Author: Муқаддас Китобни таржима қилиш институти
Date: 2023-10-13T05:11:30.647529+00:00

Muqaddas Kitob: Yeremiyo

Muqaddas Kitob: Yeremiyo

1. MUQADDAS KITOB

2. Soʻzboshi

3. Kirish

1. Yeremiyo

1. Lugʻat

2. Izohlar

3. Rasmlar

4. Jadvallar

5. Qoʻlyozmalar

6. Xaritalar

7. Toʻgʻri yoʻl

8. Yordamchi oyatlar

9. Tarix

MUQADDAS KITOB

MUQADDAS KITOB

2016, 2018, 2020

Muqaddas Kitob

Lugʻatdagi rasmlar

© OʻBJ, 2006; Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972.

Rasmlar va loyihalar

Muqaddas chodir; Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

© OʻBJ, 2006.

Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

© UBS, 1999.

Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida); Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972.

Xaritalar

Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq; Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl; Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi; Oʻn ikki qabilaning hududi; Quddus (shohlar davrida); Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida); Isroil va Yahudo shohliklari; Ossuriya shohligi; Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida); Quddus (Iso Masih davrida)

© UBS, 1999.

Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda); Fors shohligi; Iskandar Zulqarnayn shohligi

© B & H Publishing Group, 1998.

Rim imperiyasi

© Lion Hudson PLC, 2004.

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari; Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari; Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari; Pavlusning Rimga olib ketilishi

© UBS, 1994.

Mazkur nashr Muqaddas Kitobni tarjima qilish instituti tomonidan Oʻzbekiston Bibliya jamiyati bilan hamkorlikda tayyorlangan

ISBN 978-5-93943-213-9

© Muqaddas Kitobni tarjima qilish instituti, 2016

Soʻzboshi

Soʻzboshi

1. KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

2. TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

3. TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

4. TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

5. BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

6. BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

7. ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

8. KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Mazkur Kitob ikki ming yildan oshiq davr mobaynida muqaddas deb eʼtirof etilgan bitiklarning oʻzbek tiliga qilingan birinchi toʻliq tarjimasidir. Muqaddas Kitob Eski va Yangi Ahd bitiklaridan iborat[1]. Bular tarkibida oʻzbek kitobxonlariga yaxshi tanish boʻlgan Tavrot, Zabur va Injil kitoblari ham bor.

1992 yili Yangi Ahd kitoblari oʻzbek tilida “Injil” nomi ostida ilk bor toʻliq holda chop etilgan edi. Oʻsha nashr Eski Ahd tarkibidagi Ibtido va Zabur kitoblarini ham oʻz ichiga olgan. Oʻshandan beri Eski Ahdning oʻn beshta kitobi oʻzbek tiliga tarjima qilinib, chop etildi. Shu jumladan, Ibtido va Zabur kitoblarining avvalgi nashri jiddiy tahrir qilingandan soʻng qaytadan nashr qilindi. Ilk chop etilgan Injil kitobi ham jiddiy tahrir qilingandan keyin mazkur nashrga kiritildi.

Ushbu tarjima ustida mutaxassislar yigirma yildan koʻproq mehnat qildilar. Nihoyat, Muqaddas Kitob toʻliq holda Oʻzbekiston Respublikasining davlat tilida chop etildi. Mazkur tarjimaning toʻliq nashrini va ilova qilingan oʻquv manbalarini “www.ibt.org.ru/muqaddas-kitob/lotin” internet sahifasidan topishingiz mumkin. Bu elektron manbalarni komputer va uyali telefon kabi vositalarga koʻchirib olib, ulardan foydalanishingiz mumkin.

Muqaddas Kitobda bayon qilingan aksariyat voqealar gʻarbiy Osiyoda boʻlib oʻtgan boʻlsa–da, undagi bebaho hikmatlar dunyo boʻylab yoyilib, koʻplab xalqlar madaniyatini yanada boyitdi. Insoniyat tarixida Muqaddas Kitobdan koʻra koʻp tarjima qilingan kitob yoʻq. Muqaddas Kitob jahon madaniyatining klassik merosi hisoblanadi. Mazkur nashr amalga oshirilayotgan paytda Muqaddas Kitob toʻliq holda dunyodagi 550 tilga tarjima qilingani maʼlum edi. Bundan tashqari, Muqaddas Kitobning ayrim parchalari taxminan 2300 tilga tarjima qilingan.

Butun jahonda yuksak madaniy meros sifatida qadrlanadigan mazkur Kitob Xudoning insoniyat bilan boʻlgan munosabati tarixi haqida soʻz yuritadi. Shu bois Kitob asrlar davomida odamlarga Yaratuvchi bilan hamda bir–birlari bilan yarashish yoʻlini koʻrsatib kelmoqda.

Tarjimonlar guruhi mazkur Kitobga jiddiy ilmiy ish sifatida yondashganlar. Ular Kitob tarjimasi yuzasidan chuqur tadqiqotlar olib borib, oʻz oldilariga qoʻyilgan vazifalarni nihoyatda diqqat–eʼtibor bilan bajarganlar. Buni nafaqat matnning oʻzidan, balki kitobxonning bilimini oshirish uchun kitobga ilova qilingan qoʻshimcha maʼlumotlardan ham koʻrishingiz mumkin. Shu bilan birga, tarjima uslubiga ham katta eʼtibor berilgan, matn zamonaviy kitobxonlarimizga tushunarli boʻlishi uchun tabiiy va sodda tilda tarjima qilingan.

Bu katta ishni amalga oshirish uchun yillar davomida koʻplab odamlar oʻz vaqtlarini ayamay, tinimsiz mehnat qildilar. Nafaqat tarjimonlar, balki muharrirlar, bir qancha kitobxonlar oʻzbekcha matnning sifatli boʻlishi uchun yordam berdilar. Nashriyot xodimlari ularning hammasiga oʻz minnatdorchiligini bildiradilar.

Biz Yaratganga shukronalar aytamiz va minnatdorchiligimizni bildiramiz. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Xudo har bir odamni Oʻziga chorlaydi, Xushxabarning magʻzi ham asosan ana shundan iborat. Iso Masih yer yuziga kelib, xochdagi oʻlimi va oʻlikdan tirilishi orqali bizga Xudo bilan yarashish imkonini berdi. Xudoning mangu sevgisi Iso orqali osmondan zaminga tushib keldi. Iso Xudoning feʼl–atvorini insoniy madaniyat va til orqali bizga namoyon qildi. Shuning uchun biz Xudoning qanday feʼl–atvorga ega ekanini bila olamiz. Umid qilamizki, Muqaddas Kitobning mazkur tarjimasi koʻplab kitobxonlarimizni Xushxabar orqali Xudo bilan yarashtiradi. Tanho Xudoga hamdu sanolar boʻlsin!

Nashriyot xodimlari

KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

Kitobxonlarimiz Muqaddas Kitob matnini toʻliqroq tushunishlari va undan mukammal foydalana olishlari uchun mazkur nashrga quyidagi qoʻshimcha maʼlumotlar ilova qilingan.

“Kirish” qismlari

Muqaddas Kitob tarkibidagi har bir kitobga “Kirish” berilgan. “Kirish”larda kitobning tuzilishi va asosiy mavzusi bayon qilingan. Shuningdek, kitob muallifi haqida, muallif kitobni kim uchun va qachon yozgani, kitob yozilgan paytdagi vaziyat haqida maʼlumotlar berilgan.

Sarlavhalar

Kitobxon matnni yaxshi tushunishi uchun, Muqaddas Kitobning koʻplab zamonaviy tarjimalarida sarlavhalar berilgan. Shu anʼanaga koʻra, oʻzbekcha tarjimada ham sarlavhalar qoʻllanilgan. Sarlavha muayyan bir parchaning asosiy mavzusini ifodalaydi. Sarlavhalar qora harflar bilan, sarlavhachalar kursiv shaklida yozilgan. Asl matnda sarlavhalar yoʻq. Zabur kitobining aksariyat sanolari boshida kursiv shaklida qoʻshimcha maʼlumot berilgan. Zaburdagi bu kabi maʼlumotlar asl matn tarkibida bor (misol uchun, Zabur 10 va 33–sanolarga qarang).

Izohlar

Izohlar matnda yulduzcha (*) bilan belgilangan boʻlib, yulduzcha izohlanadigan soʻz yoki iboradan keyin qoʻyilgan. Hamma izohlar Muqaddas Kitob oxirida ilova qilingan “Izohlar” boʻlimida berilgan. Har bir kitobning izohlari alohida berilgan boʻlib, izohlar bilan taʼminlanayotgan kitob nomi ostida kelgan. Izohlarda qadimgi Yaqin Sharq va unga qoʻshni davlatlarning tarixiga, madaniyatiga, geografik joylashuviga, sanalarga va vaqt tizimiga oid maʼlumotlar kiritilgan, Muqaddas Kitobning muayyan matni mazmuniga mos keladigan ayrim oyatlar manzili[2] berilgan. Shuningdek, qadimgi oʻlchov birliklarining zamonaviy ekvivalentlari ham izohlangan. Izohlarda ayrim oyatlarning tarjimadagi muammolari tushuntirilgan boʻlib, baʼzan oyatdagi soʻz yoki jumlaning boshqa varianti keltirilgan. Ayrim hollarda izoh qisqa berilgan boʻlib, kitobxonni lugʻatdan maʼlumot olishga undaydi.

Izohlar haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun “Izohlar” boʻlimining boshida berilgan “Izohlarning tuzilishi va ulardan foydalanish tartibi” qismiga qarang.

Lugʻat

Lugʻatni tuzishdan maqsad Muqaddas Kitobda bir necha bor takrorlanib keladigan muhim yoki notanish soʻzlar va iboralarning maʼnosini kitobxonga tushuntirib berishdir. Lugʻat tarkibidagi baʼzi soʻzlar va iboralar kitobxonlarimizga tanish boʻlishi mumkin (misol uchun, AHD, MASIH, ABADIY HAYOT), biroq lugʻatda bu kabi soʻz va iboralarning Muqaddas Kitobdagi oʻziga xos jihatlari kengroq ochib berilgan. Shuningdek, lugʻatda eski oʻzbek tiliga oid arxaik soʻzlar (misol uchun, KANʼON, BANDARGOH) ham izohlangan. Ayrim soʻzlar va iboralar qadimgi Yaqin Sharq madaniyati bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, oʻzbek tili tarixida ishlatilmagani sababli, asl matndan transliteratsiya usulida oʻzbekcha tarjimaga koʻchirilgan (misol uchun, FARZIY, FISIH BAYRAMI). Ayrim hollarda maʼlum bir soʻz yoki iboraning maʼnosi izohda qisqa berilgan, lugʻatda esa batafsil tushuntirilgan.

Koʻpincha lugʻatda biron soʻz yoki iboraning maʼnosi bilan bir qatorda, oʻsha davrga xos tarixiy va madaniy jarayonga oid maʼlumotlar ham berilgan. Bu soʻzlar va iboralarga berilgan sharhlardan keyin keladigan izohlarda Muqaddas Kitobdagi oyatlarning manzili koʻrsatilgan. Bu oyatlar kitobxonga Muqaddas Kitobda bayon etilgan taʼlimotlarni chuqurroq oʻrganishga yordam beradi. Kitobxon ayrim buyumlarning tuzilishi va shaklini koʻz oldiga keltirib, tasavvur qila olishi uchun, lugʻatda oʻsha buyumlarning rasmlari keltirilgan.

Rasmlar va loyihalar

Isroil xalqi Muso davridan boshlab bir necha asr davomida Xudoga Muqaddas chodirda sajda qilib kelgan. Shoh Sulaymon taxtga oʻtirgandan keyin esa ular Xudoga Quddusdagi Maʼbadda sajda qiladigan boʻldilar[3]. Bu tabarruk inshootlar asrlar davomida qanday koʻrinishlarda boʻlganini kitobxonlarimiz tasavvur qila olishlari uchun, mazkur nashrga oʻsha inshootlarning rasmlari va loyihalari ilova qilingan. Bu rasmlar va loyihalar Muqaddas Kitobni chuqur tadqiq etgan olimlarning ilmiy xulosalariga asoslangan.

Eski Ahd va Yangi Ahd xronologiyasi jadvallari

Eski Ahd va Yangi Ahd xronologiyasi jadvallarida Muqaddas Kitob tarixida yuz bergan muhim voqealar va ularning sanalari haqida maʼlumot berilgan. Jadvallarda shohlar, paygʻambarlar va muhim ahamiyatga ega boʻlgan boshqa shaxslar yashagan davrlar keltirilgan. Shuningdek, Yangi Ahd jadvalida kitoblar taxminan qachon yozilgani haqida maʼlumot berilgan. Qadimgi davr tarixidagi ayrim voqealarning yuz bergan aniq vaqtini belgilab olish nihoyatda murakkabdir. Olimlar bu borada bir toʻxtamga kela olmaganlari bois, jadvalda oʻsha voqealarning taxminiy sanalari koʻrsatilgan.

Eski Ahddagi va Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvallari

Ayrim hollarda bir kitobdagi[4] baʼzi oyatlarning mazmuni aynan bitta kitobning oʻzida yoki boshqa kitobda takrorlanadi. Bunday takrorlar, asosan, 2-4 Shohlar kitoblarida, 1-2 Solnomalar kitoblarida va toʻrtta Xushxabarda uchraydi. Kitobxonlarimizga oʻxshash parchalarni topishga yordam berish maqsadida, Eski Ahd va Yangi Ahd kitoblari uchun maxsus jadvallar ishlab chiqildi. Bu jadvallarda oʻxshash parchalarning asosiy mavzusi ifodalangan va oʻsha parchalarning Muqaddas Kitobdagi manzili keltirilgan. Jadvallarni tuzishdan yana bir maqsad kitobxonga 2-4 Shohlar, 1-2 Solnomalar kitoblari va toʻrtta Xushxabarlarni yaxshiroq qiyoslash imkonini berishdir. Shuning uchun baʼzi voqealar mana shu kitoblarning faqatgina bittasida yoritilgan boʻlsa–da, oʻsha voqeaning manzili jadvalga kiritilgan.

Xaritalar

Mazkur nashrda chop etilgan oʻn sakkizta xarita ikki ming yillik tarixiy davrni — Ibrohim paygʻambar davridan tortib to milodiy birinchi asrgacha boʻlgan davrni oʻz ichiga oladi. Xaritalarda koʻrsatilgan joy nomlari Muqaddas Kitobdagi muhim voqealar yoki oʻsha voqealarga bevosita taʼsir koʻrsatgan tarixiy oʻzgarishlar bilan bogʻliq.

TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

Muqaddas Kitob aslida ibroniy, oramiy va yunon tillarida yozilgan va oʻzbek tiliga oʻsha tillardan tarjima qilingan. Muqaddas Kitobning koʻplab qoʻlyozmalari, shuningdek, qadimda boshqa tillarga qilingan tarjimalar qoʻlyozmalari bugungi kungacha saqlanib kelmoqda. Olimlar Muqaddas Kitobning asl matnidagi baʼzi soʻzlarning maʼnosini toʻliq aniqlash uchun bu qoʻlyozmalarni bir–biriga qiyoslab oʻrganadilar. Bunday ilmiy tadqiqotlar natijasida shu narsa oʻz isbotini topdiki, Muqaddas Kitobning asl matni asrlar davomida sadoqat bilan asrab kelingan. Shuning uchun biz qatʼiy ishonch bilan ayta olamizki, mazkur tarjima uchun asos boʻlgan matn qoʻlyozmalarning asl matnidan deyarli farq qilmaydi.

Bu qoʻlyozmalar dunyoning turli muzey va kutubxonalarida saqlanib kelmoqda. Eng qadimgi qoʻlyozmalardan biri Ishayo paygʻambar kitobi boʻlib, taxminan miloddan oldingi 100 yilda koʻchirilgan. Bu bitikdan va diqqatga sazovor yana toʻrtta qoʻlyozmadan olingan parchalarning fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan. Ushbu qadimiy qoʻlyozmalar haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN va YUNONCHA MATN iboralariga qarang.

TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

Tarjima jarayonida birinchi qadam tarjimonlar asl matnning maʼnosini imkon qadar toʻliq va batafsil tushunib olishlaridan iborat. Muqaddas Kitob nihoyatda qadimgi matn boʻlgani sababli, bu vazifani bajarish oson kechmaydi. Biroq ikki ming yildan oshiq davr mobaynida olimlarning tadqiqotlari natijasida yigʻilgan maʼlumotlar yordamida buni amalga oshirsa boʻladi. Tarjimonlarimiz ish jarayonida Muqaddas Kitobga yozilgan turli sharhlardan va boshqa tillarga qilingan tarjimalardan foydalanganlar. Bunda ularga ibroniy, oramiy va yunon tillari mutaxassislari yordam berganlar. Tarjimonlarimiz Muqaddas Kitobdagi voqealar yuz bergan joylarni ziyorat qilib kelganlar. Ular Muqaddas Kitobning asl matni mazmunini qadimda odamlar qanday tushunganlarini toʻliq anglash maqsadida oʻsha yerlarning tarixini, madaniyatini va tabiatini oʻrganganlar.

Holbuki, tarjima yaxshi chiqishi uchun asl matnning maʼnosini toʻliq tushunishning oʻzi kifoya emas. Mazkur tarjimaning maqsadi asl matn gʻoyalarini oʻzbek kitobxoniga toʻgʻri, tabiiy va ravon tarzda yetkazishdan iboratdir. Agar kitobxon matn mazmunini yaxshi tushunmasa, tarjima yaxshi qilingan, deb aytib boʻlmaydi. Shu sababdan tarjimonlarimiz asl matn mazmunini oʻrganish bilan bir qatorda, tarjima asoslarini hamda oʻzbek tili grammatikasi, sintaksisi, stilistikasi va tilning oʻziga xos boshqa jihatlarini sinchiklab oʻrganganlar. Ularning maqsadi tarjimaning oʻzbekcha matnini keng ommaga tushunarli, sodda, ravon va adabiy tilda yetkazish edi.

Kitobxon asl matn maʼnosini tushuna olishi uchun, tarjimonlar matnni soʻzma–soʻz emas, mazmuniga koʻra tarjima qilganlar. Anglashilmovchilik paydo boʻlmasligi uchun, ayrim izohlarda asl matndagi ibora yoki jumlaning soʻzma–soʻz tarjimasi keltirilgan. Koʻpincha Muqaddas Kitobda bayon qilingan voqealarda kitob muallifi tinglovchining biron muhim hodisa borasidagi bilimiga tayanib, baʼzi maʼlumotlarni tushirib qoldirgan. Masalan, asl matnda joy nomi berilganda, bu nom shaharga ishora qilyaptimi yoki yurtgami, aniq yozilmagan. Zamonaviy oʻzbek kitobxoni bunday parchalarning maʼnosini toʻliq tushunishi uchun, tarjimonlar matnda nazarda tutilgan maʼnoni ochiq bayon qilganlar yoki bunday oʻrinlarga izoh berganlar. Bunday usulda tarjima qilingan matn keng ommaga tushunarli tarzda yetib boradi. Kitobxon matnni oʻzi uchun ichida oʻqisa ham, ovoz chiqarib tinglovchilarga oʻqib bersa ham maʼnosini osonlikcha tushunib oladi.

Tarjimaning muvaffaqiyati qoʻyilgan maqsadga qay darajada erishilganiga qarab baholanadi. Oʻzbek tiliga qilingan mazkur tarjima qoʻyilgan maqsadga muvofiq har tomonlama, bir necha bosqichdan iborat boʻlgan batafsil tekshiruv jarayonlaridan oʻtgan. Tarjima matni oʻzbek tilining yuksak malakali mutaxassislari tomonidan ham, Oʻzbekistonning turli viloyatlaridan boʻlgan har xil kasb egalaridan iborat erkak va ayollar tomonidan ham tekshirilgan. Turli toifadagi bu odamlar tarjima qilingan matnni oʻqib, oʻz fikrlarini bildirganlar, matnni yaxshilash maqsadida qaysi soʻzni qay oʻrinda qoʻllash maqsadga muvofiqligiga oid takliflar berganlar. Mazkur tekshiruv usullari natijasida oʻzbek tiliga tarjima qilingan matn butun oʻzbek xalqiga tushunarli sodda adabiy tilda yuzaga kelgan.

Maʼlumki, bir tildagi gʻoyani boshqa tilga bir necha yoʻl bilan, turli iboralardan foydalangan holda tarjima qilish mumkin. Shu sababdan, asl matn turli tillarga tarjima qilinganda, tarjimalar bir–biridan biroz farq qilishi tabiiy holdir. Tarjima usulidan farqli oʻlaroq, asl matnning mazmuni ham ayrim tarjimalarda bir–biridan farq qiladi. Bu muammoni hisobga olgan holda, tarjimonlar baʼzan izohlarda mazmunan boshqacha tarjima qilingan oyatlarning variantini ham berib oʻtganlar. Matnda esa tarjimonlarning fikricha kontekstga toʻgʻri keladigan, ularning tushunchasi boʻyicha muallif nazarda tutgan maʼno berilgan.

TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

Xudoning nomlarini tarjima qilish

Muqaddas Kitobni tarjima qilish jarayonida uchraydigan qiyinchiliklardan biri asl matndagi Xudoning nomlarini toʻgʻri tarjima qilishdir. Tarjimonlar har bir nomni mazmunan toʻgʻri va izchillik bilan tarjima qilishga harakat qildilar. Koʻpincha matnda Xudoning ikkita, hatto uchta nomi birin–ketin ishlatilgan. Bunday holda tarjimonlar bu nomlarni oʻzbek tilida tabiiy eshitiladigan nomlar bilan tarjima qildilar. Xudoning nomlari haqida lugʻatda batafsil maʼlumot berilib, ularning ibroniycha yoki yunoncha ekvivalentlari ham koʻrsatilgan (lugʻatdagi XUDONING NOMLARI iborasiga qarang).

Sheʼriy va apokaliptik[5] janrlardagi matnlarning tarjimasi

Muqaddas Kitob matni turli adabiy janrlardan tashkil topgan. Muqaddas Kitob tarkibidagi Zabur kitobi toʻligʻicha va hikmat janridagi kitoblarning aksariyat qismi sheʼrlardan iborat. Eski Ahddagi paygʻambarlar bitiklarining aksariyati ham sheʼriy usulda yozilgan.

Ibroniy sheʼriyatida majoziy timsollar, soʻz oʻyinlari, ohangdosh soʻzlar, qofiya va misralardagi boʻgʻinlar soni bir maromda ishlatilgan boʻlib, tilning naqadar boy ekanligidan dalolat beradi. Ibroniy sheʼriyatining diqqatga sazovor bir xususiyati parallelizmdir. Odatda bu usul biror gʻoyani tasdiqlash, unga urgʻu berish yoki qoʻshimcha maʼno ifodalash maqsadida ishlatiladi. Parallelizm hosil qilishda mazmunan yaqin boʻlgan gaplar juft misralarda birin–ketin, turli soʻzlar bilan takrorlanadi. Misol uchun,

“Ey shohlar! Endi aql bilan ish qiling.

Ey zamin hukmdorlari! Ogoh boʻling.” (Zabur 2:10)

Sheʼriy parchalar oʻzbek tiliga tarjima qilinganda, tarjimonlar, birinchi navbatda, matn mazmunini kitobxonga toʻgʻri va sodda tilda yetkazishga harakat qilganlar. Tarjimonlar imkon qadar, ibroniy sheʼriyatining xususiyatlarini saqlashga uringanlar. Sheʼrlar bandlarga boʻlingan. Muqaddas Kitobning asl matnidagi sheʼrlar oʻzbek tilidagi sheʼrlardan usuli va tuzilishi jihatidan farq qilsa–da, kitobxonlarimiz tarjima qilingan bu sheʼrlarning mazmunidan va oʻziga xos goʻzalligidan zavq oladilar, degan umiddamiz.

Bir tildagi sheʼrni boshqa tilga oʻgirish ancha mushkul. Bu ayniqsa majoziy maʼnodagi iboralarga taalluqlidir. Har bir til va madaniyatning oʻziga xos ramziy obrazlari hamda majoziy maʼnoda ishlatiladigan soʻz–iboralari bor. Ibroniycha matndagi bunday iboralar va obrazlar oʻzbek tiliga tarjima qilingach, maʼnosi mavhum boʻlgan hollarda, tarjimonlar quyidagicha yoʻl tutganlar: majoziy obrazlardan chekinib, iboraning maʼnosini darak gap bilan ifodalaganlar. Ayrim hollarda esa asl matndagi maʼnoni ifodalaydigan oʻzbek tilidagi boshqa bir majoziy iboradan foydalanganlar. Baʼzi holatlarda esa matnda ibroniycha iborani va obrazni saqlab, maʼnosini izohda ochganlar.

Muqaddas Kitobning apokaliptik janrdagi parchalari (misol uchun, Doniyor kitobining ikkinchi qismi va Vahiy kitobi) ramzlarga nihoyatda boy boʻlib, majoziy maʼnoni ifodalaydi. Aksariyat hollarda, bu ramzlar oʻzbekcha tarjimada ham saqlangan. Baʼzi ramziy obrazlarga izohlar berilgan boʻlib, maʼnosi ochilgan, biroq koʻp hollarda izohlar berilmagan. Chunki apokaliptik adabiyotdagi ramzlar maʼnosi xususida olimlarning qarashlari turlichadir. Muqaddas Kitobdagi bunday parchalarning maʼnosini yanada toʻliq tushunmoqchi boʻlgan kitobxonlarimiz Muqaddas Kitob boʻyicha tuzilgan sharhlarga, yaʼni kommentariylarga murojaat qilishlari lozim.

Madaniy tushunchalarga xos terminlarni tarjima qilish

Yuqorida aytib oʻtilganday, mazkur tarjimaning maqsadi Muqaddas Kitob matnini oʻzbek kitobxoniga sodda va ravon tilda yetkazishdan iboratdir. Madaniy tushunchalarga xos terminlar tarjimasida ham tarjimonlarimiz aynan shunday maqsadni koʻzladilar. Ular qadimgi matn tarjimasida zamonaviy soʻzlarni ishlatmagan holda, bu kabi terminlarni tushunarli yoʻl bilan yetkazishga harakat qildilar. Shu sababdan asl matnda qoʻllangan ogʻirlik, hajm va uzunlik kabi oʻlchov terminlari, shuningdek, pul birliklari oʻzbek tilida qadimdan mavjud boʻlgan terminlar bilan tarjima qilindi. Asl matndagi ibroniycha va yunoncha terminlar izohlarda zamonaviy oʻlchovni ifodalaydigan soʻzlar bilan tushuntirildi. Biroq ibroniy kalendaridagi oylarga kelganda, asl matndagi nomlar saqlab qolindi. Oylarning qadimgi nomlariga izohlar berilgan boʻlib, hozirgi kalendar boʻyicha qaysi oyga toʻgʻri kelishi tushuntirildi.

Har xil asbob–uskunalarni, masalan, musiqa asboblarini, dehqonchilikda foydalaniladigan ish qurollarini va hokazolarni tarjima qilishda ularning oʻzbek tilidagi ekvivalenti ishlatilgan. Ammo Muqaddas Kitob olimlari bu qadimgi asboblarning ayrimlari aniq qanday koʻrinishda boʻlgani yoki qay tarzda ishlatilgani haqida toʻliq maʼlumotga ega emaslar. Shu bois tarjimada kontekstga mos ravishda, oʻzbek kitobxoniga tanish boʻlgan terminlar tanlangan boʻlib, izohlarda qoʻshimcha maʼlumot berildi. Lugʻatda baʼzi buyumlar haqida batafsil maʼlumot berilgan boʻlib, ularning rasmlari keltirilgan.

Joy nomlari

Koʻpincha Muqaddas Kitobning asl matnida joy nomlari berilganda, oʻsha joylar shahar, maʼlum bir hudud yoki yurt ekanligi haqidagi maʼlumotlar ochiq yozilmagan. Mazkur tarjima oʻzbek kitobxoniga tushunarli boʻlishi uchun, tarjimonlarimiz koʻp oʻrinlarda bu kabi joylar haqidagi maʼlumotlarni ochib berdilar. Koʻpincha bunday maʼlumot muayyan bir nom birorta parchada ilk bor uchraganda berildi. Misol uchun, asl matnda: “Hududning chegarasi Kavul, Abdoʻn, Rexob, Xammon, Kanaxdan oʻtib, Buyuk Sidongacha yetadi” deb yozilgan boʻlsa, oʻzbekcha tarjimada bu maʼlumot quyidagicha berilgan: “Hududning chegarasi Kavul, Abdoʻn, Rexob, Xammon, Kanax shaharlaridan oʻtib, Buyuk Sidon shahrigacha yetadi” (Yoshua 19:27-28).

Yangi Ahdda Eski Ahddan keltirilgan iqtiboslar[6]

Maʼlumki, Yangi Ahd mualliflari Eski Ahddan iqtiboslar keltirganlar. Mazkur tarjimada iqtiboslarga izohlar berilib, iqtibos Eski Ahdning qaysi kitobidagi oyatlardan olingani koʻrsatildi. Yangi Ahdda keltirilgan baʼzi iqtiboslar Eski Ahddagi parchadan biroz farq qiladi. Buning bir nechta sababi boʻlishi mumkin. Birinchidan, Yangi Ahddagi parcha oʻzbek tiliga Eski Ahdning ibroniycha matnidan emas, balki Yangi Ahdning yunoncha matnidan tarjima qilingani sabab boʻlishi mumkin. Bunday holda oyatlardagi farq ibroniy va yunon tillarining xususiyatlari va tarjima uslubiga bogʻliq, deb qaraladi. Ikkinchidan, Yangi Ahd mualliflari iqtibosni Eski Ahdning ibroniycha matnidan emas, balki yunon tilidagi qadimiy tarjimasidan[7] keltirgani sabab boʻlishi mumkin. Ayrim hollarda yunoncha tarjima mazmun jihatdan ibroniycha matndan biroz farq qiladi. Va nihoyat, Yangi Ahd mualliflari Eski Ahddan iqtibosni soʻzma–soʻz keltirmay, kerakli qismlarini olib, matn maʼnosiga mos ravishda ishlatgan boʻlishlari ham mumkin.

BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

Muqaddas Kitob jami 66 ta muqaddas bitikdan iborat boʻlib, bu bitiklar “kitoblar” deb yuritiladi. Muqaddas Kitob tarkibidagi barcha kitoblar boblar va oyatlarga boʻlingan. Asl matnda boblar va oyatlar boʻlmagan, bular keyinchalik kotiblar tomonidan kitobxon tushunishi uchun, yordam tariqasida qoʻshilgan. Beshta qisqa kitob: Obodiyo, Filimoʻn, 2 Yuhanno, 3 Yuhanno va Yahudo kitoblari boblarga boʻlinmasdan, faqat oyatlarga boʻlingan.

“Izohlar” va “Lugʻat” qismlarida Muqaddas Kitobning koʻplab oyatlari manzillari berilgan. Oyat manzili quyidagicha belgilangan: kitob nomi, bob raqami, ikki nuqta (:) va oyat raqami. Masalan, “Yuhanno 3:16” Havoriy Yuhanno bayon etgan muqaddas Xushxabarning uchinchi bobi oʻn oltinchi oyatiga ishora qiladi. Bob haqida soʻz ketganda esa faqat kitob nomi, bob raqami va “–bob” soʻzi yozildi (masalan, Hakamlar 18–bob). Muqaddas Kitob tarkibidagi boblarga boʻlinmagan beshta qisqa kitobning faqat oyat raqamlari berildi, xolos. Masalan, “2 Yuhanno 6” Havoriy Yuhannoning ikkinchi maktubi oltinchi oyatiga ishora qiladi. Agar ikkita oyat raqami oʻrtasiga chiziqcha qoʻyilgan boʻlsa (masalan, 2:4-8), demak, har ikki oyat orasidagi barcha oyatlar nazarda tutilgan boʻladi.

Ayrim oʻrinlarda matn oʻzbek tilida ravon oʻqilishini, tushunarli boʻlishini va voqealar izchilligini taʼminlash maqsadida bir nechta oyat, asosan ikki yoki uchta oyat birlashtirilgan. Buning natijasida oyatlar tartibi oʻzgargan, yaʼni keyinda turgan oyat bir–ikki oyatdan oldinga oʻtkazilgan. Misol uchun, Ibtido 2:2-3 ga va Hizqiyol 1:1-3 ga qarang.

Muqaddas Kitob matnini raqamlashning bir nechta anʼanasi mavjud. Shu bois Muqaddas Kitobdagi boblarning va oyatlarning raqamlanishi hamma tarjimalarda ham bir–biriga aynan mos tushavermaydi. Buni ayniqsa Zabur kitobida yaqqol koʻrishimiz mumkin. Misol uchun, oʻzbek va rus tillaridagi 39 oyatdan iborat 9–sano inglizcha tarjimada 9-10–sanolarni tashkil qiladi. Oʻzbekcha tarjimada mazkur mintaqada qoʻllaniladigan usuldan foydalanildi.

BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Oʻzbekcha tarjimada biron odamning qaysi yurt, shahar yoki qishloqdan ekanini bildiruvchi “lik” qoʻshimchasi ishlatilgan barcha otlar bosh harf bilan yozildi (masalan, Kanʼonlik, Moʻablik). Oʻzbek tilining grammatik qoidalariga koʻra, bu soʻzlar oʻzbek tilida kichik harf bilan yoziladi. Ammo oʻzbek kitobxoniga Muqaddas Kitobdagi notanish joylarning nomlari toʻliq tushunarli boʻlishi uchun, mazkur tarjimada ular bosh harf bilan yozildi.

Muqaddas Kitobning boshqa tillarga qilingan tarjimalarida boʻlgani singari, mazkur nashrda ham Xudoni, Iso Masihni va Xudoning Ruhini bildiradigan hamma soʻzlar va olmoshlar bosh harf bilan yozildi. Muqaddas Kitobda qoʻllangan muayyan maxsus terminlar va soʻzlar ham bosh harf bilan yozildi (masalan, Muqaddas chodir, Maʼbad, Ahd sandigʻi, Xudoning Shohligi, Xushxabar).

ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

Mazkur tarjimadagi ismlar va joy nomlari asl matndan olingan boʻlib, oʻzbek tilida talaffuz qilinishi osonroq boʻlishi uchun biroz soddalashtirilgan. Oʻzbek kitobxoniga boshqa tarixiy va adabiy manbalardan maʼlum boʻlgan ismlar va joy nomlari bundan mustasnodir (masalan, Ibrohim, Yusuf, Muso, Dovud, Sulaymon, Iso Masih, Misr, Quddus va boshqalar). Ayrim ibroniycha va yunoncha ismlarning hamda joy nomlarining talaffuzi oʻzbekchadagi yoki ruschadagi soʻzlarga ohangdosh boʻlgani bois, kitobxon notoʻgʻri tasavvurga bormasin deb, ularning shakli biroz oʻzgartirildi. Misol uchun, ibroniycha matndagi Orom yurti oʻzbek tiliga Oram yurti deb tarjima qilindi, Ezra kitobidagi Mordaxay degan ism esa oʻzbekchada Mardoxay deb yozildi, chunki bu ismning birinchi qismi rus tilida “morda”, yaʼni “xunuk yuz” degan maʼnoni anglatadi.

KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Mazkur tarjimada dialogdagi koʻchirma gaplar tire bilan ajratildi. Soʻzlovchining gapi abzats oxirida tugaydi. Soʻzlovchining gapi ancha uzun boʻlganda, ayniqsa, bir abzatsdan oshganda, koʻchirma gap qoʻshtirnoqqa (“…”) olindi. Baʼzan koʻchirma gap bir nechta parchani, hatto bir nechta bobni qamragani bois, baʼzi sarlavhalar va bob raqamlari koʻchirma gap tarkibiga kirib qolgan. Bunday hollarda, koʻchirma gap qanchalar uzun boʻlmasin, qoʻshtirnoq koʻchirma gapning boshida ochilib, oxirida yopildi (misol uchun, Ayub 23:1-24:25 ga qarang).

Muqaddas Kitobning ayrim parchalari nihoyatda murakkab boʻlib, koʻchirma gapning ichida koʻchirma gap kelgan holatlar bor. Bunday holat, ayniqsa, paygʻambarlar bitiklarida koʻp uchraydi. Bunday parchalarni zamonaviy punktuatsiya qoidalari bilan belgilash qiyinchilik keltirib chiqarishi tabiiy. Shu bois, mazkur tarjimada quyidagi qoidalar qoʻllanildi:

Koʻchirma gap “…” bilan ajratildi.

Koʻchirma gap ichidagi koʻchirma gap «…» bilan ajratildi.

Koʻchirma gap ichidagi koʻchirma gap tarkibida yana koʻchirma gap kelganda ‘…’ bilan ajratildi.

Baʼzan soʻzlovchining gapi bir abzatsdan uzun boʻlmasa, koʻchirma gap ichidagi koʻchirma gap tire (—) bilan ajratildi. Bunday holda soʻzlovchining gapi abzats oxirida tugaydi.

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Institut perevoda Biblii; Informatsiyu o litsenzii etogo izdaniya mojno nayti zdes: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Institut perevoda Biblii

Institut perevoda Biblii, 101000 Moskva, Glavpochtamt, a/ya 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Pravila ispolzovaniya tekstov bibleyskix perevodov IPB: https://ibt.org.ru/ru/rules

Kirish

Kirish

1. KITOBLARNING NOMLARI

2. KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI

3. ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

4. YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

5. MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

MUQADDAS KITOBGA KIRISH

Muqaddas Kitob jami 66 ta muqaddas bitikdan iborat boʻlib, bu bitiklar “kitoblar” deb yuritiladi. Shu sababdan mazkur Muqaddas Kitob koʻp tillarda “Bibliya” deb nomlanadi. Bu nom yunoncha boʻlib, “oʻrama qogʻozlar”, yaʼni “kitoblar” maʼnosini ifodalaydi. Ushbu 66 ta kitob taxminan 1500 yil mobaynida 40 nafar muallif tomonidan yozilgan. Mazkur kitoblar turli adabiy janrlardan, chunonchi, tarixiy voqea, nasabnoma, sheʼr, hamdu sano, marsiya, bashorat, tanbehu nasihat, hikmatlar va maktublardan iborat.

KITOBLARNING NOMLARI

KITOBLARNING NOMLARI

Muqaddas Kitob tarkibidagi ayrim kitoblar oʻsha kitobni yozgan muallifning ismi bilan yoki uning aksariyat qismini yozgan odamning nomi bilan atalgan. Birinchisiga “Xabaqquq paygʻambarning kitobi”, ikkinchisiga “Sulaymon paygʻambarning hikmatlari” misol boʻla oladi.

Baʼzi kitoblar bosh qahramonning ismi bilan nomlangan. Misol uchun, “Rut kitobi” va “Ayub paygʻambar kitobi”.

Yangi Ahd tarkibidagi aksariyat kitoblar aslida maktublar boʻlib, maʼlum bir kishiga yoki bir guruh odamlarga yozilgan. Bunday hollarda maktub muallifning nomi bilan yoki maktub yoʻllangan guruhning yoxud kishining nomi bilan ataladi. Masalan, “Yoqubning maktubi”, “Pavlusning Rimliklarga maktubi”, “Pavlusning Filimoʻnga maktubi”.

Muqaddas Kitobdagi 66 kitobdan baʼzilari bu qoidalardan mustasno tarzda nomlangan. Ularning nomlanishi sabablari oʻsha kitoblarning kirish qismlarida tushuntirilgan (misol uchun, Chiqish kitobi).

Baʼzi kitoblar bir xil nomlangan boʻlib, ular faqat raqamlariga koʻra farq qiladi. Raqam kitob nomining qisqartirilgan variantidan oldin qoʻyiladi. Masalan, “4 Shohlar” qadimgi Isroilda hukmronlik qilgan shohlar haqidagi toʻrtinchi kitobni, “1 Yuhanno” havoriy Yuhanno yozgan birinchi maktubni bildiradi.

KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI

KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI

Muqaddas Kitob tarkibidagi 66 ta kitob xronologik tarzda joylashmagan. Bu kitoblarni tartibga solishning bir nechta anʼanasi mavjud. Oʻzbekcha tarjima mazkur mintaqada qoʻllanilgan tartibga rioya qilgan.

Iso Masih yashagan davrdan oldin yozilgan kitoblar “Eski Ahd” deb, U yashagandan keyin yozilgan kitoblar “Yangi Ahd” deb ajratiladi. Eski Ahdning asosiy mavzusi Xudoning Isroil xalqi bilan boʻlgan munosabatidir. Bu munosabat Xudoning Muso orqali Isroil xalqi bilan tuzgan ahdiga asoslangan. Yangi Ahdning asosiy mavzusi Iso Oʻzini qurbon qilgani va buning natijasida dunyoni Xudo bilan yarashtirganidir. Endi har bir inson, millatidan qatʼi nazar, Iso Masihga ishonsa va gunohlaridan tavba qilsa, uning gunohlari kechiriladi, bu inson Xudoning xalqiga tegishli boʻladi. Xudo Oʻz xalqi bilan Iso Masih orqali ulugʻroq va aʼloroq vaʼdalarga asoslangan yangi ahd tuzdi. Shu sababga koʻra, Muqaddas Kitob ikki qismga boʻlinib, “Eski Ahd” va “Yangi Ahd” deb ataladi.

ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

Eski Ahd 39 ta kitobdan iborat boʻlib, bu kitoblar miloddan oldingi oʻn beshinchi va beshinchi asrlar oraligʻida yozilgan. Bu kitoblarning qariyb hammasi qadimgi ibroniy tilida yozilgan. Faqatgina Ezra va Doniyor kitoblaridagi ayrim parchalar oramiy tilida yozilgan, xolos.

Tavrot

Eski Ahdning dastlabki beshta kitobi (Ibtido kitobidan Qonunlar kitobigacha) Muso paygʻambar tomonidan yozilgan. Bu majmua oʻzbek tilida “Tavrot” deb ataladi. Ibtido kitobi Xudo olamni va ilk odamlarni — Odam Ato bilan Momo Havoni yaratgani haqidagi voqealar bilan boshlanadi. Soʻng insoniyat gunoh qilgani va Nuh paygʻambar davrida Xudo butun yer yuziga toʻfon yuborib, odamzodga jazo bergani haqida bayon qilinadi. Kitob davomida hikoya qilinishicha, Xudo Ibrohim paygʻambarni daʼvat qiladi, uni Kanʼon yurtiga boshlab boradi. Ibrohim befarzand boʻlishiga qaramay, Xudo uni buyuk xalqning otasi qilishga vaʼda berib, butun yer yuzidagi xalqlar u orqali baraka topishini aytadi. Xudo Oʻz vaʼdasini bajargani Ibrohimning oʻgʻli Isʼhoq, nabirasi Yoqub va chevarasi Yusuf haqidagi hikoyalardan koʻrishimiz mumkin. Xudo Yusuf orqali Yoqubni va uning xonadonini Kanʼon yurtidagi qahatchilikdan asrab, Misrga olib boradi. U yerda Ibrohimning avlodi nihoyatda koʻpayib, Isroil xalqi degan nom bilan taniladi. Isroil xalqi Misrda 400 yil qolib ketadi.

Tavrotning ikkinchi kitobi “Chiqish” deb nomlangan boʻlib, Yoqub naslining oʻn ikki qabilasi, yaʼni Isroil xalqi Misrda qullik zulmidan azob chekayotgani haqidagi hikoya bilan boshlanadi. Xudo Muso paygʻambar orqali Isroil xalqini moʻjizalar orqali ozod qilib, Misrdan olib chiqadi. Bu voqea taxminan miloddan oldingi 1440 yilda yuz bergan edi. Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin sahroda qirq yil davomida boshidan kechirgan voqealar Tavrotning qolgan uchta kitobida — “Levilar”, “Sahroda” va “Qonunlar”da hikoya qilingan. Oʻsha davrda Xudo Muso paygʻambar orqali Isroil xalqi bilan ahd tuzadi. Oʻsha ahdda Xudoning amrlari va qonunlari batafsil bayon qilingan. Bu amrlarga va qonunlarga rioya qilgan insonlarga Xudo: “Men sizlarni Oʻzimning xalqim qilaman, sizlarning Xudoyingiz boʻlaman”, deb alohida vaʼda bergan. Ammo bu amrlarni va qonunlarni buzgan odamlarni Xudo jazolagan. Xudoning Oʻz xalqi Isroil bilan boʻlgan munosabati mana shu ahdga asoslangani bois, Eski Ahdda bayon qilingan aksariyat voqealar va Isroil xalqining tarixi shu munosabatlar haqida hikoya qiladi.

Isroil xalqi tarixi

Muqaddas Kitob tarkibida Tavrot kitoblaridan keyin oʻrin olgan 12 ta kitob (Yoshua kitobidan Ester kitobigacha) Isroil xalqi tarixining taxminan 1000 yillik davrini qamrab oladi. Bu davrda Isroil xalqi Kanʼon yurtini zabt etib, oʻsha yerlarga oʻrnashadi. Taxminan 350 yil davomida Isroil xalqining oʻn ikki qabilasini Xudo tomonidan tayinlangan hakamlar boshqaradi. Hakamlar davridan keyin Isroil xalqining oʻn ikki qabilasi Isroil shohligini barpo qilib, Shoulni shoh qilib taxtga oʻtirgʻizadi. Dovud Isroilning ikkinchi shohi boʻladi. Dovud vafot etgandan keyin uning oʻgʻli Sulaymon taxtga chiqib, Quddusda Xudoga atab Maʼbad quradi. Sulaymonning oʻgʻli Raxabom hukmronligi davrida Isroil shohligi ikkiga boʻlinib, shimolda Isroil shohligi va janubda Yahudo shohligi paydo boʻladi. Ikkala shohlikning aholisi va hukmdorlari oldiga Xudo Oʻz paygʻambarlarini yuboradi. Ular aholini, butlarga sigʻinmanglar, Xudoga yuz buringlar, Uning amrlarini bajaringlar, deb undaydi. Ammo xalq paygʻambarlarning gaplariga quloq solmaydi. Oqibatda Xudo ikkala shohlik aholisini itoatsizligi uchun jazolab, dushmanlar qoʻliga topshiradi. Dushmanlar Isroil va Yahudo xalqlarini asirlikka olib ketadi. Oradan ancha yillar oʻtgandan keyin, Yahudo shohligidan surgun qilingan ayrim odamlar Quddusga qaytib kelib, Maʼbadni va shahar devorini qayta quradilar. Xalqning aksariyat qismi esa surgunda yashab qolaveradi. Ulardan baʼzilari oʻzlari surgun boʻlgan davlatlarda yuqori martabalarni egallaydilar.

Donishmandlik kitoblari

Navbatdagi beshta kitob (Ayub kitobidan “Sulaymon paygʻambarning goʻzal qoʻshigʻi” kitobigacha) “donishmandlik kitoblari” deb ataladi. Ayub kitobi zamirida barcha zamonlarda dolzarb boʻlgan quyidagicha savol yotadi: “Nima uchun Xudo solih kishilarning bu hayotda azob tortishlariga yoʻl qoʻyadi?” Zabur kitobi sanolardan tashkil topgan boʻlib, dastlab bu sheʼrlar kuyga solingan va Xudoga hamdu sano, madhiya qoʻshiqlari tarzida musiqa asboblari joʻrligida ijro etilgan. Hikmatlar kitobi maqol, matallar shaklidagi axloqiy va diniy taʼlimotlardan iborat. Voiz kitobi inson hayotining maqsadi va mohiyati haqida chuqur oʻylagan donishmand Voizning fikrlaridan iborat. “Sulaymon paygʻambarning goʻzal qoʻshigʻi” kitobi sevgi haqidagi sheʼrlar toʻplamidir.

Paygʻambarlar

Eski Ahdning soʻnggi 17 ta kitobi (Ishayo kitobidan Malaki kitobigacha) asosan paygʻambarlarning xabarlari va bashoratlaridan tashkil topgan. Bu paygʻambarlar miloddan oldingi 850-400 yillar oraligʻida faoliyat koʻrsatganlar. Bu davrlarda Isroil va Yahudo shohliklari alohida–alohida mustaqil davlat boʻlgan, ikkala shohlik aholisi surgun qilingan va Yahudo xalqidan baʼzilari ona yurtiga qaytib kelgan edi. Paygʻambarlar xalqni gunohlari uchun tavba qilishga, butlarga sajda qilmaslikka, Xudoga yuz burishga, Uning amrlarini bajarishga, solih hayot kechirishga undaganlar. Paygʻambarlar kelajak haqida koʻp bashoratlar qilganlar. Koʻpincha bu bashoratlarda ramziy obrazlardan foydalanilgan va ular sheʼriy uslubda yozilgan. Mazkur paygʻambarlar orasida oʻzbek kitobxonlariga yaxshi tanish boʻlgan Doniyor ham bor.

Ishayo, Yeremiyo, Hizqiyol va Doniyor paygʻambarlarning bitiklari “Katta paygʻambarlar” degan nom bilan yuritiladi, chunki ularning bitiklari boshqa paygʻambarlarnikiga qaraganda ancha katta. Qolgan oʻn ikkita paygʻambarning bitiklari qisqa boʻlgani bois, ular “Kichik paygʻambarlar” degan nom bilan yuritiladi. Bu bitiklar kotiblar tomonidan bir oʻrama qogʻozga koʻchirilgan.

Paygʻambarlar kitoblari xronologik tarzda joylashmagan. Qaysi paygʻambar qachon faoliyat koʻrsatgani haqida maʼlumot olish uchun mazkur nashrga ilova qilingan “Jadvallar” boʻlimida berilgan “Eski Ahd xronologiyasi jadvali” qismiga qarang.

YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

Yangi Ahd 27 ta kitobdan tashkil topgan boʻlib, bu kitoblar Iso Masih osmonga koʻtarilib ketgandan[8] keyin, milodiy birinchi asrda yozilgan. Bu kitoblar toʻplami oʻzbek tilida “Injil” deb ham yuritiladi. Yangi Ahdda bayon qilingan barcha voqealar Rim imperiyasi hududida sodir boʻlgan edi.

Yangi Ahd kitoblari qadimiy yunon tilida yozilgan. Matnda yunon harflari bilan yozilgan baʼzi oramiycha soʻzlar va iboralar ham bor, chunki Yaqin Sharq mintaqasida oramiy tili keng qoʻllangan edi. Yangi Ahddagi koʻplab dialoglar aslida oramiy tilida boʻlgan edi.

Xushxabarlar

Yangi Ahdning dastlabki toʻrtta kitobi (Matto kitobidan Yuhanno kitobigacha) Iso Masihning tugʻilishi, hayoti, taʼlimoti, oʻlimi va tirilishi haqidagi voqealardan iborat. Iso Masih Oʻzi keltirgan xabarni “Xushxabar” deb ataydi, shu boisdan ham dastlabki toʻrtta kitob “Xushxabarlar” degan nom bilan yuritilgan. Bu Xushxabarlarni Iso Masihni shaxsan tanigan odamlar yoki ularning guvohligini bevosita eshitgan boshqa mualliflar yozganlar. Toʻrtala kitob uslub jihatdan va ayrim maʼlumotlarga koʻra bir–biridan farq qiladi, ayniqsa, Yuhanno bayon etgan Xushxabar boshqa Xushxabarlardan alohida ajralib turadi. Bu farqlar muallif kitobni qay maqsadda va kimga atab yozganiga bogʻliq. Bu kitoblar yaxlit holda Iso Masih haqida toʻliqroq maʼlumot berib, Uning hayotini bitta kitobda yozilgandan koʻra koʻproq yoritadi.

Ilk masihiylar jamoatining tarixi

Navbatdagi kitob “Havoriylarning faoliyati” deb nomlangan boʻlib, unda Iso Masih osmonga koʻtarilib ketgandan keyin, dastlabki yillarda shogirdlarning olib borgan faoliyati tasvirlanadi. Isoning bu shogirdlari va ilk jamoat yetakchilaridan baʼzilari “havoriy”[9] degan nom bilan tanilganlar. Kitobda Iso Masih haqidagi Xushxabar Quddusdan butun Rim imperiyasiga yoyilgani haqida hikoya qilinadi. Shu mavzu bilan bogʻliq holda kitobning aksariyat qismida havoriy Pavlusning safarlari bayon qilinadi. Kitobda bayon qilinishicha, Pavlus Rim imperiyasiga qarashli koʻp shaharlarga borib, yahudiy va gʻayriyahudiylarga Masih haqida vaʼz qilgan va hatto imperiya poytaxti Rimga ham yetib borib, u yerda koʻpchilikka Xushxabar aytgan. Pavlus Rimdagi uy qamogʻida ekani haqidagi maʼlumot kitobga yakun yasaydi.

Maktublar

Havoriylar kitobidan keyin 21 ta maktub keladi. Bu maktublarni Iso Masihning baʼzi havoriylari Uning izdoshlariga yozib, imonda oʻsish, solih hayot kechirish borasida nasihatlar berganlar. Mazkur maktublarning aksariyat qismi turli joylarda istiqomat qiluvchi imonlilar guruhlariga yozilgan, faqat toʻrtta maktub muayyan shaxslarga yoʻllangan.

Odatda ushbu maktublar ikki guruhga boʻlingan: 1) Pavlus yozgan maktublar, 2) Boshqa havoriylar yozgan maktublar. Mazkur mintaqada koʻp ishlatiladigan boshqa tarjimalardagi kabi, oʻzbekcha tarjimada ham boshqa havoriylar yozgan maktublar Pavlusning maktublaridan oldin kelgan. Ibroniylarga maktub Pavlusning maktublari qatorida joylashtirilgan, ammo bu maktubning muallifi aniq emas va bu haqda olimlar hanuzgacha munozara qilmoqdalar.

Maktublar xronologik tartibda joylashmagan. Yangi Ahddagi xronologik tartib haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun mazkur nashrga ilova qilingan “Jadvallar” boʻlimida berilgan “Yangi Ahd xronologiyasi jadvali” qismiga qarang.

Apokaliptik janrdagi kitob

Yangi Ahd Vahiy kitobi bilan yakunlanadi. Bu kitob Yangi Ahd tarkibidagi barcha kitoblardan keyin yozilgan, deb taxmin qilinadi. Ushbu kitob majoziy obrazlarga nihoyatda boy boʻlib, unda Xudoning kelajakda dushmanlar ustidan gʻalaba qozonishi va Xudoning abadiy shohligi barqaror boʻlishi haqida hikoya qilinadi.

MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

Shuni tushunib olish muhimki, Yangi Ahdda Xudo ayon qilgan haqiqat Eski Ahddagi haqiqatni bekor qilmaydi. Aksincha, Eski Ahd haqiqati Yangi Ahd haqiqati uchun asos boʻlib xizmat qiladi. Yangi Ahd, oʻz navbatida, Eski Ahddagi gʻoyalarni toʻldiradi. Iso Masih Eski Ahdni mukammal bilgan edi, shu bois odamlarga taʼlim berganda Eski Ahddan koʻplab iqtiboslar keltirgan. Iso shunday degan: “Meni, Tavrot yoki paygʻambarlarning bitiklarini bekor qilgani kelgan, deb oʻylamanglar. Men bekor qilgani emas, balki bajo keltirgani keldim” (Matto 5:17). Yangi Ahd mualliflari ham oʻz kitoblarida Eski Ahddan koʻp foydalanib, baʼzan undan iqtibos keltirganlar, baʼzan esa undagi gaplarni oʻz soʻzlari bilan yozganlar.

Shunisi diqqatga sazovorki, Muqaddas Kitob tarkibidagi barcha bitiklar turli janrlarda, har xil vaziyatda va turli davrlarda yashagan mualliflar tomonidan yozilganiga qaramay, hammasi birgalikda ajoyib uygʻunlikni namoyon qiladi. Xudoning kimligiyu Uning qanday ish yuritishi, odamzodning feʼl–atvori, xatti–harakati haqidagi gʻoyalar, markaziy mavzu boʻlgan Xudo bilan insoniyatning yarashuvi haqidagi xabar Muqaddas Kitobda izchil yoritilgan. Yarashuv haqidagi bu xabar, asosan, hikoyalar orqali, yaʼni odamlar bilan Yaratuvchi Xudo oʻrtasidagi munosabatga oid voqealar orqali yetkaziladi. Muqaddas Kitob mualliflari voqealarni samimiy ravishda, odamlarning gunohlarini yashirmagan holda roʻy–rost bayon qiladilar. Har bir inson haqidagi hikoya Xudo haqidagi katta hikoyaning bir qismini tashkil etadi. Muqaddas Kitobda bayon qilingan voqealardan shuni anglashimiz mumkinki, dunyo yaratilgandan beri, Xudo har bir odamni Oʻziga chorlab kelmoqda.

Asrlar davomida imonli odamlar ushbu kitoblarni Xudo tomonidan yuborilgan muqaddas bitiklar deb bilganlar. Darhaqiqat, Muqaddas Kitobda bu borada shunday yozilgan: “Muqaddas bitiklarning hammasi ilohiy ilhom bilan yozilgan” (2 Timoʻtiy 3:16), “Muqaddas bitiklardagi bashoratlarning hech biri paygʻambarlarning shaxsiy talqini emas. Hech bir haqiqiy paygʻambar oʻzining insoniy xohishi bilan bashorat qilgan emas. Bu paygʻambarlar Muqaddas Ruh tomonidan boshqarilib, Xudoning soʻzlarini gapirganlar” (2 Butrus 1:20-21). Muqaddas Kitobni oʻqigan insonlar haqiqatni qidirganlarida, qaysi zamonda yashashlaridan qatʼi nazar, Muqaddas bitiklarning qudrati va hokimiyatidan voqif boʻlganlar. Zero, Muqaddas Kitobda shunday yozilgan: “Mening soʻzim olovday kuydiradi. Qoyani yoradigan bolgʻaday zarba beradi” (Yeremiyo 23:29), “Xudoning kalomi jonli va taʼsirli, har qanday dudama qilichdan oʻtkirroqdir. U jon bilan ruhni, boʻgʻinlar bilan ilikni ajratgudek suqilib kiradi. Xudoning kalomi xayolu yurakning niyatlarini fosh etadi” (Ibroniylar 4:12).

[1] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun MUQADDAS KITOBGA KIRISH boʻlimiga qarang.

[2] Yaʼni Muqaddas Kitob tarkibidagi kitobning nomi, bobi va oyati (misol uchun, Yuhanno 3:16). Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun mazkur boʻlimning BOB VA OYATLAR RAQAMLARI qismiga qarang.

[3] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MUQADDAS CHODIR iborasiga va MAʼBAD soʻziga qarang.

[4] Yaʼni Muqaddas Kitob tarkibidagi bir kitob. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun mazkur boʻlimning BOB VA OYATLAR RAQAMLARI qismiga qarang.

[5] yaʼni oxirzamonga oid bashoratlar va vahiylar

[6] Muallif yoki soʻzlovchi boshqa bir matndan keltirgan parcha, gap yoki ibora.

[7] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN iborasi ostida berilgan QADIMIY TARJIMALAR iborasiga qarang.

[8] taxminan milodiy 30 yil

[9] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi HAVORIY soʻziga qarang.

Yeremiyo

Yeremiyo

1. Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

51

52

Kirish

YEREMIYO

PAYGʻAMBARNING

KITOBI

Kirish

Yeremiyo paygʻambar notinch davrda yashagan edi. Vujudga kelgan yangi kuchli shohliklar atrofidagi davlatlarni zabt etardi. Kichkinagina Yahudo shohligi jang qilayotgan ikkita kuchli shohlik — Bobil va Misr orasida qolib ketgan edi. Oradan koʻp vaqt oʻtmay, Bobil shohligi Yahudoni zabt etdi. Yahudo xalqi ozodlikni qoʻldan boy berib, Bobil shohligining mustamlakasiga aylandi. Yeremiyo paygʻambar bu voqealarning guvohi edi. Zafaniyo, Xabaqquq, Doniyor va Hizqiyol paygʻambarlar Yeremiyoning zamondoshlari edi.

Yeremiyo yigirma yoshga toʻlar–toʻlmas, Yahudo xalqiga Xudoning soʻzini yetkaza boshladi. Uning faoliyati miloddan oldingi 586 yilgacha, yaʼni Bobil Yahudo yurtini zabt etgunga qadar davom etdi. Soʻng esa Misrga qochib ketayotgan odamlar Yeremiyoni majburan oʻzlari bilan olib ketishdi. Yeremiyo Misrda ham oʻz xalqiga Xudoning soʻzini yetkazishda davom etdi.

Yeremiyoning koʻp bashoratlarida, ularning yozilgan sanasi koʻrsatilgan. Ammo bu bashoratlar xronologik tarzda emas, mavzular boʻyicha joylashtirilgan.

Koʻpincha Yeremiyo Xudoning soʻzini odamlarga aniq va toʻgʻri yetkazib berish uchun oʻz bashoratlarini nafaqat ogʻzaki, balki harakatlar orqali ham tasvirlab beradi.

Yeremiyo paygʻambar oʻjar va gunohga botgan Yahudo xalqini doimiy tarzda ogohlantirib turadi, Xudo ularni jazolamoqchi ekanini aytadi. Paygʻambar xalqni Bobilliklarga taslim boʻlishga chaqiradi. Shu sababdan Yeremiyoning dushmanlari uni xoinga chiqaradi. Ular Yeremiyoni zindonga tashlashadi, hatto uning joniga suiqasd uyushtirmoqchi boʻlishadi. Shunda Yeremiyo paygʻambar Xudoga yolvorib, ichidagi hamma dardini toʻkib soladi. Kitobning bu parchalari odamlar orasida “Munojot” deb nom olgan. Yeremiyo oʻz xalqiga achinib, koʻp kuyinadi. Xalqning itoatsizligi va ayanchli qismatidan u koʻp qaygʻuradi. Shu sababdan uni “yigʻlayotgan paygʻambar” deb ham atashadi.

Yeremiyo paygʻambar Yahudo xalqiga: “Sizlar Egamiz bilan tuzilgan ahdni buzdingiz, yolgʻiz Unga xizmat qilmay, butparastlikka berilib ketdingiz”, deb ularga koʻp tanbeh beradi. Shu qilmishlari uchun Yahudo xalqi Xudoning qahriga uchrab, Bobilliklarga taslim boʻlishini, soʻng esa Bobilga surgun qilinishini bashorat qiladi. Ammo bir kunmas–bir kun Xudo siylagan xalqini oʻz yurtiga qaytarib olib kelishini va ular bilan yangi ahd tuzishini aytadi (31:31-34, 32:36-40 ga qarang).

1–BOB

1^1Ushbu kitobda Xilqiyo oʻgʻli Yeremiyoning soʻzlari bayon etilgan. Yeremiyo Benyamin hududidagi Onotoʻt shahrida[*] yashagan ruhoniylardan biri edi+. 2Omon oʻgʻli Yoʻshiyo Yahudoda[*] hukmronlik qilgan davrning oʻn uchinchi yilida[*], Egamizning soʻzi ilk bor Yeremiyoga ayon boʻlgan edi+. 3Shundan soʻng Yahudo shohi Yoʻshiyo oʻgʻli Yohayiqim davridan[*] tortib, to Yahudo shohi Yoʻshiyo oʻgʻli Zidqiyo hukmronligining oʻn birinchi yiligacha[*], Egamiz Yeremiyoga Oʻz soʻzini bir necha marta ayon qilgan edi. Zidqiyo hukmronligining oʻn birinchi yili beshinchi oyida[*] Quddus aholisi Bobilga surgun qilindi+.

Egamiz Yeremiyoni tanlaydi

4Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi:+

5“Onang qornida senga shakl bermasimdan oldin seni bilgan edim,

Tugʻilmasingdan oldin seni Oʻzim uchun ajratib olgan edim.

Xalqlarga seni paygʻambar etib tayinlagan edim.”

6Men Unga shunday javob qaytardim:

— Yo Egam Rabbiy! Men tuzukroq ham gapira olmayman. Hali juda yoshman+.

7Egamiz esa menga shunday dedi:

— Oʻzingni, yoshman, deb aytma! Men seni kimning oldiga yuborsam, oʻshalarning oldiga borasan. Senga amr qilgan hamma gaplarimni ularga aytasan. 8Sen ulardan qoʻrqma. Men sen bilan birga boʻlaman, seni xalos qilaman. Buni Men, Egang, aytdim+.

9Soʻng Egamiz qoʻlini uzatib, labimga tekkizdi–yu, dedi:

— Mana, soʻzlarimni ogʻzingga solib qoʻydim+. 10Bugundan boshlab xalqlar va shohliklarni qoʻporib, yoʻq qilishing uchun, vayron qilib, agʻdarishing uchun, bunyod etib, mustahkamlashing uchun senga izn berdim+.

Ikkita vahiy

11Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qilib, shunday dedi:

— Ey Yeremiyo, nimani koʻryapsan?

— Bodom shoxini, — deb javob berdim men+.

12— Toʻgʻri koʻrding, — dedi Egamiz. — Bodom shoxi Mening hushyor turishimni bildiradi[*]. Aytgan soʻzlarimni[*] Men tez orada bajo keltiraman.

13Egamiz menga Oʻz soʻzini yana ayon qilib dedi:

— Nimani koʻryapsan?

— Shimol tomonda qaynab turgan bir qozonni. Qozon biz tomonga agʻdarilay–agʻdarilay deb turibdi, — dedim+.

14Egamiz menga shunday dedi:

— Bu yurtning butun aholisi ustiga shimol tomondan falokat yogʻiladi+.

15Egamiz shunday demoqda: “Men shimoldagi shohliklarning barcha xalqlarini[*] chaqirib olyapman. Ularning shohlari kelib, oʻz taxtlarini Quddus darvozalarining yoniga oʻrnatadilar. Quddus devorlarini qurshab oladilar, Yahudo shaharlarining hammasiga hujum qiladilar+. 16Shu yoʻsin Men xalqimga qarshi hukmimni eʼlon qilaman, chunki Oʻz xalqim Meni tark etib, qabihlik qildi. Ular begona xudolarga qurbonliklar keltirib, oʻz qoʻllarining ijodiga sajda qildilar. 17Sen endi boʻla qol, belingni bogʻla. Buyurganlarimning hammasini ularga borib ayt. Ulardan qoʻrqma. Aks holda, ularning oldida seni vahimaga solaman+. 18Bugun Men seni bir qalʼaday, temir ustunday va bronza devorday mustahkam qildim. Sen butun yurtga — Yahudo shohlariga, shahzodalariga, ruhoniylariga, yurt aholisiga qarshi chiqasan+. 19Ular senga hujum qilishadi, lekin seni yenga olishmaydi. Men sen bilan birga boʻlaman, seni xalos qilaman.” Egamizning kalomi shudir.

2–BOB

Xudo Isroil xalqiga gʻamxoʻrlik qiladi

2^1Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 2“Quddusga borib, jar sol: «Egamiz shunday deb aytmoqda:

Yoshligingdagi vafodorliging yodimda,

Kelinchakligingdagi sevging esimda.

Sen sahroda Menga ergashgan eding,

Ekin ekilmagan yerda orqamdan yurar eding+.

3Ey Isroil, sen Menga bagʻishlangan eding,

Oʻrimimning ilk hosiliga oʻxshagan eding.

Oʻsha hosilni yegan har kim aybdor hisoblanardi,

Bundaylarning boshiga kulfat kelar edi,

— deb aytmoqda Egamiz.»”+

Isroil ajdodlarining gunohi

4Ey Yoqb nasli, jamiki Isroil[*] urugʻlari, Egamizning soʻzlarini eshitinglar. 5Egamiz shunday demoqda:

“Ota–bobolaringiz Mendan nima ayb topdilar?

Nima uchun Mendan uzoqlashdilar?

Ular betayin butlarga sigʻindilar,

Oʻzlari ham betayin boʻlib qoldilar+.

6Ular Menga intilmaydilar.

Men esa ularni Misrdan olib chiqqan edim,

Choʻldan, chuqurliklarga toʻla sahrodan olib oʻtgandim,

Zulmat qamragan qaqroq yerda olib yurgan edim.

Odam yashamagan, oyoq yetmagan joydan olib oʻtgan edim+.

7Men sizlarni hosildor yurtga olib kelgandim,

Mevalaridan, moʻl hosilidan yenglar, degan edim.

Ammo sizlar kelib, yurtimni harom qildingizlar,

Mulkim boʻlgan yerimni jirkanch bir joyga aylantirdingizlar+.

8Ruhoniylar Menga intilmadilar,
Qonun himoyachilari Meni bilmadilar,
Hukmdorlar Menga qarshi bosh koʻtardilar,

Paygʻambarlar Baal[*] nomidan bashorat qildilar,

Hech narsaga yaramaydigan butlarga koʻngil bogʻladilar.”+

Egamiz Oʻz xalqini ayblaydi

9Egamiz shunday demoqda:

“Men sizlarni yana bir bor ayblayman,

Nabiralaringizni ham ayblayman+.

10Gʻarbdagi Kipr[*] qirgʻoqlariga borib koʻringlar,

Sharqdagi Kedarga[*] odam joʻnatib, bilib kelinglar.

Bunday voqea hech yuz berganmikan?!+

11Biron xalq oʻz xudolaridan voz kechganmikan?!

Xudolari haqiqiy boʻlmasa–da, ulardan yuz oʻgirganmikan?!

Mening xalqim esa oʻz ulugʻvor Xudosidan voz kechdi,

Qadrsiz butlarga Meni almashtirdi+.
12Ey osmon, bundan hayratlangin,
Vahima ichra titragin,
— deb aytmoqda Egamiz. —
13Mening xalqim ikki gunoh qildi:

Ular Meni — hayotbaxsh suv bulogʻini tark etdilar.

Oʻzlari uchun sardobalar qazidilar,

Suvni ushlab turolmaydigan yoriq sardobalar qurdilar+.

Xiyonatning oqibati

14Isroil qulmidi?! Yoki qullikda tugʻilganmidi?!

Nechun unda u gʻanimlariga oʻlja boʻldi?

15Gʻanimlari unga sherday oʻkirdi,

Ovozi boricha unga boʻkirdi.

Oʻshalar dastidan Isroil yurti xarob boʻldi,

Shaharlari vayron boʻlib, huvullab qoldi+.

16Ey Isroil, Nuf va Taxpanxasdagi[*] xalqlar

Sochingni qirib tashladilar[*].

17Senga yoʻl koʻrsatgan Egang Xudoni tark etding,

Shu qilmishing bilan oʻz boshingni oʻzing yeding.

18Endi nega Misrga borasan?

Nil[*] suvidan ichish uchunmi?!

Nechun Ossuriyaga[*] yoʻl olasan?

Furot suvidan ichish uchunmi?![*]+

19Qabihliging oʻzingning boshingga yetadi,

Xiyonating seni mahkum qiladi.

Egang Xudoni tark etganing

Naqadar yomon va alamli ekanini

Koʻrib, bilib qoʻygin.

Sen Mendan qoʻrqmas ekansan”, demoqda

Sarvari Olam — Rabbiy.

Isroil xalqi Xudoga sajda qilishdan bosh tortadi

20Egamiz shunday demoqda:

“Ey Isroil, sen ancha oldin

Boʻyinturugʻingni sindirgan eding,

Koʻp vaqt oldin kishanlaringni uzgan eding.

«Senga xizmat qilmayman!» deb aytgan eding.

Har bir baland tepalikda butlarga sajda qilding,

Har bir yashil daraxt ostida fohishaday yotding[*]+.

21Men seni aʼlo tokday ekkan edim,
Sen eng sara urugʻdan paydo boʻlgan eding.
Nechun endi aynib qolding?
Nega yovvoyi tokka aylanib qolding+?
22Sen oʻzingni ishqor bilan ishqalasang ham,
Koʻp sovun ishlatib, oʻzingni yuvsang ham,
Aybdorlik dogʻlaring ketmaydi,
Bular doim koʻz oʻngimda turadi,
— deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. —+
23Shunday ekan, qanday qilib:
«Bulgʻanmadim», deb aytasan?!
Nega: «Baalga sigʻinmadim», deysan?!
Vodiyda qilgan ishlaringga[*] qara,
Qilgan qilmishlaring haqida oʻylab koʻr,

Sen hirsi qoʻzigan urgʻochi tuyaga oʻxshaysan,

Oʻzingni u yoqdan–bu yoqqa urasan.

24Sahroda ulgʻaygan bir qulonga oʻxshaysan,

Shahvating qoʻziganda, havoni iskaysan.

Sening hirsingni kim qondira oladi?!

Hech bir erkak senga erishish uchun oʻzini urintirishi shart emas,

Juftlashish davrida seni osonlikcha topib olishadi+.

25Ey Isroil, boshqa xudolarning ketidan yuguravermagin,

Chorigʻing yirtilguncha, tomogʻing quriguncha
Ular ketidan yuravermagin.
Lekin sen shunday deding:
«Gapirganing befoyda,
Axir, men oʻsha xudolarni sevib qoldim,
Ularning ketidan bormasam boʻlmaydi.»+

Isroil xalqi jazolanadi

26Qoʻlga tushgan oʻgʻri sharmanda boʻlganday,

Isroil xalqi ham sharmanda boʻladi.

Ularning oʻzlari, shohlari, aʼyonlari uyatga qoladi,

Ruhoniylaru paygʻambarlari sharmanda boʻladi+.

27Ular yogʻochga: «Mening otam sensan» deyishadi,

Toshga[*]: «Tuqqan onam sensan», deb aytishadi.

Ammo Menga yuz burmay, orqa oʻgirishadi,
Boshlariga kulfat kelganda esa,
«Bizga najot ber!» deya Menga yolvorishadi+.

28Xoʻsh, oʻzlaringiz uchun yasagan xudolaringiz qani?

Kulfat chogʻida sizlarni qutqara olsa, kelsin.

Shaharlaringiz qancha koʻp boʻlsa,

Xudolaringiz ham shunchadir, ey Yahudo xalqi+.

29Nechun Men bilan daʼvolashasiz?!

Hammangiz Menga qarshi bosh koʻtardingiz!

— deb aytmoqda Egamiz. —

30Ey xalqim, seni jazolaganim zoye ketibdi.

Sen baribir gapimga kirmading.

Sening qiliching yirtqich arslonday

Paygʻambarlaringni qirib tashladi+.

31Ey bu nasl, Mening gaplarimga quloq sol!

Nahotki Men Isroil uchun sahroday boʻlgan boʻlsam?!

Nahotki zulmat qoplagan qorongʻi yerday boʻlgan boʻlsam?!

Nechun xalqim: «Endi ozodmiz, oldingga qaytib bormaymiz», deb aytadi?

32Qiz bola taqinchoqlarini unutadimi?!

Kelinchak oʻz libosini esdan chiqaradimi?!

Yoʻq! Ammo xalqim Meni unutdi,

Oradan son–sanoqsiz kunlar oʻtib ketdi+.

33Oshiqlarni topishga naqadar ustasan!

Eng buzuq ayol ham sendan oʻrgansa boʻladi+.

34Sen kiyimlaringni dogʻ qilding,

Aybsiz qashshoqlarning qoniga ularni belading,

Ular uyingga oʻgʻri boʻlib tushmagan edi.

Shunga qaramay sen:+

35«Aybsizman», deb aytasan.

«Egamiz gʻazabidan tushgani aniq», deysan.

«Gunoh qilmadim» deganing uchun

Men seni jazolayman.

36Nega sen yengiltaklik qilasan?

Nega ittifoqchilaringni oʻzgartirasan?

Sen Ossuriyadan yordam olmaganingday,

Misrdan ham hech qanday yordam olmaysan+.

37Sen Misrdan chiqib kelasan,

Uyalganingdan yuzingni qoʻling bilan toʻsasan.

Zero, sen umid bogʻlagan xalqni Egang rad etdi.

Sen ulardan hech qanday naf koʻrmaysan.”

3–BOB

Bevafo Isroil

3^1Egamiz shunday demoqda: “Bir odam xotini bilan ajrashdi, deylik. Agar xotini borib, boshqasiga turmushga chiqsa, oldingi eri uni qayta nikohiga olishi mumkinmi?! Bunday bemaʼnigarchilik yurtni harom qilib yubormaydimi?![*] Ey Isroil, sen koʻp oʻynashlar orttirib fohishalik qilding. Endi qaysi yuz bilan oldimga qaytib kelmoqchisan?!+

2Atrofingdagi yalang qirlarga nazar solib, qara!

Sen fohishalik qilmagan biror joy qoldimi?![*]

Sen yoʻl boʻylarida oʻtirib, oʻynashlaringni kutding.

Choʻlda bosqinchilik qilishga shay turgan qaroqchiday boʻlding.

Menga qilgan bevafoliging va fosiqliging bilan,

Butun yurtni harom qilding+.

3Shu sababdan yomgʻir yogʻmadi,

Bahorda yogʻingarchilik boʻlmadi.

Sen fohishaday bezbetsan,

Uyat degan narsani bilmaysan+.

4Endi esa Menga: «Otajonimsan», deyapsan,

«Yoshligimdan buyon doʻstimsan», deb aytyapsan!

5«Hadeb mendan jahling chiqaveradimi?» deysan,

«Bir umr menga gʻazabingni sochasanmi?» deb aytasan,

Oʻzing esa imkoning boricha yovuzlik qilaverasan.”+

Isroil va Yahudo xalqlari tavbaga chaqiriladi

6Shoh Yoʻshiyo davrida[*] Egamiz menga shunday dedi: “Bevafo Isroilning[*] qilmishlarini koʻrdingmi? Har bir baland tepalikda va har bir yashil daraxt ostida u fohishalik qildi[*]+. 7-8Barcha qilmishlaridan keyin ham, oldimga qaytib keladi, deb oʻylagan edim. Lekin u qaytib kelmadi. Shuning uchun Men sadoqatsiz Isroilga taloq xatini berib, joʻnatib yubordim[*]. Uning singlisi Yahudo esa buni koʻrgan edi. Shunga qaramay bu munofiq zarracha ham qoʻrqmadi, u Menga vafo qilmay, fahshga berildi+. 9Isroil tosh va yogʻochdan yasalgan xudolarga sigʻinib, zino qilgan edi. Yengiltaklik bilan fohishalik qilib, yurtni harom etgan edi+. 10Bularga qaramay, uning munofiq singlisi Yahudo Menga sof koʻngil bilan qaytmadi. U koʻzboʻyamachilik qildi”, — deb aytmoqda Egamiz+.

11Keyin Egamiz menga shunday dedi: “Bevafo Isroil, munofiq Yahudoga qaraganda, oʻzini solih qilib koʻrsatdi+. 12Qani, shimolga bor, u yerda ushbu soʻzlarni jar solib ayt: «Egamiz shunday demoqda: ey bevafo Isroil, Menga yuz bur! Endi Men senga gʻazabimni sochmayman, Men rahmdilman, — deb aytmoqda Egamiz. — Sendan to abad gʻazablanmayman+. 13Faqatgina gunohingni tan olgin: sen Egang Xudoga qarshi bosh koʻtarding, har bir yashil daraxt ostida begona xudolarga sajda etib, zino qilding, Mening gapimga kirmading, — deb aytmoqda Egamiz.»”+

14Egamiz shunday demoqda: “Ey sadoqatsiz farzandlar, oldimga qaytinglar! Zero, Men xoʻjayiningizman. Har bir shahardan bittangizni, har bir xonadondan ikkitangizni olib, Quddusga[*] olib kelaman. 15Men sizlarga koʻnglimdagi choʻponlarni beraman. Ular sizlarni donolik va bilim bilan boshqarishadi+. 16Sizlar yurtda koʻpayib, uvali–juvali boʻlasizlar. Shunda xalq Mening Ahd sandigʻim[*] haqida gapirmaydigan boʻladi. Ular Sandiq haqida oʻylashmaydi, uni esga ham olishmaydi, zarurati boʻlmagani uchun yangisini yasashmaydi[*]+. 17Zero, oʻsha vaqtda Quddus «Egamizning Taxti» deb ataladi. Hamma xalqlar Menga sajda qilish uchun Quddusda, Mening huzurimda toʻplanadilar. Shundan keyin ular hech qachon yovuz yuraklarining oʻjarliklariga itoat qilmaydilar. 18Oʻsha kunlarda Yahudo va Isroil xalqlari birlashadi. Ular shimoldagi yurtdan Men ota–bobolaringizga mulk qilib bergan yurtga birga qaytib kelishadi+.

19Men, Egangiz, ichimda shunday degan edim:

«Seni jon–jon deya Oʻzimga farzand qilib olgan boʻlar edim,

Senga ajoyib yurtni sovgʻa qilgan boʻlar edim,

Xalqlarning eng goʻzal mulkini senga bergan boʻlar edim.»

Meni «Otajonim deysan», deya niyat qilgan edim,

Mendan hech qachon yuz oʻgirmaysan, deb oʻylagan edim.

20Ammo, ey Isroil, Menga bevafolik qilding!
Sen eriga xiyonat qilgan ayolday boʻlding,
— deb aytmoqda Egamiz. —+

21Yap–yalang qirlar uzra figʻon eshitilmoqda,
Isroil xalqi dodu faryod solmoqda.
Zotan, ular haq yoʻldan ozgan edilar,

Oʻzlarining Egasi Xudoni unutib yuborgan edilar+.

22Ey sadoqatsiz farzandlarim, orqaga qaytinglar!

Bevafo qalbingizga Men shifo beraman.

Sizlar Menga shunday deysizlar:

«Mana, oldingga qaytyapmiz,

Axir, Egamiz Xudo Sensan+.

23Biz qirlarda butlarga sajda qilar edik,

Qattiq shovqin–suron koʻtarar edik.

Ammo hammasi behuda ekan.

Yagona najotkorimiz Sensan, ey Egamiz Xudo.

24Bu yaramas butlar bolaligimizdan buyon,

Otalarimizning mehnatini yoʻqqa chiqardi,

Ularni mol–qoʻylaridan ayirdi,

Oʻgʻil–qizlaridan judo qildi.

25Keling, sharmandalikni oʻzimizga toʻshak qilaylik,

Uyatni yopinchiq qilib, ustimizga yopaylik!
Axir, ota–bobolarimiz bilan biz
Egamiz Xudoga qarshi gunoh qildik.
Yoshligimizdan to bugungacha
Egamiz Xudoning gapiga kirmadik.»”+

4–BOB

Tavbaga daʼvat

4^1Egamiz shunday demoqda:

“Ey Isroil, qani endi qaytsang,

Qani endi, Menga qaytib kelsang!

Huzurimdan jirkanch butlaringni uloqtirib tashlasang,

Qani endi, Mening yoʻlimdan ozmay yursang+.
2Qani endi, haqiqat, adolat va toʻgʻrilik ila
«Egamiz shohid!» deya qasam ichsang.
Shunda xalqlar Men orqali baraka topadi,
Ular Men bilan faxrlanadi.”+

3Egamiz Yahudo xalqiga va Quddus aholisiga shunday deb aytmoqda:

“Yeringizni shudgor qiling,

Tikanlar orasiga urugʻ sepmang+.

4Ey Yahudo xalqi va Quddus aholisi,

Oʻzingizni Men, Egangizga bagʻishlang,

Yuragingizni sunnat qiling[*].

Aks holda, yovuz qilmishingiz uchun

Alangali gʻazabimni ustingizga yogʻdiraman.

Bu gʻazabimni hech kim soʻndira olmaydi+.

Yahudo xalqi boshiga keladigan falokatlar

5Yahudoda eʼlon qiling, Quddusda jar soling:

«Butun yurt boʻylab burgʻu chalinsin.»

Baland ovozda hayqiring: «Qani, toʻplaninglar!

Mustahkam shaharlarga qochib boraylik!»+

6Quddusga[*] qochib borish uchun ishora bering,

Imillamay, tezroq qoching!

Men shimoldan[*] kulfat keltirmoqdaman,

Dahshatli halokat olib kelmoqdaman+.

7Ana, xalqlarni halok etuvchi yoʻlga tushdi,

U sher kabi chakalakzordan chiqdi.

Yurtingizni xarob qilgani uyasini tashlab keldi.

Evoh, endi shaharlaringiz vayron boʻladi,
Hammasi huvullab qoladi+.
8Marsiya aytib, faryod qilinglar,
Qanorga oʻranib olinglar[*].
Axir, Egangizning alangali gʻazabi
Sizni chetlab oʻtmadi.”+

9Egamiz shunday demoqda: “Oʻsha kuni shoh bilan aʼyonlarning yuragi orqaga tortib ketadi. Ruhoniylar bilan paygʻambarlar dahshatga tushadi.” 10Shunda men dedim: “Yo Egam Rabbiy, Sen Quddus aholisini yomon laqillatding! Qilich ularning boʻgʻzida turgan bir paytda, Sen ularga tinchlik vaʼda qilding.”+

11Oʻsha payt kelganda Egamiz Quddus aholisiga shunday deb aytadi: “Sahrodagi yalang qirlardan chiqqan garmsel[*] xalqim tomon esmoqda. U donni xashakdan tozalaydigan mayin shabada emas, 12balki Men yuborgan kuchli bir garmseldir. Men sizlarga qarshi Oʻz hukmimni eʼlon qilmoqdaman.”+

Yahudo dushmanlar qurshovida

13Qarang! Dushman bulutday koʻtarilmoqda.

Ularning jang aravalari quyun kabidir,

Otlari burgutdan ham chaqqondir.

Evoh, shoʻrimiz qursin! Xonavayron boʻldik!+

14Ey Quddus, najot topishing uchun yuragingni pokla.

Qachongacha yuragingda yovuz niyat saqlaysan?!+

15Ana, Dan shahridan xabarchining ovozi eshitilmoqda,

Efrayim qirlaridan[*] bir shum xabar kelmoqda.

16Egamiz shunday deydi:

“Xalqlarga buni aytinglar,

Quddusda shunday eʼlon qilinglar:

«Olis yurtdan bosqinchilar kelmoqda,

Ular Yahudo shaharlariga qarshi hayqirmoqda.

17Bosqinchilar dala qoʻriqchilariga oʻxshab,

Quddusni qurshab olishadi.»

Zotan, Quddus ahli Menga qarshi bosh koʻtardi,

— deb aytmoqda Egamiz. —+

18Tutgan yoʻlingiz, qilgan qilmishingiz dastidan

Bu kulfat boshingizga keldi–ku!

Jazoingiz shudir.

Oh, naqadar achchiq boʻlmasa bu kulfat!

Naqadar yurakni ezadi–ya!”+

Yeremiyo oʻz xalqi uchun qaygʻuradi

19Voy jonim, adoyi tamom boʻldim!

Voy yuragim! Qinidan chiqquday boʻlyapti!

Sukut saqlab tura olmayman,

Eshityapman burgʻu sadolarini,

Eshityapman urushga daʼvatlarni+.

20Kulfat ketidan kulfat keldi,

Butun yurt xonavayron boʻldi.

Bir zumda chodirlarim buzilib ketdi,

Maskanim pardalari yoʻq boʻldi+.

21Qachongacha yov bayrogʻi koʻzim oldida hilpirab turaveradi?!

Qachongacha burgʻu ovozi qulogʻimga chalinaveradi?!

22Egamiz shunday javob berdi:

“Axir, Mening xalqim befarosat,

Ular Meni tanishmaydi.

Ular nodon, aqlsiz farzandlardir.

Yomonlik qilishga usta,

Yaxshilik qilish esa qoʻllaridan kelmaydi.”+

Kelayotgan kulfat haqidagi vahiy

23Men yerga qaradim, yer ayqash–uyqash edi,

Koʻzimni osmonga tikdim, osmonda nur koʻrinmasdi+.

24Togʻlarga qaradim, togʻlar silkinayotgan edi,

Hamma qirlar larzaga kelgan edi+.

25Qaradim, ammo inson zoti koʻrinmadi,

Hatto koʻkdagi qushlar ham uchib ketgan edi+.

26Qaradim, hosildor yerlar choʻlga aylangan edi,

Hamma shaharlar vayron boʻlgan edi.

Bunga sabab Egamizning qattiq qahri edi+.

27Zero, Egamiz shunday degan edi:

“Butun yurt vayron boʻladi,

Lekin yurtni butunlay yoʻq qilib yubormayman+.

28Butun dunyo aza tutadi,

Osmon ham qop–qora boʻlib ketadi.

Buni Men aytdim, shaxtimdan qaytmayman.

Qaror qildim, qarorimni oʻzgartirmayman.”+

29Otliq va kamonkashlar hayqirigʻidan
Har bir shahar aholisi qochib qoladi.
Ular chakalakzorlar oralab yugurishadi,

Qoyalarga chiqib, oralariga yashirinib olishadi.

Hamma shaharlar huvullab qoladi,

U yerlarda yashaydigan odam boʻlmaydi.

30Sen esa, ey xarobazorga aylangan shahar,

Nega ustingga qirmizi libos kiyib olding,

Oltin taqinchoqlar bilan bezanding?

Nega koʻzlaringni boʻyab olding?

Bekorga bezanib olibsan!

Oʻynashlaring[*] sendan nafratlanadi,

Joningga qasd qilmoqchi ular+.

31Ana, kimdir toʻlgʻoq tutgan ayolday baqirmoqda,

Kimdir ilk bor tugʻayotgan ayolday ingramoqda.

Qiz[*] Quddus entikib qichqirmoqda,

Qoʻllarini choʻzib shunday demoqda:

“Shoʻrim qursin! Qotillarim oldida madorim qolmadi.”+

5–BOB

Quddus aholisining gunohlari

5^1Egamiz shunday deydi:

“Quddusning har bir koʻchasiga kirib chiqinglar,

Atrofingizga qarab, bilib olinglar,
Shahar maydonlarida qidirib koʻringlar,
Biron adolatli, rostgoʻy odam bormikan.
Agar shunday odamni topib kelsangiz,
Men Quddus aholisining gunohidan oʻtaman+.
2Ular «Egamiz shohid!» deya qasam ichadilar,
Ammo ichgan qasamlari yolgʻon.”+
3Ey Egam, Sen haqiqatni izlaysan.
Sen bu xalqni urgan eding,
Ammo ular ogʻriq sezmadilar.
Ularni deyarli yoʻq qilib yuborganingda ham,
Gapingga kirmadilar.
Betlarini toshdan ham qattiq qildilar,
Tavba qilishni xohlamadilar+.

4Shunda men ichimda dedim:
“Eha, bular kambagʻal–ku!
Shuning uchun ularning farosati yoʻq,
Ular Egamizning yoʻlini bilmaydi,
Xudosining qonunini tanimaydi+.
5Qani, boylarning[*] oldiga boray–chi,
Ular bilan gaplashib koʻray–chi,
Egamizning yoʻlini ular albatta biladi,
Ular Xudosining qonunini tanishadi.”

Ammo ularning hammasi boʻyinturugʻini sindirgan ekan,

Egamizga itoat etishdan bosh tortgan ekan+.

6Shuning uchun oʻrmondan chiqqan sher ularni oʻldiradi,

Choʻldan kelgan boʻri ularni gʻajib tashlaydi.

Qoplon ularning shaharlari oldida pisib turadi,

Shahardan chiqqan har bir odamni tilka–pora qiladi.

Axir, ular koʻp gunoh qildilar,

Xudoga koʻp xiyonat etdilar+.

7Egamiz shunday deydi:

“Ey Quddus, Seni qanday qilib kechiraman?!

Farzandlaring Meni tark etdilar–ku!

Ular Xudo boʻlmagan butlarning nomini oʻrtaga qoʻyib ont ichdilar.

Men ularning ehtiyojlarini qondirar edim,

Ular esa zino qilaverar edilar,

Fohishalarning uyiga toʻdalashib borar edilar+.

8Ular hirsi qoʻzgʻagan aygʻir otlar kabi edilar,

Har biri qoʻshnisining xotiniga kishnar edi+.

9Men ularni buning uchun jazolamaymi?!

Shunday bir xalqdan oʻch olmaymi?!

— deb aytmoqda Egamiz. —+

10Qani, ularning uzumzorlariga kiringlar,

Toklarini kesib tashlanglar.

Ammo butunlay yoʻq qilmanglar.

Novdalarini sindiringlar,

Endi ular Meniki emas+.

11Axir, Isroil va Yahudo xalqlari

Menga butunlay xiyonat qilishdi.”

Egamizning kalomi shudir.

Egamiz Isroilni tark etadi

12Isroil xalqi Egamiz haqida yolgʻon gapirdi, ular shunday dedi:

“Egamiz baribir hech narsa qilmaydi.

Hech qanday koʻrgilik boshimizga tushmaydi!

Qahatchilik, urush boʻlmaydi!+

13Paygʻambarlarining bemaʼni soʻzlari shamolga oʻxshaydi,

Xudoning soʻzi ularga ayon boʻlmagan.

Bu kulfatlar oʻzlarining boshiga tushsin!”+

14Shuning uchun Parvardigori Olam — Egamiz shunday demoqda:

“Ey Yeremiyo, xalqim aytgan bu gaplari uchun

Men Oʻz soʻzlarimni sening ogʻzingda olovday qilaman.

Bu xalq esa oʻtin kabi boʻladi,

Olov ularni yondirib tashlaydi.”+

15Egamiz shunday demoqda:

“Ey Isroil xalqi,

Men olisdagi bir xalqni qoʻzgʻataman.

Ularni sizga qarshi yuboraman.

Ular kuchli, qadimgi bir xalqdir.

Bu xalqning tilini sizlar bilmaysizlar,

Ularning gaplarini tushunmaysizlar+.

16Ularning hammasi mohir jangchilardir,

Oʻqlari oʻlim elchilaridir+.

17Ular hosilingizni, noningizni yeb bitirishadi,

Oʻgʻil–qizlaringizni oʻldirishadi.
Mol–qoʻylaringizni boʻgʻizlashadi,
Uzumzoru anjirzorlaringizni yoʻq qilishadi.
Suyangan mustahkam shaharlaringizni
Lashkarlari vayron qilishadi.”+

18Egamiz demoqda: “Shunday kunlarda ham Men Oʻz xalqimni butunlay qirib yubormayman. 19Xalqim sendan: «Nima uchun Egamiz Xudo bunday ishlarni qildi?» deb soʻraganda, sen, ey Yeremiyo, ularga shunday javob ber: «Sizlar Xudoni tark etib, yurtimizda begona xudolarga xizmat qildingizlar. Endi oʻzga yurtda begona odamlarga xuddi shunday xizmat qilasizlar.»+

Xudo xalqni ogohlantiradi

20Borib, Yoqb nasliga shunday deb ayt, Yahudo xalqiga shunday deb eʼlon qil:

21Sizlarning koʻzingiz bor, ammo koʻrmaysizlar,

Qulogʻingiz bor, ammo eshitmaysizlar.

Ey aqlsiz, befarosat odamlar,

Gaplarimni eshitinglar!+

22Nahotki Mendan qoʻrqmasangizlar?!

Mening oldimda titramasangizlar?!

— deb aytmoqda Egamiz. —

Axir, Men dengizga qumni chegara qilib qoʻydim,

Oʻtib boʻlmaydigan abadiy toʻsiq qildim.

Toʻlqinlar koʻpirib, koʻtarilsa ham,

Toʻsiqdan ustun kelolmaydi.

Hayqirib oʻkirsa ham,

Undan oshib oʻtolmaydi+.

23Ammo sizlar oʻjar va isyonkorsizlar,

Yoʻldan ozib, Meni tark etdingizlar,+

24Sizlar ichingizda hech aytmaysizlar:

«Egamiz Xudodan qoʻrqaylik,

U oʻz vaqtida yomgʻir yogʻdiradi–ku!

Kuzda ham, bahorda ham yerimizni sugʻoradi–ku!

Yigʻim–terim mavsumini oʻz vaqtida beradi–ku!» deb+.

25Gunohlaringiz sizlarni bulardan mahrum etdi,

Ayblaringiz sizlarni barakadan judo etdi.

26Ha, xalqim orasida yaramas odamlar bor.

Ular qush ovlayotganday pisib yotishar,

Tuzoq qoʻyib, odamlarni oʻz domiga tortishar+.

27Ovchi qafasni qushlarga toʻldirganday,

Ular uylarini hiylaga toʻldirdilar.

Shu tufayli kuchayib, davlat orttirdilar,

28Semirib, yaltirab ketdilar.

Qabih ishlarining chek–chegarasi yoʻq.

Ular yetimni oqlashga harakat qilmaydi,

Yoʻqsilning haqini himoya etmaydi+.

29Men ularni bu uchun jazolamaymi?!

Shunday bir xalqdan oʻch olmaymi?!

— deb aytmoqda Egamiz. —+

30Qoʻrqinchli va dahshatli ishlar
Bu yurtda sodir boʻlmoqda:
31Paygʻambarlar yolgʻondan bashorat qilmoqda,

Ruhoniylar oʻzlaricha[*] xalqimni boshqarmoqda,

Xalqimga bularning hammasi xush kelmoqda.

Ammo oxirida ular nima qilar ekan–a?”+

6–BOB

Quddus dushmanlar qurshovida

6^1Egamiz shunday deydi:

“Ey Benyamin nasli,

Joningizni qutqaringlar!

Quddusdan qochib chiqinglar!

Taxuva shahrida burgʻu chalinglar!

Bayt–Xakerem shahrida[*] olov yoqib, belgi koʻrsatinglar.

Ana, shimoldan bir falokat kelyapti,

Dahshatli bir halokat yaqinlashyapti+.

2Qiz[*] Quddus[*] goʻzal va latofatlidir,

Ammo Men uni yoʻq qilib tashlayman.

3Shahar atrofiga joylashib olgan choʻponlarday,

Dushmanlar Quddusni qamal qiladi.

Har biri oʻz lashkari uchun joy tanlaydi.

4Ular shunday deb aytishadi:

«Quddusga qarshi jangga tayyorlaninglar!

Boʻla qolinglar, kunduz kuni ularga hujum qilamiz!

Shoʻrimiz qursin! Kun ham botyapti,

Oqshom soyalari boʻy choʻzib qoldi+.

5Endi tunda hujum qilamiz,

Shahardagi qalʼalarni vayron etamiz!»”

6Sarvari Olam dushman lashkariga shunday demoqda:

“Daraxtlarini kesinglar[*],

Quddus devoriga qiyalatib tuproq uyinglar[*].

Bu shahar jazolanishi kerak,

Shahar zoʻravonlikka toʻlib–toshgan+.

7Buloqdan suv qaynab chiqqani singari,

Quddusdan qabihliklar qaynab chiqyapti.

Zoʻravonligu buzgʻunchilik sadolari eshitilyapti.

U yerda koʻrganim xastaligu yaralar+.
8Ey Quddus, esingni yigʻib olgin,
Yoʻqsa, Men sendan yuz oʻgiraman.
Seni tashlandiq bir joyga aylantiraman,
Yurtingni huvullatib qoʻyaman.
9Dushmanlaringga aytaman,
Ular seni ship–shiydam qiladilar,

Bir shingil uzumi qolmagan tokka oʻxshatib qoʻyadilar.”

Sarvari Olamning kalomi shudir.

Isyonkor Isroil

10Ey Egam! Kimga gapiray, kimni ogohlantiray?!

Kim mening gaplarimga quloq soladi?!

Qara, ularning quloqlari yopiq[*],

Ular hech narsani eshitmaydi.

Sening soʻzingdan ular xafa boʻladi,

Uni eshitishni xush koʻrmaydi+.

11Ammo ichim Sening gʻazabingga toʻlgan edi,

Jahlimni tiyishdan charchadim.

Egamiz menga shunday dedi:

“Gʻazabimni koʻchadagi bolalarga sochgin,

Toʻdalashib turgan yigitlarga sochgin.

Gʻazabim erkagu ayollarga tushadi,

Munkillagan qariyalar ham undan qochib qutulmaydi+.

12Uylari, dalalari va xotinlari
Boshqa birovlarga beriladi.
Men bu yurt aholisiga qarshi qoʻl koʻtaraman,
— deb aytmoqda Egamiz. —+

13Ular kichkinasidan tortib, kattasigacha,

Nafsini tiyolmay harom yoʻl bilan pul topishadi.

Paygʻambardan tortib, ruhoniygacha —

Hammasi tovlamachilik qilishadi+.

14Xalqimning yaralarini yuzaki davolashadi.

Ahvol ogʻir bir paytda «hammasi yaxshi», deb aytishadi+.

15Jirkanch ishlari uchun uyaladilarmi?

Yoʻq, uyalmaydilar!

Qizarish degan narsani bilmaydilar,

Shuning uchun boshqalarday halok boʻladilar.

Ha, ularni jazolab, xonavayron qilaman.”

Egamizning kalomi shudir+.

Isroil Xudoning yoʻlidan ozadi

16Egamiz Oʻz xalqiga shunday deb aytmoqda:

“Chorrahalarda turib qarang,

Qadimgi yoʻllar haqida soʻrang,

Yaxshi yoʻl qayerda ekanligini bilib oling.

Oʻsha yoʻldan yuring,

Shunda koʻnglingiz taskin topadi.

Ammo sizlar: «Yoʻq, u yoʻldan yurmaymiz», dedingizlar+.

17Men sizlarga qoʻriqchilar[*] qoʻydim,

«Qoʻriqchilar burgʻusining jangovar sadosiga quloq solinglar»,

Deb sizlarga tayinladim.

Sizlar esa: «Ularga quloq solmaymiz!» deb aytdingizlar+.

18Shuning uchun, ey xalqlar, eshiting!

Xalqim ne holga tushishini bilib oling.

19Ey zamin, quloq sol!

Men bu xalqning boshiga kulfat keltiraman,

Yomon niyatlarining oqibati shudir.

Zotan, ular soʻzlarimga kirmadilar,

Qonunlarimni rad etdilar+.

20Shava yurtidan[*] keltirilgan ziravorlarni nima qilaman?!

Olis yurtdan olib kelingan xushboʻy qamishni nimaga ishlataman?!

Xalqimning kuydiriladigan nazrlarini Men qabul qilmayman,

Qurbonliklaridan xushnud boʻlmayman.”+
21Shu sababdan Egamiz demoqda:
“Men bu xalqning oyogʻiga toʻgʻonoq solaman,
Ular qoqilib yiqiladilar.
Otalar farzandlari bilan birga,

Qoʻshnilar yor–birodarlari bilan birga halok boʻladilar.”+

Shimoldan bosqinchilar keladi

22Egamiz shunday demoqda:

“Ana, shimoldagi yurtdan[*] olomon kelmoqda,

Dunyoning chetidan buyuk bir xalq qoʻzgʻalmoqda+.

23Kamonu nayzalar bilan qurollangandir ular,

Shafqat qilmaydigan zolimdir u odamlar.

Ular otlarini yeldiradi,

Toʻlqinlangan dengizday guvullab keladi.

Ey qiz Quddus, ular qarshingda saf tortadilar,

Jang qilishga shay boʻlib turadilar.”

24Odamlar shunday dedi:

“Ular haqidagi bu xabarni eshitdik,

Madorimiz qolmadi.

Dard tutgan ayol kabi,

Azobu iztirob chekdik+.

25Dalalarga bormanglar,

Koʻchalarda yurmanglar!

Dushman qilichini tutgan.

Atrofni dahshat qamragan.”+

26Ey xalqim, qizalogʻim!

Qanorga oʻranib, kulga belangin[*].

Yolgʻiz farzand uchun aza tutgandek,

Achchiq–achchiq yigʻlagin.

Ana, halok etuvchi kelyapti,

U toʻsatdan bizga hujum qiladi+.

27Egamiz shunday dedi:
“Ey Yeremiyo, xalqimni tekshirgin,
Temirni sinaganday ularni sinagin,
Tutgan yoʻllarini bilib olgin+.
28Ularning hammasi oʻjar va beboshdir,
Birovlarga tuhmat qilib yuradilar.
Bagʻirlari mis va temir kabi qattiq,
Hammasi buzgʻunchilik qiladilar.
29Ana, bosqonga toʻxtovsiz dam berilmoqda,
Oʻchoqdagi olov lovullab yonmoqda.
Ammo bunday olov ham ularni tozalay olmadi,
Ular fosiqligicha qoldi.
30Ularni «sifatsiz kumush» deb ataydilar,
Axir, Men ularni rad etdim.”+

7–BOB

Yeremiyo Maʼbadda voizlik qiladi

7^1Yeremiyoga Egamizning quyidagi soʻzi ayon boʻldi: 2“Uyimning darvozasi oldiga bor. Oʻsha yerda turib, baland ovozda shunday deb ayt: «Ey jamiki Yahudo xalqi! Ey Egamizga sajda qilish uchun mana bu darvozadan kirayotgan xaloyiq! Egamizning gaplarini eshitinglar+. 3Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: yomon yoʻlingizdan qaytinglar. Turmush tarzingizni oʻzgartiringlar. Shundagina bu yurtda yashashingizga ijozat beraman+. 4‘Egamizning Maʼbadi shu yerda! Mana, Egamizning Maʼbadi, shuning uchun hech qanday xavf–xatar yoʻq!’ degan yolgʻon soʻzlarga ishonmang+.

5Agar haqiqatan yomon yoʻlingizdan qaytsangiz, turmush tarzingizni oʻzgartirsangiz, bir–biringizga nisbatan adolatli boʻlsangiz,+
6musofirlarga, yetim va bevalarga zulm qilmasangiz, bu yurtda aybsiz odamning qonini toʻkmasangiz, boshingizga falokat keltiradigan boshqa xudolarga ergashmasangiz, 7bu yerda qolishingizga ijozat beraman. Men ota–bobolaringizga abadiy mulk qilib bergan bu yurtda sizlar yashayverasizlar+.

8Ammo sizlar yolgʻon soʻzlarga ishonyapsizlar. 9Oʻgʻrilik qilyapsizlar, odam oʻldiryapsizlar, zino qilyapsizlar, yolgʻondakam qasam ichyapsizlar, Baalga nazrlar atab, oʻzingiz bilmagan xudolarga ergashyapsizlar+. 10Shunday ekan, nima uchun sizlar Mening nomim bilan atalgan uyimga[*] kelib, ‘Biz xavf–xatardan xolimiz!’ deb aytyapsizlar?! Bunday jirkanch ishlarni davom ettirish uchunmi?! 11Aytinglar–chi, Mening nomim bilan atalgan bu uy sizlar uchun qaroqchilar uyasi boʻlib qoldimi?! Qilgan barcha ishlaringizni Men Oʻz koʻzim bilan koʻrib turibman–ku! — deb aytmoqda Egamiz. —+
12Qani, Shiloʻ shahriga[*] boringlar! Men ulugʻlanishim uchun ilk bor oʻsha joyni tanlagan edim. Ammo xalqim Isroilning qabihliklari tufayli oʻsha joyni ne ahvolga solganimni koʻrib qoʻyinglar. 13Bunday yovuz ishlarni qilayotganingizda, Men sizlarga qayta–qayta gapirdim. Ammo sizlar gaplarimga quloq solmadingiz. Sizlarga xitob qildim, ammo javob bermadingiz, — deb aytmoqda Egamiz. —+
14Shunday ekan, Men Shiloʻni ne koʻyga solgan boʻlsam, Oʻz nomim bilan atalgan uyimni ham oʻsha ahvolga solaman. Sizlar umid bogʻlagan bu uyimni va ota–bobolaringizga bergan bu yurtni Shiloʻning ahvoliga tushiraman. 15Qondoshingiz Efrayim[*] xalqini uloqtirganimday, sizlarni ham Oʻz huzurimdan uloqtirib tashlayman.»”+

Xalqning itoatsizligi

16Egamiz shunday dedi: “Ey Yeremiyo, sen bu xalq uchun ibodat qilma! Ular uchun faryod qilib, iltijo qilma! Ularni deb, Menga yolvorma! Men senga quloq solmayman+. 17Yahudo shaharlarida, Quddus koʻchalarida ular nimalar qilayotganini koʻrmayapsanmi?! 18Bolalar oʻtin yigʻishadi, otalari olov yoqishadi, xotinlar esa xamir qorib, samo qirolichasiga[*] atab nonlar yopishadi. Gʻazabimni qoʻzgʻatish uchun begona xudolarga sharob nazrini keltirishadi. 19Bu qilmishlari bilan ular Menga emas, oʻzlariga zarar keltirmoqda–ku! — deb aytmoqda Egamiz. — Oʻzlarini sharmanda qilishmoqda–ku! 20Shu sababdan, Men, Egangiz Rabbiy, aytamanki, Men qahru gʻazabimni bu zaminga, insonlaru hayvonlarga, daladagi daraxtlaru ekinlarga sochaman. Gʻazabim soʻnmas olovday yonadi.”+

21Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: “Sizlar qurbonliklarning goʻshtini yeysizlar, kuydiriladigan qurbonliklaringizning goʻshtini ham oʻzlaringiz yeyaveringlar[*]+. 22Men ota–bobolaringizni Misrdan olib chiqqanimda ularga nafaqat qurbonliklar va kuydiriladigan qurbonliklarga oid amrlar bergan edim,+
23balki ularga yana shunday amr bergan edim: «Menga itoat qiling! Shunda Men sizning Xudoyingiz, sizlar esa Mening xalqim boʻlasizlar. Faqat Men koʻrsatgan yoʻldan yuringlar, shunda baxtiyor boʻlasizlar.»+
24Ammo ular itoat qilishni ham, quloq solishni ham xohlamadilar. Yovuz yuraklarining oʻjarliklariga itoat qildilar. Oldinga yurmay, orqaga ketdilar+. 25Ajdodlaringiz Misrdan chiqqan kundan boshlab shu kunga qadar, Men paygʻambar qullarimni oldingizga ketma–ket joʻnatdim+. 26Ammo sizlar Menga quloq ham solmadingizlar, eʼtibor ham bermadingizlar. Oʻjarlikda ota–bobolaringizdan ham oʻtib tushdingiz, qilgan ishlaringiz ularnikidan ham yovuzroq.”+

27Egamiz shunday dedi: “Ey Yeremiyo, sen borib, aytganlarimning hammasini ularga yetkazasan, lekin ular senga quloq solishmaydi. Ularga xitob qilasan, ammo ular senga javob berishmaydi. 28Shuning uchun sen ularga shunday deb ayt: «Sizning xalqingiz Egasi Xudoga itoat qilmadi, Uning gapiga kirmadi. Haqiqat qolmabdi, ogʻzingizdan haq soʻz chiqmaydigan boʻldi. 29Ey Quddus aholisi, aza tuting! Sochingizni qirib tashlang[*]. Marsiyangiz yalang qirlar uzra nola qilsin. Zero, Egamizning toqati toq boʻldi, U bu naslni rad etib, tashlab ketdi.»”

Xinnum soyligida qilingan gunohlar

30Egamiz shunday demoqda: “Yahudo xalqi oʻzining Egasi oldida qabihliklar qildi. Ular Mening nomim bilan atalgan uyimga makruh butlarini oʻrnatdilar. Uyimni harom qildilar+. 31Shunisi yetmagandek, Xinnum soyligidagi[*] Tofatda sajdagohlar[*] qurdilar. U yerda oʻz oʻgʻilu qizlarini olovda kuydirdilar. Ammo Men ularga buni amr qilmaganman, bunaqasini xayolimga ham keltirmaganman+. 32Qarab turing! — deb aytmoqda Egamiz. — Shunday kunlar keladiki, odamlar bu joyni Tofat yoki Xinnum soyligi deb atamaydi. Bu joy «Qirgʻin vodiysi» deb nom oladi. U yerda koʻp murdalar dafn qilinadi, murdalar koʻpligidan qabrlarga joy yetmay qoladi. 33Bu xalqning jasadlari qushlarga va yovvoyi hayvonlarga yem boʻladi, hech kim ularni haydamaydi+. 34Yahudo shaharlarida va Quddus koʻchalarida shodu xurramlik sadolari boʻlmaydi, kelin–kuyovning ovozi eshitilmaydi. Bu yurt huvullab qoladi.”+

8–BOB

8^1Egamiz shunday demoqda: “Oʻsha vaqtda Yahudo shohlarining suyaklari, aʼyonlarning, ruhoniylarning, paygʻambarlarning va Quddus aholisining suyaklari qabrlardan olib chiqiladi. 2Ularning suyaklari quyosh, oy va yulduzlar ostida sochib tashlanadi. Zotan, bu odamlar osmon jismlarini sevar edilar, oʻshalarga xizmat qilar edilar, ularga ergashib, maslahat solar edilar, oʻshalarga sajda etar edilar. Ularning suyaklarini hech kim yigʻib koʻmmaydi, goʻngday yer ustida yotaveradi+. 3Bu yovuz naslning omon qolganlarini Men turli joylarga surgun qilaman. Oʻshanda ular yashashdan koʻra, oʻlimni afzal koʻradigan boʻladilar.” Sarvari Olamning kalomi shudir+.

Gunoh va jazo

4Ularga borib ayt, Egamiz shunday demoqda:

“Yiqilgan odam turmaydimi?!

Yoʻldan adashgan ortiga qaytmaydimi?!

5Nima uchun bu xalq Men koʻrsatgan yoʻldan ozdi?

Nima uchun Quddus ahli toʻgʻri yoʻlga qaytmayapti?

Ular yolgʻonga qattiq yopishib oldilar,

Huzurimga qaytishdan bosh tortdilar.

6Men ularning gaplariga yaxshilab quloq soldim,

Birontasi toʻgʻri gap aytmaydi.

Hech biri qilmishidan pushaymon boʻlmaydi,

«Nimalar qilib qoʻydim?» demaydi.

Ular jangga chopgan otga oʻxshaydilar

Oʻz yoʻllaridan qaytmaydilar.

7Hattoki osmondagi laylaklar

Qaytib kelish vaqtini biladi.

Kaptar, qaldirgʻochu turnalar[*]

Mavsumda koʻchish vaqtiga amal qiladi.

Mening xalqim esa oʻz Egasining

Qonun–qoidalarini bilmaydi+.

8Sizlar: «Biz donomiz» deb aytasiz,

«Bizda Egamizning qonunlari bor», deb maqtanasiz.

Aslida tafsirchilar qalloblik qilib,

Qonunimni oʻzgartirdilar+.

9Bunday donolar sharmanda boʻladi,

Sarosimaga tushib, tuzoqqa ilinadi.

Mening soʻzimni rad etganlarni

Dono deb boʻladimi?!

10Shuning uchun ularning xotinlarini boshqalarga beraman,

Dalalarini bosqinchilarga topshiraman.

Zotan, ularning kichigidan tortib, kattasigacha

Nafsini tiyolmay harom yoʻl bilan pul topishadi.

Paygʻambaridan tortib, ruhoniysigacha —

Hammasi tovlamachilik qilishadi+.

11Xalqimning yaralarini yuzaki davolashadi.

Ahvol ogʻir bir paytda «hammasi yaxshi», deb aytishadi+.

12Jirkanch ishlari uchun ular uyaladilarmi?

Yoʻq, ular uyalmaydilar!

Qizarish degan narsani bilmaydilar.

Shuning uchun boshqalarday halok boʻladilar,

Ularni jazolab, xonavayron qilaman,

— deb aytmoqda Egamiz. —+

13Men ularning hosilini tortib olaman.

Toklarida uzum qolmaydi,

Anjir daraxtlari meva tugmaydi,

Barglari toʻkilib xazon boʻladi.

Ularga nima bergan boʻlsam,

Hammasidan judo boʻlishadi.”

Egamizning kalomi shudir+.

14Yahudo odamlari bir–biriga aytishadi:

“Bu yerda nima qilib oʻtiribmiz, axir?

Qani boʻlinglar, yigʻilishib,

Mustahkam shaharlarga qochib boraylik,

Oʻsha yerda jon taslim qilaylik.

Evoh, Egamizga qarshi gunoh qildik!

Egamiz Xudo bizni oʻlimga mahkum etdi,

Zaharli suvdan bizga ichirdi+.

15Biz tinchlikni izladik,

Ammo yaxshilik kelmadi.

Shifo topmoqchi edik,

Ammo vahimaga duchor boʻldik+.

16Ana, dushman Dan shahriga yetib keldi[*],

U yerdan otlarining pishqirgani eshitilmoqda.

Aygʻirlarning kishnagani

Butun yurtni titratmoqda.

Dushman yurtimizni yakson qilmoqchi,

Shaharlarni vayron etib, odamlarni oʻldirmoqchi.”+

17Egamiz shunday demoqda:
“Men orangizga ilonlarni yuboryapman,
Bu zaharli ilonlar[*] sizlarni chaqadi,
Bu ilonlarni oʻynatib boʻlmaydi.”+

Yeremiyoning oʻz xalqi uchun tortgan jafosi

18Qaygʻularimga tasalli topa olmayapman,

Yurak–bagʻrim ezilib ketdi.

19Xalqim faryod etmoqda,

Yurt boʻylab dod–voylari eshitilmoqda:

“Nahotki Egamiz Quddusni[*] tark etgan boʻlsa?!

Nahotki Shohimiz Sionda boʻlmasa?!”

Egamiz shunday javob berdi:

“Ular butlari bilan qahrimni keltirdilar–ku!

Yaroqsiz begona tasvirlari bilan Meni gʻazablantirdilar–ku!”+

20Xalq esa shunday deb nolimoqda:

“Oʻrim vaqti oʻtdi,

Yoz ham tugadi,

Biz esa hanuz qutqarilmadik!”

21Xalqim tortgan azoblardan ezilib ketdim,

Qaygʻurib, vahimaga tushdim+.

22Nima, Giladda[*] malham yoʻqmidi?!

Tabib yoʻqmidi?!

Unday boʻlsa, nega xalqim shifo topmayapti+?

9–BOB

9^1Koshkiydi, boshim bir buloq boʻlsa,
Koʻzlarim yoshlar chashmasi boʻlsa.
Xalqim halokatga uchragani uchun,
Kechayu kunduz yigʻlagan boʻlar edim!+
2Qaniydi, sahroda bir qoʻnolgʻam boʻlsa,
Men xalqimni tark etgan boʻlardim,
Ularning orasidan chiqib ketardim!

Axir, ularning hammasi zinokor, xoinlar toʻdasidir+.

3Egamiz shunday demoqda:

“Xalqim tillarini kamon kabi qayirib,

Yolgʻon soʻzlarni oʻqdek otishadi.

Xalqim nohaqlik qilib, yurtda kuchayib bormoqda,

Yomonlik ketidan yomonlik qilmoqda,

Ular Meni tan olmaydilar+.

4Qoʻshningizdan ehtiyot boʻling,

Qarindoshingizga ishonmang.

Hamma qarindoshingiz yolgʻonchi[*],

Hamma qoʻshningiz tuhmatchi+.

5Qoʻshni qoʻshnisini aldaydi,

Birontasi toʻgʻri gap gapirmaydi.

Tili yolgʻon gapirishga oʻrganib qolgan.

Holdan toyguncha gunoh qilishadi.

6Ey Yeremiyo, sen yolgʻonchilar orasida yashayapsan,

Ular yolgʻonlari dastidan

Meni tan olishni xohlamayaptilar.”

Egamizning kalomi shudir.

7Shu sababdan Sarvari Olam demoqda:

“Men xalqimni sinovdan oʻtkazib, poklayman.

Ularni boshqa nima ham qilar edim?!+

8Ularning tili halokat keltiradigan oʻqqa oʻxshaydi,

Ogʻzidan faqat yolgʻon soʻzlar chiqadi.

Qoʻshnilariga shirin gapirishadi,

Ichlarida esa ularni tuzoqqa tushirmoqchi boʻlishadi+.

9Shunday ekan, bu qilmishlari uchun ularni jazolamaymi?!

Shunday bir xalqdan oʻch olmaymi?!”

Egamizning kalomi shudir+.

10Men togʻlar uchun faryod qilib, yigʻlayman,

Dashtdagi yaylovlar uchun marsiya aytaman,

Chunki yaylovlarning hammasi qurib qolgan.

U yerdan hech kim oʻtmaydi,

Sigirlarning maʼrashi eshitilmaydi.

Qushlaru hayvonlar bu yerlarni tark etgan+.

11Egamiz shunday dedi:

“Men Quddusni vayron qilaman,

Bu yerni chiyaboʻrilarning makoniga aylantiraman.

Yahudo shaharlari huvullab qoladi,

U yerda bironta ham odam qolmaydi.”+

12Men Egamizdan soʻradim:

— Ey Egam, nechun bu yurt shu qadar vayron boʻlib ketdi? Nechun sahro kabi huvullab qoldi? U yerda bironta ham sayyoh koʻrinmaydi. Qaysi farosatli odamning bunga aqli yetadi?! Sen bularni kim orqali xalqqa yetkazasan?

13Egamiz shunday javob berdi:

— Men xalqimga qonunlar bergan edim, lekin ular rad etdilar, Menga itoat etmadilar, qonunlarimga rioya qilmadilar. 14Aksincha, yuraklarining oʻjarliklariga itoat qildilar, ota–bobolari oʻrgatgandek Baalga sigʻindilar. 15Shuning uchun Men bu xalqqa achchiq oʻtdan yedirib, zaharli suvdan[*] ichiraman, — deb aytmoqda Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam. —+
16Oʻzlari va ota–bobolari bilmagan xalqlar orasiga Men ularni tarqatib yuboraman. Ularning ketidan qilich joʻnatib, qirdirib tashlayman+.

Quddus aholisi aza tutadi

17Sarvari Olam shunday demoqda:

“Endi quloq soling!

Yigʻichi ayollarni[*] chaqirib keling,

Ularning eng mohirlari kelsin.”+

18Xalq shunday dedi:

“Ularga ayting, tezroq kelsin.

Biz uchun marsiya aytishsin,

Koʻzimizdan yoshlar oqsin,

Kipriklarimizdan suvlar toʻkilsin+.

19Ana, Quddusdan[*] faryod eshitilmoqda:

«Xonavayron boʻldik!

Qanday sharmandagarchilik!

Yurtimizni tark etishga majburmiz,

Uylarimiz vayron boʻldi.»”

20Ey ayollar, Egamizning soʻzini eshiting,

Uning ogʻzidan chiqqan har bir soʻziga quloq soling.

Qizlaringizga marsiya aytishni oʻrgating,
Bir–biringizga yigʻi qoʻshigʻini yodlating.
21Ana, derazalardan oʻlim oʻrmaladi,
Qalʼalarimizga kirib oldi.
Koʻchalardagi bolalarni yoʻq qilib tashladi,
Maydonlardagi yoshlarni qirib yubordi.
22Ey ayollar, sizlar ayting:
“Egamiz shunday demoqda:
«Odamlarning jasadlari yotadi
Daladagi goʻng kabi
Oʻroq solingan bugʻdoy kabi,
Ularni hech kim yigʻishtirib olmaydi.»”+

23Egamiz shunday deb aytmoqda: “Donolar donoligi bilan maqtanmasin. Kuchlilar kuchi bilan maqtanmasin. Boylar boyligi bilan maqtanmasin+. 24Kim maqtanmoqchi boʻlsa, Egamizni bilaman, deb maqtansin, Egamizni tushunaman, deb maqtansin. Men Egangizman. Men mehr–shafqat koʻrsataman, yer yuzida adolatu haqiqat ila ish tutaman. Bunday qilishdan Men zavqlanaman.” Egamizning kalomi shudir+.

25Egamiz demoqda: “Shunday kunlar keladiki, badani sunnat qilingan, ammo yuragi sunnat qilinmagan odamlarning[*] hammasini Men jazolayman. 26Ha, Men Misrliklarni, Edom naslini, Ommon xalqini, Moʻabliklarni, sochini oldirib yuradigan[*] choʻl qabilalarining hammasini[*] va ular bilan birga Oʻz xalqim Yahudoni jazolayman. Aslida, bu xalqlarning hammasi sunnatsiz, ularning yuragi sunnat qilinmagan.”+

10–BOB

Butlar haqida

10^1Ey Isroil xalqi, Egamiz sizlarga aytayotgan soʻzlarga quloq soling. 2Egamiz shunday demoqda:

“Boshqa xalqlarga taqlid qilmanglar,
Boshqa xalqlar singari,
Osmondagi alomatlardan qoʻrqmanglar.
3Xalqlarning udumlari behuda!
Ular oʻrmondan daraxt kesadi,
Hunarmand boltasi bilan unga shakl berib,
4Kumushu oltin bilan bezatadi.

Yiqilib ketmasin deya, mix bilan mahkamlaydi,+

5Butlari polizdagi qoʻriqchilarga oʻxshaydi.

Ular gapira olmaydi.

Ularni koʻtarib yurish kerak boʻladi,

Oʻzlari yura olmaydi.

Ulardan qoʻrqmanglar,

Ularning qoʻlidan hech qanday yomonlik kelmaydi,

Yaxshilik ham qila olmaydi.”+

Yeremiyo Xudoning shaʼniga hamdu sanolar aytadi

6Ey Egamiz, Senga oʻxshashi yoʻq!

Sen buyukdirsan,

Sening noming ulugʻ va qudratlidir+.

7Ey ellarning Shohi,

Sendan qoʻrqmaydigan biror zot bormi?!

Sen bunga loyiqdirsan.

Xalqlarning donishmandlari orasida,

Ularning shohlari orasida

Senga oʻxshashi yoʻq+.

8Donishmandlariyu shohlari[*] ahmoq va befarosat.

Ular betayin yogʻoch butlaridan maslahat olishadi.

9Butlarini yasash uchun kumushni Tarshishdan,

Oltinni Ufazdan keltirishadi.

Butlarni hunarmandu zargarlar yasagan.

Koʻk va safsar liboslar bilan bezagan,

Hammasi — mohir ustalarning ishidir+.

10Ammo Egamiz haq Xudodir.

U barhayot Xudo va abadiy Shohdir.

Gʻazablanganda yer silkinadi,

Uning qahriga xalqlar dosh bera olmaydi.

11Egamiz shunday dedi: “Boshqa xalqlarga ayt: «Bu xudolar yeru osmonni yaratmagan. Ular yer yuzidan va osmon ostidan yoʻq boʻlib ketadi.»”[*]+

12Egamiz qudrati ila yerni yaratdi,
Donoligi ila dunyoni bunyod etdi,
Idroki ila osmon gumbazini oʻrnatdi+.
13Uning ovozidan osmondagi suvlar gulduraydi,

U dunyoning toʻrt burchidan bulutlarni olib keladi.

Yomgʻir yogʻdirganda chaqmoq chaqtiradi,

Omborlaridagi shamollardan estiradi+.

14Uning oldida hamma odamlar ahmoq va nodondir.

Zargarlar yasagan butlari tufayli sharmanda boʻlishadi.

Yasagan sanamlari soxtadir, ularning joni yoʻq+.

15Bu betayin butlar aldamchidir.

Ularni jazolaganim zahoti yoʻq boʻlishadi.

16Yoqbning Xudosi esa unday emas.

Butun borliqni U yaratgan,

Isroil qabilasini Oʻziga mulk qilgan.

Uning nomi Sarvari Olamdir+.

Surgun vaqti yaqinlashib kelmoqda

17Ey qurshovda yashayotganlar!

Bor–budingizni yigʻishtirib oling.

18Zero, Egamiz shunday demoqda:

“Men sizlarni Isroil yurtidan uloqtirib tashlayman,

Boshingizga kulfat yogʻdiraman,

Toki sizlar buni sezinglar.”

19Shoʻrim qursin! Shunchalik azoblarga qoldim!

Ogʻir yaralangan ekanman.

Ammo oʻzimga oʻzim: “Boshimda shu dard bor ekan,

Unga chidashim kerak”, dedim+.

20Chodirim yiqitilgan, iplari uzib tashlangan.

Farzandlarim ketdi, ular yoʻq boʻldi.

Endi chodirimni kim tikadi?!

Chodirimning pardalarini kim osadi?!+

21Axir, choʻponlar ahmoq,

Ular Egamizdan maslahat olmadilar.

Shuning uchun ham ishlari oʻngidan kelmadi,

Qoʻylari har yoqqa tarqalib ketdi+.

22Eshitinglar! Bir xabar kelmoqda!

Ana, shimoldan[*] shovqin–suron koʻtarilmoqda!

Lashkarlar Yahudo shaharlarini xarob qilar emish,

Chiyaboʻrilar yashaydigan makonga aylantirar emish+.

Yeremiyo ibodat qiladi

23Ey Egam, bilaman,

Odam zoti oʻz taqdirini oʻzi belgilay olmaydi,

Oʻz qadami oʻzining ixtiyorida emas+.

24Ey Egam, meni jahl ustida jazolamagin.

Adolating ila haq yoʻlga solgin,

Aks holda, meni yoʻq qilib yuborasan+.

25Seni tan olmaydigan xalqlar ustiga qahringni soch,

Senga sajda qilmaydigan ellar ustiga soch,

Axir, ular Yoqub naslining boshini yedilar.

Hammasini halok etib, yoʻq qildilar,

Yurtini xarobazorga aylantirdilar+.

11–BOB

Yeremiyo va ahd

11^1Yeremiyoga Egamizning quyidagi soʻzi ayon boʻldi: 2“Mening Isroil xalqi bilan tuzgan ahd shartlarimga quloq sol. Bularni Yahudo xalqi va Quddus aholisiga yetkaz. 3Ularga ayt: «Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shunday demoqda: ushbu ahd shartlariga rioya qilmagan har bir odam laʼnati boʻlsin!+
4Men ota–bobolaringizni Misrdan, oʻsha temir oʻchoq ichidan olib chiqqan edim. Ularga, gaplarimga quloq solinglar, hamma amrlarimni bajaringlar, deb aytgan edim. Agar shunday qilsangiz, sizlar Mening xalqim boʻlasiz, Men esa sizning Xudoyingiz boʻlaman, deb aytdim+. 5Men ota–bobolaringizga bergan qasamimni bajarish uchun shu soʻzlarni aytgan edim. Mana, Men ularga vaʼda qilgan, sut va asal oqib yotgan yurtda[*] sizlar yashab yuribsizlar.»”

“Omin, ey Egam, aytganing kelsin”, dedim men+.

6Egamiz menga shunday dedi: “Aytadigan gaplarimning hammasini Yahudo shaharlarida va Quddus koʻchalarida shunday deb eʼlon qilgin: ushbu ahdning shartlarini eshitinglar, ularga rioya qilinglar. 7Men ota–bobolaringizni Misrdan olib chiqqanimdan beri ularni ogohlantirib keldim. Ularga: «Mening gaplarimga quloq solinglar», deb qayta–qayta aytdim. 8Ammo ular itoat qilmadilar, Menga quloq solmadilar. Aksini qilib, yovuz yuraklarining oʻjarliklariga itoat etdilar. Shuning uchun ahdda yozilgan hamma laʼnatlarni ularning boshiga soldim. Men ularga buyurgan ahdimning shartlarini bajarmaganlari uchun shunday qildim.”+

9Egamiz menga dedi: “Yahudo xalqi va Quddus aholisi Menga qarshi fitna uyushtirishmoqda+. 10Ular ota–bobolarining eski gunohlariga qaytishdi. Ota–bobolari singari, gaplarimga quloq solmay, begona xudolarga ergashib, sajda qilishdi. Yahudo xalqi Isroil xalqiga[*] taqlid qildi, Men ota–bobolari bilan tuzgan ahdimni ular buzishdi+. 11Shuning uchun ularning boshlariga shunday kulfat keltiramanki, birontasi ham qutulib qololmaydi, — deb aytmoqda Egamiz. — Menga iltijo qilishsa ham, ularning iltijolariga quloq solmayman+. 12Oʻshanda Yahudo xalqi bilan Quddus aholisi oʻz xudolariga iltijo qilishadi. Ular bu xudolariga qurbonliklar keltirishar edi. Ammo kulfat kuni oʻsha xudolari ularni aslo qutqarolmaydi+. 13Ey Yahudo xalqi, shaharlaringiz soni qancha boʻlsa, xudolaringiz ham shunchadir. Quddusdagi koʻchalar qancha koʻp boʻlsa, qurbongohlaringiz ham shunchadir. Sizlar bu qurbongohlarni jirkanch Baalga qurbonliklar keltirish uchun qurgandingizlar+.

14Ey Yeremiyo, sen bu xalq uchun ibodat qilma. Ular uchun iltijo qilib yolvorma. Ularning boshlariga kulfat tushib, iltijo qilganlarida, Men ularga quloq solmayman+. 15Aziz xalqim shuncha jirkanch ishlar qildi. Endi uyimga kirishlariga nima haqlari bor?! Vaʼdalaru qurbonliklar bilan kulfatning oldini olib boʻlarmidi?! Axir, xalqim qabihliklar qilayotganidan sevindi–ku!”+

16Egamiz Oʻz xalqini “Yaxshi meva beradigan, maftunkor yam–yashil zaytun daraxti” deb atagan edi. Ammo endi Egamiz boʻronning dahshatli tovushi ostida daraxtga oʻt qoʻyadi, uning shox–shabbalari yonib ketadi+. 17Bu daraxtni ekkan Sarvari Olamning Oʻzi uni yoʻq qilishga amr berdi. Zero, Isroil va Yahudo xalqlari qabihliklar qildilar. Baalga qurbonliklar keltirib, Xudoni gʻazablantirdilar+.

Yeremiyoning joniga qasd qilishadi

18Egamiz menga dushmanlarimning fitnasini ayon qildi. Egamiz ularning yovuz qilmishlarini koʻrsatgani uchun, men bu haqda xabar topdim. 19Men boʻgʻizlanishga olib ketilayotgan yuvosh qoʻziday boʻlgan ekanman. Dushmanlarim menga qarshi fitna uyushtirganlarini payqamagan ekanman. Ular shunday deb aytishgan edi: “Daraxt va uning mevalari kesilganday, kelinglar, uni ham bu dunyodan daf qilaylik, uning xotirasini oʻchiraylik!”+

20Ey Sarvari Olam,
Sen adolat bilan hukm qilasan,
Insonning yuragini, xayollarini sinaysan.
Dushmanlarimdan oʻch olganingni koʻray,
Daʼvoimni Oʻzing hal qil!+

21Shunda Egamiz menga dedi: “Ey Yeremiyo, Onotoʻt[*] aholisi senga: «Egamizning nomidan gapirma, boʻlmasa oʻlasan», deb aytib yurishibdi+. 22Ammo Men, Sarvari Olam, aytamanki, ularni jazolayman! Yigitlari qilichdan oʻladi. Oʻgʻil–qizlari qahatchilikdan nobud boʻladi. 23Ularning birontasi omon qolmaydi. Belgilangan vaqtda Onotoʻt aholisining boshiga kulfat keltiraman.”

12–BOB

Yeremiyo Egamizga savollar beradi

12^1Sen bilan daʼvolashganimda, ey Egam,

Sen har doim haq boʻlib chiqasan.

Shunday boʻlsa–da, Sen bilan yana gaplashmoqchiman,

Adolat xususida savol bermoqchiman.

Nechun fosiqlarning ishi yurishadi?

Nechun munofiqlar rohatda yashaydi+?

2Ularni Sen ekib undirding,

Ular oʻsib hosilga kirdilar.

Noming ularning ogʻzidan tushmaydi,

Ammo dillari Sendan uzoqdir+.

3Lekin Sen, ey Egam, meni bilasan.

Sen meni sinagansan,

Dilim Senga moyil ekanini Oʻzing koʻrding.

Endi yovlarimni boʻgʻizlanadigan qoʻylarday sudragin!

Boʻgʻizlashga tayyorlash uchun ajratib qoʻygin!+

4Evoh, qachongacha yer qaqrab yotadi?

Qachongacha dalalardagi hamma oʻtlar quriydi?

Bu yerda yashaydigan fosiqlarning dastidan,

Qushlaru hayvonlar nobud boʻldi.

Bu odamlar: “Bizga nima boʻlishini

Yeremiyo qayerdan ham bilardi?!”[*] deb aytishadi+.

5Egamiz menga dedi: “Ey Yeremiyo,

Sen odamlar bilan poyga qilib holdan toygan boʻlsang,

Qanday qilib otlar bilan poyga qila olasan?!

Faqat osoyishta yurtda oʻzingni bexatar sezsang,

Iordan boʻyidagi chakalakzorda[*] nima qilasan?!

6Hatto qarindoshlaring ham sendan yuz oʻgirdi,

Oʻz oilang senga xiyonat qildi.

Ovozi boricha senga doʻq urdi.

Ular senga shirin gapirishsa ham,

Ularning soʻzlariga ishonma.”+

Egamiz Oʻz xalqi uchun qaygʻuradi

7Egamiz shunday deb aytdi:

“Men xonadonimni tark etdim,

Mulk qilib olgan xalqimni rad etdim.

Sevgan xalqimni dushmanlarining qoʻliga berdim.

8Oʻz xalqim Menga

Oʻrmondagi sherday boʻlib qoldi.

U Menga qarab boʻkirdi,

Shuning uchun undan nafratlandim.

9Oʻz xalqim Menga

Olachipor kalxatday boʻlib qoldi.

Boshqa kalxatlar xalqimni oʻrab oldi!

Boring, barcha yovvoyi hayvonlarni yigʻing,

Xalqimni gʻajib tashlashsin+.

10Toʻda–toʻda choʻponlar uzumzorimni xarob qildilar,

Dalamni ular payhon qildilar.

Ha, goʻzal dalamni tashlandiq choʻlga aylantirdilar+.

11Ular yerimni xarob qildilar,

Tashlandiq yerim koʻz oldimda qaqrab yotibdi.

Butun yurtim vayron boʻldi,

Ammo bu bilan hech kimning ishi yoʻq.

12Bosqinchilar sahrodagi

Hamma yalang qirlarni egallab oldilar.

Endi Mening qilichim butun yurtni vayron qiladi,

U boshidan bu boshigacha hammani qirib tashlaydi.

Bexatar yashayotgan bironta odam qolmaydi.
13Mening xalqim bugʻdoy ekdi,
Ammo tikan oʻrib oldi,
Zoʻr berib ishladi,
Ammo hech narsaga erishmadi.
Qattiq qahrim ularning hosilini nobud qildi.
Ular hosilsiz qolib, sharmanda boʻlishdi.”+

Egamiz qoʻshni xalqlarga vaʼda beradi

14Egamiz shunday demoqda: “Men xalqimga Isroil yurtini mulk qilib bergan edim, ammo uning yovuz qoʻshnilari xalqimga hujum qilib, yurtimni talon–taroj qildilar. Men bu yovuz xalqlarni oʻz yurtlaridan sugʻurib tashlayman. Yahudo xalqini ularning iskanjasidan sugʻurib olaman+. 15Oʻsha yovuz xalqlarni sugʻurib tashlaganimdan keyin, ularga yana rahm–shafqat qilaman. Hammasini oʻz yurtlariga, oʻz mulklariga qaytarib olib kelaman+. 16Ilgari bu xalqlar Isroil xalqiga Baal nomi bilan qasam ichishni oʻrgatgan edilar. Agar endi ular xalqim Isroilning yoʻlini astoydil oʻrgansalar, «Egamiz shohid» deya Mening nomim bilan qasam ichsalar, xalqim orasida oʻrnashib oladilar+. 17Bordi–yu, bironta xalq Menga itoat etmasa, oʻsha xalqni tag–tomiri bilan qoʻporib tashlayman.” Egamizning kalomi shudir.

13–BOB

Zigʻir tolasidan toʻqilgan qiyiqcha

13^1Egamiz menga shunday dedi: “Bor, oʻzing uchun zigʻir qiyiqcha sotib ol. Uni belingga bogʻla, ammo suvga tekkizma.”+
2Egamizning amriga binoan, men qiyiqcha sotib olib, belimga bogʻlab oldim. 3Keyin Egamiz menga shu soʻzini ayon qildi: 4“Sotib olgan belingdagi qiyiqchani qoʻlingga olgin–u, Poro anhorining[*] boʻyiga tush. Qiyiqchani qoyaning yoriq joyiga yashirib qoʻy.” 5Men Egamiz buyurganidek qildim. Qiyiqchani Poro anhorining boʻyiga yashirib qoʻydim. 6Oradan ancha kun oʻtgandan soʻng, Egamiz menga shunday dedi: “Qani, Poro anhorining boʻyiga bor, Mening amrimga binoan, u yerga yashirib qoʻygan qiyiqchangni olib kel.” 7Shunda men borib, qiyiqchani oʻzim yashirib qoʻygan joydan kovlab oldim. Ammo qiyiqcha chirib ketgan, hech narsaga yaramaydigan boʻlib qolgan edi.

8Shunda Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi. 9Egamiz shunday demoqda: “Men Yahudo xalqining magʻrurligini va Quddus aholisining takabburligini qiyiqcha kabi chiritaman. 10Bu fosiq xalq soʻzlarimni eshitishdan bosh tortdi, yovuz yuragining oʻjarliklariga itoat qildi. Begona xudolarga ergashdi, ularga xizmat qilib, sajda etdi. Ular oʻsha chirib ketgan qiyiqcha kabi, hech narsaga yaramaydigan boʻlib qoladilar. 11Qiyiqcha odamning beliga yopishib turgani kabi, Men jamiki Isroil va Yahudo xalqlarini Oʻzimga yaqin tutar edim: ular Mening xalqim boʻlishadi, Menga shon–shuhrat, olqishlar va sharaf keltirishadi deb, shunday qilgan edim. Ammo ular Menga quloq solmadilar.” Egamizning kalomi shudir.

Sharob uchun meshlar

12Isroil xalqining Xudosi — Egamiz menga shunday dedi: “Ey Yeremiyo, xalqqa ayt: «Sharob meshlari sharob bilan toʻldirilishi kerak.» Bordi–yu, ular senga: «Sharob meshlari sharob bilan toʻldirilishi kerakligini oʻzimiz ham bilamiz», deb aytishsa, 13sen ularga shunday deb javob ber: «Egamiz demoqda: Men bu yurtdagi hamma odamlarni mast[*] qilaman. Dovud taxtida oʻtirgan shohdan tortib, ruhoniylar, paygʻambarlar va Quddusning butun aholisigacha — hammasini mast qilaman+. 14Men ularni bir–birlariga, ota–onalarni bolalariga qarshi qilib qoʻyaman, — deb aytmoqda Egamiz. — Ularni ayamay yoʻq qilib tashlayman, ularga achinmayman, rahm–shafqat qilmayman.»”+

Yeremiyo takabburlik oqibatlari haqida ogohlantiradi

15Eshitinglar, quloq solinglar,
Katta ketmanglar,
Zotan, Egamiz gapirmoqda.
16Xudo ustingizga zulmat yubormasdan oldin,
Qorongʻi qirlarda qoqilmasingizdan oldin,
Egangiz Xudoni ulugʻlang.
Aks holda, siz kutayotgan yorugʻlikni
U zulmatga aylantiradi,
Oʻsha yorugʻlikni tim qorongʻi qiladi+.
17Agar siz gaplarimga quloq solmasangiz,

Magʻrurligingiz uchun qalbim pinhon yigʻlaydi.

Men achchiq–achchiq koʻz yosh toʻkaman,
Axir, Egamizning qoʻylari
Asirlikka olib ketiladi+.

18Egamiz menga dedi:
“Shohga va ona malikaga[*] shunday degin:
«Taxtdan tushinglar,
Axir, chiroyli tojingiz
Boshingizdan tushib ketdi.»+
19Nagav choʻlidagi shaharlar berkitilgan,
Darvozalarni ochadigan kimsa yoʻq.
Yahudo xalqi asirlikka olib ketildi,
Ha, butun xalq surgun qilindi.”

20Ey Quddus, shimoldan kelayotganlarga bir qara!

Qani sening chiroyli qoʻylaring?

Qani senga topshirilgan suruving+?

21Sen ittifoqdoshlaringga oʻzing ustozlik qilgan eding,

Egamiz oʻshalarni boshingga chiqarganda, nima der ekansan?

Shunda sen toʻlgʻoq tutgan ayolday boʻlib qolasan–ku!

Dard azobida qolib ketasan–ku!+

22“Nega bular boshimga tushdi?” dersan.

Sen koʻp gunoh qilding,

Etaging koʻtarildi, xoʻrlanding+.

23Habashistonlik[*] oʻz terisining rangini oʻzgartira oladimi?!

Qoplon oʻz terisidagi xollarini yoʻqota oladimi?!

Shu singari, sizlar ham yaxshilik qila olmaysizlar,

Yomonlik qilishga odatlanib qolgansizlar!

24-25Egamiz shunday deb aytmoqda:
“Garmsel[*] somonni toʻzgʻitganday,
Men sizlarni sochib tashlayman.
Bu sizlarning qismatingizdir,
Men boshingizga yogʻdiradigan kulfat shudir.
Sizlar Meni unutdingizlar,
Soxta xudolarga inondingizlar++.
26Men koʻylagingiz etagini baland koʻtaraman,
Sharmandangizni chiqaraman+.
27Dalalarda, qirlarda qilgan
Jirkanch ishlaringizni Men koʻrdim,

Zino va shahvoniy qiyqiriqlaringizni eshitdim.

Uyatsizlarcha qilgan fohishabozligingizning guvohi boʻldim[*].

Ey Quddus, holingga voy!

Qachongacha bulgʻanib yurasan?!”+

14–BOB

Dahshatli qurgʻoqchilik

14^1Yeremiyoga Egamizning qurgʻoqchilik haqidagi soʻzi ayon boʻldi:

2“Yahudo aza tutmoqda,
Shaharlari adoyi tamom boʻldi.
Odamlar qaygʻuga botgan,
Bagʻirlarini yerga berib yotibdi,
Quddusdan faryod koʻtarilmoqda+.

3Asilzodalar xizmatkorlarini suvga yubordilar.

Xizmatkorlar sardobalarga borgan edilar,
Ammo suv topa olmadilar.
Idishlari boʻm–boʻsh qaytib keldilar.
Ular tushkunlikka tushdilar,
Sharmanda boʻlib qoldilar,
Uyatdan yuzlarini berkitib oldilar.
4Yomgʻir yogʻmagani uchun yer yorilib ketdi,
Dehqonlar umidsizlikka tushdi,
Yuzlarini berkitib olishdi+.
5Hatto choʻldagi ona ohu ham,
Oʻt–oʻlan boʻlmagani uchun,

Yangi tugʻilgan ohuchalarini tashlab ketmoqda.

6Qulonlar yalang qirlarda turib,

Chiyaboʻrilar kabi hansirayapti,

Oʻt yoʻqligidan qulonlarning koʻzlari kirtayib qolgan.”

7Gunohlarimiz bizga qarshi guvohlik bersa–da,

Oʻz noming haqi–hurmati bizga rahm qil, ey Egam.

Axir, biz Senga koʻp xiyonat qildik,

Senga qarshi gunoh ishlar qildik+.

8Ey Isroilning yolgʻiz umidi,

Kulfat vaqtida Qutqaruvchisi!

Nechun yurtimizda musofirga oʻxshaysan?

Bir kechagina tunaydigan sayyohga oʻxshaysan+?

9Nega sarosimaga tushgan odamga oʻxshaysan?

Nega yordam bera olmaydigan jangchiga oʻxshaysan?

Ey Egam, Sen bizning oramizdasan–ku!

Biz Senikimiz.

Bizni tark etma!

10Egamiz bu xalq haqida shunday demoqda:
“Ular oʻzlarini sira tiya olmaydilar,
Daydib yurishni haqiqatan yaxshi koʻradilar.
Shuning uchun Men ulardan rozi emasman,
Endi qabihliklarini yodga olaman,
Gunohlari uchun ularni jazolayman.”+

11Soʻng Egam menga tayinlab dedi:

— Bu xalq uchun ibodat qilma+. 12Ular roʻza tutishsa ham, Men ularning iltijolariga quloq solmayman. Menga atab qurbonliklar kuydirishsa ham, don nazrlarini olib kelishsa ham qabul qilmayman. Aksincha, ularni qahatchilik, urush va oʻlat orqali qirib tashlayman+.

13Men esa shunday dedim:

— Yo Egam Rabbiy, paygʻambarlar bu xalqqa, urush va qahatchilik boʻlmaydi, sizlar bu yurtda chinakamiga osoyishta hayot kechirasizlar, deb aytishmoqda–ku+.

14Egamiz menga shunday javob berdi: “Paygʻambarlar Mening nomimdan yolgʻon gapirishmoqda. Men ularni yubormaganman, ularga gapirishni buyurmaganman. Ular sizlarga uydirmalarni oʻzlaricha bashorat qilishyapti, behuda fol ochib, xayollariga kelgan yolgʻonlarni gapirishyapti+. 15Oʻsha paygʻambarlar Mening nomimdan gapirishsa ham, ularni Men joʻnatmaganman. Ular: «Yurtda urush va qahatchilik boʻlmaydi», deb aytayotgan ekanlar, ammo Men aytamanki, oʻsha paygʻambarlar urush va qahatchilikdan nobud boʻlishadi+. 16Ularning gaplarini tinglayotgan odamlar ham urush va qahatchilikdan oʻladi. Jasadlari Quddus koʻchalarida qolib ketadi. Ularning, xotinlarining, oʻgʻil–qizlarining jasadlarini koʻmadigan odam boʻlmaydi. Qilgan qabihliklarini Men oʻzlarining boshlariga solaman+.

17Sen ularga shunday deb ayt:

«Kechayu kunduz koʻzlarimdan yosh oqyapti,
Oʻzimni toʻxtata olmayapman.
Zero, bokira qizim — Mening xalqim,
Qattiq zarba yedi, ogʻir yaralandi+.
18Dalaga chiqaman,

Evoh, ana, qilichdan halok boʻlganlar yotibdi.

Shaharga kiraman,
Ana, ocharchilikdan oʻlganlar yotibdi.
Paygʻambaru ruhoniylar esa pul dardida

Odamlarga bemaʼni maslahatlar berib yuribdilar[*].»”+

Yeremiyo Xudoga iltijo qiladi

19Ey Egamiz, nahotki Yahudoni butunlay rad etgan boʻlsang?!

Nahotki Quddusdan[*] hazar qilsang?!

Nechun bizni ogʻir yaralading?

Shifo topa olmayapmiz–ku!

Biz tinchlikni izladik, ammo yaxshilik kelmadi,

Shifo topmoqchi edik, ammo vahimaga duchor boʻldik+.

20Ey Egamiz, Senga qarshi gunoh qildik!

Qabihliklarimizga iqror boʻldik,

Ha, ota–bobolarimizning ayblarini tan olamiz+.

21Noming haqi–hurmati bizni rad etma,

Ulugʻvor taxting turgan joyni xor qilma.

Biz bilan tuzgan ahdingni yodingda tut,

Oʻtinamiz, ahdingni buzma+.

22Xalqlarning betayin butlari yomgʻir yogʻdira olarmidi?!

Yogʻingarchilik osmonning xohishi bilan boʻlarmidi?!

Bularni qilishga qodir Sen emasmi, ey Egamiz Xudo?!

Biz umidimizni Senga bogʻlaganmiz,

Zotan, bularning hammasini qila oladigan Sensan+.

15–BOB

Yahudo xalqining qismati

15^1Egamiz menga dedi: “Hatto Muso bilan Shomuil huzurimda turib, yolvorganda ham, Men bu xalqqa achinmagan boʻlardim. Bu xalqni huzurimdan hayda! Yoʻqolishsin!+
2Ular sendan «Qayerga boramiz?» deb soʻrashsa, ularga ayt, Egamiz shunday demoqda:

«Hamma peshanasida borini koʻrsin,
Baʼzilar oʻlatga yoʻliqib nobud boʻlsin,
Baʼzilar qilichdan oʻtkazilsin,
Baʼzilar ochlikdan qirilib ketsin,

Baʼzilar asirlikka tushib, surgun qilinsin.»”+

3Egamiz demoqda: “Ularning boshiga toʻrt xil baloyu ofatni keltiraman: ular qilichdan halok boʻlishadi, jasadlarini itlar sudraydi, qushlar va yovvoyi hayvonlar ularni gʻajib tashlaydi+. 4Hizqiyo oʻgʻli Manashe Yahudo shohligi taxtida oʻtirib, Quddusda koʻp qabihliklar qilgan edi[*]. Oʻsha qabihliklar tufayli dunyodagi barcha shohliklar xalqimdan hazar qiladigan boʻladi.”+

5-6Egamiz shunday demoqda:

“Ey Quddus, kim senga achinar ekan?!

Kim sen uchun motam tutar ekan?!

Birontasi senga kelib,

Hol–ahvol soʻrarmikan?!

Sen Meni rad etding,

Menga orqa oʻgirding.

Senga rahm qilaverib charchadim.

Endi senga qarshi qoʻl koʻtaraman,

Seni yoʻq qilib yuboraman+.

7Men seni yurtning har bir shahrida

Bugʻdoyni sovurganday sovuraman.

Seni farzandlaringdan judo qilaman.

Ey xalqim, seni nobud etaman,

Axir, sen oʻz yoʻlingdan qaytmading.

8Men bevalaringni dengiz qumidan ham koʻp qilaman,

Yigitlaringning onalariga qarshi

Kuppa–kunduz kuni qirgʻin qiluvchini joʻnataman.

Toʻsatdan boshlariga dahshat va azob–uqubat solaman.

9Yetti farzandning onasi holdan toyib, jon beradi.

Uning quyoshi kunduz kuni botadi,

U xoʻrlanib, sharmanda boʻladi.

Omon qolganlari dushman qilichidan oʻladi.”

Egamizning kalomi shudir+.

Yeremiyo Egamizga shikoyat qiladi

10Shoʻrim qursin! Nega onam meni dunyoga keltirgan ekan–a?! Men butun yurt bilan tortishib, janjallashyapman. Qarz olmagan, qarz bermagan boʻlsam ham, hamma meni qargʻamoqda+.

11Egamiz shunday dedi: “Ey Quddus ahli, Men ayrimlaringizni omon qoldiraman, oʻshalarga yaxshiroq taqdir ato qilaman. Qolganlaringizning ustingizga esa dushman tortib kelaman, boshingizga kulfatu ogʻir kunlar solaman. 12Ey Yahudo xalqi, siz bronza va temirni sindira olmaganingiz kabi, shimoldan[*] sizga hujum qiladigan dushmanlarni ham sindira olmaysizlar. 13Sizlar yurtingizning hamma joyida koʻp gunohlar qildingizlar. Shuning uchun boyliklaringiz va xazinalaringiz dushmanlarga tekin oʻlja boʻladi+. 14Oʻzingiz bilmagan yurtda dushmanlaringizga xizmat qilasizlar. Mening gʻazabim sizlarni olovday yamlamay yutadi.”+

15Ey Egam, Sen hammasini bilasan,

Yodga ol meni, yordam bergin,

Meni quvgʻin qilganlardan oʻch olgin.

Gʻanimlarimga sabr–toqat qilib,

Tagʻin meni halok qilib yuborma.

Seni deb xoʻrlanganimni esingdan chiqarma+.

16Aytgan har bir soʻzingga tashna edim.

Soʻzlaringdan shodlanar edim,

Soʻzlaring dilimga quvonch bagʻishlar edi.

Zero, men Senga tegishliman,

Ey Parvardigori Olam — Egamiz+.

17Men xushchaqchaq ulfatlar davrasida oʻtirmadim,

Ularning xursandchiligiga sherik boʻlmadim.

Qoʻling ostida yolgʻiz oʻzim oʻtirar edim,

Sen meni gʻazabga toʻldirgan eding+.

18Nega mening dardim zoʻrayyapti?

Nega ogʻir yaram tuzalmayapti?

Nahotki yozda qurigan buloq kabi,

Umidlarimni barbod qilsang?!+

19Egamiz menga shunday dedi:

“Agar tavba qilsang, seni yana xizmatimga olaman.

Boʻlmagʻur gaplar oʻrniga toʻgʻri soʻzlar gapirsang,

Seni Oʻzimning soʻzlovchim qilaman.

Shunda sen xalqning oldiga bormaysan,

Ular sening oldingga kelishadi.

20-21Men seni bu xalq qarshisida

Mustahkam bronza devorday qilaman.

Ular senga hujum qilishadi,

Lekin seni yenga olishmaydi.

Oʻzim sen bilan birga boʻlaman,

Seni xalos qilib, qutqaraman,

Ha, fosiqlar qoʻlidan xalos qilaman,

Zolimlar changalidan ozod etaman.”

Egamizning kalomi shudir+.

16–BOB

Yeremiyoning hayoti uchun Egamizning rejasi

16^1Egamizning quyidagi soʻzi menga ayon boʻldi: 2“Oila qurma, bu yurtda oʻgʻil–qizlaring boʻlmasin. 3Bu yurtda tugʻilgan oʻgʻil–qizlar haqida va ularni dunyoga keltirgan ota–onalar haqida Men, Egang, aytamanki, 4ular ogʻir xastaliklardan halok boʻlishadi. Ular uchun hech kim aza tutmaydi, jasadlarini koʻmadigan biron kimsa boʻlmaydi, jasadlari goʻng kabi, yer ustida yotaveradi. Ular qilichdan va qahatchilikdan halok boʻlishadi, jasadlari qushlar va yovvoyi hayvonlarga yem boʻladi+.

5Men senga aytaman: azador uyga kirma, motam tutma, taʼziya bildirma. Men bu xalqni tinchlik–xotirjamligimdan mahrum qildim. Men bu xalqni sevmayman, ularga mehr–shafqat koʻrsatmayman, — deb aytmoqda Egamiz. —+
6Bu yurtning kattayu kichigi oʻlib ketadi, ularni hech kim koʻmmaydi. Hech kim ular uchun aza tutmaydi, qaygʻudan badanini tilmaydi, sochini oldirmaydi[*]+. 7Azadorlarga tasalli berish uchun hech kim ovqat olib chiqmaydi. Ota yoki onasidan judo boʻlganlarga tasalli berish uchun hech kim bir kosa sharob uzatmaydi.

8Ziyofat boʻlayotgan uyga kirma, ular bilan oʻtirib, yeb–ichma. 9Chunki sening zamoningda shodu xurramlik sadolariga, kelin–kuyovning xursandchilik ovozlariga chek qoʻyaman, — deb aytmoqda Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam. — Buni oʻz koʻzing bilan koʻrasan+.

10Aytganlarimning hammasini odamlarga gapirib berganingda, ular sendan shunday deb soʻraydilar: «Nega Egamiz bizga bunday kulfatlarni ravo koʻryapti? Aybimiz nima? Egamiz Xudoga qarshi nima gunoh qildik?»+
11Sen ularga shunday javob ber: «Egamiz aytmoqda: ota–bobolaringiz Meni tark etdilar. Qonunlarimga rioya qilmasdan, Mendan yuz oʻgirdilar. Boshqa xudolarga ergashdilar, ularga xizmat qilib, sajda etdilar+. 12Sizlarning gunohlaringiz esa ota–bobolaringiznikidan ham oshib tushdi. Mana, har biringiz yovuz yuragingizning oʻjarliklariga itoat qilyapsiz, Menga quloq solmayapsiz+. 13Shuning uchun Men sizlarni bu yerdan boshqa bir yurtga uloqtirib yuboraman. U yurtni oʻzingiz ham, ota–bobolaringiz ham bilmaydilar. U yerda sizlar kechayu kunduz boshqa xudolarga xizmat qilasizlar. Endi Men sizlarga rahm qilmayman.»”+

Xalq surgundan qaytadi

14Egamiz demoqda: “Shunday kunlar keladiki, odamlar ont ichganda: «Isroil xalqini Misrdan olib chiqqan Egamiz shohid», deb aytmaydigan boʻladi. 15Buning oʻrniga ular: «Isroil xalqini shimoldagi yurtdan[*] va Oʻzi surgun qilgan barcha boshqa yurtlardan olib chiqqan Egamiz shohid», deb ont ichadigan boʻlishadi. Men xalqimni Oʻzim ota–bobolariga bergan yurtga qaytarib olib kelaman.”+

Yaqinlashib kelayotgan jazo

16Egamiz shunday demoqda: “Mana, Men talay dushmanni yuboryapman. Ular xalqimni baliqchilar kabi, tutib oladilar. Oʻsha dushmanlar ketidan boshqalarini joʻnataman, ular ovchilar kabi, xalqimni har bir togʻda, har bir tepalikda, qoyalarning jarliklarida ovlaydilar+. 17Men xalqimning tutgan hamma yoʻllarini koʻrib turibman. Ularning yovuz yoʻllari Mendan yashirin emas. Hamma gunohlari koʻz oʻngimda+. 18Qilgan gunohlari va qilmishlari uchun xalqimga ikki barobar qilib qaytaraman. Zotan, ular jonsiz, jirkanch xudolari bilan yurtimni harom qildilar, Mening mulkimni makruh butlarga toʻldirdilar.”+

Yeremiyoning ibodati

19Ey Egam, mening qudratim, qoʻrgʻonimsan,

Kulfat kunida panohimsan.

Dunyoning toʻrt burchagidan xalqlar

Sening oldingga kelib, aytadi:

“Ajdodlarimizning soxta butlaridan boʻlak hech narsasi yoʻq edi,

Bu betayin butlaridan foyda boʻlmagan edi+.

20Inson oʻzi uchun xudolarni yasay oladimi?!

Bunday xudolar haqiqiy Xudo emas–ku!”+

21Egamiz shunday deydi:

“Shunday ekan, ularga saboq beray,

Kuch–qudratimni ularga koʻrsatib qoʻyay.

Shunda Egangiz Men ekanligimni bilib olishadi.”

17–BOB

Yahudo xalqining gunohi va jazosi

17^1Egamiz shunday deydi: “Ey Yahudo xalqi, sizlarning gunohingiz temir qalam bilan oʻyib yozilgan. Sizlarning gunohingiz tosh yuraklaringiz ustiga va qurbongohlaringiz shoxlariga olmos uchi bilan oʻyib bitilgan[*]+. 2Hatto farzandlaringiz ham baland qirlardagi va sersoya daraxtlar ostidagi qurbongohlarga borib, Asheraning[*] ustunlariga sajda qilishadi+. 3Butun yurtda qilgan gunohlaringiz evaziga Men Oʻz togʻimni[*], sizning hamma boyliklaringizni, xazinalaringizni va barcha sajdagohlaringizni[*] dushmanga oʻlja qilib beraman. 4Sizlarga Men mulk qilib bergan yurtdan oʻz aybingiz tufayli ayrilasizlar. Men sizlarni oʻzingiz bilmagan bir yurtga joʻnataman, dushmanlaringizga hammangizni qul qilib beraman. Sizlar Meni gʻazablantirdingiz, gʻazabim soʻnmas olov kabi yonmoqda.”+

Hikmatli soʻzlar

5Egamiz shunday demoqda:

“Umidini insonga bogʻlagan,

Foniy bandaning kuchiga ishongan,

Yuragi Mendan uzoqlashgan odam laʼnatidir+.

6Bunday odam sahrodagi butaday boʻladi,

Farovon hayot koʻrmaydi.

Choʻlning qaqroq joylarida,

Shoʻr bosgan boʻm–boʻsh yerlarda yashaydi+.

7Egasidan umid qilgan kishi baxtlidir,

Yolgʻiz Xudoga inongan zot saodatlidir!+

8Bunday kishi suv boʻyiga oʻtqazilgan daraxtga oʻxshaydi,

Oqar suvlar tomon ildiz otadi.

Kunning jaziramasidan qoʻrqmaydi,

Barglari doim yam–yashil boʻladi.

Qurgʻoqchilik kelganda ham bezovta boʻlmaydi,

Meva berishdan toʻxtamaydi+.

9Odamning yuragi shunchalik ayyorki,

Uning davosi yoʻq!

Uning ichidagini kim biladi?!

10Ammo Men, Egangiz, odamning yuragini bilaman,

Uning oʻy–fikrlarini tekshiraman.
Qilmishiga yarasha jazolayman,
Qilgan ishiga yarasha taqdirlayman.”+

11Nohaqlik bilan boylik orttirgan kishi,

Oʻzi qoʻymagan tuxumlarni bosib yotgan kaklikka oʻxshaydi.

Bunday kishi umrining yarmida

Boyliklaridan mahrum boʻladi,

Hayoti oxirlab qolganda ahmoq ekanini biladi+.

12Muqaddas makonimiz

Azaldan yuksaltirilgan ulugʻvor taxtdir!

13Ey Egamiz, Sen Isroilning yolgʻiz umidisan!

Seni tark etganlarning hammasi sharmanda boʻlar,

Sendan yuz oʻgirganlarning ismlari tuproqqa yozilar.

Ey Egamiz, ular Seni tark etdilar.

Ha, hayotbaxsh suv bulogʻidan voz kechdilar+.

Yeremiyo Egamizdan madad soʻraydi

14Ey Egam, menga shifo ber, sogʻayib ketay.

Meni qutqargin, najot topay.

Axir, yolgʻiz Seni olqishlayman.

15Qara, bu odamlar ustimdan kulishyapti,

“Egamizning tahdidli soʻzlari qani?!

Aytganlari bajo boʻlsin–chi endi!” deb aytishyapti+.

16Men esa xalqingga choʻpon boʻldim,

Xizmat qilishdan bosh tortmadim.

Ofat kuni kelishini xohlamaganimni bilasan.

Ogʻzimdan chiqqan har bir soʻz Senga ayondir.

17Meni vahimaga solmagin,

Kulfat kunida panohim Sensan+.

18Meni quvgʻin qilganlar sharmanda boʻlsin,

Meni esa sharmanda qilma.

Dushmanlarim sarosimaga tushsin,

Meni esa dovdiratib qoʻyma.

Ularning boshlariga kulfat keltir,

Jazosini ikki barobar ogʻirroq qilgin+.

Shabbat kuniga rioya qilish haqida

19Egamiz menga shunday dedi: “Yahudo shohlari kirib chiqadigan Xalq darvozasi oldiga borib tur, soʻng Quddusning boshqa darvozalari oldiga ham bor. 20Borganingda xalqqa shunday deb ayt: «Ey Yahudo shohlari, ey Yahudo xalqi, bu darvozadan oʻtib yurgan butun Quddus aholisi, Egamizning soʻzini eshitinglar! 21Egamiz shunday deb aytmoqda: Shabbat kuni yuk tashimanglar, Quddus darvozalaridan yukni koʻtarib kirmanglar. Hushyor boʻlinglar, tagʻin hayotingizga oʻzingiz zomin boʻlib qolmanglar+. 22Shabbat kuni uyingizdan biron yukni koʻtarib chiqmanglar, hech qanday ish qilmanglar. Men ota–bobolaringizga amr qilganimdek, Shabbat kunini muqaddas deb bilinglar+. 23Ota–bobolaringiz gaplarimga eʼtibor bermagan, Menga quloq solmagan edilar. Ular qaysarlik qilib, soʻzlarimni tinglamagandilar, gapimga kirmagandilar. 24Bordi–yu, sizlar gaplarimga quloq solsangizlar, Shabbat kuni shahar darvozalaridan yuk tashimasangizlar, oʻsha muborak kunni muqaddas deb bilib, hech qanday ish qilmasangizlar, 25Quddus taxtida doim Dovud naslidan boʻlgan shoh oʻtiradi. Jang aravalariyu otlarni minib olgan shohlar va aʼyonlar shahar darvozalaridan kirishadi. Yahudo xalqi va Quddus aholisi ular bilan birga kiradilar. Quddusdan to abad odam arimaydi+. 26Shunda Yahudo shaharlaridan, Quddus atrofidagi qishloqlardan, Benyamin hududidan, qirlardan, gʻarbdagi qir etaklaridan, Nagav choʻlidan odamlar keladi. Ular Egasining uyiga kuydiriladigan va boshqa qurbonliklarni, shukrona va don nazrlarini, xushboʻy tutatqilarni olib keladilar+. 27Bordi–yu, sizlar gapimga quloq solmasangizlar, Shabbat kunini muqaddas deb bilmay, yuk tashib, darvozalardan kirib chiqsangizlar, Men shahar darvozalarini yondirib yuboraman. Olov Quddus saroylarini yoʻq qiladi, bu olovni hech kim oʻchira olmaydi.»”+

18–BOB

Yeremiyo kulolning uyida

18^1Egamiz Yeremiyoga shu soʻzini ayon qildi:+
2“Qani boʻl, kulolning uyiga bor. Oʻsha yerda senga bir gap aytaman.” 3Men kulolning uyiga bordim. Kulol charx urib, ishlayotgan edi+. 4U loydan yasayotgan idish buzildi, shundan keyin u oʻzi xohlagan shakldagi boshqa bir idishni yasadi.

5Egamiz Oʻz soʻzini menga ayon qilib dedi: 6“Ey Isroil xalqi, nahotki bu kulol qilgan ishni Men sizlarga qila olmasam?! Sizlar Mening qoʻlimda kulol qoʻlidagi loyga oʻxshaysizlar+. 7Men biron xalqni yoki shohlikni qoʻporib tashlashimni, yoʻq qilib vayron qilishimni eʼlon etishim mumkin+. 8Ammo oʻsha xalq yovuz qilmishlaridan qaytsa, Men ham ularning boshlariga falokat keltirish niyatimdan qaytaman+. 9Shunday paytlar ham boʻladiki, Men biron xalq yoki shohlikka: «Sizlarni qayta bunyod etib, mustahkam qilaman», deb aytaman. 10Ammo oʻsha xalq Mening oldimda qabihlik qilsa yoki aytganlarimga quloq solmasa, Men niyatimdan qaytaman, ularga qilmoqchi boʻlgan yaxshiligimni qilmayman+.

11Shunday ekan, Yahudo xalqi bilan Quddus aholisiga ayt: «Egamiz shunday demoqda: mana, Men boshingizga soladigan kulfatni tayyorlayapman, sizlarga qarshi rejalar tuzyapman. Boʻldi endi, har biringiz yomon yoʻlingizdan qaytinglar. Turmush tarzingizni oʻzgartiringlar. Eski qilmishlaringizdan voz kechinglar.»+

12Ammo ular: «Gapirganing befoyda!» deyishadi. «Biz baribir xohlaganimizday yashaymiz, yovuz yuraklarimizning oʻjarliklariga itoat qilaveramiz», deb aytishadi.”+

Xalq Egamizni rad etadi

13Shuning uchun Egamiz demoqda:

“Xalqlardan soʻrab–surishtiring–chi,

Bunaqasini hech eshitganmikan?!

Bokira qiz Isroil jirkanch bir ish qildi.

14Lubnondagi qorlar hech eriganmi?!

Azim choʻqqilarni hech tark etganmi?!

Uning muzdek suvlari hech ado boʻlganmi?!

15Mening xalqim esa Meni tark etdi,

Ular behuda butlarga tutatqi tutatdilar.

Butlari tufayli xalqim qoqildi,

Azaliy yoʻlidan adashdi.

Toʻgʻri yoʻlni tark etib, soʻqmoqlardan yurib ketdi+.

16Shu sababdan yurti huvullab qoladi,
Yurtning ahvolidan odamlar qotib qoladi,
Oʻtgan–ketganlar dahshatga tushadi,
«Yo tavba» deb, yoqasini ushlashadi+.
17Sharqdan esgan shamol kabi,

Men ularni dushmanlari oldida sochib tashlayman.

Boshlariga kulfat tushgan kuni
Ularga orqa oʻgiraman,
Ularga nazar solmayman.”+

Yeremiyoga qarshi fitna

18Soʻng odamlar shunday dedilar: “Qani, Yeremiyoga qarshi fitna uyushtiraylik. Axir, qonunni oʻrgatadigan ruhoniylar, maslahat beradigan donishmandlar va Xudoning soʻzini aytadigan paygʻambarlar har doim bor. Yeremiyoga tuhmat qilaylik, uning gaplariga umuman eʼtibor bermaydigan boʻlaylik.”+

19Ey Egam, meni tingla,

Raqiblarim gaplarini eshit!

20Nahotki yaxshilikka yomonlik qaytarishsa?!

Esingdami, huzuringda turib,

Ular uchun Senga yolvorgandim,

Ulardan Sening qahringni qaytargandim.

Ular esa menga chuqur qazidilar+.

21Shunday ekan, bolalarini ochlikdan oʻldir,

Hammasini qilich izmiga topshir.

Xotinlari bolalaridan judo boʻlsin,

Hammasi beva boʻlib qolsin.

Erkaklari oʻlatdan qirilib ketsin,

Yigitlari jangda halok boʻlsin+.

22Toʻsatdan ustiga bosqinchi yuborganingda,

Uylaridan dod–faryodlar koʻtarilsin!

Axir, ular meni tutib olmoqchi boʻlib, chuqur qazidilar,

Oyogʻimni sirtmoqqa ilintirmoqchi boʻldilar+.

23Meni oʻldirish uchun fitna qildilar,

Buni Sen bilasan, ey Egam.

Ularning gunohlarini kechirma,

Jinoyatlaridan oʻtma.

Gʻazablanib, jazolarini bergin,

Ular Sening oldingda yiqilib qolsinlar+.

19–BOB

Singan koʻza

19^1Egamiz menga shunday dedi: “Borib kuloldan bir sopol koʻza sotib ol. Soʻng yoningga xalq oqsoqollaridan va bosh ruhoniylardan olib,+
2Singan koʻzalar darvozasi yaqinidagi Xinnum soyligiga[*] tush. Men senga aytadigan soʻzlarni oqsoqollarga sen oʻsha yerda aytasan+. 3Sen ularga shunday deb ayt: «Ey Yahudo shohlari, Quddus aholisi, Egamizning soʻzlarini eshitinglar. Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: Men bu joyga shunday falokat yogʻdiramanki, bu falokatni eshitganlarning boshidan hushi uchadi+. 4Zotan, xalqim Meni tark etdi, bu yerni harom qildi. Ular oʻzlari bilmagan, ota–bobolari ham, Yahudo shohlari ham bilmagan begona xudolarga qurbonliklar kuydirdilar. Bu yerni begunoh odamlarning qoniga toʻldirdilar+. 5Baalga atab sajdagohlar[*] qurdilar. U yerda oʻz oʻgʻil–qizlarini Baalga qurbonlik qilib kuydirdilar. Men ularga buni amr qilmaganman, bunaqasini xayolimga ham keltirmaganman+. 6Qarab turinglar! — deb aytmoqda Egamiz. — Shunday kunlar keladiki, odamlar bu joyni Tofat yoki Xinnum soyligi deb atamaydi, balki bu joy ‘Qirgʻin vodiysi’ deb ataladigan boʻladi. 7Mana shu joyda Men Yahudo va Quddusning rejalarini barbod qilaman[*]. Xalqimni dushmanlarga magʻlub qilib beraman, ularda qasdi borlarning qoʻliga topshiraman. Jasadlarini qushlarga, yovvoyi hayvonlarga yem qilaman+. 8Men bu shaharni shunday vayron qilamanki, uning oldidan oʻtgan–ketgan har bir kishi shaharning ayanchli ahvolidan dahshatga tushib, qotib qoladi+. 9Dushmanlar shaharni qamal qilib, odamlarni qirib tashlamoqchi boʻladilar. Qamal paytida azobda qolgan xalq oʻgʻil–qizlarining va bir–birining etini yeydigan boʻladi.»+

10Ey Yeremiyo, oʻzing bilan kelganlarning oldida koʻzani sindir. 11Ularga shunday deb ayt: «Sarvari Olam shunday demoqda: mana bu koʻza chilparchin boʻlib, tuzatib boʻlmaydigan ahvolga tushgani kabi, Men bu xalqni va bu shaharni chilparchin qilaman. Oʻliklar Tofatda dafn qilinadi, oʻliklar koʻpligidan qabrlarga joy yetmay qoladi+. 12Men bu shaharni va uning aholisini shunday ahvolga solamanki, bu shahar Tofatga oʻxshagan boʻlib qoladi, — deb aytmoqda Egamiz. — 13Quddusdagi xonadonlar va Yahudo shohlarining saroylari, Tofat kabi, harom boʻladi. Chunki u yerlardagi hamma uylarning tomlarida samoviy jismlarga atab qurbonliklar kuydirilgan, begona xudolarga sharob nazrlari keltirilgan.»”+

14Yeremiyo Egamizning amri bilan Tofatda bashorat qildi, soʻng u yerdan qaytib kelgach, Egamizning uyi hovlisida turib xalqqa dedi:+
15“Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: endi Men aytgan soʻzimga binoan bu shahar va uning atrofidagi qishloqlarga falokat keltiraman, chunki sizlar oʻjarlik qilib, soʻzlarimni eshitishni xohlamadingizlar.”

20–BOB

Yeremiyo ruhoniy Pashxur bilan bahslashadi

20^1Immar oʻgʻli Pashxur ruhoniy boʻlib, Egamiz uyining bosh nazoratchisi edi. U Yeremiyoning bashorat qilib aytgan bu soʻzlarini eshitdi. 2Shu sababdan Yeremiyoni kaltaklatib, Egamiz uyining hovlisidagi Yuqori Benyamin darvozasi[*] tomonda kishanlab qoʻyishni buyurdi+. 3Ertasi kuni ertalab Pashxur Yeremiyoning kishanlarini yechganda, Yeremiyo unga shunday dedi: “Egamiz senga «Pashxur» emas, «Dahshat qamragan»[*] deb ism qoʻygan+. 4Zero, Egamiz shunday deb aytmoqda: Men seni va hamma doʻstlaringni vahimaga solaman. Doʻstlaring dushmanlari qoʻlida halok boʻlayotganini oʻz koʻzing bilan koʻrasan. Men butun Yahudo xalqini Bobil shohining qoʻliga topshiraman. Bobil shohi xalqimni asir qilib, oʻzining yurtiga olib ketadi. Ularni qilichdan oʻtkazadi. 5Men bu shaharning boyliklarini, bor narsasini, qimmatbaho buyumlarini, Yahudo shohlarining xazinalarini dushmanning qoʻliga beraman. Ular shaharni talon–taroj qilishadi. Barcha boyliklarini Bobilga olib ketishadi+. 6Sen ham, ey Pashxur, oʻz xonadoning bilan Bobilga surgun boʻlasan. Sen u yerda jon berib, dafn qilinasan. Yolgʻon bashoratlaringga quloq solgan doʻstlaring ham oʻsha koʻyga tushadi.”+

Yeremiyo Egamizga shikoyat qiladi

7Ey Egam, Sen meni koʻndirding,

Men ham koʻndim.

Mendan ustun kelding, meni yengding.

Men hammaga mazax boʻldim,

Hamma ustimdan kulmoqda+.

8Gapirganimda jar solishim kerak,

“Zoʻravonlik! Halokat!” deya baqirishim kerak.

Sening soʻzing tufayli hammaga kulgi boʻldim,

Kun boʻyi meni masxara qilishyapti.

9Bordi–yu, men: “Boʻldi, Egam haqida soʻzlamayman,

Uning nomidan gapirmayman” desam,
Sening soʻzing, olov kabi, ichimni yondiradi,
Oʻt qoʻyganday suyaklarimni zirqiratadi.

Soʻzingni ichimda saqlab turishdan charchadim,

Ha, uni boshqa ushlab tura olmayman+.

10Eshityapman, koʻpchilik gʻiybat qilyapti.

Atrofimni dahshat qamragan!

“Fosh boʻlsin! Uni fosh qilaylik!” deb aytyaptilar.

Hatto mening yaqin doʻstlarim ham
Qoqinishimni poylab turibdilar,
“Yeremiyo tuzoqqa tushadi,
Shunda uni yengamiz,
Undan qasdimizni olamiz”, deyaptilar+.
11Ammo Sen, ey Egam, men bilan birgasan,
Sen bahodir jangchiga oʻxshaysan.
Meni quvgʻin qilganlar qoqilib tushadi,
Ular mendan ustun kelolmaydi.
Isnodga qoladi, muvaffaqiyatga erisholmaydi.
Ular to abad dogʻda qoladi,
Sharmandagarchiligi hech qachon unutilmaydi+.

12Ey Sarvari Olam, Sen solih kishini sinaysan,

Odamning dilini, oʻy–xayolini bilasan.
Dushmanlarimdan oʻch olganingni koʻrayin,
Axir, daʼvoimni Senga topshirdim!+

13Egamizga qoʻshiq kuylanglar!

Egamizga hamdu sanolar aytinglar!

Zero, U bechora bandaning jonini

Badkirdorlar qoʻlidan qutqardi+.

14Evoh, men tugʻilgan kun qurib ketsin!

Onam meni tuqqan kun xosiyatsiz boʻlsin!+

15Otamga xabar olib kelgan odam laʼnati boʻlsin,

“Oʻgʻil koʻrding!” deya uni xursand qilgan kishi qurib ketsin.

16Egamiz shafqatsizlarcha vayron qilgan

Shaharlarday[*] boʻlsin oʻsha odam.

U ertalabdanoq dodu faryodlar eshitsin,

Kunduz kuni urush naʼralarini eshitsin+.

17Axir, u meni onamning qornidayoq oʻldirmadi.

Shunda onamning qorni qabrim boʻlgan boʻlardi,

Onam to abad homilador boʻlib qolgan boʻlardi+.

18Nimaga ham tugʻildim ekan–a?!

Mashaqqatu qiyinchilik koʻrish uchunmi?!

Umrimni sharmandalikda xazon qilish uchunmi?!+

21–BOB

Quddusning magʻlubiyati haqida bashorat

21^1Shoh Zidqiyo[*] Yeremiyo paygʻambarning oldiga Malkiyo oʻgʻli Peshxur va Masiyo oʻgʻli ruhoniy Zafaniyoni yubordi. Shunda Egamiz Oʻz soʻzini Yeremiyoga ayon qildi. Peshxur bilan Zafaniyo Yeremiyoga shunday dedilar:+
2“Oʻtinamiz, biz uchun Egamizga yolvor, chunki Bobil shohi Navuxadnazar[*] bizga hujum qilyapti. Balki Egamiz avvalgidek moʻjizalar koʻrsatib, Navuxadnazarni orqaga chekintirar.”+

3Yeremiyo ularga shunday javob berdi: 4“Borib, Zidqiyoga Isroil xalqining Xudosi — Egamizning shu soʻzlarini aytinglar: «Sizlar qoʻlingizga qurol olib, sizlarni qamal qilgan Bobil shohiga va Bobilliklarga[*] qarshi jang qilyapsizlar. Ammo qoʻlingizdagi qurollaringizni Men Bobilliklarga emas, balki oʻzlaringizga qarshi ishlataman. Mana shu shahar — Quddus markazida qurollaringizni uyib tashlayman. 5Men Oʻzim sizlarga qarshi chiqaman. Oʻz qudratu ajoyibotlarim bilan, qahru gʻazabim bilan sizlarga qarshi jang qilaman+. 6Bu shahar aholisini yoʻq qilaman. Odamlaru hayvonlar oʻlatdan nobud boʻladilar. 7Shundan keyin Men Yahudo shohi Zidqiyoni, uning aʼyonlarini, shaharda urushdan, qahatchilikdan va oʻlatdan omon qolgan hamma odamlarni Bobil shohi Navuxadnazarning qoʻliga beraman, — deb aytmoqda Egamiz. — Ularda qasdi borlarga topshiraman, dushman qoʻliga beraman. Dushmanlar shahar aholisini shafqatsizlarcha qirib tashlaydilar. Bironta odamni ham ayamaydilar, ularga achinmaydilar, rahm qilmaydilar.»+

8Sizlar bu xalqqa borib aytinglar: «Egamiz demoqda: Men sizlarga ikki yoʻlni — hayot va oʻlim yoʻlini berdim+. 9Shaharda qolganlar qilich, qahatchilik va oʻlatdan nobud boʻladilar. Shahardan chiqib, Bobilliklarga taslim boʻlganlar esa tirik qoladilar. Bu odamlar hech boʻlmasa oʻz jonlarini saqlab qoladilar+. 10Men bu shaharga yaxshilik emas, kulfat keltirishga qaror qildim, — deb aytmoqda Egamiz. — Bu shaharni Bobil shohiga taslim qilib beraman. Navuxadnazar shaharga oʻt qoʻyadi.»+

Yahudo shohining xonadoni jazolanadi

11Yahudo shohining xonadoniga ham borib shunday aytinglar: «Egamizning soʻzini eshit,+
12ey Dovud sulolasi! Egamiz shunday demoqda:

Har kuni ertalabdan adolat qilinglar,

Jabrdiydalarni zoʻravonlar qoʻlidan qutqaringlar.

Aks holda, qilgan yovuzliklaringiz tufayli

Mening gʻazabim alanga oladi,

Bu gʻazabimni soʻndirishga hech kimning qurbi yetmaydi.

13Ey vodiydagi qoya ustida qurilgan Quddus,
Men senga qarshiman!
— deb aytmoqda Egamiz. —

Sizlar aytasiz: ‘Kim ham bizga qarshi chiqa olardi?!

Kim ham qoʻrgʻonlarimizga kira olardi?!’+

14Men qilmishingizga yarasha jazoingizni beraman,

— deb aytmoqda Egamiz. —
Shohning saroyiga[*] oʻt qoʻyaman,
Olov atrofdagi hamma narsani yondiradi.»”+

22–BOB

Yahudo shohining xonadoni haqida bashorat

22^1Egamiz menga shunday dedi: “Yahudo shohi saroyiga borib, u yerda ushbu soʻzlarni jar solib ayt: 2«Ey Dovud taxtida oʻtirgan Yahudo shohi, eshit. Aʼyonlaring va mana bu saroyga kirgan odamlaring ham sen bilan birga Egamizning soʻzini eshitsin.» 3Keyin ularga ayt, Egamiz shunday demoqda: «Adolat va toʻgʻrilik bilan ish tuting. Jabrdiydalarni zoʻravonlarning qoʻlidan qutqaring. Musofirlarga, yetim va bevalarga nohaqlik qilmang, ularni ezmang. Bu yerda begunoh odamning qonini toʻkmang+. 4Bordi–yu, sizlar haqiqatan ham bularga rioya qilsangizlar, Quddus taxtida doim Dovud naslidan boʻlgan shoh oʻtiradi. Jang aravalariyu otlar mingan shohlar saroy darvozalaridan kirishadi. Aʼyonlar va xalq ham ular bilan birga kiradi+. 5Bordi–yu, bu amrlarimga rioya qilmasangizlar, Men Oʻz nomim haqi ont ichib[*] aytamanki, bu saroy vayron boʻladi.» Egamizning kalomi shudir+. 6Axir, Egamiz Yahudo shohining saroyi haqida shunday demoqda:

«Sen Men uchun goʻzal Gilad oʻlkasiga[*] oʻxshaysan,

Bamisoli Lubnonning yuksak choʻqqilarisan.

Lekin qasam ichib aytamanki, sen sahroga oʻxshab qolasan,

Huvullagan bir shaharga aylanib qolasan.
7Senga qarshi bosqinchilarni joʻnataman,
Qurollangan odamlarni yuboraman.
Ular sara sadrlaringni kesadilar,
Yogʻochlaringni olovga tashlaydilar.»+

8Koʻplab xalqlar bu shahar oldidan oʻtayotib, bir–birlaridan: «Nega Egamiz bunday buyuk shaharni shu koʻyga solgan ekan–a?» deb soʻraydilar+. 9Ularga shunday javob berishadi: «Shahar aholisi oʻzlarining Egasi Xudo bilan tuzgan ahdini buzdi. Boshqa xudolarga sajda qilib, xizmat qiladigan boʻldi.»”+

Yeremiyo shoh Yohuxoz haqida bashorat qiladi

10Oʻlgan shohingiz[*] uchun yigʻlamang,

U uchun aza tutmang.

Undan koʻra, surgun boʻlgan shahzodangiz[*] uchun qaygʻuring,

U uchun achchiq–achchiq koʻz yosh toʻking.

Axir, u endi qaytib kelmaydi,

Ona yurtini boshqa koʻrmaydi+.

11Shoh Yoʻshiyodan keyin Yahudo taxtiga Yoʻshiyoning oʻgʻli Yohuxoz[*] oʻtirgan edi. Shoh Yohuxoz surgun qilingandan keyin, Egamiz u haqda shunday dedi: “U bu yerga hech qachon qaytib kelmaydi. 12Surgun qilingan yerda olamdan oʻtadi, bu yurtni boshqa koʻrmaydi.”+

Yeremiyo Yohayiqim haqida bashorat qiladi

13Egamiz shunday deydi:

“Uyini nohaqlik bilan qurganning[*] holiga voy!

Yuqori xonalarini adolatsizlik bilan bino qilganning holiga voy!

Bunday odam birodarini tekinga ishlatadi,

Uning mehnat haqini bermaydi+.

14U shunday deydi:

«Mana, oʻzim uchun katta saroy qurdim,

Yuqori qavatdagi xonalarni keng qildirdim.»

U uyiga katta oynalar qoʻydirmoqda,

Devorlarini sadr yogʻochi bilan qoplamoqda,

Ularni qirmizi rangga boʻyamoqda.

15Sen oʻzing uchun koʻp sadr yogʻochini yigʻding,

Bu bilan sen yaxshi shoh boʻlib qolmading!

Sening otang ham xohlaganicha yeb–ichgan,

Ammo doim haqiqatu adolatni oʻrnatgan.

Shu sababdan uning ishi yurishgan+.

16U faqiru bechorani himoya qilgan,

Shuning uchun farovon hayot kechirgan.

Xudoni bilish degani shu emasmi?!

— deb aytmoqda Egamiz. —+

17Sen esa faqat nohaq foydani koʻzlaysan.

Begunoh odamning qonini toʻkasan,

Zoʻravonlik va zulm oʻtkazasan.”

18Shu sababdan Yahudo shohi Yoʻshiyo oʻgʻli Yohayiqim haqida Egamiz shunday demoqda:

“Unga hech kim aza tutmaydi,

«Voy, jigarim! Voy, jigarim!» deb yigʻlamaydi.

«Xoʻjayinim! Olampanohim!» deb hech kim qaygʻurmaydi+.

19Uni oʻlgan eshakning ahvoliga soladilar,

Quddus darvozalaridan sudrab chiqib, otib yuboradilar.”+

Quddusning qismati

20Egamiz shunday deydi:

“Ey Quddus, Lubnonga chiqib faryod qilgin,

Bashan oʻlkasiga borib, xitob etgin.

Aborim togʻlarida[*] turib, ovozing boricha baqirgin,

Chunki hamma oʻynashlaring[*] yoʻq boʻldi+.

21Farogʻatda yashaganingda, senga gapirdim,

Sen esa «Gapingga quloq solmayman!» deb aytding.

Ha, yoshligingdan shu yoʻlni tutgansan,

Gapimga sen kirmagansan.

22Shamol hamma choʻponlaringni supurib ketadi,

Oʻynashlaring surgun boʻladi.

Sen esa qabih ishlaring tufayli uyatda qolasan,

Sharmandayi sharmisor boʻlasan.
23Sen «Lubnon» saroyida[*] yashab yuribsan,
Sadr daraxtlari orasida in qurgansan,
Ammo tugʻayotgan ayol kabi dard chekasan,
Azobdan ingraysan.”+

Shoh Yohayixinni Xudo hukm qiladi

24Yohayiqim oʻgʻli Yohayixin[*] haqida Egamiz shunday demoqda: “Ey Yahudo shohi Yohayixin! Bordi–yu, sen Mening oʻng qoʻlimdagi muhr uzugim boʻlganingda edi, Men barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, seni uloqtirib tashlagan boʻlar edim+. 25Sen kimdan qoʻrqsang, seni oʻshaning qoʻliga beraman, senda qasdi borlarning qoʻliga topshiraman. Seni shoh Navuxadnazarning[*] va Bobilliklarning[*] qoʻliga beraman. 26Seni va seni tuqqan onangni[*] begona bir yurtga, kindik qoning toʻkilmagan bir yerga uloqtirib yuboraman. Sizlar oʻsha yerda oʻlasizlar+. 27Sizlar bu yurtga qaytib kelishni orzu qilasizlar, ammo qaytib kelmaysizlar.”

28Yohayixin tashlab yuboriladigan siniq xumday boʻlib qoladi,

Hech kimga kerak boʻlmaydigan sopol idishga oʻxshab qoladi.

U bolalari bilan surgun boʻladi!

Oʻzi bilmagan yurtga uloqtirib tashlanadi!+

29Ey yurt, yurt, yurt!

Egamizning soʻzini eshit!+

30Egamiz shunday demoqda:

“Bu odamning farzandlarini nasabnomaga kiritmang,

Uni hayotda omadi yoʻq, deb qayd qilib qoʻying.

Uning zurriyotidan birortasi muvaffaqiyat qozonmas,

Birortasi Dovud taxtiga chiqa olmas.

Yahudoda ular hech qachon hukmronlik qilmaydilar.”+

23–BOB

Kelajakka umid

23^1Egamiz shunday demoqda: “Choʻponlar yaylovimdagi qoʻylarni tarqatib yuboryaptilar, ularni yoʻq qilyaptilar. Bunday choʻponlarning holiga voy!+
2Ey xalqimni boqqan choʻponlar, sizlar qoʻylarimni oʻz holiga tashlab qoʻydingizlar. Ularni tarqatib, uzoqlarga qochirib yubordingizlar. Bu yovuz qilmishlaringiz uchun Men sizlarni oʻz holingizga qoʻymay jazolayman, — deb aytmoqda Isroil xalqining Xudosi — Egamiz. — 3Men qoʻylarimni har xil yurtlarga haydab yuborgan edim. Endi Oʻzim ularni yigʻib olaman, oʻzlarining yayloviga olib kelaman. Ular barakali boʻlib, koʻpayadilar+. 4Men ular ustidan boshqa choʻponlarni tayinlayman. Choʻponlar qoʻylarimni boqadilar. Shunda qoʻylarim hech narsadan qoʻrqmaydi, sarosimaga tushmaydi. Ularning birontasi ham yoʻqolmaydi.” Egamizning kalomi shudir+.

5Egamiz demoqda: “Shunday kunlar keladiki, Men Dovud naslidan solih bir novdani yetishtiraman. Bu Shoh donolik bilan hukmronlik qiladi. Adolat va toʻgʻrilik bilan ish tutadi+. 6Uning hukmronligi davrida Yahudo xalqi bexatar yashaydi, Isroil xalqi osoyishta hayot kechiradi. Oʻsha Shohni «Egamiz — najotkorimiz» deb atashadi.”+

7Egamiz demoqda: “Shunday kunlar keladiki, odamlar ont ichganda: «Isroil xalqini Misrdan olib chiqqan Egamiz shohid», deb aytmaydigan boʻladi. 8Buning oʻrniga ular: «Isroil naslini shimoldagi yurtdan[*] va surgun qilingan boshqa barcha yurtlardan olib chiqqan Egamiz shohid», deb ont ichadigan boʻladi. Ular oʻz yurtlarida yashashadi.”+

Yeremiyo soxta paygʻambarlar haqida bashorat qiladi

9Paygʻambarlar haqida oʻylab,
Yurak–bagʻrim ezilib ketdi,
Vujudim titrab ketmoqda.
Egamiz tufayli,
Uning aytgan muqaddas soʻzi tufayli
Men mast odamga oʻxshab qoldim,
Sharobga boʻkkan kishiday boʻlib qoldim.
10Evoh, yurt zinokorlarga toʻlib ketdi,
Laʼnat[*] tufayli yer qaqrab qoldi,
Dashtdagi yaylovlar qurib yotibdi.
Paygʻambarlar qabihlik qilishga shoshiladi,
Kuchini haqsizlik yoʻlida ishlatishadi.

11Egamiz shunday demoqda:

“Paygʻambaru ruhoniylar betavfiqdirlar,

Hatto Mening uyimda ham qabihlik qilganlarini koʻrdim+.

12Shu sababdan yurgan yoʻllari sirpanchiq boʻladi,

Ular zulmatga gʻarq boʻlishadi.
Hammasi yiqilib qoladi.
Jazo oladigan yili
Boshlariga kulfat keltiraman,
— deb aytmoqda Egamiz. —+
13Samariya paygʻambarlari orasida
Jirkanch bir ishni koʻrdim:
Ular Baal nomidan bashorat qilishdi,
Xalqimni yoʻldan ozdirishdi+.
14Ammo Quddus paygʻambarlari orasida
Bundan ham battarrogʻini koʻrdim:
Ular zino qilib, yolgʻon ichida yashashadi,
Yovuzlarning ishini qoʻllab turishadi,

Shuning uchun hech kim yomon yoʻlidan qaytmayapti.

Nazarimda ularning hammasi Sadoʻm odamlariday boʻlib qolgan,

Quddus aholisi Gʻamoʻra[*] aholisiga oʻxshab qolgan.”+

15Sarvari Olam paygʻambarlar haqida shunday demoqda:

“Men ularga achchiq oʻtdan yediraman,
Zaharli suvdan[*] ichiraman,
Zero, Quddus paygʻambarlari dastidan
Yurtimda betavfiqlar koʻpayib ketdi.”+

16Sarvari Olam shunday demoqda: “Sizlarga bashorat qilayotgan paygʻambarlarning gaplariga quloq solmanglar. Ular qoʻyningizni puch yongʻoqqa toʻldiryapti. Ular Mening ogʻzimdan chiqqan soʻzlarni emas, oʻz dil orzularini aytishyapti+. 17Mening soʻzimdan nafratlangan odamlarga ular hadeb: «Hammasi yaxshi boʻladi», deyishadi. Yuragidagi oʻjarliklarga itoat qilganlarga: «Boshingizga balo–qazo kelmaydi», deyishadi.”+

18Xoʻsh, Egamizning kengashida[*] ulardan qaysi biri qatnashibdi?!

Xudoning soʻzini qaysi biri eshitibdi?!

Qaysi biri eʼtibor bilan Uni tinglabdi?!+

19Ana, boʻron koʻtarildi!

Bu Egamizning gʻazabidir.

Uning gʻazabi quyun girdobi boʻlib,

Fosiqlarning boshiga tushdi+.

20Egamiz koʻnglidagi niyatini bajarmaguncha,

Uni oxiriga yetkazmaguncha,

Gʻazabidan tushmaydi.

Keyinchalik buni anglab olasizlar+.

21Egamiz shunday dedi:

“Bu paygʻambarlarni Men yubormadim,

Ular oʻzlari yugurib bordilar.

Ularga Men gapirmadim,

Ular esa bashorat qildilar+.

22Agar oʻsha paygʻambarlar kengashimda boʻlganlarida edi,

Soʻzlarimni xalqimga yetkazgan boʻlardilar.

Xalqimni yomon yoʻldan,

Yovuz qilmishlardan qaytargan boʻlardilar.”

23Egamiz shunday demoqda: “Men hamma yoqdaman — yaqinda ham, uzoqda ham oʻsha Xudoman+. 24Kim Mendan yashirina oladi?! Yeru koʻkni toʻldirib turgan Men emasmi?! — deb aytmoqda Egamiz. —+
25Mening nomimdan yolgʻon bashorat qilgan paygʻambarlarning: «Men bir tush koʻrdim! Xudo menga bir tush berdi!» deganlarini eshitdim+. 26Qachongacha bu davom etadi?! Ular yuraklaridagi hiylayu nayranglarini, yolgʻon bashoratlarini bas qilishadimi, yoʻqmi?! 27Ularning ota–bobolari Meni unutib, Baalga sajda qilgan edilar. Shu singari, bu soxta paygʻambarlar «Xalq Egamizni unutsin», deya bir–birlariga tushlarini aytishadi+. 28Mayli, tush koʻrgan paygʻambar tushini aytsin, soʻzimni eshitgan esa uni sadoqat bilan eʼlon qilsin. Axir, somon bilan bugʻdoyning farqi bor–ku! — deb aytmoqda Egamiz. — 29Mening soʻzim olovday kuydiradi. Qoyani yoradigan bolgʻaday zarba beradi.” Egamizning kalomi shudir.

30Egamiz shunday demoqda: “Bu paygʻambarlar «Egamizning soʻzi» deb bir–biridan gap oʻgʻirlaydi. Men ularga qarshiman+. 31Ha, Men oʻsha paygʻambarlarga qarshiman, — deb aytmoqda Egamiz. — Ular oʻzlaricha valdirab yuradilar, yana «bu Egamizning soʻzlari», deb aytadilar. 32Uydirma tushlarini aytgan paygʻambarlarga qarshiman! Ular yolgʻonlariyu telbaligi bilan xalqimni yoʻldan ozdirishmoqda. Ularni Men tayinlamaganman, xalqimning oldiga Men yubormaganman. Xalqimga ularning zarracha ham foydasi yoʻq.” Egamizning kalomi shudir+.

Yuk haqida

33Egamiz menga dedi: “Ey Yeremiyo, agar xalqimdan boʻlgan birorta odam, paygʻambar yoki ruhoniy sendan: «Bu safar Egamiz bizga nima yuklamoqchi?[*]» deb soʻrasa, sen shunday deb javob ber: «Sizlar oʻzlaringiz Egamizga yuk boʻldingizlar[*]. Endi U sizlarni uloqtirib tashlaydi.» 34Bordi–yu, biron odam, paygʻambar yoki ruhoniy: «Egamizning soʻzi bizga yuk boʻldi», deb aytadigan boʻlsa, Men unday odamni butun xonadoni bilan jazolayman. 35Sizlar bir–biringizdan: «Egamiz nima deb javob berdi?» yoki «Egamiz nima deb aytdi?» deb soʻranglar. 36Ammo: «Egamiz bizga nima yuklamoqchi?» deb boshqa soʻramanglar. Zero, odamlar bu iborani ishlatib, oʻz soʻzlarini ishonarli qilmoqchi boʻladilar, barhayot Xudo, Sarvari Olam — Xudoyingizning soʻzlarini buzib aytadilar. 37Sizlar esa paygʻambarning oldiga borganingizda, undan: «Egamiz sizga nima deb javob berdi?» yoki «Egamiz sizga nima dedi?» deb soʻranglar. 38Bordi–yu, sizlar gapimga kirmay: «Egamiz bizga nima yuklamoqchi?» deb yana soʻrasangizlar, 39Men sizlarni yuk koʻtarganday koʻtarib[*], Oʻz huzurimdan uloqtirib tashlayman. Ota–bobolaringizga Oʻzim bergan shaharni ham shu koʻyga solaman. 40Abadiy isnod va sharmandalikka duchor qilaman. Bunday sharmandalikni unutib boʻlmaydi.”+

24–BOB

Ikki savat anjir

24^1Egamiz menga Maʼbad oldida turgan ikki savat anjirni koʻrsatdi. Bu voqea Bobil shohi Navuxadnazar[*] Quddusdagi Yahudo shohi Yohayixinni[*], Yahudo aʼyonlarini, hunarmandlaru temirchilarni Bobilga asir qilib olib ketgandan soʻng sodir boʻldi. Shoh Yohayixin Yohayiqimning oʻgʻli edi+. 2Men koʻrgan savatlarning birida yaxshi chillaki anjirlar, boshqasida esa yomon, yeb boʻlmaydigan anjirlar bor edi+.

3Egamiz mendan:

— Yeremiyo, nimani koʻryapsan? — deb soʻradi.

— Anjirlarni, — deb javob berdim men. — Yaxshi anjirlar nihoyatda yaxshi ekan, yomonlari esa yeb boʻlmaydigan darajada irib ketgan ekan.

4Shunda Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 5Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shunday demoqda: “Bobilliklarning[*] yurtiga surgun boʻlgan Yahudo asirlari oʻsha yaxshi anjirlarga oʻxshaydi. Men ularga iltifot koʻrsataman. 6Nazarimni solib, yaxshilik qilaman, ularni bu yurtga qaytarib olib kelaman. Ularni yoʻq qilmayman, balki qayta bunyod etaman. Qoʻporib tashlamayman, balki barqaror qilaman+. 7Qalblariga Meni bilish istagini solaman, ular Meni Egamiz deb tan oladilar. Butun qalblari bilan Menga qaytadilar. Ular Mening xalqim boʻladi, Men esa ularning Xudosi boʻlaman.”+

8Ammo Yahudo shohi Zidqiyo[*] toʻgʻrisida, uning aʼyonlari, Quddusning omon qolgan aholisi va Misrga qochib borganlari toʻgʻrisida Egamiz shunday demoqda: “Ular yeb boʻlmaydigan anjirlarga oʻxshaydi. Irigan anjirlarni nima qilishsa, Men ham ularni shunday qilaman+. 9Ularning boshiga shunday kulfat solamanki, buni koʻrgan yer yuzidagi barcha xalqlar dahshatga tushadi. Men ularni tarqatib yuborgan hamma joyda odamlar ularning ustidan kuladi, ularni mazax qiladi, xor qiladi, nomini qargʻishlarda ishlatadi+. 10Men ularga va ota–bobolariga bergan yurtdan ularni qirib tashlamagunimcha boshlariga urush, ocharchilik va oʻlat yuboraman.”+

25–BOB

Shimoldan kelgan dushman

25^1Yahudo shohi Yoʻshiyo oʻgʻli Yohayiqim hukmronligining toʻrtinchi yilida[*] Yeremiyoga Yahudo xalqi toʻgʻrisida Egamizning soʻzi ayon boʻldi. Bobil taxtiga xuddi oʻsha yili Navuxadnazar oʻtirgan edi+. 2Yeremiyo paygʻambar Yahudo xalqi va Quddus aholisiga shunday dedi: 3“Omon oʻgʻli Yoʻshiyo Yahudoda hukmronlik qilgan davrning oʻn uchinchi yilidan[*] tortib, to bugunga qadar Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qilib kelmoqda. Mana, yigirma uch yildirki, men sizlarga toʻxtovsiz gapiryapman, ammo sizlar gaplarimga quloq solmayapsizlar+. 4Egamiz oldingizga paygʻambar qullarini birin–ketin yuborgan boʻlsa ham, sizlar ularning gaplarini eshitmadingiz, ularga quloq solmadingiz+. 5Ular sizlarga aytishgan edi: «Qabih ishlaringizni bas qilinglar. Yomon yoʻldan qaytinglar. Shunda Egamiz sizlarga va ota–bobolaringizga abadiy mulk qilib bergan yurtda qolasizlar+. 6Boshqa xudolarga ergashmanglar. Ularga xizmat qilmanglar, sajda etmanglar. Yasagan butlaringiz bilan Egamizni gʻazablantirmanglar. Shunda Egamiz boshingizga falokat keltirmaydi.»+

7«Ammo sizlar gapimga quloq solmadingizlar, — deb aytmoqda Egamiz. — Butlaringiz bilan Meni gʻazablantirib, oʻz boshingizga falokat keltirdingizlar.» 8Shu sababdan Sarvari Olam demoqda: «Sizlar gapimga kirmaganingiz uchun, 9Men shimoldagi barcha qabilalarni yigʻaman. Bobil shohi qulim Navuxadnazarni ham chaqiraman, — deb aytmoqda Egamiz. — Ularni sizlarga qarshi, bu yurt aholisi va yon–atrofingizdagi xalqlarga qarshi tortib kelaman. Men sizlarni tamomila qirib bitiraman. Sizlarni koʻrganlar dahshatga tushadi, ahvolingizni koʻrgan odamlar qotib qoladi. Men yurtingizni abadiy xarobazorga aylantiraman+. 10Shunday qilamanki, orangizda shodu xurramlik sadolari boʻlmaydi, kelin–kuyovning ovozi eshitilmaydi, tegirmonning tovushi chiqmaydi. Chirogʻingiz yonmaydi+. 11Butun yurt vayron boʻlib, xarobazorga aylanadi. Bu xalqlar yetmish yil mobaynida Bobil shohiga xizmat qilishadi.»+

12Egamiz shunday demoqda: «Yetmish yildan keyin esa Men Bobil shohini, uning xalqini va Bobilliklarning[*] butun yurtini qilgan gunohlari uchun jazolayman. Ularning yurti to abad huvullab qoladi. 13Oʻzim aytgan hamma kulfatlarni oʻsha yurtga yogʻdiraman. Bu kitobda yozilgan hamma falokatlarni keltiraman. Yeremiyoning hamma xalqlarga qarshi aytgan bashoratlarini amalga oshiraman+. 14Bobilliklar koʻplab xalqlaru buyuk shohlarga qul boʻladilar. Qilgan qilmishlariga yarasha jazolarini oladilar.»”+

Xudo xalqlarni hukm qiladi

15Isroil xalqining Xudosi — Egamiz menga shunday dedi: “Qoʻlimdagi kosani ol. Bu kosa gʻazabim sharobiga toʻla. Men seni qaysi xalqlar oldiga yuborsam, bu kosadagi sharobdan ularga ichir+. 16Ular sharobdan ichadilar, gandiraklab qolib, aqldan ozadilar. Axir, Men ularga qarshi qilich yuboraman.”+

17Men Egamizning qoʻlidagi kosani oldim. Egamiz meni qaysi xalqlar oldiga yuborgan boʻlsa, oʻsha xalqlarga sharobdan[*] ichirdim:+
18Quddus, Yahudo yurtining shaharlari va u yerdagi shohu aʼyonlar xonavayron boʻlsin deb, men ularga sharobdan ichirdim. Bugungacha ularning ahvolini koʻrib odamlar yoqasini ushlaydi, xalqimning nomini qargʻishlarga qoʻshib ishlatishadi.

19Soʻng men Misrga yoʻl oldim. Firʼavn, uning xizmatkorlari, aʼyonlari, butun xalqi+
20va u yerda yashayotgan musofirlarga sharobdan ichirdim. Soʻng Uz nomli yurtning shohlariga, shuningdek, Ashqalon, Gʻazo, Exron va talafot koʻrgan Ashdodda[*] hukmronlik qilgan hamma Filist shohlariga sharobdan ichirdim+. 21Soʻng men Edom, Moʻab, Ommonga,+
22Tir, Sidon va dengiz ortidagi yurtlarning shohlariga sharobdan ichirdim+. 23Dedon, Temo, Buz[*] va sochini oldirib yuradigan[*] boshqa hamma xalqlarga sharobdan ichirdim+. 24Hamma Arabiston shohlariga, sahroda yashaydigan har xil koʻchmanchi qabilalarning hamma shohlariga sharobdan ichirdim. 25Zimri, Elam va Midiya yurtlarining hamma shohlariga sharobdan ichirdim+. 26Shimoldagi uzoq–yaqinda boʻlgan hamma shohlarga sharobdan ichirdim. Yer yuzidagi barcha saltanatlarga birin–ketin borib keldim. Oxiri kosadagi sharobdan Bobil[*] taxtida oʻtirgan shoh ichadigan boʻldi.

27Egamiz menga dedi: “Ularga shunday deb ayt: «Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam demoqda: gʻazab kosamdan ichinglar! Mast boʻlib qusinglar! Turmaydigan boʻlib yiqilinglar, chunki Men sizlarning ustingizga qilich yuboryapman.»+
28Bordi–yu, ular qoʻlingdagi kosani olishdan va sharob ichishdan voz kechsalar, sen ularga shunday deb ayt: «Sarvari Olam sizlarga demoqda: ichishingiz shart!+
29Mana, Oʻzimga tegishli Quddus shahriga kulfat yogʻdira boshladim. Sizlar jazodan qochib qutularmidingiz?! Yoʻq, jazodan qutula olmaysizlar! Men yer yuzidagi barcha odamlarni urush balosiga giriftor etaman, — deb aytmoqda Sarvari Olam.»+

30Shuning uchun, ey Yeremiyo, sen bu soʻzlarning hammasini ularga ayt:

«Egamiz yuksakdan sherday oʻkiradi,

Muqaddas makonidan sado beradi.

Yurtiga shiddat bilan oʻkiradi.

Uzum ezuvchilar kabi[*] baqiradi,

Yer yuzidagi hamma insonlarga hayqiradi+.

31Gumburlashi dunyoning chetigacha eshitiladi.

Zero, Egamiz xalqlarga daʼvo qilmoqda,

Dunyodagi odamzodni U hukm etmoqda,

Fosiqlarni qilichdan oʻtkazmoqda.

Egamizning kalomi shudir.

32Sarvari Olam shunday demoqda:
Qaranglar, falokat kelmoqda,
Xalqdan xalqqa yuqmoqda!
Dunyoning toʻrt burchagidan
Kuchli boʻron koʻtarilmoqda!+

33Oʻsha kuni butun yer yuzi, bu boshidan narigi chetigacha Egamizning qudratidan nobud boʻlgan odamlarning jasadlariga toʻladi. Marhumlar uchun hech kim marsiya aytmaydi, hech kim ularni yigʻib koʻmmaydi. Ular yer ustida goʻngday yotaveradi+.

34Ey choʻponlar, uvvos solib yigʻlanglar!
Ey yoʻlboshchilar, kulga belaninglar![*]
Boʻgʻizlanadigan kuningiz yetib keldi,
Jasadlaringiz yerda sochilib yotadi,

Chilparchin boʻlgan qimmatbaho koʻzaday boʻladi+.

35Choʻponlar hech qayerga qocha olmaydi,

Yoʻlboshchilar qutulolmaydi.

36Eshiting! Yoʻlboshchilar faryod qilmoqda,

Choʻponlar hoʻngramoqda!

Egamiz ularning yaylovlarini nobud qilyapti.

37Soʻlim maysazorlarini payhon etyapti.

Axir, Egamizning gʻazabi alanga oldi.

38Oʻlja qidirib uyasidan chiqqan sherday,

Egamiz Oʻz makonidan chiqdi.

Egamizning alangali gʻazabi tufayli,

Urush balosi tufayli

Butun yurt xarobazorga aylanadi.»”

26–BOB

Yeremiyoni oʻlimga hukm qilmoqchi boʻlishadi

26^1Yoʻshiyo oʻgʻli Yohayiqimning Yahudodagi ilk hukmronligi davrida[*] Yeremiyoga Egamiz Oʻz soʻzini ayon qildi+. 2Egamiz shunday dedi: “Ey Yeremiyo, uyimning hovlisiga borib tur. Yahudo shaharlaridan uyimga sajda qilmoqchi boʻlib kelgan hamma odamlarga gapir. Men senga amr qilgan barcha soʻzlarni, birontasini ham qoldirmay ularga ayt+. 3Balki, ular Men aytgan gaplarga quloq solib, yovuz yoʻllaridan qaytishar. Shunda Men ham shaxtimdan qaytaman. Qilgan qabihliklari tufayli boshlariga keltirmoqchi boʻlayotgan falokatni keltirmayman+. 4Sen ularga shunday deb ayt: «Egamiz demoqda: sizlar Menga quloq solmadingizlar, bergan qonunlarimni bajarmadingizlar+. 5Oldilaringizga qayta–qayta paygʻambar qullarimni joʻnatdim, ammo sizlar ularning gapiga kirmadingizlar. Agar endi aytganlarimni bajarmasangizlar,+
6Men bu uyni Shiloʻning[*] koʻyiga solaman. Bu shaharni esa yer yuzidagi xalqlar orasida laʼnati qilaman.»”

7Ruhoniylar, paygʻambarlar va butun xalq Yeremiyoning Egamiz uyida aytayotgan bu gaplarini eshitishdi. 8Yeremiyo Egamizning amr qilgan hamma soʻzlarini butun xalqqa aytib boʻlgach, ruhoniylar, paygʻambarlar va butun xalq unga tashlanib:

— Oʻldiringlar uni! — deya baqira boshlashdi. — 9Sen hali Egamiz nomidan bashorat qiladigan boʻlib qoldingmi?! “Bu uy Shiloʻning koʻyiga tushadi, bu shahar esa vayron boʻlib huvullab qoladi”, deb aytishga qanday jurʼat etding?!

Egamiz uyidagi butun olomon Yeremiyoni oʻrab oldi.

10Bundan xabar topgan saroydagi Yahudo aʼyonlari Egamizning uyiga keldilar. Qozilik qilish uchun Yangi darvozaning kiraverishidagi kursilarga oʻtirdilar[*]+. 11Shunda ruhoniylar bilan paygʻambarlar yetib kelgan aʼyonlarga va xaloyiqqa murojaat qilib dedilar:

— Bu odam oʻlimga loyiq! U shahrimizga qarshi bashorat qildi, buni oʻz qulogʻingiz bilan eshitdingiz.

12Yeremiyo oʻz navbatida shunday dedi:

— Sizlar eshitgan barcha soʻzlarni gapirishim uchun meni Egam yubordi. “Bu uyga va shaharga qarshi bashorat qil”, dedi. 13Agar sizlar yomon yoʻlingizdan qaytsangiz, turmush tarzingizni oʻzgartirsangiz, Egangiz Xudoga itoat etsangiz, Egamiz ham shaxtidan qaytadi, sizlarga eʼlon qilgan falokatni boshingizga keltirmaydi+. 14Mana, men sizning ixtiyoringizdaman. Nimani toʻgʻri deb bilsangiz, menga shuni qiling+. 15Faqat bilib qoʻyinglar: agar meni oʻldirsangizlar, sizlar ham, shahar aholisi ham aybsiz odamning qonini toʻkkan boʻlasizlar. Zotan, bu soʻzlarning hammasini sizlarga aytishim uchun Egamizning Oʻzi meni yuborgan.

16Soʻng aʼyonlar bilan butun xaloyiq ruhoniylarga va paygʻambarlarga shunday dedilar:

— Yoʻq, bu odam oʻlimga loyiq emas. U bizga Egamiz Xudo nomidan gapiryapti–ku!

17Yurtning bir nechta oqsoqoli ham chiqib, toʻplangan butun olomonga shunday dedilar:+

18— Yahudo shohi Hizqiyo davrida[*] bashorat qilib yurgan Moʻrashatlik Mixo ham Yahudo xalqiga shunday deb aytgan edi[*]:

“Sarvari Olam demoqda:
«Quddus daladay shudgor qilinadi,
Sion xarobazor boʻladi,
Egamizning uyi turgan togʻni[*]
Qalin oʻrmonzor qoplaydi.»”+

19Oʻshanda Yahudo shohi bilan butun xalq paygʻambarni oʻldirganmidi?! Aksincha, shoh Egamizdan qoʻrqib, Undan marhamat soʻragan edi. Egamiz esa shaxtidan qaytib, ularga eʼlon qilgan falokatni boshlariga keltirmadi. Biz–chi? Biz oʻzimizning boshimizga oʻzimiz falokat keltiryapmiz–ku!+

20Egamizning nomidan bashorat qilgan yana bir odam bor edi. U Xirat–Yoʻrimlik Shamayo oʻgʻli Uriyo edi. U ham xuddi Yeremiyoga oʻxshab bu yurt va shaharga qarshi bashorat qilgan edi+. 21Shoh Yohayiqim, uning hamma soqchilari va aʼyonlari Uriyoning soʻzlarini eshitdilar. Shunda shoh Uriyoni oʻldirishga qasd qildi. Bundan xabardor boʻlgan Uriyo qoʻrqqanidan Misrga qochib ketdi+. 22Shoh Yohayiqim uning orqasidan Axbor oʻgʻli Elnatanni odamlari bilan joʻnatdi+. 23Ular Uriyoni Misrda tutib olib, shohning oldiga olib kelgan edilar. Shoh uni oʻldirib, jasadini avom xalqning qabristoniga tashlagan edi.

24Shunga qaramay, Shofon oʻgʻli Oxixam Yeremiyoning tarafini oldi. Yeremiyoni oʻldirmoqchi boʻlgan olomonning qoʻliga topshirishga yoʻl qoʻymadi+.

27–BOB

Yeremiyo va hoʻkiz boʻyinturugʻi

27^1Yoʻshiyo oʻgʻli Zidqiyo[*] Yahudoda hukmronligining ilk davrida[*], Egamiz Oʻz soʻzini Yeremiyoga ayon qildi+. 2Egamiz menga shunday dedi: “Yogʻochdan bir boʻyinturuq yasa, qayishlar yordamida uni gardaningga osib ol+. 3Soʻng esa Quddusga — shoh Zidqiyo huzuriga kelgan elchilar orqali Edom, Moʻab, Ommon, Tir va Sidon shohlariga xabar joʻnat+. 4Elchilarga buyur, ular oʻz shohlariga quyidagi xabarni yetkazsinlar:

«Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: shohlaringizga aytinglar, 5bu dunyoni, yer yuzidagi odamzodu hayvonlarni Men Oʻz qudratim va ajoyibotlarim bilan yaratganman. Shunday ekan, ularni xohlagan odamga beraman+. 6Ana shu yurtlarning barchasini Men Bobil shohi qulim Navuxadnazarga[*] berdim. Hattoki yovvoyi hayvonlarni ham uning izmiga topshirdim, ular ham Navuxadnazarga xizmat qilishadi+. 7Navuxadnazarning shohligi qulaguncha[*] hamma xalqlar unga, uning oʻgʻliyu nevarasiga xizmat qiladi. Keyin esa Navuxadnazarning oʻzi ham koʻplab xalqlarga va buyuk shohlarga xizmat qilishga majbur boʻladi+.

8Bobil shohi Navuxadnazarga xizmat qilmagan, unga boʻyin bermagan har bir xalq va shohlikni Men urushga, qahatchiligu oʻlatga giriftor etib, qirib tashlayman, — deb aytmoqda Egamiz. — Oʻsha xalqni Navuxadnazar orqali butunlay yoʻq qilmagunimcha qoʻymayman+. 9Sizlar Bobil shohiga xizmat qilmaysizlar, deya karomat qilayotgan paygʻambarlaringizga, folbinlaringizga, tush taʼbirchilariga, bashoratgoʻy odamlaringizga, sehrgarlaringizga ishonmanglar+. 10Ular sizlarga yolgʻon bashorat qilyaptilar. Agar ularga quloq solsangizlar, Men sizlarni bu yerdan chiqarib yuboraman. Uzoq yurtlarga surgun qilaman, oqibatda sizlar halok boʻlasizlar+. 11Bobil shohining boʻyinturugʻi ostida boʻyin eggan, unga xizmat qilgan har bir xalqni esa Men oʻz yurtida qoldiraman. Ular oʻz yurtlarida yashab, oʻz yeriga ishlov beradilar. Egamizning kalomi shudir.»”

12Men Yahudo shohi Zidqiyoni ham xuddi shunday deb ogohlantirdim: “Bobil shohiga bosh eging, uning oʻziga ham, xalqiga ham xizmat qiling, shunda joningizni saqlab qolgan boʻlasiz+. 13Egamiz: «Bobil shohiga xizmat qilmagan har bir xalq urush, qahatchilik va oʻlatdan nobud boʻladi» degan edi. Nahotki oʻzingizning va oʻz xalqingizning joniga zomin boʻlsangiz?!+
14«Bobil shohiga xizmat qilmang», deb aytayotgan paygʻambarlarning gaplariga quloq solmang, ular sizlarga yolgʻon bashorat qilyapti. 15Oʻsha paygʻambarlar haqida Egamiz shunday deb aytdi: «Ularni Men yubormaganman. Ular Mening nomimdan yolgʻon bashorat qilishyapti. Shunday ekan, Men sizlarni va sizlarga bashorat qilayotgan paygʻambarni bu yurtdan uloqtirib tashlayman. Hammangiz halok boʻlasizlar.»”

16Soʻng men ruhoniylarga va butun xalqqa gapirdim: “Egamiz shunday demoqda: «Maʼbadning ashyolari Bobildan yaqinda olib kelinadi, deb aytayotgan paygʻambarlarga quloq solmanglar. Ular sizlarga yolgʻon bashorat qilishyapti+. 17Ularga quloq solmanglar! Joningizni saqlab qolmoqchi boʻlsangizlar, Bobil shohiga xizmat qilinglar. Aks holda, shahar vayron qilinadi! 18Agar ular, haqiqatan ham, paygʻambarlar boʻlishsa, agar chindan ham Mening kalomim ularga ayon boʻlgan boʻlsa, unda ular Men, Sarvari Olamga yolvorishsin. ‘Sening uyingdagi, shoh saroyidagi va Quddusdagi qolgan ashyolar Bobilga olib ketilmasin’, deb Menga iltijo qilishsin.» 19-21Axir, Sarvari Olam demoqda: «Bobil shohi Navuxadnazar[*] Yahudoga bostirib kelib, taxtda oʻtirgan Yohayiqim oʻgʻli Yohayixinni[*] Yahudo amaldorlari bilan birga asir qilib olib ketganda, Maʼbaddagi ikkita bronza ustunni, hovuzni, tagkursilarni va Quddusdagi ayrim idishlarni qoldirib ketgan edi.» Ammo oʻsha qolgan–qutgan ashyolar haqida Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: «Oʻz uyimda, shoh saroyida va Quddusda qolgan ashyolar haqida aytadigan gaplarimni eshitinglar:+
22ashyolarning hammasi Bobilga olib ketiladi[*]. Men ularni olib kelgani bormagunimcha, oʻsha yerda qoladi. Soʻng esa Men ularni qaytarib olib kelaman, shu yerga joylashtiraman.» Egamizning kalomi shudir.”+

28–BOB

Soxta paygʻambar Xanoniyo

28^1Ayni oʻsha yili, yaʼni Yahudo shohi Zidqiyo hukmronligining ilk davrida, toʻrtinchi yili beshinchi oyida[*] Xanoniyo paygʻambar Egamiz uyidagi ruhoniylar va xalq oldida menga gapirdi. Xanoniyo Givonlik Azzurning oʻgʻli edi. U menga shunday dedi:+

2— Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam demoqda: “Bobil shohi solgan boʻyinturuqni Men sindirib tashladim+. 3Shoh Navuxadnazar[*] uyimdan Bobilga olib ketgan hamma ashyolarni Men ikki yil ichida bu yerga qaytarib olib kelaman+. 4Bundan tashqari, Bobilga surgun boʻlgan Yahudo shohi Yohayiqim oʻgʻli Yohayixinni[*] va u bilan birga hamma asirlarni[*] qaytarib olib kelaman. Men Bobil boʻyinturugʻini sindirib tashlayman.” Egamizning kalomi shudir.

5Shunda men Egamiz uyida hozir boʻlgan ruhoniylar va xalq oldida Xanoniyoga 6shunday dedim:

— Omin! Iloyim, aytganingizday boʻlsin. Bashorat qilgan soʻzlaringizni Egamizning Oʻzi bajo aylasin. Oʻz uyining ashyolariyu asirlarni Bobildan qaytarib, bu yerga olib kelsin. 7Endi esa men sizga va xalqqa aytmoqchi boʻlgan mana bu gaplarimni eshiting. 8Sizdan va mendan oldin oʻtgan paygʻambarlar koʻp yurtlaru buyuk shohliklarga qarshi urush, ocharchilik va oʻlatni bashorat qilgan edilar. 9Tinchlikni bashorat qilgan paygʻambarning bashorati bajo boʻlganidan keyingina[*], xalq uni “haqiqatan ham Egamizning elchisi” deb tan olar edi+.

10Soʻng Xanoniyo paygʻambar Yeremiyoning gardanidagi boʻyinturuqni olib sindirdi–da,+
11toʻplanib turgan xaloyiqqa murojaat qilib dedi:

— Egamiz aytmoqda: “Xuddi shunday qilib, Men ikki yil ichida Bobil shohi Navuxadnazarning xalqlarga solgan boʻyinturugʻini olib, sindirib tashlayman.”

Bu gaplardan keyin Yeremiyo oʻz yoʻliga ketdi.

12Xanoniyo paygʻambar Yeremiyo paygʻambarning gardanidagi boʻyinturuqni sindirgandan keyin, koʻp oʻtmay Egamiz Yeremiyoga Oʻz soʻzini ayon qilib dedi: 13“Xanoniyoning oldiga borib, shunday deb ayt: «Egamiz aytmoqda: sen yogʻoch boʻyinturuqni sindirding, ammo oʻshaning oʻrniga Men temir boʻyinturuq yasayman. 14Zero, Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: Men bu xalqlarning gardaniga temir boʻyinturuq solaman. Ularning hammasi Bobil shohi Navuxadnazarga xizmat qilishadi. Ha, ularning hammasi Navuxadnazarga bosh egadi. Men hatto yovvoyi hayvonlarni ham Navuxadnazarning ixtiyoriga topshiraman.»”+

15Yeremiyo paygʻambar Xanoniyo paygʻambarga dedi:

— Menga qara, Xanoniyo, Egamiz seni yubormagan. Sen esa bu xalqni yolgʻon gaplaringga ishontirib qoʻyding+. 16Shu qilganing uchun Egamiz shunday demoqda: “Men seni yer yuzidan daf qilaman. Sen oʻz bashoratlaring bilan xalqni Egangga qarshi qoʻzgʻatganing uchun shu yiliyoq oʻlasan.”

17Oʻsha yilning yettinchi oyida[*] Xanoniyo olamdan oʻtdi.

29–BOB

Yeremiyoning Bobildagi yahudiylarga yozgan maktubi

29^1Yeremiyo paygʻambar Bobilda asirlarning orasida omon qolgan oqsoqollarga, ruhoniylarga, paygʻambarlarga va asirlikda yurgan butun xalqqa Quddusdan bir maktub yoʻlladi. Bu asirlarni shoh Navuxadnazar[*] Quddusdan Bobilga surgun qilgan edi+. 2Shoh Yohayixin[*], ona malika, aʼyonlar, Yahudo va Quddus yoʻlboshchilari, hunarmandlaru temirchilar Quddusdan surgun qilingandan keyin bu maktub yozildi+. 3Yeremiyo maktubini Shofon oʻgʻli Elasax va Xilqiyo oʻgʻli Gamariyo orqali joʻnatdi. Yahudo shohi Zidqiyo[*] bu odamlarni Bobil shohi Navuxadnazar huzuriga yuborgandi. Maktub quyidagi mazmunda edi:

4Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam Quddusdan Bobilga surgun qilgan barcha odamlarga shunday demoqda: 5“Oʻzlaringizga yashash uchun uylar quringlar, bogʻ–rogʻlar yaratinglar, mevalaridan tanovul qilinglar. 6Uylaninglar, oʻgʻil–qizlar koʻringlar, oʻgʻillaringizga kelinlar olib beringlar. Qizlaringizni uzatinglar, ular ham uvali–juvali boʻlishsin. Oʻsha yerda koʻpayinglar, soningiz kamaymasin. 7Men sizlarni surgun qilgan oʻsha shaharning tinch va farovon hayoti uchun mehnat qilinglar. Oʻsha shaharning osoyishtaligi uchun Menga ibodat qilinglar. Shahar tinch boʻlsa, sizlar ham tinch boʻlasizlar.”+
8Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: “Orangizdagi paygʻambarlar bilan folbinlar sizlarni laqillatishmasin. Ular koʻrgan tushlarini aytganlarida quloq solmang,+
9ular Mening nomim bilan bashorat qilib aytayotgan hamma gaplari yolgʻondir. Ularni Men oldingizga yubormaganman.” Egamizning kalomi shudir+.

10Egamiz shunday demoqda: “Bobil hukmronligiga yetmish yil boʻlgandan keyin, Men oldingizga boraman. Bergan ezgu vaʼdamga binoan sizlarni shu yerga qaytarib olib kelaman+. 11Axir, Men sizlar toʻgʻringizda tuzgan rejalarimni bilaman, — deb aytmoqda Egamiz. — Bu rejalarim sizlarga kulfat emas, farovonlik olib keladi, yorugʻ kelajagu umid beradi. 12Oʻsha damlarda Menga qilgan iltijoyu ibodatlaringiz ijobat boʻladi+. 13Meni butun qalbingiz bilan izlasangizlar, topasizlar+. 14Ha, Meni topasizlar, — deb aytmoqda Egamiz. — Men sizlarni yana farovonlikka erishtiraman[*]. Sizlarni surgun boʻlgan barcha xalqlar orasidan, hamma yurtlardan yigʻib olaman. Sizlarni Oʻzim chiqarib yuborgan ona yurtingizga qaytarib olib kelaman.” Egamizning kalomi shudir+.

15Sizlar: “Egamiz Bobilda bizga paygʻambarlar berdi”, deb aytishingiz mumkin. 16Endi Dovud taxtida oʻtirgan shoh haqida, hanuz Quddusda yashab kelayotgan butun xalq haqida, sizlar bilan surgunga ketmagan qarindosh–urugʻingiz haqida Egamizning aytgan soʻzlarini eshiting+. 17Sarvari Olam shunday demoqda: “Men ularning boshiga urush, ocharchilik va oʻlat balosini keltiraman. Ularni yeb boʻlmaydigan chirik anjirga oʻxshatib qoʻyaman. 18Qilich, ocharchilik va oʻlat bilan ularning ketidan quvaman. Bularni koʻrgan yer yuzidagi hamma shohliklar dahshatga tushadi. Men ularni tarqatib yuborgan joyda ularning ahvolini koʻrgan hamma odamlar dahshatga tushib, yoqasini ushlaydi. Ularni masxara qilib, nomini qargʻishlarda ishlatishadi+. 19Axir, ular gapimga quloq solmadilar, — deb aytmoqda Egamiz. — Men ularning oldilariga paygʻambar qullarimni uzluksiz yuborib turdim. Biroq ular paygʻambarlarimga quloq solmadilar.” Egamizning kalomi shudir+.

20Shunday ekan, ey Egamiz Bobilga surgun qilgan asirlar, Egamizning gaplariga quloq solinglar! 21Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam Xulayo oʻgʻli Axab va Masiyo oʻgʻli Zidqiyo haqida shunday demoqda: “Ular Mening nomim bilan yolgʻon bashoratlar aytib yurishibdi. Men ularni Bobil shohi Navuxadnazar qoʻliga topshiraman. Sizlarning koʻzingiz oldida oʻldirtirib yuboraman+. 22Shundan keyin Bobildagi Yahudolik asirlar birovni qargʻaganda shunday deb aytadigan boʻladi: «Iloyim, boshingga Bobil shohi tiriklayin yoqib yuborgan Zidqiyo va Axabning kuni tushsin.»+
23Axab bilan Zidqiyoning qismati shudir, chunki ular Isroilda razilliklar qildilar. Qoʻshnilarining xotinlari bilan zino qildilar. Men ularga amr qilmagan boʻlsam ham, Mening nomimdan yolgʻon gapirdilar. Qilgan qilmishlarini bilaman, Oʻzim shularga guvohman.” Egamizning kalomi shudir+.

Shamayoga qarshi bashorat

24-25Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam menga Naxalamlik Shamayo toʻgʻrisida bir xabar berdi. Shamayo oʻzboshimchalik qilib, Quddusdagi hamma odamga, Masiyo oʻgʻli ruhoniy Zafaniyoga va boshqa hamma ruhoniylarga bir maktub joʻnatgan ekan. U maktubida ruhoniy Zafaniyoga shunday deb yozgan ekan:+

26Egamizning Oʻzi sizni Yohayido oʻrniga ruhoniy qilib tayinladi. Siz, Egamiz uyining nazoratchisi sifatida, oʻzini paygʻambar qilib koʻrsatgan har bir telbani kishanlab, zanjirband qilishingiz lozim+. 27Nega endi Onotoʻtlik Yeremiyoga indamay yuribsiz? U sizlarning orangizda oʻzini paygʻambar qilib koʻrsatib yuribdi–ku! 28U Bobilga, bizga maktub joʻnatib, maktubida: “Sizlar uzoq yillar davomida surgunda yashaysizlar. Oʻzlaringizga yashash uchun uylar quringlar, bogʻ–rogʻlar yaratinglar, mevasidan tanovul qilinglar”, deb yozibdi.

29Bu maktubni Yeremiyoga ruhoniy Zafaniyo oʻqib berdi. 30Shunda Yeremiyoga Egamiz Oʻz soʻzini ayon qildi: 31“Surgundagi barcha odamlarga shunday deb yoz:

Naxalamlik Shamayo haqida Egamiz demoqda: «Shamayoni Men yubormaganman. U esa bashorat qilib, sizlarni yolgʻon gaplariga ishontirib qoʻydi+. 32Shuning uchun Men uni butun xonadoni bilan birga jazolayman. Bu xalq orasida uning avlodidan boʻlgan bironta odam ham tirik qolmaydi. Ularning birontasi ham xalqimga Men qiladigan yaxshiligimni koʻrmaydi, chunki Shamayo oʻz gaplari bilan xalqimni Menga qarshi qoʻzgʻatmoqchi boʻldi.» Egamizning kalomi shudir.”

30–BOB

Egamiz Oʻz xalqiga vaʼda beradi

30^1Egamizning soʻzi Yeremiyoga ayon boʻldi. 2Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shunday dedi: “Men senga aytgan barcha soʻzlarimni oʻrama qogʻozga[*] yozib qoʻy+. 3Shunday kunlar keladiki, Men xalqim Isroilni va Yahudoni yana farovonlikka erishtiraman[*]. Ota–bobolariga bergan yurtga ularni olib kelaman. Ular oʻsha yurtga egalik qiladilar.” Egamizning kalomi shudir+.

4Egamiz menga Isroil va Yahudo haqida shunday soʻzlarni aytdi:

5Egamiz demoqda:

“Sarosima ovozlarini eshitdik.

Ana, vahima sadolari eshitilmoqda! Tinchlik yoʻq!

6Qani, soʻrab koʻring:

Erkak kishi tugʻadimi?

Nega unda men koʻrgan har bir kuchli erkak

Dard tutgan ayolday belini ushlab olgan?

Nega har bir erkakning yuzi boʻzday oqargan+?

7Evoh, naqadar dahshatli bu kun!

Bunday kun hech qachon boʻlmagan.

Yoqb nasli uchun bu jabr kuni boʻladi,

Ammo bu kundan xalqim qutqariladi.”+

8Sarvari Olam shunday demoqda: “Oʻsha kuni Men xalqimning boʻynidagi boʻyinturuqni sindiraman, kishanlarini uzib tashlayman. Mening xalqim endi hech qachon ajnabiylarga qul boʻlmaydi+. 9Ular Men, Oʻz Egasi Xudoga va Men taxtga oʻtqizadigan Dovud avlodidan boʻlgan shohga xizmat qilishadi.”+

10Egamiz shunday demoqda:

“Ey qulim Yoqub, qoʻrqma!

Ey Isroil[*] xalqi, sarosimaga tushma!

Men seni olis yurtdan ozod qilib olib kelaman,

Naslingni surgun boʻlgan mamlakatdan qutqaraman.

Ey Yoqub nasli, sen yurtingga qaytasan,
Osoyishta va bexatar yashaysan.
Endi hech kim seni qoʻrqitmaydi.”+
11Egamiz shunday demoqda:
“Men sen bilan birga boʻlaman,
Oʻzim seni qutqaraman.
Seni xalqlar orasiga tarqatgan edim,

Endi oʻsha xalqlarning hammasini qirib tashlayman.

Seni esa qirib yubormayman,
Ammo jazosiz ham qoldirmayman,
Adolat ila jazoingni beraman.”+

12Mana, Egamiz Oʻz xalqiga shunday demoqda:

“Yarangni davolab boʻlmaydi,

Sening darding bedavodir+.

13Arzingni eshitadigan odam yoʻq,

Yarang uchun dori–darmon yoʻq,

Seni davolab boʻlmaydi.

14Hamma oʻynashlaring[*] seni unutdi,

Ularning sen bilan ishi yoʻq.

Men dushman kabi, senga hamla qildim,

Shafqatsiz jazoingni berdim.

Ogʻir jinoyating, koʻp gunohlaring uchun

Seni shu koʻyga soldim.

15Nechun jon achchigʻida baqiryapsan?!

Yarangni davolab boʻlmaydi, axir!

Ogʻir jinoyating, koʻp gunohlaring uchun

Seni shu koʻyga soldim.

16Ammo seni halok qilganlar halok boʻladi,

Dushmanlaringning hammasi surgun qilinadi.

Seni talon–taroj qilganlar talanadi.

Senga hujum qilganlar bosib olinadi+.

17Dushmanlar seni «Tashlab ketilgan» deb atashsa ham,

«Hech kimning Quddus[*] bilan ishi yoʻq», deb aytishsa ham,

Men seni sogʻaytiraman,

Yarangga shifo beraman.”

Egamizning kalomi shudir+.

18Egamiz shunday demoqda:

“Men Yoqub naslining chodirlarini qayta tiklayman.

Xalqim xonadonlariga rahm–shafqat qilaman.

Shahar oʻz vayronalari ustida qayta bunyod boʻladi,

Saroy oʻz joyida tiklanadi.

19U yerdan shukrona qoʻshiqlari eshitiladi,

Shodlik hayqiriqlari yangrab turadi.

Men xalqimni koʻpaytiraman,

Ularning soni kamaymaydi.

Ularni obroʻ–eʼtiborli qilaman,

Hech kim ularni oyoq osti qilmaydi+.

20Farzandlari oldingiday farovon hayot kechiradi,

Jamoasi oldimda mustahkam turadi.

Ularga jabr qilganlarni Men jazolayman.

21Shahzodasi oʻzlaridan chiqadi,

Hukmdori Mening xalqimdan boʻladi.

Men uni Oʻzimga yaqinlashtiraman,

Shunda u Menga yaqinlasha oladi.

Zotan, hech kim oʻzidan–oʻzi

Menga yaqinlashishga jurʼat etmaydi!

— deb aytmoqda Egamiz. —

22Shunda, ey Yoqub nasli, sizlar Mening xalqim boʻlasizlar,

Men esa sizlarning Xudoyingiz boʻlaman.”+

23Qaranglar, Egamiz gʻazabga mindi,
Uning qahri boʻronga oʻxshaydi,
Avj olgan toʻfonday,
Fosiqlarning boshiga tushadi+.
24Egamiz niyatini toʻliq bajarmaguncha,
Oʻz gʻazabidan tushmaydi.
Keyinchalik buni anglab olasiz+.

31–BOB

Isroil xalqi ona yurtiga qaytib keladi

31^1Egamiz shunday demoqda: “Oʻsha vaqtda Men hamma Isroil qabilalarining Xudosi boʻlaman, ular esa Mening xalqim boʻladi.”

2Egamiz shunday demoqda:

“Qirgʻindan omon qolgan Isroil xalqi

Tinchlik izlab safarga chiqqanda,

Sahroda inoyat topdi.”

3Egamiz qadimda Isroilga zohir boʻlib,

Shunday degan edi:

“Seni mangu sevgi bilan sevdim,

Senga sodiq boʻlib keldim+.

4Ey bokira qiz Isroil,

Men seni qaytadan bunyod etaman.

Sen qayta bino boʻlasan.

Sen yana childirmangni chalasan,

Quvonch ila raqsga tushasan+.

5Samariya qirlarida yana uzumzorlar barpo qilasan.

Tok ekkan dehqonlar oʻzlari yetishtirgan hosildan yeydilar+.

6Shunday kunlar keladiki,

Soqchilar Efrayim[*] qirlarida shunday deb jar soladilar:

«Kelinglar, Egamiz Xudoning oldiga boraylik!

Kelinglar, Quddusga[*] chiqaylik!»”+

7Egamiz shunday demoqda:

“Yoqb nasli uchun sevinch ila qoʻshiq ayting,

Ha, xalqlar sardori uchun Xudoni madh qiling.

Xudoga hamdu sanolar oʻqing, Unga yolvorib ayting:

«Ey Egamiz, Oʻz xalqingni xalos qilgin!

Isroilning omon qolganlarini qutqargin!»

8Men ularni shimoldan olib kelaman,

Dunyoning toʻrt burchagidan yigʻib olaman.

Oralarida koʻru choʻloqlar boʻladi,

Homilador ayollaru toʻlgʻoq tutayotganlar boʻladi.

Katta bir jamoa boʻlib, bu yerga qaytib kelishadi+.

9Ular koʻz yosh toʻkib, yoʻl yurishadi,

Ularni boshlab kelayotganimda iltijo qilishadi.

Men ularni suv buloqlari boʻylab yetaklayman,
Qoqilmasin deb, tekis yoʻldan olib yuraman.
Zotan, Men Isroilning otasidirman,
Efrayim Mening toʻngʻich oʻgʻlimdir.”+

10Ey xalqlar, Egamizning soʻzini eshitinglar,

Dengiz ortidagi yurtlarda shunday eʼlon qilinglar:

“Egamiz Isroil xalqini tarqatib yubordi,
Ammo endi uni qayta yigʻib oladi,
Choʻpon suruvini qoʻriqlaganday,
Egamiz Isroilni qoʻriqlaydi.”+
11Zero, Yoqub naslini Egamiz ozod qildi,

Ulardan kuchliroq boʻlgan bir xalqdan bu naslni qutqardi+.

12Yoqub nasli Quddus qirlarida quvonch ila ashula aytadi,

Egamiz bergan barakadan quvonadi.

Bugʻdoy, sharob va zaytun moyi tufayli,

Suruvdagi qoʻzilaru podalardagi buzoqlar tufayli

Ularning yuzidan nur sochiladi.

Ular sugʻorilgan boqqa oʻxshaydigan boʻladi,

Butunlay qaygʻuni unutib yuborishadi+.

13-14Egamiz shunday demoqda:

“Qizlar xursand boʻlib, raqsga tushadilar,

Erkaklarning yoshu qarisi shod boʻladi.

Men ularning qaygʻusini quvonchga aylantiraman,

Hasrat oʻrniga taskin va shodlik beraman.

Ruhoniylarni aʼlo sifatli ovqatlar bilan toʻygʻizaman,

Xalqimni barakalardan bahramand qilaman.”+

Egamizning Isroilga boʻlgan mehr–shafqati

15Egamiz shunday demoqda:
“Rama shahridan[*] bir nido eshitilar,
Achchiq bir nolayu ohu figʻon bu.
Bolalari uchun yigʻlar Rohila[*],
Ovunishni xohlamas,
Axir, ular endi yoʻq.”+
16Egamiz shunday demoqda:
“Boʻldi bas, yigʻlama,
Koʻz yoshlaringni toʻkma.
Zero, mehnating taqdirlanadi,
Farzandlaring dushman yurtidan qaytib keladi.
17Kelajagingga umid bor,
Bolalaring oʻz yurtiga qaytib keladi,
— deb aytmoqda Egamiz. —

18Efrayimning hasratini eshitdim:

«Meni jazolading, oʻzimga saboq oldim.

Men oʻjar bir buzoqqa oʻxshagan edim.

Meni qaytar, oldingga qaytib boray,

Axir, Egam Xudo Sensan+.

19Sendan yuz oʻgirganimdan pushaymon boʻldim,

Es–hushimni yigʻib olgach, koʻksimga urdim.

Yoshlikda isnodga qolganim tufayli

Sharmandayu sharmisor boʻldim.»

20Efrayim — Mening aziz oʻgʻlonim,

Suyukli farzandimdir u!

Unga qarshi koʻp gapirganim bilan,

Xayolimdan uni ketkizmayman.

Unga ich–ichimdan achinib ketdim,

Albatta unga rahm qilaman.”

Egamizning kalomi shudir+.

21Ey bokira qiz[*] Isroil,

Oʻzing uchun yoʻl belgilarini qoʻy,

Yoʻnalish ustunlarini oʻrnat.

Kelgan yoʻlingni aniqlab ol.

Qayt, oʻz shaharlaringga qayt.

22Ey vafosiz qiz,

Qachongacha ikkilanasan?!

Egamiz dunyoda yangi bir narsa yaratadi:

Isroil Oʻz Xudosiga chirmashib oladi[*]+.

Xudo xalqining yorqin kelajagi

23Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: “Men xalqimni yana farovonlikka erishtiraman[*]. Shunda Yahudo yurtidagi va barcha shaharlaridagi odamlar Quddusni shunday duo qiladigan boʻlishadi:

«Ey muqaddas togʻ[*],
Solihlik makoni,
Egamiz senga baraka bersin!»+

24Odamlar Yahudo yurtida va uning hamma shaharlarida yashaydilar. U yerda dehqonlar va qoʻylarni boqadigan chorvadorlar boʻladi. 25Men chanqaganlarning chanqogʻini qondiraman, toliqqan jonga orom beraman. 26Shunda odamlar miriqib uxlab, kuchga toʻlib uygʻonadilar[*].”

27Egamiz demoqda: “Shunday kunlar keladiki, Men Isroil va Yahudo yurtlarini odamlarga va hayvonlarga toʻldiraman+. 28Ilgarilari Men bu xalqni qoʻporib, halok qilgan boʻlsam, ularni agʻdarib tashlab, yakson etgan boʻlsam, boshlariga falokat keltirgan boʻlsam, endi ularni qayta bunyod etib, mustahkam qilaman, — deb aytmoqda Egamiz. —+
29Oʻshanda odamlar shunday deb aytmaydigan boʻladi:

«Otalari nordon uzum yeyishgan edi,

Bolalarining tishi qamashdi.»+

30Aksincha, har bir odam qilgan gunohi uchun oʻzi oʻlim jazosini oladi. Kim nordon uzum yegan boʻlsa, oʻshaning tishi qamashadi.”+

31Egamiz demoqda: “Shunday kunlar keladiki, Men Isroil va Yahudo xalqlari bilan yangi ahd tuzaman+. 32Bu yangi ahd Men ularning ota–bobolari bilan tuzgan ahdga oʻxshamaydigan boʻladi. Men ota–bobolarini qoʻlidan yetaklab, Misrdan olib chiqqanimda, ular bilan ahd tuzgan edim. Men ularga sodiq xoʻjayin[*] edim, ammo ular oʻsha ahdimni buzishdi.” Egamizning kalomi shudir+.

33Egamiz shunday demoqda: “Men kelajakda Isroil xalqi bilan tuzadigan ahd shunday boʻladi: Men qonunimni odamlarning ongiga solib qoʻyaman, qonunimni ularning yuraklariga yozaman. Men ularning Xudosi, ular esa Mening xalqim boʻladilar+. 34Shundan keyin odamlar bir–biriga: «Egamizni tanib–biling», demaydigan boʻlishadi. Chunki ularning hammasi — kattasidan tortib, kichigigacha Meni biladigan boʻladi. Men ularning ayblarini kechiraman, gunohlarini hech qachon esga olmayman.” Egamizning kalomi shudir+.

35Kunni yoritsin deya, Egamiz quyosh ato qildi.

Kechasi nur sochsin deya, oy va yulduzlarni yaratdi.

U dengizni koʻpirtirar,
Toʻlqinlarini oʻkirtirar,
Uning nomi Sarvari Olamdir.
U shunday demoqda:+
36“Agar tabiatdagi bu tartib buzilsa,

Isroil nasli ham xalq sifatida yoʻq boʻladi.”+

37Egamiz shunday demoqda:
“Osmonu falakni oʻlchab boʻlmaganday,
Zamin poydevorini[*] tekshirib boʻlmaganday,
Men ham Isroil naslini tark etolmayman,

Qilgan qilmishlari uchun ularni tashlab ketolmayman.”

Egamizning kalomi shudir+.

38Egamiz demoqda: “Shunday kunlar kelyaptiki, Quddus Mening sharafim uchun qayta tiklanadi. Butun shahar Xanonil minorasidan[*] tortib, to Burchak darvozasigacha qayta quriladi+. 39Shahar kengayadi, chegarasi gʻarbdagi Goriv tepaligigacha borib, Goʻax tomon buriladi. 40Oʻliklar koʻmilgan, axlat tashlangan butun Xinnum soyligi[*] va Qidron soyligining sharqidagi Ot darvozasigacha choʻzilgan hamma dalalar Meniki boʻladi, ular muqaddas boʻladi. Quddus shahri endi hech qachon vayron qilinmaydi, xarobaga aylanmaydi.”+

32–BOB

Yeremiyo dala sotib oladi

32^1Yahudo shohi Zidqiyo hukmronligining oʻninchi yilida[*] Yeremiyoga Egamizning soʻzi ayon boʻldi. Oʻsha yili Bobil shohi Navuxadnazar[*] hukmronligining oʻn sakkizinchi yili boʻlib,+
2ayni vaqtda u lashkarlari bilan Quddusni qamal qilib turgan edi. Yeremiyo esa Yahudo shohi saroyidagi soqchilar hovlisiga qamab qoʻyilgan edi+. 3Shoh Zidqiyoning oʻzi Yeremiyoni oʻsha yerga qamatib, shunday degan edi: “Nega sen oʻzingcha bashorat qilib yuribsan?! Axir, sen shunday deb aytyapsan: «Egamiz aytmoqda: Men bu shaharni Bobil shohining qoʻliga topshiraman, shahar taslim boʻladi. 4Yahudo shohi Zidqiyo ham Bobilliklarning[*] qoʻlidan qochib qutulolmaydi. U Bobil shohining qoʻliga topshiriladi. U shoh Navuxadnazarni oʻz koʻzi bilan koʻradi, Navuxadnazar u bilan yuzma–yuz gaplashadi. 5Navuxadnazar Zidqiyoni Bobilga olib ketadi. Men Zidqiyoni jazolamagunimcha Zidqiyo oʻsha yerda qoladi, — deb aytmoqda Egamiz. — Agar Bobilliklarga qarshi jang qilsangizlar, magʻlub boʻlasizlar.»”+

6Yeremiyo shunday deb aytdi: “Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qilib dedi: 7«Ey Yeremiyo, sening oldingga Shallum amakingning oʻgʻli Xanomil keladi. U senga: ‘Onotoʻtdagi dalamni sotib ol. Sen eng yaqin qarindoshim boʻlganing uchun dalamni sotib olish huquqiga egasan[*]’, deb aytadi.»+

8Keyin, xuddi Egamiz aytganidek, soqchilar hovlisiga amakivachcham Xanomil kirib keldi. U menga shunday dedi: «Benyamin hududida joylashgan Onotoʻtdagi dalamni sotib olsang, degan edim. Sen yaqin qarindoshim boʻlganing uchun dalamni oʻzingga mulk qilib olish huquqiga egasan. Dalamni sotib ola qol.» Shunda menga haqiqatan ham Egamiz gapirganini bildim+.

9Men amakivachcham Xanomildan Onotoʻtdagi dalani sotib olib, unga 43 misqol[*] kumushni oʻlchab berdim. 10Keyin vasiqaga qoʻl qoʻyib, uni muhrladim[*], hammasini guvohlar oldida qildim, kumushni tarozida oʻlchab berdim. 11Soʻng muddat va shartlari bayon qilingan vasiqaning muhrlangan nusxasini, shuningdek, muhrlanmagan ochiq nusxani 12Boruxga berdim. Borux Neriyoning oʻgʻli, Maxsiyoning nevarasi edi. Soqchilar hovlisida oʻtirgan hamma yahudiylar, vasiqaga qoʻl qoʻygan guvohlar va amakivachcham Xanomil buning shohidi boʻldilar+. 13Men ularning oldida Boruxga shunday dedim: 14«Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam demoqda: bu vasiqaning ikkala nusxasini, muhrlangan va ochiq nusxalarini olib, xumchaga solib qoʻy, toki ular uzoq yillar davomida saqlanib qolsin. 15Zero, Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam demoqda: bu yurtda odamlar yana uylar, dalalar va uzumzorlar sotib oladigan boʻlishadi.»

Yeremiyoning ibodati

16Men vasiqani Neriyo oʻgʻli Boruxga berganimdan soʻng, Egamizga ibodat qildim:

17Yo Egam Rabbiy! Sen Oʻz qudrating va ajoyibotlaring bilan yeru osmonni yaratding. Sening qoʻlingdan kelmaydigan narsa yoʻq+. 18Sen minglab avlodlarga[*] Oʻzingning sodiq sevgingni koʻrsatasan, ammo otalarning gunohlari uchun bolalarni jazolaysan. Ey buyuk va qudratli Xudo! Sarvari Olamdir Sening noming+. 19Sen dono rejalar tuzib, buyuk ishlar qilasan. Foniy bandalar qilayotgan barcha ishlarni kuzatib turasan. Ularni qilmishiga yarasha jazolaysan, qilgan ishiga yarasha taqdirlaysan+. 20Sen Misrda yodda qoladigan alomatu moʻjizalar koʻrsatding. Hozirgi kunda ham Isroil va butun odamzod orasida Sening noming nihoyatda mashhur+.

21Alomatu moʻjizalaring, Oʻz qudratingu ajoyibotlaring, buyuk bir dahshating bilan Sen Oʻz xalqingni Misrdan olib chiqqan eding+. 22Ota–bobolariga vaʼda qilgan, sut va asal oqib yotgan yurtni[*] ularga bergan eding+. 23Ular bu yurtga kelib, uni mulk qilib oldilar. Ammo Senga boʻysunmadilar, qonunlaringga rioya qilmadilar. Buyurgan amrlaringni bajarmadilar. Shu sababdan Sen bu falokatlarning hammasini ularning boshiga solding+.

24Ana endi Bobilliklar Quddusga hujum qilyaptilar. Quddusni qoʻlga kiritish uchun shahar devoriga qiyalatib tuproq uyyaptilar[*]. Qirgʻin, ocharchilik va oʻlat dastidan shahar taslim boʻladi. Oʻzing koʻrib turganingdek, aytganlaringning bari bajo boʻlyapti+. 25Ey Egam Rabbiy, shahar Bobilliklarga taslim boʻlayotgan shunday bir paytda Sen menga: «Guvohlar oldida kumushga dala sotib ol», deding–a!”

26Egamiz Yeremiyoga Oʻz soʻzini ayon qildi:+
27“Men Egangizman. Men barcha tirik jonning Xudosiman. Qoʻlimdan kelmaydigan ish yoʻq! 28Shunday ekan, Men bu shaharni Bobilliklarga, Bobil shohi Navuxadnazarga taslim qilib beraman, — deb aytmoqda Egamiz. — Ular shaharni qoʻlga kiritadilar. 29Sizlarga hujum qilib kelayotgan oʻsha Bobilliklar shaharga oʻt qoʻyadilar. Quddusdagi uylarni yondirib tashlaydilar! Axir, Quddus aholisi uylarining tomlari ustida Baalga qurbonliklar kuydirib, boshqa xudolarga sharob nazrlarini keltirib, Meni gʻazablantirdi.”+

30Egamiz shunday demoqda: “Isroil va Yahudo xalqlari yoshligidan beri oldimda faqat qabihlik qilishadi. Qachon qarasa, Isroil xalqi oʻz ishlari bilan Meni gʻazablantirib yuradi+. 31Bu shahar bino boʻlgandan buyon, to bugunga qadar, shahar aholisi Meni qattiq gʻazablantirib kelmoqda. Men ularni huzurimdan daf qilaman, 32chunki Isroil va Yahudo xalqlari — shohlariyu aʼyonlari, ruhoniylariyu paygʻambarlari, Yahudo va Quddusda yashagan hamma odamlar qilgan yovuzliklari bilan jahlimni chiqardilar+. 33Ular Menga yuz burmay, orqa oʻgirdilar. Men ularni toʻgʻri yoʻlga solmoqchi boʻlib astoydil harakat qilgandim, ammo ular Menga quloq solmadilar, oʻzlariga saboq olmadilar. 34Mening nomim bilan atalgan uyga jirkanch butlarini oʻrnatib, uyimni harom qildilar+. 35Xinnum soyligida[*] Baalga sajdagohlar[*] qurdilar. U yerda oʻgʻil–qizlarini Moʻlaxga qurbonlik qilib, olovda kuydirdilar[*]. Men ularga bunday jirkanch ishni amr qilmaganman, bu hatto xayolimga ham kelmagan. Natijada bu qilmishlari tufayli Yahudo xalqi jazoga loyiq boʻldi+.

Egamizning umidbaxsh vaʼdasi

36Ey Yeremiyo, sen bu shahar haqida: «Quddus shahri qirgʻin, ocharchilik va oʻlat dastidan Bobil shohining qoʻliga topshiriladi», deb aytyapsan. Bu gaping toʻgʻri. Ammo Men, Isroil xalqining Xudosi — Egangiz, aytamanki,+
37xalqimni qahr–gʻazab va qattiq jahl ustida turli yurtlarga tarqatib yuborganimdan keyin, ularni yigʻib olaman. Ularni yana mana shu yerga olib kelaman. Ular bu yerda osoyishta umr kechiradilar+. 38Ular Mening xalqim boʻladi, Men esa ularning Xudosi boʻlaman+. 39Ular Mendan har doim qoʻrqsin deb, ularni yakdil qilaman, hammasini hayotning bir maqsadi tomon yoʻnaltiraman. Shunda oʻzlariga ham, bolalariga ham yaxshi boʻladi+. 40Men ular bilan abadiy ahd tuzaman. Ularga doim yaxshilik qilishdan qochmayman. Mendan yuz oʻgirib ketmasliklari uchun ularning yuraklariga Mendan qoʻrqish hissini solib qoʻyaman+. 41Men ularga yaxshilik qilganimdan xursand boʻlaman, ularni jonu dilim bilan bu yurtda albatta mustahkam oʻrnashtiraman.”+

42Egamiz shunday demoqda: “Men bu xalqning boshiga katta falokatni qanday yogʻdirgan boʻlsam, vaʼda qilgan barcha ezguliklarimni ham ustilariga xuddi shunday yogʻdiraman+. 43Odamlar bu yurt haqida: «Ha, yurtimiz Bobilliklarga taslim boʻldi, odamlar va hayvonlarsiz huvullab qoldi», deb aytishyapti. Ammo shunday kun keladiki, bu yurtdagi dalalar yana sotiladigan boʻladi. 44Odamlar bu dalalarni kumushga sotib oladilar, guvohlar oldida vasiqalarga qoʻl qoʻyib, muhr bosadilar. Bunday hodisa Benyamin hududida, Quddus atrofida, Yahudo shaharlarida, qirlarda, gʻarbdagi qir etaklarida va Nagav choʻlida sodir boʻladi. Axir, Men xalqimni yana farovonlikka erishtiraman[*].” Egamizning kalomi shudir+.

33–BOB

Egamizning ikkinchi umidbaxsh vaʼdasi

33^1Yeremiyo soqchilar hovlisida qamoqda oʻtirganda, Egamiz unga ikkinchi marta Oʻz soʻzini ayon qildi:+
2“Ey Yeremiyo, Men Egangman, olamni yaratgan, yerga shakl berib, uni oʻrnatgan Xudoyingman. 3Menga iltijo qil, senga javob beraman. Sen hali bilmaydigan buyuk sirlarni senga aytaman+. 4Shunday ekan, Quddus ahliga ayt: «Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shunday demoqda: sizlar dushmanning qamal inshootlaridan[*] va uning qilichidan saqlanmoqchi boʻlib, shahringiz devorlarini mustahkam qildingiz. Buning uchun uylaringizni, hatto Yahudo shohlarining saroylarini buzdingizlar+. 5Sizlar Bobilliklar[*] bilan jang qilasizlar. Ular esa vayrona uylaringizni jasadlarga toʻldiradilar. Men qahr–gʻazabga toʻlib, xalqimni qiraman! Xalqimning qabihliklari tufayli bu shahardan yuz oʻgirdim. 6Shunga qaramay, bu shaharga yana shifo beraman, uni sogʻaytiraman. Aholisini sogʻ–salomat qilib, cheksiz tinchlik va osoyishtalikdan bahramand etaman+. 7Men Yahudo va Isroil xalqlarini yana farovonlikka erishtiraman[*], avvalgiday qayta bunyod etaman+. 8Menga qarshi qilgan barcha gunohlaridan ularni poklayman, bosh koʻtarib qilgan gunohlarini kechiraman+. 9Yer yuzidagi hamma xalqlar oldida Quddus Menga shuhrat, quvonch va shon–sharaf keltiradi. Quddusga qilgan yaxshiligimni, uning ravnaqini koʻrgan barcha ellarni qoʻrquv va titroq bosadi.»”

10Egamiz shunday demoqda: “Sizlar, bu huvullagan shaharda na odam, na hayvon bor, deb aytasizlar. Aytganingiz bejiz emas. Yahudo shaharlari bilan Quddus koʻchalari huvullab qolgan, u yerda na odam, na hayvon bor. Biroq u yerda siz yana bir bor+
11quvonchu shodlik sadolarini, kelin–kuyov ovozlarini eshitasiz. Odamlar Egasining uyiga yana shukrona nazrlarini keltiradilar, shunday deb yana kuylaydilar:

«Shukrona ayting Sarvari Olamga, U yaxshidir!

Uning sodiq sevgisi abadiydir!»

Men bu yurtni ilgarigi farovonligiga erishtiraman.” Egamizning kalomi shudir+.

12Sarvari Olam shunday demoqda: “Odam va hayvonsiz huvullab qolgan bu joyda, yurtning hamma shaharlarida yana yaylovlar boʻladi, choʻponlar u yerda qoʻylarini oʻtlatishadi. 13Qirlardagi shaharlarda, gʻarbiy qir etaklaridagi, Nagav choʻlidagi va Benyamin hududidagi shaharlarda, Quddus atrofida, Yahudo shaharlarida choʻponlar yana qoʻylarini sanaydigan boʻladi.” Egamizning kalomi shudir.

14Egamiz shunday demoqda: “Men Isroil[*] va Yahudo xalqlariga bergan ezgu vaʼdamni bajaraman. Vaʼdamni bajaradigan kunlar yaqinlashib kelyapti. 15Oʻsha kunlarda Men Dovud naslidan solih bir novdani[*] yetishtiraman. Yurtda u adolatu toʻgʻrilik ila ish tutadi+. 16Oʻsha kunlarda Yahudo xalqi bexatar yashaydi, Quddus aholisi osoyishta hayot kechiradi. Quddus shahri «Egamiz najotkorimizdir» deb nom oladi.”+

17Egamiz shunday demoqda: “Dovudning nasli Isroil taxtida abadiy oʻtiradi+. 18Levi avlodidan boʻlgan ruhoniylar esa huzurimda qurbonliklar kuydirib, don nazrlarini keltiradilar, ular abadulabad Menga qurbonliklar qiladilar.”

19Egamizning soʻzi Yeremiyoga ayon boʻldi+. 20Egamiz shunday dedi: “Bordi–yu, birontangiz tun va kun bilan tuzgan amrimni buzishga qodir boʻlsangiz, ularning tartibini oʻzgartira olsangiz, 21shundagina Men ham Dovud va Menga xizmat qilayotgan Levi avlodi bilan tuzgan ahdimni buzaman, Dovud sulolasini taxtdan tushiraman+. 22Men qulim Dovud naslini va Menga xizmat qilayotgan Levi avlodini osmondagi yulduzlarday, dengizdagi qumday son–sanoqsiz qilaman.”+

23Yeremiyoga Egamizning ushbu soʻzi ayon boʻldi: 24“Bu odamlarning gapini eshitdingmi? Ular, Egamiz Oʻzi tanlagan ikkita xalqni — Isroil va Yahudoni rad etdi, deb aytib yurishibdi. Bu odamlar xalqimdan shunchalik hazar qilishadiki, uni endi xalq deb tan olishdan or qilishyapti.” 25Egamiz shunday demoqda: “Men kun va tunga bergan amrimni, osmonu falak uchun oʻrnatgan qonun–qoidalarimni hech qachon oʻzgartirmayman+. 26Shu singari, Yoqb avlodini va qulim Dovud sulolasini rad etmayman. Men doimo Dovud naslidan shoh tanlayman. Uni Ibrohim, Isʼhoq va Yoqub avlodining ustidan hukmron qilib qoʻyaman. Men xalqimni yana farovonlikka erishtiraman, ularga rahm–shafqat koʻrsataman.”+

34–BOB

Zidqiyo uchun xabar

34^1Bobil shohi Navuxadnazar[*] oʻz lashkari, qoʻli ostidagi barcha shohliklaru xalqlar bilan birga Quddusga va uning yon–atrofidagi shaharlarga qarshi jang qilayotgan edi. Shunda Egamiz Oʻz soʻzini Yeremiyoga ayon qildi:+
2“Qani boʻl, Yeremiyo, Yahudo shohi Zidqiyo[*] huzuriga bor. Unga ayt: «Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shunday demoqda: Men bu shaharni Bobil shohiga taslim qilaman, u shaharga oʻt qoʻyadi+. 3Sen ham Bobil shohining qoʻlidan qochib qutula olmaysan. Odamlar seni tutib oladilar. Bobil shohining qoʻliga topshiradilar. Sen oʻz koʻzing bilan Bobil shohini koʻrasan, u sen bilan yuzma–yuz gaplashadi. Keyin seni Bobilga joʻnatib yuboradi+.

4Biroq, ey Yahudo shohi Zidqiyo, Egamizning soʻzini eshit! Egamiz sen haqingda shunday demoqda: sen qilichdan halok boʻlmaysan. 5Tinchgina olamdan koʻz yumasan. Odamlar ota–bobolaringni, sendan oldin oʻtgan shohlarni qanday dafn qilishgan boʻlsa, ularning sharafiga qanday gulxan yoqishgan boʻlsa[*], sening sharafingga ham shunday gulxan yoqishadi. Yigʻi–sigʻi qilib: ‘Voy, xojam!’ deya marsiya aytishadi. Egamizning kalomi shudir.»”+

6Yeremiyo paygʻambar bularning hammasini Quddusda Yahudo shohi Zidqiyoga aytdi. 7Shu orada Bobil shohining lashkari Quddus, Laxish va Ozikah shaharlariga hujum qilayotgan edi. Yahudoning mustahkam shaharlaridan oʻshalargina yovga hanuzgacha taslim boʻlmagan edi+.

Xalq ibroniy qullarni ozod qilish ahdiga rioya qilmaydi

8Shoh Zidqiyo Quddusdagi butun aholi bilan ahd qilib, ibroniy qullarni ozodlikka chiqarishni eʼlon qilgandan keyin, Yeremiyoga Egamizning soʻzi ayon boʻldi.

9Zidqiyo qilgan ahdga koʻra, hamma ibroniy qullarga va choʻrilarga ozodlik berilishi lozim edi. Yahudiy birodarlarni qullikda tutish man etilgan edi+. 10Aʼyonlar bilan butun xalq ahd shartlariga koʻndi. Ular oʻz qullari bilan choʻrilarini ozod qilishga, ularni bundan keyin qul qilib olmaslikka rozi boʻlgan edilar. Barcha quldorlar ahdga rioya qilgan holda, qullariga ozodlik berishdi. 11Keyinchalik[*] esa oʻz fikrlaridan qaytib, ozod qilgan qul va choʻrilarni majburlab, oʻzlariga yana qul qilib olishdi.

12Shunda Egamizning soʻzi Yeremiyoga ayon boʻldi. 13Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shunday demoqda: “Men ota–bobolaringizni Misrdagi qullikdan olib chiqqanimda, ular bilan ahd qilib, shunday degan edim[*]:+
14«Oʻzini sizga sotib, olti yil xizmat qilgan har bir ibroniy qulni ozod qilinglar.» Ammo ota–bobolaringiz aytganlarimga eʼtibor bermadilar, Menga quloq solmadilar+. 15Yaqinda esa sizlar tavba qilgan edingizlar. Mening huzurimda — Oʻzimning nomim bilan atalgan uyimda turib, birodarlaringizni ozod qilishga ahd qilgan edingiz. Mening nazarimda bu ishingiz toʻgʻri edi. 16Keyin esa sizlar fikringizdan qaytdingizlar. Meni badnom qildingizlar. Oʻz xohishlariga koʻra, ozod qilingan qulu choʻrilaringizni qaytarib oldingizlar, ularni qul boʻlishga majbur qildingizlar.”

17Egamiz shunday demoqda: “Sizlar Menga itoatsizlik qilib, yoru doʻstlaringizni, qoʻni–qoʻshnilaringizni qoʻyib yubormadingiz, shuning uchun Men sizlarni qoʻyib yuboraman. Mana, urush, qahatchiligu oʻlatga yoʻlingiz ochiq! Ahvolingizni dunyodagi barcha shohliklar koʻrib, dahshatga tushadi+. 18Ahdimni buzgan bu odamlarni Men jazolayman. Ular huzurimda ahd tuzgan edilar, buzoqni ikki qismga boʻlib, ikki boʻlagi orasidan oʻtgan edilar[*]. Ammo ahd shartlariga rioya qilmadilar. Shuning uchun Men ularni boʻgʻizlangan buzoqning holiga tushiraman. 19Buzoqning ikki boʻlagi orasidan oʻtgan Yahudo aʼyonlarini, Quddus maʼmurlarini, saroy amaldorlarini, ruhoniylarini va xalq ommasini jazolayman. 20Ularda qasdi borlarga oʻzlarini topshiraman, dushman qoʻliga beraman. Jasadlari qushlarga va yovvoyi hayvonlarga yem boʻladi+. 21Yahudo shohi Zidqiyoni ham aʼyonlari bilan birga dushman qoʻliga beraman, ularda qasdi borlarga topshiraman. Vaqtinchalik chekingan Bobil shohining lashkariga[*] ularni taslim qilaman+. 22Men buyruq berib, Bobilliklarni bu shaharga qaytarib olib kelaman. Ular sizlarga hujum qiladilar. Shaharni qoʻlga olib, oʻt qoʻyadilar. Yahudo shaharlari vayron boʻladi, u yerda hech kim yashamaydi.” Egamizning kalomi shudir+.

35–BOB

Yeremiyo va Raxav nasli

35^1Yoʻshiyo oʻgʻli shoh Yohayiqim[*] hukmronlik qilgan davrda Egamiz Oʻz soʻzini Yeremiyoga ayon qildi:+
2“Qani boʻla qol, Yeremiyo, Raxav xonadoni huzuriga borib, u yerdagi odamlar bilan gaplash. Soʻng uyimdagi yon xonalarning biriga ularni taklif qilgin–da, sharobdan quyib ber.”+
3Men borib, Xavazinyoning nevarasi — Yeremiyo oʻgʻli Yazaniyoni aka–ukalari bilan birga, hamma oʻgʻillarini va butun Raxav xonadonini chaqirib, 4Egamizning uyiga boshlab keldim. Ularni Yixdaliyo oʻgʻli Xanon paygʻambarning oʻgʻillariga qarashli xonaga olib kirdim. Bu xonaning yonida Maʼbad aʼyonlarining xonasi, tagida esa Shallum oʻgʻli Masiyoning xonasi joylashgan edi. Masiyo Maʼbad darvozaboni boʻlib xizmat qilar edi. 5Men dasturxonga idishlarni toʻldirib sharob tortdim, piyolalar qoʻydim. Soʻng Raxav nasliga:

— Marhamat qilib, sharobdan ichinglar, — deb taklif qildim.

6Ular shunday dedilar:

— Biz sharob ichmaymiz. Bobokalonimiz Raxav oʻgʻli Yohunadav[*] bizga shunday amr qilgan: “Zinhor sharob ichmanglar, bolalaringiz ham ichmasin+. 7Uylar qurmanglar, ekin ekmanglar, uzumzorlar barpo qilmanglar, ularni oʻzingizga mulk qilib olmanglar. Koʻchib borgan joyingizda uzoq vaqt yashay olishingiz uchun chodirlarda kun kechiringlar.” 8Shuning uchun biz bobokalonimizning amriga boʻysunib, hech qachon sharob ichmaymiz, xotinlarimiz ham, oʻgʻil–qizlarimiz ham sharob ichmaydilar. 9Oʻzimiz uchun uylar qurmaymiz, ekin ekmaymiz, bizda na uzumzor bor, na dala bor. 10Biz bobokalonimiz Yohunadavning amriga itoat qilib, bir umr chodirlarda yashab keldik. 11Ammo Bobil shohi Navuxadnazar[*] bu yurtga bostirib kelgandan soʻng, Bobil[*] va Oram lashkarlaridan qoʻrqib, Quddusga kelishga qaror qilgan edik. Shu sababdan hozir biz Quddusda yashab yuribmiz+.

12Shundan soʻng Yeremiyoga Egamizning quyidagi soʻzi ayon boʻldi. 13Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam unga shunday dedi: “Qani boʻl, Yeremiyo, Yahudo xalqi va Quddus aholisining huzuriga borib, shunday deb taʼna qil: sizlar oʻzi saboq olasizlarmi?! Menga itoat qilishni oʻrganasizlarmi oʻzi?! 14Ana, koʻrib qoʻying, Raxav nasli oʻz bobokalonining amriga itoat qilgani uchun bugunga qadar sharobni ogʻziga ham olmay yuribdi. Men esa sizlarga qayta–qayta gapirgan boʻlsam ham, sizlar Menga itoat qilmadingizlar. 15Men paygʻambar qullarimni oldingizga qayta–qayta joʻnatdim. Ular orqali sizlarni shunday deb ogohlantirgan edim: «Sizlarga va ota–bobolaringizga Men bergan bu yurtda yashay olishingiz uchun yomon yoʻlingizdan qaytinglar. Turmush tarzingizni oʻzgartiringlar. Boshqa xudolarga ergashmanglar. Ularga xizmat qilmanglar.» Ammo sizlar quloq solmadingizlar, gapimga kirmadingizlar+. 16Yohunadavning avlodi oʻz bobokaloni buyurib ketgan amrni ijro etdi, bu xalq esa Menga itoat qilmadi.”

17Shuning uchun Isroil xalqining Xudosi, Parvardigori Olam — Egamiz shunday demoqda: “Men Yahudo va Quddus aholisiga gapirgan edim, ammo ular gaplarimga quloq solmadilar, ularni chaqirgan edim, ammo Menga javob bermadilar. Shuning uchun Oʻzim aytgan barcha balo–qazolarni ularning boshlariga yogʻdiraman.”+

18Raxav xonadoniga esa Yeremiyo shunday dedi: “Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam demoqda: «Sizlar bobokaloningiz Yohunadavning amriga itoat etdingiz, uning nasihatlarini rad etmay, aytganlarining hammasini bajardingiz, shuning uchun 19Raxav oʻgʻli Yohunadav avlodidan boʻlgan kishi huzurimda abadulabad xizmat qiladigan boʻladi.» Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olamning kalomi shudir.”

36–BOB

Borux oʻrama qogʻozga yozilgan soʻzlarni Maʼbadda oʻqiydi

36^1Yahudo shohi Yoʻshiyo oʻgʻli Yohayiqim hukmronligining toʻrtinchi yilida[*] Yeremiyoga Egamizning shu soʻzi ayon boʻldi:+
2“Oʻrama qogʻoz[*] ol. Isroil, Yahudo va barcha shohliklarga qarshi Men aytgan soʻzlarni yozib qoʻy. Senga ilk bor Yoʻshiyo davrida[*] ayon qilgan soʻzimdan tortib, to bugunga qadar aytgan barcha gaplarimni yoz+. 3Balki Yahudo xalqi Men boshlariga keltirmoqchi boʻlgan falokatlar haqida eshitib, yovuz yoʻllaridan qaytar. Shunda Men ularning aybu gunohlarini kechiraman.”+

4Yeremiyo Neriyo oʻgʻli Boruxni chaqirib, Egamizning aytgan hamma soʻzlarini yozdirdi+. 5Soʻng Yeremiyo Boruxga tayinlab dedi: “Egamizning uyiga kirish menga man etilgan. 6Shuning uchun roʻza kuni sen oʻzing u yerga borasan. U yerdagi odamlarga men senga yozdirgan Egamizning soʻzlarini oʻrama qogʻozdan oʻqib berasan. Oʻsha kuni Yahudoning turli shaharlaridan kelgan xaloyiq Egamizning uyida boʻladi, ular ham oʻqiganingni eshitib olsin. 7Balki ular Egamizga yolvorib, yovuz yoʻllaridan qaytishar. Axir, Egamiz qahru gʻazabini ularga sochishini eʼlon qildi!” 8Neriyo oʻgʻli Borux Yeremiyoning aytganlarini toʻla–toʻkis bajardi. U Egamizning uyiga bordi, oʻrama qogʻozga bitilgan Egamizning soʻzlarini oʻqidi.

9Bu voqea Yahudo shohi Yoʻshiyo oʻgʻli Yohayiqim hukmronligining beshinchi yili toʻqqizinchi oyida[*] sodir boʻldi. Quddus aholisi bilan Yahudo shaharlaridan kelgan butun xalq Egamizga bagʻishlab roʻza tutgan edi+. 10Shunda Borux Egamiz uyining Yangi darvozasi yonidagi yuqori hovlida joylashgan Shofon oʻgʻli kotib Gamariyoning xonasiga kirdi. U yerdan turib, oʻrama qogʻozga bitilgan Yeremiyoning soʻzlarini butun xalqqa ovoz chiqarib oʻqib berdi+.

Borux oʻrama qogʻozni aʼyonlarga oʻqib beradi

11Gamariyo oʻgʻli Mixiyo oʻrama qogʻozga bitilgan Egamizning soʻzlarini eshitgach, 12darhol shoh saroyidagi kotibning xonasiga joʻnadi. Barcha aʼyonlar oʻsha yerda jamuljam boʻlib oʻtirgan ekan: ular — kotib Elishama, Shamayo oʻgʻli Daloyo, Axbor oʻgʻli Elnatan, Shofon oʻgʻli Gamariyo, Xanoniyo oʻgʻli Zidqiyo va boshqa aʼyonlar edilar+. 13Borux oʻrama qogʻozdan xalqqa oʻqib bergan barcha soʻzlarni Mixiyo ularga aytib berdi. 14Aʼyonlar Kushi oʻgʻli Shalamiyo avlodidan boʻlgan Nataniyo oʻgʻli Yohudini Boruxning oldiga joʻnatib, shunday gapni aytib yubordilar: “Xalqqa oʻqib bergan oʻrama qogʻozni olib, huzurimizga kelgin.” Neriyo oʻgʻli Borux oʻrama qogʻozni olib aʼyonlarning oldiga bordi. 15Aʼyonlar Boruxga:

— Qani, oʻtir, bizga ham oʻrama qogʻozdagi soʻzlarni oʻqib ber, — dedilar. Borux oʻqidi. 16Aʼyonlar eshitgan soʻzlaridan vahimaga tushib, bir–birlariga qarab qoldilar. Soʻng Boruxga:

— Bu haqda shohni xabardor qilishimiz zarur, — dedilar. 17Ular Boruxdan soʻradilar:

— Bularni qayerdan olib yozding? Bu soʻzlarni senga aytgan, mabodo, Yeremiyo emasmi?

18— Ha, Yeremiyoning oʻzi aytib turdi, men esa uning aytganlarini siyoh bilan oʻrama qogʻozga yozdim, — deb javob berdi Borux.

19— Yeremiyo bilan borib, biron joyga yashirinib olinglar, hech kim bu haqda bilmasin, — deb tayinlashdi aʼyonlar.

Shoh oʻrama qogʻozni yoqib yuboradi

20Aʼyonlar oʻrama qogʻozni kotib Elishamaning xonasida qoldirdilar, oʻzlari esa shoh huzuriga borib, hamma gapni yetkazdilar. 21Shoh oʻrama qogʻozni olib kelish uchun Yohudini joʻnatdi. Yohudi kotib Elishama xonasidan oʻrama qogʻozni olib kelib, uni shohga va shoh huzuridagi aʼyonlarga oʻqib berdi.

22Kech kuz[*]. Shoh qishki saroyida oʻtirar, yonidagi manqalda oʻt yonib turar edi+. 23Yohudi oʻrama qogʻozdan uch–toʻrt ustunni oʻqib boʻlishi bilanoq, shoh Yohayiqim kotibning pichoqchasi bilan oʻramning oʻsha qismini qirqib, manqaldagi olovga tashlayverdi. U oʻrama qogʻozning hammasini olovda yondirib boʻlguncha shunday qilaverdi. 24Oʻrama qogʻozdagi soʻzlarni eshitgan shoh bilan xizmatkorlar qoʻrquvga tushmadilar, qaygʻudan kiyimlarini yirtmadilar[*]+. 25Elnatan, Daloyo va Gamariyo shohga yolvorib, oʻrama qogʻozni yondirmang, deb iltimos qilgan boʻlsalar ham, shoh ularga quloq solmadi. 26U shahzoda Yaraxmalga, Ozriyol oʻgʻli Sarayoga va Abdal oʻgʻli Shalamiyoga, Yeremiyo paygʻambarni va kotib Boruxni tutib kelinglar, deb buyurdi. Egamiz esa Yeremiyo bilan Boruxni yashirgan edi+.

Yeremiyo Xudoning soʻzlarini boshqatdan yozdiradi

27Yeremiyo Boruxga yozdirgan oʻrama qogʻozni shoh yoqib yuborgandan keyin, Yeremiyoga Egamizning quyidagi soʻzi ayon boʻldi: 28“Yeremiyo, boshqa bir oʻrama qogʻoz ol. Unga Yahudo shohi Yohayiqim yondirib yuborgan avvalgi oʻrama qogʻozdagi hamma soʻzlarni yoz. 29Yahudo shohi Yohayiqimga esa shunday deb ayt: «Egamiz demoqda: oʻrama qogʻozda: ‘Bobil shohi albatta keladi, yurtni vayron qiladi, odamlaru hayvonlarni qirib tashlaydi’, deb yozilgani uchun sen Yeremiyoga doʻq qilibsan, oʻrama qogʻozni yoqib yuborishga jurʼat etibsan+. 30Shuning uchun, ey Yahudo shohi Yohayiqim, Egamiz sen haqingda shunday demoqda: sening avlodingdan birontasi ham Dovud taxtida oʻtirmaydi[*]. Sening jasadingni odamlar uloqtirib yuborishadi, oʻliging kunning jaziramasida, tunning sovugʻida qoladi+. 31Men seni, sening avlodingu aʼyonlaringni qilgan gunohlaringiz uchun jazolayman. Oʻzim aytgan barcha falokatlarni sizlarning boshingizga, Quddus aholisi va Yahudo xalqining boshiga yogʻdiraman, chunki sizlar Menga quloq solmadingizlar.»”

32Yeremiyo boshqa bir oʻrama qogʻoz olib, Neriyo oʻgʻli kotib Boruxga berdi. Soʻng Yahudo shohi Yohayiqim yondirib yuborgan avvalgi oʻrama qogʻozdagi barcha soʻzlarni unga yozdirdi. Ammo bu safar oʻramga shu mazmundagi koʻp xabarlar qoʻshilgan edi.

37–BOB

Shoh Zidqiyo Yeremiyodan maslahat soʻraydi

37^1Bobil shohi Navuxadnazar[*] Yoʻshiyo oʻgʻli Zidqiyoni[*] Yohayiqim oʻgʻli Yohayixinning[*] oʻrniga Yahudo shohi qilib tayinladi+. 2Ammo na shoh, na aʼyonlari, na yurtdagi xalq Egamizning Yeremiyo orqali aytgan soʻzlariga quloq solar edilar+.

3Shoh Zidqiyo Shalamiyo oʻgʻli Yohuxal bilan Masiyo oʻgʻli ruhoniy Zafaniyoni Yeremiyo paygʻambarning oldiga yuborar ekan, shu gaplarni ayttirib yubordi: “Iltimos, biz uchun Egamiz Xudoga iltijo qil.”+
4Yeremiyo shu vaqtgacha qamoqqa olinmaganligi uchun xalq orasida bemalol yurar edi+. 5Shu orada firʼavn lashkari Misrdan chiqdi[*]. Quddusni qamal qilib turgan Bobilliklar[*] bu xabarni eshitishgach, Quddusdan chekindilar+.

6Shunda Egamiz soʻzini Yeremiyoga ayon qildi+. 7Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shunday demoqda: “Xudoning soʻzini bilmoqchi boʻlib, ikkovingizni oldimga yuborgan Yahudo shohiga shunday deb ayting: sizlarga yordam bermoqchi boʻlib kelayotgan firʼavn lashkari oʻz yurti — Misrga qaytib ketadi. 8Bobilliklar esa Quddusga qaytib kelib, shaharga qarshi jang qiladilar. Ular shaharni qoʻlga olib, yondirib yuboradilar.”+

9Egamiz yana shunday demoqda: “Bobilliklar endi qaytib kelishmaydi, deb oʻzlaringizni aldamanglar, chunki ular albatta qaytib kelishadi. 10Bordi–yu, sizlar Bobilliklarning butun lashkarini magʻlub qilganingizda ham, ularning chodirlarida qolgan yaradorlar kelib, shahringizga oʻt qoʻygan boʻlardi.”

Yeremiyo zindonga tashlanadi

11Firʼavn lashkari yaqinlashib kelayotgani uchun Bobilliklar Quddusdan chekindilar. 12Shunda Yeremiyo Benyamin hududidagi[*] xalq orasida oʻziga tegishli yer ulushini koʻrish uchun Quddus shahridan ketmoqchi boʻldi. 13U Quddusning Benyamin darvozasiga yetib kelgach, soqchilar boshligʻi Yiriyo:

— Sen Bobilliklarning oldiga qochib ketmoqchisan, — deb uni qamoqqa oldi. Yiriyo Shalamiyoning oʻgʻli, Xanoniyoning nevarasi edi+.

14— Yolgʻon! — dedi Yeremiyo, — men Bobilliklarning oldiga qochmoqchi emasman.

Ammo Yiriyo Yeremiyoning gapiga quloq solishni istamadi, uni hibsga olib, aʼyonlarning oldiga olib bordi. 15Aʼyonlar Yeremiyodan gʻazablanib, uni kaltaklashdi. Soʻng kotib Yoʻnatanning zindonga aylantirilgan uyiga qamab qoʻyishdi+. 16Shunday qilib, Yeremiyo uzoq vaqt zindon hujralaridan birida yotdi.

17Oradan vaqt oʻtdi. Shoh Zidqiyo Yeremiyoni saroyiga chaqirtirib:

— Egamizdan biron xabar bormi? — deb yashirincha soʻradi.

— Ha, bor, — dedi Yeremiyo. — Siz Bobil shohining qoʻliga tushasiz+. 18Nega ular meni zindonga tashlashdi? Men aʼyonlaringizga va bu xalqqa qarshi nima gunoh qilibman?! — dedi yana u. 19— “Bobil shohi sizga hujum qilmaydi, yurtimizga u tajovuz qilmaydi”, deb bashorat qilgan paygʻambarlaringiz qani?!+
20Yolvoraman, olampanohim, iltijoimni rad etmang, meni kotib Yoʻnatanning uyiga qaytarib yubormang. U yerda adoyi tamom boʻlaman.

21Shoh Zidqiyo, Yeremiyoni soqchilar hovlisiga qamab qoʻyinglar, shaharda non qolmaguncha, har kuni unga novvoy rastasidan bittadan non olib beringlar, deb buyurdi. Shunday qilib, Yeremiyo soqchilar hovlisida qoldi+.

38–BOB

Yeremiyoni sardobaga tashlashadi

38^1Matton oʻgʻli Shafatiyo, Pashxur oʻgʻli Gadaliyo, Shalamiyo oʻgʻli Yohuxal[*] va Malkiyo oʻgʻli Peshxur Yeremiyoning xalqqa aytgan shu soʻzlarini eshitgan edilar:+
2“Egamiz demoqda: «Shaharda qolganlar qilichdan, qahatchilik va oʻlatdan nobud boʻladilar. Bobilliklarning[*] oldiga chiqqanlar esa tirik qoladilar. Bu odamlar hech boʻlmaganda oʻz jonlarini saqlab qoladilar+. 3Bobil shohining lashkari albatta bu shaharni taslim qilib, qoʻlga kiritadi.» Egamizning kalomi shudir.”+

4Aʼyonlar shohga arz qilib:

— Bu odamni yoʻq qilish kerak! — dedilar, — chunki u oʻzining bemaʼni gaplari bilan shaharda qolgan jangchilaru odamlarning ruhini tushirmoqda. U xalqimizning foydasini emas, zararini koʻzlamoqda+.

5— Juda soz, — dedi shoh, — u bilan xohlaganingizni qiling. Men sizlarga monelik qila olmayman+.

6Aʼyonlar Yeremiyoni ushlab, arqonlarga bogʻlab sardobaga tushirdilar. Soqchilar hovlisidagi bu suvsiz sardoba shahzoda Malkiyoga tegishli boʻlib, sardobada balchiqdan boshqa hech narsa yoʻq edi. Yeremiyo balchiqqa botib qoldi+.

7Yeremiyo sardobaga tashlangani haqida shoh saroyining amaldori Habashistonlik[*] Obidmalek xabardor boʻldi. Shoh oʻsha paytda Benyamin darvozasidagi mahkamada[*] edi+. 8Obidmalek saroydan chiqdi–da, shohning oldiga borib dedi:

9— Shoh hazratlari, Yeremiyo paygʻambarni sardobaga tashlagan odamlar qabihlik qilishibdi. Shaharda non qolmagan boʻlsa, Yeremiyo u yerda ochlikdan oʻladi–ku+.

10Shoh Habashistonlik Obidmalekka shunday amr qildi:

— Bu yerdan oʻttizta odamni olgin–da, borib Yeremiyoni sardobadan chiqarib ol. Tagʻin u yerda oʻlib qolmasin.

11Obidmalek yoniga odamlarni olib, saroy xazinasining ostki qismida joylashgan xonaga kirdi. U yerdan eski–tuski kiyimlar va latta–putta topib, ularni arqonlarga bogʻlab, Yeremiyoga tushirdi. 12Soʻng Yeremiyoga dedi: “Arqon tanangizni qiyib yubormasligi uchun lattalarni arqon bilan qoʻltigʻingiz orasiga qoʻying.” Yeremiyo aytilganday qildi. 13Odamlar Yeremiyoni arqonlar yordamida sardobadan chiqarib oldilar. Yeremiyo soqchilar hovlisida qoldi.

Zidqiyo Yeremiyoga maslahat soladi

14Shoh Zidqiyo[*] Yeremiyo paygʻambarni chaqirtirdi, uni Egamiz Maʼbadining uchinchi kirishida[*] kutib oldi.

— Sendan bir narsani soʻramoqchiman, — dedi shoh. — Mendan hech narsani yashira koʻrma.

15— Sizga haqiqatni aytsam, meni oʻldirishingiz aniq, — dedi Yeremiyo. — Sizga maslahat berganim bilan, baribir quloq solmaysiz.

16Shoh Zidqiyo Yeremiyoga maxfiy ravishda ont ichib dedi:

— Bizga hayot baxshida etgan Egamiz shohid, men seni oʻldirmayman. Joningga qasd qilayotgan odamlarning qoʻliga ham seni topshirmayman.

17Shundan keyin Yeremiyo Zidqiyoga dedi:

— Isroil xalqining Xudosi, Parvardigori Olam — Egamiz demoqda: “Agar siz Bobil shohining aʼyonlariga taslim boʻlsangiz, oʻz joningizni saqlab qolasiz, bu shahar ham olovga yem boʻlmaydi. Siz va butun xonadoningiz tirik qolasizlar+. 18Bordi–yu, Bobil shohining aʼyonlariga taslim boʻlmasangiz, Bobilliklar bu shaharni yengib, unga oʻt qoʻyadilar, oʻzingiz ham ularning qoʻlidan qochib qutulolmaysiz.”+

19— Men Bobilliklar tomonga qochib oʻtgan yahudiylardan qoʻrqaman, — dedi shoh. — Bobilliklar meni ularning qoʻliga topshirishsa, ular meni xoʻrlashadi+.

20— Topshirishmaydi, — dedi Yeremiyo. — Aytganlarimni qilib, Egamizning soʻziga itoat qilsangiz, hammasi yaxshi boʻladi, joningizni saqlab qolasiz+. 21Bordi–yu, taslim boʻlishdan bosh tortsangiz, Egamiz menga vahiy orqali ayon qilganlari bajo boʻladi: 22saroyingizda qolgan hamma ayollar Bobil shohining aʼyonlari oldiga chiqariladi. Oʻsha ayollar sizga shunday deyishadi:

“Ishongan doʻstlaringiz
Sizni aldab, yengib ketishdi.
Oyogʻingiz loyga botganda,

Ishongan doʻstlaringiz sizni tashlab ketishdi.”+

23Sizning xotinu bola–chaqalaringiz Bobilliklarning oldiga chiqariladi. Siz oʻzingiz ham Bobilliklarning qoʻlidan qochib qutula olmaysiz. Bobil shohi sizni qoʻlga tushirib, shaharni yondirib yuboradi+.

24— Suhbatimiz haqida hech kimga ogʻiz ochma, aks holda, oʻlasan, — dedi Zidqiyo Yeremiyoga. 25— Bordi–yu, aʼyonlar sen bilan gaplashganimni bilib qolib, senga: “Shoh bilan nimalar haqida gaplashding? Bizdan biron narsani yashirmay ayt, boʻlmasa oʻlasan”, deb aytishsa, 26sen ularga: “Meni Yoʻnatanning uyiga qaytarib yubormang, shohim, aks holda, u yerda adoyi tamom boʻlaman, deb iltijo qildim”, deya javob ber+.

27Aʼyonlar Yeremiyoning oldiga kelib, uni soʻroqqa tutishdi. Yeremiyo shoh buyurgan gaplarni aytib, javob berdi. Shundan keyin aʼyonlar unga boshqa savol bermadilar, chunki shoh bilan Yeremiyo orasida boʻlgan suhbatni hech kim eshitmagan edi. 28Yeremiyo Quddus qulagan kunga qadar soqchilar hovlisida qoldi[*].

39–BOB

Quddus qulaydi

39^1•Yahudo shohi Zidqiyo hukmronligining toʻqqizinchi yili oʻninchi oyida[*] Bobil shohi Navuxadnazar[*] oʻzining jamiki lashkari bilan Quddusga kelib, shaharni qamal qildi+. 2Zidqiyo hukmronligining oʻn birinchi yili toʻrtinchi oyining[*] toʻqqizinchi kunida Bobilliklar Quddus devorini yorib, shaharga kirdilar+. 3Shahar qoʻlga olingach, Bobil shohining hamma aʼyonlari shaharning Oʻrta darvozasidagi mahkamalarda qoʻmondonlik qarorgohini joylashtirdilar[*]. Aʼyonlarning orasida Nargal–Sharazar, Samgarnavu, bosh maslahatchi Sarsahim[*] va amaldor Nargal–Sharazar bor edilar. 4Yahudo shohi Zidqiyo va uning jamiki lashkari ularni koʻrdilar–u, qochdilar. Ular yarim kechasi shohning bogʻi orqali oʻtib, ikki devor orasidagi darvozadan chiqdilar–da, Iordan vodiysiga[*] qarab ketdilar. 5Ammo Bobil[*] sipohlari ularning orqasidan quvib, Yerixo tekisligida Zidqiyoga yetib oldilar. Ular Zidqiyoni qoʻlga olib, Xomat yurtidagi Rivlo shahriga[*] — Bobil shohi Navuxadnazarning huzuriga olib borishdi. Shoh Navuxadnazar Zidqiyoni hukm qildi,+
6Rivloda Zidqiyoning oʻgʻillarini koʻzi oldida oʻldirdi, soʻng hamma Yahudo aʼyonlarini qatl qildi. 7Zidqiyoning esa koʻzlarini oʻyib, Bobilga olib ketish uchun kishanladi+.

8Bobilliklar[*] shoh saroyiga va odamlarning uylariga oʻt qoʻyib, Quddus devorlarini yiqitdilar+. 9Qoʻriqchilar sardori Nabizaradon shaharda qolgan butun xalqni, Bobil shohi tomonga oʻtgan qochoqlarni Bobilga asir qilib olib ketdi+. 10U Yahudo yurtida hech vaqosi boʻlmagan qashshoq odamlarnigina qoldirdi. Oʻsha odamlarga dala va uzumzorlarni berdi.

Yeremiyo ozod boʻladi

11Shoh Navuxadnazar qoʻriqchilar sardori Nabizaradon orqali Yeremiyoga oid quyidagi amrni berdi: 12“Yeremiyoni qaramogʻingizga olib, unga yaxshi qaranglar. Aslo zarar yetkazmanglar, sizlardan nima soʻrasa bajaringlar.” 13Qoʻriqchilar sardori Nabizaradon, bosh nazoratchi Navushazbon, shoh maslahatchisi Nargal–Sharazar va Bobil shohining hamma bosh amaldorlari odam yuborib, unga: 14“Yeremiyoni qoʻriqchilar hovlisidan olib kel”, deb buyurdilar. Uni eson–omon uyiga eltib qoʻyish uchun Gadaliyoga topshirdilar. Gadaliyo Oxixamning oʻgʻli, Shofoning nevarasi edi. Shunday qilib, Yeremiyo oʻz xalqining orasida qoldi+.

Obidmalek

15Yeremiyo soqchilar hovlisida qamoqda oʻtirganda, unga Egamizning soʻzi ayon boʻlgan edi:+
16“Habashistonlik[*] Obidmalekning[*] oldiga borib, shunday deb ayt: «Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam aytmoqda: Men aytgan soʻzlarimni bajo qilaman. Bu shaharga yaxshilik emas, yomonlik keltiraman. Sen oʻzing buning guvohi boʻlasan+. 17Lekin oʻsha kuni Men seni qutqarib qolaman, — deb aytmoqda Egamiz. — Oʻzing qoʻrqadigan odamlarning qoʻliga seni bermayman+. 18Seni, albatta, qutqaraman, jangda halok boʻlmaysan. Menga umid bogʻlaganing uchun joning omon boʻladi, — deb aytmoqda Egamiz.»”+

40–BOB

Yeremiyo Gadaliyo bilan qoladi

40^1Qoʻriqchilar sardori Nabizaradon Yeremiyoni Bobilga olib ketilayotgan Quddus va Yahudo asirlari orasidan zanjirband holda topib olib, uni Rama shahrida[*] ozod qildi. Shundan soʻng Yeremiyoga Egamizning soʻzi ayon boʻldi+. 2Qoʻriqchilar sardori Nabizaradon Yeremiyoni yoniga chaqirib shunday dedi: “Egangiz Xudo, bu yurtga falokat keltiraman, deb aytgan edi+. 3Mana, hozirgi kunda Egangiz aytganini qilib, yurtingizga falokat keltirdi, chunki sizlar Egangizga qarshi gunoh qildingizlar, Uning aytganini qilmadingizlar. Shu sababdan bunday kulfat boshingizga tushdi+. 4Hozir men qoʻlingdagi kishanlarni yechaman, seni ozod qilaman. Agar men bilan Bobilga bormoqchi boʻlsang, marhamat, senga yaxshi qarayman. Bordi–yu, Bobilga borishni istamasang, ixtiyoring oʻzingda. Mana, butun yurt sening roʻparangda turibdi, xohlagan yeringga boraver. 5Bu yurtda qoladigan boʻlsang[*], Oxixam oʻgʻli Gadaliyoning oldiga bor. Bobil shohi Gadaliyoni Yahudo shaharlariga hokim qilib tayinladi. Gadaliyo Shofon degan odamning nevarasidir. Sen uning yonida qolib, xalqing orasida yashashing mumkin yoki xohlagan joyingga borishing mumkin.” Qoʻriqchilar sardori Yeremiyoga yegulik bilan sovgʻa berib, uni ozod qildi+. 6Yeremiyo Mispax shahriga[*] — Oxixam oʻgʻli Gadaliyoning oldiga borib, yurtda qolgan odamlar orasida oʻrnashdi+.

Yahudo hokimi Gadaliyo

7•Baʼzi yahudiy lashkarboshilari va jangchilar taslim boʻlmagan edilar. Oxixam oʻgʻli Gadaliyoni Bobil shohi yurtga hokim qilib tayinlaganini, yurtda qolgan eng qashshoq erkak, ayollar va bolalarni Gadaliyoning ixtiyoriga topshirganini ular eshitdilar+. 8Soʻng Mispaxga kelib, Gadaliyoga uchrashdilar. Kelganlar — Nataniyo oʻgʻli Ismoil, Kariyox oʻgʻli Yoʻxanon, Tanxumat oʻgʻli Sarayo, Natufolik Efayning oʻgʻillari, Maxolik Yazaniyo[*] va ularning odamlari edi+. 9Gadaliyo kelganlarga shunday deb ont ichdi: “Bobilliklarga[*] tobe boʻlishdan qoʻrqmanglar. Yurtda oʻrnashib, Bobil shohiga xizmat qilaveringlar, shunda hammasi yaxshi boʻladi. 10Men esa Mispaxda qolaman. Keladigan Bobilliklarning oldida vakilingiz boʻlaman. Sizlar oʻrnashib olgan shaharlaringizda yashayverasizlar. Mevalarni yigʻishtirib olinglar, sharob va zaytun moyini tayyorlab, gʻamlab qoʻyinglar.”

11Bobil shohi baʼzi odamlarga Yahudo yurtida qolishga ijozat berganini va Gadaliyoni hokim qilib tayinlaganini Moʻab, Ommon, Edom va boshqa yurtlarda yashayotgan yahudiylar ham eshitishdi. 12Shunda ular surgun qilingan hamma joylardan Yahudo yurtiga — Mispaxdagi Gadaliyoning oldiga qaytib kelishdi. U yerdan bir talay meva yigʻishtirib, koʻp sharob tayyorlashdi.

Gadaliyoni oʻldirib ketishadi

13Bir kuni Kariyox oʻgʻli Yoʻxanon va qirlardagi lashkarboshilar Mispaxga Gadaliyoning oldiga kelib soʻradilar:+

14— Ommon shohi Baalis sizni oʻldirtirish uchun Nataniyo oʻgʻli Ismoilni yuborganidan xabaringiz bormi?

Ammo Gadaliyo ularga ishonmadi. 15Shunda Yoʻxanon hech kimga bildirmay Gadaliyoga dedi:

— Ijozat bering, borib Ismoilni oʻldiray. Bu haqda hech kim bilmaydi. Nima uchun u sizni oʻldirishiga yoʻl qoʻyishimiz kerak? Bordi–yu, Ismoil niyatiga yetsa, atrofingizga yigʻilgan barcha yahudiylar tarqalib ketadilar, Yahudoda qolgan odamlarning boshi esa baloga qoladi.

16Ammo Gadaliyo:

— Unday qilma! Ismoil haqida aytgan gaplaring yolgʻon, — dedi.

41–BOB

41^1Oʻsha yilning yettinchi oyida[*] shoh Zidqiyoning[*] bosh lashkarboshilaridan biri boʻlgan Nataniyo oʻgʻli Ismoil oʻnta odami bilan birga Mispaxga[*] — Oxixam oʻgʻli Gadaliyoning huzuriga bordi. Ismoil shoh urugʻidan boʻlgan Elishamaning nabirasi edi. Gadaliyo kelganlar bilan birga dasturxon atrofida oʻtirib ovqatlanayotganda,+
2Ismoil va u bilan kelgan oʻnta odam qilichlarini yalangʻochlab, Bobil shohi hokim qilib tayinlab ketgan Gadaliyoni oʻldirishdi+. 3Gadaliyo bilan birga Mispaxda boʻlgan hamma yahudiylarni Ismoil qilichdan oʻtkazdi. U yerdagi Bobillik[*] sipohlarni ham oʻldirdi.

4Ertasi kuni Gadaliyo oʻldirilganligi haqidagi xabar tarqalmay turib, 5Shakam, Shiloʻ va Samariyadan[*] saksonta odam keldi. Ular qaygʻudan soqolini qirgan, kiyimlarini yirtgan, tanalarini tilgan edilar[*]. Ular don va tutatqilarni nazr qilish uchun Egamizning uyiga ketayotgan edilar+. 6Nataniyo oʻgʻli Ismoil ularni kutib olish uchun Mispaxdan yigʻlab chiqdi. Ularga yaqinlashgach: “Qani, ichkariga, Gadaliyoning oldiga kiringlar”, dedi. 7-9Ular shaharga kirishlari bilanoq, Ismoil bilan uning odamlari ularni ham qirib tashladilar. Ammo kelganlardan oʻntasi Ismoilga yolvorib dedi: “Iltimos, bizni oʻldirma! Dalalarda yashirib qoʻygan bugʻdoy, arpa, zaytun moyi va asalimiz bor.” Ismoil ularni oʻldirmay, hayotlarini saqlab qoldi. Oʻldirgan odamlarning jasadlarini esa katta sardobaga tashladi[*]. Jasadlarga toʻlgan bu sardobani Yahudo shohi Oso Isroil shohi Basho hujum qilgan paytda qurdirgan edi[*]+. 10Ismoil Mispaxda omon qolgan hamma odamlarni asir qilib oldi. Bobillik qoʻriqchilar sardori Nabizaradon Mispaxdagi hamma odamlarni ularning orasidagi malikalarga qoʻshib, Gadaliyoning ixtiyoriga topshirgan edi. Ismoil ularning hammasini asir qilib, Ommon yurtiga[*] joʻnadi.

11Nataniyo oʻgʻli Ismoilning qilgan jinoyatlari haqida Kariyox oʻgʻli Yoʻxanon va lashkarboshilar xabar topdilar+. 12Ular bor odamlarini toʻplab, Ismoil bilan jang qilish uchun yoʻlga tushdilar. Ular Ismoilga Givondagi[*] katta hovuz boʻyida yetib oldilar+. 13Ismoilning asirlari Yoʻxanonni va uning yonidagi hamma lashkarboshilarni koʻrib, xursand boʻlib ketishdi. 14Ismoil Mispaxdan asir qilib olgan oʻsha odamlarning hammasi orqaga — Yoʻxanonning oldiga yugurib kelishdi. 15Ismoil esa sakkizta odami bilan Yoʻxanondan qochib, Ommon yurtiga ketdi+. 16Shunday qilib, Yoʻxanon va uning lashkarboshilari Mispaxdagi fojiada omon qolgan ayolu bola–chaqalarni, saroy amaldorilariyu jangchilarni Gadaliyoning qotili Ismoilning qoʻlidan ozod qildilar. Ularni oʻzlari bilan Givondan olib ketdilar. 17-18Yoʻxanon odamlari bilan Bobilliklardan qoʻrqqanlari uchun Misrga yoʻl oldilar. Chunki Bobil shohi yurtga hokim qilib tayinlagan Gadaliyoni Ismoil oʻldirgan edi. Soʻng hammasi yoʻlda Baytlahm yonidagi Ximam qoʻnolgʻasida toʻxtadilar.

42–BOB

Xalq Yeremiyodan ibodat qilishini soʻraydi

42^1Hamma lashkarboshilar, Kariyox oʻgʻli Yoʻxanon, Hoʻshayyo oʻgʻli Ozariyo[*] va kattayu kichik odam+
2Yeremiyoning oldiga borib, shunday dedilar:

— Iltimos, bir ogʻiz gapimizga quloq soling. Egangiz Xudoga biz uchun ibodat qiling, tirik qolganlar uchun soʻrang. Oʻzingiz koʻrib turibsiz, ilgarilari biz nihoyatda koʻpchilik edik, endi esa sanoqli odam qoldik+. 3Biz qayerga borishimizni, nima qilishimizni Egangiz Xudo bizga koʻrsatsin.

4Yeremiyo paygʻambar ularga shunday javob berdi:

— Yaxshi, iltimosingizga binoan Egamiz Xudoga ibodat qilaman. Egamiz nimaiki desa hammasini sizlarga aytaman, hech narsani sizlardan yashirmayman.

5Ular esa Yeremiyoga shunday dedilar:

— Agar biz Egangiz Xudoning siz orqali aytgan bironta soʻziga rioya qilmasak, Uning Oʻzi oramizda adolatli va sadoqatli shohid boʻlsin+. 6Biz Egamiz Xudoning hamma amrlariga, yaxshi yoki yomon boʻlishidan qatʼi nazar, itoat qilamiz. Egamiz Xudoga itoat qilsak, hammasi yaxshi boʻladi+.

Yeremiyoning ibodatiga Egamiz javob beradi

7Oradan oʻn kun oʻtdi. Yeremiyoga Egamizning soʻzi ayon boʻldi. 8Yeremiyo Kariyox oʻgʻli Yoʻxanonni, lashkarboshilarni va odamlarning kattayu kichigini toʻplab, 9ularga shunday dedi: “Men iltimosingizga binoan Isroil xalqining Xudosi — Egamizga iltijo qildim. U menga shunday dedi: 10«Endi shu yurtda qolsangizlargina Men sizlarni barbod qilmayman, balki qayta bunyod etaman, qoʻporib tashlamayman, balki mustahkam oʻrnashtiraman. Sizlarning boshingizga falokat keltirganimdan pushaymonman+. 11Bundan buyon Bobil shohidan qoʻrqmanglar, — deb aytmoqda Egamiz. — Men sizlar bilan birgaman. Shunday ekan, undan qoʻrqmanglar. Oʻzim sizlarni qutqaraman, uning qoʻlidan ozod qilaman. 12Men sizlarga rahm–shafqat qilaman. Bobil shohi sizlarga achinib, ona yurtingizga oʻrnashtiradi.»

13Ammo Egangiz Xudoga boʻysunmay: «Bu yerda qolmaymiz. 14Misrga ketamiz, u yerda urush koʻrmaymiz, burgʻu sadolarini eshitmaymiz, nonga zor boʻlmaymiz, u yerda yashaymiz», deb aytadigan boʻlsangizlar,+
15ey Yahudo xalqining omon qolganlari, Egamizning soʻzini eshitib qoʻyinglar! Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: «Agar sizlar Misrga borib, u yerda oʻrnashib olishga qaror qilgan boʻlsangizlar, 16oʻsha yerga borganingizda oʻzlaringiz qoʻrqayotgan urushga duch kelasizlar. Sizlar ocharchilikdan qoʻrqyapsizlar, ammo ocharchilik ketingizdan Misrga ergashib boradi, u yerda nobud boʻlasizlar+. 17Misrga borib, u yerda oʻrnashib olishga jazm qilgan har bir kishi qilichdan, ocharchilik va oʻlatdan nobud boʻladi. Unday odamlardan birontasi ham tirik qolmaydi, Men ularning boshlariga keltiradigan kulfatdan hech kim qochib qutulmaydi.» 18Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: «Agar sizlar Misrga borgudek boʻlsangizlar, Men Quddus aholisiga yogʻdirgan qahrimni Misrda sizlarning ustingizga yogʻdiraman. Ahvolingizni odamlar koʻrganda dahshatga tushadi. Sizlarni mazax qilib, nomingizni qargʻishlarda ishlatishadi. Sizlar bu yurtni boshqa hech qachon koʻrmaysizlar.»

19Ey Yahudo xalqining omon qolganlari, Egamiz sizlarga, Misrga bormanglar, deb aytdi. Bilib qoʻyinglar, bugun men sizlarni ogohlantirib qoʻyyapman, 20sizlar katta xato qilyapsizlar. Oʻzlaringiz meni Egangiz Xudoning oldiga joʻnatib: «Iltimos, Egamiz Xudoga iltijo qil, Egamiz Xudo nima desa, hammasini qilamiz», degan edingizlar. 21Egangiz Xudoning menga aytgan hamma soʻzlarini bugun sizlarga aytdim, ammo sizlar Uning aytgan bironta soʻziga itoat qilishni xohlamayapsizlar. 22Sizlarga aytib qoʻyay: bormoqchi boʻlayotgan joyingizda sizlar qilichdan, ocharchilik va oʻlatdan nobud boʻlasizlar.”

43–BOB

Yeremiyoni Misrga olib ketishadi

43^1Yeremiyo Egasi Xudo oʻziga ayon qilgan bu soʻzlarning hammasini butun xalqqa aytib boʻlgach, 2Hoʻshayyo oʻgʻli Ozariyo, Kariyox oʻgʻli Yoʻxanon va boshqa surbetlar Yeremiyoga shunday dedilar:

— Yolgʻon gapiryapsan! Egamiz Xudo senga, Misrga borib yashamanglar, deb aytmagan+. 3Neriyo oʻgʻli Borux seni bizga qarshi gijgijlab yuribdi. U bizni Bobilliklarning[*] qoʻliga tushirib, halok qilmoqchi yoki surgun qilib yubormoqchi+.

4Shunday qilib, Kariyox oʻgʻli Yoʻxanon, lashkarboshilar va butun xalq Egamizning amriga itoat qilmadilar, ular Yahudo yurtida qolishdan bosh tortdilar. 5Yahudoga turli yurtlardan qaytib kelgan hamma odamlarni Yoʻxanon va lashkarboshilar oʻzlari bilan olib ketdilar. 6Bulardan tashqari, qoʻriqchilar sardori Nabizaradon Oxixam oʻgʻli Gadaliyo yonida qoldirib ketgan hamma erkagu ayollarni, bola–chaqa, malikalar, Yeremiyo paygʻambar va Neriyo oʻgʻli Boruxni ham ular oʻzlari bilan olib ketdilar+. 7Ular Egamizning amriga itoat qilmay, Misrga joʻnab, Taxpanxas shahriga yetib bordilar+.

8Taxpanxasda Yeremiyoga Egamizning quyidagi soʻzi ayon boʻldi: 9“Yahudiylarning koʻzi oldida katta toshlarni ol. Bu toshlarni Taxpanxas shahridagi firʼavn saroyining kiraverishiga, hovlidagi gʻisht yoʻlagi ostiga koʻmib qoʻy. 10Soʻng yahudiylarga shunday deb ayt: «Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam demoqda: Men Bobil shohi qulim Navuxadnazarni[*] bu yerga olib kelaman. U mana shu koʻmilgan toshlarning ustiga taxtini oʻrnatib, shohona chodirini tikadi+. 11U kelganda Misrni vayron qiladi, har bir odam peshanasidagini koʻradi:

Baʼzilar oʻlatga yoʻliqib, nobud boʻladi,
Baʼzilar asirlikka tushib, surgun qilinadi,
Baʼzilar qilichdan oʻtkaziladi+.

12Mening amrim bilan Navuxadnazar Misr xudolarining sajdagohlariga oʻt qoʻyadi. Baʼzi butlarini yondiradi, baʼzilarini oʻzi bilan olib ketadi. Qoʻychivon toʻnini bit–burgadan astoydil tozalaganday, Navuxadnazar ham Misr yurtini qirtishlab tozalaydi. Soʻng sogʻ–salomat oʻz yurtiga qaytib ketadi+. 13U Misrdagi Quyosh sajdagohiga[*] oʻrnatilgan butsimon toshlarni buzib tashlaydi. Misr xudolarining sajdagohlarini yoqib yuboradi.»”

44–BOB

Egamiz Misrdagi yahudiylarga tanbeh beradi

44^1Misrning shimolidagi Migdol, Taxpanxas va Nuf shaharlarida[*], shuningdek, Misrning janubida[*] istiqomat qilayotgan yahudiylar toʻgʻrisida Yeremiyoga Egamiz shu soʻzini ayon qildi+. 2Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: “Men Quddus va Yahudoning hamma shaharlariga keltirgan barcha falokatlarni sizlar oʻz koʻzingiz bilan koʻrdingizlar. Oʻsha shaharlar hozir xarob boʻlib, huvullab yotibdi. 3Yahudo odamlari qabih ishlari bilan Meni gʻazablantirdilar. Ular begona xudolarga sigʻinib, qurbonliklar kuydirdilar. Bu begona xudolarni na ularning oʻzlari, na sizlar, na ota–bobolaringiz biladilar+. 4Men Yahudo xalqi oldiga paygʻambar qullarimni qayta–qayta joʻnatdim. «Men nafratlanadigan jirkanch ishlaringizni qilmanglar», deb xalqimdan oʻtingan edim+. 5Ammo Yahudo xalqi quloq solmadi, gaplarimga eʼtibor ham bermadi. Qabihliklaridan qaytmadi, begona xudolarga qurbonliklar qilishda davom etdi. 6Shunda achchiq gʻazabim Yahudo shaharlari bilan Quddus koʻchalariga lovullagan olov boʻlib tushdi. Hozir oʻsha joylar huvullab, tashlandiq boʻlib yotibdi.”

7Endi Isroil xalqining Xudosi, Parvardigori Olam — Egamiz shunday demoqda: “Nega oʻz boshingizga bunday falokat keltirmoqchisizlar?! Yahudo yurtidan kelgan erkagu ayol, bola–chaqaning boshiga yetib, hammangiz bitta qolmay qirilib ketmoqchimisizlar?! 8Sizlar Misrda oʻrnashib olib, begona xudolarga qurbonliklar qilyapsizlar. Qilmishlaringiz bilan jahlimni chiqaryapsizlar. Ehtiyot boʻlinglar, yana boshingizga baloyu ofat orttirib olmanglar. Dunyo xalqlarining qargʻishiga qolib, hammaga kulgi boʻlib qolmanglar. 9Yahudo shaharlarida va Quddus koʻchalarida qilgan qabihliklaringizni unutdingizmi?! Bularni ota–bobolaringiz, Yahudo shohlariyu malikalari, oʻzlaringiz va xotinlaringiz qilgansizlar–ku!+
10Mana bugungacha sizlar Mendan zarracha ham qoʻrqmadingizlar, afsus–nadomat qilmadingizlar. Sizlar ota–bobolaringizga bergan qonun–qoidalarim boʻyicha yashamayapsizlar.”

11Shuning uchun Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam demoqda: “Men boshingizga ofatu falokat keltiraman. Yahudo xalqini yoʻq qilishga qatʼiy qaror qildim. 12Misrda yashashga qaror qilgan yahudiylarning omon qolganlarini halok etaman. Hammasi Misrda oʻlib ketadi. Kattayu kichigi qilich va qahatchilikdan nobud boʻladi. Ularning ahvolini koʻrganlar vahimaga tushadi. Ularni mazax qilib, nomini qargʻishlarda ishlatishadi+. 13Misrda yashagan oʻshalarni, Men Quddusni jazolaganday, urush, qahatchilik va oʻlat ila jazolayman+. 14Misrda yashayman, deb kelgan yahudiylarning omon qolganlaridan birontasi qochib qutula olmaydi. Ulardan hech kim tirik qolmaydi, Yahudo yurtiga qaytib borolmaydi. Oʻz yurtiga qaytib borishni orzu qilgan odamlardan faqatgina bir–ikki qochoq ona yurtiga qaytib borishga muvaffaq boʻladi, xolos.”

15Xotinlari boshqa xudolarga qurbonlik keltirganini bilgan erkaklar, oʻsha yerda turgan ayollar — Misrning shimoliy va janubiy hududida[*] yashayotgan yahudiylarning koʻpchiligi bir ovozdan Yeremiyoga shunday dedilar: 16“Sen Egamizning nomidan bizga bashorat qilib aytgan soʻzlaringga quloq solmaymiz+. 17Biz samo qirolichasiga[*] qurbonliklar qilamiz, sharob nazrini keltiramiz, deb ont ichganmiz, bu ontimizdan qaytmaymiz. Biz oʻzlarimiz, ota–bobolarimiz, shohlarimiz, aʼyonlarimiz Yahudo shaharlarida, Quddus koʻchalarida nima qilgan boʻlsak, shuni qilaveramiz. Nega desangiz, oʻsha zamonlarda biz istaganimizcha non yerdik, turmushimiz farovon edi, gʻam chekmas edik+. 18Ammo samo qirolichasiga qurbonliklar qilishni va sharob nazrini keltirishni toʻxtatganimizdan beri yetishmovchilikdan boshimiz chiqmaydi. Qancha odamlarimiz ocharchilikdan oʻlib, urushda qirilib ketdi.” 19Xotinlar ham shunday deb aytdilar: “Biz samo qirolichasiga qurbonliklar qilaveramiz, sharob nazrlarini keltiraveramiz! Samo qirolichasiga sharob nazr qilishimizni, uning shaklida nonlar yopishimizni erlarimiz biladi–ku!”

20Soʻng Yeremiyo bunday javob bergan erkagu ayollarga va butun xaloyiqqa dedi: 21“Sizlar, ota–bobolaringiz, shohlaringiz, aʼyonlaringiz, butun yurt xalqi Yahudoda va Quddus koʻchalarida boshqa xudolarga nazrlar keltirgan edingizlar. Bu nazrlaringizni Egamiz unutgan, deysizmi?! Yoki Uning bundan xabari yoʻq, deb oʻylaysizmi?! 22Egamiz yovuz qilmishlaringizga, jirkanch ishlaringizga ortiq toqat qila olmagani uchun hozir yurtingiz huvullab, tashlandiq boʻlib yotibdi. Odamlar yurtingizning nomini qargʻishlarda ishlatishmoqda+. 23Axir, sizlar begona xudolarga qurbonliklar keltirib, Egamizga qarshi gunoh qildingizlar. Egamizga itoat etmadingizlar, Uning qonun–qoidalarini va shartlarini bajarmadingizlar. Shuning uchun bu koʻrgilik boshingizga keldi. Shularning oqibatida hozir bu ahvolga tushib oʻtiribsizlar.”+

24Yeremiyo ularning hammasiga, ayniqsa, xotinlarga qarata shunday dedi: “Ey Misr yurtidagi yahudiylar, Egamizning soʻzini eshitinglar. 25Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam demoqda: «Sizlar xotinlaringiz bilan birga: ‘Samo qirolichasiga albatta qurbonliklar qilamiz, sharob nazrlarini keltiramiz’, deb ont ichibsizlar. Ontingizni ham bajaribsizlar. Juda soz, aytganingizni qilaveringlar! Ichgan ontingizdan aslo qaytmanglar! 26Lekin, ey Misr yurtida yashab yurgan yahudiylar, Egangizning shu soʻzini eshitib qoʻyinglar: Men Oʻzimning buyuk nomim bilan ont ichib aytamanki, bundan buyon Misr yurtidagi bironta yahudiy Mening nomimni tilga olmaydi, ‘Egam Rabbiy shohid’, deya ont ichmaydi. 27Men ularning boshiga yaxshilik emas, yomonlik keltiraman. Misrdagi yahudiylarning hammasi, bitta ham qolmay qilichdan va ocharchilikdan nobud boʻlishadi+. 28Bir–ikkitagina odam qirgʻindan qochib, Misrdan Yahudoga qaytib boradi. Oʻshanda Misrga yashagani borgan yahudiylarning hammasi kimning soʻzi haq boʻlib chiqqanini bilishadi. Mening soʻzim haqmikan yoki ularniki?»+

29Egamiz shunday demoqda: «Men sizlarni mana shu yerda jazolayman. Aytganlarimning hammasi bajo boʻlishiga ishonch hosil qilishingiz uchun sizlarga shunday bir alomat beraman: 30Men Yahudo shohi Zidqiyoni[*] uning ashaddiy dushmani boʻlgan Bobil shohi Navuxadnazarga[*] taslim qilganimday, Misr firʼavni Xofrani[*] ham uning joniga qasd qilayotgan dushmaniga taslim qilib beraman.» Egamizning kalomi shudir.”+

45–BOB

Xudo Boruxga vaʼda beradi

45^1Yahudo shohi Yoʻshiyo oʻgʻli Yohayiqim hukmronligining toʻrtinchi yili[*] edi. Yeremiyo yuqoridagi soʻzlarni Neriyo oʻgʻli Boruxga aytib, oʻrama qogʻozga[*] yozdirgandan soʻng[*], unga shunday dedi:+

2-4— Ey Borux, Isroil xalqining Xudosi — Egamiz senga shunday gaplarni aytib qoʻyishimni buyurdi: sen: “Shoʻrim qursin! Egam qaygʻu ustiga qaygʻu orttirdi, yurak–bagʻrim ezilib ketdi, jonimni qoʻyarga joy topolmayapman”, deb aytgan ekansan. Shuning uchun Egamiz senga aytmoqda: “Men butun yurt boʻylab bunyod qilgan hamma narsamni buzib tashlayman, mustahkam qilib oʻrnatganlarimni qoʻporib tashlayman+. 5Sen oʻzing uchun katta rejalar tuzma! Mana, Men barcha odamzodning boshiga kulfat yogʻdiraman. Ammo sening joningni saqlab qolaman, borgan joyingda seni asrayman.” Egamizning kalomi shudir+.

46–BOB

Misr lashkari Karxamishda magʻlub boʻladi

46^1Egamiz xalqlar haqida Yeremiyoga Oʻz soʻzini ayon qildi+.

2Bu Misr haqida bashorat edi. Aniqrogʻi, Misr firʼavni Nexoning[*] lashkari toʻgʻrisida edi. Ular Furot daryosi boʻyidagi Karxamish shahrida qarorgoh qurgan edilar. (Yahudo shohi Yoʻshiyo oʻgʻli Yohayiqim hukmronligining toʻrtinchi yilida[*] Bobil shohi Navuxadnazar[*] bu lashkarni magʻlub qildi.)+

3Egamiz shunday deydi:

“Kattayu kichik qalqonlarni tayyor tuting!

Qani, endi jangga kiring!

4Otlarga egar uring,

Chopqir otlarga mining!

Dubulgʻalarni kiyib oling,

Jangovar holatda turing.

Nayzalarni oʻtkirlang,

Sovutlarni kiyib oling!

5Ammo nimalarni koʻryapman?!
Misr lashkari vahimaga tushdi,
Ular orqaga chekindi,
Jangchilari tor–mor boʻldi.
Ular orqaga qaramay shoshilib qochdilar.
Atrofni dahshat qamradi,
— deb aytmoqda Egamiz. —+
6Chaqqonlar qocha olmaydilar,
Sipohlar qochib qutulolmaydilar.
Ular shimolda, Furot daryosi boʻyida
Qoqilib yiqilib tushadilar.”

7Kim u Nil daryosiday qirgʻogʻidan chiqib ketgan?!

Kim u suvlari toshqin daryo kabi boʻlib qolgan?!

8Misr Nilday haddidan oshgan,

Suvlari toshqin daryoga oʻxshab qolgan.

Misr aytadi:

“Men koʻtarilib, yer yuzini qoplayman,

Shaharlarni vayron qilaman,

Aholisini qirib tashlayman.”

9Ey otliqlar, hujum qiling!

Jang aravalarini uchirtiring!

Ey qalqon tutgan Habashistonliklaru[*] Liviyaliklar[*],

Ey kamon ushlagan Lidiyaliklar[*],

Qani, jangga kiring!

10Axir, bu Sarvari Olam — Rabbiyning kunidir.

Bu kun qasos kuni boʻladi,

Xudo dushmanlaridan oʻch oladi.

Uning qilichi toʻyguncha et yeydi,

Chanqogʻi bosilguncha qondan ichadi.

Oʻsha kuni Furot boʻyidagi shimoliy yurtda,

Sarvari Olam — Rabbiy yovlarini qurbon qiladi+.

11Ey bokira qiz[*] Misr,

Giladga[*] bor, malham olgin.

Ammo sen bekorga dori–darmon yigʻasan,

Baribir dardingga shifo topmaysan+.

12Xalqlar sharmanda boʻlganingni eshitdi,

Yer yuzi dodu faryodlaringga toʻlib ketdi.

Jangchilaring bir–biriga urildi,

Hammasi magʻlub boʻlib yiqildi+.

Navuxadnazar Misrga hujum qiladi

13Bobil shohi Navuxadnazar Misrga hujum qilishi haqida Yeremiyoga Egamizning quyidagi soʻzi ayon boʻldi:

14Misrda shunday deb eʼlon qilgin,

Migdol shahrida shunday deb xabar bergin,

Nuf va Taxpanxas shaharlarida[*] jar solib aytgin:

“Joylaringizni egallang!

Jangga shay turing!

Zero, qilich atrofdagi hammani qiradi.”+

15Jangchilaringiz magʻlub boʻladi!

Ular bardosh bera olmaydi.

Zero, Egamizning Oʻzi ularni uradi[*].

16Ular qayta–qayta qoqiladilar[*],

Bir–birining ustiga yiqiladilar.

Shunda oʻzlariga oʻzlari aytadilar:

“Qani, boʻlinglar,

Xalqimizning oldiga qochib qolaylik!

Kindik qonimiz toʻkilgan yurtga boraylik.

Bu qirgʻindan qochib qutulaylik.”+

17Ular shunday deb baqiradilar:

“Firʼavn katta gapirdi,

Ammo fursatni qoʻldan boy berdi.”+

18Xudo Shohdir,

Sarvari Olamdir Uning nomi.

U shunday demoqda:

“Men barhayot Xudo boʻlganim haqi aytamanki,

Sizlarga qarshi bir gʻanim kelayotir.

U togʻlar orasidagi Tovur togʻiday zabardast,

Dengiz boʻyidagi Karmil togʻiday[*] ulkan+.

19Ey qiz Misr, tuguningni tayyorlagin,

Surgunga ketishga hozirlangin!

Axir, poytaxting Nuf vayron boʻladi,

Kimsasiz, huvullab qoladi+.

20Misr chiroyli bir gʻunajinga oʻxshaydi,
Ammo shimol soʻnasi[*] unga yopiriladi+.
21Misrning yollanma askarlari
Boqilgan buzoqlarga oʻxshaydi.
Ammo kulfat kuni kelganda,
Jazo oladigan vaqti yetganda,
Ularning hammasi orqaga qochadi,
Dushman qarshisida chekinadi.

22Bostirib kelayotgan dushman dastidan
Misr qochayotgan ilonday vishillaydi.
Dushmanlar daraxt kesuvchilar kabi,
Bolta koʻtarib, Misrga hujum qilishadi.
23Misrning oʻrmoni qalin boʻlsa–da,
Dushmanlar uni kesib tashlaydi,
— deb aytmoqda Egamiz. —
Axir, dushmanlar chigirtkadan[*] ham koʻp,
Sanogʻiga yetib boʻlmaydi.
24Qiz Misr sharmanda boʻladi,
Shimoldagi xalqning[*] qoʻliga tushadi.”+

25Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: “Men Noʻ[*] shahrining xudosi Omonni[*] jazolayman. Firʼavnning, Misrning, u yerdagi shohlar va xudolarning, firʼavnga umid bogʻlagan hammaning adabini beraman+. 26Ularning jonlariga qasd qilayotgan Bobil shohi Navuxadnazarning va aʼyonlarining qoʻliga beraman. Ammo vaqt oʻtib, Misrda ilgarigidek odamlar yashaydigan boʻladi.” Egamizning kalomi shudir+.

Egamiz Oʻz xalqini qutqaradi

27“Ey qulim Yoqb, qoʻrqma!

Ey Isroil[*] xalqi, sarosimaga tushma!

Men seni olis yurtdan ozod qilaman,

Naslingni surgun boʻlgan mamlakatdan qutqaraman.

Ey Yoqub nasli, sen yurtingga qaytasan,
Osoyishta va bexatar yashaysan.
Endi hech kim seni qoʻrqitmaydi+.
28Sen, ey qulim Yoqub, qoʻrqma,
Men sen bilan birga boʻlaman,
— deb aytmoqda Egamiz. —
Seni xalqlar orasiga tarqatib yuborgan edim,

Endi oʻsha xalqlarning hammasini qirib tashlayman.

Seni esa qirib yubormayman,
Ammo jazosiz ham qoldirmayman.
Adolat ila jazoingni beraman.”+

47–BOB

Filist xalqining taqdiri

47^1Firʼavn Gʻazo shahriga[*] hujum qilishidan oldin, Filist xalqi haqida Egamizning shu soʻzlari Yeremiyoga ayon boʻldi:+

2Egamiz aytmoqda:

“Qarang, shimolda dushmanlar toʻplanmoqda,

Ular toʻlqinlar kabi, pishqirib kelmoqda.

Joʻshqin daryo kabi, toshib hovliqmoqda.

Ular toʻfonday butun yurtni bosib ketadi,

U yerdagi hammani —

Shaharlar va odamlarni choʻktiradi.

Xalq dodu faryod qiladi,

Yurt aholisi figʻon chekadi+.

3Ot tuyoqlari dupur–dupur uradi,

Aravalar taraq–turuq qiladi,

Gʻildiraklar gursullaydi.

Erkaklar ichidan zil ketadilar.

Hatto bolalarini qutqargani ham

Ular orqaga qaytmaydilar.”

4Ha, oʻsha kun keladi,

Filist xalqi qirib tashlanadi!

Omon qolgan ittifoqchilari yoʻq qilinadi.

Tir va Sidon[*] shaharlariga yordam kelmaydi,

Xaftoʻr[*] sohillaridan kelgan Filistlarni

Egamizning Oʻzi yoʻq qiladi+.

5Gʻazo aholisi qaygʻudan sochlarini qirdiradi,

Ashqalon[*] odamlarining dami ichiga tushib ketadi.

Ey Filist zabardastlarining omon qolganlari![*]

Qachongacha gʻam chekib, badaningizni tilasiz?![*]

6Filist xalqi shunday deb yolvoradi:

“Shoʻrimiz qursin! Ey Egamizning qilichi!

Qachon tinib–tinchiysan sen?!

Boʻldi yetar, tinchlana qol!

Qiningga kir, damingni ol!”+

7Evoh, Egamizning Oʻzi amr etgan boʻlsa,

Qanday dam olsin u qilich?!

“Ashqalon shahriga va sohilga hujum qil” degan boʻlsa,

Qanday tinchlansin u qilich?!+

48–BOB

Moʻabning taqdiri

48^1Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam Moʻab[*] haqida shunday demoqda:

“Navo aholisining holiga voy!

Ularning shahri xarob boʻladi.

Xiratayim[*] sharmandalarcha magʻlub boʻladi,

Uning qalʼasi[*] uyatga qoladi,

Yer bilan yakson qilinadi+.

2Moʻabning dovrugʻidan asar ham qolmaydi.

Dushman Xashbon shahrini qoʻlga kiritadi,

Moʻab xalqini ildizidan quritishni reja qiladi.

Madmon[*] shahrida sukunat hukm suradi,

Qilich uning iziga tushadi.

3Ana, Xoʻronayimdan[*] faryod eshitilmoqda!

«Xonavayron boʻldik!» deya xitob qilishmoqda.

4«Moʻab vayron boʻldi–ku!» deya dodlashmoqda.

Goʻdaklari bigʻillab yigʻlamoqda.

5Odamlar achchiq–achchiq yigʻlab,

Luxit tepaligiga chiqishadi.

Hatto Xoʻronayimga tushish yoʻlida

Achchiq figʻon ovozlari eshitiladi+.

6Tezroq qoching!

Choʻldagi yulgʻunday

Joningizni saqlab qolishga tirishing!+

7Ey Moʻab, sen kuch va boyligingga tayanding,
Endi esa magʻlub boʻlasan.
Xudoying Xamoʻsh surgun qilinadi,

Ruhoniylaringu aʼyonlaring asir qilib olib ketiladi+.

8Sening har bir shahringga vayron etuvchi keladi,

Birorta shahring omon qolmaydi.

Vodiy vayron qilinadi,

Yassi tepalik yakson etiladi.”

Egamizning kalomi shudir+.

9Moʻab uchun qabr toshi tayyorlang,

Koʻp oʻtmay Moʻab yoʻq boʻladi[*].

Shaharlari vayron qilinadi,

Hammasi huvullab qoladi.

10Egamizning ishidan boʻyin tovlagan kishi laʼnati boʻlsin! Qon toʻkishdan oʻzini tiygan bunday kishi laʼnati boʻlsin!

Moʻab shaharlari vayron boʻladi

11“Moʻab yoshligidan bexatar oʻsgan,
Tindirilgan sharob kabi tinch yashagan.
Goʻyo bir idishdan boshqasiga quyilmagan,
Hech qachon oʻz yurtidan surgun boʻlmagan.
Shu bois uning taʼmi oʻzgarmagan,
Muattar hidi saqlanib qolgan+.
12Ammo shunday kunlar kelmoqdaki,
Men Moʻabga qarshi odamlarni joʻnataman,
— deb aytmoqda Egamiz. —

Ular Moʻabni sharob toʻkkanday toʻkib tashlaydilar.

Idishlarini boʻshatib, chilparchin qiladilar.

13Moʻab xalqi oʻz xudosi Xamoʻsh dastidan sharmanda boʻladi,

Isroil xalqining holiga tushadi.

Axir, Isroil ham Baytildagi buzoqqa[*] inonib,

Sharmandayi sharmisor boʻlgan edi–ku!”+

14“Biz qahramonlarmiz,

Jasur jangchilarmiz”, deb

Aytishga qanday haddingiz sigʻdi?

15Xudo Shohdir,

Sarvari Olamdir Uning nomi.

U shunday demoqda:

“Moʻab vayron boʻladi,

Shaharlari bosib olinadi.

Eng sara yigitlari qirib tashlanadi+.

16Moʻabga kulfat yaqinlashmoqda,

Falokat unga yelday uchib kelmoqda.

17Ey Moʻab qoʻshnilari, qaygʻuringlar,

Ey Moʻabni taniganlar, motam tutinglar.

Aytinglar: «Evoh, saltanat hassasi[*] sindi.

Qudratli va ulugʻvor hassa parchalandi.»

18Ey Dibonda[*] yashaydiganlar,
Toʻrdagi oʻrningizdan turinglar,
Yerdagi tuproqqa oʻtiringlar.

Zero, Moʻabni halok etuvchi sizga qarshi chiqadi,

U qoʻrgʻonlaringizni qulatadi+.

19Ey Arorda[*] yashaydiganlar,

Koʻchaga chiqib kuzatib turinglar!

Qochib ketayotgan erkagu ayollardan

«Nima boʻldi?» deb soʻranglar+.

20Evoh, Moʻab sharmanda boʻldi, vayron qilindi.

Uvvos solib, faryod qilinglar!

Moʻab xarob boʻlganini

Arnon daryosi boʻylarida eʼlon qilinglar.

21Men yassi tepaliklarda joylashgan hamma shaharlarni: Xoʻlunni, Yaxazni[*], Mifatni, 22Dibonni, Navoni, Bayt–Diblatayimni, 23Xiratayimni, Bayt–Gamulni, Bayt–Miyonni, 24Xariyoʻtni, Bozraxni[*] jazolayman. Xullas, uzoq–yaqinda joylashgan hamma Moʻab shaharlari vayron boʻladi. 25Moʻabning qudrati sinadi, kuchi kesiladi.” Egamizning kalomi shudir.

Moʻab sharmanda boʻladi

26Oʻzini Egamizdan ustun qoʻygan Moʻabni mast[*] qilinglar. Oʻz qusugʻida oʻzi dumalab yotsin, odamlarga kulgi, masxara boʻlsin+. 27Ey Moʻab, esingdami, Isroil ustidan kulgan eding! U oʻgʻrimidiki, u haqda gapirganingda boshingni chayqagan eding!+

28Ey Moʻab aholisi!

Shaharlarni tark eting,

Qoyalar orasida yashab yuravering.

Togʻ darasida in qurgan kabutarlarday boʻling+.

29Eshitganmiz Moʻabning magʻrurligini,

Manmanligi, kiborligi, takabburligini!

Naqadar takabburdir u!

Nihoyatda gerdayib ketgan!+

30Egamiz shunday demoqda:

“Men bu xalqning surbetligini bilaman.

Ular behuda maqtanadilar.

31Shunday ekan, Moʻab uchun Men yigʻlayman,

Butun Moʻab xalqi uchun faryod qilaman.

Xir–Xarasot[*] aholisi uchun koʻz yosh toʻkaman+.

32Ey Sivmo qishlogʻining uzumzorlari,

Men ham, Yazir shahri singari, sizlar uchun qaygʻuraman[*].

Sizning novdalaringiz oʻsib ketdi,
Hatto Oʻlik dengizdan ham oshib oʻtdi,
Shoxlaringiz Yazir shahrigacha[*] yetdi.
Ammo yozgi mevalar va uzumlaringizga
Zararkunandalar tushdi+.
33Moʻabning hosildor yerlarida
Shodligu xursandchilik barham topdi.
Men uzum siqish chuqurlaridagi[*]
Sharobni tortib olaman.

Endi hech kim shodlikdan hayqirib uzum ezmaydi,

Shodon qiyqiriqlar endi eshitilmaydi.

34Xashbon, Elaley ahli faryod chekadi,

Ularning ovozi Yaxazgacha eshitiladi.

Sadosi Zoʻvardan Xoʻronayimgacha jaranglaydi,

To Eglat–Shalishiyogacha yetib boradi.

Hatto Nimrim suvlari nobud boʻladi+.

35Moʻab sajdagohlarida[*] qurbonlik qilganlarni oʻldiraman,

Oʻz xudolariga atab tutatqi tutatganlarni yoʻq qilaman,

— deb aytmoqda Egamiz. —
36Qalbim nay kabi nola qilib,
Moʻab uchun qaygʻurmoqda.
Ha, qalbim nay kabi,
Xir–Xarasot odamlari uchun yigʻlamoqda.
Axir, ularning yiqqan boyligi yoʻq boʻldi.
37Qaygʻudan hamma sochini oldirgan,
Hamma soqolini qirib tashlagan,
Hamma qoʻllarini tilgan[*],
Bellariga qanor oʻrab olgan[*]+.
38Moʻabdagi hamma tomlar ustida[*],
Hamma shahar maydonlarida
Faqat marsiya aytiladi.
Zotan, Men Moʻabni sindirib tashlayman,
Keraksiz idishday chilparchin qilaman,
— deb aytmoqda Egamiz. —+
39Moʻab chil–chil sinadi!
Odamlari achchiq–achchiq yigʻlaydi!
Sharmandalikdan Moʻab yuzini yashiradi!
Moʻab hammaga masxara boʻladi,

Uning ahvolidan qoʻshni xalqlar vahimaga tushadi.”

Moʻab dushmanlardan qutula olmaydi

40Egamiz shunday demoqda:

“Qaranglar!

Dushman burgut singari, Moʻabga hujum qilmoqda,

Qanot kerib Moʻab uzra parvoz etmoqda+.

41Moʻab shaharlari[*] endi olinadi,

Qalʼalari qoʻlga kiritiladi.

Oʻsha kuni Moʻab lashkarlari vahimaga tushadi,

Ular dard tutgan ayol kabi boʻlib qoladi+.
42Axir, Moʻab oʻzini Mendan ustun qoʻydi,
Endi u nobud boʻladi.
43Ey Moʻab ahli, sizni vahima,
Tuzoq va choh kutmoqda!
— deb aytmoqda Egamiz. —+
44Vahimadan qochgan chuqurga tushar,
Chuqurdan chiqqan esa tuzoqqa ilinar.
Men Moʻabning boshiga
Jazo yilini keltiraman,
— deb aytmoqda Egamiz. —+

45Holdan toygan qochoqlar

Xashbon shahri soyasida toʻxtaydi.

Ammo olov chiqadi Xashbon shahridan,

Alanga chiqadi shoh Sixoʻnning shahridan[*].

Yongʻin butun Moʻab yurtini yamlab yutadi,

Isyonkor odamlarning boshini yeydi[*]+.

46Ey Moʻab, holingga voy!

Xamoʻshga sigʻinganlar nobud boʻladi,

Oʻgʻil–qizlaring asirlikka tushadi+.

47Ammo keyinchalik

Men Moʻab xalqini yana farovonlikka erishtiraman[*].”

Egamizning kalomi shudir.

Moʻab toʻgʻrisidagi bashoratlar oʻz nihoyasiga yetdi+.

49–BOB

Egamiz Ommon xalqini hukm qiladi

49^1Egamiz Ommon[*] xalqi toʻgʻrisida shunday deydi:

“Isroil tirnoqqa zormidi?!

Uning merosxoʻri yoʻqmidi?!

Nimaga unda Moʻlaxga[*] topinadiganlar

Gad hududini egallab olishdi?

Nimaga Ommon xalqi Gad shaharlarida yashayapti+?

2Bu qilmishlari uchun shunday kunlar keladiki,

Men Ommonliklarning Rabba shahriga[*] qarshi urush eʼlon qilaman,

— deb aytmoqda Egamiz. —

Rabba shahrini vayronalar uyumiga aylantiraman,

Atrofdagi qishloqlariga oʻt qoʻyaman.

Shunda Isroil xalqi Ommon bosqinchilarining yerlarini bosib oladi,

— deb aytmoqda Egamiz. —+

3Dod sol, ey Xashbon![*]

Ay shahri[*] vayron boʻldi!

Ey Rabba aholisi, faryod qiling!

Qanorga oʻranib[*], marsiya ayting,

Qaygʻudan badaningizni tiling[*].

Axir, xudoyingiz Moʻlax surgun qilinadi,

Ruhoniylaru aʼyonlaringiz asirga olib ketiladi+.

4Ey isyonkor qiz[*] Ommon,
Nechun kuching bilan maqtanasan?
Sening kuching qirqiladi![*]
Sen boyligingga ishonasan,

«Bizga hujum qilishga kim jurʼat etar?» deysan+.

5Men Oʻzim senga har tomondan dahshat solaman,

— deb aytmoqda Sarvari Olam — Rabbiy. —
Hammangiz tumtaraqay boʻlib qochasizlar,
Qochoqlarni hech kim toʻplay olmaydi.

6Ammo shundan soʻng

Men Ommon xalqini yana farovonlikka erishtiraman[*].”

Egamizning kalomi shudir+.

Edom xalqi hukm qilinadi

7•Sarvari Olam Edom[*] haqida shunday demoqda:

“Temonda[*] farosatli kishi qolmadimi?

Oqilona nasihat beradigan topilmadimi?

Aqllarini mogʻor bosdimi+?

8Ey Dedonliklar[*], qochinglar,

Chuqur gʻorlarda bekinib olinglar!

Vaqt keldi Esov naslini[*] jazolashga,

Falokat keltiraman uning boshiga+.

9Bogʻingizda uzum tergan odamlar

Bir–ikki bosh boʻlsa–da, uzum qoldiradi–ku!

Kechasi uyga tushgan oʻgʻri

Faqat xohlagan narsasini oladi–ku!

10Men esa Esovning bor–yoʻgʻini tortib olaman,

Uning pana joylarini oshkor qilaman,

U hech qayerga yashirina olmaydi.

Uning bolalari halok boʻladi,

Ogʻa–ini, qoʻshnilari oʻladi.

Undan asar ham qolmaydi.

11Yetimlaringizni qoldiring,

Ularning jonini asrayman.

Bevalaringiz Menga inonib yashasin.”

12Egamiz shunday demoqda: “Aybsiz odamlar jabr tortsa–yu, sen, ey Edom, jazosiz qolasanmi?! Yoʻq, sen jazodan qochib qutulolmaysan. Jazo kosasidan[*] albatta ichasan+. 13Oʻz nomim bilan qasam ichib[*] aytamanki, Bozrax shahri[*] vayron boʻladi. Uning ayanchli ahvoli odamlarni vahimaga soladi. Oʻtgan–ketganlar uni mazax qilib, nomini qargʻishlarda ishlatadi. Yon–atrofidagi hamma shaharlar ham to abad tashlandiq boʻlib qoladi.” Egamizning kalomi shudir+.

14Egamiz barcha xalqlarga jarchi yubordi,

Men, Yeremiyoga shunday xabar yetib keldi:

“Toʻplaning! Edomga hujum qiling,

Qani, jangga otlaning!”

15Egamiz deydi:

“Ey Edom, seni xalqlar orasida arzimas qilib qoʻyaman,

Butun odamzod sendan hazar qiladigan boʻladi.

16Vajohating seni aldadi,

Takabburliging seni ahmoq qildi.

Sen–ku tik qoyada yashaysan,

Azim choʻqqilarni egallagansan.

Burgut kabi iningni baland qurgan boʻlsang ham,

Seni u yerdan tortib tushiraman.”

Egamizning kalomi shudir+.

17-18Egamiz shunday demoqda: “Edomning boshiga tushadigan kulfatlar shu qadar dahshatli boʻladiki, bu yurtning oldidan oʻtgan har bir kishi uning ayanchli ahvolidan vahimaga tushib, qotib qoladi. Sadoʻm, Gʻamoʻra[*] va ularning atrofidagi shaharlar qanday vayron boʻlgan boʻlsa, Edom ham xuddi shunday vayron boʻladi. U yerda hech kim yashamaydi++.

19Men, Iordan chakalakzoridagi arslonday, yaylovdagi qoʻylarga hujum qilaman. Bir zumda Edom xalqini oʻz yurtidan haydab chiqaraman. Oʻzim xohlagan insonni u yerga bosh qilaman. Axir, kim Menga teng kela oladi?! Kim Mendan hisobot soʻray oladi?! Qaysi choʻpon Menga qarshi tura oladi?!+
20Shunday ekan, Edom xalqiga qarshi tuzgan rejalarimni eshitib qoʻying. Temon aholisiga qilgan niyatlarimga quloq tuting: yirtqichlar suruvdagi qoʻzichoqlarni sudrab ketadi. Qilmishlari dastidan yam–yashil yaylovlari payhon boʻladi+. 21Edom gursullab qulaganda, yer yuzi larzaga keladi. Xalqning dodu voylari Qizil dengizgacha[*] eshitiladi. 22Qaranglar! Dushman burgutday Bozraxga hujum qilmoqda. Qanot kerib shahar uzra parvoz etmoqda. Oʻsha kuni Edom lashkari dard tutgan ayol kabi vahimaga tushadi.”+

Damashq hukm qilinadi

23Quyidagi xabar Damashq haqidadir:

Egamiz shunday deydi:

“Xomat bilan Arpad ahli[*] shum xabar eshitishadi,

Shuning uchun ular sarosimaga tushadi.
Yuragiga tushgan gʻulgʻula bosilmaydi,
Joʻshqin dengiz kabi tinchlanmaydi+.
24Damashq madorsiz qoladi,
Orqaga qochmoqchi boʻladi,
Butun vujudini vahima qamrab oladi.
Dard tutgan ayolday azobu qiynoqda qoladi+.
25Evoh, mashhur shahar tark etiladi!
Quvonch makoni[*] tashlab ketiladi!
26Oʻsha kuni yigitlari maydonlarda oʻladi,
Hamma sipohlari halok boʻladi,
— deb aytmoqda Sarvari Olam. —+
27Men Damashq devorlariga oʻt qoʻyaman,

Olov Banhadad qalʼalarini yondirib tashlaydi.”+

Kedar va Xazor hukm qilinadi

28Bobil shohi Navuxadnazar[*] magʻlub qilgan Kedar va Xazor[*] shohliklari haqida Egamiz shunday deydi:

“Qani boʻling, Kedarga hujum qiling!

Oʻsha sharq qabilalarini halok eting!+

29Qoʻlga kiriting chodirlariyu qoʻylarini,

Chodir pardalariyu bor bisotini.

Tuyalarini oʻzingizga oling.

Odamlar baqiradi:

«Atrofni dahshat qamradi!»+

30Ey Xazor aholisi!
Qoching! Uzoqlarga bosh olib keting.
Chuqur gʻorlarda yashirinib oling,
— deb aytmoqda Egamiz. —
Zero, Bobil shohi Navuxadnazar
Sizlarga qarshi bir reja tuzdi,
Sizlarni halok etish niyatida yuribdi.

31Ey Bobil lashkarlari,

Qani, xotirjam boʻlgan xalqqa hujum qilinglar!

Bexatar yashayotganlarga tashlaninglar!
— deb aytmoqda Egamiz. —
Ular sahroda yolgʻiz yashaydilar,

Shaharlarining na darvozalari, na tambalari bor+.

32Ularning tuyalarini oʻlja olasiz,

Mol podalarini qoʻlga kiritasiz.

Sochini oldirib yurgan[*] Xazorliklarni

Men toʻrt tomonga tarqatib yuboraman.

Ularning ustiga har yoqdan kulfat yogʻdiraman,

— deb aytmoqda Egamiz. —+
33Xazor to abad tashlandiq boʻlib qoladi,
Chiyaboʻrilar makoniga aylanadi.
U yerda hech kim yashamaydi,
U joylarga hech kim borib oʻrnashmaydi.”+

Elam hukm qilinadi

34Yahudo shohi Zidqiyo[*] hukmronligining ilk davrida Egamiz Yeremiyo paygʻambarga Elam yurti[*] toʻgʻrisida Oʻz soʻzini ayon qildi+.

35Sarvari Olam demoqda: “Men Elam merganlarini nobud qilaman. Qudratining manbaini sindiraman. 36Ular ustiga toʻrt tomondan dushman solaman. Hammasini yer yuzining toʻrt tomoniga tarqatib yuboraman. Elamliklar qochib bormagan biron–bir yurt qolmaydi+.

37Men Elamni qasdi bor dushmanlari qarshisida sarosimaga solaman. Qaynagan gʻazabimni ustilariga kulfat qilib yogʻdiraman, — deb aytmoqda Egamiz. — Ortidan qilich solib, hammasini bitta qoldirmay qirib tashlayman+. 38Ularning shohini aʼyonlari bilan birga yoʻq qilaman. Elamda Oʻz taxtimni oʻrnataman.

39Ammo keyinchalik Men Elam xalqini yana farovonlikka erishtiraman.” Egamizning kalomi shudir+.

50–BOB

Bobil magʻlub boʻladi

50^1Egamiz Bobil yurti, Bobilliklarning[*] diyori xususida Yeremiyo paygʻambar orqali shunday soʻzlarni aytdi:+

2“Xalqlarga eʼlon qiling, xabar yetkazing!

Bayroq koʻtarib, yangilikni ayting.

Hech narsa yashirmay shunday jar soling:

«Bobil qulaydi,

Ularning xudosi Bel sharmanda boʻladi,

Xudosi Mardux[*] parcha–parcha qilinadi.

Bobil butlari xor boʻladi,

Sanamlari sindirib tashlanadi.»+

3Shimoldagi bir xalq Bobil ustiga bostirib keladi. Ular butun yurtni vayron qilishadi. U yerda hech kim yashamaydigan boʻladi. Odamlar va hayvonlar u yerdan qochib ketadi.”+

Isroil xalqi surgundan qaytib keladi

4Egamiz shunday demoqda: “Oʻsha kunlar kelganda, Isroil xalqi Yahudo xalqi bilan birga koʻz yosh toʻkib, Egasi Xudoga intiladigan boʻladi+. 5Ular yuzlarini Quddus[*] tomon buradilar, u yerga olib boradigan yoʻlni soʻrab–surishtiradilar. Egasiga bogʻlanib qoladilar, U bilan unutilmas, abadiy bir ahd tuzadilar+.

6Mening xalqim adashgan qoʻylarga oʻxshaydi. Choʻponlari ularni yoʻldan adashtirib, togʻlarga haydab yubordilar. Ular togʻlaru qirlarda darbadar kezib, oromgohini unutdilar+. 7Qoʻylarimga duch kelgan odam ularni yedi. Dushmanlar shunday dedi: «Bizning aybimiz yoʻq. Ularning oʻzlari Egasiga qarshi gunoh qildi. Egasi ular uchun asil yaylovday edi, ota–bobolari Egasiga umid bogʻlagan edi.»

8Ey Isroil xalqi, Bobildan qochib chiqing! Bobilliklarning yurtini tark eting! Suruvni boshqarib ketayotgan serkaday birinchi boʻlib chiqing+. 9Mana, Men shimoldagi qudratli xalqlarni Bobilga qarshi qoʻzgʻatyapman. Ular saf tortib, Bobilga hujum qiladilar. Bobil jangda magʻlub boʻladi. Dushman oʻqlarining hammasi toʻgʻri nishonga tegadi, ularning oʻqlari merganlarning oʻqlaridaydir+. 10Bobil[*] talon–taroj qilinadi, hamma talonchilari oʻljaga toʻyadi.” Egamizning kalomi shudir.

Bobil qulaydi

11Ey Xudoning xalqini talagan Bobilliklar!

Sizlar sevinib, xursand boʻlyapsizlar,

Yaylovdagi buzoqday[*] shodon sakrayapsizlar,

Otlar kabi kishnayapsizlar.

12Ammo bilib qoʻying, ona yurtingiz xor boʻladi,

Siz tugʻilgan yurt oyoq osti qilinadi.

Yurtingiz xalqlar orasida arzimas boʻlib qoladi,

Choʻl, qaqroq yer, sahroga aylanadi.

13Egamiz Bobilga qahrini sochadi,

U yerda hech kim yashamaydi.

Butunlay tashlandiq boʻlib qoladi.

U yerdan kim oʻtsa yoqasini ushlaydi,

Bobil xarobalarini koʻrib qotib qoladi+.

14Ey merganlar!

Bobil atrofiga saf torting!

Unga qarshi oʻq uzing!

Oʻqingizni sira ayamang.

Axir, Bobil Egamizga qarshi gunoh qildi+.

15Har yoqdan Bobilga shunday deb xitob qiling:

“Bobil taslim boʻlyapti,
Istehkomlari yiqilyapti,
Devorlari oʻpirilib tushyapti.”
Egamizning qasosidir bu.
Sizlar ham Bobildan oʻch oling,
Qilmishlarini oʻz boshiga qaytarib soling+.
16Bobildagi urugʻ sepuvchilarni yoʻq qiling,
Oʻrim mavsumida oʻroqchilarni oʻldiring.
Dushman qilichidan hamma qochsin,
U yerdagi asirlar oʻz xalqi orasiga qaytsin,
Ona yurtiga qochib borsin+.

Isroil tiklanadi

17Isroil xalqi[*] sherlar har yoqqa tumtaraqay qochirib yuborgan qoʻylarga oʻxshaydi. Ilk bor Isroilga Ossuriya shohi[*] tashlangan edi, Isroilning suyaklarini esa Bobil shohi Navuxadnazar[*] gʻajigan edi+. 18Shu sababdan Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: “Men Ossuriya shohini qanday jazolagan boʻlsam, Bobil shohini va uning yurtini ham xuddi shunday jazolayman+. 19Isroilni oʻz yayloviga qaytarib olib kelaman, ular Karmil togʻining yon bagʻirlarida va Bashanda oʻtlab yuradilar. Efrayim qirlarida va Giladda[*] yurib, qorinlarini toʻygʻizadilar+. 20Oʻsha kunlar kelganda Isroildan biron gunoh topilmaydi, Yahudo ham benuqson boʻladi, — deb aytmoqda Egamiz. — Zero, Men asragan xalqimning gunohlarini kechiraman.”+

Xudo Bobilni hukm qiladi

21Egamiz shunday demoqda:

“Marotayim[*] yurtiga bostirib boringlar,

Paxoʻd[*] aholisiga hujum qilinglar,

Ularni tamomila qirib bitiringlar.

Sizlarga Men buyurgan hamma ishni bajaringlar+.

22Bobildan jang shovqin–suroni koʻtarilmoqda,

Hamma yoq xarobaga aylanmoqda+.

23Bobil butun dunyoni bolgʻaday parcha–parcha qildi,

Eh, endi oʻzi sinib parchalanib ketdi!

Bobilning ahvoli xalqlarni vahimaga soldi+.

24Ey Bobil, Men senga tuzoq qoʻygandim,

Bilmasdan tuzogʻimga tushib qolding.

Seni fosh qildim, qoʻlga oldim.

Axir, sen Menga qarshi chiqqan eding.”

25Egamiz Oʻz aslahaxonasini ochdi,
Gʻazab qurollarini olib chiqdi.
Sarvari Olam — Rabbiy

Bobilliklar yurtida bir ish qilishga shaylandi+.

26Uzoq yurtlardan Bobilga hujum qiling!

Omborxona eshiklarini buzing!

Bobilni don uyumlariday yigʻing,

Hammasini yoʻq qiling.

Undan asar ham qolmasin!

27Yosh jangchilarini oʻldiring,

Hammasini qirib tashlang.

Bobilning holiga voy, uning kuni bitdi,

Jazo oladigan vaqti yetdi.

28Bobildan qochib kelganlarning gaplarini eshiting. Ular Quddusga kelib, Egamiz Xudo Oʻz Maʼbadi uchun qasos olganini eʼlon qilishmoqda+.

29-30Egamiz shunday demoqda: “Bobilga hujum qilish uchun kamonkashlarni yigʻinglar. Shaharni qurshovga olinglar, bironta odam qochib keta olmasin. Bobilliklarning qilgan ishiga yarasha jazosini beringlar, qilmishlarini oʻz boshiga qaytarib solinglar. Zero, ular Menga, Isroil xalqining Muqaddas Xudosiga nisbatan takabburlik qildilar. Oʻsha kuni Bobilliklarning yigitlari maydonlarda oʻlib ketadi, hamma sipohlari halok boʻladi.”++

31Sarvari Olam — Rabbiy shunday demoqda:

“Ey takabbur Bobil, Men senga qarshi chiqyapman!

Sening kuning bitdi,
Seni jazolaydigan vaqt yetdi.
32Bu takabbur xalqing qoqilib tushadi,
Seni hech kim turgʻizib qoʻymaydi.
Men hamma shaharlaringga oʻt qoʻyaman,

Olov atrofdagi hamma narsani yondirib yuboradi.”+

33Sarvari Olam shunday demoqda: “Isroil va Yahudo xalqlari zulm iskanjasida qolishdi. Dushmanlarning hammasi ularni qattiq tutib turibdi. Ularni qoʻyib yuborishdan bosh tortyapti+. 34Ammo Men ularning qudratli Qutqaruvchisiman, Mening nomim Sarvari Olamdir. Men xalqimni astoydil himoya qilaman, ularning yurtiga orom beraman. Bobilliklarni esa tinchlikdan mahrum qilaman.”

35Egamiz shunday demoqda:

“Bobilliklarga oʻlim!

Butun Bobil aholisiga,

Aʼyonlariyu donishmandlariga oʻlim!

36Folbinlariga oʻlim!

Naqadar ahmoqdir ular!

Jangchilariga oʻlim!

Naqadar vahimaga tushgan ular!

37Otlariyu jang aravalariga oʻlim!

Yollangan jangchilariga oʻlim!

Ayollarga oʻxshagan zaifdir ular!

Zeb–ziynatu boyliklarini yoʻq qiling,

Talang, oʻlja qilib oling+.

38Butun yurtga qurgʻoqchilik kelsin!

Daryolari qurib ketsin.

Zero, bu yurt butlar makoni boʻldi,

Vahimaga solgan oʻsha butlar dastidan

Odamlari aqldan ozdi+.

39Shuning uchun Bobilda sirtlonlaru tuyaqushlar yashaydi. U yer yovvoyi dasht hayvonlarining makoniga aylanadi. Inson zoti endi u yerda hech qachon yashamaydi, Bobil to abad boʻm–boʻsh boʻlib qoladi+. 40Sadoʻm, Gʻamoʻra[*] va ularning atrofidagi shaharlar qanday vayron boʻlgan boʻlsa, Bobil ham shunday vayron boʻladi. U yerda hech kim yashamaydi.” Egamizning kalomi shudir+.

41Ana, shimoldan olomon kelmoqda.

Dunyoning chetidan

Buyuk bir xalqu koʻp shohlar qoʻzgʻalmoqda+.

42Kamonu nayzalar bilan qurollangan ular,

Shafqat qilmaydigan zolimdir bu odamlar.

Ular otlarini yeldiradi,

Dengizday guvullab keladi.

Ey qiz[*] Bobil, ular senga qarshi chiqadi,

Jang qilgani saf tortishadi.

43Bobil shohi bu xabarni eshitdi,

Qoʻllarida mador qolmadi.

Dard tutgan ayol kabi

Azobu iztirobda qoldi+.

44Egamiz shunday deydi: “Men, Iordan chakalakzoridagi arslonday, yaylovdagi qoʻylarga hujum qilaman. Bir zumda Bobil xalqini oʻz yurtidan haydab chiqaraman. Oʻzim xohlagan insonni u yerga bosh qilaman. Axir, kim Menga teng kela oladi?! Kim Mendan hisobot soʻraydi?! Qanday choʻpon Menga qarshi tura oladi?!+
45Shunday ekan, Bobil yurtiga qarshi Men tuzgan rejalarni eshitinglar. Bobil xalqi toʻgʻrisida qilgan niyatlarimga quloq tutinglar: yirtqichlar suruvdagi qoʻzichoqlarni sudrab ketadi. Qilmishlari dastidan yam–yashil yaylovlari payhon boʻladi+. 46Bobil gursullab qulaganda, yer yuzi larzaga keladi, xalqning dodu voylari olisdagi ellarga eshitiladi.”

51–BOB

Egamiz Bobilni hukm qilishda davom etadi

51^1Egamiz shunday demoqda:

“Men Bobilga va uning aholisiga[*] qarshi,

Halokat keltiradigan shamol qoʻzgʻataman+.

2Bobilga ajnabiylarni joʻnataman.

Ular bugʻdoyni sovurganday,

Bobilni sovurib tashlaydilar.

Uning bor–yoʻgʻini shilib oladilar.

Kulfat kuni unga har yoqdan yopiriladilar.

3Bobil kamonkashlarining sovut kiyishiga,

Oʻq uzishlariga imkon bermang.

Bobil yigitlariga rahm qilmang!

Lashkarini tamomila qirib bitiring.

4Ular Bobil[*] yurtida chopib tashlanadilar,

Koʻchalarida ogʻir yaralanib yotadilar.”+

5Isroil va Yahudo xalqlari

Sarvari Olam oldida gunoh qilgan boʻlsalar ham,

Xudosi ularni tark etmadi.

Isroil xalqining Muqaddas Xudosi ulardan yuz oʻgirmadi+.

6Bobildan qochib chiqinglar!

Joningizni qutqarib qolinglar!

Bobilning gunohi tufayli qirilib ketmanglar,

Zotan, Egamiz Bobildan oʻch olmoqda,

Qilgan qilmishlariga yarasha jazosini bermoqda+.

7Bobil Egamizning qoʻlidagi oltin kosaday edi,

Bobil butun dunyoni mast[*] qildi.

Dunyo xalqlari kosadagi sharobdan ichdi,

Hammasi aqldan ozdi+.

8Bobil birdaniga qulaydi, vayron boʻladi.

U uchun faryod qiling!

Yaralariga malham surting,

Zora tuzalib qolsa!+

9Bobilda yashagan ajnabiylar aytishadi:

“Bobilni tuzatmoqchi edik, ammo u tuzalmadi.

Endi uni tashlab ketaylik,

Har birimiz yurtimizga qaytib ketaylik.

Axir, Bobilning jazosi boshidan oshdi,

Koʻkdagi bulutlargacha yetib bordi.”

10Isroil xalqi deydi:

“Egamiz bizni oqladi.

Yuringlar, Quddusga[*] boraylik,

Egamiz Xudoning buyuk ishlarini

U yerda eʼlon qilaylik.”

11Egamiz Oʻz Maʼbadi uchun Bobilliklardan oʻch olmoqchi boʻldi. U butun Bobil yurtini vayron qilishni rejalashtirib qoʻygan edi. Rejasini amalga oshirish uchun Midiya shohlarini[*] Bobilga qarshi qoʻzgʻatib, shunday degan edi:

“Oʻtkirlang oʻqlarni!

Toʻldiring oʻqdonlarni!”+

12Bobilga qarshi bayroq koʻtaring.

Qoʻriqchilar safini kuchaytiring,

Soqchilar qoʻying.

Pistirma qoʻyishga tayyor turing.

Egamiz rejalarini amalga oshiradi,

Bobilga qarshi aytganlarini bajaradi.

13Ey serob suvlar boʻyidagi shahar,

Boy xazinaga ega boʻlgan shahar!

Sening kuning bitdi.

Hayoting ipi uzildi[*]+.

14Sarvari Olam Oʻz nomi bilan qasamyod qilib dedi:

“Chigirtkaday[*] gala–gala dushmanni senga qarshi yuboraman.

Ular yurting uzra gʻolibona hayqiradi.”+

Xudoga hamdu sano qoʻshigʻi

15Egamiz qudrati ila yerni yaratdi,
Donoligi ila dunyoni bunyod etdi,
Idroki ila osmon gumbazini oʻrnatdi+.
16Uning ovozidan osmondagi suvlar gulduraydi,

U dunyoning toʻrt burchidan bulutlarni olib keladi.

Yomgʻir yogʻdirganda chaqmoq chaqtiradi,

Omborlaridagi shamollardan estiradi+.

17Uning oldida hamma odamlar ahmoq va nodondir.

Zargarlar yasagan butlari tufayli sharmanda boʻlishadi.

Yasagan sanamlari soxtadir, ularning joni yoʻq+.

18Bu betayin butlar aldamchidir.

Ularni jazolaganim zahoti yoʻq boʻlishadi.

19Yoqbning Xudosi esa unday emas.

Butun borliqni U yaratgan,

Isroil qabilasini Oʻziga mulk qilgan.

Uning nomi Sarvari Olamdir+.

Egamizning bolgʻasi

20Egamiz shunday deydi:

“Ey Bobil, sen Mening bolgʻam, urush qurolimsan.

Sen bilan ezdim Men xalqlarni,

Sen bilan parchaladim shohliklarni+.

21Sen bilan pachaqladim otlaru chavandozlarni,

Majaqladim jang aravalariyu aravakashlarni.
22Sen bilan ezdim erkagu ayollarni,
Sen bilan urdim yoshu qarilarni,
Sen bilan oʻldirdim yigitu qizlarni,

23Sen bilan ezdim choʻponlaru ularning suruvlarini,

Sen bilan urdim dehqonlaru ularning hoʻkizlarini,

Sen bilan oʻldirdim hokimlaru aʼyonlarni.”

Bobilning jazosi

24Egamiz shunday demoqda: “Quddusga qilgan barcha yovuzliklari uchun Bobilliklarni[*] va butun Bobil yurtini sizning koʻzingiz oldida jazolayman.

25Ey Bobil, sen togʻday boʻlib,

Butun dunyoni vayron qilding.

Shu bois Men senga qarshiman!

— deb aytmoqda Egamiz. —

Men senga qarshi qoʻl koʻtaraman,

Seni qoyalardan pastga dumalatib yuboraman,

Kuyib xarob boʻlgan toqqa aylantiraman.

26Sendan na tamal toshi,

Na poydevor uchun tosh olinadi.

Sen to abad tashlandiq boʻlib qolasan.”

Egamizning kalomi shudir.

27Bayroqni koʻtaring!

Xalqlarga burgʻu chaling!

Xalqlarni Bobilga qarshi urushga tayyorlang.

Ararat, Minnax va Ashkanoz shohliklarini[*]

Unga qarshi toʻplang.

Bobilga qarshi jang qiladigan lashkarboshini tayinlang,

Chigirtka galasiday koʻp otlar keltiring+.

28Xalqlarni Bobilga qarshi urushga tayyorlang.

Midiya shohlarini, ularning hokimu aʼyonlarini,

Ularning qoʻli ostidagi hamma yurtlarni

Bobilga qarshi safarbar qiling+.

29Butun dunyo dagʻ–dagʻ titramoqda,

Zero, Egamiz Oʻz rejasini amalga oshirmoqda.

Bobil vayron boʻladi,

Evoh, kimsasiz huvullab qoladi+.

30Bobil sipohlari jangdan voz kechishadi,

Qalʼalarida pisib yotishadi.

Ularning madori qolmaydi,

Ayollarday zaif boʻlib qolishadi.

Bobilning dushmani shahar binolariga oʻt qoʻyadi,

Shahar darvozalarini buzadi+.

31Chopar ketidan chopar yugurar,

Xabarchi ketidan xabarchi kelar.

Bobil shohiga shunday xabar yetkazmoqchi ular:

“Shahringiz quladi,
32Daryoning kechuv joylari qoʻlga olindi,
Toʻqaylarga oʻt qoʻyildi[*],
Sipohlar sarosimaga tushdi.”

33Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda:

“Qiz[*] Bobil xirmondagi bugʻdoyga oʻxshaydi.
Tez orada oʻrim vaqti yetib keladi,
Hademay u yanchiladi[*].”+

34Quddus aholisi shunday dedi:

“Bobil shohi Navuxadnazar[*] bizni gʻajidi, ezdi,

Bizni boʻm–boʻsh idishday qilib qoʻydi.

U ajdarhoday bizni yamladi,

Lazzatli narsalarimiz bilan qornini toʻygʻizdi,

Keyin esa bizni tupurib tashladi.”+

35Quddus aholisi aytsin:

“Majaqlangan tanam[*] uchun Bobildan oʻch olinsin”, deya.

Sion aholisi aytsin:

“Toʻkilgan qonim uchun Bobilliklar jazolansin”, deya.

Egamiz Isroilga yordam beradi

36Egamiz shunday demoqda:

“Men daʼvoingizni eshitib,

Sizni himoya qilaman.

Sizlar uchun oʻch olaman.

Bobilning bulogʻini quritaman,

Daryolarini suvsiz qoldiraman+.

37Bobilni bir uyum toshga aylantiraman,

Chiyaboʻrilarning makoni qilaman.

Bobilning ahvolidan odamlar dahshatga tushadi,

Uni koʻrganlar qotib qoladi.

U yerda biron kimsa yashamaydi+.

38Bobilliklar sher kabi oʻkirishadi,
Sher bolalariday boʻkirishadi+.
39Ayni qizishgan paytlarida
Ularga oʻtkir ichimlikdan ichiraman.
Ularni mastu[*] shodon qilaman.
Soʻng ular abadiy uyquga ketishadi,
Hech qachon uygʻonishmaydi,
— deb aytmoqda Egamiz. —

40Men ularni qoʻzichoq, qoʻchqor va takalarday

Qassob oldiga olib boraman.

Bobilning qismati toʻgʻrisidagi ashula

41Eha, Bobil[*] shahri quladi–ya!

Butun dunyo gʻururi magʻlub boʻldi–ya!

Uning qismatidan xalqlar dahshatga tushdi!

42Dengiz suvlari Bobilni bosdi,

Shovqin toʻlqinlar uni qoplab oldi.

43Ana, shaharlari xarob boʻldi,

Ular choʻlu sahroga aylandi.

Endi u yerda hech kim yashamaydi,

Inson qadami u yerga yetib bormaydi+.

44Bobil xudosi Belni[*] Men jazolayman,

Yutganlarini ogʻzidan chiqaraman.

Endi xalqlar uning oldiga oqib bormaydi,

Bobil devorlari qulab tushadi+.

Xudo Bobildagi Isroil xalqiga xabar beradi

45Ey xalqim, chiqib ket u yerdan!

Qochib qol Mening qahrimdan!

Joningni qutqargin!+

46Yurtdagi mish–mishlar sizni qoʻrqitmasin,

Yuragingizga gʻulgʻula solmasin.

Bir yil bir mish–mish boʻladi,

Keyingi yili boshqasi chiqadi.

Ha, yurtdagi zoʻravonlik haqida mish–mish chiqadi,

Shohlar orasidagi urush haqida mish–mish tarqaladi.

47Mana, shunday kun kelyaptiki,
Men Bobilning soxta xudolarini jazolayman.
Butun Bobil yurti sharmanda boʻladi,
Koʻchalarida jasadlar yotadi+.
48Ha, Bobilga qarshi shimoldan
Qirgʻin keltiruvchi keladi.
Shunda Bobilning halokatidan
Yeru osmon shodlanadi,
U yerdagi barcha mavjudot xursand boʻladi,
— deb aytmoqda Egamiz. —+

49Axir, Bobil Isroil xalqining umriga zomin boʻldi,

Yer yuzidagi koʻp xalqlarning boshini yedi,

Ana endi uning qilmishlari oʻzining boshiga yetdi.”

50Ey qilichdan omon qolganlar!

Oʻylanmasdan qochinglar!

Olis yurtda Egamizni eslanglar.

Quddus haqida oʻylanglar.

51Sizlar aytasiz: “Sharmanda boʻldik.

Haqoratlar eshitdik.

Yuzimiz shuvut.

Axir, Egamiz uyining muqaddas xonalarini

Ajnabiylar oyoq osti qildi.”+

52Egamiz esa shunday demoqda:

“Mana, shunday kunlar kelyaptiki,

Men Bobilning soxta xudolarini jazolayman.

Butun yurt uzra

Yaradorlarning faryodlari eshitiladi+.

53Bobil osmonga chiqib olsa ham,

Baland qalʼasini mustahkam qilsa ham,

Men unga qarshi qirgʻin keltiruvchini yuboraman.”

Egamizning kalomi shudir+.

Bobil vayron boʻladi

54Ana, Bobil xalqidan dodu faryod koʻtarilmoqda,

Bobil yurtidan vayron–talqon sadolari kelmoqda+.

55Egamiz Bobilni vayron qiladi,

Shangʻillagan tovushini oʻchiradi.

Dushmanlar shiddatli toʻlqinlarday oʻkiradi,

Quloqni teshgudek qilib baqiradi.

56Qirgʻin keltiruvchi Bobilga qarshi chiqadi,

Sipohlarini asirlikka oladi.

Kamonlarini sindiradi.

Axir, Egamiz jazolaydigan Xudodir,

U rosa Bobilning jazosini beradi+.

57Xudo Shohdir,

Sarvari Olamdir Uning nomi.

U shunday demoqda:

“Mast qilaman Bobil amaldorlariyu donishmandlarini,

Hokimlarini, aʼyonlariyu jangchilarini.

Ular abadiy uyquga ketadilar,

Hech qachon uygʻonmaydilar.”

58Sarvari Olam shunday demoqda:

“Bobilning qalin devorlari yer bilan yakson qilinadi,

Baland darvozalari yondirib tashlanadi.

Ellar behuda tinkasini quritadi.

Xalqlarning ter toʻkib erishganlari olovga yem boʻladi.”+

Yeremiyoning bashorati Bobilda ovoza qilinadi

59Yahudo shohi Zidqiyo hukmronligining toʻrtinchi yili[*]. Shoh Zidqiyo Bobilga bormoqchi boʻlib yoʻlga otlanganda, Yeremiyo paygʻambar Neriyoning oʻgʻli, Maxsiyoning nevarasi Sarayoga koʻrsatmalar berdi. Sarayo bu safarda javobgar bir shaxs edi+. 60Yeremiyo oʻrama qogʻozga[*] Bobilning boshiga tushadigan barcha kulfatlarni batafsil bayon qilib yozdirgan edi. 61U Sarayoga shunday tayinladi:

— Bobilga borganingdan keyin, oʻrama qogʻozdagi hamma soʻzlarni xalqqa baland ovozda oʻqib ber. 62Keyin esa shunday xitob qil: “Ey Egam, Sen Oʻzing bu joyni vayron qilaman, degansan. Bu yerda na odamlar, na hayvonlar yashaydi, bu joy to abad tashlandiq boʻladi, deb aytgansan.”+
63Oʻrama qogʻozni oʻqib boʻlganingdan keyin, unga bir tosh bogʻlagin–da, Furot daryosining oʻrtasiga uloqtirib yubor+. 64Keyin shunday deb ayt: “Bobil ham shunga oʻxshab choʻkib ketadi. Egamiz Bobilga yogʻdiradigan kulfatlar tufayli Bobil hech qachon oʻnglanmaydi. Uning butun aholisi oʻladi.”

Yeremiyoning bashoratlari tugadi.

52–BOB

Quddus qulaydi

52^1•Zidqiyo yigirma bir yoshida shoh boʻldi[*] va Quddusda oʻn bir yil hukmronlik qildi. Onasining ismi Xamutal boʻlib, Libnalik Yeremiyoning[*] qizi edi+. 2Zidqiyo ham, Yohayiqim kabi, Egamiz oldida qabih ishlar qilgani uchun 3Egamiz Quddus va Yahudo xalqidan gʻoyat gʻazablangan, oqibatda ularni Oʻz huzuridan quvib yuborgan edi.

Zidqiyo Bobil shohiga qarshi isyon koʻtardi+. 4Zidqiyo hukmronligining toʻqqizinchi yili oʻninchi oyining[*] oʻninchi kunida Bobil shohi Navuxadnazar[*] Quddusga qarshi bor lashkarini tortib kelib, shaharni qamal qildi. Shahar devori atrofida qamal inshootlari[*] yasatdi+. 5Shoh Zidqiyo hukmronligining oʻn birinchi yiligacha[*] shahar qamalda qoldi. 6Toʻrtinchi oyning[*] toʻqqizinchi kuni shaharda ocharchilik shu qadar kuchaydiki, xalq bir burda nonga zor boʻldi. 7Bobilliklar[*] Quddus devorini yorib kirdilar. Ular Quddusni har tomondan qurshab olishgan boʻlsalar–da, Yahudo sipohlari shoh bilan birga qochib ketdilar. Ular tunda saroyning bogʻi yaqinidagi ikki devor orasidagi darvozadan chiqib, Iordan vodiysi[*] tomonga qochgan edilar. 8Ammo Bobil[*] sipohlari shohning orqasidan quvib, Yerixo tekisligida unga yetib oldilar. Butun lashkar esa shohni tashlab qochib ketdi.

9Bobil sipohlari shoh Zidqiyoni ushlab, Xomat yurtidagi Rivlo shahriga[*], Bobil shohi huzuriga olib keldilar. Bobil shohi Zidqiyoni hukm qildi+. 10Rivloda Zidqiyoning koʻzi oldida hamma oʻgʻillarini, soʻng Yahudo aʼyonlarini qatl qildi+. 11Zidqiyoning esa koʻzlarini oʻyib, uni kishanlab qoʻydi. Bobil shohi uni oʻzi bilan Bobilga olib ketdi. Zidqiyo umrining oxirigacha zindonda yotdi+.

Maʼbad vayron boʻladi

12Bobil shohi Navuxadnazar hukmronligining oʻn toʻqqizinchi yili beshinchi oyining[*] oʻninchi kunida Bobil shohi xizmatidagi qoʻriqchilar sardori Nabizaradon Quddusga kirdi+. 13U Egamizning uyiga, shoh saroyiga, har bir hashamatli imoratga, Quddusdagi hamma uylarga oʻt qoʻydi+. 14Qoʻriqchilar sardori boshchiligida butun Bobil lashkari Quddus devorlarini yiqitdi+. 15Nabizaradon baʼzi qashshoqlarni, shaharda tirik qolganlarni, Bobil shohi tomonga oʻtgan qochoqlaru qolgan–qutgan hunarmandlarni[*] asir qilib olib ketdi. 16Uzumchilik va dehqonchilik bilan mashgʻul boʻlsinlar deya, hech vaqosi yoʻq, qashshoq odamlardan baʼzilarinigina qoldirdi, xolos.

17Bobilliklar Egamizning uyidagi bronza ustunlarni, aravalarni, bronza hovuzni[*] parchaladilar, bronzaning hammasini Bobilga olib ketdilar+. 18Egamizning uyida xizmat paytida ishlatiladigan buyumlarni — qozonlarni, kuraklarni, qaychilarni, togʻorachalar va kurakchalarni, barcha bronza ashyolarni ham olib ketdilar+. 19Qoʻriqchilar sardori Nabizaradon oltin va kumushdan yasalgan togʻoralarni, olovkuraklarni, togʻorachalarni, tovoqlarni, chiroqpoyalarni, kurakchalarni va sharob nazri uchun ishlatiladigan idishlarni ham olib ketdi. 20Egamizning uyi uchun shoh Sulaymon yasattirgan ikkita ustunga, hovuzga, hovuz ostidagi oʻn ikkita buqaga va aravalarga[*] behisob bronza sarf qilingan edi+. 21Har bir ustunning balandligi 18 tirsak, tevaragi 12 tirsak[*] edi. Ustunlarning ichi kavak boʻlib, devorlarining qalinligi toʻrt enli edi+. 22Ikkala ustunning tepasida bittadan ustunqosh bor edi. Ustunqoshlarning balandligi 5 tirsakdan[*], atroflari bronzadan yasalgan toʻrsimon bezak va anor[*] tasviri bilan bezatilgan edi. 23Ustunqoshning har bir tomoniga toʻqson oltita anor tasviri tushirilgan edi. Toʻrsimon bezakdagi anorlarning soni hammasi boʻlib yuzta edi.

Yahudo xalqi Bobilga surgun qilinadi

24Qoʻriqchilar sardori Nabizaradon oliy ruhoniy Sarayoni, undan keyingi ruhoniy Zafaniyoni va uchta darvozabonni ham asirga oldi+. 25Quddusda qolgan sipohlarning lashkarboshisini, shohning yettita shaxsiy maslahatchisini, xalqni lashkar safiga yozgan lashkarboshining kotibini va xalqdan shaharda qolgan oltmish kishini ham bandi qildi. 26Ularning hammasini Rivloga, Bobil shohi huzuriga olib keldi. 27Bobil shohi ularni Xomat yurtida — Rivloda qatl qildi. Shunday qilib, Yahudo xalqi oʻz yurtidan surgun boʻldi.

28Navuxadnazar surgun qilgan xalqning soni quyidagichadir: hukmronligining yettinchi yili[*] 3023 nafar yahudiyni,+
29oʻn sakkizinchi yili[*] Quddus aholisidan 832 nafar kishini, 30yigirma uchinchi yili[*] qoʻriqchilar sardori Nabizaradon Yahudodan 745 nafar kishini surgun qildi. Hammasi boʻlib surgun qilingan xalqning soni 4600 kishi edi.

31•Yahudo shohi Yohayixin Bobilga surgun qilinganiga oʻttiz yetti yil boʻlganda, Bobil taxtiga Evilmardux oʻtirdi[*]. Evilmardux oʻsha yilning oʻn ikkinchi oyi[*] yigirma beshinchi kuni Yahudo shohi Yohayixinga marhamat qilib, uni zindondan olib chiqdi+. 32Unga yaxshi munosabatda boʻldi, Bobilga surgun qilingan boshqa shohlardan koʻra, balandroq martaba berdi. 33Shunday qilib, Yohayixin zindon kiyimlarini yechdi. Umr boʻyi doimo Bobil shohining dasturxonidan taom yedi. 34Umrining oxirigacha Bobil shohi tarafidan kundalik ehtiyoji har doim qondirildi.

* 1:1 Onotoʻt shahri — Quddusdan qariyb 5 kilometr shimoli–sharqda joylashgan edi.

* 1:2 Yahudo — Yahudo qabilasi Isroilning janubiy qismidagi eng katta qabila edi. Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi (3 Shohlar 11:26-12:24 ga qarang). Yahudo va Benyamin qabilalari janubiy shohlik deb ataladigan boʻldi. Janubiy shohlikning poytaxti Quddus boʻlib qolaverdi, ularning oʻz hukmdorlari bor edi. Eski Ahdning baʼzi parchalarida Yahudo soʻzi janubdagi ikkala qabilaga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YAHUDO soʻziga qarang.

* 1:2 Yoʻshiyo Yahudoda hukmronlik qilgan davrning oʻn uchinchi yili — miloddan oldingi 627 yil. Yoʻshiyo miloddan oldingi 640-609 yillarda hukmronlik qilgan.

* 1:3 Yohayiqim davri — miloddan oldingi 609-598 yillarda Yahudoda hukmronlik qilgan.

* 1:3 Zidqiyo hukmronligining oʻn birinchi yili — miloddan oldingi 586 yil. Zidqiyo miloddan oldingi 597-586 yillarda Yahudoda hukmronlik qilgan.

* 1:3 beshinchi oy — ibroniy kalendarining Av oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan iyulning oʻrtasidan boshlanadi.

* 1:12 Bodom shoxi Mening hushyor turishimni bildiradi — ibroniychada bodom va hushyor soʻzlari oʻzaro ohangdosh. Bodom birinchi boʻlib gullaydigan daraxt boʻlgani uchun, Yahudoda bahor ramzi hisoblanardi. Xudoning “hushyor turishi” ham Uning “hukmi” ramzidir. Bundan anglashiladiki, Xudo ahdni buzgan sadoqatsiz xalqini hukm qilishga tayyor turibdi (Levilar 26:14-45, Qonunlar 28:15-68 ga qarang).

* 1:12 Aytgan soʻzlarim — Levilar 26:14-45, Qonunlar 28:15-68 ga qarang.

* 1:15 shimoldagi shohliklarning barcha xalqlari — Bobil va uning ittifoqdoshi lashkarlariga ishora (20:4-5, 39:1-3 ga qarang). Bobil shohligi Yahudo yurtidan sharqda joylashgan edi, lekin Bobil lashkarlari Yahudoga shimol tomondan hujum qiladi.

* 2:4 Isroil — shoh Sulaymonning vafotidan keyin Isroil xalqi ikki shohlikka boʻlinib ketdi (3 Shohlar 11:26-12:24 ga qarang). Shimoliy shohlik “Isroil” deb, janubiy shohlik esa “Yahudo” deb ataladigan boʻldi. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriyaliklar shimoliy shohlikka hujum qilib, uni batamom yoʻq qilib yubordilar. Yeremiyo davrida faqat janubiy shohlik, yaʼni Yahudo qolgan edi. Shu sababdan mazkur oyatda va Yeremiyo kitobining koʻp joylarida “Isroil” soʻzi janubiy shohlik aholisiga nisbatan qoʻllanilgan. Biroq ayrim hollarda Yeremiyo bu soʻzni sobiq shimoliy shohlikka nisbatan yoki ikkala shohlikka nisbatan ham ishlatgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ISROIL va YAHUDO soʻzlariga qarang.

* 2:8 Baal — Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, erkak qiyofasida tasavvur qilingan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BAAL soʻziga qarang.

* 2:10 Kipr — ibroniycha matnda Kittim, Kiprning qadimgi nomi.

* 2:10 Kedar — Arabiston sahrosidagi yerlar.

* 2:16 Nuf va Taxpanxas — Misrning ikki shahri edi. Nuf Memfis nomi bilan ham maʼlum. Memfis shahri Misr shimoliy hududining markazi boʻlib, Misr tarixida birmuncha vaqt poytaxt ham boʻlgan edi.

* 2:16 …Sochingni qirib tashladilar — ular Misr xalqiga qul boʻlganlarining belgisi edi.

* 2:18 Nil — ibroniycha matnda Shixor, Nil daryosining sharqiy irmogʻi.

* 2:18 Ossuriya — qadimgi qudratli shohlik. Uning poytaxti Naynavo shahri hozirgi Iroqning shimolida joylashgan edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi OSSURIYA soʻziga qarang.

* 2:18 Nil suvidan…Furot suvidan ichish uchun — koʻchma maʼnodagi gap boʻlib, Isroil xalqi Misr va Ossuriya bilan ittifoq tuzmoqchi boʻlganiga ishora qiladi. Ular Xudoga ishonmay oʻsha xalqlarning yordamiga suyangan edilar (yana shu bobning 13–oyatiga qarang).

* 2:20 Har bir baland tepalikda…fohishaday yotding — Kanʼondagi xalqlarning udumiga koʻra, sajdagohlar tepaliklarda yoki sersoya daraxtlar ostida joylashgan edi. Oʻsha paytlarda butparast xalqlar oʻz sajdagohlarida diniy vazifalardan birini fahsh orqali bajarardilar. Butparast xalqlarning udumlariga koʻra, odamlar fohishalar va fohishlar bilan jinsiy aloqa qilish orqali oʻz xudolariga topinardilar, xudolaridan farovonlik ato qilishni soʻrardilar. Lekin Egamiz Isroil xalqiga bu yoʻl bilan sajda qilishni qatʼiyan man etgan (Qonunlar 23:17-18 ga qarang).

* 2:23 Vodiyda qilgan ishlaring — Quddus shahridan janubda joylashgan Xinnum soyligiga ishora. Odamlar u yerda xudo Baal va xudo Moʻlaxga sigʻinib, hatto oʻz farzandlarini ham qurbonlik qilishardi (7:31-32, 19:1-6, 32:35 ga qarang).

* 2:27 …yogʻochga…Toshga… — xalq sigʻingan va madad kutgan butlarga ishora.

* 3:1 Bunday bemaʼnigarchilik yurtni harom qilib yubormaydimi?! — Qonunlar 24:1-4 ga qarang.

* 3:2 Sen fohishalik qilmagan biror joy qoldimi?! — 2:20 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 3:6 Shoh Yoʻshiyo davrida — 1:2 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 3:6 Isroil — shimoliy shohlikning aholisi nazarda tutilgan (2:4 izohiga qarang).

* 3:6 …u fohishalik qildi — 2:20 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 3:7-8 Men sadoqatsiz Isroilga taloq xatini berib, joʻnatib yubordim — Xudo Isroil xalqini jazolaganiga ishora. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriyaliklar Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka hujum qilib, poytaxti Samariyani zabt etdilar. Soʻng Isroil xalqining aksariyat qismini Ossuriyaga surgun qildilar (4 Shohlar 17:1-6 ga qarang). Shunday qilib, shimoliy shohlik barham topdi.

* 3:14 Quddus — ibroniycha matnda Sion. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

* 3:16 Ahd sandigʻi — Xudo Oʻz xalqi orasida ekanligining ramzi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi AHD SANDIGʻI iborasiga qarang.

* 3:16 …Mening Ahd sandigʻim…yangisini yasashmaydi — Bobilliklar miloddan oldingi 586 yilda Quddusni bosib olganlarida Ahd sandigʻini yoʻq qilib yuborgan yoki oʻzlari bilan olib ketgan boʻlishlari mumkin.

* 4:4 …Yuragingizni sunnat qiling — sunnat Xudoning Ibrohim va uning avlodi bilan qilgan ahd belgisi edi (Ibtido 17:9-14 ga qarang). Isroil xalqi Xudoga boʻlgan sadoqatini va Uning amrlariga itoat qilish istagini koʻrsatish uchun sunnat qilinardilar. Bu oyatdagi “yuragingizni sunnat qiling” iborasi koʻchma maʼnoda ishlatilib, tuzilgan ahdning tashqi belgisi boʻlgan jismoniy sunnat yetarli emasligini koʻrsatadi. Mazkur iborada Xudoga chin yurakdan sodiq va itoatkor boʻlishga urgʻu beriladi.

* 4:6 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 31–oyatida ham bor). 3:14 izohiga qarang.

* 4:6 shimoldan — Bobil yurti nazarda tutilgan (1:15 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

* 4:8 …Qanorga oʻranib olinglar — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanorga oʻranib olish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

* 4:11 garmsel — hosilga katta ziyon keltiradigan issiq shamol. Bu oʻrinda majoziy maʼnoda ishlatilib, Xudoning hukmini bildiradi.

* 4:15 …Dan shahridan…Efrayim qirlaridan… — Dan shahri Efrayim qirlaridan shimolda joylashgan boʻlib, Isroil chegarasining eng shimoliy nuqtasini tashkil qilardi. Bobilliklar Quddusga hujum qilish uchun, dastavval Dan shahrini, soʻng Efrayim qirlarini bosib olishlari kerak edi (shu bobning 6–oyatiga qarang).

* 4:30 Oʻynashlaring — Yahudo xalqining ittifoqdoshlariga ishora.

* 4:31 Qiz — shahar yoki yurt ahliga nisbatan qoʻllangan sheʼriy usul.

* 5:5 boylar — yoki yoʻlboshchilar.

* 5:31 oʻzlaricha — yoki ularga qoʻshilishib.

* 6:1 Taxuva shahri…Bayt–Xakerem shahri… — Taxuva shahri Quddusdan qariyb 16 kilometr janubda, Bayt–Xakerem shahri 3 kilometr janubda joylashgan edi. Shimol tomondan bostirib kelayotgan Bobil qoʻshinlari avval Quddusga, soʻng bu shaharlarga hujum qilishlari kerak edi. 1:15 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 6:2 Qiz — 4:31 izohiga qarang.

* 6:2 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 23–oyatida ham bor). 3:14 izohiga qarang.

* 6:6 Daraxtlarini kesinglar… — kesilgan daraxtlardan qamal inshootlari va devorteshar qurollar yasalgan (52:4 oyatga va 33:4 ning izohiga qarang).

* 6:6 …Quddus devoriga qiyalatib tuproq uyinglar — qadimgi davrlarda dushmanlar devor bilan oʻralgan shaharga hujum qilayotganlarida, koʻpincha devorga qiyalatib tuproq uyganlar. Shu yoʻl bilan ular shaharni himoya qilayotgan xalqqa hujum qilish uchun devorni buzishga yoki oshib oʻtishga qulay imkoniyat yaratganlar.

* 6:10 quloqlari yopiq — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi quloqlari sunnatsiz. Bu ibora “ular Xudoga quloq solishni va itoat etishni istamaydi” degan majoziy maʼnoni ifodalaydi (4:4 izohiga qarang).

* 6:17 qoʻriqchilar — Xudo Oʻz xalqini ogohlantirib, tavba qilishga undash uchun yuborgan paygʻambarlarga ishora.

* 6:20 Shava yurti — Arabiston yarim orolining janubi–gʻarb tomonida boʻlgani ehtimoldan holi emas. Shava malikasi shoh Sulaymonga hadyalar olib kelgan edi (3 Shohlar 10:1-13 ga qarang).

* 6:22 shimoldagi yurt — Bobil nazarda tutilgan (1:15 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

* 6:26 Qanorga oʻranib, kulga belangin — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanorga oʻranib olish va kulga belanish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

* 7:10 uyim — yaʼni Maʼbad (shu bobning 1-4–oyatlariga qarang).

* 7:12 Shiloʻ shahri — Quddusdan qariyb 32 kilometr shimolda joylashgan. Yoshua davridan tortib Shomuil davriga qadar Muqaddas chodir va Ahd sandigʻi Shiloʻda boʻlgan edi (Ysha 18:1, Hakamlar 18:31, 1 Shohlar 1:3, 4:3 ga qarang). Shomuil davrida Filistlar Ahd sandigʻini qoʻlga kiritdilar (1 Shohlar 4:1-11 ga qarang). Arxeologik topilmalarning isbotlashicha, Filistlar Shiloʻ shahrini vayron qilganlar. Bu shahar Isroil xalqining sajda markazi boʻlishiga qaramay, Xudo tomonidan qattiq jazolandi, chunki Isroil xalqi Xudoning amrlariga rioya qilmagan edi (Zabur 77:56-64 ga qarang).

* 7:15 Efrayim — Efrayim qabilasi Isroilning shimoliy qismidagi eng katta va nufuzli qabila boʻlgani bois, Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida Efrayim degan nom Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka nisbatan ishlatilgan. Bu shohlikning poytaxti Samariya edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi EFRAYIM soʻziga qarang.

* 7:18 samo qirolichasi — Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik va urush xudosi boʻlgan Ashtaret nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Ashtaret ayol qiyofasida tasavvur qilingan.

* 7:21 …kuydiriladigan qurbonliklaringizning goʻshtini ham oʻzlaringiz yeyaveringlar — qonunga koʻra, ruhoniylar yoki sajda qiluvchilar deyarli hamma qurbonliklarning goʻshtini tanovul qilishlari mumkin edi. Lekin kuydiriladigan qurbonlik butunligicha olovda kuydirilardi. Xalq Xudoga itoat qilmagani uchun qurbonliklarning hech qanday ahamiyati qolmagan edi. Xudo qurbonliklarning befoyda ekanligini va ularni qabul qilmasligini taʼkidlamoqchi boʻlib, kinoya qilib “kuydirilgan qurbonliklaringizning goʻshtini ham oʻzlaringiz yeyaveringlar” deb aytyapti.

* 7:29 Sochingizni qirib tashlang — sochni oldirish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi.

* 7:31 Xinnum soyligi — Quddus shahridan janubda joylashgan. Soylik — ikki adir oraligʻidagi pastlik. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SOYLIK soʻziga qarang.

* 7:31 sajdagoh — ibroniycha matnda bamax, yaʼni “tepalik”. Kanʼon xudolariga topinadigan joylar bamax deb atalardi. Odatda bu sajdagohlar tepaliklarda joylashgan boʻlib, u yerda Kanʼon xudolarining tasvirlari va qurbonliklar keltirish uchun qurbongoh boʻlardi.

* 8:7 Kaptar, qaldirgʻochu turnalar — ibroniycha matnda aytib oʻtilgan bu qushlar qanday qush ekanligi bahsli.

* 8:16 …dushman Dan shahriga yetib keldi… — 4:15 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 8:17 ilonlar…zaharli ilonlar — dushmanlar nazarda tutilgan. Xudo bu soʻzlar orqali Isroil xalqining ota–bobolarini qay tarzda jazolaganiga, ular orasiga zaharli ilonlar yuborganiga ishora qilmoqda (Sahroda 21:4-6 ga qarang).

* 8:19 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 3:14 izohiga qarang.

* 8:22 Gilad — Iordan daryosining sharq tomonidagi bu oʻlka dorivor oʻsimliklari bilan mashhur edi (Ibtido 37:25 ga qarang).

* 9:4 yolgʻonchi — ibroniycha matnda bu soʻz Yoqub ismiga ohangdosh. Isroil xalqining bobokaloni Yoqub yoshligida akasi Esovni aldagan edi (Ibtido 27:36 ga qarang).

* 9:15 …achchiq oʻt…zaharli suv… — iztirobu alamga ishora qilayotgan koʻchma maʼnodagi ibora.

* 9:17 Yigʻichi ayollar — qadimgi Isroilda baʼzan dafn marosimlari paytida dod–faryod qilib, aytib yigʻlash uchun yigʻichi ayollar yollanardi.

* 9:19 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 3:14 izohiga qarang.

* 9:25 yuragi sunnat qilinmagan odamlar — yaʼni Xudoga chin yurakdan sadoqatli va itoatkor boʻlmagan odamlar (4:4 izohiga qarang).

* 9:26 …sochini oldirib yuradigan… — bu odat butparast xalqlarga xos edi. Xudo Isroil xalqiga sochni oldirishni qatʼiyan man etgandi (Levilar 19:27 ga qarang).

* 9:26 …Misrliklarni…choʻl qabilalarining hammasini… — oyatda qayd etilgan bu xalqlarning hammasi Yahudo xalqiga qoʻshni boʻlib, ular singari sunnat qilinardi. Biroq barhayot Xudoga sajda qilishmasdi.

* 10:8 Donishmandlariyu shohlari… — yoki Xalqlar…. Ibroniycha matnda Ular….

* 10:11 Asl matnda bu oyat ibroniy tilida emas, oramiy tilida yozilgan.

* 10:22 shimoldan — Bobil yurti nazarda tutilgan (1:15 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

* 11:5 sut va asal oqib yotgan yurt — nihoyatda hosildor yerni bildiruvchi ibora. Moʻl–koʻl sut — mol uchun koʻm–koʻk yaylovlarning koʻpligini bildiradi. Asal — xurmodan olinadigan quyuq, shirin murabboga ishora boʻlishi mumkin. Murabboning moʻlligi yaxshi hosil beradigan yerni bildiradi.

* 11:10 Isroil xalqi — shimoliy shohlikning aholisi nazarda tutilgan (2:4 izohiga qarang).

* 11:21 Onotoʻt — Yeremiyoning ona shahri (1:1 ga qarang).

* 12:4 “Bizga nima boʻlishini Yeremiyo qayerdan ham bilardi?!” — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi “Bizga nima boʻlishini u bilmaydi.” Qadimiy yunoncha tarjimada “Biz nima qilayotganimizni Xudo koʻrmayapti.”

* 12:5 …Iordan boʻyidagi chakalakzorda… — qadimgi paytlarda Iordan daryosi boʻyidagi chakalakzorlarda sherlar yashardi.

* 13:4 Poro anhori — Quddusdan qariyb 10 kilometr va Yeremiyoning ona shahri Onotoʻtdan qariyb 5 kilometr shimoli–sharqda joylashgan. Ibroniycha matnda bu oʻrindagi nom Perot boʻlib, odatda Furot daryosi maʼnosini ifodalaydi. Biroq Furot daryosi Onotoʻt shahridan taxminan 1000 kilometr uzoqlikda joylashgani uchun, bu oyatda Furot daryosi nazarda tutilmagan boʻlsa kerak (shu bobning 5-7–oyatlarida ham ishlatilgan). Ehtimol, ushbu oyatda Poro anhori — Furot daryosining ramzi. Furot daryosi Yahudo xalqi kelajakda surgun qilinadigan Bobil yurtida edi.

* 13:13 mast — bu oʻrinda sharob Xudo gʻazabining ramzi boʻlib, sharobdan mast boʻlish Xudoning hukmiga duchor boʻlishni bildiradi (25:15-29 ga va Ishayo 51:17-23 ga qarang).

* 13:18 Shohga va ona malikaga… — Yohayixin va uning onasi Naxushta nazarda tutilgan (4 Shohlar 24:8, 12 ga qarang). Odatda shohning onasi saroyda yuqori martabaga ega boʻlgan.

* 13:23 Habashistonlik — ibroniycha matnda Kushlik. Kush degan joy Misrdan janubda boʻlib, hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining bir qismini oʻz ichiga olgan edi.

* 13:24-25 Garmsel — issiq shamol.

* 13:27 …fohishabozligingizning guvohi boʻldim — 2:20, 3:2, 6 oyatlarga va 2:20 izohiga qarang.

* 14:18 Paygʻambaru ruhoniylar…bemaʼni maslahatlar berib yuribdilar — 2:8, 5:13, 6:13, 8:10 ga va shu bobning 13-15–oyatlariga qarang.

* 14:19 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 3:14 izohiga qarang.

* 15:4 Manashe…koʻp qabihliklar qilgan edi — 4 Shohlar 21:1-16 ga qarang. Manashe miloddan oldingi 687-642 yillarda hukmronlik qilgan.

* 15:12 shimoldan — Bobil yurti nazarda tutilgan (1:15 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

* 16:6 …badanini tilmaydi, sochini oldirmaydi… — bu odatlar Kanʼon yurtida yashagan butparast xalqlarga xos edi (misol uchun, 3 Shohlar 18:28 ga qarang). Xudo Isroil xalqiga bunday qilishni qatʼiyan man etgan edi (Levilar 19:27-28, Qonunlar 14:1 ga qarang). Shunga qaramay, ular baʼzan butparastlarning bu odatlariga rioya qilishardi (41:5 ga qarang).

* 16:15 shimoldagi yurt — Bobil nazarda tutilgan (1:15 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

* 17:1 Sizlarning gunohingiz…qurbongohlaringiz shoxlariga…oʻyib bitilgan — odamlar Kanʼon xalqlarining xudolariga topingan joylarda qurbongohlar odatda toshdan yasalgan. Oʻsha qurbongohlarning toʻrtala burchagining uchi hayvon shoxi shaklida yasalgan edi va qurbonliklarning qoni oʻsha shohlarga surilardi. Odamlar Quddusda Xudoga sajda qilganlarida ham Maʼbaddagi bronza qurbongoh shoxlariga qurbonlik qonini surtishardi. Bu marosim xalqning gunohlari yuvilganini bildirardi (Levilar 16:18-19 ga qarang). Bu oʻrinda Isroil xalqi begona xudolarga sajda qilib, oʻsha yerdagi qurbongohlariga qon surgani ularning gunohi yuvilganini emas, aksincha Xudoning nazarida abadiy muhr boʻlib qolgani haqida gap ketyapti.

* 17:2 Ashera — Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan. Uning erkak jufti Baal edi. Asheraning tasvirlari baland ustun shaklida boʻlib, yogʻochdan yasalgan edi.

* 17:3 Oʻz togʻim — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. Quddusdagi Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb atalgan. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

* 17:3 sajdagoh — ibroniycha matnda bamax, yaʼni “tepalik”. 7:31 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 19:2 Xinnum soyligi — 7:31 ning birinchi izohiga qarang.

* 19:5 sajdagoh — ibroniycha matnda bamax, yaʼni “tepalik”. 7:31 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 19:7 …barbod qilaman — ibroniycha matnda ishlatilgan bu feʼl “koʻza” soʻzi bilan bir oʻzakka ega (shu bobning 1–oyatiga qarang). Bu feʼl boʻshataman degan maʼnoni ham bildiradi. Bu vaziyatda Yeremiyo koʻzadagi suvni toʻkib, uni boʻshatgan boʻlishi mumkin. Ehtimol, bu harakati orqali u xalqning oʻzini himoya qilish toʻgʻrisidagi rejalari puch ekanligiga, Quddus baribir magʻlubiyatga uchrashiga ramziy maʼnoda ishora qilgan (yana shu bobning 10–oyatiga qarang).

* 20:2 Egamiz uyining hovlisidagi Yuqori Benyamin darvozasi — Maʼbadning ichki hovlisiga olib boradigan bu darvoza Benyamin qabilasi joylashgan tomonga — shimolga qaratib qurilgan edi. Bu darvoza tepalikda joylashgani uchun “Yuqori” deb nom olgan (4 Shohlar 15:35, Hizqiyol 9:2 ga qarang). Shahar devorining shimol tomonidagi yana bir darvoza “Benyamin darvozasi” deb atalardi (37:11-13 ga qarang).

* 20:3 «Dahshat qamragan» — ibroniycha matnda «Magoʻrmisabib», maʼnosi dahshat qamragan.

* 20:16 Egamiz shafqatsizlarcha vayron qilgan Shaharlar — Sadoʻm va Gʻamoʻraga ishora (Ibtido 18:16-19:28 ga qarang).

* 21:1 Zidqiyo — 1:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 21:2 Navuxadnazar — miloddan oldingi 605-562 yillarda Bobilda hukmronlik qilgan. Miloddan oldingi 586 yilda u Quddusni vayron qilib, aholining asosiy qismini Bobilga surgun qilgan edi (4 Shohlar 25:1-21 ga qarang).

* 21:4 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 9–oyatida ham bor).

* 21:14 Shohning saroyi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Oʻrmoningiz, shoh saroyining eng katta xonasiga ishora. Bu xona Lubnon togʻlaridan keltirilgan sadr daraxtidan qurilgani uchun “Lubnon oʻrmoni” deb nom olgan edi (3 Shohlar 7:1-3 ga qarang).

* 22:5 …Oʻz nomim haqi ont ichib… — qadimgi Yaqin Sharqda odamlar aytgan gapini tasdiqlash uchun, oʻzlaridan buyukroq zot nomini yoki narsani oʻrtaga qoʻyib qasam ichishar edi. Xudo borliqdagi eng buyuk Zot boʻlgani uchun, U aytgan soʻzining qatʼiy ekanligini koʻrsatish maqsadida Oʻz nomini oʻrtaga qoʻyib qasam ichdi.

* 22:6 Gilad oʻlkasi — Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan.

* 22:10 Oʻlgan shohingiz — Yahudo shohi Yoʻshiyo nazarda tutilgan. Yoʻshiyo miloddan oldingi 640-609 yillarda hukmronlik qilgan.

* 22:10 surgun boʻlgan shahzodangiz — shoh Yohuxoz nazarda tutilgan. Shoh Yohuxoz otasi Yoʻshiyoning vafotidan soʻng miloddan oldingi 609 yilda taxtga oʻtirib, 3 oygina hukmronlik qilgan. Soʻng firʼavn Nexo tomonidan Misrga surgun qilingan (4 Shohlar 23:31-34 ga qarang).

* 22:11 Yohuxoz — ibroniycha matnda Shallum, Yohuxozning yana bir ismi (4 Shohlar 23:30 ga qarang).

* 22:13 Uyini nohaqlik bilan qurgan — Yahudo shohi Yohayiqim nazarda tutilgan (shu bobning 18–oyatiga qarang). Akasi Yohuxoz surgun qilingandan keyin, Yohayiqim taxtga oʻtirib, miloddan oldingi 609-598 yillarda hukmronlik qilgan.

* 22:20 …Lubnon…Bashan oʻlkasi…Aborim togʻlari… — Lubnon togʻlari Quddusdan shimolda, Bashan oʻlkasi shimoli–sharqda, Aborim togʻlari janubda — Moʻab yurtida joylashgan.

* 22:20 oʻynashlaring — Yahudo xalqining ittifoqdoshlariga ishora.

* 22:23 «Lubnon» saroyi — 21:14 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 22:24 Yohayixin — ibroniycha matnda Xoniyo, Yohayixinning yana bir ismi (shu bobning 28–oyatida ham bor). Yohayixin miloddan oldingi 598 yilda uch oy davomida Yahudoda hukmronlik qilgan.

* 22:25 Navuxadnazar — miloddan oldingi 605-562 yillarda Bobilda hukmronlik qilgan. U miloddan oldingi 598 yilda u Quddusni qamal qilib, Yohayixinni Bobilga surgun qilgan. Yohayixin Bobilda vafot etdi. 4 Shohlar 24:10-17, 25:27-30 ga qarang.

* 22:25 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

* 22:26 onang — 13:18 izohiga qarang.

* 23:8 shimoldagi yurt — Bobil nazarda tutilgan (1:15 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

* 23:10 Laʼnat — Xudo bergan jazoga ishora. Odamlar Xudoning ahdiga sodiq qolmaganlari uchun butun xalq va ular yashagan yurt laʼnatlangan edi (Qonunlar 29:18-21 ga qarang).

* 23:14 …Sadoʻm…Gʻamoʻra… — aholisining oʻta buzuqligi oqibatida Egamiz vayron qilgan ikkita shahar (Ibtido 18:16-19:28 ga qarang).

* 23:15 …achchiq oʻt…zaharli suv… — iztirobu alamga ishora qilayotgan koʻchma maʼnodagi ibora.

* 23:18 Egamizning kengashi — Xudoning taxti atrofida samoviy mavjudotlar yigʻilgani haqida Eski Ahdda bir necha marta soʻz yuritilgan (misol uchun, Ayub 1:6-12, 2:1-6, 3 Shohlar 22:19-22, Zabur 81:1, 88:8 va Ishayo 6:1-8 ga qarang).

* 23:33 …Egamiz bizga nima yuklamoqchi? — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …Egamizning yuki nima? Bu oʻrindagi ibroniycha soʻz “yuk” yoki “Egamizning soʻzi” maʼnosini ifodalashi mumkin. Yeremiyo bu soʻzdan mohirona foydalanib, Yahudo xalqini koyiydi, ular Egamizning soʻzini yuk deb bilganlari uchun ularni urishadi. Yahudo xalqi Xudoga itoat qilishni istamay, Uning soʻzlarini ogʻrinib eshitadi. Soxta paygʻambarlarning tilyogʻlamalik bilan aytgan gaplarini esa jon quloqlari bilan eshitishadi.

* 23:33 Sizlar…yuk boʻldingizlar — qadimiy yunoncha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Qanday yuk?

* 23:39 Men sizlarni yuk koʻtarganday koʻtarib… — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha, suryoniycha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Men sizlarni unutib yuboraman….

* 24:1 Navuxadnazar — 22:25 ning birinchi izohiga qarang.

* 24:1 Yohayixin — ibroniycha matnda Yoxoniyo, Yohayixinning yana bir ismi (22:24 izohiga qarang).

* 24:5 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

* 24:8 Zidqiyo — 1:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 25:1 Yohayiqim hukmronligining toʻrtinchi yili — miloddan oldingi 605 yil (1:3 ning birinchi izohiga qarang).

* 25:3 Yoʻshiyo Yahudoda hukmronlik qilgan davrning oʻn uchinchi yili — miloddan oldingi 627 yil (1:2 ning ikkinchi izohiga qarang).

* 25:12 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

* 25:17 sharob — bu oʻrinda Xudo gʻazabining ramzi boʻlib, sharobdan mast boʻlish Xudoning hukmiga duchor boʻlishni bildiradi (shu bobning 27–oyatiga qarang).

* 25:20 talafot koʻrgan Ashdod — uzoq qamaldan keyin Ashdod shahri Misrliklarga magʻlub boʻldi.

* 25:23 Dedon, Temo, Buz — Arabiston yarim orolidagi shaharlar.

* 25:23 …sochini oldirib yuradigan… — 9:26 ning birinchi izohiga qarang.

* 25:26 Bobil — ibroniycha matnda Shashax, Bobilga nisbatan ishlatilgan yana bir nom.

* 25:30 Uzum ezuvchilar kabi… — qadimgi paytlarda odamlar uzumni qoyatoshga oʻyilgan chuqurga yoki tuproqdan qazilgan, tubiga va atrofiga zich qilib tosh terilgan chuqurga solib, sharbatini siqib olish uchun oyoqlari bilan ezardilar. Sharbat oʻsha chuqurdan yana boshqa bir chuqurga oqib tushardi. Uzum ezish Muqaddas Kitobda koʻpincha Xudoning odamlar ustidan chiqaradigan hukmiga nisbatan koʻchma maʼnoda ishlatilgan.

* 25:34 …kulga belaninglar — kulga belanish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

* 26:1 Yohayiqimning Yahudodagi ilk hukmronligi davri — miloddan oldingi 609 yil (1:3 ning birinchi izohiga qarang).

* 26:6 Shiloʻ — 7:12 izohiga qarang.

* 26:10 …Yangi darvozaning kiraverishidagi kursilarga oʻtirdilar — qadimgi paytlarda sud kengashi koʻpincha shahar, saroy yoki maʼbad darvozasi oldidagi ochiq maydonda oʻtkazilardi.

* 26:18 Yahudo shohi Hizqiyo davri — miloddan oldingi 716-687 yillar.

* 26:18 …Mixo…shunday deb aytgan edi… — Mixo 3:12 ga qarang.

* 26:18 Egamizning uyi turgan togʻ — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 17:3 ning birinchi izohiga qarang.

* 27:1 Zidqiyo — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan va qadimiy suryoniycha tarjimadan (yana shu bobning 3, 12–oyatlariga va 28:1 ga qarang). Ibroniycha matnda Yohayiqim (Zidqiyoning akasi).

* 27:1 Zidqiyo Yahudoda hukmronligining ilk davri — miloddan oldingi 593 yil (28:1 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

* 27:6 Navuxadnazar — 21:2 izohiga qarang.

* 27:7 Navuxadnazarning shohligi qulaguncha… — miloddan oldingi 539 yilda Midiya va Fors lashkarlari shoh Kurush boshchiligida Bobil shahrini bosib olishdi.

* 27:19-21 Navuxadnazar — 22:25 ning birinchi izohiga qarang.

* 27:19-21 Yohayixin — ibroniycha matnda Yoxoniyo, Yohayixinning yana bir ismi (22:24 izohiga qarang).

* 27:22 …ashyolarning hammasi Bobilga olib ketiladi — 4 Shohlar 25:13-15 ga qarang.

* 28:1 …Yahudo shohi Zidqiyo hukmronligining…toʻrtinchi yili beshinchi oyi… — miloddan oldingi 593 yilning beshinchi oyi (1:3 ning ikkinchi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Av oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan iyulning oʻrtasidan boshlanadi.

* 28:3 Navuxadnazar — 21:2 izohiga qarang.

* 28:4 Yohayixin — ibroniycha matnda Yoxoniyo, Yohayixinning yana bir ismi (22:24 izohiga qarang).

* 28:4 …Bobilga surgun boʻlgan…hamma asirlar… — 22:25 ning birinchi izohiga qarang.

* 28:9 …paygʻambarning bashorati bajo boʻlganidan keyingina… — Qonunlar 18:21-22 ga qarang.

* 28:17 Oʻsha yilning yettinchi oyi — 28:1 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 29:1 Navuxadnazar — 22:25 ning birinchi izohiga qarang.

* 29:2 Yohayixin — ibroniycha matnda Yoxoniyo, Yohayixinning yana bir ismi (22:24 izohiga qarang).

* 29:3 Zidqiyo — 1:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 29:14 Men sizlarni yana farovonlikka erishtiraman — yoki Men sizlarni asirlikdan ozod qilib, Quddusga qaytarib olib kelaman.

* 30:2 oʻrama qogʻoz — papirus yoki oshlangan teridan qilingan uzun oʻralgan qogʻoz. Qadimgi paytlarda kitoblar odatda oʻrama qogʻoz shaklida boʻlgan.

* 30:3 …Men xalqim Isroilni va Yahudoni yana farovonlikka erishtiraman — yoki …Men xalqim Isroilni va Yahudoni asirlikdan ozod qilib, Quddusga qaytarib olib kelaman.

* 30:10 …Yoqub…Isroil… — Xudoning xalqi, yaʼni shimoliy va janubiy shohliklarning jamiki aholisi nazarda tutilgan (2:4 izohiga qarang).

* 30:14 oʻynashlaring — Isroil xalqining ittifoqdoshlariga ishora.

* 30:17 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 3:14 izohiga qarang.

* 31:6 Efrayim — 7:15 izohiga qarang.

* 31:6 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 12–oyatida ham bor). 3:14 izohiga qarang.

* 31:15 Rama shahri — Quddusdan qariyb 8 kilometr shimolda joylashgan. Rohilaning maqbarasi Rama shahrining yaqinida, Zilzax degan yerda joylashgan (1 Shohlar 10:2 ga qarang).

* 31:15 Bolalari uchun yigʻlar Rohila… — majoziy maʼnodagi bu ibora Isroil uchun, yaʼni shimoliy shohlik uchun tutilgan azani bildiradi, chunki miloddan oldingi 722 yilda Ossuriyaliklar Isroilga hujum qilib, aholisini surgun qilgan edilar. Shimoliy shohlikning ikkita asosiy qabilasi — Efrayim va Manashe qabilalari Rohilaning oʻgʻli Yusufdan kelib chiqqan edi.

* 31:21 bokira qiz — 4:31 izohiga qarang.

* 31:22 …Isroil Oʻz Xudosiga chirmashib oladi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …ayol erkakni qurshab oladi. Bu majoziy iboraning maʼnosi quyidagicha boʻlishi mumkin: Xudoning xalqi toʻgʻri yoʻlga qaytib, Xudoga sodiq boʻladi.

* 31:23 Men xalqimni yana farovonlikka erishtiraman — yoki Men xalqimni asirlikdan ozod qilib, ona yurtiga qaytarib olib kelaman.

* 31:23 muqaddas togʻ — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 17:3 ning birinchi izohiga qarang.

* 31:26 …odamlar miriqib uxlab, kuchga toʻlib uygʻonadilar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …Men uygʻonib, atrofimga razm soldim. Mening uyqum shirin boʻlgan ekan. Bu gap mazkur bobning 23–oyatida tilga olingan odamlarning gapi boʻlishi mumkin. Bu oyat ravon oʻqilishi uchun shu odamlarning ona yurtidagi farovon hayotini tasvirlovchi gap sifatida tarjima qilingan.

* 31:32 xoʻjayin — yoki er.

* 31:37 Zamin poydevori — qadimda Isroil xalqining tasavvuriga koʻra, yer tep–tekis boʻlib, yer ostida buyuk dengiz bor edi, dengiz tubida oʻrnatilgan ulkan ustunlar yerni ushlab turardi. Bu ustunlar dengiz tubidagi poydevorga tayanardi.

* 31:38 Xanonil minorasi — mazkur minora va shu bobning 38-40–oyatlarida aytib oʻtilgan barcha joylar Quddus shahrining chegarasi boʻylab joylashgan edi.

* 31:40 Xinnum soyligi — 7:31-34 oyatlarga va 7:31 ning birinchi izohiga qarang.

* 32:1 Zidqiyo hukmronligining oʻninchi yili — miloddan oldingi 586 yil (1:3 ning ikkinchi izohiga qarang).

* 32:1 Navuxadnazar — 21:2 izohiga qarang.

* 32:4 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 5, 24, 25, 28, 29, 43–oyatlarida ham bor).

* 32:7 …dalamni sotib olish huquqiga egasan… — Levilar 25:25 ga qarang.

* 32:9 43 misqol — ibroniycha matnda 17 shaqal, taxminan 195 grammga toʻgʻri keladi.

* 32:10 …uni muhrladim… — vasiqa oʻralib, ochilmasligi uchun surgʻuch bilan tamgʻa bosilardi.

* 32:18 …minglab avlodlarga… — yoki …minginchi avlodga… yoxud …minglarga….

* 32:22 sut va asal oqib yotgan yurt — 11:5 izohiga qarang.

* 32:24 …shahar devoriga qiyalatib tuproq uyyaptilar — 6:6 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 32:35 Xinnum soyligi — 7:31 ning birinchi izohiga qarang.

* 32:35 sajdagoh — ibroniycha matnda bamax, yaʼni “tepalik”. 7:31 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 32:35 …oʻgʻil–qizlarini Moʻlaxga qurbonlik qilib, olovda kuydirdilar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …oʻgʻil–qizlarini Moʻlaxga (olovdan) oʻtkazdilar. Butparast xalqlarga xos boʻlgan bu jirkanch odat Xudoning nazarida oʻtaketgan qabihlik edi.

* 32:44 …Men xalqimni yana farovonlikka erishtiraman — yoki …Men xalqimni asirlikdan ozod qilib, ona yurtiga qaytarib olib kelaman.

* 33:4 qamal inshootlari — qadimgi davrlarda dushmanlar devor bilan oʻralgan shaharga hujum qilayotganlarida, koʻpincha devor yoniga baland qurilmalar yasaganlar. Shu yoʻl bilan ular shaharni himoya qilayotgan xalqqa hujum qilish uchun devorni buzishga yoki oshib oʻtishga qulay imkoniyat yaratganlar.

* 33:5 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

* 33:7 Men Yahudo va Isroil xalqlarini yana farovonlikka erishtiraman… — yoki Men Yahudo va Isroil xalqlarini asirlikdan ozod qilib, ona yurtiga qaytarib olib kelaman… (shu bobning 26–oyatida ham bor).

* 33:14 Isroil — shimoliy shohlikning aholisi nazarda tutilgan (2:4 izohiga qarang).

* 33:15 solih bir novda — Dovud naslidan kelib chiqadigan shohga ishora.

* 34:1 Navuxadnazar — 21:2 izohiga qarang.

* 34:2 Zidqiyo — 1:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 34:5 …oʻtgan shohlarni qanday dafn qilishgan boʻlsa, ularning sharafiga qanday gulxan yoqishgan boʻlsa… — 2 Solnomalar 16:14, 21:19 ga qarang.

* 34:11 Keyinchalik — Misrliklarning lashkari Quddusga yaqinlashgani sababli Bobilliklar Quddus qamalini vaqtinchalik toʻxtatgan edilar (shu bobning 21-22–oyatlariga va 37:5-8 ga qarang). “Keyinchalik” soʻzi oʻsha paytga ishora qiladi.

* 34:13 …shunday degan edim… — Qonunlar 15:12 ga qarang.

* 34:18 …buzoqni ikki qismga boʻlib, ikki boʻlagi orasidan oʻtgan edilar — buzoqning boʻlaklanishi biror kishining ont ichib, vaʼda berishga aloqador boʻlgan urf–odat boʻlsa kerak. Ikkiga boʻlingan buzoqning orasidan oʻtadigan odam: “Agar oʻz vaʼdamda turmasam, men ham mana shu buzoqday boʻlaklanay”, deb ont ichayotganday boʻladi.

* 34:21 Vaqtinchalik chekingan Bobil shohining lashkari — 37:5-8 ga qarang.

* 35:1 Yohayiqim — 1:3 ning birinchi izohiga qarang.

* 35:6 Yohunadav — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yonadav (shu bobning 10, 19–oyatlarida ham bor).

* 35:11 Navuxadnazar — 22:25 ning birinchi izohiga qarang.

* 35:11 Bobil — ibroniycha matnda Xaldey, oʻsha vaqtda Bobil yurti shu nom bilan ham atalardi.

* 36:1 Yohayiqim hukmronligining toʻrtinchi yili — miloddan oldingi 605 yil (1:3 ning birinchi izohiga qarang).

* 36:2 Oʻrama qogʻoz — 30:2 izohiga qarang.

* 36:2 Yoʻshiyo davri — 1:2 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 36:9 Yohayiqim hukmronligining beshinchi yili toʻqqizinchi oyi — miloddan oldingi 604 yilning toʻqqizinchi oyi (shu bobning 1–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Xislav oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan noyabrning oʻrtasidan boshlanadi.

* 36:22 Kech kuz — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Toʻqqizinchi oy, yaʼni noyabr oyi (shu bobning 9–oyatiga qarang).

* 36:24 …qaygʻudan kiyimlarini yirtmadilar — kiyimlarni yirtish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Ammo bu vaziyatda shoh va uning aʼyonlari Xudoga itoatsizlik qilganlari uchun hech qanday afsus chekmagan edilar, shuning uchun kiyimlarini yirtmadilar.

* 36:30 Sening avlodingdan birontasi ham Dovud taxtida oʻtirmaydi — shoh Yohayiqimning oʻgʻli Yohayixin uch oygina hukmronlik qildi, soʻng Bobilga surgun qilindi (4 Shohlar 24:8-17 ga qarang).

* 37:1 Navuxadnazar — 22:25 ning birinchi izohiga qarang.

* 37:1 Zidqiyo — 1:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 37:1 Yohayixin — ibroniycha matnda Xoniyo, Yohayixinning yana bir ismi. Yohayixin miloddan oldingi 598 yilda uch oy davomida Yahudoda hukmronlik qilgan.

* 37:5 …firʼavn lashkari Misrdan chiqdi — firʼavn Xofraning lashkariga ishora. U shoh Zidqiyoning ittifoqdoshi boʻlib, yordamga kelayotgan edi. Xofra yana Apriy ismi bilan tanilgan, u miloddan oldingi 589-570 yillarda Misrda hukmronlik qilgan. Keyinchalik raqiblari Misrda unga suiqasd uyushtirib, uni oʻldirdilar (44:30 ga qarang).

* 37:5 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 8, 9, 10, 11, 13, 14–oyatlarida ham bor).

* 37:12 Benyamin hududi — Yeremiyo Benyamin hududidagi Onotoʻt shahridan edi (1:1 ga qarang). U oʻz mulki bilan bogʻliq boʻlgan masala boʻyicha u yerga ketayotgan edi (32:6-8 ga qarang).

* 38:1 Yohuxal — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Yuxal. Uning Yohuxal degan shakli 37:3 dan olingan.

* 38:2 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 18, 19, 23–oyatlarida ham bor).

* 38:7 Habashistonlik — ibroniycha matnda Kushlik (shu bobning 10–oyatida ham bor). 13:23 izohiga qarang.

* 38:7 Benyamin darvozasidagi mahkama — 26:10 izohiga qarang.

* 38:14 Zidqiyo — 1:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 38:14 Egamiz Maʼbadining uchinchi kirishi — 4 Shohlar 16:17-18 da aytib oʻtilgan shohning shaxsiy yoʻlagiga ishora boʻlsa kerak. Maʼbadning bu kirish joyidan faqat shohning oʻzi foydalangan. Bu kirish joy haqida Muqaddas Kitobda boshqa hech narsa yozilmagan.

* 38:28 Yeremiyo Quddus qulagan kunga qadar soqchilar hovlisida qoldi — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda quyidagi gap qoʻshilgan: Quddus qulaganda shu voqealar yuz berdi.

* 39:1 Zidqiyo hukmronligining toʻqqizinchi yili oʻninchi oyi — miloddan oldingi 589 yilning oʻninchi oyi (1:3 ning ikkinchi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Tabat oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan dekabrning oʻrtasidan boshlanadi.

* 39:1 Navuxadnazar — miloddan oldingi 605-562 yillarda Bobilda hukmronlik qilgan.

* 39:2 Zidqiyo hukmronligining oʻn birinchi yili toʻrtinchi oyi — miloddan oldingi 586 yilning toʻrtinchi oyi (shu bobning 1–oyatiga va oʻsha oyatning birinchi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Tammuz oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan iyunning oʻrtasidan boshlanadi.

* 39:3 …shaharning Oʻrta darvozasidagi mahkamalarda qoʻmondonlik qarorgohini joylashtirdilar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …shaharning Oʻrta darvozasida oʻtirishdi. Qadimgi paytlarda shahar darvozasi savdo–sotiq, ijtimoiy va huquqiy masalalarni hal qilish uchun odamlar yigʻiladigan joy edi.

* 39:3 …Nargal–Sharazar, Samgarnavu, bosh maslahatchi Sarsahim… — yoki …Samgarlik Nargal–Sharazar, bosh maslahatchi Navusarsahim….

* 39:4 Iordan vodiysi — ibroniycha matnda Araba. Araba umumiy geografik nom boʻlib, bu oyatda Iordan vodiysiga nisbatan ishlatilgan. Shoh oʻz lashkari bilan Iordan daryosidan kechib oʻtib, ehtimol, Moʻab va Ommon yurtiga qochmoqchi boʻlgan.

* 39:5 Bobil — ibroniycha matnda Xaldey, oʻsha vaqtda Bobil yurti shu nom bilan ham atalardi.

* 39:5 Rivlo shahri — bu shahar Orontes daryosi boʻyida, hozirgi Suriya hududida joylashgan edi.

* 39:8 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

* 39:16 Habashistonlik — ibroniycha matnda Kushlik. 13:23 izohiga qarang.

* 39:16 Obidmalek — 38:7-13 ga qarang.

* 40:1 Rama shahri — 31:15 ning birinchi izohiga qarang.

* 40:5 Bu yurtda qoladigan boʻlsang… — yoki Yeremiyo qayrilib ketmasidan oldin, Nabizaradon shunday dedi… yoxud Yeremiyo javob bermasidan oldin, Nabizaradon yana shunday dedi….

* 40:6 Mispax shahri — Quddusdan qariyb 8 kilometr shimolda joylashgan.

* 40:8 Yazaniyo — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Yozaniyo. Uning Yazaniyo degan shakli 4 Shohlar 25:23 dan olingan.

* 40:9 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 10–oyatida ham bor).

* 41:1 Oʻsha yilning yettinchi oyi — miloddan oldingi 586 yilning yettinchi oyi (39:2 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Tishri oyi nazarda tutilgan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan sentabrning oʻrtasidan boshlanadi.

* 41:1 Zidqiyo — 1:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 41:1 Mispax — 40:6 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 41:3 Bobillik — ibroniycha matnda Xaldey, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 17-18–oyatlarida ham bor).

* 41:5 Shakam, Shiloʻ va Samariya — sobiq Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka qarashli bu shaharlar sajda markazlari boʻlgan.

* 41:5 …soqolini qirgan, kiyimlarini yirtgan, tanalarini tilgan edilar… — soqol qirish, kiyimlarni yirtish va tanani tilish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi (yana 16:6 izohiga qarang). Bu odamlar Quddusning magʻlubiyati tufayli aza tutib, Chayla bayramida Xudoga sajda qilish niyatida Maʼbadga ketayotgan boʻlishsa kerak.

* 41:7-9 Oʻldirgan odamlarning jasadlarini esa katta sardobaga tashladi — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda Ismoil Gadaliyo tufayli oʻldirgan odamlarning jasadlarini sardobaga tashladi yoki Ismoil oʻldirgan odamlarning jasadlarini sardobaga — Gadaliyoning jasadi ustiga tashladi.

* 41:7-9 …bu sardobani Yahudo shohi Oso…qurdirgan edi — Oso miloddan oldingi 911-870 yillarda, Basho miloddan oldingi 909-886 yillarda hukmronlik qilgan. Shoh Oso bu sardobani Mispax shahrini mustahkamlagan paytda qurdirgan boʻlsa kerak (3 Shohlar 15:20-22 ga qarang).

* 41:10 Ommon yurti — Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan.

* 41:12 Givon — bu shahar Mispaxdan bir necha kilometr uzoqlikda joylashgan edi.

* 42:1 Ozariyo — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Yozaniyo. Uning Ozariyo degan shakli 43:2 dan olingan.

* 43:3 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

* 43:10 Navuxadnazar — miloddan oldingi 605-562 yillarda Bobilda hukmronlik qilgan. U miloddan oldingi 605 yilda Karxamishdagi jangda firʼavn Nexoni magʻlub qildi (46:2 ga qarang). Bu oyatda esa Yeremiyo Navuxadnazarning ancha keyin — miloddan oldingi 568-567 yillarda Misr ustidan qozongan zafariga ishora qiladi.

* 43:13 Quyosh sajdagohi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Quyosh uyi. Misrliklarning quyosh xudosi Ra sajdagohiga ishora qilingan boʻlishi mumkin. Yoki shu sajdagoh joylashgan Geliopol shahri nazarda tutilgandir. Geliopol hozirgi Qohira shahridan qariyb 11 kilometr shimoli–sharqda, Nil daryosi boʻyida joylashgan edi.

* 44:1 Taxpanxas va Nuf shaharlari — 2:16 ning birinchi izohiga qarang.

* 44:1 Misrning janubi — ibroniycha matnda Patroʻs, Misr janubiy hududining qadimgi nomi.

* 44:15 …Misrning shimoliy va janubiy hududida… — ibroniycha matnda …Misrda, Patroʻsda… (shu bobning 1–oyatiga qarang).

* 44:17 samo qirolichasi — 7:18 izohiga qarang.

* 44:30 Zidqiyo — 1:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 44:30 Navuxadnazar — 21:2 izohiga qarang.

* 44:30 Xofra — 37:5 ning birinchi izohiga qarang.

* 45:1 Yohayiqim hukmronligining toʻrtinchi yili — miloddan oldingi 605 yil (1:3 ning birinchi izohiga qarang).

* 45:1 oʻrama qogʻoz — 30:2 izohiga qarang.

* 45:1 Yeremiyo yuqoridagi soʻzlarni…yozdirgandan soʻng… — 36:1-4 ga qarang.

* 46:2 Nexo — miloddan oldingi 609-594 yillarda hukmronlik qilgan.

* 46:2 Yohayiqim hukmronligining toʻrtinchi yili — miloddan oldingi 605 yil (1:3 ning birinchi izohiga qarang). Firʼavn Nexoning Karxamishdagi magʻlubiyatidan soʻng Oʻrta yer dengizining sharqidagi yerlar Navuxadnazarga tobe boʻldi.

* 46:2 Navuxadnazar — 39:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 46:9 Habashistonlik — ibroniycha matnda Kushlik. 13:23 izohiga qarang.

* 46:9 Liviya — ibroniycha matnda bu yurtning qadimgi nomi Fut.

* 46:9 Lidiya — ibroniycha matnda bu yurtning qadimgi nomi Lud. Bu yurt hozirgi Turkiyaning sharqida joylashgan edi.

* 46:11 bokira qiz — 4:31 izohiga qarang.

* 46:11 Gilad — 8:22 izohiga qarang.

* 46:14 Nuf va Taxpanxas shaharlari — 2:16 ning birinchi izohiga qarang.

* 46:15 Jangchilaringiz magʻlub boʻladi…Egamizning Oʻzi ularni uradi — yoki Apis qochadi. Xudo Apisni urgani uchun, u dosh bermaydi. Apis muqaddas buqaning nomidir. Memfis aholisi unga topinib, u xudo Ptaxning yerdagi qiyofasi deb ishonishardi.

* 46:16 Ular qayta–qayta qoqiladilar… — yoki Xudo ularning hammasini qoqiltiradi….

* 46:18 Tovur togʻi…Karmil togʻi — qadimgi Isroilning shimolidagi ikki togʻ.

* 46:20 shimol soʻnasi — Bobil lashkariga ishora (1:15 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

* 46:23 chigirtka — baʼzan toʻda–toʻda boʻlib kelib, dalalardagi hosilga katta zarar yetkazadigan hasharot.

* 46:24 Shimoldagi xalq — shu bobning 20–oyati izohiga qarang.

* 46:25 Noʻ — Fiva nomi bilan ham maʼlum. Fiva shahri Misr janubiy hududining markazi boʻlib, Misr tarixida birmuncha vaqt poytaxt ham boʻlgan edi.

* 46:25 Omon — Misr xudolarining hukmdori hisoblangan. Bu xudo firʼavnlarning homiysi hisoblangan.

* 46:27 …Yoqub…Isroil… — Xudoning xalqi, yaʼni shimoliy va janubiy shohliklarning jamiki aholisi nazarda tutilgan (2:4 izohiga qarang).

* 47:1 Gʻazo shahri — Filistiya oʻlkasidagi Filist xalqiga qarashli bu shahar Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan.

* 47:4 Tir va Sidon — Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan shaharlar. Filistlar bu shaharlar bilan ittifoq tuzgan edilar. Tir va Sidon Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu yerlar Livan mamlakatining janubiy qismini tashkil qiladi.

* 47:4 Xaftoʻr — Krit nomi bilan ham maʼlum. Filist xalqining ajdodlari Krit orolidan kelgan edilar.

* 47:5 Ashqalon — Filistiya oʻlkasidagi Filist xalqiga qarashli bu shahar Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan.

* 47:5 …Filist zabardastlarining omon qolganlari — yoki …Filistlar vodiysida omon qolganlar.

* 47:5 …sochlarini qirdiradi…Qachongacha gʻam chekib, badaningizni tilasiz?! — 16:6 izohiga qarang.

* 48:1 Moʻab — bu yurt Oʻlik dengizning sharqida joylashgan edi.

* 48:1 Navo…Xiratayim — Moʻab yurtidagi shaharlar.

* 48:1 Uning qalʼasi — ibroniycha matnda Mizgab, Moʻab yurtidagi nomaʼlum bir shaharga ishora boʻlishi mumkin.

* 48:2 …Xashbon…Madmon… — Moʻab yurtidagi shaharlar.

* 48:3 Xoʻronayim — Moʻab yurtidagi shahar.

* 48:9 Moʻab uchun qabr toshi tayyorlang, Koʻp oʻtmay Moʻab yoʻq boʻladi — yoki Moʻab ustiga tuz soching, chunki Moʻab taqir choʻlga aylanadi yoxud Qaniydi, Moʻabning qanotlari boʻlsa, Moʻab uchib ketgan boʻlardi.

* 48:13 Baytildagi buzoq — 3 Shohlar 12:28-33, 4 Shohlar 10:29 ga qarang. Xoʻsheya 8:5, 10:5-8 oyatlarga va oʻsha oyatlarning birinchi va uchinchi izohlariga ham qarang.

* 48:17 saltanat hassasi — bu maxsus hassa boʻlib, shoh va hukmdorlarning hokimiyatini bildiruvchi ramz edi.

* 48:18 Dibon — Moʻab yurtidagi mustahkam shahar.

* 48:19 Aror — Moʻab yurtiga qarashli bu shahar Dibondan qariyb 10 kilometr janubi–sharqda, Arnon soyligi yaqinida joylashgan edi.

* 48:21 Yaxaz — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Yaxzo.

* 48:24 Bozrax — Moʻab yurtidagi shahar. 49:13 da aytib oʻtilgan Edom yurtining poytaxti Bozraxdan boshqa shahar.

* 48:26 mast — bu oʻrinda sharob Xudo gʻazabining ramzi boʻlib, sharobdan mast boʻlish Xudoning hukmiga duchor boʻlishni bildiradi (25:15-29 ga va Ishayo 51:17-23 ga qarang).

* 48:31 Xir–Xarasot — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Xir–Xares (shu bobning 36–oyatida ham bor). Bu shahar Xir nomi bilan ham atalgan boʻlib, Moʻab yurtining poytaxti edi.

* 48:32 Men ham, Yazir shahri singari, sizlar uchun qaygʻuraman — yoki Men, Yazir shahridan koʻra, sizlar uchun koʻproq qaygʻuraman.

* 48:32 Yazir shahri — qadimiy yunoncha tarjimadan (yana Ishayo 16:8 ga qarang). Ibroniycha matnda Yazir dengizi.

* 48:33 uzum siqish chuqurlari — qadimgi paytlarda odamlar uzumni qoyatoshga oʻyilgan chuqurga yoki tuproqdan qazilgan, tubiga va atrofiga zich qilib tosh terilgan chuqurga solib, sharbatini siqib olish uchun oyoqlari bilan ezardilar. Sharbat oʻsha chuqurdan yana boshqa bir chuqurga oqib tushardi.

* 48:35 sajdagoh — ibroniycha matnda bamax, yaʼni “tepalik”. 7:31 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 48:37 …sochini oldirgan…soqolini qirib tashlagan…qoʻllarini tilgan… — 16:6 izohiga qarang.

* 48:37 …qanor oʻrab olgan — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanorga oʻranib olish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

* 48:38 …tomlar ustida… — u zamonlarda uylarning tomi tekis boʻlib, odamlar tomga chiqib dam olishardi. Moʻabda esa odamlar tom ustida orom olmay, qaygʻu va iztirob chekardilar.

* 48:41 Moʻab shaharlari — yoki Xariyoʻt shahri. Bu oʻrindagi ibroniycha soʻz uning shaharlari degan maʼnoni anglatishi yoki Xariyoʻt shahrining nomini bildirishi mumkin (shu bobning 24–oyatiga qarang).

* 48:45 shoh Sixoʻnning shahri — shoh Sixoʻn hukmronlik qilgan davrda Xashbon shahri Amor yurtining poytaxti edi (Qonunlar 2:24 ga qarang). Yeremiyo bu bashoratini aytgan paytda esa Xashbon shahri Moʻab shohligiga qarashli edi.

* 48:45 Ammo olov chiqadi Xashbon shahridan…Isyonkor odamlarning boshini yeydi — Sahroda 21:26-29 da ham Moʻabning halokati shunga oʻxshash soʻzlar bilan tasvirlangan. Yana shu bobning 2–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 48:47 …Men Moʻab xalqini yana farovonlikka erishtiraman — yoki …Men Moʻab xalqini asirlikdan ozod qilib, ona yurtiga qaytarib olib kelaman.

* 49:1 Ommon — 41:10 izohiga qarang.

* 49:1 Moʻlax — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Milkom (shu bobning 3–oyatida ham bor). Moʻlax Ommon xalqining xudosi edi.

* 49:2 Rabba — Ommon yurtining poytaxti edi.

* 49:3 Xashbon — Moʻab va Ommon yurtining chegarasidagi muhim shahar. Qaysi yurtning qoʻli baland kelsa, oʻsha yurt Xashbonga egalik qilardi. Yeremiyoning bu oyatdagi bashoratiga koʻra, oʻsha paytda Xashbon Ommonliklarning qoʻli ostida boʻlgan. Yana 48:2 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 49:3 Ay shahri — Ysha 7-8–boblarda hikoya qilingan Aydan boshqa shahar. Yoshua kitobidagi Ay shahri Iordan daryosining gʻarb tomonida joylashgan edi. Mazkur oyatdagi Ay esa Moʻab yurtiga qarashli shahar boʻlib, uning aynan qayerda joylashgani maʼlum emas.

* 49:3 Qanorga oʻranib… — 4:8 izohiga qarang.

* 49:3 …Qaygʻudan badaningizni tiling — yoki …Devor bilan oʻralgan shaharlaringizning ichida sarosimaga tushganingizdan u yoqqa, bu yoqqa yuguring. Badanni tilish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi.

* 49:4 qiz — 4:31 izohiga qarang.

* 49:4 Nechun kuching bilan maqtanasan? Sening kuching qirqiladi! — yoki Nechun hosildor vodiylaring bilan maqtanasan? yoxud Nega vodiylaring bilan maqtanasan? U yerda qon daryo boʻlib oqadi!

* 49:6 …Men Ommon xalqini yana farovonlikka erishtiraman — yoki …Men Ommon xalqini asirlikdan ozod qilib, ona yurtiga qaytarib olib kelaman (shu bobning 39–oyatida ham bor).

* 49:7 Edom — bu yurt Oʻlik dengizning janubida joylashgan edi.

* 49:7 Temon — Edom yurtining shimolida joylashgan shahar va uning atrofidagi hudud. Bu oʻrinda Temon Edomning sheʼriy nomi sifatida ishlatilgan (shu bobning 20–oyatida ham bor).

* 49:8 Dedon — Arabiston yarim orolining shimoli–gʻarbida joylashgan shahar va uning atrofidagi hudud. Oʻsha davrda Dedonliklarning katta bir guruhi Edom yurtida istiqomat qilgan boʻlsa kerak.

* 49:8 Esov nasli — Isroil xalqi Yoqubdan, Edom xalqi esa Yoqubning akasi Esovdan kelib chiqqan edi.

* 49:12 Jazo kosasi — Xudo gʻazabining ramzi boʻlgan sharob kosasiga ishora. Mana shu sharobdan mast boʻlish Xudoning hukmiga duchor boʻlishni bildiradi (25:15-29 ga va Ishayo 51:17-23 ga qarang).

* 49:13 Oʻz nomim bilan qasam ichib… — 22:5 izohiga qarang.

* 49:13 Bozrax shahri — Edom yurtining poytaxti.

* 49:17-18 Sadoʻm, Gʻamoʻra… — 23:14 izohiga qarang.

* 49:21 Qizil dengiz — ibroniycha matnda Yom–Suf, maʼnosi Qamish dengizi. Bu oyatdagi mana shu nom hozirgi Aqaba qoʻltigʻiga (yaʼni Qizil dengizning shimoli–sharqidagi qoʻltigʻiga) ishora qiladi.

* 49:23 Xomat bilan Arpad ahli — hozirgi Suriyaning shimolida joylashgan shaharlar. Shimoldan kelgan dushman lashkarlari yoʻl–yoʻlakay bu shaharlarga ham hujum qilishgan.

* 49:25 Quvonch makoni — qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Quvonchim makoni.

* 49:28 Navuxadnazar — 39:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 49:28 Kedar va Xazor — Arabiston yarim orolining shimolida joylashgan yerlar.

* 49:32 Sochini oldirib yurgan… — 9:26 ning birinchi izohiga qarang.

* 49:34 Zidqiyo — 1:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 49:34 Elam yurti — bu yurt Bobil yurtidan janubi–sharqda, hozirgi Eron hududida joylashgan edi.

* 50:1 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 8, 25, 35–oyatlarida ham bor).

* 50:2 …Bel…Mardux… — Bel Bobilning bosh xudosi edi. Bel Mardux ismi bilan ham tanilgan.

* 50:5 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 28–oyatida ham bor). 3:14 izohiga qarang.

* 50:10 Bobil — ibroniycha matnda Xaldey, oʻsha vaqtda Bobil yurti shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 45–oyatida ham bor).

* 50:11 …Yaylovdagi buzoqday… — qadimiy yunoncha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda …Bugʻdoy yanchayotgan hoʻkizday….

* 50:17 Isroil xalqi — shimoliy va janubiy shohliklarning xalqi nazarda tutilgan (2:4 izohiga qarang). Shu bobning 20–oyatida esa bu ikkala shohlik “Isroil” va “Yahudo” deb alohida–alohida aytib oʻtilgan.

* 50:17 Ossuriya shohi — Tigʻlatpilasarning oʻgʻli Shalmanasar yoki Shalmanasarning vorisi Sargon II nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (4 Shohlar 17:3-6 ga va oʻsha oyatlarning birinchi, ikkinchi va uchinchi izohlariga qarang).

* 50:17 Navuxadnazar — 21:2 izohiga qarang.

* 50:19 …Karmil…Bashan…Efrayim…Gilad… — ilgarilari bu yerlar sobiq Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka qarashli edi.

* 50:21 Marotayim — Bobil yurtidagi yerlarning ibroniycha nomi. Bu yerlar Dajla va Furot daryolari kesishgan joydagi Fors qoʻltigʻi yaqinida joylashgan. Ibroniychada Marotayim nomi ikki barobar itoatsiz degan maʼnoni bildiradi, bu oyatda Bobil shu nom bilan taʼriflanadi.

* 50:21 Paxoʻd — Bobil yurtining janubi–sharqida yashagan xalqning nomi. Ibroniychada Paxoʻd nomining maʼnosi jazo boʻlib, bu oyatda Bobil xalqining qismatiga ishora qiladi.

* 50:40 Sadoʻm, Gʻamoʻra… — 23:14 izohiga qarang.

* 50:42 qiz — 4:31 izohiga qarang.

* 51:1 uning aholisi — ibroniycha matnda Leb–qamay, Bobil aholisiga nisbatan ishlatilgan yana bir nom.

* 51:4 Bobil — ibroniycha matnda Xaldey, oʻsha vaqtda Bobil yurti shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 54–oyatida ham bor).

* 51:7 mast — bu oʻrinda sharob Xudo gʻazabining ramzi boʻlib, sharobdan mast boʻlish Xudoning hukmiga duchor boʻlishni bildiradi (25:15-29 ga va Ishayo 51:17-23 ga qarang).

* 51:10 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 35–oyatida ham bor). 3:14 izohiga qarang.

* 51:11 Midiya shohlari — Midiya shohligiga qarashli kichkina shohliklar. Bu shohliklar Bobil yurtidan shimoli–sharqda joylashgan edi (yana shu bobning 27–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang). Ular Forslarga qoʻshilib, Bobilga hujum qilgan edilar.

* 51:13 Hayoting ipi uzildi — oʻlimni bildiruvchi ibora. Ishayo 38:12 ga qarang.

* 51:14 Chigirtkaday — 46:23 izohiga qarang.

* 51:24 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 35–oyatida ham bor).

* 51:27 Ararat, Minnax va Ashkanoz shohliklari — Bobil yurtidan shimolda joylashgan boʻlib, Midiya shohligiga qaram edi (shu bobning 28–oyatiga qarang).

* 51:32 …Toʻqaylarga oʻt qoʻyildi… — qochgan odamlar baland qamishlar orasiga yashirinishardi.

* 51:33 Qiz — 4:31 izohiga qarang.

* 51:33 …u yanchiladi — donni boshoqdan ajratish jarayoni yanchish deyiladi. Qadimgi Yaqin Sharqda bu ish don boshoqlarini tayoq bilan urish, ustidan tepkilash yoki xoʻptir yurgizish orqali bajarilgan (xoʻptir — ostiga uchli tosh yoki temir mahkamlangan ogʻir taxta). Yanchish soʻzi koʻpincha Eski Ahdda hukmga yoki urushda halokatga duchor boʻlishga nisbatan koʻchma maʼnoda ishlatilgan.

* 51:34 Navuxadnazar — 21:2 izohiga qarang.

* 51:35 tanam — yoki men va qarindoshlarim.

* 51:39 mast — shu bobning 7–oyati izohiga qarang.

* 51:41 Bobil — ibroniycha matnda Shashax, Bobilga nisbatan ishlatilgan yana bir nom.

* 51:44 Bel — Bobilning bosh xudosi edi. Mardux ismi bilan ham tanilgan.

* 51:59 Zidqiyo hukmronligining toʻrtinchi yili — miloddan oldingi 593 yil (1:3 ning ikkinchi izohiga qarang).

* 51:60 oʻrama qogʻoz — 30:2 izohiga qarang.

* 52:1 Zidqiyo yigirma bir yoshida shoh boʻldi… — miloddan oldingi 597 yil (1:3 ning ikkinchi izohiga qarang). Shoh Navuxadnazar Yohayixinni Bobilga surgun qilgandan keyin Yahudo taxtiga Zidqiyoni oʻtqizdi (37:1 va 4 Shohlar 24:8-17 ga qarang).

* 52:1 Yeremiyo — Yeremiyo paygʻambardan boshqa odam.

* 52:4 Zidqiyo hukmronligining toʻqqizinchi yili oʻninchi oyi — miloddan oldingi 589 yilning oʻninchi oyi. Ibroniy kalendarining Tabat oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan dekabrning oʻrtasidan boshlanadi.

* 52:4 Navuxadnazar — 21:2 izohiga qarang.

* 52:4 qamal inshootlari — 33:4 izohiga qarang.

* 52:5 Zidqiyo hukmronligining oʻn birinchi yili — miloddan oldingi 586 yil.

* 52:6 Toʻrtinchi oy — ibroniy kalendarining Tammuz oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan iyunning oʻrtasidan boshlanadi.

* 52:7 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 17–oyatida ham bor).

* 52:7 Iordan vodiysi — ibroniycha matnda Araba. Araba umumiy geografik nom boʻlib, bu oyatda Iordan vodiysining bir qismiga, aynan Oʻlik dengizning shimolidagi yerlarga nisbatan ishlatilgan.

* 52:8 Bobil — ibroniycha matnda Xaldey, oʻsha vaqtda Bobil yurti shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 14–oyatida ham bor).

* 52:9 Rivlo shahri — bu shahar Orontes daryosi boʻyida, hozirgi Suriya hududida joylashgan edi.

* 52:12 Navuxadnazar hukmronligining oʻn toʻqqizinchi yili beshinchi oyi — miloddan oldingi 586 yil. Oyatdagi voqea Quddus qulagandan keyin bir oy oʻtgach yuz bergan edi (shu bobning 6-7–oyatlariga va 6–oyatning izohiga qarang).

* 52:15 qolgan–qutgan hunarmandlar — Navuxadnazar bundan oʻn bir yil oldin, yaʼni miloddan oldingi 597 yilda, koʻp hunarmandlarni oʻzi bilan Bobilga olib ketgan edi (4 Shohlar 24:12-16 ga qarang).

* 52:17 …bronza ustunlarni, aravalarni, bronza hovuzni… — 3 Shohlar 7:15-39 ga qarang.

* 52:20 …hovuzga, hovuz ostidagi oʻn ikkita buqaga va aravalarga… — qadimiy yunoncha tarjimadan (yana 3 Shohlar 7:25 ga qarang). Ibroniycha matnda …hovuzga, aravalar ostidagi oʻn ikkita buqaga….

* 52:21 …balandligi 18 tirsak, tevaragi 12 tirsak… — balandligi taxminan 8,1 metrga, tevaragi taxminan 5,4 metrga toʻgʻri keladi.

* 52:22 5 tirsak — taxminan 2,3 metrga toʻgʻri keladi.

* 52:22 anor — qadimgi paytlarda hayot ramzi edi.

* 52:28 Hukmronligining yettinchi yili — miloddan oldingi 597 yil.

* 52:29 oʻn sakkizinchi yili — miloddan oldingi 586 yil.

* 52:30 yigirma uchinchi yili — miloddan oldingi 581 yil.

* 52:31 …Bobil taxtiga Evilmardux oʻtirdi — u Navuxadnazarning oʻgʻli boʻlib, miloddan oldingi 562-560 yillarda Bobilda hukmronlik qilgan.

* 52:31 oʻn ikkinchi oy — ibroniy kalendarining Adar oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan fevralning oʻrtasidan boshlanadi.

+ 1:1 Ysha 21:18, 3Sh 2:26

+ 1:2 4Sh 22:1, Yerm 3:6, Yerm 25:3, Zfn 1:1

+ 1:3 4Sh 23:36, 4Sh 24:18, Yerm 39:2, 4Sh 25:8-11

+ 1:4 Isha 49:1, Gal 1:15, Isha 49:6, Hav 9:15

+ 1:6 Chq 4:10

+ 1:8 Hiz 2:6, Hiz 3:11, Mat 10:28, Yerm 15:20

+ 1:9 Isha 6:7, Dnr 10:16, Yerm 5:14
+ 1:10 Yerm 18:7, Yerm 31:28
+ 1:11 Amos 7:8, Amos 8:2
+ 1:13 Zkr 6:6

+ 1:14 Yerm 4:6, Yerm 6:1, Yerm 10:22, Yerm 13:20, Yerm 47:2, Hiz 26:7

+ 1:15 Yerm 25:9

+ 1:17 3Sh 18:46

+ 1:18 Isha 50:7, Yerm 6:27, Yerm 15:20, Hiz 3:8-9

+ 2:2 Yerm 3:4, Hiz 16:8, Qnlr 2:7

+ 2:3 Chq 19:6, Chq 28:36, Qnlr 7:6, Yoqb 1:18, Vah 14:4

+ 2:5 Mixo 6:3, 4Sh 17:15, Rim 1:21

+ 2:6 Qnlr 8:15

+ 2:7 Qnlr 8:7, Qnlr 11:11, Lev 18:25, Sah 35:33, Hiz 36:17

+ 2:8 Yerm 23:13
+ 2:9 Chq 20:5-6
+ 2:10 Isha 21:16-17

+ 2:11 Isha 37:19, Yerm 16:20, Zab 105:20, Rim 1:23

+ 2:13 Zab 35:10, Yerm 17:13, Yuhn 4:10

+ 2:15 Isha 5:29, Yerm 4:7, Nox 2:11, Yerm 9:11, Yerm 46:19

+ 2:18 Isha 30:2, Isha 31:1, Yerm 2:18, Hiz 16:28, Hiz 23:12

+ 2:20 Yerm 30:8, Hiz 34:27, Hiz 6:13, Hiz 16:15-16, Xsha 4:13

+ 2:21 Isha 5:1, Zab 79:9, Mat 21:33
+ 2:22 Ayub 9:30, Hiz 24:12
+ 2:24 Xsha 8:9
+ 2:25 Qnlr 32:16, Yerm 3:13, Yerm 18:12
+ 2:26 Yerm 32:32
+ 2:27 Hak 10:10
+ 2:28 Qnlr 32:37, Yerm 11:12-13

+ 2:30 Isha 9:13, Yerm 5:3, 3Sh 18:4, 2Sol 24:21, Mat 23:37, Hav 7:52

+ 2:32 Isha 61:10, Qnlr 32:18, Isha 17:10, Yerm 3:21, Xsha 8:14

+ 2:33 Yerm 22:20, Yerm 30:14
+ 2:34 4Sh 21:16, 4Sh 24:4, Yerm 19:4
+ 2:36 Isha 30:3-5
+ 3:1 Qnlr 24:1-4
+ 3:2 Isha 13:20, Hiz 16:25
+ 3:3 Qnlr 28:24, Amos 4:7
+ 3:5 Zab 102:9, Mrs 3:31

+ 3:6 4Sh 22:1, Yerm 1:2, Hiz 6:13, Hiz 16:15-16, Xsha 4:13

+ 3:8 Qnlr 24:1, Isha 50:1, 4Sh 17:19, Hiz 23:11

+ 3:9 Chq 34:15
+ 3:10 Hiz 23:4
+ 3:11 Hiz 16:51
+ 3:12 Zab 102:9
+ 3:13 Hiz 6:13, Hiz 16:15-16, Xsha 4:13
+ 3:15 Yerm 23:4
+ 3:16 Chq 25:10

+ 3:18 Isha 11:13, Yerm 50:4, Hiz 37:19, Xsha 1:11

+ 3:20 Xsha 3:1
+ 3:21 Qnlr 32:18, Isha 17:10, Yerm 2:32
+ 3:22 Isha 57:18, Yerm 30:17
+ 3:25 Ezra 9:6-7, Zab 105:6
+ 4:1 2Sol 30:6, Yoʻel 2:12
+ 4:2 Qnlr 6:13, Yerm 5:2, Yerm 9:24
+ 4:3 Xsha 10:12, Mat 13:7, Mark 4:7, Ibr 6:8

+ 4:4 Qnlr 10:16, Qnlr 30:6, Rim 2:29, Yerm 21:11

+ 4:5 Xsha 5:8, Xsha 8:1
+ 4:6 Yerm 1:14, Hiz 26:7
+ 4:7 Isha 5:29, Yerm 2:15, Nox 2:11
+ 4:8 Isha 22:12, Yoʻel 1:13
+ 4:10 Yerm 14:13, Hiz 14:9
+ 4:12 Yerm 51:1, Xsha 4:19, Xsha 13:15
+ 4:13 Hiz 38:9, Isha 5:28, Mrs 4:19, Xbq 1:8
+ 4:14 Zab 50:4, Isha 1:16, Yoqb 4:8
+ 4:17 4Sh 25:1-4
+ 4:18 Yerm 2:17
+ 4:19 Isha 16:11
+ 4:20 Hiz 7:26, Yerm 10:20
+ 4:22 Qnlr 32:28
+ 4:23 Ibt 1:2, Isha 5:30
+ 4:24 Hiz 38:20, Nox 1:5
+ 4:25 Yerm 9:10
+ 4:26 Zab 106:34
+ 4:27 Yerm 5:10

+ 4:28 Isha 24:4, Xsha 4:3, Yoʻel 1:10, Isha 50:3

+ 4:30 Mrs 1:19, Hiz 23:22, Hiz 23:40

+ 4:31 Isha 13:8, Yerm 6:24, Yerm 13:21, Yerm 22:23, Mixo 4:9-10, Isha 1:15, Mrs 1:17

+ 5:1 Isha 59:16, Hiz 22:30, Ibt 18:26
+ 5:2 Qnlr 6:13, Yerm 4:2
+ 5:3 Yerm 2:30, Amos 4:6, Xag 2:17
+ 5:4 Yerm 8:7
+ 5:5 Yerm 2:20

+ 5:6 Isha 5:29, Yerm 2:15, Xsha 13:7-8, Nox 2:11

+ 5:7 Qnlr 32:21, 2Sol 13:9, Chq 23:13, Ysha 23:6

+ 5:8 Chq 20:14, Chq 20:17, Hiz 22:11
+ 5:9 Yerm 9:9
+ 5:10 Yerm 4:27
+ 5:12 Isha 28:15, Yerm 6:14, Yerm 14:13
+ 5:13 2Sol 36:16, Zkr 1:4
+ 5:14 Yerm 1:9, Vah 11:5
+ 5:15 Xbq 1:6, Qnlr 28:49
+ 5:16 Zab 5:10
+ 5:17 Lev 26:16, Qnlr 28:51
+ 5:19 Yerm 13:22, Yerm 16:10, Yerm 22:8

+ 5:21 Qnlr 32:6, Qnlr 29:4, Isha 6:9, Mark 8:18

+ 5:22 Yerm 10:7, Vah 15:4, Ibt 1:9, Ayub 38:8-11, Zab 32:7, Zab 103:9

+ 5:23 Chq 32:9, Zab 77:8
+ 5:24 Qnlr 11:14
+ 5:26 Zab 63:5, Hik 1:11, Hik 12:6
+ 5:28 Isha 1:23
+ 5:29 Yerm 5:9, Yerm 9:9

+ 5:31 Yerm 6:13, Yerm 14:14, Yerm 29:9, Mrs 2:14, Hiz 13:6

+ 6:1 2Sh 14:2, Nax 3:14, Yerm 1:14, Hiz 26:7
+ 6:4 Yoʻel 3:9
+ 6:6 Qnlr 20:19-20, Zfn 3:1
+ 6:7 Zab 54:10, Hiz 7:23

+ 6:10 Isha 28:10, Isha 42:20, Hiz 12:2, Yuhn 8:43

+ 6:11 Yerm 20:9

+ 6:12 Qnlr 28:30

+ 6:13 Isha 57:17, Yerm 5:31, Yerm 23:11, Mixo 3:11

+ 6:14 Yerm 23:17, Hiz 13:10, Mixo 3:5
+ 6:15 Zfn 2:1, Yerm 8:10-12
+ 6:16 Yerm 18:15, Mat 11:29
+ 6:17 Yerm 44:16
+ 6:19 Hik 1:31

+ 6:20 3Sh 10:1, 2Sol 9:1, Isha 1:13, Amos 5:21, Mal 1:10

+ 6:21 Hiz 3:20, Hiz 18:24
+ 6:22 Yerm 1:13, Yerm 50:41-43
+ 6:24 Isha 13:8, Yerm 4:31, Mixo 4:9-10

+ 6:25 Zab 30:14, Yerm 20:3, Yerm 20:10, Yerm 46:5

+ 6:26 Amos 8:10, Zkr 12:10, Yerm 48:8
+ 6:27 Yerm 9:7, Yerm 1:18
+ 6:30 Isha 1:22, Isha 1:25, Hiz 22:19-20
+ 7:2 Yerm 19:14, Yerm 26:2
+ 7:3 Yerm 18:11, Yerm 26:13
+ 7:4 Isha 48:1, Mixo 3:11
+ 7:5 Yerm 22:3
+ 7:7 Yerm 25:5
+ 7:9 Yerm 5:2, Xsha 4:2
+ 7:11 Mat 21:13, Mark 11:17, Luqo 19:46
+ 7:13 Hik 1:24, Isha 65:12, Isha 66:4
+ 7:15 4Sh 17:6, 4Sh 17:23

+ 7:16 Chq 32:10, Qnlr 9:14, Yerm 11:14, Yerm 14:11

+ 7:20 2Sol 34:25
+ 7:21 Xsha 8:13
+ 7:22 1Sh 15:22

+ 7:23 Lev 26:12, Yerm 11:4, Qnlr 4:40, Qnlr 5:33, Qnlr 18:17

+ 7:24 Zab 80:11-12
+ 7:25 2Sol 36:15
+ 7:26 Yerm 16:12

+ 7:30 4Sh 21:4-5, Yerm 32:34-35, Lev 15:31, 2Sol 36:14, Hiz 5:11

+ 7:31 Ysha 15:8, 4Sh 23:10, Yerm 19:2, Qnlr 12:31

+ 7:33 Qnlr 28:26, Isha 17:2

+ 7:34 Vah 18:23, Lev 26:31, Yerm 16:9, Yerm 25:10

+ 8:2 Qnlr 4:19, Hiz 8:16, Yerm 9:22, Yerm 16:4, Yerm 25:33

+ 8:3 Ayub 3:21, Vah 9:6
+ 8:7 Yerm 5:4
+ 8:8 Isha 10:1
+ 8:10 Qnlr 28:30
+ 8:11 Hiz 13:10, Mixo 3:5
+ 8:12 Zfn 2:1, Yerm 6:12-15
+ 8:13 Isha 1:30
+ 8:14 Yerm 9:15, Yerm 23:15, Mrs 3:15
+ 8:15 Ayub 30:26, Yerm 14:19
+ 8:16 Ayub 39:20-25

+ 8:17 Sah 21:6, Qnlr 32:24, Zab 57:5-6, Voiz 10:11

+ 8:19 Mixo 4:9, Qnlr 32:21
+ 8:21 Yerm 14:17
+ 8:22 Yerm 46:11
+ 9:1 Yerm 13:17, Mrs 1:2, Mrs 1:16
+ 9:2 Zab 54:8

+ 9:3 Zab 63:4, Hak 2:10, Ayub 18:21, Xsha 4:1, 2Sal 1:8

+ 9:4 Yerm 12:6, Mixo 7:5

+ 9:7 Yerm 6:27

+ 9:8 Zab 27:3, Zab 61:5, Hik 26:23, Mixo 6:12

+ 9:9 Yerm 5:9, Yerm 5:29

+ 9:10 Yoʻel 1:19-20, Yerm 4:25

+ 9:11 Isha 25:2, Yerm 2:15, Yerm 34:22, Yerm 46:19

+ 9:15 Yerm 8:14, Yerm 23:15, Vah 8:11
+ 9:16 Lev 26:33, Qnlr 28:64, Yerm 49:37
+ 9:17 Amos 5:16
+ 9:18 Yerm 14:17
+ 9:22 Yerm 8:2
+ 9:23 Hik 3:5, Hik 21:30
+ 9:24 Yoqb 1:9, 1Kor 1:31, 2Kor 10:17
+ 9:26 Yerm 49:32, Qnlr 10:16, Yerm 4:4
+ 10:4 Isha 40:19-20, Isha 41:7

+ 10:5 Zab 113:12-15, Isha 46:7, Isha 41:23-24

+ 10:6 Chq 15:11, Zab 85:8
+ 10:7 Yerm 5:22, Vah 15:4
+ 10:9 3Sh 10:22
+ 10:11 Zab 95:5

+ 10:12 Ayub 9:8, Zab 103:2, Zab 135:5, Hik 3:19

+ 10:13 Ayub 38:22, Zab 134:7, Yerm 51:16

+ 10:14 Zab 96:7, Isha 42:17, Zab 134:17, Xbq 2:18-19, Rim 1:25

+ 10:16 Sah 18:20, Zab 15:5, Qnlr 32:9, Yerm 51:15-19

+ 10:19 Yerm 14:17, Yerm 30:12
+ 10:20 Yerm 4:20
+ 10:21 Hiz 34:2, Hiz 34:5-6
+ 10:22 Yerm 1:14, Hiz 26:7
+ 10:23 Hik 16:1, Hik 20:24, Dnr 5:23
+ 10:24 Zab 6:2, Zab 37:2

+ 10:25 Yerm 10:25, Vah 16:1, Zab 13:4, Zab 78:6-7

+ 11:3 Qnlr 27:26

+ 11:4 Qnlr 4:20, 3Sh 8:51, Lev 26:12, Yerm 7:22

+ 11:5 Chq 3:8, Ibt 17:2, Ibt 26:3
+ 11:8 Lev 26:14-45, Qnlr 28:15-65
+ 11:9 Hiz 22:25
+ 11:10 Qnlr 31:16

+ 11:11 1Sh 8:18, Hik 1:28, Isha 1:15, Hiz 8:18, Mixo 3:4

+ 11:12 Isha 57:13, Yerm 2:28
+ 11:13 Yerm 2:28
+ 11:14 Yerm 7:16, Yerm 14:11

+ 11:15 Hik 2:14, Hik 10:23, Hik 15:21, Isha 1:11-12

+ 11:16 Zab 51:10, Rim 11:17
+ 11:17 Isha 5:2, Yerm 2:21
+ 11:19 Isha 53:7

+ 11:20 1Sh 16:7, Yerm 17:10, Yerm 20:12, Vah 2:23, Yerm 15:15, Yerm 20:12

+ 11:21 Isha 30:10, Amos 2:11, Mixo 2:6, Ysha 21:18, Yerm 1:1

+ 12:1 Ezra 9:15, Dnr 9:7, Yuhn 17:25, Vah 16:5, Ayub 12:6, Ayub 21:7, Zab 72:3, Zab 91:8, Hik 24:19, Xbq 1:13, Mal 3:15

+ 12:2 Isha 29:13

+ 12:3 Zab 16:3, Zab 138:1

+ 12:4 Isha 40:24, Yerm 9:10, Yerm 23:10, Yoʻel 1:10, Rim 8:22, Yerm 4:25, Xsha 4:3

+ 12:6 Yerm 9:4, Hik 26:25

+ 12:9 Isha 46:11, Isha 56:9, Hiz 39:17, Vah 19:17-18

+ 12:10 Isha 5:1-2
+ 12:13 Qnlr 28:38, Mixo 6:15
+ 12:14 Hiz 25
+ 12:15 Yerm 48:47, Yerm 49:6
+ 12:16 Yerm 4:2
+ 13:1 Chq 28:39, Lev 16:4
+ 13:13 Isha 51:17
+ 13:14 Zkr 11:6

+ 13:16 Isha 5:30, Isha 8:22, Amos 8:9, Yuhn 11:10, Yuhn 12:35

+ 13:17 Yerm 9:1, Zkr 10:3, Zkr 13:7

+ 13:18 4Sh 24:12, Yerm 22:26, Ayub 19:9, Yerm 13:18, Mrs 5:16

+ 13:20 Yerm 1:14, Yerm 6:22
+ 13:21 Isha 13:8, Yerm 4:31, Mixo 4:9-10
+ 13:22 Yerm 5:19
+ 13:24 Zab 1:4, Zab 82:14
+ 13:25 Ayub 20:29
+ 13:26 Isha 47:3, Nox 3:5, Xbq 2:16
+ 13:27 Yerm 5:8, Isha 1:16
+ 14:2 Isha 3:25
+ 14:4 Yerm 3:3, Yoʻel 1:11
+ 14:7 Zab 24:11, Zab 78:9
+ 14:8 Zab 70:5, Yerm 17:13
+ 14:10 Xsha 8:13, Xsha 9:9
+ 14:11 Yerm 7:16, Yerm 11:14

+ 14:12 Hik 1:28, Isha 1:15, Mixo 3:4, Yerm 6:20, Qnlr 32:24, Yerm 16:4, Yerm 24:10, Yerm 32:24, Hiz 5:17, Hiz 14:21

+ 14:13 Isha 28:15, Yerm 5:12
+ 14:14 Yerm 5:31, Hiz 13:6, Mark 13:6
+ 14:15 Qnlr 18:20
+ 14:16 Zab 78:3
+ 14:17 Yerm 13:17, Yerm 8:21
+ 14:18 Hiz 7:15
+ 14:19 Mrs 5:22, Yerm 8:15
+ 14:20 Zab 105:6, Dnr 9:5, Dnr 9:8
+ 14:21 Lev 26:42
+ 14:22 Lev 26:4, Hiz 34:26, Zkr 10:1
+ 15:1 Chq 32:11-14, 1Sh 7:10, Zab 98:6
+ 15:2 Yerm 43:11, Zkr 11:9, Vah 13:10
+ 15:3 Lev 26:16-22, Vah 6:8
+ 15:4 4Sh 21:3-7, 4Sh 21:11, Yerm 34:17
+ 15:5 Isha 51:19, Nox 3:7
+ 15:9 1Sh 2:5, Amos 8:9
+ 15:10 Ayub 3:3, Yerm 20:14, Chq 22:25
+ 15:13 Yerm 17:2
+ 15:14 Yerm 16:13, Qnlr 32:22
+ 15:15 Yerm 11:20, Zab 68:8

+ 15:16 Hiz 3:1-3, Vah 10:9-10, Zab 118:111, Zab 118:162

+ 15:17 Mrs 3:28

+ 15:18 Yerm 30:12, Ayub 6:15

+ 15:20 Isha 50:7, Yerm 1:18, Hiz 3:8-9, Yerm 1:8

+ 16:4 Yerm 8:2, Yerm 25:33, Yerm 14:12, Hiz 5:17, Hiz 14:21, Qnlr 28:26

+ 16:5 Hiz 24:16

+ 16:6 Lev 19:28, Qnlr 14:1

+ 16:9 Isha 24:8, Yerm 7:34, Hiz 26:13, Xsha 2:11, Amos 8:10, Vah 18:23

+ 16:10 Yerm 5:19
+ 16:11 Qnlr 29:24-26, Yerm 22:9
+ 16:12 Yerm 7:26
+ 16:13 Qnlr 4:28, Qnlr 28:36
+ 16:15 Yerm 23:7-8
+ 16:16 Xbq 1:14-15

+ 16:17 2Sol 16:9, Zab 89:8, Hik 5:21, Yerm 32:19

+ 16:18 Isha 40:2, Vah 18:6

+ 16:19 Zab 27:7, Zab 31:3, Yerm 17:17, Amos 2:4

+ 16:20 Isha 37:19, 1Kor 8:4
+ 17:1 Ayub 19:24, Chq 27:2
+ 17:2 Qnlr 16:21, Yerm 15:13
+ 17:4 Qnlr 32:22
+ 17:5 Zab 117:8, Zab 145:3, Isha 31:3
+ 17:6 Yerm 48:6
+ 17:7 Zab 70:5
+ 17:8 Zab 1:3

+ 17:10 1Sol 28:9, 1Sol 29:17, Zab 25:2, Hik 17:3, Yerm 32:19

+ 17:11 Zab 38:7

+ 17:13 Zab 70:5, Yerm 14:18, Zab 35:10, Yerm 2:13, Yuhn 4:10

+ 17:15 Isha 5:19
+ 17:17 Yerm 16:19
+ 17:18 Zab 34:4, Zab 39:15
+ 17:21 Nax 13:15
+ 17:22 Chq 20:8
+ 17:25 Yerm 22:4
+ 17:26 Lev 7:12, 2Sol 33:16
+ 17:27 Hiz 20:48, Xsha 8:14, Amos 2:5
+ 18:1 Zkr 11:13
+ 18:3 Mat 27:9-10

+ 18:6 Ayub 10:9, Ayub 33:6, Isha 29:16, Isha 45:9, Isha 64:8, Rim 9:20-24

+ 18:7 Yerm 1:10, Yerm 31:28, Yerm 42:10

+ 18:8 Chq 32:14, 2Sh 24:16, Hiz 18:21, Yun 3:10

+ 18:10 1Sh 2:30

+ 18:11 Yerm 36:3, Yun 3:8, Yerm 7:3, Yerm 26:13

+ 18:12 Yerm 2:25
+ 18:15 Yerm 2:31, Yerm 6:16
+ 18:16 Yerm 25:9, Lev 26:32
+ 18:17 Xsha 13:15
+ 18:18 Yerm 11:19
+ 18:20 Zab 34:12, Hik 17:13, Zab 118:85
+ 18:21 Zab 108:9-10
+ 18:22 Zab 139:6
+ 18:23 Zab 63:3, Nax 4:5, Zab 68:28
+ 19:1 Yerm 18:2
+ 19:2 Ysha 15:8, 4Sh 23:10, Yerm 7:31-32
+ 19:3 1Sh 3:11, 4Sh 21:12
+ 19:4 4Sh 21:16, 4Sh 24:4, Yerm 2:34
+ 19:5 Lev 18:21, Qnlr 12:31
+ 19:7 Qnlr 28:26, Yerm 7:33
+ 19:8 Zfn 2:15

+ 19:9 Lev 26:29, Qnlr 28:53, Mrs 2:20, Mrs 4:10, Hiz 5:10

+ 19:11 Zab 2:9, Isha 30:14, Yerm 7:32
+ 19:13 Qnlr 4:19, Yerm 32:29, Zfn 1:5
+ 19:14 Yerm 7:2, Yerm 26:2
+ 20:2 Yerm 29:26
+ 20:3 Yerm 6:25
+ 20:5 4Sh 24:13-14
+ 20:6 Yerm 14:14
+ 20:7 Hiz 14:9, Zab 118:50, Mrs 3:14
+ 20:9 Ayub 32:20, Zab 38:3, Yerm 6:11
+ 20:10 Yerm 6:25, Yerm 46:5
+ 20:11 Yerm 1:8, Yerm 23:40

+ 20:12 1Sh 16:7, Yerm 11:20, Vah 2:23, Yerm 15:15

+ 20:13 Zab 108:30-31
+ 20:14 Ayub 3:3, Yerm 15:10
+ 20:16 Ibt 19:24-25
+ 20:17 Ayub 3:10-11
+ 20:18 Ayub 3:20

+ 21:1 Yerm 38:1, 4Sh 25:18, Yerm 29:25, Yerm 37:3, Yerm 52:24

+ 21:2 4Sh 25:1, Zab 104:2

+ 21:5 Hiz 20:33

+ 21:7 Yerm 37:17, Yerm 39:5, Yerm 52:9, Qnlr 28:50, Hiz 5:11

+ 21:8 Qnlr 30:15
+ 21:9 Yerm 38:2, Yerm 39:18, Yerm 45:5
+ 21:10 2Sol 36:19

+ 21:11 Isha 1:17, Mixo 6:8, Zkr 7:9-10, Yerm 4:4

+ 21:13 Yerm 49:4
+ 21:14 Hiz 20:47
+ 22:3 Isha 1:17, Yerm 7:5-6, Yerm 21:12
+ 22:4 Yerm 17:25
+ 22:5 Yerm 44:6, Yerm 49:13
+ 22:7 Isha 37:24, Yerm 6:6
+ 22:8 Lev 26:32, 3Sh 9:8, 2Sol 7:21
+ 22:9 Qnlr 29:24-26, Yerm 16:11
+ 22:10 2Sol 35:24-25
+ 22:12 4Sh 23:34
+ 22:13 Lev 19:13, Qnlr 24:15, Xbq 2:12
+ 22:15 4Sh 23:25, Isha 3:10
+ 22:16 Hik 31:9
+ 22:18 4Sh 23:36
+ 22:19 Yerm 36:30
+ 22:20 Sah 27:12, Qnlr 32:49
+ 22:23 Yerm 4:31

+ 22:24 Isha 49:18, Hiz 5:11, Zfn 2:9, Rim 14:11, Est 8:8, Qshq 8:6, Xag 2:23, 4Sh 24:8-12, Yerm 24:1

+ 22:26 4Sh 24:12, Yerm 13:18
+ 22:28 Yerm 48:38
+ 22:29 Isha 1:2
+ 22:30 Yerm 36:30
+ 23:1 Hiz 34:1-10, Zkr 11:16-17
+ 23:3 Qnlr 30:3, Yerm 32:37, Hiz 34:13
+ 23:4 Yerm 3:15
+ 23:5 Xsha 3:5, Hiz 34:23
+ 23:6 Yerm 32:37, Hiz 28:26, Yerm 33:14-16
+ 23:8 Yerm 16:14-15

+ 23:11 Yerm 6:13, Yerm 7:30, Yerm 32:34, Zfn 3:4

+ 23:12 Zab 34:6, Zab 72:18, Hik 4:19

+ 23:13 Yerm 2:8

+ 23:14 Yerm 29:23, Hiz 13:22, Ibt 18:20, Ibt 19:24, Isha 1:10, Hiz 16:46

+ 23:15 Yerm 8:14, Yerm 9:15, Vah 8:11
+ 23:16 Hiz 13:2
+ 23:17 Yerm 6:14, Hiz 13:10, Mixo 3:5
+ 23:18 Ayub 15:8
+ 23:19 3Sh 19:11, Hiz 1:4
+ 23:20 Yerm 30:23-24
+ 23:21 Yerm 5:31, Yerm 14:14, Hiz 13:6
+ 23:23 Zab 138:7-12
+ 23:24 Isha 66:1
+ 23:25 Qnlr 13:1, Zkr 10:2
+ 23:27 Hak 3:27
+ 23:30 Qnlr 18:20, Yerm 14:15, Hiz 13:8
+ 23:32 Mixo 3:5
+ 23:40 Yerm 20:11

+ 24:1 Amos 8:1, Mixo 7:1, 4Sh 24:12-15, Hiz 17:12

+ 24:2 Yerm 29:16
+ 24:6 Yerm 31:28, Yerm 42:10
+ 24:7 Qnlr 30:6, Yerm 32:39
+ 24:8 Yerm 21:1
+ 24:9 Qnlr 28:37
+ 24:10 Yerm 14:12, Hiz 5:17, Hiz 14:21
+ 25:1 4Sh 24:1, Yerm 36:1, Dnr 1:1
+ 25:3 Yerm 1:2, Yerm 7:13, Yerm 26:5
+ 25:4 2Sol 24:19
+ 25:5 Yerm 7:7
+ 25:6 Chq 20:3-4

+ 25:9 Yerm 1:15, Yerm 27:6, Yerm 43:10, Yerm 18:16

+ 25:10 Voiz 12:4, Yerm 7:34

+ 25:11 Yerm 29:10, Dnr 9:2, Zkr 1:12, Zkr 7:5

+ 25:13 Yerm 46

+ 25:14 Yerm 27:7, Yerm 50:9, Yerm 51:28

+ 25:15 Zab 74:8, Isha 51:17, Obd 1:16, Vah 14:10

+ 25:16 Yerm 47:6
+ 25:17 Isha 51:22, Nox 3:11
+ 25:19 Yerm 46:25

+ 25:20 Ibt 22:21, Ayub 1:1, Mrs 4:21, Yerm 47:1

+ 25:21 Yerm 48
+ 25:22 Isha 23:1, Yerm 27:3, Yerm 47:4
+ 25:23 Ibt 22:21, Isha 21:13, Yerm 49:8
+ 25:25 Yerm 49:34-39
+ 25:27 Hiz 38:21
+ 25:28 Yerm 49:12
+ 25:29 1Btr 4:17, Hiz 38:22
+ 25:30 Yoʻel 3:16, Amos 1:2
+ 25:32 Yerm 23:19, Yerm 30:23
+ 25:33 Isha 66:16, Yerm 8:2, Yerm 16:4
+ 25:34 Yerm 4:8
+ 26:1 4Sh 23:36

+ 26:2 Yerm 7:2, Yerm 19:14, Qnlr 4:2, Vah 22:18

+ 26:3 Yerm 18:8, Yerm 36:3, Yun 3:10
+ 26:4 Lev 26:14, Qnlr 28:15
+ 26:5 Yerm 25:3-4
+ 26:10 Yerm 36:10

+ 26:13 Yerm 7:3, Yerm 18:11, Qnlr 30:2-3, Yun 3:10

+ 26:14 Ysha 9:25
+ 26:17 Hav 5:34
+ 26:18 Mixo 3:12
+ 26:19 2Sol 32:26, Chq 32:14
+ 26:20 Ysha 9:17, 1Sh 7:1
+ 26:21 4Sh 23:36
+ 26:22 Yerm 36:12, Yerm 36:25
+ 26:24 4Sh 22:12
+ 27:1 4Sh 24:18
+ 27:2 Yerm 28:10
+ 27:3 Yerm 25:21-22
+ 27:5 Isha 45:12, Dnr 4:14

+ 27:6 Isha 44:28, Isha 45:1, Yerm 25:9, Yerm 43:10, Dnr 2:38, Dnr 4:19

+ 27:7 Yerm 52:31, Yerm 25:12-14
+ 27:8 Yerm 28:10, Hiz 34:27, Yerm 14:20
+ 27:9 Yerm 29:8
+ 27:10 Yerm 5:31
+ 27:12 Yerm 38:17
+ 27:13 Yerm 14:12
+ 27:16 Yerm 28:3
+ 27:19 4Sh 24:14-15
+ 27:22 4Sh 25:13, Ezra 1:7, Yerm 29:10
+ 28:1 4Sh 24:18, Ysha 9:3, Ysha 21:17
+ 28:2 Qnlr 28:48, Yerm 27:8
+ 28:3 Yerm 27:16
+ 28:9 Yerm 6:14, Qnlr 18:22
+ 28:10 Yerm 27:2
+ 28:14 Yerm 27:6
+ 28:15 Yerm 29:31-32
+ 29:1 Hiz 8:1
+ 29:2 4Sh 24:12, Yerm 24:1
+ 29:7 Ezra 6:10, 1Tim 2:1-2
+ 29:8 Yerm 27:9, Yerm 27:15
+ 29:9 Yerm 5:31

+ 29:10 Yerm 25:11-12, Dnr 9:2, Zkr 1:12, 2Sol 36:22, Ezra 1:1

+ 29:12 3Sh 8:48, 2Sol 6:38, Dnr 9:3
+ 29:13 1Sol 28:9, 2Sol 15:2, Isha 55:6
+ 29:14 Qnlr 4:29, Qnlr 30:3
+ 29:16 Yerm 24:3, Yerm 24:8
+ 29:18 Yerm 14:12, Yerm 15:4, Yerm 18:16
+ 29:19 2Sol 24:19, Yerm 25:4
+ 29:21 Yerm 5:31
+ 29:22 Isha 65:15
+ 29:23 Yerm 23:14
+ 29:24 4Sh 25:18, Yerm 21:1
+ 29:26 4Sh 9:11, Xsha 9:7, Yerm 20:2
+ 29:31 Yerm 28:15-16
+ 30:2 Yerm 36:2, Xbq 2:2, Zkr 5:1

+ 30:3 Qnlr 30:3, Yerm 29:14, Yerm 12:15, Hiz 20:42

+ 30:6 Isha 13:8, Yoʻel 2:6, Nox 2:10
+ 30:7 Yoʻel 2:11, Zfn 1:14, Dnr 12:1
+ 30:8 Yerm 2:20, Yerm 27:8, Hiz 34:27
+ 30:9 Hiz 23:5, Hiz 34:23-24, Hiz 37:24

+ 30:10 Isha 41:8, Lev 26:6, Yerm 46:27, Hiz 39:26, Mixo 4:4

+ 30:11 Yerm 46:27-28
+ 30:12 Yerm 15:18
+ 30:16 Isha 33:1
+ 30:17 Yerm 3:22, Yerm 33:6, Xsha 6:1
+ 30:19 Hiz 36:10
+ 30:22 Lev 26:12
+ 30:23 3Sh 19:11, Hiz 1:4
+ 30:24 Yerm 23:19-20
+ 31:3 Qnlr 7:8, Mal 1:2
+ 31:4 Chq 15:20
+ 31:5 Isha 65:21
+ 31:6 Isha 2:3
+ 31:8 Yerm 3:18

+ 31:9 Yerm 50:4, Chq 4:22, Xsha 11:1, Mal 1:6

+ 31:10 Isha 40:11
+ 31:11 Chq 13:13, Lev 25:49, Isha 49:24
+ 31:12 Isha 58:11
+ 31:13 Zab 29:12
+ 31:15 Mat 2:18
+ 31:18 Mrs 5:21
+ 31:20 Chq 4:22, Xsha 11:1, Mal 1:6
+ 31:22 Yerm 49:4
+ 31:23 Yerm 29:14, Zab 121:6

+ 31:27 Isha 49:19, Hiz 36:11, Zkr 2:4, Zkr 10:8

+ 31:28 Yerm 1:10, Yerm 18:7, Yerm 24:6, Yerm 42:10

+ 31:29 Mrs 5:7, Hiz 18:2-4
+ 31:30 Qnlr 24:16
+ 31:31 Luqo 22:20, 2Kor 3:6
+ 31:32 Yerm 3:14

+ 31:33 Yerm 32:40, Hiz 37:26, Qnlr 6:6, Isha 51:7, Rim 2:15-16, Lev 26:12

+ 31:34 Xsha 2:20, Isha 43:25, Ibr 8:8-12, Ibr 10:16-17

+ 31:35 Ibt 1:16, Ayub 38:33, Isha 51:15
+ 31:36 Yerm 33:20-26
+ 31:37 Yerm 33:26, Rim 11:1
+ 31:38 Nax 3:1, 4Sh 14:13
+ 31:40 Yerm 7:31-32, 2Sol 23:15, Nax 3:28
+ 32:1 4Sh 24:18
+ 32:2 4Sh 25:1, Nax 3:25
+ 32:5 Yerm 21:10, Yerm 34:3, Yerm 38:3

+ 32:7 Yerm 22:11, Ysha 21:18, Yerm 1:1, Lev 25:25, Sah 27:11

+ 32:8 Lev 25:25, Sah 27:11, Rut 4:4
+ 32:12 Yerm 36:4, Yerm 43:3, Yerm 45:1
+ 32:17 Ibt 18:14, Ayub 42:2, Mat 19:26
+ 32:18 Chq 20:5, Chq 34:7, Qnlr 5:9
+ 32:19 2Sol 16:9, Yerm 16:17, Yerm 17:10
+ 32:20 Zab 134:9
+ 32:21 Chq 6:6, Qnlr 4:34
+ 32:22 Chq 3:8, Qnlr 26:15
+ 32:23 Dnr 9:10-14
+ 32:24 Yerm 14:12, Hiz 5:17
+ 32:26 Ibt 18:14

+ 32:29 2Sol 36:19, Yerm 21:10, Yerm 19:13, Zfn 1:5

+ 32:30 Yerm 3:25
+ 32:32 Yerm 2:26
+ 32:34 4Sh 21:4-5, Yerm 7:30-31, Yerm 23:11
+ 32:35 Lev 18:21, Qnlr 18:10, Qnlr 12:31
+ 32:36 Yerm 21:10

+ 32:37 Qnlr 30:3, Isha 11:12, Hiz 11:17, Zfn 3:20, Yerm 23:6, Hiz 28:26

+ 32:38 Lev 26:12
+ 32:39 Hiz 11:19
+ 32:40 Isha 55:3, Yerm 31:33, Hiz 16:60
+ 32:41 Isha 62:5, Zfn 3:17, Qnlr 28:63
+ 32:42 Zkr 8:15
+ 32:44 Yerm 29:14
+ 33:1 Yerm 32:2
+ 33:3 Isha 48:6
+ 33:4 Qnlr 31:17
+ 33:6 Yerm 3:22, Yerm 30:17, Xsha 6:1
+ 33:7 Yerm 29:14
+ 33:8 Lev 16:30, Hiz 36:25, Zkr 13:1
+ 33:10 Yerm 32:43
+ 33:11 Yerm 7:34, Yerm 16:9, Zab 105:1
+ 33:15 Xsha 3:5, Hiz 34:23
+ 33:16 Yerm 32:37, Hiz 28:26, Yerm 23:5-6
+ 33:17 2Sh 7:16
+ 33:19 Ibt 8:22
+ 33:21 Zab 88:34
+ 33:22 Ibt 15:5, Ibt 22:17, 3Sh 4:20
+ 33:25 Zab 73:17, Zab 103:19
+ 33:26 Yerm 31:37, Yerm 29:14
+ 34:1 4Sh 25:1, Yerm 39:1, Yerm 52:4
+ 34:2 4Sh 24:18, Yerm 32:1, Yerm 21:10
+ 34:3 Yerm 32:3-5
+ 34:5 Yerm 38:20, Yerm 39:7, 2Sol 16:14
+ 34:7 Ysha 10:3, Ysha 10:10
+ 34:9 Lev 25:39-46
+ 34:13 Chq 20:2, Lev 26:13
+ 34:14 Chq 21:2, Qnlr 15:12
+ 34:17 Yerm 14:12, Yerm 15:4
+ 34:20 Qnlr 28:26, Yerm 7:33
+ 34:21 Yerm 37:5, Yerm 37:11
+ 34:22 Yerm 37:8, Yerm 4:7
+ 35:1 4Sh 23:36, Yerm 25:1
+ 35:2 1Sol 2:55, 1Sol 9:26, 1Sol 9:33
+ 35:6 4Sh 10:15, 4Sh 10:23
+ 35:11 4Sh 24:1, Yerm 46:2
+ 35:15 Chq 20:3, Yerm 18:11, Yerm 25:5
+ 35:17 Isha 50:2
+ 36:1 4Sh 24:1, Yerm 25:1, Yerm 45:1
+ 36:2 Yerm 30:1, Xbq 2:2, Zkr 5:1, Yerm 1:2

+ 36:3 Hiz 12:3, Yerm 18:11, Yerm 26:3, Yun 3:10

+ 36:4 Yerm 32:12
+ 36:9 Ezra 8:21, 2Sol 20:3, Yun 3:5
+ 36:10 Yerm 26:10, 1Sol 9:26, 1Sol 9:33
+ 36:12 Yerm 26:22
+ 36:22 Amos 3:15
+ 36:24 Ysha 7:6
+ 36:26 Yerm 26:20-23
+ 36:29 Yerm 26:9
+ 36:30 Yerm 22:30, 4Sh 22:19
+ 37:1 4Sh 24:17, Hiz 17:13
+ 37:2 2Sol 36:12
+ 37:3 Yerm 38:1, Yerm 21:1
+ 37:4 Yerm 32:2
+ 37:5 Yerm 34:21
+ 37:6 Mrs 4:17
+ 37:8 Yerm 34:22
+ 37:13 Zkr 14:10, Yerm 38:19
+ 37:15 Yerm 38:6
+ 37:17 Yerm 21:7
+ 37:19 Yerm 28:2
+ 37:21 Yerm 32:2, Yerm 38:9, Yerm 52:6
+ 38:1 Yerm 37:3, Yerm 21:1
+ 38:2 Qnlr 30:15, Yerm 21:9
+ 38:3 Yerm 32:3
+ 38:4 Yerm 26:11, Yerm 37:15
+ 38:5 2Sh 3:39
+ 38:6 Ibt 37:24, Zkr 9:11, Zab 68:15
+ 38:7 Yerm 39:16, Hav 8:27, Yerm 37:13
+ 38:9 Yerm 52:6
+ 38:17 Yerm 27:12
+ 38:18 Yerm 21:10
+ 38:19 Yerm 37:13
+ 38:20 Yerm 34:5
+ 38:22 Yerm 38:6
+ 38:23 Yerm 39:6
+ 38:26 Yerm 37:20
• 39:1 4Sh 25:1-21, Yerm 52:4-16
+ 39:1 Qnlr 28:52
+ 39:2 Yerm 1:3

+ 39:5 Ysha 5:10, Sah 34:11, 4Sh 23:33, Yerm 21:7

+ 39:7 Yerm 34:4-5
+ 39:8 Yerm 21:10, Hiz 16:41, Nax 1:3
+ 39:9 Yerm 40:1, Yerm 52:12
+ 39:14 4Sh 22:12, Yerm 26:24, Yerm 40:5
+ 39:15 Yerm 32:2, Yerm 33:1
+ 39:16 Yerm 38:7
+ 39:17 Yerm 22:25
+ 39:18 Yerm 21:9
+ 40:1 Yerm 39:11, Ysha 18:25, Yerm 31:15
+ 40:2 Qnlr 29:24-28
+ 40:3 Yerm 44:23, Dnr 9:10-12
+ 40:5 4Sh 22:12
+ 40:6 Ysha 18:26
• 40:7 4Sh 25:22-26
+ 40:7 4Sh 22:12, Yerm 39:14, Yerm 40:5
+ 40:8 Ysha 18:26
+ 40:13 Yerm 40:8, Yerm 42:1, Yerm 43:2
+ 41:1 Ysha 18:26, Yerm 40:14
+ 41:2 4Sh 25:25
+ 41:5 Ysha 17:7, Ysha 18:1, 3Sh 16:24
+ 41:9 3Sh 15:16
+ 41:11 Yerm 40:15
+ 41:12 2Sh 2:13
+ 41:15 Yerm 40:14
+ 42:1 Yerm 40:13
+ 42:2 1Sh 7:8, 1Sh 12:19
+ 42:5 Ibt 31:50, Hak 11:10
+ 42:6 Yerm 7:23
+ 42:10 Yerm 24:6, Yerm 31:28
+ 42:14 Yerm 4:19, Yerm 43:7
+ 42:16 Hiz 11:8
+ 43:2 Yerm 40:13, Yerm 42:1, Yerm 42:19
+ 43:3 Yerm 32:12
+ 43:6 Yerm 39:10, Yerm 40:7, Yerm 40:5
+ 43:7 Yerm 2:16

+ 43:10 Isha 44:28, Isha 45:1, Yerm 25:9, Yerm 27:6

+ 43:11 Yerm 44:13, Yerm 15:2, Zkr 11:9, Vah 13:10

+ 43:12 Yerm 46:25, Hiz 30:13
+ 44:1 Yerm 43:8, Yerm 46:14
+ 44:3 Qnlr 16:14, Yerm 19:4
+ 44:4 2Sol 36:15-16
+ 44:9 3Sh 11:8, 4Sh 11:1
+ 44:12 Yerm 42:15-17
+ 44:13 Yerm 43:11
+ 44:16 Yerm 6:17, Yerm 42:13-14
+ 44:17 Yerm 19:13
+ 44:22 Hiz 8:6, 4Sh 22:19
+ 44:23 Yerm 40:3
+ 44:27 Yerm 31:28
+ 44:28 Hiz 6:8
+ 44:30 Yerm 46:17, Hiz 30:21

+ 45:1 Yerm 32:12, 4Sh 24:1, Yerm 36:1, Yerm 36:23

+ 45:2 Yerm 36:26
+ 45:5 Yerm 21:9, Yerm 39:18
+ 46:1 Yerm 25:13

+ 46:2 Isha 19:1, Hiz 29:1, Yoʻel 3:19, 4Sh 23:29, 2Sol 35:20, Yerm 25:1, Yerm 36:1, Yerm 45:1

+ 46:5 Yerm 6:25, Yerm 20:10

+ 46:10 Isha 13:19, Yoʻel 1:15, Zfn 1:7, Isha 1:24, Qnlr 32:42, Yerm 46:2

+ 46:11 Yerm 8:22, Hiz 30:21
+ 46:12 Nox 2:5
+ 46:14 Yerm 2:16, Yerm 44:1, Hiz 30:13
+ 46:16 Lev 26:37
+ 46:17 Isha 30:7

+ 46:18 Yerm 4:2, Hak 4:6, 3Sh 18:42, Yerm 48:15

+ 46:19 Hiz 29:12, Hiz 30:23, Yerm 2:15, Yerm 9:11, Yerm 44:1

+ 46:20 Xsha 10:11
+ 46:24 Yerm 1:14-15
+ 46:25 Hiz 30:14, Nox 3:8, Yerm 25:19
+ 46:26 Isha 19:22, Hiz 29:13

+ 46:27 Isha 41:8, Yerm 30:10, Lev 26:6, Hiz 39:26, Mixo 4:4

+ 46:28 Yerm 30:10-11

+ 47:1 Isha 14:29, Yerm 25:20, Hiz 25:15, Yoʻel 3:4, Amos 1:6, Zfn 2:4, Zkr 9:5

+ 47:2 Yerm 1:14, Hiz 26:7

+ 47:4 Isha 23:1, Hiz 26:2, Yoʻel 3:4, Amos 1:9, Zkr 9:4, Ibt 10:14, Amos 9:7

+ 47:6 Qnlr 32:41, Yerm 25:16

+ 47:7 Hiz 14:17

+ 48:1 Isha 15:1, Isha 25:10, Yerm 25:21, Hiz 25:8, Amos 2:1, Zfn 2:8, Sah 32:3, Sah 32:37-38

+ 48:5 Isha 15:5
+ 48:6 Yerm 17:6
+ 48:7 Sah 21:29, Yerm 49:3-4
+ 48:8 Yerm 6:26
+ 48:11 Zfn 1:12
+ 48:13 Isha 16:14
+ 48:15 Yerm 46:18
+ 48:18 Sah 21:30
+ 48:19 Qnlr 2:35, Ysha 13:9
+ 48:26 Yerm 25:27, Yerm 51:39, Isha 19:14
+ 48:27 Zfn 2:8
+ 48:28 Qshq 2:14
+ 48:29 Isha 16:6
+ 48:31 Isha 16:7-10
+ 48:32 Sah 21:32
+ 48:34 Sah 32:37, Isha 15:4
+ 48:37 Yerm 47:5
+ 48:38 Yerm 22:28
+ 48:40 Qnlr 28:49, Yerm 49:22, Hiz 17:3
+ 48:41 Yerm 49:22
+ 48:43 Isha 24:17-18
+ 48:44 Amos 5:19
+ 48:45 Sah 24:17
+ 48:46 Sah 21:28-29
+ 48:47 Yerm 12:15, Yerm 49:6, Yerm 49:39

+ 49:1 Hiz 21:28, Hiz 25:1, Amos 1:13, Zfn 2:8, 3Sh 11:5, 3Sh 11:33

+ 49:2 Qnlr 3:11, 2Sh 12:26
+ 49:3 Yerm 48:2, Yerm 48:6-7, Amos 1:15
+ 49:4 Yerm 31:22, Yerm 21:13
+ 49:6 Yerm 12:15, Yerm 48:47, Yerm 49:39
• 49:7 Obd 1:1-9

+ 49:7 Isha 34:5, Hiz 25:12-14, Hiz 35, Amos 1:11-12, Obd 1:1-16, Mal 1:3-4, Ibt 36:15, Ayub 2:11

+ 49:8 Ibt 25:3, Yerm 25:23
+ 49:12 Yerm 25:28-29
+ 49:13 Yerm 22:5, Yerm 48:24
+ 49:16 Sah 24:21, Xbq 2:9
+ 49:17 Hiz 35:3, Hiz 35:7, Hiz 35:9

+ 49:18 Ibt 19:24, Qnlr 29:23, Zfn 2:9, Yerm 50:40

+ 49:19 Yerm 12:5, Ayub 9:19, Yerm 50:44-46
+ 49:20 Isha 14:24
+ 49:22 Qnlr 28:49, Hiz 17:3, Yerm 48:40-41

+ 49:23 Isha 17:1, Amos 1:3, Zkr 9:1, 4Sh 18:34

+ 49:24 Yerm 48:41

+ 49:26 Yerm 50:30

+ 49:27 3Sh 15:18, 4Sh 6:24, Yerm 17:27, Amos 1:4

+ 49:28 Zab 119:5, Isha 21:16, Isha 60:7, Isha 11:14

+ 49:29 Ayub 15:21, Yerm 6:25
+ 49:31 Hak 18:9-10, Hiz 38:11
+ 49:32 Yerm 9:26
+ 49:33 Yerm 9:11

+ 49:34 4Sh 24:18, Ibt 14:1, Isha 21:2, Hiz 32:24, Dnr 8:2, Yerm 25:25

+ 49:36 Dnr 7:2, Vah 7:1
+ 49:37 Yerm 9:16
+ 49:39 Yerm 12:15, Yerm 48:47, Yerm 49:6
+ 50:1 Isha 13:1, Isha 21:1, Isha 47:1

+ 50:2 Isha 46:1, Yerm 51:44, 1Sh 5:4, Isha 21:9

+ 50:3 Yerm 1:15, Yerm 51:62

+ 50:4 Isha 11:13, Yerm 3:18, Hiz 37:19, Xsha 1:11, Yerm 31:9, Xsha 3:5

+ 50:5 Yerm 32:40

+ 50:6 Zab 118:176, Isha 53:6, Zkr 10:2, 1Btr 2:25, Hiz 34:2

+ 50:8 Isha 48:20, Yerm 51:6, Yerm 51:45, Zkr 2:6-7, Vah 18:4

+ 50:9 Yerm 25:12-14
+ 50:13 Yerm 18:16
+ 50:14 Isha 21:2
+ 50:15 Yerm 51:58, Zab 136:8, Vah 18:6
+ 50:16 Isha 13:14

+ 50:17 Isha 53:6, Zkr 10:2, 4Sh 17:6, 4Sh 25:1

+ 50:18 Isha 10:12, Isha 14:25
+ 50:19 Hiz 34:13, Mixo 7:14
+ 50:20 Isha 33:24
+ 50:21 Hiz 23:23
+ 50:22 Yerm 51:54
+ 50:23 Yerm 51:20
+ 50:25 Isha 13:5
+ 50:28 Yerm 51:11

+ 50:29 Isha 13:18, Hiz 35:15, Obd 1:15, Xbq 2:8

+ 50:30 Yerm 49:26
+ 50:32 Yerm 17:27
+ 50:33 Isha 14:17, Isha 42:22
+ 50:37 Isha 19:16, Yerm 51:30, Nox 3:13
+ 50:38 Isha 44:27

+ 50:39 Ayub 30:29, Isha 13:21, Isha 34:13, Mixo 1:8

+ 50:40 Ibt 19:24, Qnlr 29:23, Zfn 2:9, Yerm 49:19

+ 50:41 Yerm 1:15, Yerm 6:22-24
+ 50:43 Isha 13:8, Yerm 4:31, Mixo 4:9-10
+ 50:44 Yerm 12:5, Ayub 9:19, Yerm 49:19-21
+ 50:45 Isha 14:24
+ 51:1 Yerm 4:11, Xsha 4:19, Xsha 13:15
+ 51:4 Yerm 49:26
+ 51:5 Isha 54:7
+ 51:6 Yerm 50:8, Ibt 19:15
+ 51:7 Vah 14:8, Vah 17:2, Mrs 4:21, Xbq 2:15
+ 51:8 Vah 14:8, Vah 18:9
+ 51:11 Isha 13:17, Dnr 5:31, Yerm 50:28
+ 51:13 Vah 17:1
+ 51:14 Amos 6:8
+ 51:15 Ayub 9:8, Zab 103:2
+ 51:16 Ayub 38:22, Zab 134:7, Yerm 51:16
+ 51:17 Isha 42:17, Zab 134:17, Xbq 2:18-19

+ 51:19 Sah 18:20, Zab 15:5, Qnlr 32:9, Yerm 10:12-16

+ 51:20 Yerm 50:23

+ 51:27 Yerm 4:5, Xsha 5:8, Xsha 8:1, Ibt 8:4, 4Sh 19:37

+ 51:28 Isha 13:17, Yerm 25:14
+ 51:29 Yerm 50:45
+ 51:30 Isha 19:16, Nox 3:13, Amos 1:5
+ 51:33 Isha 21:10
+ 51:34 Zab 73:13-14
+ 51:36 Isha 44:27
+ 51:37 Isha 13:20-22
+ 51:38 Nox 2:11-12
+ 51:43 Yerm 50:12, Yerm 50:40
+ 51:44 Isha 46:1, Yerm 50:2
+ 51:45 Yerm 50:8
+ 51:47 Yerm 50:2
+ 51:48 Vah 18:20
+ 51:51 Mrs 1:10
+ 51:52 Hiz 26:15
+ 51:53 Isha 14:13
+ 51:54 Yerm 50:22
+ 51:56 Isha 59:18
+ 51:58 Yerm 50:15, Xbq 2:13
+ 51:59 Yerm 28:1
+ 51:62 Yerm 50:3
+ 51:63 Vah 18:21
• 52:1 4Sh 24:18, 2Sol 36:11-21
+ 52:1 4Sh 23:31
+ 52:3 Hiz 17:15
+ 52:4 Qnlr 28:52

+ 52:9 Sah 34:11, 4Sh 23:33, Yerm 21:7, Hiz 23:24

+ 52:10 Zfn 1:8
+ 52:11 Qnlr 28:36, 4Sh 20:18
+ 52:12 Yerm 32:1, Yerm 39:9, Yerm 40:1
+ 52:13 Lev 26:31, Hiz 16:41
+ 52:14 Nax 1:3
+ 52:17 3Sh 7:15-37, 2Sol 4:1-15, Yerm 27:19
+ 52:18 3Sh 7:45, 3Sh 7:50
+ 52:20 3Sh 7:47
+ 52:21 3Sh 7:15-22

+ 52:24 1Sol 6:14, Ezra 7:1, Yerm 21:1, Yerm 29:25, Yerm 37:3

+ 52:28 4Sh 24:12-14
• 52:31 4Sh 25:27-30
+ 52:31 4Sh 24:12, 4Sh 24:15, Yerm 27:7

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=UZVL

Lugʻat

Lugʻat

1. A

2. B

3. D

4. E

5. F

6. G

7. H

8. I

9. J

10. K

11. L

12. M

13. N

14. O

15. P

16. Q

17. R

18. S

19. T

20. U

21. V

22. X

23. Y

24. Z

25. Oʻ

26. SH

27. CH

Bu lugʻatda Muqaddas Kitobda koʻp uchraydigan muhim yoki notanish soʻzlar va iboralar berilgan. Koʻpincha lugʻatda biron soʻz yoki iboraning maʼnosi bilan bir qatorda, oʻsha davrga xos tarixiy va madaniy jarayonga oid maʼlumotlar ham berilgan. Bu soʻzlar va iboralarga berilgan sharhlardan keyin keladigan izohlarda Muqaddas Kitobdagi oyatlarning manzili koʻrsatilgan. Bu oyatlar kitobxonga Muqaddas Kitobda bayon etilgan taʼlimotlarni chuqurroq oʻrganishga yordam beradi. Kitobxon ayrim buyumlarning tuzilishi va shaklini koʻz oldiga keltirib, tasavvur qila olishi uchun, lugʻatda oʻsha buyumlarning rasmlari keltirilgan.

Ayrim hollarda umumiy bir soʻz ostida bir nechta soʻzlar va ularning sharhlari berilgan. Masalan, BAYRAMLAR, XUDONING NOMLARI, QURBONLIK. Bu umumiy soʻzlar ostidagi soʻzlar lugʻatdagi roʻyxatda ham topiladi. Ammo bu soʻzning sharhini topish uchun kitobxon umumiy soʻz ostida berilgan soʻzning sharhiga qarashi kerak. Masalan, lugʻatdagi AYB QURBONLIGI iborasi uchun “QURBONLIK soʻziga qarang” deb yozilgan.

Lugʻatda yana sinonim soʻzlar ham uchraydi. Bunday holda bir soʻzning maʼnosi ikkinchi soʻzning sharhida berilib, lugʻatda kitobxonga oʻsha ikkinchi sinonim soʻzning shahriga qarashga koʻrsatma berilgan. Masalan, lugʻatdagi MALAK soʻzi uchun “FARISHTA soʻziga qarang”, lugʻatdagi SANDIQ soʻzi uchun “AHD SANDIGʻI iborasiga qarang” deb yozilgan.

ABADIY HAYOT

Muqaddas Kitobda abadiy hayot nafaqat vaqtning davomiyligini, balki hayotning mazmunini, yaʼni Xudo bilan uygʻunlikda yashashni, Uning marhamati va barakalaridan bahramand boʻlishni bildiradi. Eski Ahdning baʼzi parchalarida solihlar Xudo bilan abadiy yashashlari haqida yozilgan, ayrim hollardagina oʻliklarning tirilishi haqida aytib oʻtilgan[1]. Yangi Ahdda abadiy hayot nima ekanligi kengroq ochib berilgan. Insonning tanasi oʻlsa ham, ruhi oʻlmaydi[2]. Iso Masihga va Uni yuborgan Xudoga ishongan inson abadiy hayotga ega boʻladi[3]. Bunday inson uchun abadiy hayot shu dunyoda yashayotganidayoq boshlanadi[4]. U oʻlsa ham oxiratda tiriladi va undan keyin hech qachon oʻlmaydi[5]. Qiyomat kuni Xudo solihlarga abadiy hayotni mukofot qilib beradi[6], ular jannatda yashab, bu dunyodagi barcha yovuzligu qabihliklardan ozod boʻladilar[7]. Fosiqlarga esa abadiy jazo beriladi, ular to abad Xudodan ajraladilar[8].

[1] Zabur 15:9-11, 22:6, 132:3, Ayub 19:25-26, Ishayo 26:19, Doniyor 12:2, Luqo 20:37-38

[2] Luqo 16:22-23, 23:42-43, 2 Korinfliklar 4:16-18, 5:1-2, 6-8, Filippiliklar 1:21-23

[3] Yuhanno 3:15-16, 36, 5:24, 6:40, 10:27-28, 1 Yuhanno 5:13

[4] Efesliklar 2:4-6

[5] 1 Korinfliklar 15:42-44, 50-54

[6] Matto 5:12, 25:34, 46, 1 Butrus 1:4, Filippiliklar 3:13-14, Ibroniylar 12:22-24

[7] Vahiy 21:1-4, 22:1-5

[8] Matto 25:41, 46, Yuhanno 5:28-29, Vahiy 20:11-15

AHD

Ikki kishi yoki ikki guruh orasida tuzilgan bitim yoki kelishuv. Qadimgi paytlarda odatda ahd tuzilganda, uni tasdiqlash uchun ikkala tomon ont ichardi, soʻngra qurbonlik qilinardi. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Xudo bir necha marta ahd tuzgan. Har bir ahdda berilgan vaʼdalarni va qoʻyilgan shartlarni Xudoning Oʻzi belgilagan. Jumladan, Xudo Ibrohim bilan ahd tuzib, Ibrohimga va uning avlodiga abadiy baraka berishni vaʼda qilgan[1]. Mana shu ahd belgisi sifatida Ibrohim va uning avlodi sunnat qilinishi kerak boʻlgan[2]. Xudo keyinchalik Muso paygʻambar orqali Ibrohimning avlodi, yaʼni Isroil xalqi bilan ahd tuzadi[3]. Oʻsha ahdda Xudoning amrlari va qonunlari batafsil berilgan. Bu amrlarga va qonunlarga rioya qilgan insonlarga Xudo: “Men sizlarni Oʻzimning xalqim qilaman, sizlarning Xudoyingiz boʻlaman”, deb maxsus vaʼda bergan. Ammo bu amrlarni va qonunlarni buzgan odamlarni Xudo jazolagan. Xudoning Oʻz xalqi Isroil bilan boʻlgan munosabati mana shu ahdga asoslangani bois, Eski Ahdda bayon qilingan aksariyat voqealar va Isroil xalqining tarixi shu munosabatlar haqida hikoya qiladi. Isroil xalqi Xudoga qayta–qayta bevafolik qilgani uchun, Uning amrlariga boʻysunmagani uchun oʻz vatanidan surgun qilingan[4]. Biroq Xudo: “Shunday kunlar keladiki, Men Isroil xalqi bilan yangi ahd tuzaman”, deb Oʻz paygʻambarlari orqali vaʼda bergan[5].

Xudo yangi ahdni butun insoniyat bilan Iso Masih orqali tuzdi. Iso Masih butun odamzodning gunohini Oʻz boʻyniga olib, xochdagi oʻlimi orqali yangi ahdni kuchga kiritdi[6]. Iso Oʻzini qurbon qilgani va dunyoni Xudo bilan yarashtirgani Yangi Ahdning asosiy mavzusidir. Endi har bir inson, millatidan qatʼi nazar, Iso Masihga ishonsa va gunohlaridan tavba qilsa, uning gunohlari kechiriladi, bu inson Xudoning xalqiga tegishli boʻladi.

[1] Ibtido 15:1-21, 17:1-27
[2] Ibtido 17:9-14
[3] Chiqish 19:1-20:21, 24:1-18

[4] 4 Shohlar 17:5-23, 2 Solnomalar 36:13-21, Doniyor 9:3-14

[5] Yeremiyo 31:31-34, 32:39-40, Hizqiyol 11:19-20, 36:26-27

[6] Matto 26:27-28, Ibroniylar 8:6-13, 9:11-17

AHD SANDIGʻI

Usti va ichi oltin bilan qoplangan yogʻoch sandiq[1]. Ahd sandigʻida ikkita tosh lavha saqlanardi. Xudo bu tosh lavhalarni Sinay togʻida Musoga Isroil xalqi uchun bergan edi. Tosh lavhalarga oʻnta amr yozilgan boʻlib, bu amrlar Xudo bilan Uning xalqi oʻrtasida tuzilgan ahd edi. Shu sababdan bu sandiq koʻpincha Ahd sandigʻi deb aytilgan. Ahd sandigʻining qopqogʻi ustida karub degan mavjudotning ikkita haykali bor edi. Karublar bir–biriga yuzma–yuz turgan boʻlib, ularning qanotlari qopqoqning ustini berkitib turardi. Ahd sandigʻi — Xudo Oʻz xalqi orasida ekanligining ramzi edi. Isroil xalqi sahroda kezib yurganda Ahd sandigʻi Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasida saqlanar edi. Keyinchalik Ahd sandigʻi Quddusdagi Maʼbadning Eng muqaddas xonasiga qoʻyilgan.

[1] Chiqish 37:1-9

AHD SANDIGʻINING QOPQOGʻI

Ahd sandigʻining qopqogʻi toza oltindan yasalgan edi. Qopqoq ustida karub degan mavjudotning ikkita haykali bor edi. Karublar bir–biriga yuzma–yuz turgan boʻlib, ularning qanotlari qopqoqning ustini berkitib turardi[1]. Oliy ruhoniy bir yilda bir marta — Poklanish kunida maxsus qurbonliklar keltirib, qopqoq ustidagi ikki karub orasiga qurbonlik qonidan sachratar edi. Bundan maqsad Eng muqaddas xonani Isroil xalqining nopokliklaridan, itoatsizliklaridan va gunohlaridan poklash edi[2].

[1] Chiqish 37:6-9

[2] Levilar 16–bob

AHMOQ, NODON

Eski Ahdda “ahmoq” va “nodon” soʻzlari axloqsiz odamlarga ishora qiladi. Bunday odamlar Xudoni sevmaydilar va Unga ishonmaydilar[1]. Ularda solih yashashga undaydigan donolik yoʻq, shuning uchun ular halokatu oʻlimga yetaklaydigan qarorlar chiqaradi[2].

[1] Zabur 13:1, 52:2, Hikmatlar 1:7

[2] Hikmatlar 1:20-33, 19:3, Voiz 7:17

AMOR XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlarning orasidagi eng katta va kuchli xalqlardan biri. Oʻsha paytda Kanʼon yurtida yashagan xalqlarning hammasiga nisbatan ham “Amor xalqi” degan ibora qoʻllanilgan. Shuning uchun ushbu tarjimaning baʼzi joylarida “Amor xalqlari” deb ham yuritilgan[1]. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[1] Misol uchun, Ibtido 15:16, Yoshua 10:5, 2 Shohlar 21:2 ga qarang.

ARAVA

BRONZADAN YASALGAN ARAVALAR yoki JANG ARAVASI iboralariga qarang.

ARFA

Torli musiqa asbobi.

ASIRLIK

SURGUN soʻziga qarang.

AYB QURBONLIGI

QURBONLIK soʻziga qarang.

ASHERA

Ashera Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan. Asheraning tasvirlari baland ustun shaklida boʻlib, yogʻochdan yasalgan edi. Uning erkak jufti Baal edi.

ASHTARET

Ashtaret Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik va urush xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan.

BAAL

Baal Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, erkak qiyofasida tasavvur qilingan. Uning ayol jufti Ashera boʻlgan. Kanʼonliklar, Baal eng kuchli xudo, deb ishonganlar. Baal soʻzi xoʻjayin degan maʼnoni bildirib, baʼzan erkaklar ismiga qoʻshib ishlatilgan. Ayrim hollarda shahar yoki joy nomlariga ham qoʻshilgan. Ehtimol, Baal soʻzi qoʻshib nomlangan oʻsha yerlarda Baalning tasviri boʻlgan yoki Baalga alohida usul bilan sajda qilingan.

BANDARGOH

Kemalar toʻxtaydigan, kemalarga yuk ortiladigan va ulardan yuk tushiriladigan joy, yaʼni port. Port shaharlardagi savdogarlar kemalarga ham, karvonlarga ham tijorat mollarini yetkazib berardilar. Muqaddas Kitobda Finikiyaning bir nechta port shaharlari, jumladan, Tir va Sidon haqida aytib oʻtilgan. Oʻrta Osiyodan oʻtgan Buyuk ipak yoʻlining baʼzi tarmoqlari gʻarbda oʻsha Finikiya shaharlarigacha borardi. Kemasozlik va baliqchilik port shaharlarning iqtisodida muhim oʻrin tutgan. Dengiz boʻyida joylashgan bu port shaharlar aholisi farovon yashagan.

BARHAYOT XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

BAYRAMLAR

Muqaddas Kitobda Isroil xalqi nishonlagan bir nechta muhim bayramlar aytib oʻtilgan. Quyida bu bayramlarning har biri haqida maʼlumot beriladi:

FISIH ZIYOFATI

Bu ziyofat ibroniy kalendarining birinchi oyi — Abib oyining oʻn toʻrtinchi kuni kechqurun nishonlangan (Abib oyi Nison oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy martning oʻrtasidan boshlanadi. Xudo Isroil xalqini Misrdagi qullikdan qanday qilib ozod qilganini ular Fisih ziyofatida xotirlaganlar. Har bir xonadon bir qoʻzi yoki uloqchani qurbonlik qilib, Fisih ziyofati munosabati bilan taom tayyorlagan. Xonadon aʼzolari qurbonlik taomini birga tanovul qilishgan. Bu taomga qoʻshib taxir oʻtlar va xamirturushsiz non ham yeyilgan. Fisih ziyofatining ibroniycha nomi — Pesax. Ziyofatning “Fisih” degan oʻzbekcha nomi Pesaxdan olingan. Chiqish 12:1-13, 21-51, Levilar 23:5, Sahroda 9:1-14, Qonunlar 16:1-7 ga qarang.

XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining birinchi oyi — Abib oyining 15-21 kunlarida, yetti kun davomida nishonlangan (Abib oyi Nison oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy martning oʻrtasidan boshlanadi. Isroil xalqi oʻsha yetti kun davomida Xudo ularni Misrdan shoshilinch olib chiqqanini xotirlaganlar. Odamlar uylaridagi bor xamirturushni olib chiqib tashlaganlar. Yetti kun davomida xamirturushli non yeyilmagan. Odamlar bayramning birinchi va yettinchi kunlarida muqaddas yigʻin oʻtkazganlar, Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirganlar. Xamirturushsiz non bayramining ibroniycha nomi — Matsot. Bu bayram Fisih ziyofatidan bir kun keyin boshlangan. Shuning uchun Yangi Ahddagi baʼzi parchalarda Fisih ziyofati va Xamirturushsiz non bayrami “Fisih bayrami” deb nomlangan[1]. Chiqish 12:14-20, 13:3-10, 23:15, 34:18, Levilar 23:6-8, Sahroda 28:17-25, Qonunlar 16:3-4, 8 ga qarang.

HOSIL BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining uchinchi oyi — Shavon oyining oltinchi kunida nishonlangan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy mayning oʻrtasidan boshlanadi. Bu bayram bugʻdoy oʻrimi boshlanganda nishonlanardi. Bu kun Fisih ziyofatidan keyin sakkizinchi haftaning birinchi kuniga — Fisih ziyofatidan keyingi elliginchi kunga toʻgʻri keladi. Isroil xalqi bu kunda Xudo hosilni barakali qilganini nishonlagan. Ular har xil nazr va qurbonliklar keltirganlar, jumladan, yangi bugʻdoy hosilining donini nazr qilganlar. Bu bayramning ibroniycha nomi “Shavuot”, yaʼni “haftalar” deganidir. Shuning uchun bu bayram “Haftalar bayrami” deb ham atalgan. Yangi Ahdda bu bayramning yunoncha nomi “Pentekost”, yaʼni elliginchi, deb atalgan. Chiqish 23:16, 34:22, Levilar 23:15-21, Sahroda 28:26-31, Qonunlar 16:9-12 ga qarang.

KARNAY BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining yettinchi oyi — Tishri oyining birinchi kunida nishonlangan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy sentabrning oʻrtasidan boshlanadi. Karnay bayrami kuni Isroil xalqi dam olib, muqaddas yigʻin oʻtkazgan. Bu yigʻinda burgʻular chalingan, Tavrotda buyurilgan qurbonliklar keltirilgan. Levilar 23:23-25, Sahroda 29:1-6 ga qarang.

POKLANISH KUNI

Bu bayram ibroniy kalendarining yettinchi oyi — Tishri oyining oʻninchi kunida nishonlangan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy sentabrning oʻrtasidan boshlanadi. Poklanish kuni Isroil xalqi dam olib, roʻza tutgan. Ruhoniylar oʻzlarini, xalqni, Muqaddas chodirni, keyinchalik Maʼbadni va qurbongohni poklash uchun Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirganlar. Oliy ruhoniy esa Eng muqaddas xonaga kirib, tutatqi tutatardi, Ahd sandigʻining qopqogʻiga va Sandiqning oldiga qurbonlik qonini sachratardi. “Poklanish kuni” bayramining ibroniycha nomi — Yom Kippur. Levilar 16–bob, 23:26-32, Sahroda 29:7-11 va RUHONIY soʻzi ostida berilgan OLIY RUHONIY iborasiga qarang.

CHAYLA BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining yettinchi oyi — Tishri oyining 15-21 kunlarida nishonlangan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy sentabrning oʻrtasidan boshlanadi. Bu paytda, kuz yomgʻiri boshlanmasdan oldin, hosil yigʻib olingan boʻlardi. Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin sahro kezib, chaylalarda yashaganini yetti kun davomida xotirlagan. Shuningdek, ular Kanʼon yurtidagi hosilni Xudo barakali qilganini ham nishonlashganlar, Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirganlar. Ular yetti kun davomida dalalardagi chaylaga oʻxshash chaylalarda yashaganlar. Chayla bayramining ibroniycha nomi — Sukkot. Bu bayram “Yigʻim–terim bayrami” deb ham atalgan. Chiqish 23:16, 34:22, Levilar 23:33-36, 39-43, Sahroda 29:12-39, Qonunlar 16:13-15, Zakariyo 14:16-19 ga qarang.

PURIM BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining oʻn ikkinchi oyi — Adar oyining 14-15 kunlarida nishonlangan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy fevralning oʻrtasidan boshlanadi. Purim bayramini Fors shohi Axashverash hukmronligi davrida malika Ester va uning amakisi Mardoxay joriy qilganlar. Ikki kun nishonlanadigan bu bayram davomida yahudiylar qanday qilib Xudo Isroil xalqini qirilib ketishdan saqlaganini xotirlaganlar. Bu bayramda odamlar xursandchilik qilganlar, ziyofatlar uyushtirganlar va bir–birlariga sovgʻalar berganlar. Bu bayramning nomi akkad–bobil tilidagi pur, yaʼni “qurʼa” soʻzidan olingan. Ester 9:20-32 ga qarang.

YANGI OY SHODIYONASI

Har oyning boshida nishonlanadigan bayram. Bu bayram Isroil xalqi amal qilgan qamariya hisobi boʻyicha belgilangan. Ruhoniylar har oyning birinchi kunida mana shu bayram uchun Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirardilar[2]. Shuningdek, bu bayramda odamlar maxsus taomni tanovul qilardilar. Udumga muvofiq bu taomni faqatgina poklangan odamlar tanovul qilishlari mumkin edi[3]. Oyning birinchi kuni tabarruk hisoblanib, odamlar dam olishardi[4].

[1] Misol uchun, Luqo 22:1 ga qarang.
[2] Sahroda 28:11-15
[3] 1 Shohlar 20:5, 24-26
[4] Amos 8:5

BASHAN

Yassi tepaliklardan va oʻrmon bilan qoplangan qirlardan iborat oʻlka. Bu oʻlka Jalila dengizi va Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan. Bashan Gilad oʻlkasining shimol tomonida boʻlib, semiz mol–qoʻylariyu aʼlo sifatli donlari bilan mashhur edi.

BIRODAR, BIRODARLAR

Muqaddas Kitobda odatda bu soʻz oʻzaro yaqin munosabatda boʻlgan odamlar orasida qoʻllanilgan, ayrim hollardagina tugʻishgan aka–ukalarga nisbatan ishlatilgan. Eski Ahdda ham, Yangi Ahdda ham bu soʻz bir qabilaga yoki bir xalqqa mansub boʻlgan odamlar oʻrtasida koʻp ishlatilgan[1]. Yangi Ahdda, ayniqsa maktublarda bu soʻz Iso Masihga ishongan barcha millatdagi odamlarga nisbatan ishlatilgan[2]. Iso Masihning Oʻzi ham shogirdlarini, birodarlarim, deb atagan[3]. Bu soʻz yana qoʻshnilarga, doʻstlarga, qardosh xalq vakillariga, hatto begona odamlarga nisbatan ham qoʻllanilgan[4]. Shuningdek, erkak va ayollardan iborat boʻlgan guruhlarga ham “birodarlar”, deb murojaat qilinardi. Muqaddas Kitobda aytib oʻtilgan xalqlarning madaniyatida erkaklar asosiy oʻrin egallagan. Madaniyatning bu jihati Muqaddas Kitob yozilgan qadimiy ibroniy va yunon tillari grammatikasida ham aniq koʻrinib turadi. Mazkur tarjimada ibroniycha va yunoncha matndagi maʼnoni saqlab qolish uchun “birodar, birodarlar” soʻzi ishlatilgan.

[1] Chiqish 2:11, Qonunlar 1:16, Hakamlar 18:14, 20:7, Naximiyo 5:1-10, Zabur 21:23, Hizqiyol 11:25, Havoriylar 2:29, 22:1

[2] Matto 25:40, 45, Havoriylar 1:15-17, 15:23, Yoqub 1:2, Filippiliklar 3:1, Filimoʻn 1:1, 7, 16, Ibroniylar 2:11, Vahiy 12:10

[3] Matto 28:10, Yuhanno 20:17

[4] Ibtido 19:7, 29:4, Qonunlar 2:8, 1 Shohlar 30:23, Matto 7:3-5

BOBIL

Qadimgi qudratli shohlik. Uning poytaxti Bobil hozirgi janubiy Iroqda joylashgan edi. Miloddan oldingi 586 yilda Bobil lashkari Yahudoni, yaʼni janubiy shohlikni bosib olgan[1] va juda koʻp odamlarni Bobilga asir qilib olib ketgan edi[2]. Keyinchalik Bobil yurti Fors imperiyasi hukmronligi ostida boʻlganda, ayrim yahudiylar Yahudo yurtiga qaytib kelganlar. Qolgan yahudiylar esa Bobilda yashab qolaverganlar. Bobil shahri koʻp yillar davomida yahudiylarning diniy taʼlim markazi boʻlgan edi.

[1] YAHUDO soʻziga qarang.

[2] 4 Shohlar 25:1-12

BOSH RUHONIYLAR

Yangi Ahd davrida bosh ruhoniylar guruhi oliy ruhoniydan, sobiq oliy ruhoniylardan va Horun avlodidan kelib chiqqan nufuzli oilalar aʼzolaridan tashkil topgan edi. Bosh ruhoniylar, oliy ruhoniy singari, bu nufuzli oilalar orasidan tanlanardi. Bosh ruhoniylar jamiyatning boshqa eʼtiborli odamlari qatorida Oliy kengash[1] aʼzolari edilar. Oliy kengash yahudiylarning siyosiy va diniy uyushmasi edi.

[1] OLIY KENGASH iborasiga qarang.

BRONZA QURBONGOH

QURBONGOH soʻziga qarang.

BRONZADAN YASALGAN ARAVALAR

Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad hovlisidagi oʻnta katta arava. Har bir aravaning ustida katta togʻora boʻlib, bu togʻoralarda suv saqlanardi[1]. Qurbonlik qilinadigan hayvonlarning ichak–chovoqlari, kalla–pochasi va boshqa qismlari kuydirilishdan oldin mana shu togʻoralardagi suv bilan yuvilardi[2]. Zarurat boʻlganda aravalar Maʼbad hovlisida u yerdan–bu yerga koʻchirilardi.

[1] 3 Shohlar 7:27-39

[2] 2 Solnomalar 4:6

BRONZADAN YASALGAN HOVUZ

Bu hovuz katta qozon shaklida boʻlib, bronzadan qilingan oʻn ikkita hoʻkiz ustiga oʻrnashtirilgan edi. Hovuz shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad hovlisidagi bronzadan yasalgan qurbongoh yonida turar edi. Bu hovuzga taxminan 44.000 litr suv sigʻardi[1]. Hovuzdagi suvni ruhoniylar yuvinish uchun ishlatardilar[2].

[1] 3 Shohlar 7:23-26

[2] 2 Solnomalar 4:6

BURGʻU

Qoʻchqor shoxidan yasalgan cholgʻu asbobi. Qadimda bu asbob dushman bostirib kelayotganidan xabar berish uchun, jangga daʼvat qilish uchun[1], shuningdek, Xudoni ulugʻlash uchun chalingan[2].

[1] Yoshua 6:4,19, Yeremiyo 4:5, 6:1

[2] Zabur 80:4, 97:6, 150:3

BUTSIMON TOSH

Tik qilib oʻrnatilgan uzunchoq tosh. Kanʼon xalqlari bu toshlarni oʻz xudolari, jumladan, xudo Baal deb bilib, ularga topinar edilar[1]. Bunday toshlar tepaliklar ustiga, yashil daraxtlar ostiga[2] va sajdagohlarning ichkarisiga oʻrnatilardi[3]. Xudo Isroil xalqiga, butsimon toshlarni oʻrnatmang, ularga sajda qilmang, deb amr bergan[4]. Shuningdek, butsimon toshlarni sindirib tashlashni buyurgan[5].

[1] BAAL soʻziga qarang.
[2] 4 Shohlar 17:10
[3] 4 Shohlar 10:27
[4] Levilar 26:1
[5] Chiqish 23:24

BOʻYINTURUQ

DAFN MAROSIMI

Qadimda Isroil xalqi va boshqa baʼzi xalqlarning udumi boʻyicha, marhum qatʼiy qoidalarga rioya qilingan holda dafn etilardi. Marhumning dafn etilmasligi u uchun nihoyatda ogʻir isnod hisoblanib, oʻta sharmandalik edi[1]. Odatda jasad dafn etilishidan oldin yuvilib, unga xushboʻy hidli moylar surtilardi[2]. Shundan keyin marhumni xushboʻy hidli ziravorlar bilan birga zigʻir matoga kafanlab, dafnga tayyorlashardi[3]. Azadorlar va yollangan yigʻichilar quyosh botmasdan oldin marhumni qabristonga olib borib, uni oilasiga qarashli qabrga qoʻyishardi[4]. Qabr odatda qoyaga oʻyib yasalardi[5]. Qabr ogʻzi diametri taxminan bir metr boʻlgan dumaloq tosh bilan yopib qoʻyilardi. Bu tosh juda ogʻir boʻlgani uchun, bir nechta odam oʻsha toshni yumalatib, qabr ogʻzini yopishardi[6]. Dafn marosimidan keyin bir yil oʻtgach, qabr ogʻzini ochishardi va marhumning suyaklarini toshdan yasalgan qutiga solishardi. Soʻngra bu qutini qabrning ichida oʻyilgan tokchaga qoʻyishardi. Xochda oʻlgan jinoyatchilarning jasadi odatda ommaviy qabrga tashlanardi va ular uchun oshkora aza tutish man etilgan edi.

[1] 3 Shohlar 14:11-13, 21:23-24, Yeremiyo 7:33, Ishayo 14:18-20

[2] Mark 14:3, 8, 16:1, Havoriylar 9:37
[3] Matto 27:59, Yuhanno 11:44
[4] Ibtido 47:30, Amos 5:16, Luqo 7:12
[5] Matto 27:60
[6] Mark 16:3-4, Yuhanno 11:38

DON NAZRI

NAZR soʻziga qarang.

DOVUD QALʼASI

Bu qalʼa Quddusning qadimgi qismi boʻlib, Sion tepaligida joylashgan edi. Yobus xalqi shu joyning tub aholisi edi. Dovud qalʼani ulardan tortib olib, u yerda yashay boshladi. Shu bois bu qalʼa “Dovud qalʼasi” deb nom oldi[1].

[1] 2 Shohlar 5:6-9, 1 Solnomalar 11:4-8

EDOM, EDOM XALQI, EDOMLIKLAR

Bu xalq Yoqubning akasi Esovdan[1] kelib chiqqan[2]. Edom xalqi Oʻlik dengizning janubi va janubi–sharqidagi taqir Seir[3] togʻlarida yashagan. Bu xalq Isroil xalqining dushmani boʻlib kelgan[4]. Dovud hukmronligi davrida Isroil xalqi Edomliklarni bosib oldi[5]. Ammo Dovud hukmronligidan keyin Edom xalqi ahyon–ahyonda Isroilga qarshi isyon koʻtarib turgan va nihoyat, oʻz mustaqilligiga erishgan edi[6].

[1] Ibtido 25:25, 30 ga va Ibtido 25:25 ning birinchi izohiga qarang.

[2] Ibtido 36:8-9

[3] Ibtido 25:25 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang.

[4] Sahroda 20:14-21
[5] 2 Shohlar 8:13-14
[6] 3 Shohlar 11:14-22, 4 Shohlar 8:20-22

EFOD

Ibroniycha soʻz boʻlib, oliy ruhoniy kiyadigan maxsus kiyimga nisbatan ishlatilgan[1]. Efodga taqilgan koʻkrakpech xaltasida Urim va Tummim degan muqaddas narsalar saqlangan. Ayrim hollarda ruhoniylar Xudoning xohishini bilish uchun Urim va Tummimdan foydalanishgan[2].

Eski Ahdning baʼzi oyatlarida efod soʻzi ruhoniylar kiyadigan libosga nisbatan ishlatilgan boʻlib, bu libos zigʻir matodan tikilardi[3]. Hakamlar kitobida bu soʻz butni yoki odamlar fol ochishda foydalangan buyumni bildirgan[4].

[1] Chiqish 28:6-14 ga va RUHONIY soʻzi ostida berilgan OLIY RUHONIY iborasiga qarang.

[2] Chiqish 28:30, 1 Shohlar 23:9-12

[3] 1 Shohlar 2:18, 22:18, 2 Shohlar 6:14 ga va oʻsha oyatlarning birinchi, ikkinchi va uchinchi izohlariga qarang.

[4] Hakamlar 8:27 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

EFRAYIM

Yoqub oʻgʻli Yusuf Misrda ikki oʻgʻil koʻrgan boʻlib, kattasi Manashe, kenjasi Efrayim edi. Efrayim va Manashe qabilalari Yusufning shu ikki oʻgʻlidan kelib chiqqan. Efrayim kenja oʻgʻil boʻlsa ham, Yoqub uni Manashedan yuqori qoʻyib, duo qilgan[1].

Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi[2]. Bu oʻnta qabila alohida davlatni tashkil qilib, Isroil shohligi[3] deb nom oldi. Bu davlatning poytaxti Samariya boʻldi. Shimoldagi qabilalar orasida Efrayim eng katta va nufuzli qabila boʻlgani bois, Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida Efrayim degan nom oʻnta qabilaga va ular tashkil qilgan Isroil shohligiga nisbatan ishlatilgan.

[1] Ibtido 48:17-20
[2] 3 Shohlar 11:26-12:24
[3] shimoliy shohlik iborasi bilan ham maʼlum

EGAM RABBIY, EGAMIZ RABBIY

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

EGAM XUDO, EGAMIZ XUDO…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

EGAMIZDAN QOʻRQISH

XUDODAN QOʻRQISH iborasiga qarang.

EGAMIZNING FARISHTASI

Sodir boʻladigan muhim bir voqea–hodisa toʻgʻrisida odamlarga xabar berish uchun, ularni himoya qilish uchun yoki maxsus bir topshiriqni bajarish uchun Egamiz tomonidan yuborilgan farishta[1]. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, baʼzan Xudoning Oʻzi Egamizning farishtasi qiyofasida zohir boʻlgan[2].

[1] FARISHTA soʻziga qarang.

[2] Misol uchun, Chiqish 3:1-5, Hakamlar 6:11-24 ga qarang.

EGAMIZNING RUHI

XUDONING RUHI iborasiga qarang.

EGAMNING UYI, EGAMIZNING UYI

Bu iboralar Muqaddas chodirga, keyinchalik esa Maʼbadga ishora qilgan. MUQADDAS CHODIR iborasiga va MAʼBAD soʻziga qarang.

EGAM, EGAMIZ…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

ENG MUQADDAS XONA

Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Maʼbadning ichkari kichikroq xonasi[1]. Bu xonada Ahd sandigʻi turar edi. Sulaymon qurdirgan Maʼbadning Eng muqaddas xonasida ikkita karubning katta haykali ham bor edi. Eng muqaddas xonani Muqaddas xonadan katta parda ajratib turardi[2]. Tavrotga koʻra, faqat oliy ruhoniy bir yilda bir marta — Poklanish kuni Eng muqaddas xonaga kirishi mumkin edi[3]. Ibroniylarga maktubda va Vahiy kitobida samoviy Chodirning Eng muqaddas xonasi haqida aytib oʻtilgan. Iso Masih inson qoʻli bilan qurilmagan bu mukammal Chodirda oliy ruhoniy boʻlib xizmat qilyapti[4].

[1] Lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimiga qarang.

[2] ICHKI PARDA iborasiga qarang.

[3] BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan POKLANISH KUNI iborasiga qarang.

[4] Ibroniylar 8:1-2, 9:11-12, 24, Vahiy 15:5

ESKI AHD

Muqaddas Kitobning birinchi qismi boʻlib, oʻttiz toʻqqizta kitobdan iborat. Odatda yahudiylar, Eski Ahd toʻplami uch qismdan iborat, deb aytadilar. Bu uch qism quyidagilardir: Tavrot (Musoning qonuni degan nom bilan ham yuritiladi), Paygʻambarlar bitiklari (uning tarkibiga baʼzi tarixiy kitoblar ham kirgan) va Bitiklar (Zabur bu qismning birinchi kitobidir). Eski Ahd qadimgi ibroniy tilida, baʼzi qismlari esa oramiy tilida boʻlib, miloddan oldingi oʻn beshinchi asrning ikkinchi yarmidan boshlab, taxminan ming yil davomida yozilgan. Eski Ahdning asosiy mavzusi Xudoning Isroil xalqi bilan boʻlgan munosabatidir. Bu munosabat Xudoning Muso orqali Isroil xalqi bilan tuzgan ahdiga asoslangan.

Keyinchalik Xudo Oʻz xalqi bilan Iso Masih orqali yangi ahd tuzdi[1]. Shu sababga koʻra, avvalgi, yaʼni Muso orqali tuzilgan ahd “eski ahd” deb hisoblanadi[2]. Milodiy uchinchi asrdan boshlab, masihiylar ibroniycha Muqaddas bitiklarni “Eski Ahd” deb ataydigan boʻldilar. Iso Masih Muqaddas bitiklarni mukammal bilgan va Oʻz taʼlimotida ulardan koʻp iqtiboslar keltirgan.

[1] 1 Korinfliklar 11:25, Ibroniylar 8:6-13

[2] 2 Korinfliklar 3:14, Ibroniylar 8:6

ESHIK KESAKISI

Eshik oʻrnatilgan chorchoʻp.

FALASTIN

Falastin degan nom Filist xalqining[1] nomidan kelib chiqqan. Miloddan oldingi beshinchi asrdan boshlab, “Falastin” nomi yunon va lotin tillarida Filist xalqining yeridan ancha katta boʻlgan hududga nisbatan ishlatilgan. Bu hudud Oʻrta yer dengizidan boshlab to Jalila koʻlining, Iordan daryosining va Oʻlik dengizning sharqidagi qirli yerlargacha choʻzilgan. Bu hududning shimol tomonida Lubnon togʻlari, janub tomonida esa Nagav choʻli bor edi. Muqaddas Kitobda bu yerlarning aksariyat qismiga nisbatan Kanʼon nomi ishlatilgan. Bu yerlar Isroil xalqi tomonidan bosib olingandan keyin “Isroil yurti” degan nom bilan tanilgan.

Tarix davomida Falastinning chegaralari aniq belgilanmagan. Miloddan oldingi 332 yilda bu hudud Iskandar Zulqarnayn tomonidan bosib olingan. Miloddan oldingi 63 yilda esa Rim imperiyasining tarkibiga kirgan. Milodiy 135 yilda yahudiylarning Rimga qarshi koʻtargan isyoni bostirilgan va Rim hukumati Yahudiya va Suriya viloyatlarini birlashtirib, u yerga “Suriya–Falastina” deb nom bergan. Keyinchalik Suriya bir nechta qismga boʻlinib ketgan va Suriya–Falastinaning hududi kichrayib, bu nom faqatgina oldingi Yahudiya viloyatining hududini bildiradigan boʻldi. Yettinchi asrda arablar bu hududni bosib olganlaridan keyin ham, shu hudud rasman “Falastin” nomi bilan atalavergan. Zamonaviy davrlarda Falastinning chegaralari bir necha marta oʻzgargan.

[1] FILIST XALQI, FILISTIYA iborasiga qarang.

FARISHTA

Xudo yaratgan[1] va Uning xizmatida boʻlgan samoviy mavjudotlar[2]. Ular Xudo bilan samoda istiqomat qiladi[3]. Farishtalar inson boʻlmasalar–da, inson qiyofasida ham zohir boʻlganlar[4]. Muqaddas Kitobga koʻra, farishtalar Xudoning xabarlarini insonlarga yetkazganlar, yuz beradigan voqealarni va vahiylarni tushuntirib berganlar. Isroil xalqiga Muso orqali qonun berilganda ham farishtalar ishtirok etishgan[5]. Ayrim hollarda farishtalar odamlarni xavf–xatardan asraganlar[6]. Muqaddas Kitobda ikkita farishtaning ismi aytib oʻtilgan. Bular — Mikoyil[7] va Jabroil[8].

Muqaddas Kitobdagi bir qator oyatlarda bayon qilinishicha, farishtalarning baʼzilari toʻgʻri yoʻldan ozib, yovuz boʻlib qolganlar, ular shayton boshchiligida Xudoga va Uning xalqiga qarshilik qilganlar[9]. Muqaddas Kitobda aytib oʻtilgan yovuz ruhlar va jinlar mana shu gunohkor farishtalarga ishora qilsa kerak.

[1] Kolosaliklar 1:16
[2] Zabur 102:20-21, Ibroniylar 1:7, 14
[3] Matto 18:10-11, Ibroniylar 12:22
[4] Ibtido 18:1-2, Ibroniylar 13:2
[5] Qonunlar 33:2, Havoriylar 7:53

[6] Ibtido 19:1-23, Havoriylar 12:6-11, 27:23-24

[7] Doniyor 10:13, Yahudo 9, Vahiy 12:7

[8] Doniyor 8:16, 9:21, Luqo 1:19, 26-27

[9] Ayub 1:6-7, Matto 12:22-25, 25:41, 2 Butrus 2:4, Yahudo 6, Efesliklar 2:2, Vahiy 12:7-9

FARZIY

Iso Masih davrida yahudiylarning muhim bir diniy mazhabi. Bu nom ibroniychada “alohida ajratilgan” degan maʼnoni bildiradigan soʻzdan kelib chiqqan. Farziylar Tavrot qonunlariga qatʼiy rioya qilardilar, ayni paytda ogʻzaki ravishda tarqalgan urf–odatlarga hamda poklanish udumlariga ham izchil amal qilardilar. Farziylar mazhabiga faqatgina bir necha ming kishi kirgan boʻlib, umumiy aholining kichkina bir guruhini tashkil qilardi. Farziylar xalq orasida obroʻ–eʼtiborga ega edilar. Ulardan baʼzilari Oliy kengash aʼzolari edilar. Ayrim farziylar Iso Masihga ishondilar, koʻplari esa Isoga va Uning taʼlimotiga qarshi chiqdilar.

FILIST XALQI, FILISTIYA

Qadimgi davrlarda Filistiyaning aholisi Filist xalqi deb yuritilardi. Filistiyaning hududi Sinay yarim orolidan shimoli–sharqda, Oʻrta yer dengizi qirgʻogʻi boʻyida joylashgan edi. Filistlarning ajdodlari Krit orolidan kelib chiqqan boʻlishi mumkin. Filistlar Kanʼon yurtidagi xalqlardan ajralib turar, Isroil xalqi baʼzan ularni “sunnatsizlar”, deb aytardi. Chunki aksariyat mahalliy xalqlar orasida keng tarqalgan sunnat qilish odati Filistlar orasida yoʻq edi. Filist xalqi quyidagi beshta shahar–davlatni — Gʻazo, Ashqalon, Ashdod, Gat va Exronni barpo qilgan edi. Miloddan oldingi oʻn ikkinchi asrda Filistlar oʻz yerlarini kengaytirish niyatida Kanʼon yurtini gʻarb tomondan bosib olishni boshladilar. Ayni paytda Isroil xalqi Kanʼon yurtiga sharq tomondan bostirib kelgan, buning oqibatida ikkala xalq oʻrtasida ziddiyat kelib chiqdi. Shunday qilib, shoh Dovud Filist xalqini magʻlub qilgunga qadar, ular Isroil xalqining ashaddiy dushmani boʻlib qoldi[1].

[1] 2 Shohlar 8:1, 1 Solnomalar 18:1

FINIKIYA

Isroildan shimolda Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan hudud. Bu hudud Tir, Sidon, Arvod va Gabol[1] shahar–davlatlari tomonidan nazorat qilingan. Hozirgi Livan mamlakatining Oʻrta yer dengizi boʻyidagi hududi qadimgi Finikiya hududiga toʻgʻri keladi.

[1] Bibl nomi bilan ham maʼlum

FIRʼAVN

Qadimgi Misr shohlarining unvoni.

FISIH BAYRAMI

Yangi Ahdda “Fisih bayrami” nomi ostida Fisih ziyofati va undan keyin yetti kun davomida nishonlanadigan “Xamirturushsiz non bayrami” nazarda tutilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan FISIH ZIYOFATI va XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI iboralariga qarang.

FISIH QURBONLIGI

BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan FISIH ZIYOFATI iborasiga qarang.

FISIH ZIYOFATI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

FORS SHOHLIGI

Qadimgi qudratli shohlik. Fors shohligining poytaxti Bobil hozirgi janubiy Iroqda joylashgan edi. Bu shohlik “Midiya va Fors shohligi” deb ham ataladi, chunki Midiya bu shohlikning muhim viloyatlaridan biri edi. Fors qonunlari “Midiya va Fors qonunlari” deb atalgan[1]. Doniyor paygʻambar Fors hukumatida yuqori lavozimni egallagan edi[2]. Ester kitobida tasvirlangan voqealar Shushan qalʼasida — Fors shohlarining qishki qarorgohida yuz bergan. Hozirgi Oʻzbekistonning aksariyat qismi va umuman Oʻrta Osiyoning asosiy hududi miloddan oldingi oltinchi asrda Fors shohligi tarkibida boʻlgan. Tarixshunoslar oʻsha davrdagi Fors shohligini Ahamoniylar davlati deb atashadi.

[1] Ester 1:19, Doniyor 6:8

[2] Doniyor 6:1-28

GILAD

Iordan daryosining sharqidagi bir oʻlka. Giladning janub tomonida Moʻab yurti, shimol tomonida esa Bashan oʻlkasi joylashgan edi.

GIRGOSH XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Girgosh xalqi Kanʼon yurtining aniq qaysi joyida yashagani maʼlum emas. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

GUNOH

Gunoh Xudoning amrlarini buzish, yomon ish qilish yoki yaxshilik qilishdan bosh tortish demakdir. Muqaddas Kitobga koʻra, gunoh tushunchasi nafaqat insonning xatti–harakatlarini, balki uning Xudoga yoki insonlarga qarshi oʻy–xayollarini ham qamrab oladi. Xudoning talabiga koʻra, har bir inson Xudoni butun qalbi bilan, jonu dili bilan, butun ongi bilan, kuchi boricha sevishi kerak[1]. Iso Masih, inson hatto oʻy–xayolida gunoh qilsa ham hukm qilinadi, deb taʼlim bergan[2]. Jumladan, gʻazab, magʻrurlik, shahvat, rashk, xasislik kabi gunohlar koʻzga koʻrinmasa ham, Xudodan yashirin qolmaydi. Xudo ezgu, adolatli, muqaddas boʻlgani uchun, qilingan har qanday gunoh Xudoga qarshidir[3].

Odam Ato va Momo Havo Xudoga itoatsizlik qilib, U bilan munosabatini buzganlar[4]. Buning oqibatida Odam Ato va Momo Havoning oʻzaro munosabati ham buzildi, dunyoda nomutanosiblik paydo boʻldi, butun dunyo laʼnatga giriftor boʻldi. Ularning hayoti tashvish, qaygʻu–azoblarga toʻldi[5]. Gunoh tufayli dunyoga oʻlim kirib keldi va butun odamzod ustidan hukmron boʻlib qoldi[6]. Gunoh har bir insonning tabiatida mavjud boʻlgani uchun, uning niyatlarini, oʻy–fikrlarini, his–tuygʻularini va istaklarini buzadi[7]. Gunoh oqibatida odamzod Muqaddas Xudodan uzoqlashgan, ajralgan, Uning gʻazabi ostida qolgan va qiyomatda hukm qilinadi[8]. Faqatgina Iso Masihning toʻkilgan qoni tufayli inson gunohlaridan poklana oladi, Xudo bilan yarashadi va hukm qilinmaydi[9].

[1] Qonunlar 6:5, Luqo 10:27

[2] Matto 5:21-30

[3] Ibtido 4:10, Zabur 32:5, 44:8, 50:5-6, 88:15, Ishayo 5:16

[4] Ibtido 3:5-8
[5] Ibtido 3:16-19
[6] Rimliklar 5:12

[7] Zabur 50:7, 142:2, Yeremiyo 17:9, Rimliklar 3:10-12, 7:14-20

[8] Ishayo 59:2, Rimliklar 1:18-21, Efesliklar 5:5-6, Kolosaliklar 3:5-6

[9] 1 Yuhanno 2:1-2, Rimliklar 5:6-11, 6:22-23, 1 Salonikaliklar 5:9

GUNOH QURBONLIGI

QURBONLIK soʻziga qarang.

HAVORIY

Maʼlum bir xabarni yetkazish uchun yuborilgan elchi. Yangi Ahdda bu soʻz asosan Iso Masihning oʻn ikki shogirdiga nisbatan ishlatilgan. Rabbimiz Iso havoriylarni odamlarga Xushxabar yetkazish uchun tanlagan edi[1]. Iso Masih tirilgandan keyin Uni koʻrgan jamoat yoʻlboshchilariga nisbatan ham havoriy soʻzi ishlatilgan. Havoriy Pavlus ham ular qatorida edi[2]. Iso Masih Pavlusga[3] zohir boʻlib, unga Xushxabarni yoyish vazifasini topshirgan[4]. Havoriylar barcha masihiylar orasida, ayniqsa oʻzlari asos solgan jamoatlarda katta obroʻ–eʼtiborga ega boʻlib, qarorlar chiqarish huquqiga ega edilar[5]. “Havoriy” soʻzi Xushxabarni eʼlon qilish uchun yuborilgan odamlarga nisbatan ham ishlatilgan.

[1] Luqo 6:12-16
[2] 1 Korinfliklar 15:5-9
[3] Pavlusning asl ismi Shoul edi.

[4] Havoriylar 9:1-19, Galatiyaliklar 1:1-2, 11-12

[5] Havoriylar 14:23, 15:1-2, 22-29, 1 Korinfliklar 9:1-2, 12:28, Efesliklar 4:11-12

HOSIL BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

HOVUZ

BRONZADAN YASALGAN HOVUZ iborasiga qarang.

IBLIS

SHAYTON soʻziga qarang.

IBRONIY

Ehtimol, ibroniy soʻzi Ibir ismidan hosil boʻlgandir[1]. Ibroniy soʻzi millat maʼnosida dastlab Ibrohimga va uning nasliga nisbatan qoʻllangan[2]. Keyinchalik bu nom Isroil xalqiga va yahudiylarga nisbatan ishlatilgan[3]. Yana YAHUDIY soʻziga qarang.

[1] Ibtido 10:21

[2] Ibtido 14:13, 39:14,17, 40:15, 41:12, 43:32

[3] Misol uchun, Chiqish 1:15-19, 1 Shohlar 4:6, 2 Korinfliklar 11:22, Filippiliklar 3:5 ga qarang.

IBRONIY QOʻLYOZMALARI

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

IBRONIYCHA

Isroil xalqining ona tili. Isroil xalqi miloddan oldingi 586 yilda Bobilga[1] asir qilib olib ketilmasdan oldin ibroniy tilida soʻzlashardi. Isroil xalqi surgundan qaytgandan keyin asosan oramiy tilida[2] soʻzlashadigan boʻldi. Eski Ahdning aksariyat qismi ibroniy tilida, ayrim qismlarigina oramiy tilida yozilgan[3].

[1] BOBIL soʻziga qarang.

[2] ORAMIYCHA soʻziga qarang.

[3] jumladan, Ezra 4:8-6:18, 7:12-26, Doniyor 2:4-7:28

IBRONIYCHA MATN

Eski Ahdning eng qadimiy toʻliq ibroniycha qoʻlyozmasi Leningrad Kodeksidir. Bu qoʻlyozma taxminan milodiy 1000 yillarda koʻchirilgan. Mazkur qoʻlyozmaning nashr qilingan nusxasi Bibliya Xebraika Stutgartensiya deb ataladi. Olimlarning aksariyati Leningrad Kodeksini qadimda yahudiy kotiblari yozib qoldirgan qoʻlyozmalarning eng yaxshi nusxalaridan biri deb hisoblaydi. Bu kotiblar Mazoretlar deb atalgan boʻlib, milodiy 500-1000 yillarda faoliyat koʻrsatganlar. Leningrad Kodeksining asl nusxasi Sankt Peterburgdagi Rossiya Milliy Kutubxonasida saqlanadi[1].

Eski Ahdning oʻzbekcha tarjimasi, dunyodagi koʻp zamonaviy tarjimalar singari, Leningrad Kodeksining matniga asoslangan. Eski Ahdning ayrim ibroniy qoʻlyozmalaridagi va uning yunon, lotin, suryoniy kabi tillarga qilingan tarjimalaridagi baʼzi soʻzlar Leningrad Kodeksidan bir oz farq qiladi. Oʻzbekcha tarjimaga berilgan izohlarda mana shu farqlarning baʼzilari koʻrsatib oʻtilgan. Shu orqali kitobxon maʼlum bir oyat nima uchun ayrim farqlar bilan tarjima qilinganini tushunib oladi. Boshqa ibroniy qoʻlyozmalari va qadimgi tarjimalar haqida toʻliqroq maʼlumot quyida keltirilgan.

IBRONIY QOʻLYOZMALARI

Leningrad Kodeksidan boshqa ibroniy qoʻlyozmalari. Bu qoʻlyozmalarni ham Mazoretlar deb atalgan kotiblar koʻchirgan. Olimlar asl matnning mazmunini yaxshiroq tushunish uchun shu qoʻlyozmalardan foydalanadilar.

QUMRON QOʻLYOZMALARI

Qumron qoʻlyozmalari “Oʻlik dengiz qoʻlyozmalari” degan nom bilan ham maʼlum boʻlib, 1946-1956 yillar davomida Oʻlik dengiz boʻyidagi gʻorlardan topilgan. Eski Ahdning baʼzi qismlarini oʻz ichiga olgan bu qadimgi ibroniy qoʻlyozmalari yaxshi saqlanib qolgan. Olimlar asl matnning mazmunini yaxshiroq tushunish uchun mana shu qoʻlyozmalardan foydalanadilar. Qumron qoʻlyozmalari Eski Ahdning eng qadimiy nusxalari hisoblanib, aksariyati taxminan miloddan oldingi 100 yillarda yozilgan. Mazkur qoʻlyozmalar qadimda yahudiy kotiblari boʻlgan Mazoretlar faoliyat koʻrsatmaslaridan bir necha asrlar ilgari koʻchirilgan.

Qumron qoʻlyozmalari toʻplamida Eski Ahddagi barcha kitoblarning parchalari bor. Bu qoʻlyozmalar orasida faqatgina Ester kitobi yoʻq. Ularning orasidagi eng diqqatga sazovori Ishayo kitobining toʻliq qoʻlyozmasidir[2]. Ishayo kitobining bu qoʻlyozmasi Leningrad Kodeksidan 1000 yillarcha avval koʻchirilgan boʻlib, aksariyat hollarda faqat imlo va grammatik jihatdan bir oz farq qiladi. Bundan boshqa farqlari juda kam.

Eski Ahdning bugungi kungacha saqlanib qolgan eng qadimgi qoʻlyozmasi miloddan oldingi 600 yilda koʻchirilgan boʻlib, “kumush qoʻlyozmalari” deb ataladi. Bu qoʻlyozma ikki boʻlak kumushga yozilgan boʻlib, Sahroda 6:24-26 oyatlardagi duodan iborat. Kumush qoʻlyozmalari Quddus yaqinidagi gʻorga oʻyilgan qabrdan topilgan. Bu qoʻlyozmalardagi oyatlar Leningrad Kodeksidan 1600 yil oldin yozilgan boʻlsa ham, Leningrad Kodeksidagi oyatlar bilan bir xildir. Qumron va kumush qoʻlyozmalaridan koʻrinib turibdiki, yahudiy kotiblari asrlar davomida Eski Ahdning ibroniycha matnini yuksak diqqat–eʼtibor bilan koʻchirib, saqlab kelganlar.

QADIMIY TARJIMALAR

Eski Ahdning asl matni mazmunini yaxshiroq tushunish maqsadida olimlar uning qadimiy tarjimalaridan foydalanadilar. Bu tarjimalar qadimda yahudiy kotiblari boʻlgan Mazoretlar faoliyat koʻrsatmaslaridan oldin qilingan. Qadimiy tarjimalar orasida eng muhimi — QADIMIY YUNONCHA TARJIMA. Bu tarjima Septuaginta deb ham ataladi[3]. Septuaginta miloddan oldingi 300-200 yillarda Eski Ahdning ibroniychadan qilingan birinchi tarjimasi boʻlib, ilk jamoat masihiylari Septuagintadan keng foydalanganlar. Yangi Ahdda bu tarjimadan koʻp iqtiboslar keltirilgan[4]. Muhim tarjimalardan yana biri QADIMIY SURYONIYCHA TARJIMA. Bu tarjima haqida maʼlumot kam, olimlar uni milodiy ikkinchi asrda tarjima qilingan, deb taxmin qiladilar. Eʼtiborga molik tarjimalardan yana biri QADIMIY LOTINCHA TARJIMA boʻlib, Vulgata deb ham ataladi. Bu tarjima taxminan milodiy 400 yillarda qilingan. Bu qadimiy tarjimalar Qumron qoʻlyozmalari singari shundan dalolat beradiki, yahudiy kotiblari Eski Ahd matnini asrlar davomida yuksak diqqat–eʼtibor bilan koʻchirib, saqlab kelganlar.

[1] Leningrad Kodeksining fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan. Bu qoʻlyozmani internet orqali koʻrsa ham boʻladi.

[2] Qumron qoʻlyozmalari toʻplamidagi Ishayo kitobining fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan.

[3] Septuaginta qoʻlyozmalaridan birining fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan.

[4] Yana YUNON TILI VA MADANIYATI iborasiga qarang.

INOYAT

Muqaddas Kitobda “inoyat” va “inoyatli” soʻzlari odatda Xudoga va Uning qilgan ishlariga nisbatan ishlatilgan. Inoyat soʻzining tub maʼnosi shuki, Xudo buyuk va shartsiz sevgisi tufayli Oʻz xohishi bilan insonlarga baraka beradi[1]. Bu dunyo yaratilgandan beri Xudoning inoyati odamzod va butun mavjudotning hayotida namoyon. Xudo ularga hayot ato etadi va yashash uchun zarur boʻlgan narsalarni yetkazib turadi[2]. Xudo insonlarga va barcha xalqlarga inoyat koʻrsatadi[3]. Eski Ahdda Xudoning Isroil xalqiga boʻlgan cheksiz inoyatini biz Isroil tarixining turli davrlarida koʻrishimiz mumkin. Isroil xalqining moʻjizaviy tarzda Misrdagi qullikdan ozod boʻlgani buning yaqqol misolidir[4].

Yangi Ahdda Iso Masihning bu dunyoga kelib, Unga ishonganlarga najot bergani Xudoning odamzodga koʻrsatgan inoyatining eng yorqin namunasidir[5]. Iso Masih orqali Xudo insonlarni gunohdan ozod qilib, oqlaydi va ularga abadiy hayot ato etadi[6]. Bu inoyatga hech kim loyiq emas va inoyat insonning qilgan savob ishlariga bogʻliq emas[7]. Xudoning koʻrsatgan inoyatiga munosib javob gunohdan yuz oʻgirib, Xudoga itoatkor boʻlishdir[8]. Xudo Oʻz inoyati tufayli imonlilarga Muqaddas Ruhini ato etadi. Ular Muqaddas Ruh orqali bu dunyoda Xudoga xizmat qiladilar[9].

[1] Zabur 12:6, 144:8-9, Yeremiyo 31:2-3, Efesliklar 2:4-5

[2] Ibtido 1:28-29, Zabur 146:7-9, Ayub 5:9-10, Havoriylar 14:16-17

[3] Yunus 4:2, Luqo 1:30
[4] Qonunlar 7:7-9, Zabur 102:6-14, 135:1-26
[5] Yuhanno 1:17, 3:16-17

[6] Rimliklar 3:23-24, 5:8-9, Efesliklar 1:7-8, Titus 3:4-7

[7] Rimliklar 11:5-6, Efesliklar 2:8-9, 2 Timoʻtiy 1:9-10

[8] Rimliklar 6:1-2, 15-19, Titus 2:11-14

[9] Havoriylar 1:8, 2:1-4, Rimliklar 12:6-8, 1 Korinfliklar 12:4-11, 2 Salonikaliklar 1:11-12

INSON OʻGʻLI

“Xushxabar” kitoblarida Iso Masih Oʻziga nisbatan ishlatgan unvon. Iso yashagan davrda yahudiylar bu unvon ostida dunyoga hukm va najot keltiradigan Xudoning vakilini tushunganlar. Doniyor paygʻambarga berilgan vahiyda inson qiyofasidagi bu zot toʻgʻrisida bashorat qilingan[1]. Yahudiylar koʻpincha Xudoning vakilini “Masih” deb ataganlar[2].

“Inson Oʻgʻli” unvoni Eski Ahdning ibroniycha matnida ham bir necha marta uchraydi[3]. Bu oʻrinlarda paygʻambar ham inson zotidan boʻlib, abadiy yashamasligi, u ham Xudoning kuchiga muhtoj ekani koʻrsatilgan. Bu ibora umuman bandalarga nisbatan ham ishlatilgan.

[1] Doniyor 7:13-14

[2] MASIH soʻziga qarang.

[3] Misol uchun, Zabur 8:5, Hizqiyol 2:1, Doniyor 8:17 ga va oʻsha oyatlarning birinchi, ikkinchi va uchinchi izohlariga qarang.

ISROIL

Yoqub Paniyolda Xudo bilan kurash tushgandan keyin, Xudo unga “Isroil” deb ism bergan[1]. Yoqub Ibrohimning nabirasi va Isʼhoqning oʻgʻli edi. Yoqubning oʻn ikkita oʻgʻli boʻlib, ulardan Isroilning oʻn ikki qabilasi kelib chiqqan. Eski Ahdda mana shu oʻn ikki qabila Isroil xalqi deb atalgan. Keyinchalik Isroil xalqi bosib olgan yerlar ham Isroil yurti deb nom olgan.

Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi[2]. Bu oʻnta qabila alohida davlatni tashkil qilib, Isroil shohligi[3] deb nom oldi. Bu davlatning poytaxti Samariya boʻldi. Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida shimoldagi oʻnta qabilaga Isroil xalqi degan nom, bu qabilalar tashkil qilgan davlatga nisbatan Isroil yurti degan nom qoʻllangan. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriya shohligi Isroilni bosib olgach[4], shimoliy shohlik barham topdi.

Yangi Ahdda “Isroil” nomi siyosiy mustaqillikka ega davlatni emas, balki Yoqub naslini, yaʼni yahudiylarni bildirgan.

[1] Ibtido 32:28-29, 35:10
[2] 3 Shohlar 11:26-12:24
[3] shimoliy shohlik iborasi bilan ham maʼlum
[4] 4 Shohlar 17:1-6

ICHKI PARDA

Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasini Muqaddas xonasidan ajratib turgan parda. Bu parda mayin zigʻir matosidan tikilgan boʻlib, ustiga rangli iplardan karublar tasviri solingan edi[1]. Keyinchalik shunday parda Quddusdagi Maʼbadning Eng muqaddas xonasini Muqaddas xonasidan ajratib turgan[2]. Iso Masih xochda jon berganda shoh Hirod qurdirgan Maʼbaddagi parda yirtilib ketdi[3]. Ibroniylarga maktubning muallifi samoviy Maʼbadda ham shu kabi parda borligini aytib oʻtadi[4].

[1] Chiqish 26:31-33
[2] 2 Solnomalar 3:14
[3] Matto 27:50-51
[4] Ibroniylar 6:19-20

JABROIL

Muqaddas Kitobda ikkita farishtaning nomi aytib oʻtilgan, birinchisi — Jabroil, ikkinchisi — Mikoyil[1]. Jabroil Xudoning maxsus xabarini yetkazish uchun bir necha marta odamlarga zohir boʻlgan. U Doniyor paygʻambarga zohir boʻlib, berilgan vahiylar va bashoratlarning maʼnosini tushuntirib bergan[2]. Yahyo paygʻambarning otasi Zakariyoga ham zohir boʻlib, Yahyoning tugʻilishi haqida[3], Maryamga ham zohir boʻlib, Iso Masihning tugʻilishi haqida xabar bergan[4].

[1] Mazkur tarjimada Azroil farishta ham aytib oʻtilgan, Muqaddas Kitobning asl nusxasida Azroil “halok qiluvchi” deb berilgan.

[2] Doniyor 8:15-27, 9:20-27
[3] Luqo 1:8-20
[4] Luqo 1:26-38

JALILA

Jalila koʻlining va Iordan daryosining gʻarb tomonida, Samariya hududidan shimolda joylashgan qirli yer. Qadimgi Falastin qatori, Jalila ham miloddan oldingi 63 yili Rim imperiyasi tomonidan bosib olingan. Koʻp asrlar davomida bu hudud ajnabiy xalqlar hukmronligi ostida boʻlgan, shuning uchun tub aholining orasida koʻplab gʻayriyahudiylar yashagan[1]. Shu sababga koʻra, boshqa yahudiylar Jalilaliklarga past nazar bilan qarar edilar. Isoning bolalik va oʻsmirlik davri Jaliladagi Nosira shahrida oʻtgan. Iso Oʻz xizmatini asosan Jalilada olib borgan.

[1] Ishayo 9:1-2, Matto 4:12-16

JAMOAT

Yangi Ahdda bu soʻz maʼlum bir joydagi masihiylar guruhiga nisbatan ishlatilgan. Ilk jamoat Quddusda paydo boʻlgan. U yerdagi imonlilar Xudoga sajda qilish uchun tez–tez yigʻilib turar edilar. Iso Masih haqidagi Xushxabar keng tarqalgach, boshqa joylarda ham jamoatlarga asos solindi[1]. Jamoatdagi imonlilar bir–birlariga har jihatdan yordam berardilar[2]. Imonlilar uylarda yigʻilganlarida ibodat qilardilar, Xudoga hamdu sanolar aytardilar va Isoning oʻlimini xotirlab, birga taom tanovul qilar edilar[3]. Ular birgalikda Muqaddas bitiklarni oʻqib, saboq olardilar va imonda mahkam turish uchun bir–birlariga dalda berardilar[4]. Jamoatlarning yoʻlboshchilari bor edi, ularni yetakchi, oqsoqol yoki choʻpon deb atashardi[5]. Jamoatda imonlilarga yordam beradigan odamlarni esa xizmatchilar deb atashgan[6].

Yangi Ahdda jamoat soʻzi yana Iso Masihga ishongan jamiki odamlarni bildirgan[7]. Jamoat soʻzining shu maʼnosini ifodalash uchun Yangi Ahdda bir necha timsollar berilgan. Ularning baʼzilari quyidagilardir: Iso Masihning tanasi[8], Maʼbad[9], Xudoning xonadoni[10].

[1] Havoriylar 8:1, 15:41, 1 Korinfliklar 16:19, Galatiyaliklar 1:1-2, Vahiy 1:11

[2] Havoriylar 2:44-45, 4:32, 34-35

[3] Havoriylar 2:42, 46, Rimliklar 16:4, 1 Korinfliklar 11:17-34, Efesliklar 5:19, Kolosaliklar 3:16, 4:15

[4] 1 Korinfliklar 14:26, 1 Timoʻtiy 4:13

[5] Havoriylar 14:23, Yoqub 5:14, 1 Butrus 5:1-4, Efesliklar 4:11, 1 Timoʻtiy 3:1-7, Titus 1:5-9

[6] Filippiliklar 1:1, 1 Timoʻtiy 3:8-13

[7] Matto 16:18, 1 Korinfliklar 5:12-13, Galatiyaliklar 1:13, Efesliklar 1:22, 3:10, 21, 5:23-32, Filippiliklar 3:6

[8] 1 Korinfliklar 12:12-13, 27, Efesliklar 5:23, 29-30, Kolosaliklar 1:24

[9] 1 Korinfliklar 3:16-17, 2 Korinfliklar 6:16, Efesliklar 2:21-22

[10] Efesliklar 2:19, 1 Timoʻtiy 3:14-15, Titus 1:7, Ibroniylar 3:6

JANG ARAVASI

Otlarga qoʻshiladigan, orqasi ochiq arava. Jangda ishlatilgan boʻlib, harbiy kuch–qudrat va ustunlik belgisi edi.

JANNAT

Jannat deb tarjima qilingan yunoncha soʻzning maʼnosi “goʻzal bogʻ” demakdir. Yangi Ahdda jannat soʻzi solihlar oʻlgandan keyin boradigan joyga ishora qiladi[1]. Oʻsha bogʻda solihlar Hayot daraxti mevasidan yeyishga musharraf boʻladilar[2]. Jannat soʻzi yana arshi aʼloga nisbatan ham ishlatilgan[3].

[1] Luqo 23:43

[2] Vahiy 2:7

[3] 2 Korinfliklar 12:2-4 ga va OSMON, SAMO soʻzlariga qarang.

JIN

Muqaddas Kitobda jin baʼzan yovuz ruh deb atalgan. Jinlarning hukmdori shaytondir. Jinlar insonlarga zarar yetkazishni istaydi. Ular baʼzan insonning ichiga kirib olib, uning xatti–harakatlarini boshqaradi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun SHAYTON va FARISHTA soʻzlariga qarang.

KANʼON

Kanʼon Nuhning nabirasi va Xomning oʻgʻli edi. Qadimgi paytlarda Oʻrta yer dengizi, Iordan daryosi va Oʻlik dengiz oraligʻidagi yerlar ham Kanʼon degan nom bilan yuritilgan. Kanʼon yurtidan shimolda Lubnon togʻlari, janubda esa Nagav choʻli bor edi. Ibtido kitobida bayon qilinishicha, Xomning oʻgʻli Kanʼondan bir nechta xalq kelib chiqqan va oʻsha yerlarda yashagan[1]. Isroil xalqi bu yerlarni bosib olgandan keyin, Kanʼon degan nom asta–sekin yoʻqolib ketdi. Uning oʻrniga bu yerlar “Isroil yurti” deb atala boshlagan, ancha vaqt oʻtgandan keyin esa “Falastin” nomi bilan tanilgan[2].

Muqaddas Kitobda Kanʼon juda hosildor, “sut va asal oqib yotgan yurt” deb tasvirlangan[3]. Kanʼon geografik jihatdan juda qulay va unumdor yer hisoblangan. Kanʼon yurtidan janubi–gʻarbda joylashgan Sinay yarim oroli Osiyo va Afrika qitʼalarini birlashtirib turadi. Shuning uchun muhim tijorat yoʻllari Kanʼon orqali, Oʻrta yer dengizi boʻylab oʻtgan. Qadimda Yaqin Sharqdagi qudratli shohliklar Kanʼonni qoʻlga kiritishga harakat qilganlar.

[1] Ibtido 10:6, 15-19 ga va KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[2] FALASTIN soʻziga qarang.

[3] Chiqish 3:8 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlar. Bu xalqlar quyidagilar edi: Amor xalqi, Girgosh xalqi, Xet xalqi, Xiv xalqi, Yobus xalqi, Kadmon xalqi, Xanaz xalqi, Xayin xalqi, Pariz xalqi, Rafa xalqi. Bu xalqlardan baʼzilari Kanʼon yurtining aynan qaysi joyida yashagani maʼlum emas. Isroil xalqi Kanʼonni bosib olgandan keyin ham, bu xalqlardan bir qanchasi oʻsha yurtda yashayverganlar. Yana KANʼON soʻziga qarang.

KARNAY BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

KARUB, KARUBLAR

Qanotli samoviy mavjudotlar. Bu mavjudotlar haqida soʻz yuritilganda, ular odatda Xudoning taxti yonida tasvirlanadi. Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida esa karublar Xudoning taxtini koʻtarib yurgani haqida bayon qilinadi[1].

Mana shu samoviy mavjudotlarning haykallari va oʻyma, naqsh solingan tasvirlari Xudoning ulugʻvorligi va Uning Oʻz xalqi orasida ekanligining ramzidir. Ahd sandigʻi qopqogʻi ustida ikki karub haykali bor edi[2]. Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasini Muqaddas xonasidan ajratib turgan ichki pardaga karublar tasviri solingan edi. Keyinchalik shoh Sulaymon balandligi 4,5 metr boʻlgan karublarning ikkita haykalini yasattirib, Maʼbadning Eng muqaddas xonasiga qoʻydirgan[3]. Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbadning ichki pardasi, devorlari va eshiklari ham karublar tasviri bilan bezatilgan edi[4].

[1] Hizqiyol 1, 10–boblar

[2] Chiqish 25:18-20 ga va AHD SANDIGʻI iborasiga ishlangan rasmga qarang.

[3] 3 Shohlar 6:23-28 ga va lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan “Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad” rasmiga qarang.

[4] 2 Solnomalar 3:14, 3 Shohlar 6:29-35

KUYDIRILADIGAN QURBONLIK, KUYDIRILADIGAN NAZR

QURBONLIK soʻziga qarang.

KOʻKRAKPECH

Oliy ruhoniy koʻksiga taqadigan, qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan maxsus xalta. Koʻkrakpech xaltasiga Urim va Tummim degan muqaddas narsalar solingan edi. Oliy ruhoniy Xudoning irodasini bilish uchun Urim va Tummimdan foydalangan[1].

[1] Chiqish 28:15-30

LEVI, LEVILAR

Yoqubning oʻgʻli Levi qabilasidan boʻlgan erkaklar. Xudo Levi qabilasidan boʻlgan Horun naslini Isroil xalqining ruhoniylari qilib tanlagan edi[1]. Levi qabilasining qolgan erkaklari diniy marosimlarni bajarishda yordam berganlar. Bundan tashqari, ular Muqaddas chodirga, keyinchalik esa Maʼbadga, uning ashyolari va buyumlariga ham masʼul edilar[2]. Xudo Isroil xalqining toʻngʻich oʻgʻillari oʻrniga levilarni Oʻz xizmatiga olgandi. Zotan, Isroilning toʻngʻich oʻgʻillari Xudoga tegishli edi[3]. Keyinchalik shoh Dovud levilarning baʼzilarini Xudoga sajda qilish paytida ashula aytishga va musiqa chalishga tayinlagan[4].

[1] RUHONIY soʻziga qarang.
[2] Sahroda 3:5-10, 1 Solnomalar 23:25-29, 32
[3] Sahroda 3:11-13, 40-51
[4] 1 Solnomalar 6:31-32, 23:30-31

LIRA

Torli musiqa asbobi.

LUBNON

Lubnon togʻ tizmasi boʻlib, hozirgi Livan mamlakatida joylashgan. Lubnon togʻlari sadr daraxtlari bilan mashhur edi. Shoh Sulaymon Quddusdagi Maʼbadni va oʻz saroyini Lubnonning sadr yogʻochlaridan qurdirgan[1].

[1] 3 Shohlar 5:6-10, 6:15-20, 7:2-3

MALAK

FARISHTA soʻziga qarang.

MASIH

Masih ibroniychadagi “Mashiax” soʻzidan olingan boʻlib, yunon tiliga “Xristos” deb tarjima qilingan. Ibroniy tilida bu soʻz “moy surtilgan” degan maʼnoni bildiradi. Qadimgi Isroilda biron odamni ruhoniy, paygʻambar yoki shoh qilib tayinlashda boshiga zaytun moyi surtilardi[1]. Bu harakat oʻsha odamning Xudo tomonidan tanlanganini va Xudoning xizmatiga bagʻishlanganini bildirardi. Shu sababdan Masih soʻzi “Xudo tomonidan tanlangan” degan maʼnoni ham anglatadi.

Eski Ahddagi bashoratlarga koʻra, bir kun kelib, shoh Dovudning zurriyotidan boʻlgan bir zot Isroil xalqini dushmanlaridan qutqaradi va yer yuzida abadiy adolat oʻrnatib, barcha xalqlar ustidan hukmronlik qiladi[2]. Keyinchalik yahudiylar vaʼda qilingan oʻsha qutqaruvchini “Masih” deb ataydigan boʻldilar. Yahudiylarning yurti Rim imperiyasi istibdodida qolganda koʻp yahudiylar, Masih kelib, bizni ajnabiylar qoʻlidan qutqaradi hamda Isroil shohligining ulugʻvorligini qayta tiklaydi, deb umid qilganlar[3].

Yangi Ahdga koʻra, Rabbimiz Iso Eski Ahddagi bashoratlarda aytib oʻtilgan Masihdir[4]. Iso Masih Oʻz vaʼzlari orqali Xudoning Shohligi kelishini eʼlon qilgan, ammo bu Shohlik zaminiy shohlik emas edi[5]. Iso Masih xochdagi oʻlimi orqali iblisning qudratini yoʻq qildi, gunohga va oʻlim qoʻrquviga qul boʻlgan butun odamzodga ozod boʻlish imkonini berdi[6]. Shuning uchun Isoga ishonganlar Uni “Masih” deb atashadi.

[1] Chiqish 28:41, 1 Shohlar 10:1, 3 Shohlar 19:15

[2] Misol uchun, Ishayo 9:6-7, 11:1-5, 42:1-4, Yeremiyo 23:5-6 ga qarang.

[3] Havoriylar 1:6

[4] Matto 16:15-17, Luqo 2:11, Yuhanno 20:31, Havoriylar 2:36

[5] Yuhanno 18:36

[6] Matto 1:20-23, Luqo 4:16-21, 24:44-48, Ibroniylar 2:14-15

MAʼBAD

Biron xudoga sajda qilish uchun qurilgan bino. Odatda xudolarga atab maʼbadlar qurilardi, sajda qiluvchilar, xudo oʻz maʼbadida zohir boʻladi, deb ishonardilar. Shu sababdan ular maʼbadni xudoning uyi deb ham atardilar. Mazkur tarjimada maʼbad soʻzi katta harf bilan yozilgan boʻlsa, asosan Quddusdagi Egamizning Maʼbadi nazarda tutilgan. Shoh Sulaymon davridan boshlab butun Isroil xalqi Egamizga Quddusdagi Maʼbadda sajda qilardi. Ular Maʼbadda qurbonliklar keltirardilar va muhim bayramlarni shu yerda nishonlar edilar.

Isroil tarixida Quddusda bir necha marta Maʼbad qurilgan, ammo bosqinchilar tomonidan vayron qilingan[1]. Birinchi Maʼbadni shoh Sulaymon qurdirgan. Bu Maʼbad 3 Shohlar 6:1-38, 7:13-51, 2 Solnomalar 2:1-4:22 da batafsil tasvirlangan. Miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar bu Maʼbadni vayron qilib, undagi barcha qimmatbaho ashyolarni Bobilga olib ketganlar[2]. Yahudo xalqi Bobilga surgun qilindi. Ular Bobilda surgunda yashar ekanlar, Xudo Hizqiyol paygʻambarga yangi Maʼbad haqida vahiy yuborgan edi[3].

Miloddan oldingi 538 yilda Fors shohi Kurushning farmoniga koʻra, baʼzi yahudiylar Quddusga qaytib kelib, Maʼbadni qayta qurishni boshladilar. Ammo ular Maʼbad poydevorini yotqizganlaridan keyin koʻp qarshiliklarga duch keldilar va qurilish ishlarini toʻxtatishga majbur boʻldilar. Bu hol Fors shohi Doro taxtga chiqqunga qadar davom etdi. Miloddan oldingi 520 yildagina ular Maʼbad qurilishini davom ettirdilar. Xaggey va Zakariyo paygʻambarlar Xudodan olgan bashoratlari bilan Maʼbadni qurayotganlarni ruhlantirib turdilar. Nihoyat, miloddan oldingi 515 yilga kelib, Maʼbad qurib bitkazildi[4]. Ammo miloddan oldingi 175-164 yillarda Suriyada hukmronlik qilgan Antiox IV[5] boshchiligida yunonlar Quddusga bostirib kelib, ikkinchi marta qurilgan bu Maʼbadni talon–taroj qilganlar, uni bulgʻaganlar[6]. Keyinchalik, miloddan oldingi 37-4 yillarda qadimgi Falastinda[7] hukmronlik qilgan Buyuk Hirod miloddan oldingi 19 yilda Maʼbadni qayta qurishni boshlagan. Qurilish ishlari Iso Masih davrida ham davom etayotgan edi. Qayta qurilgan oʻsha Maʼbad milodiy 70 yilda Rimliklar tomonidan vayron qilindi. Shundan keyin Maʼbad qayta qurilmadi.

“Maʼbad” soʻzi asosiy binoga yoki butun Maʼbad majmuasiga nisbatan ishlatilgan. Maʼbadning asosiy binosi Muqaddas xona va Eng muqaddas xonadan iborat edi. Bu xonalarga maʼlum bir marosimlarni bajarish uchun faqatgina ruhoniylar kirishga haqli edilar[8]. Xalq Maʼbad hovlisida Xudoga sajda qilgan. Hirod qurdirgan Maʼbadning asosiy binosiga yaqin hovli yahudiy erkaklari uchun, uning yonidagi hovli esa yahudiy ayollari uchun ajratilgan edi. Maʼbad majmuasining ichki hovlisi Isroil xalqi uchun, tashqi hovli esa gʻayriyahudiylar uchun edi. Iso Masih Maʼbaddagi savdogarlarni haydagani toʻgʻrisidagi voqea tashqi hovlida yuz bergan boʻlishi mumkin[9].

Muqaddas Kitobda Maʼbad baʼzan “muqaddas maskan” yoki “muqaddas makon” deb aytilgan. Baʼzan esa Xudoning samoviy maskani “Maʼbad” deb atalgan[10].

[1] Maʼbadning rasmlari va loyihalari lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan.

[2] 4 Shohlar 25:8-17

[3] Hizqiyol 40-46–boblar

[4] Ezra 1:1-11, 3:7-4:5, 5:1-2, 6:14-15

[5] Doniyor 8:12 izohiga qarang.

[6] Doniyor 9:27 ning oxirgi izohiga qarang.

[7] FALASTIN soʻziga qarang.

[8] MUQADDAS XONA va ENG MUQADDAS XONA iboralariga qarang.

[9] Yuhanno 2:13-22

[10] Misol uchun, Zabur 10:4, Vahiy 11:1, 19, 15:5-8 ga qarang.

MIDIYA

Qudratli shohlik boʻlib, hozirgi Eron mamlakatining shimoli–gʻarbida joylashgan edi. Miloddan oldingi 550 yilga kelib, Midiya Fors shohligining eng muhim viloyatiga aylandi, shu bois Fors qonunlari “Midiya va Fors qonunlari” deb ataladigan boʻldi[1].

[1] Ester 1:19, Doniyor 6:8

MIDIYA VA FORS SHOHLIGI

FORS SHOHLIGI iborasiga qarang.

MIDIYON, MIDIYON XALQI, MIDIYONLIKLAR

Ibrohim Soraning vafotidan keyin Xaturo ismli bir ayolga uylandi. Xaturo Ibrohimga oltita oʻgʻil tugʻib berdi. Oʻgʻillardan birining ismi Midiyon edi[1]. Midiyondan tarqalgan avlod Midiyon xalqi degan nom bilan tanildi. Ular koʻchmanchi xalq boʻlib, asosan hozirgi Aqaba qoʻltigʻining sharq tomonidagi sahroda yashardilar. Shu sababdan u yerlar Midiyon yurti, oʻsha joyda yashagan xalq Midiyonliklar deb atalgan. Midiyonning avlodi Ibrohimning oʻgʻli Ismoildan kelib chiqqan koʻchmanchi xalqqa qarindosh boʻlgani uchun, ular baʼzan Ismoiliylar deb ham yuritilgan. Shuning uchun “Midiyon” va “Ismoil” degan nomlar baʼzan bir–birining oʻrnida ishlatilavergan.

[1] Ibtido 25:1-2

MIKOYIL

Muqaddas Kitobda ikkita farishtaning nomi aytib oʻtilgan, birinchisi — Mikoyil, ikkinchisi — Jabroil[1]. Mikoyil bosh farishtalardan biri boʻlib, Isroil xalqining himoyachisi deb atalgan[2]. Mikoyil va uning qoʻli ostidagi farishtalar shayton va uning yovuz farishtalari bilan jang qilib, ularni samodan haydaganlar[3].

[1] Mazkur tarjimada Azroil farishta ham aytib oʻtilgan, Muqaddas Kitobning asl nusxasida Azroil “halok qiluvchi” deb berilgan.

[2] Doniyor 10:13, 20-21, 12:1, Yahudo 9

[3] Vahiy 12:7-9

MISR

Qadimgi Misr Eski Ahdda koʻp tilga olingan va dunyo tarixida muhim iz qoldirgan. Misr hukmdorlari “Firʼavn” deb atalardi. Misr sivilizatsiyasi juda rivojlangan boʻlib, xalqaro tijoratda ham asosiy oʻrin tutgan. Nil daryosining suvlari va hosildor yerlar Misr aholisining oziq–ovqat bilan doimo taʼminlanishiga muhim omil edi. Shuning uchun Ibrom, yaʼni Ibrohim paygʻambar va uning oilasi Kanʼon yurtida qurgʻoqchilik boʻlgan paytda Misrda maʼlum vaqt yashagan[1]. Ibrohim oʻgʻli Isʼhoqning Yusuf degan nevarasi bor edi. Yusufni oʻz aka–ukalari Ismoiliy savdogarlariga qul qilib sotib yuborishadi[2]. Lekin vaqti kelib, Yusuf firʼavnning farovonlik va qahatchilik haqidagi karomatli tushini taʼbir qilib bergani uchun Misr hokimi etib tayinlanadi[3]. Qahatchilik davrida Yusuf Misr xalqini va otasi Yoqubning butun xonadonini qutqarib qoladi[4]. Yusufning otasi Yoqub va uning xonadoni Kanʼondan Misrga koʻchib keladi[5]. Bir necha nasl oʻtgandan keyin Yoqubning avlodi Misrda qul boʻlib qoladi[6]. Muso paygʻambar Xudoning amri bilan moʻjizalar koʻrsatib, Isroil xalqini qullikdan ozod qiladi va Misrdan olib chiqadi[7].

Misr hukmdorlari koʻpincha oʻz yurtidan tashqarida, ayniqsa Kanʼon yurtiga katta siyosiy taʼsir oʻtkazardi va baʼzan atrofdagi yerlarga harbiy yurishlar qilardi. Kanʼon Misrdan shimoli–sharqda joylashgan boʻlib, Isroil xalqi u yerlarda yashar edi. Isroil shohi Sulaymon Misr firʼavnining qizlaridan biriga uylanib, firʼavn bilan aloqasini mustahkamladi[8]. Paygʻambarlar koʻpincha Yahudoni, yaʼni janubiy shohlik aholisini, Misrning harbiy kuchiga ishonmanglar, deb ogohlantirganlar[9]. Eski Ahdda Misrning qismati haqida bashoratlar bor[10]. Yahudo shohligi Bobil shohligiga magʻlub boʻlgandan keyin Yahudo aholisidan baʼzilari Misrga qochib ketganlar. Yeremiyo paygʻambar ularni Misrda kutib turgan falokatlar haqida ogohlantirsa ham, ular Misrga ketganlar[11].

Miloddan oldingi 525 yilda Fors shohligi Misrni bosib oldi. Ikki yuz yildan keyin esa Iskandar Zulqarnayn Misrni hech qanday qarshiliksiz qoʻlga kiritdi. U Oʻrta yer dengizi boʻyida shahar qurdirib, unga Iskandariya deb nom berdi va oʻsha shaharni Misrning yangi poytaxti qildi. Koʻp yahudiylar Iskandariya shahriga borib oʻrnashdilar, bu shahar uzoq asrlar davomida yahudiylarning diniy taʼlim markazi boʻlib kelgan. Aynan shu shaharda miloddan oldingi uchinchi asrda Eski Ahd ibroniychadan ilk bor yunon tiliga tarjima qilingan. Miloddan oldingi 198 yilda Suriya Yahudiya oʻlkasini bosib oldi. Shunga qadar Yahudiyani Misrda hukmronlik qilgan yunon shohlari boshqarganlar[12]. Buyuk Hirod chaqaloq Isoni oʻldirmoqchi boʻlganda, Uni ota–onasi Misrga olib qochgan[13].

[1] Ibtido 12:10-20
[2] Ibtido 37:25-28
[3] Ibtido 41:1-44
[4] Ibtido 41:46-49, 53-57
[5] Ibtido 45:16-20, 46:1-7
[6] Chiqish 1:8-14
[7] Chiqish 2:1-15:21
[8] 3 Shohlar 3:1, 9:16

[9] Ishayo 20:1-6, 30:1-7, 31:1-3, Yeremiyo 2:36-37, 37:5-8

[10] Misol uchun, Ishayo 19:1-25, Yeremiyo 46:1-26, Hizqiyol 29:1-32:32, Doniyor 11:2-45 ga qarang.

[11] Yeremiyo 42:1-44:30
[12] Doniyor 11:5-16
[13] Matto 2:13-15

MOY

Muqaddas Kitobda moy soʻzi ostida zaytun mevasidan olingan moy nazarda tutiladi[1]. Qadimgi Isroilda zaytun moyidan keng foydalanilgan. Jumladan, moychiroqlar uchun, teridagi yara va jarohatlarni davolash uchun zaytun moyi ishlatilgan. Shuningdek, boy odamlar badanlarini parvarish qilish uchun aʼlo sifatli zaytun moyidan foydalanganlar. Baʼzan zaytun moyi atir bilan aralashtirilib, yoqimli hid taralishi uchun sochga, teriga surtilgan. Biron odamni ruhoniy, paygʻambar yoki shoh qilib tayinlashda boshiga aʼlo sifatli zaytun moyi surtilgan. Muqaddas chodirdagi va Maʼbaddagi buyumlarni muqaddas qilish uchun ham zaytun moyi ishlatilgan. Xullas, moy birdamlik, farovonlik, poklik va Xudo Ruhining qudrati ramzi boʻlgan.

[1] ZAYTUN soʻziga qarang.

MOY SURTIB TANLAMOQ

Eski ahd davrida Xudo biror kishini ruhoniy, paygʻambar yoki shoh qilib tanlaganda uning boshiga zaytun moyi surtishga amr berar edi[1]. Zaytun moyi Xudo Ruhining ramzi boʻlib, moy surtilgan odamning poklanganini va unga qudrat ato qilinganini bildirar edi. Shu yoʻl bilan tanlangan odam, ayniqsa shoh ibroniy tilida “mashiax”, yaʼni “moy surtib tanlangan” deb atalardi. “Mashiax” soʻzi keyinchalik unvon sifatida ishlatiladigan boʻldi[2]. Muqaddas chodirdagi va Maʼbaddagi buyumlar ham zaytun moyi surtish orqali muqaddas qilingan.

[1] MOY soʻziga qarang.

[2] MASIH soʻziga qarang.

MOYCHIROQ

Qadimgi paytlarda moychiroqdan keng foydalanilgan. Bu chiroq kichik bir sopol idish boʻlib, unga zaytun moyi quyilgan. Chiroqning piligi boʻlgan. Metalldan yasalgan chiroqlar qimmat hisoblangan.

MUHR

Ip bilan boʻyinga osiladigan silindr shaklidagi buyum yoki muhr uzugi. Qadimda birorta xatni yoki hujjatni rasmiylashtirish uchun, unga mum, qoʻrgʻoshin yoki biror yumshoq modda surtilib surgʻuchlangan, ustidan muhr bosilgan. Bu muhr xat yoki hujjat yuborayotgan odamning hokimiyatini bildirib, xat yoki hujjatning rasmiyligini koʻrsatar edi.

MUQADDAS

Muqaddas Kitobda muqaddas soʻzi asosan Xudoga nisbatan ishlatilgan. Bu soʻz Xudoning butun borliqdan ustunligini va tengsizligini bildiradi. U tanho, haqiqiy Xudodir. Xudo tamomila pok, gunohsiz va nuqsonsizdir.

Muqaddas soʻzi narsalarga va odamlarga nisbatan ham ishlatilgan. Bu holda muqaddas soʻzi “pok, tabarruk, ajratilgan, ajratib olingan, bagʻishlangan” maʼnolarini ifodalaydi. Bu soʻz Muqaddas chodirdagi, keyinchalik esa Maʼbaddagi buyumlarga va jihozlarga nisbatan ishlatilgan. Muqaddas joy yoki buyum Xudoga bagʻishlangan boʻlib, ularga nisbatan ehtiyotkorlik va eʼtibor bilan munosabatda boʻlish talab qilingan. Muqaddas chodirda, keyinchalik esa Maʼbadda xizmat qilgan ruhoniylar ham muqaddas hisoblangan. Ruhoniyga nisbatan qoʻllangan muqaddas soʻzi uning Xudoga xizmat qilishga bagʻishlanganini va maxsus vazifasi boʻlganini koʻrsatadi. Odamlar va buyumlar Tavrotda buyurilgan qurbonliklar va diniy marosimlar orqali poklanib, muqaddas qilinganlar. Xudo Oʻz xalqiga: “Muqaddas boʻlinglar”, deb amr bergan. Buning mazmuni shundan iboratki, Isroil xalqi boshqa xalqlardan ajralib turishi, oʻzlarini Xudoga bagʻishlab, Uning qonunlarini bajarishlari kerak edi.

MUQADDAS NON

Muqaddas chodirdagi xontaxtaga, keyinchalik Maʼbaddagi xontaxtaga qoʻyilgan oʻn ikkita xamirturushsiz non. Bu nonlar Egamizning huzuridagi xontaxtaga qoʻyilgan, shuning uchun ibroniychada “huzuridagi non” deb atalgan. Nonlar xontaxtada bir hafta turgach, yangi yopilgan oʻn ikkita non bilan almashtirilgan. Xontaxtadan olingan nonlarni faqat ruhoniylar yeyishgan[1]. Muqaddas nonlar Egamizning huzurini bildiruvchi ramz boʻlib, Xudo Isroil xalqining qudrati va taʼminlovchisi ekanligidan ham darak berib turgan.

[1] Levilar 24:5-9

MUQADDAS RUH

XUDONING RUHI iborasiga qarang.

MUQADDAS XONA

Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Maʼbadning kiraverishidagi katta xonasi[1]. Muqaddas xonada oltindan yasalgan tutatqi qurbongohi, oltin chiroqpoya va muqaddas nonlar turadigan xontaxta bor edi. Muqaddas xonani Eng muqaddas xonadan katta parda ajratib turardi. Tavrotga koʻra, ruhoniy bir kunda ikki marta — ertalab va kechqurun Muqaddas xonaga kirib, oltin qurbongohda tutatqi tutatardi. Muqaddas xonaga faqat ruhoniylar kirishga haqli edilar. Yana ENG MUQADDAS XONA iborasiga qarang.

[1] Lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimiga qarang.

MUQADDAS XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

MUQADDAS CHODIR

Isroil xalqi Xudoga sajda qilishda ishlatgan chodir[1]. Isroil xalqi Sinay togʻida turganda, Xudo Musoga Muqaddas chodirni va uning hamma jihozlarini yasashni buyurib, ularning aniq namunasini koʻrsatgan[2]. Bu chodirni bir joydan ikkinchi joyga koʻchirish mumkin edi. Muqaddas chodir termini chodirning oʻziga nisbatan ham, uning atrofidagi maxsus toʻsiqlar bilan ajratilgan yerga nisbatan ham ishlatiladi. Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasida Ahd sandigʻi saqlangan. Bu chodir Uchrashuv chodiri deb ham atalgan. Isroil xalqi qurbonliklar keltirganda Xudo Oʻz xalqi bilan uchrashish uchun shu chodirda zohir boʻlar edi[3]. Keyinchalik shoh Sulaymon Xudoga atab, Quddusda Maʼbad qurdirdi.

Muqaddas Kitobda Muqaddas chodir baʼzan “muqaddas maskan” yoki “muqaddas makon” deb aytilgan. Ibroniylarga maktubda samodagi Chodir bir necha marta tilga olingan. Iso Masih mana shu samoviy Chodirning Eng muqaddas xonasida oliy ruhoniy boʻlib xizmat qilyapti[4].

[1] Muqaddas chodirning rasmi lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan.

[2] Chiqish 25:8-9, 26:1-37, 27:9-19
[3] Chiqish 29:42-43
[4] Ibroniylar 8:1-2, 9:11-12, 24

MOʻAB, MOʻAB XALQI, MOʻABLIKLAR

Bu xalq Ibrohimning jiyani Lut naslidan edi. Lutga qizlari sharob berib, mast qilib qoʻygach, katta qizi otasi yoniga kirib, otasidan homilador boʻlgan va oʻgʻli Moʻabni tuqqan edi[1]. Moʻab xalqi Moʻab yurtida yashardi. Bu yurt Oʻlik dengizning sharqidagi yassi tepalikda joylashgan boʻlib, yeri hosildor edi. Moʻab xalqi xudo Xamoʻshga sajda qilardi. Moʻab tili ibroniy tiliga yaqin edi. Ammo ular Isroil xalqining dushmani edilar. Isroil paygʻambarlari Moʻab xalqining ayanchli qismati haqida koʻp bashorat qilganlar[2]. Bobilliklar ularni qirib tashlagandan keyin, bu xalq nom–nishonsiz yoʻq boʻlib ketdi.

[1] Ibtido 19:30-38

[2] Ishayo 15-16–boblar, Yeremiyo 48–bob, Zafaniyo 2:8-11

MOʻLAX

Ommon xalqining xudosi[1]. Odamlar oʻz farzandlarini qurbonlik qilish orqali Moʻlaxga sajda qilar edilar. Xudoning qonunlarida bunday odat qatʼiyan man etilgan. Ammo Quddusga yaqin joydagi Xinnum soyligida hatto Isroil xalqi ham Moʻlaxga sajda qilib, farzandlarini qurbonlik qilgani kuzatilgan[2].

[1] 3 Shohlar 11:7

[2] Levilar 18:21, 20:2-5, Yeremiyo 32:35

NAJOT

Ibroniy va yunon matnlarida “najot” tushunchasini ifodalaydigan bir nechta soʻz ishlatilgan boʻlib, ular mazkur tarjimada “najot, qutqarmoq, xalos qilmoq, ozod qilmoq” kabi soʻzlar bilan berilgan. Bu soʻzlar odamlarning va butun bir xalqning dushmanlardan yoki ularning hayotiga xavf solayotgan boshqa narsalardan xalos boʻlishini ifodalaydi.

Eski Ahdda birorta odam maʼlum bir vaziyatda boshqalarni xavf–xatardan qutqarganda “qutqaruvchi” deb atalgan[1]. Aksariyat hollarda esa “Qutqaruvchi, Xaloskor va Najotkor” degan nom Xudoning Oʻziga nisbatan ishlatilgan[2]. Isroil xalqi tarixidagi eng buyuk voqealardan biri ularning Misrdagi qullikdan ozod boʻlganidir. Xudo Muso orqali moʻjiza koʻrsatib, Oʻzining Qutqaruvchi ekanligini namoyon qilgan[3]. Xudo Isroil xalqini koʻp marotaba qutqargani uchun, ular, kelajakda Egamiz bizni barcha dushmanlardan va yovuzlikdan xalos qiladi, degan umidda oʻsha vaqtni intizorlik bilan kutganlar. Yana Eski Ahdda paygʻambarlar bashorat qilib, Xudo Oʻzining solih qulini yuboradi va insonlarni gunohlardan xalos qiladi, deb aytganlar. Bashoratlarga koʻra Xudoning bu sodiq quli paygʻambar Dovudning avlodidan kelib chiqardi[4].

Yangi Ahdda bayon qilinishicha, odamlar Iso Masihning oʻlimi va tirilishiga ishonish orqali gunohdan xalos boʻladilar[5]. Demak, har bir inson millati, irqi va madaniyatidan qatʼi nazar, najotga erishishi mumkin[6]. Bu najot odamning qilgan savob ishlariga bogʻliq emas. Odam faqatgina Xudoning marhamati va inoyati tufayli gunohlaridan forigʻ boʻlib, Iso Masih orqali abadiy hayotga ega boʻladi[7]. Iso Masihga imon keltirib, tavba qilgan har bir insonni Xudo kechiradi[8]. Shuning uchun Xudoning Oʻzi ham, Iso Masih ham “Najotkor” deb ataladi[9].

Iso Masihga imon keltirgan odam Xudo bilan yarashgani uchun bu dunyodayoq najotga erishgan deb hisoblanadi[10]. Najotga erishgan har bir insonning hayotida Muqaddas Ruh amal qiladi[11]. Najot uzluksiz bir jarayon boʻlib, unga erishgan har bir insonning fikrlashi va xulq–atvori oʻzgaradi va bunday inson oʻz hayotini Xudoni mamnun qilish niyatida yashaydi[12]. Masihiylar qiyomat kuni ham hukm qilinmaydilar[13]. Masihning xochdagi oʻlimi va tirilishi tufayli ular bu dunyoda ham, narigi dunyoda ham najotga egadirlar[14]. Shu sababdan imonlilar oʻlgandan keyin Xudo bilan birga jannatda boʻlishlariga qatʼiy ishonadilar[15].

[1] Hakamlar 3:9, 15, Naximiyo 9:27

[2] 2 Shohlar 22:2-3, 1 Solnomalar 16:35, Zabur 33:5-8, 18-20, 39:18, 77:35, Ishayo 43:3, 11, 49:26, Doniyor 6:27

[3] Chiqish 14:1-31, 15:1-21

[4] Ishayo 42:1-4, 52:13-53:12, Hizqiyol 37:23-25, Zakariyo 3:8-9 ga va MASIH soʻziga qarang.

[5] Matto 1:21, Luqo 2:10-11, 30-31, Havoriylar 4:11-12, Rimliklar 5:9-10

[6] Havoriylar 17:30-31, Rimliklar 1:16-17, 10:12-13

[7] Rimliklar 3:20-24, Efesliklar 2:8-9

[8] Havoriylar 2:38-39, 10:43, 16:30-31, Rimliklar 10:9-10

[9] Luqo 1:47, 69-70, 2:11, Havoriylar 5:31, Filippiliklar 3:20, 1 Timoʻtiy 1:1, 2:3, 2 Timoʻtiy 1:10, Titus 1:3-4

[10] Rimliklar 8:24, 29-30, Efesliklar 2:4-6, 2 Timoʻtiy 1:9

[11] Rimliklar 8:15-16, 2 Korinfliklar 1:21-22, Efesliklar 1:13-14

[12] 1 Butrus 2:1-3, 1 Korinfliklar 1:18

[13] Yuhanno 3:15-16, 36, 5:24, 6:40, 1 Yuhanno 4:15-17, 5:13, Rimliklar 8:1-2, Filippiliklar 1:28, Ibroniylar 9:27-28

[14] 1 Butrus 1:3-5, 2 Butrus 1:3-8, Titus 3:4-7

[15] Luqo 23:42-43, 2 Korinfliklar 5:1-2, 6-8, Filippiliklar 1:21-23, 1 Salonikaliklar 4:16-17, 5:9-10, Vahiy 22:3-5

NAZR

Odamlar Xudoga sajda qilib, oʻz ishonchini va hurmat–ehtiromini bildirish uchun beradigan narsa. Tavrot qonuni boʻyicha ikkita nazr turi boʻlib, bular quyidagilardir:

DON NAZRI

Don nazri aʼlo sifatli bugʻdoy unidan yoki turli tarzda tayyorlangan xamirturushsiz nondan iborat edi[1]. Bu nazrning bir qismi yoki hammasi qurbongohda kuydirilgan, kuydirilmagan qismi esa ruhoniylarga berilgan. Don nazri odatda boshqa biror qurbonlikka, misol uchun, kuydiriladigan yoki tinchlik qurbonligiga qoʻshib keltirilgan[2].

SHAROB NAZRI

Odatda sharob nazri kuydiriladigan yoki tinchlik qurbonligiga qoʻshib keltirilardi. Sharob nazri qurbongohga quyilganda va qurbonlik kuydirilganda, Xudoga yoqimli hid borardi[3].

[1] Levilar 2:1-16, 6:14-23

[2] QURBONLIK soʻziga qarang.

[3] Chiqish 29:40-41 ga va QURBONLIK soʻziga qarang.

NODON

AHMOQ, NODON soʻzlariga qarang.

OLIY KENGASH

Yangi Ahd davrida yahudiylarning siyosiy va diniy kengashi. Bu kengash bosh ruhoniylardan, Tavrot tafsirchilari hamda obroʻli odamlardan iborat edi. Oliy kengashning 70 ga yaqin aʼzosi bor edi. Oliy ruhoniy kengashning boshligʻi edi. Kengash aʼzolari yahudiylarning ijtimoiy, siyosiy va dinga oid masalalarini hal qilish huquqiga ega edilar, ammo Oliy kengash chiqargan muhim qarorlar Rim hukumati tomonidan tasdiqlanishi kerak edi. Masalan, Oliy kengash birortasini oʻlimga hukm qilishi mumkin edi, ammo faqatgina Rim hukumati mana shu hukmni ijro qila olardi. Yurtda tinchlikni saqlab turish uchun Oliy kengash yahudiylarning ham, Rim hukumatining ham manfaatini koʻzlar edi.

OLIY RUHONIY

RUHONIY soʻziga qarang.

OLTIN TUTATQI QURBONGOHI

QURBONGOH soʻziga qarang.

OLTIN XONTAXTA

Akas yogʻochidan yasalgan, usti oltin bilan qoplangan xontaxta. Bu xontaxta Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Quddusdagi Maʼbadning Muqaddas xonasida turar edi. Muqaddas nonlar mana shu xontaxtaning ustiga qoʻyilar edi[1].

[1] Chiqish 25:23-30, 26:35

OMMON XALQI

Bu xalq Ibrohimning jiyani Lut naslidan edi. Lutga qizlari sharob berib, mast qilib qoʻygach, kenja qizi otasi yoniga kirib, otasidan homilador boʻlgan va oʻgʻli Banommini tuqqan edi[1]. Banommidan Ommon xalqi kelib chiqdi. Ommon xalqi xudo Moʻlaxga sajda qilgan. Ular Iordan daryosining sharqida yashaganlar. Ommon xalqi Isroil xalqining dushmani boʻlib, Filist xalqi bilan ittifoq tuzgan. Ommon yurtining poytaxti oʻsha davrda Ommon shahri boʻlib, hozirda Iordaniya mamlakatining poytaxtidir.

[1] Ibtido 19:30-38

OMOLEK XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Omolek xalqi koʻchmanchi xalq boʻlib, asosan Oʻlik dengizning janub va sharq tomonida yashagan. Isroil xalqi Misrdan chiqib kelayotganda, Omolek xalqi ularga hujum qilgan edi. Oʻshandan boshlab Omolek xalqi Isroil xalqining dushmani boʻlib qoldi[1]. Xudo Isroil xalqiga: “Omolek xalqini halok qilib, ularning nomini yer yuzidan oʻchiringlar”, deb amr bergan edi. Yahudo shohi Hizqiyo davridagina Isroil xalqi Xudoning bu amrini bajarib, Omolek xalqini qirib tashladi[2].

[1] Chiqish 17:8-16, Qonunlar 25:17-19, 1 Shohlar 15:2, 30:1-5

[2] 1 Solnomalar 4:43

ORAM

Bu nom Eski Ahdda oramiychada soʻzlashuvchi xalqlar yashaydigan bir nechta hududga nisbatan ishlatilgan. Bu hududlarning biri Furot daryosi boʻyida, hozirgi Suriya mamlakatining shimolida va hozirgi Turkiyaning janubi–sharqida edi. Ibrohim paygʻambar birmuncha vaqt aynan oʻsha hududda istiqomat qilgan, uning qarindoshlaridan baʼzilari oʻsha yerda yashab qolganlar. Furot daryosidan gʻarbga va janubga choʻzilgan, Kanʼon hududiga yaqin boʻlgan yerlarga nisbatan ham Oram nomi ishlatilib, Damashq shahri bu yerlarning markazi hisoblangan. Bu hududlarning hammasi Iskandar Zulqarnayn tomonidan bosib olingandan keyin Suriya nomi bilan tanilgan. Yana SURIYA soʻziga qarang.

ORAMIYCHA

Ibroniychaga yaqin boʻlgan til. Davrlar oʻtgan sari bu til xalqaro tilga aylanib, hozirgi Yaqin Sharq deb ataladigan yerlarda savdo–sotiq, tijorat va ijtimoiy–siyosiy doiralarda ishlatiladigan til boʻlib qoldi. Ossuriyaning tub aholisi oramiy tilida soʻzlashardi. Shu sababdan, oramiy tili Ossuriya tomonidan bosib olingan yerlardagi xalqlarning, Ossuriya yurtida, keyinchalik esa Bobil va Fors yurtlarida yashagan ajnabiy asirlarning soʻzlashuv tiliga aylandi. Shuning uchun Eski Ahdning baʼzi bir qismlari oramiy tilida yozilgan[1]. Iso Masih davrida qadimgi Falastinda yashagan yahudiylar odatda oramiy tilida soʻzlashganlar. Yangi Ahdda oramiycha soʻzlar, iboralar va nomlar koʻp uchraydi, ammo ular asl matnda yunoncha harflar bilan yozilgan.

[1] jumladan, Ezra 4:8-6:18, 7:12-26, Doniyor 2:4-7:28

ORAMIYCHA MATN

Eski Ahdning eng qadimiy toʻliq ibroniycha qoʻlyozmasi Leningrad Kodeksidir. Bu qoʻlyozma taxminan milodiy 1000 yillarda koʻchirilgan. Mazkur qoʻlyozmaning nashr qilingan nusxasi Bibliya Xebraika Stutgartensiya deb ataladi[1]. Eski Ahdning bu qoʻlyozmasidagi bir nechta parcha oramiy tilida yozilgan[2].

[1] IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

[2] ORAMIYCHA soʻziga qarang.

OSMON SHOHLIGI

Xudoning insonlar hayotidagi hukmronligiga va har bir yaratilgan mavjudotning oxiratda yangilanishiga ishora. Bu ibora faqatgina Matto kitobida ishlatilgan boʻlib, “Xudoning Shohligi” maʼnosini bildiradi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun XUDONING SHOHLIGI iborasiga qarang.

OSMON, SAMO

Muqaddas Kitobda bu soʻzlar ostida Xudo yaratgan osmon nazarda tutilgan[1]. Ammo osmon va samo soʻzlari koʻpincha Xudoning va farishtalarning maskanini ham bildiradi[2]. Yangi Ahdda bayon qilinishicha, Iso Masih osmondan tushgan va oʻlib tirilgandan keyin yana osmonga koʻtarilgan[3]. Oxiratda Iso osmondan kelib, oʻliklarni tiriltiradi[4]. Shu kuni Xudo solihlarga abadiy hayotni mukofot qilib beradi, ular Xudo bilan birga jannatda yashaydilar[5]. Bu dunyoda yashayotgan Isoning izdoshlari samoni haqiqiy vatan deb bilishlari[6], oʻsha vatanga koʻz tikib yashashlari kerak[7].

[1] Ibtido 1:6-8, 14-18

[2] Ayub 22:12, Zabur 10:4

[3] Yuhanno 3:13, 6:41-51, 14:2-3, 20:17, Luqo 24:50-51

[4] 1 Salonikaliklar 4:16-17

[5] Matto 5:12, 25:34, 46, 1 Butrus 1:4, 2 Korinfliklar 5:1-2, Filippiliklar 3:13-14, Ibroniylar 12:22-24, Vahiy 21:1-4, 22:1-5

[6] Filippiliklar 3:20

[7] Matto 6:20-21, Kolosaliklar 3:1-2, Ibroniylar 11:13-16

OSSURIYA

Qadimgi qudratli shohlik. Uning poytaxti Naynavo[1] hozirgi shimoliy Iroqda joylashgan edi. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriyaliklar Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni bosib oldilar[2]. Ular Isroil xalqining aksariyat qismini asir qilib olib ketdilar[3]. Ossuriya shohi boshqa xalqlarni Isroil yurtiga majburlab koʻchirdi[4]. Isroil yurtida qolgan odamlar esa oʻsha ajnabiylar bilan quda–andachilik qildilar. Ularning avlodlari Yangi Ahdda aytib oʻtilgan Samariyaliklardir[5]. Miloddan oldingi 612 yilda ittifoqdosh dushman lashkarlari Bobil va Midiya boshchiligida Naynavoni vayron qildilar. Koʻp oʻtmay Ossuriya shohligi oʻz mustaqilligini yoʻqotdi.

[1] Nineviya nomi bilan ham maʼlum
[2] ISROIL soʻziga qarang.
[3] 4 Shohlar 17:1-6
[4] 4 Shohlar 17:24
[5] SAMARIYALIK soʻziga qarang.

OTA, OTAM XUDO, OTAMIZ XUDO…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

PARIZ XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Pariz xalqi Kanʼonning oʻrta qismidagi qirli joylarda yashagan. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

PARVARDIGOR EGAM, PARVARDIGOR EGAMIZ

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

PARVARDIGORI OLAM

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

PAYGʻAMBAR

Xudoning xabarini odamlarga yetkazadigan inson. Eski ahd davrida Isroil xalqining paygʻambarlari xalqni gunohdan tavba qilishga va Xudoga yuz burishga daʼvat qilganlar. Baʼzan ular hatto hukmdorlarning va ajnabiy xalqlarning gunohlarini fosh qilib, ularni ham toʻgʻri yoʻldan yurishga chaqirganlar. Paygʻambarlar oʻz xabarlari orqali kelajakda sodir boʻladigan voqealar haqida bashorat qilganlar, odamlarga dalda berganlar va yuz beradigan falokatlardan xalqni ogohlantirganlar. Odatda ular xabarlarida turli ramziy obrazlardan foydalanganlar. Baʼzi paygʻambarlarning yozib qoldirilgan bashoratlari, vahiylari va xabarlari keyinchalik Eski Ahd tarkibiga kiritilib, bu bitiklar oʻsha paygʻambarlarning nomlari bilan atalgan. Yangi Ahd davrida Xudo baʼzi masihiylarni paygʻambarlik xizmatiga tayinlagan[1]. Bu paygʻambarlar imonlilarga Xudoning soʻzini yetkazganlar[2]. Baʼzan ular Muqaddas Ruh ilhomi bilan bashorat ham qilganlar[3]. Muqaddas Kitobda soxta paygʻambarlar haqida ham aytib oʻtilgan. Ular Xudodan xabar keltiryapmiz, deb odamlarni aldab, yoʻldan urganlar.

[1] 1 Korinfliklar 12:28, Efesliklar 4:11-12
[2] 1 Korinfliklar 14:1-5, 29-33
[3] Havoriylar 11:27-28, 21:10-11

POKLANISH KUNI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

PURIM BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

QADIMIY LOTINCHA TARJIMA

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QADIMIY SURYONIYCHA TARJIMA

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QADIMIY YUNONCHA TARJIMA

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QAROL

Xizmatkorning bir turi boʻlib, shoh tomonidan majburiy xizmatga olingan, iqtisodiy jihatdan shohga qaram boʻlgan shaxs.

QODIR XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

QONUN

Ushbu tarjimada “qonun” yoki “qonunlar” soʻzlari koʻpincha Xudoning Muso orqali Isroil xalqiga bergan qonun–qoidalariga ishora qiladi. Bu qonun–qoidalar Tavrotda yozilgan. Qonunlarda Xudoning Isroil xalqi bilan tuzgan ahd shartlari va qoidalari qayd etilgan.

Qonunlar oʻnta amr bilan boshlangan[1]. Bu amrlarni Xudo Oʻz qoʻli bilan ikki tosh lavhaga yozgan. Bu lavhalar Ahd sandigʻida saqlangan[2]. Qonunlarning toʻliq majmuasi Isroil xalqining diniy va ijtimoiy hayotiga oid koʻplab batafsil qoidalarni oʻz ichiga olgan. Xudoga sajda qilish, qurbonliklar va nazrlar keltirish, poklik, Shabbat kuniga rioya qilish, bayramlarni nishonlash, vorislik, yoʻqolgan yoki oʻgʻirlangan narsalar, halol va harom jonivorlar, axloqiy hayotga oid yoʻl–yoʻriqlar va qoidalar shular jumlasidandir.

Isroil xalqi qonunlarni bajarish orqali Xudoga boʻlgan sadoqatini yaqqol koʻrsatardi[3]. Iso Masih, barcha qonunlar “Egangiz Xudoni butun qalbingiz bilan, jonu dilingiz bilan, butun ongingiz bilan seving” va “Oʻzgani oʻzingizni sevganday seving” degan amrlarda mujassamdir, deb aytgan[4]. Qonunlar Xudoning ezgulik va solihlik mezoni boʻlib xizmat qiladi, insonning gunohkor ekanligini ochiq–oydin koʻrsatadi[5].

[1] Chiqish 20:1-17
[2] Chiqish 25:16, 34:1, 28
[3] Qonunlar 7:7-15, 8:1-20
[4] Matto 22:35-40, Luqo 10:25-37
[5] Rimliklar 7:7-13

QOYA

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

QUDDUS

Quddus Oʻrta yer dengizidan qariyb 50 kilometr sharqda, togʻ tizmasida joylashgan. Ilgari bu shahar togʻdagi qalʼa boʻlgan, keyinchalik esa kengayib, atrofdagi qirlar va vodiylarni oʻz ichiga olgan. Miloddan oldingi 1000 yilda shoh Dovud Quddusni bosib olgandan keyin shahar Isroil xalqi uchun siyosiy va diniy markazga aylangan.

Qadimda Quddus shahrining nomi Salim edi. Salim shohi va ruhoniysi Maliksidiq Ibrohim bilan uchrashib, uni duo qilgan[1]. Keyinroq Xudo Ibrohimga oʻgʻli Isʼhoqni shu shaharga yaqin joyda qurbonlik qilishni buyurgan[2]. Isroil xalqi Kanʼon yurtini bosib olgandan keyin Quddusni qoʻlga kiritgan, ammo shaharning tub aholisi — Yobus xalqi u yerda yashab qolavergan[3]. Dovud barcha Isroil qabilalarining shohi boʻlgandan keyin Yobuslarning qalʼasini, yaʼni Quddusni[4] qoʻlga kiritgan va uni oʻz shohligining poytaxti qilgan[5]. Dovud Ahd sandigʻini Quddusga keltirgan va Quddus Ahd sandigʻining doimiy maskani boʻlib qolgan[6]. Dovud Quddusda Xudoga atab Maʼbad qurmoqchi boʻlgan, ammo Maʼbadni Dovud emas, balki uning oʻgʻli shoh Sulaymon qurgan[7].

Miloddan oldingi 586 yilda Quddusni Bobil qoʻshini bosib olgan. Shahardagi binolar va Maʼbad talon–taroj qilinib, ularga oʻt qoʻyilgan, shahar devorlari buzilgan, aholisi esa asirlikka olib ketilgan[8]. Miloddan oldingi 538 yilda, Fors imperiyasi hukmronligi davrida yahudiylarga oʻz vataniga qaytishga va Maʼbadni qayta qurishga ijozat berilgan[9]. Miloddan oldingi 445 yilda Fors shohi amaldori Naximiyo Quddusga borib, shahar devorlarining qurilishiga boshchilik qilgan. Miloddan oldingi 332 yilda Quddus shahri hech bir qarshiliksiz Iskandar Zulqarnaynga taslim boʻlgan. Miloddan oldingi 63 yilga qadar, taxminan 100 yil davomida Quddus shahri mustaqil yahudiy davlatining poytaxti boʻlgan. Miloddan oldingi 63 yilda esa bu yurt Rim imperiyasi tomonidan bosib olingan va unga qaram boʻlib qolgan.

Iso Masih, yahudiy urf–odatlariga koʻra, belgilangan diniy bayramlar paytida Quddusni ziyorat qilgani borardi[10]. U Quddusda Fisih bayrami ayyomida qoʻlga olingan va oʻlimga hukm qilinib, xochga mixlangan. Iso Masih oʻlikdan tirilgandan keyin Quddusda shogirdlariga zohir boʻlgan. Iso ularga, Xudo sizlarni Muqaddas Ruhga choʻmdirmaguncha Quddusda qolinglar, deb buyurgan[11]. Isoning izdoshlari birinchi marta Quddusda quvgʻin qilinganlar[12]. Milodiy 66 yilda Yahudiya viloyatining aholisi Rim hukumatiga qarshi isyon koʻtargan. Milodiy 70 yilda Rimliklar Titus boshchiligida Quddusni yana qoʻlga kiritib, shaharni va Maʼbadni yer bilan yakson qilganlar. Shunday qilib, Isoning bashorati amalga oshgan[13].

Samoviy Quddus deganda Xudoning samodagi maskani nazarda tutiladi, kelajakda esa bu maskan yer yuzida boʻladi[14].

[1] Ibtido 14:17-20, Ibroniylar 7:1-2

[2] Ibtido 22:1-2 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

[3] Hakamlar 1:21
[4] SION soʻziga qarang.
[5] 2 Shohlar 5:6-7
[6] 2 Shohlar 6:1-19
[7] 2 Shohlar 7:1-17, 3 Shohlar 5:1-6:38
[8] 4 Shohlar 25:8-17, 2 Solnomalar 36:13-21
[9] Ezra 1:1-11

[10] Luqo 2:41-42, Yuhanno 4:45, 7:2-4, 10, 10:22-23

[11] Havoriylar 1:3-5, 2:1-13
[12] Havoriylar 8:1-3
[13] Luqo 19:41-44, 21:5-6
[14] Ibroniylar 12:22, Vahiy 21:2-3

QUMRON QOʻLYOZMALARI

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QURBONGOH

Toshdan yoki loydan qurilgan maxsus joy. Qadimda odamlar qurbongohlarda nazrlar va qurbonliklar kuydirganlar, tutatqi tutatganlar. Qurbongoh muqaddas hisoblangan.

Muqaddas Kitobning koʻp oʻrinlarida “qurbongoh” soʻzi Muqaddas chodirning hovlisidagi, keyinchalik esa Maʼbadning hovlisidagi bronza qurbongohga nisbatan ishlatilgan. Ruhoniylar Isroil xalqi uchun har xil qurbonliklar va nazrlar kuydirishda bronza qurbongohdan foydalanganlar.

BRONZA QURBONGOH, QURBONLIK KUYDIRILADIGAN QURBONGOH

Bronzadan yasalgan bu qurbongoh Muqaddas chodirning hovlisida, keyinchalik esa Maʼbad hovlisida oʻrnashtirilgan edi.

TUTATQI QURBONGOHI, OLTIN TUTATQI QURBONGOHI

Akas yogʻochidan yasalgan, usti toza oltin bilan qoplangan qurbongoh. Bu qurbongoh Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Maʼbadning Eng muqaddas xonasi oldida oʻrnashtirilgan edi. Ruhoniylar bu qurbongoh ustida Isroil xalqi uchun tutatqi tutatardilar.

QURBONLIK

Xudoga sajda qilish uchun buqa, qoʻzi, echki, kaptar yoki musicha kabi jonivorlar qurbonlik qilinardi. Jonivor soʻyilgandan keyin, uning bir qismi Xudoga yoqimli hid boʻlishi uchun nazr sifatida qurbongohda kuydirilgan. Qolgan qismi esa ruhoniylarga berilgan yoki sajda qiluvchilar tomonidan yeyilgan. Isroil xalqi Xudoga shukrona aytish, Xudodan marhamat va baraka tilash, gunohlari uchun kechirim soʻrash maqsadida qurbonliklar keltirgan. Eski Ahdda aytib oʻtilgan beshta qurbonlik turi quyidagicha:

KUYDIRILADIGAN QURBONLIK, KUYDIRILADIGAN NAZR

Bu turdagi qurbonlikning hamma aʼzolari qurbongohda batamom kuydirilgan. Bunday qurbonlikni keltirishdan asosiy maqsad — qurbonlikni kuydirganda chiqayotgan hid bilan Xudoni mamnun qilish edi. Levilar 1:1-17, 6:8-13 ga qarang.

TINCHLIK QURBONLIGI, TINCHLIK NAZRI

Bu turdagi qurbonlikning bir qismi qurbongohda kuydirilgan, qolgani esa ruhoniylarga berilgan yoki sajda qiluvchilar tomonidan yeyilgan. Xudoga shukrona tariqasida yoki Undan yordam, marhamat va baraka soʻrab keltirilgan bu qurbonlik turi boshqa qurbonliklarga qaraganda koʻp qilingan. Koʻpincha Eski Ahdning ibroniycha matnida “tinchlik qurbonligi” iborasi “qurbonlik” soʻzi bilan ifodalangan. Levilar 3:1-17, 7:11-21 ga qarang.

SHUKRONA QURBONLIGI, SHUKRONA NAZRI

Tinchlik qurbonligi va tinchlik nazri shu nomlar bilan ham atalgan. Levilar 7:11-15 ga qarang.

GUNOH QURBONLIGI

Bu turdagi qurbonlikni birortasi bilmay qilgan gunohi uchun Xudodan kechirim soʻrab keltirgan. Bulgʻangan odamni poklash uchun keltiriladigan bu qurbonlik poklanish marosimining bir qismi edi. Qurbonlikning qoni bir necha usul bilan poklanish marosimida ishlatilgan. Qurbonlikning bir qismi qurbongohda kuydirilgan, qolgani esa yo ruhoniylarga berilgan yoki qarorgoh tashqarisida halol joyda kuydirib yuborilgan. Levilar 4:1-5:13, 6:24-30 ga qarang.

AYB QURBONLIGI

Gunoh qurbonligining maxsus turi. Biror odam boshqasini aldaganda, oʻgʻrilik qilganda yoki boshqa birovga moddiy zarar yetkazganda ayb qurbonligini keltirgan. Birortasi Xudoga bagʻishlangan narsani oʻzlashtirib olganda ham ayb qurbonligini keltirishi kerak edi. Aybdor odam bu qurbonlikni keltirish bilan birga, oʻgʻirlagan yoki zarar yetkazgan narsaning toʻliq narxini, buning ustiga oʻsha narsa qiymatining 20 foizini jarima sifatida toʻlagan. Levilar 5:14-6:7, 7:1-10 ga qarang.

QURBONLIK KUYDIRILADIGAN QURBONGOH

QURBONGOH soʻziga qarang.

QUROLBARDOR

Qadimda lashkarboshining qurollarini koʻtarib yuruvchi jangchi.

QURʼA

Qurʼa tashlashda yogʻoch boʻlaklari yoki toshlar ishlatilgan boʻlib, shu orqali Xudoning xohish–irodasi aniqlangan. Baʼzan odamlar qurʼa tashlab, Xudodan biror ishni qanday yoki qachon qilish kerakligini soʻrashgan.

QUTLUGʻ KECHA

Iso Masih Oʻz oʻlimidan oldin shogirdlari bilan birga Fisih taomini tanovul qilgan[1]. Oʻsha kecha Iso shogirdlariga, sizlar birga taom tanovul qilganingizda, Meni xotirlanglar, deb buyurgan. Iso Masihning izdoshlari Uning bu amriga itoat etib, tez–tez yigʻilib turardilar va birgalikda taom tanovul qilardilar. Ular taomni tanovul qilganlarida, Iso buyurganday non sindirib yerdilar va sharobdan ichardilar[2]. Shu tarzda ular Iso Masihga oʻz ehtiromini koʻrsatib, Iso ularning gunohlari uchun qurbon boʻlganiga ishonganlarini tasdiqlar edilar[3], Iso Oʻz sevgisini qanday namoyon qilganini xotirlar edilar. Iso ularni qanday sevgan boʻlsa, shogirdlar ham bir–birlarini shunday sevishlari kerak edi[4].

[1] Luqo 22:14-20
[2] Havoriylar 2:42, 46, 20:7
[3] 1 Korinfliklar 10:16-17, 21, 11:17-34
[4] Yuhanno 15:9-17

QOʻL TEGIRMON

Ikkita yassi tosh. Bu toshlar yordamida don yanchilib, un qilinar edi. Ustki tosh odatda dumaloq boʻlib, oʻrtasida teshigi bor edi. Shu teshikdan don solinardi. Ustki toshning dastasi boʻlgan. Shu dastadan ushlab, ustki toshni ostki tosh ustida yurgʻizganlar.

QOʻZI

Qadimda qoʻzi va boshqa halol hayvonlar Xudoga qurbonlik qilingan[1]. Tavrotga koʻra, Isroil xalqi Muqaddas chodirda, keyinchalik esa Maʼbadda qurbonliklar keltirishi kerak edi. Ular har kuni ertalab va kechqurun, yangi oy chiqqanda va belgilangan bayramlarda qoʻzilarni qurbonlik qilardilar[2]. Har yili nishonlanadigan Fisih bayramida hamma oʻz uyida olovda pishirilgan qoʻzi goʻshtini isteʼmol qilardi[3]. Shunday qilib, ular Xudo Isroil xalqining toʻngʻich oʻgʻillarini Misrdagi oxirgi falokatdan Fisih qurbonligi orqali qutqarganini eslashardi[4]. Odamlar har qanday nopoklikdan tozalanish uchun oʻtkaziladigan poklanish marosimlarida ham qoʻzilarni qurbonlik qilishardi[5].

Ishayo paygʻambar odamzodning gunohini oʻz boʻyniga oladigan Xudoning quli haqida bashorat qilgan. Xudoning bu quli boʻgʻizlanishga olib ketilayotgan qurbonlik qoʻzisiga oʻxshatilgan[6]. Yahyo paygʻambar Iso Masihni butun dunyoni gunohlardan poklaydigan Xudoning Qoʻzisi deb ataydi[7]. Iso Masih Fisih bayrami ayyomida xochga mixlangan. Bir necha yillar oʻtib Pavlus, Iso Masih bizning Fisih qurbonligimiz boʻldi, deb taʼlim bergan[8]. Vahiy kitobida Iso Masih boʻgʻizlangan Qoʻzi kabi tasvirlangan[9]. Oʻsha Qoʻzi Xudoning dushmanlari ustidan gʻolib chiqadi va Xudo bilan birga abadiy hukmronlik qiladi[10].

[1] Ibtido 4:4, 15:9, 22:7

[2] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun QURBONLIK va BAYRAMLAR soʻzlariga qarang.

[3] Chiqish 12:1-13
[4] Chiqish 12:26-27
[5] Levilar 12:6-7, 14:10-14, 19-20
[6] Ishayo 53:6-7
[7] Yuhanno 1:29, 36
[8] 1 Korinfliklar 5:7
[9] Vahiy 5:6-14, 7:9-17
[10] Vahiy 17:14, 21:22-27, 22:1-5

RABBIMIZ ISONI XOTIRLASH UCHUN NON SINDIRISH

QUTLUGʻ KECHA iborasiga qarang.

RABBIY XUDO, RABBIM XUDO, RABBIMIZ XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

ROMLAR

Muqaddas chodirning maxsus yasalgan qismlari. Kumush tagliklarga oʻrnatilgan romlar tik qilib, yonma–yon qoʻyilardi. Chodirning ikki yon devori va orqa devori shu romlardan iborat boʻlgan.

RUHONIY

Diniy xizmat va marosimlarni oʻtkazish uchun maxsus tayyorlangan kishi. Qadimgi Isroilda Tavrotga koʻra, ruhoniy Levi qabilasidan, Musoning akasi Horun avlodidan boʻlishi shart edi. Ruhoniylar Muqaddas chodirda, keyinchalik Quddusdagi Maʼbadda xizmat qilganlar. Ular sajda qilishda bosh boʻlardilar, qurbonliklar keltirardilar, diniy rasm–rusum va marosimlar oʻtkazardilar. Ruhoniylarga xizmatda levilar yordam berardilar[1]. Muqaddas chodirning Muqaddas xonasiga, keyinchalik esa Maʼbadning Muqaddas xonasiga faqatgina ruhoniylar kirishga haqli edilar. Ruhoniylarga Isroilda yer ulush qilib berilmagan edi. Tavrotga koʻra, ular keltirilgan qurbonliklardan ulush olib, kundalik ehtiyojlarini qondirishardi[2]. Ruhoniylarga odamlar orasidagi kelishmovchiliklarni hal qilish va Xudoning qonun–qoidalarini xalqqa oʻrgatish vazifasi topshirilgan edi.

OLIY RUHONIY

Isroil xalqining eng muhim va eng yuqori lavozimdagi ruhoniysi. Oliy ruhoniy oʻz vazifasini ado etish uchun maxsus liboslar kiygan. Bu liboslar efod, rido, naqshli koʻylak, salla, belbogʻ va oʻn ikkita qimmatbaho tosh qadalgan koʻkrakpechdan iborat edi[3]. Oliy ruhoniy bir yilda bir marta — Poklanish kunida oʻzining eng muhim vazifasini bajargan. Oʻsha kuni oliy ruhoniy Muqaddas chodirning, keyinchalik Maʼbadning Eng muqaddas xonasiga kirgan. Bu xonada u oʻzini va Isroil xalqini gunohdan poklash marosimini oʻtkazgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan POKLANISH KUNI iborasiga qarang.

[1] LEVI, LEVILAR soʻzlariga qarang.
[2] Sahroda 18:8-20
[3] Chiqish 28–bob va Levilar 8:6-9

ROʻZA TUTISH

Muqaddas Kitobda roʻza muhim ahamiyatga egadir. Inson ilojsiz vaziyatlarga tushib qolganda, savob uchun emas, balki toat–ibodatga berilib, Xudoning madadiga muhtojligini koʻrsatish maqsadida roʻza tutadi. Insonning hayotida jiddiy muammolar paydo boʻlganda ovqat yeyish kabi jismoniy ehtiyojlar ahamiyatsiz boʻlib koʻrinadi.

Tavrotga koʻra, Isroil xalqi gunohlaridan tavba qilganini koʻrsatish uchun Poklanish kuni roʻza tutishi kerak edi[1]. Shuningdek, Isroil xalqi Bobilda surgunda boʻlganda ham, surgundan keyingi davrlarda ham qaygʻuli voqealarni xotirlash maqsadida har yili roʻza tutgan. Maʼbadning vayron qilinganini xotirlab roʻza tutganlari buning bir misolidir[2].

Belgilangan roʻzalardan tashqari, Isroil xalqi boshqa holatlarda ham roʻza tutgan. Masalan, birortasi yaqin odamining oʻlimidan keyin oʻz qaygʻusini ifoda etish[3], mushkul vaziyatda Xudodan yordam soʻrash[4], oʻz gunohidan tavba qilganini yoki boshqalarga hamdardligini koʻrsatish maqsadida roʻza tutgan[5]. Roʻza odatda ibodat bilan bogʻliq boʻlib, Xudodan yoʻl–yoʻriq olish va madad tilash uchun[6], birovning mushkulini oson qilish uchun tutilardi[7]. Isroil xalqi orasida, roʻza tutgan odam Xudodan albatta javob oladi, degan qarash keng tarqala boshlagan edi[8]. Ammo Eski Ahd davridagi paygʻambarlar bu qarashning mutlaqo notoʻgʻri ekanini aytganlar. Ularning taʼkidlashicha, odam roʻzani xudbin niyatda tutishi kerak emas, aksincha roʻza paytida insonning oʻy–xayoli va xatti–harakatlari Xudoga manzur boʻlishi shart[9].

Yangi Ahd davrida yahudiy din arboblari va ularning shogirdlari haftada ikki martadan roʻza tutishgan. Ammo Iso Masihning shogirdlari Uning yer yuzidagi xizmati paytida roʻza tutmaganlar, Iso osmonga koʻtarilgandan keyin esa roʻza tutadigan boʻldilar[10]. Iso Masihning taʼlimoti boʻyicha, odam boshqalarning eʼtiborini oʻziga jalb qilmasdan roʻza tutishi kerak[11].

[1] Levilar 16:29-31, 23:26-29

[2] Zakariyo 7:3-5, 8:19 oyatlarga va Zakariyo 8:19 izohiga qarang.

[3] 2 Shohlar 1:12

[4] Naximiyo 1:4, Ester 4:3

[5] 1 Shohlar 7:6, Ezra 10:6, Naximiyo 9:1-2, Doniyor 9:3-4, Yunus 3:5-8

[6] 2 Shohlar 12:15-23, 2 Solnomalar 20:3-4, Ezra 8:21-23

[7] Ester 4:15-17, Zabur 34:13
[8] Ishayo 58:3
[9] Ishayo 58:3-12, Yeremiyo 14:10-12
[10] Mark 2:18-20, Havoriylar 13:2-3, 14:23
[11] Matto 6:16-18

SADDUQIY

Iso Masih davrida yahudiylarning muhim bir diniy mazhabi. Bu mazhab asosan ruhoniylardan va zodagonlardan iborat edi. Sadduqiylar katta siyosiy kuchga ega boʻlib, Maʼbad maʼmuriyatiga ham hukmini oʻtkazardilar. Oliy kengash aʼzolarining koʻpchiligi Sadduqiylardan edi. Farziylardan farqli ravishda, ular ogʻzaki tarqalgan urf–odatlarni qabul qilmasdilar, faqat Tavrotda yozilgan qonun–qoidalarga rioya qilardilar, oʻliklarning tirilishiga ham ishonmas edilar. Iso bilan Sadduqiylar orasida koʻp kelishmovchiliklar boʻlgan.

SAMARIYA

Miloddan oldingi 885-874 yillarda hukmronlik qilgan shoh Omri davridan boshlab, Samariya Isroilning, yaʼni shimoliy shohlikning[1] poytaxti boʻldi[2]. Eski Ahdda baʼzan Samariya degan nom Isroil shohligi oʻrnida ham ishlatilgan[3]. Yangi Ahdda esa bu nom ostida Iordan daryosining gʻarbidagi, Jaliladan janubdagi yerlar nazarda tutilgan. Samariya Rim imperiyasining Yahudiya viloyati hududida edi.

[1] ISROIL soʻziga qarang.
[2] 3 Shohlar 16:23-24
[3] 3 Shohlar 13:32, 4 Shohlar 17:24

SAMARIYALIK

Yangi Ahd davrida Samariyada tugʻilgan odam[1]. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriyaliklar Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni bosib olgandan keyin aholisining aksariyat qismini asir qilib olib ketdilar. Samariya hududiga esa ajnabiy xalqlar majburan koʻchirildi[2]. Bir necha asrlardan keyin yunonlar ham bu joylarga oʻrnashib olganlar. Shuning uchun Rim imperiyasi davrida Samariya aholisining etnik tarkibi aralash boʻlgan. Samariyaliklar va yahudiylar orasida adovat bor edi. Samariyaliklar faqatgina oʻzlarining Tavrotini Xudo yuborgan muqaddas bitik deb bilardilar. Ularning Tavrot nusxasi yahudiylarning Tavrotidan farq qilar edi. Samariyaliklar Xudoga Quddusda emas, balki Garizim togʻida sajda qilganlar[3]. Ular taxminan miloddan oldingi 400 yilda Garizim togʻida maʼbad qurganlar. Bu maʼbad taxminan miloddan oldingi 128 yilda yahudiylar tomonidan vayron qilingan. Buning oqibatida yahudiylar va Samariyaliklar orasidagi adovat yanada kuchaygan.

[1] SAMARIYA soʻziga qarang.

[2] 4 Shohlar 17:1-6, 24-41

[3] Yuhanno 4:20 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

SAMO

OSMON, SAMO soʻzlariga qarang.

SAMOVIY XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

SANDIQ

AHD SANDIGʻI iborasiga qarang.

SANDIQNING QOPQOGʻI

AHD SANDIGʻINING QOPQOGʻI iborasiga qarang.

SARDOBA

Yomgʻir suvini toʻplash va saqlash uchun barpo qilingan sunʼiy hovuz. Chuqur qazilgandan keyin chuqurning hamma yogʻiga toshlar zich qilib terib chiqilardi, toshlar usti suvalib, shu tariqa sardobalar yasalardi. Bundan tashqari, sardobalar katta qoyalarni oʻyib ham yasalardi.

SARVARI OLAM

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

SEVMOQ

Ibroniy va yunon matnlarida “sevgi” tushunchasini ifodalaydigan bir nechta soʻz ishlatilgan boʻlib, ular mazkur tarjimada “sevgi, muhabbat, sevmoq, yaxshi koʻrmoq” kabi soʻzlar bilan berilgan. Muqaddas Kitobda bu soʻzlar nafaqat odamlarning oʻzaro munosabatini, balki ularning Xudo bilan boʻlgan yaqin munosabatini koʻrsatish uchun ham ishlatilgan. Odatda oʻzaro munosabat oʻrnatib, ahd[1] tuzgan ikki tomon bir–biriga nisbatan sadoqatli va iltifotli boʻlishi talab etiladi.

Eski Ahdda buning eng yorqin misoli Xudoning Isroil xalqi bilan boʻlgan munosabatidir. Isroil xalqi Xudoning sevgisini qozonmagan boʻlsa ham, Xudo ularni qanchalik sevishini koʻrsatish uchun ular bilan ahd tuzishga qaror qilgan[2]. Bu ahdning shartiga koʻra, Isroil xalqi Egasi Xudoni butun qalbi bilan, jonu dili bilan, butun vujudi bilan sevishi va Uning amrlarini bajarishi kerak edi[3]. Oʻsha amrlardan birida aytilishi boʻyicha inson oʻzgani oʻzini sevganday sevishi kerak[4].

Iso Masih Xudoni va boshqalarni sevish haqidagi amrlarni Tavrotning eng muhim amrlari deb hisoblagan[5]. U Oʻz shogirdlariga, bir–biringizni sevinglar, amrlarimga amal qilinglar, deb buyurgan[6]. Isoning Oʻzi ham samoviy Otasini qanchalik sevishini koʻrsatish uchun Uning amrlarini toʻliq bajargan[7].

Xudo butun odamzodga boʻlgan sevgisini koʻrsatish maqsadida bu dunyoga Oʻzining yagona Oʻgʻli Iso Masihni yuborgan edi. Iso Masih odamzodning gunohi uchun qurbon boʻldi. Isoga ishongan har bir inson gunohlaridan butunlay poklanadi va abadiy hayotga ega boʻladi[8]. Xudo sevgi manbai boʻlgani uchun Unga ishonganlar ham Xudodan namuna olib, bir–birlarini yaxshi koʻrishlari kerak[9].

[1] AHD soʻziga qarang.
[2] Qonunlar 7:6-9
[3] Qonunlar 6:5, 11:1
[4] Levilar 19:18
[5] Mark 12:28-34
[6] Yuhanno 13:34-35, 14:15, 21-24, 15:12, 17
[7] Yuhanno 14:31, 15:9-10

[8] Yuhanno 3:16, 1 Yuhanno 4:9-10, Rimliklar 5:8

[9] 1 Yuhanno 4:7-8, 11-12, 16, 19-21

SIDON

FINIKIYA soʻziga qarang.

SINAGOGA

Yahudiylar toat–ibodat qilishlari, Muqaddas bitiklarni oʻqib–oʻrganishlari va diniy taʼlim olishlari uchun yigʻiladigan joy, ibodatxona. Sinagogalarda qurbonliklar keltirilmagan, qurbonliklar faqat Quddusdagi Maʼbadda keltirilar edi.

SION

Shoh Dovud Yobus xalqidan tortib olgan Quddusning bir qismi Sion qalʼasi deb atalardi[1]. Bu joy Dovud qalʼasi deb nom oldi. Keyinchalik esa Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb ataladigan boʻldi. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan.

[1] 2 Shohlar 5:6-9

SIPOH

Qadimda shohning lashkari safida xizmat qilgan jangchi.

SOVURISH, SHOPIRISH

SOVUT

Tanani nayza, qilich yoki oʻq zarbidan saqlash uchun kiyiladigan zirhli harbiy kiyim. Sovutlar odatda hayvon terisidan qilingan, ammo baʼzan temir va bronzadan ishlangan. Temir va bronza sovutlar juda qimmat boʻlgan. Kamonkashlar va aravakashlar jang paytida himoyalanish maqsadida sovut kiyganlar, chunki ularning qoʻllari band boʻlgani uchun qalqon koʻtara olmasdilar. Baʼzan jang otlariga ham sovut kiydirilgan.

SOYLIK

Ikki adir oraligʻidagi pastlik. Yaqin Sharqda baʼzi soyliklar vodiy kabi keng, baʼzilari esa jar kabi chuqur va tor boʻladi. Yogʻingarchilik mavsumida soylikda suv oqadi, boshqa paytlarda esa suvi qurib qoladi.

SURGUN

Bu soʻz ostida odatda Isroil va Yahudo shohliklari dushmanlar tomonidan bosib olinib, aholisining aksariyat qismi boshqa yurtga surgun qilingan davr nazarda tutiladi. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Isroil va Yahudo xalqlari Xudoning hukmi oqibatida surgun qilinganlar, chunki ular Xudoning Muso orqali tuzgan ahdiga sodiq boʻlmagan edilar[1].

Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriya Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni bosib oldi. Ossuriyaliklar Isroil poytaxti Samariyani qoʻlga kiritgandan keyin yurt aholisining aksariyatini Ossuriyaning turli hududlariga asir qilib olib ketdilar[2]. Isroil yurtiga esa ajnabiy xalqlarni majburlab koʻchirdilar[3].

Miloddan oldingi 605 yildan boshlab, Bobilliklar Yahudoga, yaʼni janubiy shohlikka qayta–qayta hujum qildilar. Bu hujumlar oqibatida ular baʼzi yahudiylarni Bobilga asirlikka olib ketdilar. Doniyor paygʻambar deb tanilgan yosh yigit ham mana shu asirlar orasida edi[4]. Nihoyat, miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar Yahudo poytaxti Quddusni qoʻlga kiritib, uni vayron qildilar[5]. Yurt aholisining aksariyatini asir qilib olib ketdilar[6]. Asirga olinmagan yahudiylar Misrga qochib bordilar[7].

Yahudiylar Bobil surgunida boʻlganlarida ham oʻzlariga uy qurganlar, tijorat va dehqonchilik bilan shugʻullanganlar. Ular oʻz diniy urf–odatlariga rioya qilgan holda, milliy oʻzligini saqlab qolganlar. Doniyor va Hizqiyol paygʻambarlar mana shu surgun davrida faoliyat koʻrsatganlar. Keyinchalik Yahudo yurti Forslar hukmronligi ostida boʻlganda, yahudiylardan baʼzilari Zarubabel va Ezra boshchiligida Yahudoga qaytib borganlar va Quddusda Maʼbadni qayta qurishni boshlaganlar[8]. Oradan yillar oʻtib, Fors shohi xizmatidagi yahudiy amaldori Naximiyo ham Yahudoga qaytgan va Quddus devorlarini qayta qurish ishlariga boshchilik qilgan[9].

Koʻp yahudiylar ona yurtlaridan uzoqda yashashda davom etaverganlar. Jumladan, Ester kitobida Fors shohligida yashagan yahudiylar toʻgʻrisida hikoya qilingan. Bu voqealar miloddan oldingi beshinchi asrda Fors shohligining poytaxti Shushanda boʻlib oʻtgan. Bobil va Misrdagi Iskandariya shaharlari uzoq yillar davomida yahudiylarning diniy taʼlim markazlari boʻlib xizmat qilgan.

[1] 4 Shohlar 17:7-23, 24:1-4, 2 Solnomalar 36:13-21, Yeremiyo 25:1-11

[2] 4 Shohlar 17:5-6
[3] 4 Shohlar 17:24
[4] Doniyor 1:1-6
[5] 4 Shohlar 24:20-25:17, Yeremiyo 52:1-16

[6] 4 Shohlar 24:13-16, 25:11-12, 2 Solnomalar 36:20, Yeremiyo 52:15, 28-30

[7] 4 Shohlar 25:25-26, Yeremiyo 43:1-7
[8] Ezra 1:1-5, 2:1-2, 70, 7:1-7
[9] Naximiyo 1:1-6:16

SURIYA

Muqaddas Kitobda Furot daryosining gʻarb tomonidagi hududga nisbatan ishlatilgan nom. Bu yerlar hozirgi Suriya mamlakatining bir qismini, Turkiyaning janubi–sharq tomonini va Livanni oʻz ichiga olgan. Miloddan oldingi 332 yilda Iskandar Zulqarnayn bu yerlarni bosib olgan edi. Iskandarning oʻlimidan keyin Suriyada yunonlar sulolasi hukmronlik qilgan. Miloddan oldingi 64 yilda Suriya Rim imperiyasi tomonidan bosib olingan. Yunon va Rim hukmronliklari davrida Suriyaning poytaxti Antioxiya shahri boʻlgan. Bu shahar hozirgi Turkiya mamlakatining Antakiya shahriga yaqin edi. Suriyaning yunonlar istilosidan oldingi tarixi haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun ORAM soʻziga qarang.

SUVGA CHOʻMDIRMOQ, SUVGA CHOʻMDIRILMOQ

Muhim diniy marosimlardan biri boʻlib, bu marosim orqali inson oʻzini Xudoga bagʻishlaganini koʻrsatardi. Tavrot qonunlari boʻyicha, inson nopoklikdan tozalanish uchun suv bilan yuvinib, poklanish marosimini oʻtkazar edi[1]. Keyinchalik, Iso Masih davrida Yahyo paygʻambar odamlarni suvga choʻmdirilishga daʼvat etgan. Bu suvga choʻmdirilish marosimi, insonning gunohdan yuz oʻgirganini va hayotini Xudoga bagʻishlab, Unga itoatkorlik bilan yashashga qaror qilganini bildiradi. Iso Xudoning irodasini toʻla bajarish uchun Yahyo tomonidan suvga choʻmdirilgan[2]. Iso butun yurt boʻylab taʼlim berib yurganda, uning shogirdlari ham Yahyoga oʻxshab odamlarni suvga choʻmdirar edilar[3].

Iso Masih osmonga koʻtarilib ketishidan oldin shogirdlariga: “Boringlar, barcha xalqlardan shogird orttiringlar. Ularni Ota, Oʻgʻil va Muqaddas Ruh nomi bilan suvga choʻmdiringlar”, deb amr bergan[4]. Oʻsha paytdan beri suvga choʻmdirilish marosimi Isoning oʻlimi va tirilishining timsoli boʻlib xizmat qilib kelmoqda. Suvga choʻmgan inson eski hayoti uchun oʻlib, yangi hayot uchun tirilgan hisoblanadi[5]. Suvga choʻmdirilish yana imonlilar Isoning qoni orqali gunohdan poklanganining ham timsolidir[6].

[1] Misol uchun, Chiqish 29:1-4, 30:17-21, Levilar 14:8-9, Sahroda 8:7 ga qarang, yana Zabur 50:4, Hizqiyol 36:25 ga qarang.

[2] Matto 3:13-15
[3] Yuhanno 3:22-26, 4:1-3
[4] Matto 28:18-20

[5] 1 Butrus 3:21, Rimliklar 6:1-5, Kolosaliklar 2:12

[6] Havoriylar 22:16, 1 Yuhanno 1:7, Ibroniylar 10:10, 22

SUYANGAN QOYA

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

TAVROT

“Tavrot” soʻzi ibroniycha “toʻrah” soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, maʼnosi “qonun” demakdir. Baʼzan ibroniycha “toʻrah” soʻzi tor maʼnoda Muqaddas Kitobning dastlabki beshta kitobiga — Ibtido, Chiqish, Levilar, Sahroda, Qonunlarga nisbatan ishlatiladi. Ushbu tarjimada ham “Tavrot” soʻzi odatda Muqaddas Kitobning dastlabki beshta kitobiga ishora qiladi. Bu kitoblarda dunyoning yaratilishi, Isroil xalqining Muso boshchiligida Misrdan chiqishi, Xudo Muso orqali Isroil xalqiga bergan qonunlar va koʻplab voqealar bayon etilgan. Tavrot kitoblarining muallifi Muso paygʻambardir. Shu sababdan baʼzan Tavrot “Musoning Tavrot kitobi”, “Musoning kitobi” yoki “Musoning qonuni” deb ataladi.

TAVROT TAFSIRCHISI

Musoning qonunlarini mukammal bilgan ziyoli odam. Tavrot tafsirchilari Xudoning qonunlaridan xalqqa taʼlim berganlar. Ularning baʼzilari ibroniycha Muqaddas bitiklardan nusxa koʻchirish bilan shugʻullanganlar. Tavrot tafsirchilari Isroil xalqi orasida obroʻ–eʼtiborga ega boʻlib, jamiyatga kuchli taʼsir koʻrsatganlar. Muqaddas Kitobda tilga olingan tafsirchilar orasida eng koʻzga tashlanadigani ruhoniy Ezradir. Yangi Ahd davrida baʼzi tafsirchilar Oliy kengash aʼzolari boʻlganlar.

TINCHLIK QURBONLIGI, TINCHLIK NAZRI

QURBONLIK soʻziga qarang.

TIR

FINIKIYA soʻziga qarang.

TUTATQI QURBONGOHI

QURBONGOH soʻziga qarang.

TOʻNGʻICH OʻGʻIL

Qadimda toʻngʻich oʻgʻil yuqori maqomga ega edi. Odatda toʻngʻich oʻgʻil duo qilinganda, unga alohida baraka tilanardi[1]. Toʻngʻich oʻgʻil ukalariga qaraganda ikki hissa koʻproq meros olardi[2]. Otasining vafotidan keyin toʻngʻich oʻgʻil oila boshligʻi hisoblanardi.

Tavrotga koʻra, Isroil xalqining har bir oilasidagi toʻngʻich oʻgʻil Xudoga tegishli boʻlib, Unga bagʻishlanishi kerak edi[3]. Barcha toʻngʻich oʻgʻillarning oʻrniga levilar Muqaddas chodirda, keyinchalik esa Maʼbadda xizmat qilganlar[4]. Toʻngʻich oʻgʻilni qaytarib sotib olishning ramzi sifatida ruhoniylarga pul nazr qilib berilardi[5]. Xudo Isroil xalqining toʻngʻich oʻgʻillarini Misrdagi oxirgi falokatdan Fisih qurbonligi orqali qutqarganini oʻsha nazr eslatib turardi[6].

[1] Ibtido 27:1-40, 48:12-20
[2] Ibtido 25:29-34, Qonunlar 21:15-17
[3] Chiqish 13:1-2, 11-16
[4] Sahroda 3:11-13, 40-41
[5] Sahroda 18:15-16
[6] Chiqish 12:26-27

UZUM SIQISH CHUQURI

UCHRASHUV CHODIRI

Muqaddas chodirning yana bir nomi[1]. Ammo Chiqish 33:7-11 da “Uchrashuv chodiri” iborasi Muqaddas chodirni emas, balki Muso paygʻambar Isroil qarorgohidan tashqarida qurdirgan boshqa bir chodirni bildiradi. Oʻsha paytda Muqaddas chodir hali yasalmagan edi[2]. Odamlar Muso orqali Egamizdan maslahat soʻrash niyatida qarorgoh tashqarisidagi chodirga kelganlar. Egamiz oʻsha chodirda Musoga gapirgan.

[1] MUQADDAS CHODIR iborasiga qarang.

[2] Chiqish 36:8-38

VALIY

Ibroniychadan soʻzma–soʻz tarjimasi koʻradigan odam. Odatda paygʻambarni valiy deb atashardi[1]. Valiylar Xudodan keladigan vahiyni koʻrish va eshitish layoqatiga ega edilar.

[1] 1 Shohlar 9:9

XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

XAYIN XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

XET XALQI

Eski Ahd davrining boshida bu nom Kanʼon naslidan boʻlgan Xetning avlodiga nisbatan ishlatilgan[1]. Ibrohim paygʻambar yashagan zamonda Kanʼon yurtida bir nechta xalqlar istiqomat qilar edi[2]. Ulardan biri Xet xalqi edi. Xet xalqidan boʻlgan Efroʻn ismli bir odam Ibrohimga Sorani dafn etish uchun yer sotgan edi[3]. Keyinchalik Isroil xalqi Kanʼonni bosib olganda, Xet xalqini ham magʻlub qilgandi. Shoh Sulaymon Xet avlodlarini qarol qilib ishlatgan[4].

Qadimda hozirgi Suriyaning shimolida yashagan boshqa bir xalq ham “Xet xalqi” deb atalgan[5]. Miloddan oldingi oʻn yettinchi asrdan oʻn ikkinchi asrgacha bu Xet xalqining shohligi buyuk bir shohlik boʻlib, katta hududni egallagan. Bu hudud hozirgi Turkiyadan janub tomonga, Suriyagacha choʻzilgan edi. Keyinchalik Ossuriya Xet xalqini magʻlub qilib, ularning yerlarini bosib olgan.

[1] Ibtido 10:15

[2] KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[3] Ibtido 23:1-20
[4] 3 Shohlar 9:20-21
[5] 3 Shohlar 10:29, 4 Shohlar 7:6

XILXONA

Qabriston hududidagi joy. Yillar, hatto asrlar davomida xilxonaga bir urugʻ–aymoqqa qarashli marhumlar dafn etiladi[1].

[1] Ibtido 47:29-30

XIV XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Xiv xalqi Kanʼon yurtining markaziy qismida yashagan. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

XONTAXTA

OLTIN XONTAXTA iborasiga qarang.

XOCH

Rim imperiyasida oʻlim jazosining bir turi jazoga mahkum boʻlgan odamni xochga mixlash edi. Uzun xodaga boshqa bir yogʻochni koʻndalangiga mixlab yoki arqon bilan bogʻlab xoch yasalardi. Odatda jinoyatchi oʻzi mixlanadigan xochning koʻndalang yogʻochini hukm ijro etiladigan joyga koʻtarib olib borar edi[1]. Jinoyatchining qoʻllari va oyoqlari xochga mixlanardi, keyin xoch tik qilib, maxsus kovlangan chuqurga oʻrnatilardi. Xochga mixlangan odam nafas olishga nihoyatda qiynalardi. U juda qattiq azob chekib, qiynalib jon berardi. Bu jarayon bir necha soat, hattoki bir necha kun davom etardi. Baʼzan xochdagi odamning oʻlimini tezlatish uchun sipohlar uning oyoqlarini urib sindirishar edi[2].

Xochga mixlash eng dahshatli va sharmandali jazo hisoblanar edi. Faqatgina qotillar, vahshiy jinoyatchilar va Rim imperiyasi dushmanlari shunday jazoga tortilar edi. Jinoyatchi ochiq joyda olomonning koʻzi oldida yalangʻoch holda jazolanardi[3]. Bundan maqsad jinoyatchini sharmanda qilish va jinoyatlarning oldini olish edi. Yahudiylar yogʻochga qoqilgan odamni Xudo laʼnatlagan deb hisoblashardi[4]. Yangi Ahdda baʼzan “yogʻoch” deyilganda “xoch” nazarda tutilgan[5].

[1] Luqo 23:26 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang.

[2] Yuhanno 19:31-33
[3] Yuhanno 19:23
[4] Qonunlar 21:23, Galatiyaliklar 3:13
[5] Havoriylar 5:30, 1 Butrus 2:24

XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

XUDODAN QOʻRQISH

Har bir insonning muqaddas Xudoga munosabatini bildiradigan ibora. Insonning ishlarini, yaxshi yoki yomon boʻlishidan qatʼi nazar, hukm qiladigan — Xudo[1]. Xudodan qoʻrqadigan odam har doim Uning ulugʻvorligidan hayratlanadi. Bunday odam Xudodan qoʻrqish bilan birga Uni sevadi, natijada Xudoga sidqidildan ishonadi va Uning amrlariga boʻysunadi. Muqaddas Kitobga koʻra, Xudodan qoʻrqish donolikning va ilmu maʼrifatning boshidir, kamtarlik va hayot manbaidir[2]. Egamizdan qoʻrqqan inson yovuzlikdan yuz oʻgiradi, toʻgʻri yashaydi va Xudoning nomini ulugʻlaydi[3]. Ishayo paygʻambar bashorat qilgan solih hukmdorning yuksak fazilatlaridan biri Egamizdan qoʻrqishdir[4]. Bu solih hukmdor Iso Masih ekanligi keyinchalik ayon boʻldi.

[1] Voiz 12:13-14, 2 Korinfliklar 5:10

[2] Hikmatlar 1:7, 9:10, 14:26-27, 15:33, 22:4, Ayub 28:28

[3] Hikmatlar 3:7, 8:13, 14:2, Malaki 3:16

[4] Ishayo 11:2-3

XUDOLAR

Muqaddas Kitobda, odatda bu soʻz butparast xalqlar sigʻinadigan xudolarni bildiradi. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Egamiz Xudo barcha xudolardan ustun[1]. Bu “xudolar” behuda butlar deb ham ataladi[2], baʼzi bir oyatlarda esa jinlar deb tasvirlanadi[3].

[1] Misol uchun, Chiqish 12:12, 18:9-11 ga qarang.

[2] Chiqish 20:3-5, Zabur 95:4-5, Ishayo 42:17, 44:6-20

[3] Qonunlar 32:16-17, Zabur 105:36-38, 1 Korinfliklar 10:19-20, yana JIN va FARISHTA soʻzlariga qarang.

XUDONING AZIZLARI, XUDONING AZIZ XALQI

Bu iboralarning soʻzma–soʻz tarjimasi “muqaddaslar” boʻlib, Xudoga bagʻishlangan, Uning xizmati uchun ajratilgan odamlar degan maʼnoni ifodalaydi. Bu iboralar Xudoga tegishli odamlarni bildirib, Eski Ahdda bir necha marta Isroil xalqiga nisbatan[1], Yangi Ahdda esa Iso Masihning izdoshlariga nisbatan ishlatiladi[2].

[1] Ishayo 63:18, Doniyor 7:18, 21, 8:24

[2] Havoriylar 9:13, 1 Korinfliklar 6:1, 2 Korinfliklar 1:1, Efesliklar 1:15, Filippiliklar 4:22, Vahiy 11:18

XUDONING NOMLARI

Muqaddas Kitobda Xudoga nisbatan bir necha ibroniycha va yunoncha nomlar, iboralar ishlatilgan. Eski Ahdda ibroniycha nomlar, Yangi Ahdda yunoncha nomlar qoʻllangan. Quyidagi roʻyxatda Xudo nomlarining oʻzbekcha ekvivalenti keltirilgan, kerakli oʻrinlarda ibroniycha va yunoncha nomlar berilgan boʻlib, maʼnolari izohlangan. Baʼzan quyidagi sabablarga koʻra, bu nomlar va iboralar boshqacha tarjima qilingan boʻlishi mumkin: 1) Asl matnning maʼnosini toʻgʻri tushunish uchun[1]. 2) Oʻzbek tilidagi mavjud tabiiy iboralarni qoʻllash uchun[2]. 3) Oʻzbekcha tarjima ravon chiqishi uchun[3].

XUDO

Ibroniychada El yoki Elohim, yunonchada Teos. Bu nomlar butun koinotning yaratuvchisi Xudoga nisbatan ishlatilgan asosiy nomlardir.

EGAM, EGAMIZ…

Ibroniychada YHVH[4], yunonchada Kurios. Eski Ahdda YHVH Xudoning ismidir. Aslida ibroniycha soʻzlar unli harflarsiz yozilgan. Qadimgi ibroniy tilining qonuniyatiga muvofiq, ibroniycha soʻzlarning faqat undosh harflari yozilgan. Ibroniycha yozuvlarni oʻqiganlar qaysi oʻrinda qanday unli tovush talaffuz etilishi kerakligini bilardilar. Ammo hozirda YHVH undoshlari bilan qaysi unli tovushlar ishlatilgani maʼlum emas. Yahudiylar Xudoning ismini juda ham muqaddas deb bilganlari uchun, Eski Ahd davrining oxirlariga kelib[5], bu ismni aytmay qoʻygan edilar. Ular Eski Ahdni oʻqiganlarida matndagi YHVH soʻzining oʻrniga “Egam, Xoʻjayinim” maʼnosini beradigan Adonay[6] soʻzini ishlata boshladilar. Yahudiy olimlari birinchi marta Eski Ahdni qadimgi yunon tiliga oʻgirganlarida, YHVH soʻzini “Ega, Xoʻjayin” maʼnosini beradigan yunoncha Kurios soʻzi bilan tarjima qilganlar. Oʻshandan beri Eski Ahdning koʻp tarjimalarida YHVH soʻzi oʻrniga “Ega, Xoʻjayin” maʼnosini beradigan soʻz ishlatiladi. Mazkur tarjimada ham bu soʻz “Egam, Egamiz…” deb berilgan. Koʻpchilik olimlar YHVH soʻzini ibroniychadagi bor boʻlmoq feʼlining ilk shakli boʻlishi mumkin, deb taʼkidlaydilar. Shu fikrga koʻra, YHVH soʻzi “U bordir”, yaʼni U abadiydir, hech qachon oʻzgarmaydi yoki “U bor boʻlishga sababdir”, yaʼni har bir narsaning kelib chiqishiga sababchi Udir, degan maʼnoni bildiradi.

Yangi Ahdda Kurios soʻzi aksariyat hollarda Iso Masihning unvoni sifatida ishlatilgan boʻlib, mazkur tarjimada Rabbiy, Rabbim, Rabbimiz… deb berilgan[7]. Baʼzi hollarda Kurios soʻzi Yangi Ahdda Xudoga nisbatan ishlatilgan boʻlib, Uning Eski Ahddagi ayrim fazilatlarini ifodalaydi. Bunday hollarda mazkur tarjimada Kurios soʻzi “Egamiz” deb berilgan. Yangi Ahdda kam ishlatilgan “Oliy hukmdor, xoʻjayin” maʼnosini bildiruvchi yunoncha Despotes soʻzi ham “Egamiz” deb tarjima qilingan.

RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ…

Ibroniychada Adon, yunonchada Kurios. Eski Ahdda Adon[8] soʻzi koʻpincha Xudoga nisbatan ishlatilgan ilohiy unvon boʻlib, Xudo Isroil xalqining samoviy Shohi ekanligini bildiradi. Yangi Ahdda Kurios soʻzi Iso Masihga nisbatan ishlatilgan boʻlib, Uning ilohiyligini va shoh sulolasiga mansubligini bildiradi. Shuning uchun mazkur tarjimada bu soʻz “Rabbiy”, “Rabbim Iso” yoki “Rabbimiz Iso” deb berilgan. Adon va Kurios soʻzlari unvon sifatida shohlarga, obroʻli muallimlar va paygʻambarlarga izzat–hurmatni ifodalash uchun ham ishlatilgan. Bunday holatlarda bu unvonlar matnga toʻgʻri keladigan soʻzlar[9] bilan tarjima qilingan. Yangi Ahdda biror kishi Iso Masihga Kurios deb murojaat qilganda mazkur tarjimada vaziyatga va matn mazmuniga toʻgʻri keladigan soʻz tanlangan.

EGAM XUDO, EGAMIZ XUDO…

Ibroniychada YHVH El-[10]. Buning soʻzma–soʻz tarjimasi YHVH mening Xudoyim, YHVH bizning Xudoyimiz…. Yangi Ahdning yunoncha matnida bu nom Kurios ho Teos deb berilgan. Yana EGAM va XUDO soʻzlariga qarang.

PARVARDIGOR EGAM, PARVARDIGOR EGAMIZ

Ibroniychada YHVH Elohim. Yana EGAM va XUDO soʻzlariga qarang.

EGAM RABBIY, EGAMIZ RABBIY

Ibroniychada Adonay YHVH. Yahudiylar Eski Ahd bitiklarini oʻqiganlarida ibroniycha matndagi YHVHni Elohim deb oʻqiganlar. Yana RABBIY, EGAM va XUDO soʻzlariga qarang.

RABBIY XUDO, RABBIM XUDO, RABBIMIZ XUDO

Ibroniychada Adonay Elohim yoki Adonay El-[11]. Yana RABBIY va XUDO soʻzlariga qarang.

SARVARI OLAM

Ibroniychada YHVH Sabaot. Sabaot soʻzi qoʻshinlar maʼnosini beradi. YHVH Sabaot degan nom Egamiz yeru osmondagi qudratli qoʻshinning buyuk lashkarboshisi ekanligini bildiradi. Yangi Ahdning yunoncha matnida bu nom — Kurios Sabaot. Yana EGAM soʻziga qarang.

PARVARDIGORI OLAM

Ibroniychada Elohim Sabaot, soʻzma–soʻz tarjimasi qoʻshinlar Xudosi. Maʼno jihatdan YHVH Sabaot iborasiga oʻxshaydi[12]. Elohim Sabaot degan nom Xudo yeru osmondagi qudratli qoʻshinning buyuk lashkarboshisi ekanligini bildiradi. Yana XUDO soʻziga qarang.

QODIR XUDO

Ibroniychada El Shadday yoki Shadday. Shadday soʻzining maʼnosi aniq emas, lekin koʻp olimlar bu soʻzni “togʻning Xudosi” deb izohlaydilar. Togʻlar kuch–qudrat ramzi boʻlgani uchun, koʻp tarjimalarda bu soʻz Xudoning qudratini ifodalaydigan nom sifatida berilgan. Yangi Ahdda yunoncha Pantokrator soʻzi “Qodir Xudo” deb tarjima qilingan. Bu yunoncha soʻz “har narsaga qodir” degan maʼnoni bildirib, baʼzan Teos, yaʼni Xudo soʻzi bilan birga qoʻllangan. Yunoncha matnda dunamis, yaʼni qudrat soʻzi baʼzan Xudoga nisbatan ishlatilgan. Bunday hollarda ham bu soʻz “Qodir Xudo” deb tarjima qilingan. Yana XUDO soʻziga qarang.

XUDOYI TAOLO

Ibroniychada El Elyon yoki Elohim Elyon, soʻzma–soʻz tarjimasi Eng yuksak Xudo. Shuningdek, Elyon soʻzi alohida ham ishlatiladi, uning soʻzma–soʻz tarjimasi eng yuksak Zot. Bu soʻz Xudo eng buyuk, eng qudratli, butun koinot Hukmdori ekanligini bildiradi. Elyon aybsizlarni oqlaydi, fosiq va yovuzlarni jazolaydi. Yangi Ahdning yunoncha matnidagi Hupsistos soʻzi “Xudoyi Taolo” deb tarjima qilingan. Hupsistos soʻzi “eng yuksak Zot” degan maʼnoni bildirib, baʼzan Teos, yaʼni Xudo soʻzi bilan birga qoʻllangan. Yana XUDO soʻziga qarang.

SAMOVIY XUDO

Ibroniychadan va yunonchadan soʻzma–soʻz tarjimasi osmon Xudosi, osmon va yer Xudosi yoki osmon Egasi.

BARHAYOT XUDO

Ibroniychadan va yunonchadan soʻzma–soʻz tarjimasi tirik Xudo. Bu nom Xudo doimo harakatda ekanini, U Oʻz xalqiga gʻamxoʻrlik qilayotganini bildiradi.

MUQADDAS XUDO

Ibroniychadan va yunonchadan soʻzma–soʻz tarjimasi muqaddas Zot. Xudoning bu nomini paygʻambarlar, ayniqsa Ishayo paygʻambar koʻp ishlatgan. “Muqaddas Xudo” degan nom Isroil xalqining Xudosi butun borliqdan ustun va tengsiz ekanligini bildiradi. U tanho, haqiqiy Xudodir.

QOYA, SUYANGAN QOYA

Ibroniychadan soʻzma–soʻz tarjimasi qoya. Bu soʻz Xudoga umid bogʻlaganlarni Uning Oʻzi himoya qilishini, sogʻ–omon saqlashini, Xudoning oʻzgarmasligini va tamomila ishonchliligini bildiradi.

OTA, OTAM XUDO, OTAMIZ XUDO…

Eski Ahdning baʼzi parchalarida Xudo Isroil xalqining Otasi, deb taʼriflangan[13]. Yangi Ahdda esa Xudo Oʻz xalqining Otasi ekanligi haqidagi tushuncha yanada yorqin ifodalangan. Iso Masih Xudoni Ota deb chaqirgan. Shu tariqa Iso Oʻzini Xudoning yagona Oʻgʻli ekanini, Otasi Xudo tomonidan bu dunyoga yuborilganini va U bilan yaqin munosabatda ekanini taʼkidlagan[14]. Shuningdek, Iso Oʻz shogirdlariga ham Xudoni samodagi haqiqiy Ota deb bilishni oʻrgatgan. Isoga ishonib, Unga ergashganlar Xudo bilan yaqin munosabat oʻrnatib, Xudoning komil sevgisidan bahramand boʻladilar. Xudo mehribon otaday ularga gʻamxoʻrlik qiladi[15].

[1] Masalan, Ibtido 4:1 da Xudoning “Egam” degan nomi “Xudo” deb tarjima qilingan, aks holda, kitobxon “Egam” soʻzini Momo Havo Odam Atoga nisbatan ishlatgan, deb notoʻgʻri tushunishi mumkin.

[2] Masalan, ibroniychadagi “Egamiz haqi” iborasi oʻzbekchaga “Xudo haqi” degan tabiiy ibora bilan tarjima qilingan.

[3] Masalan, baʼzi hollarda ibroniycha va yunoncha matnda Xudoning nomlari ishlatilgan oʻrinlarda oʻzbekchada olmoshlar ishlatilgan, ibroniycha va yunoncha matndagi olmoshlar oʻrnida esa oʻzbekchada Xudoning nomlari ishlatilgan.

[4] Yahveh deb talaffuz qilingan boʻlishi mumkin.

[5] taxminan miloddan oldingi 400 yillar

[6] Adonay ibroniychadagi Adon soʻzining maxsus koʻplik shakli boʻlib, faqat Xudoga nisbatan qoʻllaniladi.

[7] RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ… soʻzlariga qarang.

[8] Adonay ibroniychadagi Adon soʻzining maxsus koʻplik shakli boʻlib, faqat Xudoga nisbatan qoʻllaniladi. Bu soʻzning birlik shakllari Adon va Adoniy odatda odamga nisbatan ishlatiladi, ammo ayrim hollarda Xudoning unvoni maʼnosida kelgan.

[9] masalan, janobi oliylari, hazrat

[10] Ibroniychada El soʻzi qoʻshimchalar bilan ishlatiladi.

[11] Ibroniychada El soʻzi qoʻshimchalar bilan ishlatiladi.

[12] SARVARI OLAM iborasiga qarang.

[13] Misol uchun, Ishayo 63:16, 64:8, Yeremiyo 3:19, Xoʻsheya 11:1 ga qarang.

[14] Yana XUDONING OʻGʻLI iborasiga va MASIH soʻziga qarang.

[15] Matto 5:48, Luqo 22:29

XUDONING RUHI

“Ruh” deb tarjima qilingan ibroniycha va yunoncha soʻzlar yana “nafas”, “shamol” maʼnolarini ifodalaydi. Xudoning Ruhi dunyo yaratilishida bevosita ishtirok etgan[1]. Eski Ahdda bayon qilinishicha, Xudoning Ruhi insonlarni qamrab olgan, ularga turli vazifalarni bajarish uchun kuch bergan[2]. Xudoning Ruhi baʼzi odamlarni Xudoning soʻzlarini gapirishga undagan[3]. Xudo Oʻz Ruhini bir kun kelib butun odamzod ustiga yogʻdirishini Yoʻel paygʻambar orqali vaʼda qilgan[4].

Yangi Ahdda Xudoning Ruhi Muqaddas Ruh deb ataladi. Muqaddas Ruh orqali odamlar Xudoning soʻzlarini aytadilar, baʼzan moʻjizalar koʻrsatadilar. Yahyo paygʻambar bashorat qilib, Iso Masih insonlarni Muqaddas Ruhga choʻmdiradi, deb aytgan[5]. Yahyo paygʻambar Isoni suvga choʻmdirganda, Muqaddas Ruh Isoning ustiga kaptar shaklida tushgan[6] va U Muqaddas Ruhga toʻlgan[7]. Iso Masih Muqaddas Ruh boshchiligida yashagan.

Iso oʻz shogirdlariga, Otam sizlarga yoʻl–yoʻriq koʻrsatish va kuch–qudrat ato qilish uchun Muqaddas Ruhni yuboradi, deb vaʼda bergan[8]. Iso osmonga koʻtarilgandan keyin mana shu vaʼda amalga oshdi[9]. Shunday qilib, Yoʻel paygʻambarning bir necha asrlar oldin aytgan bashorati bajo boʻldi[10]. Isoning shogirdlari odamlarni tavba qilishga, suvga choʻmishga va Muqaddas Ruhni qabul qilishga daʼvat etganlar[11]. Iso Masihga ishongan har bir insonning yuragida Muqaddas Ruh yashaydi. Muqaddas Ruh ularning Xudoga tegishli ekanligini va najot kafili Oʻzi ekanligini tasdiqlaydi[12]. Muqaddas Ruh imonlilarga har xil inʼomlar beradi, ular bu inʼomlari bilan Xudoga va boshqalarga xizmat qiladilar[13]. Imonlilar Muqaddas Ruh boshchiligida hayot kechiradilar va Muqaddas Ruh tufayli ulardagi xislatu fazilatlar Xudoga manzur boʻladi[14].

[1] Ibtido 1:2

[2] Chiqish 31:3, Hakamlar 14:6, 1 Shohlar 11:6-7, 16:13

[3] 1 Solnomalar 12:18, 2 Solnomalar 15:1-7, 20:14-15, Hizqiyol 11:5, Mixo 3:8

[4] Yoʻel 2:28-29
[5] Matto 3:11
[6] Luqo 3:22
[7] Luqo 4:1, 10:21, Yuhanno 3:34

[8] Luqo 24:49, Yuhanno 14:16-17, 26, 16:7-15, 20:22, Havoriylar 1:4-5, 8

[9] Havoriylar 2:1-4
[10] Havoriylar 2:14-21
[11] Havoriylar 2:38, 19:1-6

[12] Rimliklar 8:15-16, 2 Korinfliklar 1:21-22, Efesliklar 1:13-14

[13] 1 Korinfliklar 12:4-11

[14] Galatiyaliklar 5:22-25

XUDONING UYI

Bu ibora Muqaddas chodirga, keyinchalik esa Maʼbadga ishora qilgan. MUQADDAS CHODIR iborasiga va MAʼBAD soʻziga qarang.

XUDONING OʻGʻLI, XUDOYI TAOLONING OʻGʻLI

Bu ibora unvon boʻlib, yahudiylar intizorlik bilan kutgan xaloskorga nisbatan ishlatilgan. Yahudiylarning tasavvuri boʻyicha, bu xaloskor ularni dushmanlari qoʻlidan qutqaradi va butun odamzod ustidan abadiy hukmronlik qiladi. Bu xaloskorga nisbatan odatda “Masih” unvoni ham ishlatilgan[1]. “Xudoning Oʻgʻli” yoki “Oʻgʻil” unvonlari Isoga nisbatan ishlatilganda, Iso intizorlik bilan kutilgan Masih ekanligini bildiradi. Bu unvonlar Isoning Xudo bilan yaqin munosabatini, Iso Xudoning nomidan ish qilishini koʻrsatadi. Iso Masih Oʻzining samoviy Otasiga butunlay itoat etib, sadoqat bilan xizmat qilgan. Shu tariqa Iso samoviy Otasiga izzat–hurmat koʻrsatgan, Uning fazilatlarini Oʻzida toʻliq mujassam etib, namoyon qilgan. Yuhanno 14:6-13, Kolosaliklar 1:15, 19, Ibroniylar 1:2-3 ga qarang.

Afsuski, baʼzilar “Xudoning Oʻgʻli” degan unvonni notoʻgʻri tushunib, Iso jismonan Xudodan tugʻilgan ekan, deb oʻylaydilar. Ammo bu aql bovar qilmaydigan mutlaqo notoʻgʻri fikr! Bunday fikr Muqaddas Kitobda bayon qilingan taʼlimotlarga butunlay ziddir. Yangi Ahdda bayon qilinishicha, Maryam moʻjizaviy ravishda, Muqaddas Ruhning qudrati bilan Isoga homilador boʻlgan[2].

Eski Ahdda Xudo Isroil xalqini “toʻngʻich oʻgʻlim” deb atab, ular bilan qanchalik yaqin munosabat oʻrnatganini koʻrsatgan[3]. Shuningdek, Xudo Isroil shohini ham “Mening oʻgʻlim” deb atagan, chunki Isroil shohi Xudoning vakili sifatida xalq ustidan hukmronlik qilgan[4].

[1] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun MASIH soʻziga qarang.

[2] Matto 1:18-25, Luqo 1:26-38

[3] Chiqish 4:22-23

[4] Zabur 2:7 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

XUDONING SHOHLIGI

Xudoning insonlar hayotidagi hukmronligiga va har bir yaratilgan mavjudotning oxiratda yangilanishiga ishora. Iso Masih: “Xudoning Shohligi yaqinlashdi”, deb vaʼz qilardi, U Oʻz moʻjizalari orqali bu Shohlik haqiqatan ham mavjud ekanligini koʻrsatardi. Iso Masih odamlarga: “Xudoning Shohligi sizlarning orangizda”, deb taʼlim bergan[1]. Insonlarning gunohlari Iso Masih orqali kechirilganda, ular Xudoning Shohligiga kiradilar[2]. Xudoning Shohligiga mansub boʻlgan odamlar Xudoni oʻzlarining Shohi deb tan oladilar va oʻzaro munosabatlarida Xudoning fazilatlarini namoyon qiladilar. Shu orqali Xudoning Shohligi insonlar orasida ekanligi koʻrinib turadi. Kelajakda esa Iso Masih butun dunyoni yovuzlik va qabihlikdan poklagandan keyin Xudoning Shohligi toʻliq oʻrnatiladi[3]. Matto kitobida Xudoning Shohligi “Osmon Shohligi” deb ham atalgan.

[1] Luqo 17:20-21

[2] Kolosaliklar 1:13-14

[3] Matto 25:31-46, 1 Korinfliklar 15:24-25, Vahiy 11:15, 12:10

XUDOYI TAOLO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

XUSHXABAR

Eski Ahd paygʻambarlari Masih haqida koʻp bashorat qilganlar. Intizorlik bilan kutilgan Masihning kelgani haqidagi xabar Yangi Ahdda Xushxabar deb ataladi[1]. Mazkur Xushxabarning mohiyati quyidagilardan iborat: kelishi bashorat qilingan Masih Isodir. Iso odamzodni gunoh va oʻlim qudratidan xalos qilish uchun kelgan, Iso Masihga ishongan har bir inson, millatidan qatʼi nazar, Xudoning Shohligiga kira oladi[2].

Iso Masih yer yuzidagi faoliyati davomida Oʻz shogirdlari bilan birga: “Xudoning Shohligi yaqinlashdi!” deb eʼlon qilib, odamlarni tavba qilishga va Xushxabarga ishonishga daʼvat etgan[3]. Iso Oʻz taʼlimoti va qilgan ishlari orqali[4], shuningdek, xochda jon berib, insoniyatni gunohlardan xalos qilgani va uchinchi kuni oʻlikdan tirilgani orqali Oʻzining Masih ekanligini isbotladi[5]. Iso oʻlikdan tirilgandan keyin, odamlar Xushxabarni yanada toʻliqroq tushuna boshladilar. Iso osmonga koʻtarilib ketishidan oldin shogirdlariga Xushxabarni butun dunyo boʻylab tarqatish vazifasini topshirdi[6]. Shogirdlar Isoning Masih, yaʼni Xudo tomonidan yuborilgan Najotkor ekani haqidagi Xushxabarni yoya boshladilar[7].

Xushxabar soʻzi yana Yangi Ahd tarkibidagi dastlabki toʻrtta kitobga nisbatan ham ishlatilgan. Bu Xushxabarlarda Iso Masihning hayoti, faoliyati va taʼlimoti bayon qilingan.

[1] Luqo 2:10-11

[2] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun MASIH soʻziga qarang.

[3] Matto 10:7, Mark 1:14-15
[4] Luqo 4:16-21, 7:20-23
[5] Luqo 24:44-48, 1 Korinfliklar 15:1-4
[6] Matto 28:18-20, Havoriylar 1:8
[7] Havoriylar 4:12, 5:42

XOʻPTIR

Don yanchishda ishlatilgan, ostiga uchli tosh yoki temir mahkamlangan ogʻir taxta.

YAHUDIY

“Yahudiy” soʻzi Yoqub oʻgʻli Yahudoning ismidan kelib chiqqan[1]. Miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar Yahudo yurtini, yaʼni janubiy shohlikni bosib olib, aholisining aksariyatini Bobilga asir qilib olib ketganlar[2]. Bobildagi yetmish yillik asirlik davrida va undan keyin “yahudiy” soʻzi Yahudo xalqiga va jamiki Isroil qabilalarining avlodlariga nisbatan ishlatilib, millat maʼnosini bildiruvchi soʻzga aylangan.

[1] YAHUDO soʻziga qarang.

[2] BOBIL soʻziga qarang.

YAHUDIYA

Bu nom faqat Yangi Ahd kitoblarida ishlatilgan boʻlib, odatda Oʻlik dengizning gʻarb tomonidagi qirli yerlarni bildirardi. Eski Ahd davrida bu yerlar Yahudo qabilasining hududi boʻlgan. Quddus shahri va Iso Masih tugʻilgan Baytlahm shahri mana shu qirli yerlarda joylashgan edi. Shuningdek, Yangi Ahd davrida “Yahudiya” Rim imperiyasi tarkibiga kirgan viloyat boʻlgan. Bu viloyatning hududi nafaqat Oʻlik dengizning gʻarb tomonidagi yerlarni, balki shimoldagi Samariya hududini va gʻarbdagi Oʻrta yer dengizi boʻyidagi yerlarni oʻz ichiga olardi. Baʼzan esa, jumladan, Luqo Xushxabarida Yahudiya nomi butun qadimgi Falastinga[1] nisbatan ishlatilgan.

[1] FALASTIN soʻziga qarang.

YAHUDO

Yoqubning oʻn ikkita oʻgʻlidan biri boʻlib, Yahudo qabilasining bobokaloni edi. Yahudo qabilasi Isroil yurtining janubiy qismidagi eng katta qabila boʻlgan. Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi[1]. Yahudo va Benyamin qabilalari alohida davlatni tashkil qilib, Yahudo shohligi[2] deb nom oldi. Bu davlatning poytaxti Quddus boʻldi. Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida janubdagi bu ikkala qabilaga Yahudo xalqi degan nom, bu qabilalar tashkil qilgan davlatga nisbatan Yahudo yurti degan nom qoʻllangan.

Miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar Yahudo yurtini bosib olib, aholisining aksariyatini Bobilga asir qilib olib ketganlar[3]. Yetmish yildan keyin, Fors imperiyasi hukmronligi davrida surgundagi yahudiylarning baʼzilari Yahudoga qayta boshladi. Ular Quddusdagi Maʼbadni va shahar devorlarini qayta qurdilar[4]. Quddus shahri atrofida yashayotgan yahudiylarning hududi sobiq Yahudo shohligidan kichik edi. Bu hudud Iskandar Zulqarnayn tomonidan bosib olingandan keyin “Yahudiya” degan nom bilan maʼlum boʻlgan.

[1] 3 Shohlar 11:26-12:24
[2] janubiy shohlik iborasi bilan ham maʼlum
[3] 4 Shohlar 25:1-21
[4] Ezra 1:1-11, Naximiyo 1:1-2:8

YANGI AHD

Muqaddas Kitobning ikkinchi qismi boʻlib, yigirma yettita kitobdan iborat. Oʻzbek tilida Yangi Ahd yana Injil nomi bilan ham maʼlum. Yangi Ahd kitoblari milodiy birinchi asrda, Iso Masih osmonga koʻtarilgandan keyin yozilgan. Bu kitoblar qadimiy yunon tilida yozilgan boʻlib, ularning asosiy mavzusi Iso Masihning hayoti, faoliyati, taʼlimoti va masihiylarga berilgan yoʻl–yoʻriqlaridan iborat.

Qadimda Xudo Muso orqali Isroil xalqi bilan ahd tuzgan edi, keyinchalik esa U Iso Masih orqali Oʻz xalqi bilan ulugʻroq va aʼloroq vaʼdalarga asoslangan yangi ahd tuzdi[1]. Shuning uchun bu kitoblar majmuasi “Yangi Ahd” deb ataladigan boʻldi.

[1] 1 Korinfliklar 11:25, Ibroniylar 8:6-13 ga qarang.

YANGI OY SHODIYONASI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

YHVH

XUDONING NOMLARI iborasi ostida berilgan EGAM, EGAMIZ… soʻzlariga qarang.

YOBUS XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Dovud Quddusni bosib olishidan oldin Yobus xalqi Quddusda va uning atrofida yashagan[1]. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[1] 2 Shohlar 5:6-10

YODGORLIK TOSHI

Tik qilib oʻrnatilgan uzunchoq tosh. Bu toshlar birortasining qabrini belgilab qoʻyish, muhim bir voqeani yoki inson xotirasini abadiylashtirish uchun oʻrnatilardi[1].

[1] Ibtido 28:16-18, 35:20, Chiqish 24:4, 2 Shohlar 18:18

YOQUB

Yoqub Ibrohimning nabirasi va Isʼhoqning oʻgʻli edi. Yoqub Paniyolda Xudo bilan kurash tushgandan keyin, Xudo unga “Isroil” deb ism bergan[1]. Shu bois Eski Ahdda Yoqubning avlodlari “Isroil xalqi” deb atalgan. Koʻpincha Eski Ahddagi paygʻambarlar bitiklarida va sheʼriy parchalarda Isroil xalqi Yoqub yoki Yoqub nasli degan nom bilan yuritiladi. Eski Ahdning ayrim oʻrinlarida Yoqub soʻzi tor maʼnoda ishlatilgan boʻlib, poytaxti Samariya boʻlgan Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni[2] yoki poytaxti Quddus boʻlgan Yahudoni, yaʼni janubiy shohlikni bildiradi[3].

Yangi Ahdda Isoning oʻn ikki havoriysi orasida Yoqub ismli ikkita shogirdi bor edi. Isoning Yoqub degan ukasi ham boʻlib, u Quddusdagi jamoatning obroʻli yoʻlboshchisi va Yangi Ahd tarkibidagi “Yoqubning maktubi” muallifi edi.

[1] Ibtido 32:28-29, 35:10

[2] ISROIL soʻziga qarang.

[3] YAHUDO soʻziga qarang.

YOVUZ RUH

Muqaddas Kitobda yovuz ruh baʼzan jin deb atalgan. Yovuz ruhlarning hukmdori shaytondir. Yovuz ruhlar insonlarga zarar yetkazishni istaydi. Ular baʼzan insonning ichiga kirib olib, uning xatti–harakatlarini boshqaradi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun SHAYTON va FARISHTA soʻzlariga qarang.

YUNON QOʻLYOZMALARI

YUNONCHA MATN iborasiga qarang.

YUNON TILI VA MADANIYATI

Eski Ahd davridan keyin yunon tili va madaniyati qadimgi dunyoga katta taʼsir koʻrsatgan. Miloddan oldingi 334 yilda Makedoniya shohi Iskandar Zulqarnayn gʻarbiy Osiyoga yunon lashkarini tortib bordi. Iskandar 11 yillik hukmronligi davrida, vafotiga qadar, butun Fors shohligini magʻlub etib, oʻz hokimiyatini oʻrnatdi. Sobiq Fors shohligiga hozirgi Turkiya, Misr va Oʻrta Osiyoning aksariyat qismi kirgan edi. Quddus shahri hech bir qarshiliksiz Iskandarga taslim boʻlgan. Iskandar bosib olgan joylarda mahalliy xalqlarning dinini oʻzgartirishga harakat qilmagan, hatto baʼzi hollarda ularning odatlarini oʻzlashtirib olgan. Iskandar hukmronligi davrida ham, undan keyingi yunon hukmdorlari davrida ham qoʻlga kiritilgan yerlarda yangi shaharlar barpo qilingan, bu yerlarga yunonlar joylashib olganlar. Bu, oʻz navbatida, yunon tili, madaniyati va urf–odatlarining yoyilishiga sabab boʻlgan.

Shunday qilib, yunon tili xalqaro tilga aylandi va baʼzi bir xalqlarning ona tili oʻrnini egalladi. Eski Ahd ibroniychadan ilk bor yunon tiliga miloddan oldingi 300-200 yillarda tarjima qilindi. Bu tarjima keyinchalik Septuaginta deb nom oldi. Shu tarjima tufayli gʻayriyahudiylar va ona tilini bilmagan yahudiylar Muqaddas Bitiklarni oʻqish imkoniyatiga ega boʻldilar. Ilk jamoat masihiylari Septuagintadan keng foydalanganlar. Yangi Ahdda bu tarjimadan koʻp iqtiboslar keltirilgan.

Miloddan oldingi 175-164 yillarda Suriyada Yunon shohi Antiox IV hukmronlik qilgan davrda Yahudiyada din erkinligi barham topdi[1]. Yahudiya aholisi Antioxga qarshi isyon koʻtarib, mustaqillikka erishdi. Ular yana Maʼbadda Xudoga sajda qiladigan boʻldilar[2]. Miloddan oldingi birinchi asrda Yahudiya oʻlkasi Rim imperiyasi tomonidan bosib olingandan keyin ham davlat, tijorat ishlarida, taʼlim sohasida yunon tili ishlatilaverdi. Buni Yangi Ahdda yozib qoldirilgan baʼzi voqealarda koʻrsa boʻladi[3]. Koʻp yahudiylarning ham yunoncha, ham oramiycha ismlari boʻlgan[4]. Yangi Ahd tarkibiga kirgan barcha kitoblar keng ommaga tushunarli boʻlishi uchun yunon tilida yozilgan.

[1] Doniyor 8:12 izohiga va 9:27 ning uchinchi izohiga qarang.

[2] Yuhanno 10:22 izohiga qarang.
[3] Yuhanno 19:20, Havoriylar 21:37-39
[4] Yuhanno 1:42, 11:16, Havoriylar 9:36

YUNONCHA MATN

Birlashgan Muqaddas Kitob Jamiyatlari tomonidan nashr qilingan yunoncha Yangi Ahdning 4–nashri (“UBS4” deb ataladi). Olimlar Yangi Ahdning bu matnini hozirgacha saqlanib kelgan hamma yunon qoʻlyozmalarini[1] sinchiklab oʻrganib chiqqanlaridan keyin nashrga tayyorlaganlar. Bu qoʻlyozmalarning baʼzilarida Yangi Ahd toʻliq holda, baʼzilarida esa parchalar holida saqlanib qolgan. Olimlarning aksariyati bu matnni Yangi Ahdning eng aniq, puxta va bugungi kunning talablariga javob beradigan nusxasi, deb hisoblaydilar. Yangi Ahdning oʻzbekcha tarjimasi, koʻp zamonaviy tarjimalar singari, mana shu yunoncha matnga asoslangan.

YUNON QOʻLYOZMALARI

Hozirgi davrda Yangi Ahdning toʻliq matnidan yoki baʼzi bir parchalaridan iborat yunoncha qoʻlyozmalarning soni 5800 dan ortiqroqdir. Bu qoʻlyozmalardagi baʼzi bir oyatlar UBS4[2] deb atalgan yunoncha matndan bir oz farq qiladi. Bu farqlar Yangi Ahdda berilgan taʼlimotlarni toʻgʻri tushunishimizga qiyinchilik tugʻdirmaydi. Oʻzbekcha tarjimaga berilgan izohlarda mana shu farqlarning baʼzilari koʻrsatib oʻtilgan. Shu orqali kitobxon maʼlum bir oyat nima uchun ayrim farqlar bilan tarjima qilinganini tushunib oladi.

Yangi Ahdning saqlanib qolgan qoʻlyozmalari boshqa qadimiy kitoblarga qaraganda ancha koʻp. Bu qoʻlyozmalar asl matndan qisqa davr ichida koʻchirilgan. Boshqa qadimiy kitoblar haqida shunday deb aytish qiyin. Masalan, Yuhanno Xushxabarining bir parchasi milodiy 125 yillarda koʻchirilgan deb taxmin qilinadi[3]. Yuhanno Xushxabarining asl matni esa faqatgina undan taxminan 40 yillar oldin, yaʼni milodiy 85 yillarda yozilgan. Yangi Ahdning bir nechta parchalari ikkinchi asrlarda, koʻplab nusxalari esa uchinchi va toʻrtinchi asrlarda koʻchirilgan. Yangi Ahdning eng qadimgi toʻliq nusxasi toʻrtinchi asrda koʻchirilgan boʻlib, Kodeks Sinaytikus deb ataladi. Bu qoʻlyozma Londondagi Britaniya Kutubxonasining koʻrgazmalar zalida saqlanadi[4]. Olimlar koʻp qoʻlyozmalarni taqqoslash orqali matn koʻchirilganda yoʻl qoʻyilgan xatolarni aniqlaydilar. Shu yoʻsinda Yangi Ahd mualliflari yozgan asl matn qaysi biri ekanligini mutlaq ishonch bilan ayta oladilar. Yangi Ahd matnining ishonchliligini tasdiqlaydigan dalillar qolgan barcha qadimiy kitoblarnikidan ancha koʻp.

[1] Quyidagi YUNON QOʻLYOZMALARI iborasiga qarang.

[2] YUNONCHA MATN iborasiga qarang.

[3] Bu parchaning fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan.

[4] Kodeks Sinaytikusning fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan. Bu qoʻlyozmani internet orqali koʻrsa ham boʻladi.

ZAYTUN

Doim yashil subtropik daraxt va shu daraxtning mevasi[1]. Zaytun daraxtining olxoʻri shaklidagi yashil yoki qora mevasi nordon boʻladi. Bu daraxt Yaqin Sharqda juda keng tarqalgan boʻlib, mevasidan moy olinadi.

[1] ruscha maslina yoki olivka

ZIL, ZILLAR

Bir–biriga urib chalinadigan metall tarelka shaklidagi musiqa asbobi.

ZIYORAT QOʻSHIGʻI

Ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi yuqoriga chiqish qoʻshigʻi, yaʼni Quddusga va Maʼbad turgan tepalikka chiqilayotganda aytilgan qoʻshiq. 119-133–sanolarning hammasi “ziyorat qoʻshiqlari” deb atalgan, 83–sano ham shu usulda yozilgan. Ziyoratchilar diniy bayramlarni nishonlash uchun Quddusga borayotganlarida ham, bayramlarni Maʼbadda nishonlaganlarida ham shu qoʻshiqlarni kuylagan boʻlishlari mumkin.

ZIGʻIR

Qadimgi paytlarda keng tarqalgan oʻsimlik. Odamlar bu oʻsimlikning poyalarini oʻrib olib, suvda ivitardilar. Quritganlaridan keyin esa tolalarini ajratib, ulardan ip yigirishardi. Zigʻir ipidan mato toʻqishgan. Qadimgi zamonda mayin toʻqilgan zigʻir matosi[1] qimmatbaho gazlama hisoblangan. Bu matodan tikilgan kiyim yengil va havo oʻtkazuvchan boʻlgani uchun, iqlimi issiq oʻlkalarda yuksak darajada qadrlangan va unga ehtiyoj katta edi.

[1] ruscha lyon

OʻRAMA QOGʻOZ

Papirus yoki oshlangan teridan qilingan uzun oʻralgan qogʻoz. Qadimgi paytlarda kitoblar odatda oʻrama qogʻoz shaklida boʻlgan.

SHABBAT KUNI

Yahudiycha haftaning yettinchi kuni boʻlib, bizning hafta boʻyicha shanba kunidir. Bu kun muqaddas hisoblanib, dam olish kuni boʻlgan. Xudoning Muso orqali bergan qonuniga koʻra, Shabbat kuni ish qilish man etilgan edi[1]. Isroil xalqi Shabbat kunini Xudoga shukronalar aytishga bagʻishlagan. Bu kunda ruhoniylar maxsus qurbonlik keltirganlar[2]. Yangi Ahd davriga kelib, din rahnamolari Shabbat kuniga oid murakkab qoidalar tizimini yaratganlar. Iso Oʻz taʼlimoti va qilgan ishlari bilan bu tizimga qarshi chiqib, odamlarga dam olish kunining asl mohiyatini tushuntirgan, inson Shabbat kuni uchun emas, balki Shabbat kuni inson uchun yaratilganini taʼkidlagan[3].

[1] Chiqish 20:8-11, 31:12-17, Levilar 23:3, Qonunlar 5:12-15

[2] Sahroda 28:9-10

[3] Matto 12:1-14

SHAROB NAZRI

NAZR soʻziga qarang.

SHAYTON

Samoviy mavjudot, gunohkor farishtalarning[1] boshligʻi. Bu farishtalar yovuz ruhlar, jinlar deb ham atalgan. Shayton Xudoga va Xudoning xalqiga qarshi chiqadi. U har doim yovuzlik payida boʻlib, insonlarni aldaydi va ularni Xudoning yoʻlidan ozdiradi[2]. Iso Masih kuchli irodasi va moʻjizalari orqali shaytondan ustun ekanligini koʻrsatdi[3]. Yangi Ahdda, bir kun kelib shayton butunlay magʻlub boʻladi, deb yozilgan[4].

“Shayton” degan nom ibroniy tilidagi “dushman, ayblovchi” maʼnosini bildiradigan soʻzdan kelib chiqqan[5]. Yangi Ahdda shayton yana iblis ham deyiladi. Iblis soʻzi yunon tilidagi “tuhmatchi” maʼnosini beradigan soʻzdan kelib chiqqan. Yangi Ahdda bayon qilinishicha, shayton odamlarni vasvasaga soladi[6]. U “bu dunyoning yovuz hukmdori”, “bu dunyoning xudosi” deb ham atalgan[7].

[1] FARISHTA soʻziga qarang.

[2] Luqo 8:12, Yuhanno 8:44, Vahiy 12:9

[3] Matto 4:1-11, Havoriylar 10:38, 1 Yuhanno 3:8

[4] Matto 25:41, Vahiy 20:10
[5] Zakariyo 3:1, Vahiy 12:10
[6] Matto 4:3, 1 Salonikaliklar 3:5
[7] Yuhanno 12:31, 2 Korinfliklar 4:4

SHOPIRISH

SOVURISH soʻziga qarang.

SHOQUL

Binokorlikda devor, ustun va shu kabilarning vertikal holatini aniqlash uchun ishlatiladigan, bir uchiga ogʻirlik bogʻlangan ipdan iborat asbob.

SHUKRONA QURBONLIGI, SHUKRONA NAZRI

QURBONLIK soʻziga qarang.

CHAYLA BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

CHIROQPOYA

Muqaddas chodirning Muqaddas xonasida turadigan chiroqpoya[1]. Bu chiroqpoya Xudo koʻrsatgan namuna boʻyicha sof oltindan zarb urib yasalgan edi. Chiroqpoya yettita moychiroqni[2] ushlab turar edi[3]. Keyinchalik Quddusdagi Maʼbadning Muqaddas xonasida oʻnta chiroqpoya boʻlgan[4]. Maʼbaddagi bu chiroqpoyalarning shakli Muso Muqaddas chodir uchun yasattirgan oltin chiroqpoyaga oʻxshash boʻlganmi yoki yoʻqmi, maʼlum emas. Ehtimol, bu chiroqpoyalar Zakariyo 4:2 da tasvirlangan chiroqpoyaga oʻxshash boʻlgandir[5].

[1] Chiqish 26:35
[2] MOYCHIROQ soʻziga qarang.
[3] Chiqish 25:31-40
[4] 3 Shohlar 7:49

[5] Lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan “Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad” rasmiga qarang.

Izohlar

IZOHLARNING TUZILISHI VA ULARDAN FOYDALANISH TARTIBI

Izohlar kitobxonga Muqaddas Kitob matnini yaxshiroq tushunishga yordam berish maqsadida tuzilgan. Izohlarda qadimgi Yaqin Sharq va unga qoʻshni davlatlarning tarixiga, madaniyatiga, geografik joylashuviga, sanalarga va vaqt tizimiga oid maʼlumotlar kiritilgan, Muqaddas Kitobning muayyan matni mazmuniga mos keladigan ayrim oyatlar manzili berilgan. Shuningdek, qadimgi oʻlchov birliklarining zamonaviy ekvivalentlari ham izohlangan. Muqaddas Kitobda koʻp uchraydigan muhim soʻzlar yoki nomlar haqidagi maʼlumot esa kitobning lugʻat qismida oʻz aksini topgan. Ayrim hollarda bunday soʻzlar yoki nomlar uchun izoh qisqa berilgan boʻlib, toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatga qarang, deb yozilgan.

Muqaddas Kitobning asl matni qadimgi ibroniy va yunon tillarida yozilgani uchun, baʼzan matndagi oyatlarning maʼnosini tushunish murakkablik tugʻdiradi. Maʼnosi noaniq boʻlgan ana shunday oyat uchraganda va olimlar oʻsha oyatni qanday tarjima qilish kerakligi haqida bir toʻxtamga kela olmagan hollarda ham oyatga izoh berilgan. Tarjimonlar guruhi bunday oyatlarni diqqat bilan oʻrganib chiqib, mazmuni kontekstga mos keladigan tarjimadan foydalanganlar. Ayrim hollarda matndagi maʼlum bir soʻzning yoki iboraning qoʻshimcha maʼnolari yoki boshqa varianti izohda koʻrsatib oʻtilgan. Oʻzbek tilidagi mazkur tarjima uchun asos boʻlgan Eski va Yangi Ahdning asl matnlari haqida qoʻshimcha maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN va YUNONCHA MATN iboralariga qarang. Oʻsha oʻrinlarda Eski va Yangi Ahd matnining tarixi haqida muhim maʼlumotlar berilgan boʻlib, olimlar asl matn maʼnosini tushunishlari uchun alohida ahamiyatga ega boʻlgan qaysi qadimiy qoʻlyozmalardan foydalanganlari haqida yozilgan.

Izoh berilgan soʻzlar yoki iboralar matnda yulduzcha (*) bilan belgilangan. Har bir kitob tarkibidagi izohlanayotgan soʻz va iboralar mazkur qismda oʻsha kitob nomi ostida keltirilgan. Izohlarning aksariyati quyidagi namuna asosida berilgan:

7:20 oʻn besh tirsak — taxminan 7 metrga toʻgʻri keladi.

7:20 — bu raqamlar izohlanayotgan soʻz yoki iboraning manzilini, yaʼni birinchi raqam bobini, ikkinchi raqam oyatini bildiradi. Masalan, 7–bob, 20–oyat.

oʻn besh tirsak — tiredan oldingi kursiv shaklida berilgan bu singari soʻz yoki iboralar Muqaddas Kitob matnidan olingan boʻlib, izohlanadigan qismni tashkil qiladi.

taxminan 7 metrga toʻgʻri keladi — izohda tiredan keyin kelgan bu singari jumlalar izoh matnini tashkil qiladi.

Muqaddas Kitob tarkibidagi har bir kitobning kirish qismidagi izohlarga bob va oyat raqami qoʻyilmagan. Bunday izohlar oʻsha kitobga berilgan izohlar roʻyxatining boshida keladi.

Zabur kitobining ayrim sarlavhalari sanolar boshida kelgani uchun, bosh sarlavhalarga berilgan izohlarda faqat sanoning tartib raqami koʻrsatilgan. Bunday sarlavhalarning oyat raqami yoʻq (misol uchun, 31–sanoga berilgan izohga qarang).

Muqaddas Kitob tarkibiga kirgan quyidagi beshta qisqa kitob: Obodiyo, Filimoʻn, 2 Yuhanno, 3 Yuhanno va Yahudo kitoblari boblarga boʻlinmagani bois, bu kitoblarga berilgan izohlarda faqat oyat raqami koʻrsatilgan.

Yangi Ahd muallifi Eski Ahddan iqtibos keltirganda, yulduzcha (*) iqtibosdan keyin qoʻyilgan. Bunday hollarda iqtibos izoh boshida berilmagan, balki iqtibos Eski Ahdning qaysi oyatlaridan olingani koʻrsatib oʻtilgan. Misol uchun, Matto kitobiga berilgan quyidagi namunaga eʼtibor bering:

2:6 Mixo 5:2 ga qarang.

Yangi Ahdda Eski Ahddan keltirilgan iqtiboslar ibroniy tilidagi Eski Ahdning asl matnidan tarjima qilinmagan, balki Yangi Ahd muallifining yunon tilida yozilgan soʻzlaridan olingan. Yangi Ahd mualliflari Eski Ahddan iqtiboslar keltirganlarida, baʼzan ularni soʻzma–soʻz emas, balki faqat kerakli qismlarini olib, matn maʼnosiga mos ravishda ishlatganlar. Shu bois Yangi Ahddagi baʼzi iqtiboslar Eski Ahd matnidagidan biroz farq qiladi.

Quyida izohlardagi raqamlarga hamda koʻp takrorlanadigan soʻzlar va iboralarga tushuntirishlar berilgan. Izohlarni toʻgʻri tushunishingiz uchun quyidagi namunalarni diqqat bilan oʻqib chiqing:

6:1 — maʼlum bir kitobning 6–bobini va 1–oyatini bildiradi. Agar raqamlar boshida kitob nomi berilmagan boʻlsa, izoh bilan taʼminlanayotgan kitob nazarda tutilgan. Agar raqamlar boshida maʼlum bir kitob nomi berilgan boʻlsa, shu kitobning bobi va oyati nazarda tutilgan. Misol uchun, Hikmatlar 1:7 deganda “Sulaymonning hikmatlari” kitobining 1–bobi, 7–oyati nazarda tutiladi.

6:1 ga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 6–bobi 1–oyatiga qarang degan maʼno anglashiladi.

6:1, 5, 9, 18:4-7 ga va Chiqish 2:9 ga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 6–bobi 1, 5 va 9–oyatlariga, 18–bobning 4–oyatidan 7–oyatigacha va Chiqish kitobining 2–bobi 9–oyatiga qarang, degan maʼno anglashiladi. Eslatma: bob raqamidan keyin doimo ikki nuqta (:) qoʻyiladi yoki “–bob” tarzida yoziladi. Shuning uchun yuqoridagi 6:1, 5, 9 misolida 1, 5 va 9 sonlari oyat raqamini bildiradi.

24:7 izohiga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 24–bobi 7–oyatiga berilgan izohga qarang, degan maʼno anglashiladi.

12:8 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 12–bobi 8–oyatiga va oʻsha oyatga berilgan izohga qarang, degan maʼno anglashiladi.

16:7-14 oyatlarga va 16:14 izohiga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 16–bobi 7–oyatidan 14–oyatigacha va shu kitobning 16–bobi 14–oyatiga berilgan izohga qarang, degan maʼno anglashiladi.

toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ISROIL soʻziga qarang — bu kabi izohlarda Muqaddas Kitobga ilova qilingan lugʻat nazarda tutilgan.

ibroniycha matn — Eski Ahdning asl matni boʻlib, oʻzbek tiliga qilingan mazkur tarjima ushbu ibroniycha matnga asoslangan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

oramiycha matn — Eski Ahdning ayrim qismlari oramiy tilida yozilgani bois, oramiycha matn oʻsha qismlarning asl matni hisoblanadi. Oʻzbek tiliga qilingan mazkur qismlar tarjimasi ushbu oramiycha matnga asoslangan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ORAMIYCHA soʻziga va ORAMIYCHA MATN iborasiga qarang.

ibroniy qoʻlyozmalari, qumron qoʻlyozmalari, qadimiy yunoncha tarjima, qadimiy suryoniycha tarjima, qadimiy lotincha tarjima — Eski Ahdning qadimda koʻchirilgan nusxalari va tarjimalari. Ibroniycha asl matnning maʼnosi noaniq boʻlgan oʻrinlarda olimlar matn maʼnosini toʻliq tushunishlari uchun ushbu qoʻlyozmalar va tarjimalardan foydalanadilar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN iborasi ostida berilgan IBRONIY QOʻLYOZMALARI, QUMRON QOʻLYOZMALARI va QADIMIY TARJIMALAR iboralariga qarang.

yunoncha matn — Yangi Ahdning asl matni boʻlib, oʻzbek tiliga qilingan mazkur tarjima ushbu yunoncha matnga asoslangan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YUNONCHA MATN iborasiga qarang.

yunoncha qoʻlyozmalar — Yangi Ahdning qadimda koʻchirilgan nusxalari. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YUNONCHA MATN ostida berilgan YUNON QOʻLYOZMALARI iborasiga qarang.

…ming–ming avlodlariga… — yoki minginchi avlodiga yoxud minglariga — bunday hollarda “yoki” va “yoxud” soʻzlari asl matn maʼnosini ikki yoki undan ham koʻproq maʼnolarda tushunish mumkinligini bildiradi. Kitobxon mazkur tarjimani boshqa tarjimalar bilan solishtirganda, baʼzi bir oyatlarning maʼnosi boshqacha ekanligini payqashi mumkin. Tarjimadagi farqlar, odatda, quyidagi sabablarga koʻra paydo boʻlgan:

1) Asl matndagi soʻz yoki ibora bir necha maʼnoga ega, bu holda tarjimada soʻzning yoki iboraning maʼnosi matn kontekstiga koʻra tanlanadi.

2) Asl matnda baʼzi arxaik soʻzlar yoki iboralar kam uchragani bois, olimlar ularning maʼnosini aniq bila olmaydilar.

3) Asl matnda ayrim oyatlarning maʼnosi noaniq, ehtimol, kotiblar matnni koʻchirganlarida xatoga yoʻl qoʻyganlari bunga sabab boʻlishi mumkin. Bunday holda olimlar matnni boshqa qoʻlyozmalar bilan solishtirib, uning maʼnosini aniqlashga harakat qiladilar. Shunga qaramay, ayrim hollarda erishilgan natija yana bahsli boʻlib qolaveradi. Baʼzan bunday maʼlumot izohlarda berilgan boʻlib, kitobxon muammoni tushunishiga yordam beradi. Koʻp hollarda esa buning imkoni yoʻq, chunki muammo nihoyatda uzun va batafsil izohni talab qiladi. Kitobxonlarimiz Muqaddas Kitobni chuqur oʻrganmoqchi boʻlsalar, bunday savollarga qoniqarli javob topishlari uchun Muqaddas Kitob boʻyicha tuzilgan sharhlarga, yaʼni kommentariylarga murojaat qilishlari mumkin.

“…Bayt–Xagon shahriga qarab qochdi… — yoki bogʻdagi uyning yoʻlidan qochdi.” — bu holda “yoki” ayiruvchi bogʻlovchisining vazifasi shundan iboratki, asl matndagi biror soʻz yoki ibora atoqli otni yoki sifatdosh oborotini bildiradi. Matnga yuqoridagiday izoh berilgan boʻlsa, demak, olimlar bu masalada bitta yechimga kelmaganlar, yaʼni asl matnda atoqli ot ishlatilganmi yoki sifatdosh oboroti nazarda tutilganmi — aniq emas.

…boʻlishi mumkin, …boʻlsa kerak, bahsli, chamasi, ehtimol — izohlarda bu kabi soʻzlar bor boʻlsa, demak, olimlar asl matndagi biror masalada bir toʻxtamga kela olmaganlar. Umid qilamizki, bunday oʻrinlarda kitobxonlar Muqaddas Kitobni diqqat bilan oʻqiydilar va boshqalarning bu boradagi qarashlariga hurmat bilan yondashadilar.

ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yoram — bu kabi izohlar asl matndagi ism boshqacha yozilganini bildiradi. Qadimda odamlarning ismlarini va joylar nomlarini turlicha talaffuz qilishgani bois, ular bir xil yozilmagan. Baʼzan ismlarni va nomlarni qisqartirib aytishgan. Tushunmovchilikning oldini olish uchun, mazkur tarjimada har bir odamning ismi yoki joyning nomi matnning boshqa oʻrinlaridagi ism yoki nom bilan bir xil qilib berilgan.

ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi — bu kabi izohlar biron odamning yoki joyning asl matnda boshqa nomi ham borligini bildiradi. Baʼzan odamlarning va joylarning ikkita nomi boʻlgan. Tushunmovchiliklarning oldini olish uchun, odatda, mazkur tarjimada oʻsha nomlarning bittasi ishlatilgan.

bu oʻrinda Pavlus Ibtido 3:17-19 ni nazarda tutgan — bu kabi izohlar Yangi Ahd matni uchun berilgan boʻlib, muallif Eski Ahdning qaysi oyatlari yoki parchasiga ishora qilayotganini koʻrsatadi. Bunday oʻrinlarda muallif iqtibos keltirmagan, u faqat Eski Ahd oyatlaridagi ayrim kalit soʻzlar va iboralardan foydalangan yoki fikrini taʼkidlash uchun Eski Ahddagi oyatlarning umumiy mazmunini aytib oʻtgan, xolos.

Muallif bu oʻrinda Ishayo 40:3 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan — bu kabi izohlar Yangi Ahd matni uchun berilgan boʻlib, muallif yoki soʻzlovchi iqtibosni Eski Ahdning qadimgi yunon tiliga qilingan tarjimasidan keltirganini bildiradi. Bunday izohlar Eski Ahdning yunon tilidagi tarjimasi ibroniy tilidagi asl matndan biroz farq qilishini koʻrsatadi. Ilk jamoatdagi masihiylar, asosan, yunon tiliga tarjima qilingan Eski Ahd matnidan foydalanganlar, chunki oʻsha davrda koʻpchilik ibroniy tilini bilmagan va asl matnni oʻqiy olmagan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YUNON TILI VA MADANIYATI iborasiga va IBRONIYCHA MATN iborasi ostida berilgan QADIMIY TARJIMALAR iborasiga qarang.

Rasmlar

Rasmlar

1. Muqaddas chodir (Rasm)

2. Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

3. Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

4. Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida)

5. Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Muqaddas chodir (Rasm)

Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida)

Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Jadvallar

Jadvallar

1. Eski Ahd xronologiyasi jadvali

2. Yangi Ahd xronologiyasi jadvali

3. Eski Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

4. Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Eski Ahd xronologiyasi jadvali

Yangi Ahd xronologiyasi jadvali

Eski Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Ayrim hollarda Muqaddas Kitobdagi baʼzi oyatlarning mazmuni aynan bir kitobning oʻzida yoki boshqa kitobda takrorlanadi. Bunday takrorlar, asosan, 2-4 Shohlar kitoblarida, 1-2 Solnomalar kitoblarida va toʻrtta Xushxabarda uchraydi. Kitobxonlarimizga oʻxshash parchalarni topishga yordam berish maqsadida, Eski Ahd va Yangi Ahd kitoblari uchun quyidagi jadvallar ishlab chiqildi. Bu jadvallarda oʻxshash parchalarning asosiy mavzusi ifodalangan va oʻsha parchalarning Muqaddas Kitobdagi manzili keltirilgan. Jadvallarni tuzishdan yana bir maqsad kitobxonga 2-4 Shohlar, 1-2 Solnomalar kitoblari va toʻrtta Xushxabarlarni yaxshiroq qiyoslash imkonini berishdir. Shuning uchun baʼzi voqealar mana shu kitoblarning faqatgina bittasida yoritilgan boʻlsa–da, oʻsha voqeaning manzili jadvalga kiritilgan.

Chiqish, Levilar, Sahroda, Qonunlar, Yoshua, Hakamlar

Parchaning asosiy mavzusi | Oʻxshash parchalar manzillari
Fisih ziyofati va Xamirturushsiz non bayrami | Chiqish 12:14-20, Levilar 23:5-8, Sahroda 28:16-25, Qonunlar 16:1-8
Oʻnta amr | Chiqish 20:1-17, Qonunlar 5:6-21
Qutlugʻ yil (yettinchi yil) | Levilar 25:8-38, Qonunlar 15:1-11
Muqaddas chodir uchun nazrlar | Chiqish 25:1-7, 35:4-19, 39:32-41
Ahd sandigʻi | Chiqish 25:10-20, 37:1-9
Oltin xontaxta | Chiqish 25:23-29, 37:10-16
Chiroqpoya | Chiqish 25:31-39, 37:17-24
Muqaddas chodir | Chiqish 26:1-37, 36:8-38
Bronza qurbongoh | Chiqish 27:1-8, 38:1-7
Chiroqpoya uchun moy | Chiqish 27:20-21, Levilar 24:1-3
Efod | Chiqish 28:6-14, 39:2-7
Koʻkrakpech | Chiqish 28:15-28, 39:8-21
Boshqa ruhoniylik liboslari | Chiqish 28:31-43, 39:22-31
Ruhoniylarning bagʻishlanishi | Chiqish 29:1-37, Levilar 8:1-36
Tutatqi qurbongohi | Chiqish 30:1-5, 37:25-28
Bazalil va Oxoliyov | Chiqish 31:2-6, 35:30-35
Halol va harom hayvonlar | Levilar 11:1-23, Qonunlar 14:3-20
Hosil bayrami | Levilar 23:15-22, Sahroda 28:26-31, Qonunlar 16:9-12
Karnay bayrami | Levilar 23:23-25, Sahroda 29:1-6
Poklanish kuni | Levilar 16:1-34, 23:26-32, Sahroda 29:7-11
Chayla bayrami | Levilar 23:33-43, Sahroda 29:12-39, Qonunlar 16:13-17
Panoh shaharlar | Sahroda 35:6-34, Qonunlar 4:41-43, 19:1-14, Yoshua 20:1-9
Oʻtniyol Davir shahrini qoʻlga kiritadi | Yoshua 15:15-19, Hakamlar 1:11-15
Yoshua vafot etadi | Yoshua 24:29-31, Hakamlar 2:7-9

1 Solnomalar va Eski Ahddagi boshqa kitoblar

Parchaning asosiy mavzusi | 1 Solnomalar | Oʻxshash parchalar manzillari
Odam Atoning nasli | 1:1-4 | Ibtido 5:1-32
Yofasning nasli | 1:5-7 | Ibtido 10:2-4
Xomning nasli | 1:8-10 | Ibtido 10:6-8
Somning nasli | 1:17-27 | Ibtido 10:22-29
Xaturo Ibrohimga tugʻib bergan oʻgʻillar | 1:32-33 | Ibtido 25:1-4
Isʼhoqning nasli | 1:34 | Ibtido 21:3, 25:25-26
Esovning nasli | 1:35-37 | Ibtido 36:4-5, 10-13
Seirning nasli | 1:39-42 | Ibtido 36:20-28
Edom shohlari va yoʻlboshchilari | 1:43-54 | Ibtido 36:31-43
Yoqubning oʻgʻillari | 2:1-2 | Chiqish 1:1-5
Yahudoning nasli | 2:3 | Ibtido 38:2-7, 46:12
Ramning nasli | 2:10-17 | Rut 4:19-22
Xazronning nasli | 2:18-24 |
Yaraxmalning nasli | 2:25-41 |
Xolibning nasli | 2:42-55 |
Dovudning farzandlari | 3:1-4, 14:4-7 | 2 Shohlar 3:2-5, 5:14-15
Sulaymonning nasli | 3:10-24 |
Yahudoning nasli | 4:1-23 |
Shimoʻnning nasli | 4:24-43 | Sahroda 26:12-14, Yoshua 19:1-8
Rubenning nasli | 5:1-10 | Ibtido 46:9, Chiqish 6:14, Sahroda 26:5-7
Gadning nasli | 5:11-22 |
Manashe qabilasining yarmi | 5:23-26 |
Levining nasli | 6:1-30 |
Maʼbad sozandalari | 6:31-48 |
Horunning nasli | 6:49-53 |
Levilar yashagan shaharlar | 6:54-81 | Yoshua 21:4-39
Issaxorning nasli | 7:1-5 | Ibtido 46:13, Sahroda 26:23-25
Benyaminning nasli | 7:6-12, 8:1-32 | Ibtido 46:21
Naftalining nasli | 7:13 |
Manashening nasli | 7:14-19 |
Efrayimning nasli | 7:20-29 |
Osherning nasli | 7:30-40 |
Shoulning nasli | 8:33-40, 9:35-44 |
Surgundan Quddusga qaytib kelgan xalq | 9:1-34 |
Shoulning oʻlimi | 10:1-14 | 1 Shohlar 31:1-13
Dovud Isroil shohi boʻladi | 11:1-3 | 2 Shohlar 5:1-3
Dovud Quddusni bosib oladi | 11:4-9 | 2 Shohlar 5:6-10
Dovudning bahodir jangchilari | 11:10-47 | 2 Shohlar 23:8-39
Dovudning Zixlaxdagi izdoshlari | 12:1-22 |
Dovudning Xevrondagi izdoshlari | 12:23-40 |
Uzzox Ahd sandigʻiga qoʻl tekkizadi | 13:1-14 | 2 Shohlar 6:1-11
Dovudning shuhrati | 14:1-17, 3:5-8 | 2 Shohlar 5:11-25
Ahd sandigʻi Quddusga keltiriladi | 15:1-29 | 2 Shohlar 6:12-16
Dovud Xudoga sajda qilib, shukrona qoʻshigʻini aytadi | 16:1-36 | 2 Shohlar 6:17-19, Zabur 95:1-13, 104:1-15
Dovud Quddus va Givonda sajda qilishni yoʻlga qoʻyadi | 16:37-43 |
Xudo Dovudga vaʼda beradi | 17:1-15 | 2 Shohlar 7:1-17
Dovud Xudoga hamdu sano aytadi | 17:16-27 | 2 Shohlar 7:18-29
Dovudning jangdagi gʻalabalari | 18:1-13 | 2 Shohlar 8:1-14
Dovudning aʼyonlari | 18:14-17 | 2 Shohlar 8:15-18
Dovud Ommon va Oram xalqlarini magʻlub qiladi | 19:1-20:3 | 2 Shohlar 10:1-11:1, 12:29-31
Filist pahlavonlariga qarshi jang | 20:4-8 | 2 Shohlar 21:18-22
Dovudning zafar qoʻshigʻi | | 2 Shohlar 22:1-51, Zabur 17:1-51
Dovud xalqni roʻyxatga oladi | 21:1-22:1 | 2 Shohlar 24:1-25
Dovud Maʼbadni qurishga tayyorgarlik koʻradi | 22:2-19 |
Sulaymon shoh qilib tayinlanadi | 23:1 |
Levilar va ularning vazifalari | 23:2-32 |
Ruhoniylar va ularning vazifalari | 24:1-19 |
Levi urugʻboshilarining roʻyxati | 24:20-31 |
Maʼbad sozandalari va ularning vazifalari | 25:1-31 |
Maʼbad darvozabonlari va ularning vazifalari | 26:1-19 |
Boshqa levilar va ularning vazifalari | 26:20-32 |
Lashkarboshilar | 27:1-24 |
Aʼyonlar | 27:25-34 |
Dovud Maʼbadni qurish uchun koʻrsatma beradi | 28:1-21 |
Maʼbad qurilishi uchun hadyalar | 29:1-9 |
Dovud Xudoni madh qiladi | 29:10-20 |
Sulaymon taxtga oʻtiradi | 29:21-25 |
Dovudning oʻlimi | 29:26-30 | 3 Shohlar 2:10-11

2 Solnomalar va Eski Ahddagi boshqa kitoblar

Parchaning asosiy mavzusi | 2 Solnomalar | Oʻxshash parchalar manzillari
Sulaymonning shohligi oʻrnatiladi | 1:1-4 | 3 Shohlar 2:46
Sulaymon donolik soʻrab ibodat qiladi | 1:5-13 | 3 Shohlar 3:4-15
Sulaymonning boyligi | 1:14-17, 9:25-28 | 3 Shohlar 10:26-29
Sulaymonning donishmandligidan bir lavha | | 3 Shohlar 3:16-28
Sulaymonning aʼyonlari | | 3 Shohlar 4:1-19
Sulaymon hukmronligining ravnaq topishi | | 3 Shohlar 4:20-34
Maʼbad qurilishi uchun tayyorgarlik | 2:1-18 | 3 Shohlar 5:1-18
Maʼbad qurilishi | 3:1-14 | 3 Shohlar 6:1-38
Sulaymonning saroyi | | 3 Shohlar 7:1-12
Maʼbad ichidagi narsalar | 3:15-5:1 | 3 Shohlar 7:13-51
Ahd sandigʻi Maʼbadga keltiriladi | 5:2-6:11 | 3 Shohlar 8:1-21
Sulaymonning ibodati | 6:12-42 | 3 Shohlar 8:22-53, Zabur 131:8-10
Maʼbad Egamizga bagʻishlanadi | 7:1-10 | 3 Shohlar 8:54-66
Xudo Sulaymonga zohir boʻladi | 7:11-22 | 3 Shohlar 9:1-9
Sulaymonning erishgan yutuqlari | 8:1-18 | 3 Shohlar 9:10-28
Shava malikasi Quddusga tashrif buyuradi | 9:1-12 | 3 Shohlar 10:1-13
Sulaymonning boyligi | 9:13-28, 1:14-17 | 3 Shohlar 10:14-29
Sulaymonning xotinlari | | 3 Shohlar 11:1-13
Sulaymonning dushmanlari | | 3 Shohlar 11:14-25
Yeribom Sulaymonga qarshi isyon koʻtaradi | | 3 Shohlar 11:26-40
Sulaymonning oʻlimi | 9:29-31 | 3 Shohlar 11:41-43
Shimoldagi qabilalar qoʻzgʻoloni | 10:1-19 | 3 Shohlar 12:1-20
Shamayoning bashorati | 11:1-4 | 3 Shohlar 12:21-24
Isroil shohi Yeribom | | 3 Shohlar 12:25-14:20
Yahudo shohi Raxabomning qalʼalari | 11:5-17 |
Raxabomning xonadoni | 11:18-23 |
Misr Yahudo yurtiga hujum qiladi | 12:1-14 | 3 Shohlar 14:21-28
Raxabomning oʻlimi | 12:15-16 | 3 Shohlar 14:29-31
Yahudo shohi Abiyo | 13:1-22 | 3 Shohlar 15:1-7
Yahudo shohi Oso | 14:1-15 | 3 Shohlar 15:8-12
Osoning islohotlari | 15:1-19 | 3 Shohlar 15:13-16
Oso hukmronligining oxirgi davri | 16:1-10 | 3 Shohlar 15:17-22
Osoning oʻlimi | 16:11-14 | 3 Shohlar 15:23-24
Isroil shohi Nadov | | 3 Shohlar 15:25-32
Isroil shohi Basho | | 3 Shohlar 15:33-16:7
Isroil shohi Elox | | 3 Shohlar 16:8-14
Isroil shohi Zimri | | 3 Shohlar 16:15-20
Isroil shohi Omri | | 3 Shohlar 16:21-28
Isroil shohi Axab | | 3 Shohlar 16:29-34
Ilyos paygʻambar | | 3 Shohlar 17:1-19:21
Axab va Oram shohi Banhadad orasidagi urush | | 3 Shohlar 20:1-43
Axab Navoʻtni oʻldiradi | | 3 Shohlar 21:1-29
Yahudo shohi Yohushafat | 17:1-19 |
Mixiyo paygʻambar shoh Axabni ogohlantiradi | 18:1-27 | 3 Shohlar 22:1-28
Axabning oʻlimi | 18:28-34 | 3 Shohlar 22:29-40
Valiy Yohu Yohushafatga tanbeh beradi | 19:1-3 |
Yohushafatning islohotlari | 19:4-11 |
Yohushafat atrofidagi xalqlar bilan urush qiladi | 20:1-30 |
Yohushafat hukmronligining soʻnggi davri | 20:31-21:3 | 3 Shohlar 22:41-50
Isroil shohi Oxoziyo | | 3 Shohlar 22:51-53
Ilyos paygʻambar va Oxoziyo | | 4 Shohlar 1:1-18
Ilyos osmonga olinadi | | 4 Shohlar 2:1-25
Moʻab va Isroil oʻrtasidagi urush | | 4 Shohlar 3:1-27
Elishay paygʻambar | | 4 Shohlar 4:1-8:15
Yahudo shohi Yohuram | 21:4-20 | 4 Shohlar 8:16-24
Yahudo shohi Oxoziyo | 22:1-6 | 4 Shohlar 8:25-29
Yohu Isroil ustidan shoh qilib tayinlanadi | | 4 Shohlar 9:1-13
Yohu Isroil shohi Yoramni va Yahudo shohi Oxoziyoni oʻldiradi | 22:7-9 | 4 Shohlar 9:14-29
Yohu Izabelni oʻldiradi | | 4 Shohlar 9:30-37
Yohu Axab xonadonini oʻldiradi | | 4 Shohlar 10:1-17
Yohu Baalga sigʻinganlarni oʻldiradi | | 4 Shohlar 10:18-28
Yohuning hukmronligi | | 4 Shohlar 10:29-36
Yahudo malikasi Otaliyo | 22:10-12 | 4 Shohlar 11:1-3
Malika Otaliyo oʻldiriladi | 23:1-21 | 4 Shohlar 11:4-20
Yahudo shohi Yoʻsh | 24:1-16 | 4 Shohlar 11:21-12:16
Yoʻsh hukmronligining oxirgi davri | 24:17-27 | 4 Shohlar 12:17-21
Isroil shohi Yohuxoz | | 4 Shohlar 13:1-9
Isroil shohi Yohoʻsh | | 4 Shohlar 13:10-11
Yohoʻsh va Elishay paygʻambar | | 4 Shohlar 13:14-25
Yohoʻshning oʻlimi | | 4 Shohlar 13:12-13, 14:15-16
Yahudo shohi Emoziyo | 25:1-24 | 4 Shohlar 14:1-14
Emoziyoning oʻlimi | 25:25-28 | 4 Shohlar 14:17-20
Uzziyo Yahudo shohi qilib tayinlanadi | 26:1-2 | 4 Shohlar 14:21-22
Isroil shohi Yorubom | | 4 Shohlar 14:23-29
Uzziyoning hukmronligi | 26:3-15 | 4 Shohlar 15:1-4
Xudo Uzziyoni teri kasalligiga yoʻliqtiradi | 26:16-21 | 4 Shohlar 15:5
Uzziyoning oʻlimi | 26:22-23 | 4 Shohlar 15:6-7, Ishayo 1:1, 6:1
Isroil shohi Zakariyo | | 4 Shohlar 15:8-12
Isroil shohi Shallum | | 4 Shohlar 15:13-16
Isroil shohi Manaxim | | 4 Shohlar 15:17-22
Isroil shohi Pakaxiyo | | 4 Shohlar 15:23-26
Isroil shohi Pekax | | 4 Shohlar 15:27-31
Yahudo shohi Yoʻtom | 27:1-9 | 4 Shohlar 15:32-38
Yahudo shohi Oxoz | 28:1-27 | 4 Shohlar 16:1-20, Ishayo 14:28
Yahudo shohi Hizqiyo | 29:1-31:21 | 4 Shohlar 18:1-8
Isroilning oxirgi shohi Xoʻsheya | | 4 Shohlar 17:1-2
Samariyaning magʻlubiyati | | 4 Shohlar 17:3-41, 18:9-12
Ossuriya qoʻshini Quddusga tahdid soladi | 32:1-19 | 4 Shohlar 18:13-35, Ishayo 20:1, 21:16, 36:1-20
Hizqiyo Ishayo paygʻambardan maslahat soʻraydi | | 4 Shohlar 19:1-13, Ishayo 37:1-13
Hizqiyoning ibodati | 32:20 | 4 Shohlar 19:14-19, Ishayo 37:14-20
Ossuriyaning magʻlubiyati | 32:21-23 | 4 Shohlar 19:20-37, Ishayo 37:21-38
Hizqiyoning xastaligi | 32:24-30 | 4 Shohlar 20:1-11, Ishayo 38:1-20
Bobildan kelgan elchilar | 32:31-33 | 4 Shohlar 20:12-21, Ishayo 39:1-8
Yahudo shohi Manashe | 33:1-20 | 4 Shohlar 21:1-18
Yahudo shohi Omon | 33:21-25 | 4 Shohlar 21:19-26
Yahudo shohi Yoʻshiyo | 34:1-7 | 4 Shohlar 22:1-2
Qonun kitobi topiladi | 34:8-28 | 4 Shohlar 22:3-20
Shoh Yoʻshiyoning islohotlari | 34:29-35:19 | 4 Shohlar 23:1-27
Yoʻshiyo hukmronligining soʻnggi davri | 35:20-36:1 | 4 Shohlar 23:28-30
Yahudo shohi Yohuxoz | 36:2-4 | 4 Shohlar 23:31-34
Yahudo shohi Yohayiqim | 36:5-8 | 4 Shohlar 23:35-24:7
Yahudo shohi Yohayixin | 36:9-10 | 4 Shohlar 24:8-17, Yeremiyo 52:28
Yahudo shohi Zidqiyo | 36:11-21 | 4 Shohlar 24:18-25:30, Yeremiyo 39:1-10, 52:1-34
Shoh Kurush Yahudo xalqiga ozodlik beradi | 36:22-23 | Ezra 1:1-3

Eski Ahddagi boshqa kitoblar

Parchaning asosiy mavzusi | Oʻxshash parchalar manzillari
Surgundan qaytib kelganlarning roʻyxati | Ezra 2:1-70, Naximiyo 7:6-73
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 13:1-7, Zabur 52:2-7
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 30:2-5, Zabur 70:1-3
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 39:14-18, Zabur 69:2-6
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 56:8-12, Zabur 107:2-6
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 59:7-14, Zabur 107:7-14
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 113:12-19, Zabur 134:15-20
Egamizning uyi turgan togʻ | Ishayo 2:2-4, Mixo 4:1-3
Moʻab sharmanda boʻladi | Ishayo 16:6-12, Yeremiyo 48:29-36
Xudoga hamdu sano qoʻshigʻi | Yeremiyo 10:12-16, Yeremiyo 51:15-19
Egamiz Edom xalqini jazolaydi | Yeremiyo 49:9-10, 14-16, Obodiyo 1:1-6

Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Ayrim hollarda Muqaddas Kitobdagi baʼzi oyatlarning mazmuni aynan bir kitobning oʻzida yoki boshqa kitobda takrorlanadi. Bunday takrorlar, asosan, 2-4 Shohlar kitoblarida, 1-2 Solnomalar kitoblarida va toʻrtta Xushxabarda uchraydi. Kitobxonlarimizga oʻxshash parchalarni topishga yordam berish maqsadida, Eski Ahd va Yangi Ahd kitoblari uchun quyidagi jadvallar ishlab chiqildi. Bu jadvallarda oʻxshash parchalarning asosiy mavzusi ifodalangan va oʻsha parchalarning Muqaddas Kitobdagi manzili keltirilgan. Jadvallarni tuzishdan yana bir maqsad kitobxonga 2-4 Shohlar, 1-2 Solnomalar kitoblari va toʻrtta Xushxabarlarni yaxshiroq qiyoslash imkonini berishdir. Shuning uchun baʼzi voqealar mana shu kitoblarning faqatgina bittasida yoritilgan boʻlsa–da, oʻsha voqeaning manzili jadvalga kiritilgan.

Xushxabarlar

Parchaning asosiy mavzusi | Matto | Mark | Luqo | Yuhanno
Luqo Xushxabarining muqaddimasi | | | 1:1-4 |
Yuhanno Xushxabarining muqaddimasi | | | | 1:1-18
Iso Masihning nasl–nasabi | 1:1-17 | | 3:23-38 |
Yahyo choʻmdiruvchining tugʻilishi haqida karomat | | | 1:5-25 |
Iso Masihning tugʻilishi haqida karomat | | | 1:26-38 |
Maryam Elisabetni yoʻqlab boradi | | | 1:39-56 |
Yahyo choʻmdiruvchining tugʻilishi, Zakariyoning bashorati | | | 1:57-80 |
Iso Masihning tugʻilishi | 1:18-25 | | 2:1-7 |
Choʻponlar va farishtalar | | | 2:8-20 |
Isoga ism qoʻyiladi, Shimoʻnning hamdu sanosi | | | 2:21-39 |
Sharqdan kelgan munajjimlar | 2:1-12 | | |
Yusuf Maryam va chaqaloqni Misrga olib qochadi | 2:13-18 | | |
Yusuf oilasi bilan Misrdan qaytib keladi | 2:19-23 | | |
Oʻsmir Iso Maʼbadda | | | 2:40-52 |
Yahyo choʻmdiruvchining vaʼzi | 3:1-12 | 1:1-8 | 3:1-18 |
Iso suvga choʻmdiriladi | 3:13-17 | 1:9-11 | 3:21-22 |
Isoni iblis vasvasaga soladi | 4:1-11 | 1:12-13 | 4:1-13 |
Yahyo choʻmdiruvchining guvohligi | | | | 1:19-34
Isoning dastlabki shogirdlari | | | | 1:35-51
Isoning dastlabki moʻjizasi | | | | 2:1-12
Iso savdogarlarni Maʼbaddan quvadi | | | | 2:13-25
Iso va Nikodim | | | | 3:1-21
Yahyo choʻmdiruvchi Iso Masih haqida guvohlik beradi | | | | 3:22-36
Iso Jalilaga qaytadi | 4:12 | 1:14 | 3:19-20, 4:14 | 4:1-4, 43-45
Iso va Samariyalik ayol | | | | 4:5-42
Iso taʼlimotining mohiyati | 4:17 | 1:14 | 4:14-15 |
Iso amaldorning oʻgʻlini sogʻaytiradi | | | | 4:46-54
Iso Kafarnahum shahriga borib oʻrnashadi | 4:13-16 | | |
Isoning dastlabki shogirdlari | 4:18-22 | 1:16-20 | 5:1-11 |
Jinga chalingan odam | | 1:21-28 | 4:31-37 |
Iso koʻp odamlarga shifo beradi | 8:14-17 | 1:29-34 | 4:38-41 |
Teri kasalligiga chalingan odamni Iso sogʻaytiradi | 8:2-4 | 1:40-45 | 5:12-16 |
Iso sholni sogʻaytiradi | 9:2-8 | 2:1-12 | 5:17-26 |
Iso Mattoni chaqiradi, roʻza tutish haqida | 9:9-17 | 2:13-22 | 5:27-39 |
Iso Shabbat kunida sholni sogʻaytiradi | | | | 5:1-47
Shabbat kuniga rioya qilish haqida | 12:1-8 | 2:23-28 | 6:1-5 |
Iso Shabbat kunida qoʻli shol odamni sogʻaytiradi | 12:9-14 | 3:1-6 | 6:6-11 |
Iso Jalila koʻli boʻyida bir talay olomonga shifo beradi | 12:15-21 | 3:7-12 | |
Iso oʻn ikkita shogirdini tanlaydi | 10:2-4 | 3:13-19 | 6:12-16 |
Haqiqiy baxtiyorlik | 5:1-12 | | 6:17-26 |
Tuz va nur haqida | 5:13-16 | | |
Musoning qonuni haqida | 5:17-48 | | 6:27-36 |
Xayr–sadaqa, ibodat va roʻza haqida | 6:1-18 | | (11:2-4) |
Samoviy xazina va tirikchilik tashvishlari haqida | 6:19-34 | | |
Boshqalarni hukm qilmang | 7:1-6 | | 6:37-42 |
Xudodan soʻranglar | 7:7-11 | | (11:9-13) |
Boshqalarga yaxshilik qiling | 7:12 | | 6:31 |
Najot eshigi tordir | 7:13-23 | | 6:43-45 |
Dono va ahmoq binokor | 7:24-29 | | 6:46-49 |
Rim yuzboshisining imoni | 8:5-13 | | 7:1-10 |
Iso beva ayolning oʻgʻlini tiriltiradi | | | 7:11-17 |
Iso Masih va Yahyo choʻmdiruvchi | 11:2-30 | | 7:18-35 |
Gunohkor ayol Isoning oyoqlariga atir moy surtadi | | | 7:36-50 |
Isoga ergashgan ayollar | | | 8:1-3 |
Iso va shayton | 12:22-37 | 3:19-30 | 11:14-23 |
Yunus paygʻambarning alomati | 12:38-45 | | 11:24-36 |
Isoning onasi va ukalari | 12:46-50 | 3:31-35 | 8:19-21 |
Iso farziylarni va Tavrot tafsirchilarini ayblaydi | | | 11:37-54 |
Iso shogirdlariga saboq beradi | | | 12:1-59 |
Tavba va halokat, hosilsiz anjir daraxti | | | 13:1-9 |
Urugʻ sepuvchi haqida masal | 13:1-9 | 4:1-9 | 8:4-8 |
Masallarning maqsadi | 13:10-17 | 4:10-12, 21-25 | 8:9-10, 16-18 |
Urugʻ sepuvchi haqidagi masalning maʼnosi | 13:18-23 | 4:13-20 | 8:11-15 |
Unib chiqqan urugʻ haqida masal | | 4:26-29 | |
Begona oʻt haqida masal | 13:24-30 | | |
Xantal urugʻi, xamirturush haqida masallar | 13:31-35 | 4:30-34 | |
Begona oʻt haqidagi masalning maʼnosi | 13:36-43 | | |
Yashirilgan xazina, qimmatbaho marvarid, toʻr haqida masallar | 13:44-53 | | |
Iso boʻronni tinchlantiradi | 8:18, 23-27 | 4:35-41 | 8:22-25 |
Isoga ergashish shartlari | 8:19-22 | | |
Jinga chalingan ikki odamga Iso shifo beradi | 8:28-9:1 | 5:1-21 | 8:26-40 |
Tirilgan qiz, sogʻaygan ayol | 9:18-26 | 5:22-43 | 8:41-56 |
Iso ikkita koʻr odamga va soqov odamga shifo beradi | 9:27-34 | | |
Iso Oʻz yurtida rad etiladi | 13:54-58 | 6:1-6 | 4:16-31 |
Iso oʻn ikki havoriyni xizmatga yuboradi | 9:35-10:42 | 6:6-13 | 9:1-6 |
Yahyo choʻmdiruvchining oʻlimi | 14:1-12 | 6:14-29 | 9:7-9 |
Iso 5000 kishini toʻydiradi | 14:13-21 | 6:30-44 | 9:10-17 | 6:1-14
Iso suv ustida yuradi | 14:22-36 | 6:45-56 | | 6:15-21
Iso hayot noni, Uning abadiy hayot baxsh etuvchi soʻzlari | | | | 6:22-71
Diniy urf–odatlar va Xudoning amri | 15:1-20 | 7:1-23 | |
Gʻayriyahudiy ayolning ishonchi | 15:21-28 | 7:24-30 | |
Iso koʻp odamlarga shifo beradi, 4000 kishini toʻydiradi | 15:29-38 | 7:31-8:9 | |
Farziylar va sadduqiylar Isodan alomat soʻrashadi | 15:39-16:12 | 8:10-26 | |
Butrus Masihni tan oladi | 16:13-20 | 8:27-30 | 9:18-21 |
Iso Oʻz oʻlimi haqida gapiradi | 16:21-28 | 8:31-9:1 | 9:22-27 |
Isoning qiyofasi oʻzgaradi | 17:1-13 | 9:2-13 | 9:28-36 |
Jinga chalingan bolaga Iso shifo beradi | 17:14-21 | 9:14-29 | 9:37-43 |
Iso yana Oʻz oʻlimi haqida gapiradi | 17:22-23 | 9:30-32 | 9:43-45 |
Maʼbad soligʻi | 17:24-27 | | |
Xudo oldida kim buyuk? | 18:1-14 | 9:33-50 | 9:46-50 |
Gunoh qilgan birodarga munosabat | 18:15-35 | | |
Iso va ukalari | | | | 7:1-9
Iso Quddusga boradi | | | 9:51-56 | 7:10
Isoga ergashish shartlari | | | 9:57-62 |
Iso Quddusda Chayla bayramida | | | | 7:11-52
Iso fohisha ayolni kechiradi | | | | 8:1-11
Iso Masih — olamning nuri | | | | 8:12-59
Iso tugʻma koʻrga shifo beradi | | | | 9:1-41
Iso — yaxshi choʻpon | | | | 10:1-21
Shogirdlarning voizlik safari | | | 10:1-24 |
Rahmdil Samariyalik haqida masal | | | 10:25-37 |
Iso Maryam bilan Martaning uyida | | | 10:38-42 |
Ibodat haqida | | | 11:1-13 |
Shabbat kuni Iso bukri ayolga shifo beradi, xantal urugʻi haqida masal | | | 13:10-21 |
Isoni rad qilishadi | | | | 10:22-42
Najot eshigi tordir | | | 13:22-35 |
Iso Shabbat kuni xastaga shifo beradi, toʻkin ziyofat haqida masal | | | 14:1-24 |
Shogirdlikning qiymati | | | 14:25-35 |
Adashgan qoʻy haqida masal | | | 15:1-7 |
Yoʻqolgan tanga haqida masal | | | 15:8-10 |
Darbadar oʻgʻil haqida masal | | | 15:11-32 |
Pishiq ish boshqaruvchi haqida masal | | | 16:1-18 |
Boy va Lazar haqida masal | | | 16:19-31 |
Gunoh haqida | | | 17:1-10 |
Lazarning oʻlimi va tirilishi | | | | 11:1-44
Isoni oʻldirish rejasi | | | | 11:45-57
Iso oʻn kishiga shifo beradi | | | 17:11-19 |
Xudoning Shohligi | | | 17:20-37 |
Beva ayol va adolatsiz qozi haqida masal | | | 18:1-8 |
Farziy va soliqchi haqida masal | | | 18:9-14 |
Nikoh va ajralish haqida | 19:1-12 | 10:1-12 | |
Iso bolalarni duo qiladi | 19:13-15 | 10:13-16 | 18:15-17 |
Boylik va abadiy hayot | 19:16-30 | 10:17-31 | 18:18-30 |
Iso Oʻz oʻlimi toʻgʻrisida uchinchi marta gapiradi | 20:17-19 | 10:32-34 | 18:31-34 |
Yoqub bilan Yuhannoning tilagi | 20:20-28 | 10:35-45 | |
Iso ikki koʻrga shifo beradi | 20:29-34 | 10:46-52 | 18:35-43 |
Iso va Zakkay | | | 19:1-10 |
Oʻnta xizmatkor haqida masal | | | 19:11-28 |
Iso Quddusga tantanali kiradi | 21:1-11 | 11:1-11 | 19:29-44 | 12:12-19
Qurib qolgan anjir daraxti | 21:18-22 | 11:12-14, 20-26 | |
Iso sotuvchilarni Maʼbaddan quvadi | 21:12-17 | 11:15-19 | 19:45-48 |
Isoning hokimiyati haqida savol | 21:23-27 | 11:27-33 | 20:1-8 |
Ikki oʻgʻil haqida masal | 21:28-32 | | |
Yovuz bogʻbonlar haqida masal | 21:33-46 | 12:1-12 | 20:9-19 |
Toʻy ziyofati haqida masal | 22:1-14 | | |
Soliq toʻlash haqida savol | 22:15-22 | 12:13-17 | 20:20-26 |
Tirilish haqida savol | 22:23-33 | 12:18-27 | 20:27-38 |
Eng buyuk amr | 22:34-40 | 12:28-34 | 20:39-40 |
Masih kimning oʻgʻli? | 22:41-46 | 12:35-37 | 20:41-44 |
Soxta va chin taqvodorlik | 23:1-39 | 12:38-40 | 20:45-47 |
Beva ayolning xayr–ehsoni | | 12:41-44 | 21:1-4 |
Iso Oʻz oʻlimi haqida gapiradi | | | | 12:20-36
Xalqning oʻjarligi va imonsizligi | | | | 12:37-50
Iso oxirzamon haqida gapiradi | 24:1-51 | 13:1-37 | 21:5-38 |
Kelinning oʻnta dugonasi haqida masal | 25:1-13 | | |
Uchta xizmatkor haqida masal | 25:14-30 | | |
Qiyomat–qoyim soʻrogʻi | 25:31-46 | | |
Isoni oʻldirish rejasi | 26:1-5, 14-16 | 14:1-2, 10-11 | 22:1-6 |
Isoga atir moy quygan ayol | 26:6-13 | 14:3-9 | | 12:1-11
Qutlugʻ ziyofatga tayyorgarchilik | 26:17-20 | 14:12-17 | 22:7-14 |
Iso Oʻz shogirdlarining oyoqlarini yuvadi | | | | 13:1-17
Isoga xiyonat | 26:21-25 | 14:18-21 | 22:21-23 | 13:18-30
Qutlugʻ ziyofat[1] | 26:26-30 | 14:22-26 | 22:15-20 |
Butrusning Isodan tonishi haqida karomat | 26:30-35 | 14:27-31 | 22:24-38 | 13:31-38, 16:32
Iso shogirdlarini yupatib aytgan soʻzlar | | | | 14:1-16:33
Iso Oʻz shogirdlari uchun ibodat qiladi | | | | 17:1-26
Isoning bogʻdagi ibodati | 26:36-46 | 14:32-42 | 22:39-46 | 18:1
Iso hibsga olinadi | 26:47-56 | 14:43-52 | 22:47-53 | 18:2-11
Iso oliy ruhoniy Xanan oldida | | | | 18:12-14, 19-23
Iso yahudiylarning Oliy kengashi oldida | 26:57-68 | 14:53-65 | 22:54, 63-65 | 18:24
Butrus Isodan tonadi | 26:69-75 | 14:66-72 | 22:55-62 | 18:15-18, 25-27
Iso oliy kengash tomonidan hukm qilinadi | 27:1-2 | 15:1 | 22:66-71 | 18:28
Xoin Yahudoning halokati[2] | 27:3-10 | | |
Iso Pilat huzurida | 27:11-14 | 15:2-5 | 23:2-7 | 18:28-38
Iso Hirod oldida | | | 23:8-12 |
Iso oʻlimga hukm qilinadi | 27:15-31 | 15:6-20 | 23:13-25 | 19:1-16
Iso xochga mixlanadi | 27:32-44 | 15:21-32 | 23:26-43 | 19:17-27
Iso jon beradi | 27:45-56 | 15:33-41 | 23:44-49 | 19:28-37
Iso dafn qilinadi | 27:57-66 | 15:42-47 | 23:50-56 | 19:38-42
Iso tiriladi | 28:1-8 | 16:1-8 | 24:1-12 | 20:1-9
Iso ikki ayolga zohir boʻladi | 28:9-10 | 16:9-11 | | 20:10-18
Soqchilarning xabari | 28:11-15 | | |
Iso Emmaus yoʻlida ikki shogirdiga zohir boʻladi | | 16:12-13 | 24:13-35 |
Iso shogirdlariga zohir boʻladi[3] | | 16:14-18 | 24:36-49 | 20:19-25
Iso Toʻmaga va boshqa shogirdlariga zohir boʻladi | | | | 20:26-31
Iso koʻl boʻyida zohir boʻladi | | | | 21:1-25
Iso Jaliladagi togʻda zohir boʻladi | 28:16-20 | | |
Iso osmonga koʻtariladi[4] | | 16:19-20 | 24:50-53 |

Havoriylar

Parchaning asosiy mavzusi | Oʻxshash parchalar manzillari
Shoul imonga keladi | Havoriylar 9:1-19, 22:3-16, 26:9-18, 1 Korinfliklar 15:8

[1] Yana 1 Korinfliklar 11:23-26 ga qarang.

[2] Yana Havoriylar 1:18-19 ga qarang.

[3] Yana Havoriylar 1:4-8 ga qarang.

[4] Yana Havoriylar 1:9-12 ga qarang.

Qoʻlyozmalar

Qoʻlyozmalar

1. Eski Ahdning qoʻlyozmalaridan “Leningrad Kodeksi”

2. Eski Ahdning “Qumron qoʻlyozmalari”dan biri

3. Eski Ahdning “Qadimiy yunoncha tarjima” qoʻlyozmalaridan parcha

4. Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Papirus 52” deb atalgan parcha

5. Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Kodeks Sinaytikus”

Eski Ahdning qoʻlyozmalaridan “Leningrad Kodeksi”

Yunus paygʻambar kitobidan olingan bu ibroniycha qoʻlyozma
taxminan milodiy 1000 yillarda koʻchirilgan

Eski Ahdning “Qumron qoʻlyozmalari”dan biri

Ishayo paygʻambar kitobidan olingan bu ibroniycha qoʻlyozma
taxminan miloddan oldingi 100 yillarda koʻchirilgan

Eski Ahdning “Qadimiy yunoncha tarjima” qoʻlyozmalaridan parcha

Yoshua kitobidan olingan bu yunoncha qoʻlyozma
taxminan milodiy 200 yillarda koʻchirilgan

Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Papirus 52” deb atalgan parcha

Yuhanno bayon etgan muqaddas Xushxabardan olingan bu yunoncha qoʻlyozma
taxminan milodiy 125 yillarda koʻchirilgan

Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Kodeks Sinaytikus”

Matto bayon etgan muqaddas Xushxabardan olingan bu yunoncha qoʻlyozma
taxminan milodiy 340 yillarda koʻchirilgan

Xaritalar

Xaritalar

1. Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq

2. Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl

3. Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi

4. Oʻn ikki qabilaning hududi

5. Quddus (shohlar davrida)

6. Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida)

7. Isroil va Yahudo shohliklari

8. Ossuriya shohligi

9. Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda)

10. Fors shohligi (Rasm)

11. Iskandar Zulqarnayn shohligi

12. Rim imperiyasi

13. Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida)

14. Quddus (Iso Masih davrida)

15. Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari

16. Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari

17. Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari

18. Pavlusning Rimga olib ketilishi

Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq

Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl

Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi

Oʻn ikki qabilaning hududi

Quddus (shohlar davrida)

Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida)

Isroil va Yahudo shohliklari

Ossuriya shohligi

Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda)

Fors shohligi (Rasm)

Iskandar Zulqarnayn shohligi

Rim imperiyasi

Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida)

Quddus (Iso Masih davrida)

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari

Pavlusning Rimga olib ketilishi

Muqaddas Kitob

Muqaddas Kitobni tarjima qilish instituti

101000 Rossiya, Moskva, Bosh pochta a/q 360
www.ibt.org.ru; ibt_inform@ibt.org.ru

Nashrga 11.07.2016 da ruxsat etildi.

Hajmi 70x100 1/16 ofset usulida bosilgan.

Shartli bosma tabagʻi 121. 3075 nusxada.

Buyurtma № 16068 AV (5541, 5542)

“Printkorp” bosmaxonasida chop etilgan.

LP № 02330/0056863 30.04.2004 yilda berilgan.

220141 Belorus, Minsk, F. Skorina koʻchasi, 40–uy.

Toʻgʻri yoʻl

Toʻgʻri yoʻl

TOʻGʻRI YOʻL NIMA?

QIYOMAT KUNIGA QANDAY QILIB TAYYOR BOʻLAMIZ?

Kirish

Bu muhim savollarga Xudo qanday javob bergani Muqaddas bitiklarda ayon qilingan. Mazkur boʻlimda mana shu mavzu haqidagi oyatlardan chiqarilgan xulosalar keltirilgan. Oyatlardagi ruhiy haqiqatni oʻqib, ular borasida mulohaza qiling. Shunda, Xudo ayon qilgan, najotga yetaklaydigan toʻgʻri yoʻlni va yaqinlashib kelayotgan qiyomat kuniga qanday tayyorlanishni aniq tushunib olasiz. Umid qilamizki, siz Muqaddas bitiklar orqali Xudoning ovozini eshitasiz va oʻrganganlaringizni boshqalar bilan oʻrtoqlashasiz.

Sulaymonning hikmatlari 4:18-19, 12:28

Solihning yoʻli tongga oʻxshaydi, kun chiqquncha tong yorishaveradi. Fosiqning yoʻli esa zulmat kabidir, nimaga qoqilib ketishini bilmaydi. Solihlik yoʻli hayotga yetaklaydi, bu yoʻlda oʻlim yoʻqdir.

Matto 7:13-14

Iso Masih dedi: “Tor eshikdan kiringlar! Chunki halokatga olib boradigan darvoza enli, yoʻli ham kengdir. Bu yoʻldan yurayotganlar koʻp. Hayotga olib boradigan eshik esa juda tor, yoʻli ensizdir. Bu yoʻlni topadiganlar oz.”

MUNDARIJA

1. XUDO MUQADDASDIR

2. INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN

3. INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI

4. XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR

5. XUDO NAJOTKORIMIZDIR

6. XUDO HOZIRLAGAN YOʻL

7. XUDO KECHIRUVCHIDIR

8. HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK

9. XUDO SADOQATLIDIR

10. XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI

11. BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ

12. BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ

13. SIZ TAYYORMISIZ?

XUDO MUQADDASDIR

XUDO MUQADDASDIR

Xudo muqaddasdir va faqatgina muqaddas boʻlganlar Uning huzuriga kirib, yashay oladi.

Vahiy 4:8

Samodagi toʻrtta jonli mavjudot kechayu kunduz tinmay shunday soʻzlarni takrorlar edilar:

“Muqaddasdir, muqaddasdir,

Muqaddasdir Qodir Xudo — Egamiz.

U bor boʻlgan, hozir ham bor,

Kelajakda ham bor boʻlar!”

1 Butrus 1:14-16

Xudoga itoatkor farzandlar boʻlinglar, oldingi gʻaflat paytida sizlarni qamragan ehtiroslarga qul boʻlib qolmanglar. Aksincha, butun yurish–turishingizda muqaddas boʻlinglar, zero, sizlarni daʼvat etgan Xudo muqaddasdir. Axir, Xudoning Oʻzi: “Muqaddas boʻlinglar, chunki Men muqaddasman”, deb aytgan.

Ibroniylar 12:14

Hamma bilan tinch–totuv yashashga harakat qilinglar. Halol hayot kechirishga tirishinglar, aks holda, Egamizni koʻra olmaysizlar.

1 Yuhanno 1:5-6

Biz Iso Masihdan eshitib, sizlarga yetkazayotgan Xushxabarimiz shundan iborat: Xudo — nur, Unda hech qanday zulmat yoʻq. Agar biz Xudo bilan yashayapmiz deb turib, oldingiday zulmatda yashasak, yolgʻon gapirib, haqiqatga xilof ish qilgan boʻlamiz.

Yana qarang:

Zabur 1:1-6, 14:1-5 Toʻgʻri yoʻldan yuradigan insonlar — kim?

INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN

INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN

Hammamiz Xudoning qonunlarini buzib, gunoh qilganmiz, toʻgʻri yoʻldan ozganmiz.

Rimliklar 3:10-12

Axir, Muqaddas bitiklarda quyidagiday yozilgan–ku: “Hech bir solih kimsa yoʻqdir, hatto bironta ham yoʻq! Bironta ham idrokli zot yoʻq, hech kim Xudoga yuz burmaydi. Hammasi yoʻldan ozgan, birday buzilgan, yaxshilik qiluvchi bir kimsa yoʻqdir, hatto bironta ham yoʻq!”[1]

Rimliklar 3:23

Hamma gunoh qilgan va Xudoning ulugʻvorligidan mahrumdir.

Yana qarang:

Matto 5:17-48 Iso Masihning haqiqiy solihlik haqidagi taʼlimoti.

INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI

INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI

Qiyomat kunida hammamiz qilmishlarimiz uchun javob beramiz.

Ibroniylar 4:13

Butun borliq Xudoning koʻzi oldida yap–yalangʻoch va ochiqdir. Hech kim va hech narsa Undan pinhon emas. Biz Unga hisob beramiz!

Ibroniylar 10:26-27

Agar biz haqiqatni bilib olgandan keyin, ataylab gunoh qilishda davom etsak, bu gunohlarimizni hech qanday qurbonlik yuva olmaydi. Shunda qoʻrquv ichra Xudoning hukmini kutishdan boshqa ilojimiz qolmaydi. Oqibatda, Xudoning dushmanlari bilan birga lovullagan olovda yonish bizning qismatimiz boʻladi.

Yana qarang:

Vahiy 20:11-15 Qiyomat kuni haqidagi vahiy.

XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR

XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR

Xudo bizni yaxshi koʻradi va bizni kechirishga tayyor turibdi.

Yuhanno 3:16

Xudo olamni shunchalik sevdiki, Oʻzining yagona Oʻgʻlini berdi. Toki Unga ishonganlardan birontasi halok boʻlmasin, balki abadiy hayotga ega boʻlsin.

Rimliklar 5:8

Biz hali gunohga botgan chogʻimizda, Masih biz uchun oʻldi. Shu yoʻsinda Xudo bizga boʻlgan Oʻz mehr–muhabbatini namoyon qildi.

Yana qarang:

Luqo 15:11-32 Iso Masih aytgan darbadar oʻgʻil haqidagi masal.

XUDO NAJOTKORIMIZDIR

XUDO NAJOTKORIMIZDIR

Xudo gunohlarimizning kechirilishi va qiyomat hukmidan qutqarilishimiz uchun Iso Masih orqali bizga yoʻl ochib berdi.

Yuhanno 3:17

Xudo dunyoni hukm qilish uchun emas, balki Oʻgʻli orqali qutqarish uchun Uni dunyoga yubordi.

Havoriylar 10:41-43

Butrus dedi: “Iso hammaga emas, faqat bizga zohir boʻldi. Chunki Xudo bizni Iso haqida guvohlik berishimiz uchun tanlagandi. Iso tirilgandan keyin biz U bilan yeb–ichdik. U bizga: «Xalqlarga vaʼz qilib, guvohlik beringlar. Oʻliklar va tiriklarni hukm qilish uchun Xudo Meni tayinlaganini ularga aytinglar», — deb buyurdi. Barcha paygʻambarlar ham Iso toʻgʻrisida guvohlik bergan edilar. Isoga ishongan har bir odamning gunohlari Uning nomi tufayli kechiriladi, deb aytgan edilar.”

Yuhanno 1:29

Ertasi kuni Yahyo Isoning yaqinlashib kelayotganini koʻrib, shunday dedi: “Ana, Xudoning Qoʻzisi! U dunyoni gunohdan poklaydi!”

1 Korinfliklar 15:3-4

Menga berilgan eng muhim taʼlimotni sizlarga yetkazdim. Bu taʼlimot quyidagichadir: Muqaddas bitiklarga muvofiq, Masih gunohlarimiz uchun oʻlgan. Keyin U dafn qilindi, uchinchi kuni esa tirildi. Bularning hammasi Muqaddas bitiklarga muvofiq sodir boʻldi.

2 Korinfliklar 5:19-21

Ha, Xudo insonlarni gunohlari uchun jazolamadi, aksincha, Masih orqali dunyoni Oʻzi bilan yarashtirdi.… Biz Masihning elchilarimiz, Xudo biz orqali insonlarga murojaat etyapti. Masih nomidan yolvoryapmiz: sizlar ham Xudo bilan yarashinglar. Axir, Xudo bizni Masih orqali oqlash uchun begunoh Masihni gunohkorni jazolaganday, jazoladi.

Yana qarang:

Yuhanno 10:7-18 Iso Masih — najot eshigi va yaxshi choʻpon.

XUDO HOZIRLAGAN YOʻL

XUDO HOZIRLAGAN YOʻL

Qiyomat kunida hukmdan qutulishimizning faqat birgina toʻgʻri yoʻli bor.

Havoriylar 4:12

Najot boshqa hech kimdan kelmaydi. Iso Masihning nomi — butun olamda najot beradigan yagona nomdir.

Yuhanno 14:6

Iso ularga dedi: “Men yoʻl, haqiqat va hayotdirman. Otaning oldiga olib boradigan Mendan boshqa yoʻl yoʻq.”

Filippiliklar 2:9-11

Xudo Iso Masihni eng yuqoriga yuksaltirdi va Unga har qanday ismdan yuqori ismni ato etdi. Toki Isoning oldida yeru osmondagi va yer ostidagi borliq jon tiz choʻksin, har bir til Iso Masihni Rabbiy deb tan olib, Otamiz Xudoga sharaf keltirsin.

Yana qarang:

Luqo 16:19-31 Iso Masih aytgan boy va Lazar haqidagi masal.

XUDO KECHIRUVCHIDIR

XUDO KECHIRUVCHIDIR

Biz gunohlarimizni eʼtirof etib, tavba qilishimiz kerak, shunda Xudo bizni kechiradi.

1 Yuhanno 1:8-10

Agar gunohimiz yoʻq desak, oʻzimizni oʻzimiz aldagan boʻlamiz va bizda haqiqat boʻlmaydi. Bordi–yu, gunohlarimizni eʼtirof etsak, sodiq va adolatli boʻlgan Xudo gunohlarimizni kechirib, bizni har qanday yomonlikdan forigʻ qiladi. Agar gunoh qilganimiz yoʻq desak, Xudoni yolgʻonchiga chiqargan boʻlamiz.

Yana qarang:

Luqo 18:9-14 Iso Masih aytgan farziy va soliqchi haqidagi masal.

HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK

HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK

Rabbimiz Iso Masihga ishonishimiz shart. Unga ishonadiganlar toʻgʻri yoʻldadir.

Havoriylar 16:30-31

Zindonbon Pavlus va Silasni tashqariga olib chiqib: “Janoblar, najot topishim uchun nima qilishim kerak?” deb soʻradi. “Rabbimiz Isoga ishon, shunda oʻzing va xonadon ahling najot topasizlar”, — deb javob berishdi ular.

Rimliklar 10:9-11, 13

Agar oʻz ogʻzingiz bilan Isoni Rabbim deb eʼtirof etib, Xudo Uni oʻlikdan tiriltirganiga chin yurakdan ishonsangiz, najot topasiz. Chunki inson qalbidan ishonib oqlanadi va ogʻzi bilan eʼtirof etib najot topadi. Muqaddas bitiklarda yozilganday: “Unga ishongan hech bir inson uyatga qolmaydi.”… Axir, “Rabbimizga iltijo qilgan har bir inson qutqariladi”, deb yozilgan–ku.

Yana qarang:

Matto 13:44-46 Iso Masih aytgan yashirilgan xazina va qimmatbaho marvarid haqidagi masallar.

Matto 22:1-14 Iso Masih aytgan toʻy ziyofati haqidagi masal.

XUDO SADOQATLIDIR

XUDO SADOQATLIDIR

Iso Masihga imon keltirganimizda, Xudo bizni hukm qilmasligiga va bizga abadiy hayot berishiga amin boʻlamiz.

Yuhanno 3:18

Xudoning Oʻgʻliga ishongan odam hukm qilinmaydi. Unga ishonmagan odam esa allaqachon mahkum boʻlgan, chunki u Xudoning yagona Oʻgʻliga ishonmadi.

Yuhanno 3:35-36

Ota Oʻgʻlini yaxshi koʻradi, U hamma narsani Oʻgʻlining qoʻliga topshirgan. Xudoning Oʻgʻliga ishongan har bir odam abadiy hayotga ega boʻladi. Oʻgʻilni rad etgan odam esa hayot koʻrmay, Xudoning gʻazabi ostida qoladi.

Rimliklar 8:1

Iso Masihga tegishli boʻlganlar endi hukm qilinmaydilar.

Yana qarang:

Rimliklar 8:31-39 Xudoning Iso Masihga ishonganlarga qoʻrsatadigan mehr–muhabbati.

XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI

XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI

Iso Masihga imon keltirganimizda, Xudo bizni Oʻzining Muqaddas Ruhiga toʻldiradi. Solih hayot kechirishimiz uchun, toʻgʻri yoʻldan ozmasligimiz uchun Muqaddas Ruh bizga kuch–qudrat beradi.

Havoriylar 1:4-5, 8

Iso Oʻz havoriylari bilan dasturxon atrofida oʻtirar ekan, ularga shunday amr berdi: “Quddusdan ketib qolmanglar, osmondagi Otamning bergan vaʼdasi bajo boʻlishini kutinglar. Bu vaʼda haqida oldin ham sizlarga aytgan edim. Yahyo odamlarni suvga choʻmdirar edi, sizlar esa yaqin kunlarda Muqaddas Ruhga choʻmdirilasizlar.... Muqaddas Ruh sizlarni qamrab olganda, kuch–qudratga toʻlasizlar. Quddusda, Yahudiya va Samariyada, yer yuzining hamma burchaklarida sizlar Mening shohidlarim boʻlasizlar.”

Havoriylar 2:38

Butrus ularga dedi: “Tavba qilinglar, har biringiz Iso Masihning nomi bilan suvga choʻminglar, toki gunohlaringiz kechirilsin. Shunda sizlar Muqaddas Ruhni inʼom qilib olasizlar.”

Efesliklar 5:18

Sharob ichib mast boʻlmanglar, chunki bu buzuqlikka olib boradi. Aksincha, Muqaddas Ruhga toʻlib–toshinglar.

Yana qarang:

Galatiyaliklar 5:16-26 Muqaddas Ruh yetakchiligida hayot kechirish.

BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ

BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ

Iso Masihga imon keltirganimizda, biz Xudoning aziz xalqiga tegishli boʻlib qolamiz.

Efesliklar 2:19-22

Demak, sizlar endi begona ham, kelgindi ham emassizlar, balki Xudoning aziz xalqi qatoridasiz, Uning xonadoni aʼzosi boʻldingizlar. Sizlar xuddi bir binodaysizlar. Bu binoning asosi havoriylaru paygʻambarlardir. Binoning tamal toshi esa Iso Masihning Oʻzidir. Bu imorat Rabbimiz Iso Masih orqali bir boʻlib, yuksalib boradi va Unga bagʻishlangan muqaddas maʼbad boʻladi. Iso Masihga tegishli boʻlganingiz uchun sizlar ham bu imoratning bir qismisiz. Bu imoratni Xudoning Ruhi Oʻziga maskan qilib oladi.

1 Butrus 2:9-10

Sizlar — tanlangan bir nasl, ruhoniylar shohligi, muqaddas qavm, Xudoning aziz xalqisiz. Xudo sizlarni zulmatdan Oʻzining ajoyib nuriga daʼvat etgan, Uning buyuk ishlarini eʼlon qilishingiz uchun sizlarni tanlagan. Sizlar bir vaqtlar Xudoga begona edingizlar, endi esa Uning xalqisizlar. Bir vaqtlar Xudoning marhamatidan bebahra edingizlar, endi esa Undan marhamat topdingizlar.

Yana qarang:

Vahiy 21:1-8, 22-27 Yangi yeru osmon, yangi Quddus haqidagi vahiy.

BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ

BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ

Iso Masihga imon keltirganlar bilan muntazam ravishda uchrashib turishimiz kerak.

Matto 18:20

Iso dedi: “Qayerda ikki yoki uch kishi Mening nomim uchun yigʻilsa, Men oʻsha yerda ularning orasida boʻlaman.”

Havoriylar 2:42, 46

Imonlilar havoriylarning taʼlimotini oʻrganishga, birodarlikka, Rabbimiz Isoni xotirlab, non sindirishga va ibodatga oʻzlarini bagʻishladilar…. Imonlilar har kuni Maʼbadda yigʻilardilar. Bir–birlarinikiga mehmonga borganda esa Rabbimiz Isoni xotirlash uchun non sindirardilar, soddadillik bilan, yurakdan sevinib ovqatlanishardi.

Yana qarang:

Ibroniylar 3:12-14, 10:23-25 Imonlilarga ogohlantirish.

SIZ TAYYORMISIZ?

SIZ TAYYORMISIZ?

Dono insonlar Xudodan qoʻrqadi. Ular toʻgʻri yoʻldan yurib, Qiyomat kuniga tayyor boʻladi.

Sulaymonning hikmatlari 9:10, 14:27

Egamizdan qoʻrqish donolikning boshidir, Muqaddas Xudoni bilish idrokdir. Egamizdan qoʻrqish hayot manbaidir, bunday xislat odamni oʻlim tuzogʻidan asraydi.

Matto 4:4

Iso iblisga javoban dedi: “Yozilganki: «Inson faqat non bilan emas, balki Xudoning ogʻzidan chiqqan har bir soʻz bilan yashaydi.»”

Yana qarang:

Matto 7:24-27, Luqo 12:42-48 Iso Masih aytgan dono va ahmoq binokorlar hamda hushyor xizmatkorlar haqidagi masallar.

Zabur 90:1-16 Xudo Unga umid bogʻlaganlarni himoya qilib, sogʻ–omon saqlaydi.

[1] Zabur 13:1-3 ga qarang.

Yordamchi oyatlar

TOʻGʻRI YOʻLDAN YURISHDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR ROʻYXATI

Kirish

Ushbu qismda yuzga yaqin mavzuni oʻz ichiga olgan, hayotimiz uchun zarur, haqiqatni koʻrsatadigan oyatlar bor. Bu oyatlar Muqaddas Kitobdagi donolik ummonining bir tomchisi, xolos. Ular beshta asosiy mavzu ostida berilgan. Ushbu roʻyxatdagi oyatlar sizga Muqaddas bitiklarda muhim hayotiy mavzular haqida nimalar deyilganini koʻrsatadi. Umid qilamizki, siz bu oyatlarni oʻqib, Xudo haqida va Xudoga manzur hayot qanday boʻlishi haqida oʻrganasiz hamda hayotingizda uchraydigan kundalik vaziyatlarda mana shu oyatlar tufayli donolik bilan ish yuritib, ulardan tasalli topasiz.

MUNDARIJA

MUNDARIJA

XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR
Xudo inoyatlidir
Xudo kechiruvchidir
Xudo mangudir
Xudo marhamat koʻrsatuvchidir
Xudo mehr–muhabbatlidir
Xudo mehr–shafqatlidir
Xudo mehribondir
Xudo muqaddasdir
Xudo najotkorimizdir
Xudo odildir
Xudo taʼminlovchimizdir
Xudo tinchlik beruvchidir
Xudo ulugʻvordir
Xudo shodlik ato qiluvchidir
Xudo yagona Xudodir
Xudo yaqindir
Xudo oʻzgarmasdir
Xudo qudratlidir
Xudo hayot manbaidir
Xudo hamma narsani bilguvchidir
RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR
Abadiy hayot haqida
Gunoh haqida
Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida
Ibodat haqida
Najot haqida
Poklik haqida
Ruhiy jang haqida
Roʻza tutish haqida
Solihlik haqida
Tinchlik haqida
Xudoga shukrona aytish haqida
Xudoning yetakchiligi haqida

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Dangasalik haqida
Yolgʻon gapirish haqida
Jinsiy axloqsizlik haqida
Itoatkorlik haqida
Kamtarlik haqida
Mayxoʻrlik haqida
Mehribonlik haqida
Minnatdorchilik haqida
Muloyimlik haqida
Rahmdillik haqida
Sabr–toqat haqida
Saxiylik haqida
Takabburlik va magʻrurlik haqida
Tirishqoqlik haqida
Xasislik va ochkoʻzlik haqida
Xudojoʻylik haqida
Oʻzini tuta bilish haqida
Oʻgʻrilik haqida
Qanoat qilib yashash haqida
Hasad haqida
Haqqoniylik haqida
MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR
Ajrashish haqida
Boshqalarga xizmat qilish haqida
Boshqalarni kechirish haqida
Boshqalarni hukm qilish haqida
Dushmanlarga munosabat haqida
Doʻstlik haqida
Jahl va gʻazab haqida
Zino haqida
Masihiy birodarlarga munosabat haqida
Masihiylarning yakdilligi haqida
Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida
Mehr–shafqat koʻrsatish haqida
Musofir va muhtojlarga munosabat haqida
Nikoh haqida
Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida
Tilni jilovlash haqida
Xafagarchilik haqida
Qasos olish haqida
Gʻiybat haqida
Haqiqatni aytish haqida

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

Adolat va haqiqatga intilganda
Aybini his qilganda
Boylik haqida
Vasvasa va sinovlardan oʻtganda
Donolik kerak boʻlganda
Yolgʻizlikni his qilganda
Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda
Imon sust boʻlganda
Ish yaxshi yurishganda
Ishingiz haqida oʻylayotganingizda
Kasallikka duchor boʻlganda
Kelajakka umid kerak boʻlganda
Kulfatli damlarda
Tushkunlikka tushganingizda
Umidsiz boʻlganda
Xavotir olganda
Xavfga duchor boʻlganda
Shodlik, quvonchga toʻla damlarda
Yupanch va dalda kerak boʻlganda
Yurak notinch boʻlganda
Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda
Qaygʻurganda
Qaror chiqarayotganda
Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

1. XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Xudo inoyatlidir

Xudo inoyatlidir

Zabur 85:15

Sen, ey Rabbiy, rahmdil va inoyatli, Jahli tez chiqmaydigan Xudosan, Sevging va sadoqating moʻldir.

Zabur 144:8-9, Yuhanno 1:16-17, Yoqub 4:6, 1 Butrus 5:10, Efesliklar 2:7, 2 Timoʻtiy 1:9

Xudo kechiruvchidir

Xudo kechiruvchidir

Zabur 85:5

Sen, ey Rabbiy, yaxshisan, kechirimlisan, Senga iltijo qilganlarga Sodiq sevgingni koʻrsatasan.

Zabur 129:3-4, 2 Butrus 3:9, 1 Yuhanno 1:8-9, Efesliklar 1:7-8, Efesliklar 4:32, Ibroniylar 10:15-18

Xudo mangudir

Xudo mangudir

Vahiy 1:8

“Men Ibtido va Intihodirman, — deb aytmoqda Egamiz Xudo. — Men oldin bor boʻlgan, hozir ham bor, kelajakda ham bor boʻladigan Qodir Xudodirman.”

Rimliklar 1:20, 1 Timoʻtiy 1:17

Xudo marhamat koʻrsatuvchidir

Xudo marhamat koʻrsatuvchidir

Ibroniylar 4:16

Kelinglar, inoyatli Xudoyimizning taxtiga jasorat bilan yaqinlashaylik. Shunda U bizga marhamat koʻrsatadi, Uning inoyati zarur vaqtda bizga yordam beradi.

Zabur 10:7, Hikmatlar 12:2, Luqo 1:50, Yahudo 1:21

Xudo mehr–muhabbatlidir

Xudo mehr–muhabbatlidir

Zabur 35:6, 8

Ey Egam, sodiq sevging falaklarga yetgaydir, Ey Egam, sadoqating samolarga choʻzilgaydir….Sodiq sevging, ey Xudo, naqadar bebahodir! Qanotlaring soyasida insonlar panoh topadi.

Zabur 12:6, Zabur 62:4, Zabur 85:15, Yuhanno 3:16, 1 Yuhanno 3:16-17, 1 Yuhanno 4:7-19, Rimliklar 5:6-8, Rimliklar 8:38-39, Efesliklar 2:4-5

Xudo mehr–shafqatlidir

Xudo mehr–shafqatlidir

Luqo 1:78

Zero, Xudoyimiz mehr–shafqatga boy, U samodan bizga ufq Nurini sochadi.

Zabur 22:6, Zabur 24:6, Yoqub 5:11, Efesliklar 2:4-7

Xudo mehribondir

Xudo mehribondir

Zabur 114:5

Egamiz mehribon, odildir, Xudoyimiz rahmdildir.

Zabur 83:12, Rimliklar 2:4

Xudo muqaddasdir

Xudo muqaddasdir

Zabur 98:9

Ulugʻlanglar Egamiz Xudoni! Sajda qiling Unga muqaddas togʻida. Zero, muqaddasdir Egamiz Xudo!

Zabur 21:4, 1 Butrus 1:14-16, Vahiy 4:8, Vahiy 15:4

Xudo najotkorimizdir

Xudo najotkorimizdir

Zabur 26:1

Egam nurim va najotimdir, Kimdan qoʻrqaman?! Egam hayotimning qalʼasidir, Kim meni qoʻrqita olar?!

Zabur 36:39-40, Zabur 61:6-8, Havoriylar 4:11-12, 1 Timoʻtiy 4:10, Titus 3:4-6

Xudo odildir

Xudo odildir

Zabur 24:8

Egamiz yaxshi, adolatlidir! U gunohkorlarga yoʻl–yoʻriq koʻrsatadi.

Hikmatlar 11:1, 1 Butrus 1:17, 2 Salonikaliklar 1:5-8, Vahiy 15:3-4

Xudo taʼminlovchimizdir

Xudo taʼminlovchimizdir

Zabur 15:5

Ey Egam! Barqarorligim Sensan, Muvaffaqiyatim ham Oʻzingdirsan, Kelajagimni Sen taʼminlaysan.

Zabur 36:25-26, Zabur 64:10, Matto 6:25-34, Matto 7:9-11, Havoriylar 14:16-17, Filippiliklar 4:19

Xudo tinchlik beruvchidir

Xudo tinchlik beruvchidir

Zabur 84:9

Parvardigor Egamiz aytayotganiga quloq solaman, U Oʻz xalqiga, Oʻz taqvodorlariga tinchlik vaʼda qilayotir, Endi ular bemaʼni yoʻllariga qaytmasin.

Hikmatlar 16:7, Yuhanno 16:33, Rimliklar 5:1, Filippiliklar 4:6-9, 2 Salonikaliklar 3:16

Xudo ulugʻvordir

Xudo ulugʻvordir

Zabur 95:9

Muqaddas ulugʻvorlikka burkangan Egamizga sajda qiling! Ey zamin ahli, Uning oldida titrab turing!

Zabur 23:7-10, Zabur 92:1, Yuhanno 1:14, Vahiy 21:23-25

Xudo shodlik ato qiluvchidir

Xudo shodlik ato qiluvchidir

Zabur 15:11

Menga hayot soʻqmogʻini Oʻzing koʻrsatasan, Huzuringda shodlik meni qamrab oladi, Menga boqiy huzur–halovatni Sen berasan.

Zabur 29:6, Rimliklar 15:13, Galatiyaliklar 5:22-23

Xudo yagona Xudodir

Xudo yagona Xudodir

Zabur 17:32

Egamizdan boshqa Xudo kim ekan?! Xudoyimizdan boʻlak suyanchiq Qoya bormikan?!

Mark 12:28-33, Rimliklar 3:29-30, 1 Korinfliklar 8:5-6

Xudo yaqindir

Xudo yaqindir

Zabur 144:18

Egamiz Oʻziga yolvorganlarning yonidadir, Chin dildan iltijo qilganlarning yonidadir.

Zabur 33:19, Zabur 74:2, Zabur 138:7-12, Havoriylar 17:27

Xudo oʻzgarmasdir

Xudo oʻzgarmasdir

Zabur 101:28

Sen esa hech oʻzgarmassan, Sen to abad yashaysan.

Zabur 32:11, Zabur 101:25-28, Yoqub 1:17

Xudo qudratlidir

Xudo qudratlidir

Zabur 92:4

Yuksakdagi Egamiz dengiz toʻlqinlaridan ham qudratliroqdir, Bahaybat suvlarning pishqirishidan ham qudratliroqdir.

Zabur 88:9, Luqo 1:46-55, Vahiy 4:11, Vahiy 19:1

Xudo hayot manbaidir

Xudo hayot manbaidir

Zabur 35:10

Hayotning bulogʻi Sendadir, Ziyo olarmiz Sening nuringdan.

Zabur 103:30, Zabur 138:13-16, Yuhanno 1:1-5, Yuhanno 5:24-26, Yuhanno 14:6, Havoriylar 17:24-25

Xudo hamma narsani bilguvchidir

Xudo hamma narsani bilguvchidir

Zabur 138:1-5

Ey Egam, meni Oʻzing sinab koʻrib, bilgansan, Qachon oʻtirib, qachon turishimni Oʻzing bilasan, Oʻy–xayollarimni uzoqdan turib anglab olasan, Yurishimni, yotishimni Sen tekshirasan, Barcha yoʻllarim Senga oyday ravshandir. Biron soʻz tilimga kelmasdan oldin, Ey Egam, Sen hammasini bilasan. Meni hamma tomondan oʻrab olgansan, Qoʻllaringni ustimga qoʻygansan.

Zabur 33:16-19, Ibroniylar 4:13

RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR

RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR

Abadiy hayot haqida

Abadiy hayot haqida

Yuhanno 3:16

Zero, Xudo olamni shunchalik sevdiki, Oʻzining yagona Oʻgʻlini berdi. Toki Unga ishonganlardan birontasi halok boʻlmasin, balki abadiy hayotga ega boʻlsin.

Yuhanno 5:24, Yuhanno 10:27-28, Yuhanno 17:1-3, 1 Yuhanno 5:11-12, Rimliklar 6:23

Gunoh haqida

Gunoh haqida

1 Yuhanno 2:1-2

Aziz bolalarim, gunoh qilmanglar deb, men sizlarga shularni yozyapman. Bordi–yu, birortamiz gunoh qilib qoʻysak, Otamiz Xudoning oldida homiyimiz — Iso Masih bor, U Solih Zotdir. U bizni gunohlarimizdan poklash uchun qurbon boʻldi. Nafaqat bizning, balki butun dunyoning gunohlari uchun qurbon boʻldi.

Zabur 89:8, Hikmatlar 13:21, 1 Yuhanno 1:8-10, Rimliklar 5:6-8, Rimliklar 6:23, Efesliklar 2:1-9

Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida

Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida

Rimliklar 1:16

Men Xushxabardan or qilmayman, chunki Xudoning kuch–qudrati boʻlgan bu Xushxabar orqali unga ishonganlarning hammasi qutqariladi. Ishonadiganlar yahudiymi, gʻayriyahudiymi, farqi yoʻq!

Havoriylar 4:18-20, 31, 1 Korinfliklar 16:13, 1 Salonikaliklar 2:1-2, Ibroniylar 3:6

Ibodat haqida

Ibodat haqida

Matto 6:9-13

Sizlar esa shunday ibodat qilinglar: “Bizning osmondagi Otamiz! Sening muqaddas noming ulugʻlansin. Sening Shohliging kelsin. Osmonda boʻlgani kabi, Yerda ham Sening irodang bajo boʻlsin. Bugungi rizqimizni bergin. Bizga qarshi gunoh qilganlarni biz kechirgandek, Sen ham bizning gunohlarimizni kechirgin. Bizni vasvasaga duchor qilmagin, Yovuz shaytondan xalos qilgin.”

Zabur 65:16-20, Hikmatlar 15:8, Matto 6:5-13, Matto 7:7-11, Luqo 18:1-8, 1 Yuhanno 5:14-15, Rimliklar 8:26-27, 1 Timoʻtiy 2:1-2

Najot haqida

Najot haqida

Yuhanno 14:6

Iso unga dedi: — Men yoʻl, haqiqat va hayotdirman. Otaning oldiga olib boradigan Mendan boshqa yoʻl yoʻq.

Yuhanno 3:16-17, Havoriylar 2:36-39, Havoriylar 16:29-31, Rimliklar 10:9-10, 1 Timoʻtiy 2:4-6

Poklik haqida

Poklik haqida

Hikmatlar 11:20

Egri yurak Egamizga jirkanch, poklarning ishlari esa Uning quvonchidir.

Zabur 7:11, Zabur 18:10, Hikmatlar 11:5, Matto 5:8, 1 Yuhanno 2:1-2, 2 Korinfliklar 7:1, Filippiliklar 4:8

Ruhiy jang haqida

Ruhiy jang haqida

Efesliklar 6:11-12

Iblisning hiylalariga qarshi tura olishingiz uchun Xudo bergan barcha qurol–aslahalar bilan qurollaning. Axir, bizning kurashimiz insonlarga qarshi emas, balki samoviy olamdagi yovuz ruhiy kuchlarga, ruhiy hokimiyat va hukmronlikka hamda bu qorongʻi dunyoni boshqarayotgan ruhiy hukmronlarga qarshidir.

1 Butrus 5:8-9, Rimliklar 8:38-39, 2 Korinfliklar 10:3-5, Efesliklar 6:10-18, 2 Salonikaliklar 3:3

Roʻza tutish haqida

Roʻza tutish haqida

Matto 6:16-18

Roʻza tutayotganingizda, ikkiyuzlamachilar kabi, qovoq solib yurmanglar. Ular roʻza tutayotganlarini boshqalarga koʻrsatish uchun yuvinib–taranmaydilar. Sizlarga chinini aytayin: ular oʻz mukofotlarini olib boʻlganlar. Sizlar roʻza tutganlaringizda yuzlaringizni yuvib, sochlaringizni tarab yuring, toki roʻza tutganingizni yashirin boʻlgan Otangizdan boshqa hech kim bilmasin. Shunda yashirin qilgan ishingizni koʻrgan Otangiz sizni taqdirlaydi.

Mark 2:18-20, Luqo 18:9-14, Havoriylar 13:2-3

Solihlik haqida

Solihlik haqida

Hikmatlar 11:19

Solihlikni koʻzlagan inson hayotga, yomonlikni koʻzlagan esa oʻz oʻlimiga erishadi.

Zabur 33:16, Zabur 36:16-17, Hikmatlar 10:11, Hikmatlar 12:26, Rimliklar 1:17, Filippiliklar 3:8-9, 2 Timoʻtiy 4:8

Tinchlik haqida

Tinchlik haqida

Yuhanno 14:27

Men sizlarga tinchlikni qoldiryapman. Oʻz tinchligimni sizlarga beryapman. Men berayotgan tinchlik dunyo beradigan tinchlikka oʻxshamaydi. Yuragingiz siqilmasin, qoʻrqmanglar.

Zabur 33:15, Hikmatlar 12:20, Matto 5:9, Yuhanno 16:33, Rimliklar 5:1, Rimliklar 8:6, Kolosaliklar 3:15

Xudoga shukrona aytish haqida

Xudoga shukrona aytish haqida

Zabur 68:31-32

Nomini kuylab, Xudoni madh qilaman, Shukur aytib, Uni maqtayman. Qurbonlik qilingan buzoqdan, hatto buqadan koʻra, Hamdlarim Egamni koʻproq mamnun qiladi.

Zabur 94:1-5, Zabur 99:1-5, Zabur 105:1-2, Filippiliklar 4:6-7

Xudoning yetakchiligi haqida

Xudoning yetakchiligi haqida

Hikmatlar 3:5-6

Oʻz aql–idrokingga suyanma, butun qalbing bilan Egamizga ishon. Har ishingda Egamizni eʼtirof et, shunda U yoʻllaringni toʻgʻrilaydi.

Zabur 31:8-9, Zabur 36:5, Hikmatlar 4:20-22, Yoqub 1:5-8

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Dangasalik haqida

Dangasalik haqida

Hikmatlar 10:4

Dangasa qoʻllar qashshoqlik keltiradi, tirishqoq qoʻllar esa boylik.

Hikmatlar 6:6-11, 1 Salonikaliklar 4:11, 2 Salonikaliklar 3:6-13

Yolgʻon gapirish haqida

Yolgʻon gapirish haqida

Hikmatlar 12:22

Yolgʻonchi til Egamizga jirkanch, toʻgʻrilik bilan ish qiladiganlar esa Uning sevinchidir.

Zabur 33:12-14, Hikmatlar 11:1, Hikmatlar 19:22, Kolosaliklar 3:9

Jinsiy axloqsizlik haqida

Jinsiy axloqsizlik haqida

1 Salonikaliklar 4:3-5

Sizlarning muqaddas boʻlishingiz Xudoning irodasidir. Shuning uchun jinsiy axloqsizlik qilmang. Har biringiz muqaddaslik va izzat–hurmatga loyiq tarzda oʻzingizni tuta bilishingiz kerak. Xudoni bilmagan butparastlarday shahvoniy hirsga qul boʻlmang.

1 Korinfliklar 6:15-20, 1 Korinfliklar 10:6-8, Galatiyaliklar 5:19-21, Kolosaliklar 3:5-7

Itoatkorlik haqida

Itoatkorlik haqida

1 Yuhanno 2:5

Xudoning kalomiga itoat qilgan odamda esa Xudoning sevgisi oʻz mukammal ifodasini topgan. Biz Xudo bilan birga ekanimizni ana shundan bilsak boʻladi.

Zabur 39:7, Zabur 50:14, Yuhanno 14:23-24, Ibroniylar 5:7-9

Kamtarlik haqida

Kamtarlik haqida

Hikmatlar 18:12

Takabburlik halokatga olib boradi, kamtarlik esa izzatu ikromga sazovor qiladi.

Zabur 24:9, Hikmatlar 11:2, Hikmatlar 29:23, Matto 18:1-5, Luqo 18:9-14, 1 Butrus 5:5-6, Filippiliklar 2:3-11

Mayxoʻrlik haqida

Mayxoʻrlik haqida

Hikmatlar 20:1

Sharob — mazaxchi, aroq — janjalkash, ularga aldanganlar nodondir.

Hikmatlar 23:20-21, 1 Butrus 4:3, 1 Korinfliklar 5:11, 1 Korinfliklar 6:9-10, Efesliklar 5:18

Mehribonlik haqida

Mehribonlik haqida

Zabur 111:4

Hatto zulmatda ham toʻgʻri insonga nur yogʻiladi, Rahmdil, mehribon, solih odamga yogʻdu sochiladi.

Hikmatlar 11:16, Hikmatlar 12:10, 1 Korinfliklar 13:4

Minnatdorchilik haqida

Minnatdorchilik haqida

Zabur 117:28-29

Sen Xudoyimsan, Senga shukur aytaman, Sen Xudoyimsan, Seni ulugʻlayman. Egamizga shukrona ayting, U yaxshidir, Uning sodiq sevgisi abadiydir.

Kolosaliklar 2:6-7, Kolosaliklar 3:15-17, Ibroniylar 12:28

Muloyimlik haqida

Muloyimlik haqida

Hikmatlar 25:15

Sabr–toqat bilan gapirilsa amaldor ham koʻnadi, muloyim soʻz toshni ham sindiradi.

1 Butrus 3:15-16, Galatiyaliklar 6:1, Efesliklar 4:1-3, Filippiliklar 4:5

Rahmdillik haqida

Rahmdillik haqida

Hikmatlar 19:17

Kambagʻalga rahm qilish — Egamizga qarz berishday, U yaxshilikni qaytaradi.

Hikmatlar 21:10, Matto 5:7, Matto 9:13, Yoqub 2:12-13, Kolosaliklar 3:12

Sabr–toqat haqida

Sabr–toqat haqida

Hikmatlar 14:29

Sabr–toqatli odam aql–idroklidir, jahldorlik ahmoqlikni bildiradi.

Yoqub 5:7-8, Rimliklar 12:12, 1 Korinfliklar 13:4, Kolosaliklar 3:12-13, Ibroniylar 12:7

Saxiylik haqida

Saxiylik haqida

Hikmatlar 11:24-25

Baʼzilarning qoʻli ochiq, ammo boyligi koʻpayaveradi. Baʼzilar haddan tashqari tejamkor, ammo qashshoqlashaveradi. Saxiyning biri ikki boʻladi, boshqalarga yaxshilik qilganning oʻzi ham yaxshilik koʻradi.

Zabur 111:5, Hikmatlar 22:9, 2 Korinfliklar 8:1-4, 1 Timoʻtiy 6:17-19

Takabburlik va magʻrurlik haqida

Takabburlik va magʻrurlik haqida

Hikmatlar 16:18

Magʻrurlikning ortidan halokat keladi, takabburlikdan soʻng esa odam qoqiladi.

Hikmatlar 11:2, Hikmatlar 16:5, Hikmatlar 29:23, Luqo 18:9-14

Tirishqoqlik haqida

Tirishqoqlik haqida

Hikmatlar 12:24

Tirishqoq hukm suradi, dangasa esa qul boʻladi.

Hikmatlar 10:4, Hikmatlar 13:4

Xasislik va ochkoʻzlik haqida

Xasislik va ochkoʻzlik haqida

Hikmatlar 15:27

Ochkoʻz oʻz uyiga tashvish keltiradi, poradan nafratlanadigan esa yashaydi.

Hikmatlar 1:19, Hikmatlar 23:4-5, Matto 6:19-21, Luqo 12:15-21, 1 Timoʻtiy 6:7-10

Xudojoʻylik haqida

Xudojoʻylik haqida

1 Timoʻtiy 4:8-9

Axir, shunday bir maqol bor–ku: “Jismoniy mashq tana uchun foyda berar, xudojoʻylik esa har tomonlama foyda keltirar, u dunyoyu bu dunyoda hayot baxsh etar.” Bu gap toʻgʻri va asoslidir, u har jihatdan qabul qilinishga loyiqdir.

1 Timoʻtiy 6:3-6, 11, 2 Timoʻtiy 3:1-5

Oʻzini tuta bilish haqida

Oʻzini tuta bilish haqida

Hikmatlar 25:28

Oʻzini tuta olmaydigan odam devorsiz vayrona shahar kabidir.

Hikmatlar 16:32, Yoqub 1:19, Titus 2:2-5

Oʻgʻrilik haqida

Oʻgʻrilik haqida

Hikmatlar 13:11

Hiyla bilan topilgan davlat yoʻqoladi, mehnat bilan topilgani esa koʻpayadi.

Hikmatlar 20:10, Efesliklar 4:28, Titus 2:9-10

Qanoat qilib yashash haqida

Qanoat qilib yashash haqida

Ibroniylar 13:5

Pulga koʻngil bogʻlamanglar, bori bilan qanoatlaninglar. Zero, Xudo: “Sizlarni tashlab ketmayman, sizlarni tark etmayman”, — deb aytgan.

Luqo 3:14, Filippiliklar 4:11-12, 1 Timoʻtiy 6:7-10

Hasad haqida

Hasad haqida

Hikmatlar 14:30

Xotirjam yurak tanaga hayot baxsh etadi, hasadgoʻylik esa suyaklarni chiritadi.

Yoqub 3:13-16, 1 Butrus 2:1, Rimliklar 13:13, Titus 3:3-5

Haqqoniylik haqida

Haqqoniylik haqida

Hikmatlar 24:26

Toʻgʻri javob beradiganlarni hamma sevadi.

Hikmatlar 12:17-19, Hikmatlar 16:11, 1 Butrus 3:10-12

MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Ajrashish haqida

Ajrashish haqida

1 Korinfliklar 7:10-11

Quyidagi amr esa uylangan va erga tekkanlarga berilgan. U mendan emas, Rabbimiz Isodandir: xotin eri bilan ajrashmasin. Ajrashgan boʻlsa, boshqa erga tegmasin yoki oʻz eri bilan yarashsin. Er ham oʻz xotini bilan ajrashmasin.

Matto 5:27-32, Matto 19:3-9, 1 Korinfliklar 7:10-16

Boshqalarga xizmat qilish haqida

Boshqalarga xizmat qilish haqida

1 Butrus 4:10

Xudo sizlarga bergan inʼomlar bilan bir–biringizga xizmat qilinglar. Xudoning bu boy ehsonlaridan oqilona foydalaninglar.

Matto 20:20-25, Matto 25:31-46, Galatiyaliklar 5:13-15, Filippiliklar 2:3-4, Ibroniylar 13:1-3

Boshqalarni kechirish haqida

Boshqalarni kechirish haqida

Matto 6:14-15

Agar sizlarga yomonlik qilganlarni kechirsangizlar, osmondagi Otangiz ham sizni kechiradi. Bordi–yu, sizlar boshqalarning gunohlarini kechirmasangizlar, Otangiz ham sizni kechirmaydi.

Hikmatlar 19:11, Matto 18:21-35, Mark 11:25-26, Kolosaliklar 3:13

Boshqalarni hukm qilish haqida

Boshqalarni hukm qilish haqida

Rimliklar 2:1

Ey boshqalarni hukm qilayotgan inson! Sen kim boʻlishingdan qatʼi nazar, boshqalarni hukm qilishga hech haqing yoʻq. Sen boshqa odamni hukm qilib, oʻzingni ham mahkum etasan. Axir, oʻzing ham shu ishlarni qilyapsan–ku!

Matto 7:1-5, Yoqub 4:11-12, Rimliklar 14:10-13

Dushmanlarga munosabat haqida

Dushmanlarga munosabat haqida

Hikmatlar 24:17-18

Dushmaning yiqilganda sevinma, qoqilgani uchun yuraging quvonmasin. Boʻlmasa Egamiz buni koʻrib yoqtirmay, gʻazabini undan oʻgiradi.

Matto 5:44-48, Rimliklar 12:17-21

Doʻstlik haqida

Doʻstlik haqida

Hikmatlar 18:24

Shunday doʻst borki, u halokat keltiradi, doʻst borki, u tugʻishgandan ham yaqinroqdir.

Hikmatlar 17:9, 17, Hikmatlar 27:6

Jahl va gʻazab haqida

Jahl va gʻazab haqida

Efesliklar 4:26-27

Hatto gʻazablanganingizda ham gunoh qilmanglar. Quyosh botguncha jahldan tushinglar. Iblisga fursat bermanglar.

Hikmatlar 14:29, Hikmatlar 19:11, Yoqub 1:19-20, Efesliklar 4:31-32

Zino haqida

Zino haqida

Ibroniylar 13:4

Nikohni hammangiz eʼzozlanglar. Er–xotinlik munosabatini begʻubor saqlanglar. Fahshu zinoga berilganlarni Xudo hukm qiladi.

Hikmatlar 5:20-21, Hikmatlar 6:20-35, Matto 5:27-32, Mark 10:10-12

Masihiy birodarlarga munosabat haqida

Masihiy birodarlarga munosabat haqida

Ibroniylar 13:1

Bir–biringizni birodarlarday yaxshi koʻrishni davom ettiringlar.

Matto 5:23-24, 3 Yuhanno 1:5-8, Rimliklar 14:1, 19, Rimliklar 16:17, 1 Korinfliklar 1:10

Masihiylarning yakdilligi haqida

Masihiylarning yakdilligi haqida

Rimliklar 12:4-5

Axir, tanamiz bir boʻlsa–da, tanamiz aʼzolari koʻp, tanamiz aʼzolarining vazifasi ham bir xil emas. Shunga oʻxshab, biz — Masihga tegishli boʻlganlar bir tanani tashkil qilamiz. Har birimiz har xil aʼzolar boʻlib, bir–birimizga bogʻliqmiz.

Havoriylar 2:44-46, Efesliklar 4:3-6, Filippiliklar 2:1-4, Ibroniylar 10:24-25

Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida

Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida

Yuhanno 15:12-13

Mening amrim shu: Men sizlarni qanday sevgan boʻlsam, sizlar ham bir–biringizni shunday sevinglar. Kim oʻz jonini doʻstlari uchun fido qilsa, bundan ortiq sevgi yoʻq.

Rimliklar 12:9-10, Rimliklar 13:8, 1 Korinfliklar 13:1-13, Ibroniylar 10:24

Mehr–shafqat koʻrsatish haqida

Mehr–shafqat koʻrsatish haqida

Luqo 6:36

Osmondagi Otangiz rahmdil boʻlgani kabi, sizlar ham rahmdil boʻlinglar.

Matto 5:7, Yoqub 3:17, Efesliklar 4:32

Musofir va muhtojlarga munosabat haqida

Musofir va muhtojlarga munosabat haqida

Zabur 145:9

Egamiz musofirlarni asraydi, Yetim va bevalarni qoʻllaydi, Fosiqning yoʻllariga xalaqit beradi.

Matto 25:34-36, 1 Butrus 2:11-12

Nikoh haqida

Nikoh haqida

Kolosaliklar 3:18-19

Ey xotinlar, eringizga itoatli boʻlinglar. Shunday qilish Rabbimiz Isoning izdoshlariga munosibdir. Ey erlar, xotiningizni sevinglar, ularga qoʻpol muomalada boʻlmanglar.

Hikmatlar 31:10-31, 1 Butrus 3:1-7, 1 Korinfliklar 7:1-16, Efesliklar 5:21-33

Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida

Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida

Hikmatlar 23:22, 24

Seni dunyoga keltirgan otangga quloq sol, onang qariganda uni xor qilma….Solih otasining boshini koʻkka yetkazadi, dono farzand uni xursand qiladi.

Hikmatlar 19:13, 26, Hikmatlar 20:20, Matto 15:4-6, Efesliklar 6:1-4

Tilni jilovlash haqida

Tilni jilovlash haqida

Efesliklar 4:29

Ogʻzingizdan hech qanday yaramas soʻz chiqmasin. Lekin tinglovchilarning ehtiyojiga koʻra, kerakli gaplarni aytib, ularga dalda bering, shunda soʻzlaringiz ularga foyda keltiradi.

Hikmatlar 10:19, Hikmatlar 21:23, Matto 12:33-37, Yoqub 1:26, Yoqub 3:1-12

Xafagarchilik haqida

Xafagarchilik haqida

Kolosaliklar 3:13

Bir–biringizga nisbatan sabr–toqatli boʻlinglar. Orangizda xafagarchilik oʻtgan boʻlsa, bir–biringizni kechiringlar. Egamiz sizlarni kechirgani kabi, sizlar ham boshqalarni kechiringlar.

Matto 5:23-24, 1 Butrus 4:8

Qasos olish haqida

Qasos olish haqida

1 Butrus 3:9

Yomonlikka yomonlik, haqoratga haqorat bilan javob qaytarmanglar, aksincha, hammani duo qilinglar. Zero, Xudo sizlarni shunga daʼvat etgan. Bularga rioya qilsangiz, baraka topasizlar.

Hikmatlar 20:22, 1 Butrus 2:21-23, Rimliklar 12:17-21

Gʻiybat haqida

Gʻiybat haqida

Hikmatlar 16:28

Makkor janjal chiqaradi, gʻiybatchi esa yaqin doʻstlarni ajratadi.

Zabur 100:5, Hikmatlar 10:18, 1 Butrus 2:1

Haqiqatni aytish haqida

Haqiqatni aytish haqida

Efesliklar 4:15

Kelinglar, mehr–muhabbat bilan haqiqatni aytib, jamoatning boshi boʻlgan Masihga oʻxshab har jihatdan yetuk insonlar boʻlaylik.

Hikmatlar 24:26, 28, Hikmatlar 26:28, Efesliklar 4:25

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

Adolat va haqiqatga intilganda

Adolat va haqiqatga intilganda

Matto 5:6

Adolatga tashna boʻlganlar baxtlidir, Chunki Xudo ularni qondiradi.

Zabur 24:5, Zabur 32:5, Zabur 81:3, Hikmatlar 2:7-9, Hikmatlar 21:3

Aybini his qilganda

Aybini his qilganda

Hikmatlar 28:13

Oʻz gunohlarini yashirgan yutuqqa erishmaydi, ularni tan olib, voz kechgan marhamat topadi.

Zabur 31:5, Zabur 50:3-19, 1 Yuhanno 1:8-9, 2 Korinfliklar 7:10

Boylik haqida

Boylik haqida

Hikmatlar 11:4

Qiyomat kunida boylik foyda bermaydi, solihlik esa oʻlimdan saqlaydi.

Zabur 48:17-18, Hikmatlar 11:28, Hikmatlar 22:1, 16, Hikmatlar 23:4-5, Hikmatlar 28:6, Matto 6:24, Matto 19:16-30, Luqo 12:15-21, Luqo 16:9-13, 1 Timoʻtiy 6:7-10, 17-19

Vasvasa va sinovlardan oʻtganda

Vasvasa va sinovlardan oʻtganda

1 Korinfliklar 10:13

Sizlar tushgan vasvasaga boshqalar ham duchor boʻlgan. Ammo Xudo sodiqdir, U kuchingizdan ortiq vasvasaga tushishingizga yoʻl qoʻymaydi. Vasvasaga bardosh bera olishingiz uchun kerakli paytda vasvasadan qutulish yoʻlini ham beradi.

Matto 4:1-11, Yoqub 1:12-15, Yoqub 4:7, 1 Yuhanno 2:15-17

Donolik kerak boʻlganda

Donolik kerak boʻlganda

Zabur 110:10

Egamizdan qoʻrqish donolikning boshidir, Bunday yoʻl tutganlarning aqli rasodir, Uning hamdu sanolari to abad davom etadi.

Hikmatlar 2:1-6, Hikmatlar 9:9-12, Hikmatlar 16:16, Yoqub 1:5, Yoqub 3:13-18

Yolgʻizlikni his qilganda

Yolgʻizlikni his qilganda

Zabur 144:18

Egamiz Oʻziga yolvorganlarning yonidadir, Chin dildan iltijo qilganlarning yonidadir.

Zabur 22:1-6, Zabur 24:16-18, Zabur 26:10, Zabur 67:7

Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda

Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda

Filippiliklar 4:13

Menga kuch–quvvat beradigan Iso Masihning madadi bilan har narsani qila olaman.

Galatiyaliklar 5:16, 22-23, Efesliklar 4:22-24

Imon sust boʻlganda

Imon sust boʻlganda

Ibroniylar 10:23

Endi oʻzimiz eʼtirof etgan umidimizni ikkilanmay mahkam tutaylik. Chunki vaʼda bergan Xudo Oʻz soʻziga sodiqdir.

Matto 8:23-27, Matto 14:25-31, Mark 9:21-24, Luqo 22:31-32, Yuhanno 14:27, 2 Timoʻtiy 2:11-13, Ibroniylar 11:1-2, 6, Ibroniylar 12:2

Ish yaxshi yurishganda

Ish yaxshi yurishganda

Zabur 106:8-9

Sodiq sevgisi uchun ular Egamizga shukrona aytsin! Egamizning insoniyatga koʻrsatgan ajoyib ishlari uchun shukur qilsin! Zotan, U qondirar tashna boʻlganlarni, Toʻydirar neʼmatlar bilan ochlarni.

Zabur 83:12, Zabur 102:1-5, 1 Salonikaliklar 5:16-18

Ishingiz haqida oʻylayotganingizda

Ishingiz haqida oʻylayotganingizda

Efesliklar 6:7-8

Insonlarga emas, balki Rabbimiz Isoga xizmat qilayotgandek, bajonu dil xizmat qilinglar. Esingizda tuting: xoh qul, xoh erkin boʻlsin, har bir kishi qilgan yaxshiligiga yarasha mukofotni Rabbimizdan oladi.

Hikmatlar 3:3-4, Efesliklar 4:28, Efesliklar 6:5-9

Kasallikka duchor boʻlganda

Kasallikka duchor boʻlganda

Zabur 102:2-3

Egamizni olqishlagin, ey jonim, Uning qilgan hamma yaxshiliklarini unutmagin! Hamma gunohlarimni U kechiradi, Barcha xastaliklarimga U shifo beradi.

Mark 1:40-41, Yoqub 5:14-15, 2 Korinfliklar 4:16-18

Kelajakka umid kerak boʻlganda

Kelajakka umid kerak boʻlganda

Hikmatlar 23:18

Chunki albatta kelajak bor, umiding roʻyobga chiqadi.

Zabur 26:1, Zabur 90:1-10, 1 Butrus 1:3-9, 2 Korinfliklar 1:21-22, Filippiliklar 1:6

Kulfatli damlarda

Kulfatli damlarda

Zabur 45:2

Xudo bizning panohimiz, qudratimizdir, Kulfatda qolganimizda doim madadkorimizdir.

Zabur 17:7, Zabur 49:15, Zabur 58:17-18, Hikmatlar 31:8

Tushkunlikka tushganingizda

Tushkunlikka tushganingizda

Zabur 42:5

Nega tushkunlikka tushasan, ey jonim? Nega behalovat boʻlasan ichimda? Xudoga umid bogʻla! Shukur etaman Yana Unga — najotkorim, Xudoyimga.

Zabur 39:2-5, Zabur 54:23, Zabur 60:2-4, Rimliklar 8:36-39

Umidsiz boʻlganda

Umidsiz boʻlganda

Zabur 33:18-19

Taqvodorlar yolvoradi, Egamiz eshitadi, Barcha balolardan ularni Egamiz qutqaradi. Koʻngli choʻkkanlarga Egamiz yaqindir, Ruhan ezilganlarni U qutqaradi.

Zabur 22:1-4, Zabur 41:2-6

Xavotir olganda

Xavotir olganda

Zabur 93:18-19

“Oyoqlarim qoqiladi”, deb oʻylaganimda, Ey Egam, sodiq sevging meni qoʻlladi. Ichim xavotirga toʻlib ketganda, Sen bergan tasalli menga quvonch keltirdi.

Zabur 22:4, Zabur 54:23, Luqo 12:22-31, 1 Butrus 5:6-7

Xavfga duchor boʻlganda

Xavfga duchor boʻlganda

Zabur 26:1

Egam nurim va najotimdir, Kimdan qoʻrqaman?! Egam hayotimning qalʼasidir, Kim meni qoʻrqita olar?!

Zabur 90:1-6, Zabur 117:5-9, Rimliklar 8:35-39

Shodlik, quvonchga toʻla damlarda

Shodlik, quvonchga toʻla damlarda

Zabur 94:1

Kelinglar, sevinch ila Egamizni kuylaylik, Najotimiz Qoyasiga shodlik ila hayqiraylik.

Zabur 31:11, Zabur 70:14-16, Efesliklar 5:19-20

Yupanch va dalda kerak boʻlganda

Yupanch va dalda kerak boʻlganda

Zabur 93:18-19

“Oyoqlarim qoqiladi”, deb oʻylaganimda, Ey Egam, sodiq sevging meni qoʻlladi. Ichim xavotirga toʻlib ketganda, Sen bergan tasalli menga quvonch keltirdi.

Zabur 22:1-4, Matto 5:4, 2 Korinfliklar 1:3-5, Vahiy 21:3-4

Yurak notinch boʻlganda

Yurak notinch boʻlganda

Yuhanno 14:27

Men sizlarga tinchlikni qoldiryapman. Oʻz tinchligimni sizlarga beryapman. Men berayotgan tinchlik dunyo beradigan tinchlikka oʻxshamaydi. Yuragingiz siqilmasin, qoʻrqmanglar.

Zabur 45:2-4, Zabur 54:23, Matto 6:25-34, Filippiliklar 4:6-7

Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda

Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda

Zabur 9:35

Sen esa koʻrib turasan, Bilib turasan kulfatu azobda qolganlarni. Qoʻllaringni ularga uzatasan, Ojiz oʻzini Sening panohingga topshiradi, Sen yetimga doim yordam bergansan.

Rimliklar 8:26-27, 2 Korinfliklar 4:7, 2 Korinfliklar 12:9-10, Filippiliklar 4:13, Ibroniylar 4:14-16

Qaygʻurganda

Qaygʻurganda

Vahiy 21:4

Xudo ularning koʻzidagi har bir tomchi yoshni artib qoʻyadi. Endi oʻlim mavjud boʻlmaydi, Hech kim qaygʻurmaydi, yigʻlamaydi, azob chekmaydi. Zero, avvalgilar oʻtib ketdi.

Zabur 29:6, Zabur 55:9, Zabur 141:2-3, 1 Salonikaliklar 4:13-14

Qaror chiqarayotganda

Qaror chiqarayotganda

Hikmatlar 12:15

Nodon oʻz yoʻlini toʻgʻri deb oʻylaydi, dono esa maslahatga quloq soladi.

Zabur 24:4-10, Zabur 118:105, Rimliklar 12:1-2

Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

Zabur 33:19

Koʻngli choʻkkanlarga Egamiz yaqindir, Ruhan ezilganlarni U qutqaradi.

Matto 11:28, Luqo 22:41-44, Yoqub 1:2-4, Rimliklar 12:12, 2 Korinfliklar 12:9-10

Tarix

Tarix

MASIHIYLAR JAMOATINING OʻRTA OSIYODAGI QADIMIY TARIXI

Yangi Ahdning Havoriylar faoliyati kitobida Iso Masih haqidagi Xushxabar qay tarzda Rim imperiyasi, yaʼni gʻarb tomonga yoyilgani bayon etilgan. Keyinroq yozilgan tarixiy qoʻlyozmalar va arxeologik topilmalardan maʼlum boʻlishicha, Iso Masih haqidagi Xushxabar sharq tomonga, yaʼni Persiyaga — avval Parfiyaga, keyinroq esa Sosoniylar imperiyasiga ham yetib borgan. Qadimiy manbalardan maʼlumki, taxminan milodiy 200 yillar atrofida, Baqtriyaning[1] Kushon imperiyasida masihiylar mavjud boʻlgan. Beshinchi asrning boshlariga kelib, Hirot[2] va Marv[3] shaharlarida xizmat qilish uchun masihiy yetakchilar tayinlangan. Milodiy 424 yilda Fors poytaxti Selevkiya–Ktesifonda[4] “Sharq jamoati” rasmiy eʼtirof etilgan.

Vaqtlar oʻtib, Oʻrta Osiyo aholisi orasida Masihga imon keltirgan odamlar soni koʻpaydi. Bu hududdagi masihiylar Xudoga suriyoniy tili va mahalliy tillarda sajda qilardilar. Bu mahalliy tillar fors, sugʻd va qadimiy turk tillari edi. Masihiylarning soni Amudaryoning shimol tomonida ham koʻpayib, masihiylar jamoati yoyila boshladi. Shunday qilib, VI asrning oxirlari va VII asrning boshlarida Samarqand asosiy ruhiy-maʼnaviy markaz boʻlib qoldi. Hikoya qilishlaricha, mana shu davrlarda qadimiy turkiy aholi[5] peshonasiga xochning rasmini zarb qilib, chizdirib olganlar. Ularning tushunchasi boʻyicha xoch tasviri ularni vabodan asrar ekan. Taxminan 644 yili turk hukmdorlaridan biri va uning lashkarlari bir daryo qirgʻogʻida Masihga imon keltirganlar. Olimlar oʻsha daryoni Amudaryo deb taxmin qilishadi.

Suriyoniy, fors va sugʻd tilida gaplashadigan Oʻrta Osiyo masihiylari Iso Masih haqidagi xushxabarni yoyishni davom ettirdilar. Aq–beshim[6] va Urgutda[7] masihiylar ibodatxonalari topilgan. Arxeologlar Muqaddas Kitobdagi hikoyalarning mazmuniga rasmi ishlangan kumush laganlar va Buxorodan chiqqan xoch zarbi bor tangalar ham topishgan. Arxeologik topilmalar koʻrsatadiki, sugʻd tilida gapiradigan masihiylar hozirgi Oʻzbekiston va Tojikiston hududidan sharq tomonga, hatto Xitoyga ham Iso Masih haqidagi xushxabarni yoyganlar. Turfonda[8] 500 dan ortiq sugʻd tilidagi masihiycha qoʻlyozma parchalari topilgan.

VII asrning oxirlarida Oʻrta Osiyo arablar tomonidan bosib olingandan keyin masihiylarning faoliyatiga cheklovlar qoʻyish boshlandi. Vaqtlar oʻtib, masihiylar ibodatxonalarining baʼzilari masjidga aylantirildi. Bunga Buxorodagi bir masjid namunadir. Bularga qaramay, Oʻrta Osiyo masihiylari Xudoga sajda qilish uchun yigʻilishda davom etaverdilar. Ular butun Oʻrta Osiyo hududiga Iso Masih haqidagi xushxabarni yoyishni toʻxtatmadilar. Bularning biri Balxlik[9] boʻlib, masihiylarga rahnamo boʻlgan Yazdibozid degan kishidir. U Xitoy hududi boʻylab yurib, odamlarga Iso Masih haqida taʼlim bergan.

Taxminan VIII asrning oxirlarida Sharq jamoatining yoʻlboshchisi tomonidan yozilgan ikkita maktubda shunday deyilgan: “turklarning shohi” va oʻsha shohlikning aksariyat aholisi Iso Masihga ishonib, Uning yoʻlidan yura boshladi. Shuningdek, ushbu maktublarda oʻsha shoh oʻz xalqi uchun bir masihiy yetakchi tayinlashni soʻraganligi haqida ham yozilgan. Bu turklar qarluqlar boʻlsa kerak, deb taxmin qilinadi. Qarluqlarning poytaxti Tarozda[10] edi. Milodiy 893 yilda qarluqlar Buxoro somoniylari tomonidan bosib olinganlar. Qarluq masihiylarining katta ibodatxonasi ham masjidga aylantirilgan. Oʻsha davrdan qolgan tarixiy maʼlumotlarga koʻra, Samarqanddagi masihiylar ibodatxonasining darvozalari dunyodagi eng goʻzal ijod namunasi hisoblangan.

Taxminan milodiy 1000 yilda mashhur olim Beruniy Xorazmda masihiylar nishonlagan bayramlar haqida yozgan. Oʻsha davrning ikki tarixchisi 200 mingta kerayit turklari Mongoliyada 1007 yilda Iso Masihga imon keltirib, Uning yoʻlidan yura boshlaganini aytib oʻtishgan. Ularning yozishicha, kerayit turklarining shohi qattiq boʻron paytida togʻda yoʻlini topolmay qolgan. Masihiy bir ulugʻ zot shohga vahiyda koʻrinib, uni qarorgohiga qaytarib olib borgan. Shoh qarorgohga eson–omon qaytib borgandan keyin, oʻsha yerda masihiy savdogarlar bilan ularning imoni haqida suhbatlashgan. Shundan keyin shoh bir qurbongoh oʻrnatib, uning oldiga toʻrt Xushxabarning nusxasini va bir mesh biya suti qoʻygan. Mana shu qurbongoh oldida kerayit turklari ibodat qilganlar va, biz Iso Masih taʼlimotiga sadoqat bilan amal qilamiz, deb qasamyod qilganlar va shu ontning ramzi sifatida oʻsha sutdan ichganlar.

XIV asrga kelib, Qashgʻar va Almalik[11] shaharlarida xizmat qilishlari uchun masihiy yetakchilar tayinlangan. Sharq jamoati masihiylarining eʼtiqodi haqida arxeologik dalillar mavjud. Bu dalillarning aksariyati Turfon va Dunxuandan[12] topilgan suryoniy, sugʻd, fors va oʻrta turk[13] tillaridagi 1100 ta qoʻlyozma parchalaridan iboratdir. Bu qoʻlyozmalar IX asrdan XIV asrgacha boʻlgan davrlarda yozilgan. Ularning orasida Muqaddas Kitobdan, asosan Zabur, Xushxabarlar va havoriylarning maktublaridan parchalar bor. Shular qatorida, masihiylar sajda qilganda foydalangan matnlar, qoʻshiqlar, masihiylarning eʼtiqodiga oid boʻlgan bayonotlar, ibodat kitobchalari, buyuk masihiylar haqidagi hikoyalar, vaʼzlar, maktublar va toʻylarda ishlatilgan nutqlar topilgan.

Va nihoyat, Toʻqmoq va Bishkekka yaqin joylarda, hamda Almalikda taxminan XIII-XIV asrlardan qolgan 600 tacha masihiycha qabrtoshlar topilgan. Bu qabrtoshlardagi matnlar suryoniy va oʻrta turk tillarida yozilgan. Qabrtoshlarning aksariyati turklarning qabri ustiga qoʻyilgan boʻlib, xotirlanganlarning koʻpchiligi Sharq jamoatining yetakchilari edilar. Hozirgi paytda bu qabrtoshlar Rossiyaning Sankt-Peterburgdagi va Oʻrta Osiyoning Toshkent, Ashxobod, Dushanbe, Toʻqmoq va Bishkek shaharlaridagi muzeylarda saqlanib kelmoqda.

Amir Temur va uning avlodi taxtga oʻtirgan davrlarga kelib, Oʻrta Osiyoda masihiylar soni juda kamayib ketgan edi. Baʼzi qoʻlyozmalarning bayon qilishicha, bu paytda masihiylar Samarqand va Turfonda yashagan. 1200 yil davomida, Oʻrta Osiyoda mavjud boʻlgan Sharq jamoati qachon va qanday qilib gʻoyib boʻlgani aniq emas. Mana shu davrdan keyingi arxeologik topilmalarda Oʻrta Osiyo masihiylari haqida maʼlumot qayd etilmay qoʻyilgan boʻlsa–da, xalq oʻz farzandlariga bergan ismlaru ularning avloddan avlodga oʻtib kelgan hikoyalari va udumlarida Sharq jamoatining taʼsiri yaqqol sezilib turadi. Asrlar osha masihiylarning ibodatxonalari va yozuvlari yoʻqolib ketgan boʻlsa ham, qadimda Iso Masihning yoʻlidan yurgan bu masihiylar unutilmagan. Oʻrta Osiyo xalqlari endi paygʻambarlar hamda Iso Masihning taʼlimotlarini oʻz ona tilida oʻqish orqali oʻzlarining ruhiy–maʼnaviy boyligini qaytadan oʻrganish imkoniyatiga ega boʻldilar.

[1] Hozirgi Afgʻoniston hududida joylashgan edi.

[2] Hozirgi Afgʻoniston hududida joylashgan.

[3] Hozirgi Turkmanistonning Mari shahriga yaqin joylashgan edi.

[4] Bu ikki birlashgan shaharlar hozirgi Iroqda joylashgan edi.

[5] Ular koʻkturklar boʻlgan boʻlsa kerak.

[6] Hozirgi Qirgʻiziston hududida joylashgan edi.

[7] Hozirgi Oʻzbekiston hududida joylashgan.

[8] Hozirgi Xitoyning Shinjon viloyatida joylashgan.

[9] Hozirgi Afgʻoniston hududida joylashgan.

[10] Hozirgi Qozogʻiston hududida joylashgan.

[11] Bu ikki shahar hozirgi Xitoyning Shinjon viloyatida joylashgan.

[12] Hozirgi Xitoy hududida joylashgan.

[13] Aynan qoraxoniy turklarining shevasi nazarda tutilgan boʻlsa kerak.

Table of Contents

Muqaddas Kitob: Yeremiyo

MUQADDAS KITOB

Soʻzboshi

- KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

- TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

- TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

- TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

- BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

- BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

- ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

- KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Kirish

- KITOBLARNING NOMLARI
- KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI
- ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI
- YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI
- MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

Yeremiyo

- Kirish
- 1–BOB
- 2–BOB
- 3–BOB
- 4–BOB
- 5–BOB
- 6–BOB
- 7–BOB
- 8–BOB
- 9–BOB
- 10–BOB
- 11–BOB
- 12–BOB
- 13–BOB
- 14–BOB
- 15–BOB
- 16–BOB
- 17–BOB
- 18–BOB
- 19–BOB
- 20–BOB
- 21–BOB
- 22–BOB
- 23–BOB
- 24–BOB
- 25–BOB
- 26–BOB
- 27–BOB
- 28–BOB
- 29–BOB
- 30–BOB
- 31–BOB
- 32–BOB
- 33–BOB
- 34–BOB
- 35–BOB
- 36–BOB
- 37–BOB
- 38–BOB
- 39–BOB
- 40–BOB
- 41–BOB
- 42–BOB
- 43–BOB
- 44–BOB
- 45–BOB
- 46–BOB
- 47–BOB
- 48–BOB
- 49–BOB
- 50–BOB
- 51–BOB
- 52–BOB

Lugʻat

ABADIY HAYOT
AHD
AHD SANDIGʻI
AHD SANDIGʻINING QOPQOGʻI
AHMOQ, NODON
AMOR XALQI
ARAVA
ARFA
ASIRLIK
AYB QURBONLIGI
ASHERA
ASHTARET
BAAL
BANDARGOH
BARHAYOT XUDO
BAYRAMLAR
BASHAN
BIRODAR, BIRODARLAR
BOBIL
BOSH RUHONIYLAR
BRONZA QURBONGOH
BRONZADAN YASALGAN ARAVALAR
BRONZADAN YASALGAN HOVUZ
BURGʻU
BUTSIMON TOSH
BOʻYINTURUQ
DAFN MAROSIMI
DON NAZRI
DOVUD QALʼASI
EDOM, EDOM XALQI, EDOMLIKLAR
EFOD
EFRAYIM
EGAM RABBIY, EGAMIZ RABBIY
EGAM XUDO, EGAMIZ XUDO…
EGAMIZDAN QOʻRQISH
EGAMIZNING FARISHTASI
EGAMIZNING RUHI
EGAMNING UYI, EGAMIZNING UYI
EGAM, EGAMIZ…
ENG MUQADDAS XONA
ESKI AHD
ESHIK KESAKISI
FALASTIN
FARISHTA
FARZIY
FILIST XALQI, FILISTIYA
FINIKIYA
FIRʼAVN
FISIH BAYRAMI
FISIH QURBONLIGI
FISIH ZIYOFATI
FORS SHOHLIGI
GILAD
GIRGOSH XALQI
GUNOH
GUNOH QURBONLIGI
HAVORIY
HOSIL BAYRAMI
HOVUZ
IBLIS
IBRONIY
IBRONIY QOʻLYOZMALARI
IBRONIYCHA
IBRONIYCHA MATN
INOYAT
INSON OʻGʻLI
ISROIL
ICHKI PARDA
JABROIL
JALILA
JAMOAT
JANG ARAVASI
JANNAT
JIN
KANʼON

KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR

KARNAY BAYRAMI
KARUB, KARUBLAR
KUYDIRILADIGAN QURBONLIK, KUYDIRILADIGAN NAZR
KOʻKRAKPECH
LEVI, LEVILAR
LIRA
LUBNON
MALAK
MASIH
MAʼBAD
MIDIYA
MIDIYA VA FORS SHOHLIGI
MIDIYON, MIDIYON XALQI, MIDIYONLIKLAR
MIKOYIL
MISR
MOY
MOY SURTIB TANLAMOQ
MOYCHIROQ
MUHR
MUQADDAS
MUQADDAS NON
MUQADDAS RUH
MUQADDAS XONA
MUQADDAS XUDO
MUQADDAS CHODIR
MOʻAB, MOʻAB XALQI, MOʻABLIKLAR
MOʻLAX
NAJOT
NAZR
NODON
OLIY KENGASH
OLIY RUHONIY
OLTIN TUTATQI QURBONGOHI
OLTIN XONTAXTA
OMMON XALQI
OMOLEK XALQI
ORAM
ORAMIYCHA
ORAMIYCHA MATN
OSMON SHOHLIGI
OSMON, SAMO
OSSURIYA
OTA, OTAM XUDO, OTAMIZ XUDO…
PARIZ XALQI
PARVARDIGOR EGAM, PARVARDIGOR EGAMIZ
PARVARDIGORI OLAM
PAYGʻAMBAR
POKLANISH KUNI
PURIM BAYRAMI
QADIMIY LOTINCHA TARJIMA
QADIMIY SURYONIYCHA TARJIMA
QADIMIY YUNONCHA TARJIMA
QAROL
QODIR XUDO
QONUN
QOYA
QUDDUS
QUMRON QOʻLYOZMALARI
QURBONGOH
QURBONLIK
QURBONLIK KUYDIRILADIGAN QURBONGOH
QUROLBARDOR
QURʼA
QUTLUGʻ KECHA
QOʻL TEGIRMON
QOʻZI
RABBIMIZ ISONI XOTIRLASH UCHUN NON SINDIRISH
RABBIY XUDO, RABBIM XUDO, RABBIMIZ XUDO
RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ…
ROMLAR
RUHONIY
ROʻZA TUTISH
SADDUQIY
SAMARIYA
SAMARIYALIK
SAMO
SAMOVIY XUDO
SANDIQ
SANDIQNING QOPQOGʻI
SARDOBA
SARVARI OLAM
SEVMOQ
SIDON
SINAGOGA
SION
SIPOH
SOVURISH, SHOPIRISH
SOVUT
SOYLIK
SURGUN
SURIYA
SUVGA CHOʻMDIRMOQ, SUVGA CHOʻMDIRILMOQ
SUYANGAN QOYA
TAVROT
TAVROT TAFSIRCHISI
TINCHLIK QURBONLIGI, TINCHLIK NAZRI
TIR
TUTATQI QURBONGOHI
TOʻNGʻICH OʻGʻIL
UZUM SIQISH CHUQURI
UCHRASHUV CHODIRI
VALIY
XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI
XAYIN XALQI
XET XALQI
XILXONA
XIV XALQI
XONTAXTA
XOCH
XUDO
XUDODAN QOʻRQISH
XUDOLAR
XUDONING AZIZLARI, XUDONING AZIZ XALQI
XUDONING NOMLARI
XUDONING RUHI
XUDONING UYI
XUDONING OʻGʻLI, XUDOYI TAOLONING OʻGʻLI
XUDONING SHOHLIGI
XUDOYI TAOLO
XUSHXABAR
XOʻPTIR
YAHUDIY
YAHUDIYA
YAHUDO
YANGI AHD
YANGI OY SHODIYONASI
YHVH
YOBUS XALQI
YODGORLIK TOSHI
YOQUB
YOVUZ RUH
YUNON QOʻLYOZMALARI
YUNON TILI VA MADANIYATI
YUNONCHA MATN
ZAYTUN
ZIL, ZILLAR
ZIYORAT QOʻSHIGʻI
ZIGʻIR
OʻRAMA QOGʻOZ
SHABBAT KUNI
SHAROB NAZRI
SHAYTON
SHOPIRISH
SHOQUL
SHUKRONA QURBONLIGI, SHUKRONA NAZRI
CHAYLA BAYRAMI
CHIROQPOYA
Izohlar

Rasmlar

- Muqaddas chodir (Rasm)

- Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

- Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

- Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida)

- Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Jadvallar

- Eski Ahd xronologiyasi jadvali
- Yangi Ahd xronologiyasi jadvali
- Eski Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali
- Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Qoʻlyozmalar

- Eski Ahdning qoʻlyozmalaridan “Leningrad Kodeksi”

- Eski Ahdning “Qumron qoʻlyozmalari”dan biri

- Eski Ahdning “Qadimiy yunoncha tarjima” qoʻlyozmalaridan parcha

- Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Papirus 52” deb atalgan parcha

- Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Kodeks Sinaytikus”

Xaritalar

- Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq

- Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl

- Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi

- Oʻn ikki qabilaning hududi

- Quddus (shohlar davrida)

- Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida)

- Isroil va Yahudo shohliklari

- Ossuriya shohligi

- Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda)

- Fors shohligi (Rasm)
- Iskandar Zulqarnayn shohligi
- Rim imperiyasi

- Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida)

- Quddus (Iso Masih davrida)

- Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari

- Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari

- Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari

- Pavlusning Rimga olib ketilishi

Toʻgʻri yoʻl

- XUDO MUQADDASDIR
- INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN
- INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI
- XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR
- XUDO NAJOTKORIMIZDIR
- XUDO HOZIRLAGAN YOʻL
- XUDO KECHIRUVCHIDIR
- HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK
- XUDO SADOQATLIDIR
- XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI
- BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ
- BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ
- SIZ TAYYORMISIZ?

Yordamchi oyatlar

MUNDARIJA

XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

- Xudo inoyatlidir
- Xudo kechiruvchidir
- Xudo mangudir
- Xudo marhamat koʻrsatuvchidir
- Xudo mehr–muhabbatlidir
- Xudo mehr–shafqatlidir
- Xudo mehribondir
- Xudo muqaddasdir
- Xudo najotkorimizdir
- Xudo odildir
- Xudo taʼminlovchimizdir
- Xudo tinchlik beruvchidir
- Xudo ulugʻvordir
- Xudo shodlik ato qiluvchidir
- Xudo yagona Xudodir
- Xudo yaqindir
- Xudo oʻzgarmasdir
- Xudo qudratlidir
- Xudo hayot manbaidir
- Xudo hamma narsani bilguvchidir

RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR

- Abadiy hayot haqida
- Gunoh haqida
- Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida
- Ibodat haqida
- Najot haqida
- Poklik haqida
- Ruhiy jang haqida
- Roʻza tutish haqida
- Solihlik haqida
- Tinchlik haqida
- Xudoga shukrona aytish haqida
- Xudoning yetakchiligi haqida

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

- Dangasalik haqida
- Yolgʻon gapirish haqida
- Jinsiy axloqsizlik haqida
- Itoatkorlik haqida
- Kamtarlik haqida
- Mayxoʻrlik haqida
- Mehribonlik haqida
- Minnatdorchilik haqida
- Muloyimlik haqida
- Rahmdillik haqida
- Sabr–toqat haqida
- Saxiylik haqida
- Takabburlik va magʻrurlik haqida
- Tirishqoqlik haqida
- Xasislik va ochkoʻzlik haqida
- Xudojoʻylik haqida
- Oʻzini tuta bilish haqida
- Oʻgʻrilik haqida
- Qanoat qilib yashash haqida
- Hasad haqida
- Haqqoniylik haqida

MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

- Ajrashish haqida
- Boshqalarga xizmat qilish haqida
- Boshqalarni kechirish haqida
- Boshqalarni hukm qilish haqida
- Dushmanlarga munosabat haqida
- Doʻstlik haqida
- Jahl va gʻazab haqida
- Zino haqida
- Masihiy birodarlarga munosabat haqida
- Masihiylarning yakdilligi haqida
- Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida
- Mehr–shafqat koʻrsatish haqida
- Musofir va muhtojlarga munosabat haqida
- Nikoh haqida
- Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida
- Tilni jilovlash haqida
- Xafagarchilik haqida
- Qasos olish haqida
- Gʻiybat haqida
- Haqiqatni aytish haqida

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

- Adolat va haqiqatga intilganda
- Aybini his qilganda
- Boylik haqida
- Vasvasa va sinovlardan oʻtganda
- Donolik kerak boʻlganda
- Yolgʻizlikni his qilganda
- Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda
- Imon sust boʻlganda
- Ish yaxshi yurishganda
- Ishingiz haqida oʻylayotganingizda
- Kasallikka duchor boʻlganda
- Kelajakka umid kerak boʻlganda
- Kulfatli damlarda
- Tushkunlikka tushganingizda
- Umidsiz boʻlganda
- Xavotir olganda
- Xavfga duchor boʻlganda
- Shodlik, quvonchga toʻla damlarda
- Yupanch va dalda kerak boʻlganda
- Yurak notinch boʻlganda
- Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda
- Qaygʻurganda
- Qaror chiqarayotganda
- Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

Tarix