Author: Муқаддас Китобни таржима қилиш институти
Date: 2023-10-13T05:08:45.653637+00:00

Muqaddas Kitob: Ishayo

Muqaddas Kitob: Ishayo

1. MUQADDAS KITOB

2. Soʻzboshi

3. Kirish

1. Ishayo

1. Lugʻat

2. Izohlar

3. Rasmlar

4. Jadvallar

5. Qoʻlyozmalar

6. Xaritalar

7. Toʻgʻri yoʻl

8. Yordamchi oyatlar

9. Tarix

MUQADDAS KITOB

MUQADDAS KITOB

2016, 2018, 2020

Muqaddas Kitob

Lugʻatdagi rasmlar

© OʻBJ, 2006; Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972.

Rasmlar va loyihalar

Muqaddas chodir; Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

© OʻBJ, 2006.

Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

© UBS, 1999.

Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida); Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972.

Xaritalar

Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq; Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl; Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi; Oʻn ikki qabilaning hududi; Quddus (shohlar davrida); Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida); Isroil va Yahudo shohliklari; Ossuriya shohligi; Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida); Quddus (Iso Masih davrida)

© UBS, 1999.

Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda); Fors shohligi; Iskandar Zulqarnayn shohligi

© B & H Publishing Group, 1998.

Rim imperiyasi

© Lion Hudson PLC, 2004.

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari; Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari; Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari; Pavlusning Rimga olib ketilishi

© UBS, 1994.

Mazkur nashr Muqaddas Kitobni tarjima qilish instituti tomonidan Oʻzbekiston Bibliya jamiyati bilan hamkorlikda tayyorlangan

ISBN 978-5-93943-213-9

© Muqaddas Kitobni tarjima qilish instituti, 2016

Soʻzboshi

Soʻzboshi

1. KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

2. TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

3. TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

4. TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

5. BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

6. BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

7. ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

8. KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Mazkur Kitob ikki ming yildan oshiq davr mobaynida muqaddas deb eʼtirof etilgan bitiklarning oʻzbek tiliga qilingan birinchi toʻliq tarjimasidir. Muqaddas Kitob Eski va Yangi Ahd bitiklaridan iborat[1]. Bular tarkibida oʻzbek kitobxonlariga yaxshi tanish boʻlgan Tavrot, Zabur va Injil kitoblari ham bor.

1992 yili Yangi Ahd kitoblari oʻzbek tilida “Injil” nomi ostida ilk bor toʻliq holda chop etilgan edi. Oʻsha nashr Eski Ahd tarkibidagi Ibtido va Zabur kitoblarini ham oʻz ichiga olgan. Oʻshandan beri Eski Ahdning oʻn beshta kitobi oʻzbek tiliga tarjima qilinib, chop etildi. Shu jumladan, Ibtido va Zabur kitoblarining avvalgi nashri jiddiy tahrir qilingandan soʻng qaytadan nashr qilindi. Ilk chop etilgan Injil kitobi ham jiddiy tahrir qilingandan keyin mazkur nashrga kiritildi.

Ushbu tarjima ustida mutaxassislar yigirma yildan koʻproq mehnat qildilar. Nihoyat, Muqaddas Kitob toʻliq holda Oʻzbekiston Respublikasining davlat tilida chop etildi. Mazkur tarjimaning toʻliq nashrini va ilova qilingan oʻquv manbalarini “www.ibt.org.ru/muqaddas-kitob/lotin” internet sahifasidan topishingiz mumkin. Bu elektron manbalarni komputer va uyali telefon kabi vositalarga koʻchirib olib, ulardan foydalanishingiz mumkin.

Muqaddas Kitobda bayon qilingan aksariyat voqealar gʻarbiy Osiyoda boʻlib oʻtgan boʻlsa–da, undagi bebaho hikmatlar dunyo boʻylab yoyilib, koʻplab xalqlar madaniyatini yanada boyitdi. Insoniyat tarixida Muqaddas Kitobdan koʻra koʻp tarjima qilingan kitob yoʻq. Muqaddas Kitob jahon madaniyatining klassik merosi hisoblanadi. Mazkur nashr amalga oshirilayotgan paytda Muqaddas Kitob toʻliq holda dunyodagi 550 tilga tarjima qilingani maʼlum edi. Bundan tashqari, Muqaddas Kitobning ayrim parchalari taxminan 2300 tilga tarjima qilingan.

Butun jahonda yuksak madaniy meros sifatida qadrlanadigan mazkur Kitob Xudoning insoniyat bilan boʻlgan munosabati tarixi haqida soʻz yuritadi. Shu bois Kitob asrlar davomida odamlarga Yaratuvchi bilan hamda bir–birlari bilan yarashish yoʻlini koʻrsatib kelmoqda.

Tarjimonlar guruhi mazkur Kitobga jiddiy ilmiy ish sifatida yondashganlar. Ular Kitob tarjimasi yuzasidan chuqur tadqiqotlar olib borib, oʻz oldilariga qoʻyilgan vazifalarni nihoyatda diqqat–eʼtibor bilan bajarganlar. Buni nafaqat matnning oʻzidan, balki kitobxonning bilimini oshirish uchun kitobga ilova qilingan qoʻshimcha maʼlumotlardan ham koʻrishingiz mumkin. Shu bilan birga, tarjima uslubiga ham katta eʼtibor berilgan, matn zamonaviy kitobxonlarimizga tushunarli boʻlishi uchun tabiiy va sodda tilda tarjima qilingan.

Bu katta ishni amalga oshirish uchun yillar davomida koʻplab odamlar oʻz vaqtlarini ayamay, tinimsiz mehnat qildilar. Nafaqat tarjimonlar, balki muharrirlar, bir qancha kitobxonlar oʻzbekcha matnning sifatli boʻlishi uchun yordam berdilar. Nashriyot xodimlari ularning hammasiga oʻz minnatdorchiligini bildiradilar.

Biz Yaratganga shukronalar aytamiz va minnatdorchiligimizni bildiramiz. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Xudo har bir odamni Oʻziga chorlaydi, Xushxabarning magʻzi ham asosan ana shundan iborat. Iso Masih yer yuziga kelib, xochdagi oʻlimi va oʻlikdan tirilishi orqali bizga Xudo bilan yarashish imkonini berdi. Xudoning mangu sevgisi Iso orqali osmondan zaminga tushib keldi. Iso Xudoning feʼl–atvorini insoniy madaniyat va til orqali bizga namoyon qildi. Shuning uchun biz Xudoning qanday feʼl–atvorga ega ekanini bila olamiz. Umid qilamizki, Muqaddas Kitobning mazkur tarjimasi koʻplab kitobxonlarimizni Xushxabar orqali Xudo bilan yarashtiradi. Tanho Xudoga hamdu sanolar boʻlsin!

Nashriyot xodimlari

KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

Kitobxonlarimiz Muqaddas Kitob matnini toʻliqroq tushunishlari va undan mukammal foydalana olishlari uchun mazkur nashrga quyidagi qoʻshimcha maʼlumotlar ilova qilingan.

“Kirish” qismlari

Muqaddas Kitob tarkibidagi har bir kitobga “Kirish” berilgan. “Kirish”larda kitobning tuzilishi va asosiy mavzusi bayon qilingan. Shuningdek, kitob muallifi haqida, muallif kitobni kim uchun va qachon yozgani, kitob yozilgan paytdagi vaziyat haqida maʼlumotlar berilgan.

Sarlavhalar

Kitobxon matnni yaxshi tushunishi uchun, Muqaddas Kitobning koʻplab zamonaviy tarjimalarida sarlavhalar berilgan. Shu anʼanaga koʻra, oʻzbekcha tarjimada ham sarlavhalar qoʻllanilgan. Sarlavha muayyan bir parchaning asosiy mavzusini ifodalaydi. Sarlavhalar qora harflar bilan, sarlavhachalar kursiv shaklida yozilgan. Asl matnda sarlavhalar yoʻq. Zabur kitobining aksariyat sanolari boshida kursiv shaklida qoʻshimcha maʼlumot berilgan. Zaburdagi bu kabi maʼlumotlar asl matn tarkibida bor (misol uchun, Zabur 10 va 33–sanolarga qarang).

Izohlar

Izohlar matnda yulduzcha (*) bilan belgilangan boʻlib, yulduzcha izohlanadigan soʻz yoki iboradan keyin qoʻyilgan. Hamma izohlar Muqaddas Kitob oxirida ilova qilingan “Izohlar” boʻlimida berilgan. Har bir kitobning izohlari alohida berilgan boʻlib, izohlar bilan taʼminlanayotgan kitob nomi ostida kelgan. Izohlarda qadimgi Yaqin Sharq va unga qoʻshni davlatlarning tarixiga, madaniyatiga, geografik joylashuviga, sanalarga va vaqt tizimiga oid maʼlumotlar kiritilgan, Muqaddas Kitobning muayyan matni mazmuniga mos keladigan ayrim oyatlar manzili[2] berilgan. Shuningdek, qadimgi oʻlchov birliklarining zamonaviy ekvivalentlari ham izohlangan. Izohlarda ayrim oyatlarning tarjimadagi muammolari tushuntirilgan boʻlib, baʼzan oyatdagi soʻz yoki jumlaning boshqa varianti keltirilgan. Ayrim hollarda izoh qisqa berilgan boʻlib, kitobxonni lugʻatdan maʼlumot olishga undaydi.

Izohlar haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun “Izohlar” boʻlimining boshida berilgan “Izohlarning tuzilishi va ulardan foydalanish tartibi” qismiga qarang.

Lugʻat

Lugʻatni tuzishdan maqsad Muqaddas Kitobda bir necha bor takrorlanib keladigan muhim yoki notanish soʻzlar va iboralarning maʼnosini kitobxonga tushuntirib berishdir. Lugʻat tarkibidagi baʼzi soʻzlar va iboralar kitobxonlarimizga tanish boʻlishi mumkin (misol uchun, AHD, MASIH, ABADIY HAYOT), biroq lugʻatda bu kabi soʻz va iboralarning Muqaddas Kitobdagi oʻziga xos jihatlari kengroq ochib berilgan. Shuningdek, lugʻatda eski oʻzbek tiliga oid arxaik soʻzlar (misol uchun, KANʼON, BANDARGOH) ham izohlangan. Ayrim soʻzlar va iboralar qadimgi Yaqin Sharq madaniyati bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, oʻzbek tili tarixida ishlatilmagani sababli, asl matndan transliteratsiya usulida oʻzbekcha tarjimaga koʻchirilgan (misol uchun, FARZIY, FISIH BAYRAMI). Ayrim hollarda maʼlum bir soʻz yoki iboraning maʼnosi izohda qisqa berilgan, lugʻatda esa batafsil tushuntirilgan.

Koʻpincha lugʻatda biron soʻz yoki iboraning maʼnosi bilan bir qatorda, oʻsha davrga xos tarixiy va madaniy jarayonga oid maʼlumotlar ham berilgan. Bu soʻzlar va iboralarga berilgan sharhlardan keyin keladigan izohlarda Muqaddas Kitobdagi oyatlarning manzili koʻrsatilgan. Bu oyatlar kitobxonga Muqaddas Kitobda bayon etilgan taʼlimotlarni chuqurroq oʻrganishga yordam beradi. Kitobxon ayrim buyumlarning tuzilishi va shaklini koʻz oldiga keltirib, tasavvur qila olishi uchun, lugʻatda oʻsha buyumlarning rasmlari keltirilgan.

Rasmlar va loyihalar

Isroil xalqi Muso davridan boshlab bir necha asr davomida Xudoga Muqaddas chodirda sajda qilib kelgan. Shoh Sulaymon taxtga oʻtirgandan keyin esa ular Xudoga Quddusdagi Maʼbadda sajda qiladigan boʻldilar[3]. Bu tabarruk inshootlar asrlar davomida qanday koʻrinishlarda boʻlganini kitobxonlarimiz tasavvur qila olishlari uchun, mazkur nashrga oʻsha inshootlarning rasmlari va loyihalari ilova qilingan. Bu rasmlar va loyihalar Muqaddas Kitobni chuqur tadqiq etgan olimlarning ilmiy xulosalariga asoslangan.

Eski Ahd va Yangi Ahd xronologiyasi jadvallari

Eski Ahd va Yangi Ahd xronologiyasi jadvallarida Muqaddas Kitob tarixida yuz bergan muhim voqealar va ularning sanalari haqida maʼlumot berilgan. Jadvallarda shohlar, paygʻambarlar va muhim ahamiyatga ega boʻlgan boshqa shaxslar yashagan davrlar keltirilgan. Shuningdek, Yangi Ahd jadvalida kitoblar taxminan qachon yozilgani haqida maʼlumot berilgan. Qadimgi davr tarixidagi ayrim voqealarning yuz bergan aniq vaqtini belgilab olish nihoyatda murakkabdir. Olimlar bu borada bir toʻxtamga kela olmaganlari bois, jadvalda oʻsha voqealarning taxminiy sanalari koʻrsatilgan.

Eski Ahddagi va Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvallari

Ayrim hollarda bir kitobdagi[4] baʼzi oyatlarning mazmuni aynan bitta kitobning oʻzida yoki boshqa kitobda takrorlanadi. Bunday takrorlar, asosan, 2-4 Shohlar kitoblarida, 1-2 Solnomalar kitoblarida va toʻrtta Xushxabarda uchraydi. Kitobxonlarimizga oʻxshash parchalarni topishga yordam berish maqsadida, Eski Ahd va Yangi Ahd kitoblari uchun maxsus jadvallar ishlab chiqildi. Bu jadvallarda oʻxshash parchalarning asosiy mavzusi ifodalangan va oʻsha parchalarning Muqaddas Kitobdagi manzili keltirilgan. Jadvallarni tuzishdan yana bir maqsad kitobxonga 2-4 Shohlar, 1-2 Solnomalar kitoblari va toʻrtta Xushxabarlarni yaxshiroq qiyoslash imkonini berishdir. Shuning uchun baʼzi voqealar mana shu kitoblarning faqatgina bittasida yoritilgan boʻlsa–da, oʻsha voqeaning manzili jadvalga kiritilgan.

Xaritalar

Mazkur nashrda chop etilgan oʻn sakkizta xarita ikki ming yillik tarixiy davrni — Ibrohim paygʻambar davridan tortib to milodiy birinchi asrgacha boʻlgan davrni oʻz ichiga oladi. Xaritalarda koʻrsatilgan joy nomlari Muqaddas Kitobdagi muhim voqealar yoki oʻsha voqealarga bevosita taʼsir koʻrsatgan tarixiy oʻzgarishlar bilan bogʻliq.

TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

Muqaddas Kitob aslida ibroniy, oramiy va yunon tillarida yozilgan va oʻzbek tiliga oʻsha tillardan tarjima qilingan. Muqaddas Kitobning koʻplab qoʻlyozmalari, shuningdek, qadimda boshqa tillarga qilingan tarjimalar qoʻlyozmalari bugungi kungacha saqlanib kelmoqda. Olimlar Muqaddas Kitobning asl matnidagi baʼzi soʻzlarning maʼnosini toʻliq aniqlash uchun bu qoʻlyozmalarni bir–biriga qiyoslab oʻrganadilar. Bunday ilmiy tadqiqotlar natijasida shu narsa oʻz isbotini topdiki, Muqaddas Kitobning asl matni asrlar davomida sadoqat bilan asrab kelingan. Shuning uchun biz qatʼiy ishonch bilan ayta olamizki, mazkur tarjima uchun asos boʻlgan matn qoʻlyozmalarning asl matnidan deyarli farq qilmaydi.

Bu qoʻlyozmalar dunyoning turli muzey va kutubxonalarida saqlanib kelmoqda. Eng qadimgi qoʻlyozmalardan biri Ishayo paygʻambar kitobi boʻlib, taxminan miloddan oldingi 100 yilda koʻchirilgan. Bu bitikdan va diqqatga sazovor yana toʻrtta qoʻlyozmadan olingan parchalarning fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan. Ushbu qadimiy qoʻlyozmalar haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN va YUNONCHA MATN iboralariga qarang.

TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

Tarjima jarayonida birinchi qadam tarjimonlar asl matnning maʼnosini imkon qadar toʻliq va batafsil tushunib olishlaridan iborat. Muqaddas Kitob nihoyatda qadimgi matn boʻlgani sababli, bu vazifani bajarish oson kechmaydi. Biroq ikki ming yildan oshiq davr mobaynida olimlarning tadqiqotlari natijasida yigʻilgan maʼlumotlar yordamida buni amalga oshirsa boʻladi. Tarjimonlarimiz ish jarayonida Muqaddas Kitobga yozilgan turli sharhlardan va boshqa tillarga qilingan tarjimalardan foydalanganlar. Bunda ularga ibroniy, oramiy va yunon tillari mutaxassislari yordam berganlar. Tarjimonlarimiz Muqaddas Kitobdagi voqealar yuz bergan joylarni ziyorat qilib kelganlar. Ular Muqaddas Kitobning asl matni mazmunini qadimda odamlar qanday tushunganlarini toʻliq anglash maqsadida oʻsha yerlarning tarixini, madaniyatini va tabiatini oʻrganganlar.

Holbuki, tarjima yaxshi chiqishi uchun asl matnning maʼnosini toʻliq tushunishning oʻzi kifoya emas. Mazkur tarjimaning maqsadi asl matn gʻoyalarini oʻzbek kitobxoniga toʻgʻri, tabiiy va ravon tarzda yetkazishdan iboratdir. Agar kitobxon matn mazmunini yaxshi tushunmasa, tarjima yaxshi qilingan, deb aytib boʻlmaydi. Shu sababdan tarjimonlarimiz asl matn mazmunini oʻrganish bilan bir qatorda, tarjima asoslarini hamda oʻzbek tili grammatikasi, sintaksisi, stilistikasi va tilning oʻziga xos boshqa jihatlarini sinchiklab oʻrganganlar. Ularning maqsadi tarjimaning oʻzbekcha matnini keng ommaga tushunarli, sodda, ravon va adabiy tilda yetkazish edi.

Kitobxon asl matn maʼnosini tushuna olishi uchun, tarjimonlar matnni soʻzma–soʻz emas, mazmuniga koʻra tarjima qilganlar. Anglashilmovchilik paydo boʻlmasligi uchun, ayrim izohlarda asl matndagi ibora yoki jumlaning soʻzma–soʻz tarjimasi keltirilgan. Koʻpincha Muqaddas Kitobda bayon qilingan voqealarda kitob muallifi tinglovchining biron muhim hodisa borasidagi bilimiga tayanib, baʼzi maʼlumotlarni tushirib qoldirgan. Masalan, asl matnda joy nomi berilganda, bu nom shaharga ishora qilyaptimi yoki yurtgami, aniq yozilmagan. Zamonaviy oʻzbek kitobxoni bunday parchalarning maʼnosini toʻliq tushunishi uchun, tarjimonlar matnda nazarda tutilgan maʼnoni ochiq bayon qilganlar yoki bunday oʻrinlarga izoh berganlar. Bunday usulda tarjima qilingan matn keng ommaga tushunarli tarzda yetib boradi. Kitobxon matnni oʻzi uchun ichida oʻqisa ham, ovoz chiqarib tinglovchilarga oʻqib bersa ham maʼnosini osonlikcha tushunib oladi.

Tarjimaning muvaffaqiyati qoʻyilgan maqsadga qay darajada erishilganiga qarab baholanadi. Oʻzbek tiliga qilingan mazkur tarjima qoʻyilgan maqsadga muvofiq har tomonlama, bir necha bosqichdan iborat boʻlgan batafsil tekshiruv jarayonlaridan oʻtgan. Tarjima matni oʻzbek tilining yuksak malakali mutaxassislari tomonidan ham, Oʻzbekistonning turli viloyatlaridan boʻlgan har xil kasb egalaridan iborat erkak va ayollar tomonidan ham tekshirilgan. Turli toifadagi bu odamlar tarjima qilingan matnni oʻqib, oʻz fikrlarini bildirganlar, matnni yaxshilash maqsadida qaysi soʻzni qay oʻrinda qoʻllash maqsadga muvofiqligiga oid takliflar berganlar. Mazkur tekshiruv usullari natijasida oʻzbek tiliga tarjima qilingan matn butun oʻzbek xalqiga tushunarli sodda adabiy tilda yuzaga kelgan.

Maʼlumki, bir tildagi gʻoyani boshqa tilga bir necha yoʻl bilan, turli iboralardan foydalangan holda tarjima qilish mumkin. Shu sababdan, asl matn turli tillarga tarjima qilinganda, tarjimalar bir–biridan biroz farq qilishi tabiiy holdir. Tarjima usulidan farqli oʻlaroq, asl matnning mazmuni ham ayrim tarjimalarda bir–biridan farq qiladi. Bu muammoni hisobga olgan holda, tarjimonlar baʼzan izohlarda mazmunan boshqacha tarjima qilingan oyatlarning variantini ham berib oʻtganlar. Matnda esa tarjimonlarning fikricha kontekstga toʻgʻri keladigan, ularning tushunchasi boʻyicha muallif nazarda tutgan maʼno berilgan.

TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

Xudoning nomlarini tarjima qilish

Muqaddas Kitobni tarjima qilish jarayonida uchraydigan qiyinchiliklardan biri asl matndagi Xudoning nomlarini toʻgʻri tarjima qilishdir. Tarjimonlar har bir nomni mazmunan toʻgʻri va izchillik bilan tarjima qilishga harakat qildilar. Koʻpincha matnda Xudoning ikkita, hatto uchta nomi birin–ketin ishlatilgan. Bunday holda tarjimonlar bu nomlarni oʻzbek tilida tabiiy eshitiladigan nomlar bilan tarjima qildilar. Xudoning nomlari haqida lugʻatda batafsil maʼlumot berilib, ularning ibroniycha yoki yunoncha ekvivalentlari ham koʻrsatilgan (lugʻatdagi XUDONING NOMLARI iborasiga qarang).

Sheʼriy va apokaliptik[5] janrlardagi matnlarning tarjimasi

Muqaddas Kitob matni turli adabiy janrlardan tashkil topgan. Muqaddas Kitob tarkibidagi Zabur kitobi toʻligʻicha va hikmat janridagi kitoblarning aksariyat qismi sheʼrlardan iborat. Eski Ahddagi paygʻambarlar bitiklarining aksariyati ham sheʼriy usulda yozilgan.

Ibroniy sheʼriyatida majoziy timsollar, soʻz oʻyinlari, ohangdosh soʻzlar, qofiya va misralardagi boʻgʻinlar soni bir maromda ishlatilgan boʻlib, tilning naqadar boy ekanligidan dalolat beradi. Ibroniy sheʼriyatining diqqatga sazovor bir xususiyati parallelizmdir. Odatda bu usul biror gʻoyani tasdiqlash, unga urgʻu berish yoki qoʻshimcha maʼno ifodalash maqsadida ishlatiladi. Parallelizm hosil qilishda mazmunan yaqin boʻlgan gaplar juft misralarda birin–ketin, turli soʻzlar bilan takrorlanadi. Misol uchun,

“Ey shohlar! Endi aql bilan ish qiling.

Ey zamin hukmdorlari! Ogoh boʻling.” (Zabur 2:10)

Sheʼriy parchalar oʻzbek tiliga tarjima qilinganda, tarjimonlar, birinchi navbatda, matn mazmunini kitobxonga toʻgʻri va sodda tilda yetkazishga harakat qilganlar. Tarjimonlar imkon qadar, ibroniy sheʼriyatining xususiyatlarini saqlashga uringanlar. Sheʼrlar bandlarga boʻlingan. Muqaddas Kitobning asl matnidagi sheʼrlar oʻzbek tilidagi sheʼrlardan usuli va tuzilishi jihatidan farq qilsa–da, kitobxonlarimiz tarjima qilingan bu sheʼrlarning mazmunidan va oʻziga xos goʻzalligidan zavq oladilar, degan umiddamiz.

Bir tildagi sheʼrni boshqa tilga oʻgirish ancha mushkul. Bu ayniqsa majoziy maʼnodagi iboralarga taalluqlidir. Har bir til va madaniyatning oʻziga xos ramziy obrazlari hamda majoziy maʼnoda ishlatiladigan soʻz–iboralari bor. Ibroniycha matndagi bunday iboralar va obrazlar oʻzbek tiliga tarjima qilingach, maʼnosi mavhum boʻlgan hollarda, tarjimonlar quyidagicha yoʻl tutganlar: majoziy obrazlardan chekinib, iboraning maʼnosini darak gap bilan ifodalaganlar. Ayrim hollarda esa asl matndagi maʼnoni ifodalaydigan oʻzbek tilidagi boshqa bir majoziy iboradan foydalanganlar. Baʼzi holatlarda esa matnda ibroniycha iborani va obrazni saqlab, maʼnosini izohda ochganlar.

Muqaddas Kitobning apokaliptik janrdagi parchalari (misol uchun, Doniyor kitobining ikkinchi qismi va Vahiy kitobi) ramzlarga nihoyatda boy boʻlib, majoziy maʼnoni ifodalaydi. Aksariyat hollarda, bu ramzlar oʻzbekcha tarjimada ham saqlangan. Baʼzi ramziy obrazlarga izohlar berilgan boʻlib, maʼnosi ochilgan, biroq koʻp hollarda izohlar berilmagan. Chunki apokaliptik adabiyotdagi ramzlar maʼnosi xususida olimlarning qarashlari turlichadir. Muqaddas Kitobdagi bunday parchalarning maʼnosini yanada toʻliq tushunmoqchi boʻlgan kitobxonlarimiz Muqaddas Kitob boʻyicha tuzilgan sharhlarga, yaʼni kommentariylarga murojaat qilishlari lozim.

Madaniy tushunchalarga xos terminlarni tarjima qilish

Yuqorida aytib oʻtilganday, mazkur tarjimaning maqsadi Muqaddas Kitob matnini oʻzbek kitobxoniga sodda va ravon tilda yetkazishdan iboratdir. Madaniy tushunchalarga xos terminlar tarjimasida ham tarjimonlarimiz aynan shunday maqsadni koʻzladilar. Ular qadimgi matn tarjimasida zamonaviy soʻzlarni ishlatmagan holda, bu kabi terminlarni tushunarli yoʻl bilan yetkazishga harakat qildilar. Shu sababdan asl matnda qoʻllangan ogʻirlik, hajm va uzunlik kabi oʻlchov terminlari, shuningdek, pul birliklari oʻzbek tilida qadimdan mavjud boʻlgan terminlar bilan tarjima qilindi. Asl matndagi ibroniycha va yunoncha terminlar izohlarda zamonaviy oʻlchovni ifodalaydigan soʻzlar bilan tushuntirildi. Biroq ibroniy kalendaridagi oylarga kelganda, asl matndagi nomlar saqlab qolindi. Oylarning qadimgi nomlariga izohlar berilgan boʻlib, hozirgi kalendar boʻyicha qaysi oyga toʻgʻri kelishi tushuntirildi.

Har xil asbob–uskunalarni, masalan, musiqa asboblarini, dehqonchilikda foydalaniladigan ish qurollarini va hokazolarni tarjima qilishda ularning oʻzbek tilidagi ekvivalenti ishlatilgan. Ammo Muqaddas Kitob olimlari bu qadimgi asboblarning ayrimlari aniq qanday koʻrinishda boʻlgani yoki qay tarzda ishlatilgani haqida toʻliq maʼlumotga ega emaslar. Shu bois tarjimada kontekstga mos ravishda, oʻzbek kitobxoniga tanish boʻlgan terminlar tanlangan boʻlib, izohlarda qoʻshimcha maʼlumot berildi. Lugʻatda baʼzi buyumlar haqida batafsil maʼlumot berilgan boʻlib, ularning rasmlari keltirilgan.

Joy nomlari

Koʻpincha Muqaddas Kitobning asl matnida joy nomlari berilganda, oʻsha joylar shahar, maʼlum bir hudud yoki yurt ekanligi haqidagi maʼlumotlar ochiq yozilmagan. Mazkur tarjima oʻzbek kitobxoniga tushunarli boʻlishi uchun, tarjimonlarimiz koʻp oʻrinlarda bu kabi joylar haqidagi maʼlumotlarni ochib berdilar. Koʻpincha bunday maʼlumot muayyan bir nom birorta parchada ilk bor uchraganda berildi. Misol uchun, asl matnda: “Hududning chegarasi Kavul, Abdoʻn, Rexob, Xammon, Kanaxdan oʻtib, Buyuk Sidongacha yetadi” deb yozilgan boʻlsa, oʻzbekcha tarjimada bu maʼlumot quyidagicha berilgan: “Hududning chegarasi Kavul, Abdoʻn, Rexob, Xammon, Kanax shaharlaridan oʻtib, Buyuk Sidon shahrigacha yetadi” (Yoshua 19:27-28).

Yangi Ahdda Eski Ahddan keltirilgan iqtiboslar[6]

Maʼlumki, Yangi Ahd mualliflari Eski Ahddan iqtiboslar keltirganlar. Mazkur tarjimada iqtiboslarga izohlar berilib, iqtibos Eski Ahdning qaysi kitobidagi oyatlardan olingani koʻrsatildi. Yangi Ahdda keltirilgan baʼzi iqtiboslar Eski Ahddagi parchadan biroz farq qiladi. Buning bir nechta sababi boʻlishi mumkin. Birinchidan, Yangi Ahddagi parcha oʻzbek tiliga Eski Ahdning ibroniycha matnidan emas, balki Yangi Ahdning yunoncha matnidan tarjima qilingani sabab boʻlishi mumkin. Bunday holda oyatlardagi farq ibroniy va yunon tillarining xususiyatlari va tarjima uslubiga bogʻliq, deb qaraladi. Ikkinchidan, Yangi Ahd mualliflari iqtibosni Eski Ahdning ibroniycha matnidan emas, balki yunon tilidagi qadimiy tarjimasidan[7] keltirgani sabab boʻlishi mumkin. Ayrim hollarda yunoncha tarjima mazmun jihatdan ibroniycha matndan biroz farq qiladi. Va nihoyat, Yangi Ahd mualliflari Eski Ahddan iqtibosni soʻzma–soʻz keltirmay, kerakli qismlarini olib, matn maʼnosiga mos ravishda ishlatgan boʻlishlari ham mumkin.

BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

Muqaddas Kitob jami 66 ta muqaddas bitikdan iborat boʻlib, bu bitiklar “kitoblar” deb yuritiladi. Muqaddas Kitob tarkibidagi barcha kitoblar boblar va oyatlarga boʻlingan. Asl matnda boblar va oyatlar boʻlmagan, bular keyinchalik kotiblar tomonidan kitobxon tushunishi uchun, yordam tariqasida qoʻshilgan. Beshta qisqa kitob: Obodiyo, Filimoʻn, 2 Yuhanno, 3 Yuhanno va Yahudo kitoblari boblarga boʻlinmasdan, faqat oyatlarga boʻlingan.

“Izohlar” va “Lugʻat” qismlarida Muqaddas Kitobning koʻplab oyatlari manzillari berilgan. Oyat manzili quyidagicha belgilangan: kitob nomi, bob raqami, ikki nuqta (:) va oyat raqami. Masalan, “Yuhanno 3:16” Havoriy Yuhanno bayon etgan muqaddas Xushxabarning uchinchi bobi oʻn oltinchi oyatiga ishora qiladi. Bob haqida soʻz ketganda esa faqat kitob nomi, bob raqami va “–bob” soʻzi yozildi (masalan, Hakamlar 18–bob). Muqaddas Kitob tarkibidagi boblarga boʻlinmagan beshta qisqa kitobning faqat oyat raqamlari berildi, xolos. Masalan, “2 Yuhanno 6” Havoriy Yuhannoning ikkinchi maktubi oltinchi oyatiga ishora qiladi. Agar ikkita oyat raqami oʻrtasiga chiziqcha qoʻyilgan boʻlsa (masalan, 2:4-8), demak, har ikki oyat orasidagi barcha oyatlar nazarda tutilgan boʻladi.

Ayrim oʻrinlarda matn oʻzbek tilida ravon oʻqilishini, tushunarli boʻlishini va voqealar izchilligini taʼminlash maqsadida bir nechta oyat, asosan ikki yoki uchta oyat birlashtirilgan. Buning natijasida oyatlar tartibi oʻzgargan, yaʼni keyinda turgan oyat bir–ikki oyatdan oldinga oʻtkazilgan. Misol uchun, Ibtido 2:2-3 ga va Hizqiyol 1:1-3 ga qarang.

Muqaddas Kitob matnini raqamlashning bir nechta anʼanasi mavjud. Shu bois Muqaddas Kitobdagi boblarning va oyatlarning raqamlanishi hamma tarjimalarda ham bir–biriga aynan mos tushavermaydi. Buni ayniqsa Zabur kitobida yaqqol koʻrishimiz mumkin. Misol uchun, oʻzbek va rus tillaridagi 39 oyatdan iborat 9–sano inglizcha tarjimada 9-10–sanolarni tashkil qiladi. Oʻzbekcha tarjimada mazkur mintaqada qoʻllaniladigan usuldan foydalanildi.

BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Oʻzbekcha tarjimada biron odamning qaysi yurt, shahar yoki qishloqdan ekanini bildiruvchi “lik” qoʻshimchasi ishlatilgan barcha otlar bosh harf bilan yozildi (masalan, Kanʼonlik, Moʻablik). Oʻzbek tilining grammatik qoidalariga koʻra, bu soʻzlar oʻzbek tilida kichik harf bilan yoziladi. Ammo oʻzbek kitobxoniga Muqaddas Kitobdagi notanish joylarning nomlari toʻliq tushunarli boʻlishi uchun, mazkur tarjimada ular bosh harf bilan yozildi.

Muqaddas Kitobning boshqa tillarga qilingan tarjimalarida boʻlgani singari, mazkur nashrda ham Xudoni, Iso Masihni va Xudoning Ruhini bildiradigan hamma soʻzlar va olmoshlar bosh harf bilan yozildi. Muqaddas Kitobda qoʻllangan muayyan maxsus terminlar va soʻzlar ham bosh harf bilan yozildi (masalan, Muqaddas chodir, Maʼbad, Ahd sandigʻi, Xudoning Shohligi, Xushxabar).

ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

Mazkur tarjimadagi ismlar va joy nomlari asl matndan olingan boʻlib, oʻzbek tilida talaffuz qilinishi osonroq boʻlishi uchun biroz soddalashtirilgan. Oʻzbek kitobxoniga boshqa tarixiy va adabiy manbalardan maʼlum boʻlgan ismlar va joy nomlari bundan mustasnodir (masalan, Ibrohim, Yusuf, Muso, Dovud, Sulaymon, Iso Masih, Misr, Quddus va boshqalar). Ayrim ibroniycha va yunoncha ismlarning hamda joy nomlarining talaffuzi oʻzbekchadagi yoki ruschadagi soʻzlarga ohangdosh boʻlgani bois, kitobxon notoʻgʻri tasavvurga bormasin deb, ularning shakli biroz oʻzgartirildi. Misol uchun, ibroniycha matndagi Orom yurti oʻzbek tiliga Oram yurti deb tarjima qilindi, Ezra kitobidagi Mordaxay degan ism esa oʻzbekchada Mardoxay deb yozildi, chunki bu ismning birinchi qismi rus tilida “morda”, yaʼni “xunuk yuz” degan maʼnoni anglatadi.

KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Mazkur tarjimada dialogdagi koʻchirma gaplar tire bilan ajratildi. Soʻzlovchining gapi abzats oxirida tugaydi. Soʻzlovchining gapi ancha uzun boʻlganda, ayniqsa, bir abzatsdan oshganda, koʻchirma gap qoʻshtirnoqqa (“…”) olindi. Baʼzan koʻchirma gap bir nechta parchani, hatto bir nechta bobni qamragani bois, baʼzi sarlavhalar va bob raqamlari koʻchirma gap tarkibiga kirib qolgan. Bunday hollarda, koʻchirma gap qanchalar uzun boʻlmasin, qoʻshtirnoq koʻchirma gapning boshida ochilib, oxirida yopildi (misol uchun, Ayub 23:1-24:25 ga qarang).

Muqaddas Kitobning ayrim parchalari nihoyatda murakkab boʻlib, koʻchirma gapning ichida koʻchirma gap kelgan holatlar bor. Bunday holat, ayniqsa, paygʻambarlar bitiklarida koʻp uchraydi. Bunday parchalarni zamonaviy punktuatsiya qoidalari bilan belgilash qiyinchilik keltirib chiqarishi tabiiy. Shu bois, mazkur tarjimada quyidagi qoidalar qoʻllanildi:

Koʻchirma gap “…” bilan ajratildi.

Koʻchirma gap ichidagi koʻchirma gap «…» bilan ajratildi.

Koʻchirma gap ichidagi koʻchirma gap tarkibida yana koʻchirma gap kelganda ‘…’ bilan ajratildi.

Baʼzan soʻzlovchining gapi bir abzatsdan uzun boʻlmasa, koʻchirma gap ichidagi koʻchirma gap tire (—) bilan ajratildi. Bunday holda soʻzlovchining gapi abzats oxirida tugaydi.

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Institut perevoda Biblii; Informatsiyu o litsenzii etogo izdaniya mojno nayti zdes: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Institut perevoda Biblii

Institut perevoda Biblii, 101000 Moskva, Glavpochtamt, a/ya 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Pravila ispolzovaniya tekstov bibleyskix perevodov IPB: https://ibt.org.ru/ru/rules

Kirish

Kirish

1. KITOBLARNING NOMLARI

2. KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI

3. ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

4. YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

5. MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

MUQADDAS KITOBGA KIRISH

Muqaddas Kitob jami 66 ta muqaddas bitikdan iborat boʻlib, bu bitiklar “kitoblar” deb yuritiladi. Shu sababdan mazkur Muqaddas Kitob koʻp tillarda “Bibliya” deb nomlanadi. Bu nom yunoncha boʻlib, “oʻrama qogʻozlar”, yaʼni “kitoblar” maʼnosini ifodalaydi. Ushbu 66 ta kitob taxminan 1500 yil mobaynida 40 nafar muallif tomonidan yozilgan. Mazkur kitoblar turli adabiy janrlardan, chunonchi, tarixiy voqea, nasabnoma, sheʼr, hamdu sano, marsiya, bashorat, tanbehu nasihat, hikmatlar va maktublardan iborat.

KITOBLARNING NOMLARI

KITOBLARNING NOMLARI

Muqaddas Kitob tarkibidagi ayrim kitoblar oʻsha kitobni yozgan muallifning ismi bilan yoki uning aksariyat qismini yozgan odamning nomi bilan atalgan. Birinchisiga “Xabaqquq paygʻambarning kitobi”, ikkinchisiga “Sulaymon paygʻambarning hikmatlari” misol boʻla oladi.

Baʼzi kitoblar bosh qahramonning ismi bilan nomlangan. Misol uchun, “Rut kitobi” va “Ayub paygʻambar kitobi”.

Yangi Ahd tarkibidagi aksariyat kitoblar aslida maktublar boʻlib, maʼlum bir kishiga yoki bir guruh odamlarga yozilgan. Bunday hollarda maktub muallifning nomi bilan yoki maktub yoʻllangan guruhning yoxud kishining nomi bilan ataladi. Masalan, “Yoqubning maktubi”, “Pavlusning Rimliklarga maktubi”, “Pavlusning Filimoʻnga maktubi”.

Muqaddas Kitobdagi 66 kitobdan baʼzilari bu qoidalardan mustasno tarzda nomlangan. Ularning nomlanishi sabablari oʻsha kitoblarning kirish qismlarida tushuntirilgan (misol uchun, Chiqish kitobi).

Baʼzi kitoblar bir xil nomlangan boʻlib, ular faqat raqamlariga koʻra farq qiladi. Raqam kitob nomining qisqartirilgan variantidan oldin qoʻyiladi. Masalan, “4 Shohlar” qadimgi Isroilda hukmronlik qilgan shohlar haqidagi toʻrtinchi kitobni, “1 Yuhanno” havoriy Yuhanno yozgan birinchi maktubni bildiradi.

KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI

KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI

Muqaddas Kitob tarkibidagi 66 ta kitob xronologik tarzda joylashmagan. Bu kitoblarni tartibga solishning bir nechta anʼanasi mavjud. Oʻzbekcha tarjima mazkur mintaqada qoʻllanilgan tartibga rioya qilgan.

Iso Masih yashagan davrdan oldin yozilgan kitoblar “Eski Ahd” deb, U yashagandan keyin yozilgan kitoblar “Yangi Ahd” deb ajratiladi. Eski Ahdning asosiy mavzusi Xudoning Isroil xalqi bilan boʻlgan munosabatidir. Bu munosabat Xudoning Muso orqali Isroil xalqi bilan tuzgan ahdiga asoslangan. Yangi Ahdning asosiy mavzusi Iso Oʻzini qurbon qilgani va buning natijasida dunyoni Xudo bilan yarashtirganidir. Endi har bir inson, millatidan qatʼi nazar, Iso Masihga ishonsa va gunohlaridan tavba qilsa, uning gunohlari kechiriladi, bu inson Xudoning xalqiga tegishli boʻladi. Xudo Oʻz xalqi bilan Iso Masih orqali ulugʻroq va aʼloroq vaʼdalarga asoslangan yangi ahd tuzdi. Shu sababga koʻra, Muqaddas Kitob ikki qismga boʻlinib, “Eski Ahd” va “Yangi Ahd” deb ataladi.

ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

Eski Ahd 39 ta kitobdan iborat boʻlib, bu kitoblar miloddan oldingi oʻn beshinchi va beshinchi asrlar oraligʻida yozilgan. Bu kitoblarning qariyb hammasi qadimgi ibroniy tilida yozilgan. Faqatgina Ezra va Doniyor kitoblaridagi ayrim parchalar oramiy tilida yozilgan, xolos.

Tavrot

Eski Ahdning dastlabki beshta kitobi (Ibtido kitobidan Qonunlar kitobigacha) Muso paygʻambar tomonidan yozilgan. Bu majmua oʻzbek tilida “Tavrot” deb ataladi. Ibtido kitobi Xudo olamni va ilk odamlarni — Odam Ato bilan Momo Havoni yaratgani haqidagi voqealar bilan boshlanadi. Soʻng insoniyat gunoh qilgani va Nuh paygʻambar davrida Xudo butun yer yuziga toʻfon yuborib, odamzodga jazo bergani haqida bayon qilinadi. Kitob davomida hikoya qilinishicha, Xudo Ibrohim paygʻambarni daʼvat qiladi, uni Kanʼon yurtiga boshlab boradi. Ibrohim befarzand boʻlishiga qaramay, Xudo uni buyuk xalqning otasi qilishga vaʼda berib, butun yer yuzidagi xalqlar u orqali baraka topishini aytadi. Xudo Oʻz vaʼdasini bajargani Ibrohimning oʻgʻli Isʼhoq, nabirasi Yoqub va chevarasi Yusuf haqidagi hikoyalardan koʻrishimiz mumkin. Xudo Yusuf orqali Yoqubni va uning xonadonini Kanʼon yurtidagi qahatchilikdan asrab, Misrga olib boradi. U yerda Ibrohimning avlodi nihoyatda koʻpayib, Isroil xalqi degan nom bilan taniladi. Isroil xalqi Misrda 400 yil qolib ketadi.

Tavrotning ikkinchi kitobi “Chiqish” deb nomlangan boʻlib, Yoqub naslining oʻn ikki qabilasi, yaʼni Isroil xalqi Misrda qullik zulmidan azob chekayotgani haqidagi hikoya bilan boshlanadi. Xudo Muso paygʻambar orqali Isroil xalqini moʻjizalar orqali ozod qilib, Misrdan olib chiqadi. Bu voqea taxminan miloddan oldingi 1440 yilda yuz bergan edi. Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin sahroda qirq yil davomida boshidan kechirgan voqealar Tavrotning qolgan uchta kitobida — “Levilar”, “Sahroda” va “Qonunlar”da hikoya qilingan. Oʻsha davrda Xudo Muso paygʻambar orqali Isroil xalqi bilan ahd tuzadi. Oʻsha ahdda Xudoning amrlari va qonunlari batafsil bayon qilingan. Bu amrlarga va qonunlarga rioya qilgan insonlarga Xudo: “Men sizlarni Oʻzimning xalqim qilaman, sizlarning Xudoyingiz boʻlaman”, deb alohida vaʼda bergan. Ammo bu amrlarni va qonunlarni buzgan odamlarni Xudo jazolagan. Xudoning Oʻz xalqi Isroil bilan boʻlgan munosabati mana shu ahdga asoslangani bois, Eski Ahdda bayon qilingan aksariyat voqealar va Isroil xalqining tarixi shu munosabatlar haqida hikoya qiladi.

Isroil xalqi tarixi

Muqaddas Kitob tarkibida Tavrot kitoblaridan keyin oʻrin olgan 12 ta kitob (Yoshua kitobidan Ester kitobigacha) Isroil xalqi tarixining taxminan 1000 yillik davrini qamrab oladi. Bu davrda Isroil xalqi Kanʼon yurtini zabt etib, oʻsha yerlarga oʻrnashadi. Taxminan 350 yil davomida Isroil xalqining oʻn ikki qabilasini Xudo tomonidan tayinlangan hakamlar boshqaradi. Hakamlar davridan keyin Isroil xalqining oʻn ikki qabilasi Isroil shohligini barpo qilib, Shoulni shoh qilib taxtga oʻtirgʻizadi. Dovud Isroilning ikkinchi shohi boʻladi. Dovud vafot etgandan keyin uning oʻgʻli Sulaymon taxtga chiqib, Quddusda Xudoga atab Maʼbad quradi. Sulaymonning oʻgʻli Raxabom hukmronligi davrida Isroil shohligi ikkiga boʻlinib, shimolda Isroil shohligi va janubda Yahudo shohligi paydo boʻladi. Ikkala shohlikning aholisi va hukmdorlari oldiga Xudo Oʻz paygʻambarlarini yuboradi. Ular aholini, butlarga sigʻinmanglar, Xudoga yuz buringlar, Uning amrlarini bajaringlar, deb undaydi. Ammo xalq paygʻambarlarning gaplariga quloq solmaydi. Oqibatda Xudo ikkala shohlik aholisini itoatsizligi uchun jazolab, dushmanlar qoʻliga topshiradi. Dushmanlar Isroil va Yahudo xalqlarini asirlikka olib ketadi. Oradan ancha yillar oʻtgandan keyin, Yahudo shohligidan surgun qilingan ayrim odamlar Quddusga qaytib kelib, Maʼbadni va shahar devorini qayta quradilar. Xalqning aksariyat qismi esa surgunda yashab qolaveradi. Ulardan baʼzilari oʻzlari surgun boʻlgan davlatlarda yuqori martabalarni egallaydilar.

Donishmandlik kitoblari

Navbatdagi beshta kitob (Ayub kitobidan “Sulaymon paygʻambarning goʻzal qoʻshigʻi” kitobigacha) “donishmandlik kitoblari” deb ataladi. Ayub kitobi zamirida barcha zamonlarda dolzarb boʻlgan quyidagicha savol yotadi: “Nima uchun Xudo solih kishilarning bu hayotda azob tortishlariga yoʻl qoʻyadi?” Zabur kitobi sanolardan tashkil topgan boʻlib, dastlab bu sheʼrlar kuyga solingan va Xudoga hamdu sano, madhiya qoʻshiqlari tarzida musiqa asboblari joʻrligida ijro etilgan. Hikmatlar kitobi maqol, matallar shaklidagi axloqiy va diniy taʼlimotlardan iborat. Voiz kitobi inson hayotining maqsadi va mohiyati haqida chuqur oʻylagan donishmand Voizning fikrlaridan iborat. “Sulaymon paygʻambarning goʻzal qoʻshigʻi” kitobi sevgi haqidagi sheʼrlar toʻplamidir.

Paygʻambarlar

Eski Ahdning soʻnggi 17 ta kitobi (Ishayo kitobidan Malaki kitobigacha) asosan paygʻambarlarning xabarlari va bashoratlaridan tashkil topgan. Bu paygʻambarlar miloddan oldingi 850-400 yillar oraligʻida faoliyat koʻrsatganlar. Bu davrlarda Isroil va Yahudo shohliklari alohida–alohida mustaqil davlat boʻlgan, ikkala shohlik aholisi surgun qilingan va Yahudo xalqidan baʼzilari ona yurtiga qaytib kelgan edi. Paygʻambarlar xalqni gunohlari uchun tavba qilishga, butlarga sajda qilmaslikka, Xudoga yuz burishga, Uning amrlarini bajarishga, solih hayot kechirishga undaganlar. Paygʻambarlar kelajak haqida koʻp bashoratlar qilganlar. Koʻpincha bu bashoratlarda ramziy obrazlardan foydalanilgan va ular sheʼriy uslubda yozilgan. Mazkur paygʻambarlar orasida oʻzbek kitobxonlariga yaxshi tanish boʻlgan Doniyor ham bor.

Ishayo, Yeremiyo, Hizqiyol va Doniyor paygʻambarlarning bitiklari “Katta paygʻambarlar” degan nom bilan yuritiladi, chunki ularning bitiklari boshqa paygʻambarlarnikiga qaraganda ancha katta. Qolgan oʻn ikkita paygʻambarning bitiklari qisqa boʻlgani bois, ular “Kichik paygʻambarlar” degan nom bilan yuritiladi. Bu bitiklar kotiblar tomonidan bir oʻrama qogʻozga koʻchirilgan.

Paygʻambarlar kitoblari xronologik tarzda joylashmagan. Qaysi paygʻambar qachon faoliyat koʻrsatgani haqida maʼlumot olish uchun mazkur nashrga ilova qilingan “Jadvallar” boʻlimida berilgan “Eski Ahd xronologiyasi jadvali” qismiga qarang.

YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

Yangi Ahd 27 ta kitobdan tashkil topgan boʻlib, bu kitoblar Iso Masih osmonga koʻtarilib ketgandan[8] keyin, milodiy birinchi asrda yozilgan. Bu kitoblar toʻplami oʻzbek tilida “Injil” deb ham yuritiladi. Yangi Ahdda bayon qilingan barcha voqealar Rim imperiyasi hududida sodir boʻlgan edi.

Yangi Ahd kitoblari qadimiy yunon tilida yozilgan. Matnda yunon harflari bilan yozilgan baʼzi oramiycha soʻzlar va iboralar ham bor, chunki Yaqin Sharq mintaqasida oramiy tili keng qoʻllangan edi. Yangi Ahddagi koʻplab dialoglar aslida oramiy tilida boʻlgan edi.

Xushxabarlar

Yangi Ahdning dastlabki toʻrtta kitobi (Matto kitobidan Yuhanno kitobigacha) Iso Masihning tugʻilishi, hayoti, taʼlimoti, oʻlimi va tirilishi haqidagi voqealardan iborat. Iso Masih Oʻzi keltirgan xabarni “Xushxabar” deb ataydi, shu boisdan ham dastlabki toʻrtta kitob “Xushxabarlar” degan nom bilan yuritilgan. Bu Xushxabarlarni Iso Masihni shaxsan tanigan odamlar yoki ularning guvohligini bevosita eshitgan boshqa mualliflar yozganlar. Toʻrtala kitob uslub jihatdan va ayrim maʼlumotlarga koʻra bir–biridan farq qiladi, ayniqsa, Yuhanno bayon etgan Xushxabar boshqa Xushxabarlardan alohida ajralib turadi. Bu farqlar muallif kitobni qay maqsadda va kimga atab yozganiga bogʻliq. Bu kitoblar yaxlit holda Iso Masih haqida toʻliqroq maʼlumot berib, Uning hayotini bitta kitobda yozilgandan koʻra koʻproq yoritadi.

Ilk masihiylar jamoatining tarixi

Navbatdagi kitob “Havoriylarning faoliyati” deb nomlangan boʻlib, unda Iso Masih osmonga koʻtarilib ketgandan keyin, dastlabki yillarda shogirdlarning olib borgan faoliyati tasvirlanadi. Isoning bu shogirdlari va ilk jamoat yetakchilaridan baʼzilari “havoriy”[9] degan nom bilan tanilganlar. Kitobda Iso Masih haqidagi Xushxabar Quddusdan butun Rim imperiyasiga yoyilgani haqida hikoya qilinadi. Shu mavzu bilan bogʻliq holda kitobning aksariyat qismida havoriy Pavlusning safarlari bayon qilinadi. Kitobda bayon qilinishicha, Pavlus Rim imperiyasiga qarashli koʻp shaharlarga borib, yahudiy va gʻayriyahudiylarga Masih haqida vaʼz qilgan va hatto imperiya poytaxti Rimga ham yetib borib, u yerda koʻpchilikka Xushxabar aytgan. Pavlus Rimdagi uy qamogʻida ekani haqidagi maʼlumot kitobga yakun yasaydi.

Maktublar

Havoriylar kitobidan keyin 21 ta maktub keladi. Bu maktublarni Iso Masihning baʼzi havoriylari Uning izdoshlariga yozib, imonda oʻsish, solih hayot kechirish borasida nasihatlar berganlar. Mazkur maktublarning aksariyat qismi turli joylarda istiqomat qiluvchi imonlilar guruhlariga yozilgan, faqat toʻrtta maktub muayyan shaxslarga yoʻllangan.

Odatda ushbu maktublar ikki guruhga boʻlingan: 1) Pavlus yozgan maktublar, 2) Boshqa havoriylar yozgan maktublar. Mazkur mintaqada koʻp ishlatiladigan boshqa tarjimalardagi kabi, oʻzbekcha tarjimada ham boshqa havoriylar yozgan maktublar Pavlusning maktublaridan oldin kelgan. Ibroniylarga maktub Pavlusning maktublari qatorida joylashtirilgan, ammo bu maktubning muallifi aniq emas va bu haqda olimlar hanuzgacha munozara qilmoqdalar.

Maktublar xronologik tartibda joylashmagan. Yangi Ahddagi xronologik tartib haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun mazkur nashrga ilova qilingan “Jadvallar” boʻlimida berilgan “Yangi Ahd xronologiyasi jadvali” qismiga qarang.

Apokaliptik janrdagi kitob

Yangi Ahd Vahiy kitobi bilan yakunlanadi. Bu kitob Yangi Ahd tarkibidagi barcha kitoblardan keyin yozilgan, deb taxmin qilinadi. Ushbu kitob majoziy obrazlarga nihoyatda boy boʻlib, unda Xudoning kelajakda dushmanlar ustidan gʻalaba qozonishi va Xudoning abadiy shohligi barqaror boʻlishi haqida hikoya qilinadi.

MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

Shuni tushunib olish muhimki, Yangi Ahdda Xudo ayon qilgan haqiqat Eski Ahddagi haqiqatni bekor qilmaydi. Aksincha, Eski Ahd haqiqati Yangi Ahd haqiqati uchun asos boʻlib xizmat qiladi. Yangi Ahd, oʻz navbatida, Eski Ahddagi gʻoyalarni toʻldiradi. Iso Masih Eski Ahdni mukammal bilgan edi, shu bois odamlarga taʼlim berganda Eski Ahddan koʻplab iqtiboslar keltirgan. Iso shunday degan: “Meni, Tavrot yoki paygʻambarlarning bitiklarini bekor qilgani kelgan, deb oʻylamanglar. Men bekor qilgani emas, balki bajo keltirgani keldim” (Matto 5:17). Yangi Ahd mualliflari ham oʻz kitoblarida Eski Ahddan koʻp foydalanib, baʼzan undan iqtibos keltirganlar, baʼzan esa undagi gaplarni oʻz soʻzlari bilan yozganlar.

Shunisi diqqatga sazovorki, Muqaddas Kitob tarkibidagi barcha bitiklar turli janrlarda, har xil vaziyatda va turli davrlarda yashagan mualliflar tomonidan yozilganiga qaramay, hammasi birgalikda ajoyib uygʻunlikni namoyon qiladi. Xudoning kimligiyu Uning qanday ish yuritishi, odamzodning feʼl–atvori, xatti–harakati haqidagi gʻoyalar, markaziy mavzu boʻlgan Xudo bilan insoniyatning yarashuvi haqidagi xabar Muqaddas Kitobda izchil yoritilgan. Yarashuv haqidagi bu xabar, asosan, hikoyalar orqali, yaʼni odamlar bilan Yaratuvchi Xudo oʻrtasidagi munosabatga oid voqealar orqali yetkaziladi. Muqaddas Kitob mualliflari voqealarni samimiy ravishda, odamlarning gunohlarini yashirmagan holda roʻy–rost bayon qiladilar. Har bir inson haqidagi hikoya Xudo haqidagi katta hikoyaning bir qismini tashkil etadi. Muqaddas Kitobda bayon qilingan voqealardan shuni anglashimiz mumkinki, dunyo yaratilgandan beri, Xudo har bir odamni Oʻziga chorlab kelmoqda.

Asrlar davomida imonli odamlar ushbu kitoblarni Xudo tomonidan yuborilgan muqaddas bitiklar deb bilganlar. Darhaqiqat, Muqaddas Kitobda bu borada shunday yozilgan: “Muqaddas bitiklarning hammasi ilohiy ilhom bilan yozilgan” (2 Timoʻtiy 3:16), “Muqaddas bitiklardagi bashoratlarning hech biri paygʻambarlarning shaxsiy talqini emas. Hech bir haqiqiy paygʻambar oʻzining insoniy xohishi bilan bashorat qilgan emas. Bu paygʻambarlar Muqaddas Ruh tomonidan boshqarilib, Xudoning soʻzlarini gapirganlar” (2 Butrus 1:20-21). Muqaddas Kitobni oʻqigan insonlar haqiqatni qidirganlarida, qaysi zamonda yashashlaridan qatʼi nazar, Muqaddas bitiklarning qudrati va hokimiyatidan voqif boʻlganlar. Zero, Muqaddas Kitobda shunday yozilgan: “Mening soʻzim olovday kuydiradi. Qoyani yoradigan bolgʻaday zarba beradi” (Yeremiyo 23:29), “Xudoning kalomi jonli va taʼsirli, har qanday dudama qilichdan oʻtkirroqdir. U jon bilan ruhni, boʻgʻinlar bilan ilikni ajratgudek suqilib kiradi. Xudoning kalomi xayolu yurakning niyatlarini fosh etadi” (Ibroniylar 4:12).

[1] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun MUQADDAS KITOBGA KIRISH boʻlimiga qarang.

[2] Yaʼni Muqaddas Kitob tarkibidagi kitobning nomi, bobi va oyati (misol uchun, Yuhanno 3:16). Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun mazkur boʻlimning BOB VA OYATLAR RAQAMLARI qismiga qarang.

[3] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MUQADDAS CHODIR iborasiga va MAʼBAD soʻziga qarang.

[4] Yaʼni Muqaddas Kitob tarkibidagi bir kitob. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun mazkur boʻlimning BOB VA OYATLAR RAQAMLARI qismiga qarang.

[5] yaʼni oxirzamonga oid bashoratlar va vahiylar

[6] Muallif yoki soʻzlovchi boshqa bir matndan keltirgan parcha, gap yoki ibora.

[7] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN iborasi ostida berilgan QADIMIY TARJIMALAR iborasiga qarang.

[8] taxminan milodiy 30 yil

[9] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi HAVORIY soʻziga qarang.

Ishayo

Ishayo

1. Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

51

52

53

54

55

56

57

58

59

60

61

62

63

64

65

66

Kirish

ISHAYO

PAYGʻAMBARNING

KITOBI

Kirish

Ishayo paygʻambar taxminan qirq yil davomida faoliyat koʻrsatgan. Mana shu davrda Yahudo shohlaridan toʻrttasi birin–ketin hukmronlik qilgan edi (1:1 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang). Ishayo Quddusda yashab, Xudoning kalomini Yahudoga, yaʼni janubiy shohlikka yetkazgandi. U yashagan davrda Isroil, yaʼni shimoliy shohlik quladi, aholisi esa Ossuriyaga asirlikka olib ketildi. Xoʻsheya va Mixo paygʻambarlar Ishayo paygʻambarning zamondoshlari edi.

Mazkur kitobni uch qismga boʻlish mumkin. Kitobning birinchi qismida (1-35–boblar) Ishayo paygʻambar Yahudo xalqining gunohlarini fosh qiladi. Yurtdagi buzgʻunchilik va hukm surgan adolatsizliklarni tilga oladi. Yahudo xalqining gunohlari Xudoning gʻazabini keltiradi. Kitobning bu qismida muallif Xudoning muqaddasligiga alohida urgʻu beradi, Uni butun olam Shohi, cheksiz qudrat Sohibi sifatida tasvirlaydi.

Kitobning ikkinchi qismida (36-39–boblar) tarixda yuz bergan hodisalar, chunonchi, Ossuriyaning Yahudo yurtiga bostirib kelgani va Quddusni qamal qilgani haqida bayon qilinadi. Oʻshanda Ossuriya muvaffaqiyatga erishmagan edi. Lekin Ishayo paygʻambar xalqni ogohlantirib, Bobil shohligining kuchayishi va kelajakda Yahudo yurtini bosib olishi haqida bashorat qiladi.

Kitobning uchinchi qismi (40-66–boblar) uzoq kelajakka oid bashoratlardan iborat boʻlib, xalqqa umid bagʻishlaydi. Bobil shohligi Yahudo yurtini vayron qilib, xalqini asirlikka olib ketgandan keyin, Xudo Oʻzi belgilagan vaqtda ularni oʻz yurtiga qaytarib olib keladi. Ularni yupatib, roʻshnolikka olib chiqadi. Mazkur boblarning mohiyati shundan iboratki, Xudo dunyoda yuz berayotgan hodisalarni boshqaradi, U nafaqat Oʻz xalqiga, balki boshqa millatlarga ham yaxshilikni ravo koʻradi. Xudo dunyodagi barcha xalqlarga Yahudo xalqi tufayli baraka ulashadi.

1–BOB

1^1Omiz oʻgʻli Ishayoning Yahudo[*] hamda Quddusga oid bashorati. Bu davrlarda Yahudoda Uzziyo, Yoʻtom, Oxoz va Hizqiyo kabi shohlar hukmronlik qilardi[*]+.

Xudo Oʻz xalqiga taʼna qiladi

2Eshiting, ey samolar, tingla, ey zamin,

Shudir Egamizning kalomi:

“Bino qildim bolalarni[*], ulgʻaytirdim ularni,

Ammo ular isyon qildilar Menga+.
3Hoʻkiz biladi oʻz egasini,
Hatto eshak bilar kim uni boqishini,
Ammo xalqim Isroil bilmaydi,
Ular tushunmaydi Men, oʻz Egasini.”+

4Eh, gunohkor elat, aybi muqarrar xalq,
Eh, qabih nasllar!
Nomussizlarcha ish qilar bu bolalar,
Eh, Egamizni tark etgan ular,
Isroil xalqining Muqaddas Xudosiga
Shakkoklik qilgan,
Egamizga orqa oʻgirgan ular!

5Egam aytar: “Nega yana muncha kaltak istaysiz?!

Ne uchun isyonni davom ettirasiz?!
Yaralangan butun bosh,
Madordan ketgan butun yurak.
6Boshdan–oyoq sogʻ joyi yoʻq,
Yiring ila qoplangan, koʻkarib ketgan,
Yaralaridan qon oqib yotar,

Tozalanmagan, bogʻlanmagan, moy surtilmagan[*]+.

7Vayronalar ichra yotar yurtingiz,
Olovda yonib ketgan shaharlaringiz!
Oldingizda yeringizni
Yeb bitirar kelgindilar,
Begonalar yurtingizni vayron qilar[*]+.
8Ammo aziz Quddus[*]
Qamal qilinganday boʻlar,
U oʻxshab qolar
Uzumzordagi yolgʻiz chaylaga,
Polizda tikkaygan kapaga.”

9Agarda Sarvari Olam
Qoldirmaganda edi besh–oltitamizni,
Sadoʻm shahrining holiga tushar edik,
Gʻamoʻra shahriday[*] xonavayron boʻlardik+.

10Egamizning kalomini eshiting,
Sadoʻm yoʻlboshchilarining izdoshlari!
Xudoyimizning oʻgitiga quloq soling,
Gʻamoʻra xalqining sheriklari!+
11“Nima keragi bor Menga?!
Koʻplab qurbonligingiz?!
Toʻyib ketdim endi
Kuydirilgan qoʻchqorlar nazridan,
Boʻrdoqi yogʻlaridan,
— deb aytmoqda Egamiz. —
Menga xush kelmadi buqalarning,
Qoʻzilar va echkilarning qoni+.
12Huzurimda hozir boʻlganingizda,
Muqaddas Hovlimni bulgʻasin, deb kim aytdi?
Bularni sizlardan kim soʻradi?!+
13Endi soxta nazrlar qilmanglar Menga,
Tutatqingiz ham Menga jirkanchdir!
Toqat qilmasman endi
Chorlovlaringizga, fosiq yigʻiningizga,
Yangi oy shodiyonasiyu Shabbat kuningizga+.
14Nafratlandim yangi oy shodiyonangizdan
Hamda «muqaddas» kunlaringizdan.
Bular Menga ogʻir yuk boʻldi,
Toliqqanman bularni koʻtarishdan.
15Hatto koʻp ibodat qilganingizda ham,
Eshitmasman Men sizlarni.
Menga ochganingizda qoʻllaringizni,
Sizlardan yashiraman Men koʻzlarimni.
Qoʻllaringiz qonga botgandir+.
16Poklang, tozalang oʻzingizni.
Koʻz oldimdan yoʻqoting
Qabih qilmishlaringizni.
Qabihlikni endi bas qiling!+
17Oʻrganing ezgulik qilishni,
Adolatni izlang,
Yoʻlga soling zolimni[*],
Himoya qiling yetimni,
Beva haqi uchun kurashing.”+

18Egamizning kalomi shudir:

“Qani, endi birgalashib oʻylaylik:

Gunohlaringiz qizil rangga oʻxshasa ham,

Sizlar qorday oppoq boʻlasiz.

Gunohlaringiz qirmizi rangga oʻxshasa ham,

Sizlar momiqday oppoq boʻlasiz+.

19Agar Menga itoat etsangiz chin koʻngildan,

Yeysiz, albatta zaminning sara hosilidan+.

20Ammo rad etib, Menga boʻysunmasangiz,

Qilichning damiga roʻpara boʻlgaysiz.”

Egamizning Oʻzi shunday deb aytdi+.

Quddus xalqining sadoqatsizligi

21Ey Quddus! Qayerga gʻoyib boʻldi sening sadoqating?!

Qanday qilib fohishaga sen aylanding?!

Axir, oldinlari xalqing solihlikka, adolatga tashna edi!

Endi esa shahringda faqat qotillar qoldi!+
22Sening kumushing toshqol[*] boʻldi,
Sharobing suv bilan aralashdi+.
23Ha, isyonkordir yoʻlboshchilaring,
Oʻgʻrilarga sherikdir ular.
Har biri porani sevar,
Hadyaning ortidan quvar.
Yetimni ular himoya qilmas,
Bevaning arzi ularga yetib bormas+.

24Endi Isroil xalqining qudratli Xudosi,

Sarvari Olam — Rabbiy aytadi:

“Ha, dushmanlarimga gʻazabimni socharman,

Gʻanimlarimdan oʻch olib, tasalli toparman+.

25Yana sizlarga qarshi qoʻl koʻtaraman.

Ishqor bilan tozalaganday,

Jamiki qorishmani yoʻq qilib,

Toshqollarni ajrataman+.

26Azalda boʻlganiday

Odil hakamu maslahatchilarni beraman.

Shundan soʻng senga nom qoʻyilar:

«Solihlik shahri, Sadoqat shahri», deya.”+

27Shunda Quddus adolat orqali qutqariladi,

Tavba qilganlar solihlik tufayli najot topadi.

28Isyonkoru gunohkorlar birga qiriladi,

Egamizdan voz kechganlar halok boʻladi+.

29Sizlar sharmanda boʻlasiz
Oʻzingiz xush koʻrgan emanlar sababli.
Mana, uyalib qolasiz

Oʻzingiz tanlagan sajdagoh bogʻlar[*] tufayli+.

30Ha, sizlar oʻxshab qolasiz

Yaprogʻi qovjiragan emanga,

Hamda suvsiz qaqragan boqqa+.

31Kuchlilar ham choʻpga oʻxshab qoladi.

Ishlari lov etgan olovga oʻxshaydi.

Oʻzlariyu ishlari birga yonib ketadi,

Hech kim bu olovni oʻchirolmaydi+.

2–BOB

Abadiy tinchlik

2^1•Omiz oʻgʻli Ishayoga vahiyda Yahudo va Quddus haqida ayon boʻlgan bashorat.

2Shunday kunlar keladiki,

Egamizning uyi turgan togʻ

Togʻlarning eng yuksagi boʻlib, qaror topadi.

Bu togʻ hammasidan ham baland boʻladi,

Hamma xalqlar u yerga daryoday oqib keladi.

3Koʻplab ellar keladi,

Ular shunday deb aytadi:

“Qani, yuringlar!

Chiqaylik Egamizning togʻiga![*]

Qani, yuringlar!

Boraylik Yoqbning Xudosi uyiga!

Toki U bizga oʻrgatsin Oʻzining yoʻllarini,

Toki yuraylik bizlar Uning soʻqmoqlaridan.”

Axir, Egamizning kalomi kelib chiqar Quddusdan,

Ha, Xudoning taʼlimoti kelib chiqar Siondan+.

4Egamiz hukm qiladi xalqlarning orasida,

Ajrim qiladi koʻp millatlar orasida.

Qilichlarini aylantirishadi omochga,

Nayzalarini esa tok qaychilariga.

Qilich koʻtarmaydi bir–biriga xalqlar,

Hech qachon jang qilmaydi ular+.

Ishayoning Isroil xalqiga murojaati

5Ey Yoqub nasli! Kelinglar, Egamizning nurida yuraylik+. 6Ey Yoqub xonadoni! Xalqingizning yoʻllarini siz tark etdingiz![*] Bu yurt sharqdan kelgan bashoratgoʻylarga[*], Filistlar yurtiga[*] oʻxshab folbinlarga toʻla. Ular begona xalqlar bilan hamtovoq boʻldilar.

7Qarang, Yoqub xonadoni toʻla kumush, oltinga,

Chek–chegarasi yoʻq xazinalarining,
Ularning yurti toʻladir otlarga,
Chek–chegarasi yoʻq jang aravalarining+.
8Ularning yurti toʻla behuda butlarga!
Ular taʼzim etarlar
Qoʻllarining ijodiga,
Oʻzlari yasab, yaratganlarga+.
9Evoh, mana inson past boʻldi,
Shu tariqa odamzod tiz choʻktirildi,
Ularning qaddini koʻtarma, ey Egam!

10Egamdan qoʻrqib qochinglar,
Qoyaning ichiga kirib olinglar,
Tuproq ostiga yashirininglar,
Egamning ulugʻvorligi buyukdir!+
11Ha, insonning magʻrurligi yerga uriladi,
Odamzodning manmanligi yoʻq qilinadi,
Yolgʻiz Xudo oʻsha kuni yuksaladi+.

12Zotan, Sarvari Olamning bir kuni bor,

Qarshi chiqar U jamiki kibor, kekkayganlarga.

Oʻsha magʻrurlarga qarshi boʻlar,

Ularning har birini yerga urar.

13Qarshi boʻlar U barcha yuksak, magʻrurlarga!

Ha, oʻsha Lubnon sadrlariyu

Bashan[*] emanlarining hammasiga+.

14Qarshi boʻlar U hamma baland togʻlarga,

Hamma yuksak tepaliklarga.

15Qarshi boʻlar U har bir baland minoraga,

Har bir mustahkam qalʼaga.

16Qarshi boʻlar oʻsha mashhur Tarshish[*] kemalariyu

Inson yaratgan barcha ajoyibotlarga+.

17Ha, yerga uriladi oʻsha odamzod faxri,

Past boʻladi insonning yuksakligi!

Yolgʻiz Xudo oʻsha kuni yuksaladi!

18Behuda butlar tamomila yoʻq boʻlib ketadi.

19Egamiz, yerni larzaga solay, deya qoʻzgʻalganda,

Inson Egamizdan qoʻrqqanidan

Kirib ketar qoyalardagi gʻorlarga.

Uning buyuk ulugʻvorligidan

Yashirinar yerdagi chuqurlarga+.

20Odam, oʻzim sajda qilay, deb yasagan
Oltinu kumush butlarini
Berar oʻsha kuni yumronqoziq
Hamda koʻrshapalaklarga+.

21Ha, Egamiz, yerni larzaga solay, deya qoʻzgʻalganda,

Inson Egamizdan qoʻrqqanidan

Qoyalardagi gʻorlarga kirib ketar.

Uning buyuk ulugʻvorligidan

Choʻqqilarning yoriqlariga yashirinar.

22Endi uzoqda yuring
Tuproqdan yaratilganlardan.
Bormi ularning biron qiymati?!+

3–BOB

Quddusdagi betartiblik

3^1Sarvari Olam — Rabbiy endi Quddus va Yahudo xalqiga har turli taʼminot hamda madad bermay qoʻyadi. Ularni non va suvdan bebahra qilyapti+. 2Jangchilar va askarlardan, hakamlar va paygʻambarlardan, folbinlar va oqsoqollardan mahrum qilyapti. 3Ellikboshi va amaldorlardan, maslahatchilardan, mohir ustalar va “dono” afsungarlardan judo qilyapti.

4Egam aytar: “Bolalar hukmron boʻlar bu xalq ustidan,

Aqlsizlar hukmronlik qilar ular tepasidan.”

5Xalq bir–biriga zulm qiladi,

Har kim doʻstiga dushman boʻladi.

Haqorat qilar yosh yigit oqsoqolni,

Sharmanda odam esa obroʻli odamni+.

6Odamlar oʻz yaqinini ushlab olib,

Oʻsha qarindoshiga shunday deydilar:

“Ustingda kiyiming bor ekan,

Bizga bosh boʻla qol.

Mana bu vayronalar uyumi

Sening qoʻl ostingda boʻladi.”

7U esa oʻsha kuni qasam ichib aytar:

“Axir, men shifo bera olmayman,

Meni qilmang xalqqa boshliq,

Uyimda bor na non, na kiyim.”

Hukmning natijasi

8Ha, Quddus ham, Yahudo ham quladi.

Xalqining tillari, ishlari Egamizga qarshidir.

Egamning shuhratini ular yerga bulgʻadi.

9Yuzlari guvohlik berib turar,

Ular Sadoʻm[*] kabi gunohlarini oshkor qilar.

Ha, gunohlarini ular yashirmas.

Eh, oʻzlari boshlariga keltirar kulfat!

Ularning holiga voy!+

10Solihlarga esa yaxshilik koʻrasan, deb ayting,

Ular oʻz ishlarining samarasidan lazzat topadi+.

11Ammo fosiqlarning holiga voy! Boshlarida kulfat,

Axir, qilmishlariga yarasha qaytadi oʻzlariga.

12Yosh bolalar ezadi xalqimni,

Ayollar hukmronlik qiladi ular ustidan.

Ey xalqim, yoʻlboshchilaring seni chalkashtiradi,

Soʻqmoqlaringdan seni adashtiradi.

Egamizning daʼvosi

13Egamiz Oʻz daʼvosini isbot qilmoqqa kirishayotir,

Ha, xalqlarni hukm qilmoqqa U qoʻzgʻalayotir+.

14Oʻz taxtiga oʻtirib Egamiz
Oʻz xalqining oqsoqollariyu
Shahzodalari bilan hukmga kirishar:

“Sizlar Mening uzumzorimni[*] xarob qilgansiz.

Kambagʻaldan olgan oʻlja bilan toʻla uyingiz+.

15Nimasi bu?! Xalqimni ezaverasiz!

Kambagʻalni iskanjaga olaverasiz!”

Sarvari Olam — Rabbiyning soʻzidir bu+.

Egamiz Quddus ayollarini ogohlantiradi

16Egam aytar: “Magʻrurdir Quddus[*] ayollari,

Boʻyinlarini likillatib, koʻzlarini suzib yurar,

Mayda qadam tashlab yurib,
Toʻpigʻidagi halqalarni jiringlatar.”+
17Shu bois Rabbiy yara qilar
Quddus ayollarining boshlarini,
Sharmanda qilar ochib uyatli joylarini.
18Oʻsha kuni Rabbiy tortib olar ularning
Goʻzalligi — toʻpigʻidagi bezaklarini,
Tillaqoshlariyu zeb–ziynatlarini,+

19Sirgʻalari, bilaguzuk va harir roʻmollarini,

Tortib olar boshidagi tojini,
Bilaguzuk, marjon, xushboʻy moy, tumorlarini,
20Muhr uzuklarini, burundagi sirgʻalarini,
21Tortib olar shohona libosini,
Nafis koʻylaklari, nimchalari, karmonlarini,
22Koʻzgulari, zigʻir liboslarini,
Tillaqoshlariyu harir roʻmollarini.

23Xushboʻy hid oʻrniga ulardan sassiq hid keladi,

Kamarlar oʻrniga arqon bogʻlab yuradi,
Turmaklangan soch oʻrniga kal bosh boʻladi,
Bashang kiyim oʻrniga qanor kiyadi,

Ha, goʻzallik oʻrniga asirlik tamgʻasi boʻladi.

24Mana, yigitlari qilichdan yiqilib qoladi,

Botir erkaklari jangda qirilib ketadi.

25Quddus darvozalari yigʻlab, aza tutadi.

Sion boʻm–boʻsh boʻlib, yerda oʻtiribdi+.

4–BOB

4^1Oʻsha kuni yetti ayol bir erkakni tutib olib, shunday deydi:

“Oʻz nonimizni yeymiz,

Oʻz kiyimimizni kiyamiz.

Sharmandaligimizdan bizni qutqaring,

Bizni sizniki deb bilishsa boʻldi.”

2Oʻsha kuni Isroildagi omon qolganlarga

Yurtning hosili iftixor, ulugʻvorlik boʻladi.

Ha, Egamning novdasi koʻrkam, ulugʻvor boʻladi+.

3Quddusda omon qolganlar,
Oʻsha Sion shahrida qolganlar
“Muqaddas” deb ataladi.
Ular Quddusda hayot kitobiga yozilgan+.
4Adolat ruhi, otash ruhi ila
Rabbiy yuvib tashlaydi
Quddus xalqining harom–xarishini,
Poklaydi Sionning qon dogʻlarini+.
5Jamoa uzra kunduzi bulutni,
Tunlari tutunni, yorugʻ alangani[*]
Egam barpo qiladi butun Sion togʻida[*].
Ha, oʻsha hashamatli shahar uzra
Egam Oʻzi soyabon boʻladi+.
6U soya, koʻlanka boʻladi kunduzi issiqdan,
Panoh, boshpana boʻladi boʻronu yomgʻirdan+.

5–BOB

Uzumzor qoʻshigʻi

5^1Qoʻshiq aytay suyukligimga,
Aytay muhabbat qoʻshigʻimni
Uning uzumzori haqida.
Suyganimning uzumzori bor edi
Tuprogʻi unumli tepalikda+.
2Yerni agʻdarib, toshlardan tozaladi,
Oʻtqazdi eng sara uzum tokini,
Qorovul minorasini oʻrtaga qurdi.
Uzum siqish chuqurini[*] tayyorladi,
Uzumlarning pishishini U kutdi,
Ammo hosil ituzum boʻldi.

3Endi, ey Quddus ahli, Yahudo xalqi,

Hakam boʻling Men bilan uzumzorim oʻrtasida.

4Yana nima qilishim kerak edi uzumzor uchun?

Unga qilmaganim yana ne qoldi?!

Uzumlarning pishishini kutganimda,

Nega hosil ituzum boʻldi?!

5Endi Men sizlarga aytaman
Nima qilishimni uzumzorimni.
Chetan devorini olib tashlayman,
Hamma bor narsasi yeb bitirilsin.
Uning devorini buzib tashlayman,
Uzumzorim payhon qilinsin+.
6Men uni xarobazor qilaman,
Endi toklarim butalmaydi,
Yeri hech yumshatilmaydi.
Tikanlar, changalzor bilan qoplansin,
Bulutlarga ham amr beraman,
Uzumzorimga yomgʻir yogʻdirmasin+.

7Sarvari Olamning uzumzori — Isroil xalqi,

Egamning xush koʻrgan koʻchati — Yahudo odamlari.

Ulardan toʻgʻrilik kutgandi, qotillik koʻrdi,

Ulardan adolat kutgandi, faryod eshitdi+.

Ishayo adolatsizlikni qoralaydi

8Ey koʻplab uy sotib oladiganlar!

Holingizga voy!

Ey dalasiga yana dala qoʻshib oladiganlar!

Holingizga voy,

Ha, boshqalarga joy qoldirmaysiz,

Endi bu yurtda yolgʻiz oʻzingiz qolib ketasiz+.

9Sarvari Olamning soʻzi ayon boʻldi menga:

“Koʻplab uylar, shubhasiz, xarob boʻladi,

Katta, chiroyli uylar kimsasiz qoladi.

10Yigirma tanob[*] uzumzor ikki koʻza[*] sharob beradi,

Oʻn savat[*] urugʻ arang bir savat[*] hosil beradi.”

11Holingizga voy, ey erta tongda turib,
Oʻtkir ichimlik ortidan quvadiganlar!
Holingizga voy, ey tunda allamahalgacha
Sharob ichib qiziydiganlar!+
12Ziyofatlaringizda lira, arfa,
Childirma, nay chalinar, sharob ichilar!
Biroq Egamning ishlarini anglamaysizlar,
Uning qoʻllari ijodini koʻrmaysizlar!+

13Shu bois, xalqim Meni bilmagani tufayli surgunga ketdi.

Amaldorlari ochlikdan oʻlib ketdi,
Koʻplari tashnalikdan oʻrtanib yondi+.
14Ha, behad ochilib ketdi
Oʻliklar diyorining[*] ishtahasi,
Cheksiz ochilib ketdi uning ogʻzi,
Tushib ketdi u yerga Quddusning obroʻsi,
Oʻliklar diyoriga ketdi koʻp odami,
Shovqin–suroni, yuksalgani ham+.
15Shunday qilib, inson sharmanda boʻldi,
Odamzod tiz choʻktirildi,
Kiborlarning koʻzlari yerga qaradi+.
16Biroq Sarvari Olam adolati ila yuksaladi.
Mana, Muqaddas Xudo odilligi ila
Muqaddasligini koʻrsatdi.
17Qoʻzilar oʻtlaydi endi oʻzlarining
Yaylovida oʻtlaganday,
Sarson boʻlib yurgan boʻrdoqilar
Yeb toʻyadi vayronalarda[*].

18Holingizga voy! Ey yolgʻonni arqon qilib
Ayblarini tortib keladiganlar!
Ey aravaning arqoni bilan
Gunohlarini sudrab keladiganlar!
19Sizlar aytasiz: “Qani, tez boʻlsin,
Qiladiganini darrov qilsin,
Toki biz buni koʻraylik.
Isroil xalqining Muqaddas Xudosining maqsadi
Zudlik bilan amalga oshsin,
Toki biz buni bilib olaylik.”+

20Holingizga voy, ey yomonni yaxshi,
Yaxshini yomon deb aytadiganlar,
Zulmatni nur bilan,
Nurni esa zulmat bilan almashtiradiganlar!
Ey achchiqni shirin,
Shirinni achchiq deydiganlar!+

21Holingizga voy, ey oʻzini dono deb bilganlar,

Oʻzlarini idrokli deb hisoblaganlar!+

22Holingizga voy, ey sharob ichishda
Qahramon boʻlganlar,
Ichkilikni aralash–quralash ichishda
Bahodirlik koʻrsatganlar.
23Pora evaziga aybdorni haq deb topganlar,

Solihlarning toʻgʻriligini inkor qiladi ular!+

24Shu bois alanganing tili somonni yutganday,
Ularning ildizi chirib ketadi,
Quruq xashak olovda kuyib bitganday,
Ularning gʻunchasi changday uchib ketadi.
Sarvari Olamning taʼlimotini ular rad qildi,

Isroil xalqining Muqaddas Xudosining soʻzidan nafratlandi+.

25Ha, Egamning gʻazabi Oʻz xalqiga qarshi alangalandi,

U xalqqa qarshi qoʻl koʻtarib, ularni urdi.

Shunda togʻlar larzaga keldi,

Koʻchalarda jasadlar axlat boʻldi.

Shunda ham Egam gʻazabidan tushmadi,

Uning qoʻli hamon

Isroilga qarshi koʻtarilgancha turardi+.

Xudo, Isroilga hujum qilsin deb, begona xalqlarni olib keladi

26Uzoqdagi xalqlarga[*] Egam belgi beradi,

Yerning chetidagi xalqlarga ishora yuboradi.

Ana, ular kelayotir bu yerga tez, shiddat ila!+

27Ular na charchaydi, na yiqiladi,
Na mudraydi, yo na uxlaydi,
Na kamari boʻshaladi,
Na chorigʻining iplari uziladi.
28Ularning oʻqlari oʻtkirlangan,
Hamma yoylari tortib bogʻlangan,
Otlarining tuyoqlari chaqmoqtoshga oʻxshar,
Aravalarining gʻildiraklari quyun kabidir+.
29Ular sherga oʻxshab boʻkiradi,
Yirtqich sher kabi oʻkiradi,
Oʻkirib, oʻljasini ushlaydi, olib ketadi,
Hech kim uni qutqarib ololmaydi+.
30Oʻsha kuni guvullagan dengizga oʻxshab
Yurt uzra oʻkirish eshitiladi.
Ana yurtga qarang!
Zulmat va kulfat,
Bulutlar tufayli nur xira boʻldi+.

6–BOB

Xudo Ishayoni paygʻambarlikka chaqiradi

6^1Shoh Uzziyo vafot etgan yili[*] men yuqoriga yuksalgan Rabbiyning taxtda oʻtirganini koʻrdim. Uning libosi etaklari Maʼbadni toʻldirgan edi+. 2Uning tepasida seraflar[*] shay turardi, har birining oltita qanoti bor edi. Ular ikki qanoti ila yuzlarini toʻsgandi, ikki qanoti ila oyoqlarini toʻsgandi, qolgan ikki qanoti bilan uchayotgan edi+. 3Ular bir–biriga hayqirishardi:

“Muqaddasdir, muqaddasdir,
Muqaddasdir Sarvari Olam!
Uning ulugʻvorligi
Butun olamni toʻldirgan!”+

4Ularning hayqirgan ovozlari Maʼbadni poydevorigacha titratib yubordi, Maʼbad tutun bilan toʻlib borardi+. 5Men shunday dedim: “Shoʻrim qursin! Oʻldim endi! Oʻz koʻzlarim bilan oʻsha Shohni, Sarvari Olamni koʻrdim. Axir, men ogʻzi nopok bir odamman, ogʻzi nopok xalq orasida yashayman!”

6Seraflardan biri men tomon uchdi, qoʻlida koʻmir choʻgʻi bor edi. U oʻsha choʻgʻni otashkurak bilan qurbongoh ustidan olgan edi. 7Koʻmir choʻgʻini ogʻzimga tekkizib, shunday dedi: “Qara, bu choʻgʻ lablaringga tegdi, endi ayblaring yuvildi, gunohlaringdan forigʻ boʻlding.”+

8Shunda men Rabbiyning ovozini eshitdim: “Kimni yuboraman? Biz uchun kim boradi?” Men aytdim: “Men shu yerdaman, mana, yuborgin meni.” 9U shunday dedi:

“Bor, mana shu xalqqa ayt:

«Xoʻp, tinglayveringlar, baribir, tushunmaysiz,

Qarayveringlar, baribir, anglab yetmaysiz.»+
10Ey Ishayo, bu xalqqa gapir.
Soʻzlaring ularning aqlini oʻtmas qiladi,
Gaplaring dastidan quloqlari garang boʻladi,
Ularning koʻzlari yumilib qoladi.
Shunda koʻrmay qoladi koʻzlari,
Eshitmay qoladi quloqlari,
Anglamay qoladi aqllari,
Ular Menga qaytmaydilar,
Ular shifo topmaydilar.”+

11Soʻradim: “Ey Rabbiy, qachongacha?” U aytdi:

“Shaharlar vayron boʻlib,
Kimsasiz qolgunlaricha,
Xonadonlarda biron jon qolmay,
Yurt tamom vayron boʻlguncha.

12Oxiri, Men, Egangiz, hammani uzoqqa joʻnataman,

Yurtda esa koʻplab tashlandiq joylar boʻladi.
13Xalqning oʻndan biri qolsa ham
Yondirib yuboriladi.
Ammo qayragʻoch, eman daraxtlari kesilganda
Toʻnkalari qolgani kabi,
Undan ham toʻnka qoladi.
Uning toʻnkasi Muqaddas urugʻdir.”+

7–BOB

Shoh Oxozga xabar beriladi

7^1Uzziyoning nabirasi, Yoʻtomning oʻgʻli Oxoz[*] hukmronligi davrida Oram shohi Ratan va Isroil shohi Ramaliyo oʻgʻli Pekax Quddusga kelib, saf tortdilar. Ammo uni bosib ololmadilar+. 2Dovud xonadoniga[*]: “Oram lashkari Efrayim[*] xalqi bilan ittifoq tuzibdi” degan xabar yetib keldi. Shoh Oxoz hamda xalq shunchalik vahimaga tushdilarki, hammalari shamolda tebrangan daraxtday titradilar.

3Shunda Egamiz Ishayoga dedi: “Sen oʻgʻling Sheryosub[*] bilan katta yoʻlga chiqqin. U yoʻl kir yuvuvchining dalasi tomon ketgan. Yuqori hovuz arigʻining oxiri boʻlgan oʻsha joyda Oxozni kutib olib,+
4unga shunday deb aytinglar: «Oʻzingni bos, tinchlan, qoʻrqma! Oram shohi Ratan va Ramaliyo oʻgʻli gʻazabga mingan, ammo ularni deb qoʻrquvdan titramagin. Ikkovi ham yonib bitayotgan gʻoʻladay. 5Efrayim va Ramaliyo oʻgʻli bilan birga, Oram senga qarshi fitna qilib, shunday dedi: 6‘Yahudoga bostirib boramiz. Xalqini vahimaga solib, qoʻlga olamiz. Soʻng Toʻval oʻgʻlini[*] Yahudo shohi qilib tayinlaymiz.’ 7Ammo Egamiz Rabbiy aytmoqda:

Bu fitna amalga oshmas,
Bu hech qachon yuz bermas+.
8Oramning boshi Damashqdir,
Damashqning boshi Ratandir,
Oltmish besh yildan soʻng Efrayim
Qirilib bitar, aslo xalq boʻlmas.
9Efrayimning boshi Samariyadir,
Samariyaning boshi Ramaliyo oʻgʻlidir.
Agarda soʻzimga ishonmasangiz,
Mustahkam tura olmaysiz.»”

Immanuil toʻgʻrisida bashorat

10Egamiz yana Ishayo orqali Oxozga shunday dedi:

11— Aytganlarimni amalga oshirishimga ishonch hosil qilishing uchun, Men, Egang Xudodan oʻzingga biror alomat soʻra, oʻsha alomat oʻliklar diyoridan[*] chuqur yoki falak toqidan baland boʻlsin.

12Shunda Oxoz Ishayoga:

— Soʻramayman, Egamni sinamayman, — dedi.

13Shunda Ishayo dedi:

— Eshiting, ey Dovud xonadoni! Odamlarni bezdirganingiz sizlarga kamlik qilganday, Xudoyimni ham bezdirasizlarmi?! 14Endi Rabbiyning Oʻzi sizlarga alomat beradi: ana, qiz[*] homilador, u oʻgʻil tugʻadi va Uning ismini Immanuil[*] qoʻyadi+. 15Oʻsha bola yomonni rad etib, yaxshini tanlashni biladigan yoshga yetganda qatiq va asal[*] yeydi. 16Ha, oʻsha vaqt kelmasdan oldin, sizlarni vahimaga solayotgan ikkala shohning yerlari tashlandiq boʻladi. 17Egam sizning va xalqingizning, ota–bobolaringizning xonadoni boshiga shunday kunlarni soladiki, Efrayim Yahudodan ajralib chiqqandan beri[*] bunday kunlar ularning boshiga tushmagan: evoh, Ossuriya shohi kelmoqda!+

18Oʻsha kuni Egam Misr daryolarining yuqori oqimidagi pashshalarga, Ossuriya yurtidagi arilarga ishora qiladi+. 19Shundan keyin ularning hammasi kelib, chuqur soyliklarga, qoyalarning yoriqlariga joylashadilar. Hamma chakalakzorlarga, hamma yaylovlarga oʻrnashib oladilar.

20Oʻsha kuni Rabbiy Ossuriya shohini ishlatadi. U Rabbiyning qoʻlida Furot daryosining ortida ijaraga olingan ustara kabi boʻladi. Ha, soqolingizni butunlay qirib tashlaydi, boshu oyogʻingizda birorta tuk qolmaydi[*]+. 21Oʻsha kuni bir odam ikki qoʻy va bir gʻunajinni tirik saqlab qoladi. 22U odamda shuncha koʻp sut boʻladiki, u qatiq yeydi. Yurtda qolganlarning hammasi qatiq va asal yeydi. 23Ming kumush tangaga[*] arziydigan, toklarga toʻla bir uzumzor bor. Oʻsha kuni mana shu uzumzor ham chakalakzoru tikanzorlarga aylanadi. 24Shundan keyin odamlar u yerga kamonu oʻqlari bilan boradigan boʻladi+. 25Bir zamonlar ishlov berilgan, ekin ekilgan barcha tepaliklarga endi sizlar bormaysizlar. Axir, chakalakzoru tikanzorlardan qoʻrqasizlar–da. U yerlarda mollar oʻtlaydi, u yerlarni qoʻy–echkilar toptaydi.

8–BOB

Ishayoning oʻgʻli xalq uchun alomat

8^1Shunda Egamiz menga aytdi:

— Katta lavha olib, unga: “Moxirshalolxoshbozga[*] tegishli”, deb tushunarli qilib yoz+. 2Men ruhoniy Uriyo bilan Yabarakiyo oʻgʻli Zakariyoni Oʻzimga ishonchli guvohlar qilib tayinlayman+.

3Shundan keyin men xotinim bilan yotdim. U homilador boʻlib, oʻgʻil tugʻdi. Shunda Egamiz menga dedi:

— Uning ismini Moxirshalolxoshboz deb qoʻy. 4Bola hali “ota”, “ona” deb aytishni oʻrganmasdan oldin, Ossuriya shohi Damashqning boyliklarini va Samariyadan tortib olgan oʻljalarini olib ketadi+.

5Egamiz yana menga gapirib:

6— Bu xalq tinch oqadigan Shiloʻvax suvlaridan[*] voz kechdi, Ratan va Ramaliyo oʻgʻli Pekaxdan koʻngillari shod boʻldi, — dedi+. 7— Shuning uchun Men, Rabbiy, xalqimga qarshi Ossuriya shohini va uning shonli lashkarini boshlab kelmoqdaman. Ular Furot daryosining bahaybat toʻlqinlari kabidir. Hamma irmoqlardan oshib, hamma qirgʻoqlardan toshib ketadi+. 8Sel kabi Yahudoni bosadi, uning boʻgʻziga yetib keladi.

Shunga qaramay, Xudo biz bilandir![*]

U yoyilgan qanotlari panohida yurtimizni omon saqlaydi!+

9Ey xalqlar, safarbar boʻlavering, halokatga yoʻliqasiz!

Ey uzoq yurtlardagi jamiki ellar, eshiting!

Jangga bel bogʻlayvering, ammo halokatga yoʻliqasiz!

Ha, bel bogʻlayvering, ammo halok boʻlasiz!

10Puxta reja qilavering, ammo rejangiz puchga chiqadi,

Soʻz beravering, ammo amalga oshmaydi,

Chunki Xudo biz bilandir!+

11Egam qudrati bilan meni Oʻziga jalb qilib, shunday koʻrsatma berdi:

— Bu xalqning yoʻlidan bormanglar. 12Bu xalq isyon deb aytadigan hamma narsani sizlar isyon deb bilmanglar. Ularni qoʻrquvga soladigan narsalardan sizlar qoʻrqmanglar, vahimaga tushmanglar+. 13Sizlar Men, Sarvari Olamni muqaddas deb izzat qilinglar. Faqat Mendan qoʻrqing, faqatgina Men sizni vahimaga solay. 14Oʻshanda Men Oʻzim sizlarga panoh boʻlaman. Ammo Isroilning ikkala xonadoni uchun Men qoqiltiradigan tosh, toʻsqinlik qiladigan qoya, Quddus aholisi uchun tuzoq va toʻr boʻlaman+. 15Ulardan koʻplari qoqiladi, yiqilib, burda–burda boʻladi. Ular tuzoqqa tushib, asir boʻladi.

16Ey shogirdlarim, Egam menga bergan bu soʻzlarni avaylab asrang+. 17-18Sarvari Olam Sion togʻida maskan qilgan. U Yoqb naslidan yuzini yashiryapti, ammo men Uni kutaman, umidim Undadir. Mana, qarang, Egam bergan farzandlarim bilan birga men shu yerdaman! Isroilda biz belgi va alomatmiz[*]++.

19Xalqlar sizlarga: “Arvoh chaqiruvchilarga boringlar, gʻalati tovush chiqarib, tushunarsiz soʻzlarni pichirlab aytadigan folbinlarga maslahat solinglar”, deb aytsalar, sizlar oʻz Xudoyingizga bormaysizmi?! Axir, tiriklar oʻliklardan nasihat izlab boradimi?!+
20Arvoh chaqiruvchilarga borishni maslahat berganlarga roʻshnolik boʻlmaydi. Sizlar ularga emas, Xudoning yoʻl–yoʻriqlari va taʼlimotiga maslahat soling[*]+. 21Sizlarni notoʻgʻri yoʻlga boshlagan oʻsha xalqlar bu yurt boʻylab oʻtadi, ular och, iztirobda. Och qolib, gʻazablanib, shohini va xudolarini laʼnatlaydi. Yuqoriga qaraydi,+
22yerga qaraydi. Ana, kulfat va zulmat, gʻam va ofat. Ular yoʻq boʻlib ketadi+.

9–BOB

Ishayo boʻlajak shoh haqida bashorat qiladi

9^1Kulfat qamragan bu yurtda endi azob boʻlmaydi. Oldin Zabulun va Naftali yurti[*] sharmanda boʻlgan edi. Ammo kelajakda dengiz boʻyidagi yerlar, Iordanning narigi tomonidagi oʻlka[*] va gʻayriyahudiylar Jalilasi[*] ulugʻlanadi+.

2Zulmatda yurgan xalq yorqin ziyoni koʻrdi,

Oʻlim soya solgan yurt aholisi ustiga nur sochildi+.

3Bu xalqni Sen koʻpaytirgansan,
Ularga koʻp shodlik ato qilgansan.
Hosil vaqtidagi mamnunlik kabi,
Oʻljalarin boʻlishib olgan paytdagi kabi,
Ular huzuringda quvonchga toʻlgan+.
4Bu xalqning ogʻir boʻyinturugʻini,
Yelkasidagi tayogʻini
Sen sindirib tashlagansan.
Zolimlarning kaltagini
Midiyon xalqi kabi,
Magʻlub qilgansan[*]+.
5Jangda kiyilgan etiklar,
Qonga belangan hamma kiyim
Olovga tashlanib, yoqilajak+.

6Mana biz uchun bola tugʻildi,
Oʻgʻil bizga berildi.
Hukmronlik Uning zimmasidadir,
Nomi Ajoyib Maslahatchi[*], qudratli Xudo,
Abadiy Ota, Tinchlik Shahzodasidir+.
7Dovudning taxtida
Uning hukmronligi ortib boradi.
Tinchlik to abad hukm suradi.
Hozirdan boshlab, to abad
U adolat va haqiqat ila
Shohligini mustahkamlab, barqaror qiladi.
Sarvari Olam jon kuydirib,
Buni bajo aylaydi+.

Xudoning Isroilga boʻlgan gʻazabi

8Yoqb nasliga qarshi Rabbiy bir soʻz yubordi,

Uning soʻzi Isroil xalqiga yetib keldi.

9Efrayimda[*], Samariyada yashaydiganlar,

Jamiki xalq bundan xabardor boʻldi.

Ular dimogʻdorlik, kiborlik ila aytmoqda:

10“Gʻishtin imoratlar vayron boʻlsa,

Yoʻnilgan toshlar bilan quramiz.

Shikamora–anjir daraxtlari[*] kesilgan boʻlsa,

Ularning oʻrniga sadr daraxtlarini[*] ekamiz.”

11Ana, Oram shohi Ratanga qarshi
Egam uning dushmanlarini qoʻzgʻatdi,
Gʻanimlarini daʼvat qildi+.
12Sharqdan Oramlar, gʻarbdan Filistlar

Ogʻizlarin katta ochib, Isroilni yutib yubordi.

Ammo shunday boʻlsa ham,
Egam tushmas gʻazabidan,
Uning qoʻli hamon
Isroilga qarshi koʻtarilgan+.

13Bu xalq Sarvari Olamga yuz burmadi,
Jazo bergan Zotga ular qaytmadi+.
14Shunda Egam bir kunda
Isroilning boshini va quyrugʻini,
Xurmosini va qamishini kesib oldi[*]+.
15Oqsoqollar, amaldorlar boshdir,
Soxta paygʻambarlar quyruqdir+.
16Ular bu xalqni yoʻldan adashtirgan,

Ularga ergashganlar boshi berk koʻchaga kirib qolgan.

17Hammasi shakkok, qabihlik qilar,

Barcha ogʻizlardan ahmoqona soʻz chiqar.

Rabbiy yoshlardan mamnun boʻlmadi,

Yetim va bevalarga shafqat koʻrsatmadi.

Ammo shunday boʻlsa ham,
Egam tushmas gʻazabidan,
Uning qoʻli hamon
Isroilga qarshi koʻtarilgan+.

18Fosiqlik olovga oʻxshab yonar,
Yeb bitirar butazoru tikanzorlarni.
Oʻrmondagi changalzorlarni yondirib,
Balandlarga tutunini oʻrlatadi.
19Sarvari Olamning qahridan
Yurt yonib bitar,
Xalq olovga yonilgʻi boʻlar.
Odamlar oʻz yaqiniga shafqat qilmas,+
20Ular oʻng tarafga hamla qiladilar,
Ammo och qoladilar.
Yutaman deb chap tomonga hujum qiladilar,
Ammo toʻymaydilar.
Oʻz qoʻlining goʻshtini yeydi insonlar+.
21Manashe qabilasi yeydi Efrayim qabilasini,
Efrayim esa Manasheni,
Ikkovi birlashib Yahudoga[*] hujum qiladi.

Ammo shunday boʻlsa ham,
Egam tushmas gʻazabidan,
Uning qoʻli hamon
Isroilga qarshi koʻtarilgan+.

10–BOB

10^1Ey siz, yovuz farmonlar chiqaradiganlar,

Qonunlar yozib, jabr keltiradiganlar+.

2Kambagʻalni adolatdan mahrum qilyapsiz,

Mazlum xalqimni talayapsiz,

Ovingiz boʻlayotir bevalar,

Oʻljangiz boʻlayotir yetimlar+.

3Qiyomat kuni kelganda, siz nima qilasiz?

Uzoqdan balo kelganda, nima qilasiz?

Yordam soʻrab kimga qochib borasiz?!

Boyligingizni qayerga olib ketasiz?!

4Yoʻq, asir boʻlib yiqilib qolasiz,

Yo jasadlar tagida qolib ketasiz.

Ammo shunday boʻlsa ham,
Egam tushmas gʻazabidan,
Uning qoʻli hamon
Isroilga qarshi koʻtarilgan+.

Xudo takabbur Ossuriyani hukm qiladi

5Egam aytar: “Mana Ossuriya![*] Gʻazabimning hassasi!

Uning qoʻlidadir qahrimning tayogʻi!+

6Men uni shakkok elga qarshi yuboraman,

Gʻazabimni oʻsha xalqqa qarshi sochaman,

Ovlab, oʻlja qil, deb unga amr qilaman.

Xalqlarni loyday oyoq osti qiladi u+.

7Ammo Ossuriya Mening qurolim ekanini

Xayoliga ham keltirmas,

Bular haqida u oʻylamas ham.

Uning fikri–yodi:

Xalqlarni qirib tashlashdir,

Bitta qoʻymay ularni yoʻq qilishdir+.

8Ossuriya shohi shunday oʻylaydi:

«Lashkarboshilarim shohlar emasmi?!

9Xalno shahrini Karxamish shahriday vayron qilmadikmi?!

Xomat ham Arpadday[*] quladi–ku!

Samariya Damashq[*] kabi emasmi?!+

10Olganimday behuda butlar shohliklarini,

Olaman Quddusu Samariyaning sanamlarini.

11Ne qilgan boʻlsam Samariya va uning sanamlarini,

Shunday qilaman Quddusu uning butlarini.»”+

12Ammo Rabbiy tuzgan rejalarini Sion togʻida va Quddusda amalga oshirgandan keyin, shunday deydi: “Endi takabbur, kibor Ossuriya shohi bilan hisob–kitob qilaman+. 13Axir, Ossuriya shohi shunday degan edi:

«Oʻz kuchim bilan bularni amalga oshirdim,

Donoligim bilan qildim, axir, idrokliman.

Xalqlarning chegarasini yoʻq qildim,

Ularning xazinalarini oʻlja qilib oldim.

Qudratli shohlarini taxtdan uloqtirdim+.

14Qush iniga qoʻl suqib tuxum yiqqani kabi,

Xalqlarning boyliklarini toʻpladim.

Tashlab ketilgan tuxumlarni qanday toʻplasalar,

Jamiki yurtlarni men shunday yigʻib oldim.

Yo qanot qoqqan, ogʻzin ochgan,

Yo ovozin chiqargan birov boʻlmadi.»”

Ishayoning Ossuriya shohiga javobi

15Bolta maqtanarmi uni ishlatganga?!

Arra oʻzini maqtaydimi uni qoʻlga olganga?!

Kaltak ushlaganni kaltakning oʻzi koʻtaradimi?!

Hassa oʻzini ushlaganni koʻtaradimi?!
16Ey Ossuriya,
Shu bois Sarvari Olam — Rabbiy

Ogʻir xastalikni yuborar pahlavonlaringiz orasiga.

Kasalliklarining qizgʻin pallasida
Ularning badanlaridan oʻt chiqadi,
Ular goʻyo lov–lov etib yonadi+.
17Isroilning Nuri yolqin boʻladi,

Isroil xalqining Muqaddas Xudosi olov boʻladi.

Olov yondirib, tikanzoru changalzorlarini
Bir kunda yamlab yutadi+.
18Ossuriyaning muhtasham oʻrmonlari
Va unumdor dalalari
Ogʻir xastalikka yoʻliqqan insonday,
Tamomila xarob boʻladi.
19Oʻrmondagi daraxtlar shunchalik oz qolarki,
Hattoki yosh bola ham ularni sanay oladi.

Xudo Oʻz xalqini tinchlantiradi

20Oʻsha kuni Isroilning qolgan–qutgani,
Yoqb naslining qutulganlari
Boshqa suyanmaydi oʻz zulmkorlariga[*],
Ular sadoqat bilan tayanadi
Isroil xalqining Muqaddas Xudosi — Egamga.

21Yoqub naslining qutulganlari, omon qolganlari

Qaytadi[*] qudratli Xudoga.
22Ey Isroil, sening xalqing
Dengiz qumiday koʻp boʻlsa ham,

Endi ulardan faqatgina sanoqli odamlar qaytadi.

Zero, “Qirgʻin boʻlsin”, deya qaror qilingan,

Xudo odil hukmini Oʻz xalqining boshiga soladi+.

23Shubhasiz, butun yer yuzida qiyomat boʻladi, zotan, Sarvari Olam — Rabbiy shunday qaror qilgan+.

24-25Shu bois Sarvari Olam — Rabbiy shunday aytmoqda: “Ey xalqim, Quddus[*] ahli! Misrliklar kabi, Ossuriyaliklar sizlarga tayoq koʻtaradilar, sizlarni qamchi bilan uradilar. Ammo hademay gʻazabimni bosaman, ulardan qoʻrqmanglar. Endi Ossuriyaliklarga qahrimni sochib, ularni qiraman+. 26Ha, Midiyonlarni Oriv qoyasida shunday qirgan edim[*]. Hassamni koʻtarib, Misr lashkarini dengizda gʻarq qildim[*]. Endi xuddi shunday qilib, Men, Sarvari Olam, ularga qarshi qamchimni koʻtaraman+. 27Oʻsha kuni Ossuriyaning yukini yelkangizdan uloqtiraman. Uning boʻyinturugʻi boʻyningizdan olib tashlanadi. Ha, boʻyinturuq yoʻq qilinadi, chunki sizlar kuchga toʻldingiz[*].”+

28Ossuriya lashkari Oyaz shahriga[*] keldi,
Migron boʻylab oʻtdi,
Qurol–aslahasini Mixmashda shay qildi+.
29Ular Gebo soʻqmogʻini kesib oʻtdilar–u,
Rama xalqi vahimaga tushib qoldi,

Ular Shoulning shahri Givoda omonat toʻxtadi–yu,

Shahar ahli qochib ketdi+.

30Faryod qiling, ey Galim ahli!

Eshit, ey Laysho!

Ey shoʻrlik Onotoʻt!+

31Madmenax ahli qochib ketdi,

Gebim ahli, panoh topay deb, uchib ketdi.

32Oʻsha kuni Ossuriya lashkari Nav shahrida turadi.

Quddus shahri joylashgan tepalikka —

Aziz Sion togʻiga qarab mushtini koʻtaradi+.

33Qara, Sarvari Olam — Rabbiy

Qudratli kuchi ila daraxt shoxlarini kesib tashlaydi,

Baland daraxtlarni qirqib tashlaydi,

Yuksalganlarini yerga uradi+.

34U bolta bilan kesib tashlaydi oʻrmondagi changalzorni,

Qudratli Xudo qulatib yuboradi Lubnon daraxtlarini.

11–BOB

Tinchliksevar shohlik haqida bashorat

11^1Essayning[*] tomiridan novda oʻsib chiqadi,

Ha, uning ildizidan koʻchat yoyiladi.
2Uning ustida boʻladi Egamizning Ruhi.
Bu donolik hamda aql–idrok,
Nasihat va kuch–qudrat Ruhidir,
Egamizni bilish va Undan qoʻrqish Ruhidir+.
3Oʻsha Essay farzandi
Egamizdan qoʻrqishdan zavq olar,
Hukm qilmas koʻzlari koʻrgani ila,
Ajrim qilmas eshitganlari ila.
4U adolat ila bechorani hukm qiladi,

Toʻgʻrilik ila yer yuzi mazlumlarini ajrim qiladi.

Bir ogʻiz soʻzi bilan zolimni jazolaydi,

Nafasi ila fosiqni oʻldiradi+.

5Adolat uning belidagi kamar boʻladi,

Haqqoniyat uning belidagi belbogʻ boʻladi.

6Shunda boʻri qoʻzi bilan yashar,
Sirtlon bilan uloqcha birga yotar,
Buzoq, sher, boʻrdoqi birgadir,
Yosh bola ularni yetaklab yurar+.
7Sigir bilan ayiq birga oʻtlaydi,
Bolalari ham birga yotadi,
Sher hoʻkizga oʻxshab somon yeydi.
8Goʻdak qora ilon uyasi ustida oʻynar,
Yosh bola qoʻlini ilon iniga suqar.
9Muqaddas togʻimning[*] gir atrofida
Ular zarar keltirmas yo chaqmas.
Ha, suvlar toʻldirganiday dengizni,
Yer yuzi toʻliq bilib oladi Egamizni+.

10Mana, Essayning tomiridan chiqqan[*] shoh oʻsha kuni xalqlar uchun baland koʻtarilgan bayroq kabi boʻladi. Elatlar maslahat soʻragani uning huzuriga keladi, Uning maskani ulugʻvorlikka toʻladi+.

11Oʻsha kuni Rabbiy qoʻlini ikkinchi marta uzatadi. U Oʻz xalqidan qolganlarini qutqaradi. Ularni Ossuriyadan, Misrning shimoliy va janubiy hududlaridan[*], Habashistondan[*] yigʻib keladi. Elamdan[*], Bobildan[*], Xomatdan[*] va dengiz sohillaridan olib keladi+.

12Elatlarga U belgisini koʻrsatib,
Isroilning quvilganlarini toʻplaydi.
Yer yuzining toʻrt burchagidan yigʻadi
Yahudoning tarqalib ketganlarini+.
13Efrayimning[*] hasadgoʻyligini qirqadi,
Yahudoning xusumatini toʻxtatadi,
Efrayim Yahudoga hasad qilmas,
Yahudo Efrayimga xusumat qilmas+.
14Gʻarbda ular Filistlarga changal soladi,
Birgalikda Sharq xalqini talaydi,
Edom, Moʻab[*] ularga boʻyin egadi,
Ommon xalqi[*] tiz choʻkadi+.
15Egamiz tamomila qirib yuborar
Qizil dengizning qoʻltigʻini[*].
Furot daryosiga qarshi qoʻl koʻtaradi.
Garmsel[*] keltirib, jizgʻanak qilib,
Daryoni yetti sayoz irmoqqa boʻlib tashlaydi,
Irmoqlardan bir–bir hatlab oʻtsa boʻladi+.
16Ha, Isroil Misrdan chiqqanda,
Ularga yoʻl ochilganiday
Egamizning xalqidan qolganlarga
Ossuriyadan katta yoʻl ochiladi+.

12–BOB

Shukrona qoʻshigʻi

12^1Oʻsha kuni sen aytasan:
“Senga shukur aytaman, ey Egam,
Mendan gʻazablangan eding,
Gʻazabing bosildi, ey Egam,
Menga Sen tasalli berasan!”+
2Sen yana aytasan: “Ha, Xudo najotimdir,
Qoʻrqmasman, U mening umidimdir.
Egamning Oʻzi[*] mening kuch–qudratimdir[*],
U mening qutqaruvchimdir.”+

3Shod boʻlib, najot chashmasidan suv olasiz.

4Oʻsha kuni aytasiz:

“Shukronalar aytaylik Egamizga.

Sajda qilaylik Unga!

Qilgan buyuk ishlarini

Xalqlar orasida ovoza qilaylik,

Nomi yuksalganini yodga solaylik!”+

5Hamdlar ayting Egamizga!
Butun yer yuzida boʻlgan ovoza
Uning qilgan ajoyib ishlari!+

6Xitob qiling, hayqiring shodlikdan, ey Quddus[*] ahli,

Buyukdir orangizdagi Isroil xalqining Muqaddas Xudosi+.

13–BOB

Xudo Bobilni jazolaydi

13^1Omiz oʻgʻli Ishayoga vahiyda Bobil toʻgʻrisida ayon boʻlgan bashorat+.

2Yalang tepalik uzra bayroq koʻtaring,
Bobilga qarshi jangchilarni safarbar qiling.
Hammasini jangga daʼvat eting,

Ular aslzodalar darvozalarini ishgʻol qilsin+.

3Egam aytar: “Men Oʻzim tanlaganlarga amr berib,

Qahrimni koʻrsatsin deb, jangchilarimni yigʻdim,

Gʻalabamdan sevinadiganlarni toʻpladim.”

4Qirlardagi olomonning tovushi

Oʻxshaydi buyuk xalqning ovoziga.

Ana, shohliklarning shovqin–suroni!

Elatlar yigʻilmoqda.

Jang qilmoqqa lashkarini

Sarvari Olam tayyorlamoqda.

5Kelayotir ular uzoq yerlardan,

Ha, osmon gumbazining bir burchidan.

Egam va Uning gʻazab qurollari

Vayron qiladi butun yer yuzini+.

6Faryod qil, Egamizning kuni[*] yaqin!
Ha, Qodir Xudo kulfat yuboradi!+
7Hamma qoʻllardan darmon ketadi,
Har bir inson vahimaga tushadi+.
8Ular dahshatga tusharlar,
Dardu iztirob ularni chulgʻar,
Toʻlgʻoq tutgan ayolday bukchayib qolar.
Bir–biriga qoʻrquv ichra qarar,
Ularning yuzlari lovullab yonar+.

9Mana, kelayotir Egamizning kuni!

Alanga olayotir gʻazabu qahr, dahshat.

Vayronaga aylantirar yer yuzini,

Yer yuzidan qirib tashlar gunohkorlarni+.

10Ha, samodagi yulduzlar, burjlar

Taratmaydi oʻz yorugʻligini.

Quyosh chiqsa ham, zulmat boʻladi,

Oy oʻz nurini sochmaydi+.

11Egam aytar:

“Olam bilan hisob–kitob qilaman qabihligi uchun,

Fosiqlar bilan ularning gunohi uchun,

Manmanlarning kiborligiga chek qoʻyaman,

Takabburlarni dimogʻdorligi uchun yerga uraman+.

12Insonni kamyob qilarman sof oltindan ham,

Odamni Ofir oltinidan ham+.

13Gʻazabim alangalangan kun

Samoni titratib yuborarman.

Men, Sarvari Olamning gʻazabidan

Zamin qoʻzgʻaladi oʻz oʻrnidan+.

14Shunda inson ovdagi jayronday boʻlar,
Choʻponsiz qolgan suruvday boʻlar,
Har biri oʻz xalqiga qaytib ketadi,
Har biri oʻz yurtiga qochib boradi+.
15Topilganlarning har biri nayzaga ilinadi,
Qoʻlga tushgan har kim qilichdan oʻtkaziladi.
16Oʻzlarining koʻz oʻngida
Chaqaloqlari tilka–pora boʻladi.
Uylari talon–taroj boʻladi,
Xotinlariga tajovuz qilinadi+.

17Mana, Midiyaliklarni[*] ularga qarshi qoʻyaman,

Midiyaliklarga kumushning hech keragi yoʻq,
Ular oltinni ham istamaslar+.
18Ularning oʻqlari yoshlarni qiradi,
Shafqat koʻrsatmaydi ular bolalarga,
Rahm qilmaydi ona qornidagilarga+.
19Bobil shahri shohliklarning goʻzali,

Bobildir — Bobilliklarning[*] ulugʻvor durdonasi.

Ammo Men, Xudo, yer bilan yakson qilaman
Xuddi Sadoʻm, Gʻamoʻra[*] kabi uni+.
20Endi u yerda hech kim yashamas,
To abad hech kim uni maskan qilmas.
U yerda hatto chodir qurilmas,
Choʻponlar suruvlarini oʻtlatmas+.
21Ammo yovvoyi hayvonlar bu yerda yotar,
Uylar yirtqichlar bilan toʻlar,
U yerda boyqushlar joylashar,
Echkilar u yerda shataloq otar+.
22Uvullashar sirtlonlar qalʼalarda,
Chiyaboʻrilar goʻzal saroylarda.

Oʻsha vaqt yaqin orada keladi,

Oʻsha kun kelmasdan qolmaydi.”

14–BOB

Isroil xalqi surgundan qaytadi

14^1Ammo Yoqb nasliga Egam shafqat qiladi,
U yana Isroil xalqini tanlab oladi.
Yoqub nasliga oʻz yerida orom beradi,
Birlashadi musofirlar ular bilan,
Qoʻshiladi Yoqub xonadoni bilan+.

2Xalqlar oʻz yurtlariga Isroilni boshlab boradi,

Ular Isroil xalqining mulki boʻladi.

Isroil Egamning yerida xalqlarni qul, choʻri qiladi.

Oʻzini asir qilganlarni Isroil xalqi asir qiladi,

Zolimlar ustidan u hukmronlik qiladi+.

Bobil shohi mazax boʻladi

3Egam sizni qaygʻu, dard–alamdan qutqarganda, sizga azob bergan ogʻir ishdan xalos qilganda, 4Bobil shohini masxaralab bu soʻzlarni aytasiz:

“Mana, zolimning kuni bitdi–ya!
Zoʻravon[*] tamom boʻldi–ya!+
5Egam sindirdi fosiqlarning tayogʻini,
Hukmdorlarning hassasini!
6Bu hassa xalqlarni rosa urardi,
Toʻxtovsiz kaltaklardi,
Xalqlarga gʻazab ila hukmronlik qilardi,
Shafqat qilmay taʼqib qilardi.
7Jamiki zamin tinch, osuda,
Ular sevinch ila qoʻshiq aytmoqda.
8Hatto sarv daraxtlari halokatingdan mamnun,
Lubnon sadrlari ham aytar:
«Endi sen chuqurda yotibsan,
Hech kim bizni kesgani kelmas.»+

9Oʻliklar diyori[*] jonlanib qoldi:

Ana, keldi, kutib olaylik, deya.

Qara, uygʻondi seni deb

Yer yuzi yoʻlboshchilarining ruhlari.

Taxtlaridan oyoqqa qalqidi

Jamiki xalqlarning shohlari.

10Ey Bobil shohi!

Hammalari senga qarab aytadi:

«Hatto sen ham bizday nochor boʻlding–a,

Bizning kunimiz tushdi sening boshingga.»

11Ulugʻvorliging, kayfu safolar tovushi

Uloqtirildi oʻliklar diyoriga!

Ostingdagi qurtlar koʻrpachangdir,

Chuvalchanglar sening toʻshagingdir.

12Qanday qilib tushib ketding samodan,
Ey Zuhra yulduz, Tong oʻgʻli?!
Xalqlarni yerga uloqtirgan eding!
Yerga qulab tushding–ku oʻzing!+
13Ha, oʻzingcha aytgan eding:
«Men chiqib boraman samolarga,
Taxtimni koʻtaraman
Xudoning yulduzlari tepasiga.
Oʻtiraman xudolar yigʻiladigan togʻda,
Shimolning eng chekkasida+.
14Bulutlar tepasiga chiqib boraman,
Xudoyi Taoloday boʻlaman.»+
15Ammo sen uloqtirilgansan oʻliklar diyoriga,
Chuqurlikning tub–tubiga+.
16Koʻrganlar senga tikilib qoladi,
Koʻngillarida shunday oʻy kechadi:
«Oʻsha odammi bu zaminni titratgan,
Shohliklarni larzaga solgan?!
17Shumi olamni sahroga aylantirgan?!
Shaharlarni yer bilan yakson qilgan,
Asirlarni qoʻyib yubormagan?!»+
18Xalqlarning shohi boʻlganlarning hammasi
Muhtasham qabrlarida yotibdi.
19Ammo sen uloqtirilgansan
Jirkanch chirik novdaday qabringdan.
Tosh chuqurga tushadigan jasadlar,
Qilichdan qulagan jasadlar
Boʻlar sening kafaning.
20Axir, oʻz yurtingni vayron qilgansan,
Xalqingni oʻzing oʻldirgansan.
Endi ular qatori dafn qilinmassan.
Ey fosiq, sening nasling
To abad tilga olinmas!+

21Otasining[*] gunohlari uchun

Oʻgʻillarini jallodga topshiring.

Ular aslo koʻtarilmas.

Endi yerga egalik qilmas,

Yer yuzida shaharlar barpo qilmas.”

Xudo Bobilni vayron qiladi

22Quyidagilar Sarvari Olamning soʻzidir. “Men Bobilga qarshi qoʻzgʻalaman. Bobildagilarning nomini ham, qolgan–qutganini ham, urugʻ–aymogʻini ham yoʻq qilaman”, — deb aytmoqda Egamiz. 23“Men Bobilni tipratikanlarga mulk qilib beraman. Uni botqoqqa aylantiraman. Xarobazor qilib, supurib tashlayman”, — deb aytmoqda Sarvari Olam+.

Xudo Ossuriyani vayron qiladi

24Sarvari Olam ont ichib aytdi:

“Ha, Mening belgilaganim bajo boʻladi,

Mening rejalashtirganim amalga oshadi.

25Ossuriya xalqini Oʻz yerimda yakson etaman,

Togʻlarimda uni oyoq osti qilaman.

Uning boʻyinturugʻi yurtimdan olinadi,

Yuki Isroilning yelkalaridan uloqtiriladi+.

26Butun olam uchun shu rejani tuzdim,

Butun xalqlarga qarshi qoʻlimni koʻtardim.”

27Sarvari Olam reja qilgan!

Qani, buni kim bekor qila oladi?!

U xalqlarga qarshi qoʻl koʻtardi!

Qani, Uni kim toʻxtata oladi?!+

Xudo Filistlarni xonavayron qiladi

28Shoh Oxoz vafot etgan yili[*] bu bashorat ayon qilindi:+

29“Bizni urgan tayoq[*] sindi”, deb

Sevinmangiz, ey Filistlar!

Axir, ilonning tuxumidan qora ilon chiqadi!

Uning bolasi vahimali ajdar boʻladi!

30Mana, qashshoqlarning toʻngʻichi toʻyyapti,

Muhtojlar eson–omon yotibdi.

Ammo sizning ildizingizni ochlikdan quritaman,

Qolgan–qutganlaringiz esa qirilib ketasiz.

31Ey Filistlar, hammangiz

Azadan adoyi tamom boʻlasiz.

Faryod qil, ey darvoza! Yigʻla, ey shahar![*]

Shimoldan[*] urush hidi chiqayotir,

Oʻsha lashkar safdan chiqmay kelayotir.

32Xalqlarning elchilariga qanday javob berilar?

“Egamiz Quddusni[*] barqaror qildi.

Oʻz xalqi orasida muhtoj boʻlganlar

U yerda panoh topadi”, javobi shudir+.

15–BOB

Xudo Moʻabni vayron qiladi

15^1Moʻab[*] haqida bashorat:

Vayrona boʻldi tunda,

Moʻabdagi Or shahri nidosiz yotar.

Vayrona boʻldi tunda,

Moʻabdagi Xir shahri[*] nidosiz yotar+.

2Moʻab xalqi oʻz xudosining uyiga chiqdi faryod qilgani,

Ha, Dibonliklar sajdagohiga chiqdi nola qilgani.

Har birining sochlari qirilgan,

Har birining soqoli olingan,

Navo va Midavo shaharlari uchun Moʻab nola chekar+.

3Koʻchalarda xalq qanorga oʻrangan[*].

Tomlarda, xiyobonlarda faryod qilib,

Hammasi koʻz yoshlarini toʻkar.

4Xashbon, Elaley ahli faryod chekar,

Ularning ovozi Yaxazgacha eshitilar.

Moʻabning qurollanganlari faryod etar,

Ular qoʻrquvdan qaltirar+.

5Yuragim Moʻab uchun faryod qiladi,
Qochoqlar qochib borar Zoʻvarga,
Eglat–Shalishiyo shahriga.
Luxit tepaligiga ham ular yigʻlab boradi.
Hatto Xoʻronayim yoʻlida
Ular halokat tufayli figʻon chekadi+.
6Ha, oʻtlar qurib ado boʻldi,
Maysalar tamom boʻldi.
Yashillikdan asar qolmadi,
Nimrim suvi xarob boʻldi.
7Endi ular oʻzlari erishgan boyliklarni,
Oʻzlarining hamma mol–mulklarini
Arabim soyligi orqali olib ketadi.
8Faryod yetib borgan Exlayim shahrigacha,
Yigʻi yetib borgan Ber–Ilim shahrigacha,
Moʻab yurti ohu nolaga toʻldi!
9Ana, Dibondagi suvlar[*] qon bilan toʻla!
Ammo endi Xudo Dibonga[*] battarini qiladi.
Moʻabning qochib qutulganlariga,
Yurtdagi qolgan–qutganlarining boshiga
Sherlarni olib kelaman.

16–BOB

Moʻab umidsiz ahvolda qoladi

16^1Qoʻzilar yuborgin yurtning hukmdoriga,
Ularni yubor sahro yoʻli orqali
Sela shahridan[*] aziz Sion togʻiga+.
2Xuddi darbadar qushlarday
Boʻlib qolar axir, Moʻab ahli.
Uyasidan quvilgan qushlarday

Ular Arnon soyligi[*] kechuvini gʻurbatda kezadi+.

3Ular shunday deydi:

“Maslahat ber bizga, qaror chiqar!

Kunning oʻrtasida soyangni tun kabi tushir.

Yashirgin quvilganlarni,

Oshkor qilma qochoqlarni!

4Qochoqlarimiz orangizda yashasin,

Qirgʻin keltiruvchi zoʻravonlardan

Moʻabga boshpana boʻlgin.”

Zolimlar yoʻq boʻlganda,

Zoʻravonlik barham topadi.

Talonchilar yurtdan gʻoyib boʻladi.

5Taxt oʻrnatilar sadoqat ila.

Taxtda oʻtirar haqiqatgoʻy bir hukmdor.

Bu hukmdor Dovud xonadonidan kelib chiqar.

U adolatparvar, odillik bilan hukm chiqarar+.

6Ha, eshitganmiz Moʻabning magʻrurligini,

Uning chiroyi, kiborligi, boyligini!

Naqadar magʻrurdir u!

Ammo bularning hammasi yolgʻon!+

7Endi Moʻab faryod cheksin,

Hamma Moʻab uchun nola qilsin.

Ha, oʻsha Xir–Xarasot[*] mayizlarini

Hamma qoʻmsab, aza tutsin+.

8Mana, holdan toydi Xashbon dalalari,

Sivmo uzumzorlari ham.

Xalqlarning hukmdorlari ezgan

Sivmoning uzum boshlarini.

Ular Yazirgacha yetib bordilar,

Ular sahroda kezib yurdilar.

Novdalari bir vaqtlar oʻsib ketib,

Dengizdan ham oshib oʻtdi+.

9Shu bois Yazir yigʻlaganda, men ham yigʻlayman,

Ey Sivmo uzumzorlari!

Koʻz yoshlarim ila sizlarni shalabbo qilaman,

Ey Xashbon, Elaley shaharlari!

Axir, yozgi hosilingiz barham topdi,

Don hosili paytidagi oʻyin–kulgilar toʻxtadi+.

10Bogʻlarda shodlik,

Xursandchilik endi boʻlmas,

Uzumzorlarda qoʻshiq aytilmas,

Shodlik qiyqiriqlari koʻtarilmas.

Uzum siqish chuqurlarida[*]

Ishlaydigan hech kim qolmas.

Shodlik qiyqiriqlarini Xudo bostirdi.

11Shu bois yuragim Moʻab uchun

Arfa kabi nola qilar.

Xir–Xarasot[*] uchun vujudim faryod chekar+.

12Moʻab xalqi kelib, oʻzini toliqtirsa ham,
Sajdagohiga kelib, iltijolar qilsa[*] ham,
Hech narsaga erishmas.

13Egamiz bu soʻzlarni Moʻab haqida oldindan aytgan edi. 14Endi Egamiz aytar: “Hozir juda koʻp boʻlganiga qaramay, yollangan ishchining muddati kabi, uch yildan keyin Moʻabning obroʻsi toʻkilar. Xalqidan qolganlari esa juda oz, zaif boʻlar.”+

17–BOB

Xudo Damashq va Isroilni jazolaydi

17^1Damashq[*] haqida bashorat:

“Ana, Damashq endi shahar boʻlmaydi!
U vayronalar uyumiga aylanadi!+
2Aror shaharlari tark etiladi,
Suruvlar maskaniga aylanadi,
Hech kim ularni hurkitmaydi+.
3Efrayim yurtining[*] qalʼasi yoʻq boʻladi,
Damashqning shohligi ketadi.

Oram xalqining omon qolganlari gʻoyib boʻladi,

Bularning hammasi Isroil xalqining
Shuhrati singari barham topadi,
— deb aytmoqda Sarvari Olam. —

4Oʻsha kuni Yoqb naslining shuhrati yoʻqoladi,

Tanasi ozib–toʻzib ketadi.

5Mana, oʻroqchilar boshoqlarni oʻrib oladi,

Oʻz qoʻllari bilan don hosilini yigʻishtirib oladi.

Oʻsha dalalarda terilgan bugʻdoy boshoqlariday

Rafa vodiysida[*] Yoqub naslidan ham ozchilik qoladi+.

6Ha, zaytun daraxti qoqilganda

Daraxt uchida ikki–uch meva qolganday,

Hosildor shoxchalarda toʻrt–besh meva qolganday

Oʻsha boshoqlarda bir–ikki don qoladi”,

— deb bashorat qilar Isroil xalqining Xudosi — Egamiz+.

7Oʻsha kuni har bir odam Yaratuvchiga qaraydi, ularning koʻzlari Isroil xalqining Muqaddas Xudosini koʻradi. 8Inson qurbongohlarga, qoʻllarining ijodiga qaramaydi, oʻz qoʻli bilan yasagan narsalar — Asheraga[*] atalgan ustunlarni, tutatqi qurbongohlarini koʻrmaydi+.

9Oʻsha kuni mustahkam shaharlari oʻrmonlardagi tashlandiq joylarga oʻxshab qoladi. Odamlar tashlab ketgan qir tepaliklar kabi boʻladi. Isroil xalqi dastidan bu shaharlar xarobazorga aylanadi+.

10Axir, sen najotkoring Xudoni unutding,

Panoh boʻladigan Qoyangni eslamading.

Mana, sen yoqimli oʻsimliklar ekasan,

Begona koʻchatlarni oʻtqazasan+.

11Ularni avaylab–asrab oʻstirasan,

Tongda urugʻdan kurtak chiqartirasan,

Ammo barcha hosiling yoʻq boʻladi.

Faqat dard va alam senga nasib etadi.

12Qarang, xalqlarning koʻpligini!

Ular dengiz kabi guvullaydi!

Lashkarlarning hayqirigʻi

Toʻlqinlar tovushiday balanddir+.

13Ammo Egam ularga tanbeh beradi,

Xalqlar ham toʻlqinlar kabi yoʻqolib ketadi.

Ular uzoqlarga qochib qoladi.

Togʻlardagi shamolda uchgan xas–choʻp kabi quviladi,

Quyun oldidagi girdob kabi haydaladi.

14Oqshom payti! Qaranglar, kulfat!

Tong otmasdan ular yoʻq boʻlib ketadi.

Bizni talaydiganlarning qismati shunday boʻladi,

Bizdan tortib olganlarga mana shu nasib qiladi.

18–BOB

Xudo Habashistonni jazolaydi

18^1Holingga voy! Ey Habashiston[*] daryolari ortidagi,

Qanotlar guvullashiga toʻlgan yurt![*]

2Nil daryosi orqali xabarchilarini joʻnatadigan,

Dengiz orqali papirus kemalarini yuboradigan yurt!

Sening holingga voy!
Boringlar, ey chaqqon xabarchilar,
Baland boʻyli, terisi tiniq xalqqa,

Uzoqdan ham, yaqindan ham qoʻrqinchli boʻlgan elatga,

Kuchli, zabt etuvchi millatga,

Yurtida daryolari bor xalqqa.

3Ey olam ahli, yurt xalqi!

Togʻlarda bayroq koʻtarilganda, koʻrasiz,

Burgʻu chalinganda, eshitasiz+.

4Mana, Egam menga shunday demoqda:

“Qoq tushda kuydiray degan yorqin quyosh nuri kabi,

Hosil mavsumida osmonni bosay degan qora bulut kabi,

Endi jim boʻlib, Oʻz maskanimdan kuzatib turaman.”+

5Hosil yigʻilmasdan oldin, gʻuncha ochilganda,

Uzum pishib yetilay deganda
Egam novdalarni tok qaychi ila kesadi,
Kurtaklarni esa uzib tashlaydi.
6Ularning hammasi qolib ketadi
Togʻlardagi yirtqich qushlarga,
Dashtdagi yovvoyi hayvonlarga.
Ular yem boʻladi yozda yirtqich qushlarga,
Qishda yovvoyi hayvonlarga.

7Oʻsha paytda hadyalar keltirar Sarvari Olamga

Baland boʻyli, terisi tiniq Habash xalqi,

Uzoqdagilar ham, yaqindagilar ham qoʻrqadigan xalq,

Kuchli, zabt etuvchi xalq,

Yurtida daryolari boʻlgan xalq.

Ha, bu xalq hadyalar keltirar Sion togʻiga

Sarvari Olamga atalgan joyga.

19–BOB

Xudo Misrni jazolaydi

19^1Misr haqida bashorat:

Ana, Egam minib olgan uchqur bulutga,
U keladi Misrga.
Misrning behuda butlari
Uning oldida titrar,
Misrning yuragi esa orqaga tortar+.

2“Misr xalqini bir–biriga sapchitaman.

Aka–ukalaru doʻstlar,

Shaharlaru shohliklar

Bir–biriga qarshi chiqar+.

3Misrliklar tushkunlikka tushadi.

Men ularning rejayu niyatlarini puchga chiqaraman.

Ular qidirib qolar
Behuda butlarniyu sehrgarlarni,
Folbinlaru otalari ruhlarini+.
4Men Misrni berahm xoʻjayinlarga topshiraman,
Ha, kuchli shoh ularni boshqaradi”,
— demoqda Sarvari Olam — Rabbiy+.

5Nil suvi qurib qoladi,

Daryo qurib boraveradi,

U jizgʻanak yer boʻladi+.

6Oqar suvlar badboʻy hid chiqaradi,

Misrdagi Nil pasayib, quriydi.

Poyalaru qamishlar chiriydi+.

7Nil qirgʻogʻidagi, daryo boʻyidagi qamishlar,

Nil boʻyiga ekilgan hamma ekinlar
Qurib ketadi, sovuriladi,
Ulardan hech narsa qolmaydi.
8Baliqchilar aza tutar,
Nilga qarmoq tashlaganlar yigʻlar,
Suvga toʻr yoyganlar umidsiz boʻlar.
9Zigʻir tolasiga ishlov beradiganlar
Sharmanda boʻladilar,
Oq mato toʻqiydiganlar[*]
Uyatga qolib ketadilar.
10Ularning dastgohlari ishdan chiqadi,
Barcha ishchilari tushkunlikka tushadi.

11Ey Zoʻvan[*] shahzodalari, gʻirt ahmoqsiz axir,

Ey firʼavn maslahatchilari, sizning donoligingiz ham shunday.

Maslahatlaringiz daf boʻladi.

Qanday qilib siz firʼavnga:

“Biz donolarning oʻgʻlimiz,

Qadim shohlar naslidanmiz”, deya ayta olasiz?!+

12Ey firʼavn, qani oʻsha dono odamlaringiz?!

Sarvari Olam Misrga nima reja qilganini

Ular sizga bildirsin, aytsin+.

13Mana, Zoʻvan shahzodalari ahmoq boʻldilar,

Nuf[*] shahzodalari aldandilar.

Misrni oʻz qabila boshliqlari yoʻldan urdilar,+

14Ularning aqlini Egam chalkashtirdi,
Qusugʻiga dumalaydigan mast qanday boʻlsa,
Misrni ular shunday yoʻldan ozdirar+.
15Misrga hech kim yordam bera olmas,

Na boshi, na quyrugʻi, na xurmosi, na qamishi[*]+.

Misr Egamizga sajda qiladi

16Oʻsha kuni Misr xotin kishiga oʻxshab qoladi. Sarvari Olam unga qarshi qoʻlini koʻtaradi, shunda Misr titrab dahshatga tushadi+. 17Yahudo Misrliklarni dahshatga soladi. Sarvari Olam ularni vahimaga solganini eslagan har bir odam dahshatga tushadi.

18Oʻsha kunga kelib, Misrdagi beshta shahar ibroniy tilida[*] gapiradigan boʻladi. Ular Sarvari Olam oldida ont ichadilar. Bu shaharlardan biri “Quyosh shahri”[*] deb ataladi+.

19Oʻsha kuni Misrning oʻrtasida Egamiz uchun bir qurbongoh quriladi, chegarada Egamizga atalgan bir muqaddas tosh oʻrnatiladi+. 20Bular Sarvari Olam uchun Misrda bir belgi va guvoh boʻladi. Xalq zolimlar dastidan yolvorganda, Egamiz ularni qutqaradigan bir himoyachi yuboradi. U xalqni qutqaradi. 21Egamiz Oʻzini Misrliklarga zohir qiladi. Misrliklar ham oʻsha kuni Uni tan oladilar. Egamizga qurbonliklar keltiradilar, nazrlar atab, sajda qiladilar. Unga vaʼda berib, vaʼdalarini ado etadilar+. 22Egamiz Misrliklarni xastalik keltirish bilan jazolaydi, keyin shifo beradi. Ular Egamizga yolvoradilar, Egamiz ularga shifo beradi+. 23Oʻsha kuni Misr bilan Ossuriya oʻrtasida bir yoʻl boʻladi. Ossuriyalik Misrga, Misrlik Ossuriyaga borib kelaveradi. Ossuriyaliklar bilan Misrliklar birgalikda sajda qiladilar+.

24Oʻsha kuni Misr bilan Ossuriya qatorida Isroil uchinchi xalq boʻladi. Uchalovi yer yuziga baraka boʻladi+. 25Ha, Sarvari Olam ularga marhamat qilib, shunday degan: “Ey xalqim Misr, qoʻllarimning ijodi Ossuriya, Oʻzimning mulkim Isroil, baraka topinglar!”

20–BOB

Yalangʻoch Ishayo xalq uchun alomatdir

20^1Ossuriya shohi Sargon oʻz lashkarboshisini Ashdod shahriga yubordi. Lashkarboshi kelib, Ashdodni qoʻlga oldi[*]+. 2Oʻsha paytda Omiz oʻgʻli Ishayoga Egamiz shunday dedi:

— Qani, egningdagi qanorni[*] yech, oyoqlaringdagi choriqlaringni yech.

Ishayo aytilganlarni qildi. U yalangʻoch, yalangoyoq yuradigan boʻldi+. 3Shunda Egamiz dedi:

— Qulim Ishayo uch yil yalangʻoch, yalangoyoq yurgani Misr va Habashiston[*] qismatini bildiruvchi belgi va alomatdir+. 4Ossuriya shohi Misr asirlarini, Habashiston tutqunlarini, yoshu qarisini yalangʻoch, yalangoyoq, uyatli joylari ochiq holda haydab ketadi. Misr sharmanda boʻladi+. 5Habashistonga umid bogʻlagan, Misrdan faxrlangan xalq isnodga qoladi. 6Oʻsha kuni qirgʻoqdagi yurtning aholisi[*] shunday deb aytadi: “Biz ishongan odamlarning ahvolini koʻrib qoʻying. Ular bizga yordam berib, Ossuriya shohining qoʻlidan qutqaradi, deb yurardik. Endi qanday qutular ekanmiz?!”

21–BOB

Bobilning qulashi haqida bashorat

21^1Dengiz boʻyidagi sahro[*] haqida bashorat:

Nagav uzra ketma–ket esayotgan boʻronlar kabi,

Choʻldan — qoʻrqinchli yurtdan kelayotir bosqinchi+.

2Men mudhish bir vahiy koʻrdim:

Xoin xoinlik qilayotir,

Bosqinchi talon–taroj qilayotir.

Egamning soʻzlarini eshitdim:

“Ey Elam xalqi, hujum qil,

Ey Midiya[*] xalqi, qamal qil!

Jamiki nolalarga barham beraman!”+

3Evoh, koʻrganlarimdan ichimda ogʻriq turdi,

Tugʻayotgan ayol kabi azoblar meni qamradi.

Ikki bukildim eshitganlarimdan,

Dahshatga tushdim koʻrganlarimdan+.

4Yuragim uvushib ketdi,

Qoʻrquvdan titrab ketdim.

Oqshomni kutgandim,

Oqshom esa qoʻrquvga toʻla.

5Bobilliklar gilamlar toʻshab,

Dasturxon hozirlamoqdalar,

Ular yeb–ichmoqdalar.

Birdaniga shunday ovoz eshitilmoqda:

“Qoʻzgʻaling, ey rahnamolar, qalqonlarni yogʻlang!”

6Rabbiy menga shunday dedi:

“Qani, bir qorovul qoʻy,

Koʻrganini yetkazsin+.

7Jang aravalarining, otliqlarning,

Eshaklarga, tuyalarga minganlarning

Juft–juft boʻlib kelganini koʻradi.

Yaxshilab eʼtibor bersin.”

8Shu lahzada qorovul sherday oʻkirib qoldi[*]:

“Ey toʻram, men kunduzi har doim
Qorovul minorasida turaman,
Har tun ham joyimdaman+.
9Ana, jang aravalari, otliqlar
Juft–juft boʻlib kelayotir!”
Shu on u baqirib xabar berdi:
“Quladi, Bobil quladi![*]
Butlari sinib, yer bilan bitta boʻldi!”+

10Eh, xalqim!

Xirmonda bugʻdoy kabi yanchilgan[*] xalqim!

Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olamdan

Eshitganlarimni sizga bildirdim+.

Edom haqida bashorat

11Dumax[*] haqida bashorat:

Seirdan[*] meni chaqirishar:

“Ey posbon, qachon tong otar?

Qachon tong otar?”

12Javobim shudir: “Tong otayotir,

Ammo yana kech kiradi.

Koʻproq bilmoqchi boʻlsangiz,

Yana qaytib keling.”

Arabiston haqida bashorat

13Arabiston haqida bashorat:

Gʻarb oʻrmonlarida tunaysiz,
Ey Dedon[*] karvonlari!
14Ey Temo[*] aholisi!
Suv keltiring, tashnalarga peshvoz chiqing!
Qutulib omon qolganlarga non bering!+
15Axir, ular qochayotirlar qilichdan,
Dushmanning koʻtarilgan qilichidan,
Tarang tortilgan yoylardan,
Shafqatsiz urushlardan.

16Rabbiy menga shunday dedi: “Yana bir yildan keyin, yollangan ishchining muddati kabi, Kedarning[*] ulugʻvorligi barham topadi+. 17Kedarning jasur kamonkashlaridan ozginasi qoladi.” Ha, Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shunday dedi.

22–BOB

Quddus haqida bashorat

22^1Vahiy vodiysi[*] haqida bashorat:

Ey Quddus ahli, nima qilyapsiz?!

Nega tomlarga chiqib[*], shod–xurram boʻlyapsiz?!

2Nima uchun butun shahar quvonch sadolariga toʻla?!

Orangizda oʻlganlar urushda nobud boʻlmadi,
Shuni unutdingizmi?!+
3Yoʻlboshchilaringiz jang maydonidan qochdi,
Shuni esdan chiqardingizmi?!
Uzoqqa qochgan boʻlsa–da,
Ularning hammasi dushman qoʻliga tushdi,
Jangsiz, oʻqsiz dushmanga taslim boʻldi.
4Shunda men dedim:
“Yolgʻiz qoldiring meni,
Achchiq–achchiq yigʻlayin.
Tasalli berishga urinmang menga,
Axir, uchradi xalqim qirgʻinga!”+

5Zotan, Sarvari Olam — Rabbiy bir kunni belgiladi,

U kuni Vahiy vodiysida qiy–chuv boʻladi,
Zulm va sarosima hukm suradi.
Devorlar qulayotir,
Odamlar togʻlarga qarab faryod qilayotir.
6Elam[*] lashkari oʻqdonlarini tayyorladi,
Jang aravalari, otliqlari bilan keldi,
Xir lashkari qalqonlarini qoʻlga oldi+.

7Mana, goʻzal vodiylaringiz jang aravalari bilan toʻldi,

Otliqlar shahar darvozalari oldiga yigʻildi.

8Evoh, Yahudo himoyasiz qoldi!

Oʻsha kuni sizlar “Lubnon oʻrmoni” degan uydagi[*] qurollarga ishondingiz. 9Dovud qalʼasi devorlarining yoriqlari juda koʻp. Buni koʻrib sizlar Quyi hovuzdan suv toʻpladingiz+. 10Quddusdagi uylarni sanab chiqdingiz. Shahar devorlarini mustahkamlash uchun uylarni buzdingiz. 11Eski hovuz suvlarini toʻplash uchun ikki devor oʻrtasida[*] sardoba qurdingiz. Ammo buni ilgaridan reja qilgan Xudoni yodga olmadingiz. Amalga oshiradigan Xudoni xayolingizga ham keltirmadingiz.

12Oʻsha kuni Sarvari Olam — Rabbiy:

“Yigʻlang, aza tuting”, deb aytdi.

“Sochlaringizni qirib, qanorga oʻraning[*]”, dedi U+.

13Ammo buni qarang!

Shodligu kayfu safo!

“Erta–indin oʻlib ketamiz,

Kelinglar, yeb–ichib qolaylik”, deb

Sizlar buqa, qoʻylar soʻydingiz,

Goʻsht yeb, mayxoʻrlik qildingiz+.

14Shunda Sarvari Olamning Oʻzi menga shunday dedi:

“Bu gunohlaringiz kechirilmas oʻlguningizgacha.”

Ha, buni Sarvari Olam — Rabbiy aytmoqda.

Shavna ogohlantiriladi

15Sarvari Olam — Rabbiy shunday demoqda: “Qani, shohning oʻng qoʻl vaziri, saroy aʼyoni Shavnaning[*] oldiga borib, shunday deb ayt:+
16«Bu yerda nima ishing bor?! Bu yerda sening kiming borki, oʻzingga qabr qazibsan?! Yuksakda oʻzingga qabr qazibsan, qoyada oʻzingga maskan qilibsan?!+
17Mana, Men, Egang, seni uloqtiraman. Ey kuchli inson! Men seni chirpirak qilib shiddat bilan uloqtiraman. 18Men seni aylantirib–aylantirib, toʻp kabi, keng bir yurtga uchirib yuboraman. Sen oʻsha yurtda oʻlib ketasan. Ulugʻvor jang aravalaring oʻsha yerda qolib ketadi. Xoʻjayining xonadoniga sen sharmandalik keltirasan! 19Men seni oʻz joyingdan qoʻzgʻataman. Sen oʻz lavozimingdan olinasan.

20Oʻsha kuni Xilqiyoning oʻgʻli qulim Eliyaqimni[*] chaqiraman+. 21Sening liboslaringni unga kiydiraman. Kamaringni unga bogʻlab, sening butun hukmronligingni unga beraman. U Quddus aholisiga, Yahudo xalqiga ota boʻladi. 22Dovud xonadonining kalitini[*] unga beraman. U ochganda, hech kim berkitolmaydi. U berkitganda, hech kim ocholmaydi+. 23Men uni devorga mustahkam qoqilgan qoziqday qilaman, u oʻz urugʻiga shuhratu sharaf keltiradi. 24Hamma urugʻ–aymoqlarini qoʻllab–quvvatlaydi, ularning ogʻirini yengil qiladi. Ular qoziqqa osilgan idishlar kabi Eliyaqimga osilib oladi. 25Ammo bir kun kelib, mustahkam qoqilgan bu qoziq joyidan chiqib, yerga tushadi, — demoqda Sarvari Olam. — Unga osilgan yuk chilparchin boʻladi.»” Egamiz shunday deb aytdi.

23–BOB

Tir shahrini Xudo jazolaydi

23^1Tir[*] haqida bashorat:

Ey Tarshish[*] kemalari, faryod qiling!

Siz Kipr[*] sohilida eshitgan xabarlar toʻgʻri,

Boshpanangiz boʻlgan Tir vayron boʻldi+.

2Sukut saqlang, ey orol xalqi!

Ey Sidon[*] savdogarlari!

Bir paytlar kemalarga toʻla edingiz+.

3Shixor[*] doni, Nilning hosili

Tirning daromadi boʻlgan edi,

U elatlardan foyda qilardi+.

4Uyat senga, ey Sidon!

Axir, Tir, dengiz boʻyidagi qalʼa shunday demoqda:

“Na toʻlgʻoq azobin chekdim, na tugʻdim,

Na oʻgʻillar, na qizlar ulgʻaytirdim.”

5Tir toʻgʻrisida eshitganda,

Misrning yuragi qinidan chiqay deydi.

6Tarshishga joʻnang, ey qirgʻoq aholisi,

Faryod qiling!

7Qadimda barpo boʻlgan,

Takabbur shahringizning holi ne boʻldi?

Endi darbadar boʻlasiz,

Uzoq, begona yurtni vatan qilasiz.

8Tirga qarshi kim bunday qaror chiqardi?

Bu shahar shohlarga toj kiydirgandi,

Savdogarlari hukmdor edi,

Butun dunyo ularni izzat qilardi.

9Sarvari Olam qabul qildi bu qarorni:

“Takabburligi, ulugʻvorligi yoʻq boʻlsin,

Butun olam izzat qilganlar yerga urilsin.”

10Ey Tarshish ahli!

Nil boʻyidagi dehqonlar kabi,

Yerlaringga ishlov ber[*].

Axir, bandargohing yoʻq endi[*].

11“Kanʼon qalʼalari vayron boʻlsin”, deb

Egamiz amr berdi.

Ha, U dengizga qarshi qoʻl koʻtardi,

Shohliklarni titratdi+.

12Egamiz shunday dedi:

“Zulm chekkan, ey Sidon ahli,

Endi xursandchilik bilmay oʻtasan.

Qani, Kiprga joʻna,

U yerda rohat nimaligin bilmay oʻtasan.”

13Ana Bobil[*] yurtiga boq, endi uning xalqi yoʻq. Ossuriyaliklar qurshov minoralari qurdilar, Bobilliklarning saroylarini yakson qildilar. Yurtni vayronaga aylantirdilar, yovvoyi hayvonlarga berdilar+.

14Faryod qiling, ey Tarshish kemalari,

Endi yoʻq boshpanangiz![*]

15Shundan keyin Tir shahri bir shohning umricha — yetmish yilga unutiladi. Yetmish yil oʻtgandan keyin, Tir ham quyidagi qoʻshiqda aytilgan fohishaday boʻladi+.

16Arfangni ol, shahar boʻylab kez,

Ey hamma unutgan fohisha!

Qani, goʻzal qilib chal–chi!

Qoʻshiq ketidan qoʻshiq kuyla–chi!

Balki seni eslab qolarlar.

17Yetmish yil oʻtgach, Egamiz Tir bilan yana aloqada boʻladi. Ammo Tir pul uchun yana fohishalik qila boshlaydi. Dunyoning hamma shohliklariga fohisha boʻladi+. 18Shahar tijoratdan va fahshdan olgan daromadlarini Egamizga ataydi. Daromadlar yigʻilmaydi ham, saqlanmaydi ham. Tijoratdan olganlarini toʻyguncha yesinlar, chiroyli kiyinsinlar deb, daromad Egamizning huzurida yashayotganlarga beriladi.

24–BOB

Egamiz yer yuzini jazolaydi

24^1Ana, Egamiz xarob etadi yer yuzini,
Vayronaga aylantiradi uni,
Ostin–ustin qiladi yer yuzini,
Tarqatib yuboradi zamin ahlini+.
2Bir taqdir kutmoqda
Xalq va ruhoniyni,
Qul va uning egasini,
Choʻriyu uning bekasini,
Xaridoru sotuvchini,
Qarzdoru qarz beruvchini,
Sudxoʻru qarz olganni+.
3Dunyo tamom vayron boʻladi,
Yer yuzi oʻljaga aylanadi.
Ha, Egamizning kalomi shudir.

4Dunyo qurib, vayron boʻladi,
Yer yuzi qaygʻurib, tamom boʻladi,
Dunyoning magʻrur xalqi kuchdan qoladi+.
5Zamin bulgʻandi,
Axir, uning ahli qonunlarni buzdi,
Xudoning koʻrsatmalarini oyoq osti qildi.
Ha, abadiy ahd buzildi+.
6Shu bois laʼnat olamni yeb bitiradi,
Olam ahli gunohining jazosini tortadi,
Shu sababdan ular yoʻqolib bormoqda,
Juda oz odamlar qutulib qoldi+.
7Yangi sharobing tugadi, toklaring quridi,
Ilgari shod boʻlganlar ogʻir nafas olmoqda+.
8Doiraning joʻshqin sadosi kesildi,
Shodon ovozlar endi eshitilmaydi,
Arfaning shoʻx sadosi sukutga toldi+.
9Endi sharob ichib, qoʻshiq aytmaslar,
Ichganga sharobning taʼmi achchiq tuyular.
10Vayrona shahar tashlandiq boʻldi,
Hamma uy berkilgan, kirib boʻlmaydi.

11Sharob yoʻqligidan koʻchalarda shovqin–suron.

Evoh, shodlikdan asar ham qolmadi,
Dunyoni sevinch tark etdi+.
12Shahar xarobazor,
Darvozalari esa parcha–parcha.
13Ha, hosil mavsumidan keyin,
Zaytun daraxti yoki uzumzor qanday boʻlsa,

Dunyodagi xalqlar ham shunday yalangʻoch boʻlib qoladi+.

14Mana, gʻarbdagilar

Egamizning buyukligini ovoza qiladilar.

Ular ovozlarini yuksaltirib,

Sevinchdan hayqiradilar.

15Shu bois, ey sharq ahli, Egamizga hamdu sano ayting,

Ey dengiz orollarida yashovchilar,

Isroil xalqining Xudosi — Egamizni ulugʻlang.

16Dunyoning eng chetidan qoʻshiqlar eshitarmiz:

“Odil Xudoga sharaflar boʻlsin!”

Ammo men: “Tamom boʻldim! Tamom boʻldim!
Endi holimga voy! — dedim. —
Xoinlar sotmoqdalar,
Ha, ular xoinlik qilmoqdalar!”+
17Ey olam ahli, sizni vahima,
Tuzoq va choh kutmoqda+.

18Vahimali ovozni eshitib qochgan chuqurga tushar,

Chuqurdan chiqqan esa tuzoqqa ilinar,
Osmonning qopqasi ochiladi,
Yerning poydevori titrab ketadi+.

19Yer parcha–parcha boʻlib,

Maydalanib ketadi.

Yer qattiq tebranadi.

20Zamin mast odamday gandiraklaydi,

Daladagi chayladay tebranadi.

Gunohlarning ogʻirligidan bukchayib qoladi,

Yiqiladi–yu, qaytib tura olmaydi+.

21Oʻsha kuni Egamiz yuqoridagi samoviy kuchlarga,

Pastdagi zamin shohlariga jazo beradi.
22Ular chohdagi asirlar kabi,
Bir joyga yigʻib olinadi,
Zindonga qamab qoʻyiladi,
Keyinroq ular jazolanadi.

23Oy xijolat boʻlar, quyosh sharmanda boʻlar,

Sarvari Olam Quddusdagi Sion togʻida hukmron boʻlar.

Xalq oqsoqollariga U Oʻz ulugʻvorligini namoyon qilar+.

25–BOB

Shukrona qoʻshigʻi

25^1Ey Egam, Sen mening Xudoyimsan.
Men Seni ulugʻlayman,
Senga hamdu sanolar aytaman.
Sen ajoyib ishlar qilgansan,
Qadimdan tuzgan rejalaringni,
Sadoqat bilan amalga oshirgansan+.
2Yakson qilding dushmanlarimiz qalʼalarini,

Vayronaga aylantirding mustahkam shaharlarini,

Yoʻq qilding uzoq yurtdagi ajoyib saroylarini,

Ular hech qachon qayta tiklanmas+.

3Endi kuchli xalqlar Seni izzat qiladi,

Shafqatsiz xalqlar Senga sajda qiladi.

4Kambagʻal, bechoralar kulfatda qolganda,

Sen ularga boshpana boʻlding.

Peshindagi jaziramadan soya,

Jaladan panoh boʻlding.

Vahshiy gʻanimlarning hujumi boʻronday boʻldi.

Sen esa bizning panohimiz boʻlding+.
5Dushman shovqin–suroni
Sahro issigʻi kabi boʻlganda,
Jazirama issiqni Sen
Bulutlar soyasi ila bosding.
Dushmanning sevinch qoʻshigʻi
Sadolarini oʻchirding.

Xudo ziyofat tayyorlaydi

6Bu togʻda[*] Sarvari Olam
Jamiki xalqlar uchun
Ajoyib ziyofat tayyorlar.
Boy dasturxon, sara sharoblar,
Yogʻli goʻshtlar, tiniq sharob tortiladi+.
7Oʻsha kuni Egam jamiki xalqlar ustidan
Kafanlarini yechib tashlaydi.
Mana shu togʻda Egam
Xalqlarni oʻragan, elatlar ustidagi
Yopinchiqni olib tashlaydi.
8Ha, U oʻlimni butunlay yutib yuboradi.

Egam Xudo hammaning koʻz yoshlarini artib qoʻyadi,

Butun yer yuzida Oʻz xalqining uyatini olib tashlaydi.

Ha, Egam shunday deb aytgan!+

9Oʻsha kuni ular shunday deydilar:
“Mana, bizning Xudoyimiz,
Qutqarsin deb, Uni kutgandik,
U bizga najot berdi.
Kelinglar, quvonaylik, sevinaylik!
Umid qilib kutgandik,
Mana, bizning Egamiz.”+

Xudo Moʻabni jazolaydi

10Egamning Oʻzi bu togʻni himoya qilar.

Moʻab[*] xalqi yanchilgan somonday ezilar,

Chiritish uchun goʻng chuqurga uloqtirilar+.

11Ha, ular bor kuchi bilan

Suzuvchiga oʻxshab chuqurdan chiqishga intilar.

Ammo Xudo ularning gʻururini yakson qilar,

Qoʻllarining mohirligi foyda bermas.

12Moʻabning qalʼa devorlari buzib tashlanar,

Vayronaga aylanar, yer bilan yakson boʻlar.

26–BOB

Xudo Oʻz xalqiga gʻalaba ato qiladi

26^1Oʻsha kuni Yahudo yurtida ushbu qoʻshiq kuylanar:

“Mana, shahrimiz qudratlidir!
Egamiz bizning qalʼamizdir,
Uning Oʻzi bizga najot beradi.
2Oching shahar darvozalarini!
Sadoqatli solih xalq ichkari kirsin!+
3Ey Egamiz, Senga ishonib,
Fikri–zikri Sendan uzilmaydiganga
Oʻzing komil tinchlik ato qilasan.
4Egamizga to abad ishon,
Uning Oʻzi[*] abadiy Qoyamizdir+.
5Yuksalganlarni U yiqitdi,
Takabbur shaharni vayron qilib,
Yer bilan bitta qildi.
6Oʻsha shaharni mazlumlar oyoq osti qildi,
U bechoralarning qadamlari ostida ezildi.”

7Solihning yoʻli tekisdir,

Toʻgʻri yoʻlni Sen unga tayyorlaysan+.

8Ey Egamiz, yoʻl–yoʻriqlaring ila

Senga umid qilamiz.

Sening nomingni sharaflash

Koʻnglimiz istagidir.

9Tun boʻyi yuragim Seni qoʻmsaydi,

Ha, men Senga intilaman.

Yer yuzida Sening hukming boʻlganda,

Olam ahli adolatni biladi+.

10Fosiqlar marhamat koʻrganda

Ular aslo solihlikni oʻrganmas.

Haqqoniylik oʻrniga ular egrilik qilaveradi,

Sening ulugʻvorligingni ular koʻrmaydi.

11Ey Egamiz, qoʻling koʻtarilgan,

Jazolashga tayyor,

Ammo ular buni koʻrmaydi.

Xalqingni deb jon kuydirganingni koʻrib,

Ular sharmanda boʻlsin.

Gʻanimlaringga atalgan olov ularni yutsin+.

12Ey Egamiz, bizga Sen tinchlik ato etasan,
Qilgan ishlarimizning barchasiga
Yetishganmiz Sening qudrating ila+.
13Ey Egamiz Xudo, Sendan boshqalar
Ustimizdan hukmronlik qildilar,

Ammo biz yolgʻiz Sening nomingni tilga olamiz+.

14Oʻliklar yashamas,
Ular aslo qaytib kelmas.
Ularni Sen jazolab, qirib tashlading,
Ularni tamomila xotiradan oʻchirding+.
15Ey Egamiz, xalqimizni Sen koʻpaytirding,
Xalqni koʻpaytirib, Oʻzing yuksalding,
Yurtning barcha chegaralarini kengaytirding+.

16Ey Egamiz, kulfatda qolganlarida
Ular Senga yuz burdilar,
Sening tanqidlaring ostida egildilar.

17Toʻlgʻoq tutayotgan ayol ogʻriqdan qichqirganday,

Toʻlgʻonib, dod–faryod qilganday,

Biz ham Sening oldingda shunday boʻldik, ey Egamiz!+

18Homilador boʻlib, dard chekdik,

Ammo shamoldan boshqa hech narsa koʻrmadik.

Na yer yuzida biz gʻolib boʻldik,

Na avlodlar dunyoga keltirdik.

19Ammo Sening oʻlik xalqing tiriladi,

Tanalari oʻrnidan turadi.

Ey tuproq ostida yotganlar, qoʻzgʻaling,

Shodlikdan hayqiring!

Ey Egamiz, shabnaming tonggi shabnamga oʻxshaydi,

Zamin murdalariga hayot bagʻishlaydi+.

Hukm va qayta tiklanish

20Keling, ey xalqim, bir oz yashirinib turing!

Egamizning gʻazabi bosilguncha,
Kiring ichkariga,
Ortingizdan eshiklarni yopib qoʻying!+
21Ana, Egamiz kelayotir maskanidan
Zamin ahlini gunohlari uchun jazolagani.
Yer toʻkilgan qonlarni fosh etadi,
Qotillikning qurbonlarini endi yashirmaydi+.

27–BOB

27^1Oʻsha kuni Egamiz qilichi bilan Levitanni[*] jazolar.

Ha, shafqatsiz, bahaybat, qudratli qilichi bilan jazolar

Oʻsha qochayotgan, gʻimirlayotgan ilon — Levitanni.

Oʻldirar dengizdagi oʻsha ajdarhoni+.

2Egam aytar: “Oʻsha kuni ajoyib uzumzor[*] toʻgʻrisida kuylang!+

3Men, Egangiz, uzumzor qoʻriqchisiman,

Doimo uni sugʻoraman.

Kechayu kunduz uzumzorni qoʻriqlayman,

Hech kim unga zarar keltirolmaydi.

4Men gʻazabda emasman!

Lekin tikanlaru butalar Menga qarshi chiqsa,

Ular bilan jang qilaman.

Ularni yondirib tashlayman+.

5Ular Mendan panoh izlab kelsin!

Ha, Men bilan tinchlik oʻrnatsin,

Ular Men bilan tinchlik oʻrnatsin.”

6Vaqti kelib, Yoqb nasli ildiz otadi,
Isroil kurtak otib, gullaydi,
Yer yuzini mevalari bilan toʻldiradi+.

7Isroilning dushmanlarini Egamiz qattiq jazolaydi!

Isroilning koʻp gʻanimlarini Egamiz oʻldiradi,

Isroilni esa u qadar jazolamaydi,
8Egamiz Oʻz xalqini jazolaganda
Ularni yurtidan haydab, surgun qiladi.
Sharqdan esgan boʻron kabi,
Ularni uzoqqa olib ketadi+.

9Shunday qilib, Egamiz Yoqub naslini gunohdan poklaydi.

U butlarga atalgan qurbongohlarni parchalab tashlaydi.

Asheraga[*] atalgan ustunu tutatqi qurbongohlardan asar ham qolmaydi+.

10Mana, Isroilning mustahkam shaharlari tashlandiq boʻladi,

Tark etilgan sahroday, huvullagan yurt boʻladi.

Vayronalar orasida chorva oʻtlab yuradi,

Daraxtlarning bargini yeb, ship–shiydam qiladi+.

11Shoxlari qurib, sinib yotadi,
Ayollar kelib, ularni yoqadi.
Bu xalq aql–hushidan ayrilgan,
Yaratuvchi ham ularga achinmaydi,
Xudo ularga marhamat koʻrsatmaydi+.

12Oʻsha kuni, ey Isroil xalqi, Egamiz sizlarni Furot daryosidan Misr chegarasidagi irmoqqacha[*] boʻlgan yerda yanchadi[*]. Hammangizni bitta–bitta yigʻib keladi. 13Oʻsha kuni katta karnay chalinadi. Ossuriya yurtida yoʻqolganlar, Misr yurtiga quvilganlar kelib, Quddusdagi muqaddas togʻda[*] Egamizga sajda qiladi+.

28–BOB

Xudo Samariyani jazolaydi

28^1Ey ulugʻvorlik toji boʻlgan shahar! Holingga voy!

Sen Efrayimdagi[*] mast–alastlarning ulugʻvorligi eding!

Eh, ajoyib, goʻzal shahar eding! Shuhrating gulday soʻlmoqda!

Serhosil vodiydagi unumdor shahar eding.

Tubanlashding sharobdan!

2Mana, Rabbiyning kuchli bir bahodiri bor[*].

U selga, vayron keltiradigan quyunga oʻxshaydi.

Yuvib ketadigan, toshqin jalalarga oʻxshaydi.

Oʻz qoʻllari bilan u Efrayimni yakson qiladi+.

3Eh, Efrayimdagi mast–alastlarning ulugʻvorlik toji!

Ana endi oyoq ostida toptaladi!

4Serhosil vodiydagi unumdor shahar edi!

Endi ularning shuhrati gullar kabi soʻnadi.

Ular ilk pishgan anjirlarga oʻxshaydi,

Pishgan zahoti yulinib, yutib yuboriladi.

5Oʻsha kuni Sarvari Olam
Oʻzining xalqidan qolganlari uchun
Shuhrat tojiyu ajoyib gulchambar boʻladi.
6Hukm kursisida oʻtirganlarga
U adolat ruhini beradi.
Darvozadan dushmanga zarba beradiganga
U jasorat manbai boʻladi+.

Xudo buzuq yoʻlboshchilarni jazolaydi

7Ruhoniy, paygʻambarlar sharob tufayli,

Oʻtkir ichimliklardan gandiraklab yuradi.

Ha, sharob, boʻzalardan ularning boshi aylanadi,

May dastidan ular yoʻllaridan adashadi,

Oʻtkir ichimlikdan gandiraklab yuradi.

Ular vahiy koʻrganlarida xato qiladi,

Qiladigan hukmlarida adashadi+.

8Ularning dasturxoni qusuqqa toʻla,

Birorta ham toza joy yoʻq.

9Ular menga taʼna qilib aytadi:

“Sen kimga taʼlim berayotganingni bilasanmi oʻzi?!

Bizni endi koʻkrakdan ajratilgan goʻdak deb oʻylayapsanmi?!

10Qachon qarama, bidir–bidir qilasan,
Goʻdakday guvranasan[*].”+
11Shunday ekan, Xudo ularga,

Oʻzga tilda, tushunarsiz shevada[*] gapiradi+.

12Xudo ularga qayerda orom topishlarini aytgan,

Tinchlikka qanday erishish kerakligini oʻrgatgan,

Ammo ular quloq solishni istamadilar.

13Shu sababdan Egamizning soʻzi

Ular uchun mazmunsiz soʻzlarday boʻladi.

Goʻdakning guvranishiday[*] eshitiladi.

Ular yurmoqchi boʻlganlarida

Orqaga yiqilib, yaralanadilar,

Tuzoqqa tushib, olib ketiladilar+.

Quddus hukmdorlariga murojaat

14Shu bois Egamdan kelgan bu xabarni eshiting,

Ey Quddusdagi masxaraboz hukmdorlar!+

15Sizlar shunday dedingiz: “Biz

Oʻlim bilan ahd qilganmiz,

Oʻliklar diyori[*] ila bitim tuzganmiz.

Dahshatli ofat kelib boshimizga tushmaydi.

Axir, yolgʻonni panoh qilib olganmiz,

Soxtalikni chodir qilib olganmiz.”

16Shu bois Egamiz Rabbiy aytmoqda:

“Mana, Men joylashtiryapman Quddusda[*]

Sinalgan bir toshni, poydevor toshini.

Bu qadrli tamal toshi[*] ishonchli poydevordir.

Ha, unga tayangan hech bir inson umidsiz boʻlmaydi+.

17Men adolat bilan hukm qilaman,
Toʻgʻrilik oʻlchovim boʻladi.
Soxta panohingizni doʻl yuvib ketadi,
Chodiringizni sellar yuvib ketadi+.
18Oʻlim bilan tuzgan ahdingiz bekor boʻladi,

Oʻliklar diyori ila qilgan bitimingiz barbod boʻladi.

Dahshatli ofat yurtdan oʻtayotganda,

Sizlar yer bilan yakson boʻlasiz.

19Ha, har tongda, tunu kun

Oʻsha toʻfon sizni yuvib ketadi.”

Eshitganingizni anglab yetganingizda,

Bu xabar gʻoyat katta xavfdan darak beradi:

20Yotgani toʻshagingiz kaltalik qiladi,

Yopingani koʻrpangiz ensizlik qiladi[*].

21Perazim togʻidagiday[*]

Oʻz ishimni qilay, deb Egam qoʻzgʻaladi.

Givon vodiysidagiday[*] U gʻazabga minadi.

Ha, U Oʻzining ajoyib ishini qiladi.

Uning ishlari hayratda qoldiradi+.

22Masxaralashni bas qiling endi,

Boʻlmasa zanjirlaringiz yana ogʻirlashadi.

Sarvari Olam — Rabbiy menga:

“Butun yurtni vayron qilaman”, deb aytdi+.

Barcha donolik Egamizdandir

23Tinglang, ovozimga quloq soling,

Diqqat qiling, gaplarimni eshiting!

24Dehqonlar ekish uchun yerga ishlov beraveradimi?!

Tuproq kovlayveradi–yu, hech qachon ekmaydimi?!

25Yoʻq, ular yerni tekislaydi,

Keyin ukrop, zira urugʻini sepadi.

Belgilangan joylariga

Har turli bugʻdoy, arpa urugʻini ekadi.

26Ha, dehqonlar nima qilishni biladi,

Xudo ularga aql–idrok bergan!

27Axir, ukropni bolgʻa bilan yanchmaydi,
Zirani arava gʻildiragi bilan ezmaydi.
Mana, ukropni kaltak bilan yanchib oladi,
Zirani tayoq bilan ezib oladi.
28Bugʻdoydan un qilinadi,
Ammo u to abad yanchilmaydi[*].
Arava gʻildiragi bugʻdoy ustidan
Chang boʻlguncha yurgizilmaydi.
29Bu donolik kelar Sarvari Olamdan,

Uning maslahatlari ajoyib, donoligi buyukdir+.

29–BOB

Quddus qamal qilinadi

29^1Egam aytar:

“Holingga voy, ey Dovud yashagan shahar!

Ey Oriyol[*], Oriyol!

Yillar ortidan yillar oʻtaveradi,

Bayramlar nishonlanadi+.

2Ammo Men boshingga kulfat keltiraman,

Faryod qilib, nola chekasan,

Seni qurbongoh[*] qilaman.

3Atrofingda senga qarshi lashkar toʻplayman,

Qamal inshootlarini[*] oʻrnataman.

Minoralar qurib, seni oʻrab olaman+.

4Yerning ostidan sen gapirasan,

Tuproq ostidan soʻzlaring keladi,

Ovozing sharpa ovoziday yer ostidan chiqadi,

Gaplaring tuproq ostidan shivirlab keladi.

5Ammo shunda shafqatsiz dushmanlaring
Birdaniga chang kabi uchib ketadi,
Toʻsatdan boʻrondagi xas–choʻpday
Ular toʻzib ketadi.
6Kelaman Men, Sarvari Olam, gumbur–gumbur,
Zilzila, shovqin–suron, dovul,
Boʻronu yutib yuboruvchi alanga bilan+.

7Ey Quddus[*], sizga qarshi chiqqan xalqlar yoʻq boʻlib ketadi.

Sizning qalʼangizga hujum qilgan vahshiy elatlar

Tundagi tush kabi oʻtib ketadi+.

8Ha, och odam tushida ovqat yesa ham,

Uygʻonganda, ochligicha qolaveradi.

Chanqagan odam tushida suv ichadi–yu,

Chanqogʻi qonmasdan uygʻonadi.

Ey Sion togʻi, sizga qarshi chiqqan

Jamiki elatlar ham shu ahvolga tushadi.”

9Qulogʻingizni kar qiling, dong qotib qoling,
Koʻzingizni koʻr qiling, koʻrmas boʻling,
Mast boʻling, ammo sharobdan emas,
Gandiraklab yuring, ammo boʻzadan emas+.
10Egam sizni qattiq uxlatib qoʻydi,

Ey paygʻambarlar, Egam koʻzlaringizni uyquga bostirdi.

Ey valiylar, Egam boshu koʻzlaringizni oʻrab qoʻydi+.

11Mana, bu vahiyning hammasi sizlar uchun muhrlangan oʻrama qogʻozday[*] boʻlib qoldi. Bu oʻrama qogʻoz oʻqiy oladiganlarga berilib: “Buni oʻqing!” deb buyurilsa, ular: “Yoʻq, muhrlangan ekan”, deydilar+. 12U oʻqiy olmaydiganlarga berilib: “Buni oʻqing”, deb aytilgan boʻlsa, ular: “Biz oʻqishni bilmaymiz”, deb javob beradilar.

13Ha, Rabbiy aytdi:
“Bu xalq faqat soʻzdagina Menga yaqinlashadi,
Tilidagina Meni izzat qiladi,
Yuraklari esa Mendan uzoqdir.
Ular inson yaratgan qoidalari orqali
Menga sajda qilishadi+.
14Mana, Men shunday bir ish qilamanki,
Bu xalq hayratda qoladi,
Lol boʻlib, dong qotadi.
Donolari donoligidan mahrum boʻladi,
Idroklilari idrokidan ayriladi.”+

15Holingizga voy!

Egamizdan rejalaringizni yashiryapsiz,

Ishlaringizni qorongʻilikda qilyapsiz.

“Kim bizni koʻrardi, kim bizni bilardi?” deysiz+.

16Hammasini agʻdar–toʻntar qilyapsiz,

Axir, kulolni loyga tenglashtirib boʻladimi?!

Nahotki buyum oʻzini yaratganga:

“Meni yaratganing yoʻq”, deb aytsa?!

Nahotki idish kulolga:

“Sen tushunmaysan”, deb aytsa?!+

Kelajakka umid

17Mana, qisqa vaqt ichida

Lubnon oʻrmoni[*] dalaga aylanadi.

Dala esa qalin oʻrmon boʻladi.

18Oʻsha kuni kitobdagi soʻzlarni karlar eshitar,

Koʻrlarning koʻzlari zulmatda nur koʻrar+.
19Bechoralarga Egam yangi quvonch ato etadi,
Isroil xalqining Muqaddas Xudosi tufayli
Muhtojlar shod boʻladi+.
20Zolimlar to abad yoʻq boʻladi,
Mazaxchilar halok boʻladi,
Yomonlik istovchilar qirib tashlanadi.
21Ular odamlarga tuhmat yogʻdirar,
Hakamlarga tuzoq qoʻyar,
Solihlarni adolatdan mahrum qilar+.

22Shu bois Ibrohimni qutqargan Egam

Yoqb xonadoni toʻgʻrisida shunday deb aytmoqda:

“Yoqub nasli endi hech qachon sharmanda boʻlmaydi,

Qoʻrquvdan uning rangi oqarmaydi+.

23Isroil xalqi Men bunyod etgan farzandlarini koʻrganda

Ular Mening nomimni muqaddas deb biladi,

Meni — Yoqub naslining Xudosini muqaddas deb tan oladi.

Ha, Men, Isroil Xudosining huzurida hayratda turadi.

24Yoʻlidan adashganlar oʻshanda tushunib yetadi,

Noliganlar yoʻl–yoʻriqlarimni oʻrganadi.”

30–BOB

Misrdan yordam kutish befoyda

30^1Egam aytar: “Eh, itoatsiz xalqim!

Ularning holiga voy!

Mensiz maslahatlar qilishadi.

Sulhlar tuzadi, lekin Mening Ruhim yoʻq–ku ularda!

Ha, xalqim gunoh ustiga gunoh orttiraveradi.

2Axir, Mendan soʻramasdan Misrga boryaptilar,

Firʼavndan panoh soʻrayaptilar,

Misrdan boshpana istayaptilar+.

3Ammo firʼavnning himoyasi ularga sharmandalik boʻladi,

Misrning boshpanasi ularni uyatga qoldiradi+.

4Mana, xalqimning aʼyonlari Zoʻvanga yetib keldilar,

Elchilar Xanesga[*] kirib keldilar+.
5Lekin ularning hammasi sharmanda boʻladi,
Axir, Misr ularning xalqiga yordam bermaydi.
Hech qanday madad, foyda yoʻq,
Ular sharmanda boʻlib, taʼna tagida qoladi.”+

6Nagav choʻlidagi hayvonlar haqida bashorat:

Elchilari eshagu tuyalarga xazinalarini ortib,

Misrga olib ketmoqda.

Vahimali sahro boʻylab sekin

Misr tomon bormoqda.

Ular bormoqda sherlaru zaharli ilonlar

Yashaydigan sahro boʻylab.

Ammo Misr ularga yordam bermaydi.

7Misr bergan madad bekor, foydasiz,

Shu bois Men Misrni

“Jim oʻtirgan Rahob[*]” deb atayman+.

Isroil itoat etishdan bosh tortadi

8Egamiz aytar: “Endi bor, soʻzlarimni bir lavhaga yozib,

Bu xalq uchun kitob qilib ber.

Bu kelgusi vaqtlar uchun boʻlsin,

Yozilganlar to abad boʻlsin.”+

9Ular isyonkor xalq, yolgʻonchi bolalar!

Egasining yoʻl–yoʻriqlariga

Quloq solishni rad etgan bolalar ular.

10Ular valiylarga aytar:

“Endi vahiy koʻrmanglar.”

Ular paygʻambarlarga aytar:

“Bizlarga haqiqiy bashoratlarni aytmanglar.

Bizga shirin soʻzlaru soxta vahiylar ayting+.

11Bu yoʻldan yurmang endi! Qayting bu yoʻldan.

Isroil xalqining Muqaddas Xudosi haqida endi

Eshitmaylik hech bir narsa!”

12Shu bois Isroil xalqining Muqaddas Xudosi aytar:

“Sizlar Mening soʻzlarimni rad qildingiz,

Zulmga, yolgʻonga umid bogʻladingiz,

Ularga ishondingiz.

13Shu bois sizlar uchun bu gunohingiz

Yorilgan, shishib ketgan devor kabi boʻladi.

Birdan, bir lahzada qulab tushadi+.

14Sopol idish kabi, u parcha–parcha boʻlib ketadi.

Shunchalik ezilib ketadiki,
Oʻchoqdan choʻgʻ yoki hovuzdan suv olgani
Biron parchasini ham topib boʻlmaydi.”+

15Egamiz Rabbiy, Isroil xalqining Muqaddas Xudosi shunday demoqda:

“Menga qaytsangiz najot topasiz,

Halovatli boʻlsangiz qutqarilasiz.

Sokinligu ishonchingiz sizning kuchingiz boʻladi.

Ammo sizlar buni xohlamadingiz.

16Aytdingizki: «Yoʻq, otlarga minib uchib ketamiz»,

Mana endi otlarga minib uchib ketasiz!

Aytdingizki: «Uchqur otlarga minib ketamiz»,

Endi esa sizni taʼqib qiladiganlar uchqur boʻladi!

17Qaranglar, xalqingizdan besh–oltitasi qolmaguncha

Bir kishining tahdidi mingtangizni qochiradi.

Besh kishining tahdidi hammangizni qochiradi.

Ammo qolganlar tepalikdagi bayroq dastasiday boʻladi.

Ular togʻ choʻqqisidagi bayroq kabi ishora boʻladi.”+

18Shuning uchun Egam kutmoqda,

Sizlarga shafqat koʻrsatay deb.

Mana U qoʻzgʻalmoqda,

Oʻz mehrini koʻrsatay deb.

Axir, Egam adolatli Xudodir.

Unga umid bogʻlaganlar baxtiyordir+.

19Ey Quddusda makon qilgan Sion xalqi! Sizlar endi yigʻlamaysizlar. Faryodingizni eshitib, Egam albatta marhamat koʻrsatadi. Ovozingizni eshitib, javob beradi. 20Rabbiy sizlarga kulfatni non qilib, qaygʻuni suv qilib bersa ham, endi Oʻsha Ustozingiz Oʻzini yashirmaydi. Sizlar oʻz koʻzlaringiz bilan Uni koʻrasizlar. 21Sizlar oʻngga yoki chapga burilganingizda, shunday ovozni eshitasizlar: “Mana yoʻl, shu yoʻldan yuringlar.” 22Keyin hamma kumush butlar, oltin tasvirlaringizni yoʻq qilib tashlaysiz. Siz oʻsha narsalarni iflos latta–puttaday uloqtirib tashlaysiz. “Ey daf boʻl koʻzimdan!” deysiz oʻsha narsalarga+.

23Egam yerga ekkan urugʻingizga yomgʻir beradi. Yerdan keladigan oziq–ovqat moʻl, barakali boʻladi. Oʻsha kuni chorvangiz keng yaylovlarda oʻtlaydi+. 24Tuproqqa ishlov bergan hoʻkiz, eshaklar eng yaxshi yemni yeydilar. 25Oʻsha kuni, dushmanlaringiz oʻldirilgan, minoralar qulagan kuni har bir togʻdan, har bir tepalikdan irmoq oqib tushadi+. 26Oy quyoshga oʻxshab nur sochadi. Quyosh esa yetti barobar koʻproq nur beradi, yetti kunlik yorugʻligini sochadi. Egam Oʻz xalqining yaralarini bogʻlab, Oʻzi keltirgan jarohatlarga shifo bergan kun shunday boʻladi+.

Egamiz Ossuriyani jazolaydi

27Ana, Egamizning Oʻzi uzoqdan kelmoqda,

Qalin bulut ichida[*], gʻazabga minib kelmoqda.

Lablari gʻazabga toʻla,
Tili — yamlamay yutadigan olovday+.
28Uning nafasi boʻyingacha keladigan
Toshqin daryoga oʻxshar,
U xalqlarni halokat elagida elaydi.
U elatlarning ogʻziga suvluq soladi–da,
Ularni yoʻldan adashtiradi+.

29Sizlar esa muqaddas bayram[*] oqshomidagiday qoʻshiqlar kuylaysiz. Egamizning togʻiga[*], Isroil xalqining Qoyasiga nay sadolari ostida borayotganlarday yuraklaringiz shodlikka toʻladi+. 30Egamiz Oʻz ulugʻvor ovozini eshittiradi. Ha, qoʻlining zarbasi ogʻirdir. Uning kuchli gʻazabi, yamlamay yutay degan olovga oʻxshaydi. Ha, Uning gʻazabi boʻronu dovul, momaqaldiroq kabidir+. 31Egamiz hassasi bilan Ossuriyani uradi. Oʻz ovozi bilan uni dahshatga tushiradi. 32Egamiz qayta–qayta Ossuriyani doira va arfa sadolari ostida hassasi bilan jazolaydi. Egamiz Oʻz qoʻlining zarbi bilan jang qilib, ular bilan urishadi. 33Tofat[*] allaqachon tayyorlangan. Ha, u hatto Ossuriya shohi uchun ham tayyor turibdi. Bu keng chuqurda alangayu oʻtin moʻl–koʻl. U yerda Egamizning nafasi vulqondan chiqqan olov kabi yondiradi+.

31–BOB

Misrning kuchiga ishonma

31^1Misrdan yordam soʻrab borganlarning holiga voy!

Ular chopqir otlariga ishonadilar,
Jang aravalarining koʻpligiyu
Kuchli otliqlarga umid bogʻlaydilar.
Isroil xalqining Muqaddas Xudosiga esa
Nazar ham tashlamaydilar,
Egamizga yuz burmaydilar+.
2Dono Egamizning gapiga ular kirmaydilar.

Egamiz fosiqlarning xonadoniga qarshi qoʻzgʻaladi,

Badkirdorlarga yordam berganlarga qarshi turadi.

Ularning boshiga kulfat keltiradi,

Aytgan soʻzlarini U qaytib olmaydi.

3Misrliklar Xudo emas, insonlardir,

Ularning otlari ruh emas, tanadir.

Egamiz ularga qarshi qoʻl koʻtarganda,

Madadkor qoqiladi,

Madadga zor yiqiladi.

Ikkovi birgalikda halok boʻladi+.

4Ha, Egam menga aytmoqda:
“Kuchli sher qoʻyni boʻgʻizlaganda,
Choʻponlar shovqin–suroniga eʼtibor bermas,
Ularga hatto nazar ham tashlamas.
Shu singari, Men, Sarvari Olam,
Sion togʻida — oʻsha tepalikda
Jang qilishga kelaman+.
5Oʻz ini ustida uchayotgan qush kabi,
Men, Sarvari Olam, Quddusni qoʻriqlayman.
Men Quddusni qoʻriqlab, ozod qilaman,
Himoya qilib, najot beraman.”+

6Ey Isroil xalqi! Garchi sizlar shu qadar fosiq isyonchi boʻlsangiz ham, endi Egamizga qayting! 7Ha, oʻsha kuni har biringiz oltin butlar va kumush tasvirlarni rad etasiz. Ularni gunohkor qoʻllaringiz bilan yasagan edingiz+.

8Ossuriya vayron boʻladi, ammo insonning qilichidan emas.

Xudoning qilichi Ossuriyaliklarni uradi.

Ossuriyaliklar vahimaga tushib qochadilar.

Kuchli, yosh yigitlarini qul qilib olib ketadilar+.

9Ossuriyaning suyangan qoyasi[*] vahima ichida qochadi,

Lashkarboshilari jangovar bayroqdan qoʻrqib, qochib ketadi.

Ha, Egamizning alangasi Quddusda,

Uning oʻchogʻi Siondadir.

Egamizning kalomi shudir+.

32–BOB

Solihlik hukmronlik qiladi

32^1Ana, shoh solihlik bilan hukmronlik qiladi,

Hukmdorlar adolat bilan boshqaradi+.

2Har bir odam shamoldan asraydigan panohday boʻladi,

Boʻrondan saqlaydigan boshpana kabi boʻladi.

Ular sahrodagi suv oʻzaniga oʻxshaydi,

Tashna yerdagi ulkan qoyaning soyasiday boʻladi+.

3Koʻrib turganlar endi koʻz yumib yurmaydi,
Qulogʻi borlar endi quloq soladi+.
4Idroksizning aqli anglaydigan boʻladi,
Duduq odamning tili ravon boʻladi.
5Ahmoqni endi aslzoda deb chaqirmaydilar,
Yaramasni, hurmatga sazovor, deb aytmaydilar.
6Mana, ahmoq kaltafahmlik bilan gapiradi,
Fikri–zikri esa yovuzlik bilan band.
Qilganlari — nopoklik,
Egam haqida xato gapiradi.
Och odamni u ochligicha qoldiradi,
Chanqaganga suv bermaydi+.
7Battolning usullari yovuzdir,
U yomonliklar rejalashtiradi,
Yolgʻon gap–soʻzlari bilan
Faqirning haq daʼvosini yoʻqqa chiqarib,
Bechorani nobud qiladi.
8Olijanob odamlar esa yaxshi rejalar tuzadi,
Yaxshi niyat qilib, oʻz soʻzida turadi.

Quddus ayollari toʻgʻrisida bashorat

9Ey siz, begʻam ayollar,
Turinglar, Menga quloq solinglar!
Ey siz, oʻziga ishongan qizlar,
Mening gaplarimni eshitinglar!+
10Ey sizlar, beparvo yurganlar,
Bir yil oʻtar–oʻtmas titray boshlaysiz.
Uzum hosili yaxshi boʻlmaydi,
Meva hosil bermaydi.
11Qoʻrqing, ey siz, begʻam ayollar,
Qaltirang, ey oʻziga ishongan qizlar!
Tavba qilib, kiyimingizni yechib tashlang.
Qanorga oʻranib, belingizni bogʻlang!
12Koʻkragingizga urib yigʻlang
Ajoyib dalalaringiz,
Serhosil uzumzorlaringiz uchun!
13Xalqimning yeri uchun yigʻlang!
U yerni tikan, yantoq butalari bosib ketadi.
Ha, shodlikka toʻla boʻlgan uylar uchun,
Quvnoq shahar uchun aza tuting!+
14Mana, saroy tashlandiq boʻlib qoldi,
Gavjum shahar sahroga aylandi.
Qalʼayu minora to abad
Yovvoyi eshaklar yayraydigan joy,
Chorva uchun yaylov boʻldi.
15Toki yuqoridan ustimizga
Ruh yogʻilmaguncha shunday boʻladi.

Undan keyin sahrolar serhosil dalaga aylanadi,

Serhosil dala oʻrmon sifat boʻladi+.

16Shunda odillik sahroda makon qiladi,

Solihlik serhosil dalada maskan qiladi.

17Solihlik mevasi tinchlik boʻladi,

Solihlik samarasi to abad xotirjamlik, ishonch boʻladi.

18Xalqim yashaydi sokin joylarda,

Bexavotir uylarda, xotirjam maskanlarda.

19Oʻsha oʻrmonni doʻl yakson qiladi,

U shahar esa tamomila yoʻq boʻladi+.

20Shunday boʻlsa ham, naqadar baxtlisiz!

Irmoqlar boʻyida ekin ekasiz.

Chorvayu podangiz yaylovlarni kezib yuradi.

33–BOB

Najot va umid haqida bashorat

33^1Ey talanmagan talonchi! Holingga voy!

Ey xiyonatni tatimagan xiyonatkor! Holingga voy!

Rosa talab boʻlganingdan soʻng,

Oʻzingni talon–taroj qiladilar.

Xiyonatni bas qilganingda,

Senga xiyonat qiladilar+.

2Ey Egamiz, bizga marhamat qil,

Biz Senga umid bogʻlaymiz.

Bizga har kuni kuch ato qil,

Kulfat chogʻi esa bizga najot ber.

3Gumburlagan ovozingdan xalqlar tarqab ketar,

Sen qoʻzgʻalganingda elatlar qochib ketar.

4Chigirtkalar[*] yigʻilganday oʻljalaring yigʻilar,

Chigirtkalar uyumi kabi, oʻljalaringni talon–taroj qilishar+.

5Egamiz yuksalgandir. Ha, Uning maskani yuksakda.

Toʻldirgandir U Quddusni[*] adolatu solihlik ila+.

6Ey Quddus, U kunlaringiz tinchligini mahkam tutadi,

Uning Oʻzi najot, ilm–maʼrifat, donolikning boy manbaidir.

Egamizdan qoʻrqish sizlarning xazinangizdir.

7Ana qarang! Yahudoning jasur yigitlari

Koʻchalarda faryod qiladi,

Tinchlik elchilari[*] achchiq–achchiq yigʻlaydi+.

8Katta yoʻllar huvullab qolgan,
Bu yoʻllardan yurmaydi hech kimsa,
Ahdlar buzildi, shaharlar vayron boʻldi[*],
Inson oʻz qadrini yoʻqotdi+.
9Yurt aza tutdi, azob chekdi.
Lubnon oʻrmonlari isnodga qolib, qurib qoldi.
Sharon tekisligi[*] sahroga oʻxshab qoldi,

Bashan[*], Karmil togʻidagi daraxtlarning yaproqlari qolmadi+.

10“Endi qoʻzgʻalaman,
— demoqda Egamiz. —
Endi Men yuksalaman,
Ha, Oʻzimni baland koʻtaraman+.
11Sizlar esa somonga homilador boʻlganday,
Foydasiz poyalar tuqqanday boʻlasiz.
Ruhingiz sizlarni olov kabi yeb bitiradi.
12Xalqlar yonib, kul boʻladi,
Kesilib, olovga tashlangan tikanday boʻladi+.

13Ey uzoqdagilar, Mening qilganlarimni eshiting,

Ey yaqindagilar, qudratimni bilib oling!”

14“Oramizda kim yamlamay yutadigan olov bilan tura oladi?

Oramizdagi kim yonib bitmas alanga yonida qola oladi?” deya

Quddusda gunohkorlar vahimaga tushdi,

Nopoklarni qoʻrquv egallab oldi+.

15Mana, qarang solih yashayotganlarga!

Ular toʻgʻri gapni gapiradi,

Tamagirlik foydasidan yuz oʻgiradi,

Pora olishdan qoʻllarini tiyadi.

Qotillarning fitnalariga qoʻshilmaydi,

Koʻzlarini yovuzlik jalb qila olmaydi+.

16Ha, shundaylarning maskani yuksaklarda boʻladi,

Togʻlardagi qoyalar boshpanasi boʻladi.

Nonu suvi hech qachon yetmay qolmaydi.

17Mana, koʻzlaringiz ulugʻvor shohni,

Keng yoyilgan yurtni koʻradi.

18Shunda oʻtmishdagi qoʻrquvni eslab, deysiz:

“Qani ekan oʻsha bosh lashkarboshi?

Qani oʻsha oʻljalarni oʻlchagan odam?

Qani endi minoralarni sanaganlar?”

19Sizlar tillarini tushunmaydigan,

Gaplarini anglamaydigan,

Oʻsha takabbur xalqni endi koʻrmaysiz!+

20Mana, qarang Quddusga!

Bayramlarimiz shahriga boqing.

Oʻz koʻzlaringiz bilan Sionni,

Oʻsha osuda maskanni koʻrasiz.

Bu chodir hech qachon koʻchmaydi,

Uning qoziqlari surilmaydi,

Bironta arqoni uzilmaydi.

21Ha, u yerda qudratli Egamiz bizning Shohimiz boʻladi,

U yerda keng daryolaru irmoqlar boʻladi.

Eshkakli urush kemalari kechib oʻta olmaydi,

Yelkanli jang kemalari ham u yerda suza olmaydi.

22Axir, Egamiz hukmronlik qiladi,

Uning Oʻzi qonun–qoidani oʻrnatadi.

Egamiz bizning Shohimizdir,

Uning Oʻzi bizga najot beradi.

23Kemangizning machtasi mustahkam emas,
Uning arqonlari zaiflashgan,
Uning yelkani yoyilmaydi[*].
Soʻng moʻl–koʻl oʻlja boʻlinadi,
Hatto choʻloq ham oʻljaga sherik boʻladi.

24Orangizda hech kimsa, “Men xastaman”, demaydi,

Quddusdagilarning gunohlari kechiriladi.

34–BOB

Egamiz elatlarni jazolaydi

34^1Ey elatlar, yaqinroq keling, quloq soling!

Ey xalqlar, diqqat qiling!

Eshiting, ey zamin, zamindagi bor jonzot!

Olamu uning mahsuli, eshiting!+

2Ha, Egamiz butun elatlardan gʻazabda,

Ularning lashkarlariga qahri keldi.

Egamiz ularni tamomila qirib tashlaydi.

Ularni boʻgʻizlashga hukm etgan.

3Murdalari koʻmilmay qolib ketadi,

Jasadlaridan qoʻlansa hid anqiydi,

Ularning qoni qirlarda daryo boʻlib oqadi+.

4Samodagi hamma yulduzlar chirib ketadi,

Osmon oʻrama qogʻozday[*] eshilib ketadi.

Tokdan qurib tushgan barglar singari,

Daraxtidan toʻkilgan anjir singari,

Samoviy jismlar toʻkilib ketadi+.

5Egam aytar: “Ha, samolarda Mening qilichim paydo boʻldi[*].

Mana, u Edomga[*],

Men halokatga hukm qilgan xalqning boshiga tushadi.”+

6Egamizning qilichi qonga bulgʻangan.

Qoʻzilar, echkilar yogʻiga, qoniga,

Qoʻchqor buyragining yogʻiga toʻygan.

Ha, Bozrax shahrida[*] Egamizga qurbonlik bor,

Edom yurtida katta qirgʻin boshlanadi+.

7Yovvoyi buqalar, novvoslar, katta hoʻkizlar ham

Ular bilan birga qirilib ketadi.

Ularning yeri qon bilan sugʻoriladi,

Tuprogʻi yogʻni shimib oladi+.

8Ha, bu kun Egamizning qasos kunidir.

Quddus[*] uchun Egamiz qasos oladigan yildir bu+.

9Edom irmoqlari qatronga aylanadi,

Tuprogʻi oltingugurtga aylanadi,

Butun yurt esa alanga ichida qoladi+.

10Alanga kechayu kunduz oʻchmaydi,

Tutun abadiy koʻtarilaveradi.

Bu yurt avlodlar osha

Vayrona boʻlib qolaveradi.

Hech kim uni to abad bosib oʻtmaydi+.

11U yer boyqushlaru kirpilarning mulki boʻladi,

Ukkiyu[*] qargʻalar u yerda makon qiladi.
Ha, Egamiz bu yurtni oʻlchab,
Vayronayu xarobaga loyiq topdi+.
12Bu yurtda aslzodalar yoʻq endi,
U yerdan birorta shoh chiqmaydi,
Barcha shahzodalari yoʻq boʻlib ketadi.
13Qalʼalarida tikanlar oʻsadi,

Saroylarida yantoqlar, qushqoʻnmas butalar bitadi.

U yer chiyaboʻrilarga maskan boʻladi,
Tuyaqushlarning boshpanasi boʻladi+.
14Yovvoyi mushuklaru sirtlonlar
Bir–biriga duch keladi,

Yovvoyi echkilar bir–birini chaqirib maʼraydi,

U yerda tun sharpalari dam oladi,

Oʻsha yer ularga oromgoh boʻladi+.

15Ilonlar[*] u yerda in qurib, tuxum qoʻyadi,

Soya joylarda bolalarini yigʻadi.

Quzgʻunlar u yerda juftlanib toʻplanadi+.

16Mana, Egamizning kitobidan[*] topib, oʻqing:

Hayvonlaru qushlardan birontasi yoʻq boʻlmaydi,

Ularning hammasi juft–juft boʻladi,
Egamizning Oʻzi shunday amr etgan,
Uning Ruhi hammasini toʻpladi.

17Egamiz qurʼa tashlab, har birining ulushini berdi,

Arqon bilan oʻlchab, yurtni ularga boʻlib berdi.

Bu yurt to abad ularning mulki boʻladi,

Avlodlar osha ular bu yerda yashaydi.

35–BOB

Najot topishga umid

35^1Choʻlu biyobon shod boʻladi,
Sahro quvonib, atirgulday gullaydi.
2Hamma yoqda gul–chechaklar ochiladi,
Choʻl shodlanib, quvonchdan hayqiradi.
Lubnonning chiroyi, Karmil togʻining,

Sharon tekisligining[*] ulugʻvorligi Unga beriladi.

Ular Egamizning shuhratini,

Xudoyimizning ulugʻvorligini koʻradi+.

3Qoʻllari charchaganlarga dalda bergin,

Tizzalari bukilganlarga madad bergin+.

4Qoʻrqoq yuraklarga shunday deb aytgin:

“Dadil boʻling, qoʻrqmang!

Mana, Xudoyingiz!

Qasos kelmoqda ilohiy intiqom ila,

Uning Oʻzi sizlarga najot beradi.”+

5Oʻsha paytda koʻrlarning koʻzlari ochiladi,

Karlarning quloqlari esa eshitadi+.

6Choʻloq ham ohuday sakraydi,

Soqov shodlikdan hayqiradi.

Mana, axir, sahroda suv sharillab oqmoqda,

Choʻl joylar esa irmoqlarga toʻla+.

7Qizib yotgan qum hovuzga aylanadi,

Qaqragan yer qaynayotgan buloq boʻladi.

Oldin chiyaboʻrilar yashagan maskanlarda

Endi maysa, qamish, papiruslar oʻsadi.

8Oʻsha yerdan katta yoʻl oʻtadi,
Muqaddas Yoʻl deb atalgan yoʻl boʻladi.
Nopoklar u yoʻlga qadam bosmaydi,

Bu yoʻl mana shu yoʻldan yuradiganlarga qarashlidir.

Bu yoʻldan yuradiganlar,

Hatto idroksizlar ham adashmaydi[*]+.

9U yerda sher boʻlmaydi.

Yirtqich hayvon yurmaydi.

Ular bu yerda topilmaydi.

Ha, faqat najot topganlar oʻsha yerda yuradi.

10Egamiz qutqarganlar qaytib keladi,

Ular qoʻshiq aytib, Quddusga[*] kiradi.

Boshlarida abadiy shodlik toji boʻladi,

Shod–xurramlik ularni qamrab oladi,

Qaygʻu, gʻamlar yoʻq boʻlib ketadi+.

36–BOB

Ossuriya qoʻshini Quddusga tahdid soladi

36^1•Hizqiyo hukmronligining oʻn toʻrtinchi yilida[*] Ossuriya shohi Sanxariv[*] Yahudo yurtiga hujum qildi. Uning hamma mustahkam shaharlarini bosib oldi. 2Laxish shahridan[*] Ossuriya shohi oʻz mulozimini katta lashkar bilan Quddusga, shoh Hizqiyo huzuriga yubordi. U Yuqori hovuz arigʻi yonida toʻxtadi. Bu ariq kir yuvuvchining dalasiga boradigan yoʻlda edi+. 3Shunda Xilqiyo oʻgʻli Eliyaqim, Shavna va Osif oʻgʻli Yoʻx Quddusdan chiqib, mulozimning yoniga bordilar. Shoh Hizqiyoning saroyida Eliyaqim bosh vazir boʻlib, Shavna kotib, Yoʻx esa mushovir boʻlib xizmat qilar edilar+.

4Mulozim ularga shunday dedi:

“Ulugʻ Ossuriya shohining shu gaplarini Hizqiyoga yetkazing: «Nimangga ishonyapsan oʻzi? 5Harbiy mahoratingdan va kuch–qudratingdan gapiryapsan, lekin bular quruq gaplar–ku! Kimingga ishonib menga itoat etmayapsan? 6Ha, sen Misrga ishonyapsan. Lekin Misr yoriq qamishdan qilingan hassaga oʻxshaydi–ku! Unga suyansang, qoʻlingga sanchiladi. Misr firʼavniga ishonganlarning hammasi shu ahvolga tushadi+. 7Balki sizlar: ‘Biz Egamiz Xudoga ishonamiz’, deb aytarsizlar menga. Axir, Hizqiyo oʻsha Egangizning sajdagohu[*] qurbongohlarini buzib tashlab, Yahudo xalqiga va Quddusliklarga: ‘Faqatgina Quddusdagi qurbongohning oldida sajda qilinglar’, deb aytgan ekan–ku![*]»+

8Kelinglar, endi Ossuriya shohi janobi oliylari nomidan sizlar bilan bir garov oʻynaylik. Biz sizlarga ikki mingta ot beramiz, qani, ularni minishga odam topinglar–chi! 9Qani, koʻraylik–chi, shohimning qullari orasidagi eng kichik bir lashkarboshisini magʻlub qila olasizmi?! Axir, oʻzingiz Misrning jang aravalariyu otliqlariga[*] umid bogʻlab oʻtiribsiz. 10Qolaversa, bizni Egangizning xohishisiz bu yurtni vayron qilishga kelgan, deb oʻylaysizlarmi? Egangizning Oʻzi bizga: «Oʻsha yurtga borib, u yerni vayron qilinglar», deb amr bergan–ku!”

11Eliyaqim, Shavna va Yoʻx Ossuriyalik mulozimga:

— Bu qullaringga oramiycha[*] gapiraver, oramiychani tushunamiz. Ibroniycha gapirma. Tagʻin devor ustidagilar bizning gapimizni eshitib qolmasin, — dedilar+. 12Mulozim esa shunday javob berdi:

— Shohim bu soʻzlarni faqat hukmdoringizga va sizlarga gapirsin, deb meni yuboribdimi?! Devor ustida toʻplangan odamlarga ham gapiryapman–da. Ular ham, sizlar kabi tezaklarini yeb, siydiklarini ichishga giriftor qilingan.

13Soʻngra u tik turib, baland ovoz bilan ibroniycha gapirdi: “Ulugʻ Ossuriya shohining gaplarini eshiting! 14Shoh hazratlari shunday aytmoqda: Hizqiyo sizlarni yoʻldan urmasin. U baribir sizlarni qutqara olmaydi. 15«Egamiz bizni albatta qutqaradi, bu shahar Ossuriya shohi qoʻliga taslim boʻlmaydi», deb Hizqiyo sizlarni Egangizdan umidvor qilmasin.

16Shohingiz Hizqiyoga quloq solmanglar. Mana, Ossuriya shohi aytmoqda: men bilan sulh tuzib, mening oldimga chiqinglar. Shunda har kimga oʻz uzumzoriyu anjir daraxti hosilidan yeyishga, oʻz sardobasidan suv ichishga ijozat beriladi+. 17Soʻngra men sizlarni oʻz oʻlkangizga oʻxshagan bir yurtga olib boraman. U joy bugʻdoy, sharob, non, uzumzorlarga boy yurtdir+. 18Yana Hizqiyo: «Egamiz bizni qutqaradi», deb sizlarni aldamasin. Qani, qaysi xalqning xudosi oʻz yurtini men, Ossuriya shohining qoʻlidan qutqaribdi?! 19Xomat bilan Arpad shaharlarining xudolari qani?! Sefarvayimning[*] xudolari–chi?! Birorta xudo Samariyani[*] mening qoʻlimdan qutqara olmadi–ku!+
20Jamiki xalqlarning xudolaridan qaysi biri oʻz yurtini mening qoʻlimdan qutqaribdiki, Egangiz Quddusni qutqara olsa?!”+

21Ammo xalq jim turaverdi. Birontasi ham javob bermadi. Chunki shoh Hizqiyo: “Uning gapiga javob qaytarmanglar”, deb farmon bergan edi. 22Shundan keyin bosh vazir Eliyaqim, kotib Shavna va mushovir Yoʻx qaygʻudan liboslarini yirtib, Hizqiyoning oldiga keldilar–da, Ossuriya mulozimining gaplarini Hizqiyoga aytib berdilar.

37–BOB

Shoh Hizqiyo Ishayodan maslahat soʻraydi

37^1•Shoh Hizqiyo bularni eshitgach, qaygʻudan liboslarini yirtdi. Qanorga oʻranib[*], Egamizning uyiga bordi. 2U bosh vazir Eliyaqimni, kotib Shavnani va oqsoqol ruhoniylarni Omiz oʻgʻli Ishayo paygʻambarning huzuriga yubordi. Hammalari qanorga oʻranib olgan edilar+. 3Ular Ishayoning huzuriga borib, shunday dedilar:

— Hizqiyo aytyaptiki: “Bugun jafo chekyapmiz, jazo olyapmiz, sharmanda boʻlyapmiz. Biz tugʻayotgan, lekin tugʻish uchun madori qolmagan ayolga oʻxshaymiz+. 4Barhayot Xudoni tahqirlash uchun Ossuriya shohi oʻzining mulozimini yuboribdi. Mulozimning soʻzlarini koshkiydi Egangiz Xudo eshitsa–yu, oʻsha soʻzlari uchun ularni jazolasa. Endi shahardagi tirik qolganlar uchun iltijo qiling.”+

5Shohning aytib yuborgan bu xabarini Ishayo eshitgach, 6Hizqiyoning aʼyonlariga shunday dedi:

— Shohingizga shu gaplarni yetkazinglar: “Egamiz shunday aytmoqda: Ossuriya shohining qullari Meni haqoratlab aytgan soʻzlaridan qoʻrqma+. 7Men Ossuriya shohining yuragiga gʻulgʻula solaman, u bir mish–mishni eshitib, oʻz yurtiga qaytib ketadi. Unga oʻz yurtida ajal keltiraman.”

Ossuriya shohining Hizqiyoga maktubi

8Ossuriya shohi Sanxarivning Laxish shahridan[*] qaytib ketganini eshitib, shohning mulozimi ham orqasiga qaytdi. Shohni Libna shahriga qarshi urishayotgan yerida topdi+. 9-10Sanxariv: “Habashiston[*] shohi Tirxoqo sen bilan urush qilgani otlandi” degan xabarni eshitdi. U Habashistonga qarshi jang boshlashdan oldin Yahudo shohi Hizqiyoga yana odamlari orqali shu gapni yetkazdi:

“Umid qilgan xudoying seni aldamasin: «Quddus Ossuriya shohiga taslim boʻlmaydi», deb seni laqillatmasin. 11Axir, oʻzing eshitgansan–ku! Ossuriya shohlari hamma yurtlarni yer bilan yakson qilgan. Endi sen qutulaman, deb oʻylayapsanmi?! 12Otalarim qancha xalqlarni xonavayron qildi. Ularni xudolari qutqarmadi–ku! Gozan, Xoron, Razaf aholisi, Talassarda yashagan Eden xalqlari qutula oldimi?!+
13Qani, ayt–chi, Xomat shahrining shohi qani endi?! Arpad, Sefarvayim, Xana, Ivvax shaharlarining shohlari qayerda?!”+

14Hizqiyo xabarchilarning qoʻlidan maktubni olib oʻqigach, Egamizning uyiga kirdi. Maktubni Egamizning oldida ochib, yerga yoydi va 15yolvorib ibodat qildi: 16“Ey ikki karub[*] orasida taxt qurgan Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam! Butun yer yuzidagi shohliklarning tanho Xudosi Sensan. Osmonni va yerni Sen yaratgansan+. 17Ey Egamiz! Quloq solib, eshit. Ey Egamiz, koʻzlaringni ochib, qara. Sanxarivning hamma aytganlarini, u barhayot Xudoni qanday haqoratlaganini bilib qoʻy+. 18Ey Egamiz! Biz bilamizki, Ossuriya shohlari hamma xalqlarni va ularning yurtlarini vayron qilganlar. 19Oʻsha xalqlarning xudolarini olovda yoqib, yoʻq qilganlar. Chunki oʻsha narsalar xudolar emas, balki inson qoʻli bilan yogʻochdan, toshdan yasalgan narsalar edi+. 20Ey Egamiz Xudo! Endi Sen bizni Sanxarivning qoʻlidan qutqargin, toki butun yer yuzidagi shohliklar Sening tanho Egamiz ekaningni bilishsin![*]”+

Ishayo shoh Hizqiyoga Xudoning soʻzini yetkazadi

21Omiz oʻgʻli Ishayo Hizqiyoga shunday xabar yubordi:

“Isroil xalqining Xudosi — Egamiz aytmoqda: «Ossuriya shohi Sanxariv haqida qilgan iltijolaringni eshitdim.» 22Egamiz unga qarshi shu soʻzlarni menga ayon qildi:

«Bokira qiz[*] Quddus sendan nafratlanadi,

Ustingdan kuladi.

Goʻzal Sion[*] orqangdan masxara qiladi,

Boshini chayqaydi.

23Kimni haqorat qilding oʻzi?

Kimni tahqirlading?

Kimga qoʻrs gapirding?

Kiborlarcha boqding, hey?

Isroil xalqining Muqaddas Xudosiga!

24Xabarchilaring orqali Men, Rabbiyni haqorat qilding.

Oʻzing haqingda aytdingki:

‘Koʻplab jang aravalarim bilan togʻ choʻqqilarini zabt etdim.

Lubnondagi inson qadami yetmagan joylarga yetib bordim.

Eng baland sadr daraxtlarini,

Eng aʼlo sarv daraxtlarini qoʻpordim.

Lubnonning eng uzoq tepaliklariga,

Hatto eng qalin oʻrmonlariga yetib bordim+.

25Men quduqlar qazib,

Suvlaridan ichdim.

Misrning hamma daryolarini

Oyogʻim kafti bilan quritdim.’

26Eshitmaganmisan, ey Sanxariv,

Ancha oldin moʻljallab qoʻygan edim,

Buni azaldan reja qilgan edim.

Endi amalga oshirdim.

Qalʼalarni vayronaga aylantirsin deb,

Men senga kuch berdim+.

27Qoʻlu qanoti qirqildi shahar ahlining,

Vahimaga tushib, uyatga qoldilar.

Ular dalada oʻsgan oʻt, yangi maysalar kabidir.

Tomlarda oʻsgan maysalarga[*] oʻxshab,

Yetilmasdan oldin qurib qoldilar[*]+.

28Seni har tomondan bilaman, ey Sanxariv!

Qachon urushga chiqib,

Uyingga qachon qaytishingni ham bilaman.

Bilaman: Mendan gʻazabdasan+.

29Mendan qattiq gʻazabdasan.

Manmanliging qulogʻimga yetib keldi.

Endi Men burningdan halqamni,

Ogʻzingdan suvligʻimni oʻtkazaman[*].

Kelgan yoʻlingdan seni qaytarib olib ketaman.»+

30Ey Hizqiyo, mana bular sen uchun nishona boʻladi: bu yil oʻz–oʻzidan yerdan oʻsib chiqqanlarni tanovul qilasiz. Ikkinchi yili ham oʻrnidan oʻsib chiqqanini yeysiz. Uchinchi yil esa urugʻ ekib, hosil oʻrasiz. Uzumzorlar barpo qilib, mevasin tanovul qilasiz+. 31Yahudo xalqining qutulib qolganlari yana ildiz otib, meva beradi+. 32Xalqning qolgani Quddusdan, qutulganlari Sion togʻidan keladi. Sarvari Olam Oʻz gʻayrati bilan buni amalga oshiradi+.

33Ossuriya shohi toʻgʻrisida Egamiz shunday aytmoqda: Sanxariv bu shaharga kirolmaydi, oʻqlar otolmaydi. Qalqoni bilan shaharga yaqinlashmaydi, shahar devoriga qiyalatib tuproq uydirmaydi[*]+. 34Kelgan yoʻlidan qaytib ketadi, shaharga kirmaydi, — deb aytmoqda Egamiz. 35— Oʻzimning haqi–hurmatim, qulim Dovudning haqi–hurmati bu shaharni himoya qilib, saqlayman.”

36Egamizning farishtasi Ossuriyaliklarning qarorgohiga borib, 185.000 kishini oʻldirdi. Ertasiga uygʻonib qarasalar, qarorgoh jasadga toʻlib ketibdi!+
37Ossuriya shohi Sanxariv qarorgohni tashlab, orqaga qaytdi. Oʻz uyi Naynavoga[*] qaytib, oʻsha yerda yashadi+. 38Sanxariv oʻz xudosi Nisroxning uyida sajda qilayotgan edi, oʻgʻillari Odrammalek bilan Sarizar unga qilich urib oʻldirdi. Ikkovi ham Ararat yurtiga[*] qochib ketdi. Sanxarivning oʻrniga oʻgʻli Isarxaddoʻn shoh boʻldi[*]+.

38–BOB

Hizqiyo kasal boʻlib qoladi

38^1•Oʻsha kunlari Hizqiyo tuzalmas xastalikka yoʻliqib, oʻlim toʻshagiga yotib qoldi. Omiz oʻgʻli Ishayo paygʻambar uning huzuriga kelib, shunday dedi: “Egamiz shunday aytmoqda: tayyorgarligingni koʻrib qoʻyaver, endi tuzalmaysan, oʻlasan.”

2Hizqiyo yuzini devorga burib, Egamizga yolvordi: 3“Ey Egam! Chin qalbimdan Senga sodiq boʻlib, yoʻllaringdan yurganimni va oldingda toʻgʻri ishlar qilganimni esla.” Shunday deb achchiq–achchiq yigʻladi+.

4Shundan keyin Ishayoga Egamizning quyidagi soʻzi ayon boʻldi: 5“Borib, Hizqiyoga shunday deb ayt: «Bobong Dovudning Xudosi — Egamiz shunday aytmoqda: iltijolaringni eshitdim, koʻz yoshlaringni koʻrdim. Umringni yana oʻn besh yilga uzaytiraman+. 6Seni va bu shaharni Ossuriya shohining qoʻlidan xalos qilaman. Ha, bu shaharni himoya qilaman+. 7Ey Hizqiyo! Men, Egang, bergan vaʼdamni bajaraman. Mana senga Mendan alomat: 8ana qara! Botayotgan quyosh Oxozning zinapoyasiga[*] soya tushirib turibdi. Oʻsha soyani oʻn qadam orqaga surdiraman.»”

Shunday qilib, soya oʻn qadam orqaga ketdi+.

9Shoh Hizqiyo sogʻaygandan keyin quyidagi sheʼrni yozdi:

10“Men aytdim:

Nahotki hayotim choʻqqisida

Oʻliklar diyoriga[*] borsam?!

Umrimning qolgani xazon boʻlsa?!

11Nahot, Egamni endi koʻrmasam?!

Ha, Uni koʻrmasman bu yorugʻ dunyoda.

Tirik zotlarni endi koʻrmayman.

Bu dunyodagilar bilan boʻlmayman+.

12Choʻponning chodiri yigʻilganiday

Mening umrim uzildi,

Mendan tortib olindi.

Umrim toʻquvchining matosi kabi bitdi.

Uning dastgohidagi ipday

Mening umrim ham qirqildi.

Ey Rabbiy, tunu kun meni qiynaysan+.

13Tonggacha faryod qildim,

Sherday hamma suyaklarimni sindirasan.

Ey Rabbiy, tunu kun meni qiynaysan+.

14Qaldirgʻochu turnaday nola chekdim,

Musichaday oh–voh qildim.

Yuqoriga qarayverib, koʻzlarim toldi,

Ey Rabbiy, ezildim, yordam ber menga!+

15Endi men nima desam ekan?!

Egam menga nima aytgan boʻlsa,

Uning Oʻzi oʻshani qildi.

Jonim tortgan bu azoblar tufayli

Umrim boʻyi itoat etib yuraman[*].

16Ey Rabbiy, Sening tarbiyang yaxshidir,

Chunki u hayotu sogʻlikka yetaklaydi.

Sen menga sogʻligimni qaytarding,

Menga qayta hayot baxsh etding.

17Mana, hamma qiyinchiligim

Yaxshilikka aylandi.

Qabrdan meni saqlading[*],

Hamma gunohlarimni kechirding+.

18Axir, oʻliklar diyori[*] Senga shukur qilmaydi,

Oʻlim Senga hamdu sano aytmaydi.

Qabrga boradiganlar

Sening sadoqatingdan umid qilmaydi+.

19Mana, men Senga shukur aytmoqdaman.

Axir, tiriklar, faqatgina tiriklar

Senga shukur aytadilar–ku!

Otalar oʻzlarining farzandlariga

Sening sadoqatingni bildiradilar+.

20Egam meni qutqaradi.

Butun umrimiz boʻyi torli asboblar ila

Egamning uyida kuylaymiz.”

21Ishayo shunday degan edi: “Anjir shirasini olib, yaraning ustiga qoʻyinglar. Shunda Hizqiyo sogʻayadi.” 22Buni eshitgan Hizqiyo: “Egamizning uyiga borishimni qanday bilaman? Buni nima isbotlaydi?” deb soʻragandi[*].

39–BOB

Bobildan kelgan elchilar

39^1•Oʻsha paytlarda Bobil shohi Baladon oʻgʻli Marduxbaladon[*] shoh Hizqiyoga maktublaru hadyalar joʻnatdi. U Hizqiyoning xastalanib, keyin sogʻayganini eshitgandi. 2Hizqiyo elchilarni koʻrib xursand boʻldi. Xazinasidagi bor narsa — omborlardagi hamma qimmatbaho ashyolarini, oltinni, kumushni, xushboʻy ziravorlarni va moylarni, butun qurol–yarogʻ omborini ularga koʻrsatdi. Hizqiyoning saroyidayu oʻz shohligida ularga koʻrsatmagan hech narsasi qolmadi+.

3Ishayo paygʻambar shoh Hizqiyoning huzuriga kelib:

— Bu odamlar qayerdan kelibdi? Senga nimalar dedi? — deb soʻradi.

— Uzoq bir yurtdan, Bobildan kelibdilar, — deb javob berdi Hizqiyo.

4— Ular saroyingda nimalarni koʻrdi? — deb soʻradi Ishayo.

— Saroyimdagi hamma narsani koʻrdilar, — deya javob berdi Hizqiyo. — Xazinalarimda men ularga koʻrsatmagan hech narsa qolmadi.

5Shunda Ishayo aytdi:

— Endi Sarvari Olamning soʻziga quloq sol. 6Egamiz aytmoqdaki: “Bir kun kelib, saroyingdagi hamma narsa, ota–bobolaringning bugungacha toʻplab qoldirganlari Bobilga tashib ketiladi. Hech narsa qolmaydi+. 7Sening pushti kamaringdan bino boʻlgan oʻgʻillaringdan baʼzilari ham olib ketiladi. Ular Bobil shohining saroyida bichilgan qullar boʻlib xizmat qiladi.”+

8Hizqiyo Ishayoga:

— Egamiz sen orqali aytgan soʻzlar xosiyatlidir, — dedi–da, ichida: “Umrim oxirigacha tinch, xotirjam yashar ekanman–ku”, deb oʻyladi.

40–BOB

Xudoning xalqiga tasalli soʻzlari

40^1“Yupating, xalqimni yupating,
— demoqda Xudoyingiz. —+
2Quddusning ruhini koʻtarib,
Unga shunday deb ayting:
«Azob kosang toʻlib boʻldi,
Ayblaring uchun jazo olib boʻlding.
Hamma gunohlaring evaziga
Men, Egangdan ikki karra jazo olding.»”+

3Bir ovoz yangramoqda:

“Choʻlda[*] Egamizga yoʻl hozirlang,

Sahroda Xudoyimizga toʻgʻri yoʻl oching+.

4Har bir jarlik yuksaladi,

Har bir togʻu tepalik pasayadi.

Oʻnqir–choʻnqir joylar tekis boʻladi,

Oʻydim–chuqur yer tekislik boʻladi.

5Oʻshanda Egamizning ulugʻvorligi zohir boʻladi,

Butun jonzot birgalikda buni koʻradi.

Ha, Egamiz Oʻz ogʻzi bilan shuni aytdi.”+

6Bir ovoz: “Eʼlon qil!” deb aytdi,

Ikkinchisi: “Nimani eʼlon qilaman?” deb soʻradi[*].

Birinchi ovoz shunday dedi:

“Inson zotining hammasi maysaday,

Ularning barcha sodiqligi dala guli kabidir.

7Ularning ustidan Egamizning nafasi esganda

Oʻtlar quriydi, gullar soʻlib qoladi.

Mana, bu xalq maysaning oʻzi.

8Oʻtlar quriydi, gullar soʻlib qoladi,

Xudoyimizning kalomi esa abadiy turadi.”+

9Ey xushxabar keltirgan Quddus,

Baland toqqa chiq!

Ey xushxabar keltirgan Sion[*],

Baland ovozda eʼlon qil!

Qoʻrqmagin, jar solgin!

Yahudo shaharlariga:

“Mana sizning Xudoyingiz”, deb aytgin.

10Mana, Egamiz Rabbiy qudrat ila keladi,

Qudrati ila hukmronlik qiladi.

Uning Oʻzi taqdirlaydi,

Mukofotini Oʻzi bilan olib kelmoqda+.

11Choʻpon kabi, U Oʻz suruvini boqadi,

Qoʻzilarni qoʻllarida koʻtaradi.

Ularni koʻtarib, bagʻriga bosadi,

Qoʻzilari bilan birga ona qoʻyni

Ehtiyotlab haydab boradi+.

Isroilning tengi yoʻq Xudosi

12Kim hovuchi ila suvlarni oʻlchagan?!

Kim qarichlab osmonni oʻlchagan?!

Zamin tuprogʻini oʻlchagan bormi?!

Kim togʻlarni tarozida tortib koʻrgan?!

Tepaliklarni tarozi pallasida tortgan?!+

13Kim Egamizning Ruhiga[*] yoʻl koʻrsata oladi?!

Kim Unga maslahat bera oladi?!+

14U kimga maslahat solgan?!

Kim Unga nasihat bergan?!

Kim Unga adolat yoʻlini oʻrgatgan?!

Unga bilim bergan bormi?!

Idrok yoʻllarini Unga koʻrsatgan bormi?!+

15Axir, elatlar chelakdagi bir tomchi suvdaydir,

Ular tarozi pallasidagi chang kabidir.

Mana, orollarni ham Egamiz changday koʻtaradi.

16Lubnon yurtidagi hayvonlar qurbonlikka ozlik qiladi,

Oʻrmonlarining daraxtlari esa yetarli oʻtin boʻlmaydi+.

17Jamiki elatlar Egamiz oldida hech nima emas,

Egamiz nazarida ular arzimas, boʻshliqdir+.

18Xoʻsh, Xudoni kimga oʻxshatasiz?!

Unga qanday qiyofani berarkansiz?!+

19Hunarmand yasagan butning qiyofasinimi?!

Axir, usta butni oltin bilan qoplagan.

Unga kumush zanjirlar yasab bergan.

20Unday qilishga qurbi yetmagan esa

Chirimaydigan yogʻoch topadi.

Mohir ustani yollab,

Yiqilib tushmaydigan but yasattiradi+.

21Bilmaysizmi?! Eshitmaganmisiz?!

Boshidan sizga aytilmaganmi?!

Dunyo poydevoriga qarab ham tushunib yetmaysizmi?!

22Xudo osmon gumbazi uzra oʻtiradi,
Zamin ahli chigirtka kabidir.
Xudo osmonni parda kabi yoygan,

Odamzod makon qilsin deya, chodir kabi qurgan+.

23Shahzodalarni U pastga uradi,

Zamin hukmdorlarini yoʻqqa chiqaradi+.

24Evoh, ular ekilishi bilanoq qurib qoladi.

Yerga oʻtqazilishi bilanoq soʻlib qoladi.

Ildiz otishi bilanoq qurib qoladi.

Ha, Egamizning nafasi ularni quritadi.

Boʻron ularni somonday uchirib ketadi.

25“Meni kimga qiyoslaysiz?

Kim Menga teng kela olar?”

— deb aytadi Muqaddas Xudo.

26Koʻzlaringizni osmonga tiking, qarang:

Axir, bularni kim yaratgan?

Xudo osmonga yulduzlarni terib qoʻygan–ku!

Uning Oʻzi har biriga nom bergan–ku!

Oʻzining buyuk kuchi, ulugʻ qudrati bilan

Har birini oʻz joyiga chiqarmay qoʻymaydi+.

27Ey Yoqb nasli, nima uchun sen:

“Boshimga tushganni Egamiz koʻrmaydi”, deysan?

Ey Isroil xalqi, nima uchun sen:

“Mashaqqatlarimni Xudoyim unutgan”, deb aytasan+?

28Nahotki bilmaysan? Nahotki eshitmagansan?

Egamizning Oʻzi abadiy Xudo–ku!

Butun olamni U yaratgan–ku!

U charchamaydi, holdan toymaydi,

Uning donoligini bilib boʻlmaydi+.

29U toliqqanga kuch beradi,

Zaifning kuchiga kuch qoʻshadi+.

30Hatto yoshlar charchaydi, holdan toyadi,

Yigitlar qoqilib, yiqiladi.

31Egamizdan umid qilganlar esa

Yangidan kuch oladi,

Burgut singari parvoz qiladi.

Ular yugurib, charchamaydi,

Yurib ham hech toliqmaydi+.

41–BOB

Xudoning Isroil xalqiga bergan vaʼdasi

41^1Egam aytar: “Mening oldimda sukut saqlang,

Ey dengiz ortidagi yurtlar!

Xalqlarning kuchi qayta tiklansin.

Ular yaqinroq kelib, gapirsinlar.

Hukm qilishga birga yigʻilaylik+.

2Kim sharqdan gʻolib shohni[*] chaqirdi?!

Kim uni Oʻz xizmatiga chaqirdi?!

Kim unga elatlarni boʻysundiradi?!

Kim shohlarni oyogʻi ostida ezadi?!

Gʻolib shoh oʻz qilichi bilan

Ularni chopib tashlaydi,

Yoyi bilan ularni somonday uchiradi+.

3Ularni taʼqib qiladi,

Oyoq bosmagan yoʻldan yuradi,

Oʻsha joylardan eson–omon oʻtadi.

4Bu voqealar ortida turgan kim?!

Boshidan avlodlarni dunyoga keltirgan kim?!

Men emasmi?!

Azaldan Men sizning Egangizman,

Oxirgacha ham Egangiz boʻlaman+.

5Dengiz ortidagi yurtlar

Buni koʻrib, qoʻrqadi.

Yer yuzining toʻrt burchidan titrab,

Ular yaqinlashib keladi.

6«Qoʻrqmagin», deya hamma

Bir–biriga dalda beradi.

7Mana, hunarmand odam

Tilla ustasiga dalda beradi.

Misgar: «Ha, yaxshi chiqdi», deb

Temirchiga dalda beradi.

Yiqilib tushmasin deb, butni mixlab qoʻyadi+.

8Ammo sen–chi, ey qulim Isroil,
Ey Oʻzim tanlagan Yoqb nasli,
Doʻstim Ibrohimning avlodi!+
9Seni yerning toʻrt burchidan olib keldim,
Yerning olis burchaklaridan chaqirdim.
Aytdimki: «Sen Mening qulimsan,
Seni tanladim, rad etmadim.»
10Qoʻrqma, Men sen bilan birgaman,
Vahimaga tushma, Men sening Xudoyingman.
Senga kuch beraman, Oʻzim yordamga kelaman,
Gʻolib oʻng qoʻlim bilan seni qoʻllayman.
11Ha, senga qarshi boʻlganlarning hammasi
Sharmandayu sharmisor boʻlib qoladi,
Dushmanlaring yoʻq boʻladi, nobud boʻladi.

12Urush qiladiganlarni izlab ham topa olmaysan,

Sen bilan jang qilganlar tamomila tugab bitadi.

13Men Oʻzim, Egang Xudo, oʻng qoʻlingni kuchaytiraman,

Senga: «Qoʻrqma, Oʻzim yordamga kelaman» degan Menman.”

14Egamiz shunday aytmoqda:

“Qoʻrqma, ey Isroil xalqi, Yoqub nasli!

Sen kichkina bir chuvalchangdaysan.

Ammo Oʻzim senga yordam beraman.

Men, Isroil xalqining Muqaddas Xudosi,

Sening qutqaruvchingman+.

15Sendan bugʻdoy yanchadigan xoʻptir[*] yasayman,

Yangi, oʻtkir, tishli xoʻptir qilaman,
Sen togʻlarni yanchasan, ezasan,
Tepaliklarni[*] somon qilasan.
16Sen ularni sovurib tashlaysan,
Ularni shamol uchirib ketadi.
Boʻron ularni toʻzgʻitadi,
Sen esa Men — Egang tufayli sevinch topasan,

Isroil xalqining Muqaddas Xudosi ila maqtanasan.

17Qashshoqlaru muhtojlar suv izlar,

Ammo suv yoʻq.

Ogʻizlari chanqoqdan qurib ketgan.

Men, Egangiz, ularga javob beraman,

Men, Isroil xalqining Xudosi, ularni tark etmayman.

18Yalangʻoch tepaliklardan daryolar oʻtkazaman,

Vodiylar oʻrtasida buloqlar ochaman.
Sahrolarni suv toʻla hovuzlarga aylantiraman,
Qaqragan yerda buloqlar ochaman+.
19Choʻlda sadr, akas, zaytun daraxtlarini,
Hamda mirta butalarini[*] oʻstiraman,

Sahroda sarv, archa, qaragʻay daraxtlarini oʻstiraman+.

20Mana, hamma koʻrib bilsin,
Bularni Men, Egangiz,
Oʻz qoʻlim bilan qilganimni ular tushunsin.
Men, Isroil xalqining Muqaddas Xudosi,
Bularni yaratganimni ular anglab yetsin.”

Butlar foydasizdir

21Yoqub naslining Shohi — Egamiz, shunday deydi:

“Daʼvolaringizni ayting,

Isbotingizni keltiring.

22Qani, butlaringizni olib keling,

Kelajakda nima boʻlishini

Butlaringiz aytib bersin.

Oʻtmishda boʻlganlarni tushuntirsin–chi!

Oʻshalar haqida oʻylab koʻraylik.

Oxiri nima boʻlishini bilaylik.

Ha, boʻladiganlarni bizga aytsin.

23Ey butlar! Kelajakni bizga bildiring,

Shunda xudo ekanligingizni bilamiz.

Biron yaxshilik yoki yomonlik qilib koʻring–chi,

Koʻrib, birgalikda vahimaga tushaylik.

24Axir, sizlar hech nima emassiz,

Ishlaringiz esa undan ham battar.

Sizni tanlaganning oʻzi jirkanchdir+.

25Men shimoldan bir yetakchi[*] chaqirdim.

Ana, u keladi.

Sharqdan kelib, Mening nomimga shuhrat keltiradi.

Hukmdorlarni u tuproqday oyoq osti qiladi,

Kulolning loyiday qilib tepkilaydi+.

26Kim buni oldindan aytibdiki, biz bilibmiz?!

Kim buni ilgari bildiribdiki, «U haq edi», deb aytsak?!

Butlar bu haqda gapirmadi, xabar bermadi,

Hech kim ularning ovozini eshitmadi+.

27Men, Egangiz, birinchi boʻlib bu xushxabarni Quddusga yetkazdim,

Sionga elchi joʻnatib, shunday deb aytishni buyurdim:

Xalqing kelyapti! Ular uylariga qaytib kelishyapti!+

28Men butlarga qaradim,

Lekin ular Menga hech narsa aytmadi.

Savolimga ular javob bermadi.

29Qarang, butlarning hammasi soxta,

Qilgan ishlari hech nima emas,

Hamma butlar shamolday behuda.”

42–BOB

Egamiz tanlagan qul

42^1Egam aytar: “Mana Mening qulim,

Oʻzim uni qoʻllab–quvvatlayman.

Men Oʻzim uni tanlaganman.

Undan juda mamnunman.

Men unga Oʻz Ruhimni berdim,

U elatlarga adolat keltiradi+.

2U baqirmaydi, qattiq gapirmaydi,

Koʻchalarda ovozini baland koʻtarmaydi.

3Ezilgan qamishni sindirmaydi,

Tutayotgan pilikni oʻchirmaydi,

Sodiq boʻlib, adolat keltiradi.

4Yer yuzida adolat oʻrnatmaguncha

U holdan toymaydi,

Uning jasorati soʻnmaydi.

Dengiz ortidagi yurtlar

Uning yoʻl–yoʻriqlarini kutadi.”

5Xudo, bizning Egamiz shunday aytmoqda:
“Men osmonni yaratib, uni yoyganman[*],
Yerni yaratib, uni toʻldirganman,
Yer yuzidagi insonlarga jon ato qilganman,
Jamiki odamzodga hayot berganman+.

6Men, Egang, najot olib kelish uchun seni chaqirdim.

Men sening qoʻlingni kuchaytiraman,
Oʻzim seni himoya qilaman.
Xalqim bilan tuzgan ahdimni
Sen orqali amalga oshiraman,
Jamiki elatlarga sen orqali nur sochaman+.
7Sen koʻrlarning koʻzlarini ochasan,
Mahbuslarni zindondan ozod qilasan,
Zulmatda oʻtirganlarni qutqarasan+.
8Men Egangizman!
Mening nomim shudir!
Men shuhratimni birovga bermayman,
Oʻzimga munosib boʻlgan hamdu sanoni
Butlar bilan baham koʻrmayman+.
9Men sizlarga kelajakdagi voqealarni
Yuz bermasdan oldin aytyapman.
Oldin ayon qilganlarimga qarang,
Ana, oʻshalar bajo boʻldi–ku!”

Hamdu sano madhiyasi

10Egamizga yangi bir qoʻshiq ayting!
Yer yuzining har bir chetidan
Egamizni tarannum eting!
Ey kemalarda suzib keladiganlar,
Dengizdagi barcha jonzotlar,
Egamizga qoʻshiq ayting!
Ey dengiz ortidagi yurtlaru
Bu yurtlarni toʻldirganlar,
Egamizga qoʻshiq ayting!+
11Sahrolar, u yerdagi shaharlar xitob qilsin,
Kedar[*] qishloqlarining ahli shod boʻlsin!
Sela[*] ahli shodlikdan kuylasin,
Togʻ choʻqqilaridan hayqirsin!+
12Ular Egamizni ulugʻlasin,
Dengiz ortidagi yurtlarda ham
Unga hamdu sanolar aytsin!
13Egamiz bahodir yigitday olgʻa bosadi,
U gʻayratli jangchiday keladi, xitob qiladi.

Hayqirib, dushmanlaridan ustunligini koʻrsatadi+.

Xudoning madadkor soʻzi

14Egam aytar: “Uzoq vaqt sukut saqladim,
Jim turdim, Oʻzimni tutdim.
Endi esa tugʻayotgan ayolday
Ogʻir nafas olaman, faryod qilaman+.
15Togʻu tepaliklarni vayron qilaman,
Jamiki oʻt–oʻlanni quritaman,
Irmoqlarni quruq yerga[*] aylantiraman,
Hatto botqoqliklarni quritaman+.

16Koʻzi ojizlarni bilmagan yoʻllaridan boshlab boraman,

Ularni notanish soʻqmoqlardan olib boraman.

Koʻzlaridagi zulmatni nurga aylantiraman,

Oʻnqir–choʻnqir yoʻllarni tekislayman.

Mana shu aytganlarimni qilaman,

Ularni tark etmayman+.

17Butlarga ishonganlar uyatga qoladi.

Ha, butlarni «xudolarimiz» deydiganlar

Sharmandayu sharmisor boʻladi+.

Noshud Isroil xalqi

18Eshiting, ey karlar,

Qarang, koʻrib qoʻying, ey koʻrlar!+

19Mening qulimday koʻr boʻlgan bormi?!

Men yuborgan xabarchiday kar boʻlgan bormi?!

Men tanlaganlarimday koʻr boʻlgan bormi?!

Men, Egangizning quliday koʻr boʻlgan bormi?!+

20Ey xalqim! Koʻp narsalarni koʻrasiz–u, eʼtibor bermaysiz,

Quloqlaringiz ochigʻu eshitmaysiz.”+

21Oʻz adolati haqi,

Egamiz Oʻz qonunlarini

Ulugʻ va sharafli qilmoqni istadi[*].

22Ammo bu xalq talon–taroj qilingan[*],

Hammasi zindonda tutqun, qamoqqa tashlangan.

Ular qoʻlga tushdi, qutqaradigani yoʻq.

Ular oʻlja boʻldi, “Qaytarib ber” deydigani yoʻq+.

23Qaysi biringiz bularni eshitasiz,

Eʼtibor berib, oʻtmishga quloq solasiz?!

24Yoqb naslini oʻlja qilib qoʻygan kim?

Isroil xalqini talonchilarga bergan–chi?

Egamiz emasmi?!

Axir, biz Unga qarshi gunoh qildik–ku!

Uning yoʻlidan yurishni istamadik,

Uning yoʻl–yoʻriqlariga quloq solmadik.

25Shu bois Egamiz qaqshatqich gʻazabini,

Shafqatsiz urushni boshingizga keltirdi.

Alanga sizni oʻrab olsa ham tushunmadingiz,

Sizlarni kuydirsa ham, anglab yetmadingiz+.

43–BOB

Isroil xalqining qutqaruvchisi Egamizdir

43^1Endi, ey Yoqb nasli, seni yaratgan Egamiz gapirmoqda!

Ey Isroil xalqi, seni barpo qilgan
Egamiz shunday aytmoqda:
“Men seni qutqardim,
Sening ismingni aytib chaqirdim,
Sen Menikisan, qoʻrqma!+
2Suvlardan oʻtganingda
Men sen bilan birga boʻlaman.
Daryolardan oʻtganingda
Suvlar seni koʻmmaydi.
Olovdan oʻtganingda
Alanga seni yondirmaydi,
Olov tafti seni kuydirmaydi+.
3Ha, Men Egang Xudodirman,

Isroil xalqining Muqaddas Xudosi — qutqaruvchingman.

Sen uchun toʻlov qilib Misrni berdim,

Habashiston[*], Savo[*] yurtlarini sening oʻrningga berdim+.

4Koʻz oldimda azizsan, qadrlisan,

Men seni sevaman.

Shu bois sening evazingga odamni,

Joning evaziga xalqlarni beraman.

5Qoʻrqma, Men sen bilan birgaman,

Naslingni sharqdan olib kelaman,

Sizlarni gʻarbdan yigʻib kelaman+.

6Shimolga: «Ularni ber», deyman.

Janubga: «Ularni ushlab qolma», deb aytaman.

Oʻgʻillarim uzoqlardan,

Qizlarim yerning chetlaridan kelsin.

7Menga tegishli boʻlganlarni

Oʻz shuhratim haqi yaratdim,

Oʻzim ijod qilib, ularni bino qildim.”

8Egamiz shunday demoqda:

“Xalqimni yigʻinglar.

Koʻzi bor, ammo koʻr boʻlgan,

Qulogʻi bor, ammo kar boʻlgan xalqimni toʻplanglar+.

9Jamiki elatlar birga yigʻilsin.

Qani, xalqlar kelib qoʻshilsin.

Ularning orasidan kim buni aytib beradi?!

Oʻtib ketgan narsalarni kim bizga bildiradi?!

Guvohlarini chaqirib, haqligini isbotlasin,

Boshqalar eshitib: «Bu toʻgʻri», deb aytsin.”+

10Egamiz shunday aytmoqda:

“Sizlar Mening shohidimsizlar,

Sizlar Mening qulimsizlar.

Meni bilsin, Menga ishonsin, deb

Tanho Xudo Men ekanligimni bilsin, deb

Sizlarni tanladim.

Mendan oldin biron xudo boʻlmagan,

Mendan keyin ham boʻlmaydi+.

11Men Egangizman!

Yolgʻiz Men Egangizman,

Mendan boshqa qutqaruvchi yoʻq+.

12Men Oʻzim aytdim, qutqardim, bildirdim,

Orangizda boshqa biron xudo yoʻq.”

Egamizning kalomi shudir:

“Men Xudoman, sizlar Mening shohidlarimsiz.

13Ha, azaldan buyon Men Oʻshaman,

Hech kim Mening qoʻlimdan qutula olmaydi.

Men qilganimni kim bekor qila oladi?!”+

Egamiz Isroilni Bobilliklardan qutqaradi

14Isroil xalqining Muqaddas Xudosi, qutqaruvchingiz —

Egamiz shunday demoqda:
“Sizlarni deb Bobil ustiga lashkar yuboraman,
Oʻzlari faxrlangan kemalarda
Bobilliklar[*] qochishga majbur boʻladilar.
15Men Muqaddas Xudoyingiz — Egangizman,

Isroil xalqining Yaratuvchisi — Shohingiz Menman.”

16Egamiz shunday demoqda:

“Men dengizni boʻlib, yoʻl ochdim,

Bahaybat suvlar ichra soʻqmoq qildim[*]+.

17Jang aravalariyu otlarni,

Lashkaru jangchilarni olib chiqdim.

Ana ular yotibdilar, turmaydilar.

Pilikday miltirab, oʻchib qolganlar.

18Oʻtmishdagilarni yodga olmang,

Qadimgilarni oʻylayvermang.

19Mana, Men yangi bir ish qilyapman.

Shu paytning oʻzidayoq sodir boʻlyapti! Koʻrmayapsizmi?!

Men sahroda yoʻllar ochaman,

Ha, choʻlda daryolar yarataman+.

20Hatto yovvoyi hayvonlar Meni ulugʻlaydi,

Chiyaboʻri, tuyaqushlar ham Meni sharaflaydi.

Zotan, tanlagan xalqimga suv beray deya,

Sahroga suvlar yubordim,

Choʻlda daryolar yaratdim+.

21Bu xalqni Oʻzim uchun yaratganman.

Ular Menga hamdu sano aytsinlar.

Isroil xalqining gunohlari

22Sen esa, ey Yoqub nasli, Menga sajda qilmading!

Ey Isroil xalqi, sen Mendan bezor boʻlding!+
23Sen Menga qoʻylaringni atamading,
Ularni kuydiriladigan qurbonlik qilmading.

Meni ulugʻlash uchun qurbonliklar keltirmading.

Men nazr–qurbonliklarni sendan

Meʼyoridan koʻp talab qilmadim–ku!

Xushboʻy tutatqilarni sendan

Ortigʻi bilan soʻramadim–ku!

24Sen Menga xushboʻy qamish sotib olmading.

Qurbonliklar yogʻini keltirmading,

Meni rozi qilmading.

Evoh, gunohlaring bilan Menga yuk boʻlding,

Ayblaring bilan Meni charchatding+.

25Oʻzimning haqi–hurmatim

Ayblaringni kechiradigan Menman.

Gunohlaringni yodga olmayman+.

26Qani, birga daʼvolashaylik.

Gapir! Aybsizligingni isbotla–chi!

Yodimga sol–chi!+

27Axir, eng katta bobong[*] gunoh qilgandi.

Paygʻambaru ruhoniylaring Menga qarshi chiqqandi+.

28Shu bois muqaddas maskanning

Boshliqlarini harom qilaman.

Ha, Yoqub naslini halokatga,

Isroil naslini haqoratga hukm etaman.”

44–BOB

Xudo Isroil xalqini marhamatlaydi

44^1Egam aytar: “Endi eshit, ey qulim Isroil!

Ey Yoqb nasli! Men seni tanlaganman+.

2Men, Egang, seni yaratganman, onang qornida senga shakl berganman.

Sening madadkoring, Men, shunday aytmoqdaman:

«Qoʻrqma, ey aziz Isroil![*]

Ey Yoqub nasli, Men seni tanlaganman.

3Chanqoq yerga Men suv beraman,

Qaqragan tuproqda irmoqlar oqizaman.

Naslingga Ruhimni beraman,

Zurriyoting ustiga Oʻz barakamni yogʻdiraman+.

4Ular oqar suv boʻyidagi tol daraxti kabi,
Maysalar orasidan oʻsib chiqadi.
5Biri: ‘Men Egamnikiman’, deb aytadi,

Boshqasi Isroil xalqiga[*] qoʻshilay deb keladi.

Yana biri qoʻliga ‘Egamniki’ deb yozadi–da,

Isroil xalqining biriman, deb aytadi.»”

Butparastlar ahmoqdir

6Isroil xalqining Shohi, ularning qutqaruvchisi,

Sarvari Olam — Egamiz shunday aytmoqda:

“Birinchiyu oxirgi Men Oʻzimman,

Mendan boshqa Xudo yoʻq!+

7Kim Menga oʻxshaydi? Qani, gapirsin–chi!

Qadimiy xalqni yaratganimdan beri

Nima boʻlganlarini boshdan aytib bersin!

Kelajakda nima boʻlishini bildirsin.

8Vahimaga tushmang, qoʻrqmang!

Men sizlarga nima boʻlishini

Oldindan eʼlon qildim–ku!

Sizlar Mening guvohlarimsiz!

Mendan boshqa Xudo bormi?!

Yoʻq, boshqa Qoya yoʻq.

Men boshqa hech birini bilmayman!+

9But yasaydiganlarning hammasi hech narsadaydir. Xush koʻrgan butlari hech foyda keltirmaydi. Oʻsha butlarning guvohlari koʻr, johildir. Shuning uchun ular sharmanda boʻlib qoladi!+
10Axir, kim foydasiz xudolarning tasvirlarini yasaydi?!+
11Hali oʻsha butparast doʻstlarning hammasi sharmanda boʻladi. But tayyorlovchilarga qarang. Ular ham oddiy odamlar–ku! Qani, hammasi toʻplansin! Ular qoʻrquvga tushib, birgalikda sharmandayu sharmisor boʻladi+.

12But yasaydigan temirchi asbobini oladi. Buyumni koʻmir choʻgʻi ustida qizdiradi. Bolgʻasi bilan uni yasaydi. Qoʻlining kuchi bilan ishlaydi. Qorni ochib, holdan toyadi. Tashnalikdan sillasi quriydi. 13Duradgor ip bilan yogʻochni oʻlchaydi. Xohlagan shaklini chizib olib, randa bilan ishlov beradi. Uni inson shaklida yasaydi. Unga inson chiroyini beradi–da, sajdagohga oʻrnatadi. 14Oʻrmonda sarv, eman daraxtlarini tanlaydi. U oʻzi uchun sadr daraxtlaridan kesib oladi. Yoki qaragʻay daraxtini oʻtqazadi. Yomgʻir esa oʻsha daraxtni oʻstiradi. 15Keyin bular odamga oʻtin boʻladi. Odam yogʻochning baʼzilarini olib isinadi. Baʼzilarini esa yoqib, non yopadi. Yana oʻziga xudo ham yasab, unga sajda qiladi. But yasab, unga muk tushib, taʼzim qiladi! 16U oʻtinlarning yarmini yoqadi. Olovda goʻsht pishirib, qornini toʻydiradi. Isinib boʻlgach: «Oh, oh, isinib oldim, olovning taftidan jonim orom olyapti», deydi. 17Yogʻochning qolganidan esa xudosini, oʻzining butini yasaydi. «Meni oʻzing qutqar, axir, sen mening xudoyimsan!» deb butga ibodat qiladi, muk tushib sajda etadi.

18Ular hech narsani bilmaydilar, tushunmaydilar. Koʻzlariyu yuraklarida toʻsiq bor, ular koʻrmaydi, tushunmaydi+. 19Birortasi ham oʻylab koʻrmaydi. «Oʻtinning bir qismini yoqdim. Olovida non yopdim, goʻsht pishirib yedim. Endi qolganidan jirkanch narsa yasaymanmi?! Yogʻoch gʻoʻlasiga taʼzim qilamanmi?!» deb aytishga aql–idrok yoʻq. 20Eh, kul yeydiganlar! Aldangan qalbi uni adashtiradi. U oʻz jonini qutqara olmaydi. «Qoʻlimdagi shu narsa soxta–ku!» deb oʻziga aytmaydi+.

21Ey Yoqub nasli! Ey Isroil xalqi!
Bularni yodda tut!
Sizlar Mening qulimsiz.
Men sizlarni yaratdim,
Ha, sizlar Mening qulimsiz!
Ey Isroil, Men sizlarni unutmayman!+
22Gunohlaringizni bulutday haydadim,
Ayblaringizni tumanday tarqatdim,
Sizlarni qutqarganman,
Menga qayting.”+

Quddus qayta tiklanadi

23Ey samolar, shodlikdan hayqiring!

Mana, Egamiz ajoyib bir ish qildi!

Hayqiring, ey zaminning tubsiz joylari!

Shodlikdan hayqiring, ey togʻlar,

Ey oʻrmon, oʻrmondagi har bir daraxt!

Ha, Egamiz Yoqub naslini qutqarib, Oʻziga oldi.

U Isroil xalqi orasida ulugʻlanmoqda+.

24Qutqaruvchingiz, onangiz qornida sizga shakl bergan

Egamiz shunday aytmoqda:
“Hammasini yaratgan Men Egangizman,
Yolgʻiz Oʻzim samolarni yoyganman![*]
Bir Oʻzim zaminni yaratganman!+

25Folbinlarning alomatlarini behudaga chiqaraman,

Bashoratgoʻylarni laqillataman,

Donishmandlarga zarba berib,

Bilgan narsalarini nodonlikka chiqaraman+.

26Oʻz qulimning bashoratini ijro etaman,

Elchilarimning aytganlarini qilaman.

Men Quddus haqida:

«Bu yerda yana inson yashaydi», deb aytmoqdaman.

Yahudo shaharlari haqida:

«Ular qaytadan quriladi,

Vayronalarini tiklayman», deb aytmoqdaman+.

27Chuqur suvlarga shunday deyman:

«Qurib bit! Daryolaringni quritaman.»+

28Shoh Kurush[*] haqida shunday deyman:

«U Mening choʻponim.

Mening barcha xohishimni u bajaradi.»

Kurush shunday deydi:

«Quddus qayta qurilsin,

Maʼbad yana tiklansin.»”+

45–BOB

Shoh Kurush — Egamizning tanlagani

45^1Egam aytar: “Men shoh Kurushni[*] oʻng qoʻlidan tutib turibman.

Xalqlarni unga itoat ettiray deya,

Shohlarni qurolsizlantiraman.

Uning oldida eshiklar ochiq turadi,

Darvozalar yopilmaydi.”

Egamiz Oʻzining tanlagani — Kurushga shunday aytmoqda:+

2“Men Oʻzim Sening oldingda boraman,
Togʻlarni[*] tekislikka aylantiraman,
Bronza eshiklarni parchalayman,
Temir tambalarni sindiraman+.
3Men Egang ekanligimni bilib olgin,
Sening ismingni aytib chaqirayotgan Men

Isroil xalqining Xudosi ekanligimni anglagin deb,

Yashirib qoʻyilgan boyliklarni,
Zulmatdagi xazinani senga beraman+.
4Qulim Yoqb haqi,
Oʻzim tanlagan Isroil haqi,
Sening ismingni aytib chaqirdim.
Senga nom ato qildim,
Ammo sen Meni bilmaysan+.
5Men Egangman, boshqasi yoʻq,
Mendan oʻzga xudo yoʻq!
Senga madad beraman,
Ammo Meni bilmaysan+.
6Mendan boshqasi yoʻqligini
Sharqu gʻarbda hamma bilsin, dedim.
Men Egangman, boshqasi yoʻq!+

7Men yorugʻlik yarataman, zulmat bino qilaman,

Farovonlik yuboraman, kulfat yogʻdiraman.

Men Egangman!

Bularning hammasini Men qilaman!+

8Ey samolar, yuqoridan solihlik yogʻdiring,

Ha, solihlik bulutlardan quyilsin.

Yerdan najot unib chiqsin,

Solihlik bilan birga yashnasin.

Men Egangizman! Men uni yaratganman.”

9Holingizga voy!

Ey Yaratuvchi bilan bahslashadiganlar!

Tuproqdan yasalgan koʻzayu xumlar!

Axir, loy kulolga: “Nima qilyapsan?” deydimi?!

“Qoʻlingdan ish kelmas ekan!” deb aytadimi?!+

10Tugʻilmagan homila otasiga:

“Nima tugʻdiryapsiz oʻzi?” deb aytadimi?!

Onasiga: “Nimaga meni tugʻyapsiz oʻzi?” deydimi?!

Sizlarning holingizga voy!

11Isroil xalqining Muqaddas Xudosi,

Uning Yaratuvchisi — Egamiz shunday aytmoqda:

“Xoʻsh, endi Oʻz farzandlarimning

Taqdiri haqida Meni soʻroqqa tutasizmi?!

Oʻz qoʻllarim ijodi toʻgʻrisida

Menga koʻrsatmalar berasizmi?!

12Zaminni barpo qilgan,

Yer yuzida insonni yaratgan Menman.

Men Oʻz qoʻlim bilan osmonni yoydim,

Barcha samoviy jismlarga Men buyruq berdim+.

13Men Oʻzim Kurushni qoʻzgʻatib,

Unga gʻalaba beraman.

Uning barcha yoʻllarini tekislayman.

U Mening shahrimni quradi.

Porayu mukofot olmasdan

Mening asirlarimni qoʻyib yuboradi.”

Sarvari Olam shunday dedi+.

Egamiz tanho Xudo va najotkordir

14Egamiz aytmoqda: “Misrning boyliklari,

Habashistonning[*] xazinalari seniki boʻladi!

Savo yurtining[*] baland boʻyli odamlari senga keladi.

Ular senga ergashadi.

Zanjirband boʻlib, senga taʼzim qiladi.

Yolvorib: «Ha, Xudo sizning orangizda!

Undan boshqa Xudo yoʻq!» deydi.”+

15Ey Isroil xalqining Xudosi — qutqaruvchi!

Haqiqatan ham, Sen Oʻzini yashiradigan Xudosan.

16But yasaydiganlar birgalikda uyatga qoldi.

Hammasi sharmandayu sharmisor boʻldi+.

17Isroilni esa Egamiz qutqardi,

To abad najot berdi!

Ey Isroil xalqi, sizlar sharmanda boʻlmaysiz,

To abad uyatga qolmaysiz!+

18Egamiz Samolarni yaratgan,

U Xudodir!

U yerni barpo qilgan, mustahkamlagan.

Yerni boʻsh qilib emas,

Yashashga loyiq qilib yaratgan.

U shunday deb aytmoqda:

“Men Egangizman, boshqasi yoʻq.

19Men sizlarga yashirin joyda,

Zimziyo yurtda gapirmadim.

Men Yoqub nasliga: «Boʻsh joylardan

Meni qidiring!» deb aytmadim.

Men Egangizman.

Haqiqatni aytaman,

Toʻgʻrisini eʼlon qilaman+.

20Ey xalqlarning omon qolganlari,

Yigʻilinglar, yaqinlashib, birga kelinglar!

Yogʻoch butlarini olib yuradiganlar,

Qutqarmaydigan xudoga ibodat qiladiganlar

Hech narsani anglab yetmaydilar+.

21Gapiring, isbot keltiring.

Oʻzaro maslahatlashing.

Bu toʻgʻrida kim qadimdan xabar berdi?

Azaldan kim aytib bergan edi?

Men Egangiz emasmi?!

Mendan boshqa Xudo yoʻq!

Men odil Xudoman, qutqaruvchiman!

Mendan boshqasi yoʻq+.

22Menga yuz buring, najot topasiz,

Ey zaminning barcha chetlari!

Ha, Men Xudoman, boshqasi yoʻq.

23Oʻzim haqim ont ichdim[*],

Ogʻzimdan toʻgʻri soʻz chiqdi, behuda ketmas:

Mening oldimda har bir odam tiz choʻkadi,

Har bir til Menga sadoqat qasamini ichadi+.

24Men haqimda: «Faqatgina Egamizda adolat, qudrat bor», deb aytadilar.

Mendan gʻazablanganlarning hammasi

Menga keladilar, ular uyalib qoladilar.

25Ammo butun Isroil nasli

Men — Egasi tufayli najot topadi.

Ular maqtovga sazovor boʻladi.”

46–BOB

46^1Egam aytar: “Xudo Bel tiz choʻkdi, xudo Navo[*] bukildi.

Ularning butlari molu hayvonga yuk boʻldi.

Oldin koʻtarib yurganlaringiz

Endi toliqqanga yuk boʻldi+.

2Ular egildi, birga tiz choʻkdi,

Ular endi yukni qutqara olmaydi,

Oʻzlari esa asir boʻlib ketadi+.

3Ey Yoqb nasli! Menga quloq soling!

Ey Isroil naslining omon qolganlari!

Ey xalqim! Tugʻilganingdan beri seni onaday koʻtarib yurdim,

Ha, dunyoga kelmasingdan oldin Men tayanching boʻldim+.

4Keksayguningcha ham Men Oʻshaman,

Soching oqarganda ham seni koʻtarib yuraman.

Men seni yaratganman, Oʻzim seni koʻtaraman.

Oʻzim seni koʻtarib, qutqaraman+.

5Meni kimga oʻxshatasan?!

Kimga tenglashtirasan?!

Meni kimga taqqoslaysan?!

Nima, Men oʻshalar bilan teng boʻlib qoldimmi?!+

6Mana, odamlar hamyondan tilla chiqaradilar.

Kumushni tarozilarda tortadilar.

Usta yollab, xudo yasattiradilar.

Ular oʻsha xudosiga taʼzim qiladilar.

Ha, unga sajda qiladilar+.

7Oʻsha xudosini opichlab olib ketadilar,

Uni joyiga oʻrnatib, turgʻizib qoʻyadilar.

U joyidan qimirlamay turaveradi.

Kimdir unga yolvorganda, javob bermaydi,

Mashaqqatidan xalos qila olmaydi+.

8Buni yodda tuting, mahkam boʻling!

Ey isyonkorlar, buni esga olib turing!

9Azaldan boʻlganlarni yodda tuting!

Axir, Men Xudoman, boshqasi yoʻq!

Men Xudoman, Menga oʻxshagani yoʻq!

10Oxirida nima boʻlishini boshidayoq aytaman.

Sodir boʻlmaganlarni oldindan bildiraman.

«Niyatlarim bajo boʻladi,

Barcha istaklarimni ijro etaman», deb aytmoqdaman+.

11Sharqdan yirtqich qushni chaqiryapman.

Ha, xohishimni bajaradiganni

Uzoq yurtdan chaqiryapman[*].

Men Oʻz aytganimni bajo qilaman!

Ha, oʻylaganimni amalga oshiraman!+

12Menga quloq soling, ey oʻjarlar!

Gʻalaba uzoq, deb oʻylaganlar!

13Mana, Men gʻalaba keltiraman, u uzoqda emas.

Kechiktirmay najot beraman.
Ha, Quddusga[*] najot ato qilaman,
Isroilga Oʻz ulugʻvorligimni beraman.”+

47–BOB

Goʻzal ayolga oʻxshagan Bobil hukm qilinadi

47^1Egam aytar: “Pastga tush, tuproqqa oʻtir,
Ey bokira qiz[*] Bobil!
Yerga oʻtir, endi taxting yoʻq,
Ey qiz Bobil![*]
Mana endi sen toʻgʻringda:
«Naqadar nozik, mayindir», deb aytmaslar+.
2Qani, tegirmon toshini ol, don yanchgin.
Yopinchigʻingni yech, etagingni yigʻishtir,
Boldiringni och, daryolardan kechib oʻt[*]+.
3Yalangʻoch joylaring ochiladi,
Sharmandaliging koʻrinib qoladi.
Men qasos olaman,
Hech kimga shafqat qilmayman.”+

4Qutqaruvchimiz Isroil xalqining Muqaddas Xudosidir.

Uning nomi Sarvari Olamdir.

5Egam aytar: “Jim oʻtir, qiz Bobil![*] Zulmatga joʻna!

Endi seni «Yurtlarning malikasi» deb aytmaydilar.

6Men xalqimdan gʻazablandim,

Oʻz mulkimni harom qildim.

Ularni sening qoʻlingga berdim.

Sen esa ularga shafqat qilmading,

Hatto keksalarning yelkasiga ham

Gʻoyat ogʻir boʻyinturuq solding+.

7Shunda: «Men to abad olamning malikasi boʻlaman», deb aytding.

Ammo bularning nima bilan tugashini

Oʻylab koʻrmading, aqlingga keltirmading+.

8Endi bunga quloq sol! Ey hashamatni sevuvchi!

Bexatar oʻtirib, oʻzingcha aytasan:
«Mendan boshqa malika yoʻq,
Tul qolmasman, farzand dogʻini koʻrmasman.»+
9Koʻp sehr–jodularingga qaramay,
Kuchli afsunlaringga qaramay,
Mana shu ikkalasi ham
Bir kunda boshingga tushadi:
Sen hamma bolalaringdan ayrilasan,
Tul boʻlib qolasan.

10Oʻz yovuzligingga ishonding,

«Meni hech kim koʻrmaydi», deding.

Donoliging, biliming seni yoʻldan adashtirdi,

Oʻzingga: «Mana, men!

Mendan boshqasi yoʻq», deding.

11Mana, boshingga kulfat tushadi,

Uni sehr–jodu bilan daf qilolmaysan.

Boshingga baxtsizlik yogʻiladi,

Sen uni qaytara olmaysan.

Halokat senga birdaniga keladi,

Bu tushingga ham kirmagan+.

12Qani, sehr–joduingni ishga sol,
Koʻproq afsungarlik qil,
Axir, sen yoshligingdan
Bunday ishlarga odatlangansan.
Balki biron narsaga erisharsan,
Balki birontasini qoʻrqitarsan.
13Olgan maslahatlaring koʻpligidan
Sen charchab qolding.

Qani, endi oʻsha munajjimlaring, taʼbirchilaring?

Har yangi oy chiqqanda taqdiringdan bashorat qiladiganlar qani?

Ular kelsin–chi!

Endi oʻshalar seni qutqarsin.

14Ana, hammalari somonga oʻxshab qoldi–ku!

Olov ularni yamlamay yutadi!

Jonlarini olovdan qutqarolmaydi.

Isinish uchun koʻmirlari boʻlmaydi.

Taftidan bahra olish uchun gulxani boʻlmaydi[*]+.

15Yoshligingdan sen bilan oldi–berdi qilgan har bir odam,

Sen bilan birga ishlaganlarning hammasi shunday boʻlib qoladi.

Ular oʻz yoʻliga qarab ketadi!

Seni qutqaradigan biror kimsa boʻlmaydi.”

48–BOB

Xudoning isyonkor xalqi

48^1Eshiting buni! Ey Yoqb nasli!

Ey Isroil nomi bilan ataladiganlar,

Yahudo urugʻidan chiqqanlar!

Sizlar Egamizning nomi bilan qasam ichasizlar,

Isroil xalqining Xudosini tilga olasizlar,

Ammo haqiqat va solihlik bilan emas+.

2Ha, sizlar oʻzingizni muqaddas shahar[*] nomi ila atadingiz,

Isroil xalqining Xudosiga tayandingiz,

Axir, Uning nomi Sarvari Olamdir.

3Egamiz sizlarga shunday dedi:
“Boʻlib oʻtganlarni oldindan Men aytdim,
Ogʻzimdan chiqishi bilan bularni bildirdim,

Birdaniga harakat qildim va ular sodir boʻldi+.

4Axir, qaysarligingni Men bilaman–ku!

Boʻyning temirday, peshanang bronzaday qattiq!+

5«Bularni mening sanamim qildi,
Quyma, oʻyma butlarim amr qildi», deb
Aytmagin, deya Men oldindan aytdim,

Bajo boʻlmasdan oldin, boʻlib oʻtganlarni bildirdim+.

6Bularning hammasini eshitding,

Nahotki endi eʼtirof etmasang?!

Hozirdan boshlab yangilarini,

Oʻzing bilmagan yashirin narsalarni

Senga eshittirdim+.

7Bular hozir yaratildi, qadimda emas,

Bu toʻgʻrida sen ilgari eshitmagansan.

Yoʻq! Sen: «Men bularni bilaman–ku!»

— deb ayta olmaysan.

8Ha, eshitmagansan, bilmaysan ham,

Hatto azaldan ham quloqlaring ochilmagandi.

Men bilaman–ku xiyonatkor ekanligingni,

Tugʻilganingdanoq sen isyonkor deb atalgansan.

9Oʻzimning ismim haqi gʻazabimni bosyapman,

Sharafim haqi Oʻzimni tutyapman,

Boʻlmasa, seni yoʻq qilgan boʻlardim.

10Mana, Men seni pokladim,

Ammo kumushday qilib emas.

Seni kulfat oʻchogʻida sinadim+.

11Oʻz haqim, ha, Oʻz haqim uchun shunday qilaman!

Axir, nimaga Men badnom boʻlishim kerak?!

Shuhratimni birovga berib qoʻymayman+.

Isroil Bobil zulmidan xalos boʻladi

12Menga quloq tut, ey Yoqub nasli!

Oʻzim chaqirgan Isroil xalqi, eshit!

Men Oʻshaman!

Boshi ham, oxiri ham Men Oʻzimman+.

13Ha, Mening qoʻlim zaminning poydevorini[*] qoʻygan,

Samolarni yoygan Mening qoʻlimdir.

Men ularni chaqirganimda

Ular birgalikda turadi+.

14Hammangiz toʻplanib, eshiting!

Butlarning qaysisi bularni bildirdi?!

Kurushni[*] Men, Egangiz, yaxshi koʻraman.

U Bobilda Mening niyatimni bajo keltiradi.

Mening qoʻlim Bobilliklarga[*] qarshi boʻladi+.

15Men aytdim! Ha, Men Oʻzim aytdim!

Uni Men chaqirganman!

Uni Men olib keldim,

U gʻalabaga erishadi+.

16Menga yaqinlashing! Bunga quloq soling!

Azaldan hech narsani yashirmay aytdim,

Boshidanoq Men oʻsha yerdaman.”

Mana endi Egamiz Rabbiy meni

Hamda Oʻz Ruhini yubormoqda[*]+.

17Qutqaruvchingiz, Isroil xalqining Muqaddas Xudosi —

Egamiz shunday aytmoqda:

“Men Egangiz Xudoman!

Yaxshi boʻling deb, sizlarga yoʻl–yoʻriq koʻrsataman,

Yuradigan yoʻllaringizdan yetaklayman.

18Qaniydi amrlarimga quloq solganingizda!

Oʻshanda farovonligingiz daryoday boʻlardi,

Zafaringiz dengiz toʻlqinlariday boʻlardi+.

19Urugʻingiz qum kabi boʻlardi,

Naslingiz qum zarralariday son–sanoqsiz boʻlardi.

Ularning nomi oʻchib ketmagan boʻlardi,

Mening oldimdan yoʻqotilmagan boʻlardi.”+

20Endi Bobildan chiqib keting,

Bobilliklardan qoching.

Shodlik hayqiriqlari ila eʼlon qiling!

Dunyoning toʻrt chetiga bu xabarni yetkazing!

“Egamiz Oʻz qullari, Yoqub naslini qutqardi”, deb ayting!+

21Egamiz ularni sahrodan olib borganda,

Ular tashnalikdan qiynalmadilar.

Xudo ular uchun qoyadan suv chiqardi[*].

U qoyani yordi, suvlar pishqirib chiqdi+.

22“Yovuzlarga omonlik yoʻq”, deydi Egamiz.

49–BOB

Isroil boshqa xalqlarga chiroq boʻladi

49^1Quloq soling, ey dengiz ortidagi yurtlar!

Eʼtibor bering, ey uzoqdagi xalqlar!

Tugʻilmasimdan oldin Egam meni chaqirdi,

Ona qornida boʻlganimdayoq

U ismimni aytib chaqirdi+.

2U tilimni oʻtkir qilichday qildi,

Qoʻlining soyasida U meni yashirdi.

U meni uchli oʻqday qildi,

Oʻqdoniga meni yashirdi+.

3U menga shunday dedi:

“Sen Mening qulimsan,

Ey Isroil, Men sen tufayli shuhrat topaman.”+

4Men shunday dedim:

“Men bekorga mehnat qildim,

Kuchimni behuda, befoyda sarf etdim.”

Ammo Egam meni hukm qiladi–ku,

Mukofotlash Xudoyimning qoʻlidadir.

5Endi Egam gapirdi.

Yoqb naslini Unga qaytarsin deb,

Isroilni Uning oldiga toʻplasin deb,

Onam qornidayoq meni Oʻz quli qilib yaratdi.

Egamning koʻzi oldida men shuhrat topaman,

Xudoyim mening kuch–qudratim boʻldi.

6U shunday dedi:

“Ha, sen Yoqub qabilalarini qayta tiklaysan,

Isroilning omon qolganlarini

Oʻz yurtiga qaytarib olib kelasan.

Biroq seni faqat shuning uchungina qulim qilmadim.

Men seni boshqa xalqlarga nur qilaman,

Toki Men beradigan najot yerning chetigacha yetib borsin.”+

7Isroil xalqining qutqaruvchisi,
Ularning Muqaddas Xudosi —
Egamiz shunday aytmoqda:
“Ey xoru zor boʻlgan bechora qulim,
Sen xalqlarning[*] nafratiga uchragansan,
Hukmdorlarning quliga aylangansan.
Biroq senga aytamanki,
Seni koʻrib, shohlar oʻrnidan turadi,
Hukmdorlar tiz choʻkib taʼzim qiladi.
Isroil xalqining Muqaddas Xudosi —
Sodiq Egangiz haqi–hurmati shunday qiladi.
Axir, U seni tanlagan–ku!”+

Isroil qayta tiklanadi

8Egamiz shunday aytmoqda:
“Muruvvat payti kelganda,
Men senga javob berdim,
Najot kuni kelganda,
Men senga yordam berdim.
Oʻzim seni himoya qilaman,
Xalqim bilan tuzgan ahdimni
Sen orqali amalga oshiraman.
Toki yurt qayta tiklansin,
Tashlandiq mulklar taqsimlansin+.
9Mahbuslarga: «Chiqinglar!» demoqdaman.

Zulmatdagilarga: «Koʻrininglar!» deb aytmoqdaman.

Yoʻl boʻyida ular oʻtloqlar topadi,
Tap–taqir qirlar ularning yaylovi boʻladi+.
10Ular na ochlikni, na tashnalikni biladi,

Na garmsel[*], na jazirama quyoshdan azob chekadi.

Mehr–shafqat koʻrsatib, ularni yetaklayman,
Ularni buloqlarga boshlab boraman+.
11Hamma tepaliklarimni tekis yoʻl qilaman,
Jarliklarni toʻldirib, yoʻllar barpo etaman.
12Mana, ular uzoqlardan keladi.
Qarang, ular shimoldan, gʻarbdan,
Sinim yurtidan[*] ham keladi.”+

13Shodlikdan kuylang, ey samolar,
Xursand boʻl, ey zamin!
Qoʻshiqqa joʻr boʻling, ey togʻlar!
Egamiz xalqiga tasalli berdi,
Ezilgan xalqiga rahm qildi!+

14Ammo Quddus[*] shunday dedi:
“Egam meni tark etdi,
Rabbim meni unutib qoʻydi.”+

15Egam aytar: “Axir, ayol kishi emizikli bolasini unutadimi?!

Oʻzi tuqqan bolasiga rahm qilmaydimi?!
Agar xotinlar bolasini unutsalar ham,
Men seni aslo unutmayman!+

16Qara, sening nomingni kaftimga yozib qoʻydim,

Ey Quddus, doimo koʻz oʻngimdasan!
17Hademay, farzandlaring qaytib keladi,
Seni vayron qilib, yoʻqotmoqchi boʻlganlar
Sendan chiqib ketadi.
18Boshingni koʻtarib, atrofga qara,

Hamma farzandlaring toʻplanib, oldingga kelishdi.”

Egamiz shunday demoqda:

“Men barhayot Xudo boʻlganim haqi aytamanki,

Hammasi zebu ziynatday seni bezatib turadi,

Kelinchakday ularni taqinchoq qilib taqasan+.

19Ha, yering kimsasiz, huvullab qolgandi,

Yurting vayronaga aylangandi.

Endi esa odam koʻpligidan tor boʻlib qoladi,

Buzgʻunchilar sendan uzoqda yuradi+.

20Asirlikda tugʻilgan farzandlaring

Hali senga shunday deydi:

«Bu joy bizga torlik qilyapti,

Joy bering, biz ham yashaylik.»+

21Shunda oʻzingga oʻzing deysan:

«Ularni menga kim tugʻib berdi?

Farzandsiz edim, tugʻmas boʻlib qolgandim.

Surgunda edim, xor boʻlgandim.

Ularni kim menga katta qilib berdi?

Yolgʻiz oʻzim qolgandim–ku,

Endi ular qayerdan kelib qoldi?»”

22Egamiz Rabbiy shunday aytmoqda:

“Mana, Men xalqlarga qoʻl koʻtarib, ishora beraman,

Elatlarga bayrogʻimni koʻtaraman.

Bolalaringni ular qoʻllarida koʻtarib keladi,

Qizlaringni ular opichlab keladi+.

23Shohlar senga xizmat qilib, boqadi,

Malikalar senga enagalik qiladi.

Boshlari yerga tekkuday boʻlib,

Ular senga taʼzim qiladi,

Oyoqlaring changini yalab–yulqaydi.

Oʻshanda Men Egang ekanligimni bilasan.

Menga umid bogʻlagan sharmanda boʻlmaydi.”+

24Biror kimsa kuchli jangchidan

Oʻljani olib qoʻya oladimi?!

Nahotki zolimning[*] qoʻliga asir tushgan qutula olsa?!+

25Egamiz esa shunday aytmoqda:

“Mana, kuchli jangchidan asirlar tortib olinadi,

Zolimga oʻlja boʻlganlar qutqariladi!

Senga qarshi chiqqanlarga Men qarshi chiqaman,

Sening bolalaringni Men Oʻzim qutqaraman!+

26Senga zulm qilganlarga oʻz tanasini yediraman,

Ular sharob ichganday boʻlib, oʻz qonidan mast boʻladi.

Shunda jamiki odamzod

Men, Egang, najotkoring va qutqaruvching ekanligimni,

Yoqub naslining qudratli Xudosi ekanligimni bilib oladi.”+

50–BOB

Isroil xalqining gunohi

50^1Egamiz shunday aytmoqda:

“Men onangizni haydab yuborgan edim,

Uning taloq xati qani?

Xoʻsh, sizni qaysi qarz beruvchimga sotibman?

Mana, gunohlaringiz tufayli sotildingiz,

Itoatsizligingiz dastidan onangiz haydaldi+.

2Kelganimda nega biron kimsa yoʻq edi?

Chaqirganimda nega hech kim javob bermadi?

Sizni qutqarishga Mening qoʻlim qisqami?

Yoki sizni ozod qilishga kuchim yetmasmi?

Bir tahdid qilsam dengiz quriydi,

Daryolarni choʻlga aylantiraman.

Suvlar qurib, baliqlari sasiydi,

Suv yoʻqligidan baliqlar oʻlib ketadi+.

3Samolarga qora kiydiraman,

Qanorni ularning yopinchigʻi qilaman.”+

Egamizning itoatkor quli

4Toliqqanlarga soʻz bilan madad bersin deb,
Egam Rabbiy menga dono til berdi.
Har tong U meni uygʻotadi,
Donolarday tinglasin deb, qulogʻimni ochadi+.
5Egam Rabbiy qulogʻimni ochdi,
Men itoatsizlik qilmadim,
Men Undan yuz oʻgirib ketmadim.
6Meni urganlarga kiftimni ochdim,
Soqolimni yulganlarga yuzimni tutdim,
Haqorat, tupurishlardan yuzimni yashirmadim+.
7Egam Rabbiy menga madad beradi,
Shu bois men hech sharmanda boʻlmadim.
Azoblarga bardosh berishga qaror qildim,
Bilaman, sharmanda boʻlmayman+.
8Meni oqlaydigan yaqinimdadir,

Men bilan daʼvolashadigan kim, yuzlashaylik–chi!

Qani raqiblarim? Menga qarshi chiqsin!+
9Mana, Egam Rabbiy menga madad beradi,
Qani, kim meni aybdor deb ayta oladi?!
Qarang, ularning hammasi kiyim kabi eskiradi,
Ularni kuya yeb tamom qiladi+.

10Orangizdan kim Egamizdan qoʻrqadi?

Kim qulining ovoziga quloq soladi?

Zulmatda yurganlar, nurdan mahrum boʻlganlar

Egamizning nomiga umid bogʻlasin,

Ha, oʻzining Xudosiga tayansin!

11Axir, hammangiz alanga yoqyapsiz,

Mashʼallar yoqyapsiz.

Alangangiz yorugʻida yuravering,

Oʻzingiz yoqqan mashʼala yorugʻida yuravering.

Qarang, Xudo sizlarni ne koʻyga soladi:

U boshingizga azob–uqubat keltiradi.

51–BOB

Xudo Oʻz xalqiga tasalli beradi

51^1Egam aytar: “Ey najotga umid bogʻlaganlar,

Men, Egangizga intilayotganlar,

Menga quloq soling!

Qayerdan kelib chiqqaningizga eʼtibor bering:

Qoyangizga qarang, siz undan kesib olingansiz,

Koningizga qarang, siz undan qazib olingansiz.

2Ha, otangiz Ibrohimga boqing,

Sizni tuqqan Soraga qarang.

Ibrohimni chaqirganimda, u yolgʻiz edi,

Men unga baraka berib, koʻpaytirdim+.

3Mana, Men, Egangiz, Quddusga[*] tasalli beraman,

Uning barcha vayronalariga tasalli beraman.

Uning sahrosini Adan bogʻiga aylantiraman,

Uning choʻlini Mening bogʻimday qilaman.

U yerda shodlik, sevinch boʻladi,

Shukronalik va qoʻshiq sadolari yangraydi+.

4Ey xalqim! Menga quloq soling!

Quloq tuting Menga, ey elatim!

Mana, taʼlimot Mendan chiqib boradi,

Adolatim xalqlarga nur boʻladi+.

5Men beradigan najot oʻz yoʻliga chiqdi,

Men gʻalaba qozonadigan vaqt yaqinlashdi.

Xalqlar orasida qoʻlim ila adolat oʻrnataman,

Dengiz ortidagi yurtlar Menga umid bogʻlaydi,

Bilagimning kuchidan ular umid qiladi+.

6Koʻzlaringizni samolarga qarating,

Pastga, yer yuziga nazar soling.

Samolar tutun kabi yoʻqoladi,

Zamin kiyim kabi toʻzib bitadi.

Zamin ahli chivinday oʻlib ketadi,

Men beradigan najot esa to abad boʻladi,

Mening gʻalabam bekor qilinmaydi+.

7Ey taʼlimotimni qalbiga jo qilganlar,
Sizlar nima toʻgʻri ekanligini bilasizlar.
Menga quloq soling!
Inson haqoratlaridan qoʻrqmanglar,
Ularning tahqirlaridan xafa boʻlmanglar+.
8Kuya kiyimni, qurt junni yeb bitirganday,
Ular ham yoʻq boʻlib ketadi.
Mening gʻalabam esa abadiy boʻladi,
Najotim nasllar boʻyi davom etadi.”+

9Uygʻon, uygʻon, ey Egam!

Kuch–qudratingga burkangin!

Uygʻon qadimgi paytlardagiday,

Azaliy nasllar davridagiday.

Maxluq Rahobni[*] parchalagan Sen emasmiding?!

Ajdarga tigʻ sanchgan Sen emasmiding?!+
10Sen emasmiding dengizni quritgan,
Gʻoyat tubsizlikdagi suvlarni quritgan?!
Oʻzingga tegishli boʻlganlar oʻtsin deb,
Dengiz tubini yoʻl qilgan Sen emasmiding?!+
11Egamiz qutqarganlar qaytib keladi,
Qoʻshiq aytib Quddusga keladi.
Abadiy shodlik ularning boshida toj boʻladi.
Ular shodlik, sevinchga yetishadi,
Qaygʻu, nadomat ulardan uzoqqa qochadi+.

12Egam aytar: “Men Oʻzim sizlarni yupataman!

Kimdan qoʻrqasiz? Oʻladigan bandadanmi?

Maysaga oʻxshab soʻliydigan inson zotidanmi?!+

13Samolarni yoygan[*], zamin poydevorini[*] oʻrnatgan,

Sizlarni yaratgan Men, Egangizni unutib qoʻydingiz.

Sizni qirmoqchi boʻlgan zolimning gʻazabidan
Har doim titrab–qaqshab turasiz.
Ammo qani endi zolimning gʻazabi?!+
14Mazlumlar tez orada ozod boʻladi,
Ular oʻlmaydi, qabrga tushmaydi,
Nonga zor boʻlmaydi.
15Men Egangiz Xudoman.
Dengizni qoʻzgʻatadigan,
Toʻlqinlarni guvullatadigan Menman.
Mening nomim Sarvari Olamdir!+
16Ogʻzingizga soʻzlarimni soldim,
Sizlarni qoʻlim soyasida yashirdim.
Samolarni oʻrnatganman,
Zamin poydevorini qoʻyganman.
Quddusga: «Sen Mening xalqimsan», deganman.”

Quddusning azoblari tugaydi

17Uygʻon, uygʻon ey Quddus, oyoqqa tur!

Sen Egangning qoʻlidagi gʻazab kosasidan[*] ichding!

Tagidagi quyqumigacha ichib,

Gandiraklab qolding+.

18Oʻzing tuqqan shuncha oʻgʻillar orasidan

Seni yetaklaydigan birontasi ham yoʻq.

Oʻzing oʻstirgan shuncha oʻgʻillar orasidan

Qoʻlingdan tutadigan birontasi yoʻq.

19Boshingga qoʻsh falokat keldi,

Kim senga tasalli beradi?!

Atrofingda talonchiligu halokat, ochligu qilich,

Kim seni yupata oladi?![*]+

20Har bir koʻcha boshida

Oʻgʻillaring sulayib yotibdi.

Ular toʻrga tushgan kiyiklar kabidir.

Egangiz bor qahr–gʻazabiyu Oʻz tanbehi bilan

Ularni shu ahvolga soldi.

21Shu bois endi bunga quloq soling,

Ey azob chekkanlar!

Sizlar mastsiz, ammo sharobdan emas!

22Oʻz xalqini himoya qiladigan Xudoyingiz —

Egangiz Rabbiy shunday aytmoqda:

“Mana, sening qoʻlingdan

Gandiraklatadigan kosani oldim.

Endi gʻazabim kosasidan boshqa ichmaysan+.

23Uni senga azob berganlarning qoʻliga beraman.

Ular senga: «Yerga yot, ustingdan

Bosib oʻtaylik», degan edi.

Yelkalaring ularga yer kabi boʻldi.

Sen oʻzing yoʻlday boʻlding,

Ular ustingdan bosib oʻtdi.”

52–BOB

Xudo Quddusni qutqaradi

52^1Uygʻon, uygʻon, ey Quddus,

Kuch–qudratga toʻlgin.

Ajoyib kiyimlaringni kiygin,

Ey Sion, muqaddas shahar!

Mana endi sunnatsizlar, nopoklar

Darvozalaringdan ichkari kirmaydi!+

2Qani, tur, tuproqni qoqib tashla!

Ey Quddus, oʻz taxtingga oʻtir!

Boʻyningdagi zanjirni uzib tashla,

Ey asira qiz[*] Sion!

3Mana Egamiz shunday demoqda: “Sizlar bepul sotilgan edingiz, endi pulsiz qutqarilasiz.” 4Ha, Egamiz Rabbiy shunday demoqda: “Oldin xalqim Misrga bordi. U yerda musofir boʻldi. Keyin Ossuriyaliklar sababsiz ularga zulm oʻtkazdi. 5Bu nimasi? — demoqda Egamiz. — Xalqim behudaga bosib olindi. Hukmdorlari faryod qilmoqda, — demoqda Egamiz. — Mening nomim doimo, kun boʻyi haqorat qilinmoqda+. 6Shu bois xalqim nomimni bilib oladi. Ha, Men gapirayotganimni oʻsha kuni ular bilib oladi. Mana, Men Oʻshaman.”

7Togʻlar osha tinchlikni eʼlon qilgan
Xabarchining qadamlari naqadar goʻzal!
U xushxabar olib kelmoqda,
U najotni eʼlon qilmoqda,

U Quddusga[*]: “Xudoying hukmrondir”, demoqda+.

8Quloq soling! Soqchilaringiz ovozini koʻtarmoqda,

Birgalikda ular shodlikdan kuylamoqda!

Axir, Egamizning Quddusga qaytib kelishini

Ular oʻz koʻzlari bilan koʻradi.

9Ey Quddus vayronalari!

Birgalikda sevinch ila hayqiring.

Egamiz Oʻz xalqiga tasalli berdi,

Quddusni qutqarib, Oʻziga oldi!+

10Hamma xalqlarning koʻz oʻngida

Egamiz muqaddas qoʻlini koʻrsatdi.

Xudoyimizning najotini

Yerning toʻrt burchi koʻradi+.

11Keting, u yerdan chiqib keting!

Harom boʻlganlarga tegib ketmang!

Ey Egamizning muqaddas ashyolarini koʻtaradiganlar[*],

U yerdan chiqinglar, poklaninglar!+
12Mana, siz shoshilmay yoʻlga chiqasiz,
Qochishingizga aslo hojat qolmaydi.
Axir, Egamiz oldingizda bormoqda,
Isroil xalqining Xudosi ortingizdan
Sizni qoʻriqlamoqda+.

Egamizning azoblanayotgan quli

13Egam aytar: “Mana, Mening qulim yashnaydi,
U koʻtarilib, yuksaladi,
Gʻoyat balandga koʻtariladi+.

14Ilgari uning qiyofasi shunday badbashara ediki,

Inson zotiga oʻxshash joyi qolmagan edi.

Shu bois koʻplar uning oldida[*] dahshatga tushdi,

15Endi esa u koʻp xalqlarni hayratda qoldiradi,

Uni deb shohlar ham lol boʻlib qoladi.
Axir, ular bilmagan narsalarni koʻradilar,
Eshitmaganlarini anglab yetadilar.”+

53–BOB

53^1Bizning[*] xabarimizga kim ishondi?

Egamizning qudratli kuchi kimga ayon boʻldi+?

2Egamizning quli Egamiz oldida yangi koʻchatday,

Quruq tuproqdagi ildizday oʻsdi.

Bizni oʻziga jalb qiladigan

Goʻzallik, ulugʻvorlik unda yoʻq edi.

Bizni oʻziga rom etadigan

Hech bir jozibasi yoʻq edi+.

3Odamlar undan nafratlandilar, uni rad etdilar.

U qaygʻu, azob–uqubat nimaligini bilardi.

Hamma undan yuz oʻgirdi, undan hazar qildi.

Biz uni odam qatorida sanamadik+.

4Ha, dardlarimizni u oʻziga oldi,

Ogʻriqlarimizni u oʻz zimmasiga oldi.

Biz esa oʻyladik: “Uni Xudo urgan,

Alamdiyda, jabrlangan u!”+

5U esa bizning gunohlarimizni deb yarador boʻldi,

Bizning ayblarimiz tufayli ezildi.

Bizga tinchlik keltiradigan jazo unga tushdi,

Uning yaralari bizga shifo berdi+.

6Hammamiz qoʻylarday yoʻldan adashdik,

Hammamiz oʻz yoʻlimizdan ketdik.

Hammamizning ayblarimizni

Egamiz uning zimmasiga yukladi+.

7U jabr koʻrdi, oʻzi uqubat chekdi,
Ammo miq etmadi, ogʻzini ochmadi.
Boʻgʻizlanishga olib borilgan qoʻziday,
Jun qirquvchi oldida jim turgan qoʻyday
U miq etmadi, ogʻzini ochmadi+.
8Hukm bilan, kuch bilan[*] olib ketildi.
Uning nasli haqida kim oʻylaydi?[*]
Tiriklar yurtidan u uloqtirildi,

Xalqimizning[*] gunohi tufayli unga zarba tushdi+.

9Garchi u yovuzlik qilmagan boʻlsa ham,
Ogʻzidan yolgʻon soʻz chiqmagan boʻlsa ham,
Unga yovuzlar qatori qabr berilgandi,
Ammo oʻlganda u boylar yoniga qoʻyildi+.

10Egamiz Oʻz qulini ezishni, azoblashni maʼqul koʻrdi.

Shunday boʻlsa ham, Egamizning quli oʻz naslini koʻradi,

Uzoq umr kechiradi,

Chunki u oʻzini gunoh uchun nazr qildi.

U orqali Egamizning xohishi bajo boʻladi.

11Chekkan azoblarining natijasini koʻrib[*],

U mamnun boʻladi.

Mening solih qulim oʻz bilimi tufayli

Koʻpchilikni oqlab, ularning aybini oʻziga oladi+.

12Shu bois buyuklar qatorida unga ulush beraman[*],

U kuchlilar bilan oʻljalarni boʻlishadi.

Axir, u oʻzini oʻlimga tutib berdi,

Gunohkorlar qatorida sanaldi.

Koʻplarning gunohini u oʻziga oldi,

Gunohkorlar uchun vasiylik qildi.

54–BOB

Xudoning Oʻz xalqiga boʻlgan sevgisi

54^1Egam aytar: “Ey bola koʻrmagan bepusht ayol!

Shodlikdan hayqir!

Ey toʻlgʻoq ogʻrigʻini bilmagan ayol!

Sevinchdan hayqir!

Axir, tashlab ketilgan ayolning bolalari

Eri bor xotinnikidan ham koʻproq boʻladi+.

2Chodiring joyini kengaytirgin,

Chodiring pardalarini keng choʻzdirgin!

Hech narsani ayama!

Arqonlaringni uzun tashlagin,

Qoziqlaringni mahkam qoqqin!

3Axir, mulking oʻngu soʻlga kengayib ketadi.

Avloding xalqlarni mulk qilib oladi,

Ular tashlandiq shaharlarni toʻldiradi.

4Qoʻrqma, uyatga qolmaysan,

Uyalma, sharmanda boʻlmaysan!

Axir, sen yoshligingdagi sharmandalikni unutasan,

Bevaligingdagi sharmandalikni boshqa eslamaysan+.

5Zotan, Men, Yaratuvching, sening ering boʻlaman.

Mening nomim Sarvari Olamdir!

Men, Isroil xalqining Muqaddas Xudosi, qutqaruvchingman,

Men butun yer yuzining Xudosi deb atalaman+.

6Ey Isroil! Sen tashlab ketilgan,

Ruhi azoblangan ayoldaysan.

Rad etilgan, yosh juvondaysan.

Ammo Men, Egang, seni chaqirib olaman,

— demoqda Xudoying. —+

7Qisqa vaqtga Men seni tark etgandim,

Buyuk shafqat ila seni qaytarib olaman+.

8Qattiq gʻazabda sendan bir lahzaga yuz oʻgirgandim,

Endi tuganmas mehr bilan senga rahm qilaman,

— demoqda qutqaruvching — Egamiz. —+

9Ha, Men uchun bu Nuh davri kabidir.
Endi yer yuzini Nuh toʻfoni kabi,
Hech qachon suv bosmaydi, deb ont ichganman.
Xuddi shunday qilib, yana ont ichaman:
«Hech qachon sendan gʻazablanmayman,
Senga jahl qilmayman!»+
10Togʻlar oʻrnidan qoʻzgʻalsa ham,
Tepaliklar tebransa ham,
Mening sodiq sevgim sendan ketmaydi,
Mening tinchlik ahdim oʻzgarmaydi.”
Seni sevuvchi Egamizning kalomi shudir+.

Boʻlajak Quddus

11Egam aytar: “Ey mazlum shahar!

Boʻronlarda qolding, ammo hech kim seni yupatmadi!

Mana, Men firuza toshlar ishlatib, seni qayta quraman.

Zangori yoqut toshlardan senga poydevor qoʻyaman.

12Minoralaringni yoqutlardan quraman,

Darvozalaringni gavharlardan qilaman,

Barcha devorlaringni qimmatbaho toshlardan quraman.

13Hamma bolalaringga Men, Egang, taʼlim beraman,

Farzandlaringning tinchligi buyuk boʻladi+.

14Men seni dushmanlaringdan xalos qilganimda

Sen bexatar boʻlasan.

Zulm sendan uzoqda boʻladi,

Halokatdan qoʻrqmaysan,

Chunki u senga yaqinlashmaydi.

15Agar kimdir senga hujum qilsa,

Bilginki, uni Men qilmagan boʻlaman.

Senga hujum qilgan har kim magʻlub boʻladi.

16Temirchiga qara!

U toshkoʻmir choʻgʻini puflaydi,

Qotillik uchun qurol yasaydi.

Uni Men yaratganman.

Vayron qilsin deb,

Bosqinchini ham Men yaratdim.

17Senga qarshi yasalgan

Hech qanday qurol senga bas kela olmaydi.

Sen bilan daʼvolashgan har bir odamning

Daʼvolarini sen yoʻqqa chiqarasan.

Mening qullarimga ana shular nasib qiladi,

Oʻzim ularga gʻalaba ato qilaman.”

Egamizning kalomi shudir+.

55–BOB

Xudoning mehr–shafqati

55^1Egam aytar:

“Ey tashna boʻlganlar! Hammangiz suvga kelinglar!

Ey pulsizlar, keling, sotib olib, yenglar!

Keling, sharobu sut sotib oling pulsiz, tekinga!+

2Nima uchun pulingizni

Qorin toʻygʻizmaydigan narsaga sarf qilasiz?

Nima uchun ishlab topganingizni

Qoniqtirmaydigan narsalarga sarf qilasiz?

Eshiting, Menga quloq soling!

Shunda aʼlo taomlarni yeysiz,

Yogʻli taomlar yeb, maza qilasiz+.

3Quloq soling, Menga keling,
Tinglang, shunda yashaysiz.
Dovudga vaʼda bergan sodiq sevgim haqi
Siz bilan abadiy ahd tuzaman+.
4Mana Men Dovudni xalqlarga guvoh qildim,
Uni xalqlarning hukmdori, rahnamosi qildim.
5Oʻzingiz tanimagan xalqlarni chaqirasiz,
Sizni tanimagan xalqlar oldingizga keladi.
Meni, Isroil xalqining Muqaddas Xudosi —
Egangiz Xudoni deb
Bu xalqlar keladi,
Zotan, Men sizni ulugʻvorlikka burkaganman.”+

6Egangiz yoningizda ekan, Unga intiling,
U yaqiningizda ekan, Uni chaqiring!+
7Badkirdor yoʻlidan qaytsin,
Gunohkor niyatidan qaytsin,
Ular Egamizga qaytsin,
Egamiz shafqat koʻrsatadi,
Ular Xudoyimizga qaytsin,
Uning yuragi kechirimga boy.

8Egamiz shunday demoqda:
“Sizlarning fikringiz Meniki emas,
Mening yoʻllarim sizlarniki emas.
9Osmon yerdan qanchalik baland boʻlsa,
Mening yoʻllarim ham, oʻylarim ham,
Sizlarning yoʻllaringizdan, oʻylaringizdan
Shunchalik balanddir+.

10Osmondan qor, yomgʻir yogʻadi.

Ular osmonga qaytmay, yerni sugʻoradi,

Toki yer oʻsimlik oʻstirsin,

Ekkani don, yegani non bersin.

11Mening ogʻzimdan chiqqan soʻz shunday boʻladi,

Menga boʻm–boʻsh qaytib kelmaydi.

Mening xohish–irodamni oʻsha soʻz bajaradi,

Qaysi niyatda yuborsam,

Oʻshani bajo qiladi+.

12Ha, siz xursand boʻlib borasiz,
Sogʻ–omon qaytib kelasiz.
Oldingizda togʻlar, tepaliklar
Sevinch ila hayqiradi,
Daladagi hamma daraxtlar qarsak chaladi+.
13Tikanzorlar oʻrniga sarv daraxtlari oʻsadi,
Gazanda oʻt oʻrniga mirta butalari[*] oʻsadi.

Shunday qilib, bular Men, Egangga sharaf boʻladi.

Tuganmas, abadiy nishona boʻlib qoladi.”+

56–BOB

Hamma xalqlar Xudoning xalqiga qoʻshiladi

56^1Egamiz shunday aytmoqda:
“Adolatni himoya qiling,
Toʻgʻri ishlarni qiling.
Zotan, yaqinda najot beraman,
Tez orada adolatimni zohir etaman+.
2Shabbat kunini tahqirlamay,
Unga rioya qiladigan inson baxtlidir!
Har qanday yovuzlikdan qoʻlini tiyib,
Barqaror boʻlgan inson baxtlidir!”+

3Begona xalqdan boʻla turib,

Oʻzini Egamizga bagʻishlagan odam:

“Egamiz meni, baribir, Oʻz xalqidan ajratadi”, deb aytmasin.

Bichilgan erkak ham:

“Men qurigan daraxtman”, deb aytmasin+.

4Zotan, Egamiz oʻsha erkaklarga shunday aytmoqda:

“Shabbat kuniga rioya qiling.

Meni mamnun qiladiganlarni tanlang.

Mening ahdimga sodiq boʻling.

5Shunda sizlarga uyimda

Oʻgʻilu qizlarimnikidan ham koʻra,

Yaxshiroq nom, xotira beraman.

Bu nom yoʻqolmaydigan, abadiy bir nom boʻladi.”

6Egamizni sevib, xizmat qiladigan,
Shabbat kuniga rioya etadigan,
Egamizning ahdiga sodiq boʻlgan,
Begona xalqdan boʻlib turib,
Oʻzini Egamizga bagʻishlaganlarga
Egamiz shunday demoqda:

7“Men sizlarni muqaddas togʻimga[*] olib kelaman.

Maʼbadimda sizlarni mamnun qilaman.

Kuydiriladigan qurbonliklaru nazrlaringiz

Qurbongohimda qabul boʻladi.

Mening uyim barcha xalqlarning ibodat uyi deb ataladi.”+

8Tarqalib ketgan Isroil xalqini yigʻadigan
Egamiz Rabbiy aytmoqda:
“Uyimda yigʻilganlar yoniga
Men yana boshqalarni yigʻib kelaman.”+

Isroil xalqining yoʻlboshchilari hukm qilinadi

9Ey dashtdagi hamma hayvonlar,

Ey oʻrmondagi barcha hayvonlar!

Kelinglar, xalqimni yeb bitiringlar!+

10Isroilning soqchilari koʻrdir!

Ularning hammasi idroksiz,

Vovullamaydigan tilsiz itlar kabidir.

Yotib olib, tush koʻradilar,

Ular uyquni yaxshi koʻradilar+.

11Ular toʻyganini bilmagan
Ochkoʻz itlarga oʻxshar,
Bu choʻponlar idroksiz!
Oʻz foydasini koʻzlab,
Har biri oʻz yoʻlidan ketdi+.
12Ular shunday deydi:
“Qani, kelinglar, sharob ichaylik,
Ichkilikka rosa toʻyaylik.
Erta ham bugun kabi boʻladi,
Hatto undan ham yaxshiroq boʻladi.”+

57–BOB

Butparast Isroil xalqi hukm qilinadi

57^1Egam aytar: “Solih odamlar oʻlib ketyapti,

Hech kim bu haqda fikr yuritmaydi.

Taqvodorlar yoʻq boʻlyapti.

Yovuzlikdan qutulsin deb,

Solihlar olamdan oʻtyapti.

Hech kim bu haqda oʻylab ham koʻrmaydi.

2Solih insonlar tinchlikka erishadi,

Toʻgʻri yurganlar oʻlimda ham orom topadi+.

3Sizlar esa, ey folbinning oʻgʻillari,

Yaqinroq keling!

Bu yoqqa keling, ey zinokor, fohishalar urugʻi!+

4Xoʻsh, sizlar kimning ustidan kulyapsiz?

Kimga qarshi ogʻiz ochyapsiz?

Kimga qarab tilingizni chiqaryapsiz?

Axir, itoatsizlarning bolalarisiz–ku!

Yolgʻonchining urugʻidan kelib chiqqansizlar–ku!

Shunday emasmi?!
5Har bir yam–yashil daraxt ostida[*]
Shahvat bilan gunohga berildingiz![*]
Daryo boʻylarida, qoyalar kovagida
Oʻz farzandlaringizni qurbonlik qildingiz!+

6Sizlar sevgan butlar daryoning silliq toshlari orasidadir!

Ha, oʻsha butlarga sizlar koʻngil qoʻygansiz!
Ana oʻshalarga sharob nazrlari berdingiz,
Ularga don nazrlarini atadingiz.
Xoʻsh, bulardan Men xursand boʻlaymi?!
7Baland, buyuk togʻda yotoq qurasiz,
Qurbonlik keltiray deb, oʻsha yerga chiqasiz.
8Eshiklaringiz orqasiga,
Eshiklaringizning kesakisi[*] ortiga
Jirkanch tamgʻalaringizni qoʻydingiz.
Ha, Mendan yuz oʻgirdingiz,
Yalangʻoch boʻlib yotogʻingizga kirdingiz,
Oʻynashlaringiz bilan ahd tuzdingiz,
Ular bilan yotishni juda yoqtirib qoldingiz.

Ularning yalangʻoch badanidan koʻz uzmadingiz+.

9Zaytun moyi bilan koʻpgina xushboʻy atirlar olib,

Oʻz shohingizga[*] hadyalar qildingiz.

Uzoqlarga, hatto oʻliklar diyoriga[*]

Elchilaringizni yubordingiz.

10U yoqdan–bu yoqqa yuraverib, toliqdingiz,

Ammo shunda ham umidingizni uzmadingiz.

Qaytadan kuch tikladingiz,

Shu bois hech zaiflashmadingiz.

11Kim sizlarni vahimaga soldi?

Kim sizlarni shunchalik qoʻrqitdi?

Yolgʻon gapirdingiz. Meni eslamadingiz!

Men haqimda oʻylab ham koʻrmadingiz!

Uzoq sukut saqlaganim sababli

Mendan qoʻrqmay qoʻydingiz!+

12Mana endi oʻzingizcha toʻgʻri deb bilgan

Oʻsha ishlaringizni ochib tashlayman.

Ular sizga bitta ham foyda keltirmaydi.

13Yordam soʻrab, faryod qilganingizda

Atrofingizdagi butlar sizlarni qutqarsin!

Ularning hammasini shamol supurib ketadi,

Shabada ularni uchirib ketadi.

Mendan panoh topganlar esa yurtni mulk qilib oladi,

Ular Mening muqaddas togʻimga[*] egalik qiladi.”+

14Egam shunday aytmoqda:

“Tuproq yigʻib, yoʻlni tayyorlang,

Xalqim yoʻlidagi toʻsiqlarni olib tashlang.”

Xudoning madad va shifo haqidagi vaʼdasi

15Yuksak, yuqori boʻlgan, abadiy yashaydigan Egamiz,

Nomi muqaddas Egamiz shunday aytmoqda:

“Men yuksakda, muqaddas maskanda yashayman.

Kamtarlar ruhini qayta tiklay deb,

Itoatkorlar qalbini jonlantiray deb,

Ruhi kamtar, itoatkor odamlar bilan birgaman+.

16Axir, Men to abad daʼvolashmayman,

Abadiy qahr–gʻazabda boʻlmayman.

Aks holda, Men yaratgan tirik jonzot,

Inson zoti oldimda tura olmasdi+.

17Ularning gunohu hasadgoʻyligi tufayli

Gʻazablanib, ularni jazoladim.

Qahr bilan ulardan yuz oʻgirdim,

Ammo baribir istagan yoʻllaridan ketdilar+.

18Ularning yurgan yoʻllarini koʻrdim,

Mayli, endi shifo berib, yoʻl koʻrsataman,

Ularga ham, aza tutayotganlarga ham

Oʻzim tasalli beraman+.

19Ularning tillarini madhiyaga toʻldiraman.

Uzogʻu yaqindagilarga tinchlik boʻlsin!

— demoqda Egamiz. —

Men ularga shifo beraman+.

20Fosiqlar esa toʻlqinlangan dengizdaydir.

Ha, ular tinch tura olmaydigan dengizga oʻxshaydi.

Oʻsha dengizning suvlari loy, balchiq keltiradi.”

21Xudoyim shunday deydi:

“Yomonlarga tinchlik yoʻq.”+

58–BOB

Haqiqiy roʻza

58^1Egam aytar:

“Ovozingni ayamay, qattiq hayqirgin,

Karnayga oʻxshab, barala baqirgin.

Xalqimning itoatsizligini fosh qilgin,

Yoqb xonadonining gunohlarini yuziga solgin+.

2Xuddi toʻgʻri yoʻldan yurgan xalqqa oʻxshab,

Ular har kuni Menga intilganday boʻladi.

Xudosining amrlarini unutmagan xalqday,

Yoʻllarimni bilmoq istaydi.

Mendan odil hukm soʻraydi,

Men, Xudoga yaqinlashishni istaganga oʻxshaydi.

3Ey xalqim, sizlar Menga:

«Roʻza tutyapmiz–ku, Sen koʻrmayapsan,

Senga itoat qilyapmiz–ku, nega bilmaysan?!» deb aytasizlar.

Axir, roʻza tutgan kuningizda xohlagan ishingizni qilyapsiz,

Ishchilaringizdan ogʻir mehnat talab etyapsiz+.

4Mana, roʻza tutsangiz ham

Janjal, gʻavgʻo qilaverasiz.

Zoʻravonlik bilan qoʻl koʻtaraverasiz.

Bunday roʻzangiz bilan

Ovozingizni samolarga yetkaza olmaysiz!

5Roʻza tutganingizda oʻzingizni qiynaysiz,

Egilgan qamishday boshingizni egib yurasiz,

Qanor yoyib, kul sochib ustiga yotasiz[*].

Shuni roʻza deb ataysizmi?!

Mana shular Men, Egangizni mamnun qiladi, deb oʻylaysizmi?!+

6Men istagan roʻza quyidagicha:
Adolatsizlik kishanlarini parchalang,
Boʻyinturuq arqonlarini uzib tashlang,
Mazlumlarni ozodlikka chiqaring,
Har qanday boʻyinturuqni sindiring!+
7Ovqatingizni ochlar bilan baham koʻring,
Uysizlarga uyingizdan joy bering.
Yalangʻochni koʻrganingizda kiyim bering,
Yaqinlaringizdan yordamingizni ayamang.”+

8Shunda nuringiz tong kabi porlaydi,

Oʻzingiz tezda shifo topasiz.

Egamiz doim oldingizda yurib, sizlarni asraydi,

Ortingizdan Uning ulugʻvorligi sizni qoʻriqlaydi+.

9Shunda yordam soʻraganingizda, Egamiz javob beradi,

Faryod qilganingizda, “Shu yerdaman”, deb aytadi.

Orangizdan zulm boʻyinturugʻini yoʻq qilganingizda,

Barmoqni bigiz qilib, haqorat aytishni bas qilganingizda,

10Ochlar uchun jon kuydirganingizda,
Mazlumlarning joniga oro kirganingizda,
Nuringiz zulmatda ham porlaydi,

Eng qorongʻi davringiz yop–yorugʻ kunduzday boʻladi.

11Egamiz doimo sizga yoʻl koʻrsatadi,
Qaqragan yerlarda ham joningizga oziq beradi,
Shunda siz sugʻorilgan bogʻday,
Suvlari qurimas buloqday boʻlasiz+.
12Qadimgi vayronalaringiz qayta tiklanadi,
Koʻhna poydevorlarni qayta koʻtarasiz.
Shunda sizlarni “Buzuq devorni tiklovchi”,

“Koʻchalarni qayta quruvchi” deb chaqirishadi+.

Shabbat kuniga rioya qilganning mukofoti

13Shabbat kunini oyoq osti qilmang,

Shu muqaddas kunda

Xohlaganingizni qilishdan oʻzingizni tiying.

Shabbat kunini zavqli deb biling.

Egamizning muqaddas kunini sharafli deb biling.

Bu kunda oʻzingiz istagan yoʻldan yurmang,
Xohlaganlaringizni qilavermang,
Istagan gaplaringizni gapiravermang+.
14Shabbat kuniga rioya qilsangiz,
Egamiz tufayli shodlik topasiz,

U sizlarni yurtning baland choʻqqilariga olib chiqadi,

Otangiz Yoqubning mulkidan bahramand qiladi.

Egamizning kalomi shudir!+

59–BOB

Ishayo xalqning gunohlarini hukm qiladi

59^1Nima, Egamizning qoʻli qisqami? Qutqarolmasa!

Qulogʻi ogʻirmi? Eshitmay qolsa!+

2Axir, oʻz ayblaringiz sizni Xudoyingizdan ayirdi,

Gunohlaringiz tufayli U sizdan yuz oʻgirdi,
Ibodatlaringizga quloq solmaydi+.
3Ana, qoʻllaringiz qonga bulgʻangan,
Barmoqlaringiz gunohga botgan,
Ogʻzingizdan yolgʻon chiqaveradi,
Tilingiz haqsizlikni gapiradi+.

4Hech kimsa, adolat boʻlsin, deb aytmaydi,

Hech kimsa haqiqat uchun kurashmaydi.

Behuda gaplardan umid qilib, yolgʻonlar aytadi,

Buzuqlikka homilador boʻlib, yovuzlik tugʻadi+.

5Sizlar ilonning tuxumini bosib oʻtirasiz,

Oʻrgimchak uyasini toʻqiysiz.

Bunday tuxumni yeganlar oʻladi.

Agar bitta tuxum ezilsa,

Undan zaharli ilon oʻrmalab chiqadi.

6Toʻqigan uyangizdan kiyim chiqmaydi,

Siz toʻqiganlar bilan hech kim ustini yopa olmaydi.

Sizlarning ishingiz yaramas ishlardir,

Sizlarning qoʻllaringiz zoʻravonlikka toʻla+.

7Fosiqlarning oyogʻi yomonlikka shoshiladi,

Ular behuda qon toʻkishga juda usta.

Ularning fikri–zikri gunoh bilan band,

Qadamidan halokatu vayrona keladi+.

8Ular tinchlik yoʻllarini bilmaydi,

Yurgan yoʻlida adolat yoʻq.

Oʻzlariga egri yoʻllar qildilar,

Bu yoʻldan yurganlar tinchlik bilmaydi.

Xalq gunohlarini tan oladi

9Shu bois adolat bizdan uzoq,
Xudo bizni qutqarmaydi.
Nur izlaymiz, ammo faqatgina zulmat bor,
Yorugʻlik izlaymiz, ammo zulmatda yuramiz.
10Koʻrlarday devorni ushlab yuramiz,
Koʻzi koʻrmaydiganlarday paypaslanamiz.
Kuppa–kunduzi tundagiday qoqilamiz,
Tiriklar orasida oʻliklardaymiz+.
11Hammamiz ayiq kabi boʻkiryapmiz,
Hammamiz musicha kabi nola qilyapmiz.
Adolat kutyapmiz, ammo u yoʻqdir,
Najot kutyapmiz, ammo u bizdan uzoqda+.
12Ha, Xudo oldida koʻp itoatsizlik qildik,

Gunohlarimiz bizga qarshi guvohlik berib turibdi.

Itoatsizligimiz koʻz oʻngimizda,
Ayblarimizni oʻzimiz bilamiz.
13Itoatsizlik qildik, Egamizni aldadik,
Xudoyimizdan yuz oʻgirdik,
Zulm qoʻzgʻadik, xiyonat qildik,
Yurakda yolgʻon gaplar toʻqib gapirdik.
14Adolat chekindi, solihlik uzoqqa ketdi.
Axir, haqiqat quvib chiqarildi,
Haqqoniylikka aslo oʻrin qolmadi.
15Hech qayerda haqiqat yoʻq,
Oʻzini yomonlikdan olib qochgan odam
Halokatga yoʻliqdi.

Egamiz bularni koʻrib,
Adolat yoʻqligidan ozor chekdi.
16Mazlumlarga yordam beradigan
Hech kimsa yoʻqligini koʻrdi,
Hech kim yoʻqligidan U hayratda qoldi.

Shunda Egamiz Oʻz qoʻli bilan qutqarishga kirishdi,

Xudoning Oʻzi ularga najot berdi+.
17U adolatni sovutday kiyib oldi,
Najot dubulgʻasini boshiga kiydi,
Egamiz qasosni libosday kiyib oldi,
Rashkni chopon qilib oʻrab oldi+.
18Har kimga qilganiga yarasha javob beradi,
Oʻz dushmanlariga gʻazab sochadi,
Gʻanimlaridan qasos oladi,
Dengiz ortidagi yurtlarga
Qilganlariga yarasha toʻliq qaytaradi+.
19Gʻarbda Egamizning nomidan qoʻrqadilar,

Sharqda Uning shuhratidan qoʻrquvga tushadilar.

Mana, Egamiz daryoday keladi.

Oʻzining Ruhi daʼvat etayotgan

Kuchli daryoday keladi.

20Egamiz shunday aytmoqda:

“Qutqaruvchi Quddusga[*] keladi,

Yoqb naslining gunohdan qaytganlariga keladi.”+

21Egamiz shunday deydi: “Siz bilan qiladigan ahdim shudir: sizga bergan Ruhim, ogʻzingizga solgan soʻzlarim sizlarni tark etmaydi. Hozirdan boshlab, to abad sizlarni, bolalaringizni va nabiralaringizni hech qachon tark etmaydi.”+

60–BOB

Quddusning ulugʻvor kelajagi

60^1Ey Quddus xalqi, tur, porlagin! Axir, nuring keldi,

Egamizning ulugʻvorligi ustingga yogʻildi+.

2Mana, yer yuzini zulmat qopladi,

Xalqlarni quyuq zulmat bosdi.

Ammo Egamiz sening oldingga keladi,

Oʻz ulugʻvorligini boshing uzra porlatadi+.

3Xalqlar sening nuringga keladi,

Tonggi yorugʻligingga shohlar keladi+.

4Boshingni koʻtarib, atrofingga boq!

Hammasi toʻplanib, senga kelmoqda.

Oʻgʻillaringni uzoqlardan olib keladilar,

Qizlaringni chaqaloqlarday qoʻllarda koʻtarib keladilar+.

5Oʻshanda shularni koʻrib, nur sochasan,

Yuraging hapriqib, qinidan chiqquday boʻladi.

Zotan, dengiz orqali keladigan boyliklar senga nasib etadi,

Xalqlarning boyligi senga keladi+.

6Yurting tuya suruvlariga toʻlib ketadi,

Midiyon, Efaxning[*] boʻtaloqlari bilan toʻladi.

Ularning hammasi Shava yurtidan[*] keladi,

Oltinu tutatqilar olib keladi.

Ular Egamizga madhlar aytadi+.

7Kedarning hamma qoʻy suruvlari senga keladi,

Navayotning[*] qoʻchqorlari senga xizmat qiladi.

Egamizning qurbongohida

Ular qurbonlik deb qabul qilinadi.

Egamiz Oʻz uyini yanada ulugʻvor qiladi+.

8Bulutlar kabi, uchayotgan nima u?

Inlariga uchayotgan kaptarlarga oʻxshash nima u+?

9Shubhasiz, dengiz ortidagi yurtlar
Egamizga muntazir boʻladi.
Isroil xalqining Muqaddas Xudosi —
Egangiz Xudoning sharafiga
Tarshish[*] kemalari boshchiligida
Bolalaringizni uzoqdan olib kelishadi,
Oltinu kumushlari bilan birga olib kelishadi.

Zotan, Egamiz seni ulugʻvorlik bilan qoplagan+.

10Egamiz Quddusga shunday deydi:

“Begonalar devorlaringni tuzatadi,

Shohlari senga xizmat qiladi.

Gʻazablanganimda senga jazo bergan boʻlsam ham,

Endi marhamat qilib, senga shafqat qilaman+.

11Darvozalaring doimo ochiq boʻladi,

Ular kechayu kunduz yopilmaydi.

Shunda xalqlar senga boyliklarini olib keladi,

Ularni oʻz shohlari boshlab keladi+.

12Senga xizmat qilmagan elatu shohlik yoʻq boʻladi,

Ha, u xalqlar batamom nobud boʻladi+.

13Lubnonning faxrlangan daraxtlari

Senga olib kelinadi.

Sarv, chinor, sadr yogʻochlari

Muqaddas maskanimni bezatish uchun keltiriladi.

Oyogʻim turgan shu joyga Men shuhrat keltiraman.

14Senga zulm qilganlarning oʻgʻillari kelib,
Senga taʼzim qiladilar.
Sendan nafratlanganlarning hammasi
Oyoqlaringga yiqiladi.
Ular seni «Egamizning shahri,

Isroil xalqining Muqaddas Xudosining shahri — Sion» deb atashadi+.

15Ilgari sen tashlab ketilgan,
Hamma nafrat etgan,
Biror kimsa oʻtmaydigan joy eding.
Endi Men seni abadiy ulugʻvor qilaman,
Jamiki nasllarning shodligi qilaman.
16Elatlar, shohlar seni ona kabi emizadilar,

Oʻshanda Men, Egang, sening najotkoring ekanligimni bilib olasan,

Yoqb naslining qudratli Xudosi —
Qutqaruvching Men ekanligimni anglaysan+.
17Senga bronza oʻrniga oltin,
Temir oʻrniga kumush,
Yogʻoch oʻrniga bronza,
Tosh oʻrniga temir keltiraman.
Tinchlik sening hakaming,
Solihlik hukmdoring boʻladi.

18Yurtingda endi zoʻravonlik tovushi eshitilmaydi,

Chegarang ichida vayronagarchilik, halokat boʻlmaydi.

Devorlaringga, Najot deb nom qoʻyasan,

Darvozalaringga, Sharaf deya nom berasan+.

Xudoning Oʻzi Quddusning ulugʻvorligidir

19Endi kunduzi quyosh senga nur sochmaydi,

Oy ham yorugʻlik manbaing boʻlmaydi.

Senga Mening Oʻzim to abad nur manbai boʻlaman,

Men, Xudoying, sening ulugʻvorliging boʻlaman+.

20Quyoshing hech qachon botmaydi,
Oying endi boshqa yashirinmaydi,
Chunki Men sening quyoshu oying boʻlaman.
Ha, Men sening to abad nuring boʻlaman,
Qaygʻuli kunlaring tamom boʻladi+.
21Xalqingning hammasi solih boʻladi,
Ular yurtni to abad mulk qilib oladi.
Oʻzim oʻtqazgan niholdir ular,
Menga shuhrat keltirsin deb, yaratgan
Qoʻllarimning ijodi ular+.
22Eng kichik odamingdan mingta odam chiqadi,

Eng zaif odamingdan kuchli xalq paydo boʻladi.

Men, Egang, buni oʻz vaqtida tez bajo keltiraman.”

61–BOB

Najot haqida xushxabar

61^1Egamiz Rabbiyning Ruhi meni qamrab olgan,
Chunki U meni tanlagan.
“Yoʻqsillarga xushxabar yetkazsin,
Xasta qalblarga shifo bersin,
Asirlarga ozodlik eʼlon qilsin,

Zindondagilarga erkinlik xabarini bersin” deb,

Egam meni yubordi+.
2“Egamning marhamat yilini,
Xudoning qasos oladigan kunini eʼlon qilsin,
Azadorlarning hammasini ovutsin” deb,
Egam meni yubordi+.

3“Quddusda[*] nola qilayotganlarga tasalli bersin,

Ularga kul oʻrniga zeb–ziynat,
Aza oʻrniga shodlik moyi,
Maʼyus ruh oʻrniga madhiya bersin” deb,
Egam meni yubordi.

Endi ularni “Egamiz Oʻz shuhrati uchun ekkan koʻchatlar,

Solihlik emanlari” deb atashadi+.

4Endi ular qadimgi vayronalarni qayta tiklaydi,

Azaliy vayrona yerlarni yana oʻnglaydi,

Nasllar osha vayron yotgan shaharlarni qayta quradi+.

5Ey xalqim, begonalar kelib, mol–qoʻylaringizni boqadi,

Yot xalq oʻgʻillari dehqoningiz, bogʻboningiz boʻladi.

6Sizlarni esa Egamizning ruhoniylari deb atashadi,

Xudoyimizning xizmatkorlari degan nom olasizlar.

Elatlarning boyliklari sizlarniki boʻladi,

Oʻzga xalqlardan kelgan mol–mulk bilan faxrlanasiz+.

7Uyat oʻrniga sizlar ikki hissa ulush olasiz.

Sharmanda boʻlmaysiz, olgan mulkingizdan shodlanasiz.

Ha, oʻz yurtingizda ikki hissa ulush olasiz,

Abadiy shodlikka ega boʻlasiz+.

8Egam aytar: “Men, Egangiz, adolatni sevaman,

Talonchilik, haqsizlikdan nafratlanaman.

Sadoqat bilan xalqimga mukofotini beraman.

Ular bilan abadiy ahd tuzaman+.

9Ularning nasli xalqlar orasida mashhur boʻladi,

Ularning zurriyoti ellar orasida dong taratadi,

Koʻrganlarning hammasi ularni

«Egamiz baraka bergan xalq» deb tan oladi.”+

10Egam tufayli men buyuk shodlik topaman,
Xudoyim deb qalbim joʻsh uradi.
Zotan, U meni najot libosi bilan oʻradi,
Zafar kiyimini menga kiydirdi.
Men toj kiygan kuyovga oʻxshayman,
Zeb–ziynat bilan bezangan kelindayman+.
11Yer oʻsimlikni yetishtirgani kabi,
Bogʻ ekilganlarni oʻstirgani singari,
Egamiz Rabbiy barcha xalqlar koʻz oʻngida
Solihlik va madhiyalarni yetishtiradi.

62–BOB

Quddusning yangi nomi

62^1Quddus haqi, men sukut saqlamayman,
Sion haqi, men jim turmayman.
Uning zafari tong kabi nur sochmaguncha,
Uning najoti mashʼala kabi yonmaguncha,
Men aslo jim turmayman.

2Ey Quddus xalqi, xalqlar sizning gʻalabangizni,

Har bir shoh shuhratingizni koʻradi.

Ular sizni yangi nom bilan ataydi,

Bu nomni Egamizning Oʻzi sizlarga beradi+.

3Sizlar Egamizning qoʻlida goʻzallik tillaqoshi,

Xudoyingizning qoʻlida shohlik toji boʻlasiz+.

4Endi sizni “Tark etilgan” deb aytmaslar,

Sizning yurtingizni “Tashlandiq” deb atamaslar.

Endi sizga “Undan mamnunman” degan nom beriladi,

Yurtingizni esa “Oilali” deb aytishadi.

Zotan, Egangiz sizdan mamnun boʻladi,

Yurtingiz ham oilali boʻladi+.

5Yigit qiz bilan turmush qurganday,

Oʻgʻillaringiz yurtingizga bogʻlanib,

Unga egalik qiladi.

Kuyov kelin bilan qanday shod boʻlsa,

Xudoyingiz siz bilan shunday sevinadi+.

6Ey Quddus, devorlaringga soqchilar qoʻydim,

Ular kechayu kunduz ibodatni bas qilmaydi.

Ey Egamizga ibodat qiladiganlar!

Sizlar ham hech jim turmang.

7Quddusni barqaror qilgunga qadar,

Uni yer yuzining faxri qilmagunga qadar,

Egamizga hech tinchlik bermanglar.

8Egamiz oʻng qoʻlini koʻtarib,

Oʻz qudrati bilan ont ichdi:

“Hech qachon dushmanlaringizga

Doningizni yemish qilib bermayman.

Mehnatingiz singgan sharobni

Begonalar ichmaydi+.

9Ha, don yiqqanlarning oʻzi don yeydi–da,

Men, Egasiga hamdu sano aytadi.

Uzumni yigʻib–terganlar

Sharobni muqaddas hovlimda ichadi.”

10Ey Quddus aholisi, darvozalardan chiqing!
Qaytayotgan xalqqa yoʻlni tayyorlang!
Tuproq yigʻib yoʻl qiling,
Toshlarni terib tashlang,
Xalqlar uchun bayroq tiking!+

11Mana, Egamiz yerning toʻrt chetiga eʼlon qilmoqda:

“Goʻzal Quddusga[*] shunday deb ayting:
«Qara, najotkoring kelmoqda,
Ana, Uning Oʻzi taqdirlaydi,
Mukofotini Oʻzi bilan olib kelmoqda.»”+

12Ey Quddus, sening xalqingni “Muqaddas” deb aytadilar,

“Egamiz qutqargan xalq” deb aytadilar.

Seni “Egamiz izlab topgan, tark etilmagan shahar” deb ataydilar.

63–BOB

Xudoning qasosi va najoti

63^1Edomdan kelayotgan kim?

Qizil libos kiyib,

Bozrax shahridan[*] kelayotgan kim?

Koʻzni qamashtiruvchi kiyimlar kiyib,

Katta kuch bilan qadam bosgan kim?

Egamiz shunday dedi:

“Bu Men, Egangizman! Qutqarish kuchiga egaman.

Gʻalabani eʼlon qilishga kelmoqdaman.”+

2Ey Egam, nechun kiyimlaring qip–qizil?

Nima uchun chuqurda uzum ezgan odamga[*] oʻxshaysan?

Egamiz javob berdi:

3“Uzum siqish chuqurida Oʻzim ishladim,

Yonimda xalqlardan birontasi yoʻq edi.

Gʻazab bilan dushmanlarni ezdim,

Qahr bilan ularni oyoq osti qildim.

Ularning qoni kiyimlarimga sachradi,

Butun ust–boshimni iflos qildi+.

4Ha, Men qasos kunini tayinlab qoʻygan edim,

Xalqimni qutqaradigan kun yetib keldi+.

5Qaradim, yordam beradigan biror odam yoʻq edi,

Qoʻllab–quvvatlaydigan hech kimsa yoʻqligidan hayratda qoldim.

Shunda Oʻzimning qoʻlim yordamga keldi,
Oʻz gʻazabim Menga madad boʻldi+.
6Gʻazab bilan xalqlarni tepkiladim,
Jahl bilan ularni ezib tashladim.
Ularning qonini yerga toʻkdim.”+

Xudoning Isroil xalqiga qilgan yaxshiligi

7Egamizning sodiq sevgisi haqida aytaman,

Qilgan ishlari uchun Egamizga hamdlar aytaman.

Oʻzining mehr–shafqati, buyuk sevgisi bilan

Isroil xalqiga qilgan buyuk ezguliklari haqida aytaman.

8Egamiz shunday dedi:

“Ha, Isroil xalqi Mening xalqimdir,

Xiyonat qilmaydigan farzandlardir.”

Shunday qilib, Xudo ularning najotkori boʻldi.

9Ular qiynalganlarida, U ham azob chekdi,

Egamizning farishtasi ularni qutqardi.

Sevgisi, shafqati tufayli Uning Oʻzi ularni qutqardi.

Egamiz ularni koʻtarib, azaldan opichlab yurardi+.

10Ammo ular isyon qildilar,

Egamizning Muqaddas Ruhini ranjitdilar.

Shuning uchun Egamiz ularning dushmani boʻldi.

Egamizning Oʻzi ularga qarshi kurashdi+.

11Shunda xalq oʻtgan kunlarni,

Musoning davrini eslab, shunday dedi:

“Ota–bobolarimizni va ularning choʻponlarini dengizdan oʻtkazgan qani?

Oʻz Muqaddas Ruhini ularning orasiga yuborgan qani+?

12Ajoyib qudratli qoʻli bilan
Musoning oʻng qoʻlidan tutgan qani?
Oʻzining nomini sharaflay deb,

Ularning oldidagi suvni ikkiga boʻlgan qani?”+

13Egamiz ularni dengiz tubidan olib oʻtdi.

Tekis joyda yurgan otday

Ular hech qoqilmasdan oʻtdi.

14Vodiyga yoyilgan podaga oʻxshatib,

Egamizning Ruhi ularga orom berdi.

Oʻzining buyuk nomi ulugʻlansin deya,

Egamiz Oʻz xalqiga yoʻl koʻrsatdi.

Mehr–shafqat va madad uchun ibodat

15Ey Egamiz, osmondan qara,

Muqaddas, ulugʻvorlikka toʻla

Maskaningdan boq!

Qani endi gʻayrating, qudrating?

Sen mehribonligingni, shafqatingni

Bizdan darigʻ tutding+.

16Axir, Sen bizning otamizsan, ey Egamiz!

Ibrohim bizni bilmaydi,

Yoqb[*] bizni tanimaydi.

Sen bizning otamizsan!

Azaldan noming — “Qutqaruvchimiz.”+

17Ey Egamiz, nega bizni yoʻlingdan adashtirasan?

Nega bizga Sendan qoʻrqmaydigan tosh yurak bergansan?

Biz Sening qullaringmiz.
Bizning haqi–hurmatimiz,
Oʻzingning aziz xalqing haqi–hurmati
Bizga yuz burgin!
18Sening muqaddas maskaningga

Biz, aziz xalqing, faqat oz vaqt egalik qildik.

Endi esa dushmanlarimiz
U yerni oyoq osti qilib tashladi[*].
19Senga tegishli boʻlmagan xalqqa,
Sen ustidan hukmron boʻlmagan elga
Biz allaqachon oʻxshab qoldik+.

64–BOB

64^1Ey Egam, qaniydi samolarni yorib, pastga tushsang,

Togʻlar oldingda titrasa!+

2Alanga oʻtinni yondirib, suvni qaynatganday,

Sen ham pastga tushib, xalqlarni titrat.

Toki gʻanimlaring nomingni bilsin.

3Biz kutmagan ajoyib ishlar qilding!

Pastga tushding, oldingda togʻlar titradi!

4Axir, Senga umid bogʻlaganlarni deb,

Ajoyib ish qiladigan Xudo Sensan.

Senga oʻxshagan xudo haqida

Azaldan hech kim eshitmagan,

Hech bir quloqqa ham kirmagan.

Senga oʻxshagan xudoni hech bir koʻz koʻrmagan+.

5Quvonch bilan toʻgʻri yoʻldan yurganlarga,
Sening amrlaringni bajarganlarga
Sen peshvoz chiqasan.
Mana, Sen gʻazabdasan,
Biz esa gunoh qildik.
Biz azaldan gunohga botganmiz,
Endi najot topa olamizmi+?
6Hammamiz harom boʻlib qoldik,

Yaxshi ishlarimizning hammasi hayz lattalari kabidir.

Yaproqlar kabi soʻlib boryapmiz,

Ayblarimiz shamol kabi, bizni uchirib ketyapti+.

7Hech kim Senga sajda qilmaydi,
Hech kim, Egamga oʻzimni bogʻlay, demaydi.
Axir, Sen bizdan yuz oʻgirding,
Bizni oʻz gunohlarimiz izmiga topshirding!+
8Ammo endi Sen bizning otamizsan, ey Egamiz!
Biz loymiz, Sen esa kulolsan,
Hammamiz qoʻllaringning ijodimiz!+

9Ey Egamiz, bizga bunchalik gʻazabingni sochaverma,

Gunohlarimizni to abad yodda tutma.

Qara, axir, hammamiz Sening xalqingmiz!

10Muqaddas shaharlaring[*] sahroga aylandi,

Quddus vayrona boʻldi,

Sion choʻlu biyobon boʻlib qoldi.

11Bizning muqaddas Maʼbadimiz, faxrimiz,

Ota–bobolarimiz Senga madhlar kuylagan joy

Endi yonib bitdi.

Bizga qadrli boʻlganlarning hammasi

Vayronaga aylandi+.

12Ey Egam! Nahot shunda ham Oʻzingni tutib turaversang?!

Sukut saqlab, bizni qattiq jazolayversang?!

65–BOB

Xudo hukmining odilligi

65^1Egam aytar: “Meni soʻramaganlarga koʻrindim,

Meni izlamaganlar topdi.

Menga iltijo qilmagan bir xalqqa:

«Mana Men! Shu yerdaman!» deb aytdim.

2Itoatsiz xalqni

Kun boʻyi quchoq ochib kutdim.

Ana, ular oʻzlari xohlagan,

Toʻgʻri boʻlmagan yoʻllardan yuradi+.

3Ular yuzimga qarab turib,

Jahlimni chiqaradi.

Sajdagoh bogʻlarda[*] toʻxtovsiz qurbonliklar keltiradi,

Gʻisht qurbongohlarda[*] tutatqilar tutatadi+.

4Ular qabrlar orasida oʻtirib,

Yashirin joylarda arvohlarga maslahat soladi[*].

Ular choʻchqa goʻshtini yeydi,

Qozonlarida harom goʻsht qaynatadi+.

5Ular boshqalarga shunday deydi:

«Nariroq tur, menga tegma,

Yana muqaddasligim yuqib qolmasin.»

Bularning hammasi kun boʻyi yonib turgan olov kabidir.

Ularning tutuni burnimni achitadi.

6Mana, hammasi koʻz oʻngimda yozib qoʻyilgan.

Men jim turmayman, ularni jazolayman.

Qilmishlariga yarasha ularga toʻliq qaytaraman+.

7Ularni oʻzlarining gunohlari uchun
Hamda otalarining gunohlari uchun jazolayman,
— demoqda Egamiz. —
Axir, ular togʻlarda tutatqilar tutatdilar,
Tepaliklarda Meni haqorat qildilar.
Shu bois qilmishlariga yarasha
Ularga jazosini beraman.”

8Egamiz shunday aytmoqda:

“Agar bir bosh uzumda hali sharbati bor boʻlsa,

Odamlar: «Uni tashlab yubormang,

Hali foydasi tegadi», deb aytadi.

Men ham Oʻz qullarim haqi shunday qilaman,

Oʻz xalqimning hammasini yoʻq qilmayman+.

9Togʻlarimni mulk qilib olsin deb,

Isroil[*] va Yahudo xalqiga avlod beraman.

Tanlagan xalqim togʻlarimga egalik qiladi,

Mening qullarim u yerda yashaydi.

10Sharon tekisligi qoʻylar suruvlari uchun yaylov boʻladi,

Oxor soyligi[*] mol–qoʻylar uchun oʻtloq boʻladi.

Ha, bu yerlar Menga intilganlarniki boʻladi+.

11Ammo baʼzilaringiz Men, Egangizni tark etdingiz,

Muqaddas togʻimni[*] unutdingiz!

«Omad» buti uchun dasturxon yozdingiz,

«Qismat» buti uchun qadahlarga sharob quydingiz!

12Shundaylarni Men qilichning damiga roʻpara qilaman.

Hammangiz tiz choʻkasiz, boʻgʻizlanasiz.
Axir, Men chaqirganimda javob bermadingiz,
Gapirganimda quloq solmadingiz.
Mening oldimda qabihliklar qildingiz,
Men xohlamagan narsalarni tanladingiz.”+

13Shu bois Egamiz Rabbiy aytmoqda:

“Mening qullarim yeydi, sizlar esa och qolasiz,

Qullarim ichadi, sizlar tashnalikdan azob chekasiz,

Qullarim shod–xurram boʻladi,

Sizlar esa sharmandayu sharmisor boʻlasiz+.

14Qullarimning qalbi shodlikka toʻladi,

Ular qoʻshiqlar kuylaydi.

Sizlar esa yuragingizdagi qaygʻudan dod–voy qilasiz,

Ezilgan ruhingiz tufayli uvullab yigʻlaysiz+.

15Men, Egangiz Rabbiy, sizlarni oʻldiraman,

Sizning nomingiz tanlangan xalqim orasida

Laʼnat sifatida ishlatiladi.

Oʻz qullarimga esa boshqa nom beraman+.

16Kim oʻziga bu yurtda baraka tilasa,

Men, sodiq Xudoning nomi bilan duo qiladi.

Yurtda kim ont ichadigan boʻlsa,

Mening nomim bilan ont ichadi.

Oldingi qaygʻular unutiladi,

Qaygʻu koʻz oldimdan yoʻqotiladi+.

Yangi ulugʻvor ijod

17Mana, qarang! Yangi osmon, yangi yer yaratyapman.

Ilgari boʻlganlar endi eslanmaydi,

Ular hech qachon yodga olinmaydi+.

18Yaratayotgan ishlarim tufayli

To abad shodlaning, xursand boʻling.

Men Quddusni shodlik qilib,

Xalqini quvonch qilib yaratyapman.

19Men Quddus tufayli sevinaman,

Xalqim Menga quvonch keltiradi.

Endi Quddusda hech qachon

Yigʻi, faryod tovushi eshitilmaydi+.

20U yerda endi goʻdaklar oʻlmaydi,

Biror qariya yoshini yashamay oʻtmaydi.

Birontasi yuz yoshga kirib olamdan oʻtsa,

U haqda: «Evoh, yosh ketdi», deb aytadilar.

Yuzga yetmay oʻlganni laʼnati deb biladilar[*].

21Xalqim uylar qurib, oʻzlari oʻsha yerda yashaydi,

Tokzorlar oʻtqazib, hosilini oʻzlari yeydi+.

22Endi ular qurgan uylarda boshqalar yashamaydi,

Ekkan daraxtlarining hosili boshqalarga nasib boʻlmaydi.

Xalqimning umri chinor umriday uzoq boʻladi,

Tanlagan xalqim oʻz qoʻllarining mahsulidan uzoq vaqt bahramand boʻladi+.

23Ularning mehnati behuda ketmaydi,

Nasllari baxtsizlikka mubtalo boʻlmaydi.

Ular Men, Egasidan baraka topgan xalqdir,

Ularning avlodiga ham Men baraka beraman+.

24Menga yolvormaslaridan ham oldin

Xalqimga javob beraman.

Gapirayotgan paytining oʻzidayoq

Ularga quloq tutaman+.

25Boʻri bilan qoʻzichoq birga oʻtlab yuradi,

Sher ham hoʻkiz kabi somon yeydi,

Ilon esa tuproq yalaydi.

Muqaddas togʻimning biron yerida

Hech bir yovuzligu yomonlik qilinmaydi.”

Egamizning kalomi shudir+.

66–BOB

Xudo xalqlarni hukm qiladi

66^1Egamiz shunday aytmoqda:

“Osmon Mening taxtimdir,

Yer oyogʻim tagidagi kursidir.

Menga qanday uy qurib bera olasiz?!

Qaysi joy Menga maskan boʻla oladi?!+

2Axir, hammasini Oʻz qoʻllarim bilan yaratganman,

Ha, butun borliq Men tufayli mavjuddir,

— demoqda Egamiz. —

Kamtar, moʻmin boʻlgan odamga,
Kalomim oldida titraydiganga
Men eʼtibor bilan qarayman+.
3Ammo buqani qurbonlik qiladigan inson
Odam oʻldirgan qotil kabidir.
Qoʻzini qurbonlik qiladigan odam
Itning boʻynini sindirgan odam kabidir.
Don nazri qiladigan odam
Choʻchqa qonini nazr qiladigan odam kabidir.
Tutatqi tutatgan odam
Butga topinadigan odam kabidir[*].
Oʻshalar oʻz yoʻllarini tanladilar,

Qilgan jirkanch ishlaridan jonlari lazzat olar+.

4Men ham ularga qattiq jazo tanlayman.

Ular nimadan qoʻrqsa, oʻshani boshlariga solaman.

Axir, chaqirganimda, hech kim javob bermadi,
Gapirganimda, hech kim quloq solmadi.
Ular Mening oldimda qabihlik qildilar,
Menga nomaʼqul boʻlgan yoʻlni tanladilar.”+

5Ey Egamizning kalomini eshitib, titraydiganlar,

Uning soʻzlariga quloq tutinglar:

“Qardoshlaringiz sizdan nafratlanadi,

Mening nomimni deb ular sizni haydagan.

Sizlarni mazax qilib, shunday degan edi:

«Qani, Egangiz ulugʻvorligini koʻrsatib,

Sizlarni qutqarsin.

Xursand boʻlganingizni koʻraylik–chi!»

Endi oʻshalar sharmanda boʻladi.”

6Shahardan kuchli shovqin–suron kelmoqda!

Maʼbaddan bir ovoz eshitilmoqda!

Bu Egamizning ovozidir!

U Oʻzining dushmanlariga

Qilmishlariga yarasha qaytaradi.

7Mana, Quddus toʻlgʻoq tutmasdan oldin tugʻdi,

Toʻlgʻoq tutmay turib, bir oʻgʻil tugʻdi+.

8Kim bunday voqeani eshitgan?!

Kim bunday hodisani koʻrgan?!

Xoʻsh, yurt bir kunda paydo boʻladimi?!

Bir onda butun bir xalq dunyoga keladimi?!

Qarang, toʻlgʻogʻi tutar–tutmas

Qiz Quddus[*] oʻgʻillar tugʻdi.

9“Tugʻadigan paytgacha olib kelaman–u,

Tugʻishga kuch bermaymanmi?!

— demoqda Egamiz. —

Tugʻishga kuch beraman–u,

Bachadonni yopib qoʻyamanmi?!”

— deb aytmoqda Xudoyingiz.

10Ey Quddusni sevadiganlar,

Quddus bilan birga sevining,

Hammangiz u bilan birga shodlaning.

Ey Quddus uchun aza tutganlar,

U bilan birga xursand boʻling!

11Siz uning koʻkragidan emganday boʻlib,

Toʻyib, tasalli topasiz.

Qonib–qonib ichib,

Uning moʻl–koʻl barakasidan zavq olasiz.

12Ha, Egamiz shunday aytmoqda:

“Men Quddusga tinchlikni daryo kabi,

Elatlarning boyligini toshqin soy kabi oqizib keltiraman.

Quddus sizlarni emizikli boladay qoʻllarida koʻtarib yuradi,

Sizlarni tizzalariga oʻtirgʻizib, parvarish qiladi+.

13Bolasini ovutgan bir ona kabi,
Men ham sizlarni ovutaman.
Sizlar Quddusda tasalli topasiz.”+

14Bularni koʻrib, qalbingiz shodlikka toʻladi,

Tanangiz yangi maysa kabi, hayot bilan toʻliq boʻladi.

Egamiz Oʻz qullariga qudratini,

Dushmanlariga esa gʻazabini koʻrsatadi.

15Mana, qarang! Egamiz olov bilan kelmoqda,

Uning jang aravalari quyunday kelmoqda.

U ayovsiz qasos oladi,

Gʻazabi olov kabi yonadi+.

16Ha, Egamiz olovu qilich bilan

Jamiki jonzotlarga qarshi kurashadi.

Uning qoʻlidan koʻplari halok boʻladi+.

17Egamiz shunday aytmoqda: “Oʻzlarini poklab, butlarga bagʻishlaganlar, sajdagoh bogʻlarga[*] borib, yoʻlboshchilariga ergashganlar yoʻq boʻladi. Choʻchqa va boshqa harom, makruh hayvonlarning goʻshtini yeydiganlar, ularning hammasi birgalikda halok boʻladi+. 18Ularning ishlaridan, oʻylaridan nafratlanaman[*]. Hamma xalqlarni, elatlarni yigʻish vaqti keldi[*]. Ular kelib, Mening ulugʻvorligimni koʻradilar+. 19Men ularning orasida alomat koʻrsataman. Omon qolganlarini quyidagi xalqlar orasiga yuboraman: Tarshish[*], Liviya[*] xalqlariga, kamonkashlari bilan mashhur boʻlgan Lidiya[*] xalqiga, Tuval[*] va Yunon[*] xalqlariga, dengiz ortidagi Men haqimda eshitmagan, Mening ulugʻvorligimni koʻrmagan xalqlarga. Ular Mening buyukligimni oʻzga xalqlarga bildiradilar.”

20Egamiz shunday deydi: “Oʻshanda ular barcha xalqlar orasidan qolgan hamma birodarlaringizni olib kelishadi. Ularni nazr sifatida muqaddas togʻim[*] — Quddusga keltirishadi. Xuddi Isroil xalqi pok don nazrini Maʼbadga olib kelganday, ular birodarlaringizni Quddusga otlarda, jang aravalarida, ot qoʻshilgan aravalarda, xachirlarda va tuyalarda olib kelishadi.”+
21Egamiz shunday deydi: “Ularning orasidan baʼzilarini ruhoniy, baʼzilarini esa levi qilib tayinlayman.”+

22Egamiz shunday aytmoqda: “Men yaratadigan yangi yer va yangi osmon koʻz oldimda qancha turadigan boʻlsa, avlodlaringiz ham, nomingiz ham shuncha turadi+. 23Har yangi oy shodiyonasida, har Shabbat kunida jamiki insonlar huzurimga kelib, Menga sajda qiladilar, — demoqda Egamiz. 24— Ular tashqariga chiqqanlarida Menga qarshi chiqqanlarning jasadlarini koʻradilar. Oʻsha jasadlarni yeydigan qurtlar oʻlmaydi, ularni yondiradigan olov hech qachon oʻchmaydi. Hammasi barcha inson zotiga jirkanch boʻladi.”+

* 1:1 Yahudo — Yahudo qabilasi Isroilning janubiy qismidagi eng katta qabila edi. Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi (3 Shohlar 11:26-12:24 ga qarang). Yahudo va Benyamin qabilalari janubiy shohlik deb ataladigan boʻldi. Janubiy shohlikning poytaxti Quddus boʻlib qolaverdi, ularning oʻz hukmdorlari bor edi. Eski Ahdning baʼzi parchalarida Yahudo soʻzi janubdagi ikkala qabilaga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YAHUDO soʻziga qarang.

* 1:1 Yahudoda…hukmronlik qilardi — Uzziyo miloddan oldingi 781-740 yillarda, Yoʻtom miloddan oldingi 742-735 yillarda, Oxoz miloddan oldingi 735-715 yillarda va Hizqiyo miloddan oldingi 716-687 yillarda hukmronlik qilgan.

* 1:2 bolalar — Isroil xalqi nazarda tutilgan.

* 1:6 …moy surtilmagan — zaytun moyi nazarda tutilgan. Qadimgi paytlarda zaytun moyi malham sifatida ishlatilardi. U ogʻriq qoldirib, terini qurib ketishdan saqlar edi.

* 1:7 …vayron qilar — bu yerda qoʻllangan ibroniycha soʻz Eski Ahdning boshqa joylarida Sadoʻm va Gʻamoʻraning halokatiga nisbatan ishlatilgan (shu bobning 9–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

* 1:8 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 27–oyatida ham bor). Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

* 1:9 Sadoʻm shahri…Gʻamoʻra shahri — aholisining oʻta buzuqligi oqibatida Egamiz vayron qilgan ikkita shahar (Ibtido 18:16-19:28 ga qarang).

* 1:17 …Yoʻlga soling zolimni… — yoki …Ezilganlarni qutqaring….

* 1:22 toshqol — metall eritilganda qoladigan qotishma. U chiqindi hisoblanadi va tashlab yuboriladi.

* 1:29 …Oʻzingiz xush koʻrgan emanlar…Oʻzingiz tanlagan sajdagoh bogʻlar… — katta daraxtlar ostida va maxsus barpo qilingan bogʻlarda koʻpincha mahalliy xudolarga qurbonliklar keltirilardi.

* 2:3 Egamizning togʻi — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 4:5 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 2:6 Ey Yoqub xonadoni! Xalqingizning yoʻllarini siz tark etdingiz! — yoki Ey Egamiz! Yoqub naslini — xalqingni Sen tark etding!

* 2:6 bashoratgoʻylar — ibroniycha matndagi gap sharqdan kelgan odamlar yoki sharqdan keltirilgan ishonch–eʼtiqodlarga ishora qilishi mumkin. Bashoratgoʻylar soʻzi kontekstning mazmuni boʻyicha mazkur tarjimaga kiritilgan.

* 2:6 Filistlar yurti — Isroil yurtidan gʻarbda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan.

* 2:13 Bashan — Jalila koʻlining shimoli–sharqidagi hudud.

* 2:16 Tarshish — hozirgi Ispaniyaning hududida joylashgan bu bandargoh shahar oʻzining katta va haybatli kemalari bilan mashhur edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BANDARGOH soʻziga qarang.

* 3:9 Sadoʻm — 1:9 izohiga qarang.

* 3:14 Mening uzumzorim — Isroil xalqiga ishora (5:1-7 ga qarang).

* 3:16 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 17–oyatida ham bor). 1:8 izohiga qarang.

* 4:5 …kunduzi bulutni, Tunlari tutunni, yorugʻ alangani… — Xudo Isroil xalqining ajdodlarini qirq yil davomida sahroda boshlab borgan. Bu oyatda ishlatilgan tasvir Isroil xalqiga oʻsha voqealarni eslatadi (Chiqish 13:20-22, 40:36-38 ga qarang).

* 4:5 Sion togʻi — Quddusdagi Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb atalgan. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

* 5:2 Uzum siqish chuquri — qadimgi paytlarda odamlar uzumni qoyatoshga oʻyilgan chuqurga yoki tuproqdan qazilgan, tubiga va atrofiga zich qilib tosh terilgan chuqurga solib, sharbatini siqib olish uchun oyoqlari bilan ezardilar. Sharbat oʻsha chuqurdan yana boshqa bir chuqurga oqib tushardi.

* 5:10 Yigirma tanob — ibroniycha matnda Oʻnta boʻyinturuq, yaʼni oʻn juft hoʻkiz bir kunda shudgor qiladigan dala (taxminan 4 gektar).

* 5:10 ikki koʻza — ibroniycha matnda bir bat, taxminan 22 litrga toʻgʻri keladi.

* 5:10 Oʻn savat — ibroniycha matnda Bir hoʻmr, taxminan 220 litrga toʻgʻri keladi.

* 5:10 bir savat — ibroniycha matnda bir efa, taxminan 22 litrga toʻgʻri keladi.

* 5:14 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. Qadimda Isroil xalqi Sheoʻlni yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy deb tushunardi.

* 5:17 …Sarson boʻlib yurgan boʻrdoqilar Yeb toʻyadi vayronalarda — yoki …Begonalar boylarning vayronalari orasida yeb toʻyadilar.

* 5:26 Uzoqdagi xalqlar — Ossuriya va Bobil xalqlari nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Ossuriya lashkari miloddan oldingi 722 yilda Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni bosib oldi. Miloddan oldingi 701 yilda esa Ossuriyaliklar Yahudoga, yaʼni janubiy shohlikka hujum qilishdi, ammo uni bosib ololmay, ortga chekinishdi. Yahudoni miloddan oldingi 605 yilda Bobil lashkari bosib oldi.

* 6:1 Shoh Uzziyo vafot etgan yili — Uzziyo Yahudoda, yaʼni janubiy shohlikda hukmronlik qilgan boʻlib, taxminan miloddan oldingi 740 yili vafot etgan.

* 6:2 seraflar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi olovli zotlar. Ehtimol, bu ilohiy zotlarning koʻrinishi olov singari boʻlgan.

* 7:1 Oxoz — miloddan oldingi 736-716 yillarda Yahudoda, yaʼni janubiy shohlikda hukmronlik qilgan.

* 7:2 Dovud xonadoni — shoh Oxoz va uning saroy aʼyonlari. Shoh Dovud Yahudo shohlarining bobokaloni edi.

* 7:2 Efrayim — Efrayim qabilasi Isroilning shimoliy qismidagi eng katta va nufuzli qabila boʻlgani bois, Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida Efrayim degan nom Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka nisbatan ishlatilgan. Bu shohlikning poytaxti Samariya edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi EFRAYIM soʻziga qarang.

* 7:3 Sheryosub — ibroniychadagi maʼnosi omon qolganlar qaytadi.

* 7:6 Toʻval oʻgʻli — Toʻvalning oʻzi haqida ham, oʻgʻli haqida ham hech qanday maʼlumot yoʻq. Ismiga qaraganda Toʻval Oramlik boʻlishi mumkin.

* 7:11 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 5:14 izohiga qarang.

* 7:14 qiz — bu oʻrinda ishlatilgan ibroniycha soʻz bokira qizga ishora qilishi mumkin (misol uchun, Ibtido 24:34 ga qarang), ammo odatda umuman yosh ayolga nisbatan ishlatilgan. Bu oʻrinda Ishayo ishora qilayotgan alomat maʼlum bir yosh ayol homilador boʻlib, oʻgʻil koʻrishi haqidagi bashoratdir. Bu bashoratga koʻra, oʻsha oʻgʻil aniq bir yoshga yetguncha 15-16–oyatlarda bayon etilgan voqealar sodir boʻladi. Baʼzan bashoratlar ikki qirralidir. Bu bashorat nafaqat oʻsha zamonda boʻladigan voqealarga, balki uzoq kelajakda boʻladigan voqeaga ham taalluqli. Bashoratning yana bir maʼnosi shuki, uzoq kelajakda bokira qiz homilador boʻlib, shoh Dovudning avlodi boʻladigan oʻgʻil koʻradi. Mana shu oʻgʻil Masih, yaʼni Najotkor boʻladi (toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MASIH soʻziga qarang).

* 7:14 Immanuil — ibroniychadagi maʼnosi Xudo biz bilandir.

* 7:15 qatiq va asal — kunda isteʼmol qilinadigan, oddiy taomlar edi. Shu bobning 20-25–oyatlariga koʻra, bu gap xalq kelajakda qiyinchilikda, qashshoqlikda yashashga mahkum boʻlishini bildiradi.

* 7:17 …Efrayim Yahudodan ajralib chiqqandan beri… — shoh Sulaymon miloddan oldingi 931 yilda vafot etgandan keyin, Isroil shohligi ikkiga boʻlindi. Shimoldagi shohlik — Isroil yoki Efrayim, janubdagisi esa Yahudo deb ataladigan boʻldi (3 Shohlar 11:41-12:19 ga qarang).

* 7:20 …soqolingizni butunlay qirib tashlaydi, boshu oyogʻingizda birorta tuk qolmaydi — bu koʻchma maʼnodagi gap boʻlib, Isroil xalqi magʻlubiyatga uchrashini va sharmandalikka duchor boʻlishini bildiradi.

* 7:23 Ming kumush tanga — ibroniycha matnda Ming shaqal kumush, taxminan 11 kiloga toʻgʻri keladi.

* 8:1 Moxirshalolxoshboz — ibroniychadagi maʼnosi toʻsatdan hujum qilingan, tez tortib olingan (shu bobning 3–oyatida ham bor).

* 8:6 tinch oqadigan Shiloʻvax suvlari — Gixoʻn bulogʻidan Quddusga oqib keladigan ariq nazarda tutilgan. Bu suvlar Xudoning tinchligi va barakasi ramzidir. Ossuriyaning toshqin suvlari esa, bunga zid holda, Xudoning hukmi belgisidir (shu bobning 7-8–oyatlariga qarang).

* 8:8 Xudo biz bilandir — ibroniycha matnda Immanuil (7:14 ga qarang). Shu bobning 10–oyatida ham bor.

* 8:17-18 Isroilda biz belgi va alomatmiz — Ishayo bilan uning ikki oʻgʻli — Sheryosub va Moxirshalolxoshboz ismlarining maʼnosiga ishora (7:3 ga va shu bobning 1, 3–oyatiga qarang). Ibroniychada Ishayo ismining maʼnosi — Xudo qutqaradi, Sheryosub ismining maʼnosi — omon qolganlar qaytadi va Moxirshalolxoshboz ismining maʼnosi — toʻsatdan hujum qilingan, tez tortib olingan.

* 8:20 Sizlar ularga emas, Xudoning yoʻl–yoʻriqlari va taʼlimotiga maslahat soling — Qonunlar 18:9-14 ga qarang.

* 9:1 Zabulun va Naftali yurti — Zabulun va Naftali qabilalari Isroil xalqining oʻn ikki qabilalariga kirar edi. Ularga mulk qilib berilgan yerlar Isroilning shimolida, Jalila koʻlining gʻarb tomonida joylashgan.

* 9:1 Iordanning narigi tomonidagi oʻlka — Iordan daryosining sharq tomonidagi Gilad oʻlkasi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

* 9:1 gʻayriyahudiylar Jalilasi — Jalila hududi Isroil, yaʼni shimoliy shohlikning bir qismi edi. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriyaliklar Isroilni bosib oldilar. Ular Isroil xalqining koʻpini asir qilib olib ketdilar (4 Shohlar 17:1-6 ga qarang). Ossuriya shohi boshqa xalqlarni — gʻayriyahudiylarni Isroil yurtiga majburlab koʻchirdi (4 Shohlar 17:24 ga qarang).

* 9:4 …Midiyon xalqi kabi, Magʻlub qilgansan — Xudo Gidoʻnga Midiyon xalqi ustidan buyuk gʻalaba bergan payt nazarda tutilgan (Hakamlar 7:1-25 ga qarang).

* 9:6 Ajoyib Maslahatchi — yoki Ajoyib, Maslahatchi. Yana 11:2 ga qarang.

* 9:9 Efrayim — 7:2 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 9:10 shikamora–anjir daraxtlari — anjirning qadimgi Yaqin Sharqda keng tarqalgan bir turi. Kattaligi yongʻoq daraxtiday, barglari esa tut barglariga oʻxshash boʻlib, yil davomida bir necha bor hosil beradigan sersoya daraxt.

* 9:10 Gʻishtin…Yoʻnilgan toshlar…Shikamora–anjir daraxtlari…sadr daraxtlari… — gʻisht va anjir daraxtlari oddiy qurilish ashyolari, yoʻnilgan toshlar va sadr daraxtlari esa qimmat qurilish ashyolari edi.

* 9:14 …boshini va quyrugʻini, Xurmosini va qamishini… — xalqning yoʻlboshchilari va nasihatgoʻylariga ishora.

* 9:21 Manashe qabilasi…Efrayim qabilasi…Yahudo… — Manashe va Efrayim Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni tashkil qilgan oʻnta qabiladan ikkitasi, Yahudo esa janubiy shohlikni tashkil qilgan ikkita qabiladan asosiysi edi (1:1 ning birinchi izohiga va 7:2 ning ikkinchi izohiga qarang).

* 10:5 Ossuriya — miloddan oldingi 701 yilda Isroilni bosib olgan Ossuriya shohi Sanxariv nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

* 10:9 Xalno…Karxamish…Xomat…Arpad… — bu shaharlar hozirgi Suriyaning shimolida joylashgan edi.

* 10:9 …Samariya Damashq… — Samariya Isroilning, yaʼni shimoliy shohlikning poytaxti, Damashq Oram yurtining poytaxti edi.

* 10:20 oʻz zulmkorlari — Ossuriya xalqi nazarda tutilgan.

* 10:21 …omon qolganlari Qaytadi… — ibroniycha matnda …sheryosub…. 7:3, 8:17-18 ga va oʻsha oyatlarning birinchi va ikkinchi izohlariga qarang.

* 10:24-25 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:8 izohiga qarang.

* 10:26 …Midiyonlarni Oriv qoyasida shunday qirgan edim — Hakamlar 7:22-25 ga qarang.

* 10:26 …Misr lashkarini dengizda gʻarq qildim — Chiqish 14:26-28 ga qarang.

* 10:27 …boʻyinturuq yoʻq qilinadi, chunki sizlar kuchga toʻldingiz — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …semizlik tufayli boʻyinturuq yoʻq qilinadi. Bu oʻrinda semizlik soʻzi ijobiy maʼnoda boʻlib, Xudo Oʻz xalqiga baraka berishiga, ularni yana kuchli qilishiga ishora qilayotgan boʻlishi mumkin. Hoʻkiz semirganda shunchalik katta boʻlib ketadiki, boʻyinturuq uning boʻynidan sinib tushadi. Boʻyinturuq yoʻq qilinadi, degan jumlada shu hodisa nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

* 10:28 Oyaz shahri — Ay shahrining yana bir nomi boʻlishi mumkin. Shu bobning 28-32–oyatlarida aytib oʻtilgan joylar Quddus yaqinida edi. Shimoldan kelgan bosqinchilar Quddusga hujum qilish uchun shu yerlarni bosib oʻtardilar.

* 11:1 Essay — shoh Dovudning otasi.

* 11:9 Muqaddas togʻim — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 4:5 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 11:10 …Essayning tomiridan chiqqan… — yaʼni shoh Dovudning naslidan boʻlgan (shu bobning 1–oyati izohiga qarang).

* 11:11 Misrning shimoliy va janubiy hududlaridan… — ibroniycha matnda Misrdan, Patroʻsdan…. Misrning janubiy hududi qadimda Patroʻs nomi bilan atalar edi.

* 11:11 Habashiston — ibroniycha matnda Kush. Bu joy Misrdan janubda boʻlib, hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining bir qismini oʻz ichiga olgan edi.

* 11:11 Elam — bu yurt Bobil yurtidan janubi–sharqda, hozirgi Eron hududida joylashgan edi.

* 11:11 Bobil — ibroniycha matnda Shinar, Mesopotamiyadagi, yaʼni Dajla va Furot daryolari orasida joylashgan yerlardagi bir hududning qadimgi nomi. Bobil shohligi dastlab shu yerda barpo boʻlib, keyinchalik koʻp yerlarni egallagan buyuk shohlik boʻlgan.

* 11:11 Xomat — bu shahar hozirgi Suriyada joylashgan edi.

* 11:13 Efrayim — 7:2 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 11:14 Edom, Moʻab — Edom Oʻlik dengizning janubida, Moʻab Oʻlik dengizning sharqida joylashgan yurtlar edi.

* 11:14 Ommon xalqi — Iordan daryosining sharq tomonidagi hududlarda yashagan xalq.

* 11:15 Qizil dengizning qoʻltigʻi — ibroniycha matnda Misr dengizining tili, hozirgi Suets qoʻltigʻi nazarda tutilgan.

* 11:15 Garmsel — issiq shamol.

* 12:2 Egamning Oʻzi — ibroniycha matnda Yah Yahveh. Ibroniychada Yahveh Xudoning ismidir, Yah — Yahvehning qisqa shakli.

* 12:2 …kuch–qudratimdir — yoki …qudratim, shukrona qoʻshigʻimdir.

* 12:6 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:8 izohiga qarang.

* 13:6 Egamizning kuni — Eski Ahddagi paygʻambarlar bitiklarida bir necha marta uchraydigan ibora. Koʻpincha bu ibora Xudo beradigan jazoga ishora qiladi. Bu ibora yana qiyomat kunidagi Xudoning hukmiga nisbatan ham ishlatiladi. Oʻsha kuni Xudo Oʻz dushmanlari ustidan gʻalaba qozonadi va ularni jazolaydi, Oʻziga sodiq qolganlarga esa orom bagʻishlaydi, ularga tinchlik va qut–barakalar ato qiladi.

* 13:17 Midiyaliklar — Midiya hozirgi Eronning shimoli–gʻarbida joylashgan qudratli shohlik edi. Keyinchalik Midiya Fors shohligining eng muhim viloyatlaridan biri boʻlib qoldi.

* 13:19 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

* 13:19 Sadoʻm, Gʻamoʻra — 1:9 izohiga qarang.

* 14:4 Zoʻravon — Qumron qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan.

* 14:9 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl (shu bobning 11, 15–oyatlarida ham bor). 5:14 izohiga qarang.

* 14:21 Otasi — qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Ota–bobolari.

* 14:28 Shoh Oxoz vafot etgan yili — Oxoz Yahudoda, yaʼni janubiy shohlikda hukmronlik qilib, taxminan miloddan oldingi 715 yili vafot etgan.

* 14:29 Bizni urgan tayoq — shoh Oxoz yoki Ossuriya shohlaridan biri nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

* 14:31 Ey Filistlar…ey shahar! — Filist xalqi quyidagi beshta shahar–davlatni barpo qilgan edi: Gʻazo, Ashdod, Ashqalon, Exron va Gat. Bu shaharlar Filistiyada, Oʻrta yer dengizi yaqinida joylashgan edi.

* 14:31 Shimoldan — shimol tomondan hujum qiladigan Ossuriya va Bobil xalqlariga ishora.

* 14:32 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:8 izohiga qarang.

* 15:1 Moʻab — 11:14 ning birinchi izohiga qarang.

* 15:1 Xir shahri — Xir–Xarasotning yana bir nomi. Bu shahar Moʻab yurtining poytaxti edi.

* 15:2-3 …sochlari qirilgan…soqoli olingan…3…qanorga oʻrangan — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Sochni qirish, soqolni olish va qanorga oʻranib olish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi.

* 15:9 Dibondagi suvlar — Arnon daryosi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

* 15:9 …Dibon…Dibon… — Qumron qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan va qadimiy lotincha tarjimadan. Ibroniycha matnda …Dimon…Dimon….

* 16:1 Sela shahri — Oʻlik dengizdan qariyb 40 kilometr janubda, Edom yurtida joylashgan.

* 16:2 Arnon soyligi — Moʻab yurtining shimoliy chegarasi. Arnondagi soy gʻarb tomonga oqib, Oʻlik dengizga quyiladi.

* 16:7 Xir–Xarasot — 15:1 da aytib oʻtilgan Xir shahrining yana bir nomi (shu bobning 11–oyatida ham bor).

* 16:10 Uzum siqish chuqurlari — 5:2 izohiga qarang.

* 16:11 Xir–Xarasot — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Xir–Xares.

* 16:12 …Sajdagohiga kelib, iltijolar qilsa… — Moʻab xalqi oʻz xudosi Xamoʻshga iltijo qilardi (Sahroda 21:29 ga qarang).

* 17:1 Damashq — Oram yurtining poytaxti.

* 17:3 Efrayim yurti — 7:2 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 17:5 Rafa vodiysi — Quddusdan bir necha kilometr janubi–gʻarbda joylashgan.

* 17:8 Ashera — Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan. Uning erkak jufti Baal edi. Asheraning tasvirlari baland ustun shaklida boʻlib, yogʻochdan yasalgan edi.

* 18:1 Habashiston — ibroniycha matnda Kush (11:11 ning ikkinchi izohiga qarang).

* 18:1 Qanotlar guvullashiga toʻlgan yurt — oʻsha joyda koʻp uchragan qanotli hasharotlar yoki keyingi oyatda aytib oʻtilgan kemalarning yelkanlari nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

* 19:9 Zigʻir tolasiga ishlov beradiganlar…Oq mato toʻqiydiganlar… — zigʻir va paxta Nil daryosi boʻylarida ekilar edi. Mana shu mahsulotlardan ishlab chiqariladigan matolar Misr iqtisodining asosiy qismini tashkil qilar edi.

* 19:11 Zoʻvan — Nil deltasida joylashgan Misrning bir muhim shahri.

* 19:13 Nuf — Memfis nomi bilan ham maʼlum. Memfis shahri Misr shimoliy hududining markazi boʻlib, Misr tarixida birmuncha vaqt poytaxt ham boʻlgan edi.

* 19:15 Na boshi, na quyrugʻi, na xurmosi, na qamishi — 9:14 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 19:18 ibroniy tili — ibroniycha matnda Kanʼon tili. Bu oʻrinda qadimgi ibroniycha nazarda tutilgan.

* 19:18 “Quyosh shahri” — Qumron qoʻlyozmalaridan, baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan va qadimiy lotincha tarjimadan. Ibroniycha matnda “Vayrona shahar”. “Quyosh shahri” nomi ostida Geliopol shahri nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Bu shahar hozirgi Qohiradan qariyb 11 kilometr shimoli–sharqda, Nil daryosi boʻyida joylashgan.

* 20:1 Ossuriya shohi Sargon…Ashdodni qoʻlga oldi — Sargon II Filistlarning bu shahrini miloddan oldingi 711 yilda bosib olgan.

* 20:2 qanor — dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanorga oʻranib olish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan. Paygʻambarlarning odatdagi kiyimi ana shu matodan tikilgan boʻlishi ham mumkin (4 Shohlar 1:8, Zakariyo 13:4 ga qarang).

* 20:3 Habashiston — ibroniycha matnda Kush (11:11 ning ikkinchi izohiga qarang). Shu bobning 4, 5–oyatlarida ham bor.

* 20:6 qirgʻoqdagi yurtning aholisi — Filist xalqi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

* 21:1 Dengiz boʻyidagi sahro — Bobil yurti nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (shu bobning 9–oyatiga qarang). Bobil yurtining Fors qoʻltigʻidagi janubiy qismi baʼzan “dengiz boʻyidagi yer” deb atalgan. Xudo Bobil yurtiga dahshatli jazo berishi muqarrar edi. Shu bois paygʻambar bu yurtni sahro deb atagan boʻlishi mumkin.

* 21:2 …Elam…Midiya… — 11:11 ning uchinchi izohiga va 13:17 ning izohiga qarang. Mana shu ikki shohlik Fors lashkari bilan birlashib, Bobilga hujum qildilar va uni magʻlub etdilar (shu bobning 9–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

* 21:8 …qorovul sherday oʻkirib qoldi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …sher oʻkirib qoldi. Qumron qoʻlyozmalarida, qadimiy suryoniycha tarjimada …qorovul oʻkirib qoldi.

* 21:9 …Bobil quladi… — Bobil shahrini miloddan oldingi 539 yilda shoh Kurush boshchiligida Midiya va Fors lashkarlari bosib olgani nazarda tutilgan. Shoh Kurush yana Kir ismi bilan tanilgan.

* 21:10 yanchilgan — donni boshoqdan ajratish jarayoni yanchish deyiladi. Qadimgi Yaqin Sharqda bu ish don boshoqlarini tayoq bilan urish, ustidan tepkilash yoki xoʻptir yurgizish orqali bajarilgan (xoʻptir — ostiga uchli tosh yoki temir mahkamlangan ogʻir taxta). Yanchish soʻzi koʻpincha Eski Ahdda hukmga yoki urushda halokatga duchor boʻlishga nisbatan koʻchma maʼnoda ishlatilgan.

* 21:11 Dumax — Arabiston sahrosining shimolida joylashgan voha yoki Edom yurti nazarda tutilgan boʻlsa kerak.

* 21:11 Seir — Edom yurtiga qarashli boʻlgan togʻli yerlar (yana 11:14 ning birinchi izohiga qarang).

* 21:13 Dedon — Arabiston yarim orolining shimoli–gʻarbida joylashgan shahar va uning atrofidagi hudud.

* 21:14 Temo — Arabiston yarim orolining shimolidagi yerlar.

* 21:16 Kedar — Arabiston sahrosidagi yerlar.

* 22:1 Vahiy vodiysi — Quddus shahri nazarda tutilgan.

* 22:1 …tomlarga chiqib… — u zamonlarda uylarning tomi tekis boʻlib, odamlar tomga chiqib dam olishardi.

* 22:6 Elam — 11:11 ning uchinchi izohiga qarang.

* 22:8 “Lubnon oʻrmoni” degan uy — shoh Sulaymon tomonidan qurilgan boʻlib, qalqonlar saqlanadigan ombor edi (3 Shohlar 7:2, 10:16-17 ga qarang).

* 22:11 …ikki devor oʻrtasida… — baʼzi shaharlarning tashqi va ichki devorlari boʻlgan. Bu devorlarning oraligʻida boʻsh joylar boʻlgan. Dushman tashqi devorni buzgan taqdirda ham, ichki devor shaharni himoya qilgan.

* 22:12 Sochlaringizni qirib, qanorga oʻraning… — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Sochni qirish va qanorga oʻranib olish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi.

* 22:15 Shavna — Yahudoning, yaʼni janubiy shohlikning shohi Hizqiyo hukmronligi davrida xizmat qilgan (36:1-37:7 ga qarang).

* 22:20 Eliyaqim — Yahudoning, yaʼni janubiy shohlikning shohi Hizqiyo hukmronligi davrida xizmat qilgan (36:1-37:7 ga qarang).

* 22:22 Dovud xonadonining kaliti — yaʼni Dovud avlodidan boʻlgan shoh Hizqiyo Eliyaqimga bergan yuksak hokimiyat. Bu oʻrinda shohning huzuriga kirishga ruxsat beradigan hokimiyatga ishora qilinayotgan boʻlishi mumkin.

* 23:1 Tir — Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan shahar. Bu shahar Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu yer Livan mamlakatining janubiy hududini tashkil qiladi. Shaharning bir qismi qoʻrgʻon boʻlib, bu qoʻrgʻon kichkina orolda, dengiz qirgʻogʻidan uzoq boʻlmagan joyda qurilgan edi.

* 23:1 Tarshish — 2:16 izohiga qarang.

* 23:1 Kipr — ibroniycha matnda Kittim, Kiprning qadimgi nomi (shu bobning 12–oyatida ham bor).

* 23:2 Sidon — Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan shahar. Bu shahar Tir shahridan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu shahar Livan mamlakatining janubiy hududini tashkil qiladi.

* 23:3 Shixor — Nil daryosining sharqiy irmogʻi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

* 23:10 Nil boʻyidagi dehqonlar kabi, Yerlaringga ishlov ber — Qumron qoʻlyozmalaridan va qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan. Ibroniycha matnda Nilni kechib oʻtganday, yurtingizni kesib oʻtinglar.

* 23:10 …Yerlaringga ishlov ber…bandargohing yoʻq endi — Tarshishlik savdogarlar Oʻrta yer dengizi boʻyidagi bandargoh shahar Tirda tijorat qilib, koʻp foyda olishardi. Paygʻambar oʻsha savdogarlarga, endi dehqon boʻlinglar, deb maslahat beradi, chunki Tir vayron boʻladi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BANDARGOH soʻziga qarang.

* 23:13 Bobil — ibroniycha matnda Xaldey, oʻsha vaqtda Bobil yurti shu nom bilan ham atalardi.

* 23:14 boshpanangiz — Tir shahri nazarda tutilgan (shu bobning 10–oyatiga berilgan ikkinchi izohga qarang).

* 25:6 Bu togʻ — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 4:5 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 25:10 Moʻab — 11:14 ning birinchi izohiga qarang.

* 26:4 Uning Oʻzi — ibroniycha matnda Yah Yahveh. Ibroniychada Yahveh Xudoning ismidir, Yah — Yahvehning qisqa shakli.

* 27:1 Levitan — Kanʼon xalqlarining qadimiy afsonalarida uchraydigan maxluq. Levitan halokat keltiruvchi dengiz kuchlarining va oʻrnatilgan barcha tartibga tahdid soladigan buzgʻunchi kuchlarning ramzidir. Muqaddas Kitobda Xudoning Levitan ustidan qozongan gʻalabasi Uning kuch–qudrati ramzidir. Zotan, Xudo butun borliq ustidan, shuningdek, Oʻz xalqining dushmanlari ustidan gʻolib boʻlgan qudratli Hukmdordir.

* 27:2 uzumzor — 5:1-7 ga qarang.

* 27:9 Ashera — 17:8 izohiga qarang.

* 27:12 Misr chegarasidagi irmoq — Sinay yarim orolining shimoli–sharqidagi Arish soyligi yoki Nil daryosining sharqiy irmogʻi nazarda tutilgan (yana Ibtido 15:18, Sahroda 34:5 va Ysha 13:3, 15:4, 47 ga qarang).

* 27:12 yanchadi — 21:10 izohiga qarang. Isroil xalqi boshqa xalqlar orasiga tarqalib ketgandan keyin, Xudo oʻsha xalqlarni hukm qiladi. Dehqon donni boshoqdan ajratib yigʻib olganday, Xudo ham Oʻz xalqini oʻsha xalqlar orasidan ajratib yigʻib oladi.

* 27:13 Quddusdagi muqaddas togʻ — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 4:5 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 28:1 Efrayim — 7:2 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 28:2 …Rabbiyning kuchli bir bahodiri bor — Ossuriya shohiga ishora.

* 28:10 …bidir–bidir qilasan, Goʻdakday guvranasan — ibroniycha matnda …sav lasav, sav lasav, qav laqav, qav laqav. Bu tovushlar chaqaloqlar ogʻzidan chiqadigan maʼnosiz tovushlarga oʻxshaydi. Ossuriya xalqi yurtni bosib olgandan keyin, Ossuriyaliklarning tili xalqning qulogʻiga shu tovushlar kabi eshitiladi (shu bobning 11–oyati izohiga qarang).

* 28:11 …Oʻzga til…tushunarsiz sheva… — Isroil xalqini bosib olgan Ossuriyaliklarning tili nazarda tutilgan. Isroil xalqi ularning tilini tushunmas edi.

* 28:13 …mazmunsiz soʻzlar…Goʻdakning guvranishi… — ibroniycha matnda …sav lasav, sav lasav, qav laqav, qav laqav… (shu bobning 10–oyati izohiga qarang).

* 28:15 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl (shu bobning 18–oyatida ham bor). 5:14 izohiga qarang.

* 28:16 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:8 izohiga qarang.

* 28:16 tamal toshi — qadimgi paytlarda qurilishda poydevor uchun qoʻyilgan birinchi va eng muhim tosh hisoblanardi. Bu tosh poydevorning bir burchagini hosil qilib, binoning qolgan qismi oʻsha toshning joylashuvi boʻyicha qurilardi.

* 28:20 Yotgani toʻshagingiz…ensizlik qiladi — bu ibroniycha maqol boʻlib, odamlarning ishonchli deb bilgan narsalari ularning xotirjam yashashlariga omil boʻla olmasligini taʼkidlaydi (shu bobning 15, 18–oyatlariga qarang).

* 28:21 Perazim togʻidagiday… — 2 Shohlar 5:17-21 ga qarang.

* 28:21 Givon vodiysidagiday… — Ysha 10:7-14 ga qarang.

* 28:28 …yanchilmaydi — 21:10 izohiga qarang.

* 29:1 Oriyol — Sion togʻi, yaʼni Quddusning sheʼriy nomi (4:5 ning ikkinchi izohiga qarang). Oriyol nomi ibroniychadagi qurbongoh soʻziga ohangdosh.

* 29:2 qurbongoh — ibroniycha matnda Oriyol. Shu bobning 1–oyati izohiga qarang.

* 29:3 qamal inshootlari — qadimgi davrlarda dushmanlar devor bilan oʻralgan shaharga hujum qilayotganlarida, koʻpincha devor yoniga baland qurilmalar yasaganlar. Shu yoʻl bilan ular shaharni himoya qilayotgan xalqqa hujum qilish uchun devorni buzishga yoki oshib oʻtishga qulay imkoniyat yaratganlar.

* 29:7 Quddus — ibroniycha matnda Oriyol. Shu bobning 1–oyati izohiga qarang.

* 29:11 oʻrama qogʻoz — papirus yoki oshlangan teridan qilingan uzun oʻralgan qogʻoz. Qadimgi paytlarda kitoblar odatda oʻrama qogʻoz shaklida boʻlgan.

* 29:17 Lubnon oʻrmoni — Lubnon togʻlarida oʻsadigan sadr daraxtlari dunyoning oʻsha hududidagi eng katta daraxt turlaridan edi.

* 30:4 …Zoʻvan…Xanes… — Zoʻvan Misrning shimoli–sharqida, Xanes Misrning janubida joylashgan shaharlar edi.

* 30:7 Rahob — Levitanning yana bir ismi, Kanʼon xalqlarining qadimiy afsonalarida uchraydigan maxluq (27:1 izohiga qarang). Bu oʻrinda Rahob Misrning sheʼriy nomi sifatida kelgan.

* 30:27 …Qalin bulut ichida… — yoki …Qattiq hukm bilan….

* 30:29 muqaddas bayram — Fisih ziyofati nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Bu ziyofat Isroil xalqining Misrdagi qullikdan ozod boʻlganini nishonlash uchun oʻtkazilardi (Chiqish 12:1-42 ga qarang).

* 30:29 Egamizning togʻi — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 4:5 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 30:33 Tofat — Quddusga yaqin boʻlgan qabriston (Yeremiyo 7:32, 19:6, 11 ga qarang). Bir vaqtlar u yerda butparastlarning sajdagohi boʻlgan. Oʻsha sajdagohda odamlar oʻz bolalarini Ommon xalqining xudosi Moʻlaxga qurbonlik qilib, olovda kuydirishgan (4 Shohlar 23:10, Yeremiyo 7:30-31 ga qarang).

* 31:9 Ossuriyaning suyangan qoyasi — Ossuriya shohi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

* 33:4 chigirtkalar — baʼzan toʻda–toʻda boʻlib kelib, dalalardagi hosilga katta zarar yetkazadigan hasharot.

* 33:5 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 14–oyatida ham bor). 1:8 izohiga qarang.

* 33:7 Tinchlik elchilari — 36:1-3, 22 ga qarang.

* 33:8 …shaharlar vayron boʻldi… — ibroniycha matndan. Qumron qoʻlyozmalarida ahdlarning guvohlari xor boʻldi.

* 33:9 Sharon tekisligi — Oʻrta yer dengizi boʻyidagi, Karmil togʻi (shimol tomonda) va Yaffa shahri (janub tomonda) orasidagi unumdor tekislik.

* 33:9 Bashan — Jalila koʻlining shimoli–sharqidagi hudud.

* 33:23 Kemangizning machtasi mustahkam emas…yelkani yoyilmaydi — koʻchma maʼnodagi gap boʻlib, Yahudo xalqi va Quddus aholisining ojizligini, Xudoning yordamiga muhtoj ekanliklarini koʻrsatadi (shu bobning 22–oyatiga qarang).

* 34:4 oʻrama qogʻoz — 29:11 izohiga qarang.

* 34:5 …samolarda Mening qilichim paydo boʻldi — Qumron qoʻlyozmalaridan. Ibroniycha matnda …samolarda Mening qilichim toʻyib qon ichdi yoki …samolarda Mening qilichim qonga boʻkdi.

* 34:5 Edom — 11:14 ning birinchi izohiga qarang.

* 34:6 Bozrax shahri — Edom yurtining poytaxti.

* 34:8 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:8 izohiga qarang.

* 34:11 …boyqushlaru kirpilar…Ukki… — ibroniycha matnda aytib oʻtilgan bu hayvonlarning qanday hayvon ekanligi bahsli.

* 34:15 ilonlar — ibroniycha matnda aytib oʻtilgan bu hayvon qanday hayvon ekanligi bahsli.

* 34:16 Egamizning kitobi — Xudo Ishayoga bergan bashoratlar nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

* 35:2 Sharon tekisligi — 33:9 ning birinchi izohiga qarang.

* 35:8 Bu yoʻldan…adashmaydi — yoki Idroksizlar hech qachon bu yoʻldan yura olmaydi.

* 35:10 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:8 izohiga qarang.

* 36:1 Hizqiyo hukmronligining oʻn toʻrtinchi yili — miloddan oldingi 701 yil.

* 36:1 Ossuriya shohi Sanxariv — miloddan oldingi 705-681 yillarda Ossuriyada hukmronlik qilgan.

* 36:2 Laxish shahri — Quddusdan qariyb 35 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan edi.

* 36:7 sajdagoh — ibroniycha matnda bamax, yaʼni “tepalik”. Kanʼon xudolariga topinadigan joylar bamax deb atalardi. Odatda bu sajdagohlar tepaliklarda joylashgan boʻlib, u yerda Kanʼon xudolarining tasvirlari va qurbonliklar keltirish uchun qurbongoh boʻlardi. Baʼzi bir paytlarda odamlar mana shu mahalliy sajdagohlarda Egamizga sajda qilardilar.

* 36:7 Axir, Hizqiyo…aytgan ekan–ku! — Hizqiyoning qilgan ishlaridan Xudo mamnun edi (Qonunlar 12:2-7, 4 Shohlar 18:3-5 ga qarang). Ammo Ossuriya shohi bu soʻzlarni Yahudo xalqini va Quddus aholisini Hizqiyoga qarshi qoʻzgʻatish niyatida, Xudoga itoat qilmaslikka va ishonmaslikka undash maqsadida aytgan edi (shu bobning 15, 18-20–oyatlariga qarang).

* 36:9 otliqlar — bu oʻrindagi ibroniycha soʻz aravakashlar maʼnosini ham ifodalashi mumkin.

* 36:11 oramiycha — oramiy tili oʻsha davrda tijoratda va xalqaro diplomatik doiralarda ishlatilgan.

* 36:19 Xomat…Arpad…Sefarvayim… — Xomat va Arpad hozirgi Suriyaning shimolida joylashgan edi. Sefarvayim shahrining qayerda joylashgani bahsli.

* 36:19 Samariya — Isroilning, yaʼni shimoliy shohlikning poytaxti boʻlib, Ossuriya tomonidan bosib olingan.

* 37:1 …qaygʻudan liboslarini yirtdi. Qanorga oʻranib… — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Kiyimlarni yirtish va qanorga oʻranib olish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

* 37:8 Laxish shahri — 36:2 izohiga qarang.

* 37:9-10 Habashiston — ibroniycha matnda Kush (11:11 ning ikkinchi izohiga qarang).

* 37:16 ikki karub — qanotli samoviy mavjudotlarning haykallari. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi KARUB, KARUBLAR soʻziga qarang.

* 37:20 …Sening tanho Egamiz ekaningni bilishsin — ibroniycha matndan. Qumron qoʻlyozmalarida Sening tanho Xudo ekaningni bilishsin, ey Egamiz (yana 4 Shohlar 19:19 ga qarang).

* 37:22 Bokira qiz — sheʼriy usul boʻlib, shahar yoki yurt ahliga ishora qiladi.

* 37:22 Sion — 1:8 izohiga qarang.

* 37:27 Tomlarda oʻsgan maysalar — qadimgi Isroilda odatda uylarning tomlari tuproqdan boʻlib, shibbalangan. Baʼzan tomlarda maysalar oʻsib chiqar, lekin quyosh va garmsel taʼsirida tez qurib qolar edi.

* 37:27 Tomlarda oʻsgan maysalarga oʻxshab, Yetilmasdan oldin qurib qoldilar — Qumron qoʻlyozmalaridan (yana 4 Shohlar 19:26 ga qarang). Ibroniycha matnda Ular tomlarda oʻsgan maysalarday, hali hosili yetilmagan dala kabidir.

* 37:29 …Men burningdan halqamni, Ogʻzingdan suvligʻimni oʻtkazaman — Ossuriyaliklar asirlarga shunday munosabatda boʻlishar edi.

* 37:33 …shahar devoriga qiyalatib tuproq uydirmaydi — qadimgi davrlarda dushmanlar devor bilan oʻralgan shaharga hujum qilayotganlarida, koʻpincha devorga qiyalatib tuproq uyganlar. Shu yoʻl bilan ular shaharni himoya qilayotgan xalqqa hujum qilish uchun devorni buzishga yoki oshib oʻtishga qulay imkoniyat yaratganlar.

* 37:37 Naynavo — Nineviya nomi bilan ham maʼlum.

* 37:38 Ararat yurti — keyinchalik Armaniston tarkibiga kirgan (hozirda Turkiyaning bir qismini tashkil qiladi).

* 37:38 …Isarxaddoʻn shoh boʻldi — miloddan oldingi 681-669 yillarda Ossuriyada hukmronlik qilgan.

* 38:8 Oxozning zinapoyasi — arxeologik topilmalarga asoslangan holda aytish mumkinki, bu zinapoya vaqtni koʻrsatadigan maxsus qurilma sifatida xizmat qilar edi.

* 38:10 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 5:14 izohiga qarang.

* 38:15 …itoat etib yuraman — yoki …men sekin yuraman.

* 38:17 …meni saqlading… — qadimiy yunoncha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda …meni sevding….

* 38:18 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl (5:14 izohiga qarang). Qadimda Isroil xalqining tasavvuriga koʻra, Sheoʻlda Xudo bilan muloqot qilishning aslo iloji yoʻq edi.

* 38:21-22 Ishayo shunday degan edi…22…Hizqiyo…deb soʻragandi — shu bobning 21-22–oyatlaridagi voqealar 6 va 7–oyatlaridagi voqealar orasida yuz bergan. 4 Shohlar 20:6-9 ga qarang.

* 39:1 Marduxbaladon — miloddan oldingi 722-710 va 704-703 yillarda Bobilda hukmronlik qilgan.

* 40:3 Bir ovoz yangramoqda: “Choʻlda… — yoki Choʻlda bir ovoz shunday hayqirmoqda: “….

* 40:6 …Ikkinchisi…soʻradi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …U…soʻradi. Qumron qoʻlyozmalarida …Men…soʻradim.

* 40:9 Ey xushxabar keltirgan Quddus…Ey xushxabar keltirgan Sion… — yoki Ey xushxabarni Quddusga olib kelgan…Ey xushxabarni Sionga olib kelgan….

* 40:13 Egamizning Ruhi — Ibtido 1:2 ga qarang.

* 41:2 sharqdan gʻolib shoh — Fors shohi Kurush nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (44:28, 45:1, 48:14 ga qarang). U Kir ismi bilan ham tanilgan boʻlib, miloddan oldingi 559-530 yillarda Fors shohligida hukmronlik qilgan. Miloddan oldingi 539 yilda Bobilni bosib olib, keyingi yili yahudiylarga Bobildan oʻz yurtlariga qaytishlariga ruxsat bergan (Ezra 1:1-4 ga qarang).

* 41:15 bugʻdoy yanchadigan xoʻptir — ostiga uchli tosh yoki temir mahkamlangan ogʻir taxta. Donni boshoqdan ajratib olish uchun oʻrilib xirmonga yoyilgan bugʻdoy ustidan xoʻptir yurgizilardi. Yana 21:10 izohiga qarang.

* 41:15 …togʻlar…Tepaliklar… — Isroil xalqining kuchli va magʻrur dushmanlariga ishora.

* 41:19 mirta butalari — doim yashil, xushboʻy oʻsimlik.

* 41:25 bir yetakchi — Fors shohi Kurush nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (41:2 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

* 42:5 …uni yoyganman… — 40:22 va Zabur 103:2 ga qarang.

* 42:11 Kedar — Arabiston sahrosidagi yerlar.

* 42:11 Sela — Edom yurtidagi bu shahar, Oʻlik dengizdan qariyb 40 kilometr janubda, baland yassi togʻda joylashgan.

* 42:15 …quruq yerga… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …orollarga…. Irmoqlar qurib borgani sari, ularning oʻrtasida quruqlik hosil boʻlib, orollarga oʻxshab koʻrinardi.

* 42:21 Oʻz adolati haqi, Egamiz…istadi — Chiqish 34:29-32, Qonunlar 4:5-8 ga qarang.

* 42:22 …bu xalq talon–taroj qilingan… — Ossuriya va Bobil xalqlari Isroil xalqini talon–taroj qilgani nazarda tutilgan (10:5-11, 39:5-7 ga qarang).

* 43:3 Habashiston — ibroniycha matnda Kush (11:11 ning ikkinchi izohiga qarang).

* 43:3 Savo — bu yurt Arabiston yarim orolining janubida yoki Afrikada, Qizil dengizning gʻarbiy boʻyida joylashgan boʻlishi mumkin.

* 43:14 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

* 43:16 Men dengizni boʻlib…soʻqmoq qildim — Chiqish 14:1-31 ga qarang.

* 43:27 eng katta bobong — Ibrohim yoki Yoqub nazarda tutilgan.

* 44:2 aziz Isroil — ibroniycha matnda Yoshurun, Isroilni erkalab aytilgan nom.

* 44:5 Isroil xalqi — ibroniycha matnda Yoqub, Isroil xalqini shu nom bilan ham atashardi.

* 44:24 …samolarni yoyganman — 40:22 va Zabur 103:2 ga qarang.

* 44:28 Kurush — 41:2 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 45:1 Kurush — 41:2 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 45:2 Togʻlar — Qumron qoʻlyozmalaridan va qadimiy yunoncha tarjimadan.

* 45:14 Habashiston — ibroniycha matnda Kush (11:11 ning ikkinchi izohiga qarang).

* 45:14 Savo yurti — 43:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 45:23 Oʻzim haqim ont ichdim… — qadimgi Yaqin Sharqda odamlar aytgan gapini tasdiqlash uchun, oʻzlaridan buyukroq zot nomini yoki narsani oʻrtaga qoʻyib qasam ichishar edi. Xudo borliqdagi eng buyuk Zot boʻlgani uchun, U aytgan soʻzining qatʼiy ekanligini koʻrsatish maqsadida Oʻz nomini oʻrtaga qoʻyib qasam ichdi.

* 46:1 Xudo Bel…xudo Navo… — Bel Bobilning bosh xudosi edi (Mardux ismi bilan ham tanilgan). Navo (Marduxning oʻgʻli) ham Bobil xalqi uchun muhim bir xudo edi.

* 46:11 Sharqdan…chaqiryapman — Fors shohi Kurush nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (41:2 izohiga qarang).

* 46:13 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:8 izohiga qarang.

* 47:1 bokira qiz — 37:22 ning birinchi izohiga qarang.

* 47:1 qiz Bobil — ibroniycha matnda qiz Xaldey, yaʼni Xaldeylar. Oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

* 47:2 …daryolardan kechib oʻt — bu oʻrinda baʼzi Bobilliklarning asirga olinganligiga ishora boʻlishi mumkin.

* 47:5 qiz Bobil — ibroniycha matnda qiz Xaldey, yaʼni Xaldeylar. Oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

* 47:14 Isinish uchun…gulxani boʻlmaydi — 44:15-17 ga qarang.

* 48:2 muqaddas shahar — yaʼni Quddus.

* 48:13 zaminning poydevori — qadimda Isroil xalqining tasavvuriga koʻra, yer tep–tekis boʻlib, yer ostida buyuk dengiz bor edi, dengiz tubida oʻrnatilgan ulkan ustunlar yerni ushlab turardi. Bu ustunlar dengiz tubidagi poydevorga tayanardi.

* 48:14 Kurush — 41:2 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 48:14 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 20–oyatida ham bor).

* 48:16 Mana endi Egamiz Rabbiy meni Hamda Oʻz Ruhini yubormoqda — bu soʻzlarni aytgan odam Ishayo yoki Egamiz tanlagan qul (42:1-9 ga qarang) yoxud shoh Kurush (shu bobning 14-15–oyatlariga qarang) boʻlishi mumkin.

* 48:21 Xudo ular uchun qoyadan suv chiqardi — Chiqish 17:1-7 ga qarang.

* 49:7 xalqlar — yoki xalq.

* 49:10 garmsel — issiq shamol.

* 49:12 Sinim yurti — bu yurtning qayerda joylashgani maʼlum emas, ammo bundan oldingi misrada shimol va gʻarb aytib oʻtilgani uchun bu joy uzoqroqda, sharqda yoki janubda joylashgan boʻlishi mumkin. Qumron qoʻlyozmalarida Savanay, yaʼni hozirgi Misrning Asvon shahri.

* 49:14 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:8 izohiga qarang.

* 49:24 zolim — Qumron qoʻlyozmalaridan, qadimiy suryoniycha va lotincha tarjimalardan (yana shu bobning 25–oyatiga qarang). Ibroniycha matnda solih.

* 51:3 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 11, 16–oyatlarida ham bor). 1:8 izohiga qarang.

* 51:9 Rahob — Levitanning yana bir ismi, Kanʼon xalqlarining qadimiy afsonalarida uchraydigan maxluq (30:7 oyatga va 27:1 izohiga qarang). Bu oʻrinda Rahob Misrning sheʼriy nomi sifatida kelgan.

* 51:13 Samolarni yoygan… — 40:22 va Zabur 103:2 ga qarang.

* 51:13 zamin poydevori — 48:13 izohiga qarang.

* 51:17 gʻazab kosasi — Xudo gʻazabining ramzi boʻlgan sharob kosasi. Mana shu sharobdan mast boʻlish Xudoning hukmiga duchor boʻlishni bildiradi.

* 51:19 Kim seni yupata oladi?! — Qumron qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha, suryoniycha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Qanday qilib men seni yupata olaman?!

* 52:2 qiz — 37:22 ning birinchi izohiga qarang.

* 52:7 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 8–oyatida ham bor). 1:8 izohiga qarang.

* 52:11 …Egamizning muqaddas ashyolarini koʻtaradiganlar… — ruhoniylar va levilarga ishora. Bobil xalqi Quddusni bosib olganda, Maʼbadning muqaddas ashyolarini oʻz yurtiga olib ketgandi (4 Shohlar 25:13-15 ga qarang). Endi ruhoniylar va levilar muqaddas ashyolarni Quddusga qaytarib olib keladi (Ezra 1:7-11 ga qarang).

* 52:14 …uning oldida… — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan, qadimiy suryoniycha tarjimadan. Ibroniycha matnda …sizning oldingizda….

* 53:1 Biz — shu bobda Ishayo paygʻambar oʻz xalqi nomidan gapirmoqda.

* 53:8 Hukm bilan, kuch bilan… — yoki Adolatsiz hukm bilan….

* 53:8 Uning nasli haqida kim oʻylaydi? — yoki Uning nasli orasidagi odamlardan kim uning taqdiri haqida qaygʻurdi? yoxud Uning nasli orasidagi odamlardan quyidagilarni kim tushundi?

* 53:8 Xalqimiz — ibroniycha matnda Xalqim, shu bobning 1–oyati izohiga qarang.

* 53:11 Chekkan azoblarining natijasini koʻrib… — ibroniycha matndan. Qumron qoʻlyozmalarida Azoblar chekkandan keyin yorugʻlik koʻrib (yaʼni u yashaydi).

* 53:12 …buyuklar qatorida unga ulush beraman… — 49:7, 52:15 ga qarang.

* 55:13 mirta butalari — doim yashil, xushboʻy oʻsimlik.

* 56:7 muqaddas togʻim — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 4:5 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 57:5 Har bir yam–yashil daraxt ostida… — mahalliy xudolarga qurbonlik keltiriladigan joylar nazarda tutilgan (1:29 izohiga qarang).

* 57:5 …Shahvat bilan gunohga berildingiz! — mahalliy sajdagohlarda fahsh orqali bajariladigan diniy marosimlarga ishora (yana shu bobning 7-8–oyatlariga qarang).

* 57:8 kesaki — eshik oʻrnatilgan chorchoʻp.

* 57:9 Oʻz shohingiz — yoki Moʻlax, Ommon xalqining xudosi.

* 57:9 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 5:14 izohiga qarang.

* 57:13 Mening muqaddas togʻim — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 4:5 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 58:5 …Qanor yoyib, kul sochib ustiga yotasiz — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanor yoyib, kul sochib ustiga yotish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan. Mazkur oyatda odamlar bu udumni oddiy marosim sifatida bajarganlari, lekin gunohlari uchun chin dildan tavba qilmaganlari, Xudodan yordam soʻramaganlari koʻrsatilgan.

* 59:20 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:8 izohiga qarang.

* 60:6 Midiyon, Efax — Midiyon koʻchmanchi bir qabilaning bobokaloni boʻlgan. Bu qabila hozirgi Aqaba qoʻltigʻining sharqidagi Arabiston sahrosida yashagan. Efax Midiyon qabilasining bir urugʻi edi.

* 60:6 Shava yurti — Arabiston yarim orolining janubi–gʻarb tomonida boʻlgani ehtimoldan holi emas. Shava malikasi shoh Sulaymonga hadyalar olib kelgan edi (3 Shohlar 10:1-13 ga qarang).

* 60:7 Kedar…Navayot… — Arabiston yarim orolining shimolidagi yerlar.

* 60:9 Tarshish — 2:16 izohiga qarang.

* 61:3 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:8 izohiga qarang.

* 62:11 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:8 izohiga qarang.

* 63:1 Bozrax shahri — Edom yurtining poytaxti.

* 63:2 chuqurda uzum ezgan odam — qadimgi paytlarda odamlar uzumni qoyatoshga oʻyilgan chuqurga yoki tuproqdan qazilgan, tubiga va atrofiga zich qilib tosh terilgan chuqurga solib, sharbatini siqib olish uchun oyoqlari bilan ezardilar. Sharbat oʻsha chuqurdan yana boshqa bir chuqurga oqib tushardi. Uzum ezish Muqaddas Kitobda koʻpincha Xudoning odamlar ustidan chiqaradigan hukmiga nisbatan koʻchma maʼnoda ishlatilgan.

* 63:16 Yoqub — ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi (Ibtido 32:27-28 ga qarang).

* 63:18 Sening muqaddas maskaningga…faqat oz vaqt egalik qildik. Endi esa dushmanlarimiz U yerni oyoq osti qilib tashladi — yoki Yurtga…faqat oz vaqt egalik qildik. Endi esa dushmanlarimiz Sening muqaddas maskaningni oyoq osti qilib tashladi.

* 64:10 Muqaddas shaharlar — Isroil yurti Xudoga tegishli boʻlgani uchun, undagi barcha shaharlar muqaddas hisoblangan (14:25, Zabur 77:54 ga qarang).

* 65:3 Sajdagoh bogʻlar — 1:29 izohiga qarang.

* 65:3 Gʻisht qurbongohlar — Tavrot qonuniga koʻra, Xudoning xalqi faqatgina loydan yoki yoʻnilmagan toshdan qurbongohlar yasashi kerak edi (Chiqish 20:24-25, Qonunlar 27:5-6, Ysha 8:31 ga qarang).

* 65:4 …arvohlarga maslahat soladi — Qonunlar 18:9-14 ga qarang.

* 65:9 Isroil — ibroniycha matnda Yoqub. Bu oyatda Isroil — shimoliy shohlikni, Yahudo janubiy shohlikni bildiradi.

* 65:10 Sharon tekisligi…Oxor soyligi… — Sharon tekisligi Isroilning gʻarbida, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan (33:9 ning birinchi izohiga qarang). Oxor soyligi esa Isroilning sharqida, Yerixo shahri yaqinida joylashgan. Mana shu ikki nom ostida butun Isroil yurti nazarda tutilgan.

* 65:11 Muqaddas togʻim — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 4:5 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 65:20 Yuzga yetmay oʻlganni laʼnati deb biladilar — yoki Yuzga kirgan gunohkor esa laʼnatlanadi.

* 66:3 …buqani qurbonlik qiladigan inson…Butga topinadigan odam kabidir — mazkur oyatda, shu bobning 2–oyatidan farqli ravishda, Xudoga xoʻja koʻrsinga sajda qiladigan odam tasvirlangan. Bunday odam barcha diniy marosimlarni va udumlarni bajaradi–yu, lekin aslida uning yuragida Xudodan qoʻrquv yoʻq, u Xudoga boʻysunmaydi (yana shu bobning 5–oyatiga va 1:1-14 ga qarang).

* 66:8 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:8 izohiga qarang.

* 66:17 sajdagoh bogʻlar — 1:29 izohiga qarang.

* 66:18 Ularning ishlaridan, oʻylaridan nafratlanaman — yoki Ularning ishlarini, oʻylarini bilaman yoxud Ularni ishlari, oʻylari uchun jazolayman.

* 66:18 Hamma xalqlarni, elatlarni yigʻish vaqti keldi — yoki Hamma xalqlarni, elatlarni yigʻishga Men kelyapman.

* 66:19 Tarshish — 2:16 izohiga qarang.

* 66:19 Liviya — qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan. Ibroniycha matnda Ful.

* 66:19 Lidiya — ibroniycha matnda bu yurtning qadimgi nomi Lud. Bu yurt hozirgi Turkiyaning sharqida joylashgan edi.

* 66:19 Tuval — bu yurt hozirgi Turkiyaning sharqida joylashgan edi.

* 66:19 Yunon — ibroniycha matnda Yovon, oʻsha vaqtda Yunon xalqi shu nom bilan ham atalardi.

* 66:20 muqaddas togʻim — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 4:5 ning ikkinchi izohiga qarang.

+ 1:1 Xsha 1:1, Amos 1:1, Mixo 1:1
+ 1:2 Qnlr 32:1, Yerm 22:29
+ 1:3 Yerm 5:4, Yerm 8:7
+ 1:6 Zab 37:4, Luqo 10:34
+ 1:7 Qnlr 28:51
+ 1:9 Ibt 19:24, Rim 9:29
+ 1:10 Ibt 18:20, Yerm 23:14, Hiz 16:46
+ 1:11 1Sh 15:22, Hik 15:8, Xsha 6:6
+ 1:12 Chq 23:17, Chq 34:23, Voiz 4:17

+ 1:13 Yerm 6:20, Amos 5:21-22, Mal 1:10, Sah 28:1-15

+ 1:15 Yerm 4:31, Mrs 1:17, 1Sh 8:18, Hik 1:28, Yerm 11:11, Mixo 3:4, Hik 6:17, Isha 59:3

+ 1:16 Zab 50:4, Yerm 4:14, Yoqb 4:8

+ 1:17 Chq 22:22, Yerm 21:12, Yerm 22:3, Mixo 6:8, Zkr 7:9-10, Yoqb 1:27

+ 1:18 Zab 50:9, Isha 44:22
+ 1:19 Qnlr 30:16
+ 1:20 Ayub 27:14
+ 1:21 Lev 17:7, Hiz 16:15, Hiz 23:3
+ 1:22 Yerm 6:30, Hiz 22:19-20

+ 1:23 Mixo 3:11, Mixo 7:3, Yerm 5:28, Zkr 7:10

+ 1:24 Qnlr 32:41, Yerm 46:10
+ 1:25 Hiz 22:18, Zkr 13:9, Mal 3:2-3
+ 1:26 Zkr 8:3
+ 1:28 Zab 1:6
+ 1:29 Isha 65:3, Isha 66:17
+ 1:30 Yerm 8:13
+ 1:31 Isha 66:24
• 2:1 Mixo 4:1-3

+ 2:3 Isha 56:7, Isha 60:3, Isha 66:20, Mal 1:11, Isha 27:13, Yerm 31:6, Zkr 8:20-22

+ 2:4 Yoʻel 3:10, Hiz 39:9, Xsha 2:18, Zkr 9:10

+ 2:5 Isha 60:1, 1Yuh 1:7, Efs 5:8
+ 2:7 Isha 39:2, Qnlr 17:16-17
+ 2:8 Yerm 2:28, Isha 44:9-17
+ 2:10 Zfn 2:3, 2Sal 1:9
+ 2:11 Isha 5:15-16
+ 2:13 Hiz 27:6, Hiz 31:3, Zkr 11:1-2
+ 2:16 Zab 47:8, Hiz 27:25

+ 2:19 Ayub 9:6, Isha 13:13, Xag 2:6, Vah 6:15

+ 2:20 Isha 30:22, Isha 31:7
+ 2:22 Zab 145:3-4
+ 3:1 Lev 26:26, Hiz 4:16
+ 3:5 Mixo 7:3-6
+ 3:9 Ibt 13:13, Ibt 18:20
+ 3:10 Hik 12:14, Yerm 22:15

+ 3:13 Zab 9:9, Zab 81:1, Isha 2:4, Yoʻel 3:12

+ 3:14 Xsha 4:1, Mixo 6:2, Amos 3:10
+ 3:15 Zab 93:5
+ 3:16 Isha 32:9, Amos 6:1, Zfn 1:12
+ 3:18 Hak 8:21
+ 3:25 Yerm 14:2, Ayub 2:3

+ 4:2 Yerm 23:5, Yerm 33:15, Zkr 3:8, Zkr 6:12

+ 4:3 Obd 1:17
+ 4:4 Hiz 36:25, Yoʻel 3:21
+ 4:5 Chq 13:21, Zkr 2:5
+ 4:6 Isha 25:4

+ 5:1 Zab 79:9, Yerm 2:21, Xsha 9:10, Mat 21:33, Yuhn 15:1

+ 5:5 Yerm 5:10, Yerm 39:8
+ 5:6 Isha 7:23-24, 3Sh 17:1
+ 5:7 Zab 79:9
+ 5:8 Mixo 2:2
+ 5:11 Hik 23:20-21
+ 5:12 Zab 27:5
+ 5:13 Isha 1:3, Xsha 4:6
+ 5:14 Zab 140:7
+ 5:15 Isha 2:11, Isha 2:17
+ 5:19 Yerm 17:15, Hiz 12:22, 2Btr 3:4
+ 5:20 Ayub 17:12, Mal 2:17
+ 5:21 Hik 3:7
+ 5:23 Chq 23:7, Hik 17:15, Hik 24:24
+ 5:24 Isha 47:14

+ 5:25 Yerm 4:24, Isha 9:12, Isha 9:17, Isha 9:21, Isha 10:4

+ 5:26 Qnlr 28:49, Isha 11:10, Isha 11:12
+ 5:28 Yerm 4:13
+ 5:29 Yerm 2:15, Nox 2:11

+ 5:30 Voiz 12:2, Isha 8:22, Yerm 4:23, Mrs 3:2

+ 6:1 2Sol 26:23, 3Sh 22:19, Dnr 7:9, Vah 4:2

+ 6:2 Hiz 1:11, Vah 4:8

+ 6:3 Sah 14:21, Zab 71:19, Isha 11:9, Xbq 2:14, Vah 4:8

+ 6:4 3Sh 8:10, Vah 15:8

+ 6:7 Yerm 1:9, Dnr 10:16

+ 6:9 Qnlr 29:4, Yerm 5:21, Mat 13:14-15, Mark 4:12, Hav 28:26-27

+ 6:10 Yerm 5:21, Yuhn 12:40

+ 6:13 Qnlr 7:6

+ 7:1 4Sh 16:1, 4Sh 15:37, 4Sh 16:5, 2Sol 28:5

+ 7:3 4Sh 18:17, Isha 36:2
+ 7:7 Isha 8:10
+ 7:14 Isha 37:30, Isha 38:7, Mat 1:23
+ 7:17 3Sh 12:16-17
+ 7:18 Isha 5:26
+ 7:20 4Sh 18:13, Isha 36:1
+ 7:24 Isha 5:6, Isha 32:13
+ 8:1 Qnlr 27:8, Isha 30:8, Xbq 2:2
+ 8:2 4Sh 16:10
+ 8:4 Isha 7:8-9
+ 8:6 Isha 7:1, Isha 7:4
+ 8:7 Isha 7:20
+ 8:8 Isha 30:28, Dnr 11:10
+ 8:10 Isha 7:7
+ 8:12 1Btr 3:14
+ 8:14 Hiz 11:16, Isha 28:16, 1Btr 2:8

+ 8:16 Isha 29:11, Dnr 12:4, Vah 5:1, Vah 10:4, Vah 22:10

+ 8:17 Isha 26:14
+ 8:18 Ibr 2:13, Isha 20:3
+ 8:19 Lev 19:31, Isha 19:13, 1Sh 28:11-14
+ 8:20 Isha 60:2
+ 8:21 Chq 22:28
+ 8:22 Isha 5:30, Nox 1:8
+ 9:1 4Sh 15:29, 2Sol 16:4

+ 9:2 Isha 42:6-7, Isha 49:6, Mat 4:15-16, Luqo 1:79

+ 9:3 Isha 26:15
+ 9:4 Hak 7:19-25, Isha 10:26
+ 9:5 Isha 2:4, Hiz 39:9, Xsha 2:18, Mixo 4:3
+ 9:6 Isha 26:12, Mixo 5:5

+ 9:7 Zab 88:4, Luqo 1:32, 2Sh 7:13, 4Sh 19:31, Isha 37:32

+ 9:11 Isha 7:1, Isha 8:6

+ 9:12 4Sh 16:6, 2Sol 28:18, Isha 5:25, Isha 10:4

+ 9:13 Yerm 2:30
+ 9:14 Qnlr 28:13, Isha 19:15
+ 9:15 Mixo 3:5
+ 9:17 Isha 5:25
+ 9:19 Isha 24:6
+ 9:20 Lev 26:26
+ 9:21 Isha 5:25
+ 10:1 Yerm 8:8

+ 10:2 Chq 22:31, Chq 23:6, Amos 2:7, Ayub 22:9, Zab 93:6, Hiz 22:7

+ 10:4 Isha 5:25, Isha 9:12
+ 10:5 Xbq 1:12
+ 10:6 Isha 9:17
+ 10:7 Mixo 4:12
+ 10:9 Amos 6:2

+ 10:11 4Sh 18:33-35, Isha 36:18-20, Isha 37:12

+ 10:12 4Sh 19:35-37, Isha 37:36-38
+ 10:13 Qnlr 32:27
+ 10:16 Zab 105:15
+ 10:17 Isha 27:4, Isha 33:12
+ 10:22 Ibt 22:17
+ 10:23 Isha 28:22, Rim 9:27-28
+ 10:24 4Sh 19:6, Isha 37:6

+ 10:26 Hak 7:22, Hak 7:25, Isha 9:4, Chq 14:27-30

+ 10:27 Nox 1:13
+ 10:28 1Sh 14:2
+ 10:29 1Sh 13:23, 1Sh 7:17, 1Sh 11:4
+ 10:30 1Sh 25:44, Ysha 21:18, Yerm 1:1
+ 10:32 1Sh 21:1
+ 10:33 Isha 10:18, Hiz 31:3, Amos 2:9
+ 11:2 Isha 42:1, Isha 61:1, Mat 3:16

+ 11:4 Zab 71:2, Zab 71:4, Ayub 4:9, Zab 138:19, 2Sal 2:8, Vah 2:16

+ 11:6 Isha 65:25

+ 11:9 Isha 65:25, Sah 14:21, Zab 71:19, Xbq 2:14

+ 11:10 Qnlr 28:49, Isha 5:26, Isha 49:22, Isha 62:11, Vah 5:5, Vah 22:16, Rim 15:12

+ 11:11 Xsha 11:11, Mixo 7:12, Zkr 7:10

+ 11:12 Qnlr 30:3, Yerm 32:37, Hiz 11:17, Zfn 3:20

+ 11:13 2Sh 19:41-43, Yerm 3:18, Hiz 37:16-17, Xsha 1:11

+ 11:14 Yerm 49:28
+ 11:15 Isha 7:20, Vah 16:12
+ 11:16 Chq 14:29, Isha 19:23
+ 12:1 Isha 11:11
+ 12:2 Chq 15:2, Zab 117:13
+ 12:4 1Sol 16:8, Zab 104:1, Zab 8:2-3
+ 12:5 Chq 15:1

+ 12:6 Zfn 3:14, Zkr 2:10, Zkr 9:9, Zab 45:6, Xsha 11:9

+ 13:1 Isha 21:1, Isha 47:1, Yerm 50:1
+ 13:2 Isha 5:6
+ 13:5 Yerm 50:24

+ 13:6 Hiz 30:3, Yoʻel 1:15, Obd 1:15, Zfn 1:7

+ 13:7 Hiz 7:17

+ 13:8 Isha 42:14, Yerm 4:31, Yerm 30:6, Mixo 4:9-10

+ 13:9 Isha 24:1

+ 13:10 Isha 24:23, Hiz 32:7-8, Yoʻel 2:31, Mat 24:29, Vah 6:12

+ 13:11 Isha 2:11

+ 13:12 Ibt 10:29, 3Sh 9:28, 1Sol 29:4, Ayub 22:24, Zab 44:8

+ 13:13 Ayub 9:6, Xag 2:6

+ 13:14 Yerm 50:16

+ 13:16 4Sh 8:12, Zab 136:9, Nox 3:10, Mrs 5:11, Zkr 14:2

+ 13:17 Isha 21:12, Yerm 51:11, Yerm 51:28, Dnr 5:31

+ 13:18 Yerm 50:29

+ 13:19 Ibt 19:24, Qnlr 29:23, Yerm 49:18, Zfn 2:9

+ 13:20 Yerm 51:37, Yerm 3:2

+ 13:21 Ayub 30:29, Isha 34:13, Yerm 50:39, Mixo 1:8

+ 14:1 Zkr 1:17, Hiz 47:22, Efs 2:12-14
+ 14:2 Isha 49:22, Isha 66:20
+ 14:4 Xbq 2:6
+ 14:8 Hiz 31:16-17
+ 14:12 Vah 9:1, Vah 12:8-9
+ 14:13 Yerm 51:53
+ 14:14 Hiz 28:2, 2Sal 2:4
+ 14:15 Ayub 20:6-7, Mrs 2:1, Mat 11:23
+ 14:17 Yerm 50:33
+ 14:20 Zab 36:28
+ 14:23 Isha 34:11

+ 14:25 Isha 10:5, Isha 37:36, Nox 3:7, Zfn 2:13, Isha 10:27, Nox 1:13

+ 14:27 Ayub 9:13, Ayub 23:13, Dnr 4:32
+ 14:28 4Sh 16:20
+ 14:32 Zfn 3:12

+ 15:1 Isha 25:10, Yerm 48:1, Hiz 25:8, Amos 2:1, Zfn 2:8, Sah 21:15, Qnlr 2:9, Qnlr 2:18, Qnlr 2:29

+ 15:2 Sah 21:30, Sah 32:38, Hiz 7:18
+ 15:4 Sah 32:37, Yerm 48:34
+ 15:5 Yerm 48:5
+ 16:1 4Sh 14:7
+ 16:2 Hak 11:18
+ 16:5 Isha 32:1
+ 16:6 Yerm 48:29
+ 16:7 4Sh 3:25, Yerm 48:31-34
+ 16:8 Sah 21:32
+ 16:9 Sah 32:37, Yerm 48:34
+ 16:11 Yerm 4:19
+ 16:14 Isha 21:16, Isha 21:16, Yerm 48:13

+ 17:1 Isha 7:8-9, Yerm 49:23, Amos 1:3, Zkr 9:1

+ 17:2 Qnlr 28:26, Yerm 7:33
+ 17:5 2Sh 5:18
+ 17:6 Isha 24:13, Mixo 7:1
+ 17:8 Isha 27:9, Mixo 5:13
+ 17:9 Mixo 5:11
+ 17:10 Qnlr 32:18, Zab 105:21, Yerm 2:32
+ 17:12 Zab 64:8
+ 18:3 Isha 5:26
+ 18:4 Zab 10:4

+ 19:1 Yerm 46:2, Hiz 29:2, Yoʻel 3:19, Zab 17:10, Zab 103:3, Chq 12:12, Sah 33:4

+ 19:2 Hak 7:22
+ 19:3 Zab 32:10, Isha 8:19
+ 19:4 Yerm 46:13, Hiz 29:19
+ 19:5 Ayub 14:11
+ 19:6 Hiz 30:12
+ 19:11 Sah 13:23, Zab 77:12, Zab 77:43
+ 19:12 3Sh 4:30
+ 19:13 Hiz 30:13
+ 19:14 Yerm 48:26
+ 19:15 Isha 9:14-15
+ 19:16 Yerm 50:37, Yerm 51:30, Nox 3:13
+ 19:18 Zfn 3:9
+ 19:19 Ibt 28:18-19
+ 19:21 Yun 1:16, Zkr 14:16-18
+ 19:22 Yerm 46:26, Hiz 29:13
+ 19:23 Isha 11:16
+ 19:24 Ibt 12:2-3
+ 20:1 1Sh 5:1
+ 20:2 1Sh 19:24, Mixo 1:8, Mixo 1:11
+ 20:3 Isha 8:18
+ 20:4 Nox 3:10

+ 21:1 Isha 13:1, Isha 47:1, Yerm 50:1, Yerm 51:42, Yerm 51:1

+ 21:2 Isha 24:16, Isha 33:1, Ibt 14:1, Yerm 49:34, Hiz 32:24, Dnr 8:2, Isha 13:17, Dnr 5:31

+ 21:3 Isha 13:8

+ 21:6 Yerm 6:17, Hiz 3:17, Hiz 33:2, Xsha 9:8

+ 21:8 Xbq 2:1
+ 21:9 1Sh 5:4, Yerm 50:2, Yerm 51:8
+ 21:10 Yerm 51:33, Amos 1:3
+ 21:14 Ibt 25:15, Ayub 6:19, Yerm 25:23
+ 21:16 Isha 16:14
+ 22:2 Isha 32:13, Mrs 4:9
+ 22:4 Yerm 9:1, Mixo 1:8

+ 22:6 Isha 21:2, 4Sh 16:9, Amos 1:5, Amos 9:7

+ 22:9 2Sh 5:7
+ 22:12 Mixo 1:16, 2Sh 3:31
+ 22:13 Isha 56:12, 1Kor 15:32
+ 22:15 4Sh 18:18, Isha 36:3, Isha 37:2
+ 22:16 2Sol 16:14
+ 22:20 4Sh 18:18, 4Sh 19:2
+ 22:22 Mat 16:18, Vah 3:7-8

+ 23:1 Yerm 47:4, Hiz 26:2, Yoʻel 3:4, Amos 1:9, Zkr 9:2, 3Sh 10:22, Yun 1:3

+ 23:2 Ibt 10:15, Ysha 19:28
+ 23:3 Hiz 27:3-36
+ 23:11 Chq 14:21
+ 23:13 Isha 47:1
+ 23:15 Yerm 25:11, Yerm 25:22
+ 23:17 Vah 17:1-2
+ 24:1 Isha 13:9
+ 24:2 Xsha 4:9
+ 24:4 Yerm 4:28, Xsha 4:3, Yoʻel 1:10
+ 24:5 Sah 35:33
+ 24:6 Qnlr 29:27, Zkr 5:3, Isha 9:19
+ 24:7 Yoʻel 1:10

+ 24:8 Yerm 7:34, Yerm 16:9, Hiz 26:13, Xsha 2:11

+ 24:11 Yoʻel 1:12
+ 24:13 Isha 17:6, Mixo 7:1
+ 24:16 Isha 21:2, Isha 33:1
+ 24:17 Yerm 48:43-44, Mrs 3:47
+ 24:18 Amos 5:19, Ibt 7:11, Zab 17:8
+ 24:20 Ayub 12:25, Zab 106:27, Isha 29:9
+ 24:23 Zab 92:1, Isha 13:10
+ 25:1 Chq 15:2
+ 25:2 Yerm 9:11
+ 25:4 Isha 4:6, Yoʻel 3:16
+ 25:6 Isha 2:2-3
+ 25:8 1Kor 15:54-55, Vah 7:17, Vah 21:4
+ 25:9 Zab 9:15

+ 25:10 Isha 15:1, Yerm 48:1, Hiz 25:8, Amos 2:1, Zfn 2:8

+ 26:2 Zab 23:7, Zab 117:19-20
+ 26:4 Qnlr 32:18, Isha 17:10, Isha 44:8
+ 26:7 Zab 36:23
+ 26:9 Zab 62:2, 1Sol 16:14, Zab 104:7
+ 26:11 Mixo 7:16, Zab 20:10, Ibr 10:27
+ 26:12 Isha 9:6, Mixo 5:5
+ 26:13 Chq 1:11, Hak 3:8
+ 26:14 Voiz 9:5
+ 26:15 Isha 9:3
+ 26:17 Isha 13:8, Yuhn 16:21
+ 26:19 Hiz 37:12, Dnr 12:2
+ 26:20 Isha 2:10, Zfn 2:3
+ 26:21 Mixo 1:3
+ 27:1 Qnlr 32:41
+ 27:2 Isha 5:7
+ 27:4 Isha 27:4
+ 27:6 Isha 37:31, Xsha 14:6
+ 27:8 Chq 15:8, Ayub 4:9, Isha 11:4
+ 27:9 4Sh 18:4, Isha 17:8
+ 27:10 Isha 17:9, Mixo 5:11
+ 27:11 Qnlr 32:28

+ 27:13 Mat 24:31, 1Sal 4:16, Vah 11:15, Isha 11:11, Mixo 7:12

+ 28:2 Isha 28:17, Hiz 13:11, Hiz 38:22
+ 28:6 3Sh 3:28
+ 28:7 Xsha 4:11
+ 28:10 Yerm 6:10
+ 28:11 Qnlr 28:49, Isha 33:19, 1Kor 14:21
+ 28:13 Isha 8:14-15
+ 28:14 Hik 3:34, Hik 21:24

+ 28:16 Zab 86:2, Zab 117:22, Zkr 3:9, Rim 9:33, Rim 10:11, 1Btr 2:6

+ 28:17 Isha 28:2, Hiz 38:22
+ 28:21 Ysha 10:10, 2Sh 5:20
+ 28:22 Isha 10:23
+ 28:29 Yerm 32:19, Rim 11:33
+ 29:1 2Sh 5:9
+ 29:3 4Sh 25:1, Hiz 4:2
+ 29:6 Chq 19:16-18, 3Sh 19:11-12
+ 29:7 Ayub 20:8
+ 29:9 Isha 24:20
+ 29:10 Rim 11:8

+ 29:11 Isha 8:16, Dnr 12:4, Vah 5:1, Vah 10:4, Vah 22:10

+ 29:13 Zab 77:36, Yerm 12:2, Mat 15:9, Mark 7:7, Kol 2:22

+ 29:14 1Kor 1:19
+ 29:15 Hiz 8:12, Hiz 9:9
+ 29:16 Isha 29:16, Yerm 18:6, Rim 9:20-24
+ 29:18 Isha 32:2, Isha 35:5
+ 29:19 Isha 61:1
+ 29:21 Amos 5:10
+ 29:22 Isha 51:2
+ 30:2 Isha 31:1, Isha 36:6, Yerm 2:18
+ 30:3 4Sh 18:21, Isha 22:20
+ 30:4 Sah 13:23, Isha 19:11
+ 30:5 Yerm 2:36
+ 30:7 Isha 36:6, Yerm 46:17

+ 30:8 Qnlr 27:8, Ayub 19:23, Isha 8:1, Xbq 2:2

+ 30:10 Yerm 11:21, Amos 2:11, Mixo 2:6, Hiz 13:8-9

+ 30:13 Hik 6:15
+ 30:14 Zab 2:9, Voiz 12:6, Yerm 19:11
+ 30:17 Lev 26:8, 2Sol 24:24
+ 30:18 2Btr 3:9
+ 30:22 Isha 2:20, Isha 31:7
+ 30:23 Zab 64:13-14
+ 30:25 Yoʻel 3:18
+ 30:26 Isha 60:19-20, Qnlr 32:39, Ayub 5:18
+ 30:27 Qnlr 4:24
+ 30:28 Isha 8:8, Dnr 11:10
+ 30:29 Isha 26:4
+ 30:30 Ysha 10:11, Zab 17:13

+ 30:33 Hiz 24:9, Ayub 4:9, Ayub 15:30, Zab 17:8, Hiz 20:48

+ 31:1 Isha 30:2, Yerm 2:18, Zab 19:8, Hik 21:31

+ 31:3 Yerm 17:5
+ 31:4 Xsha 11:10, Amos 3:8
+ 31:5 Qnlr 32:11
+ 31:7 Isha 2:20, Isha 30:22
+ 31:8 Isha 37:36
+ 31:9 Zab 20:10
+ 32:1 Zab 71:1, Isha 16:5
+ 32:2 Isha 4:6, Isha 25:4
+ 32:3 Isha 29:18, Isha 35:5
+ 32:6 1Sh 25:11
+ 32:9 Isha 3:16, Amos 6:1, Zfn 1:12
+ 32:13 Isha 5:6, Isha 7:24, Isha 22:2
+ 32:15 Hiz 39:29, Yoʻel 2:28
+ 32:19 Isha 28:2, Isha 28:17
+ 33:1 Isha 21:2, Isha 24:16, Yerm 30:16
+ 33:4 Yoʻel 2:9
+ 33:5 Isha 2:17
+ 33:7 Isha 36:22
+ 33:8 Lev 26:22

+ 33:9 Yerm 4:28, Xsha 4:3, Yoʻel 1:10, Nox 1:4

+ 33:10 Zab 67:2
+ 33:12 Isha 10:17
+ 33:14 Ibr 10:31
+ 33:15 Zab 14, Zab 23:3-4
+ 33:19 Qnlr 28:49, Isha 28:11
+ 34:1 Zab 48:1, Mixo 1:2
+ 34:3 Yoʻel 2:20

+ 34:4 Yoʻel 2:10, Yoʻel 3:15, Mat 24:29, Vah 6:13-14

+ 34:5 Qnlr 32:41, Yerm 49:7-22, Hiz 25:12-14, Hiz 35, Amos 1:11-12, Obd 1:1-16, Mal 1:3-4

+ 34:6 Ibt 36:33, 1Sol 1:44, Isha 63:1, Zfn 1:7, Hiz 39:17

+ 34:7 Sah 23:22, Zab 21:13
+ 34:8 Isha 61:2, Isha 63:4
+ 34:9 Qnlr 29:23

+ 34:10 Isha 66:24, Yerm 17:27, Hiz 20:48, Vah 14:11, Vah 19:3

+ 34:11 Isha 14:23, Isha 13:21-22, Zfn 2:14

+ 34:13 Isha 32:13, Ayub 30:29, Isha 13:21, Mixo 1:8

+ 34:14 Vah 18:2
+ 34:15 Qnlr 14:13
+ 35:2 Isha 55:12, Isha 40:5
+ 35:3 Ayub 4:3, Ibr 12:12
+ 35:4 Qnlr 32:35, Qnlr 32:43, Zab 93:1

+ 35:5 Isha 29:18, Isha 32:2, Isha 42:18, Mat 11:5

+ 35:6 Hav 3:8, Hav 14:10, Isha 41:18, Isha 49:10

+ 35:8 Isha 40:3, Isha 52:1
+ 35:10 Isha 51:11, Isha 60:20
• 36:1 4Sh 18:13-37, 2Sol 32:1-19
+ 36:2 Ysha 15:39, Isha 7:3
+ 36:3 Isha 22:20, Isha 22:15, Isha 37:2
+ 36:6 Hiz 29:6, Isha 30:2
+ 36:7 4Sh 18:4, 2Sol 31:1
+ 36:11 Ezra 4:7, Dnr 2:4
+ 36:16 3Sh 4:25
+ 36:17 Qnlr 8:7-10
+ 36:19 4Sh 17:24, Isha 10:9
+ 36:20 Dnr 3:15, 4Sh 19:12, Isha 10:11
• 37:1 4Sh 19, 2Sol 32:20-22
+ 37:2 Isha 22:15, Isha 36:3
+ 37:3 Xsha 13:13
+ 37:4 2Sh 16:12
+ 37:6 Isha 10:24
+ 37:8 Ysha 10:29-30
+ 37:12 Ibt 11:31
+ 37:13 4Sh 18:33-34

+ 37:16 Chq 25:22, Qnlr 6:4, 3Sh 18:39, Nax 9:6, Zab 85:10, Isha 44:6

+ 37:17 Zab 30:3, Zab 70:2, 2Sol 6:40, Dnr 9:18

+ 37:19 Yerm 16:20, 2Sol 32:19
+ 37:20 Zab 82:19
+ 37:24 Zab 19:8
+ 37:26 Isha 45:7
+ 37:27 Zab 128:6
+ 37:28 Zab 138:2

+ 37:29 Hiz 29:4, Hiz 38:4, Amos 4:2, Xbq 1:15

+ 37:30 Isha 7:11
+ 37:31 Isha 27:6
+ 37:32 Isha 9:7
+ 37:33 2Sh 20:15
+ 37:36 2Sh 24:16, 1Sol 21:15, Nox 3:3
+ 37:37 Ibt 10:11, Yun 1:2
+ 37:38 Ibt 8:4, Yerm 51:27, Ezra 4:2
• 38:1 4Sh 20:1-11, 2Sol 32:24-26
+ 38:3 4Sh 18:3
+ 38:5 Zab 38:13
+ 38:6 Isha 37:35
+ 38:8 Ysha 10:13
+ 38:11 Zab 26:13, Isha 53:8, Hiz 26:20
+ 38:12 Ayub 7:6
+ 38:13 Mrs 3:4
+ 38:14 Hiz 7:16, Nox 2:7, Zab 68:4
+ 38:17 Zab 15:10, Ayub 33:28, Mixo 7:19
+ 38:18 Zab 6:6, Voiz 9:10
+ 38:19 Qnlr 4:9, Qnlr 6:7, Zab 77:4
• 39:1 4Sh 20:12-19, 2Sol 32:31
+ 39:2 2Sol 32:27

+ 39:6 4Sh 24:13, 2Sol 36:10, Yerm 20:5, Yerm 27:19-21, Mixo 4:10

+ 39:7 4Sh 24:12, 4Sh 25:7, 2Sol 33:11
+ 40:1 Isha 49:13, Zkr 1:17
+ 40:2 Xsha 2:14, Ayub 42:10, Yerm 16:18

+ 40:3 Isha 35:8, Zab 67:5, Mat 3:3, Mark 1:3, Luqo 3:4-6, Yuhn 1:23

+ 40:5 Isha 35:2
+ 40:8 Zab 118:89, 1Btr 1:24-25, Yoqb 1:11
+ 40:10 Isha 62:11, Vah 22:12

+ 40:11 Zab 22:1, Yerm 31:10, Hiz 34:15, Mixo 5:4, Yuhn 10:11

+ 40:12 Hik 30:4
+ 40:13 Rim 11:34, 1Kor 2:16
+ 40:14 Ayub 21:22
+ 40:16 Zab 49:10
+ 40:17 Zab 61:10, Dnr 4:32
+ 40:18 Isha 46:5, Hav 17:29
+ 40:20 Isha 44:9, Isha 46:7, Yerm 10:3-5

+ 40:22 Sah 13:34, Ayub 9:8, Ayub 26:7, Zab 103:2, Yerm 10:12, Yerm 51:15

+ 40:23 Ayub 12:21, Zab 106:40
+ 40:26 Zab 146:4
+ 40:27 Isha 49:14
+ 40:28 Zab 146:5
+ 40:29 2Kor 12:10
+ 40:31 Zab 102:5
+ 41:1 Isha 43:9
+ 41:2 2Sol 36:23
+ 41:4 Isha 44:6, Isha 48:12, Vah 1:17
+ 41:7 Isha 40:19

+ 41:8 Isha 42:19, Isha 43:10, Isha 44:1, Yerm 30:10, 2Sol 20:7, Yoqb 2:23

+ 41:14 Ayub 25:6, Zab 21:7
+ 41:18 Isha 35:6
+ 41:19 Isha 55:13
+ 41:24 Yerm 10:5, 1Kor 8:4
+ 41:25 Isha 41:2, Yerm 1:15, Yerm 50:3
+ 41:26 Isha 46:10, Isha 48:14
+ 41:27 Isha 40:9, Isha 52:7

+ 42:1 Isha 41:8, Isha 43:10, Isha 52:13, Isha 53:11, Mat 3:17, Mat 17:5, Mark 1:11, Luqo 3:22, Isha 11:2, Isha 61:1, Mat 12:17-21

+ 42:5 Zkr 12:1

+ 42:6 Isha 45:13, Isha 42:6, Isha 49:6, Luqo 2:3, Luqo 2:30-32, Hav 13:47

+ 42:7 Isha 9:2, Isha 35:5, Isha 49:9, Isha 61:1

+ 42:8 Isha 48:11
+ 42:10 Zab 32:3
+ 42:11 Isha 21:16
+ 42:13 Zab 77:65
+ 42:14 Isha 13:8
+ 42:15 Isha 50:2
+ 42:16 Isha 40:4

+ 42:17 Zab 96:7, Isha 45:16, Isha 44:11, Yerm 10:14

+ 42:18 Isha 35:5
+ 42:19 Isha 41:8
+ 42:20 Yerm 6:10, Hiz 12:2
+ 42:22 Yerm 50:33
+ 42:25 Xsha 7:9
+ 43:1 Isha 45:3
+ 43:2 Zab 65:12, Dnr 3:25
+ 43:3 Zab 71:10, Isha 45:14
+ 43:5 Xsha 11:11, Mixo 7:12, Zkr 8:7
+ 43:8 Isha 42:18-19
+ 43:9 Isha 41:1
+ 43:10 Isha 41:8, Yerm 30:10
+ 43:11 Isha 45:21, Xsha 13:4
+ 43:13 Qnlr 32:39, Ayub 10:7
+ 43:16 Chq 14:21, Isha 51:10

+ 43:19 Isha 48:6, 2Kor 5:17, Vah 21:5, Isha 35:6-8

+ 43:20 Chq 17:1-7
+ 43:22 Mixo 6:3
+ 43:24 Mal 2:17
+ 43:25 Zab 50:3, Yerm 31:34
+ 43:26 Isha 1:18
+ 43:27 Ibt 3:6, Yerm 5:31
+ 44:1 Isha 41:8, Yerm 30:10
+ 44:3 Hiz 39:29, Yoʻel 2:28, Yuhn 7:38

+ 44:6 Isha 41:4, Isha 48:12, Vah 1:8, Vah 1:17, Qnlr 6:4, 3Sh 18:39, Nax 9:6, Zab 85:10

+ 44:8 Qnlr 32:18, Isha 26:4
+ 44:9 Isha 41:24, Isha 41:29
+ 44:10 Yerm 10:3-5, Xbq 2:18
+ 44:11 Isha 42:17, Isha 45:16
+ 44:18 Isha 45:20
+ 44:20 Xsha 12:1
+ 44:21 Isha 41:8
+ 44:22 Isha 1:18
+ 44:23 Zab 95:11, Isha 49:13, Isha 48:20
+ 44:24 Ayub 37:18, Zab 135:5, Isha 42:5
+ 44:25 1Kor 1:20, 1Kor 3:19
+ 44:26 2Sol 36:22-23

+ 44:27 Isha 11:15, Isha 51:10, Yerm 50:38, Yerm 51:36

+ 44:28 2Sol 36:22, Ezra 1:1, Isha 45:1, Dnr 6:28, Hav 13:22

+ 45:1 Nox 2:6
+ 45:2 Zab 106:16
+ 45:3 Isha 43:1
+ 45:4 Isha 41:8
+ 45:5 Qnlr 4:35
+ 45:6 Chq 15:11
+ 45:7 Mrs 3:38, 4Sh 19:25, Isha 37:26

+ 45:9 Isha 29:16, Yerm 18:6, Rim 9:20-24, Ayub 9:32, Voiz 6:10

+ 45:12 Isha 44:24, Yerm 27:5

+ 45:13 Isha 42:6, Isha 44:28

+ 45:14 Zab 71:10, Isha 43:3, Zkr 8:23, 1Kor 14:25

+ 45:16 Isha 42:17, Isha 44:11
+ 45:17 Isha 54:4
+ 45:19 Yerm 29:13-14
+ 45:20 Isha 44:17-18
+ 45:21 Isha 43:11, Xsha 13:4
+ 45:23 Rim 14:11, Flp 2:10-11
+ 46:1 Yerm 50:2, Yerm 51:44, 1Sh 5:3
+ 46:2 Yerm 48:7
+ 46:3 Qnlr 1:31
+ 46:4 Zab 67:20
+ 46:5 Isha 40:18, Hav 17:29
+ 46:6 Hak 17:4, Isha 44:15
+ 46:7 Zab 113:15
+ 46:10 Isha 41:26
+ 46:11 Isha 41:2, Yerm 12:9
+ 46:13 Isha 51:5, Isha 56:1

+ 47:1 Amos 5:2, Isha 13:1, Isha 21:1, Yerm 50:1

+ 47:2 Hak 16:21
+ 47:3 Yerm 13:26, Nox 3:5
+ 47:6 Zkr 1:15
+ 47:7 Vah 18:7
+ 47:8 Zfn 2:15
+ 47:11 Zab 34:8
+ 47:14 Isha 5:24, Nox 1:10, Mal 4:1
+ 48:1 Nax 11:1, Yerm 7:4, Mixo 1:5
+ 48:3 Isha 41:26
+ 48:4 Chq 32:9
+ 48:5 Yerm 44:17
+ 48:6 Isha 43:19, Yerm 33:3

+ 48:10 Ayub 23:10, Zab 65:10, Isha 1:25, Zkr 13:9, Mal 3:3

+ 48:11 Hiz 20:9, Isha 42:8

+ 48:12 Isha 41:4, Isha 44:6, Vah 1:8, Vah 1:17

+ 48:13 Ayub 9:8, Zab 103:2, Isha 42:5, Yerm 10:12, Yerm 51:15, Zkr 12:1

+ 48:14 Isha 41:26, Isha 41:2, Isha 46:10
+ 48:15 Isha 45:1-3
+ 48:16 Isha 61:1
+ 48:18 Zab 80:14, Luqo 19:42
+ 48:19 Ibt 22:17

+ 48:20 Isha 52:11, Yerm 50:8, Zkr 2:6-7, Vah 18:4, Isha 44:23

+ 48:21 Chq 17:6, Sah 20:11

+ 49:1 Yerm 1:4-5, Gal 1:15-16, Mat 1:21, Luqo 1:31

+ 49:2 Isha 11:4

+ 49:3 Yuhn 17:10

+ 49:6 Isha 42:6, Yerm 1:5, Hav 13:47, Hav 26:23

+ 49:7 Zab 21:7, Isha 53:3
+ 49:8 2Kor 6:2, Isha 42:6
+ 49:9 Isha 42:7, Isha 61:1
+ 49:10 Vah 7:16-17, Isha 35:6
+ 49:12 Isha 43:5
+ 49:13 Zab 95:11, Isha 44:23, Isha 40:1
+ 49:14 Isha 40:27
+ 49:15 Zab 26:10

+ 49:18 Isha 60:4, Yerm 22:24, Hiz 5:11, Hiz 16:48, Zfn 2:9, Rim 14:11

+ 49:19 Yerm 31:27, Zkr 2:4
+ 49:20 Zkr 10:10
+ 49:22 Isha 11:10, Isha 14:2
+ 49:23 Zab 71:9, Mixo 7:17, Zab 24:3
+ 49:24 Mark 3:27
+ 49:25 Zab 34:1
+ 49:26 Vah 16:6
+ 50:1 Qnlr 24:1, Yerm 3:8

+ 50:2 Yerm 35:17, Sah 11:23, Isha 59:1, Chq 14:21-22, Zab 103:7, Zab 105:2, Zab 106:33, Isha 42:15

+ 50:3 Yerm 4:28, Vah 6:12, Vah 6:12

+ 50:4 Zab 39:7

+ 50:6 Isha 53:6, Mat 26:67, Mark 14:65, Mark 15:19

+ 50:7 Yerm 1:18, Hiz 3:9
+ 50:8 Rim 8:33, Ayub 13:19
+ 50:9 Ayub 13:28, Isha 51:8
+ 51:2 Ibt 12:2, Hiz 33:24

+ 51:3 Isha 40:1, Isha 52:9, Ibt 2:8, Hiz 28:13, Hiz 36:35

+ 51:4 Isha 42:6, Isha 49:6
+ 51:5 Isha 46:13, Isha 60:9
+ 51:6 Zab 101:26-27, Mark 13:31

+ 51:7 Qnlr 6:6, Zab 36:28, Yerm 31:33, Mat 10:28

+ 51:8 Isha 50:9

+ 51:9 Ayub 9:13, Ayub 26:12, Zab 88:11, Isha 30:7

+ 51:10 Chq 14:21, Zab 105:9, Isha 43:16-17

+ 51:11 Isha 35:10

+ 51:12 Isha 40:1, Isha 66:13, Zab 55:5, Zab 117:6, Mat 10:28

+ 51:13 Isha 40:12, Isha 48:14

+ 51:15 Yerm 31:35

+ 51:17 Isha 52:1, Zab 74:8, Yerm 25:15, Obd 1:16, Zkr 12:2, Vah 14:10

+ 51:19 Yerm 15:5, Nox 3:7

+ 51:22 Yerm 25:17, Nox 3:11

+ 52:1 Isha 51:17, Nax 11:1, Isha 48:2, Mat 4:5, Mat 27:53, Isha 35:8, Yoʻel 3:17, Nox 1:15, Vah 21:27

+ 52:5 Rim 2:24
+ 52:7 Isha 41:27, Nox 1:15, Rim 10:15
+ 52:9 Isha 40:1, Isha 51:3
+ 52:10 Zab 97:3, Luqo 3:6
+ 52:11 Isha 48:20, Zkr 2:7, Ezra 1:7-11
+ 52:12 Isha 58:8, Mixo 2:13
+ 52:13 Isha 42:1
+ 52:15 Isha 49:23, Rim 15:21, 1Kor 2:9
+ 53:1 Yuhn 12:38, Rim 10:16
+ 53:2 Isha 11:1
+ 53:3 Isha 49:7
+ 53:4 Mat 8:17
+ 53:5 1Btr 2:24-25
+ 53:6 Zab 118:176, Yerm 50:6
+ 53:7 Yerm 11:19, Isha 37:14, Hav 8:32-33

+ 53:8 Zab 26:13, Isha 38:11, Hiz 26:20, Hiz 32:23

+ 53:9 1Btr 2:22, Mark 15:46
+ 53:11 Isha 42:1, Isha 52:13, Rim 5:16
+ 54:1 1Sh 2:5, Gal 4:27
+ 54:4 Isha 45:17, Zfn 3:11
+ 54:5 Yerm 3:14, Xsha 2:7
+ 54:6 Isha 62:4
+ 54:7 Yerm 51:5
+ 54:8 Zab 88:29-30, Isha 55:3
+ 54:9 Ibt 8:21, Ibt 9:11

+ 54:10 Sah 25:12-13, Hiz 34:25, Hiz 37:26, Xsha 2:18

+ 54:13 Yerm 31:33-34, Yuhn 6:45, 1Kor 2:13, 1Sal 4:9

+ 54:17 Zab 4:2
+ 55:1 Isha 44:3, Yuhn 7:37
+ 55:2 Yuhn 6:27

+ 55:3 Isha 61:8, Yerm 32:40, Hiz 16:60, Zab 88:29-30, Isha 54:6, Hav 13:34

+ 55:5 2Sh 22:44

+ 55:6 1Sol 28:9, 2Sol 15:2, Yerm 29:13, Amos 5:4, Amos 5:6, Zfn 2:3

+ 55:9 Zab 102:11
+ 55:11 Qnlr 32:2, Hiz 12:25
+ 55:12 Zab 97:8, Isha 35:2
+ 55:13 Isha 41:19
+ 56:1 Isha 46:13, Isha 51:5
+ 56:2 Chq 20:8

+ 56:3 Chq 12:38, Qnlr 23:8, Est 9:27, Isha 14:1, Zkr 2:11

+ 56:7 Isha 2:2-3, Isha 60:3, Isha 66:20, Mal 1:11, Mat 21:13, Mark 11:17, Luqo 19:46

+ 56:8 Isha 11:12, Yuhn 10:16
+ 56:9 Yerm 12:9, Hiz 39:17, Vah 19:17-18
+ 56:10 Yerm 6:17
+ 56:11 Hiz 34:2
+ 56:12 Hik 23:35, Isha 22:13
+ 57:2 Dnr 12:13
+ 57:3 Mark 8:38
+ 57:5 Hiz 16:20-21
+ 57:8 Hiz 16:25, Hiz 23:17
+ 57:11 Zab 49:21
+ 57:13 Yerm 11:12
+ 57:15 4Sh 22:19, 2Sol 34:27
+ 57:16 Zab 102:9
+ 57:17 Yerm 6:13
+ 57:18 Yerm 3:22, Isha 40:1
+ 57:19 Rim 2:10, Efs 2:17
+ 57:21 Isha 48:22
+ 58:1 Mixo 1:5, Mixo 3:8
+ 58:3 Lev 16:29, Sah 29:7, Mal 3:14
+ 58:5 Lev 16:29, Zkr 7:5, Mat 6:16
+ 58:6 Luqo 4:18, Zab 81:4, Hik 24:11
+ 58:7 Mat 25:35, Luqo 3:11, Yoqb 2:15-16
+ 58:8 Zab 36:6, Zab 84:14, Isha 52:12
+ 58:11 Yerm 31:12, Yuhn 7:38
+ 58:12 Ayub 3:14, Isha 61:4
+ 58:13 Nax 13:15-21
+ 58:14 Ayub 22:26, Zab 36:4, Qnlr 32:13
+ 59:1 Sah 11:23, Isha 50:2

+ 59:2 Xsha 5:4, Zab 65:18, Hik 15:8, Hik 28:9

+ 59:3 Isha 1:15, Hik 6:17
+ 59:4 Ayub 15:35, Zab 7:15, Yoqb 1:15
+ 59:6 Ayub 8:14

+ 59:7 Hik 1:16, Hik 6:18, Isha 59:7, Rim 3:15-17

+ 59:10 Qnlr 28:29, Ayub 5:14, Zfn 1:17

+ 59:11 Hiz 7:16, Nox 2:7

+ 59:16 Yerm 5:1, Hiz 22:30, Zab 97:1, Isha 63:5

+ 59:17 Efs 6:14, Efs 6:17, 1Sal 5:8
+ 59:18 Qnlr 7:10, Yerm 51:56
+ 59:20 Rim 11:26-27
+ 59:21 Yerm 31:31
+ 60:1 Zab 101:17, Mal 4:2, 1Yuh 1:7
+ 60:2 Ayub 37:19

+ 60:3 Isha 2:2-3, Isha 56:7, Isha 66:20, Mal 1:11, Ayub 11:17, Ayub 22:28, Hik 4:18, Dnr 12:3, Vah 21:24

+ 60:4 Isha 49:18, Isha 66:20
+ 60:5 Isha 61:6
+ 60:6 3Sh 10:1, 2Sol 9:1, Mat 2:11

+ 60:7 Zab 119:5, Qshq 1:4, Isha 21:16, Ibt 25:13

+ 60:8 Xsha 11:11

+ 60:9 Isha 51:5, 3Sh 10:22, Isha 23:1, Yun 1:3

+ 60:10 Zkr 6:15
+ 60:11 Vah 21:25
+ 60:12 Zkr 14:17-19
+ 60:14 Isha 49:23, Hiz 48:35
+ 60:16 Isha 66:12, Ibt 49:24
+ 60:18 Isha 11:9
+ 60:19 Isha 30:26, Vah 21:23, Vah 22:5

+ 60:20 Zab 26:1, Isha 35:10, Isha 65:19, Vah 21:4

+ 60:21 Zab 36:9, Hiz 37:25, Mat 15:13

+ 61:1 Isha 11:2, Luqo 4:18-19, Luqo 7:22, Isha 29:19, Lev 25:8-15, Isha 42:7, Isha 49:9

+ 61:2 Lev 25:10, Isha 34:8, Isha 63:4, Mat 5:4

+ 61:3 Mat 15:13
+ 61:4 Ayub 3:14, Isha 58:12, Amos 9:14
+ 61:6 Chq 19:6, 1Btr 2:9, Isha 60:5
+ 61:7 Ayub 42:10, Isha 40:2, Zkr 9:12

+ 61:8 Zab 10:7, Isha 55:3, Yerm 32:40, Hiz 16:60

+ 61:9 Isha 65:23
+ 61:10 Zkr 3:4, Yerm 2:32, Vah 21:2
+ 62:2 Vah 2:17, Vah 3:12
+ 62:3 Zkr 9:16
+ 62:4 Isha 54:6, Xsha 1:10, Xsha 2:23
+ 62:5 Yerm 32:41, Zfn 3:17
+ 62:8 Qnlr 28:33, Yerm 5:17
+ 62:10 Isha 11:10, Isha 49:22
+ 62:11 Isha 40:10, Vah 22:12
+ 63:1 Ibt 36:33, 1Sol 1:44, Isha 34:6
+ 63:3 Yoʻel 3:13, Vah 19:15
+ 63:4 Isha 34:8, Isha 61:2
+ 63:5 Isha 59:16
+ 63:6 Isha 51:22
+ 63:9 Hak 10:16, Chq 14:9, Chq 23:20
+ 63:10 Zab 77:40, Hav 7:51, Efs 4:30
+ 63:11 Chq 12:50-51, Zab 76:21, Xsha 12:13
+ 63:12 Chq 14:21

+ 63:15 Ibt 11:5, Qnlr 26:15, Zab 13:2, Zab 32:14

+ 63:16 Qnlr 32:6, Isha 64:8, Yuhn 8:41
+ 63:19 Yerm 14:8
+ 64:1 2Sh 22:10, Zab 17:10, Zab 143:5
+ 64:4 1Kor 2:9
+ 64:5 Hav 10:35
+ 64:6 Zab 1:4, Zab 89:6
+ 64:7 Isha 43:22, Xsha 7:7

+ 64:8 Qnlr 32:6, Isha 63:16, Yuhn 8:41, Ayub 10:9, Ayub 33:6, Isha 45:9, Yerm 18:6, Rim 9:20-24

+ 64:11 4Sh 25:9, Xag 1:9, Xag 2:3
+ 65:2 Rim 10:20
+ 65:3 Isha 1:29, Isha 66:17
+ 65:4 Lev 11:7
+ 65:6 Zab 149:9, Chq 20:5
+ 65:8 Ibt 18:26, Mark 13:20

+ 65:10 Isha 33:9, Isha 35:2, Ysha 7:24, Zfn 2:6

+ 65:12 Hik 1:24, Isha 66:4, Yerm 7:13
+ 65:13 Isha 55:1, Luqo 6:25
+ 65:14 Luqo 6:25

+ 65:15 Yerm 29:22, Isha 62:2, Vah 2:17, Vah 3:12

+ 65:16 Yerm 4:2

+ 65:17 Isha 66:22, 2Btr 3:13, Vah 21:1, 1Kor 2:9

+ 65:19 Isha 35:10, Isha 60:20, Vah 21:4
+ 65:21 Yerm 31:5, Hiz 28:26
+ 65:22 Zab 21:13
+ 65:23 Qnlr 28:41, Zab 113:22, Isha 61:9
+ 65:24 Dnr 9:21
+ 65:25 Isha 11:6, Ibt 3:14, Isha 11:9

+ 66:1 Hiz 43:7, Mat 5:35, 3Sh 8:27, 2Sol 2:6, Hav 7:49-50

+ 66:2 Ezra 9:4

+ 66:3 Isha 1:11

+ 66:4 Ayub 3:25, Hik 10:24, Hik 1:24, Isha 65:12, Yerm 7:13

+ 66:7 Isha 13:8, Vah 12:5
+ 66:12 Isha 60:16
+ 66:13 Isha 40:1, Isha 51:12

+ 66:15 2Btr 3:7, 2Sal 1:8, Zab 67:18, Xbq 3:8

+ 66:16 Qnlr 32:41, Yerm 25:33

+ 66:17 Isha 1:29, Isha 65:3, Lev 11:7, Lev 11:29

+ 66:18 Isha 2:2, Zkr 14:16

+ 66:20 Isha 14:2, Isha 49:22, Isha 60:4, Isha 2:2-3, Isha 56:7, Isha 60:3, Mal 1:11

+ 66:21 Chq 19:6, Isha 61:6
+ 66:22 Isha 65:17
+ 66:24 Isha 1:31, Mat 18:9, Mark 9:47

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=UZVL

Lugʻat

Lugʻat

1. A

2. B

3. D

4. E

5. F

6. G

7. H

8. I

9. J

10. K

11. L

12. M

13. N

14. O

15. P

16. Q

17. R

18. S

19. T

20. U

21. V

22. X

23. Y

24. Z

25. Oʻ

26. SH

27. CH

Bu lugʻatda Muqaddas Kitobda koʻp uchraydigan muhim yoki notanish soʻzlar va iboralar berilgan. Koʻpincha lugʻatda biron soʻz yoki iboraning maʼnosi bilan bir qatorda, oʻsha davrga xos tarixiy va madaniy jarayonga oid maʼlumotlar ham berilgan. Bu soʻzlar va iboralarga berilgan sharhlardan keyin keladigan izohlarda Muqaddas Kitobdagi oyatlarning manzili koʻrsatilgan. Bu oyatlar kitobxonga Muqaddas Kitobda bayon etilgan taʼlimotlarni chuqurroq oʻrganishga yordam beradi. Kitobxon ayrim buyumlarning tuzilishi va shaklini koʻz oldiga keltirib, tasavvur qila olishi uchun, lugʻatda oʻsha buyumlarning rasmlari keltirilgan.

Ayrim hollarda umumiy bir soʻz ostida bir nechta soʻzlar va ularning sharhlari berilgan. Masalan, BAYRAMLAR, XUDONING NOMLARI, QURBONLIK. Bu umumiy soʻzlar ostidagi soʻzlar lugʻatdagi roʻyxatda ham topiladi. Ammo bu soʻzning sharhini topish uchun kitobxon umumiy soʻz ostida berilgan soʻzning sharhiga qarashi kerak. Masalan, lugʻatdagi AYB QURBONLIGI iborasi uchun “QURBONLIK soʻziga qarang” deb yozilgan.

Lugʻatda yana sinonim soʻzlar ham uchraydi. Bunday holda bir soʻzning maʼnosi ikkinchi soʻzning sharhida berilib, lugʻatda kitobxonga oʻsha ikkinchi sinonim soʻzning shahriga qarashga koʻrsatma berilgan. Masalan, lugʻatdagi MALAK soʻzi uchun “FARISHTA soʻziga qarang”, lugʻatdagi SANDIQ soʻzi uchun “AHD SANDIGʻI iborasiga qarang” deb yozilgan.

ABADIY HAYOT

Muqaddas Kitobda abadiy hayot nafaqat vaqtning davomiyligini, balki hayotning mazmunini, yaʼni Xudo bilan uygʻunlikda yashashni, Uning marhamati va barakalaridan bahramand boʻlishni bildiradi. Eski Ahdning baʼzi parchalarida solihlar Xudo bilan abadiy yashashlari haqida yozilgan, ayrim hollardagina oʻliklarning tirilishi haqida aytib oʻtilgan[1]. Yangi Ahdda abadiy hayot nima ekanligi kengroq ochib berilgan. Insonning tanasi oʻlsa ham, ruhi oʻlmaydi[2]. Iso Masihga va Uni yuborgan Xudoga ishongan inson abadiy hayotga ega boʻladi[3]. Bunday inson uchun abadiy hayot shu dunyoda yashayotganidayoq boshlanadi[4]. U oʻlsa ham oxiratda tiriladi va undan keyin hech qachon oʻlmaydi[5]. Qiyomat kuni Xudo solihlarga abadiy hayotni mukofot qilib beradi[6], ular jannatda yashab, bu dunyodagi barcha yovuzligu qabihliklardan ozod boʻladilar[7]. Fosiqlarga esa abadiy jazo beriladi, ular to abad Xudodan ajraladilar[8].

[1] Zabur 15:9-11, 22:6, 132:3, Ayub 19:25-26, Ishayo 26:19, Doniyor 12:2, Luqo 20:37-38

[2] Luqo 16:22-23, 23:42-43, 2 Korinfliklar 4:16-18, 5:1-2, 6-8, Filippiliklar 1:21-23

[3] Yuhanno 3:15-16, 36, 5:24, 6:40, 10:27-28, 1 Yuhanno 5:13

[4] Efesliklar 2:4-6

[5] 1 Korinfliklar 15:42-44, 50-54

[6] Matto 5:12, 25:34, 46, 1 Butrus 1:4, Filippiliklar 3:13-14, Ibroniylar 12:22-24

[7] Vahiy 21:1-4, 22:1-5

[8] Matto 25:41, 46, Yuhanno 5:28-29, Vahiy 20:11-15

AHD

Ikki kishi yoki ikki guruh orasida tuzilgan bitim yoki kelishuv. Qadimgi paytlarda odatda ahd tuzilganda, uni tasdiqlash uchun ikkala tomon ont ichardi, soʻngra qurbonlik qilinardi. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Xudo bir necha marta ahd tuzgan. Har bir ahdda berilgan vaʼdalarni va qoʻyilgan shartlarni Xudoning Oʻzi belgilagan. Jumladan, Xudo Ibrohim bilan ahd tuzib, Ibrohimga va uning avlodiga abadiy baraka berishni vaʼda qilgan[1]. Mana shu ahd belgisi sifatida Ibrohim va uning avlodi sunnat qilinishi kerak boʻlgan[2]. Xudo keyinchalik Muso paygʻambar orqali Ibrohimning avlodi, yaʼni Isroil xalqi bilan ahd tuzadi[3]. Oʻsha ahdda Xudoning amrlari va qonunlari batafsil berilgan. Bu amrlarga va qonunlarga rioya qilgan insonlarga Xudo: “Men sizlarni Oʻzimning xalqim qilaman, sizlarning Xudoyingiz boʻlaman”, deb maxsus vaʼda bergan. Ammo bu amrlarni va qonunlarni buzgan odamlarni Xudo jazolagan. Xudoning Oʻz xalqi Isroil bilan boʻlgan munosabati mana shu ahdga asoslangani bois, Eski Ahdda bayon qilingan aksariyat voqealar va Isroil xalqining tarixi shu munosabatlar haqida hikoya qiladi. Isroil xalqi Xudoga qayta–qayta bevafolik qilgani uchun, Uning amrlariga boʻysunmagani uchun oʻz vatanidan surgun qilingan[4]. Biroq Xudo: “Shunday kunlar keladiki, Men Isroil xalqi bilan yangi ahd tuzaman”, deb Oʻz paygʻambarlari orqali vaʼda bergan[5].

Xudo yangi ahdni butun insoniyat bilan Iso Masih orqali tuzdi. Iso Masih butun odamzodning gunohini Oʻz boʻyniga olib, xochdagi oʻlimi orqali yangi ahdni kuchga kiritdi[6]. Iso Oʻzini qurbon qilgani va dunyoni Xudo bilan yarashtirgani Yangi Ahdning asosiy mavzusidir. Endi har bir inson, millatidan qatʼi nazar, Iso Masihga ishonsa va gunohlaridan tavba qilsa, uning gunohlari kechiriladi, bu inson Xudoning xalqiga tegishli boʻladi.

[1] Ibtido 15:1-21, 17:1-27
[2] Ibtido 17:9-14
[3] Chiqish 19:1-20:21, 24:1-18

[4] 4 Shohlar 17:5-23, 2 Solnomalar 36:13-21, Doniyor 9:3-14

[5] Yeremiyo 31:31-34, 32:39-40, Hizqiyol 11:19-20, 36:26-27

[6] Matto 26:27-28, Ibroniylar 8:6-13, 9:11-17

AHD SANDIGʻI

Usti va ichi oltin bilan qoplangan yogʻoch sandiq[1]. Ahd sandigʻida ikkita tosh lavha saqlanardi. Xudo bu tosh lavhalarni Sinay togʻida Musoga Isroil xalqi uchun bergan edi. Tosh lavhalarga oʻnta amr yozilgan boʻlib, bu amrlar Xudo bilan Uning xalqi oʻrtasida tuzilgan ahd edi. Shu sababdan bu sandiq koʻpincha Ahd sandigʻi deb aytilgan. Ahd sandigʻining qopqogʻi ustida karub degan mavjudotning ikkita haykali bor edi. Karublar bir–biriga yuzma–yuz turgan boʻlib, ularning qanotlari qopqoqning ustini berkitib turardi. Ahd sandigʻi — Xudo Oʻz xalqi orasida ekanligining ramzi edi. Isroil xalqi sahroda kezib yurganda Ahd sandigʻi Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasida saqlanar edi. Keyinchalik Ahd sandigʻi Quddusdagi Maʼbadning Eng muqaddas xonasiga qoʻyilgan.

[1] Chiqish 37:1-9

AHD SANDIGʻINING QOPQOGʻI

Ahd sandigʻining qopqogʻi toza oltindan yasalgan edi. Qopqoq ustida karub degan mavjudotning ikkita haykali bor edi. Karublar bir–biriga yuzma–yuz turgan boʻlib, ularning qanotlari qopqoqning ustini berkitib turardi[1]. Oliy ruhoniy bir yilda bir marta — Poklanish kunida maxsus qurbonliklar keltirib, qopqoq ustidagi ikki karub orasiga qurbonlik qonidan sachratar edi. Bundan maqsad Eng muqaddas xonani Isroil xalqining nopokliklaridan, itoatsizliklaridan va gunohlaridan poklash edi[2].

[1] Chiqish 37:6-9

[2] Levilar 16–bob

AHMOQ, NODON

Eski Ahdda “ahmoq” va “nodon” soʻzlari axloqsiz odamlarga ishora qiladi. Bunday odamlar Xudoni sevmaydilar va Unga ishonmaydilar[1]. Ularda solih yashashga undaydigan donolik yoʻq, shuning uchun ular halokatu oʻlimga yetaklaydigan qarorlar chiqaradi[2].

[1] Zabur 13:1, 52:2, Hikmatlar 1:7

[2] Hikmatlar 1:20-33, 19:3, Voiz 7:17

AMOR XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlarning orasidagi eng katta va kuchli xalqlardan biri. Oʻsha paytda Kanʼon yurtida yashagan xalqlarning hammasiga nisbatan ham “Amor xalqi” degan ibora qoʻllanilgan. Shuning uchun ushbu tarjimaning baʼzi joylarida “Amor xalqlari” deb ham yuritilgan[1]. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[1] Misol uchun, Ibtido 15:16, Yoshua 10:5, 2 Shohlar 21:2 ga qarang.

ARAVA

BRONZADAN YASALGAN ARAVALAR yoki JANG ARAVASI iboralariga qarang.

ARFA

Torli musiqa asbobi.

ASIRLIK

SURGUN soʻziga qarang.

AYB QURBONLIGI

QURBONLIK soʻziga qarang.

ASHERA

Ashera Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan. Asheraning tasvirlari baland ustun shaklida boʻlib, yogʻochdan yasalgan edi. Uning erkak jufti Baal edi.

ASHTARET

Ashtaret Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik va urush xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan.

BAAL

Baal Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, erkak qiyofasida tasavvur qilingan. Uning ayol jufti Ashera boʻlgan. Kanʼonliklar, Baal eng kuchli xudo, deb ishonganlar. Baal soʻzi xoʻjayin degan maʼnoni bildirib, baʼzan erkaklar ismiga qoʻshib ishlatilgan. Ayrim hollarda shahar yoki joy nomlariga ham qoʻshilgan. Ehtimol, Baal soʻzi qoʻshib nomlangan oʻsha yerlarda Baalning tasviri boʻlgan yoki Baalga alohida usul bilan sajda qilingan.

BANDARGOH

Kemalar toʻxtaydigan, kemalarga yuk ortiladigan va ulardan yuk tushiriladigan joy, yaʼni port. Port shaharlardagi savdogarlar kemalarga ham, karvonlarga ham tijorat mollarini yetkazib berardilar. Muqaddas Kitobda Finikiyaning bir nechta port shaharlari, jumladan, Tir va Sidon haqida aytib oʻtilgan. Oʻrta Osiyodan oʻtgan Buyuk ipak yoʻlining baʼzi tarmoqlari gʻarbda oʻsha Finikiya shaharlarigacha borardi. Kemasozlik va baliqchilik port shaharlarning iqtisodida muhim oʻrin tutgan. Dengiz boʻyida joylashgan bu port shaharlar aholisi farovon yashagan.

BARHAYOT XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

BAYRAMLAR

Muqaddas Kitobda Isroil xalqi nishonlagan bir nechta muhim bayramlar aytib oʻtilgan. Quyida bu bayramlarning har biri haqida maʼlumot beriladi:

FISIH ZIYOFATI

Bu ziyofat ibroniy kalendarining birinchi oyi — Abib oyining oʻn toʻrtinchi kuni kechqurun nishonlangan (Abib oyi Nison oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy martning oʻrtasidan boshlanadi. Xudo Isroil xalqini Misrdagi qullikdan qanday qilib ozod qilganini ular Fisih ziyofatida xotirlaganlar. Har bir xonadon bir qoʻzi yoki uloqchani qurbonlik qilib, Fisih ziyofati munosabati bilan taom tayyorlagan. Xonadon aʼzolari qurbonlik taomini birga tanovul qilishgan. Bu taomga qoʻshib taxir oʻtlar va xamirturushsiz non ham yeyilgan. Fisih ziyofatining ibroniycha nomi — Pesax. Ziyofatning “Fisih” degan oʻzbekcha nomi Pesaxdan olingan. Chiqish 12:1-13, 21-51, Levilar 23:5, Sahroda 9:1-14, Qonunlar 16:1-7 ga qarang.

XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining birinchi oyi — Abib oyining 15-21 kunlarida, yetti kun davomida nishonlangan (Abib oyi Nison oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy martning oʻrtasidan boshlanadi. Isroil xalqi oʻsha yetti kun davomida Xudo ularni Misrdan shoshilinch olib chiqqanini xotirlaganlar. Odamlar uylaridagi bor xamirturushni olib chiqib tashlaganlar. Yetti kun davomida xamirturushli non yeyilmagan. Odamlar bayramning birinchi va yettinchi kunlarida muqaddas yigʻin oʻtkazganlar, Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirganlar. Xamirturushsiz non bayramining ibroniycha nomi — Matsot. Bu bayram Fisih ziyofatidan bir kun keyin boshlangan. Shuning uchun Yangi Ahddagi baʼzi parchalarda Fisih ziyofati va Xamirturushsiz non bayrami “Fisih bayrami” deb nomlangan[1]. Chiqish 12:14-20, 13:3-10, 23:15, 34:18, Levilar 23:6-8, Sahroda 28:17-25, Qonunlar 16:3-4, 8 ga qarang.

HOSIL BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining uchinchi oyi — Shavon oyining oltinchi kunida nishonlangan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy mayning oʻrtasidan boshlanadi. Bu bayram bugʻdoy oʻrimi boshlanganda nishonlanardi. Bu kun Fisih ziyofatidan keyin sakkizinchi haftaning birinchi kuniga — Fisih ziyofatidan keyingi elliginchi kunga toʻgʻri keladi. Isroil xalqi bu kunda Xudo hosilni barakali qilganini nishonlagan. Ular har xil nazr va qurbonliklar keltirganlar, jumladan, yangi bugʻdoy hosilining donini nazr qilganlar. Bu bayramning ibroniycha nomi “Shavuot”, yaʼni “haftalar” deganidir. Shuning uchun bu bayram “Haftalar bayrami” deb ham atalgan. Yangi Ahdda bu bayramning yunoncha nomi “Pentekost”, yaʼni elliginchi, deb atalgan. Chiqish 23:16, 34:22, Levilar 23:15-21, Sahroda 28:26-31, Qonunlar 16:9-12 ga qarang.

KARNAY BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining yettinchi oyi — Tishri oyining birinchi kunida nishonlangan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy sentabrning oʻrtasidan boshlanadi. Karnay bayrami kuni Isroil xalqi dam olib, muqaddas yigʻin oʻtkazgan. Bu yigʻinda burgʻular chalingan, Tavrotda buyurilgan qurbonliklar keltirilgan. Levilar 23:23-25, Sahroda 29:1-6 ga qarang.

POKLANISH KUNI

Bu bayram ibroniy kalendarining yettinchi oyi — Tishri oyining oʻninchi kunida nishonlangan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy sentabrning oʻrtasidan boshlanadi. Poklanish kuni Isroil xalqi dam olib, roʻza tutgan. Ruhoniylar oʻzlarini, xalqni, Muqaddas chodirni, keyinchalik Maʼbadni va qurbongohni poklash uchun Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirganlar. Oliy ruhoniy esa Eng muqaddas xonaga kirib, tutatqi tutatardi, Ahd sandigʻining qopqogʻiga va Sandiqning oldiga qurbonlik qonini sachratardi. “Poklanish kuni” bayramining ibroniycha nomi — Yom Kippur. Levilar 16–bob, 23:26-32, Sahroda 29:7-11 va RUHONIY soʻzi ostida berilgan OLIY RUHONIY iborasiga qarang.

CHAYLA BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining yettinchi oyi — Tishri oyining 15-21 kunlarida nishonlangan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy sentabrning oʻrtasidan boshlanadi. Bu paytda, kuz yomgʻiri boshlanmasdan oldin, hosil yigʻib olingan boʻlardi. Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin sahro kezib, chaylalarda yashaganini yetti kun davomida xotirlagan. Shuningdek, ular Kanʼon yurtidagi hosilni Xudo barakali qilganini ham nishonlashganlar, Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirganlar. Ular yetti kun davomida dalalardagi chaylaga oʻxshash chaylalarda yashaganlar. Chayla bayramining ibroniycha nomi — Sukkot. Bu bayram “Yigʻim–terim bayrami” deb ham atalgan. Chiqish 23:16, 34:22, Levilar 23:33-36, 39-43, Sahroda 29:12-39, Qonunlar 16:13-15, Zakariyo 14:16-19 ga qarang.

PURIM BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining oʻn ikkinchi oyi — Adar oyining 14-15 kunlarida nishonlangan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy fevralning oʻrtasidan boshlanadi. Purim bayramini Fors shohi Axashverash hukmronligi davrida malika Ester va uning amakisi Mardoxay joriy qilganlar. Ikki kun nishonlanadigan bu bayram davomida yahudiylar qanday qilib Xudo Isroil xalqini qirilib ketishdan saqlaganini xotirlaganlar. Bu bayramda odamlar xursandchilik qilganlar, ziyofatlar uyushtirganlar va bir–birlariga sovgʻalar berganlar. Bu bayramning nomi akkad–bobil tilidagi pur, yaʼni “qurʼa” soʻzidan olingan. Ester 9:20-32 ga qarang.

YANGI OY SHODIYONASI

Har oyning boshida nishonlanadigan bayram. Bu bayram Isroil xalqi amal qilgan qamariya hisobi boʻyicha belgilangan. Ruhoniylar har oyning birinchi kunida mana shu bayram uchun Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirardilar[2]. Shuningdek, bu bayramda odamlar maxsus taomni tanovul qilardilar. Udumga muvofiq bu taomni faqatgina poklangan odamlar tanovul qilishlari mumkin edi[3]. Oyning birinchi kuni tabarruk hisoblanib, odamlar dam olishardi[4].

[1] Misol uchun, Luqo 22:1 ga qarang.
[2] Sahroda 28:11-15
[3] 1 Shohlar 20:5, 24-26
[4] Amos 8:5

BASHAN

Yassi tepaliklardan va oʻrmon bilan qoplangan qirlardan iborat oʻlka. Bu oʻlka Jalila dengizi va Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan. Bashan Gilad oʻlkasining shimol tomonida boʻlib, semiz mol–qoʻylariyu aʼlo sifatli donlari bilan mashhur edi.

BIRODAR, BIRODARLAR

Muqaddas Kitobda odatda bu soʻz oʻzaro yaqin munosabatda boʻlgan odamlar orasida qoʻllanilgan, ayrim hollardagina tugʻishgan aka–ukalarga nisbatan ishlatilgan. Eski Ahdda ham, Yangi Ahdda ham bu soʻz bir qabilaga yoki bir xalqqa mansub boʻlgan odamlar oʻrtasida koʻp ishlatilgan[1]. Yangi Ahdda, ayniqsa maktublarda bu soʻz Iso Masihga ishongan barcha millatdagi odamlarga nisbatan ishlatilgan[2]. Iso Masihning Oʻzi ham shogirdlarini, birodarlarim, deb atagan[3]. Bu soʻz yana qoʻshnilarga, doʻstlarga, qardosh xalq vakillariga, hatto begona odamlarga nisbatan ham qoʻllanilgan[4]. Shuningdek, erkak va ayollardan iborat boʻlgan guruhlarga ham “birodarlar”, deb murojaat qilinardi. Muqaddas Kitobda aytib oʻtilgan xalqlarning madaniyatida erkaklar asosiy oʻrin egallagan. Madaniyatning bu jihati Muqaddas Kitob yozilgan qadimiy ibroniy va yunon tillari grammatikasida ham aniq koʻrinib turadi. Mazkur tarjimada ibroniycha va yunoncha matndagi maʼnoni saqlab qolish uchun “birodar, birodarlar” soʻzi ishlatilgan.

[1] Chiqish 2:11, Qonunlar 1:16, Hakamlar 18:14, 20:7, Naximiyo 5:1-10, Zabur 21:23, Hizqiyol 11:25, Havoriylar 2:29, 22:1

[2] Matto 25:40, 45, Havoriylar 1:15-17, 15:23, Yoqub 1:2, Filippiliklar 3:1, Filimoʻn 1:1, 7, 16, Ibroniylar 2:11, Vahiy 12:10

[3] Matto 28:10, Yuhanno 20:17

[4] Ibtido 19:7, 29:4, Qonunlar 2:8, 1 Shohlar 30:23, Matto 7:3-5

BOBIL

Qadimgi qudratli shohlik. Uning poytaxti Bobil hozirgi janubiy Iroqda joylashgan edi. Miloddan oldingi 586 yilda Bobil lashkari Yahudoni, yaʼni janubiy shohlikni bosib olgan[1] va juda koʻp odamlarni Bobilga asir qilib olib ketgan edi[2]. Keyinchalik Bobil yurti Fors imperiyasi hukmronligi ostida boʻlganda, ayrim yahudiylar Yahudo yurtiga qaytib kelganlar. Qolgan yahudiylar esa Bobilda yashab qolaverganlar. Bobil shahri koʻp yillar davomida yahudiylarning diniy taʼlim markazi boʻlgan edi.

[1] YAHUDO soʻziga qarang.

[2] 4 Shohlar 25:1-12

BOSH RUHONIYLAR

Yangi Ahd davrida bosh ruhoniylar guruhi oliy ruhoniydan, sobiq oliy ruhoniylardan va Horun avlodidan kelib chiqqan nufuzli oilalar aʼzolaridan tashkil topgan edi. Bosh ruhoniylar, oliy ruhoniy singari, bu nufuzli oilalar orasidan tanlanardi. Bosh ruhoniylar jamiyatning boshqa eʼtiborli odamlari qatorida Oliy kengash[1] aʼzolari edilar. Oliy kengash yahudiylarning siyosiy va diniy uyushmasi edi.

[1] OLIY KENGASH iborasiga qarang.

BRONZA QURBONGOH

QURBONGOH soʻziga qarang.

BRONZADAN YASALGAN ARAVALAR

Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad hovlisidagi oʻnta katta arava. Har bir aravaning ustida katta togʻora boʻlib, bu togʻoralarda suv saqlanardi[1]. Qurbonlik qilinadigan hayvonlarning ichak–chovoqlari, kalla–pochasi va boshqa qismlari kuydirilishdan oldin mana shu togʻoralardagi suv bilan yuvilardi[2]. Zarurat boʻlganda aravalar Maʼbad hovlisida u yerdan–bu yerga koʻchirilardi.

[1] 3 Shohlar 7:27-39

[2] 2 Solnomalar 4:6

BRONZADAN YASALGAN HOVUZ

Bu hovuz katta qozon shaklida boʻlib, bronzadan qilingan oʻn ikkita hoʻkiz ustiga oʻrnashtirilgan edi. Hovuz shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad hovlisidagi bronzadan yasalgan qurbongoh yonida turar edi. Bu hovuzga taxminan 44.000 litr suv sigʻardi[1]. Hovuzdagi suvni ruhoniylar yuvinish uchun ishlatardilar[2].

[1] 3 Shohlar 7:23-26

[2] 2 Solnomalar 4:6

BURGʻU

Qoʻchqor shoxidan yasalgan cholgʻu asbobi. Qadimda bu asbob dushman bostirib kelayotganidan xabar berish uchun, jangga daʼvat qilish uchun[1], shuningdek, Xudoni ulugʻlash uchun chalingan[2].

[1] Yoshua 6:4,19, Yeremiyo 4:5, 6:1

[2] Zabur 80:4, 97:6, 150:3

BUTSIMON TOSH

Tik qilib oʻrnatilgan uzunchoq tosh. Kanʼon xalqlari bu toshlarni oʻz xudolari, jumladan, xudo Baal deb bilib, ularga topinar edilar[1]. Bunday toshlar tepaliklar ustiga, yashil daraxtlar ostiga[2] va sajdagohlarning ichkarisiga oʻrnatilardi[3]. Xudo Isroil xalqiga, butsimon toshlarni oʻrnatmang, ularga sajda qilmang, deb amr bergan[4]. Shuningdek, butsimon toshlarni sindirib tashlashni buyurgan[5].

[1] BAAL soʻziga qarang.
[2] 4 Shohlar 17:10
[3] 4 Shohlar 10:27
[4] Levilar 26:1
[5] Chiqish 23:24

BOʻYINTURUQ

DAFN MAROSIMI

Qadimda Isroil xalqi va boshqa baʼzi xalqlarning udumi boʻyicha, marhum qatʼiy qoidalarga rioya qilingan holda dafn etilardi. Marhumning dafn etilmasligi u uchun nihoyatda ogʻir isnod hisoblanib, oʻta sharmandalik edi[1]. Odatda jasad dafn etilishidan oldin yuvilib, unga xushboʻy hidli moylar surtilardi[2]. Shundan keyin marhumni xushboʻy hidli ziravorlar bilan birga zigʻir matoga kafanlab, dafnga tayyorlashardi[3]. Azadorlar va yollangan yigʻichilar quyosh botmasdan oldin marhumni qabristonga olib borib, uni oilasiga qarashli qabrga qoʻyishardi[4]. Qabr odatda qoyaga oʻyib yasalardi[5]. Qabr ogʻzi diametri taxminan bir metr boʻlgan dumaloq tosh bilan yopib qoʻyilardi. Bu tosh juda ogʻir boʻlgani uchun, bir nechta odam oʻsha toshni yumalatib, qabr ogʻzini yopishardi[6]. Dafn marosimidan keyin bir yil oʻtgach, qabr ogʻzini ochishardi va marhumning suyaklarini toshdan yasalgan qutiga solishardi. Soʻngra bu qutini qabrning ichida oʻyilgan tokchaga qoʻyishardi. Xochda oʻlgan jinoyatchilarning jasadi odatda ommaviy qabrga tashlanardi va ular uchun oshkora aza tutish man etilgan edi.

[1] 3 Shohlar 14:11-13, 21:23-24, Yeremiyo 7:33, Ishayo 14:18-20

[2] Mark 14:3, 8, 16:1, Havoriylar 9:37
[3] Matto 27:59, Yuhanno 11:44
[4] Ibtido 47:30, Amos 5:16, Luqo 7:12
[5] Matto 27:60
[6] Mark 16:3-4, Yuhanno 11:38

DON NAZRI

NAZR soʻziga qarang.

DOVUD QALʼASI

Bu qalʼa Quddusning qadimgi qismi boʻlib, Sion tepaligida joylashgan edi. Yobus xalqi shu joyning tub aholisi edi. Dovud qalʼani ulardan tortib olib, u yerda yashay boshladi. Shu bois bu qalʼa “Dovud qalʼasi” deb nom oldi[1].

[1] 2 Shohlar 5:6-9, 1 Solnomalar 11:4-8

EDOM, EDOM XALQI, EDOMLIKLAR

Bu xalq Yoqubning akasi Esovdan[1] kelib chiqqan[2]. Edom xalqi Oʻlik dengizning janubi va janubi–sharqidagi taqir Seir[3] togʻlarida yashagan. Bu xalq Isroil xalqining dushmani boʻlib kelgan[4]. Dovud hukmronligi davrida Isroil xalqi Edomliklarni bosib oldi[5]. Ammo Dovud hukmronligidan keyin Edom xalqi ahyon–ahyonda Isroilga qarshi isyon koʻtarib turgan va nihoyat, oʻz mustaqilligiga erishgan edi[6].

[1] Ibtido 25:25, 30 ga va Ibtido 25:25 ning birinchi izohiga qarang.

[2] Ibtido 36:8-9

[3] Ibtido 25:25 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang.

[4] Sahroda 20:14-21
[5] 2 Shohlar 8:13-14
[6] 3 Shohlar 11:14-22, 4 Shohlar 8:20-22

EFOD

Ibroniycha soʻz boʻlib, oliy ruhoniy kiyadigan maxsus kiyimga nisbatan ishlatilgan[1]. Efodga taqilgan koʻkrakpech xaltasida Urim va Tummim degan muqaddas narsalar saqlangan. Ayrim hollarda ruhoniylar Xudoning xohishini bilish uchun Urim va Tummimdan foydalanishgan[2].

Eski Ahdning baʼzi oyatlarida efod soʻzi ruhoniylar kiyadigan libosga nisbatan ishlatilgan boʻlib, bu libos zigʻir matodan tikilardi[3]. Hakamlar kitobida bu soʻz butni yoki odamlar fol ochishda foydalangan buyumni bildirgan[4].

[1] Chiqish 28:6-14 ga va RUHONIY soʻzi ostida berilgan OLIY RUHONIY iborasiga qarang.

[2] Chiqish 28:30, 1 Shohlar 23:9-12

[3] 1 Shohlar 2:18, 22:18, 2 Shohlar 6:14 ga va oʻsha oyatlarning birinchi, ikkinchi va uchinchi izohlariga qarang.

[4] Hakamlar 8:27 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

EFRAYIM

Yoqub oʻgʻli Yusuf Misrda ikki oʻgʻil koʻrgan boʻlib, kattasi Manashe, kenjasi Efrayim edi. Efrayim va Manashe qabilalari Yusufning shu ikki oʻgʻlidan kelib chiqqan. Efrayim kenja oʻgʻil boʻlsa ham, Yoqub uni Manashedan yuqori qoʻyib, duo qilgan[1].

Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi[2]. Bu oʻnta qabila alohida davlatni tashkil qilib, Isroil shohligi[3] deb nom oldi. Bu davlatning poytaxti Samariya boʻldi. Shimoldagi qabilalar orasida Efrayim eng katta va nufuzli qabila boʻlgani bois, Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida Efrayim degan nom oʻnta qabilaga va ular tashkil qilgan Isroil shohligiga nisbatan ishlatilgan.

[1] Ibtido 48:17-20
[2] 3 Shohlar 11:26-12:24
[3] shimoliy shohlik iborasi bilan ham maʼlum

EGAM RABBIY, EGAMIZ RABBIY

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

EGAM XUDO, EGAMIZ XUDO…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

EGAMIZDAN QOʻRQISH

XUDODAN QOʻRQISH iborasiga qarang.

EGAMIZNING FARISHTASI

Sodir boʻladigan muhim bir voqea–hodisa toʻgʻrisida odamlarga xabar berish uchun, ularni himoya qilish uchun yoki maxsus bir topshiriqni bajarish uchun Egamiz tomonidan yuborilgan farishta[1]. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, baʼzan Xudoning Oʻzi Egamizning farishtasi qiyofasida zohir boʻlgan[2].

[1] FARISHTA soʻziga qarang.

[2] Misol uchun, Chiqish 3:1-5, Hakamlar 6:11-24 ga qarang.

EGAMIZNING RUHI

XUDONING RUHI iborasiga qarang.

EGAMNING UYI, EGAMIZNING UYI

Bu iboralar Muqaddas chodirga, keyinchalik esa Maʼbadga ishora qilgan. MUQADDAS CHODIR iborasiga va MAʼBAD soʻziga qarang.

EGAM, EGAMIZ…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

ENG MUQADDAS XONA

Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Maʼbadning ichkari kichikroq xonasi[1]. Bu xonada Ahd sandigʻi turar edi. Sulaymon qurdirgan Maʼbadning Eng muqaddas xonasida ikkita karubning katta haykali ham bor edi. Eng muqaddas xonani Muqaddas xonadan katta parda ajratib turardi[2]. Tavrotga koʻra, faqat oliy ruhoniy bir yilda bir marta — Poklanish kuni Eng muqaddas xonaga kirishi mumkin edi[3]. Ibroniylarga maktubda va Vahiy kitobida samoviy Chodirning Eng muqaddas xonasi haqida aytib oʻtilgan. Iso Masih inson qoʻli bilan qurilmagan bu mukammal Chodirda oliy ruhoniy boʻlib xizmat qilyapti[4].

[1] Lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimiga qarang.

[2] ICHKI PARDA iborasiga qarang.

[3] BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan POKLANISH KUNI iborasiga qarang.

[4] Ibroniylar 8:1-2, 9:11-12, 24, Vahiy 15:5

ESKI AHD

Muqaddas Kitobning birinchi qismi boʻlib, oʻttiz toʻqqizta kitobdan iborat. Odatda yahudiylar, Eski Ahd toʻplami uch qismdan iborat, deb aytadilar. Bu uch qism quyidagilardir: Tavrot (Musoning qonuni degan nom bilan ham yuritiladi), Paygʻambarlar bitiklari (uning tarkibiga baʼzi tarixiy kitoblar ham kirgan) va Bitiklar (Zabur bu qismning birinchi kitobidir). Eski Ahd qadimgi ibroniy tilida, baʼzi qismlari esa oramiy tilida boʻlib, miloddan oldingi oʻn beshinchi asrning ikkinchi yarmidan boshlab, taxminan ming yil davomida yozilgan. Eski Ahdning asosiy mavzusi Xudoning Isroil xalqi bilan boʻlgan munosabatidir. Bu munosabat Xudoning Muso orqali Isroil xalqi bilan tuzgan ahdiga asoslangan.

Keyinchalik Xudo Oʻz xalqi bilan Iso Masih orqali yangi ahd tuzdi[1]. Shu sababga koʻra, avvalgi, yaʼni Muso orqali tuzilgan ahd “eski ahd” deb hisoblanadi[2]. Milodiy uchinchi asrdan boshlab, masihiylar ibroniycha Muqaddas bitiklarni “Eski Ahd” deb ataydigan boʻldilar. Iso Masih Muqaddas bitiklarni mukammal bilgan va Oʻz taʼlimotida ulardan koʻp iqtiboslar keltirgan.

[1] 1 Korinfliklar 11:25, Ibroniylar 8:6-13

[2] 2 Korinfliklar 3:14, Ibroniylar 8:6

ESHIK KESAKISI

Eshik oʻrnatilgan chorchoʻp.

FALASTIN

Falastin degan nom Filist xalqining[1] nomidan kelib chiqqan. Miloddan oldingi beshinchi asrdan boshlab, “Falastin” nomi yunon va lotin tillarida Filist xalqining yeridan ancha katta boʻlgan hududga nisbatan ishlatilgan. Bu hudud Oʻrta yer dengizidan boshlab to Jalila koʻlining, Iordan daryosining va Oʻlik dengizning sharqidagi qirli yerlargacha choʻzilgan. Bu hududning shimol tomonida Lubnon togʻlari, janub tomonida esa Nagav choʻli bor edi. Muqaddas Kitobda bu yerlarning aksariyat qismiga nisbatan Kanʼon nomi ishlatilgan. Bu yerlar Isroil xalqi tomonidan bosib olingandan keyin “Isroil yurti” degan nom bilan tanilgan.

Tarix davomida Falastinning chegaralari aniq belgilanmagan. Miloddan oldingi 332 yilda bu hudud Iskandar Zulqarnayn tomonidan bosib olingan. Miloddan oldingi 63 yilda esa Rim imperiyasining tarkibiga kirgan. Milodiy 135 yilda yahudiylarning Rimga qarshi koʻtargan isyoni bostirilgan va Rim hukumati Yahudiya va Suriya viloyatlarini birlashtirib, u yerga “Suriya–Falastina” deb nom bergan. Keyinchalik Suriya bir nechta qismga boʻlinib ketgan va Suriya–Falastinaning hududi kichrayib, bu nom faqatgina oldingi Yahudiya viloyatining hududini bildiradigan boʻldi. Yettinchi asrda arablar bu hududni bosib olganlaridan keyin ham, shu hudud rasman “Falastin” nomi bilan atalavergan. Zamonaviy davrlarda Falastinning chegaralari bir necha marta oʻzgargan.

[1] FILIST XALQI, FILISTIYA iborasiga qarang.

FARISHTA

Xudo yaratgan[1] va Uning xizmatida boʻlgan samoviy mavjudotlar[2]. Ular Xudo bilan samoda istiqomat qiladi[3]. Farishtalar inson boʻlmasalar–da, inson qiyofasida ham zohir boʻlganlar[4]. Muqaddas Kitobga koʻra, farishtalar Xudoning xabarlarini insonlarga yetkazganlar, yuz beradigan voqealarni va vahiylarni tushuntirib berganlar. Isroil xalqiga Muso orqali qonun berilganda ham farishtalar ishtirok etishgan[5]. Ayrim hollarda farishtalar odamlarni xavf–xatardan asraganlar[6]. Muqaddas Kitobda ikkita farishtaning ismi aytib oʻtilgan. Bular — Mikoyil[7] va Jabroil[8].

Muqaddas Kitobdagi bir qator oyatlarda bayon qilinishicha, farishtalarning baʼzilari toʻgʻri yoʻldan ozib, yovuz boʻlib qolganlar, ular shayton boshchiligida Xudoga va Uning xalqiga qarshilik qilganlar[9]. Muqaddas Kitobda aytib oʻtilgan yovuz ruhlar va jinlar mana shu gunohkor farishtalarga ishora qilsa kerak.

[1] Kolosaliklar 1:16
[2] Zabur 102:20-21, Ibroniylar 1:7, 14
[3] Matto 18:10-11, Ibroniylar 12:22
[4] Ibtido 18:1-2, Ibroniylar 13:2
[5] Qonunlar 33:2, Havoriylar 7:53

[6] Ibtido 19:1-23, Havoriylar 12:6-11, 27:23-24

[7] Doniyor 10:13, Yahudo 9, Vahiy 12:7

[8] Doniyor 8:16, 9:21, Luqo 1:19, 26-27

[9] Ayub 1:6-7, Matto 12:22-25, 25:41, 2 Butrus 2:4, Yahudo 6, Efesliklar 2:2, Vahiy 12:7-9

FARZIY

Iso Masih davrida yahudiylarning muhim bir diniy mazhabi. Bu nom ibroniychada “alohida ajratilgan” degan maʼnoni bildiradigan soʻzdan kelib chiqqan. Farziylar Tavrot qonunlariga qatʼiy rioya qilardilar, ayni paytda ogʻzaki ravishda tarqalgan urf–odatlarga hamda poklanish udumlariga ham izchil amal qilardilar. Farziylar mazhabiga faqatgina bir necha ming kishi kirgan boʻlib, umumiy aholining kichkina bir guruhini tashkil qilardi. Farziylar xalq orasida obroʻ–eʼtiborga ega edilar. Ulardan baʼzilari Oliy kengash aʼzolari edilar. Ayrim farziylar Iso Masihga ishondilar, koʻplari esa Isoga va Uning taʼlimotiga qarshi chiqdilar.

FILIST XALQI, FILISTIYA

Qadimgi davrlarda Filistiyaning aholisi Filist xalqi deb yuritilardi. Filistiyaning hududi Sinay yarim orolidan shimoli–sharqda, Oʻrta yer dengizi qirgʻogʻi boʻyida joylashgan edi. Filistlarning ajdodlari Krit orolidan kelib chiqqan boʻlishi mumkin. Filistlar Kanʼon yurtidagi xalqlardan ajralib turar, Isroil xalqi baʼzan ularni “sunnatsizlar”, deb aytardi. Chunki aksariyat mahalliy xalqlar orasida keng tarqalgan sunnat qilish odati Filistlar orasida yoʻq edi. Filist xalqi quyidagi beshta shahar–davlatni — Gʻazo, Ashqalon, Ashdod, Gat va Exronni barpo qilgan edi. Miloddan oldingi oʻn ikkinchi asrda Filistlar oʻz yerlarini kengaytirish niyatida Kanʼon yurtini gʻarb tomondan bosib olishni boshladilar. Ayni paytda Isroil xalqi Kanʼon yurtiga sharq tomondan bostirib kelgan, buning oqibatida ikkala xalq oʻrtasida ziddiyat kelib chiqdi. Shunday qilib, shoh Dovud Filist xalqini magʻlub qilgunga qadar, ular Isroil xalqining ashaddiy dushmani boʻlib qoldi[1].

[1] 2 Shohlar 8:1, 1 Solnomalar 18:1

FINIKIYA

Isroildan shimolda Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan hudud. Bu hudud Tir, Sidon, Arvod va Gabol[1] shahar–davlatlari tomonidan nazorat qilingan. Hozirgi Livan mamlakatining Oʻrta yer dengizi boʻyidagi hududi qadimgi Finikiya hududiga toʻgʻri keladi.

[1] Bibl nomi bilan ham maʼlum

FIRʼAVN

Qadimgi Misr shohlarining unvoni.

FISIH BAYRAMI

Yangi Ahdda “Fisih bayrami” nomi ostida Fisih ziyofati va undan keyin yetti kun davomida nishonlanadigan “Xamirturushsiz non bayrami” nazarda tutilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan FISIH ZIYOFATI va XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI iboralariga qarang.

FISIH QURBONLIGI

BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan FISIH ZIYOFATI iborasiga qarang.

FISIH ZIYOFATI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

FORS SHOHLIGI

Qadimgi qudratli shohlik. Fors shohligining poytaxti Bobil hozirgi janubiy Iroqda joylashgan edi. Bu shohlik “Midiya va Fors shohligi” deb ham ataladi, chunki Midiya bu shohlikning muhim viloyatlaridan biri edi. Fors qonunlari “Midiya va Fors qonunlari” deb atalgan[1]. Doniyor paygʻambar Fors hukumatida yuqori lavozimni egallagan edi[2]. Ester kitobida tasvirlangan voqealar Shushan qalʼasida — Fors shohlarining qishki qarorgohida yuz bergan. Hozirgi Oʻzbekistonning aksariyat qismi va umuman Oʻrta Osiyoning asosiy hududi miloddan oldingi oltinchi asrda Fors shohligi tarkibida boʻlgan. Tarixshunoslar oʻsha davrdagi Fors shohligini Ahamoniylar davlati deb atashadi.

[1] Ester 1:19, Doniyor 6:8

[2] Doniyor 6:1-28

GILAD

Iordan daryosining sharqidagi bir oʻlka. Giladning janub tomonida Moʻab yurti, shimol tomonida esa Bashan oʻlkasi joylashgan edi.

GIRGOSH XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Girgosh xalqi Kanʼon yurtining aniq qaysi joyida yashagani maʼlum emas. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

GUNOH

Gunoh Xudoning amrlarini buzish, yomon ish qilish yoki yaxshilik qilishdan bosh tortish demakdir. Muqaddas Kitobga koʻra, gunoh tushunchasi nafaqat insonning xatti–harakatlarini, balki uning Xudoga yoki insonlarga qarshi oʻy–xayollarini ham qamrab oladi. Xudoning talabiga koʻra, har bir inson Xudoni butun qalbi bilan, jonu dili bilan, butun ongi bilan, kuchi boricha sevishi kerak[1]. Iso Masih, inson hatto oʻy–xayolida gunoh qilsa ham hukm qilinadi, deb taʼlim bergan[2]. Jumladan, gʻazab, magʻrurlik, shahvat, rashk, xasislik kabi gunohlar koʻzga koʻrinmasa ham, Xudodan yashirin qolmaydi. Xudo ezgu, adolatli, muqaddas boʻlgani uchun, qilingan har qanday gunoh Xudoga qarshidir[3].

Odam Ato va Momo Havo Xudoga itoatsizlik qilib, U bilan munosabatini buzganlar[4]. Buning oqibatida Odam Ato va Momo Havoning oʻzaro munosabati ham buzildi, dunyoda nomutanosiblik paydo boʻldi, butun dunyo laʼnatga giriftor boʻldi. Ularning hayoti tashvish, qaygʻu–azoblarga toʻldi[5]. Gunoh tufayli dunyoga oʻlim kirib keldi va butun odamzod ustidan hukmron boʻlib qoldi[6]. Gunoh har bir insonning tabiatida mavjud boʻlgani uchun, uning niyatlarini, oʻy–fikrlarini, his–tuygʻularini va istaklarini buzadi[7]. Gunoh oqibatida odamzod Muqaddas Xudodan uzoqlashgan, ajralgan, Uning gʻazabi ostida qolgan va qiyomatda hukm qilinadi[8]. Faqatgina Iso Masihning toʻkilgan qoni tufayli inson gunohlaridan poklana oladi, Xudo bilan yarashadi va hukm qilinmaydi[9].

[1] Qonunlar 6:5, Luqo 10:27

[2] Matto 5:21-30

[3] Ibtido 4:10, Zabur 32:5, 44:8, 50:5-6, 88:15, Ishayo 5:16

[4] Ibtido 3:5-8
[5] Ibtido 3:16-19
[6] Rimliklar 5:12

[7] Zabur 50:7, 142:2, Yeremiyo 17:9, Rimliklar 3:10-12, 7:14-20

[8] Ishayo 59:2, Rimliklar 1:18-21, Efesliklar 5:5-6, Kolosaliklar 3:5-6

[9] 1 Yuhanno 2:1-2, Rimliklar 5:6-11, 6:22-23, 1 Salonikaliklar 5:9

GUNOH QURBONLIGI

QURBONLIK soʻziga qarang.

HAVORIY

Maʼlum bir xabarni yetkazish uchun yuborilgan elchi. Yangi Ahdda bu soʻz asosan Iso Masihning oʻn ikki shogirdiga nisbatan ishlatilgan. Rabbimiz Iso havoriylarni odamlarga Xushxabar yetkazish uchun tanlagan edi[1]. Iso Masih tirilgandan keyin Uni koʻrgan jamoat yoʻlboshchilariga nisbatan ham havoriy soʻzi ishlatilgan. Havoriy Pavlus ham ular qatorida edi[2]. Iso Masih Pavlusga[3] zohir boʻlib, unga Xushxabarni yoyish vazifasini topshirgan[4]. Havoriylar barcha masihiylar orasida, ayniqsa oʻzlari asos solgan jamoatlarda katta obroʻ–eʼtiborga ega boʻlib, qarorlar chiqarish huquqiga ega edilar[5]. “Havoriy” soʻzi Xushxabarni eʼlon qilish uchun yuborilgan odamlarga nisbatan ham ishlatilgan.

[1] Luqo 6:12-16
[2] 1 Korinfliklar 15:5-9
[3] Pavlusning asl ismi Shoul edi.

[4] Havoriylar 9:1-19, Galatiyaliklar 1:1-2, 11-12

[5] Havoriylar 14:23, 15:1-2, 22-29, 1 Korinfliklar 9:1-2, 12:28, Efesliklar 4:11-12

HOSIL BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

HOVUZ

BRONZADAN YASALGAN HOVUZ iborasiga qarang.

IBLIS

SHAYTON soʻziga qarang.

IBRONIY

Ehtimol, ibroniy soʻzi Ibir ismidan hosil boʻlgandir[1]. Ibroniy soʻzi millat maʼnosida dastlab Ibrohimga va uning nasliga nisbatan qoʻllangan[2]. Keyinchalik bu nom Isroil xalqiga va yahudiylarga nisbatan ishlatilgan[3]. Yana YAHUDIY soʻziga qarang.

[1] Ibtido 10:21

[2] Ibtido 14:13, 39:14,17, 40:15, 41:12, 43:32

[3] Misol uchun, Chiqish 1:15-19, 1 Shohlar 4:6, 2 Korinfliklar 11:22, Filippiliklar 3:5 ga qarang.

IBRONIY QOʻLYOZMALARI

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

IBRONIYCHA

Isroil xalqining ona tili. Isroil xalqi miloddan oldingi 586 yilda Bobilga[1] asir qilib olib ketilmasdan oldin ibroniy tilida soʻzlashardi. Isroil xalqi surgundan qaytgandan keyin asosan oramiy tilida[2] soʻzlashadigan boʻldi. Eski Ahdning aksariyat qismi ibroniy tilida, ayrim qismlarigina oramiy tilida yozilgan[3].

[1] BOBIL soʻziga qarang.

[2] ORAMIYCHA soʻziga qarang.

[3] jumladan, Ezra 4:8-6:18, 7:12-26, Doniyor 2:4-7:28

IBRONIYCHA MATN

Eski Ahdning eng qadimiy toʻliq ibroniycha qoʻlyozmasi Leningrad Kodeksidir. Bu qoʻlyozma taxminan milodiy 1000 yillarda koʻchirilgan. Mazkur qoʻlyozmaning nashr qilingan nusxasi Bibliya Xebraika Stutgartensiya deb ataladi. Olimlarning aksariyati Leningrad Kodeksini qadimda yahudiy kotiblari yozib qoldirgan qoʻlyozmalarning eng yaxshi nusxalaridan biri deb hisoblaydi. Bu kotiblar Mazoretlar deb atalgan boʻlib, milodiy 500-1000 yillarda faoliyat koʻrsatganlar. Leningrad Kodeksining asl nusxasi Sankt Peterburgdagi Rossiya Milliy Kutubxonasida saqlanadi[1].

Eski Ahdning oʻzbekcha tarjimasi, dunyodagi koʻp zamonaviy tarjimalar singari, Leningrad Kodeksining matniga asoslangan. Eski Ahdning ayrim ibroniy qoʻlyozmalaridagi va uning yunon, lotin, suryoniy kabi tillarga qilingan tarjimalaridagi baʼzi soʻzlar Leningrad Kodeksidan bir oz farq qiladi. Oʻzbekcha tarjimaga berilgan izohlarda mana shu farqlarning baʼzilari koʻrsatib oʻtilgan. Shu orqali kitobxon maʼlum bir oyat nima uchun ayrim farqlar bilan tarjima qilinganini tushunib oladi. Boshqa ibroniy qoʻlyozmalari va qadimgi tarjimalar haqida toʻliqroq maʼlumot quyida keltirilgan.

IBRONIY QOʻLYOZMALARI

Leningrad Kodeksidan boshqa ibroniy qoʻlyozmalari. Bu qoʻlyozmalarni ham Mazoretlar deb atalgan kotiblar koʻchirgan. Olimlar asl matnning mazmunini yaxshiroq tushunish uchun shu qoʻlyozmalardan foydalanadilar.

QUMRON QOʻLYOZMALARI

Qumron qoʻlyozmalari “Oʻlik dengiz qoʻlyozmalari” degan nom bilan ham maʼlum boʻlib, 1946-1956 yillar davomida Oʻlik dengiz boʻyidagi gʻorlardan topilgan. Eski Ahdning baʼzi qismlarini oʻz ichiga olgan bu qadimgi ibroniy qoʻlyozmalari yaxshi saqlanib qolgan. Olimlar asl matnning mazmunini yaxshiroq tushunish uchun mana shu qoʻlyozmalardan foydalanadilar. Qumron qoʻlyozmalari Eski Ahdning eng qadimiy nusxalari hisoblanib, aksariyati taxminan miloddan oldingi 100 yillarda yozilgan. Mazkur qoʻlyozmalar qadimda yahudiy kotiblari boʻlgan Mazoretlar faoliyat koʻrsatmaslaridan bir necha asrlar ilgari koʻchirilgan.

Qumron qoʻlyozmalari toʻplamida Eski Ahddagi barcha kitoblarning parchalari bor. Bu qoʻlyozmalar orasida faqatgina Ester kitobi yoʻq. Ularning orasidagi eng diqqatga sazovori Ishayo kitobining toʻliq qoʻlyozmasidir[2]. Ishayo kitobining bu qoʻlyozmasi Leningrad Kodeksidan 1000 yillarcha avval koʻchirilgan boʻlib, aksariyat hollarda faqat imlo va grammatik jihatdan bir oz farq qiladi. Bundan boshqa farqlari juda kam.

Eski Ahdning bugungi kungacha saqlanib qolgan eng qadimgi qoʻlyozmasi miloddan oldingi 600 yilda koʻchirilgan boʻlib, “kumush qoʻlyozmalari” deb ataladi. Bu qoʻlyozma ikki boʻlak kumushga yozilgan boʻlib, Sahroda 6:24-26 oyatlardagi duodan iborat. Kumush qoʻlyozmalari Quddus yaqinidagi gʻorga oʻyilgan qabrdan topilgan. Bu qoʻlyozmalardagi oyatlar Leningrad Kodeksidan 1600 yil oldin yozilgan boʻlsa ham, Leningrad Kodeksidagi oyatlar bilan bir xildir. Qumron va kumush qoʻlyozmalaridan koʻrinib turibdiki, yahudiy kotiblari asrlar davomida Eski Ahdning ibroniycha matnini yuksak diqqat–eʼtibor bilan koʻchirib, saqlab kelganlar.

QADIMIY TARJIMALAR

Eski Ahdning asl matni mazmunini yaxshiroq tushunish maqsadida olimlar uning qadimiy tarjimalaridan foydalanadilar. Bu tarjimalar qadimda yahudiy kotiblari boʻlgan Mazoretlar faoliyat koʻrsatmaslaridan oldin qilingan. Qadimiy tarjimalar orasida eng muhimi — QADIMIY YUNONCHA TARJIMA. Bu tarjima Septuaginta deb ham ataladi[3]. Septuaginta miloddan oldingi 300-200 yillarda Eski Ahdning ibroniychadan qilingan birinchi tarjimasi boʻlib, ilk jamoat masihiylari Septuagintadan keng foydalanganlar. Yangi Ahdda bu tarjimadan koʻp iqtiboslar keltirilgan[4]. Muhim tarjimalardan yana biri QADIMIY SURYONIYCHA TARJIMA. Bu tarjima haqida maʼlumot kam, olimlar uni milodiy ikkinchi asrda tarjima qilingan, deb taxmin qiladilar. Eʼtiborga molik tarjimalardan yana biri QADIMIY LOTINCHA TARJIMA boʻlib, Vulgata deb ham ataladi. Bu tarjima taxminan milodiy 400 yillarda qilingan. Bu qadimiy tarjimalar Qumron qoʻlyozmalari singari shundan dalolat beradiki, yahudiy kotiblari Eski Ahd matnini asrlar davomida yuksak diqqat–eʼtibor bilan koʻchirib, saqlab kelganlar.

[1] Leningrad Kodeksining fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan. Bu qoʻlyozmani internet orqali koʻrsa ham boʻladi.

[2] Qumron qoʻlyozmalari toʻplamidagi Ishayo kitobining fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan.

[3] Septuaginta qoʻlyozmalaridan birining fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan.

[4] Yana YUNON TILI VA MADANIYATI iborasiga qarang.

INOYAT

Muqaddas Kitobda “inoyat” va “inoyatli” soʻzlari odatda Xudoga va Uning qilgan ishlariga nisbatan ishlatilgan. Inoyat soʻzining tub maʼnosi shuki, Xudo buyuk va shartsiz sevgisi tufayli Oʻz xohishi bilan insonlarga baraka beradi[1]. Bu dunyo yaratilgandan beri Xudoning inoyati odamzod va butun mavjudotning hayotida namoyon. Xudo ularga hayot ato etadi va yashash uchun zarur boʻlgan narsalarni yetkazib turadi[2]. Xudo insonlarga va barcha xalqlarga inoyat koʻrsatadi[3]. Eski Ahdda Xudoning Isroil xalqiga boʻlgan cheksiz inoyatini biz Isroil tarixining turli davrlarida koʻrishimiz mumkin. Isroil xalqining moʻjizaviy tarzda Misrdagi qullikdan ozod boʻlgani buning yaqqol misolidir[4].

Yangi Ahdda Iso Masihning bu dunyoga kelib, Unga ishonganlarga najot bergani Xudoning odamzodga koʻrsatgan inoyatining eng yorqin namunasidir[5]. Iso Masih orqali Xudo insonlarni gunohdan ozod qilib, oqlaydi va ularga abadiy hayot ato etadi[6]. Bu inoyatga hech kim loyiq emas va inoyat insonning qilgan savob ishlariga bogʻliq emas[7]. Xudoning koʻrsatgan inoyatiga munosib javob gunohdan yuz oʻgirib, Xudoga itoatkor boʻlishdir[8]. Xudo Oʻz inoyati tufayli imonlilarga Muqaddas Ruhini ato etadi. Ular Muqaddas Ruh orqali bu dunyoda Xudoga xizmat qiladilar[9].

[1] Zabur 12:6, 144:8-9, Yeremiyo 31:2-3, Efesliklar 2:4-5

[2] Ibtido 1:28-29, Zabur 146:7-9, Ayub 5:9-10, Havoriylar 14:16-17

[3] Yunus 4:2, Luqo 1:30
[4] Qonunlar 7:7-9, Zabur 102:6-14, 135:1-26
[5] Yuhanno 1:17, 3:16-17

[6] Rimliklar 3:23-24, 5:8-9, Efesliklar 1:7-8, Titus 3:4-7

[7] Rimliklar 11:5-6, Efesliklar 2:8-9, 2 Timoʻtiy 1:9-10

[8] Rimliklar 6:1-2, 15-19, Titus 2:11-14

[9] Havoriylar 1:8, 2:1-4, Rimliklar 12:6-8, 1 Korinfliklar 12:4-11, 2 Salonikaliklar 1:11-12

INSON OʻGʻLI

“Xushxabar” kitoblarida Iso Masih Oʻziga nisbatan ishlatgan unvon. Iso yashagan davrda yahudiylar bu unvon ostida dunyoga hukm va najot keltiradigan Xudoning vakilini tushunganlar. Doniyor paygʻambarga berilgan vahiyda inson qiyofasidagi bu zot toʻgʻrisida bashorat qilingan[1]. Yahudiylar koʻpincha Xudoning vakilini “Masih” deb ataganlar[2].

“Inson Oʻgʻli” unvoni Eski Ahdning ibroniycha matnida ham bir necha marta uchraydi[3]. Bu oʻrinlarda paygʻambar ham inson zotidan boʻlib, abadiy yashamasligi, u ham Xudoning kuchiga muhtoj ekani koʻrsatilgan. Bu ibora umuman bandalarga nisbatan ham ishlatilgan.

[1] Doniyor 7:13-14

[2] MASIH soʻziga qarang.

[3] Misol uchun, Zabur 8:5, Hizqiyol 2:1, Doniyor 8:17 ga va oʻsha oyatlarning birinchi, ikkinchi va uchinchi izohlariga qarang.

ISROIL

Yoqub Paniyolda Xudo bilan kurash tushgandan keyin, Xudo unga “Isroil” deb ism bergan[1]. Yoqub Ibrohimning nabirasi va Isʼhoqning oʻgʻli edi. Yoqubning oʻn ikkita oʻgʻli boʻlib, ulardan Isroilning oʻn ikki qabilasi kelib chiqqan. Eski Ahdda mana shu oʻn ikki qabila Isroil xalqi deb atalgan. Keyinchalik Isroil xalqi bosib olgan yerlar ham Isroil yurti deb nom olgan.

Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi[2]. Bu oʻnta qabila alohida davlatni tashkil qilib, Isroil shohligi[3] deb nom oldi. Bu davlatning poytaxti Samariya boʻldi. Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida shimoldagi oʻnta qabilaga Isroil xalqi degan nom, bu qabilalar tashkil qilgan davlatga nisbatan Isroil yurti degan nom qoʻllangan. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriya shohligi Isroilni bosib olgach[4], shimoliy shohlik barham topdi.

Yangi Ahdda “Isroil” nomi siyosiy mustaqillikka ega davlatni emas, balki Yoqub naslini, yaʼni yahudiylarni bildirgan.

[1] Ibtido 32:28-29, 35:10
[2] 3 Shohlar 11:26-12:24
[3] shimoliy shohlik iborasi bilan ham maʼlum
[4] 4 Shohlar 17:1-6

ICHKI PARDA

Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasini Muqaddas xonasidan ajratib turgan parda. Bu parda mayin zigʻir matosidan tikilgan boʻlib, ustiga rangli iplardan karublar tasviri solingan edi[1]. Keyinchalik shunday parda Quddusdagi Maʼbadning Eng muqaddas xonasini Muqaddas xonasidan ajratib turgan[2]. Iso Masih xochda jon berganda shoh Hirod qurdirgan Maʼbaddagi parda yirtilib ketdi[3]. Ibroniylarga maktubning muallifi samoviy Maʼbadda ham shu kabi parda borligini aytib oʻtadi[4].

[1] Chiqish 26:31-33
[2] 2 Solnomalar 3:14
[3] Matto 27:50-51
[4] Ibroniylar 6:19-20

JABROIL

Muqaddas Kitobda ikkita farishtaning nomi aytib oʻtilgan, birinchisi — Jabroil, ikkinchisi — Mikoyil[1]. Jabroil Xudoning maxsus xabarini yetkazish uchun bir necha marta odamlarga zohir boʻlgan. U Doniyor paygʻambarga zohir boʻlib, berilgan vahiylar va bashoratlarning maʼnosini tushuntirib bergan[2]. Yahyo paygʻambarning otasi Zakariyoga ham zohir boʻlib, Yahyoning tugʻilishi haqida[3], Maryamga ham zohir boʻlib, Iso Masihning tugʻilishi haqida xabar bergan[4].

[1] Mazkur tarjimada Azroil farishta ham aytib oʻtilgan, Muqaddas Kitobning asl nusxasida Azroil “halok qiluvchi” deb berilgan.

[2] Doniyor 8:15-27, 9:20-27
[3] Luqo 1:8-20
[4] Luqo 1:26-38

JALILA

Jalila koʻlining va Iordan daryosining gʻarb tomonida, Samariya hududidan shimolda joylashgan qirli yer. Qadimgi Falastin qatori, Jalila ham miloddan oldingi 63 yili Rim imperiyasi tomonidan bosib olingan. Koʻp asrlar davomida bu hudud ajnabiy xalqlar hukmronligi ostida boʻlgan, shuning uchun tub aholining orasida koʻplab gʻayriyahudiylar yashagan[1]. Shu sababga koʻra, boshqa yahudiylar Jalilaliklarga past nazar bilan qarar edilar. Isoning bolalik va oʻsmirlik davri Jaliladagi Nosira shahrida oʻtgan. Iso Oʻz xizmatini asosan Jalilada olib borgan.

[1] Ishayo 9:1-2, Matto 4:12-16

JAMOAT

Yangi Ahdda bu soʻz maʼlum bir joydagi masihiylar guruhiga nisbatan ishlatilgan. Ilk jamoat Quddusda paydo boʻlgan. U yerdagi imonlilar Xudoga sajda qilish uchun tez–tez yigʻilib turar edilar. Iso Masih haqidagi Xushxabar keng tarqalgach, boshqa joylarda ham jamoatlarga asos solindi[1]. Jamoatdagi imonlilar bir–birlariga har jihatdan yordam berardilar[2]. Imonlilar uylarda yigʻilganlarida ibodat qilardilar, Xudoga hamdu sanolar aytardilar va Isoning oʻlimini xotirlab, birga taom tanovul qilar edilar[3]. Ular birgalikda Muqaddas bitiklarni oʻqib, saboq olardilar va imonda mahkam turish uchun bir–birlariga dalda berardilar[4]. Jamoatlarning yoʻlboshchilari bor edi, ularni yetakchi, oqsoqol yoki choʻpon deb atashardi[5]. Jamoatda imonlilarga yordam beradigan odamlarni esa xizmatchilar deb atashgan[6].

Yangi Ahdda jamoat soʻzi yana Iso Masihga ishongan jamiki odamlarni bildirgan[7]. Jamoat soʻzining shu maʼnosini ifodalash uchun Yangi Ahdda bir necha timsollar berilgan. Ularning baʼzilari quyidagilardir: Iso Masihning tanasi[8], Maʼbad[9], Xudoning xonadoni[10].

[1] Havoriylar 8:1, 15:41, 1 Korinfliklar 16:19, Galatiyaliklar 1:1-2, Vahiy 1:11

[2] Havoriylar 2:44-45, 4:32, 34-35

[3] Havoriylar 2:42, 46, Rimliklar 16:4, 1 Korinfliklar 11:17-34, Efesliklar 5:19, Kolosaliklar 3:16, 4:15

[4] 1 Korinfliklar 14:26, 1 Timoʻtiy 4:13

[5] Havoriylar 14:23, Yoqub 5:14, 1 Butrus 5:1-4, Efesliklar 4:11, 1 Timoʻtiy 3:1-7, Titus 1:5-9

[6] Filippiliklar 1:1, 1 Timoʻtiy 3:8-13

[7] Matto 16:18, 1 Korinfliklar 5:12-13, Galatiyaliklar 1:13, Efesliklar 1:22, 3:10, 21, 5:23-32, Filippiliklar 3:6

[8] 1 Korinfliklar 12:12-13, 27, Efesliklar 5:23, 29-30, Kolosaliklar 1:24

[9] 1 Korinfliklar 3:16-17, 2 Korinfliklar 6:16, Efesliklar 2:21-22

[10] Efesliklar 2:19, 1 Timoʻtiy 3:14-15, Titus 1:7, Ibroniylar 3:6

JANG ARAVASI

Otlarga qoʻshiladigan, orqasi ochiq arava. Jangda ishlatilgan boʻlib, harbiy kuch–qudrat va ustunlik belgisi edi.

JANNAT

Jannat deb tarjima qilingan yunoncha soʻzning maʼnosi “goʻzal bogʻ” demakdir. Yangi Ahdda jannat soʻzi solihlar oʻlgandan keyin boradigan joyga ishora qiladi[1]. Oʻsha bogʻda solihlar Hayot daraxti mevasidan yeyishga musharraf boʻladilar[2]. Jannat soʻzi yana arshi aʼloga nisbatan ham ishlatilgan[3].

[1] Luqo 23:43

[2] Vahiy 2:7

[3] 2 Korinfliklar 12:2-4 ga va OSMON, SAMO soʻzlariga qarang.

JIN

Muqaddas Kitobda jin baʼzan yovuz ruh deb atalgan. Jinlarning hukmdori shaytondir. Jinlar insonlarga zarar yetkazishni istaydi. Ular baʼzan insonning ichiga kirib olib, uning xatti–harakatlarini boshqaradi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun SHAYTON va FARISHTA soʻzlariga qarang.

KANʼON

Kanʼon Nuhning nabirasi va Xomning oʻgʻli edi. Qadimgi paytlarda Oʻrta yer dengizi, Iordan daryosi va Oʻlik dengiz oraligʻidagi yerlar ham Kanʼon degan nom bilan yuritilgan. Kanʼon yurtidan shimolda Lubnon togʻlari, janubda esa Nagav choʻli bor edi. Ibtido kitobida bayon qilinishicha, Xomning oʻgʻli Kanʼondan bir nechta xalq kelib chiqqan va oʻsha yerlarda yashagan[1]. Isroil xalqi bu yerlarni bosib olgandan keyin, Kanʼon degan nom asta–sekin yoʻqolib ketdi. Uning oʻrniga bu yerlar “Isroil yurti” deb atala boshlagan, ancha vaqt oʻtgandan keyin esa “Falastin” nomi bilan tanilgan[2].

Muqaddas Kitobda Kanʼon juda hosildor, “sut va asal oqib yotgan yurt” deb tasvirlangan[3]. Kanʼon geografik jihatdan juda qulay va unumdor yer hisoblangan. Kanʼon yurtidan janubi–gʻarbda joylashgan Sinay yarim oroli Osiyo va Afrika qitʼalarini birlashtirib turadi. Shuning uchun muhim tijorat yoʻllari Kanʼon orqali, Oʻrta yer dengizi boʻylab oʻtgan. Qadimda Yaqin Sharqdagi qudratli shohliklar Kanʼonni qoʻlga kiritishga harakat qilganlar.

[1] Ibtido 10:6, 15-19 ga va KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[2] FALASTIN soʻziga qarang.

[3] Chiqish 3:8 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlar. Bu xalqlar quyidagilar edi: Amor xalqi, Girgosh xalqi, Xet xalqi, Xiv xalqi, Yobus xalqi, Kadmon xalqi, Xanaz xalqi, Xayin xalqi, Pariz xalqi, Rafa xalqi. Bu xalqlardan baʼzilari Kanʼon yurtining aynan qaysi joyida yashagani maʼlum emas. Isroil xalqi Kanʼonni bosib olgandan keyin ham, bu xalqlardan bir qanchasi oʻsha yurtda yashayverganlar. Yana KANʼON soʻziga qarang.

KARNAY BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

KARUB, KARUBLAR

Qanotli samoviy mavjudotlar. Bu mavjudotlar haqida soʻz yuritilganda, ular odatda Xudoning taxti yonida tasvirlanadi. Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida esa karublar Xudoning taxtini koʻtarib yurgani haqida bayon qilinadi[1].

Mana shu samoviy mavjudotlarning haykallari va oʻyma, naqsh solingan tasvirlari Xudoning ulugʻvorligi va Uning Oʻz xalqi orasida ekanligining ramzidir. Ahd sandigʻi qopqogʻi ustida ikki karub haykali bor edi[2]. Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasini Muqaddas xonasidan ajratib turgan ichki pardaga karublar tasviri solingan edi. Keyinchalik shoh Sulaymon balandligi 4,5 metr boʻlgan karublarning ikkita haykalini yasattirib, Maʼbadning Eng muqaddas xonasiga qoʻydirgan[3]. Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbadning ichki pardasi, devorlari va eshiklari ham karublar tasviri bilan bezatilgan edi[4].

[1] Hizqiyol 1, 10–boblar

[2] Chiqish 25:18-20 ga va AHD SANDIGʻI iborasiga ishlangan rasmga qarang.

[3] 3 Shohlar 6:23-28 ga va lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan “Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad” rasmiga qarang.

[4] 2 Solnomalar 3:14, 3 Shohlar 6:29-35

KUYDIRILADIGAN QURBONLIK, KUYDIRILADIGAN NAZR

QURBONLIK soʻziga qarang.

KOʻKRAKPECH

Oliy ruhoniy koʻksiga taqadigan, qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan maxsus xalta. Koʻkrakpech xaltasiga Urim va Tummim degan muqaddas narsalar solingan edi. Oliy ruhoniy Xudoning irodasini bilish uchun Urim va Tummimdan foydalangan[1].

[1] Chiqish 28:15-30

LEVI, LEVILAR

Yoqubning oʻgʻli Levi qabilasidan boʻlgan erkaklar. Xudo Levi qabilasidan boʻlgan Horun naslini Isroil xalqining ruhoniylari qilib tanlagan edi[1]. Levi qabilasining qolgan erkaklari diniy marosimlarni bajarishda yordam berganlar. Bundan tashqari, ular Muqaddas chodirga, keyinchalik esa Maʼbadga, uning ashyolari va buyumlariga ham masʼul edilar[2]. Xudo Isroil xalqining toʻngʻich oʻgʻillari oʻrniga levilarni Oʻz xizmatiga olgandi. Zotan, Isroilning toʻngʻich oʻgʻillari Xudoga tegishli edi[3]. Keyinchalik shoh Dovud levilarning baʼzilarini Xudoga sajda qilish paytida ashula aytishga va musiqa chalishga tayinlagan[4].

[1] RUHONIY soʻziga qarang.
[2] Sahroda 3:5-10, 1 Solnomalar 23:25-29, 32
[3] Sahroda 3:11-13, 40-51
[4] 1 Solnomalar 6:31-32, 23:30-31

LIRA

Torli musiqa asbobi.

LUBNON

Lubnon togʻ tizmasi boʻlib, hozirgi Livan mamlakatida joylashgan. Lubnon togʻlari sadr daraxtlari bilan mashhur edi. Shoh Sulaymon Quddusdagi Maʼbadni va oʻz saroyini Lubnonning sadr yogʻochlaridan qurdirgan[1].

[1] 3 Shohlar 5:6-10, 6:15-20, 7:2-3

MALAK

FARISHTA soʻziga qarang.

MASIH

Masih ibroniychadagi “Mashiax” soʻzidan olingan boʻlib, yunon tiliga “Xristos” deb tarjima qilingan. Ibroniy tilida bu soʻz “moy surtilgan” degan maʼnoni bildiradi. Qadimgi Isroilda biron odamni ruhoniy, paygʻambar yoki shoh qilib tayinlashda boshiga zaytun moyi surtilardi[1]. Bu harakat oʻsha odamning Xudo tomonidan tanlanganini va Xudoning xizmatiga bagʻishlanganini bildirardi. Shu sababdan Masih soʻzi “Xudo tomonidan tanlangan” degan maʼnoni ham anglatadi.

Eski Ahddagi bashoratlarga koʻra, bir kun kelib, shoh Dovudning zurriyotidan boʻlgan bir zot Isroil xalqini dushmanlaridan qutqaradi va yer yuzida abadiy adolat oʻrnatib, barcha xalqlar ustidan hukmronlik qiladi[2]. Keyinchalik yahudiylar vaʼda qilingan oʻsha qutqaruvchini “Masih” deb ataydigan boʻldilar. Yahudiylarning yurti Rim imperiyasi istibdodida qolganda koʻp yahudiylar, Masih kelib, bizni ajnabiylar qoʻlidan qutqaradi hamda Isroil shohligining ulugʻvorligini qayta tiklaydi, deb umid qilganlar[3].

Yangi Ahdga koʻra, Rabbimiz Iso Eski Ahddagi bashoratlarda aytib oʻtilgan Masihdir[4]. Iso Masih Oʻz vaʼzlari orqali Xudoning Shohligi kelishini eʼlon qilgan, ammo bu Shohlik zaminiy shohlik emas edi[5]. Iso Masih xochdagi oʻlimi orqali iblisning qudratini yoʻq qildi, gunohga va oʻlim qoʻrquviga qul boʻlgan butun odamzodga ozod boʻlish imkonini berdi[6]. Shuning uchun Isoga ishonganlar Uni “Masih” deb atashadi.

[1] Chiqish 28:41, 1 Shohlar 10:1, 3 Shohlar 19:15

[2] Misol uchun, Ishayo 9:6-7, 11:1-5, 42:1-4, Yeremiyo 23:5-6 ga qarang.

[3] Havoriylar 1:6

[4] Matto 16:15-17, Luqo 2:11, Yuhanno 20:31, Havoriylar 2:36

[5] Yuhanno 18:36

[6] Matto 1:20-23, Luqo 4:16-21, 24:44-48, Ibroniylar 2:14-15

MAʼBAD

Biron xudoga sajda qilish uchun qurilgan bino. Odatda xudolarga atab maʼbadlar qurilardi, sajda qiluvchilar, xudo oʻz maʼbadida zohir boʻladi, deb ishonardilar. Shu sababdan ular maʼbadni xudoning uyi deb ham atardilar. Mazkur tarjimada maʼbad soʻzi katta harf bilan yozilgan boʻlsa, asosan Quddusdagi Egamizning Maʼbadi nazarda tutilgan. Shoh Sulaymon davridan boshlab butun Isroil xalqi Egamizga Quddusdagi Maʼbadda sajda qilardi. Ular Maʼbadda qurbonliklar keltirardilar va muhim bayramlarni shu yerda nishonlar edilar.

Isroil tarixida Quddusda bir necha marta Maʼbad qurilgan, ammo bosqinchilar tomonidan vayron qilingan[1]. Birinchi Maʼbadni shoh Sulaymon qurdirgan. Bu Maʼbad 3 Shohlar 6:1-38, 7:13-51, 2 Solnomalar 2:1-4:22 da batafsil tasvirlangan. Miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar bu Maʼbadni vayron qilib, undagi barcha qimmatbaho ashyolarni Bobilga olib ketganlar[2]. Yahudo xalqi Bobilga surgun qilindi. Ular Bobilda surgunda yashar ekanlar, Xudo Hizqiyol paygʻambarga yangi Maʼbad haqida vahiy yuborgan edi[3].

Miloddan oldingi 538 yilda Fors shohi Kurushning farmoniga koʻra, baʼzi yahudiylar Quddusga qaytib kelib, Maʼbadni qayta qurishni boshladilar. Ammo ular Maʼbad poydevorini yotqizganlaridan keyin koʻp qarshiliklarga duch keldilar va qurilish ishlarini toʻxtatishga majbur boʻldilar. Bu hol Fors shohi Doro taxtga chiqqunga qadar davom etdi. Miloddan oldingi 520 yildagina ular Maʼbad qurilishini davom ettirdilar. Xaggey va Zakariyo paygʻambarlar Xudodan olgan bashoratlari bilan Maʼbadni qurayotganlarni ruhlantirib turdilar. Nihoyat, miloddan oldingi 515 yilga kelib, Maʼbad qurib bitkazildi[4]. Ammo miloddan oldingi 175-164 yillarda Suriyada hukmronlik qilgan Antiox IV[5] boshchiligida yunonlar Quddusga bostirib kelib, ikkinchi marta qurilgan bu Maʼbadni talon–taroj qilganlar, uni bulgʻaganlar[6]. Keyinchalik, miloddan oldingi 37-4 yillarda qadimgi Falastinda[7] hukmronlik qilgan Buyuk Hirod miloddan oldingi 19 yilda Maʼbadni qayta qurishni boshlagan. Qurilish ishlari Iso Masih davrida ham davom etayotgan edi. Qayta qurilgan oʻsha Maʼbad milodiy 70 yilda Rimliklar tomonidan vayron qilindi. Shundan keyin Maʼbad qayta qurilmadi.

“Maʼbad” soʻzi asosiy binoga yoki butun Maʼbad majmuasiga nisbatan ishlatilgan. Maʼbadning asosiy binosi Muqaddas xona va Eng muqaddas xonadan iborat edi. Bu xonalarga maʼlum bir marosimlarni bajarish uchun faqatgina ruhoniylar kirishga haqli edilar[8]. Xalq Maʼbad hovlisida Xudoga sajda qilgan. Hirod qurdirgan Maʼbadning asosiy binosiga yaqin hovli yahudiy erkaklari uchun, uning yonidagi hovli esa yahudiy ayollari uchun ajratilgan edi. Maʼbad majmuasining ichki hovlisi Isroil xalqi uchun, tashqi hovli esa gʻayriyahudiylar uchun edi. Iso Masih Maʼbaddagi savdogarlarni haydagani toʻgʻrisidagi voqea tashqi hovlida yuz bergan boʻlishi mumkin[9].

Muqaddas Kitobda Maʼbad baʼzan “muqaddas maskan” yoki “muqaddas makon” deb aytilgan. Baʼzan esa Xudoning samoviy maskani “Maʼbad” deb atalgan[10].

[1] Maʼbadning rasmlari va loyihalari lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan.

[2] 4 Shohlar 25:8-17

[3] Hizqiyol 40-46–boblar

[4] Ezra 1:1-11, 3:7-4:5, 5:1-2, 6:14-15

[5] Doniyor 8:12 izohiga qarang.

[6] Doniyor 9:27 ning oxirgi izohiga qarang.

[7] FALASTIN soʻziga qarang.

[8] MUQADDAS XONA va ENG MUQADDAS XONA iboralariga qarang.

[9] Yuhanno 2:13-22

[10] Misol uchun, Zabur 10:4, Vahiy 11:1, 19, 15:5-8 ga qarang.

MIDIYA

Qudratli shohlik boʻlib, hozirgi Eron mamlakatining shimoli–gʻarbida joylashgan edi. Miloddan oldingi 550 yilga kelib, Midiya Fors shohligining eng muhim viloyatiga aylandi, shu bois Fors qonunlari “Midiya va Fors qonunlari” deb ataladigan boʻldi[1].

[1] Ester 1:19, Doniyor 6:8

MIDIYA VA FORS SHOHLIGI

FORS SHOHLIGI iborasiga qarang.

MIDIYON, MIDIYON XALQI, MIDIYONLIKLAR

Ibrohim Soraning vafotidan keyin Xaturo ismli bir ayolga uylandi. Xaturo Ibrohimga oltita oʻgʻil tugʻib berdi. Oʻgʻillardan birining ismi Midiyon edi[1]. Midiyondan tarqalgan avlod Midiyon xalqi degan nom bilan tanildi. Ular koʻchmanchi xalq boʻlib, asosan hozirgi Aqaba qoʻltigʻining sharq tomonidagi sahroda yashardilar. Shu sababdan u yerlar Midiyon yurti, oʻsha joyda yashagan xalq Midiyonliklar deb atalgan. Midiyonning avlodi Ibrohimning oʻgʻli Ismoildan kelib chiqqan koʻchmanchi xalqqa qarindosh boʻlgani uchun, ular baʼzan Ismoiliylar deb ham yuritilgan. Shuning uchun “Midiyon” va “Ismoil” degan nomlar baʼzan bir–birining oʻrnida ishlatilavergan.

[1] Ibtido 25:1-2

MIKOYIL

Muqaddas Kitobda ikkita farishtaning nomi aytib oʻtilgan, birinchisi — Mikoyil, ikkinchisi — Jabroil[1]. Mikoyil bosh farishtalardan biri boʻlib, Isroil xalqining himoyachisi deb atalgan[2]. Mikoyil va uning qoʻli ostidagi farishtalar shayton va uning yovuz farishtalari bilan jang qilib, ularni samodan haydaganlar[3].

[1] Mazkur tarjimada Azroil farishta ham aytib oʻtilgan, Muqaddas Kitobning asl nusxasida Azroil “halok qiluvchi” deb berilgan.

[2] Doniyor 10:13, 20-21, 12:1, Yahudo 9

[3] Vahiy 12:7-9

MISR

Qadimgi Misr Eski Ahdda koʻp tilga olingan va dunyo tarixida muhim iz qoldirgan. Misr hukmdorlari “Firʼavn” deb atalardi. Misr sivilizatsiyasi juda rivojlangan boʻlib, xalqaro tijoratda ham asosiy oʻrin tutgan. Nil daryosining suvlari va hosildor yerlar Misr aholisining oziq–ovqat bilan doimo taʼminlanishiga muhim omil edi. Shuning uchun Ibrom, yaʼni Ibrohim paygʻambar va uning oilasi Kanʼon yurtida qurgʻoqchilik boʻlgan paytda Misrda maʼlum vaqt yashagan[1]. Ibrohim oʻgʻli Isʼhoqning Yusuf degan nevarasi bor edi. Yusufni oʻz aka–ukalari Ismoiliy savdogarlariga qul qilib sotib yuborishadi[2]. Lekin vaqti kelib, Yusuf firʼavnning farovonlik va qahatchilik haqidagi karomatli tushini taʼbir qilib bergani uchun Misr hokimi etib tayinlanadi[3]. Qahatchilik davrida Yusuf Misr xalqini va otasi Yoqubning butun xonadonini qutqarib qoladi[4]. Yusufning otasi Yoqub va uning xonadoni Kanʼondan Misrga koʻchib keladi[5]. Bir necha nasl oʻtgandan keyin Yoqubning avlodi Misrda qul boʻlib qoladi[6]. Muso paygʻambar Xudoning amri bilan moʻjizalar koʻrsatib, Isroil xalqini qullikdan ozod qiladi va Misrdan olib chiqadi[7].

Misr hukmdorlari koʻpincha oʻz yurtidan tashqarida, ayniqsa Kanʼon yurtiga katta siyosiy taʼsir oʻtkazardi va baʼzan atrofdagi yerlarga harbiy yurishlar qilardi. Kanʼon Misrdan shimoli–sharqda joylashgan boʻlib, Isroil xalqi u yerlarda yashar edi. Isroil shohi Sulaymon Misr firʼavnining qizlaridan biriga uylanib, firʼavn bilan aloqasini mustahkamladi[8]. Paygʻambarlar koʻpincha Yahudoni, yaʼni janubiy shohlik aholisini, Misrning harbiy kuchiga ishonmanglar, deb ogohlantirganlar[9]. Eski Ahdda Misrning qismati haqida bashoratlar bor[10]. Yahudo shohligi Bobil shohligiga magʻlub boʻlgandan keyin Yahudo aholisidan baʼzilari Misrga qochib ketganlar. Yeremiyo paygʻambar ularni Misrda kutib turgan falokatlar haqida ogohlantirsa ham, ular Misrga ketganlar[11].

Miloddan oldingi 525 yilda Fors shohligi Misrni bosib oldi. Ikki yuz yildan keyin esa Iskandar Zulqarnayn Misrni hech qanday qarshiliksiz qoʻlga kiritdi. U Oʻrta yer dengizi boʻyida shahar qurdirib, unga Iskandariya deb nom berdi va oʻsha shaharni Misrning yangi poytaxti qildi. Koʻp yahudiylar Iskandariya shahriga borib oʻrnashdilar, bu shahar uzoq asrlar davomida yahudiylarning diniy taʼlim markazi boʻlib kelgan. Aynan shu shaharda miloddan oldingi uchinchi asrda Eski Ahd ibroniychadan ilk bor yunon tiliga tarjima qilingan. Miloddan oldingi 198 yilda Suriya Yahudiya oʻlkasini bosib oldi. Shunga qadar Yahudiyani Misrda hukmronlik qilgan yunon shohlari boshqarganlar[12]. Buyuk Hirod chaqaloq Isoni oʻldirmoqchi boʻlganda, Uni ota–onasi Misrga olib qochgan[13].

[1] Ibtido 12:10-20
[2] Ibtido 37:25-28
[3] Ibtido 41:1-44
[4] Ibtido 41:46-49, 53-57
[5] Ibtido 45:16-20, 46:1-7
[6] Chiqish 1:8-14
[7] Chiqish 2:1-15:21
[8] 3 Shohlar 3:1, 9:16

[9] Ishayo 20:1-6, 30:1-7, 31:1-3, Yeremiyo 2:36-37, 37:5-8

[10] Misol uchun, Ishayo 19:1-25, Yeremiyo 46:1-26, Hizqiyol 29:1-32:32, Doniyor 11:2-45 ga qarang.

[11] Yeremiyo 42:1-44:30
[12] Doniyor 11:5-16
[13] Matto 2:13-15

MOY

Muqaddas Kitobda moy soʻzi ostida zaytun mevasidan olingan moy nazarda tutiladi[1]. Qadimgi Isroilda zaytun moyidan keng foydalanilgan. Jumladan, moychiroqlar uchun, teridagi yara va jarohatlarni davolash uchun zaytun moyi ishlatilgan. Shuningdek, boy odamlar badanlarini parvarish qilish uchun aʼlo sifatli zaytun moyidan foydalanganlar. Baʼzan zaytun moyi atir bilan aralashtirilib, yoqimli hid taralishi uchun sochga, teriga surtilgan. Biron odamni ruhoniy, paygʻambar yoki shoh qilib tayinlashda boshiga aʼlo sifatli zaytun moyi surtilgan. Muqaddas chodirdagi va Maʼbaddagi buyumlarni muqaddas qilish uchun ham zaytun moyi ishlatilgan. Xullas, moy birdamlik, farovonlik, poklik va Xudo Ruhining qudrati ramzi boʻlgan.

[1] ZAYTUN soʻziga qarang.

MOY SURTIB TANLAMOQ

Eski ahd davrida Xudo biror kishini ruhoniy, paygʻambar yoki shoh qilib tanlaganda uning boshiga zaytun moyi surtishga amr berar edi[1]. Zaytun moyi Xudo Ruhining ramzi boʻlib, moy surtilgan odamning poklanganini va unga qudrat ato qilinganini bildirar edi. Shu yoʻl bilan tanlangan odam, ayniqsa shoh ibroniy tilida “mashiax”, yaʼni “moy surtib tanlangan” deb atalardi. “Mashiax” soʻzi keyinchalik unvon sifatida ishlatiladigan boʻldi[2]. Muqaddas chodirdagi va Maʼbaddagi buyumlar ham zaytun moyi surtish orqali muqaddas qilingan.

[1] MOY soʻziga qarang.

[2] MASIH soʻziga qarang.

MOYCHIROQ

Qadimgi paytlarda moychiroqdan keng foydalanilgan. Bu chiroq kichik bir sopol idish boʻlib, unga zaytun moyi quyilgan. Chiroqning piligi boʻlgan. Metalldan yasalgan chiroqlar qimmat hisoblangan.

MUHR

Ip bilan boʻyinga osiladigan silindr shaklidagi buyum yoki muhr uzugi. Qadimda birorta xatni yoki hujjatni rasmiylashtirish uchun, unga mum, qoʻrgʻoshin yoki biror yumshoq modda surtilib surgʻuchlangan, ustidan muhr bosilgan. Bu muhr xat yoki hujjat yuborayotgan odamning hokimiyatini bildirib, xat yoki hujjatning rasmiyligini koʻrsatar edi.

MUQADDAS

Muqaddas Kitobda muqaddas soʻzi asosan Xudoga nisbatan ishlatilgan. Bu soʻz Xudoning butun borliqdan ustunligini va tengsizligini bildiradi. U tanho, haqiqiy Xudodir. Xudo tamomila pok, gunohsiz va nuqsonsizdir.

Muqaddas soʻzi narsalarga va odamlarga nisbatan ham ishlatilgan. Bu holda muqaddas soʻzi “pok, tabarruk, ajratilgan, ajratib olingan, bagʻishlangan” maʼnolarini ifodalaydi. Bu soʻz Muqaddas chodirdagi, keyinchalik esa Maʼbaddagi buyumlarga va jihozlarga nisbatan ishlatilgan. Muqaddas joy yoki buyum Xudoga bagʻishlangan boʻlib, ularga nisbatan ehtiyotkorlik va eʼtibor bilan munosabatda boʻlish talab qilingan. Muqaddas chodirda, keyinchalik esa Maʼbadda xizmat qilgan ruhoniylar ham muqaddas hisoblangan. Ruhoniyga nisbatan qoʻllangan muqaddas soʻzi uning Xudoga xizmat qilishga bagʻishlanganini va maxsus vazifasi boʻlganini koʻrsatadi. Odamlar va buyumlar Tavrotda buyurilgan qurbonliklar va diniy marosimlar orqali poklanib, muqaddas qilinganlar. Xudo Oʻz xalqiga: “Muqaddas boʻlinglar”, deb amr bergan. Buning mazmuni shundan iboratki, Isroil xalqi boshqa xalqlardan ajralib turishi, oʻzlarini Xudoga bagʻishlab, Uning qonunlarini bajarishlari kerak edi.

MUQADDAS NON

Muqaddas chodirdagi xontaxtaga, keyinchalik Maʼbaddagi xontaxtaga qoʻyilgan oʻn ikkita xamirturushsiz non. Bu nonlar Egamizning huzuridagi xontaxtaga qoʻyilgan, shuning uchun ibroniychada “huzuridagi non” deb atalgan. Nonlar xontaxtada bir hafta turgach, yangi yopilgan oʻn ikkita non bilan almashtirilgan. Xontaxtadan olingan nonlarni faqat ruhoniylar yeyishgan[1]. Muqaddas nonlar Egamizning huzurini bildiruvchi ramz boʻlib, Xudo Isroil xalqining qudrati va taʼminlovchisi ekanligidan ham darak berib turgan.

[1] Levilar 24:5-9

MUQADDAS RUH

XUDONING RUHI iborasiga qarang.

MUQADDAS XONA

Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Maʼbadning kiraverishidagi katta xonasi[1]. Muqaddas xonada oltindan yasalgan tutatqi qurbongohi, oltin chiroqpoya va muqaddas nonlar turadigan xontaxta bor edi. Muqaddas xonani Eng muqaddas xonadan katta parda ajratib turardi. Tavrotga koʻra, ruhoniy bir kunda ikki marta — ertalab va kechqurun Muqaddas xonaga kirib, oltin qurbongohda tutatqi tutatardi. Muqaddas xonaga faqat ruhoniylar kirishga haqli edilar. Yana ENG MUQADDAS XONA iborasiga qarang.

[1] Lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimiga qarang.

MUQADDAS XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

MUQADDAS CHODIR

Isroil xalqi Xudoga sajda qilishda ishlatgan chodir[1]. Isroil xalqi Sinay togʻida turganda, Xudo Musoga Muqaddas chodirni va uning hamma jihozlarini yasashni buyurib, ularning aniq namunasini koʻrsatgan[2]. Bu chodirni bir joydan ikkinchi joyga koʻchirish mumkin edi. Muqaddas chodir termini chodirning oʻziga nisbatan ham, uning atrofidagi maxsus toʻsiqlar bilan ajratilgan yerga nisbatan ham ishlatiladi. Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasida Ahd sandigʻi saqlangan. Bu chodir Uchrashuv chodiri deb ham atalgan. Isroil xalqi qurbonliklar keltirganda Xudo Oʻz xalqi bilan uchrashish uchun shu chodirda zohir boʻlar edi[3]. Keyinchalik shoh Sulaymon Xudoga atab, Quddusda Maʼbad qurdirdi.

Muqaddas Kitobda Muqaddas chodir baʼzan “muqaddas maskan” yoki “muqaddas makon” deb aytilgan. Ibroniylarga maktubda samodagi Chodir bir necha marta tilga olingan. Iso Masih mana shu samoviy Chodirning Eng muqaddas xonasida oliy ruhoniy boʻlib xizmat qilyapti[4].

[1] Muqaddas chodirning rasmi lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan.

[2] Chiqish 25:8-9, 26:1-37, 27:9-19
[3] Chiqish 29:42-43
[4] Ibroniylar 8:1-2, 9:11-12, 24

MOʻAB, MOʻAB XALQI, MOʻABLIKLAR

Bu xalq Ibrohimning jiyani Lut naslidan edi. Lutga qizlari sharob berib, mast qilib qoʻygach, katta qizi otasi yoniga kirib, otasidan homilador boʻlgan va oʻgʻli Moʻabni tuqqan edi[1]. Moʻab xalqi Moʻab yurtida yashardi. Bu yurt Oʻlik dengizning sharqidagi yassi tepalikda joylashgan boʻlib, yeri hosildor edi. Moʻab xalqi xudo Xamoʻshga sajda qilardi. Moʻab tili ibroniy tiliga yaqin edi. Ammo ular Isroil xalqining dushmani edilar. Isroil paygʻambarlari Moʻab xalqining ayanchli qismati haqida koʻp bashorat qilganlar[2]. Bobilliklar ularni qirib tashlagandan keyin, bu xalq nom–nishonsiz yoʻq boʻlib ketdi.

[1] Ibtido 19:30-38

[2] Ishayo 15-16–boblar, Yeremiyo 48–bob, Zafaniyo 2:8-11

MOʻLAX

Ommon xalqining xudosi[1]. Odamlar oʻz farzandlarini qurbonlik qilish orqali Moʻlaxga sajda qilar edilar. Xudoning qonunlarida bunday odat qatʼiyan man etilgan. Ammo Quddusga yaqin joydagi Xinnum soyligida hatto Isroil xalqi ham Moʻlaxga sajda qilib, farzandlarini qurbonlik qilgani kuzatilgan[2].

[1] 3 Shohlar 11:7

[2] Levilar 18:21, 20:2-5, Yeremiyo 32:35

NAJOT

Ibroniy va yunon matnlarida “najot” tushunchasini ifodalaydigan bir nechta soʻz ishlatilgan boʻlib, ular mazkur tarjimada “najot, qutqarmoq, xalos qilmoq, ozod qilmoq” kabi soʻzlar bilan berilgan. Bu soʻzlar odamlarning va butun bir xalqning dushmanlardan yoki ularning hayotiga xavf solayotgan boshqa narsalardan xalos boʻlishini ifodalaydi.

Eski Ahdda birorta odam maʼlum bir vaziyatda boshqalarni xavf–xatardan qutqarganda “qutqaruvchi” deb atalgan[1]. Aksariyat hollarda esa “Qutqaruvchi, Xaloskor va Najotkor” degan nom Xudoning Oʻziga nisbatan ishlatilgan[2]. Isroil xalqi tarixidagi eng buyuk voqealardan biri ularning Misrdagi qullikdan ozod boʻlganidir. Xudo Muso orqali moʻjiza koʻrsatib, Oʻzining Qutqaruvchi ekanligini namoyon qilgan[3]. Xudo Isroil xalqini koʻp marotaba qutqargani uchun, ular, kelajakda Egamiz bizni barcha dushmanlardan va yovuzlikdan xalos qiladi, degan umidda oʻsha vaqtni intizorlik bilan kutganlar. Yana Eski Ahdda paygʻambarlar bashorat qilib, Xudo Oʻzining solih qulini yuboradi va insonlarni gunohlardan xalos qiladi, deb aytganlar. Bashoratlarga koʻra Xudoning bu sodiq quli paygʻambar Dovudning avlodidan kelib chiqardi[4].

Yangi Ahdda bayon qilinishicha, odamlar Iso Masihning oʻlimi va tirilishiga ishonish orqali gunohdan xalos boʻladilar[5]. Demak, har bir inson millati, irqi va madaniyatidan qatʼi nazar, najotga erishishi mumkin[6]. Bu najot odamning qilgan savob ishlariga bogʻliq emas. Odam faqatgina Xudoning marhamati va inoyati tufayli gunohlaridan forigʻ boʻlib, Iso Masih orqali abadiy hayotga ega boʻladi[7]. Iso Masihga imon keltirib, tavba qilgan har bir insonni Xudo kechiradi[8]. Shuning uchun Xudoning Oʻzi ham, Iso Masih ham “Najotkor” deb ataladi[9].

Iso Masihga imon keltirgan odam Xudo bilan yarashgani uchun bu dunyodayoq najotga erishgan deb hisoblanadi[10]. Najotga erishgan har bir insonning hayotida Muqaddas Ruh amal qiladi[11]. Najot uzluksiz bir jarayon boʻlib, unga erishgan har bir insonning fikrlashi va xulq–atvori oʻzgaradi va bunday inson oʻz hayotini Xudoni mamnun qilish niyatida yashaydi[12]. Masihiylar qiyomat kuni ham hukm qilinmaydilar[13]. Masihning xochdagi oʻlimi va tirilishi tufayli ular bu dunyoda ham, narigi dunyoda ham najotga egadirlar[14]. Shu sababdan imonlilar oʻlgandan keyin Xudo bilan birga jannatda boʻlishlariga qatʼiy ishonadilar[15].

[1] Hakamlar 3:9, 15, Naximiyo 9:27

[2] 2 Shohlar 22:2-3, 1 Solnomalar 16:35, Zabur 33:5-8, 18-20, 39:18, 77:35, Ishayo 43:3, 11, 49:26, Doniyor 6:27

[3] Chiqish 14:1-31, 15:1-21

[4] Ishayo 42:1-4, 52:13-53:12, Hizqiyol 37:23-25, Zakariyo 3:8-9 ga va MASIH soʻziga qarang.

[5] Matto 1:21, Luqo 2:10-11, 30-31, Havoriylar 4:11-12, Rimliklar 5:9-10

[6] Havoriylar 17:30-31, Rimliklar 1:16-17, 10:12-13

[7] Rimliklar 3:20-24, Efesliklar 2:8-9

[8] Havoriylar 2:38-39, 10:43, 16:30-31, Rimliklar 10:9-10

[9] Luqo 1:47, 69-70, 2:11, Havoriylar 5:31, Filippiliklar 3:20, 1 Timoʻtiy 1:1, 2:3, 2 Timoʻtiy 1:10, Titus 1:3-4

[10] Rimliklar 8:24, 29-30, Efesliklar 2:4-6, 2 Timoʻtiy 1:9

[11] Rimliklar 8:15-16, 2 Korinfliklar 1:21-22, Efesliklar 1:13-14

[12] 1 Butrus 2:1-3, 1 Korinfliklar 1:18

[13] Yuhanno 3:15-16, 36, 5:24, 6:40, 1 Yuhanno 4:15-17, 5:13, Rimliklar 8:1-2, Filippiliklar 1:28, Ibroniylar 9:27-28

[14] 1 Butrus 1:3-5, 2 Butrus 1:3-8, Titus 3:4-7

[15] Luqo 23:42-43, 2 Korinfliklar 5:1-2, 6-8, Filippiliklar 1:21-23, 1 Salonikaliklar 4:16-17, 5:9-10, Vahiy 22:3-5

NAZR

Odamlar Xudoga sajda qilib, oʻz ishonchini va hurmat–ehtiromini bildirish uchun beradigan narsa. Tavrot qonuni boʻyicha ikkita nazr turi boʻlib, bular quyidagilardir:

DON NAZRI

Don nazri aʼlo sifatli bugʻdoy unidan yoki turli tarzda tayyorlangan xamirturushsiz nondan iborat edi[1]. Bu nazrning bir qismi yoki hammasi qurbongohda kuydirilgan, kuydirilmagan qismi esa ruhoniylarga berilgan. Don nazri odatda boshqa biror qurbonlikka, misol uchun, kuydiriladigan yoki tinchlik qurbonligiga qoʻshib keltirilgan[2].

SHAROB NAZRI

Odatda sharob nazri kuydiriladigan yoki tinchlik qurbonligiga qoʻshib keltirilardi. Sharob nazri qurbongohga quyilganda va qurbonlik kuydirilganda, Xudoga yoqimli hid borardi[3].

[1] Levilar 2:1-16, 6:14-23

[2] QURBONLIK soʻziga qarang.

[3] Chiqish 29:40-41 ga va QURBONLIK soʻziga qarang.

NODON

AHMOQ, NODON soʻzlariga qarang.

OLIY KENGASH

Yangi Ahd davrida yahudiylarning siyosiy va diniy kengashi. Bu kengash bosh ruhoniylardan, Tavrot tafsirchilari hamda obroʻli odamlardan iborat edi. Oliy kengashning 70 ga yaqin aʼzosi bor edi. Oliy ruhoniy kengashning boshligʻi edi. Kengash aʼzolari yahudiylarning ijtimoiy, siyosiy va dinga oid masalalarini hal qilish huquqiga ega edilar, ammo Oliy kengash chiqargan muhim qarorlar Rim hukumati tomonidan tasdiqlanishi kerak edi. Masalan, Oliy kengash birortasini oʻlimga hukm qilishi mumkin edi, ammo faqatgina Rim hukumati mana shu hukmni ijro qila olardi. Yurtda tinchlikni saqlab turish uchun Oliy kengash yahudiylarning ham, Rim hukumatining ham manfaatini koʻzlar edi.

OLIY RUHONIY

RUHONIY soʻziga qarang.

OLTIN TUTATQI QURBONGOHI

QURBONGOH soʻziga qarang.

OLTIN XONTAXTA

Akas yogʻochidan yasalgan, usti oltin bilan qoplangan xontaxta. Bu xontaxta Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Quddusdagi Maʼbadning Muqaddas xonasida turar edi. Muqaddas nonlar mana shu xontaxtaning ustiga qoʻyilar edi[1].

[1] Chiqish 25:23-30, 26:35

OMMON XALQI

Bu xalq Ibrohimning jiyani Lut naslidan edi. Lutga qizlari sharob berib, mast qilib qoʻygach, kenja qizi otasi yoniga kirib, otasidan homilador boʻlgan va oʻgʻli Banommini tuqqan edi[1]. Banommidan Ommon xalqi kelib chiqdi. Ommon xalqi xudo Moʻlaxga sajda qilgan. Ular Iordan daryosining sharqida yashaganlar. Ommon xalqi Isroil xalqining dushmani boʻlib, Filist xalqi bilan ittifoq tuzgan. Ommon yurtining poytaxti oʻsha davrda Ommon shahri boʻlib, hozirda Iordaniya mamlakatining poytaxtidir.

[1] Ibtido 19:30-38

OMOLEK XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Omolek xalqi koʻchmanchi xalq boʻlib, asosan Oʻlik dengizning janub va sharq tomonida yashagan. Isroil xalqi Misrdan chiqib kelayotganda, Omolek xalqi ularga hujum qilgan edi. Oʻshandan boshlab Omolek xalqi Isroil xalqining dushmani boʻlib qoldi[1]. Xudo Isroil xalqiga: “Omolek xalqini halok qilib, ularning nomini yer yuzidan oʻchiringlar”, deb amr bergan edi. Yahudo shohi Hizqiyo davridagina Isroil xalqi Xudoning bu amrini bajarib, Omolek xalqini qirib tashladi[2].

[1] Chiqish 17:8-16, Qonunlar 25:17-19, 1 Shohlar 15:2, 30:1-5

[2] 1 Solnomalar 4:43

ORAM

Bu nom Eski Ahdda oramiychada soʻzlashuvchi xalqlar yashaydigan bir nechta hududga nisbatan ishlatilgan. Bu hududlarning biri Furot daryosi boʻyida, hozirgi Suriya mamlakatining shimolida va hozirgi Turkiyaning janubi–sharqida edi. Ibrohim paygʻambar birmuncha vaqt aynan oʻsha hududda istiqomat qilgan, uning qarindoshlaridan baʼzilari oʻsha yerda yashab qolganlar. Furot daryosidan gʻarbga va janubga choʻzilgan, Kanʼon hududiga yaqin boʻlgan yerlarga nisbatan ham Oram nomi ishlatilib, Damashq shahri bu yerlarning markazi hisoblangan. Bu hududlarning hammasi Iskandar Zulqarnayn tomonidan bosib olingandan keyin Suriya nomi bilan tanilgan. Yana SURIYA soʻziga qarang.

ORAMIYCHA

Ibroniychaga yaqin boʻlgan til. Davrlar oʻtgan sari bu til xalqaro tilga aylanib, hozirgi Yaqin Sharq deb ataladigan yerlarda savdo–sotiq, tijorat va ijtimoiy–siyosiy doiralarda ishlatiladigan til boʻlib qoldi. Ossuriyaning tub aholisi oramiy tilida soʻzlashardi. Shu sababdan, oramiy tili Ossuriya tomonidan bosib olingan yerlardagi xalqlarning, Ossuriya yurtida, keyinchalik esa Bobil va Fors yurtlarida yashagan ajnabiy asirlarning soʻzlashuv tiliga aylandi. Shuning uchun Eski Ahdning baʼzi bir qismlari oramiy tilida yozilgan[1]. Iso Masih davrida qadimgi Falastinda yashagan yahudiylar odatda oramiy tilida soʻzlashganlar. Yangi Ahdda oramiycha soʻzlar, iboralar va nomlar koʻp uchraydi, ammo ular asl matnda yunoncha harflar bilan yozilgan.

[1] jumladan, Ezra 4:8-6:18, 7:12-26, Doniyor 2:4-7:28

ORAMIYCHA MATN

Eski Ahdning eng qadimiy toʻliq ibroniycha qoʻlyozmasi Leningrad Kodeksidir. Bu qoʻlyozma taxminan milodiy 1000 yillarda koʻchirilgan. Mazkur qoʻlyozmaning nashr qilingan nusxasi Bibliya Xebraika Stutgartensiya deb ataladi[1]. Eski Ahdning bu qoʻlyozmasidagi bir nechta parcha oramiy tilida yozilgan[2].

[1] IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

[2] ORAMIYCHA soʻziga qarang.

OSMON SHOHLIGI

Xudoning insonlar hayotidagi hukmronligiga va har bir yaratilgan mavjudotning oxiratda yangilanishiga ishora. Bu ibora faqatgina Matto kitobida ishlatilgan boʻlib, “Xudoning Shohligi” maʼnosini bildiradi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun XUDONING SHOHLIGI iborasiga qarang.

OSMON, SAMO

Muqaddas Kitobda bu soʻzlar ostida Xudo yaratgan osmon nazarda tutilgan[1]. Ammo osmon va samo soʻzlari koʻpincha Xudoning va farishtalarning maskanini ham bildiradi[2]. Yangi Ahdda bayon qilinishicha, Iso Masih osmondan tushgan va oʻlib tirilgandan keyin yana osmonga koʻtarilgan[3]. Oxiratda Iso osmondan kelib, oʻliklarni tiriltiradi[4]. Shu kuni Xudo solihlarga abadiy hayotni mukofot qilib beradi, ular Xudo bilan birga jannatda yashaydilar[5]. Bu dunyoda yashayotgan Isoning izdoshlari samoni haqiqiy vatan deb bilishlari[6], oʻsha vatanga koʻz tikib yashashlari kerak[7].

[1] Ibtido 1:6-8, 14-18

[2] Ayub 22:12, Zabur 10:4

[3] Yuhanno 3:13, 6:41-51, 14:2-3, 20:17, Luqo 24:50-51

[4] 1 Salonikaliklar 4:16-17

[5] Matto 5:12, 25:34, 46, 1 Butrus 1:4, 2 Korinfliklar 5:1-2, Filippiliklar 3:13-14, Ibroniylar 12:22-24, Vahiy 21:1-4, 22:1-5

[6] Filippiliklar 3:20

[7] Matto 6:20-21, Kolosaliklar 3:1-2, Ibroniylar 11:13-16

OSSURIYA

Qadimgi qudratli shohlik. Uning poytaxti Naynavo[1] hozirgi shimoliy Iroqda joylashgan edi. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriyaliklar Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni bosib oldilar[2]. Ular Isroil xalqining aksariyat qismini asir qilib olib ketdilar[3]. Ossuriya shohi boshqa xalqlarni Isroil yurtiga majburlab koʻchirdi[4]. Isroil yurtida qolgan odamlar esa oʻsha ajnabiylar bilan quda–andachilik qildilar. Ularning avlodlari Yangi Ahdda aytib oʻtilgan Samariyaliklardir[5]. Miloddan oldingi 612 yilda ittifoqdosh dushman lashkarlari Bobil va Midiya boshchiligida Naynavoni vayron qildilar. Koʻp oʻtmay Ossuriya shohligi oʻz mustaqilligini yoʻqotdi.

[1] Nineviya nomi bilan ham maʼlum
[2] ISROIL soʻziga qarang.
[3] 4 Shohlar 17:1-6
[4] 4 Shohlar 17:24
[5] SAMARIYALIK soʻziga qarang.

OTA, OTAM XUDO, OTAMIZ XUDO…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

PARIZ XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Pariz xalqi Kanʼonning oʻrta qismidagi qirli joylarda yashagan. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

PARVARDIGOR EGAM, PARVARDIGOR EGAMIZ

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

PARVARDIGORI OLAM

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

PAYGʻAMBAR

Xudoning xabarini odamlarga yetkazadigan inson. Eski ahd davrida Isroil xalqining paygʻambarlari xalqni gunohdan tavba qilishga va Xudoga yuz burishga daʼvat qilganlar. Baʼzan ular hatto hukmdorlarning va ajnabiy xalqlarning gunohlarini fosh qilib, ularni ham toʻgʻri yoʻldan yurishga chaqirganlar. Paygʻambarlar oʻz xabarlari orqali kelajakda sodir boʻladigan voqealar haqida bashorat qilganlar, odamlarga dalda berganlar va yuz beradigan falokatlardan xalqni ogohlantirganlar. Odatda ular xabarlarida turli ramziy obrazlardan foydalanganlar. Baʼzi paygʻambarlarning yozib qoldirilgan bashoratlari, vahiylari va xabarlari keyinchalik Eski Ahd tarkibiga kiritilib, bu bitiklar oʻsha paygʻambarlarning nomlari bilan atalgan. Yangi Ahd davrida Xudo baʼzi masihiylarni paygʻambarlik xizmatiga tayinlagan[1]. Bu paygʻambarlar imonlilarga Xudoning soʻzini yetkazganlar[2]. Baʼzan ular Muqaddas Ruh ilhomi bilan bashorat ham qilganlar[3]. Muqaddas Kitobda soxta paygʻambarlar haqida ham aytib oʻtilgan. Ular Xudodan xabar keltiryapmiz, deb odamlarni aldab, yoʻldan urganlar.

[1] 1 Korinfliklar 12:28, Efesliklar 4:11-12
[2] 1 Korinfliklar 14:1-5, 29-33
[3] Havoriylar 11:27-28, 21:10-11

POKLANISH KUNI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

PURIM BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

QADIMIY LOTINCHA TARJIMA

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QADIMIY SURYONIYCHA TARJIMA

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QADIMIY YUNONCHA TARJIMA

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QAROL

Xizmatkorning bir turi boʻlib, shoh tomonidan majburiy xizmatga olingan, iqtisodiy jihatdan shohga qaram boʻlgan shaxs.

QODIR XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

QONUN

Ushbu tarjimada “qonun” yoki “qonunlar” soʻzlari koʻpincha Xudoning Muso orqali Isroil xalqiga bergan qonun–qoidalariga ishora qiladi. Bu qonun–qoidalar Tavrotda yozilgan. Qonunlarda Xudoning Isroil xalqi bilan tuzgan ahd shartlari va qoidalari qayd etilgan.

Qonunlar oʻnta amr bilan boshlangan[1]. Bu amrlarni Xudo Oʻz qoʻli bilan ikki tosh lavhaga yozgan. Bu lavhalar Ahd sandigʻida saqlangan[2]. Qonunlarning toʻliq majmuasi Isroil xalqining diniy va ijtimoiy hayotiga oid koʻplab batafsil qoidalarni oʻz ichiga olgan. Xudoga sajda qilish, qurbonliklar va nazrlar keltirish, poklik, Shabbat kuniga rioya qilish, bayramlarni nishonlash, vorislik, yoʻqolgan yoki oʻgʻirlangan narsalar, halol va harom jonivorlar, axloqiy hayotga oid yoʻl–yoʻriqlar va qoidalar shular jumlasidandir.

Isroil xalqi qonunlarni bajarish orqali Xudoga boʻlgan sadoqatini yaqqol koʻrsatardi[3]. Iso Masih, barcha qonunlar “Egangiz Xudoni butun qalbingiz bilan, jonu dilingiz bilan, butun ongingiz bilan seving” va “Oʻzgani oʻzingizni sevganday seving” degan amrlarda mujassamdir, deb aytgan[4]. Qonunlar Xudoning ezgulik va solihlik mezoni boʻlib xizmat qiladi, insonning gunohkor ekanligini ochiq–oydin koʻrsatadi[5].

[1] Chiqish 20:1-17
[2] Chiqish 25:16, 34:1, 28
[3] Qonunlar 7:7-15, 8:1-20
[4] Matto 22:35-40, Luqo 10:25-37
[5] Rimliklar 7:7-13

QOYA

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

QUDDUS

Quddus Oʻrta yer dengizidan qariyb 50 kilometr sharqda, togʻ tizmasida joylashgan. Ilgari bu shahar togʻdagi qalʼa boʻlgan, keyinchalik esa kengayib, atrofdagi qirlar va vodiylarni oʻz ichiga olgan. Miloddan oldingi 1000 yilda shoh Dovud Quddusni bosib olgandan keyin shahar Isroil xalqi uchun siyosiy va diniy markazga aylangan.

Qadimda Quddus shahrining nomi Salim edi. Salim shohi va ruhoniysi Maliksidiq Ibrohim bilan uchrashib, uni duo qilgan[1]. Keyinroq Xudo Ibrohimga oʻgʻli Isʼhoqni shu shaharga yaqin joyda qurbonlik qilishni buyurgan[2]. Isroil xalqi Kanʼon yurtini bosib olgandan keyin Quddusni qoʻlga kiritgan, ammo shaharning tub aholisi — Yobus xalqi u yerda yashab qolavergan[3]. Dovud barcha Isroil qabilalarining shohi boʻlgandan keyin Yobuslarning qalʼasini, yaʼni Quddusni[4] qoʻlga kiritgan va uni oʻz shohligining poytaxti qilgan[5]. Dovud Ahd sandigʻini Quddusga keltirgan va Quddus Ahd sandigʻining doimiy maskani boʻlib qolgan[6]. Dovud Quddusda Xudoga atab Maʼbad qurmoqchi boʻlgan, ammo Maʼbadni Dovud emas, balki uning oʻgʻli shoh Sulaymon qurgan[7].

Miloddan oldingi 586 yilda Quddusni Bobil qoʻshini bosib olgan. Shahardagi binolar va Maʼbad talon–taroj qilinib, ularga oʻt qoʻyilgan, shahar devorlari buzilgan, aholisi esa asirlikka olib ketilgan[8]. Miloddan oldingi 538 yilda, Fors imperiyasi hukmronligi davrida yahudiylarga oʻz vataniga qaytishga va Maʼbadni qayta qurishga ijozat berilgan[9]. Miloddan oldingi 445 yilda Fors shohi amaldori Naximiyo Quddusga borib, shahar devorlarining qurilishiga boshchilik qilgan. Miloddan oldingi 332 yilda Quddus shahri hech bir qarshiliksiz Iskandar Zulqarnaynga taslim boʻlgan. Miloddan oldingi 63 yilga qadar, taxminan 100 yil davomida Quddus shahri mustaqil yahudiy davlatining poytaxti boʻlgan. Miloddan oldingi 63 yilda esa bu yurt Rim imperiyasi tomonidan bosib olingan va unga qaram boʻlib qolgan.

Iso Masih, yahudiy urf–odatlariga koʻra, belgilangan diniy bayramlar paytida Quddusni ziyorat qilgani borardi[10]. U Quddusda Fisih bayrami ayyomida qoʻlga olingan va oʻlimga hukm qilinib, xochga mixlangan. Iso Masih oʻlikdan tirilgandan keyin Quddusda shogirdlariga zohir boʻlgan. Iso ularga, Xudo sizlarni Muqaddas Ruhga choʻmdirmaguncha Quddusda qolinglar, deb buyurgan[11]. Isoning izdoshlari birinchi marta Quddusda quvgʻin qilinganlar[12]. Milodiy 66 yilda Yahudiya viloyatining aholisi Rim hukumatiga qarshi isyon koʻtargan. Milodiy 70 yilda Rimliklar Titus boshchiligida Quddusni yana qoʻlga kiritib, shaharni va Maʼbadni yer bilan yakson qilganlar. Shunday qilib, Isoning bashorati amalga oshgan[13].

Samoviy Quddus deganda Xudoning samodagi maskani nazarda tutiladi, kelajakda esa bu maskan yer yuzida boʻladi[14].

[1] Ibtido 14:17-20, Ibroniylar 7:1-2

[2] Ibtido 22:1-2 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

[3] Hakamlar 1:21
[4] SION soʻziga qarang.
[5] 2 Shohlar 5:6-7
[6] 2 Shohlar 6:1-19
[7] 2 Shohlar 7:1-17, 3 Shohlar 5:1-6:38
[8] 4 Shohlar 25:8-17, 2 Solnomalar 36:13-21
[9] Ezra 1:1-11

[10] Luqo 2:41-42, Yuhanno 4:45, 7:2-4, 10, 10:22-23

[11] Havoriylar 1:3-5, 2:1-13
[12] Havoriylar 8:1-3
[13] Luqo 19:41-44, 21:5-6
[14] Ibroniylar 12:22, Vahiy 21:2-3

QUMRON QOʻLYOZMALARI

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QURBONGOH

Toshdan yoki loydan qurilgan maxsus joy. Qadimda odamlar qurbongohlarda nazrlar va qurbonliklar kuydirganlar, tutatqi tutatganlar. Qurbongoh muqaddas hisoblangan.

Muqaddas Kitobning koʻp oʻrinlarida “qurbongoh” soʻzi Muqaddas chodirning hovlisidagi, keyinchalik esa Maʼbadning hovlisidagi bronza qurbongohga nisbatan ishlatilgan. Ruhoniylar Isroil xalqi uchun har xil qurbonliklar va nazrlar kuydirishda bronza qurbongohdan foydalanganlar.

BRONZA QURBONGOH, QURBONLIK KUYDIRILADIGAN QURBONGOH

Bronzadan yasalgan bu qurbongoh Muqaddas chodirning hovlisida, keyinchalik esa Maʼbad hovlisida oʻrnashtirilgan edi.

TUTATQI QURBONGOHI, OLTIN TUTATQI QURBONGOHI

Akas yogʻochidan yasalgan, usti toza oltin bilan qoplangan qurbongoh. Bu qurbongoh Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Maʼbadning Eng muqaddas xonasi oldida oʻrnashtirilgan edi. Ruhoniylar bu qurbongoh ustida Isroil xalqi uchun tutatqi tutatardilar.

QURBONLIK

Xudoga sajda qilish uchun buqa, qoʻzi, echki, kaptar yoki musicha kabi jonivorlar qurbonlik qilinardi. Jonivor soʻyilgandan keyin, uning bir qismi Xudoga yoqimli hid boʻlishi uchun nazr sifatida qurbongohda kuydirilgan. Qolgan qismi esa ruhoniylarga berilgan yoki sajda qiluvchilar tomonidan yeyilgan. Isroil xalqi Xudoga shukrona aytish, Xudodan marhamat va baraka tilash, gunohlari uchun kechirim soʻrash maqsadida qurbonliklar keltirgan. Eski Ahdda aytib oʻtilgan beshta qurbonlik turi quyidagicha:

KUYDIRILADIGAN QURBONLIK, KUYDIRILADIGAN NAZR

Bu turdagi qurbonlikning hamma aʼzolari qurbongohda batamom kuydirilgan. Bunday qurbonlikni keltirishdan asosiy maqsad — qurbonlikni kuydirganda chiqayotgan hid bilan Xudoni mamnun qilish edi. Levilar 1:1-17, 6:8-13 ga qarang.

TINCHLIK QURBONLIGI, TINCHLIK NAZRI

Bu turdagi qurbonlikning bir qismi qurbongohda kuydirilgan, qolgani esa ruhoniylarga berilgan yoki sajda qiluvchilar tomonidan yeyilgan. Xudoga shukrona tariqasida yoki Undan yordam, marhamat va baraka soʻrab keltirilgan bu qurbonlik turi boshqa qurbonliklarga qaraganda koʻp qilingan. Koʻpincha Eski Ahdning ibroniycha matnida “tinchlik qurbonligi” iborasi “qurbonlik” soʻzi bilan ifodalangan. Levilar 3:1-17, 7:11-21 ga qarang.

SHUKRONA QURBONLIGI, SHUKRONA NAZRI

Tinchlik qurbonligi va tinchlik nazri shu nomlar bilan ham atalgan. Levilar 7:11-15 ga qarang.

GUNOH QURBONLIGI

Bu turdagi qurbonlikni birortasi bilmay qilgan gunohi uchun Xudodan kechirim soʻrab keltirgan. Bulgʻangan odamni poklash uchun keltiriladigan bu qurbonlik poklanish marosimining bir qismi edi. Qurbonlikning qoni bir necha usul bilan poklanish marosimida ishlatilgan. Qurbonlikning bir qismi qurbongohda kuydirilgan, qolgani esa yo ruhoniylarga berilgan yoki qarorgoh tashqarisida halol joyda kuydirib yuborilgan. Levilar 4:1-5:13, 6:24-30 ga qarang.

AYB QURBONLIGI

Gunoh qurbonligining maxsus turi. Biror odam boshqasini aldaganda, oʻgʻrilik qilganda yoki boshqa birovga moddiy zarar yetkazganda ayb qurbonligini keltirgan. Birortasi Xudoga bagʻishlangan narsani oʻzlashtirib olganda ham ayb qurbonligini keltirishi kerak edi. Aybdor odam bu qurbonlikni keltirish bilan birga, oʻgʻirlagan yoki zarar yetkazgan narsaning toʻliq narxini, buning ustiga oʻsha narsa qiymatining 20 foizini jarima sifatida toʻlagan. Levilar 5:14-6:7, 7:1-10 ga qarang.

QURBONLIK KUYDIRILADIGAN QURBONGOH

QURBONGOH soʻziga qarang.

QUROLBARDOR

Qadimda lashkarboshining qurollarini koʻtarib yuruvchi jangchi.

QURʼA

Qurʼa tashlashda yogʻoch boʻlaklari yoki toshlar ishlatilgan boʻlib, shu orqali Xudoning xohish–irodasi aniqlangan. Baʼzan odamlar qurʼa tashlab, Xudodan biror ishni qanday yoki qachon qilish kerakligini soʻrashgan.

QUTLUGʻ KECHA

Iso Masih Oʻz oʻlimidan oldin shogirdlari bilan birga Fisih taomini tanovul qilgan[1]. Oʻsha kecha Iso shogirdlariga, sizlar birga taom tanovul qilganingizda, Meni xotirlanglar, deb buyurgan. Iso Masihning izdoshlari Uning bu amriga itoat etib, tez–tez yigʻilib turardilar va birgalikda taom tanovul qilardilar. Ular taomni tanovul qilganlarida, Iso buyurganday non sindirib yerdilar va sharobdan ichardilar[2]. Shu tarzda ular Iso Masihga oʻz ehtiromini koʻrsatib, Iso ularning gunohlari uchun qurbon boʻlganiga ishonganlarini tasdiqlar edilar[3], Iso Oʻz sevgisini qanday namoyon qilganini xotirlar edilar. Iso ularni qanday sevgan boʻlsa, shogirdlar ham bir–birlarini shunday sevishlari kerak edi[4].

[1] Luqo 22:14-20
[2] Havoriylar 2:42, 46, 20:7
[3] 1 Korinfliklar 10:16-17, 21, 11:17-34
[4] Yuhanno 15:9-17

QOʻL TEGIRMON

Ikkita yassi tosh. Bu toshlar yordamida don yanchilib, un qilinar edi. Ustki tosh odatda dumaloq boʻlib, oʻrtasida teshigi bor edi. Shu teshikdan don solinardi. Ustki toshning dastasi boʻlgan. Shu dastadan ushlab, ustki toshni ostki tosh ustida yurgʻizganlar.

QOʻZI

Qadimda qoʻzi va boshqa halol hayvonlar Xudoga qurbonlik qilingan[1]. Tavrotga koʻra, Isroil xalqi Muqaddas chodirda, keyinchalik esa Maʼbadda qurbonliklar keltirishi kerak edi. Ular har kuni ertalab va kechqurun, yangi oy chiqqanda va belgilangan bayramlarda qoʻzilarni qurbonlik qilardilar[2]. Har yili nishonlanadigan Fisih bayramida hamma oʻz uyida olovda pishirilgan qoʻzi goʻshtini isteʼmol qilardi[3]. Shunday qilib, ular Xudo Isroil xalqining toʻngʻich oʻgʻillarini Misrdagi oxirgi falokatdan Fisih qurbonligi orqali qutqarganini eslashardi[4]. Odamlar har qanday nopoklikdan tozalanish uchun oʻtkaziladigan poklanish marosimlarida ham qoʻzilarni qurbonlik qilishardi[5].

Ishayo paygʻambar odamzodning gunohini oʻz boʻyniga oladigan Xudoning quli haqida bashorat qilgan. Xudoning bu quli boʻgʻizlanishga olib ketilayotgan qurbonlik qoʻzisiga oʻxshatilgan[6]. Yahyo paygʻambar Iso Masihni butun dunyoni gunohlardan poklaydigan Xudoning Qoʻzisi deb ataydi[7]. Iso Masih Fisih bayrami ayyomida xochga mixlangan. Bir necha yillar oʻtib Pavlus, Iso Masih bizning Fisih qurbonligimiz boʻldi, deb taʼlim bergan[8]. Vahiy kitobida Iso Masih boʻgʻizlangan Qoʻzi kabi tasvirlangan[9]. Oʻsha Qoʻzi Xudoning dushmanlari ustidan gʻolib chiqadi va Xudo bilan birga abadiy hukmronlik qiladi[10].

[1] Ibtido 4:4, 15:9, 22:7

[2] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun QURBONLIK va BAYRAMLAR soʻzlariga qarang.

[3] Chiqish 12:1-13
[4] Chiqish 12:26-27
[5] Levilar 12:6-7, 14:10-14, 19-20
[6] Ishayo 53:6-7
[7] Yuhanno 1:29, 36
[8] 1 Korinfliklar 5:7
[9] Vahiy 5:6-14, 7:9-17
[10] Vahiy 17:14, 21:22-27, 22:1-5

RABBIMIZ ISONI XOTIRLASH UCHUN NON SINDIRISH

QUTLUGʻ KECHA iborasiga qarang.

RABBIY XUDO, RABBIM XUDO, RABBIMIZ XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

ROMLAR

Muqaddas chodirning maxsus yasalgan qismlari. Kumush tagliklarga oʻrnatilgan romlar tik qilib, yonma–yon qoʻyilardi. Chodirning ikki yon devori va orqa devori shu romlardan iborat boʻlgan.

RUHONIY

Diniy xizmat va marosimlarni oʻtkazish uchun maxsus tayyorlangan kishi. Qadimgi Isroilda Tavrotga koʻra, ruhoniy Levi qabilasidan, Musoning akasi Horun avlodidan boʻlishi shart edi. Ruhoniylar Muqaddas chodirda, keyinchalik Quddusdagi Maʼbadda xizmat qilganlar. Ular sajda qilishda bosh boʻlardilar, qurbonliklar keltirardilar, diniy rasm–rusum va marosimlar oʻtkazardilar. Ruhoniylarga xizmatda levilar yordam berardilar[1]. Muqaddas chodirning Muqaddas xonasiga, keyinchalik esa Maʼbadning Muqaddas xonasiga faqatgina ruhoniylar kirishga haqli edilar. Ruhoniylarga Isroilda yer ulush qilib berilmagan edi. Tavrotga koʻra, ular keltirilgan qurbonliklardan ulush olib, kundalik ehtiyojlarini qondirishardi[2]. Ruhoniylarga odamlar orasidagi kelishmovchiliklarni hal qilish va Xudoning qonun–qoidalarini xalqqa oʻrgatish vazifasi topshirilgan edi.

OLIY RUHONIY

Isroil xalqining eng muhim va eng yuqori lavozimdagi ruhoniysi. Oliy ruhoniy oʻz vazifasini ado etish uchun maxsus liboslar kiygan. Bu liboslar efod, rido, naqshli koʻylak, salla, belbogʻ va oʻn ikkita qimmatbaho tosh qadalgan koʻkrakpechdan iborat edi[3]. Oliy ruhoniy bir yilda bir marta — Poklanish kunida oʻzining eng muhim vazifasini bajargan. Oʻsha kuni oliy ruhoniy Muqaddas chodirning, keyinchalik Maʼbadning Eng muqaddas xonasiga kirgan. Bu xonada u oʻzini va Isroil xalqini gunohdan poklash marosimini oʻtkazgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan POKLANISH KUNI iborasiga qarang.

[1] LEVI, LEVILAR soʻzlariga qarang.
[2] Sahroda 18:8-20
[3] Chiqish 28–bob va Levilar 8:6-9

ROʻZA TUTISH

Muqaddas Kitobda roʻza muhim ahamiyatga egadir. Inson ilojsiz vaziyatlarga tushib qolganda, savob uchun emas, balki toat–ibodatga berilib, Xudoning madadiga muhtojligini koʻrsatish maqsadida roʻza tutadi. Insonning hayotida jiddiy muammolar paydo boʻlganda ovqat yeyish kabi jismoniy ehtiyojlar ahamiyatsiz boʻlib koʻrinadi.

Tavrotga koʻra, Isroil xalqi gunohlaridan tavba qilganini koʻrsatish uchun Poklanish kuni roʻza tutishi kerak edi[1]. Shuningdek, Isroil xalqi Bobilda surgunda boʻlganda ham, surgundan keyingi davrlarda ham qaygʻuli voqealarni xotirlash maqsadida har yili roʻza tutgan. Maʼbadning vayron qilinganini xotirlab roʻza tutganlari buning bir misolidir[2].

Belgilangan roʻzalardan tashqari, Isroil xalqi boshqa holatlarda ham roʻza tutgan. Masalan, birortasi yaqin odamining oʻlimidan keyin oʻz qaygʻusini ifoda etish[3], mushkul vaziyatda Xudodan yordam soʻrash[4], oʻz gunohidan tavba qilganini yoki boshqalarga hamdardligini koʻrsatish maqsadida roʻza tutgan[5]. Roʻza odatda ibodat bilan bogʻliq boʻlib, Xudodan yoʻl–yoʻriq olish va madad tilash uchun[6], birovning mushkulini oson qilish uchun tutilardi[7]. Isroil xalqi orasida, roʻza tutgan odam Xudodan albatta javob oladi, degan qarash keng tarqala boshlagan edi[8]. Ammo Eski Ahd davridagi paygʻambarlar bu qarashning mutlaqo notoʻgʻri ekanini aytganlar. Ularning taʼkidlashicha, odam roʻzani xudbin niyatda tutishi kerak emas, aksincha roʻza paytida insonning oʻy–xayoli va xatti–harakatlari Xudoga manzur boʻlishi shart[9].

Yangi Ahd davrida yahudiy din arboblari va ularning shogirdlari haftada ikki martadan roʻza tutishgan. Ammo Iso Masihning shogirdlari Uning yer yuzidagi xizmati paytida roʻza tutmaganlar, Iso osmonga koʻtarilgandan keyin esa roʻza tutadigan boʻldilar[10]. Iso Masihning taʼlimoti boʻyicha, odam boshqalarning eʼtiborini oʻziga jalb qilmasdan roʻza tutishi kerak[11].

[1] Levilar 16:29-31, 23:26-29

[2] Zakariyo 7:3-5, 8:19 oyatlarga va Zakariyo 8:19 izohiga qarang.

[3] 2 Shohlar 1:12

[4] Naximiyo 1:4, Ester 4:3

[5] 1 Shohlar 7:6, Ezra 10:6, Naximiyo 9:1-2, Doniyor 9:3-4, Yunus 3:5-8

[6] 2 Shohlar 12:15-23, 2 Solnomalar 20:3-4, Ezra 8:21-23

[7] Ester 4:15-17, Zabur 34:13
[8] Ishayo 58:3
[9] Ishayo 58:3-12, Yeremiyo 14:10-12
[10] Mark 2:18-20, Havoriylar 13:2-3, 14:23
[11] Matto 6:16-18

SADDUQIY

Iso Masih davrida yahudiylarning muhim bir diniy mazhabi. Bu mazhab asosan ruhoniylardan va zodagonlardan iborat edi. Sadduqiylar katta siyosiy kuchga ega boʻlib, Maʼbad maʼmuriyatiga ham hukmini oʻtkazardilar. Oliy kengash aʼzolarining koʻpchiligi Sadduqiylardan edi. Farziylardan farqli ravishda, ular ogʻzaki tarqalgan urf–odatlarni qabul qilmasdilar, faqat Tavrotda yozilgan qonun–qoidalarga rioya qilardilar, oʻliklarning tirilishiga ham ishonmas edilar. Iso bilan Sadduqiylar orasida koʻp kelishmovchiliklar boʻlgan.

SAMARIYA

Miloddan oldingi 885-874 yillarda hukmronlik qilgan shoh Omri davridan boshlab, Samariya Isroilning, yaʼni shimoliy shohlikning[1] poytaxti boʻldi[2]. Eski Ahdda baʼzan Samariya degan nom Isroil shohligi oʻrnida ham ishlatilgan[3]. Yangi Ahdda esa bu nom ostida Iordan daryosining gʻarbidagi, Jaliladan janubdagi yerlar nazarda tutilgan. Samariya Rim imperiyasining Yahudiya viloyati hududida edi.

[1] ISROIL soʻziga qarang.
[2] 3 Shohlar 16:23-24
[3] 3 Shohlar 13:32, 4 Shohlar 17:24

SAMARIYALIK

Yangi Ahd davrida Samariyada tugʻilgan odam[1]. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriyaliklar Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni bosib olgandan keyin aholisining aksariyat qismini asir qilib olib ketdilar. Samariya hududiga esa ajnabiy xalqlar majburan koʻchirildi[2]. Bir necha asrlardan keyin yunonlar ham bu joylarga oʻrnashib olganlar. Shuning uchun Rim imperiyasi davrida Samariya aholisining etnik tarkibi aralash boʻlgan. Samariyaliklar va yahudiylar orasida adovat bor edi. Samariyaliklar faqatgina oʻzlarining Tavrotini Xudo yuborgan muqaddas bitik deb bilardilar. Ularning Tavrot nusxasi yahudiylarning Tavrotidan farq qilar edi. Samariyaliklar Xudoga Quddusda emas, balki Garizim togʻida sajda qilganlar[3]. Ular taxminan miloddan oldingi 400 yilda Garizim togʻida maʼbad qurganlar. Bu maʼbad taxminan miloddan oldingi 128 yilda yahudiylar tomonidan vayron qilingan. Buning oqibatida yahudiylar va Samariyaliklar orasidagi adovat yanada kuchaygan.

[1] SAMARIYA soʻziga qarang.

[2] 4 Shohlar 17:1-6, 24-41

[3] Yuhanno 4:20 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

SAMO

OSMON, SAMO soʻzlariga qarang.

SAMOVIY XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

SANDIQ

AHD SANDIGʻI iborasiga qarang.

SANDIQNING QOPQOGʻI

AHD SANDIGʻINING QOPQOGʻI iborasiga qarang.

SARDOBA

Yomgʻir suvini toʻplash va saqlash uchun barpo qilingan sunʼiy hovuz. Chuqur qazilgandan keyin chuqurning hamma yogʻiga toshlar zich qilib terib chiqilardi, toshlar usti suvalib, shu tariqa sardobalar yasalardi. Bundan tashqari, sardobalar katta qoyalarni oʻyib ham yasalardi.

SARVARI OLAM

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

SEVMOQ

Ibroniy va yunon matnlarida “sevgi” tushunchasini ifodalaydigan bir nechta soʻz ishlatilgan boʻlib, ular mazkur tarjimada “sevgi, muhabbat, sevmoq, yaxshi koʻrmoq” kabi soʻzlar bilan berilgan. Muqaddas Kitobda bu soʻzlar nafaqat odamlarning oʻzaro munosabatini, balki ularning Xudo bilan boʻlgan yaqin munosabatini koʻrsatish uchun ham ishlatilgan. Odatda oʻzaro munosabat oʻrnatib, ahd[1] tuzgan ikki tomon bir–biriga nisbatan sadoqatli va iltifotli boʻlishi talab etiladi.

Eski Ahdda buning eng yorqin misoli Xudoning Isroil xalqi bilan boʻlgan munosabatidir. Isroil xalqi Xudoning sevgisini qozonmagan boʻlsa ham, Xudo ularni qanchalik sevishini koʻrsatish uchun ular bilan ahd tuzishga qaror qilgan[2]. Bu ahdning shartiga koʻra, Isroil xalqi Egasi Xudoni butun qalbi bilan, jonu dili bilan, butun vujudi bilan sevishi va Uning amrlarini bajarishi kerak edi[3]. Oʻsha amrlardan birida aytilishi boʻyicha inson oʻzgani oʻzini sevganday sevishi kerak[4].

Iso Masih Xudoni va boshqalarni sevish haqidagi amrlarni Tavrotning eng muhim amrlari deb hisoblagan[5]. U Oʻz shogirdlariga, bir–biringizni sevinglar, amrlarimga amal qilinglar, deb buyurgan[6]. Isoning Oʻzi ham samoviy Otasini qanchalik sevishini koʻrsatish uchun Uning amrlarini toʻliq bajargan[7].

Xudo butun odamzodga boʻlgan sevgisini koʻrsatish maqsadida bu dunyoga Oʻzining yagona Oʻgʻli Iso Masihni yuborgan edi. Iso Masih odamzodning gunohi uchun qurbon boʻldi. Isoga ishongan har bir inson gunohlaridan butunlay poklanadi va abadiy hayotga ega boʻladi[8]. Xudo sevgi manbai boʻlgani uchun Unga ishonganlar ham Xudodan namuna olib, bir–birlarini yaxshi koʻrishlari kerak[9].

[1] AHD soʻziga qarang.
[2] Qonunlar 7:6-9
[3] Qonunlar 6:5, 11:1
[4] Levilar 19:18
[5] Mark 12:28-34
[6] Yuhanno 13:34-35, 14:15, 21-24, 15:12, 17
[7] Yuhanno 14:31, 15:9-10

[8] Yuhanno 3:16, 1 Yuhanno 4:9-10, Rimliklar 5:8

[9] 1 Yuhanno 4:7-8, 11-12, 16, 19-21

SIDON

FINIKIYA soʻziga qarang.

SINAGOGA

Yahudiylar toat–ibodat qilishlari, Muqaddas bitiklarni oʻqib–oʻrganishlari va diniy taʼlim olishlari uchun yigʻiladigan joy, ibodatxona. Sinagogalarda qurbonliklar keltirilmagan, qurbonliklar faqat Quddusdagi Maʼbadda keltirilar edi.

SION

Shoh Dovud Yobus xalqidan tortib olgan Quddusning bir qismi Sion qalʼasi deb atalardi[1]. Bu joy Dovud qalʼasi deb nom oldi. Keyinchalik esa Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb ataladigan boʻldi. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan.

[1] 2 Shohlar 5:6-9

SIPOH

Qadimda shohning lashkari safida xizmat qilgan jangchi.

SOVURISH, SHOPIRISH

SOVUT

Tanani nayza, qilich yoki oʻq zarbidan saqlash uchun kiyiladigan zirhli harbiy kiyim. Sovutlar odatda hayvon terisidan qilingan, ammo baʼzan temir va bronzadan ishlangan. Temir va bronza sovutlar juda qimmat boʻlgan. Kamonkashlar va aravakashlar jang paytida himoyalanish maqsadida sovut kiyganlar, chunki ularning qoʻllari band boʻlgani uchun qalqon koʻtara olmasdilar. Baʼzan jang otlariga ham sovut kiydirilgan.

SOYLIK

Ikki adir oraligʻidagi pastlik. Yaqin Sharqda baʼzi soyliklar vodiy kabi keng, baʼzilari esa jar kabi chuqur va tor boʻladi. Yogʻingarchilik mavsumida soylikda suv oqadi, boshqa paytlarda esa suvi qurib qoladi.

SURGUN

Bu soʻz ostida odatda Isroil va Yahudo shohliklari dushmanlar tomonidan bosib olinib, aholisining aksariyat qismi boshqa yurtga surgun qilingan davr nazarda tutiladi. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Isroil va Yahudo xalqlari Xudoning hukmi oqibatida surgun qilinganlar, chunki ular Xudoning Muso orqali tuzgan ahdiga sodiq boʻlmagan edilar[1].

Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriya Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni bosib oldi. Ossuriyaliklar Isroil poytaxti Samariyani qoʻlga kiritgandan keyin yurt aholisining aksariyatini Ossuriyaning turli hududlariga asir qilib olib ketdilar[2]. Isroil yurtiga esa ajnabiy xalqlarni majburlab koʻchirdilar[3].

Miloddan oldingi 605 yildan boshlab, Bobilliklar Yahudoga, yaʼni janubiy shohlikka qayta–qayta hujum qildilar. Bu hujumlar oqibatida ular baʼzi yahudiylarni Bobilga asirlikka olib ketdilar. Doniyor paygʻambar deb tanilgan yosh yigit ham mana shu asirlar orasida edi[4]. Nihoyat, miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar Yahudo poytaxti Quddusni qoʻlga kiritib, uni vayron qildilar[5]. Yurt aholisining aksariyatini asir qilib olib ketdilar[6]. Asirga olinmagan yahudiylar Misrga qochib bordilar[7].

Yahudiylar Bobil surgunida boʻlganlarida ham oʻzlariga uy qurganlar, tijorat va dehqonchilik bilan shugʻullanganlar. Ular oʻz diniy urf–odatlariga rioya qilgan holda, milliy oʻzligini saqlab qolganlar. Doniyor va Hizqiyol paygʻambarlar mana shu surgun davrida faoliyat koʻrsatganlar. Keyinchalik Yahudo yurti Forslar hukmronligi ostida boʻlganda, yahudiylardan baʼzilari Zarubabel va Ezra boshchiligida Yahudoga qaytib borganlar va Quddusda Maʼbadni qayta qurishni boshlaganlar[8]. Oradan yillar oʻtib, Fors shohi xizmatidagi yahudiy amaldori Naximiyo ham Yahudoga qaytgan va Quddus devorlarini qayta qurish ishlariga boshchilik qilgan[9].

Koʻp yahudiylar ona yurtlaridan uzoqda yashashda davom etaverganlar. Jumladan, Ester kitobida Fors shohligida yashagan yahudiylar toʻgʻrisida hikoya qilingan. Bu voqealar miloddan oldingi beshinchi asrda Fors shohligining poytaxti Shushanda boʻlib oʻtgan. Bobil va Misrdagi Iskandariya shaharlari uzoq yillar davomida yahudiylarning diniy taʼlim markazlari boʻlib xizmat qilgan.

[1] 4 Shohlar 17:7-23, 24:1-4, 2 Solnomalar 36:13-21, Yeremiyo 25:1-11

[2] 4 Shohlar 17:5-6
[3] 4 Shohlar 17:24
[4] Doniyor 1:1-6
[5] 4 Shohlar 24:20-25:17, Yeremiyo 52:1-16

[6] 4 Shohlar 24:13-16, 25:11-12, 2 Solnomalar 36:20, Yeremiyo 52:15, 28-30

[7] 4 Shohlar 25:25-26, Yeremiyo 43:1-7
[8] Ezra 1:1-5, 2:1-2, 70, 7:1-7
[9] Naximiyo 1:1-6:16

SURIYA

Muqaddas Kitobda Furot daryosining gʻarb tomonidagi hududga nisbatan ishlatilgan nom. Bu yerlar hozirgi Suriya mamlakatining bir qismini, Turkiyaning janubi–sharq tomonini va Livanni oʻz ichiga olgan. Miloddan oldingi 332 yilda Iskandar Zulqarnayn bu yerlarni bosib olgan edi. Iskandarning oʻlimidan keyin Suriyada yunonlar sulolasi hukmronlik qilgan. Miloddan oldingi 64 yilda Suriya Rim imperiyasi tomonidan bosib olingan. Yunon va Rim hukmronliklari davrida Suriyaning poytaxti Antioxiya shahri boʻlgan. Bu shahar hozirgi Turkiya mamlakatining Antakiya shahriga yaqin edi. Suriyaning yunonlar istilosidan oldingi tarixi haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun ORAM soʻziga qarang.

SUVGA CHOʻMDIRMOQ, SUVGA CHOʻMDIRILMOQ

Muhim diniy marosimlardan biri boʻlib, bu marosim orqali inson oʻzini Xudoga bagʻishlaganini koʻrsatardi. Tavrot qonunlari boʻyicha, inson nopoklikdan tozalanish uchun suv bilan yuvinib, poklanish marosimini oʻtkazar edi[1]. Keyinchalik, Iso Masih davrida Yahyo paygʻambar odamlarni suvga choʻmdirilishga daʼvat etgan. Bu suvga choʻmdirilish marosimi, insonning gunohdan yuz oʻgirganini va hayotini Xudoga bagʻishlab, Unga itoatkorlik bilan yashashga qaror qilganini bildiradi. Iso Xudoning irodasini toʻla bajarish uchun Yahyo tomonidan suvga choʻmdirilgan[2]. Iso butun yurt boʻylab taʼlim berib yurganda, uning shogirdlari ham Yahyoga oʻxshab odamlarni suvga choʻmdirar edilar[3].

Iso Masih osmonga koʻtarilib ketishidan oldin shogirdlariga: “Boringlar, barcha xalqlardan shogird orttiringlar. Ularni Ota, Oʻgʻil va Muqaddas Ruh nomi bilan suvga choʻmdiringlar”, deb amr bergan[4]. Oʻsha paytdan beri suvga choʻmdirilish marosimi Isoning oʻlimi va tirilishining timsoli boʻlib xizmat qilib kelmoqda. Suvga choʻmgan inson eski hayoti uchun oʻlib, yangi hayot uchun tirilgan hisoblanadi[5]. Suvga choʻmdirilish yana imonlilar Isoning qoni orqali gunohdan poklanganining ham timsolidir[6].

[1] Misol uchun, Chiqish 29:1-4, 30:17-21, Levilar 14:8-9, Sahroda 8:7 ga qarang, yana Zabur 50:4, Hizqiyol 36:25 ga qarang.

[2] Matto 3:13-15
[3] Yuhanno 3:22-26, 4:1-3
[4] Matto 28:18-20

[5] 1 Butrus 3:21, Rimliklar 6:1-5, Kolosaliklar 2:12

[6] Havoriylar 22:16, 1 Yuhanno 1:7, Ibroniylar 10:10, 22

SUYANGAN QOYA

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

TAVROT

“Tavrot” soʻzi ibroniycha “toʻrah” soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, maʼnosi “qonun” demakdir. Baʼzan ibroniycha “toʻrah” soʻzi tor maʼnoda Muqaddas Kitobning dastlabki beshta kitobiga — Ibtido, Chiqish, Levilar, Sahroda, Qonunlarga nisbatan ishlatiladi. Ushbu tarjimada ham “Tavrot” soʻzi odatda Muqaddas Kitobning dastlabki beshta kitobiga ishora qiladi. Bu kitoblarda dunyoning yaratilishi, Isroil xalqining Muso boshchiligida Misrdan chiqishi, Xudo Muso orqali Isroil xalqiga bergan qonunlar va koʻplab voqealar bayon etilgan. Tavrot kitoblarining muallifi Muso paygʻambardir. Shu sababdan baʼzan Tavrot “Musoning Tavrot kitobi”, “Musoning kitobi” yoki “Musoning qonuni” deb ataladi.

TAVROT TAFSIRCHISI

Musoning qonunlarini mukammal bilgan ziyoli odam. Tavrot tafsirchilari Xudoning qonunlaridan xalqqa taʼlim berganlar. Ularning baʼzilari ibroniycha Muqaddas bitiklardan nusxa koʻchirish bilan shugʻullanganlar. Tavrot tafsirchilari Isroil xalqi orasida obroʻ–eʼtiborga ega boʻlib, jamiyatga kuchli taʼsir koʻrsatganlar. Muqaddas Kitobda tilga olingan tafsirchilar orasida eng koʻzga tashlanadigani ruhoniy Ezradir. Yangi Ahd davrida baʼzi tafsirchilar Oliy kengash aʼzolari boʻlganlar.

TINCHLIK QURBONLIGI, TINCHLIK NAZRI

QURBONLIK soʻziga qarang.

TIR

FINIKIYA soʻziga qarang.

TUTATQI QURBONGOHI

QURBONGOH soʻziga qarang.

TOʻNGʻICH OʻGʻIL

Qadimda toʻngʻich oʻgʻil yuqori maqomga ega edi. Odatda toʻngʻich oʻgʻil duo qilinganda, unga alohida baraka tilanardi[1]. Toʻngʻich oʻgʻil ukalariga qaraganda ikki hissa koʻproq meros olardi[2]. Otasining vafotidan keyin toʻngʻich oʻgʻil oila boshligʻi hisoblanardi.

Tavrotga koʻra, Isroil xalqining har bir oilasidagi toʻngʻich oʻgʻil Xudoga tegishli boʻlib, Unga bagʻishlanishi kerak edi[3]. Barcha toʻngʻich oʻgʻillarning oʻrniga levilar Muqaddas chodirda, keyinchalik esa Maʼbadda xizmat qilganlar[4]. Toʻngʻich oʻgʻilni qaytarib sotib olishning ramzi sifatida ruhoniylarga pul nazr qilib berilardi[5]. Xudo Isroil xalqining toʻngʻich oʻgʻillarini Misrdagi oxirgi falokatdan Fisih qurbonligi orqali qutqarganini oʻsha nazr eslatib turardi[6].

[1] Ibtido 27:1-40, 48:12-20
[2] Ibtido 25:29-34, Qonunlar 21:15-17
[3] Chiqish 13:1-2, 11-16
[4] Sahroda 3:11-13, 40-41
[5] Sahroda 18:15-16
[6] Chiqish 12:26-27

UZUM SIQISH CHUQURI

UCHRASHUV CHODIRI

Muqaddas chodirning yana bir nomi[1]. Ammo Chiqish 33:7-11 da “Uchrashuv chodiri” iborasi Muqaddas chodirni emas, balki Muso paygʻambar Isroil qarorgohidan tashqarida qurdirgan boshqa bir chodirni bildiradi. Oʻsha paytda Muqaddas chodir hali yasalmagan edi[2]. Odamlar Muso orqali Egamizdan maslahat soʻrash niyatida qarorgoh tashqarisidagi chodirga kelganlar. Egamiz oʻsha chodirda Musoga gapirgan.

[1] MUQADDAS CHODIR iborasiga qarang.

[2] Chiqish 36:8-38

VALIY

Ibroniychadan soʻzma–soʻz tarjimasi koʻradigan odam. Odatda paygʻambarni valiy deb atashardi[1]. Valiylar Xudodan keladigan vahiyni koʻrish va eshitish layoqatiga ega edilar.

[1] 1 Shohlar 9:9

XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

XAYIN XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

XET XALQI

Eski Ahd davrining boshida bu nom Kanʼon naslidan boʻlgan Xetning avlodiga nisbatan ishlatilgan[1]. Ibrohim paygʻambar yashagan zamonda Kanʼon yurtida bir nechta xalqlar istiqomat qilar edi[2]. Ulardan biri Xet xalqi edi. Xet xalqidan boʻlgan Efroʻn ismli bir odam Ibrohimga Sorani dafn etish uchun yer sotgan edi[3]. Keyinchalik Isroil xalqi Kanʼonni bosib olganda, Xet xalqini ham magʻlub qilgandi. Shoh Sulaymon Xet avlodlarini qarol qilib ishlatgan[4].

Qadimda hozirgi Suriyaning shimolida yashagan boshqa bir xalq ham “Xet xalqi” deb atalgan[5]. Miloddan oldingi oʻn yettinchi asrdan oʻn ikkinchi asrgacha bu Xet xalqining shohligi buyuk bir shohlik boʻlib, katta hududni egallagan. Bu hudud hozirgi Turkiyadan janub tomonga, Suriyagacha choʻzilgan edi. Keyinchalik Ossuriya Xet xalqini magʻlub qilib, ularning yerlarini bosib olgan.

[1] Ibtido 10:15

[2] KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[3] Ibtido 23:1-20
[4] 3 Shohlar 9:20-21
[5] 3 Shohlar 10:29, 4 Shohlar 7:6

XILXONA

Qabriston hududidagi joy. Yillar, hatto asrlar davomida xilxonaga bir urugʻ–aymoqqa qarashli marhumlar dafn etiladi[1].

[1] Ibtido 47:29-30

XIV XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Xiv xalqi Kanʼon yurtining markaziy qismida yashagan. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

XONTAXTA

OLTIN XONTAXTA iborasiga qarang.

XOCH

Rim imperiyasida oʻlim jazosining bir turi jazoga mahkum boʻlgan odamni xochga mixlash edi. Uzun xodaga boshqa bir yogʻochni koʻndalangiga mixlab yoki arqon bilan bogʻlab xoch yasalardi. Odatda jinoyatchi oʻzi mixlanadigan xochning koʻndalang yogʻochini hukm ijro etiladigan joyga koʻtarib olib borar edi[1]. Jinoyatchining qoʻllari va oyoqlari xochga mixlanardi, keyin xoch tik qilib, maxsus kovlangan chuqurga oʻrnatilardi. Xochga mixlangan odam nafas olishga nihoyatda qiynalardi. U juda qattiq azob chekib, qiynalib jon berardi. Bu jarayon bir necha soat, hattoki bir necha kun davom etardi. Baʼzan xochdagi odamning oʻlimini tezlatish uchun sipohlar uning oyoqlarini urib sindirishar edi[2].

Xochga mixlash eng dahshatli va sharmandali jazo hisoblanar edi. Faqatgina qotillar, vahshiy jinoyatchilar va Rim imperiyasi dushmanlari shunday jazoga tortilar edi. Jinoyatchi ochiq joyda olomonning koʻzi oldida yalangʻoch holda jazolanardi[3]. Bundan maqsad jinoyatchini sharmanda qilish va jinoyatlarning oldini olish edi. Yahudiylar yogʻochga qoqilgan odamni Xudo laʼnatlagan deb hisoblashardi[4]. Yangi Ahdda baʼzan “yogʻoch” deyilganda “xoch” nazarda tutilgan[5].

[1] Luqo 23:26 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang.

[2] Yuhanno 19:31-33
[3] Yuhanno 19:23
[4] Qonunlar 21:23, Galatiyaliklar 3:13
[5] Havoriylar 5:30, 1 Butrus 2:24

XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

XUDODAN QOʻRQISH

Har bir insonning muqaddas Xudoga munosabatini bildiradigan ibora. Insonning ishlarini, yaxshi yoki yomon boʻlishidan qatʼi nazar, hukm qiladigan — Xudo[1]. Xudodan qoʻrqadigan odam har doim Uning ulugʻvorligidan hayratlanadi. Bunday odam Xudodan qoʻrqish bilan birga Uni sevadi, natijada Xudoga sidqidildan ishonadi va Uning amrlariga boʻysunadi. Muqaddas Kitobga koʻra, Xudodan qoʻrqish donolikning va ilmu maʼrifatning boshidir, kamtarlik va hayot manbaidir[2]. Egamizdan qoʻrqqan inson yovuzlikdan yuz oʻgiradi, toʻgʻri yashaydi va Xudoning nomini ulugʻlaydi[3]. Ishayo paygʻambar bashorat qilgan solih hukmdorning yuksak fazilatlaridan biri Egamizdan qoʻrqishdir[4]. Bu solih hukmdor Iso Masih ekanligi keyinchalik ayon boʻldi.

[1] Voiz 12:13-14, 2 Korinfliklar 5:10

[2] Hikmatlar 1:7, 9:10, 14:26-27, 15:33, 22:4, Ayub 28:28

[3] Hikmatlar 3:7, 8:13, 14:2, Malaki 3:16

[4] Ishayo 11:2-3

XUDOLAR

Muqaddas Kitobda, odatda bu soʻz butparast xalqlar sigʻinadigan xudolarni bildiradi. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Egamiz Xudo barcha xudolardan ustun[1]. Bu “xudolar” behuda butlar deb ham ataladi[2], baʼzi bir oyatlarda esa jinlar deb tasvirlanadi[3].

[1] Misol uchun, Chiqish 12:12, 18:9-11 ga qarang.

[2] Chiqish 20:3-5, Zabur 95:4-5, Ishayo 42:17, 44:6-20

[3] Qonunlar 32:16-17, Zabur 105:36-38, 1 Korinfliklar 10:19-20, yana JIN va FARISHTA soʻzlariga qarang.

XUDONING AZIZLARI, XUDONING AZIZ XALQI

Bu iboralarning soʻzma–soʻz tarjimasi “muqaddaslar” boʻlib, Xudoga bagʻishlangan, Uning xizmati uchun ajratilgan odamlar degan maʼnoni ifodalaydi. Bu iboralar Xudoga tegishli odamlarni bildirib, Eski Ahdda bir necha marta Isroil xalqiga nisbatan[1], Yangi Ahdda esa Iso Masihning izdoshlariga nisbatan ishlatiladi[2].

[1] Ishayo 63:18, Doniyor 7:18, 21, 8:24

[2] Havoriylar 9:13, 1 Korinfliklar 6:1, 2 Korinfliklar 1:1, Efesliklar 1:15, Filippiliklar 4:22, Vahiy 11:18

XUDONING NOMLARI

Muqaddas Kitobda Xudoga nisbatan bir necha ibroniycha va yunoncha nomlar, iboralar ishlatilgan. Eski Ahdda ibroniycha nomlar, Yangi Ahdda yunoncha nomlar qoʻllangan. Quyidagi roʻyxatda Xudo nomlarining oʻzbekcha ekvivalenti keltirilgan, kerakli oʻrinlarda ibroniycha va yunoncha nomlar berilgan boʻlib, maʼnolari izohlangan. Baʼzan quyidagi sabablarga koʻra, bu nomlar va iboralar boshqacha tarjima qilingan boʻlishi mumkin: 1) Asl matnning maʼnosini toʻgʻri tushunish uchun[1]. 2) Oʻzbek tilidagi mavjud tabiiy iboralarni qoʻllash uchun[2]. 3) Oʻzbekcha tarjima ravon chiqishi uchun[3].

XUDO

Ibroniychada El yoki Elohim, yunonchada Teos. Bu nomlar butun koinotning yaratuvchisi Xudoga nisbatan ishlatilgan asosiy nomlardir.

EGAM, EGAMIZ…

Ibroniychada YHVH[4], yunonchada Kurios. Eski Ahdda YHVH Xudoning ismidir. Aslida ibroniycha soʻzlar unli harflarsiz yozilgan. Qadimgi ibroniy tilining qonuniyatiga muvofiq, ibroniycha soʻzlarning faqat undosh harflari yozilgan. Ibroniycha yozuvlarni oʻqiganlar qaysi oʻrinda qanday unli tovush talaffuz etilishi kerakligini bilardilar. Ammo hozirda YHVH undoshlari bilan qaysi unli tovushlar ishlatilgani maʼlum emas. Yahudiylar Xudoning ismini juda ham muqaddas deb bilganlari uchun, Eski Ahd davrining oxirlariga kelib[5], bu ismni aytmay qoʻygan edilar. Ular Eski Ahdni oʻqiganlarida matndagi YHVH soʻzining oʻrniga “Egam, Xoʻjayinim” maʼnosini beradigan Adonay[6] soʻzini ishlata boshladilar. Yahudiy olimlari birinchi marta Eski Ahdni qadimgi yunon tiliga oʻgirganlarida, YHVH soʻzini “Ega, Xoʻjayin” maʼnosini beradigan yunoncha Kurios soʻzi bilan tarjima qilganlar. Oʻshandan beri Eski Ahdning koʻp tarjimalarida YHVH soʻzi oʻrniga “Ega, Xoʻjayin” maʼnosini beradigan soʻz ishlatiladi. Mazkur tarjimada ham bu soʻz “Egam, Egamiz…” deb berilgan. Koʻpchilik olimlar YHVH soʻzini ibroniychadagi bor boʻlmoq feʼlining ilk shakli boʻlishi mumkin, deb taʼkidlaydilar. Shu fikrga koʻra, YHVH soʻzi “U bordir”, yaʼni U abadiydir, hech qachon oʻzgarmaydi yoki “U bor boʻlishga sababdir”, yaʼni har bir narsaning kelib chiqishiga sababchi Udir, degan maʼnoni bildiradi.

Yangi Ahdda Kurios soʻzi aksariyat hollarda Iso Masihning unvoni sifatida ishlatilgan boʻlib, mazkur tarjimada Rabbiy, Rabbim, Rabbimiz… deb berilgan[7]. Baʼzi hollarda Kurios soʻzi Yangi Ahdda Xudoga nisbatan ishlatilgan boʻlib, Uning Eski Ahddagi ayrim fazilatlarini ifodalaydi. Bunday hollarda mazkur tarjimada Kurios soʻzi “Egamiz” deb berilgan. Yangi Ahdda kam ishlatilgan “Oliy hukmdor, xoʻjayin” maʼnosini bildiruvchi yunoncha Despotes soʻzi ham “Egamiz” deb tarjima qilingan.

RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ…

Ibroniychada Adon, yunonchada Kurios. Eski Ahdda Adon[8] soʻzi koʻpincha Xudoga nisbatan ishlatilgan ilohiy unvon boʻlib, Xudo Isroil xalqining samoviy Shohi ekanligini bildiradi. Yangi Ahdda Kurios soʻzi Iso Masihga nisbatan ishlatilgan boʻlib, Uning ilohiyligini va shoh sulolasiga mansubligini bildiradi. Shuning uchun mazkur tarjimada bu soʻz “Rabbiy”, “Rabbim Iso” yoki “Rabbimiz Iso” deb berilgan. Adon va Kurios soʻzlari unvon sifatida shohlarga, obroʻli muallimlar va paygʻambarlarga izzat–hurmatni ifodalash uchun ham ishlatilgan. Bunday holatlarda bu unvonlar matnga toʻgʻri keladigan soʻzlar[9] bilan tarjima qilingan. Yangi Ahdda biror kishi Iso Masihga Kurios deb murojaat qilganda mazkur tarjimada vaziyatga va matn mazmuniga toʻgʻri keladigan soʻz tanlangan.

EGAM XUDO, EGAMIZ XUDO…

Ibroniychada YHVH El-[10]. Buning soʻzma–soʻz tarjimasi YHVH mening Xudoyim, YHVH bizning Xudoyimiz…. Yangi Ahdning yunoncha matnida bu nom Kurios ho Teos deb berilgan. Yana EGAM va XUDO soʻzlariga qarang.

PARVARDIGOR EGAM, PARVARDIGOR EGAMIZ

Ibroniychada YHVH Elohim. Yana EGAM va XUDO soʻzlariga qarang.

EGAM RABBIY, EGAMIZ RABBIY

Ibroniychada Adonay YHVH. Yahudiylar Eski Ahd bitiklarini oʻqiganlarida ibroniycha matndagi YHVHni Elohim deb oʻqiganlar. Yana RABBIY, EGAM va XUDO soʻzlariga qarang.

RABBIY XUDO, RABBIM XUDO, RABBIMIZ XUDO

Ibroniychada Adonay Elohim yoki Adonay El-[11]. Yana RABBIY va XUDO soʻzlariga qarang.

SARVARI OLAM

Ibroniychada YHVH Sabaot. Sabaot soʻzi qoʻshinlar maʼnosini beradi. YHVH Sabaot degan nom Egamiz yeru osmondagi qudratli qoʻshinning buyuk lashkarboshisi ekanligini bildiradi. Yangi Ahdning yunoncha matnida bu nom — Kurios Sabaot. Yana EGAM soʻziga qarang.

PARVARDIGORI OLAM

Ibroniychada Elohim Sabaot, soʻzma–soʻz tarjimasi qoʻshinlar Xudosi. Maʼno jihatdan YHVH Sabaot iborasiga oʻxshaydi[12]. Elohim Sabaot degan nom Xudo yeru osmondagi qudratli qoʻshinning buyuk lashkarboshisi ekanligini bildiradi. Yana XUDO soʻziga qarang.

QODIR XUDO

Ibroniychada El Shadday yoki Shadday. Shadday soʻzining maʼnosi aniq emas, lekin koʻp olimlar bu soʻzni “togʻning Xudosi” deb izohlaydilar. Togʻlar kuch–qudrat ramzi boʻlgani uchun, koʻp tarjimalarda bu soʻz Xudoning qudratini ifodalaydigan nom sifatida berilgan. Yangi Ahdda yunoncha Pantokrator soʻzi “Qodir Xudo” deb tarjima qilingan. Bu yunoncha soʻz “har narsaga qodir” degan maʼnoni bildirib, baʼzan Teos, yaʼni Xudo soʻzi bilan birga qoʻllangan. Yunoncha matnda dunamis, yaʼni qudrat soʻzi baʼzan Xudoga nisbatan ishlatilgan. Bunday hollarda ham bu soʻz “Qodir Xudo” deb tarjima qilingan. Yana XUDO soʻziga qarang.

XUDOYI TAOLO

Ibroniychada El Elyon yoki Elohim Elyon, soʻzma–soʻz tarjimasi Eng yuksak Xudo. Shuningdek, Elyon soʻzi alohida ham ishlatiladi, uning soʻzma–soʻz tarjimasi eng yuksak Zot. Bu soʻz Xudo eng buyuk, eng qudratli, butun koinot Hukmdori ekanligini bildiradi. Elyon aybsizlarni oqlaydi, fosiq va yovuzlarni jazolaydi. Yangi Ahdning yunoncha matnidagi Hupsistos soʻzi “Xudoyi Taolo” deb tarjima qilingan. Hupsistos soʻzi “eng yuksak Zot” degan maʼnoni bildirib, baʼzan Teos, yaʼni Xudo soʻzi bilan birga qoʻllangan. Yana XUDO soʻziga qarang.

SAMOVIY XUDO

Ibroniychadan va yunonchadan soʻzma–soʻz tarjimasi osmon Xudosi, osmon va yer Xudosi yoki osmon Egasi.

BARHAYOT XUDO

Ibroniychadan va yunonchadan soʻzma–soʻz tarjimasi tirik Xudo. Bu nom Xudo doimo harakatda ekanini, U Oʻz xalqiga gʻamxoʻrlik qilayotganini bildiradi.

MUQADDAS XUDO

Ibroniychadan va yunonchadan soʻzma–soʻz tarjimasi muqaddas Zot. Xudoning bu nomini paygʻambarlar, ayniqsa Ishayo paygʻambar koʻp ishlatgan. “Muqaddas Xudo” degan nom Isroil xalqining Xudosi butun borliqdan ustun va tengsiz ekanligini bildiradi. U tanho, haqiqiy Xudodir.

QOYA, SUYANGAN QOYA

Ibroniychadan soʻzma–soʻz tarjimasi qoya. Bu soʻz Xudoga umid bogʻlaganlarni Uning Oʻzi himoya qilishini, sogʻ–omon saqlashini, Xudoning oʻzgarmasligini va tamomila ishonchliligini bildiradi.

OTA, OTAM XUDO, OTAMIZ XUDO…

Eski Ahdning baʼzi parchalarida Xudo Isroil xalqining Otasi, deb taʼriflangan[13]. Yangi Ahdda esa Xudo Oʻz xalqining Otasi ekanligi haqidagi tushuncha yanada yorqin ifodalangan. Iso Masih Xudoni Ota deb chaqirgan. Shu tariqa Iso Oʻzini Xudoning yagona Oʻgʻli ekanini, Otasi Xudo tomonidan bu dunyoga yuborilganini va U bilan yaqin munosabatda ekanini taʼkidlagan[14]. Shuningdek, Iso Oʻz shogirdlariga ham Xudoni samodagi haqiqiy Ota deb bilishni oʻrgatgan. Isoga ishonib, Unga ergashganlar Xudo bilan yaqin munosabat oʻrnatib, Xudoning komil sevgisidan bahramand boʻladilar. Xudo mehribon otaday ularga gʻamxoʻrlik qiladi[15].

[1] Masalan, Ibtido 4:1 da Xudoning “Egam” degan nomi “Xudo” deb tarjima qilingan, aks holda, kitobxon “Egam” soʻzini Momo Havo Odam Atoga nisbatan ishlatgan, deb notoʻgʻri tushunishi mumkin.

[2] Masalan, ibroniychadagi “Egamiz haqi” iborasi oʻzbekchaga “Xudo haqi” degan tabiiy ibora bilan tarjima qilingan.

[3] Masalan, baʼzi hollarda ibroniycha va yunoncha matnda Xudoning nomlari ishlatilgan oʻrinlarda oʻzbekchada olmoshlar ishlatilgan, ibroniycha va yunoncha matndagi olmoshlar oʻrnida esa oʻzbekchada Xudoning nomlari ishlatilgan.

[4] Yahveh deb talaffuz qilingan boʻlishi mumkin.

[5] taxminan miloddan oldingi 400 yillar

[6] Adonay ibroniychadagi Adon soʻzining maxsus koʻplik shakli boʻlib, faqat Xudoga nisbatan qoʻllaniladi.

[7] RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ… soʻzlariga qarang.

[8] Adonay ibroniychadagi Adon soʻzining maxsus koʻplik shakli boʻlib, faqat Xudoga nisbatan qoʻllaniladi. Bu soʻzning birlik shakllari Adon va Adoniy odatda odamga nisbatan ishlatiladi, ammo ayrim hollarda Xudoning unvoni maʼnosida kelgan.

[9] masalan, janobi oliylari, hazrat

[10] Ibroniychada El soʻzi qoʻshimchalar bilan ishlatiladi.

[11] Ibroniychada El soʻzi qoʻshimchalar bilan ishlatiladi.

[12] SARVARI OLAM iborasiga qarang.

[13] Misol uchun, Ishayo 63:16, 64:8, Yeremiyo 3:19, Xoʻsheya 11:1 ga qarang.

[14] Yana XUDONING OʻGʻLI iborasiga va MASIH soʻziga qarang.

[15] Matto 5:48, Luqo 22:29

XUDONING RUHI

“Ruh” deb tarjima qilingan ibroniycha va yunoncha soʻzlar yana “nafas”, “shamol” maʼnolarini ifodalaydi. Xudoning Ruhi dunyo yaratilishida bevosita ishtirok etgan[1]. Eski Ahdda bayon qilinishicha, Xudoning Ruhi insonlarni qamrab olgan, ularga turli vazifalarni bajarish uchun kuch bergan[2]. Xudoning Ruhi baʼzi odamlarni Xudoning soʻzlarini gapirishga undagan[3]. Xudo Oʻz Ruhini bir kun kelib butun odamzod ustiga yogʻdirishini Yoʻel paygʻambar orqali vaʼda qilgan[4].

Yangi Ahdda Xudoning Ruhi Muqaddas Ruh deb ataladi. Muqaddas Ruh orqali odamlar Xudoning soʻzlarini aytadilar, baʼzan moʻjizalar koʻrsatadilar. Yahyo paygʻambar bashorat qilib, Iso Masih insonlarni Muqaddas Ruhga choʻmdiradi, deb aytgan[5]. Yahyo paygʻambar Isoni suvga choʻmdirganda, Muqaddas Ruh Isoning ustiga kaptar shaklida tushgan[6] va U Muqaddas Ruhga toʻlgan[7]. Iso Masih Muqaddas Ruh boshchiligida yashagan.

Iso oʻz shogirdlariga, Otam sizlarga yoʻl–yoʻriq koʻrsatish va kuch–qudrat ato qilish uchun Muqaddas Ruhni yuboradi, deb vaʼda bergan[8]. Iso osmonga koʻtarilgandan keyin mana shu vaʼda amalga oshdi[9]. Shunday qilib, Yoʻel paygʻambarning bir necha asrlar oldin aytgan bashorati bajo boʻldi[10]. Isoning shogirdlari odamlarni tavba qilishga, suvga choʻmishga va Muqaddas Ruhni qabul qilishga daʼvat etganlar[11]. Iso Masihga ishongan har bir insonning yuragida Muqaddas Ruh yashaydi. Muqaddas Ruh ularning Xudoga tegishli ekanligini va najot kafili Oʻzi ekanligini tasdiqlaydi[12]. Muqaddas Ruh imonlilarga har xil inʼomlar beradi, ular bu inʼomlari bilan Xudoga va boshqalarga xizmat qiladilar[13]. Imonlilar Muqaddas Ruh boshchiligida hayot kechiradilar va Muqaddas Ruh tufayli ulardagi xislatu fazilatlar Xudoga manzur boʻladi[14].

[1] Ibtido 1:2

[2] Chiqish 31:3, Hakamlar 14:6, 1 Shohlar 11:6-7, 16:13

[3] 1 Solnomalar 12:18, 2 Solnomalar 15:1-7, 20:14-15, Hizqiyol 11:5, Mixo 3:8

[4] Yoʻel 2:28-29
[5] Matto 3:11
[6] Luqo 3:22
[7] Luqo 4:1, 10:21, Yuhanno 3:34

[8] Luqo 24:49, Yuhanno 14:16-17, 26, 16:7-15, 20:22, Havoriylar 1:4-5, 8

[9] Havoriylar 2:1-4
[10] Havoriylar 2:14-21
[11] Havoriylar 2:38, 19:1-6

[12] Rimliklar 8:15-16, 2 Korinfliklar 1:21-22, Efesliklar 1:13-14

[13] 1 Korinfliklar 12:4-11

[14] Galatiyaliklar 5:22-25

XUDONING UYI

Bu ibora Muqaddas chodirga, keyinchalik esa Maʼbadga ishora qilgan. MUQADDAS CHODIR iborasiga va MAʼBAD soʻziga qarang.

XUDONING OʻGʻLI, XUDOYI TAOLONING OʻGʻLI

Bu ibora unvon boʻlib, yahudiylar intizorlik bilan kutgan xaloskorga nisbatan ishlatilgan. Yahudiylarning tasavvuri boʻyicha, bu xaloskor ularni dushmanlari qoʻlidan qutqaradi va butun odamzod ustidan abadiy hukmronlik qiladi. Bu xaloskorga nisbatan odatda “Masih” unvoni ham ishlatilgan[1]. “Xudoning Oʻgʻli” yoki “Oʻgʻil” unvonlari Isoga nisbatan ishlatilganda, Iso intizorlik bilan kutilgan Masih ekanligini bildiradi. Bu unvonlar Isoning Xudo bilan yaqin munosabatini, Iso Xudoning nomidan ish qilishini koʻrsatadi. Iso Masih Oʻzining samoviy Otasiga butunlay itoat etib, sadoqat bilan xizmat qilgan. Shu tariqa Iso samoviy Otasiga izzat–hurmat koʻrsatgan, Uning fazilatlarini Oʻzida toʻliq mujassam etib, namoyon qilgan. Yuhanno 14:6-13, Kolosaliklar 1:15, 19, Ibroniylar 1:2-3 ga qarang.

Afsuski, baʼzilar “Xudoning Oʻgʻli” degan unvonni notoʻgʻri tushunib, Iso jismonan Xudodan tugʻilgan ekan, deb oʻylaydilar. Ammo bu aql bovar qilmaydigan mutlaqo notoʻgʻri fikr! Bunday fikr Muqaddas Kitobda bayon qilingan taʼlimotlarga butunlay ziddir. Yangi Ahdda bayon qilinishicha, Maryam moʻjizaviy ravishda, Muqaddas Ruhning qudrati bilan Isoga homilador boʻlgan[2].

Eski Ahdda Xudo Isroil xalqini “toʻngʻich oʻgʻlim” deb atab, ular bilan qanchalik yaqin munosabat oʻrnatganini koʻrsatgan[3]. Shuningdek, Xudo Isroil shohini ham “Mening oʻgʻlim” deb atagan, chunki Isroil shohi Xudoning vakili sifatida xalq ustidan hukmronlik qilgan[4].

[1] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun MASIH soʻziga qarang.

[2] Matto 1:18-25, Luqo 1:26-38

[3] Chiqish 4:22-23

[4] Zabur 2:7 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

XUDONING SHOHLIGI

Xudoning insonlar hayotidagi hukmronligiga va har bir yaratilgan mavjudotning oxiratda yangilanishiga ishora. Iso Masih: “Xudoning Shohligi yaqinlashdi”, deb vaʼz qilardi, U Oʻz moʻjizalari orqali bu Shohlik haqiqatan ham mavjud ekanligini koʻrsatardi. Iso Masih odamlarga: “Xudoning Shohligi sizlarning orangizda”, deb taʼlim bergan[1]. Insonlarning gunohlari Iso Masih orqali kechirilganda, ular Xudoning Shohligiga kiradilar[2]. Xudoning Shohligiga mansub boʻlgan odamlar Xudoni oʻzlarining Shohi deb tan oladilar va oʻzaro munosabatlarida Xudoning fazilatlarini namoyon qiladilar. Shu orqali Xudoning Shohligi insonlar orasida ekanligi koʻrinib turadi. Kelajakda esa Iso Masih butun dunyoni yovuzlik va qabihlikdan poklagandan keyin Xudoning Shohligi toʻliq oʻrnatiladi[3]. Matto kitobida Xudoning Shohligi “Osmon Shohligi” deb ham atalgan.

[1] Luqo 17:20-21

[2] Kolosaliklar 1:13-14

[3] Matto 25:31-46, 1 Korinfliklar 15:24-25, Vahiy 11:15, 12:10

XUDOYI TAOLO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

XUSHXABAR

Eski Ahd paygʻambarlari Masih haqida koʻp bashorat qilganlar. Intizorlik bilan kutilgan Masihning kelgani haqidagi xabar Yangi Ahdda Xushxabar deb ataladi[1]. Mazkur Xushxabarning mohiyati quyidagilardan iborat: kelishi bashorat qilingan Masih Isodir. Iso odamzodni gunoh va oʻlim qudratidan xalos qilish uchun kelgan, Iso Masihga ishongan har bir inson, millatidan qatʼi nazar, Xudoning Shohligiga kira oladi[2].

Iso Masih yer yuzidagi faoliyati davomida Oʻz shogirdlari bilan birga: “Xudoning Shohligi yaqinlashdi!” deb eʼlon qilib, odamlarni tavba qilishga va Xushxabarga ishonishga daʼvat etgan[3]. Iso Oʻz taʼlimoti va qilgan ishlari orqali[4], shuningdek, xochda jon berib, insoniyatni gunohlardan xalos qilgani va uchinchi kuni oʻlikdan tirilgani orqali Oʻzining Masih ekanligini isbotladi[5]. Iso oʻlikdan tirilgandan keyin, odamlar Xushxabarni yanada toʻliqroq tushuna boshladilar. Iso osmonga koʻtarilib ketishidan oldin shogirdlariga Xushxabarni butun dunyo boʻylab tarqatish vazifasini topshirdi[6]. Shogirdlar Isoning Masih, yaʼni Xudo tomonidan yuborilgan Najotkor ekani haqidagi Xushxabarni yoya boshladilar[7].

Xushxabar soʻzi yana Yangi Ahd tarkibidagi dastlabki toʻrtta kitobga nisbatan ham ishlatilgan. Bu Xushxabarlarda Iso Masihning hayoti, faoliyati va taʼlimoti bayon qilingan.

[1] Luqo 2:10-11

[2] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun MASIH soʻziga qarang.

[3] Matto 10:7, Mark 1:14-15
[4] Luqo 4:16-21, 7:20-23
[5] Luqo 24:44-48, 1 Korinfliklar 15:1-4
[6] Matto 28:18-20, Havoriylar 1:8
[7] Havoriylar 4:12, 5:42

XOʻPTIR

Don yanchishda ishlatilgan, ostiga uchli tosh yoki temir mahkamlangan ogʻir taxta.

YAHUDIY

“Yahudiy” soʻzi Yoqub oʻgʻli Yahudoning ismidan kelib chiqqan[1]. Miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar Yahudo yurtini, yaʼni janubiy shohlikni bosib olib, aholisining aksariyatini Bobilga asir qilib olib ketganlar[2]. Bobildagi yetmish yillik asirlik davrida va undan keyin “yahudiy” soʻzi Yahudo xalqiga va jamiki Isroil qabilalarining avlodlariga nisbatan ishlatilib, millat maʼnosini bildiruvchi soʻzga aylangan.

[1] YAHUDO soʻziga qarang.

[2] BOBIL soʻziga qarang.

YAHUDIYA

Bu nom faqat Yangi Ahd kitoblarida ishlatilgan boʻlib, odatda Oʻlik dengizning gʻarb tomonidagi qirli yerlarni bildirardi. Eski Ahd davrida bu yerlar Yahudo qabilasining hududi boʻlgan. Quddus shahri va Iso Masih tugʻilgan Baytlahm shahri mana shu qirli yerlarda joylashgan edi. Shuningdek, Yangi Ahd davrida “Yahudiya” Rim imperiyasi tarkibiga kirgan viloyat boʻlgan. Bu viloyatning hududi nafaqat Oʻlik dengizning gʻarb tomonidagi yerlarni, balki shimoldagi Samariya hududini va gʻarbdagi Oʻrta yer dengizi boʻyidagi yerlarni oʻz ichiga olardi. Baʼzan esa, jumladan, Luqo Xushxabarida Yahudiya nomi butun qadimgi Falastinga[1] nisbatan ishlatilgan.

[1] FALASTIN soʻziga qarang.

YAHUDO

Yoqubning oʻn ikkita oʻgʻlidan biri boʻlib, Yahudo qabilasining bobokaloni edi. Yahudo qabilasi Isroil yurtining janubiy qismidagi eng katta qabila boʻlgan. Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi[1]. Yahudo va Benyamin qabilalari alohida davlatni tashkil qilib, Yahudo shohligi[2] deb nom oldi. Bu davlatning poytaxti Quddus boʻldi. Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida janubdagi bu ikkala qabilaga Yahudo xalqi degan nom, bu qabilalar tashkil qilgan davlatga nisbatan Yahudo yurti degan nom qoʻllangan.

Miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar Yahudo yurtini bosib olib, aholisining aksariyatini Bobilga asir qilib olib ketganlar[3]. Yetmish yildan keyin, Fors imperiyasi hukmronligi davrida surgundagi yahudiylarning baʼzilari Yahudoga qayta boshladi. Ular Quddusdagi Maʼbadni va shahar devorlarini qayta qurdilar[4]. Quddus shahri atrofida yashayotgan yahudiylarning hududi sobiq Yahudo shohligidan kichik edi. Bu hudud Iskandar Zulqarnayn tomonidan bosib olingandan keyin “Yahudiya” degan nom bilan maʼlum boʻlgan.

[1] 3 Shohlar 11:26-12:24
[2] janubiy shohlik iborasi bilan ham maʼlum
[3] 4 Shohlar 25:1-21
[4] Ezra 1:1-11, Naximiyo 1:1-2:8

YANGI AHD

Muqaddas Kitobning ikkinchi qismi boʻlib, yigirma yettita kitobdan iborat. Oʻzbek tilida Yangi Ahd yana Injil nomi bilan ham maʼlum. Yangi Ahd kitoblari milodiy birinchi asrda, Iso Masih osmonga koʻtarilgandan keyin yozilgan. Bu kitoblar qadimiy yunon tilida yozilgan boʻlib, ularning asosiy mavzusi Iso Masihning hayoti, faoliyati, taʼlimoti va masihiylarga berilgan yoʻl–yoʻriqlaridan iborat.

Qadimda Xudo Muso orqali Isroil xalqi bilan ahd tuzgan edi, keyinchalik esa U Iso Masih orqali Oʻz xalqi bilan ulugʻroq va aʼloroq vaʼdalarga asoslangan yangi ahd tuzdi[1]. Shuning uchun bu kitoblar majmuasi “Yangi Ahd” deb ataladigan boʻldi.

[1] 1 Korinfliklar 11:25, Ibroniylar 8:6-13 ga qarang.

YANGI OY SHODIYONASI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

YHVH

XUDONING NOMLARI iborasi ostida berilgan EGAM, EGAMIZ… soʻzlariga qarang.

YOBUS XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Dovud Quddusni bosib olishidan oldin Yobus xalqi Quddusda va uning atrofida yashagan[1]. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[1] 2 Shohlar 5:6-10

YODGORLIK TOSHI

Tik qilib oʻrnatilgan uzunchoq tosh. Bu toshlar birortasining qabrini belgilab qoʻyish, muhim bir voqeani yoki inson xotirasini abadiylashtirish uchun oʻrnatilardi[1].

[1] Ibtido 28:16-18, 35:20, Chiqish 24:4, 2 Shohlar 18:18

YOQUB

Yoqub Ibrohimning nabirasi va Isʼhoqning oʻgʻli edi. Yoqub Paniyolda Xudo bilan kurash tushgandan keyin, Xudo unga “Isroil” deb ism bergan[1]. Shu bois Eski Ahdda Yoqubning avlodlari “Isroil xalqi” deb atalgan. Koʻpincha Eski Ahddagi paygʻambarlar bitiklarida va sheʼriy parchalarda Isroil xalqi Yoqub yoki Yoqub nasli degan nom bilan yuritiladi. Eski Ahdning ayrim oʻrinlarida Yoqub soʻzi tor maʼnoda ishlatilgan boʻlib, poytaxti Samariya boʻlgan Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni[2] yoki poytaxti Quddus boʻlgan Yahudoni, yaʼni janubiy shohlikni bildiradi[3].

Yangi Ahdda Isoning oʻn ikki havoriysi orasida Yoqub ismli ikkita shogirdi bor edi. Isoning Yoqub degan ukasi ham boʻlib, u Quddusdagi jamoatning obroʻli yoʻlboshchisi va Yangi Ahd tarkibidagi “Yoqubning maktubi” muallifi edi.

[1] Ibtido 32:28-29, 35:10

[2] ISROIL soʻziga qarang.

[3] YAHUDO soʻziga qarang.

YOVUZ RUH

Muqaddas Kitobda yovuz ruh baʼzan jin deb atalgan. Yovuz ruhlarning hukmdori shaytondir. Yovuz ruhlar insonlarga zarar yetkazishni istaydi. Ular baʼzan insonning ichiga kirib olib, uning xatti–harakatlarini boshqaradi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun SHAYTON va FARISHTA soʻzlariga qarang.

YUNON QOʻLYOZMALARI

YUNONCHA MATN iborasiga qarang.

YUNON TILI VA MADANIYATI

Eski Ahd davridan keyin yunon tili va madaniyati qadimgi dunyoga katta taʼsir koʻrsatgan. Miloddan oldingi 334 yilda Makedoniya shohi Iskandar Zulqarnayn gʻarbiy Osiyoga yunon lashkarini tortib bordi. Iskandar 11 yillik hukmronligi davrida, vafotiga qadar, butun Fors shohligini magʻlub etib, oʻz hokimiyatini oʻrnatdi. Sobiq Fors shohligiga hozirgi Turkiya, Misr va Oʻrta Osiyoning aksariyat qismi kirgan edi. Quddus shahri hech bir qarshiliksiz Iskandarga taslim boʻlgan. Iskandar bosib olgan joylarda mahalliy xalqlarning dinini oʻzgartirishga harakat qilmagan, hatto baʼzi hollarda ularning odatlarini oʻzlashtirib olgan. Iskandar hukmronligi davrida ham, undan keyingi yunon hukmdorlari davrida ham qoʻlga kiritilgan yerlarda yangi shaharlar barpo qilingan, bu yerlarga yunonlar joylashib olganlar. Bu, oʻz navbatida, yunon tili, madaniyati va urf–odatlarining yoyilishiga sabab boʻlgan.

Shunday qilib, yunon tili xalqaro tilga aylandi va baʼzi bir xalqlarning ona tili oʻrnini egalladi. Eski Ahd ibroniychadan ilk bor yunon tiliga miloddan oldingi 300-200 yillarda tarjima qilindi. Bu tarjima keyinchalik Septuaginta deb nom oldi. Shu tarjima tufayli gʻayriyahudiylar va ona tilini bilmagan yahudiylar Muqaddas Bitiklarni oʻqish imkoniyatiga ega boʻldilar. Ilk jamoat masihiylari Septuagintadan keng foydalanganlar. Yangi Ahdda bu tarjimadan koʻp iqtiboslar keltirilgan.

Miloddan oldingi 175-164 yillarda Suriyada Yunon shohi Antiox IV hukmronlik qilgan davrda Yahudiyada din erkinligi barham topdi[1]. Yahudiya aholisi Antioxga qarshi isyon koʻtarib, mustaqillikka erishdi. Ular yana Maʼbadda Xudoga sajda qiladigan boʻldilar[2]. Miloddan oldingi birinchi asrda Yahudiya oʻlkasi Rim imperiyasi tomonidan bosib olingandan keyin ham davlat, tijorat ishlarida, taʼlim sohasida yunon tili ishlatilaverdi. Buni Yangi Ahdda yozib qoldirilgan baʼzi voqealarda koʻrsa boʻladi[3]. Koʻp yahudiylarning ham yunoncha, ham oramiycha ismlari boʻlgan[4]. Yangi Ahd tarkibiga kirgan barcha kitoblar keng ommaga tushunarli boʻlishi uchun yunon tilida yozilgan.

[1] Doniyor 8:12 izohiga va 9:27 ning uchinchi izohiga qarang.

[2] Yuhanno 10:22 izohiga qarang.
[3] Yuhanno 19:20, Havoriylar 21:37-39
[4] Yuhanno 1:42, 11:16, Havoriylar 9:36

YUNONCHA MATN

Birlashgan Muqaddas Kitob Jamiyatlari tomonidan nashr qilingan yunoncha Yangi Ahdning 4–nashri (“UBS4” deb ataladi). Olimlar Yangi Ahdning bu matnini hozirgacha saqlanib kelgan hamma yunon qoʻlyozmalarini[1] sinchiklab oʻrganib chiqqanlaridan keyin nashrga tayyorlaganlar. Bu qoʻlyozmalarning baʼzilarida Yangi Ahd toʻliq holda, baʼzilarida esa parchalar holida saqlanib qolgan. Olimlarning aksariyati bu matnni Yangi Ahdning eng aniq, puxta va bugungi kunning talablariga javob beradigan nusxasi, deb hisoblaydilar. Yangi Ahdning oʻzbekcha tarjimasi, koʻp zamonaviy tarjimalar singari, mana shu yunoncha matnga asoslangan.

YUNON QOʻLYOZMALARI

Hozirgi davrda Yangi Ahdning toʻliq matnidan yoki baʼzi bir parchalaridan iborat yunoncha qoʻlyozmalarning soni 5800 dan ortiqroqdir. Bu qoʻlyozmalardagi baʼzi bir oyatlar UBS4[2] deb atalgan yunoncha matndan bir oz farq qiladi. Bu farqlar Yangi Ahdda berilgan taʼlimotlarni toʻgʻri tushunishimizga qiyinchilik tugʻdirmaydi. Oʻzbekcha tarjimaga berilgan izohlarda mana shu farqlarning baʼzilari koʻrsatib oʻtilgan. Shu orqali kitobxon maʼlum bir oyat nima uchun ayrim farqlar bilan tarjima qilinganini tushunib oladi.

Yangi Ahdning saqlanib qolgan qoʻlyozmalari boshqa qadimiy kitoblarga qaraganda ancha koʻp. Bu qoʻlyozmalar asl matndan qisqa davr ichida koʻchirilgan. Boshqa qadimiy kitoblar haqida shunday deb aytish qiyin. Masalan, Yuhanno Xushxabarining bir parchasi milodiy 125 yillarda koʻchirilgan deb taxmin qilinadi[3]. Yuhanno Xushxabarining asl matni esa faqatgina undan taxminan 40 yillar oldin, yaʼni milodiy 85 yillarda yozilgan. Yangi Ahdning bir nechta parchalari ikkinchi asrlarda, koʻplab nusxalari esa uchinchi va toʻrtinchi asrlarda koʻchirilgan. Yangi Ahdning eng qadimgi toʻliq nusxasi toʻrtinchi asrda koʻchirilgan boʻlib, Kodeks Sinaytikus deb ataladi. Bu qoʻlyozma Londondagi Britaniya Kutubxonasining koʻrgazmalar zalida saqlanadi[4]. Olimlar koʻp qoʻlyozmalarni taqqoslash orqali matn koʻchirilganda yoʻl qoʻyilgan xatolarni aniqlaydilar. Shu yoʻsinda Yangi Ahd mualliflari yozgan asl matn qaysi biri ekanligini mutlaq ishonch bilan ayta oladilar. Yangi Ahd matnining ishonchliligini tasdiqlaydigan dalillar qolgan barcha qadimiy kitoblarnikidan ancha koʻp.

[1] Quyidagi YUNON QOʻLYOZMALARI iborasiga qarang.

[2] YUNONCHA MATN iborasiga qarang.

[3] Bu parchaning fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan.

[4] Kodeks Sinaytikusning fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan. Bu qoʻlyozmani internet orqali koʻrsa ham boʻladi.

ZAYTUN

Doim yashil subtropik daraxt va shu daraxtning mevasi[1]. Zaytun daraxtining olxoʻri shaklidagi yashil yoki qora mevasi nordon boʻladi. Bu daraxt Yaqin Sharqda juda keng tarqalgan boʻlib, mevasidan moy olinadi.

[1] ruscha maslina yoki olivka

ZIL, ZILLAR

Bir–biriga urib chalinadigan metall tarelka shaklidagi musiqa asbobi.

ZIYORAT QOʻSHIGʻI

Ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi yuqoriga chiqish qoʻshigʻi, yaʼni Quddusga va Maʼbad turgan tepalikka chiqilayotganda aytilgan qoʻshiq. 119-133–sanolarning hammasi “ziyorat qoʻshiqlari” deb atalgan, 83–sano ham shu usulda yozilgan. Ziyoratchilar diniy bayramlarni nishonlash uchun Quddusga borayotganlarida ham, bayramlarni Maʼbadda nishonlaganlarida ham shu qoʻshiqlarni kuylagan boʻlishlari mumkin.

ZIGʻIR

Qadimgi paytlarda keng tarqalgan oʻsimlik. Odamlar bu oʻsimlikning poyalarini oʻrib olib, suvda ivitardilar. Quritganlaridan keyin esa tolalarini ajratib, ulardan ip yigirishardi. Zigʻir ipidan mato toʻqishgan. Qadimgi zamonda mayin toʻqilgan zigʻir matosi[1] qimmatbaho gazlama hisoblangan. Bu matodan tikilgan kiyim yengil va havo oʻtkazuvchan boʻlgani uchun, iqlimi issiq oʻlkalarda yuksak darajada qadrlangan va unga ehtiyoj katta edi.

[1] ruscha lyon

OʻRAMA QOGʻOZ

Papirus yoki oshlangan teridan qilingan uzun oʻralgan qogʻoz. Qadimgi paytlarda kitoblar odatda oʻrama qogʻoz shaklida boʻlgan.

SHABBAT KUNI

Yahudiycha haftaning yettinchi kuni boʻlib, bizning hafta boʻyicha shanba kunidir. Bu kun muqaddas hisoblanib, dam olish kuni boʻlgan. Xudoning Muso orqali bergan qonuniga koʻra, Shabbat kuni ish qilish man etilgan edi[1]. Isroil xalqi Shabbat kunini Xudoga shukronalar aytishga bagʻishlagan. Bu kunda ruhoniylar maxsus qurbonlik keltirganlar[2]. Yangi Ahd davriga kelib, din rahnamolari Shabbat kuniga oid murakkab qoidalar tizimini yaratganlar. Iso Oʻz taʼlimoti va qilgan ishlari bilan bu tizimga qarshi chiqib, odamlarga dam olish kunining asl mohiyatini tushuntirgan, inson Shabbat kuni uchun emas, balki Shabbat kuni inson uchun yaratilganini taʼkidlagan[3].

[1] Chiqish 20:8-11, 31:12-17, Levilar 23:3, Qonunlar 5:12-15

[2] Sahroda 28:9-10

[3] Matto 12:1-14

SHAROB NAZRI

NAZR soʻziga qarang.

SHAYTON

Samoviy mavjudot, gunohkor farishtalarning[1] boshligʻi. Bu farishtalar yovuz ruhlar, jinlar deb ham atalgan. Shayton Xudoga va Xudoning xalqiga qarshi chiqadi. U har doim yovuzlik payida boʻlib, insonlarni aldaydi va ularni Xudoning yoʻlidan ozdiradi[2]. Iso Masih kuchli irodasi va moʻjizalari orqali shaytondan ustun ekanligini koʻrsatdi[3]. Yangi Ahdda, bir kun kelib shayton butunlay magʻlub boʻladi, deb yozilgan[4].

“Shayton” degan nom ibroniy tilidagi “dushman, ayblovchi” maʼnosini bildiradigan soʻzdan kelib chiqqan[5]. Yangi Ahdda shayton yana iblis ham deyiladi. Iblis soʻzi yunon tilidagi “tuhmatchi” maʼnosini beradigan soʻzdan kelib chiqqan. Yangi Ahdda bayon qilinishicha, shayton odamlarni vasvasaga soladi[6]. U “bu dunyoning yovuz hukmdori”, “bu dunyoning xudosi” deb ham atalgan[7].

[1] FARISHTA soʻziga qarang.

[2] Luqo 8:12, Yuhanno 8:44, Vahiy 12:9

[3] Matto 4:1-11, Havoriylar 10:38, 1 Yuhanno 3:8

[4] Matto 25:41, Vahiy 20:10
[5] Zakariyo 3:1, Vahiy 12:10
[6] Matto 4:3, 1 Salonikaliklar 3:5
[7] Yuhanno 12:31, 2 Korinfliklar 4:4

SHOPIRISH

SOVURISH soʻziga qarang.

SHOQUL

Binokorlikda devor, ustun va shu kabilarning vertikal holatini aniqlash uchun ishlatiladigan, bir uchiga ogʻirlik bogʻlangan ipdan iborat asbob.

SHUKRONA QURBONLIGI, SHUKRONA NAZRI

QURBONLIK soʻziga qarang.

CHAYLA BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

CHIROQPOYA

Muqaddas chodirning Muqaddas xonasida turadigan chiroqpoya[1]. Bu chiroqpoya Xudo koʻrsatgan namuna boʻyicha sof oltindan zarb urib yasalgan edi. Chiroqpoya yettita moychiroqni[2] ushlab turar edi[3]. Keyinchalik Quddusdagi Maʼbadning Muqaddas xonasida oʻnta chiroqpoya boʻlgan[4]. Maʼbaddagi bu chiroqpoyalarning shakli Muso Muqaddas chodir uchun yasattirgan oltin chiroqpoyaga oʻxshash boʻlganmi yoki yoʻqmi, maʼlum emas. Ehtimol, bu chiroqpoyalar Zakariyo 4:2 da tasvirlangan chiroqpoyaga oʻxshash boʻlgandir[5].

[1] Chiqish 26:35
[2] MOYCHIROQ soʻziga qarang.
[3] Chiqish 25:31-40
[4] 3 Shohlar 7:49

[5] Lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan “Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad” rasmiga qarang.

Izohlar

IZOHLARNING TUZILISHI VA ULARDAN FOYDALANISH TARTIBI

Izohlar kitobxonga Muqaddas Kitob matnini yaxshiroq tushunishga yordam berish maqsadida tuzilgan. Izohlarda qadimgi Yaqin Sharq va unga qoʻshni davlatlarning tarixiga, madaniyatiga, geografik joylashuviga, sanalarga va vaqt tizimiga oid maʼlumotlar kiritilgan, Muqaddas Kitobning muayyan matni mazmuniga mos keladigan ayrim oyatlar manzili berilgan. Shuningdek, qadimgi oʻlchov birliklarining zamonaviy ekvivalentlari ham izohlangan. Muqaddas Kitobda koʻp uchraydigan muhim soʻzlar yoki nomlar haqidagi maʼlumot esa kitobning lugʻat qismida oʻz aksini topgan. Ayrim hollarda bunday soʻzlar yoki nomlar uchun izoh qisqa berilgan boʻlib, toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatga qarang, deb yozilgan.

Muqaddas Kitobning asl matni qadimgi ibroniy va yunon tillarida yozilgani uchun, baʼzan matndagi oyatlarning maʼnosini tushunish murakkablik tugʻdiradi. Maʼnosi noaniq boʻlgan ana shunday oyat uchraganda va olimlar oʻsha oyatni qanday tarjima qilish kerakligi haqida bir toʻxtamga kela olmagan hollarda ham oyatga izoh berilgan. Tarjimonlar guruhi bunday oyatlarni diqqat bilan oʻrganib chiqib, mazmuni kontekstga mos keladigan tarjimadan foydalanganlar. Ayrim hollarda matndagi maʼlum bir soʻzning yoki iboraning qoʻshimcha maʼnolari yoki boshqa varianti izohda koʻrsatib oʻtilgan. Oʻzbek tilidagi mazkur tarjima uchun asos boʻlgan Eski va Yangi Ahdning asl matnlari haqida qoʻshimcha maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN va YUNONCHA MATN iboralariga qarang. Oʻsha oʻrinlarda Eski va Yangi Ahd matnining tarixi haqida muhim maʼlumotlar berilgan boʻlib, olimlar asl matn maʼnosini tushunishlari uchun alohida ahamiyatga ega boʻlgan qaysi qadimiy qoʻlyozmalardan foydalanganlari haqida yozilgan.

Izoh berilgan soʻzlar yoki iboralar matnda yulduzcha (*) bilan belgilangan. Har bir kitob tarkibidagi izohlanayotgan soʻz va iboralar mazkur qismda oʻsha kitob nomi ostida keltirilgan. Izohlarning aksariyati quyidagi namuna asosida berilgan:

7:20 oʻn besh tirsak — taxminan 7 metrga toʻgʻri keladi.

7:20 — bu raqamlar izohlanayotgan soʻz yoki iboraning manzilini, yaʼni birinchi raqam bobini, ikkinchi raqam oyatini bildiradi. Masalan, 7–bob, 20–oyat.

oʻn besh tirsak — tiredan oldingi kursiv shaklida berilgan bu singari soʻz yoki iboralar Muqaddas Kitob matnidan olingan boʻlib, izohlanadigan qismni tashkil qiladi.

taxminan 7 metrga toʻgʻri keladi — izohda tiredan keyin kelgan bu singari jumlalar izoh matnini tashkil qiladi.

Muqaddas Kitob tarkibidagi har bir kitobning kirish qismidagi izohlarga bob va oyat raqami qoʻyilmagan. Bunday izohlar oʻsha kitobga berilgan izohlar roʻyxatining boshida keladi.

Zabur kitobining ayrim sarlavhalari sanolar boshida kelgani uchun, bosh sarlavhalarga berilgan izohlarda faqat sanoning tartib raqami koʻrsatilgan. Bunday sarlavhalarning oyat raqami yoʻq (misol uchun, 31–sanoga berilgan izohga qarang).

Muqaddas Kitob tarkibiga kirgan quyidagi beshta qisqa kitob: Obodiyo, Filimoʻn, 2 Yuhanno, 3 Yuhanno va Yahudo kitoblari boblarga boʻlinmagani bois, bu kitoblarga berilgan izohlarda faqat oyat raqami koʻrsatilgan.

Yangi Ahd muallifi Eski Ahddan iqtibos keltirganda, yulduzcha (*) iqtibosdan keyin qoʻyilgan. Bunday hollarda iqtibos izoh boshida berilmagan, balki iqtibos Eski Ahdning qaysi oyatlaridan olingani koʻrsatib oʻtilgan. Misol uchun, Matto kitobiga berilgan quyidagi namunaga eʼtibor bering:

2:6 Mixo 5:2 ga qarang.

Yangi Ahdda Eski Ahddan keltirilgan iqtiboslar ibroniy tilidagi Eski Ahdning asl matnidan tarjima qilinmagan, balki Yangi Ahd muallifining yunon tilida yozilgan soʻzlaridan olingan. Yangi Ahd mualliflari Eski Ahddan iqtiboslar keltirganlarida, baʼzan ularni soʻzma–soʻz emas, balki faqat kerakli qismlarini olib, matn maʼnosiga mos ravishda ishlatganlar. Shu bois Yangi Ahddagi baʼzi iqtiboslar Eski Ahd matnidagidan biroz farq qiladi.

Quyida izohlardagi raqamlarga hamda koʻp takrorlanadigan soʻzlar va iboralarga tushuntirishlar berilgan. Izohlarni toʻgʻri tushunishingiz uchun quyidagi namunalarni diqqat bilan oʻqib chiqing:

6:1 — maʼlum bir kitobning 6–bobini va 1–oyatini bildiradi. Agar raqamlar boshida kitob nomi berilmagan boʻlsa, izoh bilan taʼminlanayotgan kitob nazarda tutilgan. Agar raqamlar boshida maʼlum bir kitob nomi berilgan boʻlsa, shu kitobning bobi va oyati nazarda tutilgan. Misol uchun, Hikmatlar 1:7 deganda “Sulaymonning hikmatlari” kitobining 1–bobi, 7–oyati nazarda tutiladi.

6:1 ga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 6–bobi 1–oyatiga qarang degan maʼno anglashiladi.

6:1, 5, 9, 18:4-7 ga va Chiqish 2:9 ga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 6–bobi 1, 5 va 9–oyatlariga, 18–bobning 4–oyatidan 7–oyatigacha va Chiqish kitobining 2–bobi 9–oyatiga qarang, degan maʼno anglashiladi. Eslatma: bob raqamidan keyin doimo ikki nuqta (:) qoʻyiladi yoki “–bob” tarzida yoziladi. Shuning uchun yuqoridagi 6:1, 5, 9 misolida 1, 5 va 9 sonlari oyat raqamini bildiradi.

24:7 izohiga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 24–bobi 7–oyatiga berilgan izohga qarang, degan maʼno anglashiladi.

12:8 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 12–bobi 8–oyatiga va oʻsha oyatga berilgan izohga qarang, degan maʼno anglashiladi.

16:7-14 oyatlarga va 16:14 izohiga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 16–bobi 7–oyatidan 14–oyatigacha va shu kitobning 16–bobi 14–oyatiga berilgan izohga qarang, degan maʼno anglashiladi.

toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ISROIL soʻziga qarang — bu kabi izohlarda Muqaddas Kitobga ilova qilingan lugʻat nazarda tutilgan.

ibroniycha matn — Eski Ahdning asl matni boʻlib, oʻzbek tiliga qilingan mazkur tarjima ushbu ibroniycha matnga asoslangan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

oramiycha matn — Eski Ahdning ayrim qismlari oramiy tilida yozilgani bois, oramiycha matn oʻsha qismlarning asl matni hisoblanadi. Oʻzbek tiliga qilingan mazkur qismlar tarjimasi ushbu oramiycha matnga asoslangan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ORAMIYCHA soʻziga va ORAMIYCHA MATN iborasiga qarang.

ibroniy qoʻlyozmalari, qumron qoʻlyozmalari, qadimiy yunoncha tarjima, qadimiy suryoniycha tarjima, qadimiy lotincha tarjima — Eski Ahdning qadimda koʻchirilgan nusxalari va tarjimalari. Ibroniycha asl matnning maʼnosi noaniq boʻlgan oʻrinlarda olimlar matn maʼnosini toʻliq tushunishlari uchun ushbu qoʻlyozmalar va tarjimalardan foydalanadilar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN iborasi ostida berilgan IBRONIY QOʻLYOZMALARI, QUMRON QOʻLYOZMALARI va QADIMIY TARJIMALAR iboralariga qarang.

yunoncha matn — Yangi Ahdning asl matni boʻlib, oʻzbek tiliga qilingan mazkur tarjima ushbu yunoncha matnga asoslangan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YUNONCHA MATN iborasiga qarang.

yunoncha qoʻlyozmalar — Yangi Ahdning qadimda koʻchirilgan nusxalari. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YUNONCHA MATN ostida berilgan YUNON QOʻLYOZMALARI iborasiga qarang.

…ming–ming avlodlariga… — yoki minginchi avlodiga yoxud minglariga — bunday hollarda “yoki” va “yoxud” soʻzlari asl matn maʼnosini ikki yoki undan ham koʻproq maʼnolarda tushunish mumkinligini bildiradi. Kitobxon mazkur tarjimani boshqa tarjimalar bilan solishtirganda, baʼzi bir oyatlarning maʼnosi boshqacha ekanligini payqashi mumkin. Tarjimadagi farqlar, odatda, quyidagi sabablarga koʻra paydo boʻlgan:

1) Asl matndagi soʻz yoki ibora bir necha maʼnoga ega, bu holda tarjimada soʻzning yoki iboraning maʼnosi matn kontekstiga koʻra tanlanadi.

2) Asl matnda baʼzi arxaik soʻzlar yoki iboralar kam uchragani bois, olimlar ularning maʼnosini aniq bila olmaydilar.

3) Asl matnda ayrim oyatlarning maʼnosi noaniq, ehtimol, kotiblar matnni koʻchirganlarida xatoga yoʻl qoʻyganlari bunga sabab boʻlishi mumkin. Bunday holda olimlar matnni boshqa qoʻlyozmalar bilan solishtirib, uning maʼnosini aniqlashga harakat qiladilar. Shunga qaramay, ayrim hollarda erishilgan natija yana bahsli boʻlib qolaveradi. Baʼzan bunday maʼlumot izohlarda berilgan boʻlib, kitobxon muammoni tushunishiga yordam beradi. Koʻp hollarda esa buning imkoni yoʻq, chunki muammo nihoyatda uzun va batafsil izohni talab qiladi. Kitobxonlarimiz Muqaddas Kitobni chuqur oʻrganmoqchi boʻlsalar, bunday savollarga qoniqarli javob topishlari uchun Muqaddas Kitob boʻyicha tuzilgan sharhlarga, yaʼni kommentariylarga murojaat qilishlari mumkin.

“…Bayt–Xagon shahriga qarab qochdi… — yoki bogʻdagi uyning yoʻlidan qochdi.” — bu holda “yoki” ayiruvchi bogʻlovchisining vazifasi shundan iboratki, asl matndagi biror soʻz yoki ibora atoqli otni yoki sifatdosh oborotini bildiradi. Matnga yuqoridagiday izoh berilgan boʻlsa, demak, olimlar bu masalada bitta yechimga kelmaganlar, yaʼni asl matnda atoqli ot ishlatilganmi yoki sifatdosh oboroti nazarda tutilganmi — aniq emas.

…boʻlishi mumkin, …boʻlsa kerak, bahsli, chamasi, ehtimol — izohlarda bu kabi soʻzlar bor boʻlsa, demak, olimlar asl matndagi biror masalada bir toʻxtamga kela olmaganlar. Umid qilamizki, bunday oʻrinlarda kitobxonlar Muqaddas Kitobni diqqat bilan oʻqiydilar va boshqalarning bu boradagi qarashlariga hurmat bilan yondashadilar.

ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yoram — bu kabi izohlar asl matndagi ism boshqacha yozilganini bildiradi. Qadimda odamlarning ismlarini va joylar nomlarini turlicha talaffuz qilishgani bois, ular bir xil yozilmagan. Baʼzan ismlarni va nomlarni qisqartirib aytishgan. Tushunmovchilikning oldini olish uchun, mazkur tarjimada har bir odamning ismi yoki joyning nomi matnning boshqa oʻrinlaridagi ism yoki nom bilan bir xil qilib berilgan.

ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi — bu kabi izohlar biron odamning yoki joyning asl matnda boshqa nomi ham borligini bildiradi. Baʼzan odamlarning va joylarning ikkita nomi boʻlgan. Tushunmovchiliklarning oldini olish uchun, odatda, mazkur tarjimada oʻsha nomlarning bittasi ishlatilgan.

bu oʻrinda Pavlus Ibtido 3:17-19 ni nazarda tutgan — bu kabi izohlar Yangi Ahd matni uchun berilgan boʻlib, muallif Eski Ahdning qaysi oyatlari yoki parchasiga ishora qilayotganini koʻrsatadi. Bunday oʻrinlarda muallif iqtibos keltirmagan, u faqat Eski Ahd oyatlaridagi ayrim kalit soʻzlar va iboralardan foydalangan yoki fikrini taʼkidlash uchun Eski Ahddagi oyatlarning umumiy mazmunini aytib oʻtgan, xolos.

Muallif bu oʻrinda Ishayo 40:3 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan — bu kabi izohlar Yangi Ahd matni uchun berilgan boʻlib, muallif yoki soʻzlovchi iqtibosni Eski Ahdning qadimgi yunon tiliga qilingan tarjimasidan keltirganini bildiradi. Bunday izohlar Eski Ahdning yunon tilidagi tarjimasi ibroniy tilidagi asl matndan biroz farq qilishini koʻrsatadi. Ilk jamoatdagi masihiylar, asosan, yunon tiliga tarjima qilingan Eski Ahd matnidan foydalanganlar, chunki oʻsha davrda koʻpchilik ibroniy tilini bilmagan va asl matnni oʻqiy olmagan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YUNON TILI VA MADANIYATI iborasiga va IBRONIYCHA MATN iborasi ostida berilgan QADIMIY TARJIMALAR iborasiga qarang.

Rasmlar

Rasmlar

1. Muqaddas chodir (Rasm)

2. Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

3. Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

4. Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida)

5. Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Muqaddas chodir (Rasm)

Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida)

Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Jadvallar

Jadvallar

1. Eski Ahd xronologiyasi jadvali

2. Yangi Ahd xronologiyasi jadvali

3. Eski Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

4. Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Eski Ahd xronologiyasi jadvali

Yangi Ahd xronologiyasi jadvali

Eski Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Ayrim hollarda Muqaddas Kitobdagi baʼzi oyatlarning mazmuni aynan bir kitobning oʻzida yoki boshqa kitobda takrorlanadi. Bunday takrorlar, asosan, 2-4 Shohlar kitoblarida, 1-2 Solnomalar kitoblarida va toʻrtta Xushxabarda uchraydi. Kitobxonlarimizga oʻxshash parchalarni topishga yordam berish maqsadida, Eski Ahd va Yangi Ahd kitoblari uchun quyidagi jadvallar ishlab chiqildi. Bu jadvallarda oʻxshash parchalarning asosiy mavzusi ifodalangan va oʻsha parchalarning Muqaddas Kitobdagi manzili keltirilgan. Jadvallarni tuzishdan yana bir maqsad kitobxonga 2-4 Shohlar, 1-2 Solnomalar kitoblari va toʻrtta Xushxabarlarni yaxshiroq qiyoslash imkonini berishdir. Shuning uchun baʼzi voqealar mana shu kitoblarning faqatgina bittasida yoritilgan boʻlsa–da, oʻsha voqeaning manzili jadvalga kiritilgan.

Chiqish, Levilar, Sahroda, Qonunlar, Yoshua, Hakamlar

Parchaning asosiy mavzusi | Oʻxshash parchalar manzillari
Fisih ziyofati va Xamirturushsiz non bayrami | Chiqish 12:14-20, Levilar 23:5-8, Sahroda 28:16-25, Qonunlar 16:1-8
Oʻnta amr | Chiqish 20:1-17, Qonunlar 5:6-21
Qutlugʻ yil (yettinchi yil) | Levilar 25:8-38, Qonunlar 15:1-11
Muqaddas chodir uchun nazrlar | Chiqish 25:1-7, 35:4-19, 39:32-41
Ahd sandigʻi | Chiqish 25:10-20, 37:1-9
Oltin xontaxta | Chiqish 25:23-29, 37:10-16
Chiroqpoya | Chiqish 25:31-39, 37:17-24
Muqaddas chodir | Chiqish 26:1-37, 36:8-38
Bronza qurbongoh | Chiqish 27:1-8, 38:1-7
Chiroqpoya uchun moy | Chiqish 27:20-21, Levilar 24:1-3
Efod | Chiqish 28:6-14, 39:2-7
Koʻkrakpech | Chiqish 28:15-28, 39:8-21
Boshqa ruhoniylik liboslari | Chiqish 28:31-43, 39:22-31
Ruhoniylarning bagʻishlanishi | Chiqish 29:1-37, Levilar 8:1-36
Tutatqi qurbongohi | Chiqish 30:1-5, 37:25-28
Bazalil va Oxoliyov | Chiqish 31:2-6, 35:30-35
Halol va harom hayvonlar | Levilar 11:1-23, Qonunlar 14:3-20
Hosil bayrami | Levilar 23:15-22, Sahroda 28:26-31, Qonunlar 16:9-12
Karnay bayrami | Levilar 23:23-25, Sahroda 29:1-6
Poklanish kuni | Levilar 16:1-34, 23:26-32, Sahroda 29:7-11
Chayla bayrami | Levilar 23:33-43, Sahroda 29:12-39, Qonunlar 16:13-17
Panoh shaharlar | Sahroda 35:6-34, Qonunlar 4:41-43, 19:1-14, Yoshua 20:1-9
Oʻtniyol Davir shahrini qoʻlga kiritadi | Yoshua 15:15-19, Hakamlar 1:11-15
Yoshua vafot etadi | Yoshua 24:29-31, Hakamlar 2:7-9

1 Solnomalar va Eski Ahddagi boshqa kitoblar

Parchaning asosiy mavzusi | 1 Solnomalar | Oʻxshash parchalar manzillari
Odam Atoning nasli | 1:1-4 | Ibtido 5:1-32
Yofasning nasli | 1:5-7 | Ibtido 10:2-4
Xomning nasli | 1:8-10 | Ibtido 10:6-8
Somning nasli | 1:17-27 | Ibtido 10:22-29
Xaturo Ibrohimga tugʻib bergan oʻgʻillar | 1:32-33 | Ibtido 25:1-4
Isʼhoqning nasli | 1:34 | Ibtido 21:3, 25:25-26
Esovning nasli | 1:35-37 | Ibtido 36:4-5, 10-13
Seirning nasli | 1:39-42 | Ibtido 36:20-28
Edom shohlari va yoʻlboshchilari | 1:43-54 | Ibtido 36:31-43
Yoqubning oʻgʻillari | 2:1-2 | Chiqish 1:1-5
Yahudoning nasli | 2:3 | Ibtido 38:2-7, 46:12
Ramning nasli | 2:10-17 | Rut 4:19-22
Xazronning nasli | 2:18-24 |
Yaraxmalning nasli | 2:25-41 |
Xolibning nasli | 2:42-55 |
Dovudning farzandlari | 3:1-4, 14:4-7 | 2 Shohlar 3:2-5, 5:14-15
Sulaymonning nasli | 3:10-24 |
Yahudoning nasli | 4:1-23 |
Shimoʻnning nasli | 4:24-43 | Sahroda 26:12-14, Yoshua 19:1-8
Rubenning nasli | 5:1-10 | Ibtido 46:9, Chiqish 6:14, Sahroda 26:5-7
Gadning nasli | 5:11-22 |
Manashe qabilasining yarmi | 5:23-26 |
Levining nasli | 6:1-30 |
Maʼbad sozandalari | 6:31-48 |
Horunning nasli | 6:49-53 |
Levilar yashagan shaharlar | 6:54-81 | Yoshua 21:4-39
Issaxorning nasli | 7:1-5 | Ibtido 46:13, Sahroda 26:23-25
Benyaminning nasli | 7:6-12, 8:1-32 | Ibtido 46:21
Naftalining nasli | 7:13 |
Manashening nasli | 7:14-19 |
Efrayimning nasli | 7:20-29 |
Osherning nasli | 7:30-40 |
Shoulning nasli | 8:33-40, 9:35-44 |
Surgundan Quddusga qaytib kelgan xalq | 9:1-34 |
Shoulning oʻlimi | 10:1-14 | 1 Shohlar 31:1-13
Dovud Isroil shohi boʻladi | 11:1-3 | 2 Shohlar 5:1-3
Dovud Quddusni bosib oladi | 11:4-9 | 2 Shohlar 5:6-10
Dovudning bahodir jangchilari | 11:10-47 | 2 Shohlar 23:8-39
Dovudning Zixlaxdagi izdoshlari | 12:1-22 |
Dovudning Xevrondagi izdoshlari | 12:23-40 |
Uzzox Ahd sandigʻiga qoʻl tekkizadi | 13:1-14 | 2 Shohlar 6:1-11
Dovudning shuhrati | 14:1-17, 3:5-8 | 2 Shohlar 5:11-25
Ahd sandigʻi Quddusga keltiriladi | 15:1-29 | 2 Shohlar 6:12-16
Dovud Xudoga sajda qilib, shukrona qoʻshigʻini aytadi | 16:1-36 | 2 Shohlar 6:17-19, Zabur 95:1-13, 104:1-15
Dovud Quddus va Givonda sajda qilishni yoʻlga qoʻyadi | 16:37-43 |
Xudo Dovudga vaʼda beradi | 17:1-15 | 2 Shohlar 7:1-17
Dovud Xudoga hamdu sano aytadi | 17:16-27 | 2 Shohlar 7:18-29
Dovudning jangdagi gʻalabalari | 18:1-13 | 2 Shohlar 8:1-14
Dovudning aʼyonlari | 18:14-17 | 2 Shohlar 8:15-18
Dovud Ommon va Oram xalqlarini magʻlub qiladi | 19:1-20:3 | 2 Shohlar 10:1-11:1, 12:29-31
Filist pahlavonlariga qarshi jang | 20:4-8 | 2 Shohlar 21:18-22
Dovudning zafar qoʻshigʻi | | 2 Shohlar 22:1-51, Zabur 17:1-51
Dovud xalqni roʻyxatga oladi | 21:1-22:1 | 2 Shohlar 24:1-25
Dovud Maʼbadni qurishga tayyorgarlik koʻradi | 22:2-19 |
Sulaymon shoh qilib tayinlanadi | 23:1 |
Levilar va ularning vazifalari | 23:2-32 |
Ruhoniylar va ularning vazifalari | 24:1-19 |
Levi urugʻboshilarining roʻyxati | 24:20-31 |
Maʼbad sozandalari va ularning vazifalari | 25:1-31 |
Maʼbad darvozabonlari va ularning vazifalari | 26:1-19 |
Boshqa levilar va ularning vazifalari | 26:20-32 |
Lashkarboshilar | 27:1-24 |
Aʼyonlar | 27:25-34 |
Dovud Maʼbadni qurish uchun koʻrsatma beradi | 28:1-21 |
Maʼbad qurilishi uchun hadyalar | 29:1-9 |
Dovud Xudoni madh qiladi | 29:10-20 |
Sulaymon taxtga oʻtiradi | 29:21-25 |
Dovudning oʻlimi | 29:26-30 | 3 Shohlar 2:10-11

2 Solnomalar va Eski Ahddagi boshqa kitoblar

Parchaning asosiy mavzusi | 2 Solnomalar | Oʻxshash parchalar manzillari
Sulaymonning shohligi oʻrnatiladi | 1:1-4 | 3 Shohlar 2:46
Sulaymon donolik soʻrab ibodat qiladi | 1:5-13 | 3 Shohlar 3:4-15
Sulaymonning boyligi | 1:14-17, 9:25-28 | 3 Shohlar 10:26-29
Sulaymonning donishmandligidan bir lavha | | 3 Shohlar 3:16-28
Sulaymonning aʼyonlari | | 3 Shohlar 4:1-19
Sulaymon hukmronligining ravnaq topishi | | 3 Shohlar 4:20-34
Maʼbad qurilishi uchun tayyorgarlik | 2:1-18 | 3 Shohlar 5:1-18
Maʼbad qurilishi | 3:1-14 | 3 Shohlar 6:1-38
Sulaymonning saroyi | | 3 Shohlar 7:1-12
Maʼbad ichidagi narsalar | 3:15-5:1 | 3 Shohlar 7:13-51
Ahd sandigʻi Maʼbadga keltiriladi | 5:2-6:11 | 3 Shohlar 8:1-21
Sulaymonning ibodati | 6:12-42 | 3 Shohlar 8:22-53, Zabur 131:8-10
Maʼbad Egamizga bagʻishlanadi | 7:1-10 | 3 Shohlar 8:54-66
Xudo Sulaymonga zohir boʻladi | 7:11-22 | 3 Shohlar 9:1-9
Sulaymonning erishgan yutuqlari | 8:1-18 | 3 Shohlar 9:10-28
Shava malikasi Quddusga tashrif buyuradi | 9:1-12 | 3 Shohlar 10:1-13
Sulaymonning boyligi | 9:13-28, 1:14-17 | 3 Shohlar 10:14-29
Sulaymonning xotinlari | | 3 Shohlar 11:1-13
Sulaymonning dushmanlari | | 3 Shohlar 11:14-25
Yeribom Sulaymonga qarshi isyon koʻtaradi | | 3 Shohlar 11:26-40
Sulaymonning oʻlimi | 9:29-31 | 3 Shohlar 11:41-43
Shimoldagi qabilalar qoʻzgʻoloni | 10:1-19 | 3 Shohlar 12:1-20
Shamayoning bashorati | 11:1-4 | 3 Shohlar 12:21-24
Isroil shohi Yeribom | | 3 Shohlar 12:25-14:20
Yahudo shohi Raxabomning qalʼalari | 11:5-17 |
Raxabomning xonadoni | 11:18-23 |
Misr Yahudo yurtiga hujum qiladi | 12:1-14 | 3 Shohlar 14:21-28
Raxabomning oʻlimi | 12:15-16 | 3 Shohlar 14:29-31
Yahudo shohi Abiyo | 13:1-22 | 3 Shohlar 15:1-7
Yahudo shohi Oso | 14:1-15 | 3 Shohlar 15:8-12
Osoning islohotlari | 15:1-19 | 3 Shohlar 15:13-16
Oso hukmronligining oxirgi davri | 16:1-10 | 3 Shohlar 15:17-22
Osoning oʻlimi | 16:11-14 | 3 Shohlar 15:23-24
Isroil shohi Nadov | | 3 Shohlar 15:25-32
Isroil shohi Basho | | 3 Shohlar 15:33-16:7
Isroil shohi Elox | | 3 Shohlar 16:8-14
Isroil shohi Zimri | | 3 Shohlar 16:15-20
Isroil shohi Omri | | 3 Shohlar 16:21-28
Isroil shohi Axab | | 3 Shohlar 16:29-34
Ilyos paygʻambar | | 3 Shohlar 17:1-19:21
Axab va Oram shohi Banhadad orasidagi urush | | 3 Shohlar 20:1-43
Axab Navoʻtni oʻldiradi | | 3 Shohlar 21:1-29
Yahudo shohi Yohushafat | 17:1-19 |
Mixiyo paygʻambar shoh Axabni ogohlantiradi | 18:1-27 | 3 Shohlar 22:1-28
Axabning oʻlimi | 18:28-34 | 3 Shohlar 22:29-40
Valiy Yohu Yohushafatga tanbeh beradi | 19:1-3 |
Yohushafatning islohotlari | 19:4-11 |
Yohushafat atrofidagi xalqlar bilan urush qiladi | 20:1-30 |
Yohushafat hukmronligining soʻnggi davri | 20:31-21:3 | 3 Shohlar 22:41-50
Isroil shohi Oxoziyo | | 3 Shohlar 22:51-53
Ilyos paygʻambar va Oxoziyo | | 4 Shohlar 1:1-18
Ilyos osmonga olinadi | | 4 Shohlar 2:1-25
Moʻab va Isroil oʻrtasidagi urush | | 4 Shohlar 3:1-27
Elishay paygʻambar | | 4 Shohlar 4:1-8:15
Yahudo shohi Yohuram | 21:4-20 | 4 Shohlar 8:16-24
Yahudo shohi Oxoziyo | 22:1-6 | 4 Shohlar 8:25-29
Yohu Isroil ustidan shoh qilib tayinlanadi | | 4 Shohlar 9:1-13
Yohu Isroil shohi Yoramni va Yahudo shohi Oxoziyoni oʻldiradi | 22:7-9 | 4 Shohlar 9:14-29
Yohu Izabelni oʻldiradi | | 4 Shohlar 9:30-37
Yohu Axab xonadonini oʻldiradi | | 4 Shohlar 10:1-17
Yohu Baalga sigʻinganlarni oʻldiradi | | 4 Shohlar 10:18-28
Yohuning hukmronligi | | 4 Shohlar 10:29-36
Yahudo malikasi Otaliyo | 22:10-12 | 4 Shohlar 11:1-3
Malika Otaliyo oʻldiriladi | 23:1-21 | 4 Shohlar 11:4-20
Yahudo shohi Yoʻsh | 24:1-16 | 4 Shohlar 11:21-12:16
Yoʻsh hukmronligining oxirgi davri | 24:17-27 | 4 Shohlar 12:17-21
Isroil shohi Yohuxoz | | 4 Shohlar 13:1-9
Isroil shohi Yohoʻsh | | 4 Shohlar 13:10-11
Yohoʻsh va Elishay paygʻambar | | 4 Shohlar 13:14-25
Yohoʻshning oʻlimi | | 4 Shohlar 13:12-13, 14:15-16
Yahudo shohi Emoziyo | 25:1-24 | 4 Shohlar 14:1-14
Emoziyoning oʻlimi | 25:25-28 | 4 Shohlar 14:17-20
Uzziyo Yahudo shohi qilib tayinlanadi | 26:1-2 | 4 Shohlar 14:21-22
Isroil shohi Yorubom | | 4 Shohlar 14:23-29
Uzziyoning hukmronligi | 26:3-15 | 4 Shohlar 15:1-4
Xudo Uzziyoni teri kasalligiga yoʻliqtiradi | 26:16-21 | 4 Shohlar 15:5
Uzziyoning oʻlimi | 26:22-23 | 4 Shohlar 15:6-7, Ishayo 1:1, 6:1
Isroil shohi Zakariyo | | 4 Shohlar 15:8-12
Isroil shohi Shallum | | 4 Shohlar 15:13-16
Isroil shohi Manaxim | | 4 Shohlar 15:17-22
Isroil shohi Pakaxiyo | | 4 Shohlar 15:23-26
Isroil shohi Pekax | | 4 Shohlar 15:27-31
Yahudo shohi Yoʻtom | 27:1-9 | 4 Shohlar 15:32-38
Yahudo shohi Oxoz | 28:1-27 | 4 Shohlar 16:1-20, Ishayo 14:28
Yahudo shohi Hizqiyo | 29:1-31:21 | 4 Shohlar 18:1-8
Isroilning oxirgi shohi Xoʻsheya | | 4 Shohlar 17:1-2
Samariyaning magʻlubiyati | | 4 Shohlar 17:3-41, 18:9-12
Ossuriya qoʻshini Quddusga tahdid soladi | 32:1-19 | 4 Shohlar 18:13-35, Ishayo 20:1, 21:16, 36:1-20
Hizqiyo Ishayo paygʻambardan maslahat soʻraydi | | 4 Shohlar 19:1-13, Ishayo 37:1-13
Hizqiyoning ibodati | 32:20 | 4 Shohlar 19:14-19, Ishayo 37:14-20
Ossuriyaning magʻlubiyati | 32:21-23 | 4 Shohlar 19:20-37, Ishayo 37:21-38
Hizqiyoning xastaligi | 32:24-30 | 4 Shohlar 20:1-11, Ishayo 38:1-20
Bobildan kelgan elchilar | 32:31-33 | 4 Shohlar 20:12-21, Ishayo 39:1-8
Yahudo shohi Manashe | 33:1-20 | 4 Shohlar 21:1-18
Yahudo shohi Omon | 33:21-25 | 4 Shohlar 21:19-26
Yahudo shohi Yoʻshiyo | 34:1-7 | 4 Shohlar 22:1-2
Qonun kitobi topiladi | 34:8-28 | 4 Shohlar 22:3-20
Shoh Yoʻshiyoning islohotlari | 34:29-35:19 | 4 Shohlar 23:1-27
Yoʻshiyo hukmronligining soʻnggi davri | 35:20-36:1 | 4 Shohlar 23:28-30
Yahudo shohi Yohuxoz | 36:2-4 | 4 Shohlar 23:31-34
Yahudo shohi Yohayiqim | 36:5-8 | 4 Shohlar 23:35-24:7
Yahudo shohi Yohayixin | 36:9-10 | 4 Shohlar 24:8-17, Yeremiyo 52:28
Yahudo shohi Zidqiyo | 36:11-21 | 4 Shohlar 24:18-25:30, Yeremiyo 39:1-10, 52:1-34
Shoh Kurush Yahudo xalqiga ozodlik beradi | 36:22-23 | Ezra 1:1-3

Eski Ahddagi boshqa kitoblar

Parchaning asosiy mavzusi | Oʻxshash parchalar manzillari
Surgundan qaytib kelganlarning roʻyxati | Ezra 2:1-70, Naximiyo 7:6-73
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 13:1-7, Zabur 52:2-7
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 30:2-5, Zabur 70:1-3
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 39:14-18, Zabur 69:2-6
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 56:8-12, Zabur 107:2-6
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 59:7-14, Zabur 107:7-14
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 113:12-19, Zabur 134:15-20
Egamizning uyi turgan togʻ | Ishayo 2:2-4, Mixo 4:1-3
Moʻab sharmanda boʻladi | Ishayo 16:6-12, Yeremiyo 48:29-36
Xudoga hamdu sano qoʻshigʻi | Yeremiyo 10:12-16, Yeremiyo 51:15-19
Egamiz Edom xalqini jazolaydi | Yeremiyo 49:9-10, 14-16, Obodiyo 1:1-6

Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Ayrim hollarda Muqaddas Kitobdagi baʼzi oyatlarning mazmuni aynan bir kitobning oʻzida yoki boshqa kitobda takrorlanadi. Bunday takrorlar, asosan, 2-4 Shohlar kitoblarida, 1-2 Solnomalar kitoblarida va toʻrtta Xushxabarda uchraydi. Kitobxonlarimizga oʻxshash parchalarni topishga yordam berish maqsadida, Eski Ahd va Yangi Ahd kitoblari uchun quyidagi jadvallar ishlab chiqildi. Bu jadvallarda oʻxshash parchalarning asosiy mavzusi ifodalangan va oʻsha parchalarning Muqaddas Kitobdagi manzili keltirilgan. Jadvallarni tuzishdan yana bir maqsad kitobxonga 2-4 Shohlar, 1-2 Solnomalar kitoblari va toʻrtta Xushxabarlarni yaxshiroq qiyoslash imkonini berishdir. Shuning uchun baʼzi voqealar mana shu kitoblarning faqatgina bittasida yoritilgan boʻlsa–da, oʻsha voqeaning manzili jadvalga kiritilgan.

Xushxabarlar

Parchaning asosiy mavzusi | Matto | Mark | Luqo | Yuhanno
Luqo Xushxabarining muqaddimasi | | | 1:1-4 |
Yuhanno Xushxabarining muqaddimasi | | | | 1:1-18
Iso Masihning nasl–nasabi | 1:1-17 | | 3:23-38 |
Yahyo choʻmdiruvchining tugʻilishi haqida karomat | | | 1:5-25 |
Iso Masihning tugʻilishi haqida karomat | | | 1:26-38 |
Maryam Elisabetni yoʻqlab boradi | | | 1:39-56 |
Yahyo choʻmdiruvchining tugʻilishi, Zakariyoning bashorati | | | 1:57-80 |
Iso Masihning tugʻilishi | 1:18-25 | | 2:1-7 |
Choʻponlar va farishtalar | | | 2:8-20 |
Isoga ism qoʻyiladi, Shimoʻnning hamdu sanosi | | | 2:21-39 |
Sharqdan kelgan munajjimlar | 2:1-12 | | |
Yusuf Maryam va chaqaloqni Misrga olib qochadi | 2:13-18 | | |
Yusuf oilasi bilan Misrdan qaytib keladi | 2:19-23 | | |
Oʻsmir Iso Maʼbadda | | | 2:40-52 |
Yahyo choʻmdiruvchining vaʼzi | 3:1-12 | 1:1-8 | 3:1-18 |
Iso suvga choʻmdiriladi | 3:13-17 | 1:9-11 | 3:21-22 |
Isoni iblis vasvasaga soladi | 4:1-11 | 1:12-13 | 4:1-13 |
Yahyo choʻmdiruvchining guvohligi | | | | 1:19-34
Isoning dastlabki shogirdlari | | | | 1:35-51
Isoning dastlabki moʻjizasi | | | | 2:1-12
Iso savdogarlarni Maʼbaddan quvadi | | | | 2:13-25
Iso va Nikodim | | | | 3:1-21
Yahyo choʻmdiruvchi Iso Masih haqida guvohlik beradi | | | | 3:22-36
Iso Jalilaga qaytadi | 4:12 | 1:14 | 3:19-20, 4:14 | 4:1-4, 43-45
Iso va Samariyalik ayol | | | | 4:5-42
Iso taʼlimotining mohiyati | 4:17 | 1:14 | 4:14-15 |
Iso amaldorning oʻgʻlini sogʻaytiradi | | | | 4:46-54
Iso Kafarnahum shahriga borib oʻrnashadi | 4:13-16 | | |
Isoning dastlabki shogirdlari | 4:18-22 | 1:16-20 | 5:1-11 |
Jinga chalingan odam | | 1:21-28 | 4:31-37 |
Iso koʻp odamlarga shifo beradi | 8:14-17 | 1:29-34 | 4:38-41 |
Teri kasalligiga chalingan odamni Iso sogʻaytiradi | 8:2-4 | 1:40-45 | 5:12-16 |
Iso sholni sogʻaytiradi | 9:2-8 | 2:1-12 | 5:17-26 |
Iso Mattoni chaqiradi, roʻza tutish haqida | 9:9-17 | 2:13-22 | 5:27-39 |
Iso Shabbat kunida sholni sogʻaytiradi | | | | 5:1-47
Shabbat kuniga rioya qilish haqida | 12:1-8 | 2:23-28 | 6:1-5 |
Iso Shabbat kunida qoʻli shol odamni sogʻaytiradi | 12:9-14 | 3:1-6 | 6:6-11 |
Iso Jalila koʻli boʻyida bir talay olomonga shifo beradi | 12:15-21 | 3:7-12 | |
Iso oʻn ikkita shogirdini tanlaydi | 10:2-4 | 3:13-19 | 6:12-16 |
Haqiqiy baxtiyorlik | 5:1-12 | | 6:17-26 |
Tuz va nur haqida | 5:13-16 | | |
Musoning qonuni haqida | 5:17-48 | | 6:27-36 |
Xayr–sadaqa, ibodat va roʻza haqida | 6:1-18 | | (11:2-4) |
Samoviy xazina va tirikchilik tashvishlari haqida | 6:19-34 | | |
Boshqalarni hukm qilmang | 7:1-6 | | 6:37-42 |
Xudodan soʻranglar | 7:7-11 | | (11:9-13) |
Boshqalarga yaxshilik qiling | 7:12 | | 6:31 |
Najot eshigi tordir | 7:13-23 | | 6:43-45 |
Dono va ahmoq binokor | 7:24-29 | | 6:46-49 |
Rim yuzboshisining imoni | 8:5-13 | | 7:1-10 |
Iso beva ayolning oʻgʻlini tiriltiradi | | | 7:11-17 |
Iso Masih va Yahyo choʻmdiruvchi | 11:2-30 | | 7:18-35 |
Gunohkor ayol Isoning oyoqlariga atir moy surtadi | | | 7:36-50 |
Isoga ergashgan ayollar | | | 8:1-3 |
Iso va shayton | 12:22-37 | 3:19-30 | 11:14-23 |
Yunus paygʻambarning alomati | 12:38-45 | | 11:24-36 |
Isoning onasi va ukalari | 12:46-50 | 3:31-35 | 8:19-21 |
Iso farziylarni va Tavrot tafsirchilarini ayblaydi | | | 11:37-54 |
Iso shogirdlariga saboq beradi | | | 12:1-59 |
Tavba va halokat, hosilsiz anjir daraxti | | | 13:1-9 |
Urugʻ sepuvchi haqida masal | 13:1-9 | 4:1-9 | 8:4-8 |
Masallarning maqsadi | 13:10-17 | 4:10-12, 21-25 | 8:9-10, 16-18 |
Urugʻ sepuvchi haqidagi masalning maʼnosi | 13:18-23 | 4:13-20 | 8:11-15 |
Unib chiqqan urugʻ haqida masal | | 4:26-29 | |
Begona oʻt haqida masal | 13:24-30 | | |
Xantal urugʻi, xamirturush haqida masallar | 13:31-35 | 4:30-34 | |
Begona oʻt haqidagi masalning maʼnosi | 13:36-43 | | |
Yashirilgan xazina, qimmatbaho marvarid, toʻr haqida masallar | 13:44-53 | | |
Iso boʻronni tinchlantiradi | 8:18, 23-27 | 4:35-41 | 8:22-25 |
Isoga ergashish shartlari | 8:19-22 | | |
Jinga chalingan ikki odamga Iso shifo beradi | 8:28-9:1 | 5:1-21 | 8:26-40 |
Tirilgan qiz, sogʻaygan ayol | 9:18-26 | 5:22-43 | 8:41-56 |
Iso ikkita koʻr odamga va soqov odamga shifo beradi | 9:27-34 | | |
Iso Oʻz yurtida rad etiladi | 13:54-58 | 6:1-6 | 4:16-31 |
Iso oʻn ikki havoriyni xizmatga yuboradi | 9:35-10:42 | 6:6-13 | 9:1-6 |
Yahyo choʻmdiruvchining oʻlimi | 14:1-12 | 6:14-29 | 9:7-9 |
Iso 5000 kishini toʻydiradi | 14:13-21 | 6:30-44 | 9:10-17 | 6:1-14
Iso suv ustida yuradi | 14:22-36 | 6:45-56 | | 6:15-21
Iso hayot noni, Uning abadiy hayot baxsh etuvchi soʻzlari | | | | 6:22-71
Diniy urf–odatlar va Xudoning amri | 15:1-20 | 7:1-23 | |
Gʻayriyahudiy ayolning ishonchi | 15:21-28 | 7:24-30 | |
Iso koʻp odamlarga shifo beradi, 4000 kishini toʻydiradi | 15:29-38 | 7:31-8:9 | |
Farziylar va sadduqiylar Isodan alomat soʻrashadi | 15:39-16:12 | 8:10-26 | |
Butrus Masihni tan oladi | 16:13-20 | 8:27-30 | 9:18-21 |
Iso Oʻz oʻlimi haqida gapiradi | 16:21-28 | 8:31-9:1 | 9:22-27 |
Isoning qiyofasi oʻzgaradi | 17:1-13 | 9:2-13 | 9:28-36 |
Jinga chalingan bolaga Iso shifo beradi | 17:14-21 | 9:14-29 | 9:37-43 |
Iso yana Oʻz oʻlimi haqida gapiradi | 17:22-23 | 9:30-32 | 9:43-45 |
Maʼbad soligʻi | 17:24-27 | | |
Xudo oldida kim buyuk? | 18:1-14 | 9:33-50 | 9:46-50 |
Gunoh qilgan birodarga munosabat | 18:15-35 | | |
Iso va ukalari | | | | 7:1-9
Iso Quddusga boradi | | | 9:51-56 | 7:10
Isoga ergashish shartlari | | | 9:57-62 |
Iso Quddusda Chayla bayramida | | | | 7:11-52
Iso fohisha ayolni kechiradi | | | | 8:1-11
Iso Masih — olamning nuri | | | | 8:12-59
Iso tugʻma koʻrga shifo beradi | | | | 9:1-41
Iso — yaxshi choʻpon | | | | 10:1-21
Shogirdlarning voizlik safari | | | 10:1-24 |
Rahmdil Samariyalik haqida masal | | | 10:25-37 |
Iso Maryam bilan Martaning uyida | | | 10:38-42 |
Ibodat haqida | | | 11:1-13 |
Shabbat kuni Iso bukri ayolga shifo beradi, xantal urugʻi haqida masal | | | 13:10-21 |
Isoni rad qilishadi | | | | 10:22-42
Najot eshigi tordir | | | 13:22-35 |
Iso Shabbat kuni xastaga shifo beradi, toʻkin ziyofat haqida masal | | | 14:1-24 |
Shogirdlikning qiymati | | | 14:25-35 |
Adashgan qoʻy haqida masal | | | 15:1-7 |
Yoʻqolgan tanga haqida masal | | | 15:8-10 |
Darbadar oʻgʻil haqida masal | | | 15:11-32 |
Pishiq ish boshqaruvchi haqida masal | | | 16:1-18 |
Boy va Lazar haqida masal | | | 16:19-31 |
Gunoh haqida | | | 17:1-10 |
Lazarning oʻlimi va tirilishi | | | | 11:1-44
Isoni oʻldirish rejasi | | | | 11:45-57
Iso oʻn kishiga shifo beradi | | | 17:11-19 |
Xudoning Shohligi | | | 17:20-37 |
Beva ayol va adolatsiz qozi haqida masal | | | 18:1-8 |
Farziy va soliqchi haqida masal | | | 18:9-14 |
Nikoh va ajralish haqida | 19:1-12 | 10:1-12 | |
Iso bolalarni duo qiladi | 19:13-15 | 10:13-16 | 18:15-17 |
Boylik va abadiy hayot | 19:16-30 | 10:17-31 | 18:18-30 |
Iso Oʻz oʻlimi toʻgʻrisida uchinchi marta gapiradi | 20:17-19 | 10:32-34 | 18:31-34 |
Yoqub bilan Yuhannoning tilagi | 20:20-28 | 10:35-45 | |
Iso ikki koʻrga shifo beradi | 20:29-34 | 10:46-52 | 18:35-43 |
Iso va Zakkay | | | 19:1-10 |
Oʻnta xizmatkor haqida masal | | | 19:11-28 |
Iso Quddusga tantanali kiradi | 21:1-11 | 11:1-11 | 19:29-44 | 12:12-19
Qurib qolgan anjir daraxti | 21:18-22 | 11:12-14, 20-26 | |
Iso sotuvchilarni Maʼbaddan quvadi | 21:12-17 | 11:15-19 | 19:45-48 |
Isoning hokimiyati haqida savol | 21:23-27 | 11:27-33 | 20:1-8 |
Ikki oʻgʻil haqida masal | 21:28-32 | | |
Yovuz bogʻbonlar haqida masal | 21:33-46 | 12:1-12 | 20:9-19 |
Toʻy ziyofati haqida masal | 22:1-14 | | |
Soliq toʻlash haqida savol | 22:15-22 | 12:13-17 | 20:20-26 |
Tirilish haqida savol | 22:23-33 | 12:18-27 | 20:27-38 |
Eng buyuk amr | 22:34-40 | 12:28-34 | 20:39-40 |
Masih kimning oʻgʻli? | 22:41-46 | 12:35-37 | 20:41-44 |
Soxta va chin taqvodorlik | 23:1-39 | 12:38-40 | 20:45-47 |
Beva ayolning xayr–ehsoni | | 12:41-44 | 21:1-4 |
Iso Oʻz oʻlimi haqida gapiradi | | | | 12:20-36
Xalqning oʻjarligi va imonsizligi | | | | 12:37-50
Iso oxirzamon haqida gapiradi | 24:1-51 | 13:1-37 | 21:5-38 |
Kelinning oʻnta dugonasi haqida masal | 25:1-13 | | |
Uchta xizmatkor haqida masal | 25:14-30 | | |
Qiyomat–qoyim soʻrogʻi | 25:31-46 | | |
Isoni oʻldirish rejasi | 26:1-5, 14-16 | 14:1-2, 10-11 | 22:1-6 |
Isoga atir moy quygan ayol | 26:6-13 | 14:3-9 | | 12:1-11
Qutlugʻ ziyofatga tayyorgarchilik | 26:17-20 | 14:12-17 | 22:7-14 |
Iso Oʻz shogirdlarining oyoqlarini yuvadi | | | | 13:1-17
Isoga xiyonat | 26:21-25 | 14:18-21 | 22:21-23 | 13:18-30
Qutlugʻ ziyofat[1] | 26:26-30 | 14:22-26 | 22:15-20 |
Butrusning Isodan tonishi haqida karomat | 26:30-35 | 14:27-31 | 22:24-38 | 13:31-38, 16:32
Iso shogirdlarini yupatib aytgan soʻzlar | | | | 14:1-16:33
Iso Oʻz shogirdlari uchun ibodat qiladi | | | | 17:1-26
Isoning bogʻdagi ibodati | 26:36-46 | 14:32-42 | 22:39-46 | 18:1
Iso hibsga olinadi | 26:47-56 | 14:43-52 | 22:47-53 | 18:2-11
Iso oliy ruhoniy Xanan oldida | | | | 18:12-14, 19-23
Iso yahudiylarning Oliy kengashi oldida | 26:57-68 | 14:53-65 | 22:54, 63-65 | 18:24
Butrus Isodan tonadi | 26:69-75 | 14:66-72 | 22:55-62 | 18:15-18, 25-27
Iso oliy kengash tomonidan hukm qilinadi | 27:1-2 | 15:1 | 22:66-71 | 18:28
Xoin Yahudoning halokati[2] | 27:3-10 | | |
Iso Pilat huzurida | 27:11-14 | 15:2-5 | 23:2-7 | 18:28-38
Iso Hirod oldida | | | 23:8-12 |
Iso oʻlimga hukm qilinadi | 27:15-31 | 15:6-20 | 23:13-25 | 19:1-16
Iso xochga mixlanadi | 27:32-44 | 15:21-32 | 23:26-43 | 19:17-27
Iso jon beradi | 27:45-56 | 15:33-41 | 23:44-49 | 19:28-37
Iso dafn qilinadi | 27:57-66 | 15:42-47 | 23:50-56 | 19:38-42
Iso tiriladi | 28:1-8 | 16:1-8 | 24:1-12 | 20:1-9
Iso ikki ayolga zohir boʻladi | 28:9-10 | 16:9-11 | | 20:10-18
Soqchilarning xabari | 28:11-15 | | |
Iso Emmaus yoʻlida ikki shogirdiga zohir boʻladi | | 16:12-13 | 24:13-35 |
Iso shogirdlariga zohir boʻladi[3] | | 16:14-18 | 24:36-49 | 20:19-25
Iso Toʻmaga va boshqa shogirdlariga zohir boʻladi | | | | 20:26-31
Iso koʻl boʻyida zohir boʻladi | | | | 21:1-25
Iso Jaliladagi togʻda zohir boʻladi | 28:16-20 | | |
Iso osmonga koʻtariladi[4] | | 16:19-20 | 24:50-53 |

Havoriylar

Parchaning asosiy mavzusi | Oʻxshash parchalar manzillari
Shoul imonga keladi | Havoriylar 9:1-19, 22:3-16, 26:9-18, 1 Korinfliklar 15:8

[1] Yana 1 Korinfliklar 11:23-26 ga qarang.

[2] Yana Havoriylar 1:18-19 ga qarang.

[3] Yana Havoriylar 1:4-8 ga qarang.

[4] Yana Havoriylar 1:9-12 ga qarang.

Qoʻlyozmalar

Qoʻlyozmalar

1. Eski Ahdning qoʻlyozmalaridan “Leningrad Kodeksi”

2. Eski Ahdning “Qumron qoʻlyozmalari”dan biri

3. Eski Ahdning “Qadimiy yunoncha tarjima” qoʻlyozmalaridan parcha

4. Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Papirus 52” deb atalgan parcha

5. Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Kodeks Sinaytikus”

Eski Ahdning qoʻlyozmalaridan “Leningrad Kodeksi”

Yunus paygʻambar kitobidan olingan bu ibroniycha qoʻlyozma
taxminan milodiy 1000 yillarda koʻchirilgan

Eski Ahdning “Qumron qoʻlyozmalari”dan biri

Ishayo paygʻambar kitobidan olingan bu ibroniycha qoʻlyozma
taxminan miloddan oldingi 100 yillarda koʻchirilgan

Eski Ahdning “Qadimiy yunoncha tarjima” qoʻlyozmalaridan parcha

Yoshua kitobidan olingan bu yunoncha qoʻlyozma
taxminan milodiy 200 yillarda koʻchirilgan

Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Papirus 52” deb atalgan parcha

Yuhanno bayon etgan muqaddas Xushxabardan olingan bu yunoncha qoʻlyozma
taxminan milodiy 125 yillarda koʻchirilgan

Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Kodeks Sinaytikus”

Matto bayon etgan muqaddas Xushxabardan olingan bu yunoncha qoʻlyozma
taxminan milodiy 340 yillarda koʻchirilgan

Xaritalar

Xaritalar

1. Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq

2. Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl

3. Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi

4. Oʻn ikki qabilaning hududi

5. Quddus (shohlar davrida)

6. Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida)

7. Isroil va Yahudo shohliklari

8. Ossuriya shohligi

9. Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda)

10. Fors shohligi (Rasm)

11. Iskandar Zulqarnayn shohligi

12. Rim imperiyasi

13. Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida)

14. Quddus (Iso Masih davrida)

15. Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari

16. Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari

17. Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari

18. Pavlusning Rimga olib ketilishi

Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq

Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl

Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi

Oʻn ikki qabilaning hududi

Quddus (shohlar davrida)

Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida)

Isroil va Yahudo shohliklari

Ossuriya shohligi

Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda)

Fors shohligi (Rasm)

Iskandar Zulqarnayn shohligi

Rim imperiyasi

Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida)

Quddus (Iso Masih davrida)

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari

Pavlusning Rimga olib ketilishi

Muqaddas Kitob

Muqaddas Kitobni tarjima qilish instituti

101000 Rossiya, Moskva, Bosh pochta a/q 360
www.ibt.org.ru; ibt_inform@ibt.org.ru

Nashrga 11.07.2016 da ruxsat etildi.

Hajmi 70x100 1/16 ofset usulida bosilgan.

Shartli bosma tabagʻi 121. 3075 nusxada.

Buyurtma № 16068 AV (5541, 5542)

“Printkorp” bosmaxonasida chop etilgan.

LP № 02330/0056863 30.04.2004 yilda berilgan.

220141 Belorus, Minsk, F. Skorina koʻchasi, 40–uy.

Toʻgʻri yoʻl

Toʻgʻri yoʻl

TOʻGʻRI YOʻL NIMA?

QIYOMAT KUNIGA QANDAY QILIB TAYYOR BOʻLAMIZ?

Kirish

Bu muhim savollarga Xudo qanday javob bergani Muqaddas bitiklarda ayon qilingan. Mazkur boʻlimda mana shu mavzu haqidagi oyatlardan chiqarilgan xulosalar keltirilgan. Oyatlardagi ruhiy haqiqatni oʻqib, ular borasida mulohaza qiling. Shunda, Xudo ayon qilgan, najotga yetaklaydigan toʻgʻri yoʻlni va yaqinlashib kelayotgan qiyomat kuniga qanday tayyorlanishni aniq tushunib olasiz. Umid qilamizki, siz Muqaddas bitiklar orqali Xudoning ovozini eshitasiz va oʻrganganlaringizni boshqalar bilan oʻrtoqlashasiz.

Sulaymonning hikmatlari 4:18-19, 12:28

Solihning yoʻli tongga oʻxshaydi, kun chiqquncha tong yorishaveradi. Fosiqning yoʻli esa zulmat kabidir, nimaga qoqilib ketishini bilmaydi. Solihlik yoʻli hayotga yetaklaydi, bu yoʻlda oʻlim yoʻqdir.

Matto 7:13-14

Iso Masih dedi: “Tor eshikdan kiringlar! Chunki halokatga olib boradigan darvoza enli, yoʻli ham kengdir. Bu yoʻldan yurayotganlar koʻp. Hayotga olib boradigan eshik esa juda tor, yoʻli ensizdir. Bu yoʻlni topadiganlar oz.”

MUNDARIJA

1. XUDO MUQADDASDIR

2. INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN

3. INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI

4. XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR

5. XUDO NAJOTKORIMIZDIR

6. XUDO HOZIRLAGAN YOʻL

7. XUDO KECHIRUVCHIDIR

8. HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK

9. XUDO SADOQATLIDIR

10. XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI

11. BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ

12. BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ

13. SIZ TAYYORMISIZ?

XUDO MUQADDASDIR

XUDO MUQADDASDIR

Xudo muqaddasdir va faqatgina muqaddas boʻlganlar Uning huzuriga kirib, yashay oladi.

Vahiy 4:8

Samodagi toʻrtta jonli mavjudot kechayu kunduz tinmay shunday soʻzlarni takrorlar edilar:

“Muqaddasdir, muqaddasdir,

Muqaddasdir Qodir Xudo — Egamiz.

U bor boʻlgan, hozir ham bor,

Kelajakda ham bor boʻlar!”

1 Butrus 1:14-16

Xudoga itoatkor farzandlar boʻlinglar, oldingi gʻaflat paytida sizlarni qamragan ehtiroslarga qul boʻlib qolmanglar. Aksincha, butun yurish–turishingizda muqaddas boʻlinglar, zero, sizlarni daʼvat etgan Xudo muqaddasdir. Axir, Xudoning Oʻzi: “Muqaddas boʻlinglar, chunki Men muqaddasman”, deb aytgan.

Ibroniylar 12:14

Hamma bilan tinch–totuv yashashga harakat qilinglar. Halol hayot kechirishga tirishinglar, aks holda, Egamizni koʻra olmaysizlar.

1 Yuhanno 1:5-6

Biz Iso Masihdan eshitib, sizlarga yetkazayotgan Xushxabarimiz shundan iborat: Xudo — nur, Unda hech qanday zulmat yoʻq. Agar biz Xudo bilan yashayapmiz deb turib, oldingiday zulmatda yashasak, yolgʻon gapirib, haqiqatga xilof ish qilgan boʻlamiz.

Yana qarang:

Zabur 1:1-6, 14:1-5 Toʻgʻri yoʻldan yuradigan insonlar — kim?

INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN

INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN

Hammamiz Xudoning qonunlarini buzib, gunoh qilganmiz, toʻgʻri yoʻldan ozganmiz.

Rimliklar 3:10-12

Axir, Muqaddas bitiklarda quyidagiday yozilgan–ku: “Hech bir solih kimsa yoʻqdir, hatto bironta ham yoʻq! Bironta ham idrokli zot yoʻq, hech kim Xudoga yuz burmaydi. Hammasi yoʻldan ozgan, birday buzilgan, yaxshilik qiluvchi bir kimsa yoʻqdir, hatto bironta ham yoʻq!”[1]

Rimliklar 3:23

Hamma gunoh qilgan va Xudoning ulugʻvorligidan mahrumdir.

Yana qarang:

Matto 5:17-48 Iso Masihning haqiqiy solihlik haqidagi taʼlimoti.

INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI

INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI

Qiyomat kunida hammamiz qilmishlarimiz uchun javob beramiz.

Ibroniylar 4:13

Butun borliq Xudoning koʻzi oldida yap–yalangʻoch va ochiqdir. Hech kim va hech narsa Undan pinhon emas. Biz Unga hisob beramiz!

Ibroniylar 10:26-27

Agar biz haqiqatni bilib olgandan keyin, ataylab gunoh qilishda davom etsak, bu gunohlarimizni hech qanday qurbonlik yuva olmaydi. Shunda qoʻrquv ichra Xudoning hukmini kutishdan boshqa ilojimiz qolmaydi. Oqibatda, Xudoning dushmanlari bilan birga lovullagan olovda yonish bizning qismatimiz boʻladi.

Yana qarang:

Vahiy 20:11-15 Qiyomat kuni haqidagi vahiy.

XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR

XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR

Xudo bizni yaxshi koʻradi va bizni kechirishga tayyor turibdi.

Yuhanno 3:16

Xudo olamni shunchalik sevdiki, Oʻzining yagona Oʻgʻlini berdi. Toki Unga ishonganlardan birontasi halok boʻlmasin, balki abadiy hayotga ega boʻlsin.

Rimliklar 5:8

Biz hali gunohga botgan chogʻimizda, Masih biz uchun oʻldi. Shu yoʻsinda Xudo bizga boʻlgan Oʻz mehr–muhabbatini namoyon qildi.

Yana qarang:

Luqo 15:11-32 Iso Masih aytgan darbadar oʻgʻil haqidagi masal.

XUDO NAJOTKORIMIZDIR

XUDO NAJOTKORIMIZDIR

Xudo gunohlarimizning kechirilishi va qiyomat hukmidan qutqarilishimiz uchun Iso Masih orqali bizga yoʻl ochib berdi.

Yuhanno 3:17

Xudo dunyoni hukm qilish uchun emas, balki Oʻgʻli orqali qutqarish uchun Uni dunyoga yubordi.

Havoriylar 10:41-43

Butrus dedi: “Iso hammaga emas, faqat bizga zohir boʻldi. Chunki Xudo bizni Iso haqida guvohlik berishimiz uchun tanlagandi. Iso tirilgandan keyin biz U bilan yeb–ichdik. U bizga: «Xalqlarga vaʼz qilib, guvohlik beringlar. Oʻliklar va tiriklarni hukm qilish uchun Xudo Meni tayinlaganini ularga aytinglar», — deb buyurdi. Barcha paygʻambarlar ham Iso toʻgʻrisida guvohlik bergan edilar. Isoga ishongan har bir odamning gunohlari Uning nomi tufayli kechiriladi, deb aytgan edilar.”

Yuhanno 1:29

Ertasi kuni Yahyo Isoning yaqinlashib kelayotganini koʻrib, shunday dedi: “Ana, Xudoning Qoʻzisi! U dunyoni gunohdan poklaydi!”

1 Korinfliklar 15:3-4

Menga berilgan eng muhim taʼlimotni sizlarga yetkazdim. Bu taʼlimot quyidagichadir: Muqaddas bitiklarga muvofiq, Masih gunohlarimiz uchun oʻlgan. Keyin U dafn qilindi, uchinchi kuni esa tirildi. Bularning hammasi Muqaddas bitiklarga muvofiq sodir boʻldi.

2 Korinfliklar 5:19-21

Ha, Xudo insonlarni gunohlari uchun jazolamadi, aksincha, Masih orqali dunyoni Oʻzi bilan yarashtirdi.… Biz Masihning elchilarimiz, Xudo biz orqali insonlarga murojaat etyapti. Masih nomidan yolvoryapmiz: sizlar ham Xudo bilan yarashinglar. Axir, Xudo bizni Masih orqali oqlash uchun begunoh Masihni gunohkorni jazolaganday, jazoladi.

Yana qarang:

Yuhanno 10:7-18 Iso Masih — najot eshigi va yaxshi choʻpon.

XUDO HOZIRLAGAN YOʻL

XUDO HOZIRLAGAN YOʻL

Qiyomat kunida hukmdan qutulishimizning faqat birgina toʻgʻri yoʻli bor.

Havoriylar 4:12

Najot boshqa hech kimdan kelmaydi. Iso Masihning nomi — butun olamda najot beradigan yagona nomdir.

Yuhanno 14:6

Iso ularga dedi: “Men yoʻl, haqiqat va hayotdirman. Otaning oldiga olib boradigan Mendan boshqa yoʻl yoʻq.”

Filippiliklar 2:9-11

Xudo Iso Masihni eng yuqoriga yuksaltirdi va Unga har qanday ismdan yuqori ismni ato etdi. Toki Isoning oldida yeru osmondagi va yer ostidagi borliq jon tiz choʻksin, har bir til Iso Masihni Rabbiy deb tan olib, Otamiz Xudoga sharaf keltirsin.

Yana qarang:

Luqo 16:19-31 Iso Masih aytgan boy va Lazar haqidagi masal.

XUDO KECHIRUVCHIDIR

XUDO KECHIRUVCHIDIR

Biz gunohlarimizni eʼtirof etib, tavba qilishimiz kerak, shunda Xudo bizni kechiradi.

1 Yuhanno 1:8-10

Agar gunohimiz yoʻq desak, oʻzimizni oʻzimiz aldagan boʻlamiz va bizda haqiqat boʻlmaydi. Bordi–yu, gunohlarimizni eʼtirof etsak, sodiq va adolatli boʻlgan Xudo gunohlarimizni kechirib, bizni har qanday yomonlikdan forigʻ qiladi. Agar gunoh qilganimiz yoʻq desak, Xudoni yolgʻonchiga chiqargan boʻlamiz.

Yana qarang:

Luqo 18:9-14 Iso Masih aytgan farziy va soliqchi haqidagi masal.

HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK

HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK

Rabbimiz Iso Masihga ishonishimiz shart. Unga ishonadiganlar toʻgʻri yoʻldadir.

Havoriylar 16:30-31

Zindonbon Pavlus va Silasni tashqariga olib chiqib: “Janoblar, najot topishim uchun nima qilishim kerak?” deb soʻradi. “Rabbimiz Isoga ishon, shunda oʻzing va xonadon ahling najot topasizlar”, — deb javob berishdi ular.

Rimliklar 10:9-11, 13

Agar oʻz ogʻzingiz bilan Isoni Rabbim deb eʼtirof etib, Xudo Uni oʻlikdan tiriltirganiga chin yurakdan ishonsangiz, najot topasiz. Chunki inson qalbidan ishonib oqlanadi va ogʻzi bilan eʼtirof etib najot topadi. Muqaddas bitiklarda yozilganday: “Unga ishongan hech bir inson uyatga qolmaydi.”… Axir, “Rabbimizga iltijo qilgan har bir inson qutqariladi”, deb yozilgan–ku.

Yana qarang:

Matto 13:44-46 Iso Masih aytgan yashirilgan xazina va qimmatbaho marvarid haqidagi masallar.

Matto 22:1-14 Iso Masih aytgan toʻy ziyofati haqidagi masal.

XUDO SADOQATLIDIR

XUDO SADOQATLIDIR

Iso Masihga imon keltirganimizda, Xudo bizni hukm qilmasligiga va bizga abadiy hayot berishiga amin boʻlamiz.

Yuhanno 3:18

Xudoning Oʻgʻliga ishongan odam hukm qilinmaydi. Unga ishonmagan odam esa allaqachon mahkum boʻlgan, chunki u Xudoning yagona Oʻgʻliga ishonmadi.

Yuhanno 3:35-36

Ota Oʻgʻlini yaxshi koʻradi, U hamma narsani Oʻgʻlining qoʻliga topshirgan. Xudoning Oʻgʻliga ishongan har bir odam abadiy hayotga ega boʻladi. Oʻgʻilni rad etgan odam esa hayot koʻrmay, Xudoning gʻazabi ostida qoladi.

Rimliklar 8:1

Iso Masihga tegishli boʻlganlar endi hukm qilinmaydilar.

Yana qarang:

Rimliklar 8:31-39 Xudoning Iso Masihga ishonganlarga qoʻrsatadigan mehr–muhabbati.

XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI

XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI

Iso Masihga imon keltirganimizda, Xudo bizni Oʻzining Muqaddas Ruhiga toʻldiradi. Solih hayot kechirishimiz uchun, toʻgʻri yoʻldan ozmasligimiz uchun Muqaddas Ruh bizga kuch–qudrat beradi.

Havoriylar 1:4-5, 8

Iso Oʻz havoriylari bilan dasturxon atrofida oʻtirar ekan, ularga shunday amr berdi: “Quddusdan ketib qolmanglar, osmondagi Otamning bergan vaʼdasi bajo boʻlishini kutinglar. Bu vaʼda haqida oldin ham sizlarga aytgan edim. Yahyo odamlarni suvga choʻmdirar edi, sizlar esa yaqin kunlarda Muqaddas Ruhga choʻmdirilasizlar.... Muqaddas Ruh sizlarni qamrab olganda, kuch–qudratga toʻlasizlar. Quddusda, Yahudiya va Samariyada, yer yuzining hamma burchaklarida sizlar Mening shohidlarim boʻlasizlar.”

Havoriylar 2:38

Butrus ularga dedi: “Tavba qilinglar, har biringiz Iso Masihning nomi bilan suvga choʻminglar, toki gunohlaringiz kechirilsin. Shunda sizlar Muqaddas Ruhni inʼom qilib olasizlar.”

Efesliklar 5:18

Sharob ichib mast boʻlmanglar, chunki bu buzuqlikka olib boradi. Aksincha, Muqaddas Ruhga toʻlib–toshinglar.

Yana qarang:

Galatiyaliklar 5:16-26 Muqaddas Ruh yetakchiligida hayot kechirish.

BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ

BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ

Iso Masihga imon keltirganimizda, biz Xudoning aziz xalqiga tegishli boʻlib qolamiz.

Efesliklar 2:19-22

Demak, sizlar endi begona ham, kelgindi ham emassizlar, balki Xudoning aziz xalqi qatoridasiz, Uning xonadoni aʼzosi boʻldingizlar. Sizlar xuddi bir binodaysizlar. Bu binoning asosi havoriylaru paygʻambarlardir. Binoning tamal toshi esa Iso Masihning Oʻzidir. Bu imorat Rabbimiz Iso Masih orqali bir boʻlib, yuksalib boradi va Unga bagʻishlangan muqaddas maʼbad boʻladi. Iso Masihga tegishli boʻlganingiz uchun sizlar ham bu imoratning bir qismisiz. Bu imoratni Xudoning Ruhi Oʻziga maskan qilib oladi.

1 Butrus 2:9-10

Sizlar — tanlangan bir nasl, ruhoniylar shohligi, muqaddas qavm, Xudoning aziz xalqisiz. Xudo sizlarni zulmatdan Oʻzining ajoyib nuriga daʼvat etgan, Uning buyuk ishlarini eʼlon qilishingiz uchun sizlarni tanlagan. Sizlar bir vaqtlar Xudoga begona edingizlar, endi esa Uning xalqisizlar. Bir vaqtlar Xudoning marhamatidan bebahra edingizlar, endi esa Undan marhamat topdingizlar.

Yana qarang:

Vahiy 21:1-8, 22-27 Yangi yeru osmon, yangi Quddus haqidagi vahiy.

BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ

BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ

Iso Masihga imon keltirganlar bilan muntazam ravishda uchrashib turishimiz kerak.

Matto 18:20

Iso dedi: “Qayerda ikki yoki uch kishi Mening nomim uchun yigʻilsa, Men oʻsha yerda ularning orasida boʻlaman.”

Havoriylar 2:42, 46

Imonlilar havoriylarning taʼlimotini oʻrganishga, birodarlikka, Rabbimiz Isoni xotirlab, non sindirishga va ibodatga oʻzlarini bagʻishladilar…. Imonlilar har kuni Maʼbadda yigʻilardilar. Bir–birlarinikiga mehmonga borganda esa Rabbimiz Isoni xotirlash uchun non sindirardilar, soddadillik bilan, yurakdan sevinib ovqatlanishardi.

Yana qarang:

Ibroniylar 3:12-14, 10:23-25 Imonlilarga ogohlantirish.

SIZ TAYYORMISIZ?

SIZ TAYYORMISIZ?

Dono insonlar Xudodan qoʻrqadi. Ular toʻgʻri yoʻldan yurib, Qiyomat kuniga tayyor boʻladi.

Sulaymonning hikmatlari 9:10, 14:27

Egamizdan qoʻrqish donolikning boshidir, Muqaddas Xudoni bilish idrokdir. Egamizdan qoʻrqish hayot manbaidir, bunday xislat odamni oʻlim tuzogʻidan asraydi.

Matto 4:4

Iso iblisga javoban dedi: “Yozilganki: «Inson faqat non bilan emas, balki Xudoning ogʻzidan chiqqan har bir soʻz bilan yashaydi.»”

Yana qarang:

Matto 7:24-27, Luqo 12:42-48 Iso Masih aytgan dono va ahmoq binokorlar hamda hushyor xizmatkorlar haqidagi masallar.

Zabur 90:1-16 Xudo Unga umid bogʻlaganlarni himoya qilib, sogʻ–omon saqlaydi.

[1] Zabur 13:1-3 ga qarang.

Yordamchi oyatlar

TOʻGʻRI YOʻLDAN YURISHDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR ROʻYXATI

Kirish

Ushbu qismda yuzga yaqin mavzuni oʻz ichiga olgan, hayotimiz uchun zarur, haqiqatni koʻrsatadigan oyatlar bor. Bu oyatlar Muqaddas Kitobdagi donolik ummonining bir tomchisi, xolos. Ular beshta asosiy mavzu ostida berilgan. Ushbu roʻyxatdagi oyatlar sizga Muqaddas bitiklarda muhim hayotiy mavzular haqida nimalar deyilganini koʻrsatadi. Umid qilamizki, siz bu oyatlarni oʻqib, Xudo haqida va Xudoga manzur hayot qanday boʻlishi haqida oʻrganasiz hamda hayotingizda uchraydigan kundalik vaziyatlarda mana shu oyatlar tufayli donolik bilan ish yuritib, ulardan tasalli topasiz.

MUNDARIJA

MUNDARIJA

XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR
Xudo inoyatlidir
Xudo kechiruvchidir
Xudo mangudir
Xudo marhamat koʻrsatuvchidir
Xudo mehr–muhabbatlidir
Xudo mehr–shafqatlidir
Xudo mehribondir
Xudo muqaddasdir
Xudo najotkorimizdir
Xudo odildir
Xudo taʼminlovchimizdir
Xudo tinchlik beruvchidir
Xudo ulugʻvordir
Xudo shodlik ato qiluvchidir
Xudo yagona Xudodir
Xudo yaqindir
Xudo oʻzgarmasdir
Xudo qudratlidir
Xudo hayot manbaidir
Xudo hamma narsani bilguvchidir
RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR
Abadiy hayot haqida
Gunoh haqida
Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida
Ibodat haqida
Najot haqida
Poklik haqida
Ruhiy jang haqida
Roʻza tutish haqida
Solihlik haqida
Tinchlik haqida
Xudoga shukrona aytish haqida
Xudoning yetakchiligi haqida

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Dangasalik haqida
Yolgʻon gapirish haqida
Jinsiy axloqsizlik haqida
Itoatkorlik haqida
Kamtarlik haqida
Mayxoʻrlik haqida
Mehribonlik haqida
Minnatdorchilik haqida
Muloyimlik haqida
Rahmdillik haqida
Sabr–toqat haqida
Saxiylik haqida
Takabburlik va magʻrurlik haqida
Tirishqoqlik haqida
Xasislik va ochkoʻzlik haqida
Xudojoʻylik haqida
Oʻzini tuta bilish haqida
Oʻgʻrilik haqida
Qanoat qilib yashash haqida
Hasad haqida
Haqqoniylik haqida
MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR
Ajrashish haqida
Boshqalarga xizmat qilish haqida
Boshqalarni kechirish haqida
Boshqalarni hukm qilish haqida
Dushmanlarga munosabat haqida
Doʻstlik haqida
Jahl va gʻazab haqida
Zino haqida
Masihiy birodarlarga munosabat haqida
Masihiylarning yakdilligi haqida
Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida
Mehr–shafqat koʻrsatish haqida
Musofir va muhtojlarga munosabat haqida
Nikoh haqida
Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida
Tilni jilovlash haqida
Xafagarchilik haqida
Qasos olish haqida
Gʻiybat haqida
Haqiqatni aytish haqida

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

Adolat va haqiqatga intilganda
Aybini his qilganda
Boylik haqida
Vasvasa va sinovlardan oʻtganda
Donolik kerak boʻlganda
Yolgʻizlikni his qilganda
Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda
Imon sust boʻlganda
Ish yaxshi yurishganda
Ishingiz haqida oʻylayotganingizda
Kasallikka duchor boʻlganda
Kelajakka umid kerak boʻlganda
Kulfatli damlarda
Tushkunlikka tushganingizda
Umidsiz boʻlganda
Xavotir olganda
Xavfga duchor boʻlganda
Shodlik, quvonchga toʻla damlarda
Yupanch va dalda kerak boʻlganda
Yurak notinch boʻlganda
Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda
Qaygʻurganda
Qaror chiqarayotganda
Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

1. XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Xudo inoyatlidir

Xudo inoyatlidir

Zabur 85:15

Sen, ey Rabbiy, rahmdil va inoyatli, Jahli tez chiqmaydigan Xudosan, Sevging va sadoqating moʻldir.

Zabur 144:8-9, Yuhanno 1:16-17, Yoqub 4:6, 1 Butrus 5:10, Efesliklar 2:7, 2 Timoʻtiy 1:9

Xudo kechiruvchidir

Xudo kechiruvchidir

Zabur 85:5

Sen, ey Rabbiy, yaxshisan, kechirimlisan, Senga iltijo qilganlarga Sodiq sevgingni koʻrsatasan.

Zabur 129:3-4, 2 Butrus 3:9, 1 Yuhanno 1:8-9, Efesliklar 1:7-8, Efesliklar 4:32, Ibroniylar 10:15-18

Xudo mangudir

Xudo mangudir

Vahiy 1:8

“Men Ibtido va Intihodirman, — deb aytmoqda Egamiz Xudo. — Men oldin bor boʻlgan, hozir ham bor, kelajakda ham bor boʻladigan Qodir Xudodirman.”

Rimliklar 1:20, 1 Timoʻtiy 1:17

Xudo marhamat koʻrsatuvchidir

Xudo marhamat koʻrsatuvchidir

Ibroniylar 4:16

Kelinglar, inoyatli Xudoyimizning taxtiga jasorat bilan yaqinlashaylik. Shunda U bizga marhamat koʻrsatadi, Uning inoyati zarur vaqtda bizga yordam beradi.

Zabur 10:7, Hikmatlar 12:2, Luqo 1:50, Yahudo 1:21

Xudo mehr–muhabbatlidir

Xudo mehr–muhabbatlidir

Zabur 35:6, 8

Ey Egam, sodiq sevging falaklarga yetgaydir, Ey Egam, sadoqating samolarga choʻzilgaydir….Sodiq sevging, ey Xudo, naqadar bebahodir! Qanotlaring soyasida insonlar panoh topadi.

Zabur 12:6, Zabur 62:4, Zabur 85:15, Yuhanno 3:16, 1 Yuhanno 3:16-17, 1 Yuhanno 4:7-19, Rimliklar 5:6-8, Rimliklar 8:38-39, Efesliklar 2:4-5

Xudo mehr–shafqatlidir

Xudo mehr–shafqatlidir

Luqo 1:78

Zero, Xudoyimiz mehr–shafqatga boy, U samodan bizga ufq Nurini sochadi.

Zabur 22:6, Zabur 24:6, Yoqub 5:11, Efesliklar 2:4-7

Xudo mehribondir

Xudo mehribondir

Zabur 114:5

Egamiz mehribon, odildir, Xudoyimiz rahmdildir.

Zabur 83:12, Rimliklar 2:4

Xudo muqaddasdir

Xudo muqaddasdir

Zabur 98:9

Ulugʻlanglar Egamiz Xudoni! Sajda qiling Unga muqaddas togʻida. Zero, muqaddasdir Egamiz Xudo!

Zabur 21:4, 1 Butrus 1:14-16, Vahiy 4:8, Vahiy 15:4

Xudo najotkorimizdir

Xudo najotkorimizdir

Zabur 26:1

Egam nurim va najotimdir, Kimdan qoʻrqaman?! Egam hayotimning qalʼasidir, Kim meni qoʻrqita olar?!

Zabur 36:39-40, Zabur 61:6-8, Havoriylar 4:11-12, 1 Timoʻtiy 4:10, Titus 3:4-6

Xudo odildir

Xudo odildir

Zabur 24:8

Egamiz yaxshi, adolatlidir! U gunohkorlarga yoʻl–yoʻriq koʻrsatadi.

Hikmatlar 11:1, 1 Butrus 1:17, 2 Salonikaliklar 1:5-8, Vahiy 15:3-4

Xudo taʼminlovchimizdir

Xudo taʼminlovchimizdir

Zabur 15:5

Ey Egam! Barqarorligim Sensan, Muvaffaqiyatim ham Oʻzingdirsan, Kelajagimni Sen taʼminlaysan.

Zabur 36:25-26, Zabur 64:10, Matto 6:25-34, Matto 7:9-11, Havoriylar 14:16-17, Filippiliklar 4:19

Xudo tinchlik beruvchidir

Xudo tinchlik beruvchidir

Zabur 84:9

Parvardigor Egamiz aytayotganiga quloq solaman, U Oʻz xalqiga, Oʻz taqvodorlariga tinchlik vaʼda qilayotir, Endi ular bemaʼni yoʻllariga qaytmasin.

Hikmatlar 16:7, Yuhanno 16:33, Rimliklar 5:1, Filippiliklar 4:6-9, 2 Salonikaliklar 3:16

Xudo ulugʻvordir

Xudo ulugʻvordir

Zabur 95:9

Muqaddas ulugʻvorlikka burkangan Egamizga sajda qiling! Ey zamin ahli, Uning oldida titrab turing!

Zabur 23:7-10, Zabur 92:1, Yuhanno 1:14, Vahiy 21:23-25

Xudo shodlik ato qiluvchidir

Xudo shodlik ato qiluvchidir

Zabur 15:11

Menga hayot soʻqmogʻini Oʻzing koʻrsatasan, Huzuringda shodlik meni qamrab oladi, Menga boqiy huzur–halovatni Sen berasan.

Zabur 29:6, Rimliklar 15:13, Galatiyaliklar 5:22-23

Xudo yagona Xudodir

Xudo yagona Xudodir

Zabur 17:32

Egamizdan boshqa Xudo kim ekan?! Xudoyimizdan boʻlak suyanchiq Qoya bormikan?!

Mark 12:28-33, Rimliklar 3:29-30, 1 Korinfliklar 8:5-6

Xudo yaqindir

Xudo yaqindir

Zabur 144:18

Egamiz Oʻziga yolvorganlarning yonidadir, Chin dildan iltijo qilganlarning yonidadir.

Zabur 33:19, Zabur 74:2, Zabur 138:7-12, Havoriylar 17:27

Xudo oʻzgarmasdir

Xudo oʻzgarmasdir

Zabur 101:28

Sen esa hech oʻzgarmassan, Sen to abad yashaysan.

Zabur 32:11, Zabur 101:25-28, Yoqub 1:17

Xudo qudratlidir

Xudo qudratlidir

Zabur 92:4

Yuksakdagi Egamiz dengiz toʻlqinlaridan ham qudratliroqdir, Bahaybat suvlarning pishqirishidan ham qudratliroqdir.

Zabur 88:9, Luqo 1:46-55, Vahiy 4:11, Vahiy 19:1

Xudo hayot manbaidir

Xudo hayot manbaidir

Zabur 35:10

Hayotning bulogʻi Sendadir, Ziyo olarmiz Sening nuringdan.

Zabur 103:30, Zabur 138:13-16, Yuhanno 1:1-5, Yuhanno 5:24-26, Yuhanno 14:6, Havoriylar 17:24-25

Xudo hamma narsani bilguvchidir

Xudo hamma narsani bilguvchidir

Zabur 138:1-5

Ey Egam, meni Oʻzing sinab koʻrib, bilgansan, Qachon oʻtirib, qachon turishimni Oʻzing bilasan, Oʻy–xayollarimni uzoqdan turib anglab olasan, Yurishimni, yotishimni Sen tekshirasan, Barcha yoʻllarim Senga oyday ravshandir. Biron soʻz tilimga kelmasdan oldin, Ey Egam, Sen hammasini bilasan. Meni hamma tomondan oʻrab olgansan, Qoʻllaringni ustimga qoʻygansan.

Zabur 33:16-19, Ibroniylar 4:13

RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR

RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR

Abadiy hayot haqida

Abadiy hayot haqida

Yuhanno 3:16

Zero, Xudo olamni shunchalik sevdiki, Oʻzining yagona Oʻgʻlini berdi. Toki Unga ishonganlardan birontasi halok boʻlmasin, balki abadiy hayotga ega boʻlsin.

Yuhanno 5:24, Yuhanno 10:27-28, Yuhanno 17:1-3, 1 Yuhanno 5:11-12, Rimliklar 6:23

Gunoh haqida

Gunoh haqida

1 Yuhanno 2:1-2

Aziz bolalarim, gunoh qilmanglar deb, men sizlarga shularni yozyapman. Bordi–yu, birortamiz gunoh qilib qoʻysak, Otamiz Xudoning oldida homiyimiz — Iso Masih bor, U Solih Zotdir. U bizni gunohlarimizdan poklash uchun qurbon boʻldi. Nafaqat bizning, balki butun dunyoning gunohlari uchun qurbon boʻldi.

Zabur 89:8, Hikmatlar 13:21, 1 Yuhanno 1:8-10, Rimliklar 5:6-8, Rimliklar 6:23, Efesliklar 2:1-9

Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida

Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida

Rimliklar 1:16

Men Xushxabardan or qilmayman, chunki Xudoning kuch–qudrati boʻlgan bu Xushxabar orqali unga ishonganlarning hammasi qutqariladi. Ishonadiganlar yahudiymi, gʻayriyahudiymi, farqi yoʻq!

Havoriylar 4:18-20, 31, 1 Korinfliklar 16:13, 1 Salonikaliklar 2:1-2, Ibroniylar 3:6

Ibodat haqida

Ibodat haqida

Matto 6:9-13

Sizlar esa shunday ibodat qilinglar: “Bizning osmondagi Otamiz! Sening muqaddas noming ulugʻlansin. Sening Shohliging kelsin. Osmonda boʻlgani kabi, Yerda ham Sening irodang bajo boʻlsin. Bugungi rizqimizni bergin. Bizga qarshi gunoh qilganlarni biz kechirgandek, Sen ham bizning gunohlarimizni kechirgin. Bizni vasvasaga duchor qilmagin, Yovuz shaytondan xalos qilgin.”

Zabur 65:16-20, Hikmatlar 15:8, Matto 6:5-13, Matto 7:7-11, Luqo 18:1-8, 1 Yuhanno 5:14-15, Rimliklar 8:26-27, 1 Timoʻtiy 2:1-2

Najot haqida

Najot haqida

Yuhanno 14:6

Iso unga dedi: — Men yoʻl, haqiqat va hayotdirman. Otaning oldiga olib boradigan Mendan boshqa yoʻl yoʻq.

Yuhanno 3:16-17, Havoriylar 2:36-39, Havoriylar 16:29-31, Rimliklar 10:9-10, 1 Timoʻtiy 2:4-6

Poklik haqida

Poklik haqida

Hikmatlar 11:20

Egri yurak Egamizga jirkanch, poklarning ishlari esa Uning quvonchidir.

Zabur 7:11, Zabur 18:10, Hikmatlar 11:5, Matto 5:8, 1 Yuhanno 2:1-2, 2 Korinfliklar 7:1, Filippiliklar 4:8

Ruhiy jang haqida

Ruhiy jang haqida

Efesliklar 6:11-12

Iblisning hiylalariga qarshi tura olishingiz uchun Xudo bergan barcha qurol–aslahalar bilan qurollaning. Axir, bizning kurashimiz insonlarga qarshi emas, balki samoviy olamdagi yovuz ruhiy kuchlarga, ruhiy hokimiyat va hukmronlikka hamda bu qorongʻi dunyoni boshqarayotgan ruhiy hukmronlarga qarshidir.

1 Butrus 5:8-9, Rimliklar 8:38-39, 2 Korinfliklar 10:3-5, Efesliklar 6:10-18, 2 Salonikaliklar 3:3

Roʻza tutish haqida

Roʻza tutish haqida

Matto 6:16-18

Roʻza tutayotganingizda, ikkiyuzlamachilar kabi, qovoq solib yurmanglar. Ular roʻza tutayotganlarini boshqalarga koʻrsatish uchun yuvinib–taranmaydilar. Sizlarga chinini aytayin: ular oʻz mukofotlarini olib boʻlganlar. Sizlar roʻza tutganlaringizda yuzlaringizni yuvib, sochlaringizni tarab yuring, toki roʻza tutganingizni yashirin boʻlgan Otangizdan boshqa hech kim bilmasin. Shunda yashirin qilgan ishingizni koʻrgan Otangiz sizni taqdirlaydi.

Mark 2:18-20, Luqo 18:9-14, Havoriylar 13:2-3

Solihlik haqida

Solihlik haqida

Hikmatlar 11:19

Solihlikni koʻzlagan inson hayotga, yomonlikni koʻzlagan esa oʻz oʻlimiga erishadi.

Zabur 33:16, Zabur 36:16-17, Hikmatlar 10:11, Hikmatlar 12:26, Rimliklar 1:17, Filippiliklar 3:8-9, 2 Timoʻtiy 4:8

Tinchlik haqida

Tinchlik haqida

Yuhanno 14:27

Men sizlarga tinchlikni qoldiryapman. Oʻz tinchligimni sizlarga beryapman. Men berayotgan tinchlik dunyo beradigan tinchlikka oʻxshamaydi. Yuragingiz siqilmasin, qoʻrqmanglar.

Zabur 33:15, Hikmatlar 12:20, Matto 5:9, Yuhanno 16:33, Rimliklar 5:1, Rimliklar 8:6, Kolosaliklar 3:15

Xudoga shukrona aytish haqida

Xudoga shukrona aytish haqida

Zabur 68:31-32

Nomini kuylab, Xudoni madh qilaman, Shukur aytib, Uni maqtayman. Qurbonlik qilingan buzoqdan, hatto buqadan koʻra, Hamdlarim Egamni koʻproq mamnun qiladi.

Zabur 94:1-5, Zabur 99:1-5, Zabur 105:1-2, Filippiliklar 4:6-7

Xudoning yetakchiligi haqida

Xudoning yetakchiligi haqida

Hikmatlar 3:5-6

Oʻz aql–idrokingga suyanma, butun qalbing bilan Egamizga ishon. Har ishingda Egamizni eʼtirof et, shunda U yoʻllaringni toʻgʻrilaydi.

Zabur 31:8-9, Zabur 36:5, Hikmatlar 4:20-22, Yoqub 1:5-8

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Dangasalik haqida

Dangasalik haqida

Hikmatlar 10:4

Dangasa qoʻllar qashshoqlik keltiradi, tirishqoq qoʻllar esa boylik.

Hikmatlar 6:6-11, 1 Salonikaliklar 4:11, 2 Salonikaliklar 3:6-13

Yolgʻon gapirish haqida

Yolgʻon gapirish haqida

Hikmatlar 12:22

Yolgʻonchi til Egamizga jirkanch, toʻgʻrilik bilan ish qiladiganlar esa Uning sevinchidir.

Zabur 33:12-14, Hikmatlar 11:1, Hikmatlar 19:22, Kolosaliklar 3:9

Jinsiy axloqsizlik haqida

Jinsiy axloqsizlik haqida

1 Salonikaliklar 4:3-5

Sizlarning muqaddas boʻlishingiz Xudoning irodasidir. Shuning uchun jinsiy axloqsizlik qilmang. Har biringiz muqaddaslik va izzat–hurmatga loyiq tarzda oʻzingizni tuta bilishingiz kerak. Xudoni bilmagan butparastlarday shahvoniy hirsga qul boʻlmang.

1 Korinfliklar 6:15-20, 1 Korinfliklar 10:6-8, Galatiyaliklar 5:19-21, Kolosaliklar 3:5-7

Itoatkorlik haqida

Itoatkorlik haqida

1 Yuhanno 2:5

Xudoning kalomiga itoat qilgan odamda esa Xudoning sevgisi oʻz mukammal ifodasini topgan. Biz Xudo bilan birga ekanimizni ana shundan bilsak boʻladi.

Zabur 39:7, Zabur 50:14, Yuhanno 14:23-24, Ibroniylar 5:7-9

Kamtarlik haqida

Kamtarlik haqida

Hikmatlar 18:12

Takabburlik halokatga olib boradi, kamtarlik esa izzatu ikromga sazovor qiladi.

Zabur 24:9, Hikmatlar 11:2, Hikmatlar 29:23, Matto 18:1-5, Luqo 18:9-14, 1 Butrus 5:5-6, Filippiliklar 2:3-11

Mayxoʻrlik haqida

Mayxoʻrlik haqida

Hikmatlar 20:1

Sharob — mazaxchi, aroq — janjalkash, ularga aldanganlar nodondir.

Hikmatlar 23:20-21, 1 Butrus 4:3, 1 Korinfliklar 5:11, 1 Korinfliklar 6:9-10, Efesliklar 5:18

Mehribonlik haqida

Mehribonlik haqida

Zabur 111:4

Hatto zulmatda ham toʻgʻri insonga nur yogʻiladi, Rahmdil, mehribon, solih odamga yogʻdu sochiladi.

Hikmatlar 11:16, Hikmatlar 12:10, 1 Korinfliklar 13:4

Minnatdorchilik haqida

Minnatdorchilik haqida

Zabur 117:28-29

Sen Xudoyimsan, Senga shukur aytaman, Sen Xudoyimsan, Seni ulugʻlayman. Egamizga shukrona ayting, U yaxshidir, Uning sodiq sevgisi abadiydir.

Kolosaliklar 2:6-7, Kolosaliklar 3:15-17, Ibroniylar 12:28

Muloyimlik haqida

Muloyimlik haqida

Hikmatlar 25:15

Sabr–toqat bilan gapirilsa amaldor ham koʻnadi, muloyim soʻz toshni ham sindiradi.

1 Butrus 3:15-16, Galatiyaliklar 6:1, Efesliklar 4:1-3, Filippiliklar 4:5

Rahmdillik haqida

Rahmdillik haqida

Hikmatlar 19:17

Kambagʻalga rahm qilish — Egamizga qarz berishday, U yaxshilikni qaytaradi.

Hikmatlar 21:10, Matto 5:7, Matto 9:13, Yoqub 2:12-13, Kolosaliklar 3:12

Sabr–toqat haqida

Sabr–toqat haqida

Hikmatlar 14:29

Sabr–toqatli odam aql–idroklidir, jahldorlik ahmoqlikni bildiradi.

Yoqub 5:7-8, Rimliklar 12:12, 1 Korinfliklar 13:4, Kolosaliklar 3:12-13, Ibroniylar 12:7

Saxiylik haqida

Saxiylik haqida

Hikmatlar 11:24-25

Baʼzilarning qoʻli ochiq, ammo boyligi koʻpayaveradi. Baʼzilar haddan tashqari tejamkor, ammo qashshoqlashaveradi. Saxiyning biri ikki boʻladi, boshqalarga yaxshilik qilganning oʻzi ham yaxshilik koʻradi.

Zabur 111:5, Hikmatlar 22:9, 2 Korinfliklar 8:1-4, 1 Timoʻtiy 6:17-19

Takabburlik va magʻrurlik haqida

Takabburlik va magʻrurlik haqida

Hikmatlar 16:18

Magʻrurlikning ortidan halokat keladi, takabburlikdan soʻng esa odam qoqiladi.

Hikmatlar 11:2, Hikmatlar 16:5, Hikmatlar 29:23, Luqo 18:9-14

Tirishqoqlik haqida

Tirishqoqlik haqida

Hikmatlar 12:24

Tirishqoq hukm suradi, dangasa esa qul boʻladi.

Hikmatlar 10:4, Hikmatlar 13:4

Xasislik va ochkoʻzlik haqida

Xasislik va ochkoʻzlik haqida

Hikmatlar 15:27

Ochkoʻz oʻz uyiga tashvish keltiradi, poradan nafratlanadigan esa yashaydi.

Hikmatlar 1:19, Hikmatlar 23:4-5, Matto 6:19-21, Luqo 12:15-21, 1 Timoʻtiy 6:7-10

Xudojoʻylik haqida

Xudojoʻylik haqida

1 Timoʻtiy 4:8-9

Axir, shunday bir maqol bor–ku: “Jismoniy mashq tana uchun foyda berar, xudojoʻylik esa har tomonlama foyda keltirar, u dunyoyu bu dunyoda hayot baxsh etar.” Bu gap toʻgʻri va asoslidir, u har jihatdan qabul qilinishga loyiqdir.

1 Timoʻtiy 6:3-6, 11, 2 Timoʻtiy 3:1-5

Oʻzini tuta bilish haqida

Oʻzini tuta bilish haqida

Hikmatlar 25:28

Oʻzini tuta olmaydigan odam devorsiz vayrona shahar kabidir.

Hikmatlar 16:32, Yoqub 1:19, Titus 2:2-5

Oʻgʻrilik haqida

Oʻgʻrilik haqida

Hikmatlar 13:11

Hiyla bilan topilgan davlat yoʻqoladi, mehnat bilan topilgani esa koʻpayadi.

Hikmatlar 20:10, Efesliklar 4:28, Titus 2:9-10

Qanoat qilib yashash haqida

Qanoat qilib yashash haqida

Ibroniylar 13:5

Pulga koʻngil bogʻlamanglar, bori bilan qanoatlaninglar. Zero, Xudo: “Sizlarni tashlab ketmayman, sizlarni tark etmayman”, — deb aytgan.

Luqo 3:14, Filippiliklar 4:11-12, 1 Timoʻtiy 6:7-10

Hasad haqida

Hasad haqida

Hikmatlar 14:30

Xotirjam yurak tanaga hayot baxsh etadi, hasadgoʻylik esa suyaklarni chiritadi.

Yoqub 3:13-16, 1 Butrus 2:1, Rimliklar 13:13, Titus 3:3-5

Haqqoniylik haqida

Haqqoniylik haqida

Hikmatlar 24:26

Toʻgʻri javob beradiganlarni hamma sevadi.

Hikmatlar 12:17-19, Hikmatlar 16:11, 1 Butrus 3:10-12

MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Ajrashish haqida

Ajrashish haqida

1 Korinfliklar 7:10-11

Quyidagi amr esa uylangan va erga tekkanlarga berilgan. U mendan emas, Rabbimiz Isodandir: xotin eri bilan ajrashmasin. Ajrashgan boʻlsa, boshqa erga tegmasin yoki oʻz eri bilan yarashsin. Er ham oʻz xotini bilan ajrashmasin.

Matto 5:27-32, Matto 19:3-9, 1 Korinfliklar 7:10-16

Boshqalarga xizmat qilish haqida

Boshqalarga xizmat qilish haqida

1 Butrus 4:10

Xudo sizlarga bergan inʼomlar bilan bir–biringizga xizmat qilinglar. Xudoning bu boy ehsonlaridan oqilona foydalaninglar.

Matto 20:20-25, Matto 25:31-46, Galatiyaliklar 5:13-15, Filippiliklar 2:3-4, Ibroniylar 13:1-3

Boshqalarni kechirish haqida

Boshqalarni kechirish haqida

Matto 6:14-15

Agar sizlarga yomonlik qilganlarni kechirsangizlar, osmondagi Otangiz ham sizni kechiradi. Bordi–yu, sizlar boshqalarning gunohlarini kechirmasangizlar, Otangiz ham sizni kechirmaydi.

Hikmatlar 19:11, Matto 18:21-35, Mark 11:25-26, Kolosaliklar 3:13

Boshqalarni hukm qilish haqida

Boshqalarni hukm qilish haqida

Rimliklar 2:1

Ey boshqalarni hukm qilayotgan inson! Sen kim boʻlishingdan qatʼi nazar, boshqalarni hukm qilishga hech haqing yoʻq. Sen boshqa odamni hukm qilib, oʻzingni ham mahkum etasan. Axir, oʻzing ham shu ishlarni qilyapsan–ku!

Matto 7:1-5, Yoqub 4:11-12, Rimliklar 14:10-13

Dushmanlarga munosabat haqida

Dushmanlarga munosabat haqida

Hikmatlar 24:17-18

Dushmaning yiqilganda sevinma, qoqilgani uchun yuraging quvonmasin. Boʻlmasa Egamiz buni koʻrib yoqtirmay, gʻazabini undan oʻgiradi.

Matto 5:44-48, Rimliklar 12:17-21

Doʻstlik haqida

Doʻstlik haqida

Hikmatlar 18:24

Shunday doʻst borki, u halokat keltiradi, doʻst borki, u tugʻishgandan ham yaqinroqdir.

Hikmatlar 17:9, 17, Hikmatlar 27:6

Jahl va gʻazab haqida

Jahl va gʻazab haqida

Efesliklar 4:26-27

Hatto gʻazablanganingizda ham gunoh qilmanglar. Quyosh botguncha jahldan tushinglar. Iblisga fursat bermanglar.

Hikmatlar 14:29, Hikmatlar 19:11, Yoqub 1:19-20, Efesliklar 4:31-32

Zino haqida

Zino haqida

Ibroniylar 13:4

Nikohni hammangiz eʼzozlanglar. Er–xotinlik munosabatini begʻubor saqlanglar. Fahshu zinoga berilganlarni Xudo hukm qiladi.

Hikmatlar 5:20-21, Hikmatlar 6:20-35, Matto 5:27-32, Mark 10:10-12

Masihiy birodarlarga munosabat haqida

Masihiy birodarlarga munosabat haqida

Ibroniylar 13:1

Bir–biringizni birodarlarday yaxshi koʻrishni davom ettiringlar.

Matto 5:23-24, 3 Yuhanno 1:5-8, Rimliklar 14:1, 19, Rimliklar 16:17, 1 Korinfliklar 1:10

Masihiylarning yakdilligi haqida

Masihiylarning yakdilligi haqida

Rimliklar 12:4-5

Axir, tanamiz bir boʻlsa–da, tanamiz aʼzolari koʻp, tanamiz aʼzolarining vazifasi ham bir xil emas. Shunga oʻxshab, biz — Masihga tegishli boʻlganlar bir tanani tashkil qilamiz. Har birimiz har xil aʼzolar boʻlib, bir–birimizga bogʻliqmiz.

Havoriylar 2:44-46, Efesliklar 4:3-6, Filippiliklar 2:1-4, Ibroniylar 10:24-25

Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida

Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida

Yuhanno 15:12-13

Mening amrim shu: Men sizlarni qanday sevgan boʻlsam, sizlar ham bir–biringizni shunday sevinglar. Kim oʻz jonini doʻstlari uchun fido qilsa, bundan ortiq sevgi yoʻq.

Rimliklar 12:9-10, Rimliklar 13:8, 1 Korinfliklar 13:1-13, Ibroniylar 10:24

Mehr–shafqat koʻrsatish haqida

Mehr–shafqat koʻrsatish haqida

Luqo 6:36

Osmondagi Otangiz rahmdil boʻlgani kabi, sizlar ham rahmdil boʻlinglar.

Matto 5:7, Yoqub 3:17, Efesliklar 4:32

Musofir va muhtojlarga munosabat haqida

Musofir va muhtojlarga munosabat haqida

Zabur 145:9

Egamiz musofirlarni asraydi, Yetim va bevalarni qoʻllaydi, Fosiqning yoʻllariga xalaqit beradi.

Matto 25:34-36, 1 Butrus 2:11-12

Nikoh haqida

Nikoh haqida

Kolosaliklar 3:18-19

Ey xotinlar, eringizga itoatli boʻlinglar. Shunday qilish Rabbimiz Isoning izdoshlariga munosibdir. Ey erlar, xotiningizni sevinglar, ularga qoʻpol muomalada boʻlmanglar.

Hikmatlar 31:10-31, 1 Butrus 3:1-7, 1 Korinfliklar 7:1-16, Efesliklar 5:21-33

Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida

Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida

Hikmatlar 23:22, 24

Seni dunyoga keltirgan otangga quloq sol, onang qariganda uni xor qilma….Solih otasining boshini koʻkka yetkazadi, dono farzand uni xursand qiladi.

Hikmatlar 19:13, 26, Hikmatlar 20:20, Matto 15:4-6, Efesliklar 6:1-4

Tilni jilovlash haqida

Tilni jilovlash haqida

Efesliklar 4:29

Ogʻzingizdan hech qanday yaramas soʻz chiqmasin. Lekin tinglovchilarning ehtiyojiga koʻra, kerakli gaplarni aytib, ularga dalda bering, shunda soʻzlaringiz ularga foyda keltiradi.

Hikmatlar 10:19, Hikmatlar 21:23, Matto 12:33-37, Yoqub 1:26, Yoqub 3:1-12

Xafagarchilik haqida

Xafagarchilik haqida

Kolosaliklar 3:13

Bir–biringizga nisbatan sabr–toqatli boʻlinglar. Orangizda xafagarchilik oʻtgan boʻlsa, bir–biringizni kechiringlar. Egamiz sizlarni kechirgani kabi, sizlar ham boshqalarni kechiringlar.

Matto 5:23-24, 1 Butrus 4:8

Qasos olish haqida

Qasos olish haqida

1 Butrus 3:9

Yomonlikka yomonlik, haqoratga haqorat bilan javob qaytarmanglar, aksincha, hammani duo qilinglar. Zero, Xudo sizlarni shunga daʼvat etgan. Bularga rioya qilsangiz, baraka topasizlar.

Hikmatlar 20:22, 1 Butrus 2:21-23, Rimliklar 12:17-21

Gʻiybat haqida

Gʻiybat haqida

Hikmatlar 16:28

Makkor janjal chiqaradi, gʻiybatchi esa yaqin doʻstlarni ajratadi.

Zabur 100:5, Hikmatlar 10:18, 1 Butrus 2:1

Haqiqatni aytish haqida

Haqiqatni aytish haqida

Efesliklar 4:15

Kelinglar, mehr–muhabbat bilan haqiqatni aytib, jamoatning boshi boʻlgan Masihga oʻxshab har jihatdan yetuk insonlar boʻlaylik.

Hikmatlar 24:26, 28, Hikmatlar 26:28, Efesliklar 4:25

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

Adolat va haqiqatga intilganda

Adolat va haqiqatga intilganda

Matto 5:6

Adolatga tashna boʻlganlar baxtlidir, Chunki Xudo ularni qondiradi.

Zabur 24:5, Zabur 32:5, Zabur 81:3, Hikmatlar 2:7-9, Hikmatlar 21:3

Aybini his qilganda

Aybini his qilganda

Hikmatlar 28:13

Oʻz gunohlarini yashirgan yutuqqa erishmaydi, ularni tan olib, voz kechgan marhamat topadi.

Zabur 31:5, Zabur 50:3-19, 1 Yuhanno 1:8-9, 2 Korinfliklar 7:10

Boylik haqida

Boylik haqida

Hikmatlar 11:4

Qiyomat kunida boylik foyda bermaydi, solihlik esa oʻlimdan saqlaydi.

Zabur 48:17-18, Hikmatlar 11:28, Hikmatlar 22:1, 16, Hikmatlar 23:4-5, Hikmatlar 28:6, Matto 6:24, Matto 19:16-30, Luqo 12:15-21, Luqo 16:9-13, 1 Timoʻtiy 6:7-10, 17-19

Vasvasa va sinovlardan oʻtganda

Vasvasa va sinovlardan oʻtganda

1 Korinfliklar 10:13

Sizlar tushgan vasvasaga boshqalar ham duchor boʻlgan. Ammo Xudo sodiqdir, U kuchingizdan ortiq vasvasaga tushishingizga yoʻl qoʻymaydi. Vasvasaga bardosh bera olishingiz uchun kerakli paytda vasvasadan qutulish yoʻlini ham beradi.

Matto 4:1-11, Yoqub 1:12-15, Yoqub 4:7, 1 Yuhanno 2:15-17

Donolik kerak boʻlganda

Donolik kerak boʻlganda

Zabur 110:10

Egamizdan qoʻrqish donolikning boshidir, Bunday yoʻl tutganlarning aqli rasodir, Uning hamdu sanolari to abad davom etadi.

Hikmatlar 2:1-6, Hikmatlar 9:9-12, Hikmatlar 16:16, Yoqub 1:5, Yoqub 3:13-18

Yolgʻizlikni his qilganda

Yolgʻizlikni his qilganda

Zabur 144:18

Egamiz Oʻziga yolvorganlarning yonidadir, Chin dildan iltijo qilganlarning yonidadir.

Zabur 22:1-6, Zabur 24:16-18, Zabur 26:10, Zabur 67:7

Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda

Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda

Filippiliklar 4:13

Menga kuch–quvvat beradigan Iso Masihning madadi bilan har narsani qila olaman.

Galatiyaliklar 5:16, 22-23, Efesliklar 4:22-24

Imon sust boʻlganda

Imon sust boʻlganda

Ibroniylar 10:23

Endi oʻzimiz eʼtirof etgan umidimizni ikkilanmay mahkam tutaylik. Chunki vaʼda bergan Xudo Oʻz soʻziga sodiqdir.

Matto 8:23-27, Matto 14:25-31, Mark 9:21-24, Luqo 22:31-32, Yuhanno 14:27, 2 Timoʻtiy 2:11-13, Ibroniylar 11:1-2, 6, Ibroniylar 12:2

Ish yaxshi yurishganda

Ish yaxshi yurishganda

Zabur 106:8-9

Sodiq sevgisi uchun ular Egamizga shukrona aytsin! Egamizning insoniyatga koʻrsatgan ajoyib ishlari uchun shukur qilsin! Zotan, U qondirar tashna boʻlganlarni, Toʻydirar neʼmatlar bilan ochlarni.

Zabur 83:12, Zabur 102:1-5, 1 Salonikaliklar 5:16-18

Ishingiz haqida oʻylayotganingizda

Ishingiz haqida oʻylayotganingizda

Efesliklar 6:7-8

Insonlarga emas, balki Rabbimiz Isoga xizmat qilayotgandek, bajonu dil xizmat qilinglar. Esingizda tuting: xoh qul, xoh erkin boʻlsin, har bir kishi qilgan yaxshiligiga yarasha mukofotni Rabbimizdan oladi.

Hikmatlar 3:3-4, Efesliklar 4:28, Efesliklar 6:5-9

Kasallikka duchor boʻlganda

Kasallikka duchor boʻlganda

Zabur 102:2-3

Egamizni olqishlagin, ey jonim, Uning qilgan hamma yaxshiliklarini unutmagin! Hamma gunohlarimni U kechiradi, Barcha xastaliklarimga U shifo beradi.

Mark 1:40-41, Yoqub 5:14-15, 2 Korinfliklar 4:16-18

Kelajakka umid kerak boʻlganda

Kelajakka umid kerak boʻlganda

Hikmatlar 23:18

Chunki albatta kelajak bor, umiding roʻyobga chiqadi.

Zabur 26:1, Zabur 90:1-10, 1 Butrus 1:3-9, 2 Korinfliklar 1:21-22, Filippiliklar 1:6

Kulfatli damlarda

Kulfatli damlarda

Zabur 45:2

Xudo bizning panohimiz, qudratimizdir, Kulfatda qolganimizda doim madadkorimizdir.

Zabur 17:7, Zabur 49:15, Zabur 58:17-18, Hikmatlar 31:8

Tushkunlikka tushganingizda

Tushkunlikka tushganingizda

Zabur 42:5

Nega tushkunlikka tushasan, ey jonim? Nega behalovat boʻlasan ichimda? Xudoga umid bogʻla! Shukur etaman Yana Unga — najotkorim, Xudoyimga.

Zabur 39:2-5, Zabur 54:23, Zabur 60:2-4, Rimliklar 8:36-39

Umidsiz boʻlganda

Umidsiz boʻlganda

Zabur 33:18-19

Taqvodorlar yolvoradi, Egamiz eshitadi, Barcha balolardan ularni Egamiz qutqaradi. Koʻngli choʻkkanlarga Egamiz yaqindir, Ruhan ezilganlarni U qutqaradi.

Zabur 22:1-4, Zabur 41:2-6

Xavotir olganda

Xavotir olganda

Zabur 93:18-19

“Oyoqlarim qoqiladi”, deb oʻylaganimda, Ey Egam, sodiq sevging meni qoʻlladi. Ichim xavotirga toʻlib ketganda, Sen bergan tasalli menga quvonch keltirdi.

Zabur 22:4, Zabur 54:23, Luqo 12:22-31, 1 Butrus 5:6-7

Xavfga duchor boʻlganda

Xavfga duchor boʻlganda

Zabur 26:1

Egam nurim va najotimdir, Kimdan qoʻrqaman?! Egam hayotimning qalʼasidir, Kim meni qoʻrqita olar?!

Zabur 90:1-6, Zabur 117:5-9, Rimliklar 8:35-39

Shodlik, quvonchga toʻla damlarda

Shodlik, quvonchga toʻla damlarda

Zabur 94:1

Kelinglar, sevinch ila Egamizni kuylaylik, Najotimiz Qoyasiga shodlik ila hayqiraylik.

Zabur 31:11, Zabur 70:14-16, Efesliklar 5:19-20

Yupanch va dalda kerak boʻlganda

Yupanch va dalda kerak boʻlganda

Zabur 93:18-19

“Oyoqlarim qoqiladi”, deb oʻylaganimda, Ey Egam, sodiq sevging meni qoʻlladi. Ichim xavotirga toʻlib ketganda, Sen bergan tasalli menga quvonch keltirdi.

Zabur 22:1-4, Matto 5:4, 2 Korinfliklar 1:3-5, Vahiy 21:3-4

Yurak notinch boʻlganda

Yurak notinch boʻlganda

Yuhanno 14:27

Men sizlarga tinchlikni qoldiryapman. Oʻz tinchligimni sizlarga beryapman. Men berayotgan tinchlik dunyo beradigan tinchlikka oʻxshamaydi. Yuragingiz siqilmasin, qoʻrqmanglar.

Zabur 45:2-4, Zabur 54:23, Matto 6:25-34, Filippiliklar 4:6-7

Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda

Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda

Zabur 9:35

Sen esa koʻrib turasan, Bilib turasan kulfatu azobda qolganlarni. Qoʻllaringni ularga uzatasan, Ojiz oʻzini Sening panohingga topshiradi, Sen yetimga doim yordam bergansan.

Rimliklar 8:26-27, 2 Korinfliklar 4:7, 2 Korinfliklar 12:9-10, Filippiliklar 4:13, Ibroniylar 4:14-16

Qaygʻurganda

Qaygʻurganda

Vahiy 21:4

Xudo ularning koʻzidagi har bir tomchi yoshni artib qoʻyadi. Endi oʻlim mavjud boʻlmaydi, Hech kim qaygʻurmaydi, yigʻlamaydi, azob chekmaydi. Zero, avvalgilar oʻtib ketdi.

Zabur 29:6, Zabur 55:9, Zabur 141:2-3, 1 Salonikaliklar 4:13-14

Qaror chiqarayotganda

Qaror chiqarayotganda

Hikmatlar 12:15

Nodon oʻz yoʻlini toʻgʻri deb oʻylaydi, dono esa maslahatga quloq soladi.

Zabur 24:4-10, Zabur 118:105, Rimliklar 12:1-2

Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

Zabur 33:19

Koʻngli choʻkkanlarga Egamiz yaqindir, Ruhan ezilganlarni U qutqaradi.

Matto 11:28, Luqo 22:41-44, Yoqub 1:2-4, Rimliklar 12:12, 2 Korinfliklar 12:9-10

Tarix

Tarix

MASIHIYLAR JAMOATINING OʻRTA OSIYODAGI QADIMIY TARIXI

Yangi Ahdning Havoriylar faoliyati kitobida Iso Masih haqidagi Xushxabar qay tarzda Rim imperiyasi, yaʼni gʻarb tomonga yoyilgani bayon etilgan. Keyinroq yozilgan tarixiy qoʻlyozmalar va arxeologik topilmalardan maʼlum boʻlishicha, Iso Masih haqidagi Xushxabar sharq tomonga, yaʼni Persiyaga — avval Parfiyaga, keyinroq esa Sosoniylar imperiyasiga ham yetib borgan. Qadimiy manbalardan maʼlumki, taxminan milodiy 200 yillar atrofida, Baqtriyaning[1] Kushon imperiyasida masihiylar mavjud boʻlgan. Beshinchi asrning boshlariga kelib, Hirot[2] va Marv[3] shaharlarida xizmat qilish uchun masihiy yetakchilar tayinlangan. Milodiy 424 yilda Fors poytaxti Selevkiya–Ktesifonda[4] “Sharq jamoati” rasmiy eʼtirof etilgan.

Vaqtlar oʻtib, Oʻrta Osiyo aholisi orasida Masihga imon keltirgan odamlar soni koʻpaydi. Bu hududdagi masihiylar Xudoga suriyoniy tili va mahalliy tillarda sajda qilardilar. Bu mahalliy tillar fors, sugʻd va qadimiy turk tillari edi. Masihiylarning soni Amudaryoning shimol tomonida ham koʻpayib, masihiylar jamoati yoyila boshladi. Shunday qilib, VI asrning oxirlari va VII asrning boshlarida Samarqand asosiy ruhiy-maʼnaviy markaz boʻlib qoldi. Hikoya qilishlaricha, mana shu davrlarda qadimiy turkiy aholi[5] peshonasiga xochning rasmini zarb qilib, chizdirib olganlar. Ularning tushunchasi boʻyicha xoch tasviri ularni vabodan asrar ekan. Taxminan 644 yili turk hukmdorlaridan biri va uning lashkarlari bir daryo qirgʻogʻida Masihga imon keltirganlar. Olimlar oʻsha daryoni Amudaryo deb taxmin qilishadi.

Suriyoniy, fors va sugʻd tilida gaplashadigan Oʻrta Osiyo masihiylari Iso Masih haqidagi xushxabarni yoyishni davom ettirdilar. Aq–beshim[6] va Urgutda[7] masihiylar ibodatxonalari topilgan. Arxeologlar Muqaddas Kitobdagi hikoyalarning mazmuniga rasmi ishlangan kumush laganlar va Buxorodan chiqqan xoch zarbi bor tangalar ham topishgan. Arxeologik topilmalar koʻrsatadiki, sugʻd tilida gapiradigan masihiylar hozirgi Oʻzbekiston va Tojikiston hududidan sharq tomonga, hatto Xitoyga ham Iso Masih haqidagi xushxabarni yoyganlar. Turfonda[8] 500 dan ortiq sugʻd tilidagi masihiycha qoʻlyozma parchalari topilgan.

VII asrning oxirlarida Oʻrta Osiyo arablar tomonidan bosib olingandan keyin masihiylarning faoliyatiga cheklovlar qoʻyish boshlandi. Vaqtlar oʻtib, masihiylar ibodatxonalarining baʼzilari masjidga aylantirildi. Bunga Buxorodagi bir masjid namunadir. Bularga qaramay, Oʻrta Osiyo masihiylari Xudoga sajda qilish uchun yigʻilishda davom etaverdilar. Ular butun Oʻrta Osiyo hududiga Iso Masih haqidagi xushxabarni yoyishni toʻxtatmadilar. Bularning biri Balxlik[9] boʻlib, masihiylarga rahnamo boʻlgan Yazdibozid degan kishidir. U Xitoy hududi boʻylab yurib, odamlarga Iso Masih haqida taʼlim bergan.

Taxminan VIII asrning oxirlarida Sharq jamoatining yoʻlboshchisi tomonidan yozilgan ikkita maktubda shunday deyilgan: “turklarning shohi” va oʻsha shohlikning aksariyat aholisi Iso Masihga ishonib, Uning yoʻlidan yura boshladi. Shuningdek, ushbu maktublarda oʻsha shoh oʻz xalqi uchun bir masihiy yetakchi tayinlashni soʻraganligi haqida ham yozilgan. Bu turklar qarluqlar boʻlsa kerak, deb taxmin qilinadi. Qarluqlarning poytaxti Tarozda[10] edi. Milodiy 893 yilda qarluqlar Buxoro somoniylari tomonidan bosib olinganlar. Qarluq masihiylarining katta ibodatxonasi ham masjidga aylantirilgan. Oʻsha davrdan qolgan tarixiy maʼlumotlarga koʻra, Samarqanddagi masihiylar ibodatxonasining darvozalari dunyodagi eng goʻzal ijod namunasi hisoblangan.

Taxminan milodiy 1000 yilda mashhur olim Beruniy Xorazmda masihiylar nishonlagan bayramlar haqida yozgan. Oʻsha davrning ikki tarixchisi 200 mingta kerayit turklari Mongoliyada 1007 yilda Iso Masihga imon keltirib, Uning yoʻlidan yura boshlaganini aytib oʻtishgan. Ularning yozishicha, kerayit turklarining shohi qattiq boʻron paytida togʻda yoʻlini topolmay qolgan. Masihiy bir ulugʻ zot shohga vahiyda koʻrinib, uni qarorgohiga qaytarib olib borgan. Shoh qarorgohga eson–omon qaytib borgandan keyin, oʻsha yerda masihiy savdogarlar bilan ularning imoni haqida suhbatlashgan. Shundan keyin shoh bir qurbongoh oʻrnatib, uning oldiga toʻrt Xushxabarning nusxasini va bir mesh biya suti qoʻygan. Mana shu qurbongoh oldida kerayit turklari ibodat qilganlar va, biz Iso Masih taʼlimotiga sadoqat bilan amal qilamiz, deb qasamyod qilganlar va shu ontning ramzi sifatida oʻsha sutdan ichganlar.

XIV asrga kelib, Qashgʻar va Almalik[11] shaharlarida xizmat qilishlari uchun masihiy yetakchilar tayinlangan. Sharq jamoati masihiylarining eʼtiqodi haqida arxeologik dalillar mavjud. Bu dalillarning aksariyati Turfon va Dunxuandan[12] topilgan suryoniy, sugʻd, fors va oʻrta turk[13] tillaridagi 1100 ta qoʻlyozma parchalaridan iboratdir. Bu qoʻlyozmalar IX asrdan XIV asrgacha boʻlgan davrlarda yozilgan. Ularning orasida Muqaddas Kitobdan, asosan Zabur, Xushxabarlar va havoriylarning maktublaridan parchalar bor. Shular qatorida, masihiylar sajda qilganda foydalangan matnlar, qoʻshiqlar, masihiylarning eʼtiqodiga oid boʻlgan bayonotlar, ibodat kitobchalari, buyuk masihiylar haqidagi hikoyalar, vaʼzlar, maktublar va toʻylarda ishlatilgan nutqlar topilgan.

Va nihoyat, Toʻqmoq va Bishkekka yaqin joylarda, hamda Almalikda taxminan XIII-XIV asrlardan qolgan 600 tacha masihiycha qabrtoshlar topilgan. Bu qabrtoshlardagi matnlar suryoniy va oʻrta turk tillarida yozilgan. Qabrtoshlarning aksariyati turklarning qabri ustiga qoʻyilgan boʻlib, xotirlanganlarning koʻpchiligi Sharq jamoatining yetakchilari edilar. Hozirgi paytda bu qabrtoshlar Rossiyaning Sankt-Peterburgdagi va Oʻrta Osiyoning Toshkent, Ashxobod, Dushanbe, Toʻqmoq va Bishkek shaharlaridagi muzeylarda saqlanib kelmoqda.

Amir Temur va uning avlodi taxtga oʻtirgan davrlarga kelib, Oʻrta Osiyoda masihiylar soni juda kamayib ketgan edi. Baʼzi qoʻlyozmalarning bayon qilishicha, bu paytda masihiylar Samarqand va Turfonda yashagan. 1200 yil davomida, Oʻrta Osiyoda mavjud boʻlgan Sharq jamoati qachon va qanday qilib gʻoyib boʻlgani aniq emas. Mana shu davrdan keyingi arxeologik topilmalarda Oʻrta Osiyo masihiylari haqida maʼlumot qayd etilmay qoʻyilgan boʻlsa–da, xalq oʻz farzandlariga bergan ismlaru ularning avloddan avlodga oʻtib kelgan hikoyalari va udumlarida Sharq jamoatining taʼsiri yaqqol sezilib turadi. Asrlar osha masihiylarning ibodatxonalari va yozuvlari yoʻqolib ketgan boʻlsa ham, qadimda Iso Masihning yoʻlidan yurgan bu masihiylar unutilmagan. Oʻrta Osiyo xalqlari endi paygʻambarlar hamda Iso Masihning taʼlimotlarini oʻz ona tilida oʻqish orqali oʻzlarining ruhiy–maʼnaviy boyligini qaytadan oʻrganish imkoniyatiga ega boʻldilar.

[1] Hozirgi Afgʻoniston hududida joylashgan edi.

[2] Hozirgi Afgʻoniston hududida joylashgan.

[3] Hozirgi Turkmanistonning Mari shahriga yaqin joylashgan edi.

[4] Bu ikki birlashgan shaharlar hozirgi Iroqda joylashgan edi.

[5] Ular koʻkturklar boʻlgan boʻlsa kerak.

[6] Hozirgi Qirgʻiziston hududida joylashgan edi.

[7] Hozirgi Oʻzbekiston hududida joylashgan.

[8] Hozirgi Xitoyning Shinjon viloyatida joylashgan.

[9] Hozirgi Afgʻoniston hududida joylashgan.

[10] Hozirgi Qozogʻiston hududida joylashgan.

[11] Bu ikki shahar hozirgi Xitoyning Shinjon viloyatida joylashgan.

[12] Hozirgi Xitoy hududida joylashgan.

[13] Aynan qoraxoniy turklarining shevasi nazarda tutilgan boʻlsa kerak.

Table of Contents

Muqaddas Kitob: Ishayo

MUQADDAS KITOB

Soʻzboshi

- KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

- TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

- TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

- TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

- BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

- BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

- ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

- KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Kirish

- KITOBLARNING NOMLARI
- KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI
- ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI
- YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI
- MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

Ishayo

- Kirish
- 1–BOB
- 2–BOB
- 3–BOB
- 4–BOB
- 5–BOB
- 6–BOB
- 7–BOB
- 8–BOB
- 9–BOB
- 10–BOB
- 11–BOB
- 12–BOB
- 13–BOB
- 14–BOB
- 15–BOB
- 16–BOB
- 17–BOB
- 18–BOB
- 19–BOB
- 20–BOB
- 21–BOB
- 22–BOB
- 23–BOB
- 24–BOB
- 25–BOB
- 26–BOB
- 27–BOB
- 28–BOB
- 29–BOB
- 30–BOB
- 31–BOB
- 32–BOB
- 33–BOB
- 34–BOB
- 35–BOB
- 36–BOB
- 37–BOB
- 38–BOB
- 39–BOB
- 40–BOB
- 41–BOB
- 42–BOB
- 43–BOB
- 44–BOB
- 45–BOB
- 46–BOB
- 47–BOB
- 48–BOB
- 49–BOB
- 50–BOB
- 51–BOB
- 52–BOB
- 53–BOB
- 54–BOB
- 55–BOB
- 56–BOB
- 57–BOB
- 58–BOB
- 59–BOB
- 60–BOB
- 61–BOB
- 62–BOB
- 63–BOB
- 64–BOB
- 65–BOB
- 66–BOB

Lugʻat

ABADIY HAYOT
AHD
AHD SANDIGʻI
AHD SANDIGʻINING QOPQOGʻI
AHMOQ, NODON
AMOR XALQI
ARAVA
ARFA
ASIRLIK
AYB QURBONLIGI
ASHERA
ASHTARET
BAAL
BANDARGOH
BARHAYOT XUDO
BAYRAMLAR
BASHAN
BIRODAR, BIRODARLAR
BOBIL
BOSH RUHONIYLAR
BRONZA QURBONGOH
BRONZADAN YASALGAN ARAVALAR
BRONZADAN YASALGAN HOVUZ
BURGʻU
BUTSIMON TOSH
BOʻYINTURUQ
DAFN MAROSIMI
DON NAZRI
DOVUD QALʼASI
EDOM, EDOM XALQI, EDOMLIKLAR
EFOD
EFRAYIM
EGAM RABBIY, EGAMIZ RABBIY
EGAM XUDO, EGAMIZ XUDO…
EGAMIZDAN QOʻRQISH
EGAMIZNING FARISHTASI
EGAMIZNING RUHI
EGAMNING UYI, EGAMIZNING UYI
EGAM, EGAMIZ…
ENG MUQADDAS XONA
ESKI AHD
ESHIK KESAKISI
FALASTIN
FARISHTA
FARZIY
FILIST XALQI, FILISTIYA
FINIKIYA
FIRʼAVN
FISIH BAYRAMI
FISIH QURBONLIGI
FISIH ZIYOFATI
FORS SHOHLIGI
GILAD
GIRGOSH XALQI
GUNOH
GUNOH QURBONLIGI
HAVORIY
HOSIL BAYRAMI
HOVUZ
IBLIS
IBRONIY
IBRONIY QOʻLYOZMALARI
IBRONIYCHA
IBRONIYCHA MATN
INOYAT
INSON OʻGʻLI
ISROIL
ICHKI PARDA
JABROIL
JALILA
JAMOAT
JANG ARAVASI
JANNAT
JIN
KANʼON

KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR

KARNAY BAYRAMI
KARUB, KARUBLAR
KUYDIRILADIGAN QURBONLIK, KUYDIRILADIGAN NAZR
KOʻKRAKPECH
LEVI, LEVILAR
LIRA
LUBNON
MALAK
MASIH
MAʼBAD
MIDIYA
MIDIYA VA FORS SHOHLIGI
MIDIYON, MIDIYON XALQI, MIDIYONLIKLAR
MIKOYIL
MISR
MOY
MOY SURTIB TANLAMOQ
MOYCHIROQ
MUHR
MUQADDAS
MUQADDAS NON
MUQADDAS RUH
MUQADDAS XONA
MUQADDAS XUDO
MUQADDAS CHODIR
MOʻAB, MOʻAB XALQI, MOʻABLIKLAR
MOʻLAX
NAJOT
NAZR
NODON
OLIY KENGASH
OLIY RUHONIY
OLTIN TUTATQI QURBONGOHI
OLTIN XONTAXTA
OMMON XALQI
OMOLEK XALQI
ORAM
ORAMIYCHA
ORAMIYCHA MATN
OSMON SHOHLIGI
OSMON, SAMO
OSSURIYA
OTA, OTAM XUDO, OTAMIZ XUDO…
PARIZ XALQI
PARVARDIGOR EGAM, PARVARDIGOR EGAMIZ
PARVARDIGORI OLAM
PAYGʻAMBAR
POKLANISH KUNI
PURIM BAYRAMI
QADIMIY LOTINCHA TARJIMA
QADIMIY SURYONIYCHA TARJIMA
QADIMIY YUNONCHA TARJIMA
QAROL
QODIR XUDO
QONUN
QOYA
QUDDUS
QUMRON QOʻLYOZMALARI
QURBONGOH
QURBONLIK
QURBONLIK KUYDIRILADIGAN QURBONGOH
QUROLBARDOR
QURʼA
QUTLUGʻ KECHA
QOʻL TEGIRMON
QOʻZI
RABBIMIZ ISONI XOTIRLASH UCHUN NON SINDIRISH
RABBIY XUDO, RABBIM XUDO, RABBIMIZ XUDO
RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ…
ROMLAR
RUHONIY
ROʻZA TUTISH
SADDUQIY
SAMARIYA
SAMARIYALIK
SAMO
SAMOVIY XUDO
SANDIQ
SANDIQNING QOPQOGʻI
SARDOBA
SARVARI OLAM
SEVMOQ
SIDON
SINAGOGA
SION
SIPOH
SOVURISH, SHOPIRISH
SOVUT
SOYLIK
SURGUN
SURIYA
SUVGA CHOʻMDIRMOQ, SUVGA CHOʻMDIRILMOQ
SUYANGAN QOYA
TAVROT
TAVROT TAFSIRCHISI
TINCHLIK QURBONLIGI, TINCHLIK NAZRI
TIR
TUTATQI QURBONGOHI
TOʻNGʻICH OʻGʻIL
UZUM SIQISH CHUQURI
UCHRASHUV CHODIRI
VALIY
XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI
XAYIN XALQI
XET XALQI
XILXONA
XIV XALQI
XONTAXTA
XOCH
XUDO
XUDODAN QOʻRQISH
XUDOLAR
XUDONING AZIZLARI, XUDONING AZIZ XALQI
XUDONING NOMLARI
XUDONING RUHI
XUDONING UYI
XUDONING OʻGʻLI, XUDOYI TAOLONING OʻGʻLI
XUDONING SHOHLIGI
XUDOYI TAOLO
XUSHXABAR
XOʻPTIR
YAHUDIY
YAHUDIYA
YAHUDO
YANGI AHD
YANGI OY SHODIYONASI
YHVH
YOBUS XALQI
YODGORLIK TOSHI
YOQUB
YOVUZ RUH
YUNON QOʻLYOZMALARI
YUNON TILI VA MADANIYATI
YUNONCHA MATN
ZAYTUN
ZIL, ZILLAR
ZIYORAT QOʻSHIGʻI
ZIGʻIR
OʻRAMA QOGʻOZ
SHABBAT KUNI
SHAROB NAZRI
SHAYTON
SHOPIRISH
SHOQUL
SHUKRONA QURBONLIGI, SHUKRONA NAZRI
CHAYLA BAYRAMI
CHIROQPOYA
Izohlar

Rasmlar

- Muqaddas chodir (Rasm)

- Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

- Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

- Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida)

- Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Jadvallar

- Eski Ahd xronologiyasi jadvali
- Yangi Ahd xronologiyasi jadvali
- Eski Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali
- Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Qoʻlyozmalar

- Eski Ahdning qoʻlyozmalaridan “Leningrad Kodeksi”

- Eski Ahdning “Qumron qoʻlyozmalari”dan biri

- Eski Ahdning “Qadimiy yunoncha tarjima” qoʻlyozmalaridan parcha

- Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Papirus 52” deb atalgan parcha

- Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Kodeks Sinaytikus”

Xaritalar

- Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq

- Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl

- Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi

- Oʻn ikki qabilaning hududi

- Quddus (shohlar davrida)

- Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida)

- Isroil va Yahudo shohliklari

- Ossuriya shohligi

- Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda)

- Fors shohligi (Rasm)
- Iskandar Zulqarnayn shohligi
- Rim imperiyasi

- Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida)

- Quddus (Iso Masih davrida)

- Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari

- Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari

- Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari

- Pavlusning Rimga olib ketilishi

Toʻgʻri yoʻl

- XUDO MUQADDASDIR
- INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN
- INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI
- XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR
- XUDO NAJOTKORIMIZDIR
- XUDO HOZIRLAGAN YOʻL
- XUDO KECHIRUVCHIDIR
- HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK
- XUDO SADOQATLIDIR
- XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI
- BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ
- BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ
- SIZ TAYYORMISIZ?

Yordamchi oyatlar

MUNDARIJA

XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

- Xudo inoyatlidir
- Xudo kechiruvchidir
- Xudo mangudir
- Xudo marhamat koʻrsatuvchidir
- Xudo mehr–muhabbatlidir
- Xudo mehr–shafqatlidir
- Xudo mehribondir
- Xudo muqaddasdir
- Xudo najotkorimizdir
- Xudo odildir
- Xudo taʼminlovchimizdir
- Xudo tinchlik beruvchidir
- Xudo ulugʻvordir
- Xudo shodlik ato qiluvchidir
- Xudo yagona Xudodir
- Xudo yaqindir
- Xudo oʻzgarmasdir
- Xudo qudratlidir
- Xudo hayot manbaidir
- Xudo hamma narsani bilguvchidir

RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR

- Abadiy hayot haqida
- Gunoh haqida
- Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida
- Ibodat haqida
- Najot haqida
- Poklik haqida
- Ruhiy jang haqida
- Roʻza tutish haqida
- Solihlik haqida
- Tinchlik haqida
- Xudoga shukrona aytish haqida
- Xudoning yetakchiligi haqida

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

- Dangasalik haqida
- Yolgʻon gapirish haqida
- Jinsiy axloqsizlik haqida
- Itoatkorlik haqida
- Kamtarlik haqida
- Mayxoʻrlik haqida
- Mehribonlik haqida
- Minnatdorchilik haqida
- Muloyimlik haqida
- Rahmdillik haqida
- Sabr–toqat haqida
- Saxiylik haqida
- Takabburlik va magʻrurlik haqida
- Tirishqoqlik haqida
- Xasislik va ochkoʻzlik haqida
- Xudojoʻylik haqida
- Oʻzini tuta bilish haqida
- Oʻgʻrilik haqida
- Qanoat qilib yashash haqida
- Hasad haqida
- Haqqoniylik haqida

MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

- Ajrashish haqida
- Boshqalarga xizmat qilish haqida
- Boshqalarni kechirish haqida
- Boshqalarni hukm qilish haqida
- Dushmanlarga munosabat haqida
- Doʻstlik haqida
- Jahl va gʻazab haqida
- Zino haqida
- Masihiy birodarlarga munosabat haqida
- Masihiylarning yakdilligi haqida
- Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida
- Mehr–shafqat koʻrsatish haqida
- Musofir va muhtojlarga munosabat haqida
- Nikoh haqida
- Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida
- Tilni jilovlash haqida
- Xafagarchilik haqida
- Qasos olish haqida
- Gʻiybat haqida
- Haqiqatni aytish haqida

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

- Adolat va haqiqatga intilganda
- Aybini his qilganda
- Boylik haqida
- Vasvasa va sinovlardan oʻtganda
- Donolik kerak boʻlganda
- Yolgʻizlikni his qilganda
- Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda
- Imon sust boʻlganda
- Ish yaxshi yurishganda
- Ishingiz haqida oʻylayotganingizda
- Kasallikka duchor boʻlganda
- Kelajakka umid kerak boʻlganda
- Kulfatli damlarda
- Tushkunlikka tushganingizda
- Umidsiz boʻlganda
- Xavotir olganda
- Xavfga duchor boʻlganda
- Shodlik, quvonchga toʻla damlarda
- Yupanch va dalda kerak boʻlganda
- Yurak notinch boʻlganda
- Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda
- Qaygʻurganda
- Qaror chiqarayotganda
- Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

Tarix