

Iso Masih Oʻz oʻlimidan oldin shogirdlari bilan birga Fisih taomini tanovul qilgan[1]. Oʻsha kecha Iso shogirdlariga, sizlar birga taom tanovul qilganingizda, Meni xotirlanglar, deb buyurgan. Iso Masihning izdoshlari Uning bu amriga itoat etib, tez–tez yigʻilib turardilar va birgalikda taom tanovul qilardilar. Ular taomni tanovul qilganlarida, Iso buyurganday non sindirib yerdilar va sharobdan ichardilar[2]. Shu tarzda ular Iso Masihga oʻz ehtiromini koʻrsatib, Iso ularning gunohlari uchun qurbon boʻlganiga ishonganlarini tasdiqlar edilar[3], Iso Oʻz sevgisini qanday namoyon qilganini xotirlar edilar. Iso ularni qanday sevgan boʻlsa, shogirdlar ham bir–birlarini shunday sevishlari kerak edi[4].

[1] Luqo 22:14-20
[2] Havoriylar 2:42, 46, 20:7
[3] 1 Korinfliklar 10:16-17, 21, 11:17-34
[4] Yuhanno 15:9-17

QOʻL TEGIRMON

Ikkita yassi tosh. Bu toshlar yordamida don yanchilib, un qilinar edi. Ustki tosh odatda dumaloq boʻlib, oʻrtasida teshigi bor edi. Shu teshikdan don solinardi. Ustki toshning dastasi boʻlgan. Shu dastadan ushlab, ustki toshni ostki tosh ustida yurgʻizganlar.

QOʻZI

Qadimda qoʻzi va boshqa halol hayvonlar Xudoga qurbonlik qilingan[1]. Tavrotga koʻra, Isroil xalqi Muqaddas chodirda, keyinchalik esa Maʼbadda qurbonliklar keltirishi kerak edi. Ular har kuni ertalab va kechqurun, yangi oy chiqqanda va belgilangan bayramlarda qoʻzilarni qurbonlik qilardilar[2]. Har yili nishonlanadigan Fisih bayramida hamma oʻz uyida olovda pishirilgan qoʻzi goʻshtini isteʼmol qilardi[3]. Shunday qilib, ular Xudo Isroil xalqining toʻngʻich oʻgʻillarini Misrdagi oxirgi falokatdan Fisih qurbonligi orqali qutqarganini eslashardi[4]. Odamlar har qanday nopoklikdan tozalanish uchun oʻtkaziladigan poklanish marosimlarida ham qoʻzilarni qurbonlik qilishardi[5].

Ishayo paygʻambar odamzodning gunohini oʻz boʻyniga oladigan Xudoning quli haqida bashorat qilgan. Xudoning bu quli boʻgʻizlanishga olib ketilayotgan qurbonlik qoʻzisiga oʻxshatilgan[6]. Yahyo paygʻambar Iso Masihni butun dunyoni gunohlardan poklaydigan Xudoning Qoʻzisi deb ataydi[7]. Iso Masih Fisih bayrami ayyomida xochga mixlangan. Bir necha yillar oʻtib Pavlus, Iso Masih bizning Fisih qurbonligimiz boʻldi, deb taʼlim bergan[8]. Vahiy kitobida Iso Masih boʻgʻizlangan Qoʻzi kabi tasvirlangan[9]. Oʻsha Qoʻzi Xudoning dushmanlari ustidan gʻolib chiqadi va Xudo bilan birga abadiy hukmronlik qiladi[10].

[1] Ibtido 4:4, 15:9, 22:7

[2] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun QURBONLIK va BAYRAMLAR soʻzlariga qarang.

[3] Chiqish 12:1-13
[4] Chiqish 12:26-27
[5] Levilar 12:6-7, 14:10-14, 19-20
[6] Ishayo 53:6-7
[7] Yuhanno 1:29, 36
[8] 1 Korinfliklar 5:7
[9] Vahiy 5:6-14, 7:9-17
[10] Vahiy 17:14, 21:22-27, 22:1-5

RABBIMIZ ISONI XOTIRLASH UCHUN NON SINDIRISH

QUTLUGʻ KECHA iborasiga qarang.

RABBIY XUDO, RABBIM XUDO, RABBIMIZ XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

ROMLAR

Muqaddas chodirning maxsus yasalgan qismlari. Kumush tagliklarga oʻrnatilgan romlar tik qilib, yonma–yon qoʻyilardi. Chodirning ikki yon devori va orqa devori shu romlardan iborat boʻlgan.

RUHONIY

Diniy xizmat va marosimlarni oʻtkazish uchun maxsus tayyorlangan kishi. Qadimgi Isroilda Tavrotga koʻra, ruhoniy Levi qabilasidan, Musoning akasi Horun avlodidan boʻlishi shart edi. Ruhoniylar Muqaddas chodirda, keyinchalik Quddusdagi Maʼbadda xizmat qilganlar. Ular sajda qilishda bosh boʻlardilar, qurbonliklar keltirardilar, diniy rasm–rusum va marosimlar oʻtkazardilar. Ruhoniylarga xizmatda levilar yordam berardilar[1]. Muqaddas chodirning Muqaddas xonasiga, keyinchalik esa Maʼbadning Muqaddas xonasiga faqatgina ruhoniylar kirishga haqli edilar. Ruhoniylarga Isroilda yer ulush qilib berilmagan edi. Tavrotga koʻra, ular keltirilgan qurbonliklardan ulush olib, kundalik ehtiyojlarini qondirishardi[2]. Ruhoniylarga odamlar orasidagi kelishmovchiliklarni hal qilish va Xudoning qonun–qoidalarini xalqqa oʻrgatish vazifasi topshirilgan edi.

OLIY RUHONIY

Isroil xalqining eng muhim va eng yuqori lavozimdagi ruhoniysi. Oliy ruhoniy oʻz vazifasini ado etish uchun maxsus liboslar kiygan. Bu liboslar efod, rido, naqshli koʻylak, salla, belbogʻ va oʻn ikkita qimmatbaho tosh qadalgan koʻkrakpechdan iborat edi[3]. Oliy ruhoniy bir yilda bir marta — Poklanish kunida oʻzining eng muhim vazifasini bajargan. Oʻsha kuni oliy ruhoniy Muqaddas chodirning, keyinchalik Maʼbadning Eng muqaddas xonasiga kirgan. Bu xonada u oʻzini va Isroil xalqini gunohdan poklash marosimini oʻtkazgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan POKLANISH KUNI iborasiga qarang.

[1] LEVI, LEVILAR soʻzlariga qarang.
[2] Sahroda 18:8-20
[3] Chiqish 28–bob va Levilar 8:6-9

ROʻZA TUTISH

Muqaddas Kitobda roʻza muhim ahamiyatga egadir. Inson ilojsiz vaziyatlarga tushib qolganda, savob uchun emas, balki toat–ibodatga berilib, Xudoning madadiga muhtojligini koʻrsatish maqsadida roʻza tutadi. Insonning hayotida jiddiy muammolar paydo boʻlganda ovqat yeyish kabi jismoniy ehtiyojlar ahamiyatsiz boʻlib koʻrinadi.

Tavrotga koʻra, Isroil xalqi gunohlaridan tavba qilganini koʻrsatish uchun Poklanish kuni roʻza tutishi kerak edi[1]. Shuningdek, Isroil xalqi Bobilda surgunda boʻlganda ham, surgundan keyingi davrlarda ham qaygʻuli voqealarni xotirlash maqsadida har yili roʻza tutgan. Maʼbadning vayron qilinganini xotirlab roʻza tutganlari buning bir misolidir[2].

Belgilangan roʻzalardan tashqari, Isroil xalqi boshqa holatlarda ham roʻza tutgan. Masalan, birortasi yaqin odamining oʻlimidan keyin oʻz qaygʻusini ifoda etish[3], mushkul vaziyatda Xudodan yordam soʻrash[4], oʻz gunohidan tavba qilganini yoki boshqalarga hamdardligini koʻrsatish maqsadida roʻza tutgan[5]. Roʻza odatda ibodat bilan bogʻliq boʻlib, Xudodan yoʻl–yoʻriq olish va madad tilash uchun[6], birovning mushkulini oson qilish uchun tutilardi[7]. Isroil xalqi orasida, roʻza tutgan odam Xudodan albatta javob oladi, degan qarash keng tarqala boshlagan edi[8]. Ammo Eski Ahd davridagi paygʻambarlar bu qarashning mutlaqo notoʻgʻri ekanini aytganlar. Ularning taʼkidlashicha, odam roʻzani xudbin niyatda tutishi kerak emas, aksincha roʻza paytida insonning oʻy–xayoli va xatti–harakatlari Xudoga manzur boʻlishi shart[9].

Yangi Ahd davrida yahudiy din arboblari va ularning shogirdlari haftada ikki martadan roʻza tutishgan. Ammo Iso Masihning shogirdlari Uning yer yuzidagi xizmati paytida roʻza tutmaganlar, Iso osmonga koʻtarilgandan keyin esa roʻza tutadigan boʻldilar[10]. Iso Masihning taʼlimoti boʻyicha, odam boshqalarning eʼtiborini oʻziga jalb qilmasdan roʻza tutishi kerak[11].

[1] Levilar 16:29-31, 23:26-29

[2] Zakariyo 7:3-5, 8:19 oyatlarga va Zakariyo 8:19 izohiga qarang.

[3] 2 Shohlar 1:12

[4] Naximiyo 1:4, Ester 4:3

[5] 1 Shohlar 7:6, Ezra 10:6, Naximiyo 9:1-2, Doniyor 9:3-4, Yunus 3:5-8

[6] 2 Shohlar 12:15-23, 2 Solnomalar 20:3-4, Ezra 8:21-23

[7] Ester 4:15-17, Zabur 34:13
[8] Ishayo 58:3
[9] Ishayo 58:3-12, Yeremiyo 14:10-12
[10] Mark 2:18-20, Havoriylar 13:2-3, 14:23
[11] Matto 6:16-18

SADDUQIY

Iso Masih davrida yahudiylarning muhim bir diniy mazhabi. Bu mazhab asosan ruhoniylardan va zodagonlardan iborat edi. Sadduqiylar katta siyosiy kuchga ega boʻlib, Maʼbad maʼmuriyatiga ham hukmini oʻtkazardilar. Oliy kengash aʼzolarining koʻpchiligi Sadduqiylardan edi. Farziylardan farqli ravishda, ular ogʻzaki tarqalgan urf–odatlarni qabul qilmasdilar, faqat Tavrotda yozilgan qonun–qoidalarga rioya qilardilar, oʻliklarning tirilishiga ham ishonmas edilar. Iso bilan Sadduqiylar orasida koʻp kelishmovchiliklar boʻlgan.

SAMARIYA

Miloddan oldingi 885-874 yillarda hukmronlik qilgan shoh Omri davridan boshlab, Samariya Isroilning, yaʼni shimoliy shohlikning[1] poytaxti boʻldi[2]. Eski Ahdda baʼzan Samariya degan nom Isroil shohligi oʻrnida ham ishlatilgan[3]. Yangi Ahdda esa bu nom ostida Iordan daryosining gʻarbidagi, Jaliladan janubdagi yerlar nazarda tutilgan. Samariya Rim imperiyasining Yahudiya viloyati hududida edi.

[1] ISROIL soʻziga qarang.
[2] 3 Shohlar 16:23-24
[3] 3 Shohlar 13:32, 4 Shohlar 17:24

SAMARIYALIK

Yangi Ahd davrida Samariyada tugʻilgan odam[1]. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriyaliklar Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni bosib olgandan keyin aholisining aksariyat qismini asir qilib olib ketdilar. Samariya hududiga esa ajnabiy xalqlar majburan koʻchirildi[2]. Bir necha asrlardan keyin yunonlar ham bu joylarga oʻrnashib olganlar. Shuning uchun Rim imperiyasi davrida Samariya aholisining etnik tarkibi aralash boʻlgan. Samariyaliklar va yahudiylar orasida adovat bor edi. Samariyaliklar faqatgina oʻzlarining Tavrotini Xudo yuborgan muqaddas bitik deb bilardilar. Ularning Tavrot nusxasi yahudiylarning Tavrotidan farq qilar edi. Samariyaliklar Xudoga Quddusda emas, balki Garizim togʻida sajda qilganlar[3]. Ular taxminan miloddan oldingi 400 yilda Garizim togʻida maʼbad qurganlar. Bu maʼbad taxminan miloddan oldingi 128 yilda yahudiylar tomonidan vayron qilingan. Buning oqibatida yahudiylar va Samariyaliklar orasidagi adovat yanada kuchaygan.

[1] SAMARIYA soʻziga qarang.

[2] 4 Shohlar 17:1-6, 24-41

[3] Yuhanno 4:20 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

SAMO

OSMON, SAMO soʻzlariga qarang.

SAMOVIY XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

SANDIQ

AHD SANDIGʻI iborasiga qarang.

SANDIQNING QOPQOGʻI

AHD SANDIGʻINING QOPQOGʻI iborasiga qarang.

SARDOBA

Yomgʻir suvini toʻplash va saqlash uchun barpo qilingan sunʼiy hovuz. Chuqur qazilgandan keyin chuqurning hamma yogʻiga toshlar zich qilib terib chiqilardi, toshlar usti suvalib, shu tariqa sardobalar yasalardi. Bundan tashqari, sardobalar katta qoyalarni oʻyib ham yasalardi.

SARVARI OLAM

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

SEVMOQ

Ibroniy va yunon matnlarida “sevgi” tushunchasini ifodalaydigan bir nechta soʻz ishlatilgan boʻlib, ular mazkur tarjimada “sevgi, muhabbat, sevmoq, yaxshi koʻrmoq” kabi soʻzlar bilan berilgan. Muqaddas Kitobda bu soʻzlar nafaqat odamlarning oʻzaro munosabatini, balki ularning Xudo bilan boʻlgan yaqin munosabatini koʻrsatish uchun ham ishlatilgan. Odatda oʻzaro munosabat oʻrnatib, ahd[1] tuzgan ikki tomon bir–biriga nisbatan sadoqatli va iltifotli boʻlishi talab etiladi.

Eski Ahdda buning eng yorqin misoli Xudoning Isroil xalqi bilan boʻlgan munosabatidir. Isroil xalqi Xudoning sevgisini qozonmagan boʻlsa ham, Xudo ularni qanchalik sevishini koʻrsatish uchun ular bilan ahd tuzishga qaror qilgan[2]. Bu ahdning shartiga koʻra, Isroil xalqi Egasi Xudoni butun qalbi bilan, jonu dili bilan, butun vujudi bilan sevishi va Uning amrlarini bajarishi kerak edi[3]. Oʻsha amrlardan birida aytilishi boʻyicha inson oʻzgani oʻzini sevganday sevishi kerak[4].

Iso Masih Xudoni va boshqalarni sevish haqidagi amrlarni Tavrotning eng muhim amrlari deb hisoblagan[5]. U Oʻz shogirdlariga, bir–biringizni sevinglar, amrlarimga amal qilinglar, deb buyurgan[6]. Isoning Oʻzi ham samoviy Otasini qanchalik sevishini koʻrsatish uchun Uning amrlarini toʻliq bajargan[7].

Xudo butun odamzodga boʻlgan sevgisini koʻrsatish maqsadida bu dunyoga Oʻzining yagona Oʻgʻli Iso Masihni yuborgan edi. Iso Masih odamzodning gunohi uchun qurbon boʻldi. Isoga ishongan har bir inson gunohlaridan butunlay poklanadi va abadiy hayotga ega boʻladi[8]. Xudo sevgi manbai boʻlgani uchun Unga ishonganlar ham Xudodan namuna olib, bir–birlarini yaxshi koʻrishlari kerak[9].

[1] AHD soʻziga qarang.
[2] Qonunlar 7:6-9
[3] Qonunlar 6:5, 11:1
[4] Levilar 19:18
[5] Mark 12:28-34
[6] Yuhanno 13:34-35, 14:15, 21-24, 15:12, 17
[7] Yuhanno 14:31, 15:9-10

[8] Yuhanno 3:16, 1 Yuhanno 4:9-10, Rimliklar 5:8

[9] 1 Yuhanno 4:7-8, 11-12, 16, 19-21

SIDON

FINIKIYA soʻziga qarang.

SINAGOGA

Yahudiylar toat–ibodat qilishlari, Muqaddas bitiklarni oʻqib–oʻrganishlari va diniy taʼlim olishlari uchun yigʻiladigan joy, ibodatxona. Sinagogalarda qurbonliklar keltirilmagan, qurbonliklar faqat Quddusdagi Maʼbadda keltirilar edi.

SION

Shoh Dovud Yobus xalqidan tortib olgan Quddusning bir qismi Sion qalʼasi deb atalardi[1]. Bu joy Dovud qalʼasi deb nom oldi. Keyinchalik esa Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb ataladigan boʻldi. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan.

[1] 2 Shohlar 5:6-9

SIPOH

Qadimda shohning lashkari safida xizmat qilgan jangchi.

SOVURISH, SHOPIRISH

SOVUT

Tanani nayza, qilich yoki oʻq zarbidan saqlash uchun kiyiladigan zirhli harbiy kiyim. Sovutlar odatda hayvon terisidan qilingan, ammo baʼzan temir va bronzadan ishlangan. Temir va bronza sovutlar juda qimmat boʻlgan. Kamonkashlar va aravakashlar jang paytida himoyalanish maqsadida sovut kiyganlar, chunki ularning qoʻllari band boʻlgani uchun qalqon koʻtara olmasdilar. Baʼzan jang otlariga ham sovut kiydirilgan.

SOYLIK

Ikki adir oraligʻidagi pastlik. Yaqin Sharqda baʼzi soyliklar vodiy kabi keng, baʼzilari esa jar kabi chuqur va tor boʻladi. Yogʻingarchilik mavsumida soylikda suv oqadi, boshqa paytlarda esa suvi qurib qoladi.

SURGUN

Bu soʻz ostida odatda Isroil va Yahudo shohliklari dushmanlar tomonidan bosib olinib, aholisining aksariyat qismi boshqa yurtga surgun qilingan davr nazarda tutiladi. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Isroil va Yahudo xalqlari Xudoning hukmi oqibatida surgun qilinganlar, chunki ular Xudoning Muso orqali tuzgan ahdiga sodiq boʻlmagan edilar[1].

Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriya Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni bosib oldi. Ossuriyaliklar Isroil poytaxti Samariyani qoʻlga kiritgandan keyin yurt aholisining aksariyatini Ossuriyaning turli hududlariga asir qilib olib ketdilar[2]. Isroil yurtiga esa ajnabiy xalqlarni majburlab koʻchirdilar[3].

Miloddan oldingi 605 yildan boshlab, Bobilliklar Yahudoga, yaʼni janubiy shohlikka qayta–qayta hujum qildilar. Bu hujumlar oqibatida ular baʼzi yahudiylarni Bobilga asirlikka olib ketdilar. Doniyor paygʻambar deb tanilgan yosh yigit ham mana shu asirlar orasida edi[4]. Nihoyat, miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar Yahudo poytaxti Quddusni qoʻlga kiritib, uni vayron qildilar[5]. Yurt aholisining aksariyatini asir qilib olib ketdilar[6]. Asirga olinmagan yahudiylar Misrga qochib bordilar[7].

Yahudiylar Bobil surgunida boʻlganlarida ham oʻzlariga uy qurganlar, tijorat va dehqonchilik bilan shugʻullanganlar. Ular oʻz diniy urf–odatlariga rioya qilgan holda, milliy oʻzligini saqlab qolganlar. Doniyor va Hizqiyol paygʻambarlar mana shu surgun davrida faoliyat koʻrsatganlar. Keyinchalik Yahudo yurti Forslar hukmronligi ostida boʻlganda, yahudiylardan baʼzilari Zarubabel va Ezra boshchiligida Yahudoga qaytib borganlar va Quddusda Maʼbadni qayta qurishni boshlaganlar[8]. Oradan yillar oʻtib, Fors shohi xizmatidagi yahudiy amaldori Naximiyo ham Yahudoga qaytgan va Quddus devorlarini qayta qurish ishlariga boshchilik qilgan[9].

Koʻp yahudiylar ona yurtlaridan uzoqda yashashda davom etaverganlar. Jumladan, Ester kitobida Fors shohligida yashagan yahudiylar toʻgʻrisida hikoya qilingan. Bu voqealar miloddan oldingi beshinchi asrda Fors shohligining poytaxti Shushanda boʻlib oʻtgan. Bobil va Misrdagi Iskandariya shaharlari uzoq yillar davomida yahudiylarning diniy taʼlim markazlari boʻlib xizmat qilgan.

[1] 4 Shohlar 17:7-23, 24:1-4, 2 Solnomalar 36:13-21, Yeremiyo 25:1-11

[2] 4 Shohlar 17:5-6
[3] 4 Shohlar 17:24
[4] Doniyor 1:1-6
[5] 4 Shohlar 24:20-25:17, Yeremiyo 52:1-16

[6] 4 Shohlar 24:13-16, 25:11-12, 2 Solnomalar 36:20, Yeremiyo 52:15, 28-30

[7] 4 Shohlar 25:25-26, Yeremiyo 43:1-7
[8] Ezra 1:1-5, 2:1-2, 70, 7:1-7
[9] Naximiyo 1:1-6:16

SURIYA

Muqaddas Kitobda Furot daryosining gʻarb tomonidagi hududga nisbatan ishlatilgan nom. Bu yerlar hozirgi Suriya mamlakatining bir qismini, Turkiyaning janubi–sharq tomonini va Livanni oʻz ichiga olgan. Miloddan oldingi 332 yilda Iskandar Zulqarnayn bu yerlarni bosib olgan edi. Iskandarning oʻlimidan keyin Suriyada yunonlar sulolasi hukmronlik qilgan. Miloddan oldingi 64 yilda Suriya Rim imperiyasi tomonidan bosib olingan. Yunon va Rim hukmronliklari davrida Suriyaning poytaxti Antioxiya shahri boʻlgan. Bu shahar hozirgi Turkiya mamlakatining Antakiya shahriga yaqin edi. Suriyaning yunonlar istilosidan oldingi tarixi haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun ORAM soʻziga qarang.

SUVGA CHOʻMDIRMOQ, SUVGA CHOʻMDIRILMOQ

Muhim diniy marosimlardan biri boʻlib, bu marosim orqali inson oʻzini Xudoga bagʻishlaganini koʻrsatardi. Tavrot qonunlari boʻyicha, inson nopoklikdan tozalanish uchun suv bilan yuvinib, poklanish marosimini oʻtkazar edi[1]. Keyinchalik, Iso Masih davrida Yahyo paygʻambar odamlarni suvga choʻmdirilishga daʼvat etgan. Bu suvga choʻmdirilish marosimi, insonning gunohdan yuz oʻgirganini va hayotini Xudoga bagʻishlab, Unga itoatkorlik bilan yashashga qaror qilganini bildiradi. Iso Xudoning irodasini toʻla bajarish uchun Yahyo tomonidan suvga choʻmdirilgan[2]. Iso butun yurt boʻylab taʼlim berib yurganda, uning shogirdlari ham Yahyoga oʻxshab odamlarni suvga choʻmdirar edilar[3].

Iso Masih osmonga koʻtarilib ketishidan oldin shogirdlariga: “Boringlar, barcha xalqlardan shogird orttiringlar. Ularni Ota, Oʻgʻil va Muqaddas Ruh nomi bilan suvga choʻmdiringlar”, deb amr bergan[4]. Oʻsha paytdan beri suvga choʻmdirilish marosimi Isoning oʻlimi va tirilishining timsoli boʻlib xizmat qilib kelmoqda. Suvga choʻmgan inson eski hayoti uchun oʻlib, yangi hayot uchun tirilgan hisoblanadi[5]. Suvga choʻmdirilish yana imonlilar Isoning qoni orqali gunohdan poklanganining ham timsolidir[6].

[1] Misol uchun, Chiqish 29:1-4, 30:17-21, Levilar 14:8-9, Sahroda 8:7 ga qarang, yana Zabur 50:4, Hizqiyol 36:25 ga qarang.

[2] Matto 3:13-15
[3] Yuhanno 3:22-26, 4:1-3
[4] Matto 28:18-20

[5] 1 Butrus 3:21, Rimliklar 6:1-5, Kolosaliklar 2:12

[6] Havoriylar 22:16, 1 Yuhanno 1:7, Ibroniylar 10:10, 22

SUYANGAN QOYA

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

TAVROT

“Tavrot” soʻzi ibroniycha “toʻrah” soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, maʼnosi “qonun” demakdir. Baʼzan ibroniycha “toʻrah” soʻzi tor maʼnoda Muqaddas Kitobning dastlabki beshta kitobiga — Ibtido, Chiqish, Levilar, Sahroda, Qonunlarga nisbatan ishlatiladi. Ushbu tarjimada ham “Tavrot” soʻzi odatda Muqaddas Kitobning dastlabki beshta kitobiga ishora qiladi. Bu kitoblarda dunyoning yaratilishi, Isroil xalqining Muso boshchiligida Misrdan chiqishi, Xudo Muso orqali Isroil xalqiga bergan qonunlar va koʻplab voqealar bayon etilgan. Tavrot kitoblarining muallifi Muso paygʻambardir. Shu sababdan baʼzan Tavrot “Musoning Tavrot kitobi”, “Musoning kitobi” yoki “Musoning qonuni” deb ataladi.

TAVROT TAFSIRCHISI

Musoning qonunlarini mukammal bilgan ziyoli odam. Tavrot tafsirchilari Xudoning qonunlaridan xalqqa taʼlim berganlar. Ularning baʼzilari ibroniycha Muqaddas bitiklardan nusxa koʻchirish bilan shugʻullanganlar. Tavrot tafsirchilari Isroil xalqi orasida obroʻ–eʼtiborga ega boʻlib, jamiyatga kuchli taʼsir koʻrsatganlar. Muqaddas Kitobda tilga olingan tafsirchilar orasida eng koʻzga tashlanadigani ruhoniy Ezradir. Yangi Ahd davrida baʼzi tafsirchilar Oliy kengash aʼzolari boʻlganlar.

TINCHLIK QURBONLIGI, TINCHLIK NAZRI

QURBONLIK soʻziga qarang.

TIR

FINIKIYA soʻziga qarang.

TUTATQI QURBONGOHI

QURBONGOH soʻziga qarang.

TOʻNGʻICH OʻGʻIL

Qadimda toʻngʻich oʻgʻil yuqori maqomga ega edi. Odatda toʻngʻich oʻgʻil duo qilinganda, unga alohida baraka tilanardi[1]. Toʻngʻich oʻgʻil ukalariga qaraganda ikki hissa koʻproq meros olardi[2]. Otasining vafotidan keyin toʻngʻich oʻgʻil oila boshligʻi hisoblanardi.

Tavrotga koʻra, Isroil xalqining har bir oilasidagi toʻngʻich oʻgʻil Xudoga tegishli boʻlib, Unga bagʻishlanishi kerak edi[3]. Barcha toʻngʻich oʻgʻillarning oʻrniga levilar Muqaddas chodirda, keyinchalik esa Maʼbadda xizmat qilganlar[4]. Toʻngʻich oʻgʻilni qaytarib sotib olishning ramzi sifatida ruhoniylarga pul nazr qilib berilardi[5]. Xudo Isroil xalqining toʻngʻich oʻgʻillarini Misrdagi oxirgi falokatdan Fisih qurbonligi orqali qutqarganini oʻsha nazr eslatib turardi[6].

[1] Ibtido 27:1-40, 48:12-20
[2] Ibtido 25:29-34, Qonunlar 21:15-17
[3] Chiqish 13:1-2, 11-16
[4] Sahroda 3:11-13, 40-41
[5] Sahroda 18:15-16
[6] Chiqish 12:26-27

UZUM SIQISH CHUQURI

UCHRASHUV CHODIRI

Muqaddas chodirning yana bir nomi[1]. Ammo Chiqish 33:7-11 da “Uchrashuv chodiri” iborasi Muqaddas chodirni emas, balki Muso paygʻambar Isroil qarorgohidan tashqarida qurdirgan boshqa bir chodirni bildiradi. Oʻsha paytda Muqaddas chodir hali yasalmagan edi[2]. Odamlar Muso orqali Egamizdan maslahat soʻrash niyatida qarorgoh tashqarisidagi chodirga kelganlar. Egamiz oʻsha chodirda Musoga gapirgan.

[1] MUQADDAS CHODIR iborasiga qarang.

[2] Chiqish 36:8-38

VALIY

Ibroniychadan soʻzma–soʻz tarjimasi koʻradigan odam. Odatda paygʻambarni valiy deb atashardi[1]. Valiylar Xudodan keladigan vahiyni koʻrish va eshitish layoqatiga ega edilar.

[1] 1 Shohlar 9:9

XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

XAYIN XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

XET XALQI

Eski Ahd davrining boshida bu nom Kanʼon naslidan boʻlgan Xetning avlodiga nisbatan ishlatilgan[1]. Ibrohim paygʻambar yashagan zamonda Kanʼon yurtida bir nechta xalqlar istiqomat qilar edi[2]. Ulardan biri Xet xalqi edi. Xet xalqidan boʻlgan Efroʻn ismli bir odam Ibrohimga Sorani dafn etish uchun yer sotgan edi[3]. Keyinchalik Isroil xalqi Kanʼonni bosib olganda, Xet xalqini ham magʻlub qilgandi. Shoh Sulaymon Xet avlodlarini qarol qilib ishlatgan[4].

Qadimda hozirgi Suriyaning shimolida yashagan boshqa bir xalq ham “Xet xalqi” deb atalgan[5]. Miloddan oldingi oʻn yettinchi asrdan oʻn ikkinchi asrgacha bu Xet xalqining shohligi buyuk bir shohlik boʻlib, katta hududni egallagan. Bu hudud hozirgi Turkiyadan janub tomonga, Suriyagacha choʻzilgan edi. Keyinchalik Ossuriya Xet xalqini magʻlub qilib, ularning yerlarini bosib olgan.

[1] Ibtido 10:15

[2] KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[3] Ibtido 23:1-20
[4] 3 Shohlar 9:20-21
[5] 3 Shohlar 10:29, 4 Shohlar 7:6

XILXONA

Qabriston hududidagi joy. Yillar, hatto asrlar davomida xilxonaga bir urugʻ–aymoqqa qarashli marhumlar dafn etiladi[1].

[1] Ibtido 47:29-30

XIV XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Xiv xalqi Kanʼon yurtining markaziy qismida yashagan. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

XONTAXTA

OLTIN XONTAXTA iborasiga qarang.

XOCH

Rim imperiyasida oʻlim jazosining bir turi jazoga mahkum boʻlgan odamni xochga mixlash edi. Uzun xodaga boshqa bir yogʻochni koʻndalangiga mixlab yoki arqon bilan bogʻlab xoch yasalardi. Odatda jinoyatchi oʻzi mixlanadigan xochning koʻndalang yogʻochini hukm ijro etiladigan joyga koʻtarib olib borar edi[1]. Jinoyatchining qoʻllari va oyoqlari xochga mixlanardi, keyin xoch tik qilib, maxsus kovlangan chuqurga oʻrnatilardi. Xochga mixlangan odam nafas olishga nihoyatda qiynalardi. U juda qattiq azob chekib, qiynalib jon berardi. Bu jarayon bir necha soat, hattoki bir necha kun davom etardi. Baʼzan xochdagi odamning oʻlimini tezlatish uchun sipohlar uning oyoqlarini urib sindirishar edi[2].

Xochga mixlash eng dahshatli va sharmandali jazo hisoblanar edi. Faqatgina qotillar, vahshiy jinoyatchilar va Rim imperiyasi dushmanlari shunday jazoga tortilar edi. Jinoyatchi ochiq joyda olomonning koʻzi oldida yalangʻoch holda jazolanardi[3]. Bundan maqsad jinoyatchini sharmanda qilish va jinoyatlarning oldini olish edi. Yahudiylar yogʻochga qoqilgan odamni Xudo laʼnatlagan deb hisoblashardi[4]. Yangi Ahdda baʼzan “yogʻoch” deyilganda “xoch” nazarda tutilgan[5].

[1] Luqo 23:26 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang.

[2] Yuhanno 19:31-33
[3] Yuhanno 19:23
[4] Qonunlar 21:23, Galatiyaliklar 3:13
[5] Havoriylar 5:30, 1 Butrus 2:24

XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

XUDODAN QOʻRQISH

Har bir insonning muqaddas Xudoga munosabatini bildiradigan ibora. Insonning ishlarini, yaxshi yoki yomon boʻlishidan qatʼi nazar, hukm qiladigan — Xudo[1]. Xudodan qoʻrqadigan odam har doim Uning ulugʻvorligidan hayratlanadi. Bunday odam Xudodan qoʻrqish bilan birga Uni sevadi, natijada Xudoga sidqidildan ishonadi va Uning amrlariga boʻysunadi. Muqaddas Kitobga koʻra, Xudodan qoʻrqish donolikning va ilmu maʼrifatning boshidir, kamtarlik va hayot manbaidir[2]. Egamizdan qoʻrqqan inson yovuzlikdan yuz oʻgiradi, toʻgʻri yashaydi va Xudoning nomini ulugʻlaydi[3]. Ishayo paygʻambar bashorat qilgan solih hukmdorning yuksak fazilatlaridan biri Egamizdan qoʻrqishdir[4]. Bu solih hukmdor Iso Masih ekanligi keyinchalik ayon boʻldi.

[1] Voiz 12:13-14, 2 Korinfliklar 5:10

[2] Hikmatlar 1:7, 9:10, 14:26-27, 15:33, 22:4, Ayub 28:28

[3] Hikmatlar 3:7, 8:13, 14:2, Malaki 3:16

[4] Ishayo 11:2-3

XUDOLAR

Muqaddas Kitobda, odatda bu soʻz butparast xalqlar sigʻinadigan xudolarni bildiradi. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Egamiz Xudo barcha xudolardan ustun[1]. Bu “xudolar” behuda butlar deb ham ataladi[2], baʼzi bir oyatlarda esa jinlar deb tasvirlanadi[3].

[1] Misol uchun, Chiqish 12:12, 18:9-11 ga qarang.

[2] Chiqish 20:3-5, Zabur 95:4-5, Ishayo 42:17, 44:6-20

[3] Qonunlar 32:16-17, Zabur 105:36-38, 1 Korinfliklar 10:19-20, yana JIN va FARISHTA soʻzlariga qarang.

XUDONING AZIZLARI, XUDONING AZIZ XALQI

Bu iboralarning soʻzma–soʻz tarjimasi “muqaddaslar” boʻlib, Xudoga bagʻishlangan, Uning xizmati uchun ajratilgan odamlar degan maʼnoni ifodalaydi. Bu iboralar Xudoga tegishli odamlarni bildirib, Eski Ahdda bir necha marta Isroil xalqiga nisbatan[1], Yangi Ahdda esa Iso Masihning izdoshlariga nisbatan ishlatiladi[2].

[1] Ishayo 63:18, Doniyor 7:18, 21, 8:24

[2] Havoriylar 9:13, 1 Korinfliklar 6:1, 2 Korinfliklar 1:1, Efesliklar 1:15, Filippiliklar 4:22, Vahiy 11:18

XUDONING NOMLARI

Muqaddas Kitobda Xudoga nisbatan bir necha ibroniycha va yunoncha nomlar, iboralar ishlatilgan. Eski Ahdda ibroniycha nomlar, Yangi Ahdda yunoncha nomlar qoʻllangan. Quyidagi roʻyxatda Xudo nomlarining oʻzbekcha ekvivalenti keltirilgan, kerakli oʻrinlarda ibroniycha va yunoncha nomlar berilgan boʻlib, maʼnolari izohlangan. Baʼzan quyidagi sabablarga koʻra, bu nomlar va iboralar boshqacha tarjima qilingan boʻlishi mumkin: 1) Asl matnning maʼnosini toʻgʻri tushunish uchun[1]. 2) Oʻzbek tilidagi mavjud tabiiy iboralarni qoʻllash uchun[2]. 3) Oʻzbekcha tarjima ravon chiqishi uchun[3].

XUDO

Ibroniychada El yoki Elohim, yunonchada Teos. Bu nomlar butun koinotning yaratuvchisi Xudoga nisbatan ishlatilgan asosiy nomlardir.

EGAM, EGAMIZ…

Ibroniychada YHVH[4], yunonchada Kurios. Eski Ahdda YHVH Xudoning ismidir. Aslida ibroniycha soʻzlar unli harflarsiz yozilgan. Qadimgi ibroniy tilining qonuniyatiga muvofiq, ibroniycha soʻzlarning faqat undosh harflari yozilgan. Ibroniycha yozuvlarni oʻqiganlar qaysi oʻrinda qanday unli tovush talaffuz etilishi kerakligini bilardilar. Ammo hozirda YHVH undoshlari bilan qaysi unli tovushlar ishlatilgani maʼlum emas. Yahudiylar Xudoning ismini juda ham muqaddas deb bilganlari uchun, Eski Ahd davrining oxirlariga kelib[5], bu ismni aytmay qoʻygan edilar. Ular Eski Ahdni oʻqiganlarida matndagi YHVH soʻzining oʻrniga “Egam, Xoʻjayinim” maʼnosini beradigan Adonay[6] soʻzini ishlata boshladilar. Yahudiy olimlari birinchi marta Eski Ahdni qadimgi yunon tiliga oʻgirganlarida, YHVH soʻzini “Ega, Xoʻjayin” maʼnosini beradigan yunoncha Kurios soʻzi bilan tarjima qilganlar. Oʻshandan beri Eski Ahdning koʻp tarjimalarida YHVH soʻzi oʻrniga “Ega, Xoʻjayin” maʼnosini beradigan soʻz ishlatiladi. Mazkur tarjimada ham bu soʻz “Egam, Egamiz…” deb berilgan. Koʻpchilik olimlar YHVH soʻzini ibroniychadagi bor boʻlmoq feʼlining ilk shakli boʻlishi mumkin, deb taʼkidlaydilar. Shu fikrga koʻra, YHVH soʻzi “U bordir”, yaʼni U abadiydir, hech qachon oʻzgarmaydi yoki “U bor boʻlishga sababdir”, yaʼni har bir narsaning kelib chiqishiga sababchi Udir, degan maʼnoni bildiradi.

Yangi Ahdda Kurios soʻzi aksariyat hollarda Iso Masihning unvoni sifatida ishlatilgan boʻlib, mazkur tarjimada Rabbiy, Rabbim, Rabbimiz… deb berilgan[7]. Baʼzi hollarda Kurios soʻzi Yangi Ahdda Xudoga nisbatan ishlatilgan boʻlib, Uning Eski Ahddagi ayrim fazilatlarini ifodalaydi. Bunday hollarda mazkur tarjimada Kurios soʻzi “Egamiz” deb berilgan. Yangi Ahdda kam ishlatilgan “Oliy hukmdor, xoʻjayin” maʼnosini bildiruvchi yunoncha Despotes soʻzi ham “Egamiz” deb tarjima qilingan.

RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ…

Ibroniychada Adon, yunonchada Kurios. Eski Ahdda Adon[8] soʻzi koʻpincha Xudoga nisbatan ishlatilgan ilohiy unvon boʻlib, Xudo Isroil xalqining samoviy Shohi ekanligini bildiradi. Yangi Ahdda Kurios soʻzi Iso Masihga nisbatan ishlatilgan boʻlib, Uning ilohiyligini va shoh sulolasiga mansubligini bildiradi. Shuning uchun mazkur tarjimada bu soʻz “Rabbiy”, “Rabbim Iso” yoki “Rabbimiz Iso” deb berilgan. Adon va Kurios soʻzlari unvon sifatida shohlarga, obroʻli muallimlar va paygʻambarlarga izzat–hurmatni ifodalash uchun ham ishlatilgan. Bunday holatlarda bu unvonlar matnga toʻgʻri keladigan soʻzlar[9] bilan tarjima qilingan. Yangi Ahdda biror kishi Iso Masihga Kurios deb murojaat qilganda mazkur tarjimada vaziyatga va matn mazmuniga toʻgʻri keladigan soʻz tanlangan.

EGAM XUDO, EGAMIZ XUDO…

Ibroniychada YHVH El-[10]. Buning soʻzma–soʻz tarjimasi YHVH mening Xudoyim, YHVH bizning Xudoyimiz…. Yangi Ahdning yunoncha matnida bu nom Kurios ho Teos deb berilgan. Yana EGAM va XUDO soʻzlariga qarang.

PARVARDIGOR EGAM, PARVARDIGOR EGAMIZ

Ibroniychada YHVH Elohim. Yana EGAM va XUDO soʻzlariga qarang.

EGAM RABBIY, EGAMIZ RABBIY

Ibroniychada Adonay YHVH. Yahudiylar Eski Ahd bitiklarini oʻqiganlarida ibroniycha matndagi YHVHni Elohim deb oʻqiganlar. Yana RABBIY, EGAM va XUDO soʻzlariga qarang.

RABBIY XUDO, RABBIM XUDO, RABBIMIZ XUDO

Ibroniychada Adonay Elohim yoki Adonay El-[11]. Yana RABBIY va XUDO soʻzlariga qarang.

SARVARI OLAM

Ibroniychada YHVH Sabaot. Sabaot soʻzi qoʻshinlar maʼnosini beradi. YHVH Sabaot degan nom Egamiz yeru osmondagi qudratli qoʻshinning buyuk lashkarboshisi ekanligini bildiradi. Yangi Ahdning yunoncha matnida bu nom — Kurios Sabaot. Yana EGAM soʻziga qarang.

PARVARDIGORI OLAM

Ibroniychada Elohim Sabaot, soʻzma–soʻz tarjimasi qoʻshinlar Xudosi. Maʼno jihatdan YHVH Sabaot iborasiga oʻxshaydi[12]. Elohim Sabaot degan nom Xudo yeru osmondagi qudratli qoʻshinning buyuk lashkarboshisi ekanligini bildiradi. Yana XUDO soʻziga qarang.

QODIR XUDO

Ibroniychada El Shadday yoki Shadday. Shadday soʻzining maʼnosi aniq emas, lekin koʻp olimlar bu soʻzni “togʻning Xudosi” deb izohlaydilar. Togʻlar kuch–qudrat ramzi boʻlgani uchun, koʻp tarjimalarda bu soʻz Xudoning qudratini ifodalaydigan nom sifatida berilgan. Yangi Ahdda yunoncha Pantokrator soʻzi “Qodir Xudo” deb tarjima qilingan. Bu yunoncha soʻz “har narsaga qodir” degan maʼnoni bildirib, baʼzan Teos, yaʼni Xudo soʻzi bilan birga qoʻllangan. Yunoncha matnda dunamis, yaʼni qudrat soʻzi baʼzan Xudoga nisbatan ishlatilgan. Bunday hollarda ham bu soʻz “Qodir Xudo” deb tarjima qilingan. Yana XUDO soʻziga qarang.

XUDOYI TAOLO

Ibroniychada El Elyon yoki Elohim Elyon, soʻzma–soʻz tarjimasi Eng yuksak Xudo. Shuningdek, Elyon soʻzi alohida ham ishlatiladi, uning soʻzma–soʻz tarjimasi eng yuksak Zot. Bu soʻz Xudo eng buyuk, eng qudratli, butun koinot Hukmdori ekanligini bildiradi. Elyon aybsizlarni oqlaydi, fosiq va yovuzlarni jazolaydi. Yangi Ahdning yunoncha matnidagi Hupsistos soʻzi “Xudoyi Taolo” deb tarjima qilingan. Hupsistos soʻzi “eng yuksak Zot” degan maʼnoni bildirib, baʼzan Teos, yaʼni Xudo soʻzi bilan birga qoʻllangan. Yana XUDO soʻziga qarang.

SAMOVIY XUDO

Ibroniychadan va yunonchadan soʻzma–soʻz tarjimasi osmon Xudosi, osmon va yer Xudosi yoki osmon Egasi.

BARHAYOT XUDO

Ibroniychadan va yunonchadan soʻzma–soʻz tarjimasi tirik Xudo. Bu nom Xudo doimo harakatda ekanini, U Oʻz xalqiga gʻamxoʻrlik qilayotganini bildiradi.

MUQADDAS XUDO

Ibroniychadan va yunonchadan soʻzma–soʻz tarjimasi muqaddas Zot. Xudoning bu nomini paygʻambarlar, ayniqsa Ishayo paygʻambar koʻp ishlatgan. “Muqaddas Xudo” degan nom Isroil xalqining Xudosi butun borliqdan ustun va tengsiz ekanligini bildiradi. U tanho, haqiqiy Xudodir.

QOYA, SUYANGAN QOYA

Ibroniychadan soʻzma–soʻz tarjimasi qoya. Bu soʻz Xudoga umid bogʻlaganlarni Uning Oʻzi himoya qilishini, sogʻ–omon saqlashini, Xudoning oʻzgarmasligini va tamomila ishonchliligini bildiradi.

OTA, OTAM XUDO, OTAMIZ XUDO…

Eski Ahdning baʼzi parchalarida Xudo Isroil xalqining Otasi, deb taʼriflangan[13]. Yangi Ahdda esa Xudo Oʻz xalqining Otasi ekanligi haqidagi tushuncha yanada yorqin ifodalangan. Iso Masih Xudoni Ota deb chaqirgan. Shu tariqa Iso Oʻzini Xudoning yagona Oʻgʻli ekanini, Otasi Xudo tomonidan bu dunyoga yuborilganini va U bilan yaqin munosabatda ekanini taʼkidlagan[14]. Shuningdek, Iso Oʻz shogirdlariga ham Xudoni samodagi haqiqiy Ota deb bilishni oʻrgatgan. Isoga ishonib, Unga ergashganlar Xudo bilan yaqin munosabat oʻrnatib, Xudoning komil sevgisidan bahramand boʻladilar. Xudo mehribon otaday ularga gʻamxoʻrlik qiladi[15].

[1] Masalan, Ibtido 4:1 da Xudoning “Egam” degan nomi “Xudo” deb tarjima qilingan, aks holda, kitobxon “Egam” soʻzini Momo Havo Odam Atoga nisbatan ishlatgan, deb notoʻgʻri tushunishi mumkin.

[2] Masalan, ibroniychadagi “Egamiz haqi” iborasi oʻzbekchaga “Xudo haqi” degan tabiiy ibora bilan tarjima qilingan.

[3] Masalan, baʼzi hollarda ibroniycha va yunoncha matnda Xudoning nomlari ishlatilgan oʻrinlarda oʻzbekchada olmoshlar ishlatilgan, ibroniycha va yunoncha matndagi olmoshlar oʻrnida esa oʻzbekchada Xudoning nomlari ishlatilgan.

[4] Yahveh deb talaffuz qilingan boʻlishi mumkin.

[5] taxminan miloddan oldingi 400 yillar

[6] Adonay ibroniychadagi Adon soʻzining maxsus koʻplik shakli boʻlib, faqat Xudoga nisbatan qoʻllaniladi.

[7] RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ… soʻzlariga qarang.

[8] Adonay ibroniychadagi Adon soʻzining maxsus koʻplik shakli boʻlib, faqat Xudoga nisbatan qoʻllaniladi. Bu soʻzning birlik shakllari Adon va Adoniy odatda odamga nisbatan ishlatiladi, ammo ayrim hollarda Xudoning unvoni maʼnosida kelgan.

[9] masalan, janobi oliylari, hazrat

[10] Ibroniychada El soʻzi qoʻshimchalar bilan ishlatiladi.

[11] Ibroniychada El soʻzi qoʻshimchalar bilan ishlatiladi.

[12] SARVARI OLAM iborasiga qarang.

[13] Misol uchun, Ishayo 63:16, 64:8, Yeremiyo 3:19, Xoʻsheya 11:1 ga qarang.

[14] Yana XUDONING OʻGʻLI iborasiga va MASIH soʻziga qarang.

[15] Matto 5:48, Luqo 22:29

XUDONING RUHI

“Ruh” deb tarjima qilingan ibroniycha va yunoncha soʻzlar yana “nafas”, “shamol” maʼnolarini ifodalaydi. Xudoning Ruhi dunyo yaratilishida bevosita ishtirok etgan[1]. Eski Ahdda bayon qilinishicha, Xudoning Ruhi insonlarni qamrab olgan, ularga turli vazifalarni bajarish uchun kuch bergan[2]. Xudoning Ruhi baʼzi odamlarni Xudoning soʻzlarini gapirishga undagan[3]. Xudo Oʻz Ruhini bir kun kelib butun odamzod ustiga yogʻdirishini Yoʻel paygʻambar orqali vaʼda qilgan[4].

Yangi Ahdda Xudoning Ruhi Muqaddas Ruh deb ataladi. Muqaddas Ruh orqali odamlar Xudoning soʻzlarini aytadilar, baʼzan moʻjizalar koʻrsatadilar. Yahyo paygʻambar bashorat qilib, Iso Masih insonlarni Muqaddas Ruhga choʻmdiradi, deb aytgan[5]. Yahyo paygʻambar Isoni suvga choʻmdirganda, Muqaddas Ruh Isoning ustiga kaptar shaklida tushgan[6] va U Muqaddas Ruhga toʻlgan[7]. Iso Masih Muqaddas Ruh boshchiligida yashagan.

Iso oʻz shogirdlariga, Otam sizlarga yoʻl–yoʻriq koʻrsatish va kuch–qudrat ato qilish uchun Muqaddas Ruhni yuboradi, deb vaʼda bergan[8]. Iso osmonga koʻtarilgandan keyin mana shu vaʼda amalga oshdi[9]. Shunday qilib, Yoʻel paygʻambarning bir necha asrlar oldin aytgan bashorati bajo boʻldi[10]. Isoning shogirdlari odamlarni tavba qilishga, suvga choʻmishga va Muqaddas Ruhni qabul qilishga daʼvat etganlar[11]. Iso Masihga ishongan har bir insonning yuragida Muqaddas Ruh yashaydi. Muqaddas Ruh ularning Xudoga tegishli ekanligini va najot kafili Oʻzi ekanligini tasdiqlaydi[12]. Muqaddas Ruh imonlilarga har xil inʼomlar beradi, ular bu inʼomlari bilan Xudoga va boshqalarga xizmat qiladilar[13]. Imonlilar Muqaddas Ruh boshchiligida hayot kechiradilar va Muqaddas Ruh tufayli ulardagi xislatu fazilatlar Xudoga manzur boʻladi[14].

[1] Ibtido 1:2

[2] Chiqish 31:3, Hakamlar 14:6, 1 Shohlar 11:6-7, 16:13

[3] 1 Solnomalar 12:18, 2 Solnomalar 15:1-7, 20:14-15, Hizqiyol 11:5, Mixo 3:8

[4] Yoʻel 2:28-29
[5] Matto 3:11
[6] Luqo 3:22
[7] Luqo 4:1, 10:21, Yuhanno 3:34

[8] Luqo 24:49, Yuhanno 14:16-17, 26, 16:7-15, 20:22, Havoriylar 1:4-5, 8

[9] Havoriylar 2:1-4
[10] Havoriylar 2:14-21
[11] Havoriylar 2:38, 19:1-6

[12] Rimliklar 8:15-16, 2 Korinfliklar 1:21-22, Efesliklar 1:13-14

[13] 1 Korinfliklar 12:4-11

[14] Galatiyaliklar 5:22-25

XUDONING UYI

Bu ibora Muqaddas chodirga, keyinchalik esa Maʼbadga ishora qilgan. MUQADDAS CHODIR iborasiga va MAʼBAD soʻziga qarang.

XUDONING OʻGʻLI, XUDOYI TAOLONING OʻGʻLI

Bu ibora unvon boʻlib, yahudiylar intizorlik bilan kutgan xaloskorga nisbatan ishlatilgan. Yahudiylarning tasavvuri boʻyicha, bu xaloskor ularni dushmanlari qoʻlidan qutqaradi va butun odamzod ustidan abadiy hukmronlik qiladi. Bu xaloskorga nisbatan odatda “Masih” unvoni ham ishlatilgan[1]. “Xudoning Oʻgʻli” yoki “Oʻgʻil” unvonlari Isoga nisbatan ishlatilganda, Iso intizorlik bilan kutilgan Masih ekanligini bildiradi. Bu unvonlar Isoning Xudo bilan yaqin munosabatini, Iso Xudoning nomidan ish qilishini koʻrsatadi. Iso Masih Oʻzining samoviy Otasiga butunlay itoat etib, sadoqat bilan xizmat qilgan. Shu tariqa Iso samoviy Otasiga izzat–hurmat koʻrsatgan, Uning fazilatlarini Oʻzida toʻliq mujassam etib, namoyon qilgan. Yuhanno 14:6-13, Kolosaliklar 1:15, 19, Ibroniylar 1:2-3 ga qarang.

Afsuski, baʼzilar “Xudoning Oʻgʻli” degan unvonni notoʻgʻri tushunib, Iso jismonan Xudodan tugʻilgan ekan, deb oʻylaydilar. Ammo bu aql bovar qilmaydigan mutlaqo notoʻgʻri fikr! Bunday fikr Muqaddas Kitobda bayon qilingan taʼlimotlarga butunlay ziddir. Yangi Ahdda bayon qilinishicha, Maryam moʻjizaviy ravishda, Muqaddas Ruhning qudrati bilan Isoga homilador boʻlgan[2].

Eski Ahdda Xudo Isroil xalqini “toʻngʻich oʻgʻlim” deb atab, ular bilan qanchalik yaqin munosabat oʻrnatganini koʻrsatgan[3]. Shuningdek, Xudo Isroil shohini ham “Mening oʻgʻlim” deb atagan, chunki Isroil shohi Xudoning vakili sifatida xalq ustidan hukmronlik qilgan[4].

[1] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun MASIH soʻziga qarang.

[2] Matto 1:18-25, Luqo 1:26-38

[3] Chiqish 4:22-23

[4] Zabur 2:7 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

XUDONING SHOHLIGI

Xudoning insonlar hayotidagi hukmronligiga va har bir yaratilgan mavjudotning oxiratda yangilanishiga ishora. Iso Masih: “Xudoning Shohligi yaqinlashdi”, deb vaʼz qilardi, U Oʻz moʻjizalari orqali bu Shohlik haqiqatan ham mavjud ekanligini koʻrsatardi. Iso Masih odamlarga: “Xudoning Shohligi sizlarning orangizda”, deb taʼlim bergan[1]. Insonlarning gunohlari Iso Masih orqali kechirilganda, ular Xudoning Shohligiga kiradilar[2]. Xudoning Shohligiga mansub boʻlgan odamlar Xudoni oʻzlarining Shohi deb tan oladilar va oʻzaro munosabatlarida Xudoning fazilatlarini namoyon qiladilar. Shu orqali Xudoning Shohligi insonlar orasida ekanligi koʻrinib turadi. Kelajakda esa Iso Masih butun dunyoni yovuzlik va qabihlikdan poklagandan keyin Xudoning Shohligi toʻliq oʻrnatiladi[3]. Matto kitobida Xudoning Shohligi “Osmon Shohligi” deb ham atalgan.

[1] Luqo 17:20-21

[2] Kolosaliklar 1:13-14

[3] Matto 25:31-46, 1 Korinfliklar 15:24-25, Vahiy 11:15, 12:10

XUDOYI TAOLO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

XUSHXABAR

Eski Ahd paygʻambarlari Masih haqida koʻp bashorat qilganlar. Intizorlik bilan kutilgan Masihning kelgani haqidagi xabar Yangi Ahdda Xushxabar deb ataladi[1]. Mazkur Xushxabarning mohiyati quyidagilardan iborat: kelishi bashorat qilingan Masih Isodir. Iso odamzodni gunoh va oʻlim qudratidan xalos qilish uchun kelgan, Iso Masihga ishongan har bir inson, millatidan qatʼi nazar, Xudoning Shohligiga kira oladi[2].

Iso Masih yer yuzidagi faoliyati davomida Oʻz shogirdlari bilan birga: “Xudoning Shohligi yaqinlashdi!” deb eʼlon qilib, odamlarni tavba qilishga va Xushxabarga ishonishga daʼvat etgan[3]. Iso Oʻz taʼlimoti va qilgan ishlari orqali[4], shuningdek, xochda jon berib, insoniyatni gunohlardan xalos qilgani va uchinchi kuni oʻlikdan tirilgani orqali Oʻzining Masih ekanligini isbotladi[5]. Iso oʻlikdan tirilgandan keyin, odamlar Xushxabarni yanada toʻliqroq tushuna boshladilar. Iso osmonga koʻtarilib ketishidan oldin shogirdlariga Xushxabarni butun dunyo boʻylab tarqatish vazifasini topshirdi[6]. Shogirdlar Isoning Masih, yaʼni Xudo tomonidan yuborilgan Najotkor ekani haqidagi Xushxabarni yoya boshladilar[7].

Xushxabar soʻzi yana Yangi Ahd tarkibidagi dastlabki toʻrtta kitobga nisbatan ham ishlatilgan. Bu Xushxabarlarda Iso Masihning hayoti, faoliyati va taʼlimoti bayon qilingan.

[1] Luqo 2:10-11

[2] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun MASIH soʻziga qarang.

[3] Matto 10:7, Mark 1:14-15
[4] Luqo 4:16-21, 7:20-23
[5] Luqo 24:44-48, 1 Korinfliklar 15:1-4
[6] Matto 28:18-20, Havoriylar 1:8
[7] Havoriylar 4:12, 5:42

XOʻPTIR

Don yanchishda ishlatilgan, ostiga uchli tosh yoki temir mahkamlangan ogʻir taxta.

YAHUDIY

“Yahudiy” soʻzi Yoqub oʻgʻli Yahudoning ismidan kelib chiqqan[1]. Miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar Yahudo yurtini, yaʼni janubiy shohlikni bosib olib, aholisining aksariyatini Bobilga asir qilib olib ketganlar[2]. Bobildagi yetmish yillik asirlik davrida va undan keyin “yahudiy” soʻzi Yahudo xalqiga va jamiki Isroil qabilalarining avlodlariga nisbatan ishlatilib, millat maʼnosini bildiruvchi soʻzga aylangan.

[1] YAHUDO soʻziga qarang.

[2] BOBIL soʻziga qarang.

YAHUDIYA

Bu nom faqat Yangi Ahd kitoblarida ishlatilgan boʻlib, odatda Oʻlik dengizning gʻarb tomonidagi qirli yerlarni bildirardi. Eski Ahd davrida bu yerlar Yahudo qabilasining hududi boʻlgan. Quddus shahri va Iso Masih tugʻilgan Baytlahm shahri mana shu qirli yerlarda joylashgan edi. Shuningdek, Yangi Ahd davrida “Yahudiya” Rim imperiyasi tarkibiga kirgan viloyat boʻlgan. Bu viloyatning hududi nafaqat Oʻlik dengizning gʻarb tomonidagi yerlarni, balki shimoldagi Samariya hududini va gʻarbdagi Oʻrta yer dengizi boʻyidagi yerlarni oʻz ichiga olardi. Baʼzan esa, jumladan, Luqo Xushxabarida Yahudiya nomi butun qadimgi Falastinga[1] nisbatan ishlatilgan.

[1] FALASTIN soʻziga qarang.

YAHUDO

Yoqubning oʻn ikkita oʻgʻlidan biri boʻlib, Yahudo qabilasining bobokaloni edi. Yahudo qabilasi Isroil yurtining janubiy qismidagi eng katta qabila boʻlgan. Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi[1]. Yahudo va Benyamin qabilalari alohida davlatni tashkil qilib, Yahudo shohligi[2] deb nom oldi. Bu davlatning poytaxti Quddus boʻldi. Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida janubdagi bu ikkala qabilaga Yahudo xalqi degan nom, bu qabilalar tashkil qilgan davlatga nisbatan Yahudo yurti degan nom qoʻllangan.

Miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar Yahudo yurtini bosib olib, aholisining aksariyatini Bobilga asir qilib olib ketganlar[3]. Yetmish yildan keyin, Fors imperiyasi hukmronligi davrida surgundagi yahudiylarning baʼzilari Yahudoga qayta boshladi. Ular Quddusdagi Maʼbadni va shahar devorlarini qayta qurdilar[4]. Quddus shahri atrofida yashayotgan yahudiylarning hududi sobiq Yahudo shohligidan kichik edi. Bu hudud Iskandar Zulqarnayn tomonidan bosib olingandan keyin “Yahudiya” degan nom bilan maʼlum boʻlgan.

[1] 3 Shohlar 11:26-12:24
[2] janubiy shohlik iborasi bilan ham maʼlum
[3] 4 Shohlar 25:1-21
[4] Ezra 1:1-11, Naximiyo 1:1-2:8

YANGI AHD

Muqaddas Kitobning ikkinchi qismi boʻlib, yigirma yettita kitobdan iborat. Oʻzbek tilida Yangi Ahd yana Injil nomi bilan ham maʼlum. Yangi Ahd kitoblari milodiy birinchi asrda, Iso Masih osmonga koʻtarilgandan keyin yozilgan. Bu kitoblar qadimiy yunon tilida yozilgan boʻlib, ularning asosiy mavzusi Iso Masihning hayoti, faoliyati, taʼlimoti va masihiylarga berilgan yoʻl–yoʻriqlaridan iborat.

Qadimda Xudo Muso orqali Isroil xalqi bilan ahd tuzgan edi, keyinchalik esa U Iso Masih orqali Oʻz xalqi bilan ulugʻroq va aʼloroq vaʼdalarga asoslangan yangi ahd tuzdi[1]. Shuning uchun bu kitoblar majmuasi “Yangi Ahd” deb ataladigan boʻldi.

[1] 1 Korinfliklar 11:25, Ibroniylar 8:6-13 ga qarang.

YANGI OY SHODIYONASI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

YHVH

XUDONING NOMLARI iborasi ostida berilgan EGAM, EGAMIZ… soʻzlariga qarang.

YOBUS XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Dovud Quddusni bosib olishidan oldin Yobus xalqi Quddusda va uning atrofida yashagan[1]. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[1] 2 Shohlar 5:6-10

YODGORLIK TOSHI

Tik qilib oʻrnatilgan uzunchoq tosh. Bu toshlar birortasining qabrini belgilab qoʻyish, muhim bir voqeani yoki inson xotirasini abadiylashtirish uchun oʻrnatilardi[1].

[1] Ibtido 28:16-18, 35:20, Chiqish 24:4, 2 Shohlar 18:18

YOQUB

Yoqub Ibrohimning nabirasi va Isʼhoqning oʻgʻli edi. Yoqub Paniyolda Xudo bilan kurash tushgandan keyin, Xudo unga “Isroil” deb ism bergan[1]. Shu bois Eski Ahdda Yoqubning avlodlari “Isroil xalqi” deb atalgan. Koʻpincha Eski Ahddagi paygʻambarlar bitiklarida va sheʼriy parchalarda Isroil xalqi Yoqub yoki Yoqub nasli degan nom bilan yuritiladi. Eski Ahdning ayrim oʻrinlarida Yoqub soʻzi tor maʼnoda ishlatilgan boʻlib, poytaxti Samariya boʻlgan Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni[2] yoki poytaxti Quddus boʻlgan Yahudoni, yaʼni janubiy shohlikni bildiradi[3].

Yangi Ahdda Isoning oʻn ikki havoriysi orasida Yoqub ismli ikkita shogirdi bor edi. Isoning Yoqub degan ukasi ham boʻlib, u Quddusdagi jamoatning obroʻli yoʻlboshchisi va Yangi Ahd tarkibidagi “Yoqubning maktubi” muallifi edi.

[1] Ibtido 32:28-29, 35:10

[2] ISROIL soʻziga qarang.

[3] YAHUDO soʻziga qarang.

YOVUZ RUH

Muqaddas Kitobda yovuz ruh baʼzan jin deb atalgan. Yovuz ruhlarning hukmdori shaytondir. Yovuz ruhlar insonlarga zarar yetkazishni istaydi. Ular baʼzan insonning ichiga kirib olib, uning xatti–harakatlarini boshqaradi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun SHAYTON va FARISHTA soʻzlariga qarang.

YUNON QOʻLYOZMALARI

YUNONCHA MATN iborasiga qarang.

YUNON TILI VA MADANIYATI

Eski Ahd davridan keyin yunon tili va madaniyati qadimgi dunyoga katta taʼsir koʻrsatgan. Miloddan oldingi 334 yilda Makedoniya shohi Iskandar Zulqarnayn gʻarbiy Osiyoga yunon lashkarini tortib bordi. Iskandar 11 yillik hukmronligi davrida, vafotiga qadar, butun Fors shohligini magʻlub etib, oʻz hokimiyatini oʻrnatdi. Sobiq Fors shohligiga hozirgi Turkiya, Misr va Oʻrta Osiyoning aksariyat qismi kirgan edi. Quddus shahri hech bir qarshiliksiz Iskandarga taslim boʻlgan. Iskandar bosib olgan joylarda mahalliy xalqlarning dinini oʻzgartirishga harakat qilmagan, hatto baʼzi hollarda ularning odatlarini oʻzlashtirib olgan. Iskandar hukmronligi davrida ham, undan keyingi yunon hukmdorlari davrida ham qoʻlga kiritilgan yerlarda yangi shaharlar barpo qilingan, bu yerlarga yunonlar joylashib olganlar. Bu, oʻz navbatida, yunon tili, madaniyati va urf–odatlarining yoyilishiga sabab boʻlgan.

Shunday qilib, yunon tili xalqaro tilga aylandi va baʼzi bir xalqlarning ona tili oʻrnini egalladi. Eski Ahd ibroniychadan ilk bor yunon tiliga miloddan oldingi 300-200 yillarda tarjima qilindi. Bu tarjima keyinchalik Septuaginta deb nom oldi. Shu tarjima tufayli gʻayriyahudiylar va ona tilini bilmagan yahudiylar Muqaddas Bitiklarni oʻqish imkoniyatiga ega boʻldilar. Ilk jamoat masihiylari Septuagintadan keng foydalanganlar. Yangi Ahdda bu tarjimadan koʻp iqtiboslar keltirilgan.

Miloddan oldingi 175-164 yillarda Suriyada Yunon shohi Antiox IV hukmronlik qilgan davrda Yahudiyada din erkinligi barham topdi[1]. Yahudiya aholisi Antioxga qarshi isyon koʻtarib, mustaqillikka erishdi. Ular yana Maʼbadda Xudoga sajda qiladigan boʻldilar[2]. Miloddan oldingi birinchi asrda Yahudiya oʻlkasi Rim imperiyasi tomonidan bosib olingandan keyin ham davlat, tijorat ishlarida, taʼlim sohasida yunon tili ishlatilaverdi. Buni Yangi Ahdda yozib qoldirilgan baʼzi voqealarda koʻrsa boʻladi[3]. Koʻp yahudiylarning ham yunoncha, ham oramiycha ismlari boʻlgan[4]. Yangi Ahd tarkibiga kirgan barcha kitoblar keng ommaga tushunarli boʻlishi uchun yunon tilida yozilgan.

[1] Doniyor 8:12 izohiga va 9:27 ning uchinchi izohiga qarang.

[2] Yuhanno 10:22 izohiga qarang.
[3] Yuhanno 19:20, Havoriylar 21:37-39
[4] Yuhanno 1:42, 11:16, Havoriylar 9:36

YUNONCHA MATN

Birlashgan Muqaddas Kitob Jamiyatlari tomonidan nashr qilingan yunoncha Yangi Ahdning 4–nashri (“UBS4” deb ataladi). Olimlar Yangi Ahdning bu matnini hozirgacha saqlanib kelgan hamma yunon qoʻlyozmalarini[1] sinchiklab oʻrganib chiqqanlaridan keyin nashrga tayyorlaganlar. Bu qoʻlyozmalarning baʼzilarida Yangi Ahd toʻliq holda, baʼzilarida esa parchalar holida saqlanib qolgan. Olimlarning aksariyati bu matnni Yangi Ahdning eng aniq, puxta va bugungi kunning talablariga javob beradigan nusxasi, deb hisoblaydilar. Yangi Ahdning oʻzbekcha tarjimasi, koʻp zamonaviy tarjimalar singari, mana shu yunoncha matnga asoslangan.

YUNON QOʻLYOZMALARI

Hozirgi davrda Yangi Ahdning toʻliq matnidan yoki baʼzi bir parchalaridan iborat yunoncha qoʻlyozmalarning soni 5800 dan ortiqroqdir. Bu qoʻlyozmalardagi baʼzi bir oyatlar UBS4[2] deb atalgan yunoncha matndan bir oz farq qiladi. Bu farqlar Yangi Ahdda berilgan taʼlimotlarni toʻgʻri tushunishimizga qiyinchilik tugʻdirmaydi. Oʻzbekcha tarjimaga berilgan izohlarda mana shu farqlarning baʼzilari koʻrsatib oʻtilgan. Shu orqali kitobxon maʼlum bir oyat nima uchun ayrim farqlar bilan tarjima qilinganini tushunib oladi.

Yangi Ahdning saqlanib qolgan qoʻlyozmalari boshqa qadimiy kitoblarga qaraganda ancha koʻp. Bu qoʻlyozmalar asl matndan qisqa davr ichida koʻchirilgan. Boshqa qadimiy kitoblar haqida shunday deb aytish qiyin. Masalan, Yuhanno Xushxabarining bir parchasi milodiy 125 yillarda koʻchirilgan deb taxmin qilinadi[3]. Yuhanno Xushxabarining asl matni esa faqatgina undan taxminan 40 yillar oldin, yaʼni milodiy 85 yillarda yozilgan. Yangi Ahdning bir nechta parchalari ikkinchi asrlarda, koʻplab nusxalari esa uchinchi va toʻrtinchi asrlarda koʻchirilgan. Yangi Ahdning eng qadimgi toʻliq nusxasi toʻrtinchi asrda koʻchirilgan boʻlib, Kodeks Sinaytikus deb ataladi. Bu qoʻlyozma Londondagi Britaniya Kutubxonasining koʻrgazmalar zalida saqlanadi[4]. Olimlar koʻp qoʻlyozmalarni taqqoslash orqali matn koʻchirilganda yoʻl qoʻyilgan xatolarni aniqlaydilar. Shu yoʻsinda Yangi Ahd mualliflari yozgan asl matn qaysi biri ekanligini mutlaq ishonch bilan ayta oladilar. Yangi Ahd matnining ishonchliligini tasdiqlaydigan dalillar qolgan barcha qadimiy kitoblarnikidan ancha koʻp.

[1] Quyidagi YUNON QOʻLYOZMALARI iborasiga qarang.

[2] YUNONCHA MATN iborasiga qarang.

[3] Bu parchaning fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan.

[4] Kodeks Sinaytikusning fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan. Bu qoʻlyozmani internet orqali koʻrsa ham boʻladi.

ZAYTUN

Doim yashil subtropik daraxt va shu daraxtning mevasi[1]. Zaytun daraxtining olxoʻri shaklidagi yashil yoki qora mevasi nordon boʻladi. Bu daraxt Yaqin Sharqda juda keng tarqalgan boʻlib, mevasidan moy olinadi.

[1] ruscha maslina yoki olivka

ZIL, ZILLAR

Bir–biriga urib chalinadigan metall tarelka shaklidagi musiqa asbobi.

ZIYORAT QOʻSHIGʻI

Ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi yuqoriga chiqish qoʻshigʻi, yaʼni Quddusga va Maʼbad turgan tepalikka chiqilayotganda aytilgan qoʻshiq. 119-133–sanolarning hammasi “ziyorat qoʻshiqlari” deb atalgan, 83–sano ham shu usulda yozilgan. Ziyoratchilar diniy bayramlarni nishonlash uchun Quddusga borayotganlarida ham, bayramlarni Maʼbadda nishonlaganlarida ham shu qoʻshiqlarni kuylagan boʻlishlari mumkin.

ZIGʻIR

Qadimgi paytlarda keng tarqalgan oʻsimlik. Odamlar bu oʻsimlikning poyalarini oʻrib olib, suvda ivitardilar. Quritganlaridan keyin esa tolalarini ajratib, ulardan ip yigirishardi. Zigʻir ipidan mato toʻqishgan. Qadimgi zamonda mayin toʻqilgan zigʻir matosi[1] qimmatbaho gazlama hisoblangan. Bu matodan tikilgan kiyim yengil va havo oʻtkazuvchan boʻlgani uchun, iqlimi issiq oʻlkalarda yuksak darajada qadrlangan va unga ehtiyoj katta edi.

[1] ruscha lyon

OʻRAMA QOGʻOZ

Papirus yoki oshlangan teridan qilingan uzun oʻralgan qogʻoz. Qadimgi paytlarda kitoblar odatda oʻrama qogʻoz shaklida boʻlgan.

SHABBAT KUNI

Yahudiycha haftaning yettinchi kuni boʻlib, bizning hafta boʻyicha shanba kunidir. Bu kun muqaddas hisoblanib, dam olish kuni boʻlgan. Xudoning Muso orqali bergan qonuniga koʻra, Shabbat kuni ish qilish man etilgan edi[1]. Isroil xalqi Shabbat kunini Xudoga shukronalar aytishga bagʻishlagan. Bu kunda ruhoniylar maxsus qurbonlik keltirganlar[2]. Yangi Ahd davriga kelib, din rahnamolari Shabbat kuniga oid murakkab qoidalar tizimini yaratganlar. Iso Oʻz taʼlimoti va qilgan ishlari bilan bu tizimga qarshi chiqib, odamlarga dam olish kunining asl mohiyatini tushuntirgan, inson Shabbat kuni uchun emas, balki Shabbat kuni inson uchun yaratilganini taʼkidlagan[3].

[1] Chiqish 20:8-11, 31:12-17, Levilar 23:3, Qonunlar 5:12-15

[2] Sahroda 28:9-10

[3] Matto 12:1-14

SHAROB NAZRI

NAZR soʻziga qarang.

SHAYTON

Samoviy mavjudot, gunohkor farishtalarning[1] boshligʻi. Bu farishtalar yovuz ruhlar, jinlar deb ham atalgan. Shayton Xudoga va Xudoning xalqiga qarshi chiqadi. U har doim yovuzlik payida boʻlib, insonlarni aldaydi va ularni Xudoning yoʻlidan ozdiradi[2]. Iso Masih kuchli irodasi va moʻjizalari orqali shaytondan ustun ekanligini koʻrsatdi[3]. Yangi Ahdda, bir kun kelib shayton butunlay magʻlub boʻladi, deb yozilgan[4].

“Shayton” degan nom ibroniy tilidagi “dushman, ayblovchi” maʼnosini bildiradigan soʻzdan kelib chiqqan[5]. Yangi Ahdda shayton yana iblis ham deyiladi. Iblis soʻzi yunon tilidagi “tuhmatchi” maʼnosini beradigan soʻzdan kelib chiqqan. Yangi Ahdda bayon qilinishicha, shayton odamlarni vasvasaga soladi[6]. U “bu dunyoning yovuz hukmdori”, “bu dunyoning xudosi” deb ham atalgan[7].

[1] FARISHTA soʻziga qarang.

[2] Luqo 8:12, Yuhanno 8:44, Vahiy 12:9

[3] Matto 4:1-11, Havoriylar 10:38, 1 Yuhanno 3:8

[4] Matto 25:41, Vahiy 20:10
[5] Zakariyo 3:1, Vahiy 12:10
[6] Matto 4:3, 1 Salonikaliklar 3:5
[7] Yuhanno 12:31, 2 Korinfliklar 4:4

SHOPIRISH

SOVURISH soʻziga qarang.

SHOQUL

Binokorlikda devor, ustun va shu kabilarning vertikal holatini aniqlash uchun ishlatiladigan, bir uchiga ogʻirlik bogʻlangan ipdan iborat asbob.

SHUKRONA QURBONLIGI, SHUKRONA NAZRI

QURBONLIK soʻziga qarang.

CHAYLA BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

CHIROQPOYA

Muqaddas chodirning Muqaddas xonasida turadigan chiroqpoya[1]. Bu chiroqpoya Xudo koʻrsatgan namuna boʻyicha sof oltindan zarb urib yasalgan edi. Chiroqpoya yettita moychiroqni[2] ushlab turar edi[3]. Keyinchalik Quddusdagi Maʼbadning Muqaddas xonasida oʻnta chiroqpoya boʻlgan[4]. Maʼbaddagi bu chiroqpoyalarning shakli Muso Muqaddas chodir uchun yasattirgan oltin chiroqpoyaga oʻxshash boʻlganmi yoki yoʻqmi, maʼlum emas. Ehtimol, bu chiroqpoyalar Zakariyo 4:2 da tasvirlangan chiroqpoyaga oʻxshash boʻlgandir[5].

[1] Chiqish 26:35
[2] MOYCHIROQ soʻziga qarang.
[3] Chiqish 25:31-40
[4] 3 Shohlar 7:49

[5] Lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan “Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad” rasmiga qarang.

Izohlar

IZOHLARNING TUZILISHI VA ULARDAN FOYDALANISH TARTIBI

Izohlar kitobxonga Muqaddas Kitob matnini yaxshiroq tushunishga yordam berish maqsadida tuzilgan. Izohlarda qadimgi Yaqin Sharq va unga qoʻshni davlatlarning tarixiga, madaniyatiga, geografik joylashuviga, sanalarga va vaqt tizimiga oid maʼlumotlar kiritilgan, Muqaddas Kitobning muayyan matni mazmuniga mos keladigan ayrim oyatlar manzili berilgan. Shuningdek, qadimgi oʻlchov birliklarining zamonaviy ekvivalentlari ham izohlangan. Muqaddas Kitobda koʻp uchraydigan muhim soʻzlar yoki nomlar haqidagi maʼlumot esa kitobning lugʻat qismida oʻz aksini topgan. Ayrim hollarda bunday soʻzlar yoki nomlar uchun izoh qisqa berilgan boʻlib, toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatga qarang, deb yozilgan.

Muqaddas Kitobning asl matni qadimgi ibroniy va yunon tillarida yozilgani uchun, baʼzan matndagi oyatlarning maʼnosini tushunish murakkablik tugʻdiradi. Maʼnosi noaniq boʻlgan ana shunday oyat uchraganda va olimlar oʻsha oyatni qanday tarjima qilish kerakligi haqida bir toʻxtamga kela olmagan hollarda ham oyatga izoh berilgan. Tarjimonlar guruhi bunday oyatlarni diqqat bilan oʻrganib chiqib, mazmuni kontekstga mos keladigan tarjimadan foydalanganlar. Ayrim hollarda matndagi maʼlum bir soʻzning yoki iboraning qoʻshimcha maʼnolari yoki boshqa varianti izohda koʻrsatib oʻtilgan. Oʻzbek tilidagi mazkur tarjima uchun asos boʻlgan Eski va Yangi Ahdning asl matnlari haqida qoʻshimcha maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN va YUNONCHA MATN iboralariga qarang. Oʻsha oʻrinlarda Eski va Yangi Ahd matnining tarixi haqida muhim maʼlumotlar berilgan boʻlib, olimlar asl matn maʼnosini tushunishlari uchun alohida ahamiyatga ega boʻlgan qaysi qadimiy qoʻlyozmalardan foydalanganlari haqida yozilgan.

Izoh berilgan soʻzlar yoki iboralar matnda yulduzcha (*) bilan belgilangan. Har bir kitob tarkibidagi izohlanayotgan soʻz va iboralar mazkur qismda oʻsha kitob nomi ostida keltirilgan. Izohlarning aksariyati quyidagi namuna asosida berilgan:

7:20 oʻn besh tirsak — taxminan 7 metrga toʻgʻri keladi.

7:20 — bu raqamlar izohlanayotgan soʻz yoki iboraning manzilini, yaʼni birinchi raqam bobini, ikkinchi raqam oyatini bildiradi. Masalan, 7–bob, 20–oyat.

oʻn besh tirsak — tiredan oldingi kursiv shaklida berilgan bu singari soʻz yoki iboralar Muqaddas Kitob matnidan olingan boʻlib, izohlanadigan qismni tashkil qiladi.

taxminan 7 metrga toʻgʻri keladi — izohda tiredan keyin kelgan bu singari jumlalar izoh matnini tashkil qiladi.

Muqaddas Kitob tarkibidagi har bir kitobning kirish qismidagi izohlarga bob va oyat raqami qoʻyilmagan. Bunday izohlar oʻsha kitobga berilgan izohlar roʻyxatining boshida keladi.

Zabur kitobining ayrim sarlavhalari sanolar boshida kelgani uchun, bosh sarlavhalarga berilgan izohlarda faqat sanoning tartib raqami koʻrsatilgan. Bunday sarlavhalarning oyat raqami yoʻq (misol uchun, 31–sanoga berilgan izohga qarang).

Muqaddas Kitob tarkibiga kirgan quyidagi beshta qisqa kitob: Obodiyo, Filimoʻn, 2 Yuhanno, 3 Yuhanno va Yahudo kitoblari boblarga boʻlinmagani bois, bu kitoblarga berilgan izohlarda faqat oyat raqami koʻrsatilgan.

Yangi Ahd muallifi Eski Ahddan iqtibos keltirganda, yulduzcha (*) iqtibosdan keyin qoʻyilgan. Bunday hollarda iqtibos izoh boshida berilmagan, balki iqtibos Eski Ahdning qaysi oyatlaridan olingani koʻrsatib oʻtilgan. Misol uchun, Matto kitobiga berilgan quyidagi namunaga eʼtibor bering:

2:6 Mixo 5:2 ga qarang.

Yangi Ahdda Eski Ahddan keltirilgan iqtiboslar ibroniy tilidagi Eski Ahdning asl matnidan tarjima qilinmagan, balki Yangi Ahd muallifining yunon tilida yozilgan soʻzlaridan olingan. Yangi Ahd mualliflari Eski Ahddan iqtiboslar keltirganlarida, baʼzan ularni soʻzma–soʻz emas, balki faqat kerakli qismlarini olib, matn maʼnosiga mos ravishda ishlatganlar. Shu bois Yangi Ahddagi baʼzi iqtiboslar Eski Ahd matnidagidan biroz farq qiladi.

Quyida izohlardagi raqamlarga hamda koʻp takrorlanadigan soʻzlar va iboralarga tushuntirishlar berilgan. Izohlarni toʻgʻri tushunishingiz uchun quyidagi namunalarni diqqat bilan oʻqib chiqing:

6:1 — maʼlum bir kitobning 6–bobini va 1–oyatini bildiradi. Agar raqamlar boshida kitob nomi berilmagan boʻlsa, izoh bilan taʼminlanayotgan kitob nazarda tutilgan. Agar raqamlar boshida maʼlum bir kitob nomi berilgan boʻlsa, shu kitobning bobi va oyati nazarda tutilgan. Misol uchun, Hikmatlar 1:7 deganda “Sulaymonning hikmatlari” kitobining 1–bobi, 7–oyati nazarda tutiladi.

6:1 ga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 6–bobi 1–oyatiga qarang degan maʼno anglashiladi.

6:1, 5, 9, 18:4-7 ga va Chiqish 2:9 ga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 6–bobi 1, 5 va 9–oyatlariga, 18–bobning 4–oyatidan 7–oyatigacha va Chiqish kitobining 2–bobi 9–oyatiga qarang, degan maʼno anglashiladi. Eslatma: bob raqamidan keyin doimo ikki nuqta (:) qoʻyiladi yoki “–bob” tarzida yoziladi. Shuning uchun yuqoridagi 6:1, 5, 9 misolida 1, 5 va 9 sonlari oyat raqamini bildiradi.

24:7 izohiga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 24–bobi 7–oyatiga berilgan izohga qarang, degan maʼno anglashiladi.

12:8 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 12–bobi 8–oyatiga va oʻsha oyatga berilgan izohga qarang, degan maʼno anglashiladi.

16:7-14 oyatlarga va 16:14 izohiga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 16–bobi 7–oyatidan 14–oyatigacha va shu kitobning 16–bobi 14–oyatiga berilgan izohga qarang, degan maʼno anglashiladi.

toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ISROIL soʻziga qarang — bu kabi izohlarda Muqaddas Kitobga ilova qilingan lugʻat nazarda tutilgan.

ibroniycha matn — Eski Ahdning asl matni boʻlib, oʻzbek tiliga qilingan mazkur tarjima ushbu ibroniycha matnga asoslangan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

oramiycha matn — Eski Ahdning ayrim qismlari oramiy tilida yozilgani bois, oramiycha matn oʻsha qismlarning asl matni hisoblanadi. Oʻzbek tiliga qilingan mazkur qismlar tarjimasi ushbu oramiycha matnga asoslangan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ORAMIYCHA soʻziga va ORAMIYCHA MATN iborasiga qarang.

ibroniy qoʻlyozmalari, qumron qoʻlyozmalari, qadimiy yunoncha tarjima, qadimiy suryoniycha tarjima, qadimiy lotincha tarjima — Eski Ahdning qadimda koʻchirilgan nusxalari va tarjimalari. Ibroniycha asl matnning maʼnosi noaniq boʻlgan oʻrinlarda olimlar matn maʼnosini toʻliq tushunishlari uchun ushbu qoʻlyozmalar va tarjimalardan foydalanadilar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN iborasi ostida berilgan IBRONIY QOʻLYOZMALARI, QUMRON QOʻLYOZMALARI va QADIMIY TARJIMALAR iboralariga qarang.

yunoncha matn — Yangi Ahdning asl matni boʻlib, oʻzbek tiliga qilingan mazkur tarjima ushbu yunoncha matnga asoslangan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YUNONCHA MATN iborasiga qarang.

yunoncha qoʻlyozmalar — Yangi Ahdning qadimda koʻchirilgan nusxalari. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YUNONCHA MATN ostida berilgan YUNON QOʻLYOZMALARI iborasiga qarang.

…ming–ming avlodlariga… — yoki minginchi avlodiga yoxud minglariga — bunday hollarda “yoki” va “yoxud” soʻzlari asl matn maʼnosini ikki yoki undan ham koʻproq maʼnolarda tushunish mumkinligini bildiradi. Kitobxon mazkur tarjimani boshqa tarjimalar bilan solishtirganda, baʼzi bir oyatlarning maʼnosi boshqacha ekanligini payqashi mumkin. Tarjimadagi farqlar, odatda, quyidagi sabablarga koʻra paydo boʻlgan:

1) Asl matndagi soʻz yoki ibora bir necha maʼnoga ega, bu holda tarjimada soʻzning yoki iboraning maʼnosi matn kontekstiga koʻra tanlanadi.

2) Asl matnda baʼzi arxaik soʻzlar yoki iboralar kam uchragani bois, olimlar ularning maʼnosini aniq bila olmaydilar.

3) Asl matnda ayrim oyatlarning maʼnosi noaniq, ehtimol, kotiblar matnni koʻchirganlarida xatoga yoʻl qoʻyganlari bunga sabab boʻlishi mumkin. Bunday holda olimlar matnni boshqa qoʻlyozmalar bilan solishtirib, uning maʼnosini aniqlashga harakat qiladilar. Shunga qaramay, ayrim hollarda erishilgan natija yana bahsli boʻlib qolaveradi. Baʼzan bunday maʼlumot izohlarda berilgan boʻlib, kitobxon muammoni tushunishiga yordam beradi. Koʻp hollarda esa buning imkoni yoʻq, chunki muammo nihoyatda uzun va batafsil izohni talab qiladi. Kitobxonlarimiz Muqaddas Kitobni chuqur oʻrganmoqchi boʻlsalar, bunday savollarga qoniqarli javob topishlari uchun Muqaddas Kitob boʻyicha tuzilgan sharhlarga, yaʼni kommentariylarga murojaat qilishlari mumkin.

“…Bayt–Xagon shahriga qarab qochdi… — yoki bogʻdagi uyning yoʻlidan qochdi.” — bu holda “yoki” ayiruvchi bogʻlovchisining vazifasi shundan iboratki, asl matndagi biror soʻz yoki ibora atoqli otni yoki sifatdosh oborotini bildiradi. Matnga yuqoridagiday izoh berilgan boʻlsa, demak, olimlar bu masalada bitta yechimga kelmaganlar, yaʼni asl matnda atoqli ot ishlatilganmi yoki sifatdosh oboroti nazarda tutilganmi — aniq emas.

…boʻlishi mumkin, …boʻlsa kerak, bahsli, chamasi, ehtimol — izohlarda bu kabi soʻzlar bor boʻlsa, demak, olimlar asl matndagi biror masalada bir toʻxtamga kela olmaganlar. Umid qilamizki, bunday oʻrinlarda kitobxonlar Muqaddas Kitobni diqqat bilan oʻqiydilar va boshqalarning bu boradagi qarashlariga hurmat bilan yondashadilar.

ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yoram — bu kabi izohlar asl matndagi ism boshqacha yozilganini bildiradi. Qadimda odamlarning ismlarini va joylar nomlarini turlicha talaffuz qilishgani bois, ular bir xil yozilmagan. Baʼzan ismlarni va nomlarni qisqartirib aytishgan. Tushunmovchilikning oldini olish uchun, mazkur tarjimada har bir odamning ismi yoki joyning nomi matnning boshqa oʻrinlaridagi ism yoki nom bilan bir xil qilib berilgan.

ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi — bu kabi izohlar biron odamning yoki joyning asl matnda boshqa nomi ham borligini bildiradi. Baʼzan odamlarning va joylarning ikkita nomi boʻlgan. Tushunmovchiliklarning oldini olish uchun, odatda, mazkur tarjimada oʻsha nomlarning bittasi ishlatilgan.

bu oʻrinda Pavlus Ibtido 3:17-19 ni nazarda tutgan — bu kabi izohlar Yangi Ahd matni uchun berilgan boʻlib, muallif Eski Ahdning qaysi oyatlari yoki parchasiga ishora qilayotganini koʻrsatadi. Bunday oʻrinlarda muallif iqtibos keltirmagan, u faqat Eski Ahd oyatlaridagi ayrim kalit soʻzlar va iboralardan foydalangan yoki fikrini taʼkidlash uchun Eski Ahddagi oyatlarning umumiy mazmunini aytib oʻtgan, xolos.

Muallif bu oʻrinda Ishayo 40:3 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan — bu kabi izohlar Yangi Ahd matni uchun berilgan boʻlib, muallif yoki soʻzlovchi iqtibosni Eski Ahdning qadimgi yunon tiliga qilingan tarjimasidan keltirganini bildiradi. Bunday izohlar Eski Ahdning yunon tilidagi tarjimasi ibroniy tilidagi asl matndan biroz farq qilishini koʻrsatadi. Ilk jamoatdagi masihiylar, asosan, yunon tiliga tarjima qilingan Eski Ahd matnidan foydalanganlar, chunki oʻsha davrda koʻpchilik ibroniy tilini bilmagan va asl matnni oʻqiy olmagan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YUNON TILI VA MADANIYATI iborasiga va IBRONIYCHA MATN iborasi ostida berilgan QADIMIY TARJIMALAR iborasiga qarang.

Rasmlar

Rasmlar

1. Muqaddas chodir (Rasm)

2. Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

3. Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

4. Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida)

5. Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Muqaddas chodir (Rasm)

Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida)

Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Jadvallar

Jadvallar

1. Eski Ahd xronologiyasi jadvali

2. Yangi Ahd xronologiyasi jadvali

3. Eski Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

4. Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Eski Ahd xronologiyasi jadvali

Yangi Ahd xronologiyasi jadvali

Eski Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Ayrim hollarda Muqaddas Kitobdagi baʼzi oyatlarning mazmuni aynan bir kitobning oʻzida yoki boshqa kitobda takrorlanadi. Bunday takrorlar, asosan, 2-4 Shohlar kitoblarida, 1-2 Solnomalar kitoblarida va toʻrtta Xushxabarda uchraydi. Kitobxonlarimizga oʻxshash parchalarni topishga yordam berish maqsadida, Eski Ahd va Yangi Ahd kitoblari uchun quyidagi jadvallar ishlab chiqildi. Bu jadvallarda oʻxshash parchalarning asosiy mavzusi ifodalangan va oʻsha parchalarning Muqaddas Kitobdagi manzili keltirilgan. Jadvallarni tuzishdan yana bir maqsad kitobxonga 2-4 Shohlar, 1-2 Solnomalar kitoblari va toʻrtta Xushxabarlarni yaxshiroq qiyoslash imkonini berishdir. Shuning uchun baʼzi voqealar mana shu kitoblarning faqatgina bittasida yoritilgan boʻlsa–da, oʻsha voqeaning manzili jadvalga kiritilgan.

Chiqish, Levilar, Sahroda, Qonunlar, Yoshua, Hakamlar

Parchaning asosiy mavzusi | Oʻxshash parchalar manzillari
Fisih ziyofati va Xamirturushsiz non bayrami | Chiqish 12:14-20, Levilar 23:5-8, Sahroda 28:16-25, Qonunlar 16:1-8
Oʻnta amr | Chiqish 20:1-17, Qonunlar 5:6-21
Qutlugʻ yil (yettinchi yil) | Levilar 25:8-38, Qonunlar 15:1-11
Muqaddas chodir uchun nazrlar | Chiqish 25:1-7, 35:4-19, 39:32-41
Ahd sandigʻi | Chiqish 25:10-20, 37:1-9
Oltin xontaxta | Chiqish 25:23-29, 37:10-16
Chiroqpoya | Chiqish 25:31-39, 37:17-24
Muqaddas chodir | Chiqish 26:1-37, 36:8-38
Bronza qurbongoh | Chiqish 27:1-8, 38:1-7
Chiroqpoya uchun moy | Chiqish 27:20-21, Levilar 24:1-3
Efod | Chiqish 28:6-14, 39:2-7
Koʻkrakpech | Chiqish 28:15-28, 39:8-21
Boshqa ruhoniylik liboslari | Chiqish 28:31-43, 39:22-31
Ruhoniylarning bagʻishlanishi | Chiqish 29:1-37, Levilar 8:1-36
Tutatqi qurbongohi | Chiqish 30:1-5, 37:25-28
Bazalil va Oxoliyov | Chiqish 31:2-6, 35:30-35
Halol va harom hayvonlar | Levilar 11:1-23, Qonunlar 14:3-20
Hosil bayrami | Levilar 23:15-22, Sahroda 28:26-31, Qonunlar 16:9-12
Karnay bayrami | Levilar 23:23-25, Sahroda 29:1-6
Poklanish kuni | Levilar 16:1-34, 23:26-32, Sahroda 29:7-11
Chayla bayrami | Levilar 23:33-43, Sahroda 29:12-39, Qonunlar 16:13-17
Panoh shaharlar | Sahroda 35:6-34, Qonunlar 4:41-43, 19:1-14, Yoshua 20:1-9
Oʻtniyol Davir shahrini qoʻlga kiritadi | Yoshua 15:15-19, Hakamlar 1:11-15
Yoshua vafot etadi | Yoshua 24:29-31, Hakamlar 2:7-9

1 Solnomalar va Eski Ahddagi boshqa kitoblar

Parchaning asosiy mavzusi | 1 Solnomalar | Oʻxshash parchalar manzillari
Odam Atoning nasli | 1:1-4 | Ibtido 5:1-32
Yofasning nasli | 1:5-7 | Ibtido 10:2-4
Xomning nasli | 1:8-10 | Ibtido 10:6-8
Somning nasli | 1:17-27 | Ibtido 10:22-29
Xaturo Ibrohimga tugʻib bergan oʻgʻillar | 1:32-33 | Ibtido 25:1-4
Isʼhoqning nasli | 1:34 | Ibtido 21:3, 25:25-26
Esovning nasli | 1:35-37 | Ibtido 36:4-5, 10-13
Seirning nasli | 1:39-42 | Ibtido 36:20-28
Edom shohlari va yoʻlboshchilari | 1:43-54 | Ibtido 36:31-43
Yoqubning oʻgʻillari | 2:1-2 | Chiqish 1:1-5
Yahudoning nasli | 2:3 | Ibtido 38:2-7, 46:12
Ramning nasli | 2:10-17 | Rut 4:19-22
Xazronning nasli | 2:18-24 |
Yaraxmalning nasli | 2:25-41 |
Xolibning nasli | 2:42-55 |
Dovudning farzandlari | 3:1-4, 14:4-7 | 2 Shohlar 3:2-5, 5:14-15
Sulaymonning nasli | 3:10-24 |
Yahudoning nasli | 4:1-23 |
Shimoʻnning nasli | 4:24-43 | Sahroda 26:12-14, Yoshua 19:1-8
Rubenning nasli | 5:1-10 | Ibtido 46:9, Chiqish 6:14, Sahroda 26:5-7
Gadning nasli | 5:11-22 |
Manashe qabilasining yarmi | 5:23-26 |
Levining nasli | 6:1-30 |
Maʼbad sozandalari | 6:31-48 |
Horunning nasli | 6:49-53 |
Levilar yashagan shaharlar | 6:54-81 | Yoshua 21:4-39
Issaxorning nasli | 7:1-5 | Ibtido 46:13, Sahroda 26:23-25
Benyaminning nasli | 7:6-12, 8:1-32 | Ibtido 46:21
Naftalining nasli | 7:13 |
Manashening nasli | 7:14-19 |
Efrayimning nasli | 7:20-29 |
Osherning nasli | 7:30-40 |
Shoulning nasli | 8:33-40, 9:35-44 |
Surgundan Quddusga qaytib kelgan xalq | 9:1-34 |
Shoulning oʻlimi | 10:1-14 | 1 Shohlar 31:1-13
Dovud Isroil shohi boʻladi | 11:1-3 | 2 Shohlar 5:1-3
Dovud Quddusni bosib oladi | 11:4-9 | 2 Shohlar 5:6-10
Dovudning bahodir jangchilari | 11:10-47 | 2 Shohlar 23:8-39
Dovudning Zixlaxdagi izdoshlari | 12:1-22 |
Dovudning Xevrondagi izdoshlari | 12:23-40 |
Uzzox Ahd sandigʻiga qoʻl tekkizadi | 13:1-14 | 2 Shohlar 6:1-11
Dovudning shuhrati | 14:1-17, 3:5-8 | 2 Shohlar 5:11-25
Ahd sandigʻi Quddusga keltiriladi | 15:1-29 | 2 Shohlar 6:12-16
Dovud Xudoga sajda qilib, shukrona qoʻshigʻini aytadi | 16:1-36 | 2 Shohlar 6:17-19, Zabur 95:1-13, 104:1-15
Dovud Quddus va Givonda sajda qilishni yoʻlga qoʻyadi | 16:37-43 |
Xudo Dovudga vaʼda beradi | 17:1-15 | 2 Shohlar 7:1-17
Dovud Xudoga hamdu sano aytadi | 17:16-27 | 2 Shohlar 7:18-29
Dovudning jangdagi gʻalabalari | 18:1-13 | 2 Shohlar 8:1-14
Dovudning aʼyonlari | 18:14-17 | 2 Shohlar 8:15-18
Dovud Ommon va Oram xalqlarini magʻlub qiladi | 19:1-20:3 | 2 Shohlar 10:1-11:1, 12:29-31
Filist pahlavonlariga qarshi jang | 20:4-8 | 2 Shohlar 21:18-22
Dovudning zafar qoʻshigʻi | | 2 Shohlar 22:1-51, Zabur 17:1-51
Dovud xalqni roʻyxatga oladi | 21:1-22:1 | 2 Shohlar 24:1-25
Dovud Maʼbadni qurishga tayyorgarlik koʻradi | 22:2-19 |
Sulaymon shoh qilib tayinlanadi | 23:1 |
Levilar va ularning vazifalari | 23:2-32 |
Ruhoniylar va ularning vazifalari | 24:1-19 |
Levi urugʻboshilarining roʻyxati | 24:20-31 |
Maʼbad sozandalari va ularning vazifalari | 25:1-31 |
Maʼbad darvozabonlari va ularning vazifalari | 26:1-19 |
Boshqa levilar va ularning vazifalari | 26:20-32 |
Lashkarboshilar | 27:1-24 |
Aʼyonlar | 27:25-34 |
Dovud Maʼbadni qurish uchun koʻrsatma beradi | 28:1-21 |
Maʼbad qurilishi uchun hadyalar | 29:1-9 |
Dovud Xudoni madh qiladi | 29:10-20 |
Sulaymon taxtga oʻtiradi | 29:21-25 |
Dovudning oʻlimi | 29:26-30 | 3 Shohlar 2:10-11

2 Solnomalar va Eski Ahddagi boshqa kitoblar

Parchaning asosiy mavzusi | 2 Solnomalar | Oʻxshash parchalar manzillari
Sulaymonning shohligi oʻrnatiladi | 1:1-4 | 3 Shohlar 2:46
Sulaymon donolik soʻrab ibodat qiladi | 1:5-13 | 3 Shohlar 3:4-15
Sulaymonning boyligi | 1:14-17, 9:25-28 | 3 Shohlar 10:26-29
Sulaymonning donishmandligidan bir lavha | | 3 Shohlar 3:16-28
Sulaymonning aʼyonlari | | 3 Shohlar 4:1-19
Sulaymon hukmronligining ravnaq topishi | | 3 Shohlar 4:20-34
Maʼbad qurilishi uchun tayyorgarlik | 2:1-18 | 3 Shohlar 5:1-18
Maʼbad qurilishi | 3:1-14 | 3 Shohlar 6:1-38
Sulaymonning saroyi | | 3 Shohlar 7:1-12
Maʼbad ichidagi narsalar | 3:15-5:1 | 3 Shohlar 7:13-51
Ahd sandigʻi Maʼbadga keltiriladi | 5:2-6:11 | 3 Shohlar 8:1-21
Sulaymonning ibodati | 6:12-42 | 3 Shohlar 8:22-53, Zabur 131:8-10
Maʼbad Egamizga bagʻishlanadi | 7:1-10 | 3 Shohlar 8:54-66
Xudo Sulaymonga zohir boʻladi | 7:11-22 | 3 Shohlar 9:1-9
Sulaymonning erishgan yutuqlari | 8:1-18 | 3 Shohlar 9:10-28
Shava malikasi Quddusga tashrif buyuradi | 9:1-12 | 3 Shohlar 10:1-13
Sulaymonning boyligi | 9:13-28, 1:14-17 | 3 Shohlar 10:14-29
Sulaymonning xotinlari | | 3 Shohlar 11:1-13
Sulaymonning dushmanlari | | 3 Shohlar 11:14-25
Yeribom Sulaymonga qarshi isyon koʻtaradi | | 3 Shohlar 11:26-40
Sulaymonning oʻlimi | 9:29-31 | 3 Shohlar 11:41-43
Shimoldagi qabilalar qoʻzgʻoloni | 10:1-19 | 3 Shohlar 12:1-20
Shamayoning bashorati | 11:1-4 | 3 Shohlar 12:21-24
Isroil shohi Yeribom | | 3 Shohlar 12:25-14:20
Yahudo shohi Raxabomning qalʼalari | 11:5-17 |
Raxabomning xonadoni | 11:18-23 |
Misr Yahudo yurtiga hujum qiladi | 12:1-14 | 3 Shohlar 14:21-28
Raxabomning oʻlimi | 12:15-16 | 3 Shohlar 14:29-31
Yahudo shohi Abiyo | 13:1-22 | 3 Shohlar 15:1-7
Yahudo shohi Oso | 14:1-15 | 3 Shohlar 15:8-12
Osoning islohotlari | 15:1-19 | 3 Shohlar 15:13-16
Oso hukmronligining oxirgi davri | 16:1-10 | 3 Shohlar 15:17-22
Osoning oʻlimi | 16:11-14 | 3 Shohlar 15:23-24
Isroil shohi Nadov | | 3 Shohlar 15:25-32
Isroil shohi Basho | | 3 Shohlar 15:33-16:7
Isroil shohi Elox | | 3 Shohlar 16:8-14
Isroil shohi Zimri | | 3 Shohlar 16:15-20
Isroil shohi Omri | | 3 Shohlar 16:21-28
Isroil shohi Axab | | 3 Shohlar 16:29-34
Ilyos paygʻambar | | 3 Shohlar 17:1-19:21
Axab va Oram shohi Banhadad orasidagi urush | | 3 Shohlar 20:1-43
Axab Navoʻtni oʻldiradi | | 3 Shohlar 21:1-29
Yahudo shohi Yohushafat | 17:1-19 |
Mixiyo paygʻambar shoh Axabni ogohlantiradi | 18:1-27 | 3 Shohlar 22:1-28
Axabning oʻlimi | 18:28-34 | 3 Shohlar 22:29-40
Valiy Yohu Yohushafatga tanbeh beradi | 19:1-3 |
Yohushafatning islohotlari | 19:4-11 |
Yohushafat atrofidagi xalqlar bilan urush qiladi | 20:1-30 |
Yohushafat hukmronligining soʻnggi davri | 20:31-21:3 | 3 Shohlar 22:41-50
Isroil shohi Oxoziyo | | 3 Shohlar 22:51-53
Ilyos paygʻambar va Oxoziyo | | 4 Shohlar 1:1-18
Ilyos osmonga olinadi | | 4 Shohlar 2:1-25
Moʻab va Isroil oʻrtasidagi urush | | 4 Shohlar 3:1-27
Elishay paygʻambar | | 4 Shohlar 4:1-8:15
Yahudo shohi Yohuram | 21:4-20 | 4 Shohlar 8:16-24
Yahudo shohi Oxoziyo | 22:1-6 | 4 Shohlar 8:25-29
Yohu Isroil ustidan shoh qilib tayinlanadi | | 4 Shohlar 9:1-13
Yohu Isroil shohi Yoramni va Yahudo shohi Oxoziyoni oʻldiradi | 22:7-9 | 4 Shohlar 9:14-29
Yohu Izabelni oʻldiradi | | 4 Shohlar 9:30-37
Yohu Axab xonadonini oʻldiradi | | 4 Shohlar 10:1-17
Yohu Baalga sigʻinganlarni oʻldiradi | | 4 Shohlar 10:18-28
Yohuning hukmronligi | | 4 Shohlar 10:29-36
Yahudo malikasi Otaliyo | 22:10-12 | 4 Shohlar 11:1-3
Malika Otaliyo oʻldiriladi | 23:1-21 | 4 Shohlar 11:4-20
Yahudo shohi Yoʻsh | 24:1-16 | 4 Shohlar 11:21-12:16
Yoʻsh hukmronligining oxirgi davri | 24:17-27 | 4 Shohlar 12:17-21
Isroil shohi Yohuxoz | | 4 Shohlar 13:1-9
Isroil shohi Yohoʻsh | | 4 Shohlar 13:10-11
Yohoʻsh va Elishay paygʻambar | | 4 Shohlar 13:14-25
Yohoʻshning oʻlimi | | 4 Shohlar 13:12-13, 14:15-16
Yahudo shohi Emoziyo | 25:1-24 | 4 Shohlar 14:1-14
Emoziyoning oʻlimi | 25:25-28 | 4 Shohlar 14:17-20
Uzziyo Yahudo shohi qilib tayinlanadi | 26:1-2 | 4 Shohlar 14:21-22
Isroil shohi Yorubom | | 4 Shohlar 14:23-29
Uzziyoning hukmronligi | 26:3-15 | 4 Shohlar 15:1-4
Xudo Uzziyoni teri kasalligiga yoʻliqtiradi | 26:16-21 | 4 Shohlar 15:5
Uzziyoning oʻlimi | 26:22-23 | 4 Shohlar 15:6-7, Ishayo 1:1, 6:1
Isroil shohi Zakariyo | | 4 Shohlar 15:8-12
Isroil shohi Shallum | | 4 Shohlar 15:13-16
Isroil shohi Manaxim | | 4 Shohlar 15:17-22
Isroil shohi Pakaxiyo | | 4 Shohlar 15:23-26
Isroil shohi Pekax | | 4 Shohlar 15:27-31
Yahudo shohi Yoʻtom | 27:1-9 | 4 Shohlar 15:32-38
Yahudo shohi Oxoz | 28:1-27 | 4 Shohlar 16:1-20, Ishayo 14:28
Yahudo shohi Hizqiyo | 29:1-31:21 | 4 Shohlar 18:1-8
Isroilning oxirgi shohi Xoʻsheya | | 4 Shohlar 17:1-2
Samariyaning magʻlubiyati | | 4 Shohlar 17:3-41, 18:9-12
Ossuriya qoʻshini Quddusga tahdid soladi | 32:1-19 | 4 Shohlar 18:13-35, Ishayo 20:1, 21:16, 36:1-20
Hizqiyo Ishayo paygʻambardan maslahat soʻraydi | | 4 Shohlar 19:1-13, Ishayo 37:1-13
Hizqiyoning ibodati | 32:20 | 4 Shohlar 19:14-19, Ishayo 37:14-20
Ossuriyaning magʻlubiyati | 32:21-23 | 4 Shohlar 19:20-37, Ishayo 37:21-38
Hizqiyoning xastaligi | 32:24-30 | 4 Shohlar 20:1-11, Ishayo 38:1-20
Bobildan kelgan elchilar | 32:31-33 | 4 Shohlar 20:12-21, Ishayo 39:1-8
Yahudo shohi Manashe | 33:1-20 | 4 Shohlar 21:1-18
Yahudo shohi Omon | 33:21-25 | 4 Shohlar 21:19-26
Yahudo shohi Yoʻshiyo | 34:1-7 | 4 Shohlar 22:1-2
Qonun kitobi topiladi | 34:8-28 | 4 Shohlar 22:3-20
Shoh Yoʻshiyoning islohotlari | 34:29-35:19 | 4 Shohlar 23:1-27
Yoʻshiyo hukmronligining soʻnggi davri | 35:20-36:1 | 4 Shohlar 23:28-30
Yahudo shohi Yohuxoz | 36:2-4 | 4 Shohlar 23:31-34
Yahudo shohi Yohayiqim | 36:5-8 | 4 Shohlar 23:35-24:7
Yahudo shohi Yohayixin | 36:9-10 | 4 Shohlar 24:8-17, Yeremiyo 52:28
Yahudo shohi Zidqiyo | 36:11-21 | 4 Shohlar 24:18-25:30, Yeremiyo 39:1-10, 52:1-34
Shoh Kurush Yahudo xalqiga ozodlik beradi | 36:22-23 | Ezra 1:1-3

Eski Ahddagi boshqa kitoblar

Parchaning asosiy mavzusi | Oʻxshash parchalar manzillari
Surgundan qaytib kelganlarning roʻyxati | Ezra 2:1-70, Naximiyo 7:6-73
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 13:1-7, Zabur 52:2-7
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 30:2-5, Zabur 70:1-3
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 39:14-18, Zabur 69:2-6
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 56:8-12, Zabur 107:2-6
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 59:7-14, Zabur 107:7-14
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 113:12-19, Zabur 134:15-20
Egamizning uyi turgan togʻ | Ishayo 2:2-4, Mixo 4:1-3
Moʻab sharmanda boʻladi | Ishayo 16:6-12, Yeremiyo 48:29-36
Xudoga hamdu sano qoʻshigʻi | Yeremiyo 10:12-16, Yeremiyo 51:15-19
Egamiz Edom xalqini jazolaydi | Yeremiyo 49:9-10, 14-16, Obodiyo 1:1-6

Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Ayrim hollarda Muqaddas Kitobdagi baʼzi oyatlarning mazmuni aynan bir kitobning oʻzida yoki boshqa kitobda takrorlanadi. Bunday takrorlar, asosan, 2-4 Shohlar kitoblarida, 1-2 Solnomalar kitoblarida va toʻrtta Xushxabarda uchraydi. Kitobxonlarimizga oʻxshash parchalarni topishga yordam berish maqsadida, Eski Ahd va Yangi Ahd kitoblari uchun quyidagi jadvallar ishlab chiqildi. Bu jadvallarda oʻxshash parchalarning asosiy mavzusi ifodalangan va oʻsha parchalarning Muqaddas Kitobdagi manzili keltirilgan. Jadvallarni tuzishdan yana bir maqsad kitobxonga 2-4 Shohlar, 1-2 Solnomalar kitoblari va toʻrtta Xushxabarlarni yaxshiroq qiyoslash imkonini berishdir. Shuning uchun baʼzi voqealar mana shu kitoblarning faqatgina bittasida yoritilgan boʻlsa–da, oʻsha voqeaning manzili jadvalga kiritilgan.

Xushxabarlar

Parchaning asosiy mavzusi | Matto | Mark | Luqo | Yuhanno
Luqo Xushxabarining muqaddimasi | | | 1:1-4 |
Yuhanno Xushxabarining muqaddimasi | | | | 1:1-18
Iso Masihning nasl–nasabi | 1:1-17 | | 3:23-38 |
Yahyo choʻmdiruvchining tugʻilishi haqida karomat | | | 1:5-25 |
Iso Masihning tugʻilishi haqida karomat | | | 1:26-38 |
Maryam Elisabetni yoʻqlab boradi | | | 1:39-56 |
Yahyo choʻmdiruvchining tugʻilishi, Zakariyoning bashorati | | | 1:57-80 |
Iso Masihning tugʻilishi | 1:18-25 | | 2:1-7 |
Choʻponlar va farishtalar | | | 2:8-20 |
Isoga ism qoʻyiladi, Shimoʻnning hamdu sanosi | | | 2:21-39 |
Sharqdan kelgan munajjimlar | 2:1-12 | | |
Yusuf Maryam va chaqaloqni Misrga olib qochadi | 2:13-18 | | |
Yusuf oilasi bilan Misrdan qaytib keladi | 2:19-23 | | |
Oʻsmir Iso Maʼbadda | | | 2:40-52 |
Yahyo choʻmdiruvchining vaʼzi | 3:1-12 | 1:1-8 | 3:1-18 |
Iso suvga choʻmdiriladi | 3:13-17 | 1:9-11 | 3:21-22 |
Isoni iblis vasvasaga soladi | 4:1-11 | 1:12-13 | 4:1-13 |
Yahyo choʻmdiruvchining guvohligi | | | | 1:19-34
Isoning dastlabki shogirdlari | | | | 1:35-51
Isoning dastlabki moʻjizasi | | | | 2:1-12
Iso savdogarlarni Maʼbaddan quvadi | | | | 2:13-25
Iso va Nikodim | | | | 3:1-21
Yahyo choʻmdiruvchi Iso Masih haqida guvohlik beradi | | | | 3:22-36
Iso Jalilaga qaytadi | 4:12 | 1:14 | 3:19-20, 4:14 | 4:1-4, 43-45
Iso va Samariyalik ayol | | | | 4:5-42
Iso taʼlimotining mohiyati | 4:17 | 1:14 | 4:14-15 |
Iso amaldorning oʻgʻlini sogʻaytiradi | | | | 4:46-54
Iso Kafarnahum shahriga borib oʻrnashadi | 4:13-16 | | |
Isoning dastlabki shogirdlari | 4:18-22 | 1:16-20 | 5:1-11 |
Jinga chalingan odam | | 1:21-28 | 4:31-37 |
Iso koʻp odamlarga shifo beradi | 8:14-17 | 1:29-34 | 4:38-41 |
Teri kasalligiga chalingan odamni Iso sogʻaytiradi | 8:2-4 | 1:40-45 | 5:12-16 |
Iso sholni sogʻaytiradi | 9:2-8 | 2:1-12 | 5:17-26 |
Iso Mattoni chaqiradi, roʻza tutish haqida | 9:9-17 | 2:13-22 | 5:27-39 |
Iso Shabbat kunida sholni sogʻaytiradi | | | | 5:1-47
Shabbat kuniga rioya qilish haqida | 12:1-8 | 2:23-28 | 6:1-5 |
Iso Shabbat kunida qoʻli shol odamni sogʻaytiradi | 12:9-14 | 3:1-6 | 6:6-11 |
Iso Jalila koʻli boʻyida bir talay olomonga shifo beradi | 12:15-21 | 3:7-12 | |
Iso oʻn ikkita shogirdini tanlaydi | 10:2-4 | 3:13-19 | 6:12-16 |
Haqiqiy baxtiyorlik | 5:1-12 | | 6:17-26 |
Tuz va nur haqida | 5:13-16 | | |
Musoning qonuni haqida | 5:17-48 | | 6:27-36 |
Xayr–sadaqa, ibodat va roʻza haqida | 6:1-18 | | (11:2-4) |
Samoviy xazina va tirikchilik tashvishlari haqida | 6:19-34 | | |
Boshqalarni hukm qilmang | 7:1-6 | | 6:37-42 |
Xudodan soʻranglar | 7:7-11 | | (11:9-13) |
Boshqalarga yaxshilik qiling | 7:12 | | 6:31 |
Najot eshigi tordir | 7:13-23 | | 6:43-45 |
Dono va ahmoq binokor | 7:24-29 | | 6:46-49 |
Rim yuzboshisining imoni | 8:5-13 | | 7:1-10 |
Iso beva ayolning oʻgʻlini tiriltiradi | | | 7:11-17 |
Iso Masih va Yahyo choʻmdiruvchi | 11:2-30 | | 7:18-35 |
Gunohkor ayol Isoning oyoqlariga atir moy surtadi | | | 7:36-50 |
Isoga ergashgan ayollar | | | 8:1-3 |
Iso va shayton | 12:22-37 | 3:19-30 | 11:14-23 |
Yunus paygʻambarning alomati | 12:38-45 | | 11:24-36 |
Isoning onasi va ukalari | 12:46-50 | 3:31-35 | 8:19-21 |
Iso farziylarni va Tavrot tafsirchilarini ayblaydi | | | 11:37-54 |
Iso shogirdlariga saboq beradi | | | 12:1-59 |
Tavba va halokat, hosilsiz anjir daraxti | | | 13:1-9 |
Urugʻ sepuvchi haqida masal | 13:1-9 | 4:1-9 | 8:4-8 |
Masallarning maqsadi | 13:10-17 | 4:10-12, 21-25 | 8:9-10, 16-18 |
Urugʻ sepuvchi haqidagi masalning maʼnosi | 13:18-23 | 4:13-20 | 8:11-15 |
Unib chiqqan urugʻ haqida masal | | 4:26-29 | |
Begona oʻt haqida masal | 13:24-30 | | |
Xantal urugʻi, xamirturush haqida masallar | 13:31-35 | 4:30-34 | |
Begona oʻt haqidagi masalning maʼnosi | 13:36-43 | | |
Yashirilgan xazina, qimmatbaho marvarid, toʻr haqida masallar | 13:44-53 | | |
Iso boʻronni tinchlantiradi | 8:18, 23-27 | 4:35-41 | 8:22-25 |
Isoga ergashish shartlari | 8:19-22 | | |
Jinga chalingan ikki odamga Iso shifo beradi | 8:28-9:1 | 5:1-21 | 8:26-40 |
Tirilgan qiz, sogʻaygan ayol | 9:18-26 | 5:22-43 | 8:41-56 |
Iso ikkita koʻr odamga va soqov odamga shifo beradi | 9:27-34 | | |
Iso Oʻz yurtida rad etiladi | 13:54-58 | 6:1-6 | 4:16-31 |
Iso oʻn ikki havoriyni xizmatga yuboradi | 9:35-10:42 | 6:6-13 | 9:1-6 |
Yahyo choʻmdiruvchining oʻlimi | 14:1-12 | 6:14-29 | 9:7-9 |
Iso 5000 kishini toʻydiradi | 14:13-21 | 6:30-44 | 9:10-17 | 6:1-14
Iso suv ustida yuradi | 14:22-36 | 6:45-56 | | 6:15-21
Iso hayot noni, Uning abadiy hayot baxsh etuvchi soʻzlari | | | | 6:22-71
Diniy urf–odatlar va Xudoning amri | 15:1-20 | 7:1-23 | |
Gʻayriyahudiy ayolning ishonchi | 15:21-28 | 7:24-30 | |
Iso koʻp odamlarga shifo beradi, 4000 kishini toʻydiradi | 15:29-38 | 7:31-8:9 | |
Farziylar va sadduqiylar Isodan alomat soʻrashadi | 15:39-16:12 | 8:10-26 | |
Butrus Masihni tan oladi | 16:13-20 | 8:27-30 | 9:18-21 |
Iso Oʻz oʻlimi haqida gapiradi | 16:21-28 | 8:31-9:1 | 9:22-27 |
Isoning qiyofasi oʻzgaradi | 17:1-13 | 9:2-13 | 9:28-36 |
Jinga chalingan bolaga Iso shifo beradi | 17:14-21 | 9:14-29 | 9:37-43 |
Iso yana Oʻz oʻlimi haqida gapiradi | 17:22-23 | 9:30-32 | 9:43-45 |
Maʼbad soligʻi | 17:24-27 | | |
Xudo oldida kim buyuk? | 18:1-14 | 9:33-50 | 9:46-50 |
Gunoh qilgan birodarga munosabat | 18:15-35 | | |
Iso va ukalari | | | | 7:1-9
Iso Quddusga boradi | | | 9:51-56 | 7:10
Isoga ergashish shartlari | | | 9:57-62 |
Iso Quddusda Chayla bayramida | | | | 7:11-52
Iso fohisha ayolni kechiradi | | | | 8:1-11
Iso Masih — olamning nuri | | | | 8:12-59
Iso tugʻma koʻrga shifo beradi | | | | 9:1-41
Iso — yaxshi choʻpon | | | | 10:1-21
Shogirdlarning voizlik safari | | | 10:1-24 |
Rahmdil Samariyalik haqida masal | | | 10:25-37 |
Iso Maryam bilan Martaning uyida | | | 10:38-42 |
Ibodat haqida | | | 11:1-13 |
Shabbat kuni Iso bukri ayolga shifo beradi, xantal urugʻi haqida masal | | | 13:10-21 |
Isoni rad qilishadi | | | | 10:22-42
Najot eshigi tordir | | | 13:22-35 |
Iso Shabbat kuni xastaga shifo beradi, toʻkin ziyofat haqida masal | | | 14:1-24 |
Shogirdlikning qiymati | | | 14:25-35 |
Adashgan qoʻy haqida masal | | | 15:1-7 |
Yoʻqolgan tanga haqida masal | | | 15:8-10 |
Darbadar oʻgʻil haqida masal | | | 15:11-32 |
Pishiq ish boshqaruvchi haqida masal | | | 16:1-18 |
Boy va Lazar haqida masal | | | 16:19-31 |
Gunoh haqida | | | 17:1-10 |
Lazarning oʻlimi va tirilishi | | | | 11:1-44
Isoni oʻldirish rejasi | | | | 11:45-57
Iso oʻn kishiga shifo beradi | | | 17:11-19 |
Xudoning Shohligi | | | 17:20-37 |
Beva ayol va adolatsiz qozi haqida masal | | | 18:1-8 |
Farziy va soliqchi haqida masal | | | 18:9-14 |
Nikoh va ajralish haqida | 19:1-12 | 10:1-12 | |
Iso bolalarni duo qiladi | 19:13-15 | 10:13-16 | 18:15-17 |
Boylik va abadiy hayot | 19:16-30 | 10:17-31 | 18:18-30 |
Iso Oʻz oʻlimi toʻgʻrisida uchinchi marta gapiradi | 20:17-19 | 10:32-34 | 18:31-34 |
Yoqub bilan Yuhannoning tilagi | 20:20-28 | 10:35-45 | |
Iso ikki koʻrga shifo beradi | 20:29-34 | 10:46-52 | 18:35-43 |
Iso va Zakkay | | | 19:1-10 |
Oʻnta xizmatkor haqida masal | | | 19:11-28 |
Iso Quddusga tantanali kiradi | 21:1-11 | 11:1-11 | 19:29-44 | 12:12-19
Qurib qolgan anjir daraxti | 21:18-22 | 11:12-14, 20-26 | |
Iso sotuvchilarni Maʼbaddan quvadi | 21:12-17 | 11:15-19 | 19:45-48 |
Isoning hokimiyati haqida savol | 21:23-27 | 11:27-33 | 20:1-8 |
Ikki oʻgʻil haqida masal | 21:28-32 | | |
Yovuz bogʻbonlar haqida masal | 21:33-46 | 12:1-12 | 20:9-19 |
Toʻy ziyofati haqida masal | 22:1-14 | | |
Soliq toʻlash haqida savol | 22:15-22 | 12:13-17 | 20:20-26 |
Tirilish haqida savol | 22:23-33 | 12:18-27 | 20:27-38 |
Eng buyuk amr | 22:34-40 | 12:28-34 | 20:39-40 |
Masih kimning oʻgʻli? | 22:41-46 | 12:35-37 | 20:41-44 |
Soxta va chin taqvodorlik | 23:1-39 | 12:38-40 | 20:45-47 |
Beva ayolning xayr–ehsoni | | 12:41-44 | 21:1-4 |
Iso Oʻz oʻlimi haqida gapiradi | | | | 12:20-36
Xalqning oʻjarligi va imonsizligi | | | | 12:37-50
Iso oxirzamon haqida gapiradi | 24:1-51 | 13:1-37 | 21:5-38 |
Kelinning oʻnta dugonasi haqida masal | 25:1-13 | | |
Uchta xizmatkor haqida masal | 25:14-30 | | |
Qiyomat–qoyim soʻrogʻi | 25:31-46 | | |
Isoni oʻldirish rejasi | 26:1-5, 14-16 | 14:1-2, 10-11 | 22:1-6 |
Isoga atir moy quygan ayol | 26:6-13 | 14:3-9 | | 12:1-11
Qutlugʻ ziyofatga tayyorgarchilik | 26:17-20 | 14:12-17 | 22:7-14 |
Iso Oʻz shogirdlarining oyoqlarini yuvadi | | | | 13:1-17
Isoga xiyonat | 26:21-25 | 14:18-21 | 22:21-23 | 13:18-30
Qutlugʻ ziyofat[1] | 26:26-30 | 14:22-26 | 22:15-20 |
Butrusning Isodan tonishi haqida karomat | 26:30-35 | 14:27-31 | 22:24-38 | 13:31-38, 16:32
Iso shogirdlarini yupatib aytgan soʻzlar | | | | 14:1-16:33
Iso Oʻz shogirdlari uchun ibodat qiladi | | | | 17:1-26
Isoning bogʻdagi ibodati | 26:36-46 | 14:32-42 | 22:39-46 | 18:1
Iso hibsga olinadi | 26:47-56 | 14:43-52 | 22:47-53 | 18:2-11
Iso oliy ruhoniy Xanan oldida | | | | 18:12-14, 19-23
Iso yahudiylarning Oliy kengashi oldida | 26:57-68 | 14:53-65 | 22:54, 63-65 | 18:24
Butrus Isodan tonadi | 26:69-75 | 14:66-72 | 22:55-62 | 18:15-18, 25-27
Iso oliy kengash tomonidan hukm qilinadi | 27:1-2 | 15:1 | 22:66-71 | 18:28
Xoin Yahudoning halokati[2] | 27:3-10 | | |
Iso Pilat huzurida | 27:11-14 | 15:2-5 | 23:2-7 | 18:28-38
Iso Hirod oldida | | | 23:8-12 |
Iso oʻlimga hukm qilinadi | 27:15-31 | 15:6-20 | 23:13-25 | 19:1-16
Iso xochga mixlanadi | 27:32-44 | 15:21-32 | 23:26-43 | 19:17-27
Iso jon beradi | 27:45-56 | 15:33-41 | 23:44-49 | 19:28-37
Iso dafn qilinadi | 27:57-66 | 15:42-47 | 23:50-56 | 19:38-42
Iso tiriladi | 28:1-8 | 16:1-8 | 24:1-12 | 20:1-9
Iso ikki ayolga zohir boʻladi | 28:9-10 | 16:9-11 | | 20:10-18
Soqchilarning xabari | 28:11-15 | | |
Iso Emmaus yoʻlida ikki shogirdiga zohir boʻladi | | 16:12-13 | 24:13-35 |
Iso shogirdlariga zohir boʻladi[3] | | 16:14-18 | 24:36-49 | 20:19-25
Iso Toʻmaga va boshqa shogirdlariga zohir boʻladi | | | | 20:26-31
Iso koʻl boʻyida zohir boʻladi | | | | 21:1-25
Iso Jaliladagi togʻda zohir boʻladi | 28:16-20 | | |
Iso osmonga koʻtariladi[4] | | 16:19-20 | 24:50-53 |

Havoriylar

Parchaning asosiy mavzusi | Oʻxshash parchalar manzillari
Shoul imonga keladi | Havoriylar 9:1-19, 22:3-16, 26:9-18, 1 Korinfliklar 15:8

[1] Yana 1 Korinfliklar 11:23-26 ga qarang.

[2] Yana Havoriylar 1:18-19 ga qarang.

[3] Yana Havoriylar 1:4-8 ga qarang.

[4] Yana Havoriylar 1:9-12 ga qarang.

Qoʻlyozmalar

Qoʻlyozmalar

1. Eski Ahdning qoʻlyozmalaridan “Leningrad Kodeksi”

2. Eski Ahdning “Qumron qoʻlyozmalari”dan biri

3. Eski Ahdning “Qadimiy yunoncha tarjima” qoʻlyozmalaridan parcha

4. Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Papirus 52” deb atalgan parcha

5. Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Kodeks Sinaytikus”

Eski Ahdning qoʻlyozmalaridan “Leningrad Kodeksi”

Yunus paygʻambar kitobidan olingan bu ibroniycha qoʻlyozma
taxminan milodiy 1000 yillarda koʻchirilgan

Eski Ahdning “Qumron qoʻlyozmalari”dan biri

Ishayo paygʻambar kitobidan olingan bu ibroniycha qoʻlyozma
taxminan miloddan oldingi 100 yillarda koʻchirilgan

Eski Ahdning “Qadimiy yunoncha tarjima” qoʻlyozmalaridan parcha

Yoshua kitobidan olingan bu yunoncha qoʻlyozma
taxminan milodiy 200 yillarda koʻchirilgan

Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Papirus 52” deb atalgan parcha

Yuhanno bayon etgan muqaddas Xushxabardan olingan bu yunoncha qoʻlyozma
taxminan milodiy 125 yillarda koʻchirilgan

Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Kodeks Sinaytikus”

Matto bayon etgan muqaddas Xushxabardan olingan bu yunoncha qoʻlyozma
taxminan milodiy 340 yillarda koʻchirilgan

Xaritalar

Xaritalar

1. Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq

2. Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl

3. Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi

4. Oʻn ikki qabilaning hududi

5. Quddus (shohlar davrida)

6. Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida)

7. Isroil va Yahudo shohliklari

8. Ossuriya shohligi

9. Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda)

10. Fors shohligi (Rasm)

11. Iskandar Zulqarnayn shohligi

12. Rim imperiyasi

13. Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida)

14. Quddus (Iso Masih davrida)

15. Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari

16. Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari

17. Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari

18. Pavlusning Rimga olib ketilishi

Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq

Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl

Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi

Oʻn ikki qabilaning hududi

Quddus (shohlar davrida)

Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida)

Isroil va Yahudo shohliklari

Ossuriya shohligi

Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda)

Fors shohligi (Rasm)

Iskandar Zulqarnayn shohligi

Rim imperiyasi

Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida)

Quddus (Iso Masih davrida)

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari

Pavlusning Rimga olib ketilishi

Muqaddas Kitob

Muqaddas Kitobni tarjima qilish instituti

101000 Rossiya, Moskva, Bosh pochta a/q 360
www.ibt.org.ru; ibt_inform@ibt.org.ru

Nashrga 11.07.2016 da ruxsat etildi.

Hajmi 70x100 1/16 ofset usulida bosilgan.

Shartli bosma tabagʻi 121. 3075 nusxada.

Buyurtma № 16068 AV (5541, 5542)

“Printkorp” bosmaxonasida chop etilgan.

LP № 02330/0056863 30.04.2004 yilda berilgan.

220141 Belorus, Minsk, F. Skorina koʻchasi, 40–uy.

Toʻgʻri yoʻl

Toʻgʻri yoʻl

TOʻGʻRI YOʻL NIMA?

QIYOMAT KUNIGA QANDAY QILIB TAYYOR BOʻLAMIZ?

Kirish

Bu muhim savollarga Xudo qanday javob bergani Muqaddas bitiklarda ayon qilingan. Mazkur boʻlimda mana shu mavzu haqidagi oyatlardan chiqarilgan xulosalar keltirilgan. Oyatlardagi ruhiy haqiqatni oʻqib, ular borasida mulohaza qiling. Shunda, Xudo ayon qilgan, najotga yetaklaydigan toʻgʻri yoʻlni va yaqinlashib kelayotgan qiyomat kuniga qanday tayyorlanishni aniq tushunib olasiz. Umid qilamizki, siz Muqaddas bitiklar orqali Xudoning ovozini eshitasiz va oʻrganganlaringizni boshqalar bilan oʻrtoqlashasiz.

Sulaymonning hikmatlari 4:18-19, 12:28

Solihning yoʻli tongga oʻxshaydi, kun chiqquncha tong yorishaveradi. Fosiqning yoʻli esa zulmat kabidir, nimaga qoqilib ketishini bilmaydi. Solihlik yoʻli hayotga yetaklaydi, bu yoʻlda oʻlim yoʻqdir.

Matto 7:13-14

Iso Masih dedi: “Tor eshikdan kiringlar! Chunki halokatga olib boradigan darvoza enli, yoʻli ham kengdir. Bu yoʻldan yurayotganlar koʻp. Hayotga olib boradigan eshik esa juda tor, yoʻli ensizdir. Bu yoʻlni topadiganlar oz.”

MUNDARIJA

1. XUDO MUQADDASDIR

2. INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN

3. INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI

4. XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR

5. XUDO NAJOTKORIMIZDIR

6. XUDO HOZIRLAGAN YOʻL

7. XUDO KECHIRUVCHIDIR

8. HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK

9. XUDO SADOQATLIDIR

10. XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI

11. BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ

12. BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ

13. SIZ TAYYORMISIZ?

XUDO MUQADDASDIR

XUDO MUQADDASDIR

Xudo muqaddasdir va faqatgina muqaddas boʻlganlar Uning huzuriga kirib, yashay oladi.

Vahiy 4:8

Samodagi toʻrtta jonli mavjudot kechayu kunduz tinmay shunday soʻzlarni takrorlar edilar:

“Muqaddasdir, muqaddasdir,

Muqaddasdir Qodir Xudo — Egamiz.

U bor boʻlgan, hozir ham bor,

Kelajakda ham bor boʻlar!”

1 Butrus 1:14-16

Xudoga itoatkor farzandlar boʻlinglar, oldingi gʻaflat paytida sizlarni qamragan ehtiroslarga qul boʻlib qolmanglar. Aksincha, butun yurish–turishingizda muqaddas boʻlinglar, zero, sizlarni daʼvat etgan Xudo muqaddasdir. Axir, Xudoning Oʻzi: “Muqaddas boʻlinglar, chunki Men muqaddasman”, deb aytgan.

Ibroniylar 12:14

Hamma bilan tinch–totuv yashashga harakat qilinglar. Halol hayot kechirishga tirishinglar, aks holda, Egamizni koʻra olmaysizlar.

1 Yuhanno 1:5-6

Biz Iso Masihdan eshitib, sizlarga yetkazayotgan Xushxabarimiz shundan iborat: Xudo — nur, Unda hech qanday zulmat yoʻq. Agar biz Xudo bilan yashayapmiz deb turib, oldingiday zulmatda yashasak, yolgʻon gapirib, haqiqatga xilof ish qilgan boʻlamiz.

Yana qarang:

Zabur 1:1-6, 14:1-5 Toʻgʻri yoʻldan yuradigan insonlar — kim?

INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN

INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN

Hammamiz Xudoning qonunlarini buzib, gunoh qilganmiz, toʻgʻri yoʻldan ozganmiz.

Rimliklar 3:10-12

Axir, Muqaddas bitiklarda quyidagiday yozilgan–ku: “Hech bir solih kimsa yoʻqdir, hatto bironta ham yoʻq! Bironta ham idrokli zot yoʻq, hech kim Xudoga yuz burmaydi. Hammasi yoʻldan ozgan, birday buzilgan, yaxshilik qiluvchi bir kimsa yoʻqdir, hatto bironta ham yoʻq!”[1]

Rimliklar 3:23

Hamma gunoh qilgan va Xudoning ulugʻvorligidan mahrumdir.

Yana qarang:

Matto 5:17-48 Iso Masihning haqiqiy solihlik haqidagi taʼlimoti.

INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI

INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI

Qiyomat kunida hammamiz qilmishlarimiz uchun javob beramiz.

Ibroniylar 4:13

Butun borliq Xudoning koʻzi oldida yap–yalangʻoch va ochiqdir. Hech kim va hech narsa Undan pinhon emas. Biz Unga hisob beramiz!

Ibroniylar 10:26-27

Agar biz haqiqatni bilib olgandan keyin, ataylab gunoh qilishda davom etsak, bu gunohlarimizni hech qanday qurbonlik yuva olmaydi. Shunda qoʻrquv ichra Xudoning hukmini kutishdan boshqa ilojimiz qolmaydi. Oqibatda, Xudoning dushmanlari bilan birga lovullagan olovda yonish bizning qismatimiz boʻladi.

Yana qarang:

Vahiy 20:11-15 Qiyomat kuni haqidagi vahiy.

XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR

XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR

Xudo bizni yaxshi koʻradi va bizni kechirishga tayyor turibdi.

Yuhanno 3:16

Xudo olamni shunchalik sevdiki, Oʻzining yagona Oʻgʻlini berdi. Toki Unga ishonganlardan birontasi halok boʻlmasin, balki abadiy hayotga ega boʻlsin.

Rimliklar 5:8

Biz hali gunohga botgan chogʻimizda, Masih biz uchun oʻldi. Shu yoʻsinda Xudo bizga boʻlgan Oʻz mehr–muhabbatini namoyon qildi.

Yana qarang:

Luqo 15:11-32 Iso Masih aytgan darbadar oʻgʻil haqidagi masal.

XUDO NAJOTKORIMIZDIR

XUDO NAJOTKORIMIZDIR

Xudo gunohlarimizning kechirilishi va qiyomat hukmidan qutqarilishimiz uchun Iso Masih orqali bizga yoʻl ochib berdi.

Yuhanno 3:17

Xudo dunyoni hukm qilish uchun emas, balki Oʻgʻli orqali qutqarish uchun Uni dunyoga yubordi.

Havoriylar 10:41-43

Butrus dedi: “Iso hammaga emas, faqat bizga zohir boʻldi. Chunki Xudo bizni Iso haqida guvohlik berishimiz uchun tanlagandi. Iso tirilgandan keyin biz U bilan yeb–ichdik. U bizga: «Xalqlarga vaʼz qilib, guvohlik beringlar. Oʻliklar va tiriklarni hukm qilish uchun Xudo Meni tayinlaganini ularga aytinglar», — deb buyurdi. Barcha paygʻambarlar ham Iso toʻgʻrisida guvohlik bergan edilar. Isoga ishongan har bir odamning gunohlari Uning nomi tufayli kechiriladi, deb aytgan edilar.”

Yuhanno 1:29

Ertasi kuni Yahyo Isoning yaqinlashib kelayotganini koʻrib, shunday dedi: “Ana, Xudoning Qoʻzisi! U dunyoni gunohdan poklaydi!”

1 Korinfliklar 15:3-4

Menga berilgan eng muhim taʼlimotni sizlarga yetkazdim. Bu taʼlimot quyidagichadir: Muqaddas bitiklarga muvofiq, Masih gunohlarimiz uchun oʻlgan. Keyin U dafn qilindi, uchinchi kuni esa tirildi. Bularning hammasi Muqaddas bitiklarga muvofiq sodir boʻldi.

2 Korinfliklar 5:19-21

Ha, Xudo insonlarni gunohlari uchun jazolamadi, aksincha, Masih orqali dunyoni Oʻzi bilan yarashtirdi.… Biz Masihning elchilarimiz, Xudo biz orqali insonlarga murojaat etyapti. Masih nomidan yolvoryapmiz: sizlar ham Xudo bilan yarashinglar. Axir, Xudo bizni Masih orqali oqlash uchun begunoh Masihni gunohkorni jazolaganday, jazoladi.

Yana qarang:

Yuhanno 10:7-18 Iso Masih — najot eshigi va yaxshi choʻpon.

XUDO HOZIRLAGAN YOʻL

XUDO HOZIRLAGAN YOʻL

Qiyomat kunida hukmdan qutulishimizning faqat birgina toʻgʻri yoʻli bor.

Havoriylar 4:12

Najot boshqa hech kimdan kelmaydi. Iso Masihning nomi — butun olamda najot beradigan yagona nomdir.

Yuhanno 14:6

Iso ularga dedi: “Men yoʻl, haqiqat va hayotdirman. Otaning oldiga olib boradigan Mendan boshqa yoʻl yoʻq.”

Filippiliklar 2:9-11

Xudo Iso Masihni eng yuqoriga yuksaltirdi va Unga har qanday ismdan yuqori ismni ato etdi. Toki Isoning oldida yeru osmondagi va yer ostidagi borliq jon tiz choʻksin, har bir til Iso Masihni Rabbiy deb tan olib, Otamiz Xudoga sharaf keltirsin.

Yana qarang:

Luqo 16:19-31 Iso Masih aytgan boy va Lazar haqidagi masal.

XUDO KECHIRUVCHIDIR

XUDO KECHIRUVCHIDIR

Biz gunohlarimizni eʼtirof etib, tavba qilishimiz kerak, shunda Xudo bizni kechiradi.

1 Yuhanno 1:8-10

Agar gunohimiz yoʻq desak, oʻzimizni oʻzimiz aldagan boʻlamiz va bizda haqiqat boʻlmaydi. Bordi–yu, gunohlarimizni eʼtirof etsak, sodiq va adolatli boʻlgan Xudo gunohlarimizni kechirib, bizni har qanday yomonlikdan forigʻ qiladi. Agar gunoh qilganimiz yoʻq desak, Xudoni yolgʻonchiga chiqargan boʻlamiz.

Yana qarang:

Luqo 18:9-14 Iso Masih aytgan farziy va soliqchi haqidagi masal.

HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK

HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK

Rabbimiz Iso Masihga ishonishimiz shart. Unga ishonadiganlar toʻgʻri yoʻldadir.

Havoriylar 16:30-31

Zindonbon Pavlus va Silasni tashqariga olib chiqib: “Janoblar, najot topishim uchun nima qilishim kerak?” deb soʻradi. “Rabbimiz Isoga ishon, shunda oʻzing va xonadon ahling najot topasizlar”, — deb javob berishdi ular.

Rimliklar 10:9-11, 13

Agar oʻz ogʻzingiz bilan Isoni Rabbim deb eʼtirof etib, Xudo Uni oʻlikdan tiriltirganiga chin yurakdan ishonsangiz, najot topasiz. Chunki inson qalbidan ishonib oqlanadi va ogʻzi bilan eʼtirof etib najot topadi. Muqaddas bitiklarda yozilganday: “Unga ishongan hech bir inson uyatga qolmaydi.”… Axir, “Rabbimizga iltijo qilgan har bir inson qutqariladi”, deb yozilgan–ku.

Yana qarang:

Matto 13:44-46 Iso Masih aytgan yashirilgan xazina va qimmatbaho marvarid haqidagi masallar.

Matto 22:1-14 Iso Masih aytgan toʻy ziyofati haqidagi masal.

XUDO SADOQATLIDIR

XUDO SADOQATLIDIR

Iso Masihga imon keltirganimizda, Xudo bizni hukm qilmasligiga va bizga abadiy hayot berishiga amin boʻlamiz.

Yuhanno 3:18

Xudoning Oʻgʻliga ishongan odam hukm qilinmaydi. Unga ishonmagan odam esa allaqachon mahkum boʻlgan, chunki u Xudoning yagona Oʻgʻliga ishonmadi.

Yuhanno 3:35-36

Ota Oʻgʻlini yaxshi koʻradi, U hamma narsani Oʻgʻlining qoʻliga topshirgan. Xudoning Oʻgʻliga ishongan har bir odam abadiy hayotga ega boʻladi. Oʻgʻilni rad etgan odam esa hayot koʻrmay, Xudoning gʻazabi ostida qoladi.

Rimliklar 8:1

Iso Masihga tegishli boʻlganlar endi hukm qilinmaydilar.

Yana qarang:

Rimliklar 8:31-39 Xudoning Iso Masihga ishonganlarga qoʻrsatadigan mehr–muhabbati.

XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI

XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI

Iso Masihga imon keltirganimizda, Xudo bizni Oʻzining Muqaddas Ruhiga toʻldiradi. Solih hayot kechirishimiz uchun, toʻgʻri yoʻldan ozmasligimiz uchun Muqaddas Ruh bizga kuch–qudrat beradi.

Havoriylar 1:4-5, 8

Iso Oʻz havoriylari bilan dasturxon atrofida oʻtirar ekan, ularga shunday amr berdi: “Quddusdan ketib qolmanglar, osmondagi Otamning bergan vaʼdasi bajo boʻlishini kutinglar. Bu vaʼda haqida oldin ham sizlarga aytgan edim. Yahyo odamlarni suvga choʻmdirar edi, sizlar esa yaqin kunlarda Muqaddas Ruhga choʻmdirilasizlar.... Muqaddas Ruh sizlarni qamrab olganda, kuch–qudratga toʻlasizlar. Quddusda, Yahudiya va Samariyada, yer yuzining hamma burchaklarida sizlar Mening shohidlarim boʻlasizlar.”

Havoriylar 2:38

Butrus ularga dedi: “Tavba qilinglar, har biringiz Iso Masihning nomi bilan suvga choʻminglar, toki gunohlaringiz kechirilsin. Shunda sizlar Muqaddas Ruhni inʼom qilib olasizlar.”

Efesliklar 5:18

Sharob ichib mast boʻlmanglar, chunki bu buzuqlikka olib boradi. Aksincha, Muqaddas Ruhga toʻlib–toshinglar.

Yana qarang:

Galatiyaliklar 5:16-26 Muqaddas Ruh yetakchiligida hayot kechirish.

BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ

BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ

Iso Masihga imon keltirganimizda, biz Xudoning aziz xalqiga tegishli boʻlib qolamiz.

Efesliklar 2:19-22

Demak, sizlar endi begona ham, kelgindi ham emassizlar, balki Xudoning aziz xalqi qatoridasiz, Uning xonadoni aʼzosi boʻldingizlar. Sizlar xuddi bir binodaysizlar. Bu binoning asosi havoriylaru paygʻambarlardir. Binoning tamal toshi esa Iso Masihning Oʻzidir. Bu imorat Rabbimiz Iso Masih orqali bir boʻlib, yuksalib boradi va Unga bagʻishlangan muqaddas maʼbad boʻladi. Iso Masihga tegishli boʻlganingiz uchun sizlar ham bu imoratning bir qismisiz. Bu imoratni Xudoning Ruhi Oʻziga maskan qilib oladi.

1 Butrus 2:9-10

Sizlar — tanlangan bir nasl, ruhoniylar shohligi, muqaddas qavm, Xudoning aziz xalqisiz. Xudo sizlarni zulmatdan Oʻzining ajoyib nuriga daʼvat etgan, Uning buyuk ishlarini eʼlon qilishingiz uchun sizlarni tanlagan. Sizlar bir vaqtlar Xudoga begona edingizlar, endi esa Uning xalqisizlar. Bir vaqtlar Xudoning marhamatidan bebahra edingizlar, endi esa Undan marhamat topdingizlar.

Yana qarang:

Vahiy 21:1-8, 22-27 Yangi yeru osmon, yangi Quddus haqidagi vahiy.

BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ

BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ

Iso Masihga imon keltirganlar bilan muntazam ravishda uchrashib turishimiz kerak.

Matto 18:20

Iso dedi: “Qayerda ikki yoki uch kishi Mening nomim uchun yigʻilsa, Men oʻsha yerda ularning orasida boʻlaman.”

Havoriylar 2:42, 46

Imonlilar havoriylarning taʼlimotini oʻrganishga, birodarlikka, Rabbimiz Isoni xotirlab, non sindirishga va ibodatga oʻzlarini bagʻishladilar…. Imonlilar har kuni Maʼbadda yigʻilardilar. Bir–birlarinikiga mehmonga borganda esa Rabbimiz Isoni xotirlash uchun non sindirardilar, soddadillik bilan, yurakdan sevinib ovqatlanishardi.

Yana qarang:

Ibroniylar 3:12-14, 10:23-25 Imonlilarga ogohlantirish.

SIZ TAYYORMISIZ?

SIZ TAYYORMISIZ?

Dono insonlar Xudodan qoʻrqadi. Ular toʻgʻri yoʻldan yurib, Qiyomat kuniga tayyor boʻladi.

Sulaymonning hikmatlari 9:10, 14:27

Egamizdan qoʻrqish donolikning boshidir, Muqaddas Xudoni bilish idrokdir. Egamizdan qoʻrqish hayot manbaidir, bunday xislat odamni oʻlim tuzogʻidan asraydi.

Matto 4:4

Iso iblisga javoban dedi: “Yozilganki: «Inson faqat non bilan emas, balki Xudoning ogʻzidan chiqqan har bir soʻz bilan yashaydi.»”

Yana qarang:

Matto 7:24-27, Luqo 12:42-48 Iso Masih aytgan dono va ahmoq binokorlar hamda hushyor xizmatkorlar haqidagi masallar.

Zabur 90:1-16 Xudo Unga umid bogʻlaganlarni himoya qilib, sogʻ–omon saqlaydi.

[1] Zabur 13:1-3 ga qarang.

Yordamchi oyatlar

TOʻGʻRI YOʻLDAN YURISHDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR ROʻYXATI

Kirish

Ushbu qismda yuzga yaqin mavzuni oʻz ichiga olgan, hayotimiz uchun zarur, haqiqatni koʻrsatadigan oyatlar bor. Bu oyatlar Muqaddas Kitobdagi donolik ummonining bir tomchisi, xolos. Ular beshta asosiy mavzu ostida berilgan. Ushbu roʻyxatdagi oyatlar sizga Muqaddas bitiklarda muhim hayotiy mavzular haqida nimalar deyilganini koʻrsatadi. Umid qilamizki, siz bu oyatlarni oʻqib, Xudo haqida va Xudoga manzur hayot qanday boʻlishi haqida oʻrganasiz hamda hayotingizda uchraydigan kundalik vaziyatlarda mana shu oyatlar tufayli donolik bilan ish yuritib, ulardan tasalli topasiz.

MUNDARIJA

MUNDARIJA

XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR
Xudo inoyatlidir
Xudo kechiruvchidir
Xudo mangudir
Xudo marhamat koʻrsatuvchidir
Xudo mehr–muhabbatlidir
Xudo mehr–shafqatlidir
Xudo mehribondir
Xudo muqaddasdir
Xudo najotkorimizdir
Xudo odildir
Xudo taʼminlovchimizdir
Xudo tinchlik beruvchidir
Xudo ulugʻvordir
Xudo shodlik ato qiluvchidir
Xudo yagona Xudodir
Xudo yaqindir
Xudo oʻzgarmasdir
Xudo qudratlidir
Xudo hayot manbaidir
Xudo hamma narsani bilguvchidir
RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR
Abadiy hayot haqida
Gunoh haqida
Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida
Ibodat haqida
Najot haqida
Poklik haqida
Ruhiy jang haqida
Roʻza tutish haqida
Solihlik haqida
Tinchlik haqida
Xudoga shukrona aytish haqida
Xudoning yetakchiligi haqida

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Dangasalik haqida
Yolgʻon gapirish haqida
Jinsiy axloqsizlik haqida
Itoatkorlik haqida
Kamtarlik haqida
Mayxoʻrlik haqida
Mehribonlik haqida
Minnatdorchilik haqida
Muloyimlik haqida
Rahmdillik haqida
Sabr–toqat haqida
Saxiylik haqida
Takabburlik va magʻrurlik haqida
Tirishqoqlik haqida
Xasislik va ochkoʻzlik haqida
Xudojoʻylik haqida
Oʻzini tuta bilish haqida
Oʻgʻrilik haqida
Qanoat qilib yashash haqida
Hasad haqida
Haqqoniylik haqida
MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR
Ajrashish haqida
Boshqalarga xizmat qilish haqida
Boshqalarni kechirish haqida
Boshqalarni hukm qilish haqida
Dushmanlarga munosabat haqida
Doʻstlik haqida
Jahl va gʻazab haqida
Zino haqida
Masihiy birodarlarga munosabat haqida
Masihiylarning yakdilligi haqida
Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida
Mehr–shafqat koʻrsatish haqida
Musofir va muhtojlarga munosabat haqida
Nikoh haqida
Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida
Tilni jilovlash haqida
Xafagarchilik haqida
Qasos olish haqida
Gʻiybat haqida
Haqiqatni aytish haqida

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

Adolat va haqiqatga intilganda
Aybini his qilganda
Boylik haqida
Vasvasa va sinovlardan oʻtganda
Donolik kerak boʻlganda
Yolgʻizlikni his qilganda
Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda
Imon sust boʻlganda
Ish yaxshi yurishganda
Ishingiz haqida oʻylayotganingizda
Kasallikka duchor boʻlganda
Kelajakka umid kerak boʻlganda
Kulfatli damlarda
Tushkunlikka tushganingizda
Umidsiz boʻlganda
Xavotir olganda
Xavfga duchor boʻlganda
Shodlik, quvonchga toʻla damlarda
Yupanch va dalda kerak boʻlganda
Yurak notinch boʻlganda
Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda
Qaygʻurganda
Qaror chiqarayotganda
Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

1. XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Xudo inoyatlidir

Xudo inoyatlidir

Zabur 85:15

Sen, ey Rabbiy, rahmdil va inoyatli, Jahli tez chiqmaydigan Xudosan, Sevging va sadoqating moʻldir.

Zabur 144:8-9, Yuhanno 1:16-17, Yoqub 4:6, 1 Butrus 5:10, Efesliklar 2:7, 2 Timoʻtiy 1:9

Xudo kechiruvchidir

Xudo kechiruvchidir

Zabur 85:5

Sen, ey Rabbiy, yaxshisan, kechirimlisan, Senga iltijo qilganlarga Sodiq sevgingni koʻrsatasan.

Zabur 129:3-4, 2 Butrus 3:9, 1 Yuhanno 1:8-9, Efesliklar 1:7-8, Efesliklar 4:32, Ibroniylar 10:15-18

Xudo mangudir

Xudo mangudir

Vahiy 1:8

“Men Ibtido va Intihodirman, — deb aytmoqda Egamiz Xudo. — Men oldin bor boʻlgan, hozir ham bor, kelajakda ham bor boʻladigan Qodir Xudodirman.”

Rimliklar 1:20, 1 Timoʻtiy 1:17

Xudo marhamat koʻrsatuvchidir

Xudo marhamat koʻrsatuvchidir

Ibroniylar 4:16

Kelinglar, inoyatli Xudoyimizning taxtiga jasorat bilan yaqinlashaylik. Shunda U bizga marhamat koʻrsatadi, Uning inoyati zarur vaqtda bizga yordam beradi.

Zabur 10:7, Hikmatlar 12:2, Luqo 1:50, Yahudo 1:21

Xudo mehr–muhabbatlidir

Xudo mehr–muhabbatlidir

Zabur 35:6, 8

Ey Egam, sodiq sevging falaklarga yetgaydir, Ey Egam, sadoqating samolarga choʻzilgaydir….Sodiq sevging, ey Xudo, naqadar bebahodir! Qanotlaring soyasida insonlar panoh topadi.

Zabur 12:6, Zabur 62:4, Zabur 85:15, Yuhanno 3:16, 1 Yuhanno 3:16-17, 1 Yuhanno 4:7-19, Rimliklar 5:6-8, Rimliklar 8:38-39, Efesliklar 2:4-5

Xudo mehr–shafqatlidir

Xudo mehr–shafqatlidir

Luqo 1:78

Zero, Xudoyimiz mehr–shafqatga boy, U samodan bizga ufq Nurini sochadi.

Zabur 22:6, Zabur 24:6, Yoqub 5:11, Efesliklar 2:4-7

Xudo mehribondir

Xudo mehribondir

Zabur 114:5

Egamiz mehribon, odildir, Xudoyimiz rahmdildir.

Zabur 83:12, Rimliklar 2:4

Xudo muqaddasdir

Xudo muqaddasdir

Zabur 98:9

Ulugʻlanglar Egamiz Xudoni! Sajda qiling Unga muqaddas togʻida. Zero, muqaddasdir Egamiz Xudo!

Zabur 21:4, 1 Butrus 1:14-16, Vahiy 4:8, Vahiy 15:4

Xudo najotkorimizdir

Xudo najotkorimizdir

Zabur 26:1

Egam nurim va najotimdir, Kimdan qoʻrqaman?! Egam hayotimning qalʼasidir, Kim meni qoʻrqita olar?!

Zabur 36:39-40, Zabur 61:6-8, Havoriylar 4:11-12, 1 Timoʻtiy 4:10, Titus 3:4-6

Xudo odildir

Xudo odildir

Zabur 24:8

Egamiz yaxshi, adolatlidir! U gunohkorlarga yoʻl–yoʻriq koʻrsatadi.

Hikmatlar 11:1, 1 Butrus 1:17, 2 Salonikaliklar 1:5-8, Vahiy 15:3-4

Xudo taʼminlovchimizdir

Xudo taʼminlovchimizdir

Zabur 15:5

Ey Egam! Barqarorligim Sensan, Muvaffaqiyatim ham Oʻzingdirsan, Kelajagimni Sen taʼminlaysan.

Zabur 36:25-26, Zabur 64:10, Matto 6:25-34, Matto 7:9-11, Havoriylar 14:16-17, Filippiliklar 4:19

Xudo tinchlik beruvchidir

Xudo tinchlik beruvchidir

Zabur 84:9

Parvardigor Egamiz aytayotganiga quloq solaman, U Oʻz xalqiga, Oʻz taqvodorlariga tinchlik vaʼda qilayotir, Endi ular bemaʼni yoʻllariga qaytmasin.

Hikmatlar 16:7, Yuhanno 16:33, Rimliklar 5:1, Filippiliklar 4:6-9, 2 Salonikaliklar 3:16

Xudo ulugʻvordir

Xudo ulugʻvordir

Zabur 95:9

Muqaddas ulugʻvorlikka burkangan Egamizga sajda qiling! Ey zamin ahli, Uning oldida titrab turing!

Zabur 23:7-10, Zabur 92:1, Yuhanno 1:14, Vahiy 21:23-25

Xudo shodlik ato qiluvchidir

Xudo shodlik ato qiluvchidir

Zabur 15:11

Menga hayot soʻqmogʻini Oʻzing koʻrsatasan, Huzuringda shodlik meni qamrab oladi, Menga boqiy huzur–halovatni Sen berasan.

Zabur 29:6, Rimliklar 15:13, Galatiyaliklar 5:22-23

Xudo yagona Xudodir

Xudo yagona Xudodir

Zabur 17:32

Egamizdan boshqa Xudo kim ekan?! Xudoyimizdan boʻlak suyanchiq Qoya bormikan?!

Mark 12:28-33, Rimliklar 3:29-30, 1 Korinfliklar 8:5-6

Xudo yaqindir

Xudo yaqindir

Zabur 144:18

Egamiz Oʻziga yolvorganlarning yonidadir, Chin dildan iltijo qilganlarning yonidadir.

Zabur 33:19, Zabur 74:2, Zabur 138:7-12, Havoriylar 17:27

Xudo oʻzgarmasdir

Xudo oʻzgarmasdir

Zabur 101:28

Sen esa hech oʻzgarmassan, Sen to abad yashaysan.

Zabur 32:11, Zabur 101:25-28, Yoqub 1:17

Xudo qudratlidir

Xudo qudratlidir

Zabur 92:4

Yuksakdagi Egamiz dengiz toʻlqinlaridan ham qudratliroqdir, Bahaybat suvlarning pishqirishidan ham qudratliroqdir.

Zabur 88:9, Luqo 1:46-55, Vahiy 4:11, Vahiy 19:1

Xudo hayot manbaidir

Xudo hayot manbaidir

Zabur 35:10

Hayotning bulogʻi Sendadir, Ziyo olarmiz Sening nuringdan.

Zabur 103:30, Zabur 138:13-16, Yuhanno 1:1-5, Yuhanno 5:24-26, Yuhanno 14:6, Havoriylar 17:24-25

Xudo hamma narsani bilguvchidir

Xudo hamma narsani bilguvchidir

Zabur 138:1-5

Ey Egam, meni Oʻzing sinab koʻrib, bilgansan, Qachon oʻtirib, qachon turishimni Oʻzing bilasan, Oʻy–xayollarimni uzoqdan turib anglab olasan, Yurishimni, yotishimni Sen tekshirasan, Barcha yoʻllarim Senga oyday ravshandir. Biron soʻz tilimga kelmasdan oldin, Ey Egam, Sen hammasini bilasan. Meni hamma tomondan oʻrab olgansan, Qoʻllaringni ustimga qoʻygansan.

Zabur 33:16-19, Ibroniylar 4:13

RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR

RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR

Abadiy hayot haqida

Abadiy hayot haqida

Yuhanno 3:16

Zero, Xudo olamni shunchalik sevdiki, Oʻzining yagona Oʻgʻlini berdi. Toki Unga ishonganlardan birontasi halok boʻlmasin, balki abadiy hayotga ega boʻlsin.

Yuhanno 5:24, Yuhanno 10:27-28, Yuhanno 17:1-3, 1 Yuhanno 5:11-12, Rimliklar 6:23

Gunoh haqida

Gunoh haqida

1 Yuhanno 2:1-2

Aziz bolalarim, gunoh qilmanglar deb, men sizlarga shularni yozyapman. Bordi–yu, birortamiz gunoh qilib qoʻysak, Otamiz Xudoning oldida homiyimiz — Iso Masih bor, U Solih Zotdir. U bizni gunohlarimizdan poklash uchun qurbon boʻldi. Nafaqat bizning, balki butun dunyoning gunohlari uchun qurbon boʻldi.

Zabur 89:8, Hikmatlar 13:21, 1 Yuhanno 1:8-10, Rimliklar 5:6-8, Rimliklar 6:23, Efesliklar 2:1-9

Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida

Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida

Rimliklar 1:16

Men Xushxabardan or qilmayman, chunki Xudoning kuch–qudrati boʻlgan bu Xushxabar orqali unga ishonganlarning hammasi qutqariladi. Ishonadiganlar yahudiymi, gʻayriyahudiymi, farqi yoʻq!

Havoriylar 4:18-20, 31, 1 Korinfliklar 16:13, 1 Salonikaliklar 2:1-2, Ibroniylar 3:6

Ibodat haqida

Ibodat haqida

Matto 6:9-13

Sizlar esa shunday ibodat qilinglar: “Bizning osmondagi Otamiz! Sening muqaddas noming ulugʻlansin. Sening Shohliging kelsin. Osmonda boʻlgani kabi, Yerda ham Sening irodang bajo boʻlsin. Bugungi rizqimizni bergin. Bizga qarshi gunoh qilganlarni biz kechirgandek, Sen ham bizning gunohlarimizni kechirgin. Bizni vasvasaga duchor qilmagin, Yovuz shaytondan xalos qilgin.”

Zabur 65:16-20, Hikmatlar 15:8, Matto 6:5-13, Matto 7:7-11, Luqo 18:1-8, 1 Yuhanno 5:14-15, Rimliklar 8:26-27, 1 Timoʻtiy 2:1-2

Najot haqida

Najot haqida

Yuhanno 14:6

Iso unga dedi: — Men yoʻl, haqiqat va hayotdirman. Otaning oldiga olib boradigan Mendan boshqa yoʻl yoʻq.

Yuhanno 3:16-17, Havoriylar 2:36-39, Havoriylar 16:29-31, Rimliklar 10:9-10, 1 Timoʻtiy 2:4-6

Poklik haqida

Poklik haqida

Hikmatlar 11:20

Egri yurak Egamizga jirkanch, poklarning ishlari esa Uning quvonchidir.

Zabur 7:11, Zabur 18:10, Hikmatlar 11:5, Matto 5:8, 1 Yuhanno 2:1-2, 2 Korinfliklar 7:1, Filippiliklar 4:8

Ruhiy jang haqida

Ruhiy jang haqida

Efesliklar 6:11-12

Iblisning hiylalariga qarshi tura olishingiz uchun Xudo bergan barcha qurol–aslahalar bilan qurollaning. Axir, bizning kurashimiz insonlarga qarshi emas, balki samoviy olamdagi yovuz ruhiy kuchlarga, ruhiy hokimiyat va hukmronlikka hamda bu qorongʻi dunyoni boshqarayotgan ruhiy hukmronlarga qarshidir.

1 Butrus 5:8-9, Rimliklar 8:38-39, 2 Korinfliklar 10:3-5, Efesliklar 6:10-18, 2 Salonikaliklar 3:3

Roʻza tutish haqida

Roʻza tutish haqida

Matto 6:16-18

Roʻza tutayotganingizda, ikkiyuzlamachilar kabi, qovoq solib yurmanglar. Ular roʻza tutayotganlarini boshqalarga koʻrsatish uchun yuvinib–taranmaydilar. Sizlarga chinini aytayin: ular oʻz mukofotlarini olib boʻlganlar. Sizlar roʻza tutganlaringizda yuzlaringizni yuvib, sochlaringizni tarab yuring, toki roʻza tutganingizni yashirin boʻlgan Otangizdan boshqa hech kim bilmasin. Shunda yashirin qilgan ishingizni koʻrgan Otangiz sizni taqdirlaydi.

Mark 2:18-20, Luqo 18:9-14, Havoriylar 13:2-3

Solihlik haqida

Solihlik haqida

Hikmatlar 11:19

Solihlikni koʻzlagan inson hayotga, yomonlikni koʻzlagan esa oʻz oʻlimiga erishadi.

Zabur 33:16, Zabur 36:16-17, Hikmatlar 10:11, Hikmatlar 12:26, Rimliklar 1:17, Filippiliklar 3:8-9, 2 Timoʻtiy 4:8

Tinchlik haqida

Tinchlik haqida

Yuhanno 14:27

Men sizlarga tinchlikni qoldiryapman. Oʻz tinchligimni sizlarga beryapman. Men berayotgan tinchlik dunyo beradigan tinchlikka oʻxshamaydi. Yuragingiz siqilmasin, qoʻrqmanglar.

Zabur 33:15, Hikmatlar 12:20, Matto 5:9, Yuhanno 16:33, Rimliklar 5:1, Rimliklar 8:6, Kolosaliklar 3:15

Xudoga shukrona aytish haqida

Xudoga shukrona aytish haqida

Zabur 68:31-32

Nomini kuylab, Xudoni madh qilaman, Shukur aytib, Uni maqtayman. Qurbonlik qilingan buzoqdan, hatto buqadan koʻra, Hamdlarim Egamni koʻproq mamnun qiladi.

Zabur 94:1-5, Zabur 99:1-5, Zabur 105:1-2, Filippiliklar 4:6-7

Xudoning yetakchiligi haqida

Xudoning yetakchiligi haqida

Hikmatlar 3:5-6

Oʻz aql–idrokingga suyanma, butun qalbing bilan Egamizga ishon. Har ishingda Egamizni eʼtirof et, shunda U yoʻllaringni toʻgʻrilaydi.

Zabur 31:8-9, Zabur 36:5, Hikmatlar 4:20-22, Yoqub 1:5-8

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Dangasalik haqida

Dangasalik haqida

Hikmatlar 10:4

Dangasa qoʻllar qashshoqlik keltiradi, tirishqoq qoʻllar esa boylik.

Hikmatlar 6:6-11, 1 Salonikaliklar 4:11, 2 Salonikaliklar 3:6-13

Yolgʻon gapirish haqida

Yolgʻon gapirish haqida

Hikmatlar 12:22

Yolgʻonchi til Egamizga jirkanch, toʻgʻrilik bilan ish qiladiganlar esa Uning sevinchidir.

Zabur 33:12-14, Hikmatlar 11:1, Hikmatlar 19:22, Kolosaliklar 3:9

Jinsiy axloqsizlik haqida

Jinsiy axloqsizlik haqida

1 Salonikaliklar 4:3-5

Sizlarning muqaddas boʻlishingiz Xudoning irodasidir. Shuning uchun jinsiy axloqsizlik qilmang. Har biringiz muqaddaslik va izzat–hurmatga loyiq tarzda oʻzingizni tuta bilishingiz kerak. Xudoni bilmagan butparastlarday shahvoniy hirsga qul boʻlmang.

1 Korinfliklar 6:15-20, 1 Korinfliklar 10:6-8, Galatiyaliklar 5:19-21, Kolosaliklar 3:5-7

Itoatkorlik haqida

Itoatkorlik haqida

1 Yuhanno 2:5

Xudoning kalomiga itoat qilgan odamda esa Xudoning sevgisi oʻz mukammal ifodasini topgan. Biz Xudo bilan birga ekanimizni ana shundan bilsak boʻladi.

Zabur 39:7, Zabur 50:14, Yuhanno 14:23-24, Ibroniylar 5:7-9

Kamtarlik haqida

Kamtarlik haqida

Hikmatlar 18:12

Takabburlik halokatga olib boradi, kamtarlik esa izzatu ikromga sazovor qiladi.

Zabur 24:9, Hikmatlar 11:2, Hikmatlar 29:23, Matto 18:1-5, Luqo 18:9-14, 1 Butrus 5:5-6, Filippiliklar 2:3-11

Mayxoʻrlik haqida

Mayxoʻrlik haqida

Hikmatlar 20:1

Sharob — mazaxchi, aroq — janjalkash, ularga aldanganlar nodondir.

Hikmatlar 23:20-21, 1 Butrus 4:3, 1 Korinfliklar 5:11, 1 Korinfliklar 6:9-10, Efesliklar 5:18

Mehribonlik haqida

Mehribonlik haqida

Zabur 111:4

Hatto zulmatda ham toʻgʻri insonga nur yogʻiladi, Rahmdil, mehribon, solih odamga yogʻdu sochiladi.

Hikmatlar 11:16, Hikmatlar 12:10, 1 Korinfliklar 13:4

Minnatdorchilik haqida

Minnatdorchilik haqida

Zabur 117:28-29

Sen Xudoyimsan, Senga shukur aytaman, Sen Xudoyimsan, Seni ulugʻlayman. Egamizga shukrona ayting, U yaxshidir, Uning sodiq sevgisi abadiydir.

Kolosaliklar 2:6-7, Kolosaliklar 3:15-17, Ibroniylar 12:28

Muloyimlik haqida

Muloyimlik haqida

Hikmatlar 25:15

Sabr–toqat bilan gapirilsa amaldor ham koʻnadi, muloyim soʻz toshni ham sindiradi.

1 Butrus 3:15-16, Galatiyaliklar 6:1, Efesliklar 4:1-3, Filippiliklar 4:5

Rahmdillik haqida

Rahmdillik haqida

Hikmatlar 19:17

Kambagʻalga rahm qilish — Egamizga qarz berishday, U yaxshilikni qaytaradi.

Hikmatlar 21:10, Matto 5:7, Matto 9:13, Yoqub 2:12-13, Kolosaliklar 3:12

Sabr–toqat haqida

Sabr–toqat haqida

Hikmatlar 14:29

Sabr–toqatli odam aql–idroklidir, jahldorlik ahmoqlikni bildiradi.

Yoqub 5:7-8, Rimliklar 12:12, 1 Korinfliklar 13:4, Kolosaliklar 3:12-13, Ibroniylar 12:7

Saxiylik haqida

Saxiylik haqida

Hikmatlar 11:24-25

Baʼzilarning qoʻli ochiq, ammo boyligi koʻpayaveradi. Baʼzilar haddan tashqari tejamkor, ammo qashshoqlashaveradi. Saxiyning biri ikki boʻladi, boshqalarga yaxshilik qilganning oʻzi ham yaxshilik koʻradi.

Zabur 111:5, Hikmatlar 22:9, 2 Korinfliklar 8:1-4, 1 Timoʻtiy 6:17-19

Takabburlik va magʻrurlik haqida

Takabburlik va magʻrurlik haqida

Hikmatlar 16:18

Magʻrurlikning ortidan halokat keladi, takabburlikdan soʻng esa odam qoqiladi.

Hikmatlar 11:2, Hikmatlar 16:5, Hikmatlar 29:23, Luqo 18:9-14

Tirishqoqlik haqida

Tirishqoqlik haqida

Hikmatlar 12:24

Tirishqoq hukm suradi, dangasa esa qul boʻladi.

Hikmatlar 10:4, Hikmatlar 13:4

Xasislik va ochkoʻzlik haqida

Xasislik va ochkoʻzlik haqida

Hikmatlar 15:27

Ochkoʻz oʻz uyiga tashvish keltiradi, poradan nafratlanadigan esa yashaydi.

Hikmatlar 1:19, Hikmatlar 23:4-5, Matto 6:19-21, Luqo 12:15-21, 1 Timoʻtiy 6:7-10

Xudojoʻylik haqida

Xudojoʻylik haqida

1 Timoʻtiy 4:8-9

Axir, shunday bir maqol bor–ku: “Jismoniy mashq tana uchun foyda berar, xudojoʻylik esa har tomonlama foyda keltirar, u dunyoyu bu dunyoda hayot baxsh etar.” Bu gap toʻgʻri va asoslidir, u har jihatdan qabul qilinishga loyiqdir.

1 Timoʻtiy 6:3-6, 11, 2 Timoʻtiy 3:1-5

Oʻzini tuta bilish haqida

Oʻzini tuta bilish haqida

Hikmatlar 25:28

Oʻzini tuta olmaydigan odam devorsiz vayrona shahar kabidir.

Hikmatlar 16:32, Yoqub 1:19, Titus 2:2-5

Oʻgʻrilik haqida

Oʻgʻrilik haqida

Hikmatlar 13:11

Hiyla bilan topilgan davlat yoʻqoladi, mehnat bilan topilgani esa koʻpayadi.

Hikmatlar 20:10, Efesliklar 4:28, Titus 2:9-10

Qanoat qilib yashash haqida

Qanoat qilib yashash haqida

Ibroniylar 13:5

Pulga koʻngil bogʻlamanglar, bori bilan qanoatlaninglar. Zero, Xudo: “Sizlarni tashlab ketmayman, sizlarni tark etmayman”, — deb aytgan.

Luqo 3:14, Filippiliklar 4:11-12, 1 Timoʻtiy 6:7-10

Hasad haqida

Hasad haqida

Hikmatlar 14:30

Xotirjam yurak tanaga hayot baxsh etadi, hasadgoʻylik esa suyaklarni chiritadi.

Yoqub 3:13-16, 1 Butrus 2:1, Rimliklar 13:13, Titus 3:3-5

Haqqoniylik haqida

Haqqoniylik haqida

Hikmatlar 24:26

Toʻgʻri javob beradiganlarni hamma sevadi.

Hikmatlar 12:17-19, Hikmatlar 16:11, 1 Butrus 3:10-12

MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Ajrashish haqida

Ajrashish haqida

1 Korinfliklar 7:10-11

Quyidagi amr esa uylangan va erga tekkanlarga berilgan. U mendan emas, Rabbimiz Isodandir: xotin eri bilan ajrashmasin. Ajrashgan boʻlsa, boshqa erga tegmasin yoki oʻz eri bilan yarashsin. Er ham oʻz xotini bilan ajrashmasin.

Matto 5:27-32, Matto 19:3-9, 1 Korinfliklar 7:10-16

Boshqalarga xizmat qilish haqida

Boshqalarga xizmat qilish haqida

1 Butrus 4:10

Xudo sizlarga bergan inʼomlar bilan bir–biringizga xizmat qilinglar. Xudoning bu boy ehsonlaridan oqilona foydalaninglar.

Matto 20:20-25, Matto 25:31-46, Galatiyaliklar 5:13-15, Filippiliklar 2:3-4, Ibroniylar 13:1-3

Boshqalarni kechirish haqida

Boshqalarni kechirish haqida

Matto 6:14-15

Agar sizlarga yomonlik qilganlarni kechirsangizlar, osmondagi Otangiz ham sizni kechiradi. Bordi–yu, sizlar boshqalarning gunohlarini kechirmasangizlar, Otangiz ham sizni kechirmaydi.

Hikmatlar 19:11, Matto 18:21-35, Mark 11:25-26, Kolosaliklar 3:13

Boshqalarni hukm qilish haqida

Boshqalarni hukm qilish haqida

Rimliklar 2:1

Ey boshqalarni hukm qilayotgan inson! Sen kim boʻlishingdan qatʼi nazar, boshqalarni hukm qilishga hech haqing yoʻq. Sen boshqa odamni hukm qilib, oʻzingni ham mahkum etasan. Axir, oʻzing ham shu ishlarni qilyapsan–ku!

Matto 7:1-5, Yoqub 4:11-12, Rimliklar 14:10-13

Dushmanlarga munosabat haqida

Dushmanlarga munosabat haqida

Hikmatlar 24:17-18

Dushmaning yiqilganda sevinma, qoqilgani uchun yuraging quvonmasin. Boʻlmasa Egamiz buni koʻrib yoqtirmay, gʻazabini undan oʻgiradi.

Matto 5:44-48, Rimliklar 12:17-21

Doʻstlik haqida

Doʻstlik haqida

Hikmatlar 18:24

Shunday doʻst borki, u halokat keltiradi, doʻst borki, u tugʻishgandan ham yaqinroqdir.

Hikmatlar 17:9, 17, Hikmatlar 27:6

Jahl va gʻazab haqida

Jahl va gʻazab haqida

Efesliklar 4:26-27

Hatto gʻazablanganingizda ham gunoh qilmanglar. Quyosh botguncha jahldan tushinglar. Iblisga fursat bermanglar.

Hikmatlar 14:29, Hikmatlar 19:11, Yoqub 1:19-20, Efesliklar 4:31-32

Zino haqida

Zino haqida

Ibroniylar 13:4

Nikohni hammangiz eʼzozlanglar. Er–xotinlik munosabatini begʻubor saqlanglar. Fahshu zinoga berilganlarni Xudo hukm qiladi.

Hikmatlar 5:20-21, Hikmatlar 6:20-35, Matto 5:27-32, Mark 10:10-12

Masihiy birodarlarga munosabat haqida

Masihiy birodarlarga munosabat haqida

Ibroniylar 13:1

Bir–biringizni birodarlarday yaxshi koʻrishni davom ettiringlar.

Matto 5:23-24, 3 Yuhanno 1:5-8, Rimliklar 14:1, 19, Rimliklar 16:17, 1 Korinfliklar 1:10

Masihiylarning yakdilligi haqida

Masihiylarning yakdilligi haqida

Rimliklar 12:4-5

Axir, tanamiz bir boʻlsa–da, tanamiz aʼzolari koʻp, tanamiz aʼzolarining vazifasi ham bir xil emas. Shunga oʻxshab, biz — Masihga tegishli boʻlganlar bir tanani tashkil qilamiz. Har birimiz har xil aʼzolar boʻlib, bir–birimizga bogʻliqmiz.

Havoriylar 2:44-46, Efesliklar 4:3-6, Filippiliklar 2:1-4, Ibroniylar 10:24-25

Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida

Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida

Yuhanno 15:12-13

Mening amrim shu: Men sizlarni qanday sevgan boʻlsam, sizlar ham bir–biringizni shunday sevinglar. Kim oʻz jonini doʻstlari uchun fido qilsa, bundan ortiq sevgi yoʻq.

Rimliklar 12:9-10, Rimliklar 13:8, 1 Korinfliklar 13:1-13, Ibroniylar 10:24

Mehr–shafqat koʻrsatish haqida

Mehr–shafqat koʻrsatish haqida

Luqo 6:36

Osmondagi Otangiz rahmdil boʻlgani kabi, sizlar ham rahmdil boʻlinglar.

Matto 5:7, Yoqub 3:17, Efesliklar 4:32

Musofir va muhtojlarga munosabat haqida

Musofir va muhtojlarga munosabat haqida

Zabur 145:9

Egamiz musofirlarni asraydi, Yetim va bevalarni qoʻllaydi, Fosiqning yoʻllariga xalaqit beradi.

Matto 25:34-36, 1 Butrus 2:11-12

Nikoh haqida

Nikoh haqida

Kolosaliklar 3:18-19

Ey xotinlar, eringizga itoatli boʻlinglar. Shunday qilish Rabbimiz Isoning izdoshlariga munosibdir. Ey erlar, xotiningizni sevinglar, ularga qoʻpol muomalada boʻlmanglar.

Hikmatlar 31:10-31, 1 Butrus 3:1-7, 1 Korinfliklar 7:1-16, Efesliklar 5:21-33

Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida

Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida

Hikmatlar 23:22, 24

Seni dunyoga keltirgan otangga quloq sol, onang qariganda uni xor qilma….Solih otasining boshini koʻkka yetkazadi, dono farzand uni xursand qiladi.

Hikmatlar 19:13, 26, Hikmatlar 20:20, Matto 15:4-6, Efesliklar 6:1-4

Tilni jilovlash haqida

Tilni jilovlash haqida

Efesliklar 4:29

Ogʻzingizdan hech qanday yaramas soʻz chiqmasin. Lekin tinglovchilarning ehtiyojiga koʻra, kerakli gaplarni aytib, ularga dalda bering, shunda soʻzlaringiz ularga foyda keltiradi.

Hikmatlar 10:19, Hikmatlar 21:23, Matto 12:33-37, Yoqub 1:26, Yoqub 3:1-12

Xafagarchilik haqida

Xafagarchilik haqida

Kolosaliklar 3:13

Bir–biringizga nisbatan sabr–toqatli boʻlinglar. Orangizda xafagarchilik oʻtgan boʻlsa, bir–biringizni kechiringlar. Egamiz sizlarni kechirgani kabi, sizlar ham boshqalarni kechiringlar.

Matto 5:23-24, 1 Butrus 4:8

Qasos olish haqida

Qasos olish haqida

1 Butrus 3:9

Yomonlikka yomonlik, haqoratga haqorat bilan javob qaytarmanglar, aksincha, hammani duo qilinglar. Zero, Xudo sizlarni shunga daʼvat etgan. Bularga rioya qilsangiz, baraka topasizlar.

Hikmatlar 20:22, 1 Butrus 2:21-23, Rimliklar 12:17-21

Gʻiybat haqida

Gʻiybat haqida

Hikmatlar 16:28

Makkor janjal chiqaradi, gʻiybatchi esa yaqin doʻstlarni ajratadi.

Zabur 100:5, Hikmatlar 10:18, 1 Butrus 2:1

Haqiqatni aytish haqida

Haqiqatni aytish haqida

Efesliklar 4:15

Kelinglar, mehr–muhabbat bilan haqiqatni aytib, jamoatning boshi boʻlgan Masihga oʻxshab har jihatdan yetuk insonlar boʻlaylik.

Hikmatlar 24:26, 28, Hikmatlar 26:28, Efesliklar 4:25

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

Adolat va haqiqatga intilganda

Adolat va haqiqatga intilganda

Matto 5:6

Adolatga tashna boʻlganlar baxtlidir, Chunki Xudo ularni qondiradi.

Zabur 24:5, Zabur 32:5, Zabur 81:3, Hikmatlar 2:7-9, Hikmatlar 21:3

Aybini his qilganda

Aybini his qilganda

Hikmatlar 28:13

Oʻz gunohlarini yashirgan yutuqqa erishmaydi, ularni tan olib, voz kechgan marhamat topadi.

Zabur 31:5, Zabur 50:3-19, 1 Yuhanno 1:8-9, 2 Korinfliklar 7:10

Boylik haqida

Boylik haqida

Hikmatlar 11:4

Qiyomat kunida boylik foyda bermaydi, solihlik esa oʻlimdan saqlaydi.

Zabur 48:17-18, Hikmatlar 11:28, Hikmatlar 22:1, 16, Hikmatlar 23:4-5, Hikmatlar 28:6, Matto 6:24, Matto 19:16-30, Luqo 12:15-21, Luqo 16:9-13, 1 Timoʻtiy 6:7-10, 17-19

Vasvasa va sinovlardan oʻtganda

Vasvasa va sinovlardan oʻtganda

1 Korinfliklar 10:13

Sizlar tushgan vasvasaga boshqalar ham duchor boʻlgan. Ammo Xudo sodiqdir, U kuchingizdan ortiq vasvasaga tushishingizga yoʻl qoʻymaydi. Vasvasaga bardosh bera olishingiz uchun kerakli paytda vasvasadan qutulish yoʻlini ham beradi.

Matto 4:1-11, Yoqub 1:12-15, Yoqub 4:7, 1 Yuhanno 2:15-17

Donolik kerak boʻlganda

Donolik kerak boʻlganda

Zabur 110:10

Egamizdan qoʻrqish donolikning boshidir, Bunday yoʻl tutganlarning aqli rasodir, Uning hamdu sanolari to abad davom etadi.

Hikmatlar 2:1-6, Hikmatlar 9:9-12, Hikmatlar 16:16, Yoqub 1:5, Yoqub 3:13-18

Yolgʻizlikni his qilganda

Yolgʻizlikni his qilganda

Zabur 144:18

Egamiz Oʻziga yolvorganlarning yonidadir, Chin dildan iltijo qilganlarning yonidadir.

Zabur 22:1-6, Zabur 24:16-18, Zabur 26:10, Zabur 67:7

Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda

Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda

Filippiliklar 4:13

Menga kuch–quvvat beradigan Iso Masihning madadi bilan har narsani qila olaman.

Galatiyaliklar 5:16, 22-23, Efesliklar 4:22-24

Imon sust boʻlganda

Imon sust boʻlganda

Ibroniylar 10:23

Endi oʻzimiz eʼtirof etgan umidimizni ikkilanmay mahkam tutaylik. Chunki vaʼda bergan Xudo Oʻz soʻziga sodiqdir.

Matto 8:23-27, Matto 14:25-31, Mark 9:21-24, Luqo 22:31-32, Yuhanno 14:27, 2 Timoʻtiy 2:11-13, Ibroniylar 11:1-2, 6, Ibroniylar 12:2

Ish yaxshi yurishganda

Ish yaxshi yurishganda

Zabur 106:8-9

Sodiq sevgisi uchun ular Egamizga shukrona aytsin! Egamizning insoniyatga koʻrsatgan ajoyib ishlari uchun shukur qilsin! Zotan, U qondirar tashna boʻlganlarni, Toʻydirar neʼmatlar bilan ochlarni.

Zabur 83:12, Zabur 102:1-5, 1 Salonikaliklar 5:16-18

Ishingiz haqida oʻylayotganingizda

Ishingiz haqida oʻylayotganingizda

Efesliklar 6:7-8

Insonlarga emas, balki Rabbimiz Isoga xizmat qilayotgandek, bajonu dil xizmat qilinglar. Esingizda tuting: xoh qul, xoh erkin boʻlsin, har bir kishi qilgan yaxshiligiga yarasha mukofotni Rabbimizdan oladi.

Hikmatlar 3:3-4, Efesliklar 4:28, Efesliklar 6:5-9

Kasallikka duchor boʻlganda

Kasallikka duchor boʻlganda

Zabur 102:2-3

Egamizni olqishlagin, ey jonim, Uning qilgan hamma yaxshiliklarini unutmagin! Hamma gunohlarimni U kechiradi, Barcha xastaliklarimga U shifo beradi.

Mark 1:40-41, Yoqub 5:14-15, 2 Korinfliklar 4:16-18

Kelajakka umid kerak boʻlganda

Kelajakka umid kerak boʻlganda

Hikmatlar 23:18

Chunki albatta kelajak bor, umiding roʻyobga chiqadi.

Zabur 26:1, Zabur 90:1-10, 1 Butrus 1:3-9, 2 Korinfliklar 1:21-22, Filippiliklar 1:6

Kulfatli damlarda

Kulfatli damlarda

Zabur 45:2

Xudo bizning panohimiz, qudratimizdir, Kulfatda qolganimizda doim madadkorimizdir.

Zabur 17:7, Zabur 49:15, Zabur 58:17-18, Hikmatlar 31:8

Tushkunlikka tushganingizda

Tushkunlikka tushganingizda

Zabur 42:5

Nega tushkunlikka tushasan, ey jonim? Nega behalovat boʻlasan ichimda? Xudoga umid bogʻla! Shukur etaman Yana Unga — najotkorim, Xudoyimga.

Zabur 39:2-5, Zabur 54:23, Zabur 60:2-4, Rimliklar 8:36-39

Umidsiz boʻlganda

Umidsiz boʻlganda

Zabur 33:18-19

Taqvodorlar yolvoradi, Egamiz eshitadi, Barcha balolardan ularni Egamiz qutqaradi. Koʻngli choʻkkanlarga Egamiz yaqindir, Ruhan ezilganlarni U qutqaradi.

Zabur 22:1-4, Zabur 41:2-6

Xavotir olganda

Xavotir olganda

Zabur 93:18-19

“Oyoqlarim qoqiladi”, deb oʻylaganimda, Ey Egam, sodiq sevging meni qoʻlladi. Ichim xavotirga toʻlib ketganda, Sen bergan tasalli menga quvonch keltirdi.

Zabur 22:4, Zabur 54:23, Luqo 12:22-31, 1 Butrus 5:6-7

Xavfga duchor boʻlganda

Xavfga duchor boʻlganda

Zabur 26:1

Egam nurim va najotimdir, Kimdan qoʻrqaman?! Egam hayotimning qalʼasidir, Kim meni qoʻrqita olar?!

Zabur 90:1-6, Zabur 117:5-9, Rimliklar 8:35-39

Shodlik, quvonchga toʻla damlarda

Shodlik, quvonchga toʻla damlarda

Zabur 94:1

Kelinglar, sevinch ila Egamizni kuylaylik, Najotimiz Qoyasiga shodlik ila hayqiraylik.

Zabur 31:11, Zabur 70:14-16, Efesliklar 5:19-20

Yupanch va dalda kerak boʻlganda

Yupanch va dalda kerak boʻlganda

Zabur 93:18-19

“Oyoqlarim qoqiladi”, deb oʻylaganimda, Ey Egam, sodiq sevging meni qoʻlladi. Ichim xavotirga toʻlib ketganda, Sen bergan tasalli menga quvonch keltirdi.

Zabur 22:1-4, Matto 5:4, 2 Korinfliklar 1:3-5, Vahiy 21:3-4

Yurak notinch boʻlganda

Yurak notinch boʻlganda

Yuhanno 14:27

Men sizlarga tinchlikni qoldiryapman. Oʻz tinchligimni sizlarga beryapman. Men berayotgan tinchlik dunyo beradigan tinchlikka oʻxshamaydi. Yuragingiz siqilmasin, qoʻrqmanglar.

Zabur 45:2-4, Zabur 54:23, Matto 6:25-34, Filippiliklar 4:6-7

Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda

Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda

Zabur 9:35

Sen esa koʻrib turasan, Bilib turasan kulfatu azobda qolganlarni. Qoʻllaringni ularga uzatasan, Ojiz oʻzini Sening panohingga topshiradi, Sen yetimga doim yordam bergansan.

Rimliklar 8:26-27, 2 Korinfliklar 4:7, 2 Korinfliklar 12:9-10, Filippiliklar 4:13, Ibroniylar 4:14-16

Qaygʻurganda

Qaygʻurganda

Vahiy 21:4

Xudo ularning koʻzidagi har bir tomchi yoshni artib qoʻyadi. Endi oʻlim mavjud boʻlmaydi, Hech kim qaygʻurmaydi, yigʻlamaydi, azob chekmaydi. Zero, avvalgilar oʻtib ketdi.

Zabur 29:6, Zabur 55:9, Zabur 141:2-3, 1 Salonikaliklar 4:13-14

Qaror chiqarayotganda

Qaror chiqarayotganda

Hikmatlar 12:15

Nodon oʻz yoʻlini toʻgʻri deb oʻylaydi, dono esa maslahatga quloq soladi.

Zabur 24:4-10, Zabur 118:105, Rimliklar 12:1-2

Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

Zabur 33:19

Koʻngli choʻkkanlarga Egamiz yaqindir, Ruhan ezilganlarni U qutqaradi.

Matto 11:28, Luqo 22:41-44, Yoqub 1:2-4, Rimliklar 12:12, 2 Korinfliklar 12:9-10

Tarix

Tarix

MASIHIYLAR JAMOATINING OʻRTA OSIYODAGI QADIMIY TARIXI

Yangi Ahdning Havoriylar faoliyati kitobida Iso Masih haqidagi Xushxabar qay tarzda Rim imperiyasi, yaʼni gʻarb tomonga yoyilgani bayon etilgan. Keyinroq yozilgan tarixiy qoʻlyozmalar va arxeologik topilmalardan maʼlum boʻlishicha, Iso Masih haqidagi Xushxabar sharq tomonga, yaʼni Persiyaga — avval Parfiyaga, keyinroq esa Sosoniylar imperiyasiga ham yetib borgan. Qadimiy manbalardan maʼlumki, taxminan milodiy 200 yillar atrofida, Baqtriyaning[1] Kushon imperiyasida masihiylar mavjud boʻlgan. Beshinchi asrning boshlariga kelib, Hirot[2] va Marv[3] shaharlarida xizmat qilish uchun masihiy yetakchilar tayinlangan. Milodiy 424 yilda Fors poytaxti Selevkiya–Ktesifonda[4] “Sharq jamoati” rasmiy eʼtirof etilgan.

Vaqtlar oʻtib, Oʻrta Osiyo aholisi orasida Masihga imon keltirgan odamlar soni koʻpaydi. Bu hududdagi masihiylar Xudoga suriyoniy tili va mahalliy tillarda sajda qilardilar. Bu mahalliy tillar fors, sugʻd va qadimiy turk tillari edi. Masihiylarning soni Amudaryoning shimol tomonida ham koʻpayib, masihiylar jamoati yoyila boshladi. Shunday qilib, VI asrning oxirlari va VII asrning boshlarida Samarqand asosiy ruhiy-maʼnaviy markaz boʻlib qoldi. Hikoya qilishlaricha, mana shu davrlarda qadimiy turkiy aholi[5] peshonasiga xochning rasmini zarb qilib, chizdirib olganlar. Ularning tushunchasi boʻyicha xoch tasviri ularni vabodan asrar ekan. Taxminan 644 yili turk hukmdorlaridan biri va uning lashkarlari bir daryo qirgʻogʻida Masihga imon keltirganlar. Olimlar oʻsha daryoni Amudaryo deb taxmin qilishadi.

Suriyoniy, fors va sugʻd tilida gaplashadigan Oʻrta Osiyo masihiylari Iso Masih haqidagi xushxabarni yoyishni davom ettirdilar. Aq–beshim[6] va Urgutda[7] masihiylar ibodatxonalari topilgan. Arxeologlar Muqaddas Kitobdagi hikoyalarning mazmuniga rasmi ishlangan kumush laganlar va Buxorodan chiqqan xoch zarbi bor tangalar ham topishgan. Arxeologik topilmalar koʻrsatadiki, sugʻd tilida gapiradigan masihiylar hozirgi Oʻzbekiston va Tojikiston hududidan sharq tomonga, hatto Xitoyga ham Iso Masih haqidagi xushxabarni yoyganlar. Turfonda[8] 500 dan ortiq sugʻd tilidagi masihiycha qoʻlyozma parchalari topilgan.

VII asrning oxirlarida Oʻrta Osiyo arablar tomonidan bosib olingandan keyin masihiylarning faoliyatiga cheklovlar qoʻyish boshlandi. Vaqtlar oʻtib, masihiylar ibodatxonalarining baʼzilari masjidga aylantirildi. Bunga Buxorodagi bir masjid namunadir. Bularga qaramay, Oʻrta Osiyo masihiylari Xudoga sajda qilish uchun yigʻilishda davom etaverdilar. Ular butun Oʻrta Osiyo hududiga Iso Masih haqidagi xushxabarni yoyishni toʻxtatmadilar. Bularning biri Balxlik[9] boʻlib, masihiylarga rahnamo boʻlgan Yazdibozid degan kishidir. U Xitoy hududi boʻylab yurib, odamlarga Iso Masih haqida taʼlim bergan.

Taxminan VIII asrning oxirlarida Sharq jamoatining yoʻlboshchisi tomonidan yozilgan ikkita maktubda shunday deyilgan: “turklarning shohi” va oʻsha shohlikning aksariyat aholisi Iso Masihga ishonib, Uning yoʻlidan yura boshladi. Shuningdek, ushbu maktublarda oʻsha shoh oʻz xalqi uchun bir masihiy yetakchi tayinlashni soʻraganligi haqida ham yozilgan. Bu turklar qarluqlar boʻlsa kerak, deb taxmin qilinadi. Qarluqlarning poytaxti Tarozda[10] edi. Milodiy 893 yilda qarluqlar Buxoro somoniylari tomonidan bosib olinganlar. Qarluq masihiylarining katta ibodatxonasi ham masjidga aylantirilgan. Oʻsha davrdan qolgan tarixiy maʼlumotlarga koʻra, Samarqanddagi masihiylar ibodatxonasining darvozalari dunyodagi eng goʻzal ijod namunasi hisoblangan.

Taxminan milodiy 1000 yilda mashhur olim Beruniy Xorazmda masihiylar nishonlagan bayramlar haqida yozgan. Oʻsha davrning ikki tarixchisi 200 mingta kerayit turklari Mongoliyada 1007 yilda Iso Masihga imon keltirib, Uning yoʻlidan yura boshlaganini aytib oʻtishgan. Ularning yozishicha, kerayit turklarining shohi qattiq boʻron paytida togʻda yoʻlini topolmay qolgan. Masihiy bir ulugʻ zot shohga vahiyda koʻrinib, uni qarorgohiga qaytarib olib borgan. Shoh qarorgohga eson–omon qaytib borgandan keyin, oʻsha yerda masihiy savdogarlar bilan ularning imoni haqida suhbatlashgan. Shundan keyin shoh bir qurbongoh oʻrnatib, uning oldiga toʻrt Xushxabarning nusxasini va bir mesh biya suti qoʻygan. Mana shu qurbongoh oldida kerayit turklari ibodat qilganlar va, biz Iso Masih taʼlimotiga sadoqat bilan amal qilamiz, deb qasamyod qilganlar va shu ontning ramzi sifatida oʻsha sutdan ichganlar.

XIV asrga kelib, Qashgʻar va Almalik[11] shaharlarida xizmat qilishlari uchun masihiy yetakchilar tayinlangan. Sharq jamoati masihiylarining eʼtiqodi haqida arxeologik dalillar mavjud. Bu dalillarning aksariyati Turfon va Dunxuandan[12] topilgan suryoniy, sugʻd, fors va oʻrta turk[13] tillaridagi 1100 ta qoʻlyozma parchalaridan iboratdir. Bu qoʻlyozmalar IX asrdan XIV asrgacha boʻlgan davrlarda yozilgan. Ularning orasida Muqaddas Kitobdan, asosan Zabur, Xushxabarlar va havoriylarning maktublaridan parchalar bor. Shular qatorida, masihiylar sajda qilganda foydalangan matnlar, qoʻshiqlar, masihiylarning eʼtiqodiga oid boʻlgan bayonotlar, ibodat kitobchalari, buyuk masihiylar haqidagi hikoyalar, vaʼzlar, maktublar va toʻylarda ishlatilgan nutqlar topilgan.

Va nihoyat, Toʻqmoq va Bishkekka yaqin joylarda, hamda Almalikda taxminan XIII-XIV asrlardan qolgan 600 tacha masihiycha qabrtoshlar topilgan. Bu qabrtoshlardagi matnlar suryoniy va oʻrta turk tillarida yozilgan. Qabrtoshlarning aksariyati turklarning qabri ustiga qoʻyilgan boʻlib, xotirlanganlarning koʻpchiligi Sharq jamoatining yetakchilari edilar. Hozirgi paytda bu qabrtoshlar Rossiyaning Sankt-Peterburgdagi va Oʻrta Osiyoning Toshkent, Ashxobod, Dushanbe, Toʻqmoq va Bishkek shaharlaridagi muzeylarda saqlanib kelmoqda.

Amir Temur va uning avlodi taxtga oʻtirgan davrlarga kelib, Oʻrta Osiyoda masihiylar soni juda kamayib ketgan edi. Baʼzi qoʻlyozmalarning bayon qilishicha, bu paytda masihiylar Samarqand va Turfonda yashagan. 1200 yil davomida, Oʻrta Osiyoda mavjud boʻlgan Sharq jamoati qachon va qanday qilib gʻoyib boʻlgani aniq emas. Mana shu davrdan keyingi arxeologik topilmalarda Oʻrta Osiyo masihiylari haqida maʼlumot qayd etilmay qoʻyilgan boʻlsa–da, xalq oʻz farzandlariga bergan ismlaru ularning avloddan avlodga oʻtib kelgan hikoyalari va udumlarida Sharq jamoatining taʼsiri yaqqol sezilib turadi. Asrlar osha masihiylarning ibodatxonalari va yozuvlari yoʻqolib ketgan boʻlsa ham, qadimda Iso Masihning yoʻlidan yurgan bu masihiylar unutilmagan. Oʻrta Osiyo xalqlari endi paygʻambarlar hamda Iso Masihning taʼlimotlarini oʻz ona tilida oʻqish orqali oʻzlarining ruhiy–maʼnaviy boyligini qaytadan oʻrganish imkoniyatiga ega boʻldilar.

[1] Hozirgi Afgʻoniston hududida joylashgan edi.

[2] Hozirgi Afgʻoniston hududida joylashgan.

[3] Hozirgi Turkmanistonning Mari shahriga yaqin joylashgan edi.

[4] Bu ikki birlashgan shaharlar hozirgi Iroqda joylashgan edi.

[5] Ular koʻkturklar boʻlgan boʻlsa kerak.

[6] Hozirgi Qirgʻiziston hududida joylashgan edi.

[7] Hozirgi Oʻzbekiston hududida joylashgan.

[8] Hozirgi Xitoyning Shinjon viloyatida joylashgan.

[9] Hozirgi Afgʻoniston hududida joylashgan.

[10] Hozirgi Qozogʻiston hududida joylashgan.

[11] Bu ikki shahar hozirgi Xitoyning Shinjon viloyatida joylashgan.

[12] Hozirgi Xitoy hududida joylashgan.

[13] Aynan qoraxoniy turklarining shevasi nazarda tutilgan boʻlsa kerak.

Table of Contents

Muqaddas Kitob: Yahudo

MUQADDAS KITOB

Soʻzboshi

- KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

- TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

- TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

- TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

- BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

- BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

- ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

- KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Kirish

- KITOBLARNING NOMLARI
- KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI
- ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI
- YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI
- MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

Yahudo

- Kirish

- 1–BOB

Lugʻat

ABADIY HAYOT
AHD
AHD SANDIGʻI
AHD SANDIGʻINING QOPQOGʻI
AHMOQ, NODON
AMOR XALQI
ARAVA
ARFA
ASIRLIK
AYB QURBONLIGI
ASHERA
ASHTARET
BAAL
BANDARGOH
BARHAYOT XUDO
BAYRAMLAR
BASHAN
BIRODAR, BIRODARLAR
BOBIL
BOSH RUHONIYLAR
BRONZA QURBONGOH
BRONZADAN YASALGAN ARAVALAR
BRONZADAN YASALGAN HOVUZ
BURGʻU
BUTSIMON TOSH
BOʻYINTURUQ
DAFN MAROSIMI
DON NAZRI
DOVUD QALʼASI
EDOM, EDOM XALQI, EDOMLIKLAR
EFOD
EFRAYIM
EGAM RABBIY, EGAMIZ RABBIY
EGAM XUDO, EGAMIZ XUDO…
EGAMIZDAN QOʻRQISH
EGAMIZNING FARISHTASI
EGAMIZNING RUHI
EGAMNING UYI, EGAMIZNING UYI
EGAM, EGAMIZ…
ENG MUQADDAS XONA
ESKI AHD
ESHIK KESAKISI
FALASTIN
FARISHTA
FARZIY
FILIST XALQI, FILISTIYA
FINIKIYA
FIRʼAVN
FISIH BAYRAMI
FISIH QURBONLIGI
FISIH ZIYOFATI
FORS SHOHLIGI
GILAD
GIRGOSH XALQI
GUNOH
GUNOH QURBONLIGI
HAVORIY
HOSIL BAYRAMI
HOVUZ
IBLIS
IBRONIY
IBRONIY QOʻLYOZMALARI
IBRONIYCHA
IBRONIYCHA MATN
INOYAT
INSON OʻGʻLI
ISROIL
ICHKI PARDA
JABROIL
JALILA
JAMOAT
JANG ARAVASI
JANNAT
JIN
KANʼON

KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR

KARNAY BAYRAMI
KARUB, KARUBLAR
KUYDIRILADIGAN QURBONLIK, KUYDIRILADIGAN NAZR
KOʻKRAKPECH
LEVI, LEVILAR
LIRA
LUBNON
MALAK
MASIH
MAʼBAD
MIDIYA
MIDIYA VA FORS SHOHLIGI
MIDIYON, MIDIYON XALQI, MIDIYONLIKLAR
MIKOYIL
MISR
MOY
MOY SURTIB TANLAMOQ
MOYCHIROQ
MUHR
MUQADDAS
MUQADDAS NON
MUQADDAS RUH
MUQADDAS XONA
MUQADDAS XUDO
MUQADDAS CHODIR
MOʻAB, MOʻAB XALQI, MOʻABLIKLAR
MOʻLAX
NAJOT
NAZR
NODON
OLIY KENGASH
OLIY RUHONIY
OLTIN TUTATQI QURBONGOHI
OLTIN XONTAXTA
OMMON XALQI
OMOLEK XALQI
ORAM
ORAMIYCHA
ORAMIYCHA MATN
OSMON SHOHLIGI
OSMON, SAMO
OSSURIYA
OTA, OTAM XUDO, OTAMIZ XUDO…
PARIZ XALQI
PARVARDIGOR EGAM, PARVARDIGOR EGAMIZ
PARVARDIGORI OLAM
PAYGʻAMBAR
POKLANISH KUNI
PURIM BAYRAMI
QADIMIY LOTINCHA TARJIMA
QADIMIY SURYONIYCHA TARJIMA
QADIMIY YUNONCHA TARJIMA
QAROL
QODIR XUDO
QONUN
QOYA
QUDDUS
QUMRON QOʻLYOZMALARI
QURBONGOH
QURBONLIK
QURBONLIK KUYDIRILADIGAN QURBONGOH
QUROLBARDOR
QURʼA
QUTLUGʻ KECHA
QOʻL TEGIRMON
QOʻZI
RABBIMIZ ISONI XOTIRLASH UCHUN NON SINDIRISH
RABBIY XUDO, RABBIM XUDO, RABBIMIZ XUDO
RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ…
ROMLAR
RUHONIY
ROʻZA TUTISH
SADDUQIY
SAMARIYA
SAMARIYALIK
SAMO
SAMOVIY XUDO
SANDIQ
SANDIQNING QOPQOGʻI
SARDOBA
SARVARI OLAM
SEVMOQ
SIDON
SINAGOGA
SION
SIPOH
SOVURISH, SHOPIRISH
SOVUT
SOYLIK
SURGUN
SURIYA
SUVGA CHOʻMDIRMOQ, SUVGA CHOʻMDIRILMOQ
SUYANGAN QOYA
TAVROT
TAVROT TAFSIRCHISI
TINCHLIK QURBONLIGI, TINCHLIK NAZRI
TIR
TUTATQI QURBONGOHI
TOʻNGʻICH OʻGʻIL
UZUM SIQISH CHUQURI
UCHRASHUV CHODIRI
VALIY
XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI
XAYIN XALQI
XET XALQI
XILXONA
XIV XALQI
XONTAXTA
XOCH
XUDO
XUDODAN QOʻRQISH
XUDOLAR
XUDONING AZIZLARI, XUDONING AZIZ XALQI
XUDONING NOMLARI
XUDONING RUHI
XUDONING UYI
XUDONING OʻGʻLI, XUDOYI TAOLONING OʻGʻLI
XUDONING SHOHLIGI
XUDOYI TAOLO
XUSHXABAR
XOʻPTIR
YAHUDIY
YAHUDIYA
YAHUDO
YANGI AHD
YANGI OY SHODIYONASI
YHVH
YOBUS XALQI
YODGORLIK TOSHI
YOQUB
YOVUZ RUH
YUNON QOʻLYOZMALARI
YUNON TILI VA MADANIYATI
YUNONCHA MATN
ZAYTUN
ZIL, ZILLAR
ZIYORAT QOʻSHIGʻI
ZIGʻIR
OʻRAMA QOGʻOZ
SHABBAT KUNI
SHAROB NAZRI
SHAYTON
SHOPIRISH
SHOQUL
SHUKRONA QURBONLIGI, SHUKRONA NAZRI
CHAYLA BAYRAMI
CHIROQPOYA
Izohlar

Rasmlar

- Muqaddas chodir (Rasm)

- Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

- Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

- Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida)

- Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Jadvallar

- Eski Ahd xronologiyasi jadvali
- Yangi Ahd xronologiyasi jadvali
- Eski Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali
- Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Qoʻlyozmalar

- Eski Ahdning qoʻlyozmalaridan “Leningrad Kodeksi”

- Eski Ahdning “Qumron qoʻlyozmalari”dan biri

- Eski Ahdning “Qadimiy yunoncha tarjima” qoʻlyozmalaridan parcha

- Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Papirus 52” deb atalgan parcha

- Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Kodeks Sinaytikus”

Xaritalar

- Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq

- Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl

- Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi

- Oʻn ikki qabilaning hududi

- Quddus (shohlar davrida)

- Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida)

- Isroil va Yahudo shohliklari

- Ossuriya shohligi

- Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda)

- Fors shohligi (Rasm)
- Iskandar Zulqarnayn shohligi
- Rim imperiyasi

- Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida)

- Quddus (Iso Masih davrida)

- Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari

- Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari

- Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari

- Pavlusning Rimga olib ketilishi

Toʻgʻri yoʻl

- XUDO MUQADDASDIR
- INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN
- INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI
- XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR
- XUDO NAJOTKORIMIZDIR
- XUDO HOZIRLAGAN YOʻL
- XUDO KECHIRUVCHIDIR
- HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK
- XUDO SADOQATLIDIR
- XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI
- BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ
- BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ
- SIZ TAYYORMISIZ?

Yordamchi oyatlar

MUNDARIJA

XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

- Xudo inoyatlidir
- Xudo kechiruvchidir
- Xudo mangudir
- Xudo marhamat koʻrsatuvchidir
- Xudo mehr–muhabbatlidir
- Xudo mehr–shafqatlidir
- Xudo mehribondir
- Xudo muqaddasdir
- Xudo najotkorimizdir
- Xudo odildir
- Xudo taʼminlovchimizdir
- Xudo tinchlik beruvchidir
- Xudo ulugʻvordir
- Xudo shodlik ato qiluvchidir
- Xudo yagona Xudodir
- Xudo yaqindir
- Xudo oʻzgarmasdir
- Xudo qudratlidir
- Xudo hayot manbaidir
- Xudo hamma narsani bilguvchidir

RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR

- Abadiy hayot haqida
- Gunoh haqida
- Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida
- Ibodat haqida
- Najot haqida
- Poklik haqida
- Ruhiy jang haqida
- Roʻza tutish haqida
- Solihlik haqida
- Tinchlik haqida
- Xudoga shukrona aytish haqida
- Xudoning yetakchiligi haqida

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

- Dangasalik haqida
- Yolgʻon gapirish haqida
- Jinsiy axloqsizlik haqida
- Itoatkorlik haqida
- Kamtarlik haqida
- Mayxoʻrlik haqida
- Mehribonlik haqida
- Minnatdorchilik haqida
- Muloyimlik haqida
- Rahmdillik haqida
- Sabr–toqat haqida
- Saxiylik haqida
- Takabburlik va magʻrurlik haqida
- Tirishqoqlik haqida
- Xasislik va ochkoʻzlik haqida
- Xudojoʻylik haqida
- Oʻzini tuta bilish haqida
- Oʻgʻrilik haqida
- Qanoat qilib yashash haqida
- Hasad haqida
- Haqqoniylik haqida

MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

- Ajrashish haqida
- Boshqalarga xizmat qilish haqida
- Boshqalarni kechirish haqida
- Boshqalarni hukm qilish haqida
- Dushmanlarga munosabat haqida
- Doʻstlik haqida
- Jahl va gʻazab haqida
- Zino haqida
- Masihiy birodarlarga munosabat haqida
- Masihiylarning yakdilligi haqida
- Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida
- Mehr–shafqat koʻrsatish haqida
- Musofir va muhtojlarga munosabat haqida
- Nikoh haqida
- Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida
- Tilni jilovlash haqida
- Xafagarchilik haqida
- Qasos olish haqida
- Gʻiybat haqida
- Haqiqatni aytish haqida

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

- Adolat va haqiqatga intilganda
- Aybini his qilganda
- Boylik haqida
- Vasvasa va sinovlardan oʻtganda
- Donolik kerak boʻlganda
- Yolgʻizlikni his qilganda
- Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda
- Imon sust boʻlganda
- Ish yaxshi yurishganda
- Ishingiz haqida oʻylayotganingizda
- Kasallikka duchor boʻlganda
- Kelajakka umid kerak boʻlganda
- Kulfatli damlarda
- Tushkunlikka tushganingizda
- Umidsiz boʻlganda
- Xavotir olganda
- Xavfga duchor boʻlganda
- Shodlik, quvonchga toʻla damlarda
- Yupanch va dalda kerak boʻlganda
- Yurak notinch boʻlganda
- Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda
- Qaygʻurganda
- Qaror chiqarayotganda
- Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

Tarix