Author: Муқаддас Китобни таржима қилиш институти
Date: 2023-10-13T05:12:18.836413+00:00

Muqaddas Kitob: Hizqiyol

Muqaddas Kitob: Hizqiyol

1. MUQADDAS KITOB

2. Soʻzboshi

3. Kirish

1. Hizqiyol

1. Lugʻat

2. Izohlar

3. Rasmlar

4. Jadvallar

5. Qoʻlyozmalar

6. Xaritalar

7. Toʻgʻri yoʻl

8. Yordamchi oyatlar

9. Tarix

MUQADDAS KITOB

MUQADDAS KITOB

2016, 2018, 2020

Muqaddas Kitob

Lugʻatdagi rasmlar

© OʻBJ, 2006; Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972.

Rasmlar va loyihalar

Muqaddas chodir; Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

© OʻBJ, 2006.

Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

© UBS, 1999.

Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida); Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972.

Xaritalar

Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq; Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl; Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi; Oʻn ikki qabilaning hududi; Quddus (shohlar davrida); Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida); Isroil va Yahudo shohliklari; Ossuriya shohligi; Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida); Quddus (Iso Masih davrida)

© UBS, 1999.

Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda); Fors shohligi; Iskandar Zulqarnayn shohligi

© B & H Publishing Group, 1998.

Rim imperiyasi

© Lion Hudson PLC, 2004.

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari; Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari; Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari; Pavlusning Rimga olib ketilishi

© UBS, 1994.

Mazkur nashr Muqaddas Kitobni tarjima qilish instituti tomonidan Oʻzbekiston Bibliya jamiyati bilan hamkorlikda tayyorlangan

ISBN 978-5-93943-213-9

© Muqaddas Kitobni tarjima qilish instituti, 2016

Soʻzboshi

Soʻzboshi

1. KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

2. TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

3. TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

4. TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

5. BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

6. BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

7. ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

8. KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Mazkur Kitob ikki ming yildan oshiq davr mobaynida muqaddas deb eʼtirof etilgan bitiklarning oʻzbek tiliga qilingan birinchi toʻliq tarjimasidir. Muqaddas Kitob Eski va Yangi Ahd bitiklaridan iborat[1]. Bular tarkibida oʻzbek kitobxonlariga yaxshi tanish boʻlgan Tavrot, Zabur va Injil kitoblari ham bor.

1992 yili Yangi Ahd kitoblari oʻzbek tilida “Injil” nomi ostida ilk bor toʻliq holda chop etilgan edi. Oʻsha nashr Eski Ahd tarkibidagi Ibtido va Zabur kitoblarini ham oʻz ichiga olgan. Oʻshandan beri Eski Ahdning oʻn beshta kitobi oʻzbek tiliga tarjima qilinib, chop etildi. Shu jumladan, Ibtido va Zabur kitoblarining avvalgi nashri jiddiy tahrir qilingandan soʻng qaytadan nashr qilindi. Ilk chop etilgan Injil kitobi ham jiddiy tahrir qilingandan keyin mazkur nashrga kiritildi.

Ushbu tarjima ustida mutaxassislar yigirma yildan koʻproq mehnat qildilar. Nihoyat, Muqaddas Kitob toʻliq holda Oʻzbekiston Respublikasining davlat tilida chop etildi. Mazkur tarjimaning toʻliq nashrini va ilova qilingan oʻquv manbalarini “www.ibt.org.ru/muqaddas-kitob/lotin” internet sahifasidan topishingiz mumkin. Bu elektron manbalarni komputer va uyali telefon kabi vositalarga koʻchirib olib, ulardan foydalanishingiz mumkin.

Muqaddas Kitobda bayon qilingan aksariyat voqealar gʻarbiy Osiyoda boʻlib oʻtgan boʻlsa–da, undagi bebaho hikmatlar dunyo boʻylab yoyilib, koʻplab xalqlar madaniyatini yanada boyitdi. Insoniyat tarixida Muqaddas Kitobdan koʻra koʻp tarjima qilingan kitob yoʻq. Muqaddas Kitob jahon madaniyatining klassik merosi hisoblanadi. Mazkur nashr amalga oshirilayotgan paytda Muqaddas Kitob toʻliq holda dunyodagi 550 tilga tarjima qilingani maʼlum edi. Bundan tashqari, Muqaddas Kitobning ayrim parchalari taxminan 2300 tilga tarjima qilingan.

Butun jahonda yuksak madaniy meros sifatida qadrlanadigan mazkur Kitob Xudoning insoniyat bilan boʻlgan munosabati tarixi haqida soʻz yuritadi. Shu bois Kitob asrlar davomida odamlarga Yaratuvchi bilan hamda bir–birlari bilan yarashish yoʻlini koʻrsatib kelmoqda.

Tarjimonlar guruhi mazkur Kitobga jiddiy ilmiy ish sifatida yondashganlar. Ular Kitob tarjimasi yuzasidan chuqur tadqiqotlar olib borib, oʻz oldilariga qoʻyilgan vazifalarni nihoyatda diqqat–eʼtibor bilan bajarganlar. Buni nafaqat matnning oʻzidan, balki kitobxonning bilimini oshirish uchun kitobga ilova qilingan qoʻshimcha maʼlumotlardan ham koʻrishingiz mumkin. Shu bilan birga, tarjima uslubiga ham katta eʼtibor berilgan, matn zamonaviy kitobxonlarimizga tushunarli boʻlishi uchun tabiiy va sodda tilda tarjima qilingan.

Bu katta ishni amalga oshirish uchun yillar davomida koʻplab odamlar oʻz vaqtlarini ayamay, tinimsiz mehnat qildilar. Nafaqat tarjimonlar, balki muharrirlar, bir qancha kitobxonlar oʻzbekcha matnning sifatli boʻlishi uchun yordam berdilar. Nashriyot xodimlari ularning hammasiga oʻz minnatdorchiligini bildiradilar.

Biz Yaratganga shukronalar aytamiz va minnatdorchiligimizni bildiramiz. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Xudo har bir odamni Oʻziga chorlaydi, Xushxabarning magʻzi ham asosan ana shundan iborat. Iso Masih yer yuziga kelib, xochdagi oʻlimi va oʻlikdan tirilishi orqali bizga Xudo bilan yarashish imkonini berdi. Xudoning mangu sevgisi Iso orqali osmondan zaminga tushib keldi. Iso Xudoning feʼl–atvorini insoniy madaniyat va til orqali bizga namoyon qildi. Shuning uchun biz Xudoning qanday feʼl–atvorga ega ekanini bila olamiz. Umid qilamizki, Muqaddas Kitobning mazkur tarjimasi koʻplab kitobxonlarimizni Xushxabar orqali Xudo bilan yarashtiradi. Tanho Xudoga hamdu sanolar boʻlsin!

Nashriyot xodimlari

KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

Kitobxonlarimiz Muqaddas Kitob matnini toʻliqroq tushunishlari va undan mukammal foydalana olishlari uchun mazkur nashrga quyidagi qoʻshimcha maʼlumotlar ilova qilingan.

“Kirish” qismlari

Muqaddas Kitob tarkibidagi har bir kitobga “Kirish” berilgan. “Kirish”larda kitobning tuzilishi va asosiy mavzusi bayon qilingan. Shuningdek, kitob muallifi haqida, muallif kitobni kim uchun va qachon yozgani, kitob yozilgan paytdagi vaziyat haqida maʼlumotlar berilgan.

Sarlavhalar

Kitobxon matnni yaxshi tushunishi uchun, Muqaddas Kitobning koʻplab zamonaviy tarjimalarida sarlavhalar berilgan. Shu anʼanaga koʻra, oʻzbekcha tarjimada ham sarlavhalar qoʻllanilgan. Sarlavha muayyan bir parchaning asosiy mavzusini ifodalaydi. Sarlavhalar qora harflar bilan, sarlavhachalar kursiv shaklida yozilgan. Asl matnda sarlavhalar yoʻq. Zabur kitobining aksariyat sanolari boshida kursiv shaklida qoʻshimcha maʼlumot berilgan. Zaburdagi bu kabi maʼlumotlar asl matn tarkibida bor (misol uchun, Zabur 10 va 33–sanolarga qarang).

Izohlar

Izohlar matnda yulduzcha (*) bilan belgilangan boʻlib, yulduzcha izohlanadigan soʻz yoki iboradan keyin qoʻyilgan. Hamma izohlar Muqaddas Kitob oxirida ilova qilingan “Izohlar” boʻlimida berilgan. Har bir kitobning izohlari alohida berilgan boʻlib, izohlar bilan taʼminlanayotgan kitob nomi ostida kelgan. Izohlarda qadimgi Yaqin Sharq va unga qoʻshni davlatlarning tarixiga, madaniyatiga, geografik joylashuviga, sanalarga va vaqt tizimiga oid maʼlumotlar kiritilgan, Muqaddas Kitobning muayyan matni mazmuniga mos keladigan ayrim oyatlar manzili[2] berilgan. Shuningdek, qadimgi oʻlchov birliklarining zamonaviy ekvivalentlari ham izohlangan. Izohlarda ayrim oyatlarning tarjimadagi muammolari tushuntirilgan boʻlib, baʼzan oyatdagi soʻz yoki jumlaning boshqa varianti keltirilgan. Ayrim hollarda izoh qisqa berilgan boʻlib, kitobxonni lugʻatdan maʼlumot olishga undaydi.

Izohlar haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun “Izohlar” boʻlimining boshida berilgan “Izohlarning tuzilishi va ulardan foydalanish tartibi” qismiga qarang.

Lugʻat

Lugʻatni tuzishdan maqsad Muqaddas Kitobda bir necha bor takrorlanib keladigan muhim yoki notanish soʻzlar va iboralarning maʼnosini kitobxonga tushuntirib berishdir. Lugʻat tarkibidagi baʼzi soʻzlar va iboralar kitobxonlarimizga tanish boʻlishi mumkin (misol uchun, AHD, MASIH, ABADIY HAYOT), biroq lugʻatda bu kabi soʻz va iboralarning Muqaddas Kitobdagi oʻziga xos jihatlari kengroq ochib berilgan. Shuningdek, lugʻatda eski oʻzbek tiliga oid arxaik soʻzlar (misol uchun, KANʼON, BANDARGOH) ham izohlangan. Ayrim soʻzlar va iboralar qadimgi Yaqin Sharq madaniyati bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, oʻzbek tili tarixida ishlatilmagani sababli, asl matndan transliteratsiya usulida oʻzbekcha tarjimaga koʻchirilgan (misol uchun, FARZIY, FISIH BAYRAMI). Ayrim hollarda maʼlum bir soʻz yoki iboraning maʼnosi izohda qisqa berilgan, lugʻatda esa batafsil tushuntirilgan.

Koʻpincha lugʻatda biron soʻz yoki iboraning maʼnosi bilan bir qatorda, oʻsha davrga xos tarixiy va madaniy jarayonga oid maʼlumotlar ham berilgan. Bu soʻzlar va iboralarga berilgan sharhlardan keyin keladigan izohlarda Muqaddas Kitobdagi oyatlarning manzili koʻrsatilgan. Bu oyatlar kitobxonga Muqaddas Kitobda bayon etilgan taʼlimotlarni chuqurroq oʻrganishga yordam beradi. Kitobxon ayrim buyumlarning tuzilishi va shaklini koʻz oldiga keltirib, tasavvur qila olishi uchun, lugʻatda oʻsha buyumlarning rasmlari keltirilgan.

Rasmlar va loyihalar

Isroil xalqi Muso davridan boshlab bir necha asr davomida Xudoga Muqaddas chodirda sajda qilib kelgan. Shoh Sulaymon taxtga oʻtirgandan keyin esa ular Xudoga Quddusdagi Maʼbadda sajda qiladigan boʻldilar[3]. Bu tabarruk inshootlar asrlar davomida qanday koʻrinishlarda boʻlganini kitobxonlarimiz tasavvur qila olishlari uchun, mazkur nashrga oʻsha inshootlarning rasmlari va loyihalari ilova qilingan. Bu rasmlar va loyihalar Muqaddas Kitobni chuqur tadqiq etgan olimlarning ilmiy xulosalariga asoslangan.

Eski Ahd va Yangi Ahd xronologiyasi jadvallari

Eski Ahd va Yangi Ahd xronologiyasi jadvallarida Muqaddas Kitob tarixida yuz bergan muhim voqealar va ularning sanalari haqida maʼlumot berilgan. Jadvallarda shohlar, paygʻambarlar va muhim ahamiyatga ega boʻlgan boshqa shaxslar yashagan davrlar keltirilgan. Shuningdek, Yangi Ahd jadvalida kitoblar taxminan qachon yozilgani haqida maʼlumot berilgan. Qadimgi davr tarixidagi ayrim voqealarning yuz bergan aniq vaqtini belgilab olish nihoyatda murakkabdir. Olimlar bu borada bir toʻxtamga kela olmaganlari bois, jadvalda oʻsha voqealarning taxminiy sanalari koʻrsatilgan.

Eski Ahddagi va Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvallari

Ayrim hollarda bir kitobdagi[4] baʼzi oyatlarning mazmuni aynan bitta kitobning oʻzida yoki boshqa kitobda takrorlanadi. Bunday takrorlar, asosan, 2-4 Shohlar kitoblarida, 1-2 Solnomalar kitoblarida va toʻrtta Xushxabarda uchraydi. Kitobxonlarimizga oʻxshash parchalarni topishga yordam berish maqsadida, Eski Ahd va Yangi Ahd kitoblari uchun maxsus jadvallar ishlab chiqildi. Bu jadvallarda oʻxshash parchalarning asosiy mavzusi ifodalangan va oʻsha parchalarning Muqaddas Kitobdagi manzili keltirilgan. Jadvallarni tuzishdan yana bir maqsad kitobxonga 2-4 Shohlar, 1-2 Solnomalar kitoblari va toʻrtta Xushxabarlarni yaxshiroq qiyoslash imkonini berishdir. Shuning uchun baʼzi voqealar mana shu kitoblarning faqatgina bittasida yoritilgan boʻlsa–da, oʻsha voqeaning manzili jadvalga kiritilgan.

Xaritalar

Mazkur nashrda chop etilgan oʻn sakkizta xarita ikki ming yillik tarixiy davrni — Ibrohim paygʻambar davridan tortib to milodiy birinchi asrgacha boʻlgan davrni oʻz ichiga oladi. Xaritalarda koʻrsatilgan joy nomlari Muqaddas Kitobdagi muhim voqealar yoki oʻsha voqealarga bevosita taʼsir koʻrsatgan tarixiy oʻzgarishlar bilan bogʻliq.

TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

Muqaddas Kitob aslida ibroniy, oramiy va yunon tillarida yozilgan va oʻzbek tiliga oʻsha tillardan tarjima qilingan. Muqaddas Kitobning koʻplab qoʻlyozmalari, shuningdek, qadimda boshqa tillarga qilingan tarjimalar qoʻlyozmalari bugungi kungacha saqlanib kelmoqda. Olimlar Muqaddas Kitobning asl matnidagi baʼzi soʻzlarning maʼnosini toʻliq aniqlash uchun bu qoʻlyozmalarni bir–biriga qiyoslab oʻrganadilar. Bunday ilmiy tadqiqotlar natijasida shu narsa oʻz isbotini topdiki, Muqaddas Kitobning asl matni asrlar davomida sadoqat bilan asrab kelingan. Shuning uchun biz qatʼiy ishonch bilan ayta olamizki, mazkur tarjima uchun asos boʻlgan matn qoʻlyozmalarning asl matnidan deyarli farq qilmaydi.

Bu qoʻlyozmalar dunyoning turli muzey va kutubxonalarida saqlanib kelmoqda. Eng qadimgi qoʻlyozmalardan biri Ishayo paygʻambar kitobi boʻlib, taxminan miloddan oldingi 100 yilda koʻchirilgan. Bu bitikdan va diqqatga sazovor yana toʻrtta qoʻlyozmadan olingan parchalarning fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan. Ushbu qadimiy qoʻlyozmalar haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN va YUNONCHA MATN iboralariga qarang.

TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

Tarjima jarayonida birinchi qadam tarjimonlar asl matnning maʼnosini imkon qadar toʻliq va batafsil tushunib olishlaridan iborat. Muqaddas Kitob nihoyatda qadimgi matn boʻlgani sababli, bu vazifani bajarish oson kechmaydi. Biroq ikki ming yildan oshiq davr mobaynida olimlarning tadqiqotlari natijasida yigʻilgan maʼlumotlar yordamida buni amalga oshirsa boʻladi. Tarjimonlarimiz ish jarayonida Muqaddas Kitobga yozilgan turli sharhlardan va boshqa tillarga qilingan tarjimalardan foydalanganlar. Bunda ularga ibroniy, oramiy va yunon tillari mutaxassislari yordam berganlar. Tarjimonlarimiz Muqaddas Kitobdagi voqealar yuz bergan joylarni ziyorat qilib kelganlar. Ular Muqaddas Kitobning asl matni mazmunini qadimda odamlar qanday tushunganlarini toʻliq anglash maqsadida oʻsha yerlarning tarixini, madaniyatini va tabiatini oʻrganganlar.

Holbuki, tarjima yaxshi chiqishi uchun asl matnning maʼnosini toʻliq tushunishning oʻzi kifoya emas. Mazkur tarjimaning maqsadi asl matn gʻoyalarini oʻzbek kitobxoniga toʻgʻri, tabiiy va ravon tarzda yetkazishdan iboratdir. Agar kitobxon matn mazmunini yaxshi tushunmasa, tarjima yaxshi qilingan, deb aytib boʻlmaydi. Shu sababdan tarjimonlarimiz asl matn mazmunini oʻrganish bilan bir qatorda, tarjima asoslarini hamda oʻzbek tili grammatikasi, sintaksisi, stilistikasi va tilning oʻziga xos boshqa jihatlarini sinchiklab oʻrganganlar. Ularning maqsadi tarjimaning oʻzbekcha matnini keng ommaga tushunarli, sodda, ravon va adabiy tilda yetkazish edi.

Kitobxon asl matn maʼnosini tushuna olishi uchun, tarjimonlar matnni soʻzma–soʻz emas, mazmuniga koʻra tarjima qilganlar. Anglashilmovchilik paydo boʻlmasligi uchun, ayrim izohlarda asl matndagi ibora yoki jumlaning soʻzma–soʻz tarjimasi keltirilgan. Koʻpincha Muqaddas Kitobda bayon qilingan voqealarda kitob muallifi tinglovchining biron muhim hodisa borasidagi bilimiga tayanib, baʼzi maʼlumotlarni tushirib qoldirgan. Masalan, asl matnda joy nomi berilganda, bu nom shaharga ishora qilyaptimi yoki yurtgami, aniq yozilmagan. Zamonaviy oʻzbek kitobxoni bunday parchalarning maʼnosini toʻliq tushunishi uchun, tarjimonlar matnda nazarda tutilgan maʼnoni ochiq bayon qilganlar yoki bunday oʻrinlarga izoh berganlar. Bunday usulda tarjima qilingan matn keng ommaga tushunarli tarzda yetib boradi. Kitobxon matnni oʻzi uchun ichida oʻqisa ham, ovoz chiqarib tinglovchilarga oʻqib bersa ham maʼnosini osonlikcha tushunib oladi.

Tarjimaning muvaffaqiyati qoʻyilgan maqsadga qay darajada erishilganiga qarab baholanadi. Oʻzbek tiliga qilingan mazkur tarjima qoʻyilgan maqsadga muvofiq har tomonlama, bir necha bosqichdan iborat boʻlgan batafsil tekshiruv jarayonlaridan oʻtgan. Tarjima matni oʻzbek tilining yuksak malakali mutaxassislari tomonidan ham, Oʻzbekistonning turli viloyatlaridan boʻlgan har xil kasb egalaridan iborat erkak va ayollar tomonidan ham tekshirilgan. Turli toifadagi bu odamlar tarjima qilingan matnni oʻqib, oʻz fikrlarini bildirganlar, matnni yaxshilash maqsadida qaysi soʻzni qay oʻrinda qoʻllash maqsadga muvofiqligiga oid takliflar berganlar. Mazkur tekshiruv usullari natijasida oʻzbek tiliga tarjima qilingan matn butun oʻzbek xalqiga tushunarli sodda adabiy tilda yuzaga kelgan.

Maʼlumki, bir tildagi gʻoyani boshqa tilga bir necha yoʻl bilan, turli iboralardan foydalangan holda tarjima qilish mumkin. Shu sababdan, asl matn turli tillarga tarjima qilinganda, tarjimalar bir–biridan biroz farq qilishi tabiiy holdir. Tarjima usulidan farqli oʻlaroq, asl matnning mazmuni ham ayrim tarjimalarda bir–biridan farq qiladi. Bu muammoni hisobga olgan holda, tarjimonlar baʼzan izohlarda mazmunan boshqacha tarjima qilingan oyatlarning variantini ham berib oʻtganlar. Matnda esa tarjimonlarning fikricha kontekstga toʻgʻri keladigan, ularning tushunchasi boʻyicha muallif nazarda tutgan maʼno berilgan.

TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

Xudoning nomlarini tarjima qilish

Muqaddas Kitobni tarjima qilish jarayonida uchraydigan qiyinchiliklardan biri asl matndagi Xudoning nomlarini toʻgʻri tarjima qilishdir. Tarjimonlar har bir nomni mazmunan toʻgʻri va izchillik bilan tarjima qilishga harakat qildilar. Koʻpincha matnda Xudoning ikkita, hatto uchta nomi birin–ketin ishlatilgan. Bunday holda tarjimonlar bu nomlarni oʻzbek tilida tabiiy eshitiladigan nomlar bilan tarjima qildilar. Xudoning nomlari haqida lugʻatda batafsil maʼlumot berilib, ularning ibroniycha yoki yunoncha ekvivalentlari ham koʻrsatilgan (lugʻatdagi XUDONING NOMLARI iborasiga qarang).

Sheʼriy va apokaliptik[5] janrlardagi matnlarning tarjimasi

Muqaddas Kitob matni turli adabiy janrlardan tashkil topgan. Muqaddas Kitob tarkibidagi Zabur kitobi toʻligʻicha va hikmat janridagi kitoblarning aksariyat qismi sheʼrlardan iborat. Eski Ahddagi paygʻambarlar bitiklarining aksariyati ham sheʼriy usulda yozilgan.

Ibroniy sheʼriyatida majoziy timsollar, soʻz oʻyinlari, ohangdosh soʻzlar, qofiya va misralardagi boʻgʻinlar soni bir maromda ishlatilgan boʻlib, tilning naqadar boy ekanligidan dalolat beradi. Ibroniy sheʼriyatining diqqatga sazovor bir xususiyati parallelizmdir. Odatda bu usul biror gʻoyani tasdiqlash, unga urgʻu berish yoki qoʻshimcha maʼno ifodalash maqsadida ishlatiladi. Parallelizm hosil qilishda mazmunan yaqin boʻlgan gaplar juft misralarda birin–ketin, turli soʻzlar bilan takrorlanadi. Misol uchun,

“Ey shohlar! Endi aql bilan ish qiling.

Ey zamin hukmdorlari! Ogoh boʻling.” (Zabur 2:10)

Sheʼriy parchalar oʻzbek tiliga tarjima qilinganda, tarjimonlar, birinchi navbatda, matn mazmunini kitobxonga toʻgʻri va sodda tilda yetkazishga harakat qilganlar. Tarjimonlar imkon qadar, ibroniy sheʼriyatining xususiyatlarini saqlashga uringanlar. Sheʼrlar bandlarga boʻlingan. Muqaddas Kitobning asl matnidagi sheʼrlar oʻzbek tilidagi sheʼrlardan usuli va tuzilishi jihatidan farq qilsa–da, kitobxonlarimiz tarjima qilingan bu sheʼrlarning mazmunidan va oʻziga xos goʻzalligidan zavq oladilar, degan umiddamiz.

Bir tildagi sheʼrni boshqa tilga oʻgirish ancha mushkul. Bu ayniqsa majoziy maʼnodagi iboralarga taalluqlidir. Har bir til va madaniyatning oʻziga xos ramziy obrazlari hamda majoziy maʼnoda ishlatiladigan soʻz–iboralari bor. Ibroniycha matndagi bunday iboralar va obrazlar oʻzbek tiliga tarjima qilingach, maʼnosi mavhum boʻlgan hollarda, tarjimonlar quyidagicha yoʻl tutganlar: majoziy obrazlardan chekinib, iboraning maʼnosini darak gap bilan ifodalaganlar. Ayrim hollarda esa asl matndagi maʼnoni ifodalaydigan oʻzbek tilidagi boshqa bir majoziy iboradan foydalanganlar. Baʼzi holatlarda esa matnda ibroniycha iborani va obrazni saqlab, maʼnosini izohda ochganlar.

Muqaddas Kitobning apokaliptik janrdagi parchalari (misol uchun, Doniyor kitobining ikkinchi qismi va Vahiy kitobi) ramzlarga nihoyatda boy boʻlib, majoziy maʼnoni ifodalaydi. Aksariyat hollarda, bu ramzlar oʻzbekcha tarjimada ham saqlangan. Baʼzi ramziy obrazlarga izohlar berilgan boʻlib, maʼnosi ochilgan, biroq koʻp hollarda izohlar berilmagan. Chunki apokaliptik adabiyotdagi ramzlar maʼnosi xususida olimlarning qarashlari turlichadir. Muqaddas Kitobdagi bunday parchalarning maʼnosini yanada toʻliq tushunmoqchi boʻlgan kitobxonlarimiz Muqaddas Kitob boʻyicha tuzilgan sharhlarga, yaʼni kommentariylarga murojaat qilishlari lozim.

Madaniy tushunchalarga xos terminlarni tarjima qilish

Yuqorida aytib oʻtilganday, mazkur tarjimaning maqsadi Muqaddas Kitob matnini oʻzbek kitobxoniga sodda va ravon tilda yetkazishdan iboratdir. Madaniy tushunchalarga xos terminlar tarjimasida ham tarjimonlarimiz aynan shunday maqsadni koʻzladilar. Ular qadimgi matn tarjimasida zamonaviy soʻzlarni ishlatmagan holda, bu kabi terminlarni tushunarli yoʻl bilan yetkazishga harakat qildilar. Shu sababdan asl matnda qoʻllangan ogʻirlik, hajm va uzunlik kabi oʻlchov terminlari, shuningdek, pul birliklari oʻzbek tilida qadimdan mavjud boʻlgan terminlar bilan tarjima qilindi. Asl matndagi ibroniycha va yunoncha terminlar izohlarda zamonaviy oʻlchovni ifodalaydigan soʻzlar bilan tushuntirildi. Biroq ibroniy kalendaridagi oylarga kelganda, asl matndagi nomlar saqlab qolindi. Oylarning qadimgi nomlariga izohlar berilgan boʻlib, hozirgi kalendar boʻyicha qaysi oyga toʻgʻri kelishi tushuntirildi.

Har xil asbob–uskunalarni, masalan, musiqa asboblarini, dehqonchilikda foydalaniladigan ish qurollarini va hokazolarni tarjima qilishda ularning oʻzbek tilidagi ekvivalenti ishlatilgan. Ammo Muqaddas Kitob olimlari bu qadimgi asboblarning ayrimlari aniq qanday koʻrinishda boʻlgani yoki qay tarzda ishlatilgani haqida toʻliq maʼlumotga ega emaslar. Shu bois tarjimada kontekstga mos ravishda, oʻzbek kitobxoniga tanish boʻlgan terminlar tanlangan boʻlib, izohlarda qoʻshimcha maʼlumot berildi. Lugʻatda baʼzi buyumlar haqida batafsil maʼlumot berilgan boʻlib, ularning rasmlari keltirilgan.

Joy nomlari

Koʻpincha Muqaddas Kitobning asl matnida joy nomlari berilganda, oʻsha joylar shahar, maʼlum bir hudud yoki yurt ekanligi haqidagi maʼlumotlar ochiq yozilmagan. Mazkur tarjima oʻzbek kitobxoniga tushunarli boʻlishi uchun, tarjimonlarimiz koʻp oʻrinlarda bu kabi joylar haqidagi maʼlumotlarni ochib berdilar. Koʻpincha bunday maʼlumot muayyan bir nom birorta parchada ilk bor uchraganda berildi. Misol uchun, asl matnda: “Hududning chegarasi Kavul, Abdoʻn, Rexob, Xammon, Kanaxdan oʻtib, Buyuk Sidongacha yetadi” deb yozilgan boʻlsa, oʻzbekcha tarjimada bu maʼlumot quyidagicha berilgan: “Hududning chegarasi Kavul, Abdoʻn, Rexob, Xammon, Kanax shaharlaridan oʻtib, Buyuk Sidon shahrigacha yetadi” (Yoshua 19:27-28).

Yangi Ahdda Eski Ahddan keltirilgan iqtiboslar[6]

Maʼlumki, Yangi Ahd mualliflari Eski Ahddan iqtiboslar keltirganlar. Mazkur tarjimada iqtiboslarga izohlar berilib, iqtibos Eski Ahdning qaysi kitobidagi oyatlardan olingani koʻrsatildi. Yangi Ahdda keltirilgan baʼzi iqtiboslar Eski Ahddagi parchadan biroz farq qiladi. Buning bir nechta sababi boʻlishi mumkin. Birinchidan, Yangi Ahddagi parcha oʻzbek tiliga Eski Ahdning ibroniycha matnidan emas, balki Yangi Ahdning yunoncha matnidan tarjima qilingani sabab boʻlishi mumkin. Bunday holda oyatlardagi farq ibroniy va yunon tillarining xususiyatlari va tarjima uslubiga bogʻliq, deb qaraladi. Ikkinchidan, Yangi Ahd mualliflari iqtibosni Eski Ahdning ibroniycha matnidan emas, balki yunon tilidagi qadimiy tarjimasidan[7] keltirgani sabab boʻlishi mumkin. Ayrim hollarda yunoncha tarjima mazmun jihatdan ibroniycha matndan biroz farq qiladi. Va nihoyat, Yangi Ahd mualliflari Eski Ahddan iqtibosni soʻzma–soʻz keltirmay, kerakli qismlarini olib, matn maʼnosiga mos ravishda ishlatgan boʻlishlari ham mumkin.

BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

Muqaddas Kitob jami 66 ta muqaddas bitikdan iborat boʻlib, bu bitiklar “kitoblar” deb yuritiladi. Muqaddas Kitob tarkibidagi barcha kitoblar boblar va oyatlarga boʻlingan. Asl matnda boblar va oyatlar boʻlmagan, bular keyinchalik kotiblar tomonidan kitobxon tushunishi uchun, yordam tariqasida qoʻshilgan. Beshta qisqa kitob: Obodiyo, Filimoʻn, 2 Yuhanno, 3 Yuhanno va Yahudo kitoblari boblarga boʻlinmasdan, faqat oyatlarga boʻlingan.

“Izohlar” va “Lugʻat” qismlarida Muqaddas Kitobning koʻplab oyatlari manzillari berilgan. Oyat manzili quyidagicha belgilangan: kitob nomi, bob raqami, ikki nuqta (:) va oyat raqami. Masalan, “Yuhanno 3:16” Havoriy Yuhanno bayon etgan muqaddas Xushxabarning uchinchi bobi oʻn oltinchi oyatiga ishora qiladi. Bob haqida soʻz ketganda esa faqat kitob nomi, bob raqami va “–bob” soʻzi yozildi (masalan, Hakamlar 18–bob). Muqaddas Kitob tarkibidagi boblarga boʻlinmagan beshta qisqa kitobning faqat oyat raqamlari berildi, xolos. Masalan, “2 Yuhanno 6” Havoriy Yuhannoning ikkinchi maktubi oltinchi oyatiga ishora qiladi. Agar ikkita oyat raqami oʻrtasiga chiziqcha qoʻyilgan boʻlsa (masalan, 2:4-8), demak, har ikki oyat orasidagi barcha oyatlar nazarda tutilgan boʻladi.

Ayrim oʻrinlarda matn oʻzbek tilida ravon oʻqilishini, tushunarli boʻlishini va voqealar izchilligini taʼminlash maqsadida bir nechta oyat, asosan ikki yoki uchta oyat birlashtirilgan. Buning natijasida oyatlar tartibi oʻzgargan, yaʼni keyinda turgan oyat bir–ikki oyatdan oldinga oʻtkazilgan. Misol uchun, Ibtido 2:2-3 ga va Hizqiyol 1:1-3 ga qarang.

Muqaddas Kitob matnini raqamlashning bir nechta anʼanasi mavjud. Shu bois Muqaddas Kitobdagi boblarning va oyatlarning raqamlanishi hamma tarjimalarda ham bir–biriga aynan mos tushavermaydi. Buni ayniqsa Zabur kitobida yaqqol koʻrishimiz mumkin. Misol uchun, oʻzbek va rus tillaridagi 39 oyatdan iborat 9–sano inglizcha tarjimada 9-10–sanolarni tashkil qiladi. Oʻzbekcha tarjimada mazkur mintaqada qoʻllaniladigan usuldan foydalanildi.

BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Oʻzbekcha tarjimada biron odamning qaysi yurt, shahar yoki qishloqdan ekanini bildiruvchi “lik” qoʻshimchasi ishlatilgan barcha otlar bosh harf bilan yozildi (masalan, Kanʼonlik, Moʻablik). Oʻzbek tilining grammatik qoidalariga koʻra, bu soʻzlar oʻzbek tilida kichik harf bilan yoziladi. Ammo oʻzbek kitobxoniga Muqaddas Kitobdagi notanish joylarning nomlari toʻliq tushunarli boʻlishi uchun, mazkur tarjimada ular bosh harf bilan yozildi.

Muqaddas Kitobning boshqa tillarga qilingan tarjimalarida boʻlgani singari, mazkur nashrda ham Xudoni, Iso Masihni va Xudoning Ruhini bildiradigan hamma soʻzlar va olmoshlar bosh harf bilan yozildi. Muqaddas Kitobda qoʻllangan muayyan maxsus terminlar va soʻzlar ham bosh harf bilan yozildi (masalan, Muqaddas chodir, Maʼbad, Ahd sandigʻi, Xudoning Shohligi, Xushxabar).

ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

Mazkur tarjimadagi ismlar va joy nomlari asl matndan olingan boʻlib, oʻzbek tilida talaffuz qilinishi osonroq boʻlishi uchun biroz soddalashtirilgan. Oʻzbek kitobxoniga boshqa tarixiy va adabiy manbalardan maʼlum boʻlgan ismlar va joy nomlari bundan mustasnodir (masalan, Ibrohim, Yusuf, Muso, Dovud, Sulaymon, Iso Masih, Misr, Quddus va boshqalar). Ayrim ibroniycha va yunoncha ismlarning hamda joy nomlarining talaffuzi oʻzbekchadagi yoki ruschadagi soʻzlarga ohangdosh boʻlgani bois, kitobxon notoʻgʻri tasavvurga bormasin deb, ularning shakli biroz oʻzgartirildi. Misol uchun, ibroniycha matndagi Orom yurti oʻzbek tiliga Oram yurti deb tarjima qilindi, Ezra kitobidagi Mordaxay degan ism esa oʻzbekchada Mardoxay deb yozildi, chunki bu ismning birinchi qismi rus tilida “morda”, yaʼni “xunuk yuz” degan maʼnoni anglatadi.

KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Mazkur tarjimada dialogdagi koʻchirma gaplar tire bilan ajratildi. Soʻzlovchining gapi abzats oxirida tugaydi. Soʻzlovchining gapi ancha uzun boʻlganda, ayniqsa, bir abzatsdan oshganda, koʻchirma gap qoʻshtirnoqqa (“…”) olindi. Baʼzan koʻchirma gap bir nechta parchani, hatto bir nechta bobni qamragani bois, baʼzi sarlavhalar va bob raqamlari koʻchirma gap tarkibiga kirib qolgan. Bunday hollarda, koʻchirma gap qanchalar uzun boʻlmasin, qoʻshtirnoq koʻchirma gapning boshida ochilib, oxirida yopildi (misol uchun, Ayub 23:1-24:25 ga qarang).

Muqaddas Kitobning ayrim parchalari nihoyatda murakkab boʻlib, koʻchirma gapning ichida koʻchirma gap kelgan holatlar bor. Bunday holat, ayniqsa, paygʻambarlar bitiklarida koʻp uchraydi. Bunday parchalarni zamonaviy punktuatsiya qoidalari bilan belgilash qiyinchilik keltirib chiqarishi tabiiy. Shu bois, mazkur tarjimada quyidagi qoidalar qoʻllanildi:

Koʻchirma gap “…” bilan ajratildi.

Koʻchirma gap ichidagi koʻchirma gap «…» bilan ajratildi.

Koʻchirma gap ichidagi koʻchirma gap tarkibida yana koʻchirma gap kelganda ‘…’ bilan ajratildi.

Baʼzan soʻzlovchining gapi bir abzatsdan uzun boʻlmasa, koʻchirma gap ichidagi koʻchirma gap tire (—) bilan ajratildi. Bunday holda soʻzlovchining gapi abzats oxirida tugaydi.

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Institut perevoda Biblii; Informatsiyu o litsenzii etogo izdaniya mojno nayti zdes: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Institut perevoda Biblii

Institut perevoda Biblii, 101000 Moskva, Glavpochtamt, a/ya 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Pravila ispolzovaniya tekstov bibleyskix perevodov IPB: https://ibt.org.ru/ru/rules

Kirish

Kirish

1. KITOBLARNING NOMLARI

2. KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI

3. ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

4. YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

5. MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

MUQADDAS KITOBGA KIRISH

Muqaddas Kitob jami 66 ta muqaddas bitikdan iborat boʻlib, bu bitiklar “kitoblar” deb yuritiladi. Shu sababdan mazkur Muqaddas Kitob koʻp tillarda “Bibliya” deb nomlanadi. Bu nom yunoncha boʻlib, “oʻrama qogʻozlar”, yaʼni “kitoblar” maʼnosini ifodalaydi. Ushbu 66 ta kitob taxminan 1500 yil mobaynida 40 nafar muallif tomonidan yozilgan. Mazkur kitoblar turli adabiy janrlardan, chunonchi, tarixiy voqea, nasabnoma, sheʼr, hamdu sano, marsiya, bashorat, tanbehu nasihat, hikmatlar va maktublardan iborat.

KITOBLARNING NOMLARI

KITOBLARNING NOMLARI

Muqaddas Kitob tarkibidagi ayrim kitoblar oʻsha kitobni yozgan muallifning ismi bilan yoki uning aksariyat qismini yozgan odamning nomi bilan atalgan. Birinchisiga “Xabaqquq paygʻambarning kitobi”, ikkinchisiga “Sulaymon paygʻambarning hikmatlari” misol boʻla oladi.

Baʼzi kitoblar bosh qahramonning ismi bilan nomlangan. Misol uchun, “Rut kitobi” va “Ayub paygʻambar kitobi”.

Yangi Ahd tarkibidagi aksariyat kitoblar aslida maktublar boʻlib, maʼlum bir kishiga yoki bir guruh odamlarga yozilgan. Bunday hollarda maktub muallifning nomi bilan yoki maktub yoʻllangan guruhning yoxud kishining nomi bilan ataladi. Masalan, “Yoqubning maktubi”, “Pavlusning Rimliklarga maktubi”, “Pavlusning Filimoʻnga maktubi”.

Muqaddas Kitobdagi 66 kitobdan baʼzilari bu qoidalardan mustasno tarzda nomlangan. Ularning nomlanishi sabablari oʻsha kitoblarning kirish qismlarida tushuntirilgan (misol uchun, Chiqish kitobi).

Baʼzi kitoblar bir xil nomlangan boʻlib, ular faqat raqamlariga koʻra farq qiladi. Raqam kitob nomining qisqartirilgan variantidan oldin qoʻyiladi. Masalan, “4 Shohlar” qadimgi Isroilda hukmronlik qilgan shohlar haqidagi toʻrtinchi kitobni, “1 Yuhanno” havoriy Yuhanno yozgan birinchi maktubni bildiradi.

KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI

KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI

Muqaddas Kitob tarkibidagi 66 ta kitob xronologik tarzda joylashmagan. Bu kitoblarni tartibga solishning bir nechta anʼanasi mavjud. Oʻzbekcha tarjima mazkur mintaqada qoʻllanilgan tartibga rioya qilgan.

Iso Masih yashagan davrdan oldin yozilgan kitoblar “Eski Ahd” deb, U yashagandan keyin yozilgan kitoblar “Yangi Ahd” deb ajratiladi. Eski Ahdning asosiy mavzusi Xudoning Isroil xalqi bilan boʻlgan munosabatidir. Bu munosabat Xudoning Muso orqali Isroil xalqi bilan tuzgan ahdiga asoslangan. Yangi Ahdning asosiy mavzusi Iso Oʻzini qurbon qilgani va buning natijasida dunyoni Xudo bilan yarashtirganidir. Endi har bir inson, millatidan qatʼi nazar, Iso Masihga ishonsa va gunohlaridan tavba qilsa, uning gunohlari kechiriladi, bu inson Xudoning xalqiga tegishli boʻladi. Xudo Oʻz xalqi bilan Iso Masih orqali ulugʻroq va aʼloroq vaʼdalarga asoslangan yangi ahd tuzdi. Shu sababga koʻra, Muqaddas Kitob ikki qismga boʻlinib, “Eski Ahd” va “Yangi Ahd” deb ataladi.

ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

Eski Ahd 39 ta kitobdan iborat boʻlib, bu kitoblar miloddan oldingi oʻn beshinchi va beshinchi asrlar oraligʻida yozilgan. Bu kitoblarning qariyb hammasi qadimgi ibroniy tilida yozilgan. Faqatgina Ezra va Doniyor kitoblaridagi ayrim parchalar oramiy tilida yozilgan, xolos.

Tavrot

Eski Ahdning dastlabki beshta kitobi (Ibtido kitobidan Qonunlar kitobigacha) Muso paygʻambar tomonidan yozilgan. Bu majmua oʻzbek tilida “Tavrot” deb ataladi. Ibtido kitobi Xudo olamni va ilk odamlarni — Odam Ato bilan Momo Havoni yaratgani haqidagi voqealar bilan boshlanadi. Soʻng insoniyat gunoh qilgani va Nuh paygʻambar davrida Xudo butun yer yuziga toʻfon yuborib, odamzodga jazo bergani haqida bayon qilinadi. Kitob davomida hikoya qilinishicha, Xudo Ibrohim paygʻambarni daʼvat qiladi, uni Kanʼon yurtiga boshlab boradi. Ibrohim befarzand boʻlishiga qaramay, Xudo uni buyuk xalqning otasi qilishga vaʼda berib, butun yer yuzidagi xalqlar u orqali baraka topishini aytadi. Xudo Oʻz vaʼdasini bajargani Ibrohimning oʻgʻli Isʼhoq, nabirasi Yoqub va chevarasi Yusuf haqidagi hikoyalardan koʻrishimiz mumkin. Xudo Yusuf orqali Yoqubni va uning xonadonini Kanʼon yurtidagi qahatchilikdan asrab, Misrga olib boradi. U yerda Ibrohimning avlodi nihoyatda koʻpayib, Isroil xalqi degan nom bilan taniladi. Isroil xalqi Misrda 400 yil qolib ketadi.

Tavrotning ikkinchi kitobi “Chiqish” deb nomlangan boʻlib, Yoqub naslining oʻn ikki qabilasi, yaʼni Isroil xalqi Misrda qullik zulmidan azob chekayotgani haqidagi hikoya bilan boshlanadi. Xudo Muso paygʻambar orqali Isroil xalqini moʻjizalar orqali ozod qilib, Misrdan olib chiqadi. Bu voqea taxminan miloddan oldingi 1440 yilda yuz bergan edi. Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin sahroda qirq yil davomida boshidan kechirgan voqealar Tavrotning qolgan uchta kitobida — “Levilar”, “Sahroda” va “Qonunlar”da hikoya qilingan. Oʻsha davrda Xudo Muso paygʻambar orqali Isroil xalqi bilan ahd tuzadi. Oʻsha ahdda Xudoning amrlari va qonunlari batafsil bayon qilingan. Bu amrlarga va qonunlarga rioya qilgan insonlarga Xudo: “Men sizlarni Oʻzimning xalqim qilaman, sizlarning Xudoyingiz boʻlaman”, deb alohida vaʼda bergan. Ammo bu amrlarni va qonunlarni buzgan odamlarni Xudo jazolagan. Xudoning Oʻz xalqi Isroil bilan boʻlgan munosabati mana shu ahdga asoslangani bois, Eski Ahdda bayon qilingan aksariyat voqealar va Isroil xalqining tarixi shu munosabatlar haqida hikoya qiladi.

Isroil xalqi tarixi

Muqaddas Kitob tarkibida Tavrot kitoblaridan keyin oʻrin olgan 12 ta kitob (Yoshua kitobidan Ester kitobigacha) Isroil xalqi tarixining taxminan 1000 yillik davrini qamrab oladi. Bu davrda Isroil xalqi Kanʼon yurtini zabt etib, oʻsha yerlarga oʻrnashadi. Taxminan 350 yil davomida Isroil xalqining oʻn ikki qabilasini Xudo tomonidan tayinlangan hakamlar boshqaradi. Hakamlar davridan keyin Isroil xalqining oʻn ikki qabilasi Isroil shohligini barpo qilib, Shoulni shoh qilib taxtga oʻtirgʻizadi. Dovud Isroilning ikkinchi shohi boʻladi. Dovud vafot etgandan keyin uning oʻgʻli Sulaymon taxtga chiqib, Quddusda Xudoga atab Maʼbad quradi. Sulaymonning oʻgʻli Raxabom hukmronligi davrida Isroil shohligi ikkiga boʻlinib, shimolda Isroil shohligi va janubda Yahudo shohligi paydo boʻladi. Ikkala shohlikning aholisi va hukmdorlari oldiga Xudo Oʻz paygʻambarlarini yuboradi. Ular aholini, butlarga sigʻinmanglar, Xudoga yuz buringlar, Uning amrlarini bajaringlar, deb undaydi. Ammo xalq paygʻambarlarning gaplariga quloq solmaydi. Oqibatda Xudo ikkala shohlik aholisini itoatsizligi uchun jazolab, dushmanlar qoʻliga topshiradi. Dushmanlar Isroil va Yahudo xalqlarini asirlikka olib ketadi. Oradan ancha yillar oʻtgandan keyin, Yahudo shohligidan surgun qilingan ayrim odamlar Quddusga qaytib kelib, Maʼbadni va shahar devorini qayta quradilar. Xalqning aksariyat qismi esa surgunda yashab qolaveradi. Ulardan baʼzilari oʻzlari surgun boʻlgan davlatlarda yuqori martabalarni egallaydilar.

Donishmandlik kitoblari

Navbatdagi beshta kitob (Ayub kitobidan “Sulaymon paygʻambarning goʻzal qoʻshigʻi” kitobigacha) “donishmandlik kitoblari” deb ataladi. Ayub kitobi zamirida barcha zamonlarda dolzarb boʻlgan quyidagicha savol yotadi: “Nima uchun Xudo solih kishilarning bu hayotda azob tortishlariga yoʻl qoʻyadi?” Zabur kitobi sanolardan tashkil topgan boʻlib, dastlab bu sheʼrlar kuyga solingan va Xudoga hamdu sano, madhiya qoʻshiqlari tarzida musiqa asboblari joʻrligida ijro etilgan. Hikmatlar kitobi maqol, matallar shaklidagi axloqiy va diniy taʼlimotlardan iborat. Voiz kitobi inson hayotining maqsadi va mohiyati haqida chuqur oʻylagan donishmand Voizning fikrlaridan iborat. “Sulaymon paygʻambarning goʻzal qoʻshigʻi” kitobi sevgi haqidagi sheʼrlar toʻplamidir.

Paygʻambarlar

Eski Ahdning soʻnggi 17 ta kitobi (Ishayo kitobidan Malaki kitobigacha) asosan paygʻambarlarning xabarlari va bashoratlaridan tashkil topgan. Bu paygʻambarlar miloddan oldingi 850-400 yillar oraligʻida faoliyat koʻrsatganlar. Bu davrlarda Isroil va Yahudo shohliklari alohida–alohida mustaqil davlat boʻlgan, ikkala shohlik aholisi surgun qilingan va Yahudo xalqidan baʼzilari ona yurtiga qaytib kelgan edi. Paygʻambarlar xalqni gunohlari uchun tavba qilishga, butlarga sajda qilmaslikka, Xudoga yuz burishga, Uning amrlarini bajarishga, solih hayot kechirishga undaganlar. Paygʻambarlar kelajak haqida koʻp bashoratlar qilganlar. Koʻpincha bu bashoratlarda ramziy obrazlardan foydalanilgan va ular sheʼriy uslubda yozilgan. Mazkur paygʻambarlar orasida oʻzbek kitobxonlariga yaxshi tanish boʻlgan Doniyor ham bor.

Ishayo, Yeremiyo, Hizqiyol va Doniyor paygʻambarlarning bitiklari “Katta paygʻambarlar” degan nom bilan yuritiladi, chunki ularning bitiklari boshqa paygʻambarlarnikiga qaraganda ancha katta. Qolgan oʻn ikkita paygʻambarning bitiklari qisqa boʻlgani bois, ular “Kichik paygʻambarlar” degan nom bilan yuritiladi. Bu bitiklar kotiblar tomonidan bir oʻrama qogʻozga koʻchirilgan.

Paygʻambarlar kitoblari xronologik tarzda joylashmagan. Qaysi paygʻambar qachon faoliyat koʻrsatgani haqida maʼlumot olish uchun mazkur nashrga ilova qilingan “Jadvallar” boʻlimida berilgan “Eski Ahd xronologiyasi jadvali” qismiga qarang.

YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

Yangi Ahd 27 ta kitobdan tashkil topgan boʻlib, bu kitoblar Iso Masih osmonga koʻtarilib ketgandan[8] keyin, milodiy birinchi asrda yozilgan. Bu kitoblar toʻplami oʻzbek tilida “Injil” deb ham yuritiladi. Yangi Ahdda bayon qilingan barcha voqealar Rim imperiyasi hududida sodir boʻlgan edi.

Yangi Ahd kitoblari qadimiy yunon tilida yozilgan. Matnda yunon harflari bilan yozilgan baʼzi oramiycha soʻzlar va iboralar ham bor, chunki Yaqin Sharq mintaqasida oramiy tili keng qoʻllangan edi. Yangi Ahddagi koʻplab dialoglar aslida oramiy tilida boʻlgan edi.

Xushxabarlar

Yangi Ahdning dastlabki toʻrtta kitobi (Matto kitobidan Yuhanno kitobigacha) Iso Masihning tugʻilishi, hayoti, taʼlimoti, oʻlimi va tirilishi haqidagi voqealardan iborat. Iso Masih Oʻzi keltirgan xabarni “Xushxabar” deb ataydi, shu boisdan ham dastlabki toʻrtta kitob “Xushxabarlar” degan nom bilan yuritilgan. Bu Xushxabarlarni Iso Masihni shaxsan tanigan odamlar yoki ularning guvohligini bevosita eshitgan boshqa mualliflar yozganlar. Toʻrtala kitob uslub jihatdan va ayrim maʼlumotlarga koʻra bir–biridan farq qiladi, ayniqsa, Yuhanno bayon etgan Xushxabar boshqa Xushxabarlardan alohida ajralib turadi. Bu farqlar muallif kitobni qay maqsadda va kimga atab yozganiga bogʻliq. Bu kitoblar yaxlit holda Iso Masih haqida toʻliqroq maʼlumot berib, Uning hayotini bitta kitobda yozilgandan koʻra koʻproq yoritadi.

Ilk masihiylar jamoatining tarixi

Navbatdagi kitob “Havoriylarning faoliyati” deb nomlangan boʻlib, unda Iso Masih osmonga koʻtarilib ketgandan keyin, dastlabki yillarda shogirdlarning olib borgan faoliyati tasvirlanadi. Isoning bu shogirdlari va ilk jamoat yetakchilaridan baʼzilari “havoriy”[9] degan nom bilan tanilganlar. Kitobda Iso Masih haqidagi Xushxabar Quddusdan butun Rim imperiyasiga yoyilgani haqida hikoya qilinadi. Shu mavzu bilan bogʻliq holda kitobning aksariyat qismida havoriy Pavlusning safarlari bayon qilinadi. Kitobda bayon qilinishicha, Pavlus Rim imperiyasiga qarashli koʻp shaharlarga borib, yahudiy va gʻayriyahudiylarga Masih haqida vaʼz qilgan va hatto imperiya poytaxti Rimga ham yetib borib, u yerda koʻpchilikka Xushxabar aytgan. Pavlus Rimdagi uy qamogʻida ekani haqidagi maʼlumot kitobga yakun yasaydi.

Maktublar

Havoriylar kitobidan keyin 21 ta maktub keladi. Bu maktublarni Iso Masihning baʼzi havoriylari Uning izdoshlariga yozib, imonda oʻsish, solih hayot kechirish borasida nasihatlar berganlar. Mazkur maktublarning aksariyat qismi turli joylarda istiqomat qiluvchi imonlilar guruhlariga yozilgan, faqat toʻrtta maktub muayyan shaxslarga yoʻllangan.

Odatda ushbu maktublar ikki guruhga boʻlingan: 1) Pavlus yozgan maktublar, 2) Boshqa havoriylar yozgan maktublar. Mazkur mintaqada koʻp ishlatiladigan boshqa tarjimalardagi kabi, oʻzbekcha tarjimada ham boshqa havoriylar yozgan maktublar Pavlusning maktublaridan oldin kelgan. Ibroniylarga maktub Pavlusning maktublari qatorida joylashtirilgan, ammo bu maktubning muallifi aniq emas va bu haqda olimlar hanuzgacha munozara qilmoqdalar.

Maktublar xronologik tartibda joylashmagan. Yangi Ahddagi xronologik tartib haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun mazkur nashrga ilova qilingan “Jadvallar” boʻlimida berilgan “Yangi Ahd xronologiyasi jadvali” qismiga qarang.

Apokaliptik janrdagi kitob

Yangi Ahd Vahiy kitobi bilan yakunlanadi. Bu kitob Yangi Ahd tarkibidagi barcha kitoblardan keyin yozilgan, deb taxmin qilinadi. Ushbu kitob majoziy obrazlarga nihoyatda boy boʻlib, unda Xudoning kelajakda dushmanlar ustidan gʻalaba qozonishi va Xudoning abadiy shohligi barqaror boʻlishi haqida hikoya qilinadi.

MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

Shuni tushunib olish muhimki, Yangi Ahdda Xudo ayon qilgan haqiqat Eski Ahddagi haqiqatni bekor qilmaydi. Aksincha, Eski Ahd haqiqati Yangi Ahd haqiqati uchun asos boʻlib xizmat qiladi. Yangi Ahd, oʻz navbatida, Eski Ahddagi gʻoyalarni toʻldiradi. Iso Masih Eski Ahdni mukammal bilgan edi, shu bois odamlarga taʼlim berganda Eski Ahddan koʻplab iqtiboslar keltirgan. Iso shunday degan: “Meni, Tavrot yoki paygʻambarlarning bitiklarini bekor qilgani kelgan, deb oʻylamanglar. Men bekor qilgani emas, balki bajo keltirgani keldim” (Matto 5:17). Yangi Ahd mualliflari ham oʻz kitoblarida Eski Ahddan koʻp foydalanib, baʼzan undan iqtibos keltirganlar, baʼzan esa undagi gaplarni oʻz soʻzlari bilan yozganlar.

Shunisi diqqatga sazovorki, Muqaddas Kitob tarkibidagi barcha bitiklar turli janrlarda, har xil vaziyatda va turli davrlarda yashagan mualliflar tomonidan yozilganiga qaramay, hammasi birgalikda ajoyib uygʻunlikni namoyon qiladi. Xudoning kimligiyu Uning qanday ish yuritishi, odamzodning feʼl–atvori, xatti–harakati haqidagi gʻoyalar, markaziy mavzu boʻlgan Xudo bilan insoniyatning yarashuvi haqidagi xabar Muqaddas Kitobda izchil yoritilgan. Yarashuv haqidagi bu xabar, asosan, hikoyalar orqali, yaʼni odamlar bilan Yaratuvchi Xudo oʻrtasidagi munosabatga oid voqealar orqali yetkaziladi. Muqaddas Kitob mualliflari voqealarni samimiy ravishda, odamlarning gunohlarini yashirmagan holda roʻy–rost bayon qiladilar. Har bir inson haqidagi hikoya Xudo haqidagi katta hikoyaning bir qismini tashkil etadi. Muqaddas Kitobda bayon qilingan voqealardan shuni anglashimiz mumkinki, dunyo yaratilgandan beri, Xudo har bir odamni Oʻziga chorlab kelmoqda.

Asrlar davomida imonli odamlar ushbu kitoblarni Xudo tomonidan yuborilgan muqaddas bitiklar deb bilganlar. Darhaqiqat, Muqaddas Kitobda bu borada shunday yozilgan: “Muqaddas bitiklarning hammasi ilohiy ilhom bilan yozilgan” (2 Timoʻtiy 3:16), “Muqaddas bitiklardagi bashoratlarning hech biri paygʻambarlarning shaxsiy talqini emas. Hech bir haqiqiy paygʻambar oʻzining insoniy xohishi bilan bashorat qilgan emas. Bu paygʻambarlar Muqaddas Ruh tomonidan boshqarilib, Xudoning soʻzlarini gapirganlar” (2 Butrus 1:20-21). Muqaddas Kitobni oʻqigan insonlar haqiqatni qidirganlarida, qaysi zamonda yashashlaridan qatʼi nazar, Muqaddas bitiklarning qudrati va hokimiyatidan voqif boʻlganlar. Zero, Muqaddas Kitobda shunday yozilgan: “Mening soʻzim olovday kuydiradi. Qoyani yoradigan bolgʻaday zarba beradi” (Yeremiyo 23:29), “Xudoning kalomi jonli va taʼsirli, har qanday dudama qilichdan oʻtkirroqdir. U jon bilan ruhni, boʻgʻinlar bilan ilikni ajratgudek suqilib kiradi. Xudoning kalomi xayolu yurakning niyatlarini fosh etadi” (Ibroniylar 4:12).

[1] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun MUQADDAS KITOBGA KIRISH boʻlimiga qarang.

[2] Yaʼni Muqaddas Kitob tarkibidagi kitobning nomi, bobi va oyati (misol uchun, Yuhanno 3:16). Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun mazkur boʻlimning BOB VA OYATLAR RAQAMLARI qismiga qarang.

[3] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MUQADDAS CHODIR iborasiga va MAʼBAD soʻziga qarang.

[4] Yaʼni Muqaddas Kitob tarkibidagi bir kitob. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun mazkur boʻlimning BOB VA OYATLAR RAQAMLARI qismiga qarang.

[5] yaʼni oxirzamonga oid bashoratlar va vahiylar

[6] Muallif yoki soʻzlovchi boshqa bir matndan keltirgan parcha, gap yoki ibora.

[7] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN iborasi ostida berilgan QADIMIY TARJIMALAR iborasiga qarang.

[8] taxminan milodiy 30 yil

[9] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi HAVORIY soʻziga qarang.

Hizqiyol

Hizqiyol

1. Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

Kirish

HIZQIYOL

PAYGʻAMBARNING

KITOBI

Kirish

Hizqiyol ruhoniy edi, Yeremiyo va Doniyor paygʻambarlar uning zamondoshlari boʻlgan. U Bobilga asir qilib olib ketildi va oʻsha yerda surgunda boʻlgan Yahudo xalqi orasida yashadi. U Xudo tomonidan paygʻambar qilib tayinlandi. U nafaqat Bobilga surgun qilingan Yahudo xalqiga, balki Quddusda qolgan odamlarga ham Xudoning soʻzini vaʼz qildi. Hizqiyol oʻz faoliyatini miloddan oldingi 593 yillarda boshlab, miloddan oldingi 571 yillarda tugatdi. Bu davr Yahudo shohligining oxirgi yillaridan tortib, to miloddan oldingi 586 yilda Quddus qulagandan keyingi davrni qamrab oladi. Hizqiyol Quddus qulashidan oldin ham, undan keyin ham vaʼz qilgan. Shuning uchun uning baʼzi vaʼzlari Xudoning dahshatli hukmidan xabar beradi, boshqa vaʼzlari esa xalqqa umid bagʻishlaydi.

Mazkur kitobni beshta asosiy qismga boʻlish mumkin. Birinchi qismda (1-3–boblar) Hizqiyolga vahiyda ayon boʻlgan Xudoning ulugʻvorligi tasvirlanadi, shuningdek, Xudo Hizqiyolni paygʻambar qilib tayinlagani bayon etiladi. Ikkinchi qism (4-24–boblar) oʻz ichiga bir nechta xabarni oladi. Bu xabarlarda Yahudo xalqiga beriladigan jazolar haqida aytiladi, chunki xalq Xudodan yuz oʻgirgan edi. Hizqiyol bu xabarlarning aksariyat qismini ikir–chikirigacha tasvirlab, oʻz harakatlari bilan koʻrsatib beradi. Yahudo xalqi Xudoning tanlangan xalqi boʻlgani va Maʼbad Quddusda joylashgani bois, xalq muqaddas boʻlishi va oʻzini pok saqlashi shart edi. Yahudo xalqi Xudodan yuz oʻgirganda, Xudo Maʼbadini tark etib, xalqini jazolardi.

Kitobning uchinchi qismida (25-32–boblar) Xudo Yahudo yurtining yon–atrofidagi xalqlarni jazolashi toʻgʻrisida yozilgan. Kitobning toʻrtinchi qismi (33-39–boblar) Quddus qulagandan keyingi davrni oʻz ichiga oladi. Bu parchadagi soʻzlar umid baxsh etadi. Bu parchada Xudo Oʻz xalqini kechirishi, soʻng ularni Yahudo va Quddusga qaytarib olib kelishi toʻgʻrisida soʻz yuritiladi.

Nihoyat, beshinchi qismda (40-48–boblar) Quddusdagi yangi Maʼbad toʻgʻrisida Hizqiyol koʻrgan vahiy haqida yozilgan. Bu qismda Xudoga sajda qilish qoidalari koʻrsatilgan. Shuningdek, kelajakda yurt Isroilning oʻn ikki qabilasi orasida qay tarzda boʻlinishi kerakligi haqida batafsil aytib oʻtilgan.

Mazkur kitobdagi qurigan suyaklar toʻgʻrisida Hizqiyol koʻrgan vahiy juda keng tanilgan. Bu vahiyda Xudoning Ruhi suyaklarga jon ato etib, ularni tiriltiradi (37:1-14 ga qarang). Xudo doim Oʻz ahdiga sodiq qoladi. U Oʻz xalqini gunohlardan poklaydi, ularni tiklaydi, xalqni yuksaltiradi, muqaddas shahar Quddusda Oʻz ulugʻvorligini porlatadi.

1–BOB

Xudoning taxti

11-3•Hayotimning oʻttizinchi yilida[*], toʻrtinchi oyning[*] beshinchi kunida men, Buzi oʻgʻli ruhoniy Hizqiyol[*], surgunda yashayotgan odamlar bilan birga Bobildagi[*] Kavor daryosining boʻyida edim. Shunda osmon qopqasi ochildi–da, Xudodan menga vahiylar keldi. Oʻsha kuni Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi. Men Egamizning qudratini yaqqol sezib turar edim. Bu voqea shoh Yohayixin surgundaligining beshinchi yilida[*] sodir boʻlgan edi+++.

4Qarasam, shimoldan boʻron turdi. Ulkan bir bulutdan chaqmoq chaqar edi, bulut atrofi yarqirab turardi. Bulutning olovli markazi sayqallangan misday tovlanardi+. 5Oʻshaning oʻrtasida men toʻrtta jonli mavjudotni koʻrdim. Ular inson qiyofasida edi+. 6Ammo har birining toʻrtta yuzi va toʻrtta qanoti bor edi. 7Ularning oyoqlari tekis boʻlib, buzoqning tuyoqlariga oʻxshash tuyoqlari bor edi. Tuyoqlar yaltiroq bronza kabi tovlanib turardi+. 8Qanotlari ostida odam qoʻliga oʻxshagan qoʻllari bor edi. 9Mavjudotlar bir–biriga orqa oʻgirib turar edilar, qanotlarining uchlari bir–biriga tegib turardi. Ular har tomonga birgalikda yurardilar, yurganlarida burilmas edilar. 10Mavjudotlarning yuzlariga kelsak, ular toʻrt xil edi: old tomonida inson yuzi, oʻng tomonida sher yuzi, chap tomonida buqa yuzi va orqa tomonida burgut yuzi bor edi+. 11Mavjudotlarning bir juft qanoti tepaga yoyilgan boʻlib, yonidagi mavjudotlarning qanotlariga tegib turardi. Qolgan bir juft qanoti esa tanasini yopib turardi+. 12Mavjudotlar toʻgʻriga qarab yurishar edi. Ruh ularni qayerga yoʻnaltirsa, ular oʻsha yoqqa borishardi, yurganda burilmas edilar. 13Jonli mavjudotlarning koʻrinishi yonayotgan koʻmirga yoki mashʼalaga oʻxshar edi. Mavjudotlarning orasida olov aylanib yurardi. Bu olov chaqnardi, undan chaqmoq chaqib turar edi+. 14Mavjudotlarning oʻzlari ham chaqmoq tezligi bilan u yerdan–bu yerga borib kelishardi.

15Men toʻrtta mavjudotni tomosha qilib turganimda, mavjudotlar yonidagi gʻildiraklarni koʻrdim. Har bir mavjudotning yonida bittadan gʻildirak bor edi. Gʻildiraklar yerga tegib turardi. 16Toʻrtala gʻildirakning koʻrinishi va tuzilishi bir xil edi. Ular qimmatbaho toshday tovlanardi. Har bir gʻildirakning ichida koʻndalangiga solingan yana bittadan gʻildirak bor edi+. 17Shu sababdan gʻildiraklar harakatga kelganda, toʻrt tomonga yura olar edi, yurganda burilmasdi. 18Gʻildiraklarning gardishlari baland va bahaybat edi. Ularning gir aylanasi koʻzlar bilan qoplangan edi+. 19Jonli mavjudotlar yurganda, yonlaridagi gʻildiraklar ham harakatga kelardi. Yerdan koʻtarilganda, gʻildiraklar ham ular bilan birga koʻtarilardi. 20-21Mavjudotlardagi ruh gʻildiraklarda ham bor edi. Shu sababdan ruh mavjudotlarni qayerga yoʻnaltirsa, mavjudotlar oʻsha yoqqa borishardi, gʻildiraklar ham ular bilan birga harakatga kelardi. Mavjudotlar yurganda, ular ham yurar edi, toʻxtaganda toʻxtar edi, yerdan koʻtarilganda koʻtarilar edi.

22Mavjudotlarning boshlari uzra gumbazga oʻxshash bir narsa bor edi, oʻsha narsa billurdek tovlanardi+. 23Qanotlarini yoygan mavjudotlar gumbaz ostida turar edi. Ularning qanotlari bir–biriga tegib turardi. Ikkinchi juft qanotlari esa badanlarini yopib turardi. 24Ular qanot qoqib uchardilar. Qanot qoqqanlarida chiqqan tovushi shovullagan dengiz shovqiniday, Qodir Xudoning gumburlagan ovoziday, ulkan lashkarning shovqin–suroniday edi. Mavjudotlar toʻxtaganlarida qanotlarini yigʻib olishardi+.

25Ular toʻxtab, qanotlarini yigʻib oldilar. Shunda boshlari tepasidagi gumbaz uzra bir ovoz yangradi. 26Gumbaz ustida zangori yoqutdan yasalgan taxtga oʻxshash bir narsa bor edi. Taxt ustida inson qiyofasidagi bir Zot oʻtirardi+. 27Oʻsha kimsaning belidan yuqori qismi sayqallangan misday yarqirardi, atrofini olov oʻragandi. Belidan pastki qismi esa otash kabi porlardi. Uning butun borligʻi nur taratib turardi+. 28Oʻsha nur yomgʻirdan keyin bulutlar orasida paydo boʻladigan kamalakdek jilvalanardi. Bu yogʻdu Egamizning ulugʻvorligini aks ettirardi.

Xudo Hizqiyolni xizmatga chaqiradi

Men buni koʻrishim bilanoq yerga muk tushdim, soʻng bir ovoz eshitdim.

2–BOB

2^1Oʻsha ovoz menga dedi:

— Ey inson[*], oʻrningdan tur, Men sen bilan gaplashmoqchiman+.

2Ovoz menga gapirayotganda, Ruh ichimga kirib, meni turgʻizib qoʻydi. Men gapning davomini tingladim+. 3U menga shunday dedi:

— Ey inson, Men seni itoatsiz Isroil xalqining oldiga yuboraman. Ular Menga qarshi bosh koʻtarishdi. Ularning oʻzlari ham, ota–bobolari ham shu kungacha Menga qarshi gunoh qilib kelishgan+. 4Bu xalq qaysar va oʻjardir. Men seni ularning oldiga yuboraman. Sen ularga: “Egamiz Rabbiy shunday demoqda”, deb gapirasan. 5Bu isyonkor xalq gapingga quloq soladimi, yoʻqmi, Men ularning oldiga paygʻambarni yuborganimni bilib qoʻyishsin+. 6Sen esa, ey inson, ulardan hayiqma, ularning gaplaridan qoʻrqma. Atrofingni yantogʻu tikanaklar oʻrab olsa ham, chayonlar orasida yashasang ham qoʻrqma. Ularning gaplaridan choʻchima, ularning vajohatidan dahshatga tushma+. 7Bu isyonkor xalq senga quloq soladimi, yoʻqmi, ularga Mening gaplarimni yetkaz. 8Sen esa, ey inson, bu isyonkor xalqqa oʻxshama. Ogʻzingni och. Men senga beradigan narsani yegin.

9Qarasam, men tomon bir qoʻl choʻzildi. Qoʻlda bir oʻrama qogʻoz[*] bor edi+. 10Qoʻl oʻramni ochib, menga koʻrsatdi. Oʻramning oldi va orqa tomonlariga marsiya, motam va qaygʻu soʻzlari yozilgan edi+.

3–BOB

3^1U menga shunday dedi:

— Ey inson, Men senga berayotgan bu oʻrama qogʻozni[*] olib yegin. Soʻng Isroil xalqining oldiga borib, aytganlarimni ularga yetkaz+.

2Men ogʻzimni ochdim, U menga oʻsha oʻrama qogʻozni yegani berdi. 3U menga dedi:

— Qogʻozning hammasini yeb, qorningni toʻygʻaz.

Men qogʻozni yedim, uning taʼmi asalday shirin edi. 4U menga yana shunday dedi:

— Ey inson, endi borib, Isroil xalqiga Mening gaplarimni ayt. 5Men seni qiyin va murakkab tilda gapiradigan xalq oldiga emas, balki Isroil xalqi oldiga yuboryapman. 6Agar Men seni tili tushunarsiz boʻlgan koʻp xalqlar oldiga yuborganimda edi, ular senga albatta quloq solishgan boʻlar edi. 7Ammo Isroil xalqi senga quloq solmaydi, ular hatto Menga ham quloq solishmaydi. Ha, bu xalq qaysar va oʻjardir. 8Mana qara, Men seni ular kabi qaysar va oʻjar qilaman+. 9Sening boshing toshday qattiq, qayroqtoshdan ham qattiqroq boʻladi. Ular isyonkor xalq boʻlsa–da, sen ulardan choʻchima, dahshatga tushma+.

10U gapida davom etib shunday dedi:

— Ey inson, senga aytadigan gapimni ikki qulogʻing bilan yaxshilab eshitib, hammasini dilingga tugib olgin. 11Soʻng surgundagi yurtdoshlaring oldiga bor. Ular senga quloq soladimi, yoʻqmi, ularga: “Egamiz Rabbiy shunday demoqda”, deb gaplarimni yetkaz+.

12Ruh meni koʻtardi. Shunda men orqadan kelayotgan qattiq gumburlagan tovushni eshitdim. Oʻsha tovush: “Egamizning ulugʻvorligini Uning makonida madh qilinglar”, deb aytayotgan edi[*]+. 13Men jonli mavjudotlarning bir–biriga ishqalangan qanotlarining tovushini va yonlaridagi gʻildiraklarning guldurosini eshitdim+. 14Ruh meni boshqa yoqqa olib ketdi. Men achchiqlanib, jahlim chiqa boshladi. Egamizning qudrati meni qamrab olgan edi+. 15Men Kavor daryosining boʻyidagi Tel–Ovuvda yashayotgan surgundagilarning oldiga bordim. Oʻsha yerda yetti kun davomida oʻzimga kela olmay gangib oʻtirdim+.

Hizqiyolni Egamiz soqchi qilib tayinlaydi

16•Yetti kundan keyin Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi:

17— Ey inson, Men seni Isroil xalqiga soqchi qilib tayinladim. Ogʻzimdan chiqqan har bir gapimni ularga aytib, ogohlantirasan+. 18Agar Men fosiqqa: “Sen albatta oʻlasan”, deb aytsam–u, sen esa oʻsha odamni bu haqda ogohlantirmasang, hayotini saqlab qolay deb, uni fosiqlik yoʻlidan qaytarmasang, oʻsha odam oʻz gunohi uchun[*] oʻladi. Biroq uning oʻlimi uchun Men seni javobgar qilaman. 19Agarda sen fosiqni ogohlantirsang–u, u esa fosiqlik yoʻlidan qaytmasa, u oʻz gunohi uchun oʻladi, sen esa oʻz joningni asrab qolgan boʻlasan+. 20Agar solih kishi yomon yoʻlga kirib, gunohga qoʻl ursa, Men uning oyogʻiga toʻgʻonoq solaman, u qoqilib yiqiladi[*]. Bordi–yu, sen oʻsha odamni ogohlantirmasang, u nobud boʻladi. Men uning qilgan savob ishlarini esga olmayman, u oʻzining gunohi uchun oʻladi. Uning oʻlimi uchun esa seni javobgar qilaman+. 21Bordi–yu, sen solih kishini yomon yoʻldan qaytarsang, u senga quloq solgani uchun yashaydi. Sen esa oʻz joningni asrab qolgan boʻlasan.

Hizqiyol tildan qoladi

22Egamiz menga Oʻz qudratini ato etib, shunday dedi:

— Qani, tur, vodiyga tush. Men sen bilan oʻsha yerda gaplashaman+.

23Men turib, vodiyga tushdim. Egamizning ulugʻvorligi menga zohir boʻldi. Men u yerda koʻrgan Egamizning ulugʻvorligi xuddi Kavor daryosi boʻyida koʻrgan ulugʻvorlikka oʻxshar edi[*]. Men muk tushdim+.

24Ruh vujudimga kirib, meni oyoqlarimga turgʻizib qoʻydi. Soʻng Egamiz menga shunday dedi:

— Uyingga kirib, eshiklarni ichidan qulflab ol. 25Koʻchaga chiqa olmasliging uchun seni arqonlar bilan bogʻlashadi+. 26Sen bu isyonkor xalqqa tanbeh bera olmasliging uchun, Men seni gung qilib, tilingni tanglayingga yopishtirib qoʻyaman+. 27Ammo ularga aytadigan gapim boʻlganda, seni yana tilga kiritaman[*]. Ularga: “Egamiz Rabbiy shunday demoqda”, deb gapirasan. Senga quloq soladiganlar quloq solsin, quloq solishni xohlamaganlar esa solmasin. Axir, ular isyonkor xalq–ku!+

4–BOB

Quddus qamalining ramzi

4^1Egamiz shunday dedi: “Ey inson, bir gʻisht olib oldingga qoʻy, uning ustiga Quddus rasmini chiz. 2Rasmdagi shaharni qamal qilib, atrofiga qamal inshootlarini bildiruvchi uyumlarni hosil qil, shahar devoriga qiyalatib tuproq uy[*], dushman qarorgohlarini oʻrnat, shaharning gir aylanasiga devorteshar qurollarni joylashtir+. 3Keyin tovani ol. Tovani temir devor kabi, oʻzing bilan rasmdagi shaharning orasiga oʻrnat. Soʻng shaharga yuzlan, sen shaharni qamal qilgan boʻlasan. Isroil xalqi uchun bu bir alomat boʻladi.

4Soʻng chap tomoningga yonboshlab, ustingga Isroil[*] xalqining gunohlarini yukla. Sen chap tomoningda yotgan paytingda ularning gunohi uchun jazo tortgan boʻlasan. 5Ular gunoh qilgan yillarning soniga koʻra, Men sen uchun kunlarni ajratdim. Sen 390 kun davomida Isroil xalqining gunohi uchun jazo tortasan.

6Belgilangan vaqt tugagach, oʻng tomoningga yonboshlab yotgin. Bu safar sen 40 kun davomida Yahudo xalqining gunohi uchun jazo tortasan. Bir kun bir yil hisoblanadi+. 7Quddus ramzi boʻlgan gʻishtga yuzlan, qoʻlingni panshaxa qilib, qamal qilingan shaharga qarshi bashorat qil. 8Mana, qamalingning muddati tugamaguncha bir tomondan boshqa tomonga oʻgirilmasliging uchun Men seni arqonlar bilan bogʻlab tashlayman+.

9Endi borib oʻzing uchun bugʻdoy, arpa, loviya, yasmiq doni, tariq va qizil bugʻdoyni olib, bir xumchaga sol. Sen ulardan oʻzingga non tayyorlaysan[*]. 390 kun chap tomoningga yonboshlab yotib, oʻsha nondan yeysan. 10Bir kunlik yeydigan ozuqangning miqdori 50 misqolni[*] tashkil qilishi kerak. Har kuni belgilangan vaqtdagina uni yeyishing shart. 11Suvni ham belgilangan vaqtda va belgilangan miqdorda ichasan. Kuniga bir kosa[*] suv ichasan. 12Oʻtin oʻrniga odam tezagini ishlatasan, odamlarning koʻzi oldida non yopib yeysan.”

13Egamiz shunday dedi:

— Men Isroil xalqini begona xalqlar orasiga surgun qilganimda, ular ham xuddi shunday harom nonni yeydigan boʻladilar[*]+.

14— Yo Egam Rabbiy! — deya yolvordim, — men hech qachon oʻzimni bulgʻagan emasman. Harom oʻlgan yoki hayvonlar gʻajigan jonivorning goʻshtini yoshligimdan yegan emasman. Hech qanday harom goʻshtni ogʻzimga olgan emasman!+

15U menga shunday deb javob berdi:

— Xoʻp, mayli, odam tezagining oʻrniga mol tezagini ishlata qol. Tezak yoqib, non yopib yeysan.

16Soʻng gapida davom etdi:

— Men Quddus aholisini nonga zor qilib qoʻyaman. Ular qoʻrquv ichra nonni oʻlchab yeydilar, umidsizlanib suvni taqsimlab ichadilar+. 17Suv va non tanqisligidan odamlar bir–birlariga vahima ichra qaraydilar. Tortgan jazosidan adoyi tamom boʻladilar.

5–BOB

Hizqiyol sochini oldiradi

5^1Egamiz shunday dedi: “Ey inson, oʻtkir bir qilich ol. Ustara oʻrniga oʻshani ishlatib, soching bilan soqolingni qirib tashla[*]. Soʻng sochingni tarozida oʻlchab, teng uch qismga boʻl. 2Shaharning qamal kunlari tugaganda, sochingning bir qismini gʻishtga chizilgan shahar oʻrtasida yondir. Ikkinchi qismini shahar atrofiga sochib tashlab, qilich bilan maydala. Uchinchi qismini esa shamolda uchirtirib yuborgin. Men qilichimni yalangʻochlab, shahar aholisini taʼqib qilaman+. 3Sochingning ozginasini olib, choponing etagiga qistirib qoʻy+. 4Oʻsha sochingning bir qismini olovga tashlab, yondirib yubor. Undan chiqqan olov avj olib, butun Isroil xalqiga yoyiladi.”

5Egamiz Rabbiy shunday deb aytmoqda: “Mana, Quddusga bir qarang. Men uni xalqlarning oʻrtasiga joylashtirdim, boshqa yurtlar uni oʻrab turibdi. 6Ammo u qonun–qoidalarimga qarshi chiqdi, atrofdagi xalqlardan koʻra, koʻproq qabihlik qildi. U qonun–qoidalarimni rad etdi, farmonlarimga boʻysunmadi.”+

7Shuning uchun Egamiz Rabbiy Quddusga aytmoqda: “Sizlar badkirdorlikda atrofingizdagi xalqlardan ham oʻtib tushdingiz. Farmonlarimga boʻysunmadingiz, qonun–qoidalarimga rioya qilmadingiz. Axloqsizlikda boshqa xalqlardan battar boʻldingiz. 8Ey Quddus ahli, Men Oʻzim sizlarga qarshi chiqaman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — Xalqlarning koʻzi oldida sizlarni jazolayman+. 9Qilgan jirkanch ishlaringiz tufayli Men boshingizga dahshatli bir koʻrgilik keltiraman. Men bunaqasini hech qachon qilmaganman va bundan keyin ham qilmayman+. 10Quddusda ota–onalar oʻz farzandlarining etini, farzandlar esa oʻz ota–onalarining etini yeydilar. Men sizlarni jazolayman, omon qolganlaringizni dunyoning toʻrt tomoniga tarqatib yuboraman+. 11Men, Egangiz Rabbiy, barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, sizlarni yoʻq qilaman. Sizlar muqaddas maskanimni makruh butlaru jirkanch odatlaringiz bilan harom qildingiz. Shuning uchun sizlarga achinmayman, rahm qilmayman+. 12Xalqingizning uchdan bir qismi oʻlatu qahatchilikdan nobud boʻladi. Ikkinchi qismi jangda, shahar tashqarisida qirilib ketadi. Qolgan qismini esa Men toʻrt tomonga tarqatib yuboraman, qilichimni yalangʻochlab taʼqib qilaman+.

13Shunda gʻazabimdan tushaman, qahrimni sizlarga sochib boʻlganimdan keyingina taskin topaman. Qahrimni sizlarga sochib boʻlganimdan keyin, Men, Egangiz, rashk ustida gapirganimni sizlar bilib olasiz+. 14Men sizlarni xonavayron qilaman. Yon–atrofda yashovchi xalqlar hamda oʻtgan–ketgan odamlar sizlarni mazax qiladilar. 15Men sizlarni qahru gʻazab bilan hukm qilganimda, jahl ustida qattiq jazolaganimda, atrofdagi xalqlar dahshatga tushadilar. Ular bundan saboq oladilar, sizlarni esa mazax qilib, ustingizdan kuladilar. Bularni Men, Egangiz, aytdim+. 16Men ustingizga qahatchilikning halokatli oʻqlarini yogʻdiraman, sizlarni yoʻq qilaman. Shahardagi ocharchilikni avjiga chiqaraman, sizlarni bir burda nonga zor qilaman+. 17Men sizlarni qahatchilikka giriftor qilaman, ustingizga yovvoyi hayvonlarni yuboraman. Ular sizlarni farzandlaringizdan judo qiladi. Yurtingizda oʻlat va qotillik hukm suradi, Men sizlarga qarshi dushman qilichini yalangʻochlayman. Bularni Men, Egangiz, aytdim.”+

6–BOB

Egamiz butparastlikni hukm qiladi

6^1Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 2“Ey inson, Isroil togʻlariga yuzlan. Ularga qarshi shunday bashorat qil:+
3«Ey Isroil togʻlari, Egamiz Rabbiyning soʻzlarini eshitinglar! Egamiz Rabbiy togʻlaru qirlarga, jarliklaru vodiylarga shunday deb aytmoqda: Men Oʻzim sizlarga qarshi qilich yuboraman, butlarga atalgan barcha sajdagohlaringizni[*] vayron qilaman. 4Qurbongohlaringiz buzib tashlanadi, tutatqi qurbongohlaringiz parcha–parcha qilinadi. Men odamlaringizni butlaringiz oldida qirib yuboraman+. 5Isroil xalqining jasadlarini butlaringiz oldiga tashlayman, suyaklarini qurbongohlaringiz atrofiga sochaman+. 6Hamma shaharlaringizni yakson qilaman, sajdagohlaringizni vayron etaman. Shunda qurbongohlaringiz buziladi, butlaringiz parcha–parcha qilinadi, tutatqi qurbongohlaringiz qoʻporib tashlanadi, qoʻllaringiz yaratgan hamma narsa supurib tashlanadi. 7Butun yurt jasadlarga toʻladi. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar.

8Men baʼzi bir odamlarning jonini qirgʻindan saqlab qolaman. Biroq ularni boshqa yurtlarga, begona xalqlar orasiga quvib yuboraman+. 9Ular begona xalqlar orasiga surgun qilinganda Meni eslaydilar. Meni rad etgan vafosiz qalblariyu butlar ketidan qaragan hirsli koʻzlari dilimga qanchalik ozor yetkazganini tushunib oladilar. Ular qilgan qabihliklari va jirkanch ishlari uchun oʻzlaridan oʻzlari hazar qilib, nafratlanadilar+. 10Oʻshanda Egasi Men ekanligimni bilib oladilar. Boshlariga keladigan falokat haqida Men ularni jiddiy ogohlantirganimni bilib oladilar.»”

11Egamiz Rabbiy menga dedi: “Qani boʻl, koʻksingga ur, yerni tep. Shunday deb xitob qil: «Qabihlikka qoʻl urgan Isroil xalqining holiga voy!» Axir, ular qilichdan, ocharchiligu oʻlatdan nobud boʻladilar!+
12Uzoqlarda boʻlganlar oʻlatdan qirilib ketadi. Yaqinda boʻlganlar qilichdan oʻtkaziladi. Omon qolganlar ocharchilikdan nobud boʻladi. Shu yoʻl bilan Men ularning ustilariga qahrimni sochaman. 13Ularning jasadlari butlari orasida, qurbongohlari atrofida, har bir baland tepalikda, barcha togʻ choʻqqilarida, har bir yashil daraxtu sersoya eman ostida — xalqim butlarga atab xushboʻy tutatqilar tutatgan har bir joyda yotadi. Oʻshanda omon qolganlari Egasi Men ekanligimni bilib oladilar+. 14Men ularga qarshi qoʻlimni koʻtaraman. Ularning butun yurtini, sahrodan tortib, to Rivlo[*] shahrigacha vayron qilib, tashlandiq yerga aylantiraman. Oʻshanda ular Egasi Men ekanligimni bilib oladilar.”

7–BOB

Isroil xalqi gunohlari uchun jazo tortadi

7^1Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 2“Ey inson, Isroil yurtiga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: kuni bitdi! Butun yurtning kuni yetdi!+
3Ey Isroil, sening kuning bitdi, Men qahrimni ustingga sochaman. Tutgan yoʻling uchun seni hukm qilaman, jirkanch odatlaring uchun jazolayman. 4Senga achinmayman, rahm ham qilmayman. Tutgan yoʻling uchun, jirkanch odatlaring uchun adabingni beraman. Oʻshanda Egang Men ekanligimni bilib olasan+.

5Ey Isroil, Egamiz Rabbiy shunday deb aytmoqda: mana, kulfat kelmoqda! Dahshatli kulfat! 6Kuningiz bitdi! Evoh, kuningiz bitdi! Mana, balo boshingizga keldi! 7Ey yurt ahli, halokatingiz keldi! Togʻlarda xursandchilik emas, sarosima hukm suradigan kun keldi+. 8Koʻp oʻtmay sizlarni gʻazabimga duchor qilaman, jahlimdan tushmagunimcha qahrimni ustingizga sochaman. Tutgan yoʻlingiz uchun sizlarni hukm qilaman, jirkanch odatlaringiz uchun jazolayman. 9Sizga achinmayman, rahm qilmayman. Tutgan yoʻlingiz uchun, jirkanch odatlaringiz uchun adabingizni beraman. Oʻshanda sizni jazolagan Egangiz Men ekanligimni bilib olasiz.»+

10Ey inson, ana, kulfat kuni yetib keldi! Halokat yaqinlashib qoldi! Zoʻravonlik gulladi, magʻrurlik kurtakladi. 11Zoʻravonlik fosiqlikni jazolaydigan xivichga aylandi. Bu odamlarning birontasi omon qolmaydi. Toʻkin–sochinligi, boyligi, dabdabasi ado boʻladi.

12Oʻsha vaqt keldi! Oʻsha kun yaqinlashdi! Xaridor xarid qilgan narsasidan quvonmasin, sotuvchi koʻrgan zararidan gʻam chekmasin. Mening gʻazabim butun olomon ustiga birday yogʻiladi. 13Sotuvchi bilan xaridor tirik qolgan taqdirda ham, sotuvchi sotgan yerini qaytarib ololmaydi. Butun olomonga tegishli bu bashoratni qaytarib boʻlmaydi. Gunoh qilganlari uchun ularning birortasi oʻz hayotini saqlab qololmaydi+. 14Burgʻular chalindi, hammasi tayyor boʻldi. Ammo jangga kirishga hech kim jurʼat qilmadi. Axir, Mening gʻazabim butun olomon ustiga yogʻiladi.

15Koʻchada jang boʻlmoqda. Ichkarida ocharchiligu oʻlat hukm surmoqda. Daladagilar jangda halok boʻladilar, shahardagilar ocharchiligu oʻlatdan oʻladilar+. 16Omon qolganlar dashtdagi kabutarlarday togʻlarga qochadi. Ular gunoh qilganlari uchun ingraydi+. 17Odamlarning qoʻllarida mador qolmaydi, ishtonlari hoʻl boʻladi+. 18Ular qaygʻudan qanorga oʻranishadi, dahshat ularning yopinchigʻi boʻladi. Ular sochlarini qirdirishadi[*], yuzlari shuvut boʻladi+. 19Kumushlarini koʻchaga uloqtirishadi, oltini axlat kabi boʻladi. Mening gʻazab kunimda kumushu oltini ularga najot bera olmaydi. Ularning nafsini qondirmaydi, och qorinlarini toʻydirmaydi. Ha, oltinu kumushi Isroil xalqining boshiga halokat keltiradi[*]+. 20Ular koʻz–koʻz qilib yurgan chiroyli oltin bezaklaridan makruh xudolarni, jirkanch butlarni yasadilar. Shu sababdan Men boyliklarini ular uchun axlat kabi qilaman.

21Men oʻsha boyliklarni kelgindilarga oʻlja qilib beraman, dunyoning fosiqlariga talataman. Ular Isroil xalqining bor bisotini harom qiladilar. 22Men bu xalqdan yuzimni oʻgiraman. Shunda kelgindilar aziz uyimni[*] bulgʻaydilar. Ha, zoʻravonlar bostirib kelib, uni bulgʻaydilar.

23Bu xalq uchun zanjirlar tayyorlang! Zero, yurtda qotillik avjiga chiqqan. Quddus shahri zoʻravonlikka toʻlgan+. 24Men bu yurtga eng vahshiy xalqlarni boshlab kelaman. Ular yurt ahlining uylariga egalik qilishadi. Men kuchlilarning magʻrurligiga chek qoʻyaman. Ularning sajdagohlari harom qilinadi+. 25Dahshatu alam Isroil xalqini qamrab oladi. Ular tinchlikka intilishadi, ammo tinchlik boʻlmaydi. 26Kulfat ketidan kulfat keladi, mish–mish ketidan mish–mish tarqaladi. Odamlar bashorat istab, paygʻambar oldiga behuda borishadi. Ruhoniylar taʼlimot berishga, oqsoqollar maslahat berishga ojiz boʻladilar+. 27Shunda shoh qaygʻuga botadi, shahzodalar tushkunlikka tushadi. Qoʻrqqanidan yurt ahlining qoʻli titraydi. Men ularni qilgan qilmishlariga yarasha jazolayman. Ular boshqalarni qanday hukm qilgan boʻlsalar, Men ham ularni xuddi shunday hukm qilaman. Oʻshanda Isroil xalqi Egasi Men ekanligimni bilib oladi.”

8–BOB

Maʼbaddagi butparastlik

8^1Surgun boʻlgan paytimizning oltinchi yili oltinchi oyining[*] beshinchi kunida Yahudo oqsoqollari meni koʻrgani uyimga kelishdi. Men ular bilan oʻtirganimda, Egam Rabbiyning qudrati meni qamrab oldi+. 2Qarasam, inson qiyofasidagi bir kishi turibdi. Oʻsha kimsaning belidan pastki qismi olovday chaqnar edi. Yuqori qismi esa sayqallangan misday nur taratib turar edi+. 3U qoʻlga oʻxshash bir uzvini uzatib, meni sochimdan tutdi. Soʻng Ruh meni zamin uzra koʻtardi–da, Xudoning mana shu vahiysida Quddus shahriga olib ketdi. U meni Maʼbadning ichki hovlisidagi shimoliy darvozaning[*] oldida turgan katta bir but oldiga olib bordi. Bu but Xudoning rashkini qoʻzgʻatardi+. 4Oʻsha yerda Isroil Xudosining ulugʻvorligi bor edi. Men bunday vahiyni vodiyda ham koʻrgan edim[*]+.

5Xudo menga shunday dedi: “Ey inson, shimol tomonga nazar tashla.” Men shimol tomonga nazar tashladim. Xudoning rashkini qoʻzgʻatadigan oʻsha but qurbongoh yonidagi darvozaning kiraverishida turardi. 6Shunda Xudo menga dedi: “Ey inson, xalqimning qilmishini koʻrdingmi? Ular bu yerda jirkanch ishlarni qilib, Meni muqaddas maskanimdan haydab yubormoqchilar. Qani yur, Men senga bundan battarini ham koʻrsataman.”

7U meni Maʼbadning tashqi hovlisi kiraverishiga olib bordi. Qarasam, devorda bir teshik bor ekan. 8U menga dedi: “Ey inson, qani boʻl, devordagi teshikni kattalashtir.” Men devordagi teshikni kattalashtirdim, shunda bir eshikka duch keldim+. 9Xudo menga dedi: “Ichkariga kir. Bu yerda qilinayotgan oʻtaketgan jirkanch ishlarni oʻz koʻzing bilan koʻrib qoʻy.” 10Men ichkariga kirdim. Devorlarning hamma yogʻiga sudralib yuruvchi jonivorlarning va harom hayvonlarning[*] rasmlari hamda Isroil xalqi sigʻinadigan barcha butlarning tasvirlari solingan edi+. 11Tasvirlarning oldida Isroil xalqining yetmishta oqsoqoli turgan edi. Shofon oʻgʻli Yazaniyo ham oʻshalarning orasida edi. Har birining qoʻlida bittadan olovkurak bor edi. Olovkuraklardan yonayotgan tutatqilarning xushboʻy tutuni koʻtarilardi. 12Xudo dedi: “Ey inson, Isroil oqsoqollarining butlarga toʻla qorongʻi xonada nima qilayotganini koʻrdingmi? Ular shunday deydilar: «Egamiz bizni koʻrmayapti, U yurtimizni tark etgan.»”+
13Soʻng Xudo yana dedi: “Qarab tur, Men senga bundan ham battarrogʻini koʻrsataman.”

14Keyin Egamiz meni uyining shimoliy darvozasi yoniga olib bordi. U yerda xotinlar oʻtirib, xudo Tammuz uchun qaygʻurib yigʻlayotgan edilar[*]. 15Shunda Xudo dedi: “Ey inson, buni koʻrdingmi?! Men senga bundan ham battarrogʻini koʻrsataman.”

16Egamiz meni uyining ichki hovlisiga olib kirdi. Uyning kiraverishida, ayvon va qurbongoh orasida yigirma besh nafar kishi turar edi. Ular Maʼbadga orqasini oʻgirib, sharqdan chiqayotgan quyoshga sajda qilayotgan edilar+. 17Egamiz menga shunday dedi: “Ana koʻrdingmi, inson? Yahudo xalqining mana shu yerda qilayotgan jirkanch ishlari yetmasmidi?! Ular butun yurtni zoʻravonlikka toʻldirmoqdalar, qayta–qayta qahrimni keltirmoqdalar. Meni haqorat qilayotganlarini[*] bir koʻrib qoʻy! 18Shuning uchun Men ularning ustiga gʻazabimni sochaman. Ularga achinmayman, rahm qilmayman. Ovozlari boricha Menga xitob qilishsa ham, ularga quloq solmayman.”+

9–BOB

Quddusning jazosi

9^1Men Xudoning jarangdor ovozini eshitdim. U baland ovozda dedi:

— Ey shaharni jazolash uchun tayinlanganlar, qurollaringizni olinglar. Bu yerga kelinglar!

2Shu onda shimoldagi Yuqori darvoza[*] tomondan olti kishi keldi. Har birining qoʻlida halokatli quroli bor edi. Ularning orasida zigʻir tolasidan toʻqilgan libos kiygan, beliga esa kotiblik asboblarini taqib olgan bir kimsa ham bor edi. Kelgan odamlarning hammasi ichkariga kirib, bronza qurbongohning yoniga borib turishdi+.

3Karublar[*] ustidagi Isroil Xudosining ulugʻvorligi oʻz joyidan koʻtarilib, uyning ostonasiga bordi. Soʻng Egamiz zigʻir libos kiygan kishini chaqirib, 4dedi:

— Borib shaharning hamma joyini aylanib chiq. Shaharda qilinayotgan jirkanch ishlardan siqilib, zorlangan kishilarning peshanasiga belgi qoʻy+.

5Qurollangan olti kishiga esa Egamizning shunday deganini eshitdim:

— Unga ergashinglar. Butun shaharni aylanib chiqinglar. Odamlarni oʻldiringlar, ularga achinmanglar, rahm qilmanglar+. 6Qariyalarni, yigitu qizlarni, ayolu bolalarni — hammasini oʻldiringlar, ammo peshanasiga belgi qoʻyilgan bironta odamga ham zarar yetkazmanglar. Buyrugʻimni bajarishni shu yerdan, muqaddas maskanimdan boshlanglar.

Shunday qilib, ular qirgʻinni Egamizning uyi oldida boʻlgan oqsoqollardan boshladilar+. 7Egamiz dedi:

— Uyimni harom qilinglar! Hovlini jasadlarga toʻldiringlar. Qani boshlanglar!

Qurollangan odamlar shaharga borib, u yerdagilarni qirib tashladilar. 8Ular buyruqni bajargani ketganlarida, men yolgʻiz oʻzim qoldim. Men yerga muk tushib, Xudoga iltijo qildim:

— Yo Egam Rabbiy! Sen gʻazabingni Quddusga sochib, Isroilning qolgan–qutgan xalqini ham yoʻq qilib yubormoqchimisan+?

9U menga shunday javob berdi:

— Isroil va Yahudo xalqlari ogʻir gunohga qoʻl urishdi. Ular butun yurtni qonga belashdi, Quddus shahrini adolatsizlikka toʻldirishdi. Ular: “Egamiz yurtimizni tark etgan, U bizni koʻrmayapti”, deb aytishyapti+. 10Men esa ularga achinmayman, rahm qilmayman. Qilgan barcha qilmishlariga yarasha jazosini beraman+.

11Shu orada zigʻir libosli, beliga kotib asboblarini taqib olgan kishi qaytib kelib Egamizga:

— Amrlaringizni bajo ayladim, — dedi.

10–BOB

Xudoning ulugʻvorligi Maʼbadni tark etadi

10^1•Qarasam, karublar tepasidagi gumbaz[*] uzra zangori yoqutga oʻxshash bir narsa paydo boʻldi. Oʻsha narsa taxt shaklida edi. 2Xudo zigʻir libos kiygan kishiga shunday dedi: “Qani boʻl, karublar ostidagi gʻildiraklar orasiga kirib, u yerdan bir hovuch yonayotgan koʻmirdan olib chiq. Koʻmirni shaharning hamma yogʻiga sochib tashla.”

Oʻsha kishi gʻildiraklar orasiga kirib ketdi. Men esa uni kuzatib turdim+. 3U kirgan paytda karublar Egamiz uyining janub tomonida turgan edilar, ichki hovlini esa bulut qoplagan edi+. 4Soʻng Egamizning ulugʻvorligi karublar uzra koʻtarilib, uyning ostonasiga borib toʻxtadi. Shu onda uy bulutga toʻldi, butun hovli Egamizning ulugʻvorligidan chaqnab yorishib ketdi. 5Karublar qanotlarini qimirlatganlarida shunday shovqin koʻtarilar ediki, uni hatto tashqi hovlidan turib eshitsa ham boʻlar edi. Bu shovqin Qodir Xudoning ovoziga oʻxshab ketar edi.

6Egamiz zigʻir libos kiygan kishiga: “Karublarning oʻrtasiga kir, gʻildiraklar orasidagi yonayotgan koʻmirdan olib chiq”, deb amr berganda, oʻsha kishi bitta gʻildirakning oldiga borib turdi. 7Shunda karublardan biri qoʻlini uzatib, yonayotgan koʻmirdan ozrogʻini oldi–da, zigʻir libos kiygan kishining qoʻliga tutqizdi. U kishi yonayotgan koʻmirni olib ketdi. 8Har bir karubning qanoti ostida inson qoʻliga oʻxshagan qoʻli bor edi.

9Qarasam, karublar yonida toʻrtta gʻildirak turibdi. Har bir karubning yonida bittadan gʻildirak bor edi. Gʻildiraklar qimmatbaho toshday tovlanardi. 10Toʻrtala gʻildirakning koʻrinishiga kelsak, ular bir–biriga oʻxshar edi. Har bir gʻildirakning ichida koʻndalangiga solingan yana bittadan gʻildirak bor edi. 11Ular harakatga kelganda toʻrt tomonga yura olar edi, yurganda burilmasdi. Karubning yuzi qayerga yoʻnaltirilgan boʻlsa, hammasi burilmay oʻsha tomonga yurishardi. 12Karublarning butun badanlari, orqalari, qoʻllari, qanotlari hatto toʻrtala gʻildiragi ham koʻz bilan qoplangan edi+. 13Gʻildiraklarning nomi “Aylanadigan gʻildiraklar” ekanligini men eshitib qoldim. 14Har bir karubning toʻrttadan yuzi bor edi: birinchi yuz — karubning yuzi, ikkinchi yuz — odamning yuzi, uchinchi yuz — sherning yuzi va nihoyat toʻrtinchi yuz burgutning yuzi edi.

15Karublar zamin uzra koʻtarildilar. Men Kavor daryosi boʻyida koʻrgan jonli mavjudotlar[*] mana shu karublar ekan+. 16Karublar yurganlarida, gʻildiraklar ham yonlarida yurardi. Qanot yozib koʻtarilganlarida, gʻildiraklar ham ulardan ayrilmasdi. 17Xullas, karublar toʻxtaganda, ular ham toʻxtar edi, koʻtarilganda ular ham birga koʻtarilar edi, chunki jonli mavjudotlarning ruhi gʻildiraklarda edi.

18Egamizning ulugʻvorligi uy ostonasidan chiqib, karublar uzra toʻxtadi. 19Men buni tomosha qilib turganimda, karublar qanotlarini yozdilar, zamin uzra koʻtarilib, gʻildiraklari bilan birga uydan chiqib ketdilar. Karublar Egamiz uyining sharqiy darvozasi yonida toʻxtab qoldilar. Isroil Xudosining ulugʻvorligi ularning ustida edi+.

20Bu jonli mavjudotlarni men Kavor daryosi boʻyida koʻrgan edim. Oʻshanda ham ular Isroil Xudosining oyogʻi ostida edilar. Bu mavjudotlar karublar ekanligini men endi tushunib olgan edim, 21chunki har bir karubning toʻrtta yuzi, toʻrtta qanoti hamda qanotlari ostida odam qoʻliga oʻxshagan qoʻllari bor edi. 22Ularning yuz tuzilishi men Kavor daryosi boʻyida koʻrgan mavjudotlarniki bilan bir xil edi. Har bir mavjudot old tomonga qarab yurar edi.

11–BOB

Isroilning fosiq yoʻlboshchilari hukm qilinadi

11^1Ruh meni koʻtarib, Egamiz uyining sharqiy darvozasiga olib bordi. Darvoza yonida men yigirma besh nafar kishini koʻrdim. Ularning orasida xalq rahnamolaridan Azzur oʻgʻli Yazaniyo va Binayo oʻgʻli Pilatiyo bor edi+. 2Egamiz menga shunday dedi: “Ey inson, mana bu odamlarning niyati yomon. Ular shahardagilarga boʻlmagʻur maslahatlar berib yurishibdi. 3Oʻsha buzuq odamlar shunday deydilar: «Hozir imoratlar solishning hojati yoʻq. Bu shahar qozon kabidir, biz esa qozonda saqlangan goʻshtdaymiz.» 4Shunday ekan, ey inson, ularga qarshi bashorat qil!”

5Soʻng Egamizning Ruhi butun vujudimni qamrab oldi. U Isroil xalqiga quyidagilarni aytishimni buyurdi: “Egamiz shunday demoqda: ey Isroil xalqi, sizlar oʻsha gapni aytdingiz. Men esa hamma oʻy–xayollaringizni bilaman. 6Sizlar shahardagi koʻp odamlarni oʻldirdingiz, koʻchalarni jasadlarga toʻldirdingiz+. 7Shuning uchun Men, Egangiz Rabbiy, aytamanki, bu shahar haqiqatan ham qozon kabidir. Ammo goʻsht sizlar emas, balki siz oʻldirgan odamlarning jasadlaridir. Men sizlarni shahardan chiqarib yuboraman. 8Sizlar qilichdan qoʻrqqan edingizlar, ammo ustingizga qilich yuboraman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy+. 9— Sizlarni shahardan haydab chiqarib, ajnabiylarning[*] qoʻliga topshiraman. Sizlarni shu yoʻsin jazolayman. 10Sizlar qilichdan nobud boʻlasizlar. Men sizlarni Isroil chegaralarida jazolayman. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar. 11Bu shahar sizlar uchun qozonday boʻlmaydi, sizlar ham qozon ichidagi goʻshtday boʻlmaysizlar. Men sizlarni Isroil chegaralarida jazolayman. 12Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar. Zero, sizlar shu paytgacha qonun–qoidalarimni buzib, yon–atrofingizda yashovchi xalqlarning odatlariga taqlid qilib keldingizlar.”

13Men, Hizqiyol, bashorat qilayotganimda, birdaniga Binayo oʻgʻli Pilatiyo jon berdi. Men yerga yuz tuban yiqilib: “Yo Egam Rabbiy! Sen Isroilda qolgan hamma odamlarni nobud qilmoqchimisan?” deya ovozim boricha hayqirib yubordim+.

Xudoning vaʼdasi

14Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 15“Ey inson, surgun boʻlgan sening oilang, urugʻ–aymoqlaring va butun Isroil xalqi haqida Quddusdagilar shunday aytishmoqda: «Ular uzoqda, Egamizga sajda qila olmaydilar. Shuning uchun bu yurt bizga mulk qilib berildi.» 16Ammo sen surgunda boʻlgan Isroil xalqiga shunday xabar yetkaz: «Egamiz Rabbiy aytmoqda: Men sizlarni olisdagi xalqlar orasiga joʻnatdim. Boshqa yurtlarga tarqatib yubordim. Biroq begona yurtdagi musofirlik davringizda, Oʻzim sizlarga sajdagoh boʻlaman.»+

17Yana ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men sizlarni xalqlar orasidan yigʻib olaman. Ha, sizlar begona yurtlarga tarqalib ketdingiz, ammo Men sizlarni u yerlardan olib chiqaman. Isroil yurtini sizlarga qaytarib beraman.»+

18Ey inson, Isroil xalqi oʻz yurtiga qaytib kelganda, u yerdagi makruh xudolarni, jirkanch butlarni ildizi bilan yoʻq qiladi. 19Men ularga yaxlit bir yurak beraman, qalblarini yangi ruhga toʻldiraman. Bagʻridagi tosh yurakni olib tashlab, oʻrniga yumshoq yurak solaman+. 20Shunda ular farmonlarimni bajaradigan, qonun–qoidalarimga rioya qiladigan boʻladilar. Ular Mening xalqim boʻladi, Men esa ularning Xudosi boʻlaman+. 21Ammo makruh xudolarga, jirkanch butlarga sajda qilishni xush koʻradigan odamlarni qilmishlariga yarasha jazolayman.” Egamiz Rabbiyning kalomi shudir+.

Xudoning ulugʻvorligi Quddusni tark etadi

22Karublar qanotlarini yozib, yonidagi gʻildiraklari bilan birga osmonga koʻtarildilar. Isroil Xudosining ulugʻvorligi karublar ustida edi+. 23Egamizning ulugʻvorligi shaharni tark etib, shaharning sharq tomonidagi toqqa[*] borib toʻxtadi+. 24Vahiyda Ruh meni koʻtarib, Bobilga[*] surgun qilinganlarning oldiga qaytarib olib bordi. Vahiy tamom boʻldi+. 25Men surgundagi birodarlarimga Egamiz ayon qilgan hamma narsani aytib berdim.

12–BOB

Surgun timsoli

12^1Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 2“Ey inson, sen isyonkor xalq orasida yashab yuribsan. Ularning koʻzlari bor, ammo koʻrmaydilar, quloqlari bor, ammo eshitmaydilar, chunki ular isyonkor xalqdir+.

3Ey inson, kerakli narsalaringni tugib ol. Xuddi surgunga ketayotganday yoʻlga chiq. Buni kunduz kuni qil, odamlar seni koʻrsin. Sen uyingni tashlab, boshqa joyga ketayotganingni hamma koʻrsin. Kim bilsin, balki shunda bu isyonkor xalq esini yigʻib olar+. 4Xalq seni tomosha qila olishi uchun tuguningni kunduz kuni tashqariga chiqarib qoʻy. Oʻzing esa, kech tushganda, seni tomosha qilayotgan olomon oldida, xuddi surgunga ketayotganday yoʻlga chiq. 5Odamlarning koʻzi oldida uying devorini tesh, tuguningni teshikdan olib chiq+. 6Kech tushganda, uni yelkangga ortib, yoʻlga tush. Tark etayotgan yurtingni koʻra olmasliging uchun yuzingni yopib ol, chunki xalq tomosha qiladigan bu namoyish ular uchun bir timsol boʻladi.”

7Men Egamizning aytganini qilib, surgunga ketayotganday, tugunimni kunduz kuni koʻchaga chiqarib qoʻydim. Kech tushganda qoʻlim bilan uyim devorini teshdim. Qorongʻida tugunni koʻchaga chiqarib, yelkamga ortib oldim. Odamlar meni tomosha qilib turar edilar.

8Ertasi kuni ertalab Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 9“Ey inson, bu isyonkor Isroil xalqi sendan «Nimalar qilyapsan?» deb soʻragan edi, shunday emasmi+? 10-11Ularning oldiga borib ayt: «Kecha men sizlarga kelajakda sodir boʻladigan voqealarni namoyish qildim. Qilgan namoyishim Quddusda hukmronlik qilayotgan shahzoda[*] va u yerdagi butun Isroil xalqining qismati ramzidir. Egamiz Rabbiy shunday demoqda: sizlar asirlikka tushib, surgun boʻlasizlar+. 12Hozir hukmronlik qilayotgan shahzodangiz ham qorongʻida yelkasiga tugun ortib, yoʻlga tushadi. U devorda ochilgan teshikdan chiqadi. Tark etayotgan yurtni koʻrmasligi uchun yuzini yopib oladi. 13Men uning ustiga toʻr tashlayman, u tuzogʻimga tushadi. Men uni Xaldeylar[*] yurti Bobilga olib boraman, ammo u Bobilni koʻra olmaydi. U oʻsha yerda olamdan oʻtadi+. 14Men shoh saroyining butun ahlini — vazirlaru soqchilarini toʻrt tomonga tarqatib yuboraman. Qilichimni yalangʻochlab, ularni taʼqib qilaman+.

15Ey Isroil xalqi, Men sizlarni xalqlar orasiga tarqatib tashlaganimda, boshqa yurtlarga quvib yuborganimda, Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar+. 16Ammo Men baʼzilaringizni asrab qolaman. Ularni jangda saqlayman, ocharchiligu oʻlatdan qutqaraman. Ular boshqa xalqlar orasiga surgun boʻlganda, qilgan jirkanch odatlarini eʼtirof qiladilar. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar.»”+

Jazo kechiktirilmaydi

17Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 18“Ey inson, noningni yeganingda titragin, suvingni ichganingda qoʻrquv ichra qaltiragin. 19Yurtdagi odamlarga ayt: «Isroil yurti va Quddus aholisi toʻgʻrisida Egamiz Rabbiy shunday demoqda: bu odamlar yovuz boʻlib ketganlari uchun, Men ularning yurtini talon–taroj qildiraman. Ular nonni qoʻrquv ichra yeydilar, suvni sarosima ichra ichadilar+. 20Aholi yashagan shaharlari vayron boʻladi, butun yurt tashlandiq boʻlib qoladi. Shunda ular Egasi Men ekanligimni bilib oladilar.»”

Egamizning soʻzlari amalga oshadi

21Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 22“Ey inson, Isroil yurtida aytilayotgan, «kunlar oʻtyapti, bashoratlar esa puchga chiqyapti» degan maqolni eshitgansan+. 23Endi xalqim oldiga borib ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men bu maqolni yoʻq qilib yuboraman. Isroilda uni aytmaydigan boʻlishadi.» Yana ularga ayt: «Bashoratlar bajo boʻladigan kunlar yaqinlashib qoldi. 24Endi Isroil yurtida soxta bashoratlaru yolgʻon karomatlar aytilmaydi+. 25Ammo Men, Egangiz, sizlarga gapiraman, aytgan soʻzlarim amalga oshadi, kechikmaydi. Ey isyonkor xalq, sizlar hayot boʻlgan kunlarda aytganlarimni bajo keltiraman. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”+

26Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 27“Ey inson! Isroil xalqi sen aytgan bashoratlar uzoq kelajakka taalluqli, deb oʻylayapti+. 28Shuning uchun ularga borib ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: aytgan birorta soʻzim kechikmaydi, hammasi amalga oshadi! Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”

13–BOB

Soxta paygʻambarlarning holi

13^1Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 2“Ey inson, Isroilda oʻzicha bashorat qilib yurgan paygʻambarlarga qarshi bashorat qil. Ularga shunday deb ayt: «Egamizning soʻzlarini eshiting!+
3Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey ahmoq paygʻambarlar, holingizga voy! Sizlar hech qanday vahiy koʻrmagansiz, bashoratlaringizni oʻzingiz oʻylab toʻqigansiz.»

4Isroil xalqiga ayt: «Paygʻambarlaringiz shahar vayronalari orasida daydib yurgan chiyaboʻrilarga oʻxshaydi. 5Mana, ular devorning oʻpirilib tushgan joylarini qoʻriqlamadilar, devorni tuzatmadilar. Endi Mening gʻazab kunimdagi jangda sizlar oʻzingizni muhofaza qila olmaysiz+. 6Paygʻambarlaringizning koʻrgan vahiylari soxta, karomatlari yolgʻondir! Men ularni yubormaganman, ammo ular ‘Egamiz shunday demoqda’, deb gapiradilar. Yana oʻz gaplari amalga oshishini kutadilar!+
7Koʻrgan vahiylari soxta emasmi?! Aytgan karomatlari yolgʻon emasmi?! Men ularga gapirmasam ham, ‘Egamiz shunday demoqda’, deb aytishadi! 8Paygʻambarlaringiz yolgʻon gaplar aytib yuribdilar, soxta vahiylar koʻryaptilar. Shuning uchun ularga qarshiman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy+. 9— Bu yolgʻonchi paygʻambarlarga qoʻl koʻtaraman, ularni kengashingizdan yoʻq qilaman. Nomlarini Isroil xalqi roʻyxatidan oʻchirib tashlayman, ular hech qachon Isroil yurtiga qaytib kelmaydilar. Oʻshanda Egangiz Rabbiy Men ekanligimni bilib olasizlar.»+

10Ey inson, notinch paytlarda, bu paygʻambarlar «tinchlik», deya xalqimni yoʻldan uradilar. Xalqim zaif devor koʻtarganda, paygʻambarlar uni ohak bilan oqlaydilar+. 11Shuning uchun devorni oqlayotganlarga ayt: «Bu devor qulaydi. Uning ustiga jala yogʻadi, katta–katta doʻl tushadi, unga qarshi dovul turadi+. 12Devor qulaganda odamlar sizlarga: ‘Devorni oqlaganingizdan nima foyda chiqdi?!’ deb aytmaydimi? 13Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men gʻazab ustida dovul turgʻizaman. Qahr ustida jala yogʻdiraman. Jahl ustida doʻl yuborib, devorni qulataman. 14Sizlar ohak bilan oqlagan bu devorni Men yiqitaman. Uni poydevorigacha ochib tashlayman. Qulagan devor sizlarni bosib qoladi, sizlar hammangiz halok boʻlasizlar. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar.»+

15-16Isroil xalqiga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday deb aytmoqda: shu yoʻsinda Men gʻazabimni devor va devorni oqlagan odamlar ustiga yogʻdiraman. Men sizlarga: ‘Devor ham, uni oqlagan odamlar ham yoʻq boʻldi’, deb aytaman. Ha, bu paygʻambarlar notinch damlarda Quddus aholisiga bashorat qilib, tinchlik vahiylarini bergan edilar.»

Jodugar ayollarning holi

17Ey inson, Isroil xalqining oʻzicha bashorat qilib yurgan ayollariga yuzlan. Ularga qarshi bashorat qilib 18ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey odamlarning jonini ovlab yurgan ayollar, sizlarning holingizga voy! Sizlar har bir odamning bilagiga tumor taqasizlar. Yoshu qarining boshiga yopinchiqlar yopasizlar[*]. Sizlar xalqimning jonlarini ovlab turib, oʻz jonimizni saqlab qolamiz, deb oʻylaysizmi?! 19Sizlar bir hovuch arpa bilan bir burda non uchun xalqim oldida Meni badnom qildingiz–ku! Yolgʻonni xush koʻrgan xalqimga yolgʻon gapirib, aybsiz odamni nobud qildingiz. Oʻlimga loyiq boʻlgan odamning jonini esa asrab qoldingiz+.

20Shuning uchun Egamiz Rabbiy aytmoqda: sizlar tumorlaringiz bilan odamlarning jonlarini ovlayapsizlar. Men oʻsha tumorlaringizga qarshiman. Men ularni qoʻllaringizdan yulib olaman, qafasdagi qushni ozod qilganday, xalqimni ozod qilaman. 21Yopinchiqlaringizni yirtib tashlayman, xalqimni changalingizdan xalos qilaman. Ular endi sizning qurbonlaringiz boʻlmaydi. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar. 22Sizlar yolgʻonlaringiz bilan solih odamning dilini ranjitdingiz. Men esa uni ranjitmoqchi emas edim. Fosiq odam yomon yoʻlidan qaytmasligi, jonini saqlab qolmasligi uchun sizlar uni qoʻllab turdingiz+. 23Shu sababdan endi sizlar yolgʻon vahiylar koʻrmaysizlar, fol ochib yurmaysizlar. Men Oʻz xalqimni changalingizdan ozod qilaman. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar.»”+

14–BOB

Xudo butparastlikni hukm qiladi

14^1Isroil oqsoqollaridan baʼzi birlari meni koʻrgani keldilar+. 2Shu onda Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 3“Ey inson, bu odamlar butlarga koʻngil qoʻyganlar, gunoh ularning boshiga halokat keltiradi[*]. Shunday ekan, Menga maslahat solishlariga qanday yoʻl qoʻyay?!+
4Sen ularga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Isroil xalqidan birorta odam butlarga koʻngil qoʻysa, bu gunoh uning boshiga halokat keltiradi. Agar bunday odam maslahat soʻragani paygʻambar oldiga kelsa, Men, Egangiz, oʻsha odamning sanoqsiz butlariga yarasha javobini beraman. 5Oʻsha butlari tufayli butun Isroil xalqi Mendan uzoqlashib ketdi, ammo Men beradigan javobim bilan ularning sadoqatini qozonaman.»

6Isroil xalqiga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: tavba qilinglar, butlaringizdan voz kechinglar. Jirkanch odatlaringizdan yuz oʻgiringlar+. 7Ey Isroil xalqi, bilib qoʻyinglar, agar sizlardan birortangiz yoki orangizda yashab yurgan birorta musofir Mendan yuz oʻgirib, butlarga koʻngil qoʻysa, bu gunoh uning boshiga halokat keltiradi. Bunday odam paygʻambar oldiga kelib, Menga maslahat solsa, oʻsha odamga javobni Oʻzim beraman. 8Men bunday odamlarga qarshi chiqaman. Boshqalar ularni misol qilib, masallar aytadi. Men ularni orangizdan yoʻq qilaman. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar+.

9Agar paygʻambar yanglishib, notoʻgʻri maslahat bersa, oʻsha paygʻambarni Men, Egangiz, yanglishtirgan boʻlaman. Men unga qarshi qoʻlimni koʻtaraman, uni orangizdan daf qilaman+. 10Men paygʻambarni ham, uning oldiga maslahat soʻrab kelgan odamni ham birday jazolayman. 11Shunda sizlar yoʻlimdan ozmaydigan boʻlasiz, gunohlaringiz bilan oʻzingizni bulgʻamaysiz. Sizlar Mening xalqim boʻlasiz, Men esa sizlarning Xudoyingiz boʻlaman. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”+

Egamiz yurt aholisini jazolashi muqarrar

12Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 13“Ey inson, agar biror yurtning aholisi Menga boʻlgan sadoqatini unutib, gunohga qoʻl ursa, Men ularga qarshi qoʻlimni koʻtarib, butun yurtga ocharchilik yuboraman. Odamlarni bir burda nonga zor qilaman. Yurtdagi odamu hayvonlarni qirib tashlayman+. 14Bunday xalq orasida hattoki Nuh, Doniyor[*] va Ayub paygʻambarlar yashagan taqdirda ham, ular solihligi tufayli faqat oʻz jonlarini saqlab qolgan boʻlishardi, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy+. 15— Men oʻsha yurt aholisini yirtqich hayvonlarga talatmoqchi boʻldim, deylik. Yurt huvullab qolib, hayvonlar tufayli odamlar u yerga oyoq bosmay qoʻydi ham, deylik. 16Men, Egangiz Rabbiy, barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, agar oʻsha uchala paygʻambar u yerda boʻlganda edi, ular oʻz bola–chaqasini ham qutqara olmagan boʻlardi. Ular faqat oʻz jonlarini saqlab qolgan boʻlardi. Yurt esa xarobazorga aylanardi+. 17Yoki Men oʻsha yurtga dushman yuborib, u yerdagi bor jonzotni qilichdan oʻtkazishga qaror qildim, deylik+. 18Men, Egangiz Rabbiy, barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, agar oʻsha uchala paygʻambar u yerda boʻlganda edi, ular oʻz bola–chaqasini ham qutqara olmagan boʻlardi. Ular faqat oʻz jonlarini saqlab qolgan boʻlardi, xolos. 19Yoki Men oʻsha yurtga gʻazabimni yogʻdirib, butun jonzotni oʻlat orqali qirib tashlamoqchi boʻldim, deylik. 20Men, Egangiz Rabbiy, barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, hattoki Nuh, Doniyor va Ayub u yerda boʻlganda edi, ular oʻz bola–chaqasini ham qutqara olmagan boʻlardi. Ular faqat oʻz jonlarini saqlab qolgan boʻlardi.”

21Egamiz Rabbiy shunday demoqda: “Men bundan ham battarini qilaman, Quddus ustiga toʻrt xil dahshatli kulfat yogʻdiraman. Shahardagi odamlar va hayvonlar urush, ocharchilik, yovvoyi hayvonlar dastidan va oʻlatdan nobud boʻladilar!+
22Ammo baʼzi erkagu ayollar omon qoladilar. Ular qochib, sizlarning oldingizga, Bobilga keladilar. Oʻshanda ularning yurish–turishini, qilmishlarini oʻzlaringiz koʻrib, Men Quddus ustiga yuborgan hamma kulfatlardan taskin topasizlar+. 23Ha, oʻsha odamlarning yurish–turishini, qilmishlarini koʻrganlaringizdan keyin taskin topasizlar. Qilgan hamma ishlarim bejiz emasligini bilib olasizlar.” Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.

15–BOB

Uzum toki haqida matal

15^1Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 2“Ey inson, tok novdasining yogʻochdan farqi bormi?! Oʻrmon daraxtlaridan uning biron afzalligi bormi?!+
3Undan biron–bir narsa yasab boʻladimi? Hech boʻlmasa, buyum osish uchun qoziq qilsa boʻladimi? 4Yoʻq, u faqat oʻtin uchun yaraydi, xolos. Novdaning ikki chekkasi kuyib, oʻrtasi yonib boʻlgandan keyin, uni biron narsaga ishlatib boʻlarmidi, axir?! 5Kuymagan tok novdasi yaroqsiz boʻlgandan keyin, kuyib boʻlgani hech qanday foyda keltirmasligi aniq!

6Shuning uchun Men, Egangiz Rabbiy, shuni aytib qoʻyay: Quddus aholisi oʻrmon daraxtlari orasidagi uzum tokiga oʻxshaydi. Ular yaroqsiz boʻlganlari uchun, Men ularni olovda kuydirib yuboraman+. 7Men Oʻzim ularga qarshi chiqaman. Ular olovdan qochib qutulsalar ham, baribir, olovdan nobud boʻladilar. Men ularga qarshi chiqqanimdan keyin, Egangiz Men ekanligimni sizlar bilib olasizlar. 8Xalqim Menga xiyonat qilgani uchun, Men butun yurtni sahroga aylantiraman.” Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.

16–BOB

Quddus goʻzal kelinchak timsolida

16^1Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 2“Ey inson, Quddusning barcha jirkanch odatlarini yuziga solib,+
3ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: asli sen Kanʼon yurtida tugʻilgansan, sening otang Amor xalqidan, onang Xet urugʻidan boʻlgan[*]+. 4Sen tugʻilganingda, hech kim senga qaramagan. Hech kim kindigingni qirqmagan, seni yuvintirmagan, teringni tuz bilan artib, yoʻrgaklamagan. 5Bironta odamning senga rahmi kelmagan, hech kim senga achinmagan, qaramagan. Sen tugʻilganingda, hamma sendan hazar qilgan, shuning uchun seni dalaga olib borib tashlashgan.

6Men oʻsha yerdan oʻtib ketayotib, seni koʻrib qoldim. Sen oʻz qoningga belanib, tipirchilab yotgan eding. Shunda Men senga: ‘Sen oʻlmaysan!’ dedim. Senga umr tiladim+. 7Men seni dashtdagi oʻsimlik kabi oʻstirdim. Sen ulgʻayding, boʻying choʻzildi, eng goʻzal bir gavharga oʻxshab qolding[*]. Sening koʻkraklaring toʻlishdi, sochlaring uzun boʻldi, ammo sen qip–yalangʻoch eding.

8Men yana oʻsha yerdan oʻtib ketayotib, seni koʻrib qoldim. Sen sevgi uchun yetilganingni koʻrib, kiyimimning etagi bilan yalangʻoch badaningni yopdim. Men senga qasamyod qildim, sen bilan nikoh ahdini tuzdim. Shunda sen Meniki boʻlding, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy+. 9— Seni choʻmiltirib, badaningga yopishib qolgan qon qoldiqlarini yuvib tashladim. Teringga xushboʻy moylarni surtdim. 10Egningga naqsh solingan koʻylak, oyogʻingga yumshoq teridan tikilgan choriqlar kiydirdim. Boshingga harir roʻmol oʻrab, ustingga shoyi toʻn tashladim. 11Qimmatbaho bezaklar bilan senga zeb berdim: qoʻllaringga bilaguzuklar, boʻyningga tilla zanjir, 12burningga uzuk, quloqlaringga sirgʻa taqdim, boshingga goʻzal bir toj kiydirdim+. 13Seni oltinu kumush bilan bezantirdim, ustingga qimmatbaho shoyi, mayin zigʻir matosidan tikilgan liboslaru naqsh solingan koʻylaklar kiydirdim. Oliy navli undan yopilgan nonlar bilan, zaytun moyi va asal bilan seni boqdim. Sen nihoyatda goʻzal boʻlding, haqiqiy malikaga oʻxshab qolding+. 14Mislsiz goʻzalliging bilan xalqlar orasida dong taratding, chunki Men senga bergan ulugʻvorligim goʻzalligingni mukammal qilgan edi. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.

Quddus fohisha timsolida

15Sen esa goʻzalligingga ishonding. Shuhratingdan foydalanib, fahsh yoʻliga kirding[*]. Oʻtgan–ketgan erkakka oʻzingni berding, goʻzalligingdan ularni bahramand qilding+. 16Men senga bergan nafis matolar bilan sajdagohlaringni[*] bezab, u yerda fohishalik qilding. Qanday sharmandagarchilik! Aslo bunday boʻlishi kerak emas edi! 17Bundan tashqari, Men senga bergan oltin va kumush bezaklardan oʻzingga erkak tasviridagi haykalchalar yasattirding. Ular bilan zino qilding+. 18Naqsh solingan koʻylaklaringni butlar ustiga kiydirding. Men senga bergan moy bilan xushboʻy tutatqilarni ularga nazr qilding. 19Senga non uchun bergan oliy navli unni, zaytun moyi va asalni butlaringga xushboʻy hadyalar sifatida tortiq qilding. Eha, shular sodir boʻldi, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy+. 20— Soʻng Mendan koʻrgan oʻgʻil–qizlaringni olding, ularni oʻz butlaringga yem qilib, qurbon qilding. Nahotki fohishalik qilganing yetmagan boʻlsa?! 21Bolalarimni soʻyishing, ularni butlaringga qurbonlik qilib, olovda kuydirishing[*] shartmidi?!+
22Jirkanch odatlaru fohishalik qilganingda sen biron marta ham oʻz bolaligingni eslamading, qip–yalangʻoch boʻlganingni, oʻz qoningga belanib tipirchilab yotganingni esga olmading.

23Sening holingga voy! — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — Qilgan qabihliklaring yetmaganday sen 24oʻzing uchun soʻrilar qurding, har bir maydonda baland supalar[*] oʻrnatding. 25Har bir koʻchaning boshida baland supalar qurib, goʻzalligingni xor qilding. Oʻtgan–ketganga putingni ochding, fohishalikka berilib ketding+. 26Aʼzosi yirik boʻlgan qoʻshni Misr bilan yotding. Fahshga berilib, gʻazabimni keltirding+. 27Shunda Men qoʻlimni senga qarshi koʻtardim. Rizqingni kamaytirib, seni dushmanlaring boʻlgan Filist ayollarining ixtiyoriga topshirdim. Hattoki oʻshalar ham sening behayoligingni koʻrib, yoqalarini ushlashgan. 28Sen toʻymas hirsingni qoniqtirish uchun Ossuriya[*] bilan fohishalik qilding. Ammo shunda ham qoniqmading+. 29Savdogarlar yurti boʻlgan Bobil[*] bilan ham fahshga berilding, ammo shunda ham qoniqmading+.

30Naqadar buzuqdir sening yuraging! — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — Sen oʻzingni shaloq xotinday tutding–ku! 31Sen har bir koʻchaning boshida soʻrilar qurding, har bir maydonda baland supalar oʻrnatding. Yoʻq, sen fohishaday emas eding, sen toʻlovdan hazar qilarding. 32Sen buzuq ayolsan! Begona erkaklarni oʻz eringdan afzal koʻrding+. 33Hamma fohishalarga sovgʻalar beriladi. Lekin sen hamma oʻynashlaringga sovgʻalar berding. Har yoqdan kelib, sen bilan fohishalik qilishlari uchun ularni sotib olding+. 34Ha, sen boshqa fohishalardan ajralib turasan. Hech kim seni fohishalik qilishga undamagan, hech kim senga toʻlov bermagan. Aksincha, boshqalarga sen toʻlov bergansan. Haqiqatan ham, sen boshqachasan!»

Xudo Quddusni hukm qiladi

35Ey inson, Quddusga ayt: «Endi esa, ey fohisha, Egamizning soʻzlarini eshit! 36Egamiz Rabbiy shunday demoqda: sen kiyimlaringni yechib, oʻynashlaring bilan fohishalik qilding, makruh butlaringga sajda etding. Oʻz bolalaringning qonini toʻkib, xudolaringga qurbon qilding. 37Shuning uchun sendan lazzatlangan hamma oʻynashlaringni Men har yerdan yigʻib kelaman. Sen sevganlarni ham, nafratlanganlarni ham senga qarshi yigʻaman. Seni qip–yalangʻoch qilib, ularning oldiga chiqarib qoʻyaman. Ular seni tomosha qiladilar+. 38Men seni qotilliging va zinokorliging uchun hukm qilaman. Rashku gʻazabda seni qonga belayman+. 39Seni oʻynashlaring ixtiyoriga topshiraman. Ular soʻrilaringni buzadilar, supalaringni vayron qiladilar. Ustingdagi kiyimlaringni yulib oladilar, chiroyli taqinchoqlaringni tortib oladilar. Sen qip–yalangʻoch qolasan+. 40Ular olomonni yigʻib, seni toshboʻron qiladilar, jasadingni qilich bilan nimtalab tashlaydilar+. 41Uylaringni yondirib yuboradilar, seni bir talay ayollarning koʻzi oldida jazolaydilar. Shu yoʻsin Men fohishaligingga chek qoʻyaman. Sen oʻynashlaringga boshqa toʻlov bermaysan+. 42-43Sen bolaligingni eslamaganing uchun, qilmishlaring bilan qahrimni keltirganing uchun, Men qilmishlaringga yarasha jazoingni beraman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — Shunda Men jahldan tushaman, rashkimni bosib olaman. Tinchlanib, boshqa gʻazablanmayman.

Ey Quddus, jirkanch odatlaring yetmasmidi, nimaga behayolik qilding+? 44Odamlar sen haqingda gapirganda ‘qiz onasiga tortar’ degan maqolni ishlatishadi+. 45Sen haqiqatan ham oʻz eri va bolalaridan hazar qilgan onangga oʻxshaysan. Erlari va bolalaridan hazar qilgan opa–singillaringdan qolishmaysan. Sening onang Xet urugʻidan, otang Amor xalqidan edi[*]+. 46Sening opang Samariya oʻz qizlari bilan shimolda, singling Sadoʻm esa oʻz qizlari bilan janubda yashar edilar+. 47Sen nafaqat ularning yoʻllaridan yurgansan, jirkanch odatlariga taqlid qilgansan, balki qisqa vaqt ichida barcha qabihliklaring bilan ulardan oʻzib ham ketgansan+. 48Men, Egang Rabbiy, barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, sening singling Sadoʻm oʻz qizlari bilan senchalik va sening qizlaringchalik qabihliklar qilmagan+. 49Sadoʻmning aybi shudir: u va uning qizlari magʻrur edilar. Ular toʻq, tinch va osoyishta hayot kechirar edilar, ammo mazlumu nochorlarga yordam bermas edilar+. 50Ha, ular magʻrur edilar, oldimda jirkanch ishlar qilgandilar. Men buni koʻrib, ularni yoʻq qilgan edim+. 51Hatto Samariya ham sen qilgan gunohlarning yarmisini qilmagan. Sen ulardan koʻproq qabihliklar qilgansan. Qilgan qabihliklaring oldida opang bilan singling solih boʻlib koʻrinadi+. 52Mana endi sharmandaligingga toqat qilishga majbursan. Sen opa–singillaringning jazosini yengillashtirding. Sen ulardan ham battar gunohlar qilib, ularni begunohday koʻrsatding. Endi uyalgin, sharmandaligingga toqat qilgin, chunki sen opa–singillaringni oppoq qilib koʻrsatding.

53Ammo bir kun kelib, Men Sadoʻm va Samariyani ularning qizlari bilan birga yana farovonlikka erishtiraman. Ular bilan birga seni ham tiklayman+. 54Shunda sen sharmandaligingga toqat qilib, oʻzingdan oʻzing uyalib ketasan, chunki sen qilgan qilmishlaring bilan opa–singillaringni ancha yupatding. 55Ha, opa–singillaring Sadoʻm va Samariya qizlari bilan tiklanadi. Sen ham qizlaring bilan qayta tiklanasan. 56Sen magʻrurlanib, singling Sadoʻmni mazax qilar eding. 57Ammo endi, sening fosiqliging butun dunyoga oshkor boʻldi. Sen Edom[*] qizlari va ularning hamma qoʻshnilari uchun mazax boʻlding. Filist qizlari hamma joyda seni masxara qiladilar. 58Sen behayoliging va jirkanch odatlaringga yarasha jazo tortishing shart. Egamizning kalomi shudir.

Abadiy ahd

59Egamiz Rabbiy demoqda: ey Quddus, Men qilgan qilmishingga yarasha jazoingni beraman, chunki sen bergan vaʼdalaringni mensimading, ahdingni buzding. 60Ammo Men yoshligingda sen bilan tuzgan ahdimga[*] sodiq qolaman, sen bilan abadiy bir ahd tuzaman+. 61Sen qilgan qilmishlaringni eslaysan. Opangni ham, singlingni[*] ham qabul qilganingda uyalasan. Men ularni senga farzand qilib beraman. Buni sen bilan tuzadigan ahddan tashqari qilaman+. 62Ha, Men sen bilan ahd tuzaman, shunda Egang Men ekanligimni bilib olasan+. 63Men qilgan barcha gunohlaringni kechiraman, ammo sen ularni doim yodingda tutib, xijolat boʻlasan. Uyalganingdan sen hatto ogʻzingni ham ocha olmaysan. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”

17–BOB

Burgutlar va uzum haqida matal

17^1Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 2“Ey inson, Isroil xalqiga quyidagi bir matalni aytib ber. 3Ularga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: bahaybat, baroq patli, chipor bir burgut[*] ulkan qanotlarini keng yoyib, Lubnon togʻlariga uchib keldi. U sadr daraxtining[*] uchini ushlab,+
4uchidagi bir shoxchasini sindirib oldi. Soʻng uni savdogarlar shahriga olib borib, u yerga oʻtqazdi. 5Keyin Isroil yurtidan olib kelgan tok qalamchasini unumdor yerga ekdi. Uni serob suvlar boʻyiga majnuntolday oʻtqazdi+. 6Qalamcha unib, yerda yoyilgan sernovda uzum tokiga aylandi. Uning novdalari burgut tomon choʻzildi, tagidagi ildizlari yerga chuqur yoyildi. U tokka aylandi, novdalari gurkirab oʻsdi, barra yaproqlar chiqardi+.

7Keyin boshqa bahaybat bir burgut[*] uchib keldi. Bu ulkan qanotli burgut qalin pat bilan qoplangan edi. Shunda tok, kelgan burgut meni sugʻorar, deya oʻsgan joyidan ildizlarini burgut tomon choʻzdi, novdalarini u tomon uzatdi. 8Ammo tok allaqachon serob suvlar boʻyidagi unumdor yerda oʻsayotgan edi. U unib chiqqan edi, moʻl hosil berishga, koʻrkam uzum toki boʻlib yetishishga imkoniyati bor edi.»

9Isroil xalqiga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: bu tok endi gurkirab oʻsarmikan?! Tokni ekkan burgut uni ildizi bilan sugʻurib tashlamaydimi?! Uzumlarini uzib, barra yaproqlarini quritib yubormaydimi?! Ha, tokni sugʻurib tashlash uchun katta kuch yoki qudratli lashkar kerak emas. 10Bordi–yu, tokni boshqa bir joyga koʻchirib oʻtqazsa, u yana koʻkararmikan?! Yoʻq, garmsel[*] uni batamom qovjiratib yuboradi–ku. Tok oʻsgan joyida soʻlib qoladi–ku.»”+

Matalning maʼnosi

11Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 12“Bu isyonkor Isroil xalqiga shunday deb ayt: «Matalning maʼnosini tushundingizmi? Men sizlarga maʼnosini aytib beray: Bobil shohi Quddusga bostirib keldi, u yerdagi shohu[*] aʼyonlarni oʻzi bilan Bobilga olib ketdi+. 13-14Soʻng shoh oilasiga mansub boʻlgan bir kishini[*] tanladi. Unga qasam ichdirib, u bilan bir sulh tuzdi. Isroil xalqi itoatkor boʻlsin, isyon koʻtarmasin, sulhga rioya qilgani uchun omon qolsin deb, Bobil shohi yurtdagi barcha nufuzli odamlarni oʻzi bilan olib ketdi+. 15Ammo yangi tanlangan Isroil shohi[*] Bobilga qarshi isyon koʻtardi. U Misr shohi huzuriga choparlar joʻnatdi, undan koʻmak uchun otlaru lashkar soʻradi. U muvaffaqiyat qozonarmikan?! Bunday ish qilgan odam jazosiz qolarmikan?! Sulhni buzgan kishi jazodan qochib qutularmikan?!+
16Men, Egangiz Rabbiy, barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, bunday shoh Bobilda jon beradi. Garchi Bobil shohi uni taxtga chiqargan boʻlsa–da, u Bobil shohi bilan tuzgan sulhni buzdi, ichgan qasamini nazar–pisand qilmadi+. 17Shu sababdan Bobil shohi Quddusdagi koʻp odamlarni qatl qilish uchun shahar devoriga qiyalatib tuproq uydiradi[*], qamal inshootlarini[*] qurdiradi. Shunda Isroilga hatto firʼavnning qudratli lashkari ham yordam bera olmaydi+. 18Chunki Isroil shohi ichgan qasamidan qaytdi, tuzgan sulhni buzdi. U Bobil shohiga soʻz bergan boʻlsa–da, ana shu ishlarni qildi! Mana endi u qochib qutula olmaydi! 19Shuning uchun Men, Egangiz Rabbiy, barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, ahdimni buzgan, Mening nomim bilan ichgan qasamidan qaytgan bu odam jazosiz qolmaydi. 20Men uning ustiga toʻr tashlayman, uni Oʻz tuzogʻimga tushiraman. Menga xiyonat qilgani uchun uni Bobilga olib borib, u yerda adabini beraman+. 21Uning qochayotgan jangchilari qilichdan halok boʻladilar, omon qolganlari dunyoning toʻrt tomoniga tarqalib ketadilar. Shunda sizlarga bu soʻzlarni aytgan Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar+.

Xudoning umidbaxsh vaʼdasi

22Men, Egangiz Rabbiy, aytamanki, baland sadr daraxtining uchidan nozik bir novdani[*] olaman. Ulkan toqqa chiqib, uni oʻtqazaman. 23Ha, Isroil togʻining[*] choʻqqisiga ekaman. Novda butoq chiqarib, hosilga kiradi, koʻrkam sadr daraxti boʻlib yetishadi. U yerda har xil qushlar yashaydi, turli parrandalar daraxtning shoxlari soyasida panoh topadi+. 24Ana oʻshanda dashtdagi hamma daraxtlar Egangiz Men ekanligimni bilib oladi. Zotan, ulkan daraxtlarni yiqitadigan Menman. Past daraxtlarni baland qilib, oʻstiradigan ham Menman. Koʻkarib turgan daraxtni qovjiratadigan ham, qovjiragan daraxtni koʻkartiradigan ham Menman. Bularni Men, Egangiz, aytdim! Aytganlarimning hammasini Oʻzim amalga oshiraman.»”+

18–BOB

Shaxsiy masʼuliyat

18^1•Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 2“Nima uchun sizlar Isroil yurtida:

«Otalari nordon uzum yeyishgan edi,

Bolalarining tishi qamashdi»,

degan maqolni ishlatasizlar+?

3Men, Egangiz Rabbiy, barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, sizlar endi Isroilda bu maqolni boshqa aytmaydigan boʻlasizlar+. 4Bilib qoʻying, har bir odamning joni Menikidir. Ota–onalarning ham, bolalarning ham jonlari Menga tegishlidir. Faqat gunoh qilgan odamgina oʻladi+.

5Bordi–yu, odam solih boʻlib, adolatli va toʻgʻri ishlar qilsa, 6Isroil xalqining butlariga sigʻinmasa, butxonalarda keltirilgan qurbonliklardan tanovul qilmasa, birovning xotini bilan zino qilmasa, hayz koʻrgan ayolga yaqinlashmasa,+
7birovga jabr qilmasa, garovga olgan narsasini qaytarib bersa, oʻgʻrilik qilmasa, ochga non, yalangʻochga kiyim bersa,+
8bergan qarzidan foiz talab qilmasa, oʻzini gunohdan tortsa, toʻgʻri hukm chiqarsa,+
9farmonlarimga rioya qilsa, qonun–qoidalarimni bitta qoldirmay sadoqat bilan bajarsa, Men, Egangiz Rabbiy, aytamanki, bunday odam haqiqatan ham solih hisoblanib albatta yashaydi+.

10Endi shunday solih odamning vahshiy bir oʻgʻli bor, deb faraz qilaylik. Bordi–yu, bu yaramas oʻgʻil qotillik qilsa yoki quyidagi jinoyatlarning birortasiga qoʻl ursa: 11otasi qilmagan ishlarni qilib, butxonalarda keltirilgan qurbonliklardan tanovul qilsa, birovning xotini bilan zino qilsa, 12kambagʻalu mazlumlarga jabr yetkazsa, oʻgʻrilikka qoʻl ursa, garovga olgan narsani qaytarmasa, butlarga sigʻinsa, jirkanch odatlarga taqlid qilsa, 13bergan qarzidan foiz talab qilsa, u yasharmidi?! Yoʻq! Bunday jirkanch ishlarga qoʻl urgan odamga oʻlim jazosi berilsin. U oʻz boshini oʻzi yegan boʻladi!+

14Ammo bunday fosiq kishining oʻgʻli, otasining qilgan gunohlarini koʻrsa–yu, otasiga taqlid qilmasa, 15Isroil xalqining butlariga sigʻinmasa, butxonalarda keltirilgan qurbonliklardan tanovul qilmasa, birovning xotini bilan zino qilmasa, 16birovga zulm oʻtkazmasa, qarzdorlaridan kafillik talab qilmasa, oʻgʻrilik qilmasa, ochga non, yalangʻochga kiyim bersa, 17kambagʻalga jabr yetkazmasa[*], bergan qarzidan foiz olmasa, qonun–qoidalarimga rioya qilib, farmonlarimni bajarsa, bunday odam oʻz otasining gunohlari uchun oʻldirilmasin. U albatta yashasin. 18Qilgan qabihliklari uchun otasining oʻzi oʻldirilsin, chunki u birodariga jabr yetkazib, narsasini oʻgʻirladi, odamlar orasida yaramas ishlar qildi.

19Sizlar esa: «Yoʻgʻ–e, nahotki bola otasining gunohi uchun jazo tortmasa?» deb aytasizlar. Agar bola adolatli va toʻgʻri ishlar qilsa, qonun–qoidalarimning hammasini bitta qoldirmay bajarsa, u albatta yashaydi+. 20Gunoh qilgan odamgina oʻladi. Bola otasining gunohi uchun jazolanmaydi, ota ham bolasining gunohi uchun jazolanmaydi. Solih odamlar oʻz solihligiga yarasha mukofot oladilar, fosiqlar oʻz fosiqligi uchun jazo tortadilar+.

21Bordi–yu, fosiq odam qilgan gunohlaridan tavba qilsa, qonun–qoidalarimning hammasini bajarsa, adolatli va toʻgʻri ishlar qilsa, u albatta yashaydi, oʻlmaydi. 22Men bunday odamning qilgan barcha gunohlaridan kechib yuboraman. U qilgan solih ishlari tufayli yashaydi. 23Nahotki fosiq odamning oʻlimini istasam? — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — Yoʻq! Men uning yomon yoʻldan qaytishini va yashashini istayman!+

24Yomon yoʻlga kirib ketgan solih odam–chi? Fosiqlar kabi jirkanch ishlar qilgan bunday odam yashaydimi? Yoʻq! Men uning bironta xayrli ishini esga olmayman. U Menga xiyonat qilgani uchun, gunohga qoʻl urgani uchun oʻladi+.

25Sizlar esa: «Rabbiy notoʻgʻri ish tutyapti», deb aytyapsizlar. Ey Isroil xalqi, gapimni tinglang: notoʻgʻri ish tutgan Menmi yoki sizlarmi?! 26Bilib qoʻying, yomon yoʻlga kirib ketgan har bir solih kishi qilgan gunohi uchun oʻladi. 27Yomon yoʻldan qaytgan fosiq esa adolatli va toʻgʻri ishlar qilsa, oʻz hayotini asrab qoladi. 28Bunday odam tutgan yoʻli notoʻgʻri ekanligini anglab, qilgan gunohlaridan qaytgani uchun albatta yashaydi, u oʻlmaydi. 29Shunday boʻlsa–da, Isroil xalqi: «Rabbiy notoʻgʻri ish tutyapti», deb aytyapti. Ey Isroil xalqi, qani, Menga ayting–chi, notoʻgʻri ish tutgan Menmi yoki sizlarmi?!

30Ey Isroil xalqi, har biringizni tutgan yoʻlingizga yarasha hukm qilaman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — Tavba qilinglar! Gunohlaringizdan qaytinglar! Aks holda, gunoh boshingizga halokat keltiradi[*]+. 31Menga qarshi qilgan gunohlaringizdan voz kechinglar. Oʻzlaringiz uchun yangi yurak va yangi ruh olinglar! Nima uchun sizlar oʻlishingiz kerak, ey Isroil xalqi?!+
32Bironta odamning halok boʻlishini istamayman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — Yomon yoʻldan qaytinglar, yashanglar!”

19–BOB

Hasrat qoʻshigʻi

19^1Egamiz menga Isroilning ikki shahzodasi[*] uchun mana shu marsiyani aytishimni buyurdi:

2“Sening onang[*] qoʻrqmas bir sher edi!

U sherlar orasida oʻrnashdi,

Yosh sherlar orasida bolalarini oʻstirdi+.

3Bitta bolasi[*] kuchli bir sher boʻldi.

U ov qilishni oʻrgandi,

Odamxoʻrlik qila boshladi.

4Buni xalqlar eshitdilar,

Sherni oʻzlarining tuzogʻiga tushirdilar.

Uni zanjirband qilib,

Misrga olib ketdilar+.

5Ona sher umidi puchga chiqqanini koʻrdi,

Orzusi ushalmaganini bildi.

Shunda boshqa bolasini[*] oʻstirdi,

Uni kuchli bir sher qildi+.

6U katta boʻlgach,

Boshqa sherlar ila izgʻiydigan boʻldi.

Ov qilishni oʻrgandi,

Odamxoʻrlik qila boshladi.

7Qalʼalarini buzar edi[*],

Shaharlarini vayron qilardi.

Yurt va uning butun aholisi

U oʻkirganda dahshatga tushardi.

8Atrofdagi hududlardan xalqlar

Unga hujum qildilar.

Ustiga toʻr tashlab,

Tuzogʻiga tushirdilar+.

9Zanjirband qilib, qafasga soldilar,

Bobil shohi huzuriga olib bordilar.

Isroil togʻlarida uning tovushi

Boshqa eshitilmasin deya,

Uni zindonga tashladilar.

10Sening onang[*] uzumzordagi tokday edi,

Ariq boʻyiga oʻtqazilgan edi.

Suvga miriqqanidan

Sernovdayu serhosil edi+.

11Baquvvat novdalari

Saltanat hassalariga[*] aylandi.

Qalin shox–shabbadan ham baland koʻtarildi.

Balandligi, serbargligi bilan

Koʻzga tashlanib turar edi.

12Ammo gʻazab ichra tok sugʻurib tashlandi,

Yerga uloqtirib yuborildi.

Sharqdan esgan shamol hosilini quritdi,

Baquvvat novdalari sinib quridi.

Hammasini olov yamlab yubordi+.

13Endi bu tok sahroga oʻtqazilgan.

Ha, suvsagan, qaqroq choʻlga ekilgan.

14Uning poyasidan olov chiqdi,

Novdalaru mevalarini kuydirib yubordi.

Bironta baquvvat novdasi qolmadi,

Saltanat hassasiga yaramaydigan boʻldi.”

Bu marsiya qoʻshigʻidir, u motam ohangida kuylanadi.

20–BOB

Isyonkor Isroil

20^1Surgun boʻlgan paytimizning yettinchi yili beshinchi oyining[*] oʻninchi kunida ayrim Isroil oqsoqollari Egamizga maslahat solmoqchi boʻlib, oldimga keldilar. Ular roʻparamga oʻtirdilar+. 2Shunda Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 3“Ey inson, Isroil oqsoqollariga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: sizlar hali Menga maslahat solmoqchi boʻlib keldingizlarmi?! Men barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, sizlarga hech qanday maslahat bermayman!»+

4Ey inson, kelgan bu odamlarni sen hukm qilishga tayyormisan? Qani, ularga ota–bobolarining qilgan jirkanch odatlari haqida gapirib ber–chi+. 5Ularga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men Isroil xalqini tanlab, Misrda ularga Oʻzimni tanitgan edim. Oʻshanda Men ularga, Egangiz Xudo boʻlaman, deb ont ichgandim+. 6Ularni Misrdan olib chiqishga, ular uchun tanlab qoʻygan eng ulugʻvor yurtga — sut va asal oqib yotgan yurtga[*] olib borishga ont ichgan edim+. 7Oʻshanda ularga aytgan edim: ‘Har biringiz, koʻzingizni quvontirgan makruh butlaringizni yoʻqotinglar. Misr butlariga sigʻinib oʻzingizni bulgʻamanglar. Egangiz Xudo Menman.’+
8Ammo ular Menga qarshi isyon koʻtardilar. Gapimga quloq solmadilar. Birontasi ham makruh butini tashlamadi, Misr xudolaridan ular voz kechmadilar.

Shunda Men qahru gʻazabimni Misrdayoq ularning ustiga yogʻdirmoqchi boʻldim. 9Ammo shaxtimdan qaytdim. Isroil atrofida yashagan xalqlar oldida badnom boʻlishni istamadim. Chunki Men Isroil xalqini Misrdan olib chiqib, oʻsha xalqlar oldida Oʻzimni tanitgan edim+. 10Shuning uchun Men Isroil xalqini Misrdan olib chiqdim, sahroga boshlab bordim+. 11U yerda ularga farmonlarimni berdim, qonun–qoidalarimni bildirdim. Zotan, qonun–qoidalarimga rioya qilgan har qanday kishi yashaydi+. 12Men ularga Shabbat kunlarimni Oʻzim va ular orasidagi alomat qilib berdim. Toki ularni muqaddas qiladigan Egasi Men ekanligimni bilishsin+. 13Ammo ular sahroda ham Menga qarshi isyon koʻtardilar. Farmonlarimni bajarmadilar, qonun–qoidalarimni rad etdilar. Oʻshalarga rioya qilgan kishi yashagan boʻlardi. Ular Shabbat kunlarimni ham bulgʻadilar.

Shunda Men sahroda ularning ustiga gʻazabimni yogʻdirib, yoʻq qilib yubormoqchi boʻldim+. 14Ammo Isroilni Misrdan olib chiqqanimni koʻrgan xalqlar oldida badnom boʻlmasligim uchun shaxtimdan qaytdim. 15Shunday boʻlsa–da, ularni dunyodagi eng ulugʻvor yurtga, sut va asal oqib yotgan yurtga olib bormayman, deb sahroda ont ichdim+. 16Ular qonun–qoidalarimni rad etgan edilar, farmonlarimni bajarmagan edilar, Shabbat kunlarimni bulgʻagandilar. Qoʻyingki, qalblarini butlarga bagʻishlagan edilar+. 17Shunga qaramay, Men ularga achindim, sahroda qirilib ketishlariga yoʻl qoʻymadim.

18Men ularning farzandlariga shunday deb uqtirdim: ‘Ota–bobolaringiz yoʻlidan yurmanglar, ularning odatlariga taqlid qilmanglar, butlari bilan oʻzingizni bulgʻamanglar+. 19Men Egangiz Xudoman. Mening farmonlarimga rioya qilinglar, qonun–qoidalarimni bitta qoldirmay bajaringlar+. 20Shabbat kunlarimni muqaddas deb bilinglar, chunki bular oramizdagi alomatdir. Shunda Egangiz Xudo Men ekanligimni bilib olasizlar.’+

21Ammo farzandlari ham Menga qarshi isyon koʻtardilar. Qonunlarimga rioya qilgan kishi yashagan boʻlardi. Ammo ular farmonlarimni bajarmadilar, qonun–qoidalarimga rioya qilmadilar. Shabbat kunlarimni bulgʻadilar. Shunda Men sahroda ularning ustiga gʻazabimni yogʻdirmoqchi boʻldim+. 22Ammo Isroilni Misrdan olib chiqqanimni koʻrgan xalqlar oldida badnom boʻlmasligim uchun Oʻzimni tiydim.

23Shunday boʻlsa–da, Men sahroda ont ichdim: sizlarni boshqa yurtlarga quvib yuboraman, xalqlar orasiga tarqatib tashlayman, deb aytdim+. 24Chunki ular qonun–qoidalarimni buzdilar, farmonlarimni rad etdilar, Shabbat kunlarimni bulgʻadilar, koʻngillari ota–bobolarining butlarini tusadi. 25Men ularga yomon qonunlarni, hayot uchun yaroqsiz qoidalarni berdim+. 26Ularni oʻzlari keltirgan nazrlari bilan bulgʻadim. Toʻngʻich bolalarini qurbonlik qilib, olovda kuydirishlariga yoʻl qoʻyib berdim[*]. Ularni xonavayron qilish uchun shunday qildim, toki ular Egasi Men ekanligimni bilib olishsin.»+

27Shuning uchun, ey inson, Isroil xalqiga ayt: «Egamiz Rabbiy demoqda: sizlarning ota–bobolaringiz Menga xiyonat qilib, shak keltirar edilar. 28Men, beraman, deb ont ichgan yurtga ularni olib kirganimdan soʻng, ular koʻziga koʻringan har bir baland tepalik ustida, har bir yashil daraxt ostida oʻz xudolariga qurbonliklar keltirar edilar. Meni qattiq gʻazablantirar edilar! Oʻsha xudolariga xushboʻy tutatqilar tutatib, sharobni nazr qilardilar+. 29Men ulardan: ‘Sizlar oʻsha xudolarga sajda qilish uchun qayerga borasizlar?’ deb soʻradim. Ular menga: ‘Sajdagohlarga[*] boramiz’, deb javob berdilar. Shu sababdan oʻsha joylar bugungi kungacha Bamax[*] deb atalmoqda.»

Xudoning jazosi va kechirimi

30Shunday ekan, Isroil xalqiga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: sizlar ham, ota–bobolaringiz singari, oʻzlaringizni bulgʻamoqchimisizlar?! Menga bevafolik qilib, makruh butlarga sigʻinmoqchimisizlar?! 31Sizlar butlarga nazrlar keltiryapsizlar. Bolalaringizni qurbonlik qilib, olovda kuydiryapsizlar. Bunday jirkanch qilmishlar bilan bugunga qadar bulgʻanib kelyapsizlar. Shunday ekan, qanday qilib Mendan maslahat soʻrashga jurʼat etdingiz?! Men, Egangiz Rabbiy, barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, sizlarga hech qanday maslahat bermayman+.

32Sizlar ichingizda: ‘Boshqa xalqlarga oʻxshasak edi, yogʻoch va toshga sigʻinadigan ellarday boʻlsak edi’, deb niyat qilasizlar. Ammo bu niyatingiz amalga oshmaydi+. 33Men barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, cheksiz qudratim, ajoyibotlarim va alangali gʻazabim bilan sizlarga hukmronlik qilaman+. 34Sizlar begona xalqlar orasiga tarqalib ketdingiz, Men sizlarni oʻsha yurtlardan olib chiqaman. Qudratim, ajoyibotlarim va alangali gʻazabim bilan sizlarni yigʻib olaman+. 35Sizlarni xalqlardan uzoqqa, sahroga olib boraman. U yerda hammangizni yuzma–yuz hukm qilaman+. 36Ota–bobolaringizni Misr sahrosida[*] qanday hukm qilgan boʻlsam, sizlarni ham xuddi shunday hukm qilaman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy+. 37— Sizlarni choʻponning tayogʻi bilan saralayman, ahdimga boʻysunishga majbur qilaman. 38Menga qarshi gunoh qilgan isyonkor odamlarni orangizdan yoʻq qilaman. Sizlar musofir boʻlib yurgan yurtdan oʻsha isyonkorlarni chiqarib yuboraman. Ammo Isroil yurtiga ular kirmaydilar. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar+.

39Ey Isroil xalqi, Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Menga quloq solishni xohlamasangiz, yoʻqolinglar! Har biringiz butlaringizga sigʻinib yuraveringlar! Ammo nazrlaru butlaringiz bilan Meni badnom qila koʻrmanglar+. 40Zero, ey Isroil, butun xonadoning faqat Mening muqaddas togʻimda, Isroilning baland togʻida[*], oʻsha yurtda Menga sajda qiladi, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — Oʻsha yerda sizlarni qabul qilaman. Hadyalaru aʼlo inʼomlaringizni, muqaddas tortiqlaringizni keltirishni buyuraman+. 41Sizlar boshqa yurtlarga tarqalib ketgan boʻlsangiz–da, Men sizlarni yigʻib olaman, xalqlar orasidan olib chiqaman. Xushboʻy tutatqining muattar hididan mamnun boʻlganday, sizlardan mamnun boʻlaman. Barcha xalqlarning koʻzi oldida Oʻz muqaddasligimni orangizda namoyon qilaman+. 42Ota–bobolaringizga ont ichib vaʼda qilgan Isroil yurtiga sizlarni olib kirganimda, Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar+. 43Shunda sizni bulgʻagan qabih ishlaringizni, tutgan yoʻllaringizni eslab, oʻzingizdan oʻzingiz hazar qilasizlar+. 44Men sizning egri yoʻllaringizga, qabih ishlaringizga koʻra, ish tutmayman. Oʻz nomim haqi, sizlarga yaxshilik qilaman. Shunda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”+

Janubdagi yongʻin

45Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 46“Ey inson, janubga yuzlanib, Nagavdagi oʻrmonga qarshi[*] bashorat qilgin. 47Janubdagi bu oʻrmonga ayt: «Egamizning soʻzini eshit! Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men sening har bir daraxtingni, koʻkarganini ham, quriganini ham yondirib yoʻq qilaman. Avj olgan alangani hech kim oʻchira olmaydi. Bu alanga janubdan shimolgacha boʻlgan yer yuzini kuydirib tashlaydi+. 48Bu olovni Men, Egang, yondirganimni butun dunyo koʻradi. Hech kim uni oʻchira olmaydi.»”+

49Shunda men yolvorib, dedim: “Yo Egam Rabbiy, bu odamlar menga: «Hadeb matallar bilan gapiraverasanmi?» deb aytishmoqda.”+

21–BOB

Bobil shohi Egamizning qilichi timsolida

21^1Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 2“Ey inson, Quddusga yuzlan. Isroil yurtiga va barcha sajdagohlariga[*] qarshi bashorat qil+. 3Isroil yurtiga qaratib shunday soʻzlarni ayt: «Egamiz demoqda: Men Oʻzim senga qarshi chiqaman! Qilichimni[*] qinidan sugʻurib, hammangizni — solihlarni ham, fosiqlarni ham yoʻq qilaman+. 4Qilichim janubdan shimolgacha boʻlgan hamma jonzotni qirib tashlaydi+. 5Shunda Egangiz Men ekanligimni hamma bilib oladi. Ha, Men qilichimni qinidan sugʻuraman! Uni qaytarib joyiga solmayman.»

6Ey inson, siqilgan odamga oʻxshab, chuqur xoʻrsingin, qaygʻurganingni hamma koʻrsin. 7Ular sendan: «Nega xoʻrsinyapsan?» deb soʻrashganda, ularga shunday javob ber: «Noxush bir xabar eshitdim. U amalga oshganda, odamlarning yuragi orqaga tortib ketadi, qoʻllarida mador qolmaydi, ruhi tushadi, ishtonlari hoʻl boʻladi. Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Mana oʻsha vaqt yaqinlashib qoldi! U albatta amalga oshadi.»”+

8Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 9“Ey inson, bashorat qilib ayt: «Rabbiy shunday demoqda:

Mana, Men qilichimni yaltiratib charxladim+.

10Odamlarni qirish uchun qayradim.

Chaqmoq kabi chaqnashi uchun yaltiratib tozaladim.

Ammo bundan qanday xursand boʻlaylik?!

Ey oʻgʻlim Yahudo,

Qilichim saltanat hassasini[*] mensimaydi,

Hech qanday tayoqni pisand qilmaydi[*].

11Mana, qilichim charxlandi,

Ishlatish uchun tayyor boʻldi.

Yaltiratib qayraldi,

Qotil uchun hozirlandi.»

12Ey inson, dod solib faryod qil!

Endi koʻksingga ur!

Zero, qilich xalqimga qarshidir,

Barcha Isroil shahzodalariga qarshidir.

Ular qilichdan nobud boʻladi,

Xalq qatori qirilib ketadi.

13Bu sinov paytidir!

Qilich hatto Yahudoning saltanat hassasini

Mensimasa nima boʻladi?!

Saltanatning kuni bitadi,

— deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. —

14Ey inson, bashorat qil.

Kaftingni kaftingga uraver,

Qilich xalqimni qayta–qayta chopaversin.

Bu qirgʻin qilichidir,

Qirgʻin–barot qilichidir.

U xalqimni har tomondan siqib kelmoqda!

15Odamlarning yuragi orqaga tortib ketdi,

Ular qoʻrquvdan qoqila boshlashdi.

Men qilichimni qirgʻin uchun oʻrnatdim,

Shaharning har bir darvozasi oldiga qoʻydim.

Eh, mana qilichim yaltiratib tozalandi.

Odamlarni qirish uchun qinidan chiqarildi.

16Ey qilichim, oʻngdagilarni chop!

Soʻldagilarni chop! Hammani tigʻdan oʻtkaz!

17Men ham kaftimni kaftimga uraman,

Shunda jahldan tushaman.

Bularni Men, Egangiz, aytdim.”

18Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 19“Ey inson, xaritaga ikki yoʻlni tushir. Bobil shohi bu yoʻllardan yurib, hujum qiladi. Ikkala yoʻl ham bir joydan boshlansin. Yoʻllarning ayrilgan joyiga bir belgi qoʻy. 20Yoʻllardan biri Bobil shohini Ommon yurtining poytaxti Rabbaga, ikkinchisi Yahudo yurtining mustahkam shahri Quddusga olib borsin+. 21Hozir Bobil shohi yoʻllar ayrilgan joyda turib, qaysi shaharga hujum qilish kerakligi haqida bosh qotiryapti. U kamon oʻqlarini silkitib, qurʼa tashlayapti. But–sanamlarga maslahat solyapti, qurbonlik qilingan hayvonlarning jigariga qarab, fol ochtiryapti. 22U oʻng qoʻli bilan «Quddus» deb yozilgan oʻqni chiqaradi. Quddus atrofiga devorteshar qurollarni oʻrnashtiradi. Lashkariga, oʻldir, deya buyruq beradi, ularni jangga daʼvat qiladi. Darvozani buzadigan qurollarni oʻrnashtiradi, shahar devoriga qiyalatib tuproq uydiradi[*], qamal inshootlarini[*] qurdiradi+. 23Quddus aholisi Bobil shohiga sadoqat qasamini ichgani uchun bu ularga soxta bashoratday tuyuladi. Ammo Bobil shohi ularning aybini yuziga soladi, ularni asir qilib oladi.

24Ey Isroil xalqi, Men, Egang Rabbiy, senga aytyapman: sen ochiqchasiga isyon koʻtarib, oʻz aybingni oʻzing fosh qilding. Qilgan har bir ishing bilan gunohlaringni koʻrsatding. Shu bois sen asirlikka tushasan.

25Ey buzuq, fosiq Isroil hukmdori[*], sening kuning bitdi! Oxirgi jazoingning vaqt–soati yetdi!+
26Men, Egang Rabbiy, senga aytyapman: boshingdagi sallangni yech, tojingni olib tashla. Endi hammasi oʻzgaradi, xoʻrlangan odam yuksaladi, yuksalgan odam esa xoʻrlanadi. 27Ana vayronalar, vayronalar! Ha, Men Quddusni vayron qilaman. Ammo shaharni hukm qiladigan odam kelmaguncha, bular sodir boʻlmaydi. Men shaharni oʻshaning qoʻliga beraman.

28Ey inson, bashorat qilib ayt: «Isroilni mazax qilgan Ommon xalqi haqida Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey qilich, qilich! Sen qirgʻin uchun qindan chiqarilding. Odamlarni qirish uchun charxlanding, chaqmoq kabi chaqnash uchun yaltiratib tozalanding!+
29Ommon xalqi sen haqingda yolgʻon vahiylar koʻryapti, sen toʻgʻringda boʻlmagʻur follar ochtiryapti. Sen bu yovuz fosiqlarning boshini chopib tashlaysan! Ularning kuni bitdi, oxirgi jazosining vaqt–soati yetdi!+

30Ey Bobil shohi, qilichingni qiniga sol! Boshqalarni jazolashdan toʻxta![*] Endi Men seni ona yurtingda, tavallud topgan joyingda hukm qilaman+. 31Ustingga gʻazabimni sochaman, qahrimning olovini senga ufuraman. Seni shafqatsizlarning qoʻliga beraman, oʻsha mohir qotillarga topshiraman. 32Sen olovga yem boʻlasan, qoning ona yurtingda toʻkiladi. Sen haqingdagi xotira abadiy oʻchadi. Egamizning kalomi shudir.»”+

22–BOB

Quddusning jinoyatlari

22^1Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 2“Ey inson, qotillar shahrini hukm qil. Uning jirkanch odatlarini yuziga sol,+
3unga shunday deb ayt: «Egamiz Rabbiy demoqda: ey Quddus, sen oʻz koʻchalaringda qon toʻkib, boshingga balo orttirding. Butlar yasab, oʻzingni bulgʻading. 4Toʻkilgan oʻsha qon uchun sen aybdor boʻlding, yasagan butlaring bilan bulgʻanding. Halokat kuningni yaqinlashtirding. Oʻz hayotingga yakun yasading! Shu bois xalqlar seni mazax qilishlariga, yurtlar ustingdan kulishlariga Men yoʻl qoʻyaman+. 5Ey yomon ot chiqargan, gʻalayonga toʻla shahar, uzoq–yaqindagilar seni mazax qiladilar.

6Shahardagi Isroil yoʻlboshchilari oʻz mansabidan foydalanib, qon toʻkadilar. 7U yerdagi odamlar ota–onasini xor qiladilar, musofirlarni aldaydilar, yetim va bevalarga zulm oʻtkazadilar+. 8Muqaddas narsalarimni xor qilib, Shabbat kunlarimni bulgʻaydilar+. 9Baʼzilari odamlarni oʻldirish uchun tuhmat qiladilar. Butxonalarda keltirilgan qurbonliklardan tanovul qiladilar, oʻzlarining shahvoniy hirslarini qondirish bilan ovora boʻladilar+. 10Boshqalari oʻgay onalari bilan yotadilar, hayz koʻrgan ayollarni zoʻrlaydilar+. 11Qoʻshnining xotini bilan jirkanch ishlar qiladilar, kelinlarini uyatsizlarcha bulgʻaydilar, tugʻishgan singillarining nomusiga tegadilar+. 12Shahardagi baʼzi odamlar pul uchun odam oʻldiradilar. Bergan qarzidan foiz undiradilar, oʻzganing bor–yoʻgʻini tortib olib, daromad koʻradilar. Ey Quddus aholisi, Meni unutib yubordingiz! Egamiz Rabbiyning kalomi shudir+.

13Nohaq foyda koʻrganingiz uchun, qon toʻkkaningiz uchun Men gʻazab ichra kaftimni kaftimga uraman. 14Adabingizni bergan kunim mardligingizni koʻraman, oʻshanda Men bilan olishishga qurbingiz yetarmikan?! Men, Egangiz, aytganlarimni amalga oshiraman. 15Men sizlarni xalqlar orasiga tarqatib tashlayman, boshqa yurtlarga quvib yuboraman, iflos qilmishlaringizga chek qoʻyaman+. 16Begona xalqlar sizlarni xor qilganda, Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar.»”

Egamizning oʻchogʻi

17Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 18“Ey inson, Isroil xalqi Men uchun toshqolday[*] qadrsiz boʻlib qoldi. Kumush eritilgandan keyin oʻchoqda qotib qolgan mis, qalay, temir va qoʻrgʻoshin qorishmasi kabidir bu xalq+. 19Ularga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: sizlar toshqolday boʻlib qolganingiz uchun Men sizlarni Quddusga yigʻaman. 20Kumush, mis, qalay, temir va qoʻrgʻoshin oʻchoqqa qanday yigʻilsa, eritish uchun tagiga olov qanday yoqilsa, Men xuddi shunday qahru gʻazab bilan sizlarni yigʻaman, hammangizni shaharda eritib yoʻq qilaman. 21Ha, Men sizlarni Quddusga yigʻib olaman, gʻazabim olovini sizlarga sochaman. Sizlar erib yoʻq boʻlib ketasizlar. 22Kumush oʻchoqda eriganday, sizlar qahrim oʻtida erib yoʻq boʻlasizlar. Shunda ustingizga gʻazab oʻtini sochgan Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar.»”

Isroil yoʻlboshchilarining gunohlari

23Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 24“Ey inson, Isroil xalqiga shunday deb ayt: «Sizlar qahr kunida poklanmagan, ustiga yomgʻir yogʻmagan bir yurtdirsiz+. 25Yurtingizdagi shahzodalar[*] oʻkirayotgan, oʻljasini tilka–pora qilayotgan sherga oʻxshaydi. Ular odamxoʻrlik qiladilar, mulku boylikni qoʻlga kiritadilar, qotilliklar qilib, bevalarning sonini koʻpaytiradilar+. 26Ruhoniylaringiz qonunimni buzib, muqaddas narsalarimni bulgʻadilar. Muqaddas bilan oddiy narsaning farqiga bormadilar. Odamlarga nima haromu nima halol ekanini oʻrgatmadilar, Shabbat kunlariga rioya qilmadilar, xullas, xalqim orasida Meni beobroʻ qildilar+. 27Yurtingizdagi yoʻlboshchilar oʻljasini tilka–pora qilayotgan boʻriga oʻxshaydilar. Ular boylik orttirish uchun qon toʻkadilar, odamlarning jonini oladilar+. 28Paygʻambarlaringiz esa devorni oqlagan mardikorlar kabi, bu gunohlarni yashirib, ustidan oqlaydilar. Yolgʻon vahiylar koʻrib, soxta bashoratlar aytadilar. Men ularga gapirmasam ham, ‘Egamiz Rabbiy shunday demoqda’ deb gapiradilar+. 29Yurtingizdagi odamlar qallobligu oʻgʻrilik qiladilar, kambagʻalu nochorni ezadilar, musofirning bor–yoʻgʻini tortib oladilar, haqini talab qilishga yoʻl qoʻymaydilar.

30Devorni qayta quradigan, devorning oʻpirilib tushgan joyida turib, yurtni himoya qiladigan birorta odam bormikan, deya sizlarning orangizdan izladim. Ammo yurtni qahrimdan saqlab qoladigan bunday odamni topa olmadim+. 31Shuning uchun Men sizlarga qahrimni sochaman, hammangizni gʻazabim olovida yoʻq qilaman. Qilgan qilmishlaringizga yarasha jazoingizni beraman. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”+

23–BOB

Fohisha opa–singillar: Samariya va Quddus

23^1Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 2“Ey inson, bir onadan tugʻilgan ikki opa–singil bor edi. 3Ular Misrda fohishalik qilardilar. Yoshligidan fahsh yoʻliga kirgandilar. Qizlik koʻkragi u yerda silandi, emchaklari siypalandi+. 4Kattasining ismi Oxola, kichkinasining ismi Oxolibo edi. Men ikkovini ham Oʻz nikohimga olgan edim, ular Menga oʻgʻil–qizlar tugʻib berishdi. Oxola Samariyani, Oxolibo Quddusni bildiradi[*].

5Oxola Mening nikohimda boʻla turib, fohishalik qilar edi. U oʻynashlari boʻlgan Ossuriyalik jangchilarga hirs qoʻygan edi+. 6Ularning hammasi kelishgan yigitlar, zangori libos kiygan, ot mingan hokimu lashkarboshilar edi. 7Oxola Ossuriyaning hamma sara erkaklari bilan fohishalik qilar edi. Hirs qoʻygan har bir erkakning butlariga sigʻinib, oʻzini bulgʻab yurardi. 8U Misrda qilgan fohishaliklarini tashlamadi. Yoshligida erkaklar u bilan yotishgan edi, qizlik koʻkragini silab, shahvatini qondirishgan edi. 9Shu sababdan Men uni oʻynashlarining qoʻliga topshirib qoʻydim. U hirs qoʻygan oʻsha Ossuriyaliklarning qoʻliga berdim+. 10Ular Oxolani qip–yalangʻoch qildilar, uni oʻldirdilar. Oʻgʻil–qizlarini oʻzlariga qul qilib oldilar. Jazosini tortgan Oxola ayollarning ogʻzidan tushmay qoldi.

11Singlisi Oxolibo bularni koʻrdi. Shunday boʻlsa–da, suyuqoyoqligi va fohishaligi bilan opasidan oʻtib tushdi+. 12U ham oʻsha Ossuriyalik hokimu lashkarboshilarga, qurol–aslahalar taqqan otliq xushbichim jangchilarga hirs qoʻydi+. 13Men Oxoliboning bulgʻanganini koʻrdim, opasi bilan bir yoʻlni tanlaganini bildim. 14U borgan sari fohishalikka berilib ketar edi. Bir kuni u Bobilliklarning[*] devorga tushirilgan rasmlarini koʻrib qoldi. Ular qizil rangga boʻyalgan edi+. 15Bellarida kamar, boshlarida koʻrkam salla bilan tasvirlangan edilar. Ular Xaldey[*] yurtida tugʻilgan Bobil otliq sarkardalariga oʻxshar edilar. 16Oxolibo oʻsha rasmlarni koʻrdi–yu, shahvat uning qonini qizdira boshladi. U Bobilga choparlar joʻnatib, Bobilliklarni oʻz huzuriga chorladi. 17Bobilliklar uning oldiga kirdilar, ishq toʻshagiga u bilan yotdilar, oʻz hirsi bilan uni bulgʻadilar. Oxolibo bulgʻangandan keyin Bobilliklardan jirkanib ketdi, ulardan yuzini oʻgirdi+. 18U fohishalikka berilib, yalangʻoch badanini hammaga koʻz–koʻz qilganda, Men undan jirkanib ketdim, opasidan yuz oʻgirganimday undan ham yuzimni oʻgirdim. 19U esa yoshlik davrini, Misrda qilgan behayoligini eslab, yanada koʻp fohishalik qilaverdi+. 20Jinsiy aʼzolari eshaklarnikiday, maniylari aygʻirlarnikiday boʻlgan oʻynashlariga hirs qoʻydi. 21Yoshligida qilgan behayoliklarini qaytarmoqchi boʻldi. Oʻsha paytlarda Misrliklar emchaklarini siypalagan edilar, qizlik koʻkraklarini silagan edilar.

Quddus timsolidagi Oxoliboni Xudo jazolaydi

22Shuning uchun, Oxoliboga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: sen oʻsha oʻynashlaringdan jirkanib, ulardan yuzingni oʻgirgansan, ammo Men oʻshalarni senga qarshi qoʻzgʻataman. Ular har tomondan kelib, senga hamla qiladilar+. 23Men Bobilliklarni, Paxoʻd, Shoʻva va Qoʻvadan kelgan hamma Xaldeylarni[*], jamiki Ossuriyaliklarni boshlab kelaman. Ot mingan oʻsha xushbichim yosh aslzodalarni, hokimu lashkarboshilarni, sarkardayu zodagonlarni yigʻib kelaman+. 24Ular qurollanadilar, senga qarshi jang aravalari, yuk aravalari va talay lashkarni tortib keladilar. Boshiga dubulgʻa kiygan, qoʻliga qalqon va sipar tutgan jangchilar seni qurshovga oladilar. Hukm qilishlari uchun Men seni ularning qoʻliga topshiraman. Ular seni oʻz qonunlariga muvofiq hukm qiladilar+. 25Men ustingga qahrimni yogʻdiraman, lashkarlar seni shafqatsizlarcha jazolaydilar. Ular burning va quloqlaringni kesib tashlaydilar, omon qolgan har bir odamni qilichdan oʻtkazadilar. Oʻgʻil–qizlaringni asir qilib oladilar, omon qolganlarni yondirib yuboradilar. 26Ustingdagi kiyimlarni yechib oladilar, qimmatbaho taqinchoqlaringni olib ketadilar+. 27Sen Misrda boshlagan fohishaligu suyuqoyoqligingga Men shu yoʻsin chek qoʻyaman. Bularga boʻlgan ishtiyoqing yoʻqoladi, sen Misrni unutib yuborasan+.

28Zero, seni oʻzing nafratlangan, jirkanib, yuzingni oʻgirgan odamlarning qoʻliga topshiraman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. 29— Ular nafrat bilan seni jazolaydilar, topgan–tutganingni tortib oladilar. Seni yalangʻoch, hech vaqosiz tashlab ketadilar. Fohishaliging ochiladi, sharmanda boʻlasan. Suyuqoyoqliging, fohishaliging 30tufayli shu ahvolga tushasan. Sen boshqa xalqlar bilan fohishalik qilding, ularning butlari bilan bulgʻanding+. 31Sen opangning yoʻlidan ketding, shuning uchun Men opangga ichirgan jazo kosasidan[*] senga ham ichiraman+. 32Ha, Men, Egang Rabbiy, aytamanki:

Sen ham opangning kosasidan ichasan,

U kosa katta va chuqurdir.

Seni mazax qilishadi, ustingdan kulishadi,

U kosa limmo–lim toʻladir.

33Sen qaygʻuga botib mast boʻlasan.

Ha, bu dahshatu vayronalik kosasidir,

Opang Samariyaning kosasidir.

34Sen kosani oxirigacha ichasan,

Uni chil–chil sindirasan.

Koʻksingni yulib, faryod qilasan.

Bularni Men, Egang Rabbiy, aytdim+.

35Egamiz Rabbiy shunday demoqda: sen Meni unutib, Menga orqa oʻgirganing uchun, fohisha va suyuqoyoq boʻlganing uchun jazo tortasan.»”+

Ikki opa–singil timsolidagi Samariya va Quddusni Xudo jazolaydi

36Egamiz menga dedi: “Ey inson, sen Oxola va Oxoliboni hukm qilishga tayyormisan? Tayyor boʻlsang, ularning jirkanch odatlarini yuzlariga sol+. 37Axir, ular zino qildilar, qonli jinoyatlarga qoʻl urdilar. Butlari bilan zino qilib, Mendan koʻrgan bolalarini oʻsha butlarga taom nazri sifatida qurbonlik qilib, olovda kuydirdilar[*]+. 38Bundan tashqari, oʻsha vaqtning oʻzidayoq muqaddas maskanimni harom qildilar, Mening Shabbat kunlarimni bulgʻadilar+. 39Bolalarini butlarga atab soʻygan kuni muqaddas maskanimga kirib, uyimni harom qildilar!+

40Ular uzoq yurtlarga choparlar joʻnatib, erkaklarni oʻz huzuriga chorladilar. Ular yetib kelganlarida, bu opa–singillar yuvinib–tarandilar, koʻzlariga surma surdilar, taqinchoqlar bilan bezanib oldilar+. 41Dasturxon tuzalgan serhasham supaga oʻtirdilar. Oʻsha dasturxon ustiga Mening xushboʻy tutatqimni va moyimni qoʻydilar. 42Xonalaridan aysh–ishrat qilayotgan erkaklarning ovozi kelar edi. Sahrodan kelgan bu mayxoʻr qalangʻi–qasangʻilar[*] opa–singillarning qoʻllariga bilaguzuklar taqdilar, boshlariga chiroyli tojlar kiydirdilar.

43Shunda men: «Bu ayollar fohishalik qilaverib, holdan toyganlar. Nahotki kelganlar ularning bu ahvolini koʻra turib, ular bilan jinsiy aloqa qilishsa?!» deb oʻyladim ichimda. 44Kelgan erkaklar bu suyuqoyoqlar bilan birga boʻlishdi. Ular, fohishaning oldiga kirganday, qayta–qayta Oxola va Oxoliboning oldiga kiraverishdi. 45Solih odamlar esa bu ikki opa–singilni zinokorlik va qotillikda ayblaydilar, chunki opa–singillar zinoga ruju qoʻyib, qoʻllarini qonga beladilar+.

46Oxola va Oxoliboga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: sizlarga qarshi bir olomonni yigʻib kelaman. Ular sizlarni azoblab, bor–yoʻgʻingizni tortib oladilar. 47Sizlarni toshboʻron qilib, tanalaringizni nimtalab tashlaydilar, oʻgʻil–qizlaringizni oʻldiradilar, uylaringizga oʻt qoʻyadilar+. 48Shu yoʻsin Men yurtdagi bu behayolikka chek qoʻyaman. Buni koʻrgan boshqa ayollar oʻzlari uchun saboq oladilar, bunday behayolikni boshqa qilmaydigan boʻladilar+. 49Sizlar oʻz behayoligingiz tufayli jabr tortasizlar, gunohkor butparastligingizning jazosini olasizlar. Oʻshanda Egangiz Rabbiy Men ekanligimni bilasizlar.»”+

24–BOB

Iflos qozon

24^1Surgun boʻlgan paytimizning toʻqqizinchi yili oʻninchi oyining[*] oʻninchi kunida Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 2“Ey inson, bu kunning sanasini yozib qoʻy, chunki Bobil shohi bugun Quddusni qamal qildi[*]+. 3Bu isyonkor xalqimga matal soʻzlab ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: oʻchoqqa oʻt yoqing, qozonga suv quying+. 4Qozon ichiga eng yaxshi goʻshtlardan — son va yelka goʻshtlaridan soling, ilikli suyaklar bilan qozonni toʻldiring. 5Suruvning sara qoʻchqoridan soʻying, oʻchoqqa koʻproq oʻtin[*] yigʻing, qozondagi suvni qaynating, goʻshtu suyaklarni obdan pishiring.

6Egamiz Rabbiy shunday deb aytmoqda: qotillar shahri Quddusning holiga voy! Bu shahar qasmoqli qozon kabidir, uning qasmogʻi ketmaydigan boʻlib qolgan. Qani, qozonni bir chekkadan boʻshating, qoʻlingizga nima ilinsa, olib ketavering+. 7Shahar ichida qotillik qilindi, odamlarning qoni qoyatoshga toʻkildi. Oʻsha qon yerga toʻkilganda edi, tuproq bilan koʻmilib ketardi+. 8Men qonni oʻsha qoya ustida qoldirdim, uni yashirib boʻlmaydi. Men uni koʻrganimda gʻazabim alanga oladi, u Meni qotillardan qasos olishga undaydi.

9Shuning uchun Egamiz Rabbiy aytmoqda: qotillar shahri Quddusning holiga voy! Men Oʻzim oʻtinni baland qilib uyaman+. 10Qani, koʻproq shox–shabbalarni yigʻayin, katta olov yoqayin! Goʻsht obdan pishsin, shoʻrvasi qaynab yoʻq boʻlsin[*]. Suyaklar esa olovda yonib kuyib ketsin. 11Qozonni boʻshatayin, koʻmir ustiga qoʻyayin! Temir qozonni qizarguncha qizdirayin. Ichidagi iflosliklari erib ketsin, qasmoqlari olovda kuyib, yoʻq boʻlsin. 12Eh, Oʻzimni behuda urintiribman. Qozonning qalin qasmogʻi ketmadi. Uni qasmogʻi bilan olovga tashlanglar!+

13Ey Quddus, sen behayoliging bilan oʻzingni bulgʻading. Men seni tozalab koʻrdim, ammo sen haromligingcha qolding. Endi ustingga Oʻz qahrimni sochmagunimcha sen poklanmaysan. 14Men, Egang, shunday dedim. Aytganlarimni amalga oshiradigan vaqt keldi. Endi Oʻzimni tutib turmayman. Senga achinmayman, Oʻz shaxtimdan qaytmayman. Tutgan yoʻllaringga, qilgan qilmishlaringga yarasha seni jazolayman. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”+

Hizqiyolning xotini olamdan oʻtadi

15Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 16“Ey inson, Men oʻlat yuborib, seni koʻzing quvonchidan judo qilaman. Ammo sen aza tutma, faryod qilma, koʻz yosh toʻkma+. 17Ingragan tovush chiqarma, oʻlgan aziz odaming uchun motam tutma. Sallangni yechma, oyoq yalang yurma. Yuzingni yopma, taʼziyaxonalarda yeyiladigan ovqatdan yema.”+
18Ertalab men xaloyiqqa gapirdim. Oʻsha kuni kechqurun esa mening xotinim olamdan oʻtdi. Ertasi kuni men Xudoning aytganini qildim.

19Odamlar mendan:

— Nimaga bunday qilyapsan? Bu bilan bizga biron narsa aytmoqchimisan? — deb soʻradilar+.

20Men ularga shunday javob berdim:

— Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qilib, 21Isroil xalqiga shu gaplarni aytib qoʻyishimni buyurdi: “Egamiz Rabbiy shunday demoqda: faxrlanadigan qoʻrgʻoningiz, koʻzingiz quvonchi, yuragingiz orzusi boʻlmish muqaddas maskanimni Men harom qildiraman. Quddusda qolgan oʻgʻil–qizlaringiz qilichdan halok boʻladi+. 22Shunda Hizqiyol nima qilgan boʻlsa, sizlar ham shuni qilasizlar. Sizlar yuzingizni yopmaysizlar, taʼziyaxonalarda yeyiladigan ovqatdan yemaysizlar, 23sallangizni yechmaysizlar, oyoq yalang yurmaysizlar, aza tutmaysizlar, faryod qilmaysizlar. Gunohlaringiz sizlarni adoyi tamom qiladi, dardingizni bir–biringizga ingrab aytasizlar+. 24Hizqiyol sizlar uchun bir alomat boʻladi, u hozir nima qilayotgan boʻlsa, sizlar ham shuni qilasizlar. Oʻsha vaqt kelganda bu ishlarni Men, Egangiz Rabbiy, qilganimni bilib olasizlar.”+

25Egamiz menga shunday dedi: “Ey inson, Men xalqimning qoʻrgʻonini, zavqu shuhratini, koʻz quvonchi, yurak orzusi boʻlmish Maʼbadni vayron qilgan kunim oʻgʻil–qizlarini ham qirdirib tashlayman. 26Qirgʻindan qochib qutulgan bir odam oʻsha kuni yoningga keladi. U boʻlib oʻtgan voqealarni senga soʻzlab beradi+. 27Shunda sen yana tilga kirasan[*]. Kelgan oʻsha odam bilan gaplashasan, boshqa sukut saqlamaysan. Xullas, xalqim uchun bir alomat boʻlasan, shunda Egangiz Men ekanligimni ular bilib oladilar.”+

25–BOB

Ommon xalqi haqida bashorat

25^1Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 2“Ey inson, Ommon[*] xalqiga yuzlan, ularga qarshi bashorat qil+. 3Ommon xalqiga ayt: «Egamiz Rabbiyning soʻzlarini eshiting! Egamiz Rabbiy shunday demoqda: muqaddas maskanim harom qilinganda, Isroil yurti xarob boʻlganda, Yahudo xalqi surgun qilinganda, sizlar: ‘Aha!’ deya xursand boʻlgan edingizlar+. 4Shuning uchun Men sizlarni sharqdagi koʻchmanchilar qoʻliga topshiraman. Ular yurtingizda qarorgohlar qurib, chodirlarini tikadilar, hosilingizni yeb, sutingizni ichadilar. 5Men poytaxtingiz Rabbani tuyalar uchun dashtga aylantiraman. Butun yurtingizni qoʻylar uchun qoʻra qilaman. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar+.

6Egamiz Rabbiy shunday deb aytmoqda: sizlar yuragingizdagi butun gʻaraz bilan Isroilning baxtsizligidan sevindingizlar, chapak chalib, sakrab oʻynadingizlar. 7Shu qilganingiz uchun Men qoʻlimni sizlarga qarshi koʻtaraman. Sizlarni boshqa xalqlarga oʻlja qilib beraman. Xalqlar orasidan sizlarni yoʻq qilib, yurtingizni yer yuzidan supurib tashlayman. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar.»”+

Moʻab xalqi haqida bashorat

8Egamiz Rabbiy shunday demoqda: “Moʻab[*] xalqi[*]: «Yahudo xalqining boshqa xalqlardan hech qanday farqi yoʻq», deb aytgani uchun, 9Men Moʻabning gʻarbiy qanotini ochib tashlayman, yurtning gavharlari Bayt–Yashimoʻt, Baal–Miyon, Xiratayim shaharlarini vayron qilaman+. 10Moʻabni Ommon xalqi singari, sharqdagi koʻchmanchilarning qoʻliga beraman. Ommon xalqi yer yuzidan yoʻq boʻlib ketadi,+
11Men Moʻab xalqini ham jazolayman. Shunda ular Egasi Men ekanligimni bilib oladilar.”

Edom xalqi haqida bashorat

12Egamiz Rabbiy shunday demoqda: “Edom[*] xalqi Yahudodan oʻch olib, katta gunoh qildi+. 13Shu sababdan Men ularga qarshi qoʻlimni koʻtarib, Edom yurtini vayron qilaman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — Odamu hayvonlarini qirib tashlayman. Temon shahridan tortib, to Dedon shahrigacha[*] boʻlgan hammani qilichdan oʻtkazaman+. 14Xalqim Isroil orqali Edomdan qasos olaman. Ular orqali qahru gʻazabimni Edomliklar ustiga sochaman. Shunda Edom xalqi qasosim nima ekanligini bilib oladi.” Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.

Filistlar haqida bashorat

15Egamiz Rabbiy shunday demoqda: “Asrlar davomida Filistlar[*] adovat qilib, xalqimdan oʻch oldilar. Xalqimni xonavayron qilish maqsadida, yuraklaridagi gʻarazga berilib, ulardan qasos oldilar. 16Shu sababdan Men Filist yurtiga qarshi qoʻlimni koʻtaraman, Xaret xalqini[*] yoʻq qilaman, sohilda qolganlarning hammasini qirib yuboraman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy+. 17— Men ulardan dahshatli qasos olaman, gʻazabim ustida ularni jazolayman. Oʻshanda Egasi Men ekanligimni bilib oladilar.”

26–BOB

Tir shahri haqida bashorat

26^1Surgun boʻlgan paytimizning oʻn birinchi yili[*], oyning birinchi kunida Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 2“Ey inson, mana, Tir[*] Quddus haqida shunday deb aytmoqda: «Aha! Xalqlarning savdo darvozasi buzildi. Menga keng yoʻl ochildi. Endi u vayron boʻlganda, men boyib ketaman.»+

3Shuning uchun Tirga ayt: «Egamiz Rabbiy demoqda: Men senga qarshiman! Men koʻplab xalqlarni senga qarshi yigʻaman, ular dengiz toʻlqinlari kabi senga yopiriladilar. 4Shahringning devorlarini buzib, minoralaringni qulatadilar. Men tuprogʻingni supurib tashlayman, seni yalangʻoch bir toshloq holiga keltiraman. 5Dengiz oʻrtasidagi bu orolda[*] baliqchilar toʻrlarini yoyib quritadigan boʻladilar. Axir, bularni Men aytdim. Shahring xalqlarga oʻlja boʻladi+. 6Senga qarashli sohildagi hamma qishloqlar ahli qilichdan oʻtkaziladi. Oʻshanda Egang Men ekanligimni sen bilib olasan+.

7Egamiz Rabbiy demoqda: senga qarshi eng buyuk shohni — Bobil yurtining hukmdori Navuxadnazarni qoʻzgʻataman. U sening ustingga shimoldan otlaru jang aravalarini, suvorilaru katta lashkarni tortib keladi+. 8Bobil shohi senga qarashli barcha qishloqlaringni qilichdan oʻtkazadi. Shahar atrofiga qamal inshootlarini[*] qurdiradi, shahar devoriga qiyalatib tuproq uydiradi[*], senga qarshi qalqonlarini oʻrnatadi+. 9Devorteshar qurollar bilan devorlaringga zarba beradi. Boltalar bilan minoralaringni buzadi+. 10Devoridan teshik ochilgan shaharga odamlar bostirib kirganday, Bobil shohi sening darvozalaringdan bostirib kiradi. Suvorilarining, gʻildiragu jang aravalarining shovqinidan devorlaring titraydi. Son–sanoqsiz otlarining koʻtargan changi seni qoplab oladi. 11Otlarining tuyoqlari hamma koʻchalaringni toptaydi. Odamlaring qilichdan yiqiladi, ulkan ustunlaring yer bilan yakson boʻladi. 12Dushman boyliklaringni talab ketadi, mollaringni oʻlja qilib oladi. Devorlaringni yiqitadi, hashamatli uylaringni vayron qiladi, toshlari, yogʻochlari, hatto tuprogʻini ham dengizga uloqtiradi. 13Men qoʻshiqlaringga chek qoʻyaman. Arfangning navolari ham eshitilmaydigan boʻladi+. 14Men seni yalangʻoch bir toshloqqa aylantiraman, baliqchilar toʻrlarini quritadigan bir yer boʻlasan. Hech kim shahringni qayta qurmaydi. Axir, bularni Men aytdim. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»+

15Yana Tirga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: shahringda qirgʻin boʻlganda, yaradorlar ingraganda, qulashingning shovqinidan sohildagi barcha xalqlarni titroq bosadi+. 16Dengiz boʻyidagi saltanatlarning shohlari taxtlaridan tushib, zar choponu naqsh solingan liboslarini yechishadi. Ular vahimaga burkanib, yerga oʻtirishadi. Boshingga kelgan kulfatdan dahshatga tushib, toʻxtovsiz titrashadi+. 17Ular sen haqingda shunday marsiya kuylashadi:

‘Ey dong taratgan dengizchilar shahri,
Naqadar vayron boʻlib ketding–a!
Sen va sening aholing dengiz qudrati edingiz,

Sohildagi barcha xalqlarni dahshatga solar edingiz+.

18Sen qulagan kuning sohillarni titroq bosdi,

Halokatingdan dengizdagi orollar sarosimaga tushdi.’

19Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey Tir, Men seni huvullagan xarobazorga aylantiraman. Dengiz tubidagi ulkan suvlar bilan vayronalaringni qoplayman. 20Seni goʻrga[*], qadimda oʻtib ketgan odamlar oldiga tushiraman. Sen yer osti saltanatida yashaysan, abadiy vayronalar orasidagi marhumlarga hamroh boʻlasan. Tiriklar dunyosiga hech qachon qaytib kelmaysan, obod boʻlib ilgarigi mavqeingga erishmaysan+. 21Ha, Men boshingga dahshatli oʻlim keltiraman, seni yoʻq qilaman. Seni qidirganlar hech qachon topa olmaydilar. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”+

27–BOB

Tir shahri haqida marsiya

27^1Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 2“Ey inson, Tir[*] haqida bir marsiya kuyla+. 3Dengiz boʻyidagi yurtlar bilan savdo–sotiq qiladigan, dengiz darvozasida oʻrnashgan Tir shahriga ayt:

«Egamiz Rabbiy shunday demoqda:

Ey Tir, sen: ‘Goʻzallikda barkamolman’, deding.

4Ha, sening chegaralaring dengiz bagʻridan oʻtgan,

Quruvchilaring goʻzalligingni barkamol qilgan.

5Xermon togʻidagi[*] archa yogʻochidan qurilgan

Ulkan bir kemaday eding sen.

Quruvchilaring machtangni yasash uchun

Lubnondan keltirilgan sadr yogʻochini[*] ishlatdilar+.

6Eshkaklaringni Bashan emanlaridan yasadilar.

Kema sahnini Kipr[*] qaragʻaylaridan qildilar,

Fil suyagi bilan uni bezatdilar+.

7Yelkanlaring Misrdan keltirilgan naqshli matolardan edi,

Ular senga bayroq boʻlib xizmat qilardi.

Elishox qirgʻoqlaridan olib kelingan

Koʻk va safsar gazlamalar soyaboning edi.

8Sidon va Arvod[*] odamlari eshkaklaringni eshar edi,

Oʻz mohir odamlaring esa kemalaringni boshqarar edi+.

9Gabollik[*] tajribali kemasozlaring bor edi,

Ular kemangning yoriqlarini saqichlardi.

Barcha kemalaru dengizchilar kelib,

Sening mollaringni sotib olishar edi+.

10Fors, Lidiya va Liviya[*] yurtlarining askarlari

Saflaringda xizmat qilar edi.

Qalqonu dubulgʻalarini devorlaringga osib,

Seni salobatli qilishar edi+.

11Arvod va Xelekdan[*] kelgan odamlar

Devorlaringda soqchilik qilishardi,

Gamadliklar minoralaringni qoʻriqlashardi.

Devorlaringga qurollarini osib,

Goʻzalligingni barkamol qilishardi.

12Sening boyliklaring shu qadar koʻp ediki, hatto Tarshish[*] aholisi sen bilan savdo–sotiq qilardi. Ular kumush, temir, qalay va qoʻrgʻoshinni mollaringga ayirboshlashardi+. 13Yunonlar[*], Tuval va Meshex[*] xalqlari sen bilan savdo–sotiq qilar edi. Mollaring evaziga qullarni va bronza buyumlarni berishar edi+. 14Toʻxarmoliklar[*] aravaga qoʻshiladigan otlarni, jang otlariyu xachirlarini mollaringga almashtirishardi+. 15Roʻdon[*] xalqi sen bilan savdo–sotiq qilar edi. Dengiz sohilidagi koʻp yurtlar sening xaridorlaring edi. Ular fil suyagi va obnus yogʻochini[*] senga toʻlov sifatida berishardi+.

16Mollaring behisob boʻlgani uchun Oram[*] xalqi ham sen bilan savdo–sotiq qilardi. Mollaring evaziga qimmatbaho firuza toshlarni, safsar matolarni, naqsh solingan gazlamalarni, mayin zigʻir matolarini, marjonu yoqutlarni olib kelardi. 17Yahudo va Isroil yurtlari sen bilan oldi–sotdi qilishardi. Ular mollaring evaziga Minnitdan keltirilgan bugʻdoyni, shuningdek, shirinliklar, asal, zaytun moyi va mumiyo olib kelishardi+. 18Sening cheksiz boyliklaring, turli xil mollaring tufayli, Damashq aholisi sen bilan savdo–sotiq qilardi. Mollaring evaziga ular Xelbon[*] sharobini va oppoq yungni[*] olib kelishardi+. 19Uzol shahridan sharob keltirib[*], sen bilan oldi–sotdi qilishardi. Ishlov berilgan toza temirni, dolchin va xushboʻy qamishni mollaringga almashtirishardi+.

20Dedonliklar[*] senga ot terligini[*] sotishar edi. 21Qoʻzichoq, qoʻchqor va echkilar bilan seni taʼminlagan Arabiston va Kedar[*] shahzodalari mollaringni xarid qilishardi+. 22Shava va Ramo[*] savdogarlari sen bilan savdo–sotiq qilishardi. Mollaring evaziga eng aʼlo ziravorlarni, qimmatbaho toshlaru oltinni berishardi+. 23Xoron, Xannox va Eden shaharlari hamda Shava, Oshur va Xilmad[*] savdogarlari sen bilan savdo–sotiq qilishardi+. 24Ular qimmatbaho liboslar, koʻk matolar, naqsh solingan koʻylaklar, rang–barang gilamlar, puxta eshilgan arqonlarni senga sotishardi. 25Tarshish[*] kemalari karvonlaring boʻlib xizmat qilardi.

Sen dengizda suzgan bir kemadaydirsan,

Ogʻir yuk senga yuklangan+.

26Evoh, eshkakchilaring seni ochiq dengizga olib chiqishadi.

Sharq shamoli seni dengiz bagʻrida parchalab yuboradi+.

27Kemang halokatga uchragan kuni
Mollaring, boyliklaring,
Dengizchilaring, dargʻalaring,
Kemasozlaring, savdogarlaring,
Jangchilaring va kemadagi odamlaring
Dengiz tubiga choʻkib, halok boʻladilar.
28Choʻkayotgan dargʻalaring faryod qiladi,
Dodlari sohillarni larzaga soladi.

29Hamma eshkakchilar kemalarini tark etadi,

Dengizchilaru dargʻalar sohilga chiqib oladi+.

30Ular sen uchun faryod qiladi,
Achchiq–achchiq koʻz yoshlar toʻkadi.
Boshlaridan tuproq sochadi,
Kulga belanib, yotib oladi+.
31Seni deb sochlarini qirdiradi,
Qanorga oʻranib oladi[*],
Qaygʻudan yurak–bagʻri qon boʻladi.

32Ular yigʻlab, sen haqingda marsiya kuylaydi:

‘Tir kabi bironta shahar bormi?!

Dengiz uni oʻz qaʼriga tortib ketdi.’+

33Sen dengiz ortidan keltirgan mollaring bilan,

Koʻplab xalqlarning ehtiyojini qondirding.

Cheksiz ziynatlaru mollaring bilan

Dunyo shohlarini sen boyitding+.

34Endi esa dengiz seni parchaladi,

Oʻz domiga seni tortib ketdi.

Barcha mollaringu dengizchilaring

Sen bilan birga nobud boʻldi.

35Sohildagi xalqlar kulfatingni koʻrib, dahshatga tushadi.

Qoʻrquvdan shohlarning afti burishib ketadi+.

36Ahvolingdan dunyo savdogarlari yoqasini ushlaydi.

Ha, sening boshingga dahshatli oʻlim keldi,

Sen abadiy yoʻq boʻlasan.»”+

28–BOB

Tir shohi haqida bashorat

28^1Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 2“Ey inson, Tir[*] shohiga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: sen magʻrurlanib ketding. ‘Men xudoman, dengiz bagʻridagi xudolar taxtida oʻtiribman’, deb aytding. Sen oʻzingni xudoday dono deb bilasan, axir, sen xudo emas, insonsan–ku!+
3Nahotki Doniyordan[*] ham dono boʻlsang?! Nahot barcha sirlarni bilsang?!+
4Sen donoliging va aqling bilan oʻzingga davlat orttirding, xazinalaringni oltinu kumushga toʻldirding+. 5Savdo–sotiqdagi iqtidoring bilan koʻp davlat yigʻding. Ammo boyliging tufayli magʻrurlanib ketding.

6Egamiz Rabbiy shunday demoqda: sen oʻzingni xudoday dono deb bilganing uchun, 7Men ustingga begona xalqni tortib kelaman. Ular oʻtaketgan yovuz xalqdir. Ular goʻzalliging va donoligingga qarshi chiqib, qilich yalangʻochlaydilar. Hashamatingni oyoq osti qiladilar+. 8Oʻzingni esa tubsiz chuqurlikka uloqtiradilar. Ha, sen dengiz bagʻrida azoblanib jon berasan. 9Shunda, jallodlaring oldida ‘men xudoman’, deb aytarmikansan?! Axir, qotillaring qoʻlida sen xudo emas, oddiy bir inson boʻlasan! 10Sen musofirlar qoʻlida sunnatsizlar kabi oʻlasan. Bularni Men aytdim. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”+

Tir shohi haqida marsiya

11Egamiz menga yana shunday dedi: 12“Ey inson, Tir shohi haqida marsiya ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda:

Ey Tir shohi, sen barkamollikning aʼlo namunasi boʻlding.

Nihoyatda dono, goʻzallikda barkamol eding+.

13Sen Xudoning bogʻi Adanda yashar eding.

Qizil yoqut, xrizolit, olmos,

Topaz, aqiq, yashma,

Zangori yoqut, firuza va zumrad[*] kabi

Qimmatbaho toshlar bilan bezanar eding.

Taqinchoqlaring oltindan yasalgan edi.

Sen yaralgan kuning bular tayyorlangandi+.

14Men seni soqchi karub qilib tanladim,

Oʻsha martabaga seni tayinladim.

Sen Xudoning togʻida yashar eding,

Olovday tovlangan toshlar orasida yurar eding+.

15Bino boʻlganingdan to qabihlik qilguningga qadar,

Sen toʻgʻri yoʻldan yurding.

16Katta tijorating tufayli,

Yovuzlikka toʻlib, gunoh qilding.

Men seni sharmandalarcha Xudoning togʻidan haydadim.

Ey soqchi karub, Men seni chiqarib yubordim,

Olovday tovlangan toshlar orasidan haydadim.

17Sen goʻzalliging tufayli magʻrurlanib ketgan eding.

Savlating tufayli aql–farosatdan voz kechgan eding.

Shuning uchun Men seni yerga uloqtirdim,
Shohlar oldida sharmandangni chiqardim.
18Sen cheksiz gunohlaring bilan,
Savdo–sotiqdagi nohaqliklaring bilan,
Oʻz sajdagohlaringni bulgʻading.
Shuning uchun Men ichingdan olov chiqardim,
Seni kuydirib tashladim.

Odamlarning koʻzi oldida kulingni koʻkka sovurdim.

19Seni bilgan xalqlar ahvolingni koʻrib, dong qotdilar.

Sening boshingga dahshatli oʻlim keldi,

Sen abadiy yoʻq boʻlasan.»”+

Sidon shahri haqida bashorat

20Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 21“Ey inson, Sidon[*] shahriga yuzlan, unga qarshi bashorat qilib ayt:+
22«Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey Sidon, Men senga qarshiman! Seni jazolab, sen orqali muqaddasligimni ayon qilaman, shu tariqa orangda Oʻzimni ulugʻlayman. Oʻshanda Egang Men ekanligimni bilib olasan. 23Men seni dahshatli oʻlatga giriftor qilaman. Koʻchalaringda qon daryo boʻlib oqadi. Dushmanlaring senga har tomondan hamla qiladi, odamlarning jasadlari shahar ichida yotadi. Oʻshanda Egang Men ekanligimni bilib olasan.»”+

Kelajakda Isroil oladigan barakalar

24-25Egamiz Rabbiy shunday demoqda: “Isroil xalqidan hazar qilib, zulm oʻtkazgan bironta qoʻshni xalq bundan buyon Isroil xalqi uchun tikan va yantoqday boʻlmaydi. Isroil xalqi Egasi Rabbiy Men ekanligimni bilib oladi. Men tarqatib yuborgan xalqim Isroilni uzoq yurtlardan Oʻzim yigʻib olaman. Ular orqali barcha xalqlarga muqaddasligimni ayon qilaman. Men qulim Yoqbga mulk qilib bergan yerda ularni oʻrnashtiraman++. 26Ular osoyishta hayot kechiradilar. Uylar qurib, uzumzorlar barpo qiladilar. Ulardan hazar qilgan qoʻshni xalqlarni jazolaganim uchun xalqim bexatar, tinch yashaydi. Oʻshanda Egasi Xudo Men ekanligimni bilib oladi.”+

29–BOB

Misr haqida bashorat

29^1Surgun boʻlgan paytimizning oʻninchi yili oʻninchi oyining[*] oʻn ikkinchi kunida Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 2“Ey inson, Misr firʼavniga yuzlan. Unga va butun Misr xalqiga qarshi bashorat qilib ayt:+
3«Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey Misr firʼavni, Men senga qarshiman. Sen Nil havzalarida choʻzilib yotgan bamisoli buyuk ajdarhodirsan. Sen: ‘Nil daryosi mening shaxsiy mulkim, uni oʻzim uchun yaratganman’, deb aytasan+. 4Ammo Men jagʻlaringga ilmoqlar solaman. Teringdagi tangachalaringga baliqlarni[*] yopishtiraman. Seni tangachalaringga yopishgan baliqlar bilan birga quruqlikka tortib chiqaraman+. 5Men seni va havzalaringdagi hamma baliqlarni sahroga uloqtirib tashlayman. Sen ochiq maydonda yotasan. Seni olib, koʻmadigan odam boʻlmaydi. Men seni dasht hayvonlariyu osmon qushlariga yem qilib beraman+. 6Shunda butun Misr xalqi Egangiz Men ekanligimni bilib oladi.

Sen xalqim Isroil uchun qamish hassaday boʻlding+. 7Ular seni ushlaganda, sen yorilib, qoʻllarini kesib yubording. Senga suyanganlarida sinib, bellarini chiqarib yubording[*].

8Shu bois Egamiz Rabbiy aytmoqda: Men sening boshingga qilich keltiraman, odamu hayvonlaringni qilich tigʻidan oʻtkazaman+. 9Butun Misr yurtini tashlandiq xarobazorga aylantiraman. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar.

Sen: ‘Nil meniki, men oʻzim uni yaratdim’, deb aytganing uchun, 10Men senga va sening barcha havzalaringga qarshi chiqaman. Butun Misr yurtini tamomila xarob qilaman. Migdoldan tortib, to Savanaygacha va janubdagi Habashiston[*] hududigacha hamma yerlarini tashlandiq qilaman+. 11Odam u yerga oyogʻini bosmaydi, hayvonlar ham u yerdan yurmaydi. Qirq yil mobaynida u yerda hech kim yashamaydi. 12Men Misr yurtini dunyodagi eng xarob yurtga aylantiraman. U yerdagi shaharlar qirq yil mobaynida tashlandiq boʻlib yotadi, vayronalari boshqa shaharlardan battar boʻladi. Men Misrliklarni xalqlar orasiga tarqatib tashlayman, boshqa yurtlarga quvib yuboraman.»+

13Firʼavnga yana ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: qirq yil oʻtgach, Men xalqlar orasiga tarqatib yuborgan Misrliklarni yigʻib olaman+. 14Ularni yana farovonlikka erishtirib, oʻz ona yurti Patroʻsga[*] olib kelaman. Ularning shohligi ojiz bir shohlik boʻladi+. 15Ha, ular dunyoning eng ojiz shohligi boʻlib, hech qachon boshqa xalqlardan ustun boʻla olmaydi. Men ularni shu qadar zaif qilib qoʻyamanki, ular oʻz hukmini boshqa xalqlarga oʻtkaza olmay qoladi. 16Xalqim Isroil endi hech qachon oʻz umidini Misrga bogʻlamaydi. Ular Misrdan yordam soʻrab, gunoh qilganlarini doimo eslarida tutadilar. Oʻshanda Misrliklar Egangiz Rabbiy Men ekanligimni bilib oladilar.»”+

Shoh Navuxadnazar Misrni bosib oladi

17Surgun boʻlgan paytimizning yigirma yettinchi yili birinchi oyining[*] birinchi kunida Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 18“Ey inson, Bobil shohi Navuxadnazar Tirga qarshi shiddatli urush olib bordi[*]. Bobil lashkarining sochlari toʻkilib, yelkalari shilinib yalligʻlandi. Ammo qilgan mehnatlariga yarasha ular Tirdan hech qanday oʻlja ololmadilar. 19Shu bois Misr yurtini Bobil shohi Navuxadnazarga beraman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — U Misrni talon–taroj qilib, u yerdagi boyliklarni oʻzi bilan olib ketadi. Misr boyliklari Bobil lashkari uchun mehnat haqi boʻladi+. 20Ha, Men Misr yurtini Bobil shohiga mehnat haqi qilib berdim, chunki u va uning lashkari Mening xizmatimni qildilar, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — 21Oʻsha kuni Men Isroil xalqining qudratini tiklayman[*]. Bu soʻzlarimni xalqimga yetkazishing uchun Men senga kuch beraman. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni ular bilib oladilar.”

30–BOB

Misr haqida marsiya

30^1Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 2“Ey inson, Misr haqida bashorat qilib ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda:

Shoʻrimiz qursin, evoh!

3Dahshatli kun yaqinlashdi,

Mening gʻazab kunim[*] kelishiga oz qoldi.

Mana shu kun bulutli kun boʻladi,

Xalqlar kulfat chekadigan zamon boshlanadi+.

4Misrning boʻgʻziga qilich keladi,

Habashiston[*] kulfat azobida qoladi.

Misrda koʻp odamlar halok boʻladi,

Uning boyligi olib ketiladi,

Poydevori buzib tashlanadi+.

5Habashiston, Liviya, Lidiya[*], butun Arabiston, Kub[*] va Misrning qolgan barcha ittifoqchilari jangda halok boʻladilar+.

6Egamiz aytmoqda: Misr ittifoqchilarining ustiga qirgʻin keladi. Ular qilich tigʻidan halok boʻlib, jasadlari shimoldagi Migdoldan to janubdagi Savanaygacha yotadi. Misrning magʻrur qudrati halok boʻladi, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy+. 7— Misr dunyoning eng xarob yurtiga aylanadi, u yerdagi shaharlar vayron boʻladi+. 8Men Misrga oʻt qoʻyib, uning madadkorlarini tor–mor qilaman. Shunda Egasi Men ekanligimni Misrliklar bilib oladilar+.

9Oʻsha kuni xotirjam yashayotgan Habashistonliklarni qoʻrqitish uchun Men kemalarda elchilarimni joʻnataman. Misr ustiga kulfat tushgan kuni Habashistonliklar azobda qoladilar. Mana, oʻsha kun hademay keladi.

10Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men Bobil shohi Navuxadnazar orqali Misrning toʻdasini yakson qilaman+. 11Navuxadnazar qoʻshin tortib keladi. Ular oʻtaketgan yovuz xalqdir. Ular butun yurtni xarob qiladilar. Misrliklarni qilichdan oʻtkazib, yurtni jasadlarga toʻldiradilar. 12Men Nil havzalarini quritaman, yurtni razil odamlarning qoʻliga beraman. Kelgindilarning qoʻli bilan Misrni va u yerdagi hamma narsani xarob qilaman. Bularni Men aytdim+.

13Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men barcha butlarni yoʻq qilaman, Nuf[*] maʼbudalariga chek qoʻyaman. Misr yurtida bironta hukmdor qolmaydi, Misrliklarni qoʻrquv qamrab oladi+. 14Men Patroʻsni[*] tashlandiq joyga aylantiraman. Zoʻvan shahriga oʻt qoʻyaman, Misr poytaxti Noʻni[*] jazolayman+. 15Misrning mustahkam Sin qalʼasini gʻazabimga giriftor qilaman, poytaxt shahar Noʻning toʻdasini qirib tashlayman. 16Butun Misr yurtiga oʻt qoʻyaman! Sin aholisi cheksiz azobda qoladi, Noʻ shahrining devori yiqitiladi, dushmanlar kuppa–kunduzi Nuf shahriga hujum qiladi. 17On[*] va Pi–Bashat[*] yigitlari jangda halok boʻlishadi, shaharlar aholisi asirlikka tushadi+. 18Men Misrning hukmronligini yoʻq qilganimda, uning pesh qilgan qudratini sindirganimda, Taxpanxas shahri qorongʻilikka botadi, uni qora bulutlar qoplab oladi. Shahar atrofidagi qishloqlar asirlikka tushadi+. 19Shu yoʻsin Men Misrni jazolayman. Oʻshanda ular Egasi Men ekanimni bilib oladilar.»”+

Firʼavnning singan qoʻli haqida bashorat

20Surgun boʻlgan paytimizning oʻn birinchi yili birinchi oyining[*] yettinchi kunida Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 21“Ey inson, Men Misr firʼavnining qoʻlini sindirdim. Hech kim uning qoʻlini bogʻlamadi, taxtakachlab qoʻymadi. Endi uning qoʻli shifo topmaydi, qilich ushlashga qodir boʻlmaydi+. 22Men firʼavnga qarshiman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — Uning ikkala qoʻlini — sogʻ qoʻlini ham, singan qoʻlini ham sindiraman. Qoʻlidagi qilichni yerga tushirib yuboraman. 23Misrliklarni xalqlar orasiga tarqatib tashlayman, boshqa yurtlarga quvib yuboraman+. 24Bobil shohining kuchiga esa kuch qoʻshib, qoʻllariga qilichimni tutqazaman. Ha, Men firʼavnning qoʻllarini sindiraman, u dushmani oldida ogʻir yaralangan odam kabi ingraydi. 25Uning qoʻllari arqonday osilib qoladi, Bobil shohining qoʻllarini esa Men kuchli qilaman. Uning qoʻllariga qilichimni tutqazib, Misrga qarshi yuboraman. Shunda Egasi Men ekanligimni Misrliklar bilib oladilar. 26Ha, Men Misrliklarni xalqlar orasiga tarqatib tashlayman, boshqa yurtlarga quvib yuboraman. Oʻshanda Egasi Men ekanligimni ular bilib oladilar.”

31–BOB

Misrning qismati sadr daraxti timsolida

31^1Surgun boʻlgan paytimizning oʻn birinchi yili uchinchi oyining[*] birinchi kunida Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 2“Ey inson, Misr firʼavni va uning toʻdasiga shunday deb ayt:

«Buyukligingda senga teng keladigan kim bor?!+

3Ossuriyaga bir qara!

U ham bamisoli Lubnondagi sadr daraxti[*] edi,

Koʻrkam shoxlari oʻrmonga soya solar edi,

Uning uchi bulutlarga tegib turardi+.

4Suvlar uni sugʻorar edi,

Yer osti buloqlari uni oʻstirar edi.

Anhor suvlari ildizlarining atrofida oqar edi,

Irmoqlari hamma dasht daraxtlarini toʻydirardi.

5Bu ulkan sadr baland oʻsib,
Atrofdagi hamma daraxtlardan daroz boʻldi.
Moʻl sugʻorilgani uchun novdalari oʻsdi,
Shoxlari uzun va sersoya boʻldi.
6Barcha osmon qushlari shoxlarida in qurardi,
Ostida barcha yovvoyi hayvonlar bolalashardi,
Soyasida hamma buyuk xalqlar yashardi+.
7Bu daraxt koʻrkam, salobatli edi,
Uning shoxlari keng yoyilgan edi.
Axir, ildizlari serob suvdan bahra olardi.
8Xudoning bogʻi — Adandagi birorta sadr
Unga teng kela olmas edi,

Birorta archa uning butoqlari bilan bellasha olmasdi.

Birorta chinorning bunday shoxlari yoʻq edi,

Xudoning bogʻidagi birorta daraxt shu qadar goʻzal emasdi+.

9Xudo uni goʻzal qilib yaratdi,

Shox–butoqlarini serfayz qildi.

Xudoning bogʻi — Adandagi hamma daraxtlar unga havas qilardi.

10Shu bois Egamiz Rabbiy shunday deb aytmoqda: ey firʼavn, bu sadr daraxti baland oʻsib, uchi bulutlarga yetdi. U balandligidan magʻrurlanib ketdi+. 11Men uni ajnabiy hukmdorning[*] qoʻliga topshirdim. U oʻsha daraxtni fosiqligiga yarasha jazoladi. Men Oʻzim esa bu daraxtdan voz kechdim. 12Ajnabiylarning eng yovuz xalqi uni yiqitib, tashlab ketdi. Chopilgan shoxlari qirlaru vodiylarda, singan butoqlari yurtning hamma jarliklarida sochilib yotdi. Soyasida orom olgan jahonning hamma xalqlari tarqalib ketdi+. 13Barcha osmon qushlari agʻdarilib yotgan daraxt tanasiga kelib qoʻndi, barcha yovvoyi hayvonlar shoxlari orasiga kirib yotdi,+
14toki suv boʻyiga oʻtqazilgan birorta daraxt endi bu qadar baland boʻlib oʻsmasin. Ularning uchi bulutlarga tegmasin. Suvga toʻygan birorta daraxt shunchalik baland boʻlmasin. Ularning hammasi, foniy bandalar kabi, bu dunyodan oʻtib ketishadi, qabrdagi marhumlarga hamroh boʻlishadi+.

15Egamiz Rabbiy demoqda: oʻsha ulkan daraxt oʻliklar diyoriga[*] tushganda, unga aza tutishlari uchun Men yer osti suvlarini berkitgan edim. Daryolariga toʻsiq qoʻygan edim, serob suvlarini toʻxtatgan edim. Uni deb Lubnon togʻlariga zulmat libosini kiydirgan edim. Uni deb hamma oʻrmon daraxtlari xazon boʻlgan edi. 16Men oʻsha daraxtni chuqurdagi marhumlarga hamroh qilib, oʻliklar diyoriga tushirganimda, daraxtning qulashi shovqinidan xalqlar qoʻrquvga tushib, titragan edi. Oʻshanda Adan bogʻining yer qaʼriga tushgan hamma daraxtlari, Lubnonning eng sara, eng aʼlo, yaxshi sugʻorilgan hamma daraxtlari uning qulashidan taskin topgan edi+. 17Uning panasida yashagan ittifoqchilarining hammasi daraxt bilan birga oʻliklar diyoriga tushishgan. Ular qilich tigʻidan halok boʻlganlarga qoʻshilishgan.

18Ey firʼavn, sening shon–shuhratingu salobatingni Adandagi qaysi daraxtga qiyoslasam boʻlar ekan–a? Sen ham Adandagi boshqa daraxtlar singari, yer qaʼriga tushasan. Qilichdan halok boʻlgan sunnatsizlar bilan birga goʻrda yotasan. Sen va toʻdangning qismati xuddi Ossuriyanikiday boʻladi. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”+

32–BOB

Firʼavn ajdarho timsolida

32^1Surgun boʻlgan paytimizning oʻn ikkinchi yili oʻn ikkinchi oyining[*] birinchi kunida Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 2“Ey inson, firʼavnga shunday marsiya kuyla:

«Sen oʻzingni xalqlar orasidagi sher deb bilasan.

Ammo sen suvdagi ajdarho kabidirsan!

Sen irmoqlaringdagi suvni koʻpirtirasan,

Oyoqlaring bilan uni loyqalatasan+.

3Egamiz Rabbiy shunday demoqda:

Bir talay xaloyiq yigʻilganda,

Men ustingga toʻr tashlayman.

Ular esa seni qirgʻoqqa tortib chiqarishadi+.

4Men seni yerga uloqtiraman,

Yalanglikka tashlab qoʻyaman.

Osmondagi barcha qushlarni ustingga qoʻndiraman.

Yer yuzidagi hamma yovvoyi hayvonlarga

Seni yem qilib beraman+.

5Ichak–chovoqlaringni qirlarga yoyib tashlayman,

Vodiylarni jasading qoldiqlari bilan qoplayman.

6Yurtni oqqan qoning bilan sugʻoraman,

Togʻlarni qoningga boʻktiraman.

Jarliklarni qoningga toʻldiraman.

7Seni daf qilganimda, osmonni toʻsib qoʻyaman,

Yulduzlarni zulmatga choʻktirib yuboraman.
Quyosh yuzini bulut bilan qoplayman,
Oy nurini soʻndiraman+.
8Boshing uzra porlagan
Hamma osmon chiroqlarini oʻchiraman.
Yurtingni zulmat quchogʻiga otaman,
— deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. —+

9Men qulashing haqidagi xabarni xalqlar orasiga yoyaman, sen bilmagan yurtlarga yetkazaman. Shunda koʻp xalqlarning yuraklariga vahima solaman. 10Boshingga tushiradigan kulfatlar bois koʻp xalqlarning aqlini shoshiraman. Qilichimni oʻynatib, sen tufayli ularning hukmdorlarini titrataman. Boshingga kulfat kelgan kuni, ularning har biri jonini hovuchlab, qaltiraydi.»+

11Firʼavnga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Bobil shohining qilichi boʻgʻzingda boʻladi+. 12Lashkaring oʻtaketgan yovuz xalqning qoʻliga tushadi. Ular qudratli jangchilar tigʻidan oʻladi. Sening gʻururing poymol etiladi, toʻda lashkaring halok boʻladi+. 13Serob suvlar boʻyidagi hamma podalaringni Men qirib tashlayman. Bundan buyon birorta inson oyogʻi bilan suvlarni loyqalatmaydi, birorta hayvon tuyoqlari bilan uni bulgʻamaydi. 14Men Misr suvlarini tindiraman, irmoqlarini moyday sokin oqadigan qilaman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — 15Men Misrni tashlandiq qilganimda, u yerdagi hamma narsani yoʻq qilganimda, butun aholisini qirib tashlaganimda, ey firʼavn, sen va xalqing Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar+. 16Sizlar uchun aytiladigan marsiya shudir. Ajnabiy ayollar bu marsiyani kuylashar. Ha, bu motam sheʼrini Misr va uning toʻdasiga bagʻishlab aytishar. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”

Misrliklar oʻliklar diyoriga tushadi

17Oʻsha oyning[*] oʻn beshinchi kunida Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 18“Ey inson, Misr va uning toʻdasi uchun qaygʻurib yigʻla. Ularni boshqa buyuk xalqlar qatorida goʻrdagi marhumlar oldiga[*] joʻnat+. 19Ularga shunday deb ayt: «Sizlar oʻzingizni boshqalardan goʻzal deb bilasizmi? Qani boring, sunnatsizlar bilan bir goʻrda yoting!+
20Sizlar jangda halok boʻlganlar bilan birga jon berasiz. Mana, qilich hozirlandi! U hammalaringizni qirib tashlasin. 21Oʻliklar diyoridagi[*] buyuk sarkardalar sizlarni va ittifoqchilaringizni qarshilab olishadi. Ular shunday deb hayqirishadi: ‘Bu sunnatsizlar jangda halok boʻldi, yer bagʻriga tushib keldi, endi shu yerda yotibdi!’+

22Ossuriya ham u yerda, sipohlarining qabrlari orasida yotibdi. Ularning hammasi qilichdan halok boʻlishgan+. 23Qabrlari chuqurlikning eng tubidadir. Ossuriyaning qabri sipohlarining qurshovida joylashgan. Ha, tiriklar dunyosiga dahshat solganlarning hammasi qilichdan halok boʻldi+.

24Elam[*] ham oʻsha yerda, bir toʻda sipohlarining qabrlari orasida yotibdi. Ularning hammasi jangda halok boʻlgan. Bu sunnatsizlar narigi dunyoga ketgan. Ular tiriklar dunyosiga dahshat solishgan edi, endi esa goʻrdagi marhumlar singari isnodga qolishdi+. 25Oʻldirilganlar orasida Elam uchun toʻshak hozirlangan. Bir toʻda sipohlari uning atrofiga dafn qilingan. Jangda halok boʻlgan bu sunnatsizlar qachonlardir tiriklar dunyosiga dahshat solishgan edi, endi esa goʻrdagi marhumlar singari isnodga qolishdi. Ha, ular halok boʻlganlar orasida oʻrnashishdi.

26Meshex bilan Tuval[*] ham oʻsha yerdadir. Ular sipohlarining qabrlari orasida yotishibdi. Bu sunnatsizlarning hammasi jangda halok boʻlishgan. Biroq ular ham qachonlardir tiriklar dunyosiga dahshat solishgan edi+. 27Qadimda qahramonlarni[*] qurol–aslahalari bilan birga dafn qilishar edi[*]. Marhumlarning boshi ostiga qilich qoʻyib, tanasini qalqon bilan yopishar edi[*]. Biroq Meshex bilan Tuval bunday hurmat–ehtiromlarga sazovor boʻlmadi, chunki ular tirikligida butun jahonga dahshat solishgan edi. 28Ular ham yoʻq qilinadi. Jangda halok boʻlgan sunnatsizlar bilan birga yotadi+.

29Edom ham oʻz shohlariyu rahnamolari bilan oʻsha yerdadir. Ular oʻz qudratiga qaramay, oʻldirilganlar orasiga dafn qilinganlar. Goʻrdagi sunnatsizlar bilan birga yotishibdi+.

30Shimoldagi saltanatlarning hamma shahzodalari[*] va hamma Sidonliklar oʻsha yerdadir. Ular qachonlardir buyuk qudrati bilan butun jahonni dahshatga tushirishgan edi, soʻng sharmandalarcha halok boʻlishdi. Bu sunnatsizlar qilichdan halok boʻlganlar orasida yotishibdi. Ular goʻrdagi marhumlar singari isnodga qolishdi.»+

31Firʼavn va uning toʻdasiga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey oʻz toʻdasidan ayrilgan firʼavn, sen bu cheksiz qabristonning manzarasini koʻrib, taskin topasan. 32Sen orqali butun jahonni dahshatga solgan boʻlsam ham, endi barcha qoʻshinlaring bilan birga jangda halok boʻlgan sunnatsizlar orasida yotasan. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”

33–BOB

Xudo Hizqiyolni soqchi qilib tayinlaydi

33^1•Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 2“Ey inson, xalqing oldiga borib shunday soʻzlarni ayt: «Bordi–yu, Men biron–bir yurtga qilich yubormoqchi boʻlsam, oʻsha yerdagi xalq oʻziga bir soqchini tayinlaydi+. 3Soqchi yaqinlashib kelayotgan yov qoʻshinlarini koʻrgach, burgʻu chalib bu haqda butun xalqni ogohlantiradi+. 4Bordi–yu, burgʻu ovozini eshitgan odamlar beparvolik qilib halok boʻlishsa, ularning qoni oʻz gardanida qoladi+. 5Ular burgʻu ovozini eshitib turib, unga eʼtibor bermaganlari uchun oʻz boshini oʻzlari yegan boʻladilar. Ular ogohlantirishga eʼtibor berganda, jonlarini saqlab qolishlari mumkin edi, axir! 6Bordi–yu, soqchi yaqinlashib kelayotgan yov qoʻshinini koʻrib turib, burgʻu chalmasa, u xalqni ogohlantirmagan boʻladi. Halok boʻlgan odamlar oʻz gunohlari dastidan oʻladilar, biroq ularning oʻlimi uchun Men soqchini javobgar qilaman.»

7Shu singari, ey inson, Men seni Isroil xalqi uchun bir soqchi qilib tayinladim. Sen ogʻzimdan chiqqan har bir soʻzimni xalqimga aytib, ularni ogohlantirasan+. 8Bordi–yu, Men fosiqqa: «Ey fosiq, sen oʻlasan», deb aytsam–u, sen esa unga gapirmasang, uni yomon yoʻldan qaytarish uchun ogohlantirmasang, oʻsha fosiq oʻz gunohi dastidan[*] oʻladi, biroq uning oʻlimi uchun Men seni javobgar qilaman. 9Bordi–yu, sen oʻsha fosiqni ogohlantirsang–u, u esa yomon yoʻlidan qaytmasa, u oʻz gunohi dastidan oʻladi, sen esa joningni saqlab qolgan boʻlasan+.

Odamning shaxsiy masʼuliyatlari

10•Ey inson, Isroil xalqiga ayt: «Sizlar shunday deb aytasizlar: ‘Qilgan gunohlarimiz bizni bosib qoldi. Biz ado boʻlyapmiz. Bunday ahvolda yashab boʻladimi, axir?!’+
11Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, fosiqning halokatidan sevinmayman. Aksincha, fosiqlar yomon yoʻlidan qaytib, yashashini xohlayman. Ey Isroil, orqaga qayt! Yomon yoʻldan qayt! Nima uchun halok boʻlishing kerak?!»+

12Ey inson, xalqing oldiga borib ayt: «Agar solih odam yomon yoʻlga kirsa, qilgan savob ishlari uni qutqara olmaydi. Agar fosiq odam toʻgʻri yoʻlga kirsa, qilgan gunohlari uni halokatga yetaklamaydi. Gunohga qoʻl urgan solih odam esa jonini saqlab qololmaydi.» 13Ey inson, bordi–yu, Men solih odamga hayot vaʼda qilsam–u, u odam esa solihligiga ishonib, gunohga qoʻl ursa, uning qilgan savob ishlari hisobga olinmaydi. Qilgan gunohi tufayli u oʻladi+. 14Bordi–yu, fosiq odamga: «Sen oʻlasan», deb aytsam–u, u odam esa yomon yoʻlidan qaytib toʻgʻri, adolatli ishlar qilsa, 15garovga olgan narsani egasiga bersa, oʻgʻirlagan narsasini qaytarsa, yomonlikdan voz kechib, hayotbaxsh qonun–qoidalarga rioya qilsa, bunday odam albatta yashaydi, u oʻlmaydi+. 16Men uning qilgan birorta gunohini esga olmayman. Oʻsha odam toʻgʻri va adolatli ishlar qilgani uchun albatta yashaydi.

17Ey inson, sening xalqing «Rabbiyning tutgan yoʻli nohaq–ku!» deb shikoyat qiladi. Aslida esa oʻzlarining yoʻllari nohaq. 18Haq yoʻldan ozgan va gunohga qoʻl urgan solih kishi qilgan gunohi uchun halok boʻladi. 19Yomon yoʻldan qaytib toʻgʻri, adolatli ishlar qilgan fosiq kishi esa qilgan toʻgʻri ishlari uchun jonini saqlab qoladi. 20Ular esa: «Rabbiyning tutgan yoʻli nohaq–ku», deb aytadi. Ularga Mening shu soʻzlarimni ayt: «Ey Isroil xalqi, bilib qoʻy, Men hammangizni qilgan ishingizga yarasha hukm qilaman.»”

Quddusning qulashi haqidagi xabar

21Surgun boʻlgan paytimizning oʻn ikkinchi yili oʻninchi oyining[*] beshinchi kunida Quddusdan qochib kelgan bir odam oldimga kelib: “Quddus quladi”, deb aytdi. 22Bundan bir kun avval, kechasi, Egamizning qudrati meni qamrab olgan edi. Ertalab qochoq kelmasdan oldin, Egamiz menga gapirish iqtidorini qaytarib bergan edi[*]. Men yana tilga kirgan edim+.

Xalqning gunohlari

23Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 24“Ey inson, Isroilning xarob shaharlarida yashab yurgan odamlar shunday deb yurishibdi: «Ibrohim yolgʻiz oʻzi boʻla turib, butun yurtga egalik qilar edi. Biz esa koʻpchilikmiz. Bizning ham bu yurtga egalik qilishga haqimiz bor.»+
25Oʻsha odamlarga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: sizlar qoni chiqarilmagan goʻshtni tanovul qilasizlar[*], butlarga sigʻinib, qotillikka qoʻl urasizlar. Shunday ekan, bu yurtga egalik qilishga nima haqingiz bor?!+
26Sizlar faqat oʻz qilichingizga ishonyapsizlar! Jirkanch ishlar qilyapsizlar. Har biringiz qoʻshningizning xotinini bulgʻayapsizlar! Bu yurtga egalik qilishga nima haqingiz bor?!» 27Ularga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, oʻsha xarob shaharlarda yashab yurgan odamlarning hammasi qilichdan halok boʻladilar. Bepoyon dalalarda boʻlganlarni yovvoyi hayvonlar gʻajib tashlaydi. Qalʼalarda va gʻorlarda boʻlganlar esa oʻlatdan nobud boʻladilar+. 28Men butun yurtni tashlandiq xarobazorga aylantiraman. Sizlarning magʻrur qudratingizga chek qoʻyaman. Isroil togʻlarida birorta tirik jon qolmaydi, u yerga odam oyoq bosmaydi. 29Men sizlarni qilgan jirkanch ishlaringiz uchun jazolab, yurtni tashlandiq xarobazorga aylantirganimda, Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar.»+

Hizqiyol voizligining natijasi

30Ey inson, yurtdoshlaring shahar devorlari oldida hamda uy ostonalarida turib, seni gʻiybat qilishyapti. Ular bir–birlariga: «Qani yuringlar, Egamizdan kelgan xabarni bir eshitib koʻraylik–chi!» deyishadi. 31Ular oldingga toʻdalashib kelishadi. Gaplaringni eshitib oʻtirishadi, lekin birontasi ham aytganlaringni qilmaydi. Ularning tilidan bol tomadi, ammo dilida oʻz foydasini koʻzlaydilar+. 32Ular uchun sen mohir bir sozanda, muhabbat haqida kuylagan xushovoz bir xonanda kabisan, xolos. Ular aytganlaringni eshitishadi–yu, ammo gapingga kirishmaydi. 33Men senga aytgan barcha kulfatlar ularning boshiga tushadi. Shunda ular seni paygʻambar deb tan olishadi.”+

34–BOB

Isroil choʻponlari

34^1Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 2“Ey inson, Isroil choʻponlariga qarshi bashorat qilib ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey Isroil choʻponlari, sizning holingizga voy! Sizlar qoʻylarni boqish oʻrniga oʻzingizni boqib yuribsizlar!+
3Eng semiz qoʻylarni soʻyib, yogʻini yeysizlar. Jundan toʻqilgan kiyimlar kiyasizlar. Qoʻylarni esa boqmaysizlar+. 4Nimjon qoʻylarga qaramaysizlar, kasallarni davolamaysizlar, yaralarini bogʻlamaysizlar, adashganlarni olib kelmaysizlar, yoʻqolganlarni izlamaysizlar. Aksincha, ularni qattiqqoʻllik bilan boshqarib, zulm oʻtkazasizlar. 5Suruvning choʻponi boʻlmagani uchun qoʻylarim har yoqqa tarqalib ketdi. Ular hamma yovvoyi hayvonlarga oʻlja boʻldi+. 6Ha, qoʻylarim tarqalib ketdi. Ular togʻu tepaliklarda sandiroqlab yurdi. Butun yer yuziga yoyilib ketdi, ularni hech kim izlamadi.

7Ey choʻponlar, Mening soʻzimni eshitib qoʻyinglar. 8Men, Egangiz Rabbiy, barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytaman: ana, choʻponsiz qolgan qoʻylarim oʻlja boʻldi. Mening qoʻylarim hamma yovvoyi hayvonlarga yegulik boʻldi. Ey choʻponlarim, sizlar qoʻylarimni qidirmadingiz. Qoʻylarimni boqmay, oʻzingizni boqdingiz+. 9Shuning uchun, ey choʻponlar, Mening soʻzimni ikki qulogʻingiz bilan eshitib qoʻyinglar!+
10Men, Egangiz Rabbiy, aytamanki, sizlarga qarshiman. Nobud boʻlgan qoʻylarimni sizlardan undirib olaman. Sizlar suruvimni boshqa boqmaysizlar. Bundan buyon faqat oʻz qorinlaringizni toʻygʻizib yurmaysizlar. Men qoʻylarimni sizning ogʻzingizdan tortib olaman, sizlar qoʻylarimni yemaysizlar.

Yaxshi choʻpon

11Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey choʻponlar, Men Oʻzim qoʻylarimni qidirib topaman+. 12Adashgan suruvni qidirgan choʻponday qoʻylarimni izlayman. Bulutli, qorongʻi kunda[*] har yoqqa tarqalib ketgan qoʻylarimni hamma joydan xalos qilib olib kelaman+. 13Ularni begona oʻlkayu yurtlardan olib chiqib, ona zaminiga olib kelaman. Isroil togʻlarida, soyliklarda va yurtning obod oʻlkalarida ularni boqaman+. 14Yaxshi yaylovlarda oʻtlataman, Isroil togʻlari ularning yaylovi boʻladi. Ular oʻsha yerdagi maysazorlarda yotib, Isroil togʻlarining koʻm–koʻk yaylovlarida oʻtlab yuradi+. 15Men Oʻzim qoʻylarimga choʻpon boʻlaman. Ularga orom beraman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. 16— Yoʻqolgan qoʻylarimni izlab topaman, adashganlarini qaytarib olib kelaman. Ularning yaralarini bogʻlab qoʻyaman, nimjon qoʻylarni parvarish qilaman. Semiz, baquvvat qoʻylarni esa yoʻq qilaman. Men suruvimni adolat ila boqaman+.

17Ey suruvimdagi qoʻylar, sizlar haqingizda Men, Egangiz Rabbiy, aytamanki, suruvimdagi qoʻylar orasida ajrim qilaman, qoʻchqor va taka orasida hukm chiqaraman+. 18Nega sizlar yaxshi oʻtdan yeb, ortganini payhon qilyapsizlar?! Tiniq suvdan ichib, qonganingizdan keyin suvni loyqalatyapsizlar?! 19Nima uchun qolgan qoʻylarim sizlar payhon qilgan oʻtdan yeyishlari kerak?! Sizlar loyqalatgan suvdan ichishlari kerak?!»

20Isroil xalqiga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men Oʻzim semiz va oriq qoʻylarni ajrim qilaman. 21Semiz qoʻylar oriq qoʻylarimni biqini va yelkasi bilan itarib, shoxlari bilan suzdi. Ularni uzoqlarga tarqatib yubordi+. 22Lekin Men suruvimni qutqarib olaman, ular endi oʻlja boʻlmaydilar. Men bir qoʻy bilan boshqa qoʻy orasida ajrim qilaman. 23Men qulim Dovudni choʻpon qilib tayinlayman. U suruvimni boqadi, ularga choʻponlik qiladi+. 24Men ularning Xudosi boʻlaman, qulim Dovud esa ularning hukmdori boʻladi. Bularni Men, Egangiz, aytdim+.

25Ey Isroil xalqi! Sizlar mening suruvimsiz. Men sizlar bilan tinchlik ahdini tuzib, yurtdagi barcha yovvoyi hayvonlarni quvib chiqaraman. Shunda sizlar dashtu biyobonlarda osoyishta hayot kechirasizlar, oʻrmonlarda tinch uxlaysizlar+. 26Men sizlarga baraka beraman. Muqaddas togʻim[*] atrofida yashashingizga yoʻl qoʻyaman. Sizlarga yomgʻirni oʻz mavsumida baraka qilib yogʻdiraman+. 27Bogʻ–rogʻlardagi daraxtlar meva beradi, yer moʻl hosil yetishtiradi. Sizlar oʻz zaminingizda har qanday xavf–xatardan xoli boʻlasiz. Men sizlarni qul qilib olgan zolimlarning qoʻlidan xalos qilaman, boʻyinturugʻini sindiraman. Oʻshanda sizlar Egangiz Men ekanligimni bilib olasiz+. 28Bundan buyon oʻzga xalqlar sizlarni talamaydi, yurtdagi yovvoyi hayvonlar sizlarni gʻajimaydi. Sizlar osoyishta hayot kechirasiz, hech kim sizlarga tahdid solmaydi. 29Ocharchilikdan nobud boʻlmasligingiz uchun Men sizlarga serunum yerlarni beraman. Oʻzga xalqlar sizlarni haqorat qilmaydigan boʻladilar. 30Ey Isroil xalqi! Shunda Men sizlar bilan birga ekanligimni bilib olasizlar. Mening xalqim ekanligingizni sizlar anglab yetasizlar. Zotan, Men Isroil xalqining Egasi Xudoman! — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — 31Ey Isroil xalqi, sizlar Mening suruvim, yaylovimdagi qoʻylarimsizlar, Men esa sizning Xudoyingizman. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”+

35–BOB

Xudo Edomni jazolaydi

35^1Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 2“Ey inson, Seir togʻlariga[*] yuzlan, ularga qarshi bashorat qilib ayt:+
3«Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey Seir togʻlari, Men sizlarga qarshiman. Men sizlarga qarshi qoʻlimni koʻtarib, sizlarni tashlandiq xarobazor qilaman+. 4Shaharlaringizni vayron qilib, yurtingizni tashlandiq joyga aylantiraman. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar+. 5Xalqimga boʻlgan qadimgi adovatingiz tufayli sizlar Isroil xalqining taqdirini qilich bilan hal qilgan edingizlar. Ular shusiz ham oxirgi jazosini tortib, boshlaridan ogʻir damlarni kechirayotgan edilar–ku!+
6Shu qilganlaringiz uchun, Men, Egangiz Rabbiy, barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, sizlarni qonga belayman, qon ketingizdan quvadi. Sizlar qotillikdan hazar qilmaganingiz uchun qotillik sizlarni doim taʼqib qiladi+. 7Ey Seir togʻlari, Men sizlarni xarob qilib, tashlandiq joyga aylantiraman. Hududingizdan hech kim yurmaydigan boʻladi. 8Men sizlarni jasadlarga toʻldiraman. Qilichdan halok boʻlgan odamlarning jasadlari qirlaringizda, vodiylaringizda, soyliklaringizda yotadi. 9Sizlarni to abad tashlandiq qilaman. Shaharlaringizda hech qachon odam yashamaydi. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar.

10Men, Egangiz, Yahudo va Isroil yurtida boʻlganimga qaramay, sizlar shunday deb aytgan edingiz: ‘Bu ikki xalq bizniki boʻladi, ularning yurtini biz qoʻlga kiritamiz.’ 11Shunday ekan, Men, Egangiz Rabbiy, barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, sizlarni qilgan qilmishlaringizga yarasha jazolayman. Sizlar xalqimdan nafratlanib, ularga hasad qilganingiz hamda ustilariga gʻazabingizni sochganingiz uchun adabingizni beraman. Men sizlarni jazolaganimda Oʻzimni xalqimga tanitaman+. 12Sizlar Isroil togʻlariga qarata aytgan haqoratli soʻzlaringizni Men, Egangiz, eshitganimni bilib olasizlar. Sizlar shunday degan edingiz: ‘Isroil xarob boʻldi, endi bu xalq bizga yem boʻladi.’+
13Ha, sizlar Mening oldimda oʻzingizni katta tutdingizlar. Ogʻzingizni koʻpirtirib, Menga qarshi gapirdingizlar. Men hammasini eshitdim.

14Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men sizlarni xarob qilganimda, butun jahon sevinadi. 15Axir, sizlar Isroil yurti xarob boʻlganidan sevingan edingizlar. Shuning uchun Men bu koʻrgilikni boshlaringizga solaman. Ey Seir togʻlari, ey butun Edom yurti, sizlar xarob boʻlasiz. Shunda Egangiz Men ekanligimni butun jahon bilib oladi.»”+

36–BOB

Isroil togʻlari haqida bashorat

36^1Egamiz menga dedi: “Ey inson, Isroil togʻlari haqida shunday bashorat qil: «Ey Isroil togʻlari, Egamizning soʻzini eshiting+. 2Egamiz Rabbiy shunday demoqda: gʻanimlaringiz sizni mazax qilib: ‘Aha! Bu koʻhna tepaliklar endi bizniki boʻldi’, deb aytgan edilar.» 3Shuning uchun, ey inson, bashorat qilib ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: qoʻshni xalqlar sizlarga har yoqdan hamla qilib, sizlarni xonavayron qilganlari uchun, sizlar ularning mulki boʻldingiz, odamlardan haqoratlar eshitib, xoʻrliklar koʻrdingiz. 4Ey Isroil togʻlari, endi Mening soʻzimni eshiting! Men, Egangiz Rabbiy, togʻlaru qirlarga, soyliklaru vodiylarga, xarobazorlaru huvullagan shaharlarga gapirmoqdaman. Axir, bu shaharlar atrofdagi hamma xalqlarga oʻlja va kulgi boʻldi+. 5Men, Egangiz Rabbiy, aytamanki, Isroil atrofida yashagan xalqlardan, xususan, Edom xalqidan qattiq gʻazabdaman. Chunki ular nafrat tuygʻusiga berilib, yaylovlarni talon–taroj qilish uchun yurtimni qoʻlga kiritdilar. Shunda oʻzida yoʻq xursand boʻldilar.»+
6Ey inson, shu sababdan Isroil yurti haqida bashorat qilib, togʻlaru qirlarga, soyliklaru vodiylarga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: qoʻshni xalqlar sizlarni qanchalik xoʻrlaganini koʻrib, gʻazabim keldi, rashkim qoʻzidi. 7Shu sababdan Men, Egangiz Rabbiy, ont ichib aytamanki, atrofingizdagi barcha xalqlarni xoʻrlamay qoʻymayman.

8Sizlar esa, ey Isroil togʻlari, butoq chiqarasizlar. Xalqim Isroil uchun moʻl hosil yetishtirasizlar. Ha, koʻp oʻtmay ular oʻz yurtiga qaytib keladilar. 9Men sizlarga yuz buraman, Oʻzim sizlarga gʻamxoʻrlik qilaman. Yerlaringiz shudgor qilinadi, ekinlar ekiladi. 10Men Isroil aholisini koʻpaytiraman. Butun Isroil xonadonini son–sanoqsiz qilaman. Huvullagan shaharlarga odamlar koʻchib keladi, vayronalar qayta tiklanadi+. 11Nafaqat odamlarning, balki mol–qoʻylarning ham soni behad koʻpayadi. Ular koʻpayib, barakali boʻladi. Yurtingiz ilgarigiday odamlarga toʻlib–toshadi. Men sizlarni oldingidan ham aʼloroq hayotga erishtiraman. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar+. 12Men xalqim Isroilni oldingizga yetaklab kelaman. Ular yerlaringizga egalik qiladilar, sizlar xalqimning mulki boʻlasizlar. Xalqimning farzandlarini boshqa nobud qilmaysizlar+.

13Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey Isroil togʻlari, odamlar sizlar haqingizda shunday gapirishadi: ‘Isroil yurti oʻz odamlarini nobud qiladi, oʻz xalqini farzandlaridan judo qiladi.’[*]+
14Ammo endi sizlar odamlarni nobud qilmaysizlar, xalqingizni farzandlaridan judo qilmaysizlar, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. 15— Begona xalqlar sizlarni haqorat qilishlariga va ustingizdan kulishlariga Men yoʻl qoʻymayman. Bundan buyon xalqimning qoqilishiga sizlar sabab boʻlmaysiz. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”

Isroil xalqining yangi hayoti

16Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 17“Ey inson, Isroil xalqi ona yurtida yashab yurgan paytida yerni yaramas qilmishlari bilan bulgʻagan edi. Ularning bunday qilmishlari Mening nazarimda hayz koʻrgan ayolday nopok edi[*]+. 18Ular yurtda qon toʻkkanlari uchun, butlarga sigʻinib zaminni bulgʻaganlari uchun, Men ularning ustiga gʻazabimni sochgan edim+. 19Ularni xalqlar orasiga tarqatib tashlagan edim, boshqa yurtlarga quvib yuborgan edim. Men ularni tutgan yoʻllari va qilgan qilmishlariga yarasha jazolagan edim+. 20Biroq ular borgan joylarida Meni badnom qilishdi. Ularni koʻrgan odamlar: «Bu Xudoning xalqi–ku! Ular Egasining yurtidan chiqib ketishga majbur boʻlibdi–da!» deb aytishar edi. 21Ha, Isroil xalqi borgan joyida Meni badnom qildi. Bulgʻangan muqaddas nomim uchun Men qaygʻurdim+.

22Shunday ekan, Isroil xalqiga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men sizlarni yurtingizga qaytarib olib kelaman. Lekin buni sizlar uchun emas, balki xalqlar orasida sizlar bulgʻagan Oʻz nomim uchun qilaman. 23Sizlar bulgʻagan Mening buyuk nomim qanchalik muqaddas ekanligini Men barcha xalqlarga koʻrsataman. Oʻshanda Egasi Men ekanligimni ular bilib oladilar. Men sizlar orqali Oʻz muqaddasligimni ularga ayon qilaman. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir+.

24Axir, sizlarni barcha xalqlar orasidan, hamma yurtlardan yigʻib olaman. Oʻz yurtingizga olib borib oʻrnashtiraman+. 25Ustingizga toza suvdan sepib, sizlarni poklayman. Barcha nopokliklaru butlaringizdan tozalayman+. 26Sizlarga yangi yurak berib, qalbingizni yangi ruhga toʻldiraman. Bagʻringizdagi tosh yurakning oʻrniga yumshoq yurak beraman+. 27Ichingizga Oʻz Ruhimni solaman. Sizlar farmonlarimga rioya qiladigan, qonun–qoidalarimni bitta qoldirmay bajaradigan boʻlasizlar+. 28Shunda Men ota–bobolaringizga bergan bu yurtda yashaysizlar. Sizlar Mening xalqim boʻlasiz, Men esa sizning Xudoyingiz boʻlaman+. 29Men sizlarni barcha nopokliklardan xalos qilaman. Gʻalla hosilini moʻl yetishtirib, ocharchilikka chek qoʻyaman+. 30Ovqat tanqisligidan xalqlar orasida xor boʻlmasligingiz uchun bogʻlaru dalalaringizga moʻl hosil beraman+. 31Shunda sizlar yovuz yoʻllaringizni, qabih qilmishlaringizni eslaysizlar, qilgan gunohlaringiz va jirkanch odatlaringiz uchun oʻzingizdan nafratlanib ketasizlar+. 32Ey Isroil xalqi, bilib qoʻyinglar, Men sizlarga qilmoqchi boʻlgan bu yaxshiliklarga loyiq emassiz, biroq shu orqali Men sizlarni uyaltiraman. Qilgan qilmishlaringizdan pushaymon boʻlasiz. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»

33Ey inson, ularga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men sizlarni gunohlardan poklaganimda, odamlarni olib kelib, shaharlaringizga oʻrnashtiraman. Vayrona boʻlib yotgan xarobalaringiz tiklanadi. 34Qachonlardir sayyohlar kezib yurgan tashlandiq, qarovsiz yerlarga qayta ishlov beriladi. 35Ular bu yerlarni koʻrganda shunday deb aytishadi: ‘Voajabo! Tashlandiq boʻlib yotgan bu yerlar Adan bogʻiday yashnab ketibdi–ku! Huvullab yotgan xarob shaharlar mustahkam devorlar bilan oʻralib, obod boʻlibdi–ku!’+
36Shunda atrofdagi omon qolgan xalqlar xarob shaharlarni Men, Egangiz, qayta qurganimni, yalang maydonlarga Men ekin ekkanimni bilib olishadi. Men, Egangiz, aytgan bu soʻzlarimni albatta amalga oshiraman.»”

37Egamiz Rabbiy shunday demoqda: “Men xalqim Isroilning iltijolariga quloq tutib, ularni qoʻylarday son–sanoqsiz qilaman+. 38Bayram arafasida Quddus koʻchalari qurbonlik qilinadigan qoʻylar bilan toʻlib–toshganiday, hozir vayron boʻlib yotgan shaharlar ham odamlar bilan toʻlib–toshadi. Oʻshanda Isroil xalqi Egasi Men ekanligimni bilib oladi.”+

37–BOB

Qurigan suyaklar vodiysi

37^1Egamizning qudrati meni qamrab oldi. Egamizning Ruhi meni koʻtarib, vodiyning oʻrtasiga qoʻydi. Vodiy suyaklarga toʻla edi+. 2Ruh meni vodiydagi bir dunyo suyaklar orasida aylantirib yurdi. Suyaklar qurib ketgan edi. 3Ruh menga:

— Ey inson, bu suyaklar tirilishi mumkinmi? — deb savol berdi.

— Yo Egam Rabbiy, bunisi yolgʻiz Oʻzingga ayon, — deb javob berdim men+.

4Soʻng U menga shunday dedi:

— Suyaklarga bashorat qilib ayt: “Ey qurigan suyaklar, Egamizning soʻzini eshiting! 5Egam Rabbiy sizlarga shunday demoqda: Men sizlarga nafas[*] beraman, sizlar tirilasizlar+. 6Ustingizni payu mushaklar bilan qoplab, teri tortaman, sizlarga hayot nafasini puflab, sizlarni tiriltiraman. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar.”

7Egamiz menga amr qilganiday, men Uning bu soʻzlarini bashorat qilib aytdim. Bashorat qilayotganimda birdaniga qulogʻimga taraq–turuq ovozlar chalindi, suyaklar birlasha boshladi. 8Qarasam, suyaklar payu mushaklar bilan qoplandi, soʻng ustilariga teri tortildi. Biroq tanalarda hanuz nafas yoʻq edi. 9Egamiz menga shunday dedi:

— Endi shamolga[*] shunday buyruq ber: “Ey shamol, Egamiz Rabbiy aytmoqda: har tomondan esib, bu oʻlik tanalarga hayot nafasini pufla, ularni tiriltir.”

10Men Egamizning aytganini qildim. Shamol tanalarning ichiga kirib, odamlarni tiriltirdi. Ular turganlarida buyuk bir olomonni tashkil qilishdi+.

11Keyin Egamiz menga shunday dedi:

— Ey inson, butun Isroil xalqi mana shu suyaklarga oʻxshaydi. Ular: “Suyaklarimiz qurib ketdi, kelajakdan hech qanday umid yoʻq”, deb nola qilishadi. 12Shuning uchun xalqimga bashorat qilib ayt: “Egamiz Rabbiy shunday demoqda: «Ey xalqim Isroil, Men qabrlaringizni[*] ochib, sizlarni u yerdan chiqaraman. Soʻng sizlarni oʻz yurtingiz — Isroilga qaytarib olib boraman+. 13Oʻshanda sizlar Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar. 14Mening Ruhim[*] sizlarga hayot nafasini puflab, sizlarni tiriltiradi. Men sizlarni ona yurtingizga olib borib, u yerda oʻrnashtiraman. Oʻshanda Men, Egangiz, aytgan gaplarimni amalga oshirganimni sizlar bilib olasizlar.» Egamizning kalomi shudir.”+

Yahudo bilan Isroil bir shohlik boʻladi

15Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 16“Ey inson, bir tayoq olib, uning ustiga «Yahudo shohligi»[*] deb yoz. Soʻng boshqa bir tayoq olib, uning ustiga «Isroil shohligi»[*] deb yoz. 17Keyin ikkala tayoqning uchlarini bir qoʻlingda shunday qilib ushlaginki, ular bir tayoqday boʻlib koʻrinsin. 18Odamlar sendan: «Bu bilan bizga nima demoqchisan?» deb soʻraganlarida,+
19ularga shunday deb javob ber: «Egamiz Rabbiy demoqda: Men Isroil shohligini bildiruvchi tayoqni[*] olaman. Uni Yahudo shohligining tayogʻi bilan birlashtiraman. Ikkala tayoqni bitta qilib, qoʻlimda ushlayman.»+

20Qoʻlingdagi tayoqlarni hamma koʻradigan boʻlsin, 21soʻng xalqqa ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men har yoqqa tarqalib ketgan xalqimni oʻzga xalqlar orasidan yigʻib olaman. Ularni oʻz yurtlariga olib kelaman+. 22Ularni oʻsha yurtda yagona bir xalq qilaman. Ha, Isroil togʻlarida ulardan yagona davlat yarataman. Ustilaridan bir shoh tayinlayman, ular hech qachon ikki shohlikka ajralmaydilar. 23Butlar va makruh xudolar tufayli oʻzlarini bulgʻamaydilar, gunohdan oʻzlarini pok saqlaydilar. Men ularni sadoqatsizlik aybidan xalos etaman[*]. Dillarini poklab tozalayman. Shunda ular Mening xalqim boʻladi, Men esa ularning Xudosi boʻlaman+.

24Qulim Dovud ularning shohi boʻladi. Ha, hammasini bir choʻpon boshqaradi. Ular qonun–qoidalarimga rioya qilib, farmonlarimni bitta qoldirmay bajarishadi+. 25Men qulim Yoqbga bergan yerda ular yashaydilar, ajdodlari oʻtgan yurtda istiqomat qiladilar. Bola–chaqalari va butun avlodi oʻsha yurtda abadiy oʻrnashadi. Qulim Dovudning sulolasi ularga to abad hukmronlik qiladi+. 26Men ular bilan tinchlik ahdini tuzaman. Bu mangu bir ahd boʻladi. Men ularga baraka beraman, koʻpaytiraman. Maʼbadimni ularning orasida abadiy oʻrnashtiraman+. 27Ular orasida maskan quraman, Men ularning Xudosi, ular esa Mening xalqim boʻladilar+. 28Men maskanimni ular orasida abadiy oʻrnashtirganimda, Isroil xalqini muqaddas qiladigan Egasi Men ekanligimni xalqlar bilib oladilar.»”+

38–BOB

Hukmdor Goʻg Isroilga hujum qiladi

38^1Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: 2“Ey inson, Magoʻg yurtidagi Meshex va Tuval[*] xalqlarining bosh hukmdori[*] Goʻgga yuzlan. Unga qarshi bashorat qilib+
3ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey Meshex va Tuval xalqlarining bosh hukmdori Goʻg, Men senga qarshiman! 4Men seni orqaga qaytaraman, jagʻlaringga ilmoqlar solaman. Seni va butun lashkaringni, otlaru otliqlaringni, tish–tirnogʻigacha qurollangan askarlaringni, ulkan bir olomonni, katta va kichik qalqon ushlab, qilich oʻynatgan jangchilaringni sudrab chiqaraman+. 5Sening safingga Forslar, Habashistonliklar va Liviyaliklarning[*] qurollangan jangchilari qoʻshiladi+. 6Goʻmer xalqining[*] va shimoldagi Toʻxarmo yurtining[*] barcha lashkari senga ergashadi. Sening lashkarlaring nihoyatda koʻpdir+.

7Qani, tayyorlan! Atrofingdagi lashkarlarni jangga shay qil! Sen ularni boshlab borasan. 8Yillar oʻtib, jangga otlanasan. Urushdan keyin oʻzini tiklab olgan bir yurtga sen bostirib borasan. Uzoq vaqt davomida tashlandiq boʻlib yotgan bu yurtga, turli xalqlardan Isroil togʻlariga kelib oʻrnashgan odamlarga hujum qilasan. Ularning hammasi osoyishta turmush kechirayotgan boʻladi+. 9Ammo sen dovuldek ularga yopirilasan. Sen, lashkaring va senga ergashib kelgan koʻp xalqlar yurtni bulut kabi qoplab olasizlar+.

10Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey Goʻg, oʻsha kuni sen yomon xayollarga berilasan, yovuz rejalar tuza boshlaysan. 11Sen shunday aytasan: ‘Men devor bilan oʻralmagan qishloqlarga bostirib boraman. Xotirjam yashayotgan odamlarga hujum qilaman. Ularning na devorlari bor, na darvozasi, na tambasi bor.’+
12Sen xarob shaharlarni tiklagan odamlarni talon–taroj qilasan. Bu odamlar turli xalqlardan yigʻilgan, chorva koʻpaytirib, dunyo orttirgan, jahon chorrahasida[*] joylashib olishgan. 13Shunda Shava va Dedon[*] xalqlari hamda Tarshish[*] savdogarlariyu zodagonlari[*] sendan soʻraydilar: ‘Sen hali oʻlja olgani keldingmi? Talon–taroj qilgani, oltinu kumush olib ketgani, chorvayu boylikni tortib olgani, qoʻlga behad oʻlja kiritgani bir toʻda qoʻshin tortib keldingmi?’»+

14Ey inson, Goʻgga bashorat qilib ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: sen xalqim Isroilning xotirjam yashaganini koʻrib, 15shimoldagi olis yurtingdan koʻp xalqlarni ergashtirib kelasan. Ha, bu cheksiz otliq lashkarni, bir toʻda buyuk qoʻshinni tortib kelasan. 16Yer yuzini qoplagan bulut kabi, xalqim Isroilni bosib olasan. Ey Goʻg, kelajakda Men seni yurtimga hujum qilgani yuboraman. Sen orqali xalqlarga muqaddasligimni ayon qilib, Oʻzimni tanitaman+.

Xudo Goʻgni jazolaydi

17Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Oʻz qullarim — paygʻambarlarim orqali Men xalqimni ogohlantirib kelganman. Kelajakda ularga qarshi bir dushman yuborishimni oldindan aytganman. Ey Goʻg, oʻsha dushman sensan+. 18Isroil yurtiga hujum qilgan kuning, Men gʻazabga minib olaman! — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. 19— Rashku gʻazabda eʼlon qilamanki, oʻsha kuni Isroil yurtida dahshatli zilzila boʻladi+. 20Yer yuzidagi barcha jonzot — dengizdagi baliqlaru koʻkdagi qushlar, yovvoyi hayvonlaru sudraluvchilar, hamma odamlar Mening huzurimda titraydi. Togʻlar agʻdarilib tushadi, qoyalar parchalanib ketadi, hamma devorlar oʻpirilib tushadi+. 21Men hamma Isroil togʻlarida senga qarshi qilich hozirlayman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — Lashkarlaring bir–biriga hamla qiladi+. 22Men oʻlatu qotilliklar orqali seni jazolayman. Sening, lashkaringning, senga ergashib kelgan koʻp xalqlarning ustiga olovli oltingugurt, jala va doʻl yogʻdiraman+. 23Dunyodagi koʻplab xalqlarga Oʻzimning ulugʻvorligim va muqaddasligimni namoyon qilaman, ularga Oʻzimni tanitaman. Oʻshanda barcha xalqlarning Egasi Men ekanligimni ular bilib oladilar.»”+

39–BOB

Goʻgning magʻlubiyati

39^1Egamiz menga dedi: “Ey inson, Goʻgga qarshi bashorat qilib ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey Meshex va Tuvalning bosh hukmdori[*] Goʻg, Men senga qarshiman!+
2Men seni orqaga qaytarib, sudrab kelaman. Seni uzoq shimoldan olib chiqib, Isroil togʻlariga olib kelaman+. 3Chap qoʻlingdagi yoying va oʻng qoʻlingdagi oʻqlaringni urib tushiraman+. 4Sen Isroil togʻlarida jon berasan! Sening hamma lashkarlaring va senga ergashib kelgan xalqlar u yerda halok boʻlishadi. Ularning jasadlari turli yirtqich qushlarga va yovvoyi hayvonlarga oʻlja boʻladi+. 5Sen ochiq maydonda oʻlasan. Buni Men aytdim. 6Men Magoʻg ustiga va dengiz qirgʻogʻida osoyishta hayot kechirayotgan barcha xalqlar ustiga olov yogʻdiraman. Oʻshanda barcha xalqlarning Egasi Men ekanligimni ular bilib oladilar.»+

7Ey inson, Men Oʻz muqaddasligimni xalqim Isroilga ayon qilaman. Meni badnom qilishlariga endi yoʻl qoʻymayman. Shunda barcha xalqlar Men, Isroil xalqining Xudosini muqaddas deb biladilar, ularning Egasi Men ekanligimni bilib oladilar+. 8Men aytgan oʻsha kun albatta keladi, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — 9Shunda Isroil xalqi shaharlardan chiqib, magʻlub boʻlgan yovning qurol–aslahalarini yigʻadi. Ular yigʻib olgan kattayu kichik qalqonlarni, yoy va oʻqlarni, tayoq va nayzalarni yoqishadi. Yetti yil davomida ularni oʻtin oʻrniga ishlatishadi+. 10Oʻtin yigʻish, oʻrmonda daraxt kesishga ehtiyoj qolmaydi, chunki bu qurol–aslahalar xalqim uchun yoqilgʻi boʻladi. Shu tariqa Isroil xalqi oʻz talonchilaridan oʻch oladi.” Egamiz Rabbiyning kalomi shudir+.

Goʻg dafn qilinadi

11Egamiz menga dedi: “Ey inson, bu hodisalar roʻy bergan kuni Goʻg va uning toʻdasi uchun Men bir qabriston hozirlayman. Bu qabriston Oʻlik dengizning sharq tomonidagi Sayyohlar vodiysida joylashgan boʻladi. U sayyohlarning yoʻlini toʻsib qoʻyadi. Shuning uchun sayyohlar oʻsha vodiyning nomini oʻzgartirib, uni «Goʻg toʻdasining vodiysi» deb ataydigan boʻlishadi. 12Isroil xalqi yetti oy mobaynida jasadlarni koʻmib, oʻz yurtini poklaydi. 13Butun yurt aholisi jasadlarni koʻmadi. Shu qilganlari uchun Men ulugʻvorligimni namoyon qilgan kunda ular yuksak obroʻga erishadi, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. 14— Yetti oy oʻtgach, yurtni poklaydigan maxsus odamlar tayinlanadi. Ular yurtni kezib, koʻmilmay qolib ketgan jasadlarni koʻmadilar. 15Ular yurtni kezib yurganlarida topilgan har bir suyak oldiga belgi qoʻyadilar. Goʻrkovlar bu suyaklarni yigʻib olib, «Goʻg toʻdasining vodiysi»ga koʻmadilar. 16Qabriston yonidagi shaharning nomi ham Toʻda boʻladi. Shunday qilib, ular yurtni poklaydilar.

17Ey inson, turli xil qushlarni va hamma yovvoyi hayvonlarni yigʻib, ularga shunday deb ayt: «Egamiz Rabbiy demoqda: qani, kelinglar! Men sizlar uchun qurbonlik hozirlayman, Isroil togʻlarida katta ziyofat uyushtiraman. Sizlar toʻyguningizcha goʻshtdan yeb, qondan ichasizlar+. 18Bashan oʻlkasida semirtirilgan qoʻchqor, qoʻzichoq, echki va buqalar boʻgʻizlanganday, bahodir jangchilaru jahon hukmdorlari qurbon qilinadi. Sizlar ularning tanalarini yeb, qonini ichasizlar+. 19Men sizlar uchun uyushtiradigan bu ziyofatda sizlar toʻyguningizcha yogʻdan yeysizlar, mast boʻlguningizcha qondan ichasizlar. 20Sizlar Mening dasturxonimdan xohlaganingizcha ot va otliqlarning goʻshtidan, sipoh va turli xil jangchilarning goʻshtidan tanovul qilasizlar. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»

Isroil tiklanadi

21Men Oʻz ulugʻvorligimni xalqlar orasida namoyon qilaman. Xalqlarni jazolab, ularga Oʻz qudratimni koʻrsataman. 22Oʻsha kundan boshlab, Isroil xalqi Egasi Xudo Men ekanligimni biladi+. 23Isroil xalqi gunoh qilib, Menga xiyonat qilgani uchun, Men ularni begona yurtlarga surgun qilganimni boshqa xalqlar tushunib olishadi. Xalqimning bu qilmishi uchun Men ulardan yuz oʻgirib, dushmanlarning qoʻliga topshirgan edim, qirilib ketishlariga toʻsqinlik qilmadim+. 24Men ulardan yuz oʻgirdim, buzuqligi va qilgan gunohlariga yarasha jazosini berdim.”

25Egamiz Rabbiy shunday demoqda: “Mana endi Men Yoqb naslini yana farovonlikka erishtiraman[*]. Butun Isroil xalqiga shafqat koʻrsataman. Obroʻyim toʻkilishiga yoʻl qoʻymayman!+
26Ular oʻz yurtiga qaytib kelganlaridan keyin oʻtmishdagi sharmandagarchiligi va Menga qilgan xiyonatiga iqror boʻladilar. Ular tinch yashaydilar, hech kim ularga tahdid qilmaydi+. 27Men ularni gʻanimlarning yurtlaridan olib chiqqanimda, xalqlar muqaddasligimni koʻrishadi+. 28Egasi Xudo Men ekanligimni xalqim bilib oladi. Garchi Men ularni oʻzga yurtlarga tarqatib yuborgan boʻlsam–da, ularni ona yurtiga qaytarib olib kelaman. Xalqimdan birontasi ham begona yurtda qolib ketmaydi. 29Men xalqim Isroil ustiga Oʻz Ruhimdan yogʻdiraman, endi ulardan yuz oʻgirmayman.” Egamiz Rabbiyning kalomi shudir+.

40–BOB

Maʼbad haqida vahiy

40^1•Surgun boʻlgan paytimizning yigirma beshinchi yili birinchi oyining[*] oʻninchi kunida Quddus qulaganiga oʻn toʻrt yil boʻlgan edi. Oʻsha kuni Egamizning qudrati meni qamrab olib, koʻtarib ketdi+. 2Vahiyda Xudo meni Isroil yurtiga olib borib, juda baland bir togʻning ustiga turgʻizib qoʻydi. U yerdan men janub tomonda joylashgan shaharga oʻxshash bir nechta binoni koʻrdim+. 3Xudo meni oʻsha yerga yaqinroq olib borganda, men darvoza yonida turgan bir odamni koʻrib qoldim. Oʻsha odamning butun vujudi yarqiroq misday tovlanib turar edi. Uning qoʻlida oʻlchov asboblaridan zigʻir arqon va chizgʻich bor edi+. 4U menga shunday dedi: “Ey inson, men senga koʻrsatadigan hamma narsaga yaxshilab eʼtibor ber, sen shu sababdan bu yerga keltirilgansan. Yaxshilab quloq sol, chunki sen koʻrganlaringni Isroil xalqiga aytib berishing kerak.”+

Sharqiy darvoza binosi

5Men Maʼbad hovlisini oʻrab turgan bir devorni koʻrdim. Darvoza yonida turgan oʻsha odam chizgʻichi bilan devorni oʻlchadi. Chizgʻichining uzunligi olti uzun tirsak boʻlib, har bir uzun tirsak bir tirsagu toʻrt enli edi[*]. Devorning qalinligi olti tirsak, balandligi ham olti tirsak chiqdi+. 6Soʻng u sharqiy darvoza binosining oldiga bordi. Zinalardan tepaga koʻtarilib, ostonani oʻlchadi. Ostona ikki yon devorining qalinligi olti tirsak chiqdi+. 7Ostonadan yoʻlak boshlanar edi. Yoʻlakning ikki tomonida soqchilar uchun maxsus qurilgan uchtadan xona bor edi. Xonalarning eni va uzunligi bir xil — olti tirsakdan edi. Xonalarni ajratib turgan devorlarning qalinligi esa besh tirsak edi. Yoʻlakning oxirida dahliz ostonasi bor edi. Dahliz ostonasining ikki yon devori olti tirsak qalinlikda edi. 8Soʻng oʻsha odam dahlizni oʻlchadi. 9Dahlizning eni sakkiz tirsak edi. Dahliz eshigining ikki yon devorlari ikki tirsak qalinlikda edi. Bu dahliz darvoza binosining ichki tarafida, Maʼbadning roʻparasida joylashgan edi. 10Yoʻlakning ikki tomonidagi oʻsha soqchilar xonalari bir xil kattalikda, orasidagi devorlar ham bir xil qalinlikda edi. 11Soʻng oʻsha odam darvoza binosining ostonasini oʻlchadi. Ostonaning eni oʻn tirsak chiqdi. Yoʻlakning eni esa oʻn uch tirsak chiqdi. 12Har bir xonaning oldida balandligi va eni bir tirsak boʻlgan pastak devor bor edi. (Xonalarning uzunligi va eni olti tirsakdan edi.) 13Soʻngra oʻsha odam darvoza binosining shiftini koʻndalangiga, bir xonaning orqa devoridan tortib, roʻparadagi xonaning orqa devorigacha oʻlchadi. Shiftning eni 25 tirsak chiqdi. 14Keyin u dahliz eshigining ikki yon devorini oʻlchadi. Devorning balandligi 60 tirsak chiqdi. Darvoza binosining atrofi hovli edi. 15Darvoza binosining uzunligi, darvozadan tortib, to ichkaridagi dahlizgacha 50 tirsak edi. 16Xonalarning uchala devorida panjarali tuynuklar bor edi. Dahlizda ham panjarali tuynuklar bor edi. Dahliz eshigi yon devorlariga palma daraxtining tasvirlari tushirilgan edi+.

Tashqi hovli

17Oʻsha odam meni darvoza orqali Maʼbadning tashqi hovlisiga olib kirdi. Hovlining devori boʻylab oʻttizta hujra[*] qurilgan edi. Hujralarning old tomonida tosh yotqizilgan bir yoʻl bor edi+. 18Bu yoʻl past yoʻl hisoblanar edi. Uning eni 50 tirsak edi. 19Soʻng men ichki hovliga olib kiradigan darvoza binosini koʻrdim. Oʻsha odam ichki darvoza binosi bilan tashqi darvoza binosi orasidagi masofani oʻlchadi. Masofa 100 tirsak chiqdi.

Shimoliy darvoza binosi

20Soʻng oʻsha odam tashqi hovlining shimoliy darvoza binosini oʻlchadi. 21Bu darvoza binosining ikki yon tomonidagi uchtadan boʻlgan soqchilar xonalari, dahliz va yon devorlarning oʻlchamlari sharqiy darvoza binosiniki bilan bir xil edi. Darvoza binosining uzunligi 50 tirsak, eni 25 tirsak edi. 22Devorlardagi panjarali tuynuklar, dahliz va palma tasvirlarining oʻlchamlari sharqiy darvoza binosiniki bilan bir xil edi. Darvozaga yetti pogʻonali zina olib borar edi. Dahliz darvoza binosining ichki tomonida joylashgan edi. 23Shimoliy darvoza binosining roʻparasida ham sharqiy darvoza binosidagiday ichki hovliga olib kiradigan darvoza binosi bor edi. Oʻsha odam ichki darvoza binosidan tashqi darvoza binosigacha boʻlgan masofani oʻlchagan edi, masofa 100 uzun tirsak chiqdi.

Janubiy darvoza binosi

24Soʻng oʻsha odam meni janub tomonga olib bordi. Janub tomonda ham darvoza binosi bor edi. Oʻsha odam darvoza binosining dahlizini va dahliz devorlarini oʻlchadi, ularning oʻlchamlari boshqalarniki bilan bir xil edi. 25Bu darvoza binosidagi xonalarning va dahlizning boshqa darvozalarnikiga oʻxshagan panjarali tuynuklari bor edi. Darvoza binosining uzunligi 50 tirsak, eni esa 25 tirsak edi. 26Darvozaga yetti pogʻonali zina olib borar edi. Dahliz darvoza binosining ichki tomonida joylashgan edi. Dahliz eshigining ikki yon devoriga palma daraxtining tasvirlari tushirilgan edi. 27Janub tomonda Maʼbadning ichki hovlisiga olib kiradigan darvoza binosi bor edi. Oʻsha odam janubdagi ichki darvoza binosidan tashqi darvoza binosigacha boʻlgan masofani oʻlchadi, masofa 100 tirsak chiqdi.

Ichki hovli: janubiy darvoza binosi

28Soʻng oʻsha odam meni janubiy darvoza orqali Maʼbadning ichki hovlisiga olib kirdi–da, darvoza binosini oʻlchadi. Darvoza binosining oʻlchamlari boshqa darvoza binolariniki bilan bir xil edi+. 29Darvoza binosining xonalari, dahlizi va dahliz eshigining ikki yon devori boshqa darvoza binolarinikiga oʻxshagan edi. Xonalarning va dahlizning panjarali tuynuklari bor edi. Darvoza binosining uzunligi 50 tirsak, eni 25 tirsak edi. 30Ichki hovliga qaratilgan darvoza binolarining dahlizlari bir xil edi. Ularning uzunligi 25 tirsak, eni 5 tirsak edi. 31Dahliz orqali Maʼbadning tashqi hovlisiga chiqilar edi. Dahliz eshigining ikki yon devoriga palma daraxtining tasvirlari tushirilgan edi. Darvozaga sakkiz pogʻonali zinapoya olib borar edi.

Ichki hovli: sharqiy darvoza binosi

32Soʻng oʻsha odam meni sharqiy darvoza orqali Maʼbadning ichki hovlisiga olib kirdi–da, darvoza binosini oʻlchadi. Darvoza binosining oʻlchamlari boshqa darvoza binolariniki bilan bir xil edi. 33Darvoza binosining xonalari, dahlizi va dahliz eshigining yon devorlari boshqa darvozalarnikiga oʻxshagan edi. Xonalarning va dahlizning panjarali tuynuklari bor edi. Darvoza binosining uzunligi 50 tirsak, eni 25 tirsak edi. 34Dahliz orqali Maʼbadning tashqi hovlisiga chiqilar edi. Dahliz eshigining ikki yon devoriga palma daraxtining tasvirlari tushirilgan edi. Darvoza binosiga sakkiz pogʻonali zinapoya olib borar edi.

Ichki hovli: shimoliy darvoza binosi

35Soʻng oʻsha odam meni shimoliy darvoza oldiga olib borib, darvoza binosini oʻlchadi. Darvoza binosining oʻlchamlari boshqa darvoza binolariniki bilan bir xil edi. 36Darvoza binosining xonalari, dahlizi va dahliz eshigining yon devorlari boshqa darvoza binolarinikiga oʻxshagan edi. Xonalar va dahlizning panjarali tuynuklari bor edi. Darvoza binosining uzunligi 50 tirsak, eni 25 tirsak edi. 37Dahliz orqali Maʼbadning tashqi hovlisiga chiqilar edi. Dahliz eshigining ikki yon devoriga palma daraxtining tasvirlari tushirilgan edi. Darvozaga sakkiz pogʻonali zinapoya olib borar edi.

Shimoliy darvoza binosi yonida qurilgan imoratlar

38Shimol tomondagi ichki darvozaning dahlizi yonida bir xona bor edi. Bu xonaga dahliz orqali kirilar edi. Qurbonlik uchun boʻgʻizlangan hayvonlar shu xonada yuvilar edi+. 39Dahlizning oʻzida toʻrtta xontaxta bor edi. Xontaxtaning ikkitasi dahlizning bir chekkasida, qolgan ikkitasi dahlizning boshqa chekkasida turar edi. Bu xontaxtalarning ustida kuydiriladigan qurbonlik, gunoh qurbonligi[*] va ayb qurbonligi[*] uchun hayvonlar boʻgʻizlanar edi+. 40Tashqi hovlida yana toʻrtta xontaxta bor edi. Xontaxtaning ikkitasi darvoza zinapoyasining bir tomonida, boshqa ikkitasi zinapoyaning boshqa tomonida turar edi. 41Hammasi boʻlib sakkizta xontaxta bor edi. Toʻrtta xontaxta dahlizning ichida, yana toʻrttasi darvozaning tashqarisida turar edi. Bu xontaxtalarning ustida hayvonlar boʻgʻizlanar edi. 42Kuydiriladigan qurbonliklar uchun yana toʻrtta xontaxta bor edi. Bu xontaxtalar yoʻnilgan toshdan yasalgan boʻlib, ularning uzunligi va eni bir yarim tirsak, boʻyi bir tirsak edi. Bu xontaxtalar ustiga qurbonliklarni soʻyishda ishlatiladigan asboblar qoʻyilar edi. 43Dahliz devorlariga uzunligi toʻrt enli boʻlgan ilgaklar qoqilgan edi. Hayvonlarning goʻshti esa xontaxtalar ustiga qoʻyilar edi.

Ruhoniylarning xonalari

44Ichki hovlida ikkita xona qurilgan edi[*]. Xonalarning bittasi shimoliy darvoza yonida janub tomonga qaratib qurilgan edi. Ikkinchisi esa janubiy[*] darvoza yonida shimol tomonga qaratib qurilgan edi+. 45Oʻlchayotgan odam menga shunday dedi: “Shimoliy darvoza yonidagi xona Maʼbad uchun masʼul boʻlgan ruhoniylarga moʻljallab qurilgan. 46Janubiy darvoza yonidagi xona esa qurbongoh yonida xizmat qiladigan ruhoniylar uchun moʻljallab qurilgan. Hamma ruhoniylar Zodoʻx avlodidan edi. Levi qabilasidan faqat Zodoʻx avlodlari Egamizning huzurida xizmat qilishga haqlidir.”+

Ichki hovli va Maʼbad

47Soʻng oʻsha odam ichki hovlini oʻlchadi. Hovli toʻrtburchak shaklda, uzunligi va eni 100 tirsakdan edi. Qurbongoh Maʼbadning old tarafida edi+.

48Keyin u odam meni Maʼbad ayvoniga olib kirib, ayvon ostonasining yon devorlarini oʻlchadi. Yon devorlarning qalinligi 5 tirsak chiqdi. Ostonaning eni 14 tirsak, ostona yon devorlarining uzunligi 3 tirsak chiqdi[*]. 49Ayvonning uzunligi 20 tirsak, eni 12 tirsak edi. Ayvonga oʻn pogʻonali zinapoya olib borar edi[*]. Ayvon ostonasining ikki yon tomonida bittadan ustun bor edi+.

41–BOB

Maʼbad binosi

41^1Keyin oʻsha odam[*] meni Maʼbadning asosiy xonasiga[*] olib kirdi. U asosiy xona eshigining ikki yon devorini oʻlchadi. Yon devorlarning qalinligi 6 tirsak[*] chiqdi. 2Ostonaning eni 10 tirsak, ostona ikki yon devorlarining uzunligi 5 tirsakdan chiqdi. Soʻngra oʻsha odam asosiy xonani oʻlchadi. Xonaning uzunligi 40 tirsak, eni 20 tirsak chiqdi+. 3Keyin u asosiy xonadan Maʼbadning ichki xonasiga kirib, ichki xona eshigining yon devorlarini oʻlchadi. Yon devorlarning qalinligi 2 tirsak chiqdi. Ostonaning eni 6 tirsak, ostona ikki yon devorlarining uzunligi esa 7 tirsakdan chiqdi. 4Oʻsha odam ichki xonani ham oʻlchadi. Ichki xonaning uzunligi bilan eni bir xil — 20 tirsakdan chiqdi. U menga: “Bu Eng muqaddas xona”, deb tushuntirdi+.

Maʼbaddagi yon xonalar

5Soʻng oʻsha odam Maʼbad devorini oʻlchadi. Devorning eni 6 tirsak chiqdi. Maʼbadning tashqi devoriga taqab yon xonalar qurilgan edi. Xonalarning uzunligi 7 tirsak edi+. 6Xonalar uch qavat qilib qurilgan boʻlib, har bir qavatda oʻttiztadan xona bor edi. Maʼbadning devorlari uch pogʻonali zina shaklida boʻlib, xonalarga tayanch boʻlib xizmat qilar edi. Shu sababdan Maʼbad devorlarining oʻzi butun edi+. 7Maʼbad devorining quyi qismi yuqori qismiga nisbatan qalinroq boʻlgani uchun tepadagi xonalar kengroq edi. Zinapoya orqali pastki qavatdan ikkinchi qavatga, soʻng uchinchi qavatga chiqilar edi. 8Men Maʼbad atrofida balandligi 6 tirsak boʻlgan poydevor borligini ham koʻrdim. Yon xonalar mana shu poydevor ustiga qurilgan edi. 9Yon xonalarning tashqi devori 5 tirsak qalinlikda edi. Yon xonalar va 10ichki hovlining devori boʻylab qurilgan hujralar orasidagi masofa 20 tirsak edi. Maʼbadning gir aylanasi hovli edi. 11Yon xonalarga ikkita eshik orqali kirilar edi. Bir eshik shimol tomonda, boshqasi janub tomonda joylashgan edi. Yon xonalar tevaragida boʻsh qolgan joyning eni 5 tirsak edi.

Gʻarb tomondagi imorat

12Maʼbad hovlisining gʻarb tomonida katta bir imorat bor edi. Imoratning eni 70 tirsak, uzunligi 90 tirsak, devorlarning qalinligi 5 tirsak edi.

Maʼbad majmuasining umumiy oʻlchamlari

13Oʻsha odam Maʼbadning uzunligini oʻlchadi. Maʼbadning uzunligi 100 tirsak chiqdi. Soʻng u Maʼbadning orqa devoridan gʻarbdagi imoratning orqa devorigacha boʻlgan masofani oʻlchadi, masofa 100 tirsak chiqdi+. 14Maʼbadning old tomonidagi, yaʼni sharq tomondagi hovlining eni ham 100 tirsak chiqdi.

15Soʻngra u odam hovlining gʻarbida joylashgan imoratning uzunligini oʻlchadi. Imorat va uning ikki yon tomonidagi xonalarning uzunligi 100 tirsak chiqdi.

Maʼbadning ikir–chikirlari

Maʼbadning ayvoni, asosiy xonasi va ichki xonasi 16yerdan derazalargacha yogʻoch bilan qoplangan edi. Maʼbadning ostonalari, panjarali derazalari va yon xonalari yogʻoch bilan pardoz qilingan edi+. 17Maʼbadning ichkaridagi hamma devorlariga, eshiklarning tepalarigacha oʻyma naqshlar solingandi. 18Hamma devorlarga karublarning suratlari oʻyilgan edi. Karublarning orasiga palma daraxtining suratlari ham oʻyilgandi. Har bir karubning ikkitadan yuzi bor edi+. 19Karubning inson yuziga oʻxshagan yuzi bir tomondagi palma daraxtiga, sher yuziga oʻxshagan boshqa bir yuzi boshqa tomondagi palma daraxtiga qaratilgan edi. Bunday suratlar Maʼbadning ichki devorining gir aylanasiga,+
20yerdan eshiklar ustidagi devorlargacha oʻyilgan edi. 21Asosiy xona eshigining kesakisi[*] toʻrtburchak shaklida yasalgan edi.

Yogʻoch qurbongoh

Eng muqaddas xonaning roʻparasida+
22qurbongohga oʻxshash bir narsa bor edi. Uning boʻyi 3 tirsak, uzunligi va eni 2 tirsak edi. Burchaklari, asosi va yon tomonlari yogʻochdan yasalgan edi. Oʻsha odam menga shunday dedi: “Bu Egamiz huzurida turadigan xontaxtadir.”

Eshiklar

23Asosiy xonaning va Eng muqaddas xonaning[*] eshiklari bor edi. 24Eshiklarning har biri ikki tavaqali, yigʻma edi+. 25Asosiy xona eshiklarining yuzasiga devordagiday karublar va palma daraxtlarining suratlari oʻyilgan edi. Maʼbad ayvonining oldi tomoniga yogʻoch bostirma qurilgan edi+. 26Ayvon yon devorlarining panjarali derazalari bor edi. Devorlarga palma daraxtining suratlari oʻyilgan edi. Maʼbaddagi yon xonalarning kiraverishiga yogʻoch bostirmalar qurilgandi+.

42–BOB

Ruhoniylarning muqaddas xonalari

42^1Soʻng oʻsha odam[*] meni tashqi hovliga olib chiqib, Maʼbadning shimolidagi bir qator xonalar oldiga olib bordi. Bu xonalar Maʼbadning gʻarb tomonidagi imoratga yaqin joylashgan edi+. 2Ularning shimol tomonidagi umumiy uzunligi 100 tirsak[*], eni 50 tirsak edi. 3Xonalar bir tomoni bilan eni 20 tirsak boʻlgan ichki hovlining ochiq joyiga[*], ikkinchi tomoni bilan Maʼbadning tosh yotqizilgan tashqi hovlisiga[*] qarab turardi. Xonalar uch qavat qilib qurilgan edi. 4Xonalarning ichki hovli tomonida bir keng yoʻlak bor edi. Bu yoʻlakning eni 10 tirsak, uzunligi 100 tirsak[*] edi. Ammo xonalarning eshiklari shimol tomonga ochilar edi. 5Uchinchi qavatdagi xonalar, ikkinchi qavatdagilarga, ikkinchi qavatdagi xonalar esa birinchi qavatdagilarga qaraganda torroq edi. Shuning hisobiga yuqori qavatdagi ayvonlar kengroq edi. 6Quyi qavatdagi xonalar yuqori qavatdagi xonalarga tayanch boʻlib xizmat qilar edi. Shu sababdan bu inshoot qurilmasida Maʼbad hovlisidagi boshqa binolardan farqli ravishda ustunlardan foydalanilmagan. 7Bu xonalarni tashqi hovlidan devor ajratib turar edi. Uzunligi 50 tirsak boʻlgan bu devor tashqi hovlidagi hujralarning davomiga qurilgan edi. 8Tashqi hovlidagi hujralarning uzunligi 50 tirsak, ichki hovlidagi bu xonalarning uzunligi esa 100 tirsak edi. 9Bu xonalarga tashqi hovlidan kirish uchun sharqdagi kiraverishdan foydalanilgan. 10Bu kiraverish hovlining devori boshlangan joyda edi.

Janubda[*] ham ochiq joy va xonalar bor edi, bu xonalar imorat roʻparasida edi. 11Bu xonalarning old tomonida yoʻlakchasi bor edi. Xonalarning hajmi, eshiklari, tuzilishi va kirish joylari shimol tomondagi xonalarniki bilan bir xil edi. 12Bu xonalarga sharq tomondan oʻsha yoʻlakcha orqali kirilar edi. Yoʻlakning bir tomoni devor edi.

13U odam menga shunday dedi: “Maʼbadning shimol va janub tomoniga qurilgan bu xonalar muqaddasdir. Bu xonalarda Egamizning huzuriga kiradigan ruhoniylar eng muqaddas nazrlarni tanovul qiladilar. Don nazri, gunoh qurbonliklari va ayb qurbonliklari bu xonalarga qoʻyiladi, chunki bu xonalar muqaddasdir+. 14Ruhoniylar Maʼbadda xizmat qilib boʻlganlaridan keyin, muqaddas liboslarini bu xonalarda yechib, boshqa kiyim kiyib olishlari kerak. Shundan keyingina tashqi hovliga — odamlarning oldiga chiqishlari mumkin.”+

Maʼbad hududining oʻlchamlari

15Oʻsha odam Maʼbad hovlisidagi binolarni oʻlchab boʻlgandan soʻng, meni sharqiy darvoza orqali tashqariga olib chiqib, Maʼbad hovlisining atrofidagi devorni oʻlchay boshladi. 16U chizgʻichi bilan devorning sharq tomonini oʻlchadi, devorning uzunligi 500 tirsak chiqdi. 17-19Soʻng devorning shimol, janub va gʻarb tomonlarini oʻlchadi. Devorning hamma tomonlari 500 tirsak uzunlikda edi. 20Maʼbad hududi toʻrtburchak shaklda edi. Bu devor muqaddas joyni oddiy joydan ajratib turar edi+.

43–BOB

Egamiz Maʼbadga qaytib keladi

43^1Oʻsha odam[*] meni sharqiy darvoza[*] oldiga olib bordi+. 2Birdaniga men sharq tomonda paydo boʻlgan Isroil Xudosining ulugʻvorligini koʻrdim. Xudoning ovozi shovullagan dengiz tovushiga oʻxshar edi. Uning ulugʻvorligidan zamin porlay boshladi+. 3Men koʻrgan bu vahiy, Xudo Quddusni vayron qilish uchun kelganda va Kavor daryosi boʻyida koʻrgan vahiylarimga[*] oʻxshab ketar edi. Men muk tushdim+. 4Egamizning ulugʻvorligi sharqiy darvoza orqali Maʼbadga kirdi. 5Soʻng Ruh meni oyoqqa turgʻizib, ichki hovliga olib kirdi. Egamizning ulugʻvorligi Maʼbadni toʻldirdi+.

6Maʼbadni oʻlchagan odam yonimda turganda, Maʼbad ichidan menga bir ovoz keldi. 7Oʻsha ovoz menga dedi: “Ey inson, bu joy Mening taxtimdir, oyogʻim ostidagi poyandozimdir. Men bu yerda, xalqim Isroil orasida abadiy yashayman. Ular va ularning shohlari endi Meni badnom qilishmaydi. Ular boshqa xudolarga koʻngil bogʻlashmaydi, oʻlgan shohlariga haykallar yasashmaydi+. 8Ular oʻz saroylarini muqaddas Maʼbadimning yonginasiga qurishgan edi. Meni ulardan bittagina devor ajratib turar edi, xolos. Ular qilgan jirkanch ishlari bilan Meni badnom qilishdi. Shuning uchun Men gʻazablanib, ularni qirib tashladim. 9Agar endi ular begona xudolardan voz kechib, shohlariga oʻrnatgan haykallarni yoʻq qilishsa, Men ularning orasida abadiy yashayman.

10Ey inson, sen borib Isroil xalqiga Maʼbadimni tasvirlab ber, ular Maʼbadning loyihasi bilan tanishib chiqishsin. Qilgan gunohlaridan pushaymon boʻlishsin+. 11Qilmishlaridan pushaymon boʻlganlarida sen ularga Maʼbadning loyihasini: uning joylashish tartibini, kirish–chiqishlarini, tuzilishini, qonun–qoidalarini batafsil tushuntirib ber. Loyihaning chizmasini ularning oldida chizib, barcha qonun–qoidalarini yozib qoʻy, toki hammasiga rioya qilishsin. 12Togʻ choʻqqisidagi Maʼbad joylashgan hudud muqaddas saqlansin. Bu Maʼbadning asosiy qoidasi boʻlsin.

Maʼbaddagi qurbongoh

13Maʼbaddagi qurbongohning oʻlchamlari uzun tirsak boʻyicha boʻlsin. Yaʼni har bir uzun tirsak bir tirsagu toʻrt enni tashkil qilib[*], oʻlchamlari quyidagicha boʻlsin: qurbongoh atrofidagi ariqchaning chuqurligi bir tirsak, eni ham bir tirsak, ariqcha chetining balandligi bir qarich+. 14-17Qurbongoh uch qismdan iborat boʻlishi shart. Har bir qism toʻrtburchak shaklida boʻlsin. Qurbongoh quyi qismining balandligi ariqchaning tubidan oʻlchaganda ikki tirsak, har bir tomonining uzunligi oʻn olti tirsak boʻlsin. Ikkinchi qismining balandligi toʻrt tirsak, har bir tomonining uzunligi oʻn toʻrt tirsak boʻlsin. Bu qismning aylanasiga tarnov qilinsin. Tarnovning eni yarim tirsak, tarnov chetining balandligi bir tirsak boʻlsin. Qurbongohning yuqori qismida qurbonliklar kuydiriladi. Bu qismning balandligi toʻrt tirsak, har bir tomonining uzunligi oʻn ikki tirsak boʻlsin. Uning toʻrtala burchagidan shoxlar chiqib tursin. Qurbongohga sharq tomondan, zinapoyalar orqali chiqiladigan boʻlsin.”++

Qurbongohni muqaddas qilish marosimi

18Soʻng Egamiz menga dedi: “Ey inson, Men, Egangiz Rabbiy, aytamanki, qurbonliklarni kuydirish va qon sepish uchun qurbongohni qurganingizdan keyin quyidagi qoidalarga rioya qilinglar:+
19Mening huzurimda faqat Zodoʻx naslidan boʻlgan levi ruhoniylari xizmat qilishsin. Sen ularga gunoh qurbonligi uchun bir buqani ber, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy+. 20— Sen oʻsha buqaning qonidan olib, qurbongohning toʻrtta shoxiga, qurbongoh oʻrta qismining toʻrtala burchagiga va chetlarga surtib chiq. Shu yoʻsin sen qurbongohni poklab, muqaddas qilasan+. 21Buqaning jasadini esa Maʼbaddan tashqariga, maxsus ajratilgan joyga olib chiqib kuydir+.

22Keyingi kuni gunoh qurbonligi sifatida nuqsonsiz takani keltir. Qurbongohni buqaning qoni bilan qanday poklagan boʻlsang, takaning qoni bilan ham xuddi shunday pokla. 23Qurbongohni poklaganingdan soʻng, nuqsonsiz buqa va qoʻchqorni 24Mening huzurimga keltir. Ruhoniylar bu jonivorlarning ustiga tuz[*] sochib, ularni Menga atab qurbonlik qilib kuydirishsin+. 25Har kuni, yetti kun davomida bir takani gunoh qurbonligi qil. Bundan tashqari, bir buqa va bir qoʻchqorni qurbonlik uchun keltir. Jonivorlar nuqsonsiz boʻlishi shart+. 26Oʻsha yetti kun davomida ruhoniylar qurbongohni poklab, muqaddas qilishsin. Shunday qilib, uni Mening xizmatimga bagʻishlasinlar. 27Sakkizinchi kundan boshlab, ular har kuni oʻsha qurbongohda tinchlik va kuydiriladigan qurbonliklarini keltirishsin. Shunda Men sizlardan mamnun boʻlaman.” Egamiz Rabbiyning kalomi shudir+.

44–BOB

Sharqiy darvoza binosining vazifasi

44^1Oʻsha odam[*] meni Maʼbadning sharq tomonidagi tashqi darvoza binosi yoniga olib bordi. Biroq darvoza yopiq edi. 2Egamiz menga shunday dedi: “Bu darvoza doim yopiq tursin, uni ocha koʻrmanglar. Birorta odam bu darvozadan foydalanmasin. Men, Isroil xalqining Xudosi — Egangiz, bu darvozadan kirganim uchun, u yopiqligicha qolsin. 3Faqatgina hukmdoringiz shu darvoza binosining ichida oʻtirib, Mening huzurimda muqaddas taomni tanovul qilishi mumkin. Darvoza binosiga u dahliz orqali kirib, yana oʻsha yoʻl bilan chiqib ketadi.”

Maʼbadning kirish joyiga oid qoidalar

4Soʻng oʻsha odam meni shimoliy darvoza orqali Maʼbad oldiga olib bordi. Voajabo! Egamizning ulugʻvorligi Maʼbadni toʻldirganini koʻrdim! Men muk tushdim+. 5Egamiz menga dedi: “Ey inson, gaplarimni qulogʻingga quyib ol. Men senga Maʼbadimning qonun–qoidalarini tushuntiraman. Maʼbadga kim kirishi mumkin–u, kim kirishi mumkin emasligini yaxshilab eslab qol+. 6Isyonkor Isroil xalqiga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: jirkanch ishlaringizni bas qilinglar!+
7Qurbonliklarning qoni va yogʻi Menga taqdim qilinayotgan paytda, sizlar yuragi va tanasi sunnat qilinmagan[*] musofirlarni dargohimga olib kirib, Maʼbadimni bulgʻadingiz. Jirkanch odatlaringiz bilan ahdimni buzdingiz+. 8Muqaddas nazrlarimga oid talablarimni bajarmay, musofirlarni Maʼbadimdagi xizmatga tayinladingiz. 9Egamiz Rabbiy shunday demoqda: yuragi va tanasi sunnat qilinmagan bironta musofir Maʼbadimga kirmaydi. Bu Isroil xalqi orasida yashagan hamma musofirlarga taalluqlidir.»”

Levilar ruhoniylik vazifasidan chetlashtiriladi

10Egamiz menga dedi: “Isroil xalqi haq yoʻldan ozganda, baʼzi bir levilar ham Mendan yuz oʻgirib, butlarga sigʻina boshlagan edilar. Buning uchun Men ularni jazosiz qoldirmayman. 11Ular Maʼbadimda xizmat qilaveradilar: darvozabonlar boʻladilar, Maʼbad ichida xizmat qiladilar. Kuydiriladigan va boshqa qurbonliklar uchun keltirilgan hayvonlarni soʻyadilar, Maʼbadga kelgan odamlarga xizmat qiladilar. 12Ammo ular butlarga sajda qilgan Isroil xalqiga xizmat qilib, xalqni gunohga botirganlari uchun, Men, Egangiz Rabbiy, qasam ichib aytamanki, ular oʻz jazosini tortadilar. 13Men ularni ruhoniylikdan chetlashtiraman. Ular endi na huzurimga kiradilar, na muqaddas narsalarimga, na eng muqaddas nazrlarimga qoʻl tekkizadilar. Jirkanch odatlari uchun tortadigan jazosi shu boʻladi, ular isnodga qoladilar. 14Shunga qaramay, Maʼbaddagi hamma yumushlarni bajaraveradilar.

Ruhoniylar

15Isroil xalqi Mendan yuz oʻgirganda, Zodoʻx naslidan boʻlgan levi ruhoniylari Maʼbadimdagi xizmatlarini sadoqat bilan bajarib keldilar. Shunday ekan, ular doimo Mening xizmatimda boʻladilar. Huzurimda turib, qurbonliklarning qonini va yogʻini Menga taqdim qiladilar, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy+. 16— Maʼbadimga kiradigan, dasturxonim yoniga borib, Menga xizmat qiladigan oʻshalardir. Ular Mening talablarimni bajarishlari shart+.

17Ruhoniylar Maʼbadning ichki hovlisiga kirganlarida egnilariga zigʻir matosidan tikilgan liboslarni kiyib olishsin. Maʼbad ichkarisida yoki ichki hovlida xizmat qilganlarida ustilarida bironta junli kiyim boʻlmasin. 18Boshlariga zigʻir salla oʻrab, ichlaridan zigʻir ishton kiyib olishsin. Terlatadigan birorta kiyim kiyishmasin+. 19Tashqi hovliga, xaloyiq oldiga chiqishlaridan oldin xizmat vaqtida kiygan kiyimlarini yechib, muqaddas hujralarda qoldirishsin. Ustilariga boshqa kiyimlarni kiyib olishsin, toki xalq muqaddas kiyimlarga qoʻl tekkizmasin[*]+.

20Ruhoniylar sochlarini oʻz vaqtida kaltalatib turishsin. Soch qirdirish va soch oʻstirish ularga man etilgan+. 21Ichki hovliga kirishlaridan oldin sharob ichishmasin+. 22Beva yoki eridan ajrashgan ayolga uylanishmasin. Oʻz nikohiga faqat Isroil xalqidan boʻlgan bokira qizni yoki boshqa ruhoniyning bevasini olishsin+.

23Ruhoniylar xalqimga muqaddas va oddiy narsaning farqini, halol bilan haromning farqini oʻrgatishsin+. 24Xalqimga qozi boʻlishsin, arzlarni qonunlarimga muvofiq hal etishsin. Men tayin etgan bayramlarga oid qonun va farmonlarimga rioya qilishsin. Shabbat kunini muqaddas saqlashsin+.

25Ruhoniy marhumga yaqinlashib bulgʻanmasin. Vafot etgan odam ruhoniyning otasi, onasi, farzandi, aka–ukasi yoki turmush qurmagan opa–singlisi boʻlsagina, ruhoniy marhumga yaqinlashib, bulgʻanishi mumkin+. 26Bunday hollarda u poklanish marosimini ado etishi shart. Yetti kundan keyin+
27Maʼbadning ichki hovlisiga kirib, poklanish qurbonligini keltirsin. Shundan keyingina u Maʼbadda yana xizmat qila oladi.” Egamiz Rabbiyning kalomi shudir+.

28Egamiz menga dedi: “Ruhoniylarga Isroil xalqi orasidan hech qanday ulush berilmasin. Ularning mulki ham, ulushi ham Menman+. 29Don nazri, gunoh va ayb qurbonliklari ularning rizqidir. Isroil xalqi Menga atagan har bir narsa ruhoniylarga tegishli boʻlsin+. 30Ilk hosilning va hamma nazrlarning eng yaxshisi ruhoniylarniki boʻlsin. Xamirning birinchi zuvalasidan yopilgan nonni ruhoniylarga nazr qilib beringlar, shunda xonadoningizdan baraka arimaydi+. 31Harom oʻlgan yoki yovvoyi hayvon gʻajigan jonivorning goʻshtini tanovul qilish ruhoniylarga taqiqlangan.”+

45–BOB

Egamizning Isroildagi ulushi

45^1Egamiz dedi: “Isroil qabilalariga yerni boʻlib berayotganingizda, Men, Egangizga tegishli qismini ham ajratib qoʻyinglar. Menga ajratilgan hududning uzunligi 25.000 tirsak[*], eni 20.000 tirsak[*] boʻlsin. Butun hudud tabarruk hisoblansin+. 2Hududning 500 tirsakka 500 tirsak boʻlgan toʻrtburchak yeri Maʼbad uchun ajratiladi. Uning atrofi 50 tirsak masofada ochiq joy boʻladi+.

3-4Tabarruk hududning yarmi muqaddas maskanda Menga xizmat qilgan ruhoniylarga qarashli boʻladi. Uzunligi 25.000 tirsak, eni 10.000 tirsak boʻlgan hududning bu qismida ruhoniylarning uylari va Maʼbad joylashadi. Bu eng muqaddas joy boʻladi+.

5Tabarruk hududning ikkinchi yarmi Maʼbaddagi yumushlarni bajarayotgan levilarga qarashli boʻladi. Ular yashaydigan shaharlar shu yerda joylashadi[*]+.

6Tabarruk hududning yoniga uzunligi 25.000 tirsak, eni 5000 tirsak boʻlgan yerni qoʻshinglar. Bu yerda shahar joylashadi. Isroil xalqidan boʻlgan har qanday odam kelib, bu shaharda yashasa boʻladi+.

Hukmdorning yerlari

7Taxtda oʻtirgan hukmdorga alohida yer berilsin. Unga beriladigan yerning bir qismi tabarruk hududning gʻarbiy chegarasidan Oʻrta yer dengizigacha choʻzilsin. Ikkinchi qismi tabarruk hududning sharqiy chegarasidan Iordan daryosigacha choʻzilsin. Demak, hukmdorga qarashli yerning uzunligi Isroil qabilalariga ajratilgan yerning uzunligi bilan bir xil boʻladi+. 8Bu hukmdorning ulushidir. Bundan buyon hukmdorlar xalqimga zulm oʻtkazmaydilar, Isroil qabilalari oʻz yerlariga oʻzlari egalik qiladilar.

Hukmdorga oid qoidalar

9Isroil hukmdorlariga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: zoʻravonligu zulmingizni bas qiling! Adolatu toʻgʻrilik ila ish tuting. Xalqimni oʻz yeridan mahrum qilmang, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy+. 10— Doim toʻgʻri oʻlchovni[*] va toʻgʻri tarozini ishlating:+
11sochiluvchan quruq narsalarni oʻlchash uchun efa oʻlchov birligidan foydalaning, suyuq narsalarni oʻlchash uchun bat oʻlchov birligidan foydalaning. Efa va batning hajmi bir xil boʻlsin. Efa ham, bat ham hoʻmrning[*] oʻndan bir qismini sigʻdirsin. 12Ogʻirlik birligi sifatida shaqalni ishlating. Bir shaqal 20 geraga, bir mina 60 shaqalga toʻgʻri kelsin[*].»+

13Hukmdorga quyidagi miqdorda soliq toʻlansin:

Bugʻdoy hosilining oltmishdan bir qismi[*].

Arpa hosilining oltmishdan bir qismi.

14Zaytun moyining bir foizi[*]. (Zaytun moyini oʻlchash uchun bat oʻlchov birligidan foydalaning. Oʻn bat bir korga, yaʼni bir hoʻmrga[*] toʻgʻri keladi.)

15Suruvdagi ikki yuzta qoʻydan biri.

Bular don nazri, kuydiriladigan va tinchlik qurbonliklari sifatida xalqni gunohlaridan poklash uchun keltiriladi, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. 16— Butun Isroil xalqi bu nazrlarni hukmdorga berishi lozim. 17Hukmdor yangi oy shodiyonasida, Shabbat va boshqa bayramlarda keltiriladigan qurbonliklaru nazrlar uchun hayvonlarni, don va sharobni taʼminlab berishi shart. Isroil xalqini gunohlaridan poklash uchun keltiriladigan gunoh, tinchlik va kuydiriladigan qurbonliklar hamda don nazri uchun hukmdor masʼuldir.”+

Bayramlar

18Egamiz Rabbiy menga dedi: “Birinchi oyning[*] birinchi kunida Maʼbadni poklash uchun nuqsonsiz bir buqani qurbonlik qil+. 19Ruhoniy bu gunoh qurbonligining qonidan olib, Maʼbad eshiklarining kesakisiga[*], qurbongohning toʻrt burchagiga va ichki hovli darvozalarining yondorlariga surtsin+. 20Birinchi oyning yettinchi kuni ham xuddi shunday qilsin va shu yoʻl bilan xalqning bilmay qilgan gunohlarini yuvsin. Shunda Maʼbad pok boʻladi.”

21Soʻng Egamiz dedi: “Birinchi oyning oʻn toʻrtinchi kunidan boshlab, Fisih ziyofatini va yetti kun davomida Xamirturushsiz non bayramini[*] nishonlanglar. Oʻsha vaqt davomida xamirturushsiz non yenglar+. 22Bayramning birinchi kunida hukmdor oʻzining va butun xalqning gunohlari uchun bir buqani gunoh qurbonligi qilib olib kelsin. 23U bayramning yetti kuni davomida Menga kuydiriladigan qurbonlik uchun har kuni yettitadan buqa va yettitadan nuqsonsiz qoʻchqor yetkazib bersin. Bundan tashqari, har kuni gunoh qurbonligi uchun bittadan taka bersin+. 24Qurbonlik qilinadigan har bir buqa va har bir qoʻchqor bilan birga bir togʻora[*] don va sakkiz kosa[*] zaytun moyini bersin+.

25Yettinchi oyning[*] oʻn beshinchi kunida boshlanadigan Chayla bayrami[*] uchun ham, yetti kun davomida keltiriladigan gunoh qurbonliklari, kuydiriladigan qurbonliklar, don va zaytun nazrlarini yetkazib tursin.”+

46–BOB

Hukmdor va bayramlarga oid qonunlar

46^1Egamiz Rabbiy menga dedi: “Ichki hovlining sharqiy darvozasi haftaning olti kuni davomida yopiq tursin, Shabbat kuni va yangi oy shodiyonasi kuni ochilsin. 2Hukmdor tashqi hovlidan bu darvoza binosining dahliziga kirib, dahlizning eshigida tursin. Ruhoniy kuydiriladigan va tinchlik qurbonliklarini keltirayotganda, hukmdor dahliz ostonasida turib Xudoga sajda qilsin. Soʻng kelgan yoʻli bilan chiqib ketsin. Darvoza kechgacha ochiq tursin+. 3Har Shabbat va yangi oy shodiyonasi kuni Isroil xalqi bu darvoza oldida turib, Men, Egangizga sajda qilsin. 4Har Shabbat kuni hukmdor kuydiriladigan qurbonlik uchun oltita nuqsonsiz qoʻzini va bitta nuqsonsiz qoʻchqorni Menga atab olib kelsin+. 5Qoʻchqor bilan birga bir togʻora[*] donni nazr qilsin. Qurbonlik qilinadigan har bir qoʻzi bilan birga xohlagan miqdorda don nazr qilsin. Har bir togʻora don bilan birga sakkiz kosa[*] zaytun moyini nazr qilsin. 6Yangi oy shodiyonasi kuni bitta nuqsonsiz buzoq, oltita nuqsonsiz qoʻzini va bitta nuqsonsiz qoʻchqorni olib kelsin+. 7Menga atalgan har bir buzoq va qoʻchqor bilan birga bir togʻoradan don nazr qilsin. Qoʻzilar bilan birga esa xohlagan miqdorda don nazr qilsin. Har bir togʻora don bilan birga sakkiz kosa zaytun moyini nazr qilsin. 8Hukmdor ichkariga kirganda, darvoza binosining dahlizi orqali kirsin va yana oʻsha yoʻl bilan qaytib chiqsin.

9Belgilangan bayramlarda odamlar Men, Egangizga sajda qilgani keladilar. Shunda ular bir darvozadan kirib, qarshisidagi darvozadan chiqib ketishlari shart. Maʼbad hovlisiga shimoliy darvozadan kirganlar janubiy darvoza orqali chiqishsin. Janubiy darvozadan kirganlar shimoliy darvozadan chiqishsin+. 10Hukmdor xalq bilan birga kirib, xalq bilan birga chiqib ketsin.

11Shunday qilib, bayramlarda va belgilangan tantanalarda qurbonlik qilinadigan har bir buzoq va qoʻchqor bilan birga bir togʻoradan don nazr qilinadi. Qurbonlik qilinadigan qoʻzilar bilan birga xohlagan miqdorda don nazr qilinishi mumkin. Har bir togʻora don bilan birga sakkiz kosa zaytun moyi nazr qilinadi. 12Hukmdor koʻngildan chiqarib beradigan tinchlik yoki kuydiriladigan qurbonlikni Men, Egangizga keltirmoqchi boʻlganda, u uchun ichki hovlining sharqiy darvozasi ochilsin. Bu qurbonliklarini u Shabbat kunida keltiradigan qurbonliklarga oʻxshab taqdim qilsin, darvoza binosidan chiqib ketganidan soʻng darvoza berkitilsin+.

Kundalik nazrlar

13Har kuni ertalab nuqsonsiz bir yoshli qoʻzini Men, Egangizga qurbonlik qilib, kuydiringlar+. 14Bu bilan birga, har kuni ertalab don nazrini keltiringlar. Don nazri olti kosa[*] sifatli undan va un bilan aralashtiriladigan uch kosa[*] zaytun moyidan iborat boʻlsin. Kundalik qurbonlik va nazrlarga oid bu qoidaga doimiy ravishda rioya qilinglar. 15Xullas, har kuni ertalab Menga qoʻzini, donni va zaytun moyini kuydiriladigan qurbonlik qilish uchun olib kelinglar. Bu sizlar uchun abadiy qoida boʻlsin.”

Hukmdorning yerlariga oid qonunlar

16Egamiz Rabbiy menga dedi: “Agar hukmdor biror oʻgʻliga yerini sovgʻa qilsa, sovgʻa qilingan yer oʻsha oʻgʻlining abadiy merosi boʻlib qoladi. 17Bordi–yu, hukmdor yerini biror xizmatkoriga sovgʻa qilsa, xizmatkor sovgʻa qilingan yerga Qutlugʻ yilgacha egalik qila oladi. Qutlugʻ yilda[*] yer hukmdorga qaytadi. Hukmdor yerlarini faqatgina oʻz oʻgʻillariga meros qilib berishi mumkin+. 18Boshqa odamlarning yerlarini tortib olish unga taqiqlanadi. U oʻgʻillariga faqat oʻzining qaramogʻida boʻlgan yerlardan meros bersin, xalqimni oʻz yeridan mahrum qilmasin.”+

Maʼbad oshxonasi

19Soʻng oʻsha odam[*] meni darvoza yonidagi yoʻl orqali shimol tomondagi ruhoniylarning muqaddas xonalari oldiga boshlab bordi[*]. Oʻsha yerdan u menga gʻarbdagi, eng chetdagi bir joyni koʻrsatib, 20dedi: “Anavi — oshxona. Ruhoniylar u yerda ayb va gunoh qurbonliklarining goʻshtini qaynatadilar, nazr qilingan donning unidan non yopadilar. Bu muqaddas nazrlarni tashqi hovliga olib chiqmaslik uchun va xalq muqaddas nazrlarga qoʻl tekkizmasligi uchun[*] oshxona aynan shu yerda joylashgan.”

21Soʻng u meni yana tashqi hovliga olib chiqib, hovlining toʻrt burchagida joylashgan oshxonalarni koʻrsatdi. 22Usti ochiq bu toʻrtala oshxona bir xil: uzunligi 40 tirsak[*], eni 30 tirsak edi. 23Oshxona devorlari boʻylab oʻchoqlar qurilgan edi. 24Oʻsha odam menga shunday dedi: “Bu oshxonalar Maʼbadda xizmat qiladiganlar uchun moʻljallangan. Ular bu yerda xalq keltirgan qurbonliklar goʻshtini qaynatadilar.”

47–BOB

Maʼbaddan oqib chiqqan irmoq

47^1Oʻsha odam[*] meni Maʼbadning eshigi yoniga olib bordi. Qarasam, Maʼbad ostonasidan bir irmoq oqib chiqayotgan ekan. Ostonaning janub tomonidan chiqqan bu irmoq qurbongohning janubidan oʻtib, sharqqa oqayotgan edi+. 2Soʻng oʻsha odam meni shimoliy darvoza orqali tashqariga olib chiqdi. Biz aylanib, Maʼbadning sharqiy darvozasi yoniga bordik. Irmoq sharqiy darvozaning janub tomonidan jildirab oqib chiqayotgan edi.

3Oʻsha odam qoʻlidagi arqon bilan sharq tomonga oqayotgan bu irmoqning uzunligini oʻlchay boshladi. U 1000 tirsak[*] oʻlchab boʻlgandan soʻng, menga irmoqdan kechib oʻtishimni buyurdi. Oʻsha yerdagi suv toʻpigʻimgacha kelar edi+. 4Soʻng yana 1000 tirsak oʻlchab, irmoqdan kechib oʻtishimni buyurdi. Bu safar suv tizzamgacha chiqdi. Keyingi 1000 tirsak masofadan soʻng suv belimgacha chiqdi. 5Soʻng u odam yana 1000 tirsak oʻlchadi, bu yerda irmoq oʻtib boʻlmaydigan bir daryoga aylangan edi. Daryo shu qadar chuqur ediki, uni faqat suzib oʻtsa boʻlar edi. 6Shunda u odam menga: “Ey inson, koʻrgan bu narsani doim yodingda tut”, — dedi–da, meni qirgʻoqqa boshlab ketdi.

7Qirgʻoqqa chiqqanimizdan soʻng, men daryoning ikki tomonida oʻsayotgan juda koʻp daraxtlarni koʻrdim. 8Odam menga dedi: “Bu daryo sahro orqali Iordan vodiysiga[*] oqib, Oʻlik dengizga quyiladi. Shunda Oʻlik dengizning shoʻr suvlari shirin boʻladi+. 9Daryo oqib borgan hamma joyda sudraluvchilar yashaydi, baliqlar toʻlib–toshadi. Shirin boʻlgan bu suvlar oqib oʻtgan hamma joyda hayot boshlanadi. 10Odamlar Oʻlik dengizning qirgʻoqlarida turib baliq tutishadi, En–Gedidan En–Exlayimgacha[*] boʻlgan joyda toʻrlarini quritishadi. Oʻrta yer dengizidagi[*] kabi, baliqlarning turi koʻp boʻladi+. 11Biroq botqoqliklar bilan xalqoblarning suvlari yangilanmaydi. Ular tuz manbai boʻlib qoladi. 12Daryoning ikki tomonida turli xil mevali daraxtlar oʻsadi. Ular har oyda yangi mevalar tugadi, barglari hech qachon soʻlimaydi. Maʼbaddan chiqqan suv ularni sugʻorgani uchun ular hech qachon hosildan qolmaydi. Ularning mevalari ozuqa boʻladi, barglari shifo keltiradi.”+

Yurtning chegaralari

13•Soʻng Egamiz Rabbiy shunday dedi: “Yurtni Isroilning oʻn ikki qabilasiga boʻlib berayotganingizda quyidagi koʻrsatmalarga rioya qilinglar: Yusuf avlodlariga[*] ikki ulush yer berilsin. 14Men ota–bobolaringizga ont ichib, vaʼda qilgan bu yerni qabilalar orasida teng boʻlinglar. Bu yer sizning mulkingiz boʻladi+.

15Shimoliy chegarangiz Oʻrta yer dengizidan boshlanib, sharqqa — Xetlon shahri tomon boradi, soʻng Levo–Xomat[*] orqali oʻtib, Zadod shahrigacha davom etadi. 16Keyin Damashq va Xomat oraligʻidagi[*] Baroʻtax va Sivrayim shaharlarigacha borib, Xavron chegarasidagi Xazer–Xatikongacha choʻziladi. 17Shunday qilib, shimoliy chegarangiz Oʻrta yer dengizidan sharqdagi Xazor–Enan shahrigacha boradi. Xazor–Enan shahri janubdagi Damashq va shimoldagi Xomat hududlari orasida joylashgan.

18Sharqiy chegara Xavron va Damashq hududlari orasida boshlanib, Isroil va Gilad yerlari oʻrtasidan oqib oʻtgan Iordan daryosi boʻylab boradi. Oʻlik dengizdan ham oʻtib, janubdagi Tamar shahrigacha yetib boradi. Mana shu sharqiy chegaradir.

19Janubiy chegara Tamar shahridan boshlanib, Kadeshdagi Mariva suvlarigacha boradi, keyin Misr chegarasidagi irmoq[*] boʻylab borib, Oʻrta yer dengizigacha yetadi. Bu janubiy chegaradir+.

20Oʻrta yer dengizining qirgʻogʻi gʻarbiy chegarani tashkil qilib, Levo–Xomatning gʻarbdagi shimoliy chegarasi boshlangan joyigacha boradi.

21Bu yerlarni Isroil qabilalariga boʻlib beringlar. 22Ular bu yerlarni qurʼa boʻyicha[*] meros qilib olsinlar. Bolalari Isroilda tugʻilgan orangizdagi musofirlarga ham yeringizdan ulush beringlar. Ularni Isroilning mahalliy aholisi deb bilinglar. Ularga oʻzingiz qatori Isroil qabilalari orasidan yerni mulk qilib beringlar+. 23Ular qaysi qabila orasida yashashsa, oʻsha qabila hududidan yer olishsin.” Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.

48–BOB

Yer qabilalar orasida boʻlinadi

48^1Egamiz dedi: “Quyida Isroil qabilalarining nomlari va ularning ulush qilib olgan yerlari qayd etilgan. Dan qabilasining hududi Isroil yurtining shimolida joylashgan. Uning chegarasi Xetlon yoʻli boʻylab Levo–Xomatga[*], soʻng Xazor–Enanga boradi. Xazor–Enan shahri janubdagi Damashq va shimoldagi Xomat hududlari orasida joylashgan. Dan qabilasining hududi Isroil yurtining gʻarbiy chegarasidan sharqiy chegarasigacha choʻziladi+. 2Dan qabilasi hududidan janubda Osher qabilasi joylashadi, uning hududi ham Isroil yurtining gʻarbiy chegarasidan sharqiy chegarasigacha choʻziladi+. 3Osher hududidan janubda Naftali qabilasi joylashadi, ularning hududi ham gʻarbdan sharqqacha choʻziladi+. 4-7Naftalidan janubda Manashe qabilasi, Manashedan janubda Efrayim, soʻng Ruben, soʻng Yahudo qabilalari joylashadi. Hamma qabilalarning hududlari Isroil yurtining gʻarbiy chegarasidan sharqiy chegarasigacha choʻziladi++++.

Maxsus ajratilgan yer

8Yahudo hududidan janubda maxsus ajratilgan yer boʻladi. Bu yerning gʻarbdan sharqqa choʻzilgan uzunligi har bir qabilaga ajratilgan yerning uzunligi bilan teng, yaʼni gʻarbdagi Oʻrta yer dengizidan to sharqdagi Iordan daryosigacha boʻladi. Shimoldan janubga choʻzilgan eni esa 25.000 tirsak[*] boʻladi. Bu maxsus ajratilgan yerning oʻrtasida Maʼbad joylashadi+.

9Bu hududning bir qismi Men, Egangizga ajratilgan boʻlib, gʻarbdan sharqqa 25.000 tirsakni, shimoldan janubga 20.000 tirsakni[*] tashkil qiladi+. 10Men bu muqaddas yerimning yarmini ruhoniylarga beraman. Ularga ajratilgan yerning gʻarbdan sharqqa boʻlgan uzunligi 25.000 tirsak, shimoldan janubga choʻzilgan eni 10.000 tirsak boʻladi. Ruhoniylarga ajratilgan yerning markazida Mening Maʼbadim joylashadi. 11Bu yer faqat Zodoʻx avlodidan tayinlangan ruhoniylarga tegishli boʻladi, chunki ular Mening talablarimni bajardilar. Isroil xalqi va boshqa levilar Mendan yuz oʻgirganlarida, ular Mendan yuz oʻgirmadilar+. 12Menga ajratilgan hududning eng muqaddas joyi ruhoniylarning maxsus ulushi boʻladi. Ruhoniylarning bu yeri levilarning yerlariga tutashgan boʻladi. 13Men muqaddas yerimning ikkinchi yarmini levilarga beraman. Ularga beriladigan yerning gʻarbdan sharqqa boʻlgan uzunligi 25.000 tirsak, shimoldan janubga choʻzilgan eni 10.000 tirsak boʻladi. Xullas, ruhoniy va levilarga beriladigan yerning umumiy uzunligi 25.000 tirsak, eni 20.000 tirsak[*] boʻladi+. 14Bu yerni sotish, ayirboshlash yoki birovning nomiga oʻtkazish qatʼiyan man etiladi. Axir, bu yer Meniki, u muqaddasdir.

15Menga ajratilgan yerdan janubda shaharga qarashli yerlar boʻladi. Bu yerning gʻarbdan sharqqa boʻlgan uzunligi 25.000 tirsak, shimoldan janubga choʻzilgan eni 5000 tirsak boʻlib, bu yerlarda odamlarning uylari va yaylovlari boʻladi. Shahar oʻsha yerning markazida joylashadi+. 16Shaharning eni va uzunligi bir xil 4500 tirsak boʻladi+. 17Shahar har tomondan eni 250 tirsak boʻlgan yaylovlar bilan oʻralgan boʻladi. 18Shahardan ortib qolgan gʻarbdagi va sharqdagi 10.000 tirsakka 5000 tirsak boʻlgan yer maydoni dalalar uchun moʻljallangan. U yerda shahardagi ishchilar uchun ozuqa yetishtiriladi. 19Shaharda yashaydigan har qanday odam, qaysi qabiladan boʻlmasin, oʻsha dalalarga ekin ekishi mumkin. 20Demak, maxsus ajratilgan yer toʻrtburchak shaklda, har bir tomoni 25.000 tirsak uzunlikda boʻladi. Bu yer muqaddas yerlarni va shahar qaramogʻidagi yerlarni oʻz ichiga oladi.

21Maxsus ajratilgan yerning gʻarb va sharq tomonidagi ortgan yerlar Isroil hukmdoriga qarashli boʻladi. Hukmdorning sharqdagi yerlari Iordan daryosiga, gʻarbdagi yerlari Oʻrta yer dengiziga borib taqaladi. Gʻarbdagi yerning ham, sharqdagi yerning ham uzunligi 25.000 tirsak boʻladi. Ularning oʻrtasida Mening muqaddas ulushim, Maʼbadim,+
22Levilarning ulushi va Quddus shahri joylashadi. Hukmdorning yerlari shimolda Yahudo qabilasining yerlariga, janubda Benyamin qabilasining yerlariga chegaradosh boʻladi.

Janubdagi qabilalarning yerlari

23Qolgan qabilalarga quyidagi yerlar ulush qilib beriladi: maxsus ajratilgan yerdan janubda Benyamin qabilasining hududi boʻlib, Isroil yurtining sharqiy chegarasidan gʻarbiy chegarasigacha choʻziladi+. 24Benyamin hududidan janubda Shimoʻn qabilasining hududi boʻlib, yurtning sharqiy chegarasidan gʻarbiy chegarasigacha choʻziladi+. 25Shimoʻn hududidan janubda Issaxor qabilasining hududi boʻlib, sharqiy chegaradan gʻarbiy chegaragacha choʻziladi+. 26Issaxor hududidan janubda Zabulun qabilasining hududi boʻlib, sharqiy chegaradan gʻarbiy chegaragacha choʻziladi+. 27Zabulun hududidan janubda Gad qabilasining hududi boʻlib, sharqiy chegaradan gʻarbiy chegaragacha choʻziladi+.

28Gad hududining janubiy chegarasi Tamar shahridan to Kadeshdagi Mariva suvlarigacha boradi, keyin Misr chegarasidagi irmoq[*] boʻylab oʻtib, Oʻrta yer dengizigacha[*] yetadi+. 29Shunday qilib, Isroil yurti oʻn ikki qabilaga boʻlib beriladi, olgan yerlari ularning ulushi boʻladi.” Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.

Quddus darvozalari

30Egamiz dedi: “Shaharning darvozalari quyidagicha boʻlsin: shaharning shimoliy devori 4500 tirsak uzunlikda boʻlib,+
31uning uchta darvozasi boʻladi. Shahar darvozalariga Isroil qabilalarining nomlari beriladi. Bu tomondagi darvozalarning nomlari Ruben, Yahudo va Levi boʻladi. 32Sharqiy devorning uzunligi ham 4500 tirsak boʻladi, uning uchta darvozasi Yusuf, Benyamin va Dan qabilalari nomlari bilan ataladi. 33Janubiy devorning uzunligi ham 4500 tirsak boʻladi, uning uchta darvozasi Shimoʻn, Issaxor va Zabulun deb nomlanadi. 34Gʻarbiy devorning uzunligi ham 4500 tirsak boʻladi, uning uchta darvozasi Gad, Osher va Naftali deb nomlanadi. 35Shaharni oʻrab turgan devorning umumiy uzunligi 18.000 tirsak boʻladi. Oʻsha vaqtdan boshlab shaharning nomi «Egamiz shu yerdadir» boʻladi.”+

* 1:1-3 Hayotimning oʻttizinchi yili — ibroniycha matnda Oʻttizinchi yil. Hizqiyolning yoshi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

* 1:1-3 toʻrtinchi oy — ibroniy kalendarining Tammuz oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan iyunning oʻrtasidan boshlanadi.

* 1:1-3 Buzi oʻgʻli ruhoniy Hizqiyol — yoki ruhoniy Buzi oʻgʻli Hizqiyol.

* 1:1-3 Bobil — ibroniycha matnda Xaldey, oʻsha vaqtda Bobil yurti shu nom bilan ham atalardi.

* 1:1-3 shoh Yohayixin surgundaligining beshinchi yili — miloddan oldingi 593 yil.

* 2:1 inson — ibroniycha matnda inson oʻgʻli. Mazkur kitobda Xudo Hizqiyolga aynan shu ibora bilan murojaat qilgan. Paygʻambar ham odam zotidan ekanligini, abadiy yashamasligini, u ham Xudoning kuchiga muhtojligini koʻrsatish uchun shu ibora ishlatilgan.

* 2:9 oʻrama qogʻoz — papirusdan qilingan uzun oʻralgan qogʻoz. Qadimgi paytlarda kitoblar oʻrama shaklda boʻlgan.

* 3:1 oʻrama qogʻoz — 2:9 izohiga qarang.

* 3:12 Shunda…deb aytayotgan edi — yoki Egamizning ulugʻvorligi joyidan koʻtarilayotganda men orqadan kelayotgan qattiq gumburlagan tovushni eshitdim.

* 3:18 …oʻz gunohi uchun… — yoki …oʻz gunohida… (shu bobning 19, 20–oyatlarida ham bor).

* 3:20 …Men uning oyogʻiga toʻgʻonoq solaman, u qoqilib yiqiladi — koʻchma maʼnodagi gap boʻlib, Xudoning hukmiga ishora qiladi. Odamlar Xudodan yuz oʻgirib, gunoh qilishga mukkasidan ketganlarida, gunoh oʻsha odamlarning yoʻlida toʻsiq toshday boʻladi. Ular oʻsha toshga qoqilib, halokat va tanazzulga yuz tutadilar. Yana 7:19, 14:3, 4, 7, 18:30 ga va oʻsha oyatlarning birinchi, ikkinchi va uchinchi izohlariga qarang.

* 3:23 …xuddi Kavor daryosi boʻyida koʻrgan ulugʻvorlikka oʻxshar edi — 1:1-28 ga qarang.

* 3:27 …ularga aytadigan gapim boʻlganda, seni yana tilga kiritaman — 24:26-27, 33:21-22 ga qarang.

* 4:2 …atrofiga qamal inshootlarini bildiruvchi uyumlarni hosil qil, shahar devoriga qiyalatib tuproq uy… — qadimgi davrlarda dushmanlar devor bilan oʻralgan shaharga hujum qilayotganlarida, koʻpincha devor yoniga baland qurilmalar yasaganlar va devorga qiyalatib tuproq uyganlar. Shu yoʻl bilan ular shaharni himoya qilayotgan xalqqa hujum qilish uchun devorni buzishga yoki oshib oʻtishga qulay imkoniyat yaratganlar.

* 4:4 Isroil — shoh Sulaymonning vafotidan keyin Isroil xalqi ikki shohlikka boʻlinib ketdi (3 Shohlar 11:26-12:24 ga qarang). Shimoliy shohlik “Isroil” deb, janubiy shohlik esa “Yahudo” deb ataladigan boʻldi. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriyaliklar shimoliy shohlikka hujum qilib, uni batamom yoʻq qilib yubordilar. Hizqiyol davrida faqat janubiy shohlik, yaʼni Yahudo qolgan edi. Shu sababdan Hizqiyol kitobida “Isroil” soʻzi bilan “Yahudo” soʻzi oʻzaro almashgan holda janubiy shohlik aholisiga nisbatan qoʻllanilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ISROIL va YAHUDO soʻzlariga qarang.

* 4:9 …ulardan oʻzingga non tayyorlaysan — har xil donlarni aralashtirib, non tayyorlash qamal paytida Quddusning ayanchli ahvolini ifoda etadi. Oʻsha paytda shahar aholisi bor donlardan non yopadigan boʻladi.

* 4:10 50 misqol — ibroniycha matnda 20 shaqal, taxminan 230 grammga toʻgʻri keladi.

* 4:11 bir kosa — ibroniycha matnda xinning oltidan bir qismi, taxminan yarim litrga toʻgʻri keladi.

* 4:13 …ular ham xuddi shunday harom nonni yeydigan boʻladilar — Yahudo xalqi Bobilga surgun qilingandan keyin shu bobning 12–oyatida tasvirlangan ayanchli ahvolga tushadi. Ularning yeydigan ovqati harom boʻladi.

* 5:1 …soching bilan soqolingni qirib tashla — oʻta xoʻrlanish belgisi. Odatda bosqinchilar oʻzlari magʻlub qilgan odamlarning sochi bilan soqolini qirib tashlaganlar.

* 6:3 sajdagoh — ibroniycha matnda bamax, yaʼni “tepalik” (shu bobning 6–oyatida ham bor). Kanʼon xudolariga topinadigan joylar bamax deb atalardi. Odatda bu sajdagohlar tepaliklarda joylashgan boʻlib, u yerda Kanʼon xudolarining tasvirlari va qurbonliklar keltirish uchun qurbongoh boʻlardi.

* 6:14 Rivlo — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan. Ibroniycha matnda Divlo, nomaʼlum bir shaharning nomi boʻlsa kerak. Rivlo shahri hozirgi Suriyada joylashgan boʻlib, Isroil shohligining eng shimoliy nuqtasini tashkil qilardi.

* 7:18 Ular qaygʻudan qanorga oʻranishadi…sochlarini qirdirishadi… — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanorga oʻranib olish va sochni qirish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi.

* 7:19 …oltinu kumushi Isroil xalqining boshiga halokat keltiradi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …gunohlari dastidan oltinu kumush ular uchun qoqiltiradigan tosh boʻldi. 3:20 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 7:22 aziz uyim — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi mening xazinam, Maʼbadga ishora boʻlsa kerak. Lekin umumiy maʼnoda Quddusga yoki butun Isroil yurtiga ishora qilingan boʻlishi ham mumkin.

* 8:1 Surgun boʻlgan paytimizning oltinchi yili oltinchi oyi — miloddan oldingi 592 yilning oltinchi oyi (1:1-3 ga va oʻsha oyatlarning oxirgi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Elul oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan avgustning oʻrtasidan boshlanadi.

* 8:3 shimoliy darvoza — Yuqori darvoza nomi bilan ham maʼlum edi (9:2 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

* 8:4 Men bunday vahiyni vodiyda ham koʻrgan edim — 3:22-23 ga qarang.

* 8:10 harom hayvonlar — Levilar 11–bobga qarang.

* 8:14 …xudo Tammuz uchun qaygʻurib yigʻlayotgan edilar — butparast xalqning eʼtiqodi va tasavvuriga koʻra, bu xudo oʻsimliklar xazon boʻlgan paytda oʻlib, keyingi yil tabiat uygʻonganda tirilardi. Har yili ayollar bu xudoga aza tutib, qaygʻu marosimini oʻtkazishardi va shu orqali uni hayotga qaytarmoqchi boʻlishardi.

* 8:17 Meni haqorat qilayotganlarini… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Daraxt shoxini burunlariga olib borayotganini…. Boshqa xudolarga atalgan marosimlarda bajariladigan harakatga yoki Egamizga nisbatan haqoratomuz qiliqqa ishora boʻlishi mumkin. Boshqa xudolarga sigʻinish Egamizning nazarida Unga nisbatan oʻta hurmatsizlikni va haqoratni bildirardi.

* 9:2 shimoldagi Yuqori darvoza — Maʼbadning ichki hovlisiga olib boradigan bu darvoza shimolga qaratib qurilgan edi (8:3 ga qarang). Bu darvoza tepalikda joylashgani uchun “Yuqori” deb nom olgan (4 Shohlar 15:35 ga qarang).

* 9:3 Karublar — qanotli samoviy mavjudotlar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi KARUB, KARUBLAR soʻziga qarang.

* 10:1 gumbaz — 1:22 ga qarang.

* 10:15 Men Kavor daryosi boʻyida koʻrgan jonli mavjudotlar — 1:1-28 ga qarang.

* 11:9 ajnabiylar — Bobil xalqi nazarda tutilgan.

* 11:23 shaharning sharq tomonidagi togʻ — Zaytun togʻi nazarda tutilgan.

* 11:24 Bobil — ibroniycha matnda Xaldey, oʻsha vaqtda Bobil yurti shu nom bilan ham atalardi.

* 12:10-11 Quddusda hukmronlik qilayotgan shahzoda — Yahudo shohi Zidqiyo nazarda tutilgan (4 Shohlar 25:4-7 ga qarang).

* 12:13 Xaldeylar — oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

* 13:18 Sizlar…yopasizlar — odamlarga yomonlik keltirish maqsadida qilingan sehr–joduga ishora.

* 14:3 …gunoh ularning boshiga halokat keltiradi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …ular gunohni oʻz oldilariga qoqiltiradigan tosh qilib qoʻyishdi (shu bobning 4, 7–oyatlarida ham bor). 3:20 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 14:14 Doniyor — yoki Danel (shu bobning 20–oyatida ham bor). Hizqiyol paygʻambar bu bashoratini aytganda, Doniyor paygʻambar hali juda yosh edi. Shu sababdan, baʼzi olimlarning fikriga koʻra, bu yerda tilga olingan Doniyor Muqaddas Kitobdagi Doniyor paygʻambar emas, balki Kanʼondagi xalqlarning dostonlarida madh qilingan Danel ismli dono va odil hukmdor boʻlishi mumkin.

* 16:3 …sen Kanʼon yurtida tugʻilgansan, sening otang Amor xalqidan, onang Xet urugʻidan boʻlgan — Amor, Xet va Kanʼon yurtida yashagan jamiki xalqlar butparast boʻlib, Egamizga sajda qilishmasdi.

* 16:7 …eng goʻzal bir gavharga oʻxshab qolding — yoki …sen ayol boʻlib yetilding.

* 16:15 fahsh yoʻliga kirding — Eski Ahdda zino yoki fahsh soʻzlari koʻpincha majoziy maʼnoda ishlatilgan boʻlib, Egamizga xiyonat qilishni va boshqa xudolarga sigʻinishni bildiradi. Oʻsha paytlarda Kanʼondagi butparast xalqlar oʻz sajdagohlarida diniy vazifalardan birini fahsh orqali bajarardilar. Butparast xalqlarning udumlariga koʻra, odamlar fohishalar va fohishlar bilan jinsiy aloqa qilish orqali oʻz xudolariga topinardilar, xudolaridan farovonlik ato qilishni soʻrardilar.

* 16:16 sajdagoh — ibroniycha matnda bamax, yaʼni “tepalik”. 6:3 izohiga qarang.

* 16:21 …ularni butlaringga qurbonlik qilib, olovda kuydirishing… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …ularni butlaringga (olovdan) oʻtkazishing…. Butparast xalqlarga xos boʻlgan bu jirkanch odat Xudoning nazarida oʻtaketgan qabihlik edi.

* 16:24 …soʻrilar…baland supalar… — koʻchma maʼnoda ishlatilgan soʻzlar boʻlib, xalq boshqa xudolarga sigʻingan joylarga ishora qiladi (shu bobning 15–oyati izohiga qarang). Shu bobning 31, 39–oyatlarida ham bor.

* 16:28 Ossuriya — qadimgi qudratli shohlik. Uning poytaxti Naynavo shahri hozirgi Iroqning shimolida joylashgan edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi OSSURIYA soʻziga qarang.

* 16:29 Bobil — ibroniycha matnda Xaldey, oʻsha vaqtda Bobil yurti shu nom bilan ham atalardi.

* 16:45 Sening onang Xet urugʻidan, otang Amor xalqidan edi — shu bobning 3–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 16:57 Edom — koʻplab ibroniy qoʻlyozmalaridan va qadimiy suryoniycha tarjimadan. Ibroniycha matnda Oram. “Oram” va “Edom” soʻzlari ibroniychada deyarli bir xil yoziladi. Oʻsha davrda Edom xalqi Yahudo xalqiga dushman edi (25:12-14, 35:1-15 ga qarang).

* 16:60 yoshligingda sen bilan tuzgan ahdim — shu bobning 8–oyatiga qarang.

* 16:61 Opang…singling… — shu bobning 46–oyatiga qarang.

* 17:3 burgut — Bobil shohi Navuxadnazar nazarda tutilgan (shu bobning 12–oyatiga qarang).

* 17:3 sadr daraxti — Lubnon togʻlarida oʻsadigan bu sadr daraxtlari dunyoning oʻsha hududidagi eng katta daraxt turlaridan edi.

* 17:7 boshqa…burgut — Misr shohi nazarda tutilgan (shu bobning 15–oyatiga qarang).

* 17:10 garmsel — hosilga katta ziyon keltiradigan issiq shamol.

* 17:12 u yerdagi shoh — shoh Yohayixin nazarda tutilgan (4 Shohlar 24:8-16 ga qarang).

* 17:13-14 shoh oilasiga mansub boʻlgan bir kishi — shoh Yohayixinning amakisi Zidqiyo nazarda tutilgan. Bobil shohi Navuxadnazar uni Yohayixinning oʻrniga shoh qilib tayinlagan edi (4 Shohlar 24:17 ga qarang).

* 17:15 Isroil shohi — Zidqiyo nazarda tutilgan (4 Shohlar 24:18-20 ga hamda Yeremiyo 37:5 ga va oʻsha oyatning birinchi izohiga qarang).

* 17:17 …shahar devoriga qiyalatib tuproq uydiradi… — 4:2 izohiga qarang.

* 17:17 qamal inshootlari — 4:2 izohiga qarang.

* 17:22 nozik bir novda — Dovud avlodidan kelib chiqadigan shoh nazarda tutilgan. Yana Ishayo 11:1, Zakariyo 3:8 ga qarang.

* 17:23 Isroil togʻi — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. Quddusdagi Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb atalgan. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

* 18:17 …kambagʻalga jabr yetkazmasa… — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha tarjimada …oʻzini gunohdan tortsa… (yana shu bobning 8–oyatiga qarang).

* 18:30 …gunoh boshingizga halokat keltiradi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …bu gunoh sizlar uchun qoqiltiradigan tosh boʻladi. 3:20 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 19:1 ikki shahzoda — shoh Yohuxoz va shoh Zidqiyo nazarda tutilgan (shu bobning 3, 5–oyatlariga va oʻsha oyatlarning birinchi va ikkinchi izohlariga qarang).

* 19:2 Sening onang — Yahudo qabilasiga ishora (Ibtido 49:8-9 ga qarang). Shoh Yohuxoz va shoh Zidqiyo aynan shu qabiladan kelib chiqqan edi.

* 19:3 Bitta bolasi — firʼavn Nexo zanjirband qilgan shoh Yohuxoz nazarda tutilgan (4 Shohlar 23:31-34 ga qarang).

* 19:5 boshqa bolasi — shoh Zidqiyo nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (12:10-14, 17:13-21 ga va 4 Shohlar 24:18-25:7 ga qarang).

* 19:7 Qalʼalarini buzar edi… — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Bevalarni bildi…. Baʼzi olimlarning fikri boʻyicha, bu ibora mazkur oʻrinda bevalarini zoʻrlar edi maʼnosida kelgan.

* 19:10 Sening onang — Yahudo qabilasidan boʻlgan shohlar sulolasiga ishora.

* 19:11 Saltanat hassalari — Ibtido 49:10 ga qarang. Saltanat hassasi shoh va hukmdorlarning hokimiyatini bildiruvchi ramz edi.

* 20:1 Surgun boʻlgan paytimizning yettinchi yili beshinchi oyi — miloddan oldingi 591 yilning beshinchi oyi (1:1-3 ga va oʻsha oyatlarning oxirgi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Av oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan iyulning oʻrtasidan boshlanadi.

* 20:6 sut va asal oqib yotgan yurt — nihoyatda hosildor yerni bildiruvchi ibora. Moʻl–koʻl sut — mol uchun koʻm–koʻk yaylovlarning koʻpligini bildiradi. Asal — xurmodan olinadigan quyuq, shirin murabboga ishora boʻlishi mumkin. Murabboning moʻlligi yaxshi hosil beradigan yerni bildiradi.

* 20:26 Toʻngʻich bolalarini qurbonlik qilib, olovda kuydirishlariga yoʻl qoʻyib berdim — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Toʻngʻich bolalarini (olovdan) oʻtkazishlariga yoʻl qoʻydim (shu bobning 31–oyatida ham bor). Butparast xalqlarga xos boʻlgan bu jirkanch odat Xudoning nazarida oʻtaketgan qabihlik edi.

* 20:29 Sajdagoh — ibroniycha matnda Bamax, yaʼni “Tepalik”. 6:3 izohiga qarang.

* 20:29 Bamax — bu oyatda soʻz oʻyini ishlatilgan. Ibroniy tilida bamax soʻzi “tepalik”, yaʼni “sajdagoh” maʼnosini bildiradi. Soʻroq gapda ishlatilgan ohangdosh ibroniycha soʻzlar esa max ba, yaʼni “ular qayerga boryaptilar?” degan maʼnoni anglatadi.

* 20:36 Misr sahrosi — Sinay sahrosiga ishora.

* 20:40 …muqaddas togʻim…Isroilning baland togʻi… — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 17:23 izohiga qarang.

* 20:46 …janubga…Nagavdagi oʻrmonga qarshi… — Yahudo yurti va Quddus shahri nazarda tutilgan (21:2 ga qarang).

* 21:2 barcha sajdagohlari — yoki sajdagohi boʻlib, Maʼbad va umuman Quddus nazarda tutilgan (20:46 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

* 21:3 Qilichim — Bobil shohi Navuxadnazar nazarda tutilgan. U orqali Xudo Yahudo xalqini va boshqa xalqlarni jazolagan (21:18-23, 30 ga qarang).

* 21:10 saltanat hassasi — bu maxsus hassa boʻlib, shoh va hukmdorlarning hokimiyatini bildiruvchi ramz edi.

* 21:10 …Qilichim saltanat hassasini mensimaydi, Hech qanday tayoqni pisand qilmaydi — Yahudo, yaʼni janubiy shohlik aholisi Xudoning tanlangan xalqi boʻlishiga qaramay, Xudoga boʻlgan itoatsizligi uchun butun xalq hukmdori bilan birga jazolangan edi.

* 21:22 …shahar devoriga qiyalatib tuproq uydiradi… — 4:2 izohiga qarang.

* 21:22 qamal inshootlari — 4:2 izohiga qarang.

* 21:25 Isroil hukmdori — shoh Zidqiyo nazarda tutilgan.

* 21:30 Ey Bobil shohi…Boshqalarni jazolashdan toʻxta! — ibroniycha matnda Qilichni qiniga sol! 21:3 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 22:18 toshqol — kumush eritilganda qoladigan qotishma. U chiqindi hisoblanadi va tashlab yuboriladi.

* 22:25 shahzodalar — qadimiy yunoncha tarjimadan (yana 19:1-6 ga qarang). Ibroniycha matnda paygʻambarlar toʻdasi.

* 23:4 Oxola Samariyani, Oxolibo Quddusni bildiradi — Oxola Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni, Oxolibo Yahudoni, yaʼni janubiy shohlikni bildiradi (yana 4:4 izohiga qarang). Shimoliy shohlikning poytaxti — Samariya, janubiy shohlikning poytaxti Quddus edi. Oxola va Oxoliboning axloqsizligi majoziy maʼnoni ifodalab, Yahudo va Isroil xalqlarining butparast ittifoqdoshlariga va ularning xudolariga boʻlgan ishonchini, rizqini beradigan haq Xudoga esa oʻtaketgan sadoqatsizligini bildiradi.

* 23:14 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 16–oyatida ham bor).

* 23:15 Xaldey — oʻsha vaqtda Bobil yurti shu nom bilan ham atalardi.

* 23:23 Xaldeylar — oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

* 23:31 jazo kosasi — Xudo gʻazabining ramzi boʻlgan sharob kosasiga ishora. Mana shu sharobdan mast boʻlish Xudoning hukmiga duchor boʻlishni bildiradi (Ishayo 51:17-23, Yeremiyo 25:15-29 ga qarang).

* 23:37 …bolalarini oʻsha butlarga taom nazri sifatida qurbonlik qilib, olovda kuydirdilar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …bolalarini oʻsha butlarga taom nazri sifatida (olovdan) oʻtkazdilar. Butparast xalqlarga xos boʻlgan bu jirkanch odat Xudoning nazarida oʻtaketgan qabihlik edi.

* 23:42 bu mayxoʻr qalangʻi–qasangʻilar — yoki bu qalangʻi–qasangʻilar Savoliklar bilan birga. Savoliklar koʻchmanchi qabila boʻlib, janubdan — Arabiston yarim orolidan kelgan boʻlishi mumkin.

* 24:1 Surgun boʻlgan paytimizning toʻqqizinchi yili oʻninchi oyi — miloddan oldingi 589 yilning oʻninchi oyi (1:1-3 ga va oʻsha oyatlarning oxirgi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Tabat oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan dekabrning oʻrtasidan boshlanadi.

* 24:2 …Bobil shohi bugun Quddusni qamal qildi — 4 Shohlar 25:1 ga qarang.

* 24:5 oʻtin — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi suyaklar.

* 24:10 …shoʻrvasi qaynab yoʻq boʻlsin — yoki …ziravorlar qoʻshilsin.

* 24:27 …sen yana tilga kirasan — 3:26-27, 33:21-22 ga qarang.

* 25:2 Ommon — bu yurt Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan edi.

* 25:8 Moʻab — bu yurt Oʻlik dengizning sharqida joylashgan edi.

* 25:8 Moʻab xalqi — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda Moʻab va Seir xalqlari. Seir Edom yurtining yana bir nomi edi, Seir nomi ibroniycha matndagi mazkur bashoratda (shu bobning 8-11–oyatlarida) boshqa ishlatilmagan. Edom xalqi haqida bashorat shu bobning 12-14–oyatlarida berilgan.

* 25:12 Edom — bu yurt Oʻlik dengizning janubida joylashgan edi.

* 25:13 Temon shahri…Dedon shahri… — Edom xalqining jamiki yerlarini tasvirlashning bir yoʻli, yaʼni shimoldan janubgacha degan maʼnoda kelgan. Temon — Edom yurtining shimolida, Dedon Edomdan janubi–sharqda joylashgan edi.

* 25:15 Filistlar — Isroil yurtidan gʻarbda, Oʻrta yer dengizi boʻyida yashagan xalq.

* 25:16 Xaret xalqi — oʻsha vaqtda Filistlar shu nom bilan ham atalardi. Bu nom Krit soʻzidan olingan boʻlishi mumkin. Filistlarning ajdodlari Krit orolidan kelgan edilar (Yeremiyo 47:4, Amos 9:7 ga va oʻsha oyatlarning ikkinchi izohiga qarang).

* 26:1 Surgun boʻlgan paytimizning oʻn birinchi yili — miloddan oldingi 587 yil (1:1-3 ga va oʻsha oyatlarning oxirgi izohiga qarang).

* 26:2 Tir — Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan shahar. Bu shahar Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu yer Livan mamlakatining janubiy hududini tashkil qiladi. Shaharning bir qismi qoʻrgʻon boʻlib, bu qoʻrgʻon kichkina orolda, dengiz qirgʻogʻidan uzoq boʻlmagan joyda qurilgan edi.

* 26:5 bu orol — shu bobning 2–oyati izohiga qarang.

* 26:8 qamal inshootlari — 4:2 izohiga qarang.

* 26:8 …shahar devoriga qiyalatib tuproq uydiradi… — 4:2 izohiga qarang.

* 26:20 goʻr — Sheoʻl, yaʼni oʻliklar diyori nazarda tutilgan. Qadimda Isroil xalqi Sheoʻlni yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy deb tushunardi.

* 27:2 Tir — 26:2 izohiga qarang.

* 27:5 Xermon togʻi — ibroniycha matnda Sanir togʻi, Xermon togʻining qadimgi nomi (Qonunlar 3:9 ga qarang).

* 27:5 Lubnondan keltirilgan sadr yogʻochi — 17:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 27:6 Kipr — ibroniycha matnda Kittim, Kiprning qadimgi nomi.

* 27:8 Sidon va Arvod — Sidon Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan shahar edi. Bu shahar Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu shahar Livan mamlakatining janubiy hududini tashkil qiladi. Arvod shahri ham, Tir shahri singari, orolda qurilgan boʻlib, Sidondan shimolda, Oʻrta yer dengizining qirgʻogʻiga yaqin joyda joylashgan edi.

* 27:9 Gabol — Bibl nomi bilan ham maʼlum. Bu shahar Oʻrta yer dengizi boʻyida, Sidon shahridan shimolda joylashgan edi.

* 27:10 Fors, Lidiya va Liviya — ibroniycha matnda bu yurtlarning qadimgi nomlari: Faras, Lud va Fut. Lidiya hozirgi Turkiyaning sharqida joylashgan edi.

* 27:11 Xelek — Kilikiya yurtining yana bir nomi boʻlishi mumkin. Bu yurt hozirgi Turkiyaning janubida, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi.

* 27:12 Tarshish — hozirgi Ispaniyaning hududida joylashgan bu bandargoh shahar oʻzining katta va haybatli kemalari bilan mashhur edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BANDARGOH soʻziga qarang.

* 27:13 Yunonlar — ibroniycha matnda Yovon, oʻsha vaqtda Yunon xalqi shu nom bilan ham atalardi.

* 27:13 Tuval va Meshex — bu xalqlar hozirgi Turkiya hududida yashagan.

* 27:14 Toʻxarmo — bu yurt hozirgi Turkiya hududida joylashgan edi.

* 27:15 Roʻdon — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda Dedon, Arabiston yarim orolining shimoli–gʻarbida joylashgan shahar va uning atrofidagi hudud. Roʻdon oroli Oʻrta yer dengizida, hozirgi Turkiyaning janubi–gʻarbiy chegarasini tashkil qilgan qirgʻoq yaqinida joylashgan edi. Geografik jihatdan mazkur oʻringa toʻgʻri keladi.

* 27:15 obnus yogʻochi — qimmatbaho qora yogʻoch.

* 27:16 Oram — ibroniycha matndan. Baʼzi ibroniy qoʻlyozmalarida va qadimiy suryoniycha tarjimada Edom.

* 27:18 Xelbon — Damashqdan qariyb 20 kilometr shimolda joylashgan edi.

* 27:18 oppoq yung — yoki Zaxardan keltirilgan yung.

* 27:19 Uzol shahridan sharob keltirib… — yoki Uzol shahridan Dan va Yovon xalqlari…. Oʻsha vaqtda Yunon xalqi Yovon deb ham atalardi.

* 27:20 Dedonliklar — 25:13 izohiga qarang.

* 27:20 ot terligi — egar ostiga qoʻyiladigan yoki egar oʻrnida ishlatiladigan mato.

* 27:21 Kedar — Arabiston sahrosidagi yerlar.

* 27:22 Shava va Ramo — Arabiston yarim orolida joylashgan yurtlar.

* 27:23 …Xoron, Xannox…Eden…Oshur va Xilmad… — bu beshta shahar Mesopotamiyada, yaʼni Dajla va Furot daryolari orasidagi hududda joylashgan edi. Qadimiy yunoncha tarjimada Shava (Arabiston sahrosining bir yurti) bu roʻyxatga kiritilmagan.

* 27:25 Tarshish — shu bobning 12–oyati izohiga qarang.

* 27:31 …sochlarini qirdiradi, Qanorga oʻranib oladi… — 7:18 izohiga qarang.

* 28:2 Tir — 26:2 izohiga qarang.

* 28:3 Doniyor — yoki Danel. 14:14 izohiga qarang.

* 28:13 Qizil yoqut…zumrad… — ibroniycha matnda aytib oʻtilgan baʼzi qimmatbaho toshlarning turi bahsli.

* 28:21 Sidon — 27:8 izohiga qarang.

* 29:1 Surgun boʻlgan paytimizning oʻninchi yili oʻninchi oyi — miloddan oldingi 588 yilning oʻninchi oyi (1:1-3 ga va oʻsha oyatlarning oxirgi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Tabat oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan dekabrning oʻrtasidan boshlanadi.

* 29:4 baliqlar — firʼavnning aʼyonlari yoki qoʻl ostidagilari nazarda tutilgan. Ular firʼavn bilan birga hukm qilinadilar.

* 29:7 …bellarini chiqarib yubording — yoki …yiqilishlariga sababchi boʻlding.

* 29:10 Habashiston — ibroniycha matnda Kush. Bu joy Misrdan janubda boʻlib, hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining bir qismini oʻz ichiga olgan edi.

* 29:14 Patroʻs — Misr janubiy hududining qadimgi nomi.

* 29:17 Surgun boʻlgan paytimizning yigirma yettinchi yili birinchi oyi — miloddan oldingi 571 yilning birinchi oyi (1:1-3 ga va oʻsha oyatlarning oxirgi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Nison oyi nazarda tutilgan (Nison oyi Abib oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan martning oʻrtasidan boshlanadi.

* 29:18 …Navuxadnazar Tirga qarshi shiddatli urush olib bordi… — miloddan oldingi 586 yilda Navuxadnazar Tir shahrini qamal qildi (26:7-14 ga qarang). Qamal oʻn uch yil davom etdi.

* 29:21 …Men Isroil xalqining qudratini tiklayman — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …Men Isroil xalqidan shox oʻstirib chiqaraman. Eski Ahdda buqaning shoxi koʻpincha koʻchma maʼnoda ishlatilib, kuchli hukmdorga yoki harbiy qudratga ishora qilgan.

* 30:3 Mening gʻazab kunim — ibroniycha matnda Egamizning kuni, Eski Ahddagi paygʻambarlar bitiklarida bir necha marta uchraydigan ibora. Koʻpincha bu ibora Xudo beradigan jazoga ishora qiladi. Bu ibora yana qiyomat kunidagi Xudoning hukmiga nisbatan ham ishlatiladi. Oʻsha kuni Xudo Oʻz dushmanlari ustidan gʻalaba qozonadi va ularni jazolaydi, Oʻziga sodiq qolganlarga esa orom bagʻishlaydi, ularga tinchlik va qut–barakalar ato qiladi.

* 30:4 Habashiston — ibroniycha matnda Kush (shu bobning 5, 9–oyatlarida ham bor). 29:10 izohiga qarang.

* 30:5 Liviya, Lidiya — ibroniycha matnda bu yurtlarning qadimgi nomlari: Fut, Lud. Lidiya hozirgi Turkiyaning sharqida joylashgan edi.

* 30:5 Kub — yoki Lub (Noxum 3:9 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang).

* 30:13 Nuf — Memfis nomi bilan ham maʼlum. Memfis shahri Misr shimoliy hududining markazi boʻlib, Misr tarixida birmuncha vaqt poytaxt ham boʻlgan edi.

* 30:14 Patroʻs — Misr janubiy hududining qadimgi nomi.

* 30:14 Noʻ — Fiva nomi bilan ham maʼlum. Fiva shahri Misr janubiy hududining markazi boʻlib, Misr tarixida birmuncha vaqt poytaxt ham boʻlgan edi.

* 30:17 On — Geliopol nomi bilan ham maʼlum.

* 30:17 Pi–Bashat — Bubast nomi bilan ham maʼlum.

* 30:20 Surgun boʻlgan paytimizning oʻn birinchi yili birinchi oyi — miloddan oldingi 587 yilning birinchi oyi (1:1-3 ga va oʻsha oyatlarning oxirgi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Nison oyi nazarda tutilgan (Nison oyi Abib oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan martning oʻrtasidan boshlanadi.

* 31:1 Surgun boʻlgan paytimizning oʻn birinchi yili uchinchi oyi — miloddan oldingi 587 yilning uchinchi oyi (1:1-3 ga va oʻsha oyatlarning oxirgi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Shavon oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan mayning oʻrtasidan boshlanadi.

* 31:3 Lubnondagi sadr daraxti — 17:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 31:11 ajnabiy hukmdor — Bobil shohi Navuxadnazar nazarda tutilgan. Miloddan oldingi 568 yilda u Misrni bosib olgandi.

* 31:15 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl (shu bobning 16, 17–oyatlarida ham bor). 26:20 izohiga qarang.

* 32:1 Surgun boʻlgan paytimizning oʻn ikkinchi yili oʻn ikkinchi oyi — miloddan oldingi 585 yilning oʻn ikkinchi oyi (1:1-3 ga va oʻsha oyatlarning oxirgi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Adar oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan fevralning oʻrtasidan boshlanadi.

* 32:17 Oʻsha oy — shu bobning 1–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 32:18 …goʻrdagi marhumlar oldiga… — Sheoʻl, yaʼni oʻliklar diyori nazarda tutilgan. Qadimda Isroil xalqi Sheoʻlni yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy deb tushunardi. Yana shu bobning 21, 23–oyatlariga qarang.

* 32:21 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. Shu bobning 18–oyati izohiga qarang.

* 32:24 Elam — bu yurt Bobil yurtidan janubi–sharqda, hozirgi Eron hududida joylashgan edi.

* 32:26 Meshex bilan Tuval — 27:13 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 32:27 Qadimda qahramonlar… — qadimiy yunoncha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Sunnatsiz qahramonlar….

* 32:27 …qahramonlarni…dafn qilishar edi — ibroniycha matnda …qahramonlar…Sheoʻlga ravona boʻlgan. Shu bobning 18–oyati izohiga qarang.

* 32:27 …tanasini qalqon bilan yopishar edi — yoki …gunohlari uchun olgan jazosi tanalari ustida qolgan.

* 32:30 Shimoldagi saltanatlarning hamma shahzodalari — Finikiyalik va Oramlik hukmdorlar nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

* 33:8 …oʻz gunohi dastidan… — yoki …oʻz gunohlarida… (shu bobning 9–oyatida ham bor).

* 33:21 Surgun boʻlgan paytimizning oʻn ikkinchi yili oʻninchi oyi — miloddan oldingi 586 yilning oʻninchi oyi (1:1-3 ga va oʻsha oyatlarning oxirgi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Tabat oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan dekabrning oʻrtasidan boshlanadi.

* 33:22 …Egamiz menga gapirish iqtidorini qaytarib bergan edi — 3:26-27, 24:26-27 ga qarang.

* 33:25 …sizlar qoni chiqarilmagan goʻshtni tanovul qilasizlar… — Tavrotda bunday goʻshtni yeyish qatʼiyan man etilgan (Levilar 17:10-14 ga qarang).

* 34:12 Bulutli, qorongʻi kun — shoh Navuxadnazar Quddusni zabt etib, Quddus aholisini Bobilga surgun qilgan paytga ishora.

* 34:26 Muqaddas togʻim — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 17:23 izohiga qarang.

* 35:2 Seir togʻlari — Edom yurtiga qarashli boʻlgan togʻli hudud. Mazkur oyatda butun Edom yurti nazarda tutilgan (shu bobning 15–oyatiga qarang).

* 36:13 ‘Isroil yurti oʻz odamlarini nobud qiladi, oʻz xalqini farzandlaridan judo qiladi’ — 5:14-17 ga qarang.

* 36:17 …hayz koʻrgan ayolday nopok edi — Levilar 15:19 ga qarang.

* 37:5 nafas — bu oʻrindagi ibroniycha soʻz ruh va shamol maʼnolarini ham ifodalaydi (shu bobning 6, 8, 9, 10, 14–oyatlarida ham bor).

* 37:9 shamol — shu bobning 5–oyati izohiga qarang.

* 37:12 qabrlaringiz — xalqning Bobildagi surgun paytiga ishora.

* 37:14 Ruh — shu bobning 5–oyati izohiga qarang.

* 37:16 «Yahudo shohligi» — ibroniycha matnda «Yahudo va Isroil xalqidan Yahudoga tegishli boʻlganlar». Bu yerda Hizqiyol janubiy shohlikni nazarda tutgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YAHUDO soʻziga qarang.

* 37:16 «Isroil shohligi» — ibroniycha matnda «Yusuf va unga tegishli Isroil xalqidan boʻlganlar, yaʼni Efrayimni bildiruvchi tayoq». Bu oʻrinda Hizqiyol shimoliy shohlikni nazarda tutgan. Yusufning oʻgʻli Efrayim — Efrayim qabilasining asoschisi boʻlgan. Bu qabila Isroilning shimoliy qismidagi eng katta va nufuzli qabila boʻlgani bois, Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida Efrayim degan nom Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi EFRAYIM soʻziga qarang.

* 37:19 Isroil shohligini bildiruvchi tayoq — ibroniycha matnda Yusufni va unga tegishli Isroil qabilalarini bildiruvchi tayoq, yaʼni Efrayimning qoʻlidagi tayoq. Shu bobning 16–oyatiga berilgan ikkinchi izohga qarang.

* 37:23 Men ularni sadoqatsizlik aybidan xalos etaman — koʻplab ibroniy qoʻlyozmalaridan va qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda Ular gunoh qilib yashagan hamma maskanlardan Men ularni xalos qilaman.

* 38:2 Meshex va Tuval — 27:13 ning ikkinchi izohiga qarang.

* 38:2 Meshex va Tuval xalqlarining bosh hukmdori — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha tarjimada Roʻsh, Meshex va Tuval xalqlarining hukmdori. Shu bobning 3–oyatida ham bor.

* 38:5 Forslar, Habashistonliklar va Liviyaliklar — ibroniycha matnda bu yurtlarning qadimgi nomlari: Faras, Kush va Fut. Kush degan joy Misrdan janubda boʻlib, hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining bir qismini oʻz ichiga olgan edi.

* 38:6 Goʻmer xalqi — bu xalq Qora dengizning shimoli–sharqida, hozirgi Rossiya hududida yashagan.

* 38:6 Toʻxarmo yurti — bu yurt hozirgi Turkiya hududida joylashgan edi.

* 38:12 jahon chorrahasi — yoki jahon choʻqqisi, yaʼni baland, xatarsiz joy maʼnosida kelgan.

* 38:13 Shava va Dedon — Arabiston yarim orolida joylashgan yurtlar.

* 38:13 Tarshish — hozirgi Ispaniyaning hududida joylashgan bu bandargoh shahar oʻzining katta va haybatli kemalari bilan mashhur edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BANDARGOH soʻziga qarang.

* 38:13 zodagonlar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi yosh arslonlar.

* 39:1 Meshex va Tuvalning bosh hukmdori — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha tarjimada Roʻsh, Meshex va Tuval hukmdori.

* 39:25 …Men Yoqub naslini yana farovonlikka erishtiraman — yoki …Men Yoqub naslini asirlikdan ozod qilib, ona yurtiga qaytarib olib kelaman.

* 40:1 Surgun boʻlgan paytimizning yigirma beshinchi yili birinchi oyi — miloddan oldingi 573 yilning birinchi oyi (1:1-3 ga va oʻsha oyatlarning oxirgi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Nison oyi nazarda tutilgan (Nison oyi Abib oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan martning oʻrtasidan boshlanadi.

* 40:5 …har bir uzun tirsak bir tirsagu toʻrt enli edi — bir tirsak taxminan 45 santimetrga, toʻrt en taxminan 8 santimetrga toʻgʻri keladi. Demak, uzun tirsak taxminan 53 santimetrga toʻgʻri keladi. Ushbu kitob davomida “tirsak” soʻzi uzun tirsakka nisbatan ishlatilgan. Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan.

* 40:17 oʻttizta hujra — sajda qiluvchilar bu hujralarda yigʻilib, qurbonlik goʻshtini tanovul qilishardi (misol uchun, Yeremiyo 35:2 ga qarang).

* 40:39 gunoh qurbonligi — birortasi bilmay qilgan gunohi uchun Xudodan kechirim soʻrab keltirgan qurbonligi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi QURBONLIK soʻzi ostida berilgan GUNOH QURBONLIGI iborasiga qarang.

* 40:39 ayb qurbonligi — Levilar 5:14-19 ga qarang. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi QURBONLIK soʻzi ostida berilgan AYB QURBONLIGI iborasiga qarang.

* 40:44 …ikkita xona qurilgan edi — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda …qoʻshiqchilar uchun xonalar qurilgan edi.

* 40:44 janubiy — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda sharqiy.

* 40:48 Ostonaning eni 14 tirsak, ostona yon devorlarining uzunligi 3 tirsak chiqdi — qadimiy yunoncha tarjimadan (yana 41:1-3 ga qarang). Ibroniycha matnda Ostonaning eni 14 tirsak degan gap yoʻq.

* 40:49 …eni 12 tirsak edi. Ayvonga oʻn pogʻonali zinapoya olib borar edi — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda …eni 11 tirsak edi. Ayvonga zinapoya olib borar edi.

* 41:1 oʻsha odam — 40:3 ga qarang.

* 41:1 asosiy xona — yaʼni Muqaddas xona.

* 41:1 tirsak — uzun tirsak nazarda tutilgan. Bir uzun tirsak taxminan 53 santimetrga toʻgʻri keladi. 40:5 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 41:21 kesaki — eshik oʻrnatilgan chorchoʻp.

* 41:23 Eng muqaddas xona — yana ichki xona deb atalgan (shu bobning 4–oyatiga qarang).

* 42:1 oʻsha odam — 40:3 ga qarang.

* 42:2 tirsak — uzun tirsak nazarda tutilgan. Bir uzun tirsak taxminan 53 santimetrga toʻgʻri keladi. 40:5 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 42:3 eni 20 tirsak boʻlgan ichki hovlining ochiq joyi — 41:9-10 ga qarang.

* 42:3 Maʼbadning tosh yotqizilgan tashqi hovlisi — 40:17 ga qarang.

* 42:4 100 tirsak — qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda 1 tirsak.

* 42:10 Janub — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda Sharq.

* 43:1 Oʻsha odam — 40:3 ga qarang.

* 43:1 sharqiy darvoza — Maʼbadning old tomonida joylashgan.

* 43:3 koʻrgan vahiylarim — 1:1-28, 9:1-10:22, 11:22-25 ga qarang.

* 43:13 …har bir uzun tirsak bir tirsagu toʻrt enni tashkil qilib… — bir tirsak taxminan 45 santimetrga, toʻrt en taxminan 8 santimetrga toʻgʻri keladi. Demak, uzun tirsak taxminan 53 santimetrga toʻgʻri keladi. Hizqiyol kitobining davomida “tirsak” soʻzi uzun tirsakka nisbatan ishlatilgan.

* 43:24 tuz — oʻzgarmaslik ramzi boʻlib, Xudo va Uning xalqi orasidagi ahdning barqarorligini bildiradi (Levilar 2:13 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

* 44:1 Oʻsha odam — 40:3 ga qarang.

* 44:7 …yuragi…sunnat qilinmagan… — yaʼni Xudoga chin yurakdan sadoqatli va itoatkor boʻlmagan (Yeremiyo 4:4 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

* 44:19 …toki xalq muqaddas kiyimlarga qoʻl tekkizmasin — Maʼbadning muqaddasligiga boʻlgan yuksak ehtiromni saqlash maqsadida oddiy xalq Maʼbaddagi muqaddas ashyolarga qoʻl tekkizmasligi kerak edi. Tabarruk ashyolarga qoʻl tekkizgan odam oʻzini oʻzi jazoga mahkum etardi (Sahroda 4:15, 1 Shohlar 6:19, 2 Shohlar 6:6-7 ga qarang).

* 45:1 tirsak — uzun tirsak nazarda tutilgan. Bir uzun tirsak taxminan 53 santimetrga toʻgʻri keladi. 43:13 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 45:1 20.000 tirsak — qadimiy yunoncha tarjimadan (yana shu bobning 3-5–oyatlariga va 48:9-13 ga qarang). Ibroniycha matnda 10.000 tirsak.

* 45:5 Ular yashaydigan shaharlar shu yerda joylashadi — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda Ularning oʻzlariga 20 xona ajratiladi.

* 45:10 …toʻgʻri oʻlchovni… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …toʻgʻri efani va toʻgʻri batni… (shu bobning 11–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

* 45:11 …efa…bat…hoʻmr… — qadimda hajmni oʻlchash uchun ishlatilgan oʻlchov birliklari. Efa ham, bat ham taxminan 22 litrga, hoʻmr esa 220 litrga toʻgʻri keladi.

* 45:12 Bir shaqal 20 geraga, bir mina 60 shaqalga toʻgʻri kelsin — qadimda ogʻirlikni oʻlchash uchun shaqal, gera va mina oʻlchov birliklaridan foydalanilgan. Mina 50 shaqalga toʻgʻri kelardi, biroq bu vaziyatda Bobildagi oʻlchov birliklari ishlatilgan boʻlishi mumkin. 20 gera taxminan 11 grammga, 60 shaqal taxminan 660 grammga toʻgʻri keladi.

* 45:13 …oltmishdan bir qismi — ibroniycha matnda …har bir hoʻmrdan efaning oltidan bir qismi (shu oyatning davomida ham bor). Shu bobning 11–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 45:14 …bir foizi — ibroniycha matnda …har bir kordan batning oltidan bir qismi. Qadimda kor suyuqliklarning oʻlchov birligi boʻlib, hajmi bir hoʻmrga, yaʼni 220 litrga toʻgʻri kelardi.

* 45:14 Oʻn bat…bir hoʻmr… — shu bobning 11–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 45:18 Birinchi oy — ibroniy kalendarining Nison oyi nazarda tutilgan (Nison oyi Abib oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan martning oʻrtasidan boshlanadi.

* 45:19 kesaki — eshik oʻrnatilgan chorchoʻp.

* 45:21 …Fisih ziyofati…Xamirturushsiz non bayrami… — Isroil xalqining Misrdagi qullikdan ozod boʻlganini nishonlash uchun oʻtkazilardi (Chiqish 12:1-42, 13:3-10 ga qarang).

* 45:24 bir togʻora — ibroniycha matnda bir efa, taxminan 22 litrga toʻgʻri keladi.

* 45:24 sakkiz kosa — ibroniycha matnda bir xin, taxminan 4 litrga toʻgʻri keladi.

* 45:25 Yettinchi oy — ibroniy kalendarining Tishri oyi nazarda tutilgan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan sentabrning oʻrtasidan boshlanadi.

* 45:25 Chayla bayrami — bu bayram kuzda yigʻim–terim tugagan paytga toʻgʻri keladi.

* 46:5 bir togʻora — ibroniycha matnda bir efa, taxminan 22 litrga toʻgʻri keladi.

* 46:5 sakkiz kosa — ibroniycha matnda bir xin, taxminan 4 litrga toʻgʻri keladi.

* 46:14 olti kosa — ibroniycha matnda efaning oltidan bir qismi, taxminan 3,7 litrga toʻgʻri keladi.

* 46:14 uch kosa — ibroniycha matnda xinning uchdan bir qismi, taxminan 1,3 litrga toʻgʻri keladi.

* 46:17 Qutlugʻ yil — Isroil xalqi tabarruk deb bilgan yil. Shu yil davomida hamma mulk oʻzining asl egalariga qaytarib berilishi kerak edi (Levilar 25:8-55, 27:17-24 ga qarang).

* 46:19 oʻsha odam — 40:3 ga qarang.

* 46:19 Soʻng oʻsha odam meni…boshlab bordi — Hizqiyol Maʼbad oldidan shimoldagi darvoza tomon yurib (44:4 ga qarang), darvozadan chiqqandan keyin gʻarbga burildi.

* 46:20 …xalq muqaddas nazrlarga qoʻl tekkizmasligi uchun… — 44:19 izohiga qarang.

* 46:22 tirsak — uzun tirsak nazarda tutilgan. Bir uzun tirsak taxminan 53 santimetrga toʻgʻri keladi. 43:13 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 47:1 Oʻsha odam — 40:3 ga qarang.

* 47:3 tirsak — uzun tirsak nazarda tutilgan. Bir uzun tirsak taxminan 53 santimetrga toʻgʻri keladi. 43:13 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 47:8 Iordan vodiysi — ibroniycha matnda Araba. Araba umumiy geografik nom boʻlib, bu oyatda Iordan vodiysiga nisbatan ishlatilgan.

* 47:10 …En–Gedidan En–Exlayimgacha… — Oʻlik dengizning gʻarbiy qirgʻogʻi, qirgʻoqning oʻrtasidan to shimoli–gʻarbgacha boʻlgan qism.

* 47:10 Oʻrta yer dengizi — ibroniycha matnda Buyuk dengiz (shu bobning 15, 17, 19, 20–oyatlarida ham bor).

* 47:13 Yusuf avlodlari — Efrayim va Manashe qabilalari nazarda tutilgan. Bu qabilalar Yusufning ikkita oʻgʻlidan kelib chiqqan.

* 47:15 Levo–Xomat — yoki Xomat dovoni (shu bobning 20–oyatida ham bor).

* 47:15-16 …soʻng Levo–Xomat orqali oʻtib, Zadod shahrigacha davom etadi. 16 Keyin Damashq va Xomat oraligʻidagi… — qadimiy yunoncha tarjimadan (yana 48:1 ga qarang). Ibroniycha matnda …soʻng Zadod shahriga olib boradigan yoʻl boʻylab davom etadi. 16 Keyin Xomat, Damashq va Xomat oraligʻidagi….

* 47:19 Misr chegarasidagi irmoq — Sinay yarim orolining shimoli–sharqidagi Arish soyligi yoki Nil daryosining sharqiy irmogʻi nazarda tutilgan (yana Ibtido 15:18, Sahroda 34:5 va Ysha 13:3, 15:4, 47 ga qarang).

* 47:22 …qurʼa boʻyicha… — qurʼa tashlashda yogʻoch boʻlaklari yoki toshlar ishlatilgan boʻlib, shu orqali Xudoning xohish–irodasi aniqlangan. Baʼzan odamlar qurʼa tashlab, Xudodan biror ishni qanday yoki qachon qilish kerakligini soʻrashgan.

* 48:1 Levo–Xomat — yoki Xomat dovoni.

* 48:8 tirsak — uzun tirsak nazarda tutilgan. Bir uzun tirsak taxminan 53 santimetrga toʻgʻri keladi. 43:13 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

* 48:9 20.000 tirsak — qadimiy yunoncha tarjimaning bitta qoʻlyozmasidan (yana shu bobning 10-13–oyatlariga va 45:1-5 ga qarang). Ibroniycha matnda 10.000 tirsak.

* 48:13 20.000 tirsak — shu bobning 9–oyati izohiga qarang.

* 48:28 Misr chegarasidagi irmoq — 47:19 izohiga qarang.

* 48:28 Oʻrta yer dengizi — ibroniycha matnda Buyuk dengiz.

• 1:1 Hiz 10:7-20

+ 1:1 Hiz 3:15, Hiz 10:15, Hiz 43:3, Hav 7:56, Hav 10:11, Vah 19:11, Hiz 8:3, Hiz 40:2

+ 1:2 4Sh 24:15

+ 1:3 3Sh 18:46, Hiz 3:14, Hiz 3:22, Hiz 8:1, Hiz 33:22, Hiz 37:1, Hiz 40:1, Vah 1:10

+ 1:4 3Sh 19:11, Yerm 23:19, Yerm 30:23
+ 1:5 Hiz 8:2, Vah 4:6-8
+ 1:7 Hiz 1:7, Hiz 40:3, Dnr 10:6
+ 1:10 Vah 4:7
+ 1:11 Isha 6:2
+ 1:13 Zab 103:4
+ 1:16 Dnr 10:6
+ 1:18 Vah 4:8
+ 1:22 Ibt 1:7-8, Hiz 10:1, Vah 4:6
+ 1:24 Hiz 43:2, Vah 1:15
+ 1:26 Chq 24:10, Hiz 10:1, Dnr 7:13
+ 1:27 Hiz 8:2, Ibt 9:13, Vah 4:3, Vah 10:1
+ 2:1 Dnr 8:17
+ 2:2 Hiz 3:24
+ 2:3 Hiz 20:21

+ 2:5 Hiz 3:11, Hiz 33:33, Zkr 2:9, Zkr 4:9, Zkr 6:15

+ 2:6 Yerm 1:8, Hiz 3:11, Mixo 7:4
+ 2:9 Hiz 8:3, Dnr 10:10, Zkr 5:1, Vah 10:2
+ 2:10 Vah 5:1
+ 3:1 Yerm 15:16, Vah 10:9-10
+ 3:8 Yerm 1:18
+ 3:9 Zkr 7:12, Isha 50:7, Yerm 1:18
+ 3:11 Hiz 2:5, Hiz 2:7

+ 3:12 4Sh 2:16, Hiz 8:3, Hiz 11:1, Hiz 11:24, Hiz 43:5, Hav 8:39

+ 3:13 Hiz 1:11, Hiz 1:15, Hiz 1:24

+ 3:14 3Sh 18:46, Hiz 1:3

+ 3:15 Hiz 1:1, Hiz 10:15, Hiz 43:3, Ayub 2:13, Mrs 2:10

• 3:16 Hiz 33:1-9

+ 3:17 Isha 21:6, Yerm 6:17, Xsha 9:8, Xbq 2:1, 2Sol 19:10

+ 3:19 Hiz 33:9
+ 3:20 Yerm 6:21, Hiz 18:24
+ 3:22 3Sh 18:46, Hiz 1:3, Hiz 8:4, Hiz 37:1
+ 3:23 Hiz 2:1-2
+ 3:25 Hiz 4:8
+ 3:26 Ayub 29:10, Zab 136:6
+ 3:27 Hiz 24:27
+ 4:2 4Sh 25:1, Hiz 17:17
+ 4:6 Sah 14:34

+ 4:8 4Sh 25:1-3, Yerm 39:1-2, Yerm 52:4-6, Hiz 3:25

+ 4:13 Dnr 1:8, Xsha 9:3

+ 4:14 Lev 11:2, Qnlr 14:3, Hav 10:14, Chq 22:31, Lev 11:39, Lev 22:8

+ 4:16 Lev 26:26, Isha 3:1, Hiz 5:16, Hiz 14:13, Hiz 12:19

+ 5:2 Hiz 4:8, Hiz 5:12
+ 5:3 Yerm 40:6, Yerm 52:16
+ 5:6 Hiz 16:47-48
+ 5:8 Hiz 13:8
+ 5:9 Dnr 9:12

+ 5:10 Lev 26:29, Qnlr 28:57, Mrs 4:10, Yerm 19:9, Lev 26:33, Qnlr 4:27, Qnlr 28:64, Nax 1:8, Yerm 9:16, Hiz 12:14-15, Zkr 2:6, Zkr 7:14

+ 5:11 Lev 15:31, 2Sol 36:14, Yerm 7:30, Hiz 8:5-6, Isha 49:18, Zfn 2:9, Hiz 7:4, Hiz 8:18, Hiz 9:10

+ 5:12 Hiz 5:2
+ 5:13 Hiz 16:42
+ 5:15 Qnlr 28:37
+ 5:16 Qnlr 32:23, Lev 26:26, Hiz 4:16
+ 5:17 Qnlr 32:24, Hiz 14:21, Vah 6:8
+ 6:2 Hiz 21:2-3, Hiz 36:1
+ 6:4 2Sol 14:5
+ 6:5 Lev 26:30, 4Sh 23:16
+ 6:8 Hiz 12:16, Hiz 14:22

+ 6:9 Chq 34:15, Hiz 16:61, Hiz 20:43, Hiz 36:31

+ 6:11 Hiz 5:12
+ 6:13 Yerm 2:20, Xsha 4:13
+ 7:2 Mrs 4:18, Amos 8:2
+ 7:4 Hiz 5:11, Hiz 7:9, Hiz 8:18, Hiz 9:10
+ 7:7 Zfn 1:14-15
+ 7:9 Hiz 5:11
+ 7:13 Lev 25:13-14

+ 7:15 Qnlr 32:25, Mrs 1:21, Hiz 5:12, Hiz 6:11, Yerm 14:18

+ 7:16 Isha 38:14, Nox 2:7
+ 7:17 Isha 13:7, Hiz 21:7
+ 7:18 Isha 15:2-3
+ 7:19 Hik 11:4, Zfn 1:18
+ 7:23 Zab 54:10, Yerm 6:7
+ 7:24 Xbq 1:7
+ 7:26 Yerm 4:20
+ 8:1 Hiz 14:1, Hiz 20:1, 3Sh 18:46, Hiz 1:3
+ 8:2 Hiz 1:5, Hiz 1:27-28

+ 8:3 Hiz 2:9, 3Sh 18:12, Hiz 3:12, Hiz 1:1, Hiz 11:1, Hiz 40:2, 3Sh 18:12, Hiz 3:12, Hav 8:39

+ 8:4 Hiz 37:1
+ 8:8 Hiz 12:5
+ 8:10 Chq 20:4-5, Qnlr 4:16-18
+ 8:12 Zab 9:32, Isha 29:15, Hiz 9:9

+ 8:16 Hiz 40:28, 3Sh 6:3, Yoʻel 2:17, Yerm 8:2

+ 8:18 Hiz 5:11, Hiz 7:4, Hiz 9:10, 1Sh 8:18, Ayub 27:8-9, Isha 1:15, Mixo 3:4

+ 9:2 4Sh 15:35, 2Sol 23:20, Dnr 10:5, Vah 1:13

+ 9:4 Zab 118:136, Vah 7:3-4
+ 9:5 Hiz 5:11
+ 9:6 Qnlr 28:49-50, 2Sol 36:17, Chq 12:13
+ 9:8 Hiz 11:13

+ 9:9 Hiz 7:23, Zab 9:32, Isha 29:15, Hiz 8:12

+ 9:10 Hiz 5:11, Hiz 7:4, Hiz 8:18, Xsha 13:14, Hiz 11:21

• 10:1 Hiz 1:4-28
+ 10:2 Hiz 9:2
+ 10:3 3Sh 8:10
+ 10:12 Vah 4:6
+ 10:15 Hiz 1:1, Hiz 3:15, Hiz 43:3
+ 10:19 Hiz 11:22

+ 11:1 3Sh 18:12, Hiz 3:12, Hiz 10:19, Hiz 8:16

+ 11:6 Hiz 7:23, Hiz 24:7
+ 11:8 Yerm 42:16
+ 11:13 Hiz 9:8
+ 11:16 Isha 8:14, Vah 21:22

+ 11:17 Qnlr 30:3, Isha 11:12, Yerm 32:37, Zfn 3:20

+ 11:19 Yerm 32:39, Hiz 18:31, Hiz 36:26
+ 11:20 Lev 26:12, Hiz 14:11, Zkr 13:9
+ 11:21 Hiz 9:10
+ 11:22 Hiz 10:19
+ 11:23 Zkr 14:4
+ 11:24 3Sh 18:12, Hiz 3:12

+ 12:2 Isha 42:18-20, Yerm 5:21, Mat 13:13, Mark 8:18

+ 12:3 Yerm 36:3
+ 12:5 Hiz 8:8
+ 12:9 Hiz 21:7, Hiz 24:19, Hiz 37:18
+ 12:10 2Sol 36:11-13, Hiz 21:25

+ 12:13 Hiz 17:20, Hiz 19:8, Hiz 32:3, Xsha 7:12

+ 12:14 Lev 26:33, Hiz 5:10
+ 12:15 Hiz 6:7
+ 12:16 Hiz 6:8, Hiz 14:22
+ 12:19 Hiz 4:16

+ 12:22 Isha 5:19, 2Btr 3:4, Hiz 16:44, Hiz 18:2

+ 12:24 Hiz 13:23, Mixo 3:6
+ 12:25 Isha 55:11
+ 12:27 Dnr 10:14
+ 13:2 Yerm 23:16, Yerm 23:26
+ 13:5 Hiz 22:30

+ 13:6 Yerm 5:31, Yerm 14:14, Yerm 23:21, Hiz 22:28

+ 13:8 Yerm 23:30, Hiz 5:8
+ 13:9 Hiz 20:38, Hiz 6:7
+ 13:10 Yerm 6:14, Yerm 8:11, Mixo 3:5
+ 13:11 Isha 28:2, Isha 28:17, Hiz 38:22
+ 13:14 Hiz 6:7
+ 13:19 Hik 28:21
+ 13:22 Yerm 23:14, Hiz 18:21
+ 13:23 Hiz 12:24, Mixo 3:6
+ 14:1 Hiz 8:1, Hiz 20:1
+ 14:3 4Sh 3:13, Hiz 20:3, Hiz 20:31
+ 14:6 Hiz 18:30
+ 14:8 Qnlr 28:37, Hiz 5:15, Hiz 6:7
+ 14:9 3Sh 22:22-23, Yerm 20:7
+ 14:11 Lev 26:12, Hiz 11:20, Zkr 13:9

+ 14:13 Lev 26:25-26, Isha 3:1, Hiz 4:16, Hiz 5:16-17

+ 14:14 Ibt 6:9, Ayub 1:1, Dnr 1:6, Dnr 6:4
+ 14:16 Hiz 5:11
+ 14:17 Hiz 29:8
+ 14:21 Yerm 14:12, Hiz 5:17, Vah 6:8
+ 14:22 Hiz 6:8, Hiz 12:16
+ 15:2 Hiz 17:6

+ 15:6 Yerm 4:12, Yerm 51:1, Hiz 19:10, Xsha 4:19

+ 16:2 Hiz 20:4, Hiz 22:2
+ 16:3 Ibt 15:16, Qnlr 7:1, Hak 1:26
+ 16:6 Qnlr 32:10
+ 16:8 Rut 3:9, Chq 19:5
+ 16:12 Ibt 24:22
+ 16:13 Qnlr 32:13-14

+ 16:15 Lev 17:7, Isha 1:21, Hiz 23:3, Yerm 2:20, Xsha 1:2

+ 16:17 Hiz 7:20, Hiz 23:40-41
+ 16:19 Xsha 2:8
+ 16:21 Hiz 20:26, Hiz 23:37
+ 16:25 Yerm 3:2
+ 16:26 Hiz 20:7, Hiz 23:19
+ 16:28 4Sh 16:7-18, Yerm 2:18, Hiz 23:12
+ 16:29 Hiz 23:14-17
+ 16:32 Xsha 3:1
+ 16:33 Xsha 8:9

+ 16:37 Hiz 23:22, Mrs 1:8, Hiz 23:29, Xsha 2:10

+ 16:38 Lev 20:10, Qnlr 22:22, Hiz 23:45
+ 16:39 Hiz 23:26, Xsha 2:3
+ 16:40 Hiz 23:47

+ 16:41 4Sh 25:9, Yerm 39:8, Yerm 52:13, Hiz 23:27

+ 16:42 Hiz 5:13
+ 16:44 Hiz 12:22, Hiz 18:2
+ 16:45 Hiz 16:3
+ 16:46 Ibt 18:20, Isha 1:10, Yerm 23:14
+ 16:47 Hiz 5:6-7
+ 16:48 Hiz 5:11
+ 16:49 Ibt 13:10
+ 16:50 Ibt 13:13, Ibt 18:20
+ 16:51 Yerm 3:11
+ 16:53 Hiz 29:14, Hiz 39:25
+ 16:60 Lev 26:42, Isha 55:3, Yerm 32:40
+ 16:61 Hiz 6:9, Hiz 20:43, Hiz 36:31
+ 16:62 Hiz 6:7
+ 17:3 Qnlr 28:49, Yerm 48:40, Yerm 49:22
+ 17:5 Qnlr 8:7
+ 17:6 Hiz 15:2-3
+ 17:10 Hiz 19:12
+ 17:12 4Sh 24:12-15, Yerm 24:1-2
+ 17:13 4Sh 24:17, Yerm 37:1
+ 17:15 4Sh 24:20, 2Sol 36:13
+ 17:16 Hiz 5:11
+ 17:17 4Sh 25:1, Hiz 4:2, Yerm 37:5

+ 17:20 Hiz 12:13, Hiz 17:20, Hiz 32:3, Xsha 7:12

+ 17:21 Hiz 5:10

+ 17:23 Hiz 20:40, Hiz 31:6, Dnr 4:9, Mat 13:32, Mark 4:32

+ 17:24 Hiz 20:47

• 18:1 Hiz 33:10-20

+ 18:2 Yerm 31:29, Mrs 5:7, Hiz 12:22, Hiz 16:44

+ 18:3 Hiz 5:11
+ 18:4 Chq 32:33, Qnlr 24:16
+ 18:6 Hiz 22:9, Chq 20:14, Lev 18:19
+ 18:7 Chq 22:26
+ 18:8 Chq 22:25, Zab 14:5

+ 18:9 Lev 18:5, Hiz 20:11, Rim 10:5, Gal 3:12

+ 18:13 Lev 20:9, Lev 20:11, Hiz 33:4

+ 18:19 Chq 20:5

+ 18:20 Qnlr 24:16, 4Sh 14:6, Rim 2:9, Isha 3:10-11

+ 18:23 2Btr 3:9, 1Tim 2:4, 1Tim 2:6
+ 18:24 Hiz 3:20
+ 18:30 Hiz 14:6
+ 18:31 Hiz 11:19, Hiz 36:26
+ 19:2 Ibt 49:9
+ 19:4 Mrs 4:20
+ 19:5 4Sh 23:34, 4Sh 23:36

+ 19:8 Hiz 12:13, Hiz 17:20, Hiz 32:3, Xsha 7:12

+ 19:10 Hiz 15:2, Hiz 15:6

+ 19:12 Yerm 4:12, Yerm 51:1, Hiz 17:10, Xsha 4:19

+ 20:1 Hiz 8:1, Hiz 14:1

+ 20:3 4Sh 3:13, Hiz 14:3, Hiz 20:31, Hiz 5:11

+ 20:4 Hiz 22:2, Hiz 23:36, Hiz 16:2, Hiz 22:2

+ 20:5 Chq 6:7
+ 20:6 Chq 3:8
+ 20:7 Lev 18:3, Hiz 16:26, Hiz 23:19
+ 20:9 Zab 105:8, Isha 48:11
+ 20:10 Chq 13:18, Chq 13:20
+ 20:11 Lev 18:5, Hiz 18:9
+ 20:12 Hiz 37:28, Hiz 38:23, Chq 20:8-11

+ 20:13 Lev 19:30, Lev 26:2, Hiz 22:8, Hiz 23:38, Chq 32:10-14, Sah 14:12-20

+ 20:15 Sah 14:28-30, Zab 94:11
+ 20:16 Zab 77:37
+ 20:18 2Sol 30:7, Ysha 24:14
+ 20:19 Qnlr 5:32-33
+ 20:20 Chq 20:8
+ 20:21 Hiz 2:3
+ 20:23 Qnlr 28:64
+ 20:25 Zab 80:13
+ 20:26 Hiz 16:20-21, Hiz 6:7
+ 20:28 Hiz 6:13

+ 20:31 Hiz 16:20-21, 4Sh 3:13, Hiz 14:3, Hiz 20:3, Hiz 5:11

+ 20:32 Qnlr 4:28, 4Sh 19:18
+ 20:33 Yerm 21:5
+ 20:34 Yerm 31:8
+ 20:35 Xsha 2:14
+ 20:36 Sah 14:20-23, Sah 14:28-30
+ 20:38 Hiz 13:9
+ 20:39 Hiz 39:7, Hiz 43:7
+ 20:40 Isha 56:7, Hiz 17:23

+ 20:41 Hiz 11:17, Hiz 28:25, Hiz 36:23, Hiz 39:27

+ 20:42 Chq 6:8
+ 20:43 Hiz 6:9, Hiz 16:61, Hiz 36:31
+ 20:44 Zab 102:10

+ 20:47 Yerm 21:14, Hiz 17:24, Luqo 23:31, Hiz 21:4

+ 20:48 Isha 34:9-10, Yerm 17:27
+ 20:49 Hiz 17:2, Hiz 24:3
+ 21:2 Hiz 6:2

+ 21:3 Qnlr 32:41, Yerm 47:6, Ayub 9:22, Voiz 9:2

+ 21:4 Hiz 20:47
+ 21:7 Hiz 12:9, Hiz 7:17
+ 21:9 Qnlr 32:41
+ 21:20 Qnlr 3:11, 2Sh 12:26, Hiz 25:4-5

+ 21:22 4Sh 25:1, Yerm 39:1, Yerm 52:4, Hiz 4:2

+ 21:25 2Sol 36:13, Hiz 12:10, Hiz 35:5, Luqo 1:52

+ 21:28 Yerm 49:1-6, Amos 1:13-15, Zfn 2:8
+ 21:29 Hiz 13:6
+ 21:30 Ibt 19:30-37
+ 21:32 Hiz 25:10

+ 22:2 Hiz 20:4, Hiz 23:36, Hiz 16:2, Hiz 20:4

+ 22:4 Hiz 5:14

+ 22:7 Chq 20:12, Chq 22:21, Qnlr 24:17, Isha 10:2

+ 22:8 Hiz 20:13, Hiz 23:38

+ 22:9 Lev 19:16, Hiz 18:6

+ 22:10 Ibt 35:22, Ibt 49:4, Qnlr 22:30, Qnlr 27:20

+ 22:11 Chq 20:14, Chq 20:17, Yerm 5:8, Lev 18:7-16

+ 22:12 Qnlr 27:25, Chq 22:25, Lev 25:36
+ 22:15 Hiz 5:10
+ 22:18 Isha 1:25, Zkr 13:9, Mal 3:3
+ 22:24 3Sh 8:35
+ 22:25 Yerm 11:9, Hiz 19:3

+ 22:26 Yerm 23:11, Zfn 3:4, Lev 10:10, Lev 11:47, Mal 2:8, Yerm 17:27

+ 22:27 Zfn 3:3
+ 22:28 Hiz 13:6, Hiz 13:10
+ 22:30 Zab 105:23, Hiz 13:5
+ 22:31 Hiz 9:10
+ 23:3 Lev 17:7, Isha 1:21, Hiz 16:15
+ 23:5 Xsha 2:5
+ 23:9 4Sh 17:5-6
+ 23:11 4Sh 17:19, Yerm 3:8, Yerm 3:11
+ 23:12 Yerm 2:18, Hiz 16:28
+ 23:14 Nox 2:3, Hiz 16:29
+ 23:17 Isha 57:8
+ 23:19 Hiz 16:26, Hiz 20:7
+ 23:22 Hiz 16:37
+ 23:23 Yerm 50:21
+ 23:24 4Sh 25:6
+ 23:26 Hiz 16:39
+ 23:27 Hiz 16:41
+ 23:30 Chq 34:15
+ 23:31 Isha 51:17
+ 23:34 Zab 74:9
+ 23:35 3Sh 14:9
+ 23:36 Hiz 20:4, Hiz 22:2
+ 23:37 Hiz 16:38, Hiz 16:20-21, Hiz 20:26

+ 23:38 Lev 15:31, 2Sol 36:14, Hiz 5:11, Yerm 7:30, Hiz 20:13, Hiz 22:8

+ 23:39 Hiz 23:11
+ 23:40 Yerm 4:30, Hiz 16:17-18, Xsha 2:13
+ 23:45 Hiz 16:38
+ 23:47 Hiz 16:40, 2Sol 36:17-19
+ 23:48 Hiz 16:41
+ 23:49 Hiz 6:7
+ 24:2 4Sh 25:1, Yerm 39:1, Yerm 52:4
+ 24:3 Hiz 11:3, Hiz 11:7
+ 24:6 Hiz 22:2, Nox 3:1
+ 24:7 Lev 17:13, Qnlr 12:16, Qnlr 12:24
+ 24:9 Nox 3:1, Isha 30:33
+ 24:12 Yerm 2:22
+ 24:14 Hiz 5:11
+ 24:16 Yerm 16:5
+ 24:17 Lev 10:6, Lev 21:10, Qnlr 26:14
+ 24:19 Hiz 12:9, Hiz 21:7
+ 24:21 2Sol 36:17, Hiz 23:47
+ 24:23 Hiz 4:17, Hiz 33:10
+ 24:24 Hiz 6:7
+ 24:26 Hiz 33:21-22
+ 24:27 Hiz 3:26-27

+ 25:2 Yerm 49:1-6, Hiz 21:28, Amos 1:13-15, Zfn 2:8

+ 25:3 Zfn 2:8
+ 25:5 2Sh 11:1, 2Sh 12:26, Hiz 21:20
+ 25:7 Hiz 6:14

+ 25:9 Isha 15:1, Isha 25:10, Yerm 48:1, Amos 2:1-3, Zfn 2:8, Ysha 13:17-19

+ 25:10 Hiz 21:32

+ 25:12 2Sol 28:17

+ 25:13 Isha 34:5, Yerm 49:7-22, Hiz 32:29, Hiz 35, Amos 1:11-12, Obd 1:1-16, Mal 1:3-4, Ibt 36:34, Ayub 2:11, Isha 21:13

+ 25:16 1Sh 30:14, 2Sh 8:18, Isha 14:29, Yoʻel 3:4, Amos 1:6, Zfn 2:4

+ 26:2 Isha 23:1, Yerm 47:4, Yoʻel 3:4, Amos 1:9, Zkr 9:4

+ 26:5 Hiz 47:10

+ 26:6 Hiz 6:7

+ 26:7 4Sh 24:1, Yerm 25:1, Dnr 1:1, Ezra 7:12, Dnr 2:37, Vah 17:14

+ 26:8 Hiz 4:2

+ 26:9 Hiz 21:22

+ 26:13 Isha 24:8, Yerm 7:34, Yerm 16:9, Vah 18:22

+ 26:14 Hiz 47:10
+ 26:15 Yerm 51:52
+ 26:16 Yun 3:6, Hiz 27:35, Hiz 32:10
+ 26:17 Hiz 27:2
+ 26:20 Hiz 31:14, Hiz 32:23, Zab 26:13
+ 26:21 Hiz 27:36, Hiz 28:19
+ 27:2 Hiz 26:17, Hiz 28:12
+ 27:5 Qnlr 3:9, 1Sol 5:23
+ 27:6 Isha 2:13, Zkr 11:2
+ 27:8 Ibt 10:18
+ 27:9 Ysha 13:5, 3Sh 15:18, Zab 82:8
+ 27:10 Hiz 30:5, Hiz 38:5
+ 27:12 3Sh 10:22, Hiz 38:13

+ 27:13 Ibt 10:2, Hiz 32:26, Hiz 38:2, Hiz 39:1

+ 27:14 Ibt 10:3, Hiz 38:6
+ 27:15 Ibt 10:7, Isha 21:13
+ 27:17 Hak 11:33
+ 27:18 Isha 7:8
+ 27:19 Chq 30:24
+ 27:21 Zab 119:5, Qshq 1:4, Isha 60:7
+ 27:22 3Sh 10:1, 2Sol 9:1
+ 27:23 Ibt 11:31, Amos 1:5
+ 27:25 Zab 47:8, Isha 2:16
+ 27:26 Zab 47:8
+ 27:29 Vah 18:17
+ 27:30 Ayub 2:8, Mrs 2:10, Vah 18:19
+ 27:32 Vah 18:18
+ 27:33 Vah 18:3
+ 27:35 Hiz 26:16, Hiz 32:10
+ 27:36 Yerm 18:16, Hiz 26:21, Hiz 28:19

+ 28:2 Hiz 26:2, Hiz 27:2, Isha 14:14, 2Sal 2:4

+ 28:3 Hiz 14:14, Dnr 1:17
+ 28:4 Zkr 9:3
+ 28:7 Hiz 31:12, Xbq 1:7
+ 28:10 Hiz 31:18, Hiz 32:19
+ 28:12 Hiz 26:17, Hiz 27:2-3

+ 28:13 Ibt 2:8-9, Isha 51:3, Hiz 31:8-9, Chq 28:17-20

+ 28:14 Ibt 3:24
+ 28:19 Hiz 26:21, Hiz 27:36
+ 28:21 Isha 23:2, Yoʻel 3:4
+ 28:23 Hiz 5:17
+ 28:24 Sah 33:55, Ysha 23:13, Hiz 6:7
+ 28:25 Hiz 11:17, Hiz 20:41

+ 28:26 Yerm 23:6, Yerm 32:37, Isha 65:21, Amos 9:14, Mixo 4:4

+ 29:2 Isha 19:1, Yerm 46:2, Hiz 30:4, Hiz 31:2, Hiz 32:2, Yoʻel 3:19

+ 29:3 Zab 73:13-14, Isha 27:1, Isha 51:9, Hiz 32:2

+ 29:4 Hiz 38:4, Amos 4:2, Xbq 1:15, 4Sh 19:28, Isha 37:29

+ 29:5 Qnlr 28:26, 1Sh 17:44
+ 29:6 Hiz 6:7, 4Sh 18:21, Isha 36:7
+ 29:8 Hiz 14:17
+ 29:10 Hiz 30:6
+ 29:12 Hiz 30:7, Hiz 30:23, Hiz 30:26
+ 29:13 Yerm 46:26
+ 29:14 Hiz 16:53
+ 29:16 Hiz 6:7
+ 29:19 Yerm 46:13, Yerm 46:26, Hiz 30:10

+ 30:3 Isha 13:6, Yoʻel 1:15, Obd 1:15, Zfn 1:7

+ 30:4 Hiz 29:8
+ 30:5 Hiz 27:10, Hiz 38:5
+ 30:6 Hiz 29:10
+ 30:7 Hiz 29:12
+ 30:8 Hiz 6:7
+ 30:10 Yerm 46:26, Hiz 29:19
+ 30:12 Isha 19:6
+ 30:13 Yerm 43:12, Yerm 46:25, Isha 19:13

+ 30:14 Hiz 29:14, Sah 13:23, Yerm 46:25, Amos 6:2

+ 30:17 Ibt 41:45, Ibt 46:20, Isha 19:18
+ 30:18 Yerm 2:16
+ 30:19 Hiz 6:7
+ 30:21 Yerm 46:11
+ 30:23 Hiz 29:12
+ 31:2 Hiz 29:2, Hiz 30:4, Hiz 32:2
+ 31:3 Hak 9:15, Dnr 4:7-9

+ 31:6 Hiz 17:23, Dnr 4:9, Mat 13:32, Mark 4:32

+ 31:8 Ibt 2:8, Isha 51:3, Hiz 28:13
+ 31:10 Dnr 4:27, Dnr 5:20
+ 31:12 Hiz 28:7, Xbq 1:7
+ 31:13 Hiz 32:4
+ 31:14 Hiz 26:20, Hiz 32:18
+ 31:16 Isha 14:8-9
+ 31:18 Hiz 28:10, Hiz 32:19
+ 32:2 Hiz 29:2, Hiz 30:4, Hiz 31:2, Hiz 29:3

+ 32:3 Hiz 12:13, Hiz 17:20, Hiz 19:8, Xsha 7:12

+ 32:4 Hiz 31:13
+ 32:7 Isha 13:10, Yoʻel 2:31, Vah 6:12
+ 32:8 Chq 10:22, Isha 5:3
+ 32:10 Hiz 26:16
+ 32:11 Yerm 46:26
+ 32:12 Hiz 28:7
+ 32:15 Hiz 6:7
+ 32:18 Hiz 26:20, Hiz 31:14
+ 32:19 Hiz 28:10, Hiz 31:18
+ 32:21 Hiz 28:10, Hiz 31:18, Isha 14:9-10
+ 32:22 Hiz 31:15
+ 32:23 Nox 1:14, Zab 26:13, Hiz 26:20

+ 32:24 Ibt 14:1, Isha 21:2, Yerm 49:34, Dnr 8:2

+ 32:26 Ibt 10:2, Hiz 27:13, Hiz 38:2, Hiz 39:1

+ 32:28 Hiz 28:10
+ 32:29 Hiz 25:12-14
+ 32:30 Isha 23:2
• 33:1 Hiz 3:16-21

+ 33:2 Isha 21:6, Yerm 6:17, Xsha 9:8, Xbq 2:1

+ 33:3 Xsha 5:8, Yoʻel 2:1, Amos 3:6
+ 33:4 Lev 20:9, Lev 20:11, Hiz 18:13
+ 33:7 2Sol 19:10
+ 33:9 1Tim 4:16
• 33:10 Hiz 18
+ 33:10 Hiz 4:17, Hiz 24:23

+ 33:11 Hiz 16:48, 2Btr 3:9, 1Tim 2:4, 1Tim 2:6

+ 33:13 Hiz 3:20
+ 33:15 Chq 22:26, Lev 6:2-5
+ 33:22 3Sh 18:46, Hiz 1:3, Hiz 24:26-27
+ 33:24 Isha 51:2
+ 33:25 Ibt 9:4, Lev 3:17, Hiz 22:3
+ 33:27 Hiz 5:11, Qnlr 28:26
+ 33:29 Hiz 6:7
+ 33:31 Hiz 8:1, Hiz 14:1, Hiz 20:1
+ 33:33 Hiz 2:5, Zkr 2:9, Zkr 4:9, Zkr 6:15
+ 34:2 Yerm 23:1-4, Yerm 50:6, Zkr 11:16-17
+ 34:3 Zab 13:4, Mixo 3:3, Zkr 11:5

+ 34:5 Sah 27:17, 3Sh 22:17, Mat 9:36, Mark 6:34

+ 34:8 Hiz 5:11
+ 34:9 Hiz 13:8, Hiz 13:21
+ 34:11 Isha 40:11, Mixo 5:4, Yuhn 10:11
+ 34:12 Hiz 30:3
+ 34:13 Qnlr 30:3, Hiz 11:17
+ 34:14 Zab 22:2
+ 34:16 Mixo 4:6-7
+ 34:17 Zkr 10:3, Mat 25:32-33
+ 34:21 Qnlr 33:17, Dnr 8:4

+ 34:23 Hiz 37:24, Yuhn 10:16, Yerm 23:5, Yerm 30:9, Xsha 3:5, Mixo 5:4

+ 34:24 Lev 26:12

+ 34:25 Isha 54:10, Hiz 37:26, Xsha 2:18, Lev 26:6

+ 34:26 Lev 26:4, Yerm 14:22, Zkr 10:1, Mal 3:10

+ 34:27 Yerm 2:20, Yerm 27:8, Yerm 30:8

+ 34:31 Zab 73:1, Zab 99:3, Zkr 9:16, Yuhn 10:14

+ 35:2 Ibt 32:3

+ 35:3 Isha 34:5, Yerm 49:7-22, Hiz 25:12-14, Obd 1:1-16, Mal 1:3-4

+ 35:4 Hiz 6:7
+ 35:5 Hiz 21:25, Amos 1:11
+ 35:6 Hiz 5:11, Ibt 9:6
+ 35:11 Hiz 5:11
+ 35:12 Zab 136:7
+ 35:15 Yerm 50:29, Obd 1:15, Xbq 2:8
+ 36:1 Hiz 6:2-3, Qnlr 32:13, Isha 58:14
+ 36:4 Mixo 6:2
+ 36:5 Hiz 35:15
+ 36:10 Yerm 30:19

+ 36:11 Ibt 1:28, Isha 49:19, Yerm 31:27, Zkr 2:4, Zkr 10:8, Ayub 42:12

+ 36:12 Hiz 5:17
+ 36:13 Sah 13:33
+ 36:17 Lev 18:25, Yerm 2:7
+ 36:18 Hiz 5:11, Hiz 22:3
+ 36:19 Lev 26:33, Hiz 5:10
+ 36:21 Zab 105:8, Isha 48:11, Hiz 20:9
+ 36:23 Hiz 20:41
+ 36:24 Qnlr 30:3, Hiz 11:17

+ 36:25 Isha 4:4, Yoʻel 3:21, Lev 16:30, Yerm 33:8, Zkr 13:1

+ 36:26 Hiz 11:19, Hiz 18:31
+ 36:27 Hiz 37:14
+ 36:28 Lev 26:12, Hiz 11:20
+ 36:29 Hiz 37:23, Hiz 34:29
+ 36:30 Lev 26:4
+ 36:31 Hiz 6:9, Hiz 16:61, Hiz 20:43

+ 36:35 Ibt 2:8, Isha 51:3, Hiz 28:13, Hiz 31:8-9

+ 36:37 Hiz 34:31
+ 36:38 2Sol 35:7, Hiz 6:7
+ 37:1 3Sh 18:46, Hiz 1:3, Hiz 3:22, Hiz 8:4
+ 37:3 1Kor 15:35
+ 37:5 Ibt 2:7
+ 37:10 Vah 11:11
+ 37:12 Isha 26:19, Dnr 12:2, Yuhn 5:21
+ 37:14 Hiz 36:27
+ 37:18 Hiz 12:9, Hiz 21:7, Hiz 24:19

+ 37:19 Isha 11:13, Yerm 3:18, Yerm 50:4, Xsha 1:11

+ 37:21 Qnlr 30:3, Hiz 11:17

+ 37:23 Hiz 14:11, Hiz 36:25, Lev 26:12, Hiz 11:20

+ 37:24 Yerm 30:10, Yerm 23:5, Hiz 34:23-24, Yuhn 10:16

+ 37:25 Yoʻel 3:20

+ 37:26 Hiz 34:25, Xsha 2:18

+ 37:27 Zkr 2:10-11, Vah 21:3, Lev 26:11-12, Hiz 11:20

+ 37:28 Hiz 6:7, Hiz 20:12

+ 38:2 Ibt 10:2, Hiz 27:13, Hiz 32:26, Hiz 39:1

+ 38:4 4Sh 19:28, Hiz 29:4, Amos 4:2, Xbq 1:15

+ 38:5 Hiz 27:10
+ 38:6 Ibt 10:3, Hiz 27:14
+ 38:8 Hiz 34:28
+ 38:9 Yerm 4:13
+ 38:11 Hak 18:9-10, Yerm 49:31
+ 38:13 3Sh 10:1, Hiz 27:15, Hiz 27:22
+ 38:16 Hiz 20:41
+ 38:17 Yerm 6:22-23
+ 38:19 Amos 1:1, Xag 2:6, Vah 16:18
+ 38:20 Yerm 4:24, Nox 1:5
+ 38:21 Yerm 25:27, Yerm 25:29

+ 38:22 Hiz 5:17, Hiz 14:16, Ibt 19:24, Ayub 18:15, Zab 10:6, Hiz 13:11, Hiz 13:13

+ 38:23 Hiz 20:12, Hiz 6:7

+ 39:1 Ibt 10:2, Hiz 27:13, Hiz 32:26, Hiz 38:2

+ 39:2 Hiz 38:6, Hiz 38:15
+ 39:3 Zab 75:3
+ 39:4 Qnlr 28:26
+ 39:6 Hiz 28:18, Hiz 30:8, Vah 20:9
+ 39:7 Hiz 20:39, Hiz 43:7

+ 39:9 Isha 2:4, Isha 9:5, Xsha 2:18, Mixo 4:3

+ 39:10 Zkr 2:9
+ 39:17 Isha 34:6, Zfn 1:7, Vah 19:17-18
+ 39:18 Amos 4:1
+ 39:22 Yoʻel 2:27
+ 39:23 Qnlr 29:24-28
+ 39:25 Yerm 30:3, Hiz 20:9

+ 39:26 Lev 26:6, Yerm 30:10, Yerm 46:27, Mixo 4:4

+ 39:27 Hiz 20:41
+ 39:29 Isha 32:15, Isha 44:3, Yoʻel 2:28
• 40:1 3Sh 6, 2Sol 3
+ 40:1 Hiz 33:21, 3Sh 18:46, Hiz 1:3
+ 40:2 Hiz 1:1, Hiz 8:3, Vah 21:10

+ 40:3 Hiz 1:7, Hiz 47:3, Zkr 2:1, Vah 11:1, Vah 21:15

+ 40:4 Hiz 44:5
+ 40:5 Hiz 42:20
+ 40:6 Hiz 43:1

+ 40:16 3Sh 6:4, Hiz 41:16, Hiz 41:26, Hiz 41:18

+ 40:17 Hiz 41:6, Hiz 42:1
+ 40:28 Hiz 8:16
+ 40:38 2Sol 4:6
+ 40:39 Lev 1:3, Lev 4:2-3, Lev 5:1-6
+ 40:44 1Sol 6:31-32
+ 40:46 3Sh 2:35, Hiz 43:19
+ 40:47 Hiz 41:13-15
+ 40:49 3Sh 6:3
+ 41:2 3Sh 6:17
+ 41:4 3Sh 6:20, 2Sol 3:8
+ 41:5 3Sh 6:5, 3Sh 6:8
+ 41:6 Hiz 40:17, 3Sh 6:6
+ 41:13 Hiz 40:47
+ 41:16 3Sh 6:4, Hiz 40:16
+ 41:18 3Sh 6:29, 3Sh 7:36, Hiz 40:16
+ 41:19 Hiz 1:10, Hiz 10:14
+ 41:21 Chq 25:23-30
+ 41:24 3Sh 6:34
+ 41:25 3Sh 7:6
+ 41:26 3Sh 6:4
+ 42:1 Hiz 40:17
+ 42:13 Sah 18:9
+ 42:14 Lev 6:11, Hiz 44:19
+ 42:20 Hiz 40:5
+ 43:1 Hiz 40:6

+ 43:2 Hiz 10:18, Hiz 11:22-23, Hiz 1:24, Vah 1:15, Vah 18:1

+ 43:3 Hiz 1:1, Hiz 3:15, Hiz 10:15, Hiz 2:1

+ 43:5 Hiz 3:12, Hiz 8:16

+ 43:7 1Sol 28:2, Isha 60:13, Isha 66:1, Hiz 20:39, Hiz 39:7

+ 43:10 Hiz 40:4
+ 43:13 Chq 27:1-8
+ 43:15 Chq 27:2, 3Sh 1:50, 3Sh 2:28
+ 43:17 Chq 20:26
+ 43:18 Lev 1:5
+ 43:19 3Sh 2:35, Hiz 40:46, Hiz 45:18
+ 43:20 Chq 29:12, Lev 8:15, Hiz 45:19
+ 43:21 Chq 29:14
+ 43:24 Lev 2:13
+ 43:25 Chq 29:35, Lev 8:33
+ 43:27 Lev 1:3, Lev 3:1
+ 44:4 Hiz 1:28
+ 44:5 Hiz 40:4
+ 44:6 Hiz 45:9
+ 44:7 Hav 21:28, Lev 3:11
+ 44:15 3Sh 2:35, Hiz 40:46
+ 44:16 Hiz 41:21
+ 44:18 Chq 28:39-43, Lev 16:4
+ 44:19 Lev 6:11, Lev 16:23, Hiz 42:14
+ 44:20 Lev 21:5, Sah 6:5
+ 44:21 Lev 10:9
+ 44:22 Lev 21:7, Lev 21:13
+ 44:23 Lev 10:10, Lev 11:47
+ 44:24 Qnlr 17:9, Qnlr 19:17
+ 44:25 Lev 21:1-3
+ 44:26 Sah 19:11-12
+ 44:27 Lev 4:3
+ 44:28 Sah 18:20, Qnlr 10:9
+ 44:29 Lev 27:21, Sah 18:14

+ 44:30 Chq 23:19, Chq 34:26, Qnlr 26:2, Sah 15:20, Mal 3:10

+ 44:31 Chq 22:31, Lev 11:39, Lev 22:8, Hiz 4:14

+ 45:1 Hiz 47:21
+ 45:2 Hiz 48:9-10
+ 45:4 Hiz 48:11-12
+ 45:5 Hiz 48:13
+ 45:6 Hiz 48:15
+ 45:7 Hiz 48:21
+ 45:9 Hiz 44:6, Sah 36:7, 3Sh 21:1-16
+ 45:10 Lev 19:36, Qnlr 25:13, Hik 11:1
+ 45:12 Chq 30:13
+ 45:17 Sah 28:9-15
+ 45:18 Lev 16:16

+ 45:19 Chq 12:7, Chq 29:12, Lev 8:15, Hiz 43:20

+ 45:21 Lev 23:5-6
+ 45:23 Lev 23:8, Sah 28:15
+ 45:24 Lev 2:1
+ 45:25 Lev 23:34
+ 46:2 Hiz 44:3
+ 46:4 Sah 28:9-10, Hiz 45:17
+ 46:6 Sah 28:11-15
+ 46:9 Chq 23:14-17, Qnlr 16:16
+ 46:12 Lev 7:16, Lev 22:23
+ 46:13 Chq 29:38, Sah 28:3
+ 46:17 Lev 25:10
+ 46:18 Sah 36:7, 3Sh 21:1-16
+ 47:1 Yoʻel 3:18, Zkr 14:8, Vah 22:1
+ 47:3 Hiz 40:3
+ 47:8 Qnlr 3:17, Ysha 3:16
+ 47:10 Ysha 15:62, Isha 15:8, Hiz 26:5
+ 47:12 Ibt 2:9, Vah 22:2
• 47:13 Sah 34:1-15
+ 47:14 Ibt 12:7
+ 47:19 Hiz 48:28
+ 47:22 Isha 14:1
+ 48:1 Sah 2:25-31, Ysha 19:40
+ 48:2 Ysha 19:24
+ 48:3 Ysha 19:32
+ 48:4 Ysha 16:1, Ysha 16:5
+ 48:5 Ysha 17:7
+ 48:6 Ysha 13:15
+ 48:7 Ysha 15:1
+ 48:8 Hiz 45:1-6
+ 48:9 Hiz 45:2-3
+ 48:11 3Sh 2:35, Hiz 40:46, Hiz 44:10
+ 48:13 Hiz 45:4
+ 48:15 Hiz 45:6
+ 48:16 Vah 21:16
+ 48:21 Hiz 45:7
+ 48:23 Ysha 18:11
+ 48:24 Ysha 19:1
+ 48:25 Ysha 19:17
+ 48:26 Ysha 19:10
+ 48:27 Ysha 13:24
+ 48:28 Hiz 47:19
+ 48:30 Vah 21:13
+ 48:35 Isha 60:14, Yoʻel 3:21

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=UZVL

Lugʻat

Lugʻat

1. A

2. B

3. D

4. E

5. F

6. G

7. H

8. I

9. J

10. K

11. L

12. M

13. N

14. O

15. P

16. Q

17. R

18. S

19. T

20. U

21. V

22. X

23. Y

24. Z

25. Oʻ

26. SH

27. CH

Bu lugʻatda Muqaddas Kitobda koʻp uchraydigan muhim yoki notanish soʻzlar va iboralar berilgan. Koʻpincha lugʻatda biron soʻz yoki iboraning maʼnosi bilan bir qatorda, oʻsha davrga xos tarixiy va madaniy jarayonga oid maʼlumotlar ham berilgan. Bu soʻzlar va iboralarga berilgan sharhlardan keyin keladigan izohlarda Muqaddas Kitobdagi oyatlarning manzili koʻrsatilgan. Bu oyatlar kitobxonga Muqaddas Kitobda bayon etilgan taʼlimotlarni chuqurroq oʻrganishga yordam beradi. Kitobxon ayrim buyumlarning tuzilishi va shaklini koʻz oldiga keltirib, tasavvur qila olishi uchun, lugʻatda oʻsha buyumlarning rasmlari keltirilgan.

Ayrim hollarda umumiy bir soʻz ostida bir nechta soʻzlar va ularning sharhlari berilgan. Masalan, BAYRAMLAR, XUDONING NOMLARI, QURBONLIK. Bu umumiy soʻzlar ostidagi soʻzlar lugʻatdagi roʻyxatda ham topiladi. Ammo bu soʻzning sharhini topish uchun kitobxon umumiy soʻz ostida berilgan soʻzning sharhiga qarashi kerak. Masalan, lugʻatdagi AYB QURBONLIGI iborasi uchun “QURBONLIK soʻziga qarang” deb yozilgan.

Lugʻatda yana sinonim soʻzlar ham uchraydi. Bunday holda bir soʻzning maʼnosi ikkinchi soʻzning sharhida berilib, lugʻatda kitobxonga oʻsha ikkinchi sinonim soʻzning shahriga qarashga koʻrsatma berilgan. Masalan, lugʻatdagi MALAK soʻzi uchun “FARISHTA soʻziga qarang”, lugʻatdagi SANDIQ soʻzi uchun “AHD SANDIGʻI iborasiga qarang” deb yozilgan.

ABADIY HAYOT

Muqaddas Kitobda abadiy hayot nafaqat vaqtning davomiyligini, balki hayotning mazmunini, yaʼni Xudo bilan uygʻunlikda yashashni, Uning marhamati va barakalaridan bahramand boʻlishni bildiradi. Eski Ahdning baʼzi parchalarida solihlar Xudo bilan abadiy yashashlari haqida yozilgan, ayrim hollardagina oʻliklarning tirilishi haqida aytib oʻtilgan[1]. Yangi Ahdda abadiy hayot nima ekanligi kengroq ochib berilgan. Insonning tanasi oʻlsa ham, ruhi oʻlmaydi[2]. Iso Masihga va Uni yuborgan Xudoga ishongan inson abadiy hayotga ega boʻladi[3]. Bunday inson uchun abadiy hayot shu dunyoda yashayotganidayoq boshlanadi[4]. U oʻlsa ham oxiratda tiriladi va undan keyin hech qachon oʻlmaydi[5]. Qiyomat kuni Xudo solihlarga abadiy hayotni mukofot qilib beradi[6], ular jannatda yashab, bu dunyodagi barcha yovuzligu qabihliklardan ozod boʻladilar[7]. Fosiqlarga esa abadiy jazo beriladi, ular to abad Xudodan ajraladilar[8].

[1] Zabur 15:9-11, 22:6, 132:3, Ayub 19:25-26, Ishayo 26:19, Doniyor 12:2, Luqo 20:37-38

[2] Luqo 16:22-23, 23:42-43, 2 Korinfliklar 4:16-18, 5:1-2, 6-8, Filippiliklar 1:21-23

[3] Yuhanno 3:15-16, 36, 5:24, 6:40, 10:27-28, 1 Yuhanno 5:13

[4] Efesliklar 2:4-6

[5] 1 Korinfliklar 15:42-44, 50-54

[6] Matto 5:12, 25:34, 46, 1 Butrus 1:4, Filippiliklar 3:13-14, Ibroniylar 12:22-24

[7] Vahiy 21:1-4, 22:1-5

[8] Matto 25:41, 46, Yuhanno 5:28-29, Vahiy 20:11-15

AHD

Ikki kishi yoki ikki guruh orasida tuzilgan bitim yoki kelishuv. Qadimgi paytlarda odatda ahd tuzilganda, uni tasdiqlash uchun ikkala tomon ont ichardi, soʻngra qurbonlik qilinardi. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Xudo bir necha marta ahd tuzgan. Har bir ahdda berilgan vaʼdalarni va qoʻyilgan shartlarni Xudoning Oʻzi belgilagan. Jumladan, Xudo Ibrohim bilan ahd tuzib, Ibrohimga va uning avlodiga abadiy baraka berishni vaʼda qilgan[1]. Mana shu ahd belgisi sifatida Ibrohim va uning avlodi sunnat qilinishi kerak boʻlgan[2]. Xudo keyinchalik Muso paygʻambar orqali Ibrohimning avlodi, yaʼni Isroil xalqi bilan ahd tuzadi[3]. Oʻsha ahdda Xudoning amrlari va qonunlari batafsil berilgan. Bu amrlarga va qonunlarga rioya qilgan insonlarga Xudo: “Men sizlarni Oʻzimning xalqim qilaman, sizlarning Xudoyingiz boʻlaman”, deb maxsus vaʼda bergan. Ammo bu amrlarni va qonunlarni buzgan odamlarni Xudo jazolagan. Xudoning Oʻz xalqi Isroil bilan boʻlgan munosabati mana shu ahdga asoslangani bois, Eski Ahdda bayon qilingan aksariyat voqealar va Isroil xalqining tarixi shu munosabatlar haqida hikoya qiladi. Isroil xalqi Xudoga qayta–qayta bevafolik qilgani uchun, Uning amrlariga boʻysunmagani uchun oʻz vatanidan surgun qilingan[4]. Biroq Xudo: “Shunday kunlar keladiki, Men Isroil xalqi bilan yangi ahd tuzaman”, deb Oʻz paygʻambarlari orqali vaʼda bergan[5].

Xudo yangi ahdni butun insoniyat bilan Iso Masih orqali tuzdi. Iso Masih butun odamzodning gunohini Oʻz boʻyniga olib, xochdagi oʻlimi orqali yangi ahdni kuchga kiritdi[6]. Iso Oʻzini qurbon qilgani va dunyoni Xudo bilan yarashtirgani Yangi Ahdning asosiy mavzusidir. Endi har bir inson, millatidan qatʼi nazar, Iso Masihga ishonsa va gunohlaridan tavba qilsa, uning gunohlari kechiriladi, bu inson Xudoning xalqiga tegishli boʻladi.

[1] Ibtido 15:1-21, 17:1-27
[2] Ibtido 17:9-14
[3] Chiqish 19:1-20:21, 24:1-18

[4] 4 Shohlar 17:5-23, 2 Solnomalar 36:13-21, Doniyor 9:3-14

[5] Yeremiyo 31:31-34, 32:39-40, Hizqiyol 11:19-20, 36:26-27

[6] Matto 26:27-28, Ibroniylar 8:6-13, 9:11-17

AHD SANDIGʻI

Usti va ichi oltin bilan qoplangan yogʻoch sandiq[1]. Ahd sandigʻida ikkita tosh lavha saqlanardi. Xudo bu tosh lavhalarni Sinay togʻida Musoga Isroil xalqi uchun bergan edi. Tosh lavhalarga oʻnta amr yozilgan boʻlib, bu amrlar Xudo bilan Uning xalqi oʻrtasida tuzilgan ahd edi. Shu sababdan bu sandiq koʻpincha Ahd sandigʻi deb aytilgan. Ahd sandigʻining qopqogʻi ustida karub degan mavjudotning ikkita haykali bor edi. Karublar bir–biriga yuzma–yuz turgan boʻlib, ularning qanotlari qopqoqning ustini berkitib turardi. Ahd sandigʻi — Xudo Oʻz xalqi orasida ekanligining ramzi edi. Isroil xalqi sahroda kezib yurganda Ahd sandigʻi Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasida saqlanar edi. Keyinchalik Ahd sandigʻi Quddusdagi Maʼbadning Eng muqaddas xonasiga qoʻyilgan.

[1] Chiqish 37:1-9

AHD SANDIGʻINING QOPQOGʻI

Ahd sandigʻining qopqogʻi toza oltindan yasalgan edi. Qopqoq ustida karub degan mavjudotning ikkita haykali bor edi. Karublar bir–biriga yuzma–yuz turgan boʻlib, ularning qanotlari qopqoqning ustini berkitib turardi[1]. Oliy ruhoniy bir yilda bir marta — Poklanish kunida maxsus qurbonliklar keltirib, qopqoq ustidagi ikki karub orasiga qurbonlik qonidan sachratar edi. Bundan maqsad Eng muqaddas xonani Isroil xalqining nopokliklaridan, itoatsizliklaridan va gunohlaridan poklash edi[2].

[1] Chiqish 37:6-9

[2] Levilar 16–bob

AHMOQ, NODON

Eski Ahdda “ahmoq” va “nodon” soʻzlari axloqsiz odamlarga ishora qiladi. Bunday odamlar Xudoni sevmaydilar va Unga ishonmaydilar[1]. Ularda solih yashashga undaydigan donolik yoʻq, shuning uchun ular halokatu oʻlimga yetaklaydigan qarorlar chiqaradi[2].

[1] Zabur 13:1, 52:2, Hikmatlar 1:7

[2] Hikmatlar 1:20-33, 19:3, Voiz 7:17

AMOR XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlarning orasidagi eng katta va kuchli xalqlardan biri. Oʻsha paytda Kanʼon yurtida yashagan xalqlarning hammasiga nisbatan ham “Amor xalqi” degan ibora qoʻllanilgan. Shuning uchun ushbu tarjimaning baʼzi joylarida “Amor xalqlari” deb ham yuritilgan[1]. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[1] Misol uchun, Ibtido 15:16, Yoshua 10:5, 2 Shohlar 21:2 ga qarang.

ARAVA

BRONZADAN YASALGAN ARAVALAR yoki JANG ARAVASI iboralariga qarang.

ARFA

Torli musiqa asbobi.

ASIRLIK

SURGUN soʻziga qarang.

AYB QURBONLIGI

QURBONLIK soʻziga qarang.

ASHERA

Ashera Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan. Asheraning tasvirlari baland ustun shaklida boʻlib, yogʻochdan yasalgan edi. Uning erkak jufti Baal edi.

ASHTARET

Ashtaret Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik va urush xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan.

BAAL

Baal Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, erkak qiyofasida tasavvur qilingan. Uning ayol jufti Ashera boʻlgan. Kanʼonliklar, Baal eng kuchli xudo, deb ishonganlar. Baal soʻzi xoʻjayin degan maʼnoni bildirib, baʼzan erkaklar ismiga qoʻshib ishlatilgan. Ayrim hollarda shahar yoki joy nomlariga ham qoʻshilgan. Ehtimol, Baal soʻzi qoʻshib nomlangan oʻsha yerlarda Baalning tasviri boʻlgan yoki Baalga alohida usul bilan sajda qilingan.

BANDARGOH

Kemalar toʻxtaydigan, kemalarga yuk ortiladigan va ulardan yuk tushiriladigan joy, yaʼni port. Port shaharlardagi savdogarlar kemalarga ham, karvonlarga ham tijorat mollarini yetkazib berardilar. Muqaddas Kitobda Finikiyaning bir nechta port shaharlari, jumladan, Tir va Sidon haqida aytib oʻtilgan. Oʻrta Osiyodan oʻtgan Buyuk ipak yoʻlining baʼzi tarmoqlari gʻarbda oʻsha Finikiya shaharlarigacha borardi. Kemasozlik va baliqchilik port shaharlarning iqtisodida muhim oʻrin tutgan. Dengiz boʻyida joylashgan bu port shaharlar aholisi farovon yashagan.

BARHAYOT XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

BAYRAMLAR

Muqaddas Kitobda Isroil xalqi nishonlagan bir nechta muhim bayramlar aytib oʻtilgan. Quyida bu bayramlarning har biri haqida maʼlumot beriladi:

FISIH ZIYOFATI

Bu ziyofat ibroniy kalendarining birinchi oyi — Abib oyining oʻn toʻrtinchi kuni kechqurun nishonlangan (Abib oyi Nison oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy martning oʻrtasidan boshlanadi. Xudo Isroil xalqini Misrdagi qullikdan qanday qilib ozod qilganini ular Fisih ziyofatida xotirlaganlar. Har bir xonadon bir qoʻzi yoki uloqchani qurbonlik qilib, Fisih ziyofati munosabati bilan taom tayyorlagan. Xonadon aʼzolari qurbonlik taomini birga tanovul qilishgan. Bu taomga qoʻshib taxir oʻtlar va xamirturushsiz non ham yeyilgan. Fisih ziyofatining ibroniycha nomi — Pesax. Ziyofatning “Fisih” degan oʻzbekcha nomi Pesaxdan olingan. Chiqish 12:1-13, 21-51, Levilar 23:5, Sahroda 9:1-14, Qonunlar 16:1-7 ga qarang.

XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining birinchi oyi — Abib oyining 15-21 kunlarida, yetti kun davomida nishonlangan (Abib oyi Nison oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy martning oʻrtasidan boshlanadi. Isroil xalqi oʻsha yetti kun davomida Xudo ularni Misrdan shoshilinch olib chiqqanini xotirlaganlar. Odamlar uylaridagi bor xamirturushni olib chiqib tashlaganlar. Yetti kun davomida xamirturushli non yeyilmagan. Odamlar bayramning birinchi va yettinchi kunlarida muqaddas yigʻin oʻtkazganlar, Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirganlar. Xamirturushsiz non bayramining ibroniycha nomi — Matsot. Bu bayram Fisih ziyofatidan bir kun keyin boshlangan. Shuning uchun Yangi Ahddagi baʼzi parchalarda Fisih ziyofati va Xamirturushsiz non bayrami “Fisih bayrami” deb nomlangan[1]. Chiqish 12:14-20, 13:3-10, 23:15, 34:18, Levilar 23:6-8, Sahroda 28:17-25, Qonunlar 16:3-4, 8 ga qarang.

HOSIL BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining uchinchi oyi — Shavon oyining oltinchi kunida nishonlangan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy mayning oʻrtasidan boshlanadi. Bu bayram bugʻdoy oʻrimi boshlanganda nishonlanardi. Bu kun Fisih ziyofatidan keyin sakkizinchi haftaning birinchi kuniga — Fisih ziyofatidan keyingi elliginchi kunga toʻgʻri keladi. Isroil xalqi bu kunda Xudo hosilni barakali qilganini nishonlagan. Ular har xil nazr va qurbonliklar keltirganlar, jumladan, yangi bugʻdoy hosilining donini nazr qilganlar. Bu bayramning ibroniycha nomi “Shavuot”, yaʼni “haftalar” deganidir. Shuning uchun bu bayram “Haftalar bayrami” deb ham atalgan. Yangi Ahdda bu bayramning yunoncha nomi “Pentekost”, yaʼni elliginchi, deb atalgan. Chiqish 23:16, 34:22, Levilar 23:15-21, Sahroda 28:26-31, Qonunlar 16:9-12 ga qarang.

KARNAY BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining yettinchi oyi — Tishri oyining birinchi kunida nishonlangan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy sentabrning oʻrtasidan boshlanadi. Karnay bayrami kuni Isroil xalqi dam olib, muqaddas yigʻin oʻtkazgan. Bu yigʻinda burgʻular chalingan, Tavrotda buyurilgan qurbonliklar keltirilgan. Levilar 23:23-25, Sahroda 29:1-6 ga qarang.

POKLANISH KUNI

Bu bayram ibroniy kalendarining yettinchi oyi — Tishri oyining oʻninchi kunida nishonlangan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy sentabrning oʻrtasidan boshlanadi. Poklanish kuni Isroil xalqi dam olib, roʻza tutgan. Ruhoniylar oʻzlarini, xalqni, Muqaddas chodirni, keyinchalik Maʼbadni va qurbongohni poklash uchun Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirganlar. Oliy ruhoniy esa Eng muqaddas xonaga kirib, tutatqi tutatardi, Ahd sandigʻining qopqogʻiga va Sandiqning oldiga qurbonlik qonini sachratardi. “Poklanish kuni” bayramining ibroniycha nomi — Yom Kippur. Levilar 16–bob, 23:26-32, Sahroda 29:7-11 va RUHONIY soʻzi ostida berilgan OLIY RUHONIY iborasiga qarang.

CHAYLA BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining yettinchi oyi — Tishri oyining 15-21 kunlarida nishonlangan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy sentabrning oʻrtasidan boshlanadi. Bu paytda, kuz yomgʻiri boshlanmasdan oldin, hosil yigʻib olingan boʻlardi. Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin sahro kezib, chaylalarda yashaganini yetti kun davomida xotirlagan. Shuningdek, ular Kanʼon yurtidagi hosilni Xudo barakali qilganini ham nishonlashganlar, Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirganlar. Ular yetti kun davomida dalalardagi chaylaga oʻxshash chaylalarda yashaganlar. Chayla bayramining ibroniycha nomi — Sukkot. Bu bayram “Yigʻim–terim bayrami” deb ham atalgan. Chiqish 23:16, 34:22, Levilar 23:33-36, 39-43, Sahroda 29:12-39, Qonunlar 16:13-15, Zakariyo 14:16-19 ga qarang.

PURIM BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining oʻn ikkinchi oyi — Adar oyining 14-15 kunlarida nishonlangan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy fevralning oʻrtasidan boshlanadi. Purim bayramini Fors shohi Axashverash hukmronligi davrida malika Ester va uning amakisi Mardoxay joriy qilganlar. Ikki kun nishonlanadigan bu bayram davomida yahudiylar qanday qilib Xudo Isroil xalqini qirilib ketishdan saqlaganini xotirlaganlar. Bu bayramda odamlar xursandchilik qilganlar, ziyofatlar uyushtirganlar va bir–birlariga sovgʻalar berganlar. Bu bayramning nomi akkad–bobil tilidagi pur, yaʼni “qurʼa” soʻzidan olingan. Ester 9:20-32 ga qarang.

YANGI OY SHODIYONASI

Har oyning boshida nishonlanadigan bayram. Bu bayram Isroil xalqi amal qilgan qamariya hisobi boʻyicha belgilangan. Ruhoniylar har oyning birinchi kunida mana shu bayram uchun Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirardilar[2]. Shuningdek, bu bayramda odamlar maxsus taomni tanovul qilardilar. Udumga muvofiq bu taomni faqatgina poklangan odamlar tanovul qilishlari mumkin edi[3]. Oyning birinchi kuni tabarruk hisoblanib, odamlar dam olishardi[4].

[1] Misol uchun, Luqo 22:1 ga qarang.
[2] Sahroda 28:11-15
[3] 1 Shohlar 20:5, 24-26
[4] Amos 8:5

BASHAN

Yassi tepaliklardan va oʻrmon bilan qoplangan qirlardan iborat oʻlka. Bu oʻlka Jalila dengizi va Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan. Bashan Gilad oʻlkasining shimol tomonida boʻlib, semiz mol–qoʻylariyu aʼlo sifatli donlari bilan mashhur edi.

BIRODAR, BIRODARLAR

Muqaddas Kitobda odatda bu soʻz oʻzaro yaqin munosabatda boʻlgan odamlar orasida qoʻllanilgan, ayrim hollardagina tugʻishgan aka–ukalarga nisbatan ishlatilgan. Eski Ahdda ham, Yangi Ahdda ham bu soʻz bir qabilaga yoki bir xalqqa mansub boʻlgan odamlar oʻrtasida koʻp ishlatilgan[1]. Yangi Ahdda, ayniqsa maktublarda bu soʻz Iso Masihga ishongan barcha millatdagi odamlarga nisbatan ishlatilgan[2]. Iso Masihning Oʻzi ham shogirdlarini, birodarlarim, deb atagan[3]. Bu soʻz yana qoʻshnilarga, doʻstlarga, qardosh xalq vakillariga, hatto begona odamlarga nisbatan ham qoʻllanilgan[4]. Shuningdek, erkak va ayollardan iborat boʻlgan guruhlarga ham “birodarlar”, deb murojaat qilinardi. Muqaddas Kitobda aytib oʻtilgan xalqlarning madaniyatida erkaklar asosiy oʻrin egallagan. Madaniyatning bu jihati Muqaddas Kitob yozilgan qadimiy ibroniy va yunon tillari grammatikasida ham aniq koʻrinib turadi. Mazkur tarjimada ibroniycha va yunoncha matndagi maʼnoni saqlab qolish uchun “birodar, birodarlar” soʻzi ishlatilgan.

[1] Chiqish 2:11, Qonunlar 1:16, Hakamlar 18:14, 20:7, Naximiyo 5:1-10, Zabur 21:23, Hizqiyol 11:25, Havoriylar 2:29, 22:1

[2] Matto 25:40, 45, Havoriylar 1:15-17, 15:23, Yoqub 1:2, Filippiliklar 3:1, Filimoʻn 1:1, 7, 16, Ibroniylar 2:11, Vahiy 12:10

[3] Matto 28:10, Yuhanno 20:17

[4] Ibtido 19:7, 29:4, Qonunlar 2:8, 1 Shohlar 30:23, Matto 7:3-5

BOBIL

Qadimgi qudratli shohlik. Uning poytaxti Bobil hozirgi janubiy Iroqda joylashgan edi. Miloddan oldingi 586 yilda Bobil lashkari Yahudoni, yaʼni janubiy shohlikni bosib olgan[1] va juda koʻp odamlarni Bobilga asir qilib olib ketgan edi[2]. Keyinchalik Bobil yurti Fors imperiyasi hukmronligi ostida boʻlganda, ayrim yahudiylar Yahudo yurtiga qaytib kelganlar. Qolgan yahudiylar esa Bobilda yashab qolaverganlar. Bobil shahri koʻp yillar davomida yahudiylarning diniy taʼlim markazi boʻlgan edi.

[1] YAHUDO soʻziga qarang.

[2] 4 Shohlar 25:1-12

BOSH RUHONIYLAR

Yangi Ahd davrida bosh ruhoniylar guruhi oliy ruhoniydan, sobiq oliy ruhoniylardan va Horun avlodidan kelib chiqqan nufuzli oilalar aʼzolaridan tashkil topgan edi. Bosh ruhoniylar, oliy ruhoniy singari, bu nufuzli oilalar orasidan tanlanardi. Bosh ruhoniylar jamiyatning boshqa eʼtiborli odamlari qatorida Oliy kengash[1] aʼzolari edilar. Oliy kengash yahudiylarning siyosiy va diniy uyushmasi edi.

[1] OLIY KENGASH iborasiga qarang.

BRONZA QURBONGOH

QURBONGOH soʻziga qarang.

BRONZADAN YASALGAN ARAVALAR

Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad hovlisidagi oʻnta katta arava. Har bir aravaning ustida katta togʻora boʻlib, bu togʻoralarda suv saqlanardi[1]. Qurbonlik qilinadigan hayvonlarning ichak–chovoqlari, kalla–pochasi va boshqa qismlari kuydirilishdan oldin mana shu togʻoralardagi suv bilan yuvilardi[2]. Zarurat boʻlganda aravalar Maʼbad hovlisida u yerdan–bu yerga koʻchirilardi.

[1] 3 Shohlar 7:27-39

[2] 2 Solnomalar 4:6

BRONZADAN YASALGAN HOVUZ

Bu hovuz katta qozon shaklida boʻlib, bronzadan qilingan oʻn ikkita hoʻkiz ustiga oʻrnashtirilgan edi. Hovuz shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad hovlisidagi bronzadan yasalgan qurbongoh yonida turar edi. Bu hovuzga taxminan 44.000 litr suv sigʻardi[1]. Hovuzdagi suvni ruhoniylar yuvinish uchun ishlatardilar[2].

[1] 3 Shohlar 7:23-26

[2] 2 Solnomalar 4:6

BURGʻU

Qoʻchqor shoxidan yasalgan cholgʻu asbobi. Qadimda bu asbob dushman bostirib kelayotganidan xabar berish uchun, jangga daʼvat qilish uchun[1], shuningdek, Xudoni ulugʻlash uchun chalingan[2].

[1] Yoshua 6:4,19, Yeremiyo 4:5, 6:1

[2] Zabur 80:4, 97:6, 150:3

BUTSIMON TOSH

Tik qilib oʻrnatilgan uzunchoq tosh. Kanʼon xalqlari bu toshlarni oʻz xudolari, jumladan, xudo Baal deb bilib, ularga topinar edilar[1]. Bunday toshlar tepaliklar ustiga, yashil daraxtlar ostiga[2] va sajdagohlarning ichkarisiga oʻrnatilardi[3]. Xudo Isroil xalqiga, butsimon toshlarni oʻrnatmang, ularga sajda qilmang, deb amr bergan[4]. Shuningdek, butsimon toshlarni sindirib tashlashni buyurgan[5].

[1] BAAL soʻziga qarang.
[2] 4 Shohlar 17:10
[3] 4 Shohlar 10:27
[4] Levilar 26:1
[5] Chiqish 23:24

BOʻYINTURUQ

DAFN MAROSIMI

Qadimda Isroil xalqi va boshqa baʼzi xalqlarning udumi boʻyicha, marhum qatʼiy qoidalarga rioya qilingan holda dafn etilardi. Marhumning dafn etilmasligi u uchun nihoyatda ogʻir isnod hisoblanib, oʻta sharmandalik edi[1]. Odatda jasad dafn etilishidan oldin yuvilib, unga xushboʻy hidli moylar surtilardi[2]. Shundan keyin marhumni xushboʻy hidli ziravorlar bilan birga zigʻir matoga kafanlab, dafnga tayyorlashardi[3]. Azadorlar va yollangan yigʻichilar quyosh botmasdan oldin marhumni qabristonga olib borib, uni oilasiga qarashli qabrga qoʻyishardi[4]. Qabr odatda qoyaga oʻyib yasalardi[5]. Qabr ogʻzi diametri taxminan bir metr boʻlgan dumaloq tosh bilan yopib qoʻyilardi. Bu tosh juda ogʻir boʻlgani uchun, bir nechta odam oʻsha toshni yumalatib, qabr ogʻzini yopishardi[6]. Dafn marosimidan keyin bir yil oʻtgach, qabr ogʻzini ochishardi va marhumning suyaklarini toshdan yasalgan qutiga solishardi. Soʻngra bu qutini qabrning ichida oʻyilgan tokchaga qoʻyishardi. Xochda oʻlgan jinoyatchilarning jasadi odatda ommaviy qabrga tashlanardi va ular uchun oshkora aza tutish man etilgan edi.

[1] 3 Shohlar 14:11-13, 21:23-24, Yeremiyo 7:33, Ishayo 14:18-20

[2] Mark 14:3, 8, 16:1, Havoriylar 9:37
[3] Matto 27:59, Yuhanno 11:44
[4] Ibtido 47:30, Amos 5:16, Luqo 7:12
[5] Matto 27:60
[6] Mark 16:3-4, Yuhanno 11:38

DON NAZRI

NAZR soʻziga qarang.

DOVUD QALʼASI

Bu qalʼa Quddusning qadimgi qismi boʻlib, Sion tepaligida joylashgan edi. Yobus xalqi shu joyning tub aholisi edi. Dovud qalʼani ulardan tortib olib, u yerda yashay boshladi. Shu bois bu qalʼa “Dovud qalʼasi” deb nom oldi[1].

[1] 2 Shohlar 5:6-9, 1 Solnomalar 11:4-8

EDOM, EDOM XALQI, EDOMLIKLAR

Bu xalq Yoqubning akasi Esovdan[1] kelib chiqqan[2]. Edom xalqi Oʻlik dengizning janubi va janubi–sharqidagi taqir Seir[3] togʻlarida yashagan. Bu xalq Isroil xalqining dushmani boʻlib kelgan[4]. Dovud hukmronligi davrida Isroil xalqi Edomliklarni bosib oldi[5]. Ammo Dovud hukmronligidan keyin Edom xalqi ahyon–ahyonda Isroilga qarshi isyon koʻtarib turgan va nihoyat, oʻz mustaqilligiga erishgan edi[6].

[1] Ibtido 25:25, 30 ga va Ibtido 25:25 ning birinchi izohiga qarang.

[2] Ibtido 36:8-9

[3] Ibtido 25:25 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang.

[4] Sahroda 20:14-21
[5] 2 Shohlar 8:13-14
[6] 3 Shohlar 11:14-22, 4 Shohlar 8:20-22

EFOD

Ibroniycha soʻz boʻlib, oliy ruhoniy kiyadigan maxsus kiyimga nisbatan ishlatilgan[1]. Efodga taqilgan koʻkrakpech xaltasida Urim va Tummim degan muqaddas narsalar saqlangan. Ayrim hollarda ruhoniylar Xudoning xohishini bilish uchun Urim va Tummimdan foydalanishgan[2].

Eski Ahdning baʼzi oyatlarida efod soʻzi ruhoniylar kiyadigan libosga nisbatan ishlatilgan boʻlib, bu libos zigʻir matodan tikilardi[3]. Hakamlar kitobida bu soʻz butni yoki odamlar fol ochishda foydalangan buyumni bildirgan[4].

[1] Chiqish 28:6-14 ga va RUHONIY soʻzi ostida berilgan OLIY RUHONIY iborasiga qarang.

[2] Chiqish 28:30, 1 Shohlar 23:9-12

[3] 1 Shohlar 2:18, 22:18, 2 Shohlar 6:14 ga va oʻsha oyatlarning birinchi, ikkinchi va uchinchi izohlariga qarang.

[4] Hakamlar 8:27 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

EFRAYIM

Yoqub oʻgʻli Yusuf Misrda ikki oʻgʻil koʻrgan boʻlib, kattasi Manashe, kenjasi Efrayim edi. Efrayim va Manashe qabilalari Yusufning shu ikki oʻgʻlidan kelib chiqqan. Efrayim kenja oʻgʻil boʻlsa ham, Yoqub uni Manashedan yuqori qoʻyib, duo qilgan[1].

Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi[2]. Bu oʻnta qabila alohida davlatni tashkil qilib, Isroil shohligi[3] deb nom oldi. Bu davlatning poytaxti Samariya boʻldi. Shimoldagi qabilalar orasida Efrayim eng katta va nufuzli qabila boʻlgani bois, Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida Efrayim degan nom oʻnta qabilaga va ular tashkil qilgan Isroil shohligiga nisbatan ishlatilgan.

[1] Ibtido 48:17-20
[2] 3 Shohlar 11:26-12:24
[3] shimoliy shohlik iborasi bilan ham maʼlum

EGAM RABBIY, EGAMIZ RABBIY

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

EGAM XUDO, EGAMIZ XUDO…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

EGAMIZDAN QOʻRQISH

XUDODAN QOʻRQISH iborasiga qarang.

EGAMIZNING FARISHTASI

Sodir boʻladigan muhim bir voqea–hodisa toʻgʻrisida odamlarga xabar berish uchun, ularni himoya qilish uchun yoki maxsus bir topshiriqni bajarish uchun Egamiz tomonidan yuborilgan farishta[1]. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, baʼzan Xudoning Oʻzi Egamizning farishtasi qiyofasida zohir boʻlgan[2].

[1] FARISHTA soʻziga qarang.

[2] Misol uchun, Chiqish 3:1-5, Hakamlar 6:11-24 ga qarang.

EGAMIZNING RUHI

XUDONING RUHI iborasiga qarang.

EGAMNING UYI, EGAMIZNING UYI

Bu iboralar Muqaddas chodirga, keyinchalik esa Maʼbadga ishora qilgan. MUQADDAS CHODIR iborasiga va MAʼBAD soʻziga qarang.

EGAM, EGAMIZ…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

ENG MUQADDAS XONA

Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Maʼbadning ichkari kichikroq xonasi[1]. Bu xonada Ahd sandigʻi turar edi. Sulaymon qurdirgan Maʼbadning Eng muqaddas xonasida ikkita karubning katta haykali ham bor edi. Eng muqaddas xonani Muqaddas xonadan katta parda ajratib turardi[2]. Tavrotga koʻra, faqat oliy ruhoniy bir yilda bir marta — Poklanish kuni Eng muqaddas xonaga kirishi mumkin edi[3]. Ibroniylarga maktubda va Vahiy kitobida samoviy Chodirning Eng muqaddas xonasi haqida aytib oʻtilgan. Iso Masih inson qoʻli bilan qurilmagan bu mukammal Chodirda oliy ruhoniy boʻlib xizmat qilyapti[4].

[1] Lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimiga qarang.

[2] ICHKI PARDA iborasiga qarang.

[3] BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan POKLANISH KUNI iborasiga qarang.

[4] Ibroniylar 8:1-2, 9:11-12, 24, Vahiy 15:5

ESKI AHD

Muqaddas Kitobning birinchi qismi boʻlib, oʻttiz toʻqqizta kitobdan iborat. Odatda yahudiylar, Eski Ahd toʻplami uch qismdan iborat, deb aytadilar. Bu uch qism quyidagilardir: Tavrot (Musoning qonuni degan nom bilan ham yuritiladi), Paygʻambarlar bitiklari (uning tarkibiga baʼzi tarixiy kitoblar ham kirgan) va Bitiklar (Zabur bu qismning birinchi kitobidir). Eski Ahd qadimgi ibroniy tilida, baʼzi qismlari esa oramiy tilida boʻlib, miloddan oldingi oʻn beshinchi asrning ikkinchi yarmidan boshlab, taxminan ming yil davomida yozilgan. Eski Ahdning asosiy mavzusi Xudoning Isroil xalqi bilan boʻlgan munosabatidir. Bu munosabat Xudoning Muso orqali Isroil xalqi bilan tuzgan ahdiga asoslangan.

Keyinchalik Xudo Oʻz xalqi bilan Iso Masih orqali yangi ahd tuzdi[1]. Shu sababga koʻra, avvalgi, yaʼni Muso orqali tuzilgan ahd “eski ahd” deb hisoblanadi[2]. Milodiy uchinchi asrdan boshlab, masihiylar ibroniycha Muqaddas bitiklarni “Eski Ahd” deb ataydigan boʻldilar. Iso Masih Muqaddas bitiklarni mukammal bilgan va Oʻz taʼlimotida ulardan koʻp iqtiboslar keltirgan.

[1] 1 Korinfliklar 11:25, Ibroniylar 8:6-13

[2] 2 Korinfliklar 3:14, Ibroniylar 8:6

ESHIK KESAKISI

Eshik oʻrnatilgan chorchoʻp.

FALASTIN

Falastin degan nom Filist xalqining[1] nomidan kelib chiqqan. Miloddan oldingi beshinchi asrdan boshlab, “Falastin” nomi yunon va lotin tillarida Filist xalqining yeridan ancha katta boʻlgan hududga nisbatan ishlatilgan. Bu hudud Oʻrta yer dengizidan boshlab to Jalila koʻlining, Iordan daryosining va Oʻlik dengizning sharqidagi qirli yerlargacha choʻzilgan. Bu hududning shimol tomonida Lubnon togʻlari, janub tomonida esa Nagav choʻli bor edi. Muqaddas Kitobda bu yerlarning aksariyat qismiga nisbatan Kanʼon nomi ishlatilgan. Bu yerlar Isroil xalqi tomonidan bosib olingandan keyin “Isroil yurti” degan nom bilan tanilgan.

Tarix davomida Falastinning chegaralari aniq belgilanmagan. Miloddan oldingi 332 yilda bu hudud Iskandar Zulqarnayn tomonidan bosib olingan. Miloddan oldingi 63 yilda esa Rim imperiyasining tarkibiga kirgan. Milodiy 135 yilda yahudiylarning Rimga qarshi koʻtargan isyoni bostirilgan va Rim hukumati Yahudiya va Suriya viloyatlarini birlashtirib, u yerga “Suriya–Falastina” deb nom bergan. Keyinchalik Suriya bir nechta qismga boʻlinib ketgan va Suriya–Falastinaning hududi kichrayib, bu nom faqatgina oldingi Yahudiya viloyatining hududini bildiradigan boʻldi. Yettinchi asrda arablar bu hududni bosib olganlaridan keyin ham, shu hudud rasman “Falastin” nomi bilan atalavergan. Zamonaviy davrlarda Falastinning chegaralari bir necha marta oʻzgargan.

[1] FILIST XALQI, FILISTIYA iborasiga qarang.

FARISHTA

Xudo yaratgan[1] va Uning xizmatida boʻlgan samoviy mavjudotlar[2]. Ular Xudo bilan samoda istiqomat qiladi[3]. Farishtalar inson boʻlmasalar–da, inson qiyofasida ham zohir boʻlganlar[4]. Muqaddas Kitobga koʻra, farishtalar Xudoning xabarlarini insonlarga yetkazganlar, yuz beradigan voqealarni va vahiylarni tushuntirib berganlar. Isroil xalqiga Muso orqali qonun berilganda ham farishtalar ishtirok etishgan[5]. Ayrim hollarda farishtalar odamlarni xavf–xatardan asraganlar[6]. Muqaddas Kitobda ikkita farishtaning ismi aytib oʻtilgan. Bular — Mikoyil[7] va Jabroil[8].

Muqaddas Kitobdagi bir qator oyatlarda bayon qilinishicha, farishtalarning baʼzilari toʻgʻri yoʻldan ozib, yovuz boʻlib qolganlar, ular shayton boshchiligida Xudoga va Uning xalqiga qarshilik qilganlar[9]. Muqaddas Kitobda aytib oʻtilgan yovuz ruhlar va jinlar mana shu gunohkor farishtalarga ishora qilsa kerak.

[1] Kolosaliklar 1:16
[2] Zabur 102:20-21, Ibroniylar 1:7, 14
[3] Matto 18:10-11, Ibroniylar 12:22
[4] Ibtido 18:1-2, Ibroniylar 13:2
[5] Qonunlar 33:2, Havoriylar 7:53

[6] Ibtido 19:1-23, Havoriylar 12:6-11, 27:23-24

[7] Doniyor 10:13, Yahudo 9, Vahiy 12:7

[8] Doniyor 8:16, 9:21, Luqo 1:19, 26-27

[9] Ayub 1:6-7, Matto 12:22-25, 25:41, 2 Butrus 2:4, Yahudo 6, Efesliklar 2:2, Vahiy 12:7-9

FARZIY

Iso Masih davrida yahudiylarning muhim bir diniy mazhabi. Bu nom ibroniychada “alohida ajratilgan” degan maʼnoni bildiradigan soʻzdan kelib chiqqan. Farziylar Tavrot qonunlariga qatʼiy rioya qilardilar, ayni paytda ogʻzaki ravishda tarqalgan urf–odatlarga hamda poklanish udumlariga ham izchil amal qilardilar. Farziylar mazhabiga faqatgina bir necha ming kishi kirgan boʻlib, umumiy aholining kichkina bir guruhini tashkil qilardi. Farziylar xalq orasida obroʻ–eʼtiborga ega edilar. Ulardan baʼzilari Oliy kengash aʼzolari edilar. Ayrim farziylar Iso Masihga ishondilar, koʻplari esa Isoga va Uning taʼlimotiga qarshi chiqdilar.

FILIST XALQI, FILISTIYA

Qadimgi davrlarda Filistiyaning aholisi Filist xalqi deb yuritilardi. Filistiyaning hududi Sinay yarim orolidan shimoli–sharqda, Oʻrta yer dengizi qirgʻogʻi boʻyida joylashgan edi. Filistlarning ajdodlari Krit orolidan kelib chiqqan boʻlishi mumkin. Filistlar Kanʼon yurtidagi xalqlardan ajralib turar, Isroil xalqi baʼzan ularni “sunnatsizlar”, deb aytardi. Chunki aksariyat mahalliy xalqlar orasida keng tarqalgan sunnat qilish odati Filistlar orasida yoʻq edi. Filist xalqi quyidagi beshta shahar–davlatni — Gʻazo, Ashqalon, Ashdod, Gat va Exronni barpo qilgan edi. Miloddan oldingi oʻn ikkinchi asrda Filistlar oʻz yerlarini kengaytirish niyatida Kanʼon yurtini gʻarb tomondan bosib olishni boshladilar. Ayni paytda Isroil xalqi Kanʼon yurtiga sharq tomondan bostirib kelgan, buning oqibatida ikkala xalq oʻrtasida ziddiyat kelib chiqdi. Shunday qilib, shoh Dovud Filist xalqini magʻlub qilgunga qadar, ular Isroil xalqining ashaddiy dushmani boʻlib qoldi[1].

[1] 2 Shohlar 8:1, 1 Solnomalar 18:1

FINIKIYA

Isroildan shimolda Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan hudud. Bu hudud Tir, Sidon, Arvod va Gabol[1] shahar–davlatlari tomonidan nazorat qilingan. Hozirgi Livan mamlakatining Oʻrta yer dengizi boʻyidagi hududi qadimgi Finikiya hududiga toʻgʻri keladi.

[1] Bibl nomi bilan ham maʼlum

FIRʼAVN

Qadimgi Misr shohlarining unvoni.

FISIH BAYRAMI

Yangi Ahdda “Fisih bayrami” nomi ostida Fisih ziyofati va undan keyin yetti kun davomida nishonlanadigan “Xamirturushsiz non bayrami” nazarda tutilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan FISIH ZIYOFATI va XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI iboralariga qarang.

FISIH QURBONLIGI

BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan FISIH ZIYOFATI iborasiga qarang.

FISIH ZIYOFATI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

FORS SHOHLIGI

Qadimgi qudratli shohlik. Fors shohligining poytaxti Bobil hozirgi janubiy Iroqda joylashgan edi. Bu shohlik “Midiya va Fors shohligi” deb ham ataladi, chunki Midiya bu shohlikning muhim viloyatlaridan biri edi. Fors qonunlari “Midiya va Fors qonunlari” deb atalgan[1]. Doniyor paygʻambar Fors hukumatida yuqori lavozimni egallagan edi[2]. Ester kitobida tasvirlangan voqealar Shushan qalʼasida — Fors shohlarining qishki qarorgohida yuz bergan. Hozirgi Oʻzbekistonning aksariyat qismi va umuman Oʻrta Osiyoning asosiy hududi miloddan oldingi oltinchi asrda Fors shohligi tarkibida boʻlgan. Tarixshunoslar oʻsha davrdagi Fors shohligini Ahamoniylar davlati deb atashadi.

[1] Ester 1:19, Doniyor 6:8

[2] Doniyor 6:1-28

GILAD

Iordan daryosining sharqidagi bir oʻlka. Giladning janub tomonida Moʻab yurti, shimol tomonida esa Bashan oʻlkasi joylashgan edi.

GIRGOSH XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Girgosh xalqi Kanʼon yurtining aniq qaysi joyida yashagani maʼlum emas. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

GUNOH

Gunoh Xudoning amrlarini buzish, yomon ish qilish yoki yaxshilik qilishdan bosh tortish demakdir. Muqaddas Kitobga koʻra, gunoh tushunchasi nafaqat insonning xatti–harakatlarini, balki uning Xudoga yoki insonlarga qarshi oʻy–xayollarini ham qamrab oladi. Xudoning talabiga koʻra, har bir inson Xudoni butun qalbi bilan, jonu dili bilan, butun ongi bilan, kuchi boricha sevishi kerak[1]. Iso Masih, inson hatto oʻy–xayolida gunoh qilsa ham hukm qilinadi, deb taʼlim bergan[2]. Jumladan, gʻazab, magʻrurlik, shahvat, rashk, xasislik kabi gunohlar koʻzga koʻrinmasa ham, Xudodan yashirin qolmaydi. Xudo ezgu, adolatli, muqaddas boʻlgani uchun, qilingan har qanday gunoh Xudoga qarshidir[3].

Odam Ato va Momo Havo Xudoga itoatsizlik qilib, U bilan munosabatini buzganlar[4]. Buning oqibatida Odam Ato va Momo Havoning oʻzaro munosabati ham buzildi, dunyoda nomutanosiblik paydo boʻldi, butun dunyo laʼnatga giriftor boʻldi. Ularning hayoti tashvish, qaygʻu–azoblarga toʻldi[5]. Gunoh tufayli dunyoga oʻlim kirib keldi va butun odamzod ustidan hukmron boʻlib qoldi[6]. Gunoh har bir insonning tabiatida mavjud boʻlgani uchun, uning niyatlarini, oʻy–fikrlarini, his–tuygʻularini va istaklarini buzadi[7]. Gunoh oqibatida odamzod Muqaddas Xudodan uzoqlashgan, ajralgan, Uning gʻazabi ostida qolgan va qiyomatda hukm qilinadi[8]. Faqatgina Iso Masihning toʻkilgan qoni tufayli inson gunohlaridan poklana oladi, Xudo bilan yarashadi va hukm qilinmaydi[9].

[1] Qonunlar 6:5, Luqo 10:27

[2] Matto 5:21-30

[3] Ibtido 4:10, Zabur 32:5, 44:8, 50:5-6, 88:15, Ishayo 5:16

[4] Ibtido 3:5-8
[5] Ibtido 3:16-19
[6] Rimliklar 5:12

[7] Zabur 50:7, 142:2, Yeremiyo 17:9, Rimliklar 3:10-12, 7:14-20

[8] Ishayo 59:2, Rimliklar 1:18-21, Efesliklar 5:5-6, Kolosaliklar 3:5-6

[9] 1 Yuhanno 2:1-2, Rimliklar 5:6-11, 6:22-23, 1 Salonikaliklar 5:9

GUNOH QURBONLIGI

QURBONLIK soʻziga qarang.

HAVORIY

Maʼlum bir xabarni yetkazish uchun yuborilgan elchi. Yangi Ahdda bu soʻz asosan Iso Masihning oʻn ikki shogirdiga nisbatan ishlatilgan. Rabbimiz Iso havoriylarni odamlarga Xushxabar yetkazish uchun tanlagan edi[1]. Iso Masih tirilgandan keyin Uni koʻrgan jamoat yoʻlboshchilariga nisbatan ham havoriy soʻzi ishlatilgan. Havoriy Pavlus ham ular qatorida edi[2]. Iso Masih Pavlusga[3] zohir boʻlib, unga Xushxabarni yoyish vazifasini topshirgan[4]. Havoriylar barcha masihiylar orasida, ayniqsa oʻzlari asos solgan jamoatlarda katta obroʻ–eʼtiborga ega boʻlib, qarorlar chiqarish huquqiga ega edilar[5]. “Havoriy” soʻzi Xushxabarni eʼlon qilish uchun yuborilgan odamlarga nisbatan ham ishlatilgan.

[1] Luqo 6:12-16
[2] 1 Korinfliklar 15:5-9
[3] Pavlusning asl ismi Shoul edi.

[4] Havoriylar 9:1-19, Galatiyaliklar 1:1-2, 11-12

[5] Havoriylar 14:23, 15:1-2, 22-29, 1 Korinfliklar 9:1-2, 12:28, Efesliklar 4:11-12

HOSIL BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

HOVUZ

BRONZADAN YASALGAN HOVUZ iborasiga qarang.

IBLIS

SHAYTON soʻziga qarang.

IBRONIY

Ehtimol, ibroniy soʻzi Ibir ismidan hosil boʻlgandir[1]. Ibroniy soʻzi millat maʼnosida dastlab Ibrohimga va uning nasliga nisbatan qoʻllangan[2]. Keyinchalik bu nom Isroil xalqiga va yahudiylarga nisbatan ishlatilgan[3]. Yana YAHUDIY soʻziga qarang.

[1] Ibtido 10:21

[2] Ibtido 14:13, 39:14,17, 40:15, 41:12, 43:32

[3] Misol uchun, Chiqish 1:15-19, 1 Shohlar 4:6, 2 Korinfliklar 11:22, Filippiliklar 3:5 ga qarang.

IBRONIY QOʻLYOZMALARI

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

IBRONIYCHA

Isroil xalqining ona tili. Isroil xalqi miloddan oldingi 586 yilda Bobilga[1] asir qilib olib ketilmasdan oldin ibroniy tilida soʻzlashardi. Isroil xalqi surgundan qaytgandan keyin asosan oramiy tilida[2] soʻzlashadigan boʻldi. Eski Ahdning aksariyat qismi ibroniy tilida, ayrim qismlarigina oramiy tilida yozilgan[3].

[1] BOBIL soʻziga qarang.

[2] ORAMIYCHA soʻziga qarang.

[3] jumladan, Ezra 4:8-6:18, 7:12-26, Doniyor 2:4-7:28

IBRONIYCHA MATN

Eski Ahdning eng qadimiy toʻliq ibroniycha qoʻlyozmasi Leningrad Kodeksidir. Bu qoʻlyozma taxminan milodiy 1000 yillarda koʻchirilgan. Mazkur qoʻlyozmaning nashr qilingan nusxasi Bibliya Xebraika Stutgartensiya deb ataladi. Olimlarning aksariyati Leningrad Kodeksini qadimda yahudiy kotiblari yozib qoldirgan qoʻlyozmalarning eng yaxshi nusxalaridan biri deb hisoblaydi. Bu kotiblar Mazoretlar deb atalgan boʻlib, milodiy 500-1000 yillarda faoliyat koʻrsatganlar. Leningrad Kodeksining asl nusxasi Sankt Peterburgdagi Rossiya Milliy Kutubxonasida saqlanadi[1].

Eski Ahdning oʻzbekcha tarjimasi, dunyodagi koʻp zamonaviy tarjimalar singari, Leningrad Kodeksining matniga asoslangan. Eski Ahdning ayrim ibroniy qoʻlyozmalaridagi va uning yunon, lotin, suryoniy kabi tillarga qilingan tarjimalaridagi baʼzi soʻzlar Leningrad Kodeksidan bir oz farq qiladi. Oʻzbekcha tarjimaga berilgan izohlarda mana shu farqlarning baʼzilari koʻrsatib oʻtilgan. Shu orqali kitobxon maʼlum bir oyat nima uchun ayrim farqlar bilan tarjima qilinganini tushunib oladi. Boshqa ibroniy qoʻlyozmalari va qadimgi tarjimalar haqida toʻliqroq maʼlumot quyida keltirilgan.

IBRONIY QOʻLYOZMALARI

Leningrad Kodeksidan boshqa ibroniy qoʻlyozmalari. Bu qoʻlyozmalarni ham Mazoretlar deb atalgan kotiblar koʻchirgan. Olimlar asl matnning mazmunini yaxshiroq tushunish uchun shu qoʻlyozmalardan foydalanadilar.

QUMRON QOʻLYOZMALARI

Qumron qoʻlyozmalari “Oʻlik dengiz qoʻlyozmalari” degan nom bilan ham maʼlum boʻlib, 1946-1956 yillar davomida Oʻlik dengiz boʻyidagi gʻorlardan topilgan. Eski Ahdning baʼzi qismlarini oʻz ichiga olgan bu qadimgi ibroniy qoʻlyozmalari yaxshi saqlanib qolgan. Olimlar asl matnning mazmunini yaxshiroq tushunish uchun mana shu qoʻlyozmalardan foydalanadilar. Qumron qoʻlyozmalari Eski Ahdning eng qadimiy nusxalari hisoblanib, aksariyati taxminan miloddan oldingi 100 yillarda yozilgan. Mazkur qoʻlyozmalar qadimda yahudiy kotiblari boʻlgan Mazoretlar faoliyat koʻrsatmaslaridan bir necha asrlar ilgari koʻchirilgan.

Qumron qoʻlyozmalari toʻplamida Eski Ahddagi barcha kitoblarning parchalari bor. Bu qoʻlyozmalar orasida faqatgina Ester kitobi yoʻq. Ularning orasidagi eng diqqatga sazovori Ishayo kitobining toʻliq qoʻlyozmasidir[2]. Ishayo kitobining bu qoʻlyozmasi Leningrad Kodeksidan 1000 yillarcha avval koʻchirilgan boʻlib, aksariyat hollarda faqat imlo va grammatik jihatdan bir oz farq qiladi. Bundan boshqa farqlari juda kam.

Eski Ahdning bugungi kungacha saqlanib qolgan eng qadimgi qoʻlyozmasi miloddan oldingi 600 yilda koʻchirilgan boʻlib, “kumush qoʻlyozmalari” deb ataladi. Bu qoʻlyozma ikki boʻlak kumushga yozilgan boʻlib, Sahroda 6:24-26 oyatlardagi duodan iborat. Kumush qoʻlyozmalari Quddus yaqinidagi gʻorga oʻyilgan qabrdan topilgan. Bu qoʻlyozmalardagi oyatlar Leningrad Kodeksidan 1600 yil oldin yozilgan boʻlsa ham, Leningrad Kodeksidagi oyatlar bilan bir xildir. Qumron va kumush qoʻlyozmalaridan koʻrinib turibdiki, yahudiy kotiblari asrlar davomida Eski Ahdning ibroniycha matnini yuksak diqqat–eʼtibor bilan koʻchirib, saqlab kelganlar.

QADIMIY TARJIMALAR

Eski Ahdning asl matni mazmunini yaxshiroq tushunish maqsadida olimlar uning qadimiy tarjimalaridan foydalanadilar. Bu tarjimalar qadimda yahudiy kotiblari boʻlgan Mazoretlar faoliyat koʻrsatmaslaridan oldin qilingan. Qadimiy tarjimalar orasida eng muhimi — QADIMIY YUNONCHA TARJIMA. Bu tarjima Septuaginta deb ham ataladi[3]. Septuaginta miloddan oldingi 300-200 yillarda Eski Ahdning ibroniychadan qilingan birinchi tarjimasi boʻlib, ilk jamoat masihiylari Septuagintadan keng foydalanganlar. Yangi Ahdda bu tarjimadan koʻp iqtiboslar keltirilgan[4]. Muhim tarjimalardan yana biri QADIMIY SURYONIYCHA TARJIMA. Bu tarjima haqida maʼlumot kam, olimlar uni milodiy ikkinchi asrda tarjima qilingan, deb taxmin qiladilar. Eʼtiborga molik tarjimalardan yana biri QADIMIY LOTINCHA TARJIMA boʻlib, Vulgata deb ham ataladi. Bu tarjima taxminan milodiy 400 yillarda qilingan. Bu qadimiy tarjimalar Qumron qoʻlyozmalari singari shundan dalolat beradiki, yahudiy kotiblari Eski Ahd matnini asrlar davomida yuksak diqqat–eʼtibor bilan koʻchirib, saqlab kelganlar.

[1] Leningrad Kodeksining fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan. Bu qoʻlyozmani internet orqali koʻrsa ham boʻladi.

[2] Qumron qoʻlyozmalari toʻplamidagi Ishayo kitobining fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan.

[3] Septuaginta qoʻlyozmalaridan birining fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan.

[4] Yana YUNON TILI VA MADANIYATI iborasiga qarang.

INOYAT

Muqaddas Kitobda “inoyat” va “inoyatli” soʻzlari odatda Xudoga va Uning qilgan ishlariga nisbatan ishlatilgan. Inoyat soʻzining tub maʼnosi shuki, Xudo buyuk va shartsiz sevgisi tufayli Oʻz xohishi bilan insonlarga baraka beradi[1]. Bu dunyo yaratilgandan beri Xudoning inoyati odamzod va butun mavjudotning hayotida namoyon. Xudo ularga hayot ato etadi va yashash uchun zarur boʻlgan narsalarni yetkazib turadi[2]. Xudo insonlarga va barcha xalqlarga inoyat koʻrsatadi[3]. Eski Ahdda Xudoning Isroil xalqiga boʻlgan cheksiz inoyatini biz Isroil tarixining turli davrlarida koʻrishimiz mumkin. Isroil xalqining moʻjizaviy tarzda Misrdagi qullikdan ozod boʻlgani buning yaqqol misolidir[4].

Yangi Ahdda Iso Masihning bu dunyoga kelib, Unga ishonganlarga najot bergani Xudoning odamzodga koʻrsatgan inoyatining eng yorqin namunasidir[5]. Iso Masih orqali Xudo insonlarni gunohdan ozod qilib, oqlaydi va ularga abadiy hayot ato etadi[6]. Bu inoyatga hech kim loyiq emas va inoyat insonning qilgan savob ishlariga bogʻliq emas[7]. Xudoning koʻrsatgan inoyatiga munosib javob gunohdan yuz oʻgirib, Xudoga itoatkor boʻlishdir[8]. Xudo Oʻz inoyati tufayli imonlilarga Muqaddas Ruhini ato etadi. Ular Muqaddas Ruh orqali bu dunyoda Xudoga xizmat qiladilar[9].

[1] Zabur 12:6, 144:8-9, Yeremiyo 31:2-3, Efesliklar 2:4-5

[2] Ibtido 1:28-29, Zabur 146:7-9, Ayub 5:9-10, Havoriylar 14:16-17

[3] Yunus 4:2, Luqo 1:30
[4] Qonunlar 7:7-9, Zabur 102:6-14, 135:1-26
[5] Yuhanno 1:17, 3:16-17

[6] Rimliklar 3:23-24, 5:8-9, Efesliklar 1:7-8, Titus 3:4-7

[7] Rimliklar 11:5-6, Efesliklar 2:8-9, 2 Timoʻtiy 1:9-10

[8] Rimliklar 6:1-2, 15-19, Titus 2:11-14

[9] Havoriylar 1:8, 2:1-4, Rimliklar 12:6-8, 1 Korinfliklar 12:4-11, 2 Salonikaliklar 1:11-12

INSON OʻGʻLI

“Xushxabar” kitoblarida Iso Masih Oʻziga nisbatan ishlatgan unvon. Iso yashagan davrda yahudiylar bu unvon ostida dunyoga hukm va najot keltiradigan Xudoning vakilini tushunganlar. Doniyor paygʻambarga berilgan vahiyda inson qiyofasidagi bu zot toʻgʻrisida bashorat qilingan[1]. Yahudiylar koʻpincha Xudoning vakilini “Masih” deb ataganlar[2].

“Inson Oʻgʻli” unvoni Eski Ahdning ibroniycha matnida ham bir necha marta uchraydi[3]. Bu oʻrinlarda paygʻambar ham inson zotidan boʻlib, abadiy yashamasligi, u ham Xudoning kuchiga muhtoj ekani koʻrsatilgan. Bu ibora umuman bandalarga nisbatan ham ishlatilgan.

[1] Doniyor 7:13-14

[2] MASIH soʻziga qarang.

[3] Misol uchun, Zabur 8:5, Hizqiyol 2:1, Doniyor 8:17 ga va oʻsha oyatlarning birinchi, ikkinchi va uchinchi izohlariga qarang.

ISROIL

Yoqub Paniyolda Xudo bilan kurash tushgandan keyin, Xudo unga “Isroil” deb ism bergan[1]. Yoqub Ibrohimning nabirasi va Isʼhoqning oʻgʻli edi. Yoqubning oʻn ikkita oʻgʻli boʻlib, ulardan Isroilning oʻn ikki qabilasi kelib chiqqan. Eski Ahdda mana shu oʻn ikki qabila Isroil xalqi deb atalgan. Keyinchalik Isroil xalqi bosib olgan yerlar ham Isroil yurti deb nom olgan.

Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi[2]. Bu oʻnta qabila alohida davlatni tashkil qilib, Isroil shohligi[3] deb nom oldi. Bu davlatning poytaxti Samariya boʻldi. Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida shimoldagi oʻnta qabilaga Isroil xalqi degan nom, bu qabilalar tashkil qilgan davlatga nisbatan Isroil yurti degan nom qoʻllangan. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriya shohligi Isroilni bosib olgach[4], shimoliy shohlik barham topdi.

Yangi Ahdda “Isroil” nomi siyosiy mustaqillikka ega davlatni emas, balki Yoqub naslini, yaʼni yahudiylarni bildirgan.

[1] Ibtido 32:28-29, 35:10
[2] 3 Shohlar 11:26-12:24
[3] shimoliy shohlik iborasi bilan ham maʼlum
[4] 4 Shohlar 17:1-6

ICHKI PARDA

Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasini Muqaddas xonasidan ajratib turgan parda. Bu parda mayin zigʻir matosidan tikilgan boʻlib, ustiga rangli iplardan karublar tasviri solingan edi[1]. Keyinchalik shunday parda Quddusdagi Maʼbadning Eng muqaddas xonasini Muqaddas xonasidan ajratib turgan[2]. Iso Masih xochda jon berganda shoh Hirod qurdirgan Maʼbaddagi parda yirtilib ketdi[3]. Ibroniylarga maktubning muallifi samoviy Maʼbadda ham shu kabi parda borligini aytib oʻtadi[4].

[1] Chiqish 26:31-33
[2] 2 Solnomalar 3:14
[3] Matto 27:50-51
[4] Ibroniylar 6:19-20

JABROIL

Muqaddas Kitobda ikkita farishtaning nomi aytib oʻtilgan, birinchisi — Jabroil, ikkinchisi — Mikoyil[1]. Jabroil Xudoning maxsus xabarini yetkazish uchun bir necha marta odamlarga zohir boʻlgan. U Doniyor paygʻambarga zohir boʻlib, berilgan vahiylar va bashoratlarning maʼnosini tushuntirib bergan[2]. Yahyo paygʻambarning otasi Zakariyoga ham zohir boʻlib, Yahyoning tugʻilishi haqida[3], Maryamga ham zohir boʻlib, Iso Masihning tugʻilishi haqida xabar bergan[4].

[1] Mazkur tarjimada Azroil farishta ham aytib oʻtilgan, Muqaddas Kitobning asl nusxasida Azroil “halok qiluvchi” deb berilgan.

[2] Doniyor 8:15-27, 9:20-27
[3] Luqo 1:8-20
[4] Luqo 1:26-38

JALILA

Jalila koʻlining va Iordan daryosining gʻarb tomonida, Samariya hududidan shimolda joylashgan qirli yer. Qadimgi Falastin qatori, Jalila ham miloddan oldingi 63 yili Rim imperiyasi tomonidan bosib olingan. Koʻp asrlar davomida bu hudud ajnabiy xalqlar hukmronligi ostida boʻlgan, shuning uchun tub aholining orasida koʻplab gʻayriyahudiylar yashagan[1]. Shu sababga koʻra, boshqa yahudiylar Jalilaliklarga past nazar bilan qarar edilar. Isoning bolalik va oʻsmirlik davri Jaliladagi Nosira shahrida oʻtgan. Iso Oʻz xizmatini asosan Jalilada olib borgan.

[1] Ishayo 9:1-2, Matto 4:12-16

JAMOAT

Yangi Ahdda bu soʻz maʼlum bir joydagi masihiylar guruhiga nisbatan ishlatilgan. Ilk jamoat Quddusda paydo boʻlgan. U yerdagi imonlilar Xudoga sajda qilish uchun tez–tez yigʻilib turar edilar. Iso Masih haqidagi Xushxabar keng tarqalgach, boshqa joylarda ham jamoatlarga asos solindi[1]. Jamoatdagi imonlilar bir–birlariga har jihatdan yordam berardilar[2]. Imonlilar uylarda yigʻilganlarida ibodat qilardilar, Xudoga hamdu sanolar aytardilar va Isoning oʻlimini xotirlab, birga taom tanovul qilar edilar[3]. Ular birgalikda Muqaddas bitiklarni oʻqib, saboq olardilar va imonda mahkam turish uchun bir–birlariga dalda berardilar[4]. Jamoatlarning yoʻlboshchilari bor edi, ularni yetakchi, oqsoqol yoki choʻpon deb atashardi[5]. Jamoatda imonlilarga yordam beradigan odamlarni esa xizmatchilar deb atashgan[6].

Yangi Ahdda jamoat soʻzi yana Iso Masihga ishongan jamiki odamlarni bildirgan[7]. Jamoat soʻzining shu maʼnosini ifodalash uchun Yangi Ahdda bir necha timsollar berilgan. Ularning baʼzilari quyidagilardir: Iso Masihning tanasi[8], Maʼbad[9], Xudoning xonadoni[10].

[1] Havoriylar 8:1, 15:41, 1 Korinfliklar 16:19, Galatiyaliklar 1:1-2, Vahiy 1:11

[2] Havoriylar 2:44-45, 4:32, 34-35

[3] Havoriylar 2:42, 46, Rimliklar 16:4, 1 Korinfliklar 11:17-34, Efesliklar 5:19, Kolosaliklar 3:16, 4:15

[4] 1 Korinfliklar 14:26, 1 Timoʻtiy 4:13

[5] Havoriylar 14:23, Yoqub 5:14, 1 Butrus 5:1-4, Efesliklar 4:11, 1 Timoʻtiy 3:1-7, Titus 1:5-9

[6] Filippiliklar 1:1, 1 Timoʻtiy 3:8-13

[7] Matto 16:18, 1 Korinfliklar 5:12-13, Galatiyaliklar 1:13, Efesliklar 1:22, 3:10, 21, 5:23-32, Filippiliklar 3:6

[8] 1 Korinfliklar 12:12-13, 27, Efesliklar 5:23, 29-30, Kolosaliklar 1:24

[9] 1 Korinfliklar 3:16-17, 2 Korinfliklar 6:16, Efesliklar 2:21-22

[10] Efesliklar 2:19, 1 Timoʻtiy 3:14-15, Titus 1:7, Ibroniylar 3:6

JANG ARAVASI

Otlarga qoʻshiladigan, orqasi ochiq arava. Jangda ishlatilgan boʻlib, harbiy kuch–qudrat va ustunlik belgisi edi.

JANNAT

Jannat deb tarjima qilingan yunoncha soʻzning maʼnosi “goʻzal bogʻ” demakdir. Yangi Ahdda jannat soʻzi solihlar oʻlgandan keyin boradigan joyga ishora qiladi[1]. Oʻsha bogʻda solihlar Hayot daraxti mevasidan yeyishga musharraf boʻladilar[2]. Jannat soʻzi yana arshi aʼloga nisbatan ham ishlatilgan[3].

[1] Luqo 23:43

[2] Vahiy 2:7

[3] 2 Korinfliklar 12:2-4 ga va OSMON, SAMO soʻzlariga qarang.

JIN

Muqaddas Kitobda jin baʼzan yovuz ruh deb atalgan. Jinlarning hukmdori shaytondir. Jinlar insonlarga zarar yetkazishni istaydi. Ular baʼzan insonning ichiga kirib olib, uning xatti–harakatlarini boshqaradi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun SHAYTON va FARISHTA soʻzlariga qarang.

KANʼON

Kanʼon Nuhning nabirasi va Xomning oʻgʻli edi. Qadimgi paytlarda Oʻrta yer dengizi, Iordan daryosi va Oʻlik dengiz oraligʻidagi yerlar ham Kanʼon degan nom bilan yuritilgan. Kanʼon yurtidan shimolda Lubnon togʻlari, janubda esa Nagav choʻli bor edi. Ibtido kitobida bayon qilinishicha, Xomning oʻgʻli Kanʼondan bir nechta xalq kelib chiqqan va oʻsha yerlarda yashagan[1]. Isroil xalqi bu yerlarni bosib olgandan keyin, Kanʼon degan nom asta–sekin yoʻqolib ketdi. Uning oʻrniga bu yerlar “Isroil yurti” deb atala boshlagan, ancha vaqt oʻtgandan keyin esa “Falastin” nomi bilan tanilgan[2].

Muqaddas Kitobda Kanʼon juda hosildor, “sut va asal oqib yotgan yurt” deb tasvirlangan[3]. Kanʼon geografik jihatdan juda qulay va unumdor yer hisoblangan. Kanʼon yurtidan janubi–gʻarbda joylashgan Sinay yarim oroli Osiyo va Afrika qitʼalarini birlashtirib turadi. Shuning uchun muhim tijorat yoʻllari Kanʼon orqali, Oʻrta yer dengizi boʻylab oʻtgan. Qadimda Yaqin Sharqdagi qudratli shohliklar Kanʼonni qoʻlga kiritishga harakat qilganlar.

[1] Ibtido 10:6, 15-19 ga va KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[2] FALASTIN soʻziga qarang.

[3] Chiqish 3:8 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlar. Bu xalqlar quyidagilar edi: Amor xalqi, Girgosh xalqi, Xet xalqi, Xiv xalqi, Yobus xalqi, Kadmon xalqi, Xanaz xalqi, Xayin xalqi, Pariz xalqi, Rafa xalqi. Bu xalqlardan baʼzilari Kanʼon yurtining aynan qaysi joyida yashagani maʼlum emas. Isroil xalqi Kanʼonni bosib olgandan keyin ham, bu xalqlardan bir qanchasi oʻsha yurtda yashayverganlar. Yana KANʼON soʻziga qarang.

KARNAY BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

KARUB, KARUBLAR

Qanotli samoviy mavjudotlar. Bu mavjudotlar haqida soʻz yuritilganda, ular odatda Xudoning taxti yonida tasvirlanadi. Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida esa karublar Xudoning taxtini koʻtarib yurgani haqida bayon qilinadi[1].

Mana shu samoviy mavjudotlarning haykallari va oʻyma, naqsh solingan tasvirlari Xudoning ulugʻvorligi va Uning Oʻz xalqi orasida ekanligining ramzidir. Ahd sandigʻi qopqogʻi ustida ikki karub haykali bor edi[2]. Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasini Muqaddas xonasidan ajratib turgan ichki pardaga karublar tasviri solingan edi. Keyinchalik shoh Sulaymon balandligi 4,5 metr boʻlgan karublarning ikkita haykalini yasattirib, Maʼbadning Eng muqaddas xonasiga qoʻydirgan[3]. Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbadning ichki pardasi, devorlari va eshiklari ham karublar tasviri bilan bezatilgan edi[4].

[1] Hizqiyol 1, 10–boblar

[2] Chiqish 25:18-20 ga va AHD SANDIGʻI iborasiga ishlangan rasmga qarang.

[3] 3 Shohlar 6:23-28 ga va lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan “Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad” rasmiga qarang.

[4] 2 Solnomalar 3:14, 3 Shohlar 6:29-35

KUYDIRILADIGAN QURBONLIK, KUYDIRILADIGAN NAZR

QURBONLIK soʻziga qarang.

KOʻKRAKPECH

Oliy ruhoniy koʻksiga taqadigan, qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan maxsus xalta. Koʻkrakpech xaltasiga Urim va Tummim degan muqaddas narsalar solingan edi. Oliy ruhoniy Xudoning irodasini bilish uchun Urim va Tummimdan foydalangan[1].

[1] Chiqish 28:15-30

LEVI, LEVILAR

Yoqubning oʻgʻli Levi qabilasidan boʻlgan erkaklar. Xudo Levi qabilasidan boʻlgan Horun naslini Isroil xalqining ruhoniylari qilib tanlagan edi[1]. Levi qabilasining qolgan erkaklari diniy marosimlarni bajarishda yordam berganlar. Bundan tashqari, ular Muqaddas chodirga, keyinchalik esa Maʼbadga, uning ashyolari va buyumlariga ham masʼul edilar[2]. Xudo Isroil xalqining toʻngʻich oʻgʻillari oʻrniga levilarni Oʻz xizmatiga olgandi. Zotan, Isroilning toʻngʻich oʻgʻillari Xudoga tegishli edi[3]. Keyinchalik shoh Dovud levilarning baʼzilarini Xudoga sajda qilish paytida ashula aytishga va musiqa chalishga tayinlagan[4].

[1] RUHONIY soʻziga qarang.
[2] Sahroda 3:5-10, 1 Solnomalar 23:25-29, 32
[3] Sahroda 3:11-13, 40-51
[4] 1 Solnomalar 6:31-32, 23:30-31

LIRA

Torli musiqa asbobi.

LUBNON

Lubnon togʻ tizmasi boʻlib, hozirgi Livan mamlakatida joylashgan. Lubnon togʻlari sadr daraxtlari bilan mashhur edi. Shoh Sulaymon Quddusdagi Maʼbadni va oʻz saroyini Lubnonning sadr yogʻochlaridan qurdirgan[1].

[1] 3 Shohlar 5:6-10, 6:15-20, 7:2-3

MALAK

FARISHTA soʻziga qarang.

MASIH

Masih ibroniychadagi “Mashiax” soʻzidan olingan boʻlib, yunon tiliga “Xristos” deb tarjima qilingan. Ibroniy tilida bu soʻz “moy surtilgan” degan maʼnoni bildiradi. Qadimgi Isroilda biron odamni ruhoniy, paygʻambar yoki shoh qilib tayinlashda boshiga zaytun moyi surtilardi[1]. Bu harakat oʻsha odamning Xudo tomonidan tanlanganini va Xudoning xizmatiga bagʻishlanganini bildirardi. Shu sababdan Masih soʻzi “Xudo tomonidan tanlangan” degan maʼnoni ham anglatadi.

Eski Ahddagi bashoratlarga koʻra, bir kun kelib, shoh Dovudning zurriyotidan boʻlgan bir zot Isroil xalqini dushmanlaridan qutqaradi va yer yuzida abadiy adolat oʻrnatib, barcha xalqlar ustidan hukmronlik qiladi[2]. Keyinchalik yahudiylar vaʼda qilingan oʻsha qutqaruvchini “Masih” deb ataydigan boʻldilar. Yahudiylarning yurti Rim imperiyasi istibdodida qolganda koʻp yahudiylar, Masih kelib, bizni ajnabiylar qoʻlidan qutqaradi hamda Isroil shohligining ulugʻvorligini qayta tiklaydi, deb umid qilganlar[3].

Yangi Ahdga koʻra, Rabbimiz Iso Eski Ahddagi bashoratlarda aytib oʻtilgan Masihdir[4]. Iso Masih Oʻz vaʼzlari orqali Xudoning Shohligi kelishini eʼlon qilgan, ammo bu Shohlik zaminiy shohlik emas edi[5]. Iso Masih xochdagi oʻlimi orqali iblisning qudratini yoʻq qildi, gunohga va oʻlim qoʻrquviga qul boʻlgan butun odamzodga ozod boʻlish imkonini berdi[6]. Shuning uchun Isoga ishonganlar Uni “Masih” deb atashadi.

[1] Chiqish 28:41, 1 Shohlar 10:1, 3 Shohlar 19:15

[2] Misol uchun, Ishayo 9:6-7, 11:1-5, 42:1-4, Yeremiyo 23:5-6 ga qarang.

[3] Havoriylar 1:6

[4] Matto 16:15-17, Luqo 2:11, Yuhanno 20:31, Havoriylar 2:36

[5] Yuhanno 18:36

[6] Matto 1:20-23, Luqo 4:16-21, 24:44-48, Ibroniylar 2:14-15

MAʼBAD

Biron xudoga sajda qilish uchun qurilgan bino. Odatda xudolarga atab maʼbadlar qurilardi, sajda qiluvchilar, xudo oʻz maʼbadida zohir boʻladi, deb ishonardilar. Shu sababdan ular maʼbadni xudoning uyi deb ham atardilar. Mazkur tarjimada maʼbad soʻzi katta harf bilan yozilgan boʻlsa, asosan Quddusdagi Egamizning Maʼbadi nazarda tutilgan. Shoh Sulaymon davridan boshlab butun Isroil xalqi Egamizga Quddusdagi Maʼbadda sajda qilardi. Ular Maʼbadda qurbonliklar keltirardilar va muhim bayramlarni shu yerda nishonlar edilar.

Isroil tarixida Quddusda bir necha marta Maʼbad qurilgan, ammo bosqinchilar tomonidan vayron qilingan[1]. Birinchi Maʼbadni shoh Sulaymon qurdirgan. Bu Maʼbad 3 Shohlar 6:1-38, 7:13-51, 2 Solnomalar 2:1-4:22 da batafsil tasvirlangan. Miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar bu Maʼbadni vayron qilib, undagi barcha qimmatbaho ashyolarni Bobilga olib ketganlar[2]. Yahudo xalqi Bobilga surgun qilindi. Ular Bobilda surgunda yashar ekanlar, Xudo Hizqiyol paygʻambarga yangi Maʼbad haqida vahiy yuborgan edi[3].

Miloddan oldingi 538 yilda Fors shohi Kurushning farmoniga koʻra, baʼzi yahudiylar Quddusga qaytib kelib, Maʼbadni qayta qurishni boshladilar. Ammo ular Maʼbad poydevorini yotqizganlaridan keyin koʻp qarshiliklarga duch keldilar va qurilish ishlarini toʻxtatishga majbur boʻldilar. Bu hol Fors shohi Doro taxtga chiqqunga qadar davom etdi. Miloddan oldingi 520 yildagina ular Maʼbad qurilishini davom ettirdilar. Xaggey va Zakariyo paygʻambarlar Xudodan olgan bashoratlari bilan Maʼbadni qurayotganlarni ruhlantirib turdilar. Nihoyat, miloddan oldingi 515 yilga kelib, Maʼbad qurib bitkazildi[4]. Ammo miloddan oldingi 175-164 yillarda Suriyada hukmronlik qilgan Antiox IV[5] boshchiligida yunonlar Quddusga bostirib kelib, ikkinchi marta qurilgan bu Maʼbadni talon–taroj qilganlar, uni bulgʻaganlar[6]. Keyinchalik, miloddan oldingi 37-4 yillarda qadimgi Falastinda[7] hukmronlik qilgan Buyuk Hirod miloddan oldingi 19 yilda Maʼbadni qayta qurishni boshlagan. Qurilish ishlari Iso Masih davrida ham davom etayotgan edi. Qayta qurilgan oʻsha Maʼbad milodiy 70 yilda Rimliklar tomonidan vayron qilindi. Shundan keyin Maʼbad qayta qurilmadi.

“Maʼbad” soʻzi asosiy binoga yoki butun Maʼbad majmuasiga nisbatan ishlatilgan. Maʼbadning asosiy binosi Muqaddas xona va Eng muqaddas xonadan iborat edi. Bu xonalarga maʼlum bir marosimlarni bajarish uchun faqatgina ruhoniylar kirishga haqli edilar[8]. Xalq Maʼbad hovlisida Xudoga sajda qilgan. Hirod qurdirgan Maʼbadning asosiy binosiga yaqin hovli yahudiy erkaklari uchun, uning yonidagi hovli esa yahudiy ayollari uchun ajratilgan edi. Maʼbad majmuasining ichki hovlisi Isroil xalqi uchun, tashqi hovli esa gʻayriyahudiylar uchun edi. Iso Masih Maʼbaddagi savdogarlarni haydagani toʻgʻrisidagi voqea tashqi hovlida yuz bergan boʻlishi mumkin[9].

Muqaddas Kitobda Maʼbad baʼzan “muqaddas maskan” yoki “muqaddas makon” deb aytilgan. Baʼzan esa Xudoning samoviy maskani “Maʼbad” deb atalgan[10].

[1] Maʼbadning rasmlari va loyihalari lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan.

[2] 4 Shohlar 25:8-17

[3] Hizqiyol 40-46–boblar

[4] Ezra 1:1-11, 3:7-4:5, 5:1-2, 6:14-15

[5] Doniyor 8:12 izohiga qarang.

[6] Doniyor 9:27 ning oxirgi izohiga qarang.

[7] FALASTIN soʻziga qarang.

[8] MUQADDAS XONA va ENG MUQADDAS XONA iboralariga qarang.

[9] Yuhanno 2:13-22

[10] Misol uchun, Zabur 10:4, Vahiy 11:1, 19, 15:5-8 ga qarang.

MIDIYA

Qudratli shohlik boʻlib, hozirgi Eron mamlakatining shimoli–gʻarbida joylashgan edi. Miloddan oldingi 550 yilga kelib, Midiya Fors shohligining eng muhim viloyatiga aylandi, shu bois Fors qonunlari “Midiya va Fors qonunlari” deb ataladigan boʻldi[1].

[1] Ester 1:19, Doniyor 6:8

MIDIYA VA FORS SHOHLIGI

FORS SHOHLIGI iborasiga qarang.

MIDIYON, MIDIYON XALQI, MIDIYONLIKLAR

Ibrohim Soraning vafotidan keyin Xaturo ismli bir ayolga uylandi. Xaturo Ibrohimga oltita oʻgʻil tugʻib berdi. Oʻgʻillardan birining ismi Midiyon edi[1]. Midiyondan tarqalgan avlod Midiyon xalqi degan nom bilan tanildi. Ular koʻchmanchi xalq boʻlib, asosan hozirgi Aqaba qoʻltigʻining sharq tomonidagi sahroda yashardilar. Shu sababdan u yerlar Midiyon yurti, oʻsha joyda yashagan xalq Midiyonliklar deb atalgan. Midiyonning avlodi Ibrohimning oʻgʻli Ismoildan kelib chiqqan koʻchmanchi xalqqa qarindosh boʻlgani uchun, ular baʼzan Ismoiliylar deb ham yuritilgan. Shuning uchun “Midiyon” va “Ismoil” degan nomlar baʼzan bir–birining oʻrnida ishlatilavergan.

[1] Ibtido 25:1-2

MIKOYIL

Muqaddas Kitobda ikkita farishtaning nomi aytib oʻtilgan, birinchisi — Mikoyil, ikkinchisi — Jabroil[1]. Mikoyil bosh farishtalardan biri boʻlib, Isroil xalqining himoyachisi deb atalgan[2]. Mikoyil va uning qoʻli ostidagi farishtalar shayton va uning yovuz farishtalari bilan jang qilib, ularni samodan haydaganlar[3].

[1] Mazkur tarjimada Azroil farishta ham aytib oʻtilgan, Muqaddas Kitobning asl nusxasida Azroil “halok qiluvchi” deb berilgan.

[2] Doniyor 10:13, 20-21, 12:1, Yahudo 9

[3] Vahiy 12:7-9

MISR

Qadimgi Misr Eski Ahdda koʻp tilga olingan va dunyo tarixida muhim iz qoldirgan. Misr hukmdorlari “Firʼavn” deb atalardi. Misr sivilizatsiyasi juda rivojlangan boʻlib, xalqaro tijoratda ham asosiy oʻrin tutgan. Nil daryosining suvlari va hosildor yerlar Misr aholisining oziq–ovqat bilan doimo taʼminlanishiga muhim omil edi. Shuning uchun Ibrom, yaʼni Ibrohim paygʻambar va uning oilasi Kanʼon yurtida qurgʻoqchilik boʻlgan paytda Misrda maʼlum vaqt yashagan[1]. Ibrohim oʻgʻli Isʼhoqning Yusuf degan nevarasi bor edi. Yusufni oʻz aka–ukalari Ismoiliy savdogarlariga qul qilib sotib yuborishadi[2]. Lekin vaqti kelib, Yusuf firʼavnning farovonlik va qahatchilik haqidagi karomatli tushini taʼbir qilib bergani uchun Misr hokimi etib tayinlanadi[3]. Qahatchilik davrida Yusuf Misr xalqini va otasi Yoqubning butun xonadonini qutqarib qoladi[4]. Yusufning otasi Yoqub va uning xonadoni Kanʼondan Misrga koʻchib keladi[5]. Bir necha nasl oʻtgandan keyin Yoqubning avlodi Misrda qul boʻlib qoladi[6]. Muso paygʻambar Xudoning amri bilan moʻjizalar koʻrsatib, Isroil xalqini qullikdan ozod qiladi va Misrdan olib chiqadi[7].

Misr hukmdorlari koʻpincha oʻz yurtidan tashqarida, ayniqsa Kanʼon yurtiga katta siyosiy taʼsir oʻtkazardi va baʼzan atrofdagi yerlarga harbiy yurishlar qilardi. Kanʼon Misrdan shimoli–sharqda joylashgan boʻlib, Isroil xalqi u yerlarda yashar edi. Isroil shohi Sulaymon Misr firʼavnining qizlaridan biriga uylanib, firʼavn bilan aloqasini mustahkamladi[8]. Paygʻambarlar koʻpincha Yahudoni, yaʼni janubiy shohlik aholisini, Misrning harbiy kuchiga ishonmanglar, deb ogohlantirganlar[9]. Eski Ahdda Misrning qismati haqida bashoratlar bor[10]. Yahudo shohligi Bobil shohligiga magʻlub boʻlgandan keyin Yahudo aholisidan baʼzilari Misrga qochib ketganlar. Yeremiyo paygʻambar ularni Misrda kutib turgan falokatlar haqida ogohlantirsa ham, ular Misrga ketganlar[11].

Miloddan oldingi 525 yilda Fors shohligi Misrni bosib oldi. Ikki yuz yildan keyin esa Iskandar Zulqarnayn Misrni hech qanday qarshiliksiz qoʻlga kiritdi. U Oʻrta yer dengizi boʻyida shahar qurdirib, unga Iskandariya deb nom berdi va oʻsha shaharni Misrning yangi poytaxti qildi. Koʻp yahudiylar Iskandariya shahriga borib oʻrnashdilar, bu shahar uzoq asrlar davomida yahudiylarning diniy taʼlim markazi boʻlib kelgan. Aynan shu shaharda miloddan oldingi uchinchi asrda Eski Ahd ibroniychadan ilk bor yunon tiliga tarjima qilingan. Miloddan oldingi 198 yilda Suriya Yahudiya oʻlkasini bosib oldi. Shunga qadar Yahudiyani Misrda hukmronlik qilgan yunon shohlari boshqarganlar[12]. Buyuk Hirod chaqaloq Isoni oʻldirmoqchi boʻlganda, Uni ota–onasi Misrga olib qochgan[13].

[1] Ibtido 12:10-20
[2] Ibtido 37:25-28
[3] Ibtido 41:1-44
[4] Ibtido 41:46-49, 53-57
[5] Ibtido 45:16-20, 46:1-7
[6] Chiqish 1:8-14
[7] Chiqish 2:1-15:21
[8] 3 Shohlar 3:1, 9:16

[9] Ishayo 20:1-6, 30:1-7, 31:1-3, Yeremiyo 2:36-37, 37:5-8

[10] Misol uchun, Ishayo 19:1-25, Yeremiyo 46:1-26, Hizqiyol 29:1-32:32, Doniyor 11:2-45 ga qarang.

[11] Yeremiyo 42:1-44:30
[12] Doniyor 11:5-16
[13] Matto 2:13-15

MOY

Muqaddas Kitobda moy soʻzi ostida zaytun mevasidan olingan moy nazarda tutiladi[1]. Qadimgi Isroilda zaytun moyidan keng foydalanilgan. Jumladan, moychiroqlar uchun, teridagi yara va jarohatlarni davolash uchun zaytun moyi ishlatilgan. Shuningdek, boy odamlar badanlarini parvarish qilish uchun aʼlo sifatli zaytun moyidan foydalanganlar. Baʼzan zaytun moyi atir bilan aralashtirilib, yoqimli hid taralishi uchun sochga, teriga surtilgan. Biron odamni ruhoniy, paygʻambar yoki shoh qilib tayinlashda boshiga aʼlo sifatli zaytun moyi surtilgan. Muqaddas chodirdagi va Maʼbaddagi buyumlarni muqaddas qilish uchun ham zaytun moyi ishlatilgan. Xullas, moy birdamlik, farovonlik, poklik va Xudo Ruhining qudrati ramzi boʻlgan.

[1] ZAYTUN soʻziga qarang.

MOY SURTIB TANLAMOQ

Eski ahd davrida Xudo biror kishini ruhoniy, paygʻambar yoki shoh qilib tanlaganda uning boshiga zaytun moyi surtishga amr berar edi[1]. Zaytun moyi Xudo Ruhining ramzi boʻlib, moy surtilgan odamning poklanganini va unga qudrat ato qilinganini bildirar edi. Shu yoʻl bilan tanlangan odam, ayniqsa shoh ibroniy tilida “mashiax”, yaʼni “moy surtib tanlangan” deb atalardi. “Mashiax” soʻzi keyinchalik unvon sifatida ishlatiladigan boʻldi[2]. Muqaddas chodirdagi va Maʼbaddagi buyumlar ham zaytun moyi surtish orqali muqaddas qilingan.

[1] MOY soʻziga qarang.

[2] MASIH soʻziga qarang.

MOYCHIROQ

Qadimgi paytlarda moychiroqdan keng foydalanilgan. Bu chiroq kichik bir sopol idish boʻlib, unga zaytun moyi quyilgan. Chiroqning piligi boʻlgan. Metalldan yasalgan chiroqlar qimmat hisoblangan.

MUHR

Ip bilan boʻyinga osiladigan silindr shaklidagi buyum yoki muhr uzugi. Qadimda birorta xatni yoki hujjatni rasmiylashtirish uchun, unga mum, qoʻrgʻoshin yoki biror yumshoq modda surtilib surgʻuchlangan, ustidan muhr bosilgan. Bu muhr xat yoki hujjat yuborayotgan odamning hokimiyatini bildirib, xat yoki hujjatning rasmiyligini koʻrsatar edi.

MUQADDAS

Muqaddas Kitobda muqaddas soʻzi asosan Xudoga nisbatan ishlatilgan. Bu soʻz Xudoning butun borliqdan ustunligini va tengsizligini bildiradi. U tanho, haqiqiy Xudodir. Xudo tamomila pok, gunohsiz va nuqsonsizdir.

Muqaddas soʻzi narsalarga va odamlarga nisbatan ham ishlatilgan. Bu holda muqaddas soʻzi “pok, tabarruk, ajratilgan, ajratib olingan, bagʻishlangan” maʼnolarini ifodalaydi. Bu soʻz Muqaddas chodirdagi, keyinchalik esa Maʼbaddagi buyumlarga va jihozlarga nisbatan ishlatilgan. Muqaddas joy yoki buyum Xudoga bagʻishlangan boʻlib, ularga nisbatan ehtiyotkorlik va eʼtibor bilan munosabatda boʻlish talab qilingan. Muqaddas chodirda, keyinchalik esa Maʼbadda xizmat qilgan ruhoniylar ham muqaddas hisoblangan. Ruhoniyga nisbatan qoʻllangan muqaddas soʻzi uning Xudoga xizmat qilishga bagʻishlanganini va maxsus vazifasi boʻlganini koʻrsatadi. Odamlar va buyumlar Tavrotda buyurilgan qurbonliklar va diniy marosimlar orqali poklanib, muqaddas qilinganlar. Xudo Oʻz xalqiga: “Muqaddas boʻlinglar”, deb amr bergan. Buning mazmuni shundan iboratki, Isroil xalqi boshqa xalqlardan ajralib turishi, oʻzlarini Xudoga bagʻishlab, Uning qonunlarini bajarishlari kerak edi.

MUQADDAS NON

Muqaddas chodirdagi xontaxtaga, keyinchalik Maʼbaddagi xontaxtaga qoʻyilgan oʻn ikkita xamirturushsiz non. Bu nonlar Egamizning huzuridagi xontaxtaga qoʻyilgan, shuning uchun ibroniychada “huzuridagi non” deb atalgan. Nonlar xontaxtada bir hafta turgach, yangi yopilgan oʻn ikkita non bilan almashtirilgan. Xontaxtadan olingan nonlarni faqat ruhoniylar yeyishgan[1]. Muqaddas nonlar Egamizning huzurini bildiruvchi ramz boʻlib, Xudo Isroil xalqining qudrati va taʼminlovchisi ekanligidan ham darak berib turgan.

[1] Levilar 24:5-9

MUQADDAS RUH

XUDONING RUHI iborasiga qarang.

MUQADDAS XONA

Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Maʼbadning kiraverishidagi katta xonasi[1]. Muqaddas xonada oltindan yasalgan tutatqi qurbongohi, oltin chiroqpoya va muqaddas nonlar turadigan xontaxta bor edi. Muqaddas xonani Eng muqaddas xonadan katta parda ajratib turardi. Tavrotga koʻra, ruhoniy bir kunda ikki marta — ertalab va kechqurun Muqaddas xonaga kirib, oltin qurbongohda tutatqi tutatardi. Muqaddas xonaga faqat ruhoniylar kirishga haqli edilar. Yana ENG MUQADDAS XONA iborasiga qarang.

[1] Lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimiga qarang.

MUQADDAS XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

MUQADDAS CHODIR

Isroil xalqi Xudoga sajda qilishda ishlatgan chodir[1]. Isroil xalqi Sinay togʻida turganda, Xudo Musoga Muqaddas chodirni va uning hamma jihozlarini yasashni buyurib, ularning aniq namunasini koʻrsatgan[2]. Bu chodirni bir joydan ikkinchi joyga koʻchirish mumkin edi. Muqaddas chodir termini chodirning oʻziga nisbatan ham, uning atrofidagi maxsus toʻsiqlar bilan ajratilgan yerga nisbatan ham ishlatiladi. Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasida Ahd sandigʻi saqlangan. Bu chodir Uchrashuv chodiri deb ham atalgan. Isroil xalqi qurbonliklar keltirganda Xudo Oʻz xalqi bilan uchrashish uchun shu chodirda zohir boʻlar edi[3]. Keyinchalik shoh Sulaymon Xudoga atab, Quddusda Maʼbad qurdirdi.

Muqaddas Kitobda Muqaddas chodir baʼzan “muqaddas maskan” yoki “muqaddas makon” deb aytilgan. Ibroniylarga maktubda samodagi Chodir bir necha marta tilga olingan. Iso Masih mana shu samoviy Chodirning Eng muqaddas xonasida oliy ruhoniy boʻlib xizmat qilyapti[4].

[1] Muqaddas chodirning rasmi lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan.

[2] Chiqish 25:8-9, 26:1-37, 27:9-19
[3] Chiqish 29:42-43
[4] Ibroniylar 8:1-2, 9:11-12, 24

MOʻAB, MOʻAB XALQI, MOʻABLIKLAR

Bu xalq Ibrohimning jiyani Lut naslidan edi. Lutga qizlari sharob berib, mast qilib qoʻygach, katta qizi otasi yoniga kirib, otasidan homilador boʻlgan va oʻgʻli Moʻabni tuqqan edi[1]. Moʻab xalqi Moʻab yurtida yashardi. Bu yurt Oʻlik dengizning sharqidagi yassi tepalikda joylashgan boʻlib, yeri hosildor edi. Moʻab xalqi xudo Xamoʻshga sajda qilardi. Moʻab tili ibroniy tiliga yaqin edi. Ammo ular Isroil xalqining dushmani edilar. Isroil paygʻambarlari Moʻab xalqining ayanchli qismati haqida koʻp bashorat qilganlar[2]. Bobilliklar ularni qirib tashlagandan keyin, bu xalq nom–nishonsiz yoʻq boʻlib ketdi.

[1] Ibtido 19:30-38

[2] Ishayo 15-16–boblar, Yeremiyo 48–bob, Zafaniyo 2:8-11

MOʻLAX

Ommon xalqining xudosi[1]. Odamlar oʻz farzandlarini qurbonlik qilish orqali Moʻlaxga sajda qilar edilar. Xudoning qonunlarida bunday odat qatʼiyan man etilgan. Ammo Quddusga yaqin joydagi Xinnum soyligida hatto Isroil xalqi ham Moʻlaxga sajda qilib, farzandlarini qurbonlik qilgani kuzatilgan[2].

[1] 3 Shohlar 11:7

[2] Levilar 18:21, 20:2-5, Yeremiyo 32:35

NAJOT

Ibroniy va yunon matnlarida “najot” tushunchasini ifodalaydigan bir nechta soʻz ishlatilgan boʻlib, ular mazkur tarjimada “najot, qutqarmoq, xalos qilmoq, ozod qilmoq” kabi soʻzlar bilan berilgan. Bu soʻzlar odamlarning va butun bir xalqning dushmanlardan yoki ularning hayotiga xavf solayotgan boshqa narsalardan xalos boʻlishini ifodalaydi.

Eski Ahdda birorta odam maʼlum bir vaziyatda boshqalarni xavf–xatardan qutqarganda “qutqaruvchi” deb atalgan[1]. Aksariyat hollarda esa “Qutqaruvchi, Xaloskor va Najotkor” degan nom Xudoning Oʻziga nisbatan ishlatilgan[2]. Isroil xalqi tarixidagi eng buyuk voqealardan biri ularning Misrdagi qullikdan ozod boʻlganidir. Xudo Muso orqali moʻjiza koʻrsatib, Oʻzining Qutqaruvchi ekanligini namoyon qilgan[3]. Xudo Isroil xalqini koʻp marotaba qutqargani uchun, ular, kelajakda Egamiz bizni barcha dushmanlardan va yovuzlikdan xalos qiladi, degan umidda oʻsha vaqtni intizorlik bilan kutganlar. Yana Eski Ahdda paygʻambarlar bashorat qilib, Xudo Oʻzining solih qulini yuboradi va insonlarni gunohlardan xalos qiladi, deb aytganlar. Bashoratlarga koʻra Xudoning bu sodiq quli paygʻambar Dovudning avlodidan kelib chiqardi[4].

Yangi Ahdda bayon qilinishicha, odamlar Iso Masihning oʻlimi va tirilishiga ishonish orqali gunohdan xalos boʻladilar[5]. Demak, har bir inson millati, irqi va madaniyatidan qatʼi nazar, najotga erishishi mumkin[6]. Bu najot odamning qilgan savob ishlariga bogʻliq emas. Odam faqatgina Xudoning marhamati va inoyati tufayli gunohlaridan forigʻ boʻlib, Iso Masih orqali abadiy hayotga ega boʻladi[7]. Iso Masihga imon keltirib, tavba qilgan har bir insonni Xudo kechiradi[8]. Shuning uchun Xudoning Oʻzi ham, Iso Masih ham “Najotkor” deb ataladi[9].

Iso Masihga imon keltirgan odam Xudo bilan yarashgani uchun bu dunyodayoq najotga erishgan deb hisoblanadi[10]. Najotga erishgan har bir insonning hayotida Muqaddas Ruh amal qiladi[11]. Najot uzluksiz bir jarayon boʻlib, unga erishgan har bir insonning fikrlashi va xulq–atvori oʻzgaradi va bunday inson oʻz hayotini Xudoni mamnun qilish niyatida yashaydi[12]. Masihiylar qiyomat kuni ham hukm qilinmaydilar[13]. Masihning xochdagi oʻlimi va tirilishi tufayli ular bu dunyoda ham, narigi dunyoda ham najotga egadirlar[14]. Shu sababdan imonlilar oʻlgandan keyin Xudo bilan birga jannatda boʻlishlariga qatʼiy ishonadilar[15].

[1] Hakamlar 3:9, 15, Naximiyo 9:27

[2] 2 Shohlar 22:2-3, 1 Solnomalar 16:35, Zabur 33:5-8, 18-20, 39:18, 77:35, Ishayo 43:3, 11, 49:26, Doniyor 6:27

[3] Chiqish 14:1-31, 15:1-21

[4] Ishayo 42:1-4, 52:13-53:12, Hizqiyol 37:23-25, Zakariyo 3:8-9 ga va MASIH soʻziga qarang.

[5] Matto 1:21, Luqo 2:10-11, 30-31, Havoriylar 4:11-12, Rimliklar 5:9-10

[6] Havoriylar 17:30-31, Rimliklar 1:16-17, 10:12-13

[7] Rimliklar 3:20-24, Efesliklar 2:8-9

[8] Havoriylar 2:38-39, 10:43, 16:30-31, Rimliklar 10:9-10

[9] Luqo 1:47, 69-70, 2:11, Havoriylar 5:31, Filippiliklar 3:20, 1 Timoʻtiy 1:1, 2:3, 2 Timoʻtiy 1:10, Titus 1:3-4

[10] Rimliklar 8:24, 29-30, Efesliklar 2:4-6, 2 Timoʻtiy 1:9

[11] Rimliklar 8:15-16, 2 Korinfliklar 1:21-22, Efesliklar 1:13-14

[12] 1 Butrus 2:1-3, 1 Korinfliklar 1:18

[13] Yuhanno 3:15-16, 36, 5:24, 6:40, 1 Yuhanno 4:15-17, 5:13, Rimliklar 8:1-2, Filippiliklar 1:28, Ibroniylar 9:27-28

[14] 1 Butrus 1:3-5, 2 Butrus 1:3-8, Titus 3:4-7

[15] Luqo 23:42-43, 2 Korinfliklar 5:1-2, 6-8, Filippiliklar 1:21-23, 1 Salonikaliklar 4:16-17, 5:9-10, Vahiy 22:3-5

NAZR

Odamlar Xudoga sajda qilib, oʻz ishonchini va hurmat–ehtiromini bildirish uchun beradigan narsa. Tavrot qonuni boʻyicha ikkita nazr turi boʻlib, bular quyidagilardir:

DON NAZRI

Don nazri aʼlo sifatli bugʻdoy unidan yoki turli tarzda tayyorlangan xamirturushsiz nondan iborat edi[1]. Bu nazrning bir qismi yoki hammasi qurbongohda kuydirilgan, kuydirilmagan qismi esa ruhoniylarga berilgan. Don nazri odatda boshqa biror qurbonlikka, misol uchun, kuydiriladigan yoki tinchlik qurbonligiga qoʻshib keltirilgan[2].

SHAROB NAZRI

Odatda sharob nazri kuydiriladigan yoki tinchlik qurbonligiga qoʻshib keltirilardi. Sharob nazri qurbongohga quyilganda va qurbonlik kuydirilganda, Xudoga yoqimli hid borardi[3].

[1] Levilar 2:1-16, 6:14-23

[2] QURBONLIK soʻziga qarang.

[3] Chiqish 29:40-41 ga va QURBONLIK soʻziga qarang.

NODON

AHMOQ, NODON soʻzlariga qarang.

OLIY KENGASH

Yangi Ahd davrida yahudiylarning siyosiy va diniy kengashi. Bu kengash bosh ruhoniylardan, Tavrot tafsirchilari hamda obroʻli odamlardan iborat edi. Oliy kengashning 70 ga yaqin aʼzosi bor edi. Oliy ruhoniy kengashning boshligʻi edi. Kengash aʼzolari yahudiylarning ijtimoiy, siyosiy va dinga oid masalalarini hal qilish huquqiga ega edilar, ammo Oliy kengash chiqargan muhim qarorlar Rim hukumati tomonidan tasdiqlanishi kerak edi. Masalan, Oliy kengash birortasini oʻlimga hukm qilishi mumkin edi, ammo faqatgina Rim hukumati mana shu hukmni ijro qila olardi. Yurtda tinchlikni saqlab turish uchun Oliy kengash yahudiylarning ham, Rim hukumatining ham manfaatini koʻzlar edi.

OLIY RUHONIY

RUHONIY soʻziga qarang.

OLTIN TUTATQI QURBONGOHI

QURBONGOH soʻziga qarang.

OLTIN XONTAXTA

Akas yogʻochidan yasalgan, usti oltin bilan qoplangan xontaxta. Bu xontaxta Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Quddusdagi Maʼbadning Muqaddas xonasida turar edi. Muqaddas nonlar mana shu xontaxtaning ustiga qoʻyilar edi[1].

[1] Chiqish 25:23-30, 26:35

OMMON XALQI

Bu xalq Ibrohimning jiyani Lut naslidan edi. Lutga qizlari sharob berib, mast qilib qoʻygach, kenja qizi otasi yoniga kirib, otasidan homilador boʻlgan va oʻgʻli Banommini tuqqan edi[1]. Banommidan Ommon xalqi kelib chiqdi. Ommon xalqi xudo Moʻlaxga sajda qilgan. Ular Iordan daryosining sharqida yashaganlar. Ommon xalqi Isroil xalqining dushmani boʻlib, Filist xalqi bilan ittifoq tuzgan. Ommon yurtining poytaxti oʻsha davrda Ommon shahri boʻlib, hozirda Iordaniya mamlakatining poytaxtidir.

[1] Ibtido 19:30-38

OMOLEK XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Omolek xalqi koʻchmanchi xalq boʻlib, asosan Oʻlik dengizning janub va sharq tomonida yashagan. Isroil xalqi Misrdan chiqib kelayotganda, Omolek xalqi ularga hujum qilgan edi. Oʻshandan boshlab Omolek xalqi Isroil xalqining dushmani boʻlib qoldi[1]. Xudo Isroil xalqiga: “Omolek xalqini halok qilib, ularning nomini yer yuzidan oʻchiringlar”, deb amr bergan edi. Yahudo shohi Hizqiyo davridagina Isroil xalqi Xudoning bu amrini bajarib, Omolek xalqini qirib tashladi[2].

[1] Chiqish 17:8-16, Qonunlar 25:17-19, 1 Shohlar 15:2, 30:1-5

[2] 1 Solnomalar 4:43

ORAM

Bu nom Eski Ahdda oramiychada soʻzlashuvchi xalqlar yashaydigan bir nechta hududga nisbatan ishlatilgan. Bu hududlarning biri Furot daryosi boʻyida, hozirgi Suriya mamlakatining shimolida va hozirgi Turkiyaning janubi–sharqida edi. Ibrohim paygʻambar birmuncha vaqt aynan oʻsha hududda istiqomat qilgan, uning qarindoshlaridan baʼzilari oʻsha yerda yashab qolganlar. Furot daryosidan gʻarbga va janubga choʻzilgan, Kanʼon hududiga yaqin boʻlgan yerlarga nisbatan ham Oram nomi ishlatilib, Damashq shahri bu yerlarning markazi hisoblangan. Bu hududlarning hammasi Iskandar Zulqarnayn tomonidan bosib olingandan keyin Suriya nomi bilan tanilgan. Yana SURIYA soʻziga qarang.

ORAMIYCHA

Ibroniychaga yaqin boʻlgan til. Davrlar oʻtgan sari bu til xalqaro tilga aylanib, hozirgi Yaqin Sharq deb ataladigan yerlarda savdo–sotiq, tijorat va ijtimoiy–siyosiy doiralarda ishlatiladigan til boʻlib qoldi. Ossuriyaning tub aholisi oramiy tilida soʻzlashardi. Shu sababdan, oramiy tili Ossuriya tomonidan bosib olingan yerlardagi xalqlarning, Ossuriya yurtida, keyinchalik esa Bobil va Fors yurtlarida yashagan ajnabiy asirlarning soʻzlashuv tiliga aylandi. Shuning uchun Eski Ahdning baʼzi bir qismlari oramiy tilida yozilgan[1]. Iso Masih davrida qadimgi Falastinda yashagan yahudiylar odatda oramiy tilida soʻzlashganlar. Yangi Ahdda oramiycha soʻzlar, iboralar va nomlar koʻp uchraydi, ammo ular asl matnda yunoncha harflar bilan yozilgan.

[1] jumladan, Ezra 4:8-6:18, 7:12-26, Doniyor 2:4-7:28

ORAMIYCHA MATN

Eski Ahdning eng qadimiy toʻliq ibroniycha qoʻlyozmasi Leningrad Kodeksidir. Bu qoʻlyozma taxminan milodiy 1000 yillarda koʻchirilgan. Mazkur qoʻlyozmaning nashr qilingan nusxasi Bibliya Xebraika Stutgartensiya deb ataladi[1]. Eski Ahdning bu qoʻlyozmasidagi bir nechta parcha oramiy tilida yozilgan[2].

[1] IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

[2] ORAMIYCHA soʻziga qarang.

OSMON SHOHLIGI

Xudoning insonlar hayotidagi hukmronligiga va har bir yaratilgan mavjudotning oxiratda yangilanishiga ishora. Bu ibora faqatgina Matto kitobida ishlatilgan boʻlib, “Xudoning Shohligi” maʼnosini bildiradi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun XUDONING SHOHLIGI iborasiga qarang.

OSMON, SAMO

Muqaddas Kitobda bu soʻzlar ostida Xudo yaratgan osmon nazarda tutilgan[1]. Ammo osmon va samo soʻzlari koʻpincha Xudoning va farishtalarning maskanini ham bildiradi[2]. Yangi Ahdda bayon qilinishicha, Iso Masih osmondan tushgan va oʻlib tirilgandan keyin yana osmonga koʻtarilgan[3]. Oxiratda Iso osmondan kelib, oʻliklarni tiriltiradi[4]. Shu kuni Xudo solihlarga abadiy hayotni mukofot qilib beradi, ular Xudo bilan birga jannatda yashaydilar[5]. Bu dunyoda yashayotgan Isoning izdoshlari samoni haqiqiy vatan deb bilishlari[6], oʻsha vatanga koʻz tikib yashashlari kerak[7].

[1] Ibtido 1:6-8, 14-18

[2] Ayub 22:12, Zabur 10:4

[3] Yuhanno 3:13, 6:41-51, 14:2-3, 20:17, Luqo 24:50-51

[4] 1 Salonikaliklar 4:16-17

[5] Matto 5:12, 25:34, 46, 1 Butrus 1:4, 2 Korinfliklar 5:1-2, Filippiliklar 3:13-14, Ibroniylar 12:22-24, Vahiy 21:1-4, 22:1-5

[6] Filippiliklar 3:20

[7] Matto 6:20-21, Kolosaliklar 3:1-2, Ibroniylar 11:13-16

OSSURIYA

Qadimgi qudratli shohlik. Uning poytaxti Naynavo[1] hozirgi shimoliy Iroqda joylashgan edi. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriyaliklar Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni bosib oldilar[2]. Ular Isroil xalqining aksariyat qismini asir qilib olib ketdilar[3]. Ossuriya shohi boshqa xalqlarni Isroil yurtiga majburlab koʻchirdi[4]. Isroil yurtida qolgan odamlar esa oʻsha ajnabiylar bilan quda–andachilik qildilar. Ularning avlodlari Yangi Ahdda aytib oʻtilgan Samariyaliklardir[5]. Miloddan oldingi 612 yilda ittifoqdosh dushman lashkarlari Bobil va Midiya boshchiligida Naynavoni vayron qildilar. Koʻp oʻtmay Ossuriya shohligi oʻz mustaqilligini yoʻqotdi.

[1] Nineviya nomi bilan ham maʼlum
[2] ISROIL soʻziga qarang.
[3] 4 Shohlar 17:1-6
[4] 4 Shohlar 17:24
[5] SAMARIYALIK soʻziga qarang.

OTA, OTAM XUDO, OTAMIZ XUDO…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

PARIZ XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Pariz xalqi Kanʼonning oʻrta qismidagi qirli joylarda yashagan. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

PARVARDIGOR EGAM, PARVARDIGOR EGAMIZ

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

PARVARDIGORI OLAM

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

PAYGʻAMBAR

Xudoning xabarini odamlarga yetkazadigan inson. Eski ahd davrida Isroil xalqining paygʻambarlari xalqni gunohdan tavba qilishga va Xudoga yuz burishga daʼvat qilganlar. Baʼzan ular hatto hukmdorlarning va ajnabiy xalqlarning gunohlarini fosh qilib, ularni ham toʻgʻri yoʻldan yurishga chaqirganlar. Paygʻambarlar oʻz xabarlari orqali kelajakda sodir boʻladigan voqealar haqida bashorat qilganlar, odamlarga dalda berganlar va yuz beradigan falokatlardan xalqni ogohlantirganlar. Odatda ular xabarlarida turli ramziy obrazlardan foydalanganlar. Baʼzi paygʻambarlarning yozib qoldirilgan bashoratlari, vahiylari va xabarlari keyinchalik Eski Ahd tarkibiga kiritilib, bu bitiklar oʻsha paygʻambarlarning nomlari bilan atalgan. Yangi Ahd davrida Xudo baʼzi masihiylarni paygʻambarlik xizmatiga tayinlagan[1]. Bu paygʻambarlar imonlilarga Xudoning soʻzini yetkazganlar[2]. Baʼzan ular Muqaddas Ruh ilhomi bilan bashorat ham qilganlar[3]. Muqaddas Kitobda soxta paygʻambarlar haqida ham aytib oʻtilgan. Ular Xudodan xabar keltiryapmiz, deb odamlarni aldab, yoʻldan urganlar.

[1] 1 Korinfliklar 12:28, Efesliklar 4:11-12
[2] 1 Korinfliklar 14:1-5, 29-33
[3] Havoriylar 11:27-28, 21:10-11

POKLANISH KUNI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

PURIM BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

QADIMIY LOTINCHA TARJIMA

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QADIMIY SURYONIYCHA TARJIMA

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QADIMIY YUNONCHA TARJIMA

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QAROL

Xizmatkorning bir turi boʻlib, shoh tomonidan majburiy xizmatga olingan, iqtisodiy jihatdan shohga qaram boʻlgan shaxs.

QODIR XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

QONUN

Ushbu tarjimada “qonun” yoki “qonunlar” soʻzlari koʻpincha Xudoning Muso orqali Isroil xalqiga bergan qonun–qoidalariga ishora qiladi. Bu qonun–qoidalar Tavrotda yozilgan. Qonunlarda Xudoning Isroil xalqi bilan tuzgan ahd shartlari va qoidalari qayd etilgan.

Qonunlar oʻnta amr bilan boshlangan[1]. Bu amrlarni Xudo Oʻz qoʻli bilan ikki tosh lavhaga yozgan. Bu lavhalar Ahd sandigʻida saqlangan[2]. Qonunlarning toʻliq majmuasi Isroil xalqining diniy va ijtimoiy hayotiga oid koʻplab batafsil qoidalarni oʻz ichiga olgan. Xudoga sajda qilish, qurbonliklar va nazrlar keltirish, poklik, Shabbat kuniga rioya qilish, bayramlarni nishonlash, vorislik, yoʻqolgan yoki oʻgʻirlangan narsalar, halol va harom jonivorlar, axloqiy hayotga oid yoʻl–yoʻriqlar va qoidalar shular jumlasidandir.

Isroil xalqi qonunlarni bajarish orqali Xudoga boʻlgan sadoqatini yaqqol koʻrsatardi[3]. Iso Masih, barcha qonunlar “Egangiz Xudoni butun qalbingiz bilan, jonu dilingiz bilan, butun ongingiz bilan seving” va “Oʻzgani oʻzingizni sevganday seving” degan amrlarda mujassamdir, deb aytgan[4]. Qonunlar Xudoning ezgulik va solihlik mezoni boʻlib xizmat qiladi, insonning gunohkor ekanligini ochiq–oydin koʻrsatadi[5].

[1] Chiqish 20:1-17
[2] Chiqish 25:16, 34:1, 28
[3] Qonunlar 7:7-15, 8:1-20
[4] Matto 22:35-40, Luqo 10:25-37
[5] Rimliklar 7:7-13

QOYA

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

QUDDUS

Quddus Oʻrta yer dengizidan qariyb 50 kilometr sharqda, togʻ tizmasida joylashgan. Ilgari bu shahar togʻdagi qalʼa boʻlgan, keyinchalik esa kengayib, atrofdagi qirlar va vodiylarni oʻz ichiga olgan. Miloddan oldingi 1000 yilda shoh Dovud Quddusni bosib olgandan keyin shahar Isroil xalqi uchun siyosiy va diniy markazga aylangan.

Qadimda Quddus shahrining nomi Salim edi. Salim shohi va ruhoniysi Maliksidiq Ibrohim bilan uchrashib, uni duo qilgan[1]. Keyinroq Xudo Ibrohimga oʻgʻli Isʼhoqni shu shaharga yaqin joyda qurbonlik qilishni buyurgan[2]. Isroil xalqi Kanʼon yurtini bosib olgandan keyin Quddusni qoʻlga kiritgan, ammo shaharning tub aholisi — Yobus xalqi u yerda yashab qolavergan[3]. Dovud barcha Isroil qabilalarining shohi boʻlgandan keyin Yobuslarning qalʼasini, yaʼni Quddusni[4] qoʻlga kiritgan va uni oʻz shohligining poytaxti qilgan[5]. Dovud Ahd sandigʻini Quddusga keltirgan va Quddus Ahd sandigʻining doimiy maskani boʻlib qolgan[6]. Dovud Quddusda Xudoga atab Maʼbad qurmoqchi boʻlgan, ammo Maʼbadni Dovud emas, balki uning oʻgʻli shoh Sulaymon qurgan[7].

Miloddan oldingi 586 yilda Quddusni Bobil qoʻshini bosib olgan. Shahardagi binolar va Maʼbad talon–taroj qilinib, ularga oʻt qoʻyilgan, shahar devorlari buzilgan, aholisi esa asirlikka olib ketilgan[8]. Miloddan oldingi 538 yilda, Fors imperiyasi hukmronligi davrida yahudiylarga oʻz vataniga qaytishga va Maʼbadni qayta qurishga ijozat berilgan[9]. Miloddan oldingi 445 yilda Fors shohi amaldori Naximiyo Quddusga borib, shahar devorlarining qurilishiga boshchilik qilgan. Miloddan oldingi 332 yilda Quddus shahri hech bir qarshiliksiz Iskandar Zulqarnaynga taslim boʻlgan. Miloddan oldingi 63 yilga qadar, taxminan 100 yil davomida Quddus shahri mustaqil yahudiy davlatining poytaxti boʻlgan. Miloddan oldingi 63 yilda esa bu yurt Rim imperiyasi tomonidan bosib olingan va unga qaram boʻlib qolgan.

Iso Masih, yahudiy urf–odatlariga koʻra, belgilangan diniy bayramlar paytida Quddusni ziyorat qilgani borardi[10]. U Quddusda Fisih bayrami ayyomida qoʻlga olingan va oʻlimga hukm qilinib, xochga mixlangan. Iso Masih oʻlikdan tirilgandan keyin Quddusda shogirdlariga zohir boʻlgan. Iso ularga, Xudo sizlarni Muqaddas Ruhga choʻmdirmaguncha Quddusda qolinglar, deb buyurgan[11]. Isoning izdoshlari birinchi marta Quddusda quvgʻin qilinganlar[12]. Milodiy 66 yilda Yahudiya viloyatining aholisi Rim hukumatiga qarshi isyon koʻtargan. Milodiy 70 yilda Rimliklar Titus boshchiligida Quddusni yana qoʻlga kiritib, shaharni va Maʼbadni yer bilan yakson qilganlar. Shunday qilib, Isoning bashorati amalga oshgan[13].

Samoviy Quddus deganda Xudoning samodagi maskani nazarda tutiladi, kelajakda esa bu maskan yer yuzida boʻladi[14].

[1] Ibtido 14:17-20, Ibroniylar 7:1-2

[2] Ibtido 22:1-2 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

[3] Hakamlar 1:21
[4] SION soʻziga qarang.
[5] 2 Shohlar 5:6-7
[6] 2 Shohlar 6:1-19
[7] 2 Shohlar 7:1-17, 3 Shohlar 5:1-6:38
[8] 4 Shohlar 25:8-17, 2 Solnomalar 36:13-21
[9] Ezra 1:1-11

[10] Luqo 2:41-42, Yuhanno 4:45, 7:2-4, 10, 10:22-23

[11] Havoriylar 1:3-5, 2:1-13
[12] Havoriylar 8:1-3
[13] Luqo 19:41-44, 21:5-6
[14] Ibroniylar 12:22, Vahiy 21:2-3

QUMRON QOʻLYOZMALARI

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QURBONGOH

Toshdan yoki loydan qurilgan maxsus joy. Qadimda odamlar qurbongohlarda nazrlar va qurbonliklar kuydirganlar, tutatqi tutatganlar. Qurbongoh muqaddas hisoblangan.

Muqaddas Kitobning koʻp oʻrinlarida “qurbongoh” soʻzi Muqaddas chodirning hovlisidagi, keyinchalik esa Maʼbadning hovlisidagi bronza qurbongohga nisbatan ishlatilgan. Ruhoniylar Isroil xalqi uchun har xil qurbonliklar va nazrlar kuydirishda bronza qurbongohdan foydalanganlar.

BRONZA QURBONGOH, QURBONLIK KUYDIRILADIGAN QURBONGOH

Bronzadan yasalgan bu qurbongoh Muqaddas chodirning hovlisida, keyinchalik esa Maʼbad hovlisida oʻrnashtirilgan edi.

TUTATQI QURBONGOHI, OLTIN TUTATQI QURBONGOHI

Akas yogʻochidan yasalgan, usti toza oltin bilan qoplangan qurbongoh. Bu qurbongoh Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Maʼbadning Eng muqaddas xonasi oldida oʻrnashtirilgan edi. Ruhoniylar bu qurbongoh ustida Isroil xalqi uchun tutatqi tutatardilar.

QURBONLIK

Xudoga sajda qilish uchun buqa, qoʻzi, echki, kaptar yoki musicha kabi jonivorlar qurbonlik qilinardi. Jonivor soʻyilgandan keyin, uning bir qismi Xudoga yoqimli hid boʻlishi uchun nazr sifatida qurbongohda kuydirilgan. Qolgan qismi esa ruhoniylarga berilgan yoki sajda qiluvchilar tomonidan yeyilgan. Isroil xalqi Xudoga shukrona aytish, Xudodan marhamat va baraka tilash, gunohlari uchun kechirim soʻrash maqsadida qurbonliklar keltirgan. Eski Ahdda aytib oʻtilgan beshta qurbonlik turi quyidagicha:

KUYDIRILADIGAN QURBONLIK, KUYDIRILADIGAN NAZR

Bu turdagi qurbonlikning hamma aʼzolari qurbongohda batamom kuydirilgan. Bunday qurbonlikni keltirishdan asosiy maqsad — qurbonlikni kuydirganda chiqayotgan hid bilan Xudoni mamnun qilish edi. Levilar 1:1-17, 6:8-13 ga qarang.

TINCHLIK QURBONLIGI, TINCHLIK NAZRI

Bu turdagi qurbonlikning bir qismi qurbongohda kuydirilgan, qolgani esa ruhoniylarga berilgan yoki sajda qiluvchilar tomonidan yeyilgan. Xudoga shukrona tariqasida yoki Undan yordam, marhamat va baraka soʻrab keltirilgan bu qurbonlik turi boshqa qurbonliklarga qaraganda koʻp qilingan. Koʻpincha Eski Ahdning ibroniycha matnida “tinchlik qurbonligi” iborasi “qurbonlik” soʻzi bilan ifodalangan. Levilar 3:1-17, 7:11-21 ga qarang.

SHUKRONA QURBONLIGI, SHUKRONA NAZRI

Tinchlik qurbonligi va tinchlik nazri shu nomlar bilan ham atalgan. Levilar 7:11-15 ga qarang.

GUNOH QURBONLIGI

Bu turdagi qurbonlikni birortasi bilmay qilgan gunohi uchun Xudodan kechirim soʻrab keltirgan. Bulgʻangan odamni poklash uchun keltiriladigan bu qurbonlik poklanish marosimining bir qismi edi. Qurbonlikning qoni bir necha usul bilan poklanish marosimida ishlatilgan. Qurbonlikning bir qismi qurbongohda kuydirilgan, qolgani esa yo ruhoniylarga berilgan yoki qarorgoh tashqarisida halol joyda kuydirib yuborilgan. Levilar 4:1-5:13, 6:24-30 ga qarang.

AYB QURBONLIGI

Gunoh qurbonligining maxsus turi. Biror odam boshqasini aldaganda, oʻgʻrilik qilganda yoki boshqa birovga moddiy zarar yetkazganda ayb qurbonligini keltirgan. Birortasi Xudoga bagʻishlangan narsani oʻzlashtirib olganda ham ayb qurbonligini keltirishi kerak edi. Aybdor odam bu qurbonlikni keltirish bilan birga, oʻgʻirlagan yoki zarar yetkazgan narsaning toʻliq narxini, buning ustiga oʻsha narsa qiymatining 20 foizini jarima sifatida toʻlagan. Levilar 5:14-6:7, 7:1-10 ga qarang.

QURBONLIK KUYDIRILADIGAN QURBONGOH

QURBONGOH soʻziga qarang.

QUROLBARDOR

Qadimda lashkarboshining qurollarini koʻtarib yuruvchi jangchi.

QURʼA

Qurʼa tashlashda yogʻoch boʻlaklari yoki toshlar ishlatilgan boʻlib, shu orqali Xudoning xohish–irodasi aniqlangan. Baʼzan odamlar qurʼa tashlab, Xudodan biror ishni qanday yoki qachon qilish kerakligini soʻrashgan.

QUTLUGʻ KECHA

Iso Masih Oʻz oʻlimidan oldin shogirdlari bilan birga Fisih taomini tanovul qilgan[1]. Oʻsha kecha Iso shogirdlariga, sizlar birga taom tanovul qilganingizda, Meni xotirlanglar, deb buyurgan. Iso Masihning izdoshlari Uning bu amriga itoat etib, tez–tez yigʻilib turardilar va birgalikda taom tanovul qilardilar. Ular taomni tanovul qilganlarida, Iso buyurganday non sindirib yerdilar va sharobdan ichardilar[2]. Shu tarzda ular Iso Masihga oʻz ehtiromini koʻrsatib, Iso ularning gunohlari uchun qurbon boʻlganiga ishonganlarini tasdiqlar edilar[3], Iso Oʻz sevgisini qanday namoyon qilganini xotirlar edilar. Iso ularni qanday sevgan boʻlsa, shogirdlar ham bir–birlarini shunday sevishlari kerak edi[4].

[1] Luqo 22:14-20
[2] Havoriylar 2:42, 46, 20:7
[3] 1 Korinfliklar 10:16-17, 21, 11:17-34
[4] Yuhanno 15:9-17

QOʻL TEGIRMON

Ikkita yassi tosh. Bu toshlar yordamida don yanchilib, un qilinar edi. Ustki tosh odatda dumaloq boʻlib, oʻrtasida teshigi bor edi. Shu teshikdan don solinardi. Ustki toshning dastasi boʻlgan. Shu dastadan ushlab, ustki toshni ostki tosh ustida yurgʻizganlar.

QOʻZI

Qadimda qoʻzi va boshqa halol hayvonlar Xudoga qurbonlik qilingan[1]. Tavrotga koʻra, Isroil xalqi Muqaddas chodirda, keyinchalik esa Maʼbadda qurbonliklar keltirishi kerak edi. Ular har kuni ertalab va kechqurun, yangi oy chiqqanda va belgilangan bayramlarda qoʻzilarni qurbonlik qilardilar[2]. Har yili nishonlanadigan Fisih bayramida hamma oʻz uyida olovda pishirilgan qoʻzi goʻshtini isteʼmol qilardi[3]. Shunday qilib, ular Xudo Isroil xalqining toʻngʻich oʻgʻillarini Misrdagi oxirgi falokatdan Fisih qurbonligi orqali qutqarganini eslashardi[4]. Odamlar har qanday nopoklikdan tozalanish uchun oʻtkaziladigan poklanish marosimlarida ham qoʻzilarni qurbonlik qilishardi[5].

Ishayo paygʻambar odamzodning gunohini oʻz boʻyniga oladigan Xudoning quli haqida bashorat qilgan. Xudoning bu quli boʻgʻizlanishga olib ketilayotgan qurbonlik qoʻzisiga oʻxshatilgan[6]. Yahyo paygʻambar Iso Masihni butun dunyoni gunohlardan poklaydigan Xudoning Qoʻzisi deb ataydi[7]. Iso Masih Fisih bayrami ayyomida xochga mixlangan. Bir necha yillar oʻtib Pavlus, Iso Masih bizning Fisih qurbonligimiz boʻldi, deb taʼlim bergan[8]. Vahiy kitobida Iso Masih boʻgʻizlangan Qoʻzi kabi tasvirlangan[9]. Oʻsha Qoʻzi Xudoning dushmanlari ustidan gʻolib chiqadi va Xudo bilan birga abadiy hukmronlik qiladi[10].

[1] Ibtido 4:4, 15:9, 22:7

[2] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun QURBONLIK va BAYRAMLAR soʻzlariga qarang.

[3] Chiqish 12:1-13
[4] Chiqish 12:26-27
[5] Levilar 12:6-7, 14:10-14, 19-20
[6] Ishayo 53:6-7
[7] Yuhanno 1:29, 36
[8] 1 Korinfliklar 5:7
[9] Vahiy 5:6-14, 7:9-17
[10] Vahiy 17:14, 21:22-27, 22:1-5

RABBIMIZ ISONI XOTIRLASH UCHUN NON SINDIRISH

QUTLUGʻ KECHA iborasiga qarang.

RABBIY XUDO, RABBIM XUDO, RABBIMIZ XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

ROMLAR

Muqaddas chodirning maxsus yasalgan qismlari. Kumush tagliklarga oʻrnatilgan romlar tik qilib, yonma–yon qoʻyilardi. Chodirning ikki yon devori va orqa devori shu romlardan iborat boʻlgan.

RUHONIY

Diniy xizmat va marosimlarni oʻtkazish uchun maxsus tayyorlangan kishi. Qadimgi Isroilda Tavrotga koʻra, ruhoniy Levi qabilasidan, Musoning akasi Horun avlodidan boʻlishi shart edi. Ruhoniylar Muqaddas chodirda, keyinchalik Quddusdagi Maʼbadda xizmat qilganlar. Ular sajda qilishda bosh boʻlardilar, qurbonliklar keltirardilar, diniy rasm–rusum va marosimlar oʻtkazardilar. Ruhoniylarga xizmatda levilar yordam berardilar[1]. Muqaddas chodirning Muqaddas xonasiga, keyinchalik esa Maʼbadning Muqaddas xonasiga faqatgina ruhoniylar kirishga haqli edilar. Ruhoniylarga Isroilda yer ulush qilib berilmagan edi. Tavrotga koʻra, ular keltirilgan qurbonliklardan ulush olib, kundalik ehtiyojlarini qondirishardi[2]. Ruhoniylarga odamlar orasidagi kelishmovchiliklarni hal qilish va Xudoning qonun–qoidalarini xalqqa oʻrgatish vazifasi topshirilgan edi.

OLIY RUHONIY

Isroil xalqining eng muhim va eng yuqori lavozimdagi ruhoniysi. Oliy ruhoniy oʻz vazifasini ado etish uchun maxsus liboslar kiygan. Bu liboslar efod, rido, naqshli koʻylak, salla, belbogʻ va oʻn ikkita qimmatbaho tosh qadalgan koʻkrakpechdan iborat edi[3]. Oliy ruhoniy bir yilda bir marta — Poklanish kunida oʻzining eng muhim vazifasini bajargan. Oʻsha kuni oliy ruhoniy Muqaddas chodirning, keyinchalik Maʼbadning Eng muqaddas xonasiga kirgan. Bu xonada u oʻzini va Isroil xalqini gunohdan poklash marosimini oʻtkazgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan POKLANISH KUNI iborasiga qarang.

[1] LEVI, LEVILAR soʻzlariga qarang.
[2] Sahroda 18:8-20
[3] Chiqish 28–bob va Levilar 8:6-9

ROʻZA TUTISH

Muqaddas Kitobda roʻza muhim ahamiyatga egadir. Inson ilojsiz vaziyatlarga tushib qolganda, savob uchun emas, balki toat–ibodatga berilib, Xudoning madadiga muhtojligini koʻrsatish maqsadida roʻza tutadi. Insonning hayotida jiddiy muammolar paydo boʻlganda ovqat yeyish kabi jismoniy ehtiyojlar ahamiyatsiz boʻlib koʻrinadi.

Tavrotga koʻra, Isroil xalqi gunohlaridan tavba qilganini koʻrsatish uchun Poklanish kuni roʻza tutishi kerak edi[1]. Shuningdek, Isroil xalqi Bobilda surgunda boʻlganda ham, surgundan keyingi davrlarda ham qaygʻuli voqealarni xotirlash maqsadida har yili roʻza tutgan. Maʼbadning vayron qilinganini xotirlab roʻza tutganlari buning bir misolidir[2].

Belgilangan roʻzalardan tashqari, Isroil xalqi boshqa holatlarda ham roʻza tutgan. Masalan, birortasi yaqin odamining oʻlimidan keyin oʻz qaygʻusini ifoda etish[3], mushkul vaziyatda Xudodan yordam soʻrash[4], oʻz gunohidan tavba qilganini yoki boshqalarga hamdardligini koʻrsatish maqsadida roʻza tutgan[5]. Roʻza odatda ibodat bilan bogʻliq boʻlib, Xudodan yoʻl–yoʻriq olish va madad tilash uchun[6], birovning mushkulini oson qilish uchun tutilardi[7]. Isroil xalqi orasida, roʻza tutgan odam Xudodan albatta javob oladi, degan qarash keng tarqala boshlagan edi[8]. Ammo Eski Ahd davridagi paygʻambarlar bu qarashning mutlaqo notoʻgʻri ekanini aytganlar. Ularning taʼkidlashicha, odam roʻzani xudbin niyatda tutishi kerak emas, aksincha roʻza paytida insonning oʻy–xayoli va xatti–harakatlari Xudoga manzur boʻlishi shart[9].

Yangi Ahd davrida yahudiy din arboblari va ularning shogirdlari haftada ikki martadan roʻza tutishgan. Ammo Iso Masihning shogirdlari Uning yer yuzidagi xizmati paytida roʻza tutmaganlar, Iso osmonga koʻtarilgandan keyin esa roʻza tutadigan boʻldilar[10]. Iso Masihning taʼlimoti boʻyicha, odam boshqalarning eʼtiborini oʻziga jalb qilmasdan roʻza tutishi kerak[11].

[1] Levilar 16:29-31, 23:26-29

[2] Zakariyo 7:3-5, 8:19 oyatlarga va Zakariyo 8:19 izohiga qarang.

[3] 2 Shohlar 1:12

[4] Naximiyo 1:4, Ester 4:3

[5] 1 Shohlar 7:6, Ezra 10:6, Naximiyo 9:1-2, Doniyor 9:3-4, Yunus 3:5-8

[6] 2 Shohlar 12:15-23, 2 Solnomalar 20:3-4, Ezra 8:21-23

[7] Ester 4:15-17, Zabur 34:13
[8] Ishayo 58:3
[9] Ishayo 58:3-12, Yeremiyo 14:10-12
[10] Mark 2:18-20, Havoriylar 13:2-3, 14:23
[11] Matto 6:16-18

SADDUQIY

Iso Masih davrida yahudiylarning muhim bir diniy mazhabi. Bu mazhab asosan ruhoniylardan va zodagonlardan iborat edi. Sadduqiylar katta siyosiy kuchga ega boʻlib, Maʼbad maʼmuriyatiga ham hukmini oʻtkazardilar. Oliy kengash aʼzolarining koʻpchiligi Sadduqiylardan edi. Farziylardan farqli ravishda, ular ogʻzaki tarqalgan urf–odatlarni qabul qilmasdilar, faqat Tavrotda yozilgan qonun–qoidalarga rioya qilardilar, oʻliklarning tirilishiga ham ishonmas edilar. Iso bilan Sadduqiylar orasida koʻp kelishmovchiliklar boʻlgan.

SAMARIYA

Miloddan oldingi 885-874 yillarda hukmronlik qilgan shoh Omri davridan boshlab, Samariya Isroilning, yaʼni shimoliy shohlikning[1] poytaxti boʻldi[2]. Eski Ahdda baʼzan Samariya degan nom Isroil shohligi oʻrnida ham ishlatilgan[3]. Yangi Ahdda esa bu nom ostida Iordan daryosining gʻarbidagi, Jaliladan janubdagi yerlar nazarda tutilgan. Samariya Rim imperiyasining Yahudiya viloyati hududida edi.

[1] ISROIL soʻziga qarang.
[2] 3 Shohlar 16:23-24
[3] 3 Shohlar 13:32, 4 Shohlar 17:24

SAMARIYALIK

Yangi Ahd davrida Samariyada tugʻilgan odam[1]. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriyaliklar Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni bosib olgandan keyin aholisining aksariyat qismini asir qilib olib ketdilar. Samariya hududiga esa ajnabiy xalqlar majburan koʻchirildi[2]. Bir necha asrlardan keyin yunonlar ham bu joylarga oʻrnashib olganlar. Shuning uchun Rim imperiyasi davrida Samariya aholisining etnik tarkibi aralash boʻlgan. Samariyaliklar va yahudiylar orasida adovat bor edi. Samariyaliklar faqatgina oʻzlarining Tavrotini Xudo yuborgan muqaddas bitik deb bilardilar. Ularning Tavrot nusxasi yahudiylarning Tavrotidan farq qilar edi. Samariyaliklar Xudoga Quddusda emas, balki Garizim togʻida sajda qilganlar[3]. Ular taxminan miloddan oldingi 400 yilda Garizim togʻida maʼbad qurganlar. Bu maʼbad taxminan miloddan oldingi 128 yilda yahudiylar tomonidan vayron qilingan. Buning oqibatida yahudiylar va Samariyaliklar orasidagi adovat yanada kuchaygan.

[1] SAMARIYA soʻziga qarang.

[2] 4 Shohlar 17:1-6, 24-41

[3] Yuhanno 4:20 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

SAMO

OSMON, SAMO soʻzlariga qarang.

SAMOVIY XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

SANDIQ

AHD SANDIGʻI iborasiga qarang.

SANDIQNING QOPQOGʻI

AHD SANDIGʻINING QOPQOGʻI iborasiga qarang.

SARDOBA

Yomgʻir suvini toʻplash va saqlash uchun barpo qilingan sunʼiy hovuz. Chuqur qazilgandan keyin chuqurning hamma yogʻiga toshlar zich qilib terib chiqilardi, toshlar usti suvalib, shu tariqa sardobalar yasalardi. Bundan tashqari, sardobalar katta qoyalarni oʻyib ham yasalardi.

SARVARI OLAM

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

SEVMOQ

Ibroniy va yunon matnlarida “sevgi” tushunchasini ifodalaydigan bir nechta soʻz ishlatilgan boʻlib, ular mazkur tarjimada “sevgi, muhabbat, sevmoq, yaxshi koʻrmoq” kabi soʻzlar bilan berilgan. Muqaddas Kitobda bu soʻzlar nafaqat odamlarning oʻzaro munosabatini, balki ularning Xudo bilan boʻlgan yaqin munosabatini koʻrsatish uchun ham ishlatilgan. Odatda oʻzaro munosabat oʻrnatib, ahd[1] tuzgan ikki tomon bir–biriga nisbatan sadoqatli va iltifotli boʻlishi talab etiladi.

Eski Ahdda buning eng yorqin misoli Xudoning Isroil xalqi bilan boʻlgan munosabatidir. Isroil xalqi Xudoning sevgisini qozonmagan boʻlsa ham, Xudo ularni qanchalik sevishini koʻrsatish uchun ular bilan ahd tuzishga qaror qilgan[2]. Bu ahdning shartiga koʻra, Isroil xalqi Egasi Xudoni butun qalbi bilan, jonu dili bilan, butun vujudi bilan sevishi va Uning amrlarini bajarishi kerak edi[3]. Oʻsha amrlardan birida aytilishi boʻyicha inson oʻzgani oʻzini sevganday sevishi kerak[4].

Iso Masih Xudoni va boshqalarni sevish haqidagi amrlarni Tavrotning eng muhim amrlari deb hisoblagan[5]. U Oʻz shogirdlariga, bir–biringizni sevinglar, amrlarimga amal qilinglar, deb buyurgan[6]. Isoning Oʻzi ham samoviy Otasini qanchalik sevishini koʻrsatish uchun Uning amrlarini toʻliq bajargan[7].

Xudo butun odamzodga boʻlgan sevgisini koʻrsatish maqsadida bu dunyoga Oʻzining yagona Oʻgʻli Iso Masihni yuborgan edi. Iso Masih odamzodning gunohi uchun qurbon boʻldi. Isoga ishongan har bir inson gunohlaridan butunlay poklanadi va abadiy hayotga ega boʻladi[8]. Xudo sevgi manbai boʻlgani uchun Unga ishonganlar ham Xudodan namuna olib, bir–birlarini yaxshi koʻrishlari kerak[9].

[1] AHD soʻziga qarang.
[2] Qonunlar 7:6-9
[3] Qonunlar 6:5, 11:1
[4] Levilar 19:18
[5] Mark 12:28-34
[6] Yuhanno 13:34-35, 14:15, 21-24, 15:12, 17
[7] Yuhanno 14:31, 15:9-10

[8] Yuhanno 3:16, 1 Yuhanno 4:9-10, Rimliklar 5:8

[9] 1 Yuhanno 4:7-8, 11-12, 16, 19-21

SIDON

FINIKIYA soʻziga qarang.

SINAGOGA

Yahudiylar toat–ibodat qilishlari, Muqaddas bitiklarni oʻqib–oʻrganishlari va diniy taʼlim olishlari uchun yigʻiladigan joy, ibodatxona. Sinagogalarda qurbonliklar keltirilmagan, qurbonliklar faqat Quddusdagi Maʼbadda keltirilar edi.

SION

Shoh Dovud Yobus xalqidan tortib olgan Quddusning bir qismi Sion qalʼasi deb atalardi[1]. Bu joy Dovud qalʼasi deb nom oldi. Keyinchalik esa Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb ataladigan boʻldi. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan.

[1] 2 Shohlar 5:6-9

SIPOH

Qadimda shohning lashkari safida xizmat qilgan jangchi.

SOVURISH, SHOPIRISH

SOVUT

Tanani nayza, qilich yoki oʻq zarbidan saqlash uchun kiyiladigan zirhli harbiy kiyim. Sovutlar odatda hayvon terisidan qilingan, ammo baʼzan temir va bronzadan ishlangan. Temir va bronza sovutlar juda qimmat boʻlgan. Kamonkashlar va aravakashlar jang paytida himoyalanish maqsadida sovut kiyganlar, chunki ularning qoʻllari band boʻlgani uchun qalqon koʻtara olmasdilar. Baʼzan jang otlariga ham sovut kiydirilgan.

SOYLIK

Ikki adir oraligʻidagi pastlik. Yaqin Sharqda baʼzi soyliklar vodiy kabi keng, baʼzilari esa jar kabi chuqur va tor boʻladi. Yogʻingarchilik mavsumida soylikda suv oqadi, boshqa paytlarda esa suvi qurib qoladi.

SURGUN

Bu soʻz ostida odatda Isroil va Yahudo shohliklari dushmanlar tomonidan bosib olinib, aholisining aksariyat qismi boshqa yurtga surgun qilingan davr nazarda tutiladi. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Isroil va Yahudo xalqlari Xudoning hukmi oqibatida surgun qilinganlar, chunki ular Xudoning Muso orqali tuzgan ahdiga sodiq boʻlmagan edilar[1].

Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriya Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni bosib oldi. Ossuriyaliklar Isroil poytaxti Samariyani qoʻlga kiritgandan keyin yurt aholisining aksariyatini Ossuriyaning turli hududlariga asir qilib olib ketdilar[2]. Isroil yurtiga esa ajnabiy xalqlarni majburlab koʻchirdilar[3].

Miloddan oldingi 605 yildan boshlab, Bobilliklar Yahudoga, yaʼni janubiy shohlikka qayta–qayta hujum qildilar. Bu hujumlar oqibatida ular baʼzi yahudiylarni Bobilga asirlikka olib ketdilar. Doniyor paygʻambar deb tanilgan yosh yigit ham mana shu asirlar orasida edi[4]. Nihoyat, miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar Yahudo poytaxti Quddusni qoʻlga kiritib, uni vayron qildilar[5]. Yurt aholisining aksariyatini asir qilib olib ketdilar[6]. Asirga olinmagan yahudiylar Misrga qochib bordilar[7].

Yahudiylar Bobil surgunida boʻlganlarida ham oʻzlariga uy qurganlar, tijorat va dehqonchilik bilan shugʻullanganlar. Ular oʻz diniy urf–odatlariga rioya qilgan holda, milliy oʻzligini saqlab qolganlar. Doniyor va Hizqiyol paygʻambarlar mana shu surgun davrida faoliyat koʻrsatganlar. Keyinchalik Yahudo yurti Forslar hukmronligi ostida boʻlganda, yahudiylardan baʼzilari Zarubabel va Ezra boshchiligida Yahudoga qaytib borganlar va Quddusda Maʼbadni qayta qurishni boshlaganlar[8]. Oradan yillar oʻtib, Fors shohi xizmatidagi yahudiy amaldori Naximiyo ham Yahudoga qaytgan va Quddus devorlarini qayta qurish ishlariga boshchilik qilgan[9].

Koʻp yahudiylar ona yurtlaridan uzoqda yashashda davom etaverganlar. Jumladan, Ester kitobida Fors shohligida yashagan yahudiylar toʻgʻrisida hikoya qilingan. Bu voqealar miloddan oldingi beshinchi asrda Fors shohligining poytaxti Shushanda boʻlib oʻtgan. Bobil va Misrdagi Iskandariya shaharlari uzoq yillar davomida yahudiylarning diniy taʼlim markazlari boʻlib xizmat qilgan.

[1] 4 Shohlar 17:7-23, 24:1-4, 2 Solnomalar 36:13-21, Yeremiyo 25:1-11

[2] 4 Shohlar 17:5-6
[3] 4 Shohlar 17:24
[4] Doniyor 1:1-6
[5] 4 Shohlar 24:20-25:17, Yeremiyo 52:1-16

[6] 4 Shohlar 24:13-16, 25:11-12, 2 Solnomalar 36:20, Yeremiyo 52:15, 28-30

[7] 4 Shohlar 25:25-26, Yeremiyo 43:1-7
[8] Ezra 1:1-5, 2:1-2, 70, 7:1-7
[9] Naximiyo 1:1-6:16

SURIYA

Muqaddas Kitobda Furot daryosining gʻarb tomonidagi hududga nisbatan ishlatilgan nom. Bu yerlar hozirgi Suriya mamlakatining bir qismini, Turkiyaning janubi–sharq tomonini va Livanni oʻz ichiga olgan. Miloddan oldingi 332 yilda Iskandar Zulqarnayn bu yerlarni bosib olgan edi. Iskandarning oʻlimidan keyin Suriyada yunonlar sulolasi hukmronlik qilgan. Miloddan oldingi 64 yilda Suriya Rim imperiyasi tomonidan bosib olingan. Yunon va Rim hukmronliklari davrida Suriyaning poytaxti Antioxiya shahri boʻlgan. Bu shahar hozirgi Turkiya mamlakatining Antakiya shahriga yaqin edi. Suriyaning yunonlar istilosidan oldingi tarixi haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun ORAM soʻziga qarang.

SUVGA CHOʻMDIRMOQ, SUVGA CHOʻMDIRILMOQ

Muhim diniy marosimlardan biri boʻlib, bu marosim orqali inson oʻzini Xudoga bagʻishlaganini koʻrsatardi. Tavrot qonunlari boʻyicha, inson nopoklikdan tozalanish uchun suv bilan yuvinib, poklanish marosimini oʻtkazar edi[1]. Keyinchalik, Iso Masih davrida Yahyo paygʻambar odamlarni suvga choʻmdirilishga daʼvat etgan. Bu suvga choʻmdirilish marosimi, insonning gunohdan yuz oʻgirganini va hayotini Xudoga bagʻishlab, Unga itoatkorlik bilan yashashga qaror qilganini bildiradi. Iso Xudoning irodasini toʻla bajarish uchun Yahyo tomonidan suvga choʻmdirilgan[2]. Iso butun yurt boʻylab taʼlim berib yurganda, uning shogirdlari ham Yahyoga oʻxshab odamlarni suvga choʻmdirar edilar[3].

Iso Masih osmonga koʻtarilib ketishidan oldin shogirdlariga: “Boringlar, barcha xalqlardan shogird orttiringlar. Ularni Ota, Oʻgʻil va Muqaddas Ruh nomi bilan suvga choʻmdiringlar”, deb amr bergan[4]. Oʻsha paytdan beri suvga choʻmdirilish marosimi Isoning oʻlimi va tirilishining timsoli boʻlib xizmat qilib kelmoqda. Suvga choʻmgan inson eski hayoti uchun oʻlib, yangi hayot uchun tirilgan hisoblanadi[5]. Suvga choʻmdirilish yana imonlilar Isoning qoni orqali gunohdan poklanganining ham timsolidir[6].

[1] Misol uchun, Chiqish 29:1-4, 30:17-21, Levilar 14:8-9, Sahroda 8:7 ga qarang, yana Zabur 50:4, Hizqiyol 36:25 ga qarang.

[2] Matto 3:13-15
[3] Yuhanno 3:22-26, 4:1-3
[4] Matto 28:18-20

[5] 1 Butrus 3:21, Rimliklar 6:1-5, Kolosaliklar 2:12

[6] Havoriylar 22:16, 1 Yuhanno 1:7, Ibroniylar 10:10, 22

SUYANGAN QOYA

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

TAVROT

“Tavrot” soʻzi ibroniycha “toʻrah” soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, maʼnosi “qonun” demakdir. Baʼzan ibroniycha “toʻrah” soʻzi tor maʼnoda Muqaddas Kitobning dastlabki beshta kitobiga — Ibtido, Chiqish, Levilar, Sahroda, Qonunlarga nisbatan ishlatiladi. Ushbu tarjimada ham “Tavrot” soʻzi odatda Muqaddas Kitobning dastlabki beshta kitobiga ishora qiladi. Bu kitoblarda dunyoning yaratilishi, Isroil xalqining Muso boshchiligida Misrdan chiqishi, Xudo Muso orqali Isroil xalqiga bergan qonunlar va koʻplab voqealar bayon etilgan. Tavrot kitoblarining muallifi Muso paygʻambardir. Shu sababdan baʼzan Tavrot “Musoning Tavrot kitobi”, “Musoning kitobi” yoki “Musoning qonuni” deb ataladi.

TAVROT TAFSIRCHISI

Musoning qonunlarini mukammal bilgan ziyoli odam. Tavrot tafsirchilari Xudoning qonunlaridan xalqqa taʼlim berganlar. Ularning baʼzilari ibroniycha Muqaddas bitiklardan nusxa koʻchirish bilan shugʻullanganlar. Tavrot tafsirchilari Isroil xalqi orasida obroʻ–eʼtiborga ega boʻlib, jamiyatga kuchli taʼsir koʻrsatganlar. Muqaddas Kitobda tilga olingan tafsirchilar orasida eng koʻzga tashlanadigani ruhoniy Ezradir. Yangi Ahd davrida baʼzi tafsirchilar Oliy kengash aʼzolari boʻlganlar.

TINCHLIK QURBONLIGI, TINCHLIK NAZRI

QURBONLIK soʻziga qarang.

TIR

FINIKIYA soʻziga qarang.

TUTATQI QURBONGOHI

QURBONGOH soʻziga qarang.

TOʻNGʻICH OʻGʻIL

Qadimda toʻngʻich oʻgʻil yuqori maqomga ega edi. Odatda toʻngʻich oʻgʻil duo qilinganda, unga alohida baraka tilanardi[1]. Toʻngʻich oʻgʻil ukalariga qaraganda ikki hissa koʻproq meros olardi[2]. Otasining vafotidan keyin toʻngʻich oʻgʻil oila boshligʻi hisoblanardi.

Tavrotga koʻra, Isroil xalqining har bir oilasidagi toʻngʻich oʻgʻil Xudoga tegishli boʻlib, Unga bagʻishlanishi kerak edi[3]. Barcha toʻngʻich oʻgʻillarning oʻrniga levilar Muqaddas chodirda, keyinchalik esa Maʼbadda xizmat qilganlar[4]. Toʻngʻich oʻgʻilni qaytarib sotib olishning ramzi sifatida ruhoniylarga pul nazr qilib berilardi[5]. Xudo Isroil xalqining toʻngʻich oʻgʻillarini Misrdagi oxirgi falokatdan Fisih qurbonligi orqali qutqarganini oʻsha nazr eslatib turardi[6].

[1] Ibtido 27:1-40, 48:12-20
[2] Ibtido 25:29-34, Qonunlar 21:15-17
[3] Chiqish 13:1-2, 11-16
[4] Sahroda 3:11-13, 40-41
[5] Sahroda 18:15-16
[6] Chiqish 12:26-27

UZUM SIQISH CHUQURI

UCHRASHUV CHODIRI

Muqaddas chodirning yana bir nomi[1]. Ammo Chiqish 33:7-11 da “Uchrashuv chodiri” iborasi Muqaddas chodirni emas, balki Muso paygʻambar Isroil qarorgohidan tashqarida qurdirgan boshqa bir chodirni bildiradi. Oʻsha paytda Muqaddas chodir hali yasalmagan edi[2]. Odamlar Muso orqali Egamizdan maslahat soʻrash niyatida qarorgoh tashqarisidagi chodirga kelganlar. Egamiz oʻsha chodirda Musoga gapirgan.

[1] MUQADDAS CHODIR iborasiga qarang.

[2] Chiqish 36:8-38

VALIY

Ibroniychadan soʻzma–soʻz tarjimasi koʻradigan odam. Odatda paygʻambarni valiy deb atashardi[1]. Valiylar Xudodan keladigan vahiyni koʻrish va eshitish layoqatiga ega edilar.

[1] 1 Shohlar 9:9

XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

XAYIN XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

XET XALQI

Eski Ahd davrining boshida bu nom Kanʼon naslidan boʻlgan Xetning avlodiga nisbatan ishlatilgan[1]. Ibrohim paygʻambar yashagan zamonda Kanʼon yurtida bir nechta xalqlar istiqomat qilar edi[2]. Ulardan biri Xet xalqi edi. Xet xalqidan boʻlgan Efroʻn ismli bir odam Ibrohimga Sorani dafn etish uchun yer sotgan edi[3]. Keyinchalik Isroil xalqi Kanʼonni bosib olganda, Xet xalqini ham magʻlub qilgandi. Shoh Sulaymon Xet avlodlarini qarol qilib ishlatgan[4].

Qadimda hozirgi Suriyaning shimolida yashagan boshqa bir xalq ham “Xet xalqi” deb atalgan[5]. Miloddan oldingi oʻn yettinchi asrdan oʻn ikkinchi asrgacha bu Xet xalqining shohligi buyuk bir shohlik boʻlib, katta hududni egallagan. Bu hudud hozirgi Turkiyadan janub tomonga, Suriyagacha choʻzilgan edi. Keyinchalik Ossuriya Xet xalqini magʻlub qilib, ularning yerlarini bosib olgan.

[1] Ibtido 10:15

[2] KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[3] Ibtido 23:1-20
[4] 3 Shohlar 9:20-21
[5] 3 Shohlar 10:29, 4 Shohlar 7:6

XILXONA

Qabriston hududidagi joy. Yillar, hatto asrlar davomida xilxonaga bir urugʻ–aymoqqa qarashli marhumlar dafn etiladi[1].

[1] Ibtido 47:29-30

XIV XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Xiv xalqi Kanʼon yurtining markaziy qismida yashagan. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

XONTAXTA

OLTIN XONTAXTA iborasiga qarang.

XOCH

Rim imperiyasida oʻlim jazosining bir turi jazoga mahkum boʻlgan odamni xochga mixlash edi. Uzun xodaga boshqa bir yogʻochni koʻndalangiga mixlab yoki arqon bilan bogʻlab xoch yasalardi. Odatda jinoyatchi oʻzi mixlanadigan xochning koʻndalang yogʻochini hukm ijro etiladigan joyga koʻtarib olib borar edi[1]. Jinoyatchining qoʻllari va oyoqlari xochga mixlanardi, keyin xoch tik qilib, maxsus kovlangan chuqurga oʻrnatilardi. Xochga mixlangan odam nafas olishga nihoyatda qiynalardi. U juda qattiq azob chekib, qiynalib jon berardi. Bu jarayon bir necha soat, hattoki bir necha kun davom etardi. Baʼzan xochdagi odamning oʻlimini tezlatish uchun sipohlar uning oyoqlarini urib sindirishar edi[2].

Xochga mixlash eng dahshatli va sharmandali jazo hisoblanar edi. Faqatgina qotillar, vahshiy jinoyatchilar va Rim imperiyasi dushmanlari shunday jazoga tortilar edi. Jinoyatchi ochiq joyda olomonning koʻzi oldida yalangʻoch holda jazolanardi[3]. Bundan maqsad jinoyatchini sharmanda qilish va jinoyatlarning oldini olish edi. Yahudiylar yogʻochga qoqilgan odamni Xudo laʼnatlagan deb hisoblashardi[4]. Yangi Ahdda baʼzan “yogʻoch” deyilganda “xoch” nazarda tutilgan[5].

[1] Luqo 23:26 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang.

[2] Yuhanno 19:31-33
[3] Yuhanno 19:23
[4] Qonunlar 21:23, Galatiyaliklar 3:13
[5] Havoriylar 5:30, 1 Butrus 2:24

XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

XUDODAN QOʻRQISH

Har bir insonning muqaddas Xudoga munosabatini bildiradigan ibora. Insonning ishlarini, yaxshi yoki yomon boʻlishidan qatʼi nazar, hukm qiladigan — Xudo[1]. Xudodan qoʻrqadigan odam har doim Uning ulugʻvorligidan hayratlanadi. Bunday odam Xudodan qoʻrqish bilan birga Uni sevadi, natijada Xudoga sidqidildan ishonadi va Uning amrlariga boʻysunadi. Muqaddas Kitobga koʻra, Xudodan qoʻrqish donolikning va ilmu maʼrifatning boshidir, kamtarlik va hayot manbaidir[2]. Egamizdan qoʻrqqan inson yovuzlikdan yuz oʻgiradi, toʻgʻri yashaydi va Xudoning nomini ulugʻlaydi[3]. Ishayo paygʻambar bashorat qilgan solih hukmdorning yuksak fazilatlaridan biri Egamizdan qoʻrqishdir[4]. Bu solih hukmdor Iso Masih ekanligi keyinchalik ayon boʻldi.

[1] Voiz 12:13-14, 2 Korinfliklar 5:10

[2] Hikmatlar 1:7, 9:10, 14:26-27, 15:33, 22:4, Ayub 28:28

[3] Hikmatlar 3:7, 8:13, 14:2, Malaki 3:16

[4] Ishayo 11:2-3

XUDOLAR

Muqaddas Kitobda, odatda bu soʻz butparast xalqlar sigʻinadigan xudolarni bildiradi. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Egamiz Xudo barcha xudolardan ustun[1]. Bu “xudolar” behuda butlar deb ham ataladi[2], baʼzi bir oyatlarda esa jinlar deb tasvirlanadi[3].

[1] Misol uchun, Chiqish 12:12, 18:9-11 ga qarang.

[2] Chiqish 20:3-5, Zabur 95:4-5, Ishayo 42:17, 44:6-20

[3] Qonunlar 32:16-17, Zabur 105:36-38, 1 Korinfliklar 10:19-20, yana JIN va FARISHTA soʻzlariga qarang.

XUDONING AZIZLARI, XUDONING AZIZ XALQI

Bu iboralarning soʻzma–soʻz tarjimasi “muqaddaslar” boʻlib, Xudoga bagʻishlangan, Uning xizmati uchun ajratilgan odamlar degan maʼnoni ifodalaydi. Bu iboralar Xudoga tegishli odamlarni bildirib, Eski Ahdda bir necha marta Isroil xalqiga nisbatan[1], Yangi Ahdda esa Iso Masihning izdoshlariga nisbatan ishlatiladi[2].

[1] Ishayo 63:18, Doniyor 7:18, 21, 8:24

[2] Havoriylar 9:13, 1 Korinfliklar 6:1, 2 Korinfliklar 1:1, Efesliklar 1:15, Filippiliklar 4:22, Vahiy 11:18

XUDONING NOMLARI

Muqaddas Kitobda Xudoga nisbatan bir necha ibroniycha va yunoncha nomlar, iboralar ishlatilgan. Eski Ahdda ibroniycha nomlar, Yangi Ahdda yunoncha nomlar qoʻllangan. Quyidagi roʻyxatda Xudo nomlarining oʻzbekcha ekvivalenti keltirilgan, kerakli oʻrinlarda ibroniycha va yunoncha nomlar berilgan boʻlib, maʼnolari izohlangan. Baʼzan quyidagi sabablarga koʻra, bu nomlar va iboralar boshqacha tarjima qilingan boʻlishi mumkin: 1) Asl matnning maʼnosini toʻgʻri tushunish uchun[1]. 2) Oʻzbek tilidagi mavjud tabiiy iboralarni qoʻllash uchun[2]. 3) Oʻzbekcha tarjima ravon chiqishi uchun[3].

XUDO

Ibroniychada El yoki Elohim, yunonchada Teos. Bu nomlar butun koinotning yaratuvchisi Xudoga nisbatan ishlatilgan asosiy nomlardir.

EGAM, EGAMIZ…

Ibroniychada YHVH[4], yunonchada Kurios. Eski Ahdda YHVH Xudoning ismidir. Aslida ibroniycha soʻzlar unli harflarsiz yozilgan. Qadimgi ibroniy tilining qonuniyatiga muvofiq, ibroniycha soʻzlarning faqat undosh harflari yozilgan. Ibroniycha yozuvlarni oʻqiganlar qaysi oʻrinda qanday unli tovush talaffuz etilishi kerakligini bilardilar. Ammo hozirda YHVH undoshlari bilan qaysi unli tovushlar ishlatilgani maʼlum emas. Yahudiylar Xudoning ismini juda ham muqaddas deb bilganlari uchun, Eski Ahd davrining oxirlariga kelib[5], bu ismni aytmay qoʻygan edilar. Ular Eski Ahdni oʻqiganlarida matndagi YHVH soʻzining oʻrniga “Egam, Xoʻjayinim” maʼnosini beradigan Adonay[6] soʻzini ishlata boshladilar. Yahudiy olimlari birinchi marta Eski Ahdni qadimgi yunon tiliga oʻgirganlarida, YHVH soʻzini “Ega, Xoʻjayin” maʼnosini beradigan yunoncha Kurios soʻzi bilan tarjima qilganlar. Oʻshandan beri Eski Ahdning koʻp tarjimalarida YHVH soʻzi oʻrniga “Ega, Xoʻjayin” maʼnosini beradigan soʻz ishlatiladi. Mazkur tarjimada ham bu soʻz “Egam, Egamiz…” deb berilgan. Koʻpchilik olimlar YHVH soʻzini ibroniychadagi bor boʻlmoq feʼlining ilk shakli boʻlishi mumkin, deb taʼkidlaydilar. Shu fikrga koʻra, YHVH soʻzi “U bordir”, yaʼni U abadiydir, hech qachon oʻzgarmaydi yoki “U bor boʻlishga sababdir”, yaʼni har bir narsaning kelib chiqishiga sababchi Udir, degan maʼnoni bildiradi.

Yangi Ahdda Kurios soʻzi aksariyat hollarda Iso Masihning unvoni sifatida ishlatilgan boʻlib, mazkur tarjimada Rabbiy, Rabbim, Rabbimiz… deb berilgan[7]. Baʼzi hollarda Kurios soʻzi Yangi Ahdda Xudoga nisbatan ishlatilgan boʻlib, Uning Eski Ahddagi ayrim fazilatlarini ifodalaydi. Bunday hollarda mazkur tarjimada Kurios soʻzi “Egamiz” deb berilgan. Yangi Ahdda kam ishlatilgan “Oliy hukmdor, xoʻjayin” maʼnosini bildiruvchi yunoncha Despotes soʻzi ham “Egamiz” deb tarjima qilingan.

RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ…

Ibroniychada Adon, yunonchada Kurios. Eski Ahdda Adon[8] soʻzi koʻpincha Xudoga nisbatan ishlatilgan ilohiy unvon boʻlib, Xudo Isroil xalqining samoviy Shohi ekanligini bildiradi. Yangi Ahdda Kurios soʻzi Iso Masihga nisbatan ishlatilgan boʻlib, Uning ilohiyligini va shoh sulolasiga mansubligini bildiradi. Shuning uchun mazkur tarjimada bu soʻz “Rabbiy”, “Rabbim Iso” yoki “Rabbimiz Iso” deb berilgan. Adon va Kurios soʻzlari unvon sifatida shohlarga, obroʻli muallimlar va paygʻambarlarga izzat–hurmatni ifodalash uchun ham ishlatilgan. Bunday holatlarda bu unvonlar matnga toʻgʻri keladigan soʻzlar[9] bilan tarjima qilingan. Yangi Ahdda biror kishi Iso Masihga Kurios deb murojaat qilganda mazkur tarjimada vaziyatga va matn mazmuniga toʻgʻri keladigan soʻz tanlangan.

EGAM XUDO, EGAMIZ XUDO…

Ibroniychada YHVH El-[10]. Buning soʻzma–soʻz tarjimasi YHVH mening Xudoyim, YHVH bizning Xudoyimiz…. Yangi Ahdning yunoncha matnida bu nom Kurios ho Teos deb berilgan. Yana EGAM va XUDO soʻzlariga qarang.

PARVARDIGOR EGAM, PARVARDIGOR EGAMIZ

Ibroniychada YHVH Elohim. Yana EGAM va XUDO soʻzlariga qarang.

EGAM RABBIY, EGAMIZ RABBIY

Ibroniychada Adonay YHVH. Yahudiylar Eski Ahd bitiklarini oʻqiganlarida ibroniycha matndagi YHVHni Elohim deb oʻqiganlar. Yana RABBIY, EGAM va XUDO soʻzlariga qarang.

RABBIY XUDO, RABBIM XUDO, RABBIMIZ XUDO

Ibroniychada Adonay Elohim yoki Adonay El-[11]. Yana RABBIY va XUDO soʻzlariga qarang.

SARVARI OLAM

Ibroniychada YHVH Sabaot. Sabaot soʻzi qoʻshinlar maʼnosini beradi. YHVH Sabaot degan nom Egamiz yeru osmondagi qudratli qoʻshinning buyuk lashkarboshisi ekanligini bildiradi. Yangi Ahdning yunoncha matnida bu nom — Kurios Sabaot. Yana EGAM soʻziga qarang.

PARVARDIGORI OLAM

Ibroniychada Elohim Sabaot, soʻzma–soʻz tarjimasi qoʻshinlar Xudosi. Maʼno jihatdan YHVH Sabaot iborasiga oʻxshaydi[12]. Elohim Sabaot degan nom Xudo yeru osmondagi qudratli qoʻshinning buyuk lashkarboshisi ekanligini bildiradi. Yana XUDO soʻziga qarang.

QODIR XUDO

Ibroniychada El Shadday yoki Shadday. Shadday soʻzining maʼnosi aniq emas, lekin koʻp olimlar bu soʻzni “togʻning Xudosi” deb izohlaydilar. Togʻlar kuch–qudrat ramzi boʻlgani uchun, koʻp tarjimalarda bu soʻz Xudoning qudratini ifodalaydigan nom sifatida berilgan. Yangi Ahdda yunoncha Pantokrator soʻzi “Qodir Xudo” deb tarjima qilingan. Bu yunoncha soʻz “har narsaga qodir” degan maʼnoni bildirib, baʼzan Teos, yaʼni Xudo soʻzi bilan birga qoʻllangan. Yunoncha matnda dunamis, yaʼni qudrat soʻzi baʼzan Xudoga nisbatan ishlatilgan. Bunday hollarda ham bu soʻz “Qodir Xudo” deb tarjima qilingan. Yana XUDO soʻziga qarang.

XUDOYI TAOLO

Ibroniychada El Elyon yoki Elohim Elyon, soʻzma–soʻz tarjimasi Eng yuksak Xudo. Shuningdek, Elyon soʻzi alohida ham ishlatiladi, uning soʻzma–soʻz tarjimasi eng yuksak Zot. Bu soʻz Xudo eng buyuk, eng qudratli, butun koinot Hukmdori ekanligini bildiradi. Elyon aybsizlarni oqlaydi, fosiq va yovuzlarni jazolaydi. Yangi Ahdning yunoncha matnidagi Hupsistos soʻzi “Xudoyi Taolo” deb tarjima qilingan. Hupsistos soʻzi “eng yuksak Zot” degan maʼnoni bildirib, baʼzan Teos, yaʼni Xudo soʻzi bilan birga qoʻllangan. Yana XUDO soʻziga qarang.

SAMOVIY XUDO

Ibroniychadan va yunonchadan soʻzma–soʻz tarjimasi osmon Xudosi, osmon va yer Xudosi yoki osmon Egasi.

BARHAYOT XUDO

Ibroniychadan va yunonchadan soʻzma–soʻz tarjimasi tirik Xudo. Bu nom Xudo doimo harakatda ekanini, U Oʻz xalqiga gʻamxoʻrlik qilayotganini bildiradi.

MUQADDAS XUDO

Ibroniychadan va yunonchadan soʻzma–soʻz tarjimasi muqaddas Zot. Xudoning bu nomini paygʻambarlar, ayniqsa Ishayo paygʻambar koʻp ishlatgan. “Muqaddas Xudo” degan nom Isroil xalqining Xudosi butun borliqdan ustun va tengsiz ekanligini bildiradi. U tanho, haqiqiy Xudodir.

QOYA, SUYANGAN QOYA

Ibroniychadan soʻzma–soʻz tarjimasi qoya. Bu soʻz Xudoga umid bogʻlaganlarni Uning Oʻzi himoya qilishini, sogʻ–omon saqlashini, Xudoning oʻzgarmasligini va tamomila ishonchliligini bildiradi.

OTA, OTAM XUDO, OTAMIZ XUDO…

Eski Ahdning baʼzi parchalarida Xudo Isroil xalqining Otasi, deb taʼriflangan[13]. Yangi Ahdda esa Xudo Oʻz xalqining Otasi ekanligi haqidagi tushuncha yanada yorqin ifodalangan. Iso Masih Xudoni Ota deb chaqirgan. Shu tariqa Iso Oʻzini Xudoning yagona Oʻgʻli ekanini, Otasi Xudo tomonidan bu dunyoga yuborilganini va U bilan yaqin munosabatda ekanini taʼkidlagan[14]. Shuningdek, Iso Oʻz shogirdlariga ham Xudoni samodagi haqiqiy Ota deb bilishni oʻrgatgan. Isoga ishonib, Unga ergashganlar Xudo bilan yaqin munosabat oʻrnatib, Xudoning komil sevgisidan bahramand boʻladilar. Xudo mehribon otaday ularga gʻamxoʻrlik qiladi[15].

[1] Masalan, Ibtido 4:1 da Xudoning “Egam” degan nomi “Xudo” deb tarjima qilingan, aks holda, kitobxon “Egam” soʻzini Momo Havo Odam Atoga nisbatan ishlatgan, deb notoʻgʻri tushunishi mumkin.

[2] Masalan, ibroniychadagi “Egamiz haqi” iborasi oʻzbekchaga “Xudo haqi” degan tabiiy ibora bilan tarjima qilingan.

[3] Masalan, baʼzi hollarda ibroniycha va yunoncha matnda Xudoning nomlari ishlatilgan oʻrinlarda oʻzbekchada olmoshlar ishlatilgan, ibroniycha va yunoncha matndagi olmoshlar oʻrnida esa oʻzbekchada Xudoning nomlari ishlatilgan.

[4] Yahveh deb talaffuz qilingan boʻlishi mumkin.

[5] taxminan miloddan oldingi 400 yillar

[6] Adonay ibroniychadagi Adon soʻzining maxsus koʻplik shakli boʻlib, faqat Xudoga nisbatan qoʻllaniladi.

[7] RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ… soʻzlariga qarang.

[8] Adonay ibroniychadagi Adon soʻzining maxsus koʻplik shakli boʻlib, faqat Xudoga nisbatan qoʻllaniladi. Bu soʻzning birlik shakllari Adon va Adoniy odatda odamga nisbatan ishlatiladi, ammo ayrim hollarda Xudoning unvoni maʼnosida kelgan.

[9] masalan, janobi oliylari, hazrat

[10] Ibroniychada El soʻzi qoʻshimchalar bilan ishlatiladi.

[11] Ibroniychada El soʻzi qoʻshimchalar bilan ishlatiladi.

[12] SARVARI OLAM iborasiga qarang.

[13] Misol uchun, Ishayo 63:16, 64:8, Yeremiyo 3:19, Xoʻsheya 11:1 ga qarang.

[14] Yana XUDONING OʻGʻLI iborasiga va MASIH soʻziga qarang.

[15] Matto 5:48, Luqo 22:29

XUDONING RUHI

“Ruh” deb tarjima qilingan ibroniycha va yunoncha soʻzlar yana “nafas”, “shamol” maʼnolarini ifodalaydi. Xudoning Ruhi dunyo yaratilishida bevosita ishtirok etgan[1]. Eski Ahdda bayon qilinishicha, Xudoning Ruhi insonlarni qamrab olgan, ularga turli vazifalarni bajarish uchun kuch bergan[2]. Xudoning Ruhi baʼzi odamlarni Xudoning soʻzlarini gapirishga undagan[3]. Xudo Oʻz Ruhini bir kun kelib butun odamzod ustiga yogʻdirishini Yoʻel paygʻambar orqali vaʼda qilgan[4].

Yangi Ahdda Xudoning Ruhi Muqaddas Ruh deb ataladi. Muqaddas Ruh orqali odamlar Xudoning soʻzlarini aytadilar, baʼzan moʻjizalar koʻrsatadilar. Yahyo paygʻambar bashorat qilib, Iso Masih insonlarni Muqaddas Ruhga choʻmdiradi, deb aytgan[5]. Yahyo paygʻambar Isoni suvga choʻmdirganda, Muqaddas Ruh Isoning ustiga kaptar shaklida tushgan[6] va U Muqaddas Ruhga toʻlgan[7]. Iso Masih Muqaddas Ruh boshchiligida yashagan.

Iso oʻz shogirdlariga, Otam sizlarga yoʻl–yoʻriq koʻrsatish va kuch–qudrat ato qilish uchun Muqaddas Ruhni yuboradi, deb vaʼda bergan[8]. Iso osmonga koʻtarilgandan keyin mana shu vaʼda amalga oshdi[9]. Shunday qilib, Yoʻel paygʻambarning bir necha asrlar oldin aytgan bashorati bajo boʻldi[10]. Isoning shogirdlari odamlarni tavba qilishga, suvga choʻmishga va Muqaddas Ruhni qabul qilishga daʼvat etganlar[11]. Iso Masihga ishongan har bir insonning yuragida Muqaddas Ruh yashaydi. Muqaddas Ruh ularning Xudoga tegishli ekanligini va najot kafili Oʻzi ekanligini tasdiqlaydi[12]. Muqaddas Ruh imonlilarga har xil inʼomlar beradi, ular bu inʼomlari bilan Xudoga va boshqalarga xizmat qiladilar[13]. Imonlilar Muqaddas Ruh boshchiligida hayot kechiradilar va Muqaddas Ruh tufayli ulardagi xislatu fazilatlar Xudoga manzur boʻladi[14].

[1] Ibtido 1:2

[2] Chiqish 31:3, Hakamlar 14:6, 1 Shohlar 11:6-7, 16:13

[3] 1 Solnomalar 12:18, 2 Solnomalar 15:1-7, 20:14-15, Hizqiyol 11:5, Mixo 3:8

[4] Yoʻel 2:28-29
[5] Matto 3:11
[6] Luqo 3:22
[7] Luqo 4:1, 10:21, Yuhanno 3:34

[8] Luqo 24:49, Yuhanno 14:16-17, 26, 16:7-15, 20:22, Havoriylar 1:4-5, 8

[9] Havoriylar 2:1-4
[10] Havoriylar 2:14-21
[11] Havoriylar 2:38, 19:1-6

[12] Rimliklar 8:15-16, 2 Korinfliklar 1:21-22, Efesliklar 1:13-14

[13] 1 Korinfliklar 12:4-11

[14] Galatiyaliklar 5:22-25

XUDONING UYI

Bu ibora Muqaddas chodirga, keyinchalik esa Maʼbadga ishora qilgan. MUQADDAS CHODIR iborasiga va MAʼBAD soʻziga qarang.

XUDONING OʻGʻLI, XUDOYI TAOLONING OʻGʻLI

Bu ibora unvon boʻlib, yahudiylar intizorlik bilan kutgan xaloskorga nisbatan ishlatilgan. Yahudiylarning tasavvuri boʻyicha, bu xaloskor ularni dushmanlari qoʻlidan qutqaradi va butun odamzod ustidan abadiy hukmronlik qiladi. Bu xaloskorga nisbatan odatda “Masih” unvoni ham ishlatilgan[1]. “Xudoning Oʻgʻli” yoki “Oʻgʻil” unvonlari Isoga nisbatan ishlatilganda, Iso intizorlik bilan kutilgan Masih ekanligini bildiradi. Bu unvonlar Isoning Xudo bilan yaqin munosabatini, Iso Xudoning nomidan ish qilishini koʻrsatadi. Iso Masih Oʻzining samoviy Otasiga butunlay itoat etib, sadoqat bilan xizmat qilgan. Shu tariqa Iso samoviy Otasiga izzat–hurmat koʻrsatgan, Uning fazilatlarini Oʻzida toʻliq mujassam etib, namoyon qilgan. Yuhanno 14:6-13, Kolosaliklar 1:15, 19, Ibroniylar 1:2-3 ga qarang.

Afsuski, baʼzilar “Xudoning Oʻgʻli” degan unvonni notoʻgʻri tushunib, Iso jismonan Xudodan tugʻilgan ekan, deb oʻylaydilar. Ammo bu aql bovar qilmaydigan mutlaqo notoʻgʻri fikr! Bunday fikr Muqaddas Kitobda bayon qilingan taʼlimotlarga butunlay ziddir. Yangi Ahdda bayon qilinishicha, Maryam moʻjizaviy ravishda, Muqaddas Ruhning qudrati bilan Isoga homilador boʻlgan[2].

Eski Ahdda Xudo Isroil xalqini “toʻngʻich oʻgʻlim” deb atab, ular bilan qanchalik yaqin munosabat oʻrnatganini koʻrsatgan[3]. Shuningdek, Xudo Isroil shohini ham “Mening oʻgʻlim” deb atagan, chunki Isroil shohi Xudoning vakili sifatida xalq ustidan hukmronlik qilgan[4].

[1] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun MASIH soʻziga qarang.

[2] Matto 1:18-25, Luqo 1:26-38

[3] Chiqish 4:22-23

[4] Zabur 2:7 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

XUDONING SHOHLIGI

Xudoning insonlar hayotidagi hukmronligiga va har bir yaratilgan mavjudotning oxiratda yangilanishiga ishora. Iso Masih: “Xudoning Shohligi yaqinlashdi”, deb vaʼz qilardi, U Oʻz moʻjizalari orqali bu Shohlik haqiqatan ham mavjud ekanligini koʻrsatardi. Iso Masih odamlarga: “Xudoning Shohligi sizlarning orangizda”, deb taʼlim bergan[1]. Insonlarning gunohlari Iso Masih orqali kechirilganda, ular Xudoning Shohligiga kiradilar[2]. Xudoning Shohligiga mansub boʻlgan odamlar Xudoni oʻzlarining Shohi deb tan oladilar va oʻzaro munosabatlarida Xudoning fazilatlarini namoyon qiladilar. Shu orqali Xudoning Shohligi insonlar orasida ekanligi koʻrinib turadi. Kelajakda esa Iso Masih butun dunyoni yovuzlik va qabihlikdan poklagandan keyin Xudoning Shohligi toʻliq oʻrnatiladi[3]. Matto kitobida Xudoning Shohligi “Osmon Shohligi” deb ham atalgan.

[1] Luqo 17:20-21

[2] Kolosaliklar 1:13-14

[3] Matto 25:31-46, 1 Korinfliklar 15:24-25, Vahiy 11:15, 12:10

XUDOYI TAOLO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

XUSHXABAR

Eski Ahd paygʻambarlari Masih haqida koʻp bashorat qilganlar. Intizorlik bilan kutilgan Masihning kelgani haqidagi xabar Yangi Ahdda Xushxabar deb ataladi[1]. Mazkur Xushxabarning mohiyati quyidagilardan iborat: kelishi bashorat qilingan Masih Isodir. Iso odamzodni gunoh va oʻlim qudratidan xalos qilish uchun kelgan, Iso Masihga ishongan har bir inson, millatidan qatʼi nazar, Xudoning Shohligiga kira oladi[2].

Iso Masih yer yuzidagi faoliyati davomida Oʻz shogirdlari bilan birga: “Xudoning Shohligi yaqinlashdi!” deb eʼlon qilib, odamlarni tavba qilishga va Xushxabarga ishonishga daʼvat etgan[3]. Iso Oʻz taʼlimoti va qilgan ishlari orqali[4], shuningdek, xochda jon berib, insoniyatni gunohlardan xalos qilgani va uchinchi kuni oʻlikdan tirilgani orqali Oʻzining Masih ekanligini isbotladi[5]. Iso oʻlikdan tirilgandan keyin, odamlar Xushxabarni yanada toʻliqroq tushuna boshladilar. Iso osmonga koʻtarilib ketishidan oldin shogirdlariga Xushxabarni butun dunyo boʻylab tarqatish vazifasini topshirdi[6]. Shogirdlar Isoning Masih, yaʼni Xudo tomonidan yuborilgan Najotkor ekani haqidagi Xushxabarni yoya boshladilar[7].

Xushxabar soʻzi yana Yangi Ahd tarkibidagi dastlabki toʻrtta kitobga nisbatan ham ishlatilgan. Bu Xushxabarlarda Iso Masihning hayoti, faoliyati va taʼlimoti bayon qilingan.

[1] Luqo 2:10-11

[2] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun MASIH soʻziga qarang.

[3] Matto 10:7, Mark 1:14-15
[4] Luqo 4:16-21, 7:20-23
[5] Luqo 24:44-48, 1 Korinfliklar 15:1-4
[6] Matto 28:18-20, Havoriylar 1:8
[7] Havoriylar 4:12, 5:42

XOʻPTIR

Don yanchishda ishlatilgan, ostiga uchli tosh yoki temir mahkamlangan ogʻir taxta.

YAHUDIY

“Yahudiy” soʻzi Yoqub oʻgʻli Yahudoning ismidan kelib chiqqan[1]. Miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar Yahudo yurtini, yaʼni janubiy shohlikni bosib olib, aholisining aksariyatini Bobilga asir qilib olib ketganlar[2]. Bobildagi yetmish yillik asirlik davrida va undan keyin “yahudiy” soʻzi Yahudo xalqiga va jamiki Isroil qabilalarining avlodlariga nisbatan ishlatilib, millat maʼnosini bildiruvchi soʻzga aylangan.

[1] YAHUDO soʻziga qarang.

[2] BOBIL soʻziga qarang.

YAHUDIYA

Bu nom faqat Yangi Ahd kitoblarida ishlatilgan boʻlib, odatda Oʻlik dengizning gʻarb tomonidagi qirli yerlarni bildirardi. Eski Ahd davrida bu yerlar Yahudo qabilasining hududi boʻlgan. Quddus shahri va Iso Masih tugʻilgan Baytlahm shahri mana shu qirli yerlarda joylashgan edi. Shuningdek, Yangi Ahd davrida “Yahudiya” Rim imperiyasi tarkibiga kirgan viloyat boʻlgan. Bu viloyatning hududi nafaqat Oʻlik dengizning gʻarb tomonidagi yerlarni, balki shimoldagi Samariya hududini va gʻarbdagi Oʻrta yer dengizi boʻyidagi yerlarni oʻz ichiga olardi. Baʼzan esa, jumladan, Luqo Xushxabarida Yahudiya nomi butun qadimgi Falastinga[1] nisbatan ishlatilgan.

[1] FALASTIN soʻziga qarang.

YAHUDO

Yoqubning oʻn ikkita oʻgʻlidan biri boʻlib, Yahudo qabilasining bobokaloni edi. Yahudo qabilasi Isroil yurtining janubiy qismidagi eng katta qabila boʻlgan. Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi[1]. Yahudo va Benyamin qabilalari alohida davlatni tashkil qilib, Yahudo shohligi[2] deb nom oldi. Bu davlatning poytaxti Quddus boʻldi. Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida janubdagi bu ikkala qabilaga Yahudo xalqi degan nom, bu qabilalar tashkil qilgan davlatga nisbatan Yahudo yurti degan nom qoʻllangan.

Miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar Yahudo yurtini bosib olib, aholisining aksariyatini Bobilga asir qilib olib ketganlar[3]. Yetmish yildan keyin, Fors imperiyasi hukmronligi davrida surgundagi yahudiylarning baʼzilari Yahudoga qayta boshladi. Ular Quddusdagi Maʼbadni va shahar devorlarini qayta qurdilar[4]. Quddus shahri atrofida yashayotgan yahudiylarning hududi sobiq Yahudo shohligidan kichik edi. Bu hudud Iskandar Zulqarnayn tomonidan bosib olingandan keyin “Yahudiya” degan nom bilan maʼlum boʻlgan.

[1] 3 Shohlar 11:26-12:24
[2] janubiy shohlik iborasi bilan ham maʼlum
[3] 4 Shohlar 25:1-21
[4] Ezra 1:1-11, Naximiyo 1:1-2:8

YANGI AHD

Muqaddas Kitobning ikkinchi qismi boʻlib, yigirma yettita kitobdan iborat. Oʻzbek tilida Yangi Ahd yana Injil nomi bilan ham maʼlum. Yangi Ahd kitoblari milodiy birinchi asrda, Iso Masih osmonga koʻtarilgandan keyin yozilgan. Bu kitoblar qadimiy yunon tilida yozilgan boʻlib, ularning asosiy mavzusi Iso Masihning hayoti, faoliyati, taʼlimoti va masihiylarga berilgan yoʻl–yoʻriqlaridan iborat.

Qadimda Xudo Muso orqali Isroil xalqi bilan ahd tuzgan edi, keyinchalik esa U Iso Masih orqali Oʻz xalqi bilan ulugʻroq va aʼloroq vaʼdalarga asoslangan yangi ahd tuzdi[1]. Shuning uchun bu kitoblar majmuasi “Yangi Ahd” deb ataladigan boʻldi.

[1] 1 Korinfliklar 11:25, Ibroniylar 8:6-13 ga qarang.

YANGI OY SHODIYONASI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

YHVH

XUDONING NOMLARI iborasi ostida berilgan EGAM, EGAMIZ… soʻzlariga qarang.

YOBUS XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Dovud Quddusni bosib olishidan oldin Yobus xalqi Quddusda va uning atrofida yashagan[1]. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[1] 2 Shohlar 5:6-10

YODGORLIK TOSHI

Tik qilib oʻrnatilgan uzunchoq tosh. Bu toshlar birortasining qabrini belgilab qoʻyish, muhim bir voqeani yoki inson xotirasini abadiylashtirish uchun oʻrnatilardi[1].

[1] Ibtido 28:16-18, 35:20, Chiqish 24:4, 2 Shohlar 18:18

YOQUB

Yoqub Ibrohimning nabirasi va Isʼhoqning oʻgʻli edi. Yoqub Paniyolda Xudo bilan kurash tushgandan keyin, Xudo unga “Isroil” deb ism bergan[1]. Shu bois Eski Ahdda Yoqubning avlodlari “Isroil xalqi” deb atalgan. Koʻpincha Eski Ahddagi paygʻambarlar bitiklarida va sheʼriy parchalarda Isroil xalqi Yoqub yoki Yoqub nasli degan nom bilan yuritiladi. Eski Ahdning ayrim oʻrinlarida Yoqub soʻzi tor maʼnoda ishlatilgan boʻlib, poytaxti Samariya boʻlgan Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni[2] yoki poytaxti Quddus boʻlgan Yahudoni, yaʼni janubiy shohlikni bildiradi[3].

Yangi Ahdda Isoning oʻn ikki havoriysi orasida Yoqub ismli ikkita shogirdi bor edi. Isoning Yoqub degan ukasi ham boʻlib, u Quddusdagi jamoatning obroʻli yoʻlboshchisi va Yangi Ahd tarkibidagi “Yoqubning maktubi” muallifi edi.

[1] Ibtido 32:28-29, 35:10

[2] ISROIL soʻziga qarang.

[3] YAHUDO soʻziga qarang.

YOVUZ RUH

Muqaddas Kitobda yovuz ruh baʼzan jin deb atalgan. Yovuz ruhlarning hukmdori shaytondir. Yovuz ruhlar insonlarga zarar yetkazishni istaydi. Ular baʼzan insonning ichiga kirib olib, uning xatti–harakatlarini boshqaradi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun SHAYTON va FARISHTA soʻzlariga qarang.

YUNON QOʻLYOZMALARI

YUNONCHA MATN iborasiga qarang.

YUNON TILI VA MADANIYATI

Eski Ahd davridan keyin yunon tili va madaniyati qadimgi dunyoga katta taʼsir koʻrsatgan. Miloddan oldingi 334 yilda Makedoniya shohi Iskandar Zulqarnayn gʻarbiy Osiyoga yunon lashkarini tortib bordi. Iskandar 11 yillik hukmronligi davrida, vafotiga qadar, butun Fors shohligini magʻlub etib, oʻz hokimiyatini oʻrnatdi. Sobiq Fors shohligiga hozirgi Turkiya, Misr va Oʻrta Osiyoning aksariyat qismi kirgan edi. Quddus shahri hech bir qarshiliksiz Iskandarga taslim boʻlgan. Iskandar bosib olgan joylarda mahalliy xalqlarning dinini oʻzgartirishga harakat qilmagan, hatto baʼzi hollarda ularning odatlarini oʻzlashtirib olgan. Iskandar hukmronligi davrida ham, undan keyingi yunon hukmdorlari davrida ham qoʻlga kiritilgan yerlarda yangi shaharlar barpo qilingan, bu yerlarga yunonlar joylashib olganlar. Bu, oʻz navbatida, yunon tili, madaniyati va urf–odatlarining yoyilishiga sabab boʻlgan.

Shunday qilib, yunon tili xalqaro tilga aylandi va baʼzi bir xalqlarning ona tili oʻrnini egalladi. Eski Ahd ibroniychadan ilk bor yunon tiliga miloddan oldingi 300-200 yillarda tarjima qilindi. Bu tarjima keyinchalik Septuaginta deb nom oldi. Shu tarjima tufayli gʻayriyahudiylar va ona tilini bilmagan yahudiylar Muqaddas Bitiklarni oʻqish imkoniyatiga ega boʻldilar. Ilk jamoat masihiylari Septuagintadan keng foydalanganlar. Yangi Ahdda bu tarjimadan koʻp iqtiboslar keltirilgan.

Miloddan oldingi 175-164 yillarda Suriyada Yunon shohi Antiox IV hukmronlik qilgan davrda Yahudiyada din erkinligi barham topdi[1]. Yahudiya aholisi Antioxga qarshi isyon koʻtarib, mustaqillikka erishdi. Ular yana Maʼbadda Xudoga sajda qiladigan boʻldilar[2]. Miloddan oldingi birinchi asrda Yahudiya oʻlkasi Rim imperiyasi tomonidan bosib olingandan keyin ham davlat, tijorat ishlarida, taʼlim sohasida yunon tili ishlatilaverdi. Buni Yangi Ahdda yozib qoldirilgan baʼzi voqealarda koʻrsa boʻladi[3]. Koʻp yahudiylarning ham yunoncha, ham oramiycha ismlari boʻlgan[4]. Yangi Ahd tarkibiga kirgan barcha kitoblar keng ommaga tushunarli boʻlishi uchun yunon tilida yozilgan.

[1] Doniyor 8:12 izohiga va 9:27 ning uchinchi izohiga qarang.

[2] Yuhanno 10:22 izohiga qarang.
[3] Yuhanno 19:20, Havoriylar 21:37-39
[4] Yuhanno 1:42, 11:16, Havoriylar 9:36

YUNONCHA MATN

Birlashgan Muqaddas Kitob Jamiyatlari tomonidan nashr qilingan yunoncha Yangi Ahdning 4–nashri (“UBS4” deb ataladi). Olimlar Yangi Ahdning bu matnini hozirgacha saqlanib kelgan hamma yunon qoʻlyozmalarini[1] sinchiklab oʻrganib chiqqanlaridan keyin nashrga tayyorlaganlar. Bu qoʻlyozmalarning baʼzilarida Yangi Ahd toʻliq holda, baʼzilarida esa parchalar holida saqlanib qolgan. Olimlarning aksariyati bu matnni Yangi Ahdning eng aniq, puxta va bugungi kunning talablariga javob beradigan nusxasi, deb hisoblaydilar. Yangi Ahdning oʻzbekcha tarjimasi, koʻp zamonaviy tarjimalar singari, mana shu yunoncha matnga asoslangan.

YUNON QOʻLYOZMALARI

Hozirgi davrda Yangi Ahdning toʻliq matnidan yoki baʼzi bir parchalaridan iborat yunoncha qoʻlyozmalarning soni 5800 dan ortiqroqdir. Bu qoʻlyozmalardagi baʼzi bir oyatlar UBS4[2] deb atalgan yunoncha matndan bir oz farq qiladi. Bu farqlar Yangi Ahdda berilgan taʼlimotlarni toʻgʻri tushunishimizga qiyinchilik tugʻdirmaydi. Oʻzbekcha tarjimaga berilgan izohlarda mana shu farqlarning baʼzilari koʻrsatib oʻtilgan. Shu orqali kitobxon maʼlum bir oyat nima uchun ayrim farqlar bilan tarjima qilinganini tushunib oladi.

Yangi Ahdning saqlanib qolgan qoʻlyozmalari boshqa qadimiy kitoblarga qaraganda ancha koʻp. Bu qoʻlyozmalar asl matndan qisqa davr ichida koʻchirilgan. Boshqa qadimiy kitoblar haqida shunday deb aytish qiyin. Masalan, Yuhanno Xushxabarining bir parchasi milodiy 125 yillarda koʻchirilgan deb taxmin qilinadi[3]. Yuhanno Xushxabarining asl matni esa faqatgina undan taxminan 40 yillar oldin, yaʼni milodiy 85 yillarda yozilgan. Yangi Ahdning bir nechta parchalari ikkinchi asrlarda, koʻplab nusxalari esa uchinchi va toʻrtinchi asrlarda koʻchirilgan. Yangi Ahdning eng qadimgi toʻliq nusxasi toʻrtinchi asrda koʻchirilgan boʻlib, Kodeks Sinaytikus deb ataladi. Bu qoʻlyozma Londondagi Britaniya Kutubxonasining koʻrgazmalar zalida saqlanadi[4]. Olimlar koʻp qoʻlyozmalarni taqqoslash orqali matn koʻchirilganda yoʻl qoʻyilgan xatolarni aniqlaydilar. Shu yoʻsinda Yangi Ahd mualliflari yozgan asl matn qaysi biri ekanligini mutlaq ishonch bilan ayta oladilar. Yangi Ahd matnining ishonchliligini tasdiqlaydigan dalillar qolgan barcha qadimiy kitoblarnikidan ancha koʻp.

[1] Quyidagi YUNON QOʻLYOZMALARI iborasiga qarang.

[2] YUNONCHA MATN iborasiga qarang.

[3] Bu parchaning fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan.

[4] Kodeks Sinaytikusning fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan. Bu qoʻlyozmani internet orqali koʻrsa ham boʻladi.

ZAYTUN

Doim yashil subtropik daraxt va shu daraxtning mevasi[1]. Zaytun daraxtining olxoʻri shaklidagi yashil yoki qora mevasi nordon boʻladi. Bu daraxt Yaqin Sharqda juda keng tarqalgan boʻlib, mevasidan moy olinadi.

[1] ruscha maslina yoki olivka

ZIL, ZILLAR

Bir–biriga urib chalinadigan metall tarelka shaklidagi musiqa asbobi.

ZIYORAT QOʻSHIGʻI

Ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi yuqoriga chiqish qoʻshigʻi, yaʼni Quddusga va Maʼbad turgan tepalikka chiqilayotganda aytilgan qoʻshiq. 119-133–sanolarning hammasi “ziyorat qoʻshiqlari” deb atalgan, 83–sano ham shu usulda yozilgan. Ziyoratchilar diniy bayramlarni nishonlash uchun Quddusga borayotganlarida ham, bayramlarni Maʼbadda nishonlaganlarida ham shu qoʻshiqlarni kuylagan boʻlishlari mumkin.

ZIGʻIR

Qadimgi paytlarda keng tarqalgan oʻsimlik. Odamlar bu oʻsimlikning poyalarini oʻrib olib, suvda ivitardilar. Quritganlaridan keyin esa tolalarini ajratib, ulardan ip yigirishardi. Zigʻir ipidan mato toʻqishgan. Qadimgi zamonda mayin toʻqilgan zigʻir matosi[1] qimmatbaho gazlama hisoblangan. Bu matodan tikilgan kiyim yengil va havo oʻtkazuvchan boʻlgani uchun, iqlimi issiq oʻlkalarda yuksak darajada qadrlangan va unga ehtiyoj katta edi.

[1] ruscha lyon

OʻRAMA QOGʻOZ

Papirus yoki oshlangan teridan qilingan uzun oʻralgan qogʻoz. Qadimgi paytlarda kitoblar odatda oʻrama qogʻoz shaklida boʻlgan.

SHABBAT KUNI

Yahudiycha haftaning yettinchi kuni boʻlib, bizning hafta boʻyicha shanba kunidir. Bu kun muqaddas hisoblanib, dam olish kuni boʻlgan. Xudoning Muso orqali bergan qonuniga koʻra, Shabbat kuni ish qilish man etilgan edi[1]. Isroil xalqi Shabbat kunini Xudoga shukronalar aytishga bagʻishlagan. Bu kunda ruhoniylar maxsus qurbonlik keltirganlar[2]. Yangi Ahd davriga kelib, din rahnamolari Shabbat kuniga oid murakkab qoidalar tizimini yaratganlar. Iso Oʻz taʼlimoti va qilgan ishlari bilan bu tizimga qarshi chiqib, odamlarga dam olish kunining asl mohiyatini tushuntirgan, inson Shabbat kuni uchun emas, balki Shabbat kuni inson uchun yaratilganini taʼkidlagan[3].

[1] Chiqish 20:8-11, 31:12-17, Levilar 23:3, Qonunlar 5:12-15

[2] Sahroda 28:9-10

[3] Matto 12:1-14

SHAROB NAZRI

NAZR soʻziga qarang.

SHAYTON

Samoviy mavjudot, gunohkor farishtalarning[1] boshligʻi. Bu farishtalar yovuz ruhlar, jinlar deb ham atalgan. Shayton Xudoga va Xudoning xalqiga qarshi chiqadi. U har doim yovuzlik payida boʻlib, insonlarni aldaydi va ularni Xudoning yoʻlidan ozdiradi[2]. Iso Masih kuchli irodasi va moʻjizalari orqali shaytondan ustun ekanligini koʻrsatdi[3]. Yangi Ahdda, bir kun kelib shayton butunlay magʻlub boʻladi, deb yozilgan[4].

“Shayton” degan nom ibroniy tilidagi “dushman, ayblovchi” maʼnosini bildiradigan soʻzdan kelib chiqqan[5]. Yangi Ahdda shayton yana iblis ham deyiladi. Iblis soʻzi yunon tilidagi “tuhmatchi” maʼnosini beradigan soʻzdan kelib chiqqan. Yangi Ahdda bayon qilinishicha, shayton odamlarni vasvasaga soladi[6]. U “bu dunyoning yovuz hukmdori”, “bu dunyoning xudosi” deb ham atalgan[7].

[1] FARISHTA soʻziga qarang.

[2] Luqo 8:12, Yuhanno 8:44, Vahiy 12:9

[3] Matto 4:1-11, Havoriylar 10:38, 1 Yuhanno 3:8

[4] Matto 25:41, Vahiy 20:10
[5] Zakariyo 3:1, Vahiy 12:10
[6] Matto 4:3, 1 Salonikaliklar 3:5
[7] Yuhanno 12:31, 2 Korinfliklar 4:4

SHOPIRISH

SOVURISH soʻziga qarang.

SHOQUL

Binokorlikda devor, ustun va shu kabilarning vertikal holatini aniqlash uchun ishlatiladigan, bir uchiga ogʻirlik bogʻlangan ipdan iborat asbob.

SHUKRONA QURBONLIGI, SHUKRONA NAZRI

QURBONLIK soʻziga qarang.

CHAYLA BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

CHIROQPOYA

Muqaddas chodirning Muqaddas xonasida turadigan chiroqpoya[1]. Bu chiroqpoya Xudo koʻrsatgan namuna boʻyicha sof oltindan zarb urib yasalgan edi. Chiroqpoya yettita moychiroqni[2] ushlab turar edi[3]. Keyinchalik Quddusdagi Maʼbadning Muqaddas xonasida oʻnta chiroqpoya boʻlgan[4]. Maʼbaddagi bu chiroqpoyalarning shakli Muso Muqaddas chodir uchun yasattirgan oltin chiroqpoyaga oʻxshash boʻlganmi yoki yoʻqmi, maʼlum emas. Ehtimol, bu chiroqpoyalar Zakariyo 4:2 da tasvirlangan chiroqpoyaga oʻxshash boʻlgandir[5].

[1] Chiqish 26:35
[2] MOYCHIROQ soʻziga qarang.
[3] Chiqish 25:31-40
[4] 3 Shohlar 7:49

[5] Lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan “Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad” rasmiga qarang.

Izohlar

IZOHLARNING TUZILISHI VA ULARDAN FOYDALANISH TARTIBI

Izohlar kitobxonga Muqaddas Kitob matnini yaxshiroq tushunishga yordam berish maqsadida tuzilgan. Izohlarda qadimgi Yaqin Sharq va unga qoʻshni davlatlarning tarixiga, madaniyatiga, geografik joylashuviga, sanalarga va vaqt tizimiga oid maʼlumotlar kiritilgan, Muqaddas Kitobning muayyan matni mazmuniga mos keladigan ayrim oyatlar manzili berilgan. Shuningdek, qadimgi oʻlchov birliklarining zamonaviy ekvivalentlari ham izohlangan. Muqaddas Kitobda koʻp uchraydigan muhim soʻzlar yoki nomlar haqidagi maʼlumot esa kitobning lugʻat qismida oʻz aksini topgan. Ayrim hollarda bunday soʻzlar yoki nomlar uchun izoh qisqa berilgan boʻlib, toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatga qarang, deb yozilgan.

Muqaddas Kitobning asl matni qadimgi ibroniy va yunon tillarida yozilgani uchun, baʼzan matndagi oyatlarning maʼnosini tushunish murakkablik tugʻdiradi. Maʼnosi noaniq boʻlgan ana shunday oyat uchraganda va olimlar oʻsha oyatni qanday tarjima qilish kerakligi haqida bir toʻxtamga kela olmagan hollarda ham oyatga izoh berilgan. Tarjimonlar guruhi bunday oyatlarni diqqat bilan oʻrganib chiqib, mazmuni kontekstga mos keladigan tarjimadan foydalanganlar. Ayrim hollarda matndagi maʼlum bir soʻzning yoki iboraning qoʻshimcha maʼnolari yoki boshqa varianti izohda koʻrsatib oʻtilgan. Oʻzbek tilidagi mazkur tarjima uchun asos boʻlgan Eski va Yangi Ahdning asl matnlari haqida qoʻshimcha maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN va YUNONCHA MATN iboralariga qarang. Oʻsha oʻrinlarda Eski va Yangi Ahd matnining tarixi haqida muhim maʼlumotlar berilgan boʻlib, olimlar asl matn maʼnosini tushunishlari uchun alohida ahamiyatga ega boʻlgan qaysi qadimiy qoʻlyozmalardan foydalanganlari haqida yozilgan.

Izoh berilgan soʻzlar yoki iboralar matnda yulduzcha (*) bilan belgilangan. Har bir kitob tarkibidagi izohlanayotgan soʻz va iboralar mazkur qismda oʻsha kitob nomi ostida keltirilgan. Izohlarning aksariyati quyidagi namuna asosida berilgan:

7:20 oʻn besh tirsak — taxminan 7 metrga toʻgʻri keladi.

7:20 — bu raqamlar izohlanayotgan soʻz yoki iboraning manzilini, yaʼni birinchi raqam bobini, ikkinchi raqam oyatini bildiradi. Masalan, 7–bob, 20–oyat.

oʻn besh tirsak — tiredan oldingi kursiv shaklida berilgan bu singari soʻz yoki iboralar Muqaddas Kitob matnidan olingan boʻlib, izohlanadigan qismni tashkil qiladi.

taxminan 7 metrga toʻgʻri keladi — izohda tiredan keyin kelgan bu singari jumlalar izoh matnini tashkil qiladi.

Muqaddas Kitob tarkibidagi har bir kitobning kirish qismidagi izohlarga bob va oyat raqami qoʻyilmagan. Bunday izohlar oʻsha kitobga berilgan izohlar roʻyxatining boshida keladi.

Zabur kitobining ayrim sarlavhalari sanolar boshida kelgani uchun, bosh sarlavhalarga berilgan izohlarda faqat sanoning tartib raqami koʻrsatilgan. Bunday sarlavhalarning oyat raqami yoʻq (misol uchun, 31–sanoga berilgan izohga qarang).

Muqaddas Kitob tarkibiga kirgan quyidagi beshta qisqa kitob: Obodiyo, Filimoʻn, 2 Yuhanno, 3 Yuhanno va Yahudo kitoblari boblarga boʻlinmagani bois, bu kitoblarga berilgan izohlarda faqat oyat raqami koʻrsatilgan.

Yangi Ahd muallifi Eski Ahddan iqtibos keltirganda, yulduzcha (*) iqtibosdan keyin qoʻyilgan. Bunday hollarda iqtibos izoh boshida berilmagan, balki iqtibos Eski Ahdning qaysi oyatlaridan olingani koʻrsatib oʻtilgan. Misol uchun, Matto kitobiga berilgan quyidagi namunaga eʼtibor bering:

2:6 Mixo 5:2 ga qarang.

Yangi Ahdda Eski Ahddan keltirilgan iqtiboslar ibroniy tilidagi Eski Ahdning asl matnidan tarjima qilinmagan, balki Yangi Ahd muallifining yunon tilida yozilgan soʻzlaridan olingan. Yangi Ahd mualliflari Eski Ahddan iqtiboslar keltirganlarida, baʼzan ularni soʻzma–soʻz emas, balki faqat kerakli qismlarini olib, matn maʼnosiga mos ravishda ishlatganlar. Shu bois Yangi Ahddagi baʼzi iqtiboslar Eski Ahd matnidagidan biroz farq qiladi.

Quyida izohlardagi raqamlarga hamda koʻp takrorlanadigan soʻzlar va iboralarga tushuntirishlar berilgan. Izohlarni toʻgʻri tushunishingiz uchun quyidagi namunalarni diqqat bilan oʻqib chiqing:

6:1 — maʼlum bir kitobning 6–bobini va 1–oyatini bildiradi. Agar raqamlar boshida kitob nomi berilmagan boʻlsa, izoh bilan taʼminlanayotgan kitob nazarda tutilgan. Agar raqamlar boshida maʼlum bir kitob nomi berilgan boʻlsa, shu kitobning bobi va oyati nazarda tutilgan. Misol uchun, Hikmatlar 1:7 deganda “Sulaymonning hikmatlari” kitobining 1–bobi, 7–oyati nazarda tutiladi.

6:1 ga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 6–bobi 1–oyatiga qarang degan maʼno anglashiladi.

6:1, 5, 9, 18:4-7 ga va Chiqish 2:9 ga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 6–bobi 1, 5 va 9–oyatlariga, 18–bobning 4–oyatidan 7–oyatigacha va Chiqish kitobining 2–bobi 9–oyatiga qarang, degan maʼno anglashiladi. Eslatma: bob raqamidan keyin doimo ikki nuqta (:) qoʻyiladi yoki “–bob” tarzida yoziladi. Shuning uchun yuqoridagi 6:1, 5, 9 misolida 1, 5 va 9 sonlari oyat raqamini bildiradi.

24:7 izohiga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 24–bobi 7–oyatiga berilgan izohga qarang, degan maʼno anglashiladi.

12:8 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 12–bobi 8–oyatiga va oʻsha oyatga berilgan izohga qarang, degan maʼno anglashiladi.

16:7-14 oyatlarga va 16:14 izohiga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 16–bobi 7–oyatidan 14–oyatigacha va shu kitobning 16–bobi 14–oyatiga berilgan izohga qarang, degan maʼno anglashiladi.

toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ISROIL soʻziga qarang — bu kabi izohlarda Muqaddas Kitobga ilova qilingan lugʻat nazarda tutilgan.

ibroniycha matn — Eski Ahdning asl matni boʻlib, oʻzbek tiliga qilingan mazkur tarjima ushbu ibroniycha matnga asoslangan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

oramiycha matn — Eski Ahdning ayrim qismlari oramiy tilida yozilgani bois, oramiycha matn oʻsha qismlarning asl matni hisoblanadi. Oʻzbek tiliga qilingan mazkur qismlar tarjimasi ushbu oramiycha matnga asoslangan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ORAMIYCHA soʻziga va ORAMIYCHA MATN iborasiga qarang.

ibroniy qoʻlyozmalari, qumron qoʻlyozmalari, qadimiy yunoncha tarjima, qadimiy suryoniycha tarjima, qadimiy lotincha tarjima — Eski Ahdning qadimda koʻchirilgan nusxalari va tarjimalari. Ibroniycha asl matnning maʼnosi noaniq boʻlgan oʻrinlarda olimlar matn maʼnosini toʻliq tushunishlari uchun ushbu qoʻlyozmalar va tarjimalardan foydalanadilar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN iborasi ostida berilgan IBRONIY QOʻLYOZMALARI, QUMRON QOʻLYOZMALARI va QADIMIY TARJIMALAR iboralariga qarang.

yunoncha matn — Yangi Ahdning asl matni boʻlib, oʻzbek tiliga qilingan mazkur tarjima ushbu yunoncha matnga asoslangan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YUNONCHA MATN iborasiga qarang.

yunoncha qoʻlyozmalar — Yangi Ahdning qadimda koʻchirilgan nusxalari. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YUNONCHA MATN ostida berilgan YUNON QOʻLYOZMALARI iborasiga qarang.

…ming–ming avlodlariga… — yoki minginchi avlodiga yoxud minglariga — bunday hollarda “yoki” va “yoxud” soʻzlari asl matn maʼnosini ikki yoki undan ham koʻproq maʼnolarda tushunish mumkinligini bildiradi. Kitobxon mazkur tarjimani boshqa tarjimalar bilan solishtirganda, baʼzi bir oyatlarning maʼnosi boshqacha ekanligini payqashi mumkin. Tarjimadagi farqlar, odatda, quyidagi sabablarga koʻra paydo boʻlgan:

1) Asl matndagi soʻz yoki ibora bir necha maʼnoga ega, bu holda tarjimada soʻzning yoki iboraning maʼnosi matn kontekstiga koʻra tanlanadi.

2) Asl matnda baʼzi arxaik soʻzlar yoki iboralar kam uchragani bois, olimlar ularning maʼnosini aniq bila olmaydilar.

3) Asl matnda ayrim oyatlarning maʼnosi noaniq, ehtimol, kotiblar matnni koʻchirganlarida xatoga yoʻl qoʻyganlari bunga sabab boʻlishi mumkin. Bunday holda olimlar matnni boshqa qoʻlyozmalar bilan solishtirib, uning maʼnosini aniqlashga harakat qiladilar. Shunga qaramay, ayrim hollarda erishilgan natija yana bahsli boʻlib qolaveradi. Baʼzan bunday maʼlumot izohlarda berilgan boʻlib, kitobxon muammoni tushunishiga yordam beradi. Koʻp hollarda esa buning imkoni yoʻq, chunki muammo nihoyatda uzun va batafsil izohni talab qiladi. Kitobxonlarimiz Muqaddas Kitobni chuqur oʻrganmoqchi boʻlsalar, bunday savollarga qoniqarli javob topishlari uchun Muqaddas Kitob boʻyicha tuzilgan sharhlarga, yaʼni kommentariylarga murojaat qilishlari mumkin.

“…Bayt–Xagon shahriga qarab qochdi… — yoki bogʻdagi uyning yoʻlidan qochdi.” — bu holda “yoki” ayiruvchi bogʻlovchisining vazifasi shundan iboratki, asl matndagi biror soʻz yoki ibora atoqli otni yoki sifatdosh oborotini bildiradi. Matnga yuqoridagiday izoh berilgan boʻlsa, demak, olimlar bu masalada bitta yechimga kelmaganlar, yaʼni asl matnda atoqli ot ishlatilganmi yoki sifatdosh oboroti nazarda tutilganmi — aniq emas.

…boʻlishi mumkin, …boʻlsa kerak, bahsli, chamasi, ehtimol — izohlarda bu kabi soʻzlar bor boʻlsa, demak, olimlar asl matndagi biror masalada bir toʻxtamga kela olmaganlar. Umid qilamizki, bunday oʻrinlarda kitobxonlar Muqaddas Kitobni diqqat bilan oʻqiydilar va boshqalarning bu boradagi qarashlariga hurmat bilan yondashadilar.

ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yoram — bu kabi izohlar asl matndagi ism boshqacha yozilganini bildiradi. Qadimda odamlarning ismlarini va joylar nomlarini turlicha talaffuz qilishgani bois, ular bir xil yozilmagan. Baʼzan ismlarni va nomlarni qisqartirib aytishgan. Tushunmovchilikning oldini olish uchun, mazkur tarjimada har bir odamning ismi yoki joyning nomi matnning boshqa oʻrinlaridagi ism yoki nom bilan bir xil qilib berilgan.

ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi — bu kabi izohlar biron odamning yoki joyning asl matnda boshqa nomi ham borligini bildiradi. Baʼzan odamlarning va joylarning ikkita nomi boʻlgan. Tushunmovchiliklarning oldini olish uchun, odatda, mazkur tarjimada oʻsha nomlarning bittasi ishlatilgan.

bu oʻrinda Pavlus Ibtido 3:17-19 ni nazarda tutgan — bu kabi izohlar Yangi Ahd matni uchun berilgan boʻlib, muallif Eski Ahdning qaysi oyatlari yoki parchasiga ishora qilayotganini koʻrsatadi. Bunday oʻrinlarda muallif iqtibos keltirmagan, u faqat Eski Ahd oyatlaridagi ayrim kalit soʻzlar va iboralardan foydalangan yoki fikrini taʼkidlash uchun Eski Ahddagi oyatlarning umumiy mazmunini aytib oʻtgan, xolos.

Muallif bu oʻrinda Ishayo 40:3 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan — bu kabi izohlar Yangi Ahd matni uchun berilgan boʻlib, muallif yoki soʻzlovchi iqtibosni Eski Ahdning qadimgi yunon tiliga qilingan tarjimasidan keltirganini bildiradi. Bunday izohlar Eski Ahdning yunon tilidagi tarjimasi ibroniy tilidagi asl matndan biroz farq qilishini koʻrsatadi. Ilk jamoatdagi masihiylar, asosan, yunon tiliga tarjima qilingan Eski Ahd matnidan foydalanganlar, chunki oʻsha davrda koʻpchilik ibroniy tilini bilmagan va asl matnni oʻqiy olmagan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YUNON TILI VA MADANIYATI iborasiga va IBRONIYCHA MATN iborasi ostida berilgan QADIMIY TARJIMALAR iborasiga qarang.

Rasmlar

Rasmlar

1. Muqaddas chodir (Rasm)

2. Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

3. Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

4. Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida)

5. Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Muqaddas chodir (Rasm)

Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida)

Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Jadvallar

Jadvallar

1. Eski Ahd xronologiyasi jadvali

2. Yangi Ahd xronologiyasi jadvali

3. Eski Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

4. Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Eski Ahd xronologiyasi jadvali

Yangi Ahd xronologiyasi jadvali

Eski Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Ayrim hollarda Muqaddas Kitobdagi baʼzi oyatlarning mazmuni aynan bir kitobning oʻzida yoki boshqa kitobda takrorlanadi. Bunday takrorlar, asosan, 2-4 Shohlar kitoblarida, 1-2 Solnomalar kitoblarida va toʻrtta Xushxabarda uchraydi. Kitobxonlarimizga oʻxshash parchalarni topishga yordam berish maqsadida, Eski Ahd va Yangi Ahd kitoblari uchun quyidagi jadvallar ishlab chiqildi. Bu jadvallarda oʻxshash parchalarning asosiy mavzusi ifodalangan va oʻsha parchalarning Muqaddas Kitobdagi manzili keltirilgan. Jadvallarni tuzishdan yana bir maqsad kitobxonga 2-4 Shohlar, 1-2 Solnomalar kitoblari va toʻrtta Xushxabarlarni yaxshiroq qiyoslash imkonini berishdir. Shuning uchun baʼzi voqealar mana shu kitoblarning faqatgina bittasida yoritilgan boʻlsa–da, oʻsha voqeaning manzili jadvalga kiritilgan.

Chiqish, Levilar, Sahroda, Qonunlar, Yoshua, Hakamlar

Parchaning asosiy mavzusi | Oʻxshash parchalar manzillari
Fisih ziyofati va Xamirturushsiz non bayrami | Chiqish 12:14-20, Levilar 23:5-8, Sahroda 28:16-25, Qonunlar 16:1-8
Oʻnta amr | Chiqish 20:1-17, Qonunlar 5:6-21
Qutlugʻ yil (yettinchi yil) | Levilar 25:8-38, Qonunlar 15:1-11
Muqaddas chodir uchun nazrlar | Chiqish 25:1-7, 35:4-19, 39:32-41
Ahd sandigʻi | Chiqish 25:10-20, 37:1-9
Oltin xontaxta | Chiqish 25:23-29, 37:10-16
Chiroqpoya | Chiqish 25:31-39, 37:17-24
Muqaddas chodir | Chiqish 26:1-37, 36:8-38
Bronza qurbongoh | Chiqish 27:1-8, 38:1-7
Chiroqpoya uchun moy | Chiqish 27:20-21, Levilar 24:1-3
Efod | Chiqish 28:6-14, 39:2-7
Koʻkrakpech | Chiqish 28:15-28, 39:8-21
Boshqa ruhoniylik liboslari | Chiqish 28:31-43, 39:22-31
Ruhoniylarning bagʻishlanishi | Chiqish 29:1-37, Levilar 8:1-36
Tutatqi qurbongohi | Chiqish 30:1-5, 37:25-28
Bazalil va Oxoliyov | Chiqish 31:2-6, 35:30-35
Halol va harom hayvonlar | Levilar 11:1-23, Qonunlar 14:3-20
Hosil bayrami | Levilar 23:15-22, Sahroda 28:26-31, Qonunlar 16:9-12
Karnay bayrami | Levilar 23:23-25, Sahroda 29:1-6
Poklanish kuni | Levilar 16:1-34, 23:26-32, Sahroda 29:7-11
Chayla bayrami | Levilar 23:33-43, Sahroda 29:12-39, Qonunlar 16:13-17
Panoh shaharlar | Sahroda 35:6-34, Qonunlar 4:41-43, 19:1-14, Yoshua 20:1-9
Oʻtniyol Davir shahrini qoʻlga kiritadi | Yoshua 15:15-19, Hakamlar 1:11-15
Yoshua vafot etadi | Yoshua 24:29-31, Hakamlar 2:7-9

1 Solnomalar va Eski Ahddagi boshqa kitoblar

Parchaning asosiy mavzusi | 1 Solnomalar | Oʻxshash parchalar manzillari
Odam Atoning nasli | 1:1-4 | Ibtido 5:1-32
Yofasning nasli | 1:5-7 | Ibtido 10:2-4
Xomning nasli | 1:8-10 | Ibtido 10:6-8
Somning nasli | 1:17-27 | Ibtido 10:22-29
Xaturo Ibrohimga tugʻib bergan oʻgʻillar | 1:32-33 | Ibtido 25:1-4
Isʼhoqning nasli | 1:34 | Ibtido 21:3, 25:25-26
Esovning nasli | 1:35-37 | Ibtido 36:4-5, 10-13
Seirning nasli | 1:39-42 | Ibtido 36:20-28
Edom shohlari va yoʻlboshchilari | 1:43-54 | Ibtido 36:31-43
Yoqubning oʻgʻillari | 2:1-2 | Chiqish 1:1-5
Yahudoning nasli | 2:3 | Ibtido 38:2-7, 46:12
Ramning nasli | 2:10-17 | Rut 4:19-22
Xazronning nasli | 2:18-24 |
Yaraxmalning nasli | 2:25-41 |
Xolibning nasli | 2:42-55 |
Dovudning farzandlari | 3:1-4, 14:4-7 | 2 Shohlar 3:2-5, 5:14-15
Sulaymonning nasli | 3:10-24 |
Yahudoning nasli | 4:1-23 |
Shimoʻnning nasli | 4:24-43 | Sahroda 26:12-14, Yoshua 19:1-8
Rubenning nasli | 5:1-10 | Ibtido 46:9, Chiqish 6:14, Sahroda 26:5-7
Gadning nasli | 5:11-22 |
Manashe qabilasining yarmi | 5:23-26 |
Levining nasli | 6:1-30 |
Maʼbad sozandalari | 6:31-48 |
Horunning nasli | 6:49-53 |
Levilar yashagan shaharlar | 6:54-81 | Yoshua 21:4-39
Issaxorning nasli | 7:1-5 | Ibtido 46:13, Sahroda 26:23-25
Benyaminning nasli | 7:6-12, 8:1-32 | Ibtido 46:21
Naftalining nasli | 7:13 |
Manashening nasli | 7:14-19 |
Efrayimning nasli | 7:20-29 |
Osherning nasli | 7:30-40 |
Shoulning nasli | 8:33-40, 9:35-44 |
Surgundan Quddusga qaytib kelgan xalq | 9:1-34 |
Shoulning oʻlimi | 10:1-14 | 1 Shohlar 31:1-13
Dovud Isroil shohi boʻladi | 11:1-3 | 2 Shohlar 5:1-3
Dovud Quddusni bosib oladi | 11:4-9 | 2 Shohlar 5:6-10
Dovudning bahodir jangchilari | 11:10-47 | 2 Shohlar 23:8-39
Dovudning Zixlaxdagi izdoshlari | 12:1-22 |
Dovudning Xevrondagi izdoshlari | 12:23-40 |
Uzzox Ahd sandigʻiga qoʻl tekkizadi | 13:1-14 | 2 Shohlar 6:1-11
Dovudning shuhrati | 14:1-17, 3:5-8 | 2 Shohlar 5:11-25
Ahd sandigʻi Quddusga keltiriladi | 15:1-29 | 2 Shohlar 6:12-16
Dovud Xudoga sajda qilib, shukrona qoʻshigʻini aytadi | 16:1-36 | 2 Shohlar 6:17-19, Zabur 95:1-13, 104:1-15
Dovud Quddus va Givonda sajda qilishni yoʻlga qoʻyadi | 16:37-43 |
Xudo Dovudga vaʼda beradi | 17:1-15 | 2 Shohlar 7:1-17
Dovud Xudoga hamdu sano aytadi | 17:16-27 | 2 Shohlar 7:18-29
Dovudning jangdagi gʻalabalari | 18:1-13 | 2 Shohlar 8:1-14
Dovudning aʼyonlari | 18:14-17 | 2 Shohlar 8:15-18
Dovud Ommon va Oram xalqlarini magʻlub qiladi | 19:1-20:3 | 2 Shohlar 10:1-11:1, 12:29-31
Filist pahlavonlariga qarshi jang | 20:4-8 | 2 Shohlar 21:18-22
Dovudning zafar qoʻshigʻi | | 2 Shohlar 22:1-51, Zabur 17:1-51
Dovud xalqni roʻyxatga oladi | 21:1-22:1 | 2 Shohlar 24:1-25
Dovud Maʼbadni qurishga tayyorgarlik koʻradi | 22:2-19 |
Sulaymon shoh qilib tayinlanadi | 23:1 |
Levilar va ularning vazifalari | 23:2-32 |
Ruhoniylar va ularning vazifalari | 24:1-19 |
Levi urugʻboshilarining roʻyxati | 24:20-31 |
Maʼbad sozandalari va ularning vazifalari | 25:1-31 |
Maʼbad darvozabonlari va ularning vazifalari | 26:1-19 |
Boshqa levilar va ularning vazifalari | 26:20-32 |
Lashkarboshilar | 27:1-24 |
Aʼyonlar | 27:25-34 |
Dovud Maʼbadni qurish uchun koʻrsatma beradi | 28:1-21 |
Maʼbad qurilishi uchun hadyalar | 29:1-9 |
Dovud Xudoni madh qiladi | 29:10-20 |
Sulaymon taxtga oʻtiradi | 29:21-25 |
Dovudning oʻlimi | 29:26-30 | 3 Shohlar 2:10-11

2 Solnomalar va Eski Ahddagi boshqa kitoblar

Parchaning asosiy mavzusi | 2 Solnomalar | Oʻxshash parchalar manzillari
Sulaymonning shohligi oʻrnatiladi | 1:1-4 | 3 Shohlar 2:46
Sulaymon donolik soʻrab ibodat qiladi | 1:5-13 | 3 Shohlar 3:4-15
Sulaymonning boyligi | 1:14-17, 9:25-28 | 3 Shohlar 10:26-29
Sulaymonning donishmandligidan bir lavha | | 3 Shohlar 3:16-28
Sulaymonning aʼyonlari | | 3 Shohlar 4:1-19
Sulaymon hukmronligining ravnaq topishi | | 3 Shohlar 4:20-34
Maʼbad qurilishi uchun tayyorgarlik | 2:1-18 | 3 Shohlar 5:1-18
Maʼbad qurilishi | 3:1-14 | 3 Shohlar 6:1-38
Sulaymonning saroyi | | 3 Shohlar 7:1-12
Maʼbad ichidagi narsalar | 3:15-5:1 | 3 Shohlar 7:13-51
Ahd sandigʻi Maʼbadga keltiriladi | 5:2-6:11 | 3 Shohlar 8:1-21
Sulaymonning ibodati | 6:12-42 | 3 Shohlar 8:22-53, Zabur 131:8-10
Maʼbad Egamizga bagʻishlanadi | 7:1-10 | 3 Shohlar 8:54-66
Xudo Sulaymonga zohir boʻladi | 7:11-22 | 3 Shohlar 9:1-9
Sulaymonning erishgan yutuqlari | 8:1-18 | 3 Shohlar 9:10-28
Shava malikasi Quddusga tashrif buyuradi | 9:1-12 | 3 Shohlar 10:1-13
Sulaymonning boyligi | 9:13-28, 1:14-17 | 3 Shohlar 10:14-29
Sulaymonning xotinlari | | 3 Shohlar 11:1-13
Sulaymonning dushmanlari | | 3 Shohlar 11:14-25
Yeribom Sulaymonga qarshi isyon koʻtaradi | | 3 Shohlar 11:26-40
Sulaymonning oʻlimi | 9:29-31 | 3 Shohlar 11:41-43
Shimoldagi qabilalar qoʻzgʻoloni | 10:1-19 | 3 Shohlar 12:1-20
Shamayoning bashorati | 11:1-4 | 3 Shohlar 12:21-24
Isroil shohi Yeribom | | 3 Shohlar 12:25-14:20
Yahudo shohi Raxabomning qalʼalari | 11:5-17 |
Raxabomning xonadoni | 11:18-23 |
Misr Yahudo yurtiga hujum qiladi | 12:1-14 | 3 Shohlar 14:21-28
Raxabomning oʻlimi | 12:15-16 | 3 Shohlar 14:29-31
Yahudo shohi Abiyo | 13:1-22 | 3 Shohlar 15:1-7
Yahudo shohi Oso | 14:1-15 | 3 Shohlar 15:8-12
Osoning islohotlari | 15:1-19 | 3 Shohlar 15:13-16
Oso hukmronligining oxirgi davri | 16:1-10 | 3 Shohlar 15:17-22
Osoning oʻlimi | 16:11-14 | 3 Shohlar 15:23-24
Isroil shohi Nadov | | 3 Shohlar 15:25-32
Isroil shohi Basho | | 3 Shohlar 15:33-16:7
Isroil shohi Elox | | 3 Shohlar 16:8-14
Isroil shohi Zimri | | 3 Shohlar 16:15-20
Isroil shohi Omri | | 3 Shohlar 16:21-28
Isroil shohi Axab | | 3 Shohlar 16:29-34
Ilyos paygʻambar | | 3 Shohlar 17:1-19:21
Axab va Oram shohi Banhadad orasidagi urush | | 3 Shohlar 20:1-43
Axab Navoʻtni oʻldiradi | | 3 Shohlar 21:1-29
Yahudo shohi Yohushafat | 17:1-19 |
Mixiyo paygʻambar shoh Axabni ogohlantiradi | 18:1-27 | 3 Shohlar 22:1-28
Axabning oʻlimi | 18:28-34 | 3 Shohlar 22:29-40
Valiy Yohu Yohushafatga tanbeh beradi | 19:1-3 |
Yohushafatning islohotlari | 19:4-11 |
Yohushafat atrofidagi xalqlar bilan urush qiladi | 20:1-30 |
Yohushafat hukmronligining soʻnggi davri | 20:31-21:3 | 3 Shohlar 22:41-50
Isroil shohi Oxoziyo | | 3 Shohlar 22:51-53
Ilyos paygʻambar va Oxoziyo | | 4 Shohlar 1:1-18
Ilyos osmonga olinadi | | 4 Shohlar 2:1-25
Moʻab va Isroil oʻrtasidagi urush | | 4 Shohlar 3:1-27
Elishay paygʻambar | | 4 Shohlar 4:1-8:15
Yahudo shohi Yohuram | 21:4-20 | 4 Shohlar 8:16-24
Yahudo shohi Oxoziyo | 22:1-6 | 4 Shohlar 8:25-29
Yohu Isroil ustidan shoh qilib tayinlanadi | | 4 Shohlar 9:1-13
Yohu Isroil shohi Yoramni va Yahudo shohi Oxoziyoni oʻldiradi | 22:7-9 | 4 Shohlar 9:14-29
Yohu Izabelni oʻldiradi | | 4 Shohlar 9:30-37
Yohu Axab xonadonini oʻldiradi | | 4 Shohlar 10:1-17
Yohu Baalga sigʻinganlarni oʻldiradi | | 4 Shohlar 10:18-28
Yohuning hukmronligi | | 4 Shohlar 10:29-36
Yahudo malikasi Otaliyo | 22:10-12 | 4 Shohlar 11:1-3
Malika Otaliyo oʻldiriladi | 23:1-21 | 4 Shohlar 11:4-20
Yahudo shohi Yoʻsh | 24:1-16 | 4 Shohlar 11:21-12:16
Yoʻsh hukmronligining oxirgi davri | 24:17-27 | 4 Shohlar 12:17-21
Isroil shohi Yohuxoz | | 4 Shohlar 13:1-9
Isroil shohi Yohoʻsh | | 4 Shohlar 13:10-11
Yohoʻsh va Elishay paygʻambar | | 4 Shohlar 13:14-25
Yohoʻshning oʻlimi | | 4 Shohlar 13:12-13, 14:15-16
Yahudo shohi Emoziyo | 25:1-24 | 4 Shohlar 14:1-14
Emoziyoning oʻlimi | 25:25-28 | 4 Shohlar 14:17-20
Uzziyo Yahudo shohi qilib tayinlanadi | 26:1-2 | 4 Shohlar 14:21-22
Isroil shohi Yorubom | | 4 Shohlar 14:23-29
Uzziyoning hukmronligi | 26:3-15 | 4 Shohlar 15:1-4
Xudo Uzziyoni teri kasalligiga yoʻliqtiradi | 26:16-21 | 4 Shohlar 15:5
Uzziyoning oʻlimi | 26:22-23 | 4 Shohlar 15:6-7, Ishayo 1:1, 6:1
Isroil shohi Zakariyo | | 4 Shohlar 15:8-12
Isroil shohi Shallum | | 4 Shohlar 15:13-16
Isroil shohi Manaxim | | 4 Shohlar 15:17-22
Isroil shohi Pakaxiyo | | 4 Shohlar 15:23-26
Isroil shohi Pekax | | 4 Shohlar 15:27-31
Yahudo shohi Yoʻtom | 27:1-9 | 4 Shohlar 15:32-38
Yahudo shohi Oxoz | 28:1-27 | 4 Shohlar 16:1-20, Ishayo 14:28
Yahudo shohi Hizqiyo | 29:1-31:21 | 4 Shohlar 18:1-8
Isroilning oxirgi shohi Xoʻsheya | | 4 Shohlar 17:1-2
Samariyaning magʻlubiyati | | 4 Shohlar 17:3-41, 18:9-12
Ossuriya qoʻshini Quddusga tahdid soladi | 32:1-19 | 4 Shohlar 18:13-35, Ishayo 20:1, 21:16, 36:1-20
Hizqiyo Ishayo paygʻambardan maslahat soʻraydi | | 4 Shohlar 19:1-13, Ishayo 37:1-13
Hizqiyoning ibodati | 32:20 | 4 Shohlar 19:14-19, Ishayo 37:14-20
Ossuriyaning magʻlubiyati | 32:21-23 | 4 Shohlar 19:20-37, Ishayo 37:21-38
Hizqiyoning xastaligi | 32:24-30 | 4 Shohlar 20:1-11, Ishayo 38:1-20
Bobildan kelgan elchilar | 32:31-33 | 4 Shohlar 20:12-21, Ishayo 39:1-8
Yahudo shohi Manashe | 33:1-20 | 4 Shohlar 21:1-18
Yahudo shohi Omon | 33:21-25 | 4 Shohlar 21:19-26
Yahudo shohi Yoʻshiyo | 34:1-7 | 4 Shohlar 22:1-2
Qonun kitobi topiladi | 34:8-28 | 4 Shohlar 22:3-20
Shoh Yoʻshiyoning islohotlari | 34:29-35:19 | 4 Shohlar 23:1-27
Yoʻshiyo hukmronligining soʻnggi davri | 35:20-36:1 | 4 Shohlar 23:28-30
Yahudo shohi Yohuxoz | 36:2-4 | 4 Shohlar 23:31-34
Yahudo shohi Yohayiqim | 36:5-8 | 4 Shohlar 23:35-24:7
Yahudo shohi Yohayixin | 36:9-10 | 4 Shohlar 24:8-17, Yeremiyo 52:28
Yahudo shohi Zidqiyo | 36:11-21 | 4 Shohlar 24:18-25:30, Yeremiyo 39:1-10, 52:1-34
Shoh Kurush Yahudo xalqiga ozodlik beradi | 36:22-23 | Ezra 1:1-3

Eski Ahddagi boshqa kitoblar

Parchaning asosiy mavzusi | Oʻxshash parchalar manzillari
Surgundan qaytib kelganlarning roʻyxati | Ezra 2:1-70, Naximiyo 7:6-73
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 13:1-7, Zabur 52:2-7
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 30:2-5, Zabur 70:1-3
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 39:14-18, Zabur 69:2-6
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 56:8-12, Zabur 107:2-6
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 59:7-14, Zabur 107:7-14
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 113:12-19, Zabur 134:15-20
Egamizning uyi turgan togʻ | Ishayo 2:2-4, Mixo 4:1-3
Moʻab sharmanda boʻladi | Ishayo 16:6-12, Yeremiyo 48:29-36
Xudoga hamdu sano qoʻshigʻi | Yeremiyo 10:12-16, Yeremiyo 51:15-19
Egamiz Edom xalqini jazolaydi | Yeremiyo 49:9-10, 14-16, Obodiyo 1:1-6

Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Ayrim hollarda Muqaddas Kitobdagi baʼzi oyatlarning mazmuni aynan bir kitobning oʻzida yoki boshqa kitobda takrorlanadi. Bunday takrorlar, asosan, 2-4 Shohlar kitoblarida, 1-2 Solnomalar kitoblarida va toʻrtta Xushxabarda uchraydi. Kitobxonlarimizga oʻxshash parchalarni topishga yordam berish maqsadida, Eski Ahd va Yangi Ahd kitoblari uchun quyidagi jadvallar ishlab chiqildi. Bu jadvallarda oʻxshash parchalarning asosiy mavzusi ifodalangan va oʻsha parchalarning Muqaddas Kitobdagi manzili keltirilgan. Jadvallarni tuzishdan yana bir maqsad kitobxonga 2-4 Shohlar, 1-2 Solnomalar kitoblari va toʻrtta Xushxabarlarni yaxshiroq qiyoslash imkonini berishdir. Shuning uchun baʼzi voqealar mana shu kitoblarning faqatgina bittasida yoritilgan boʻlsa–da, oʻsha voqeaning manzili jadvalga kiritilgan.

Xushxabarlar

Parchaning asosiy mavzusi | Matto | Mark | Luqo | Yuhanno
Luqo Xushxabarining muqaddimasi | | | 1:1-4 |
Yuhanno Xushxabarining muqaddimasi | | | | 1:1-18
Iso Masihning nasl–nasabi | 1:1-17 | | 3:23-38 |
Yahyo choʻmdiruvchining tugʻilishi haqida karomat | | | 1:5-25 |
Iso Masihning tugʻilishi haqida karomat | | | 1:26-38 |
Maryam Elisabetni yoʻqlab boradi | | | 1:39-56 |
Yahyo choʻmdiruvchining tugʻilishi, Zakariyoning bashorati | | | 1:57-80 |
Iso Masihning tugʻilishi | 1:18-25 | | 2:1-7 |
Choʻponlar va farishtalar | | | 2:8-20 |
Isoga ism qoʻyiladi, Shimoʻnning hamdu sanosi | | | 2:21-39 |
Sharqdan kelgan munajjimlar | 2:1-12 | | |
Yusuf Maryam va chaqaloqni Misrga olib qochadi | 2:13-18 | | |
Yusuf oilasi bilan Misrdan qaytib keladi | 2:19-23 | | |
Oʻsmir Iso Maʼbadda | | | 2:40-52 |
Yahyo choʻmdiruvchining vaʼzi | 3:1-12 | 1:1-8 | 3:1-18 |
Iso suvga choʻmdiriladi | 3:13-17 | 1:9-11 | 3:21-22 |
Isoni iblis vasvasaga soladi | 4:1-11 | 1:12-13 | 4:1-13 |
Yahyo choʻmdiruvchining guvohligi | | | | 1:19-34
Isoning dastlabki shogirdlari | | | | 1:35-51
Isoning dastlabki moʻjizasi | | | | 2:1-12
Iso savdogarlarni Maʼbaddan quvadi | | | | 2:13-25
Iso va Nikodim | | | | 3:1-21
Yahyo choʻmdiruvchi Iso Masih haqida guvohlik beradi | | | | 3:22-36
Iso Jalilaga qaytadi | 4:12 | 1:14 | 3:19-20, 4:14 | 4:1-4, 43-45
Iso va Samariyalik ayol | | | | 4:5-42
Iso taʼlimotining mohiyati | 4:17 | 1:14 | 4:14-15 |
Iso amaldorning oʻgʻlini sogʻaytiradi | | | | 4:46-54
Iso Kafarnahum shahriga borib oʻrnashadi | 4:13-16 | | |
Isoning dastlabki shogirdlari | 4:18-22 | 1:16-20 | 5:1-11 |
Jinga chalingan odam | | 1:21-28 | 4:31-37 |
Iso koʻp odamlarga shifo beradi | 8:14-17 | 1:29-34 | 4:38-41 |
Teri kasalligiga chalingan odamni Iso sogʻaytiradi | 8:2-4 | 1:40-45 | 5:12-16 |
Iso sholni sogʻaytiradi | 9:2-8 | 2:1-12 | 5:17-26 |
Iso Mattoni chaqiradi, roʻza tutish haqida | 9:9-17 | 2:13-22 | 5:27-39 |
Iso Shabbat kunida sholni sogʻaytiradi | | | | 5:1-47
Shabbat kuniga rioya qilish haqida | 12:1-8 | 2:23-28 | 6:1-5 |
Iso Shabbat kunida qoʻli shol odamni sogʻaytiradi | 12:9-14 | 3:1-6 | 6:6-11 |
Iso Jalila koʻli boʻyida bir talay olomonga shifo beradi | 12:15-21 | 3:7-12 | |
Iso oʻn ikkita shogirdini tanlaydi | 10:2-4 | 3:13-19 | 6:12-16 |
Haqiqiy baxtiyorlik | 5:1-12 | | 6:17-26 |
Tuz va nur haqida | 5:13-16 | | |
Musoning qonuni haqida | 5:17-48 | | 6:27-36 |
Xayr–sadaqa, ibodat va roʻza haqida | 6:1-18 | | (11:2-4) |
Samoviy xazina va tirikchilik tashvishlari haqida | 6:19-34 | | |
Boshqalarni hukm qilmang | 7:1-6 | | 6:37-42 |
Xudodan soʻranglar | 7:7-11 | | (11:9-13) |
Boshqalarga yaxshilik qiling | 7:12 | | 6:31 |
Najot eshigi tordir | 7:13-23 | | 6:43-45 |
Dono va ahmoq binokor | 7:24-29 | | 6:46-49 |
Rim yuzboshisining imoni | 8:5-13 | | 7:1-10 |
Iso beva ayolning oʻgʻlini tiriltiradi | | | 7:11-17 |
Iso Masih va Yahyo choʻmdiruvchi | 11:2-30 | | 7:18-35 |
Gunohkor ayol Isoning oyoqlariga atir moy surtadi | | | 7:36-50 |
Isoga ergashgan ayollar | | | 8:1-3 |
Iso va shayton | 12:22-37 | 3:19-30 | 11:14-23 |
Yunus paygʻambarning alomati | 12:38-45 | | 11:24-36 |
Isoning onasi va ukalari | 12:46-50 | 3:31-35 | 8:19-21 |
Iso farziylarni va Tavrot tafsirchilarini ayblaydi | | | 11:37-54 |
Iso shogirdlariga saboq beradi | | | 12:1-59 |
Tavba va halokat, hosilsiz anjir daraxti | | | 13:1-9 |
Urugʻ sepuvchi haqida masal | 13:1-9 | 4:1-9 | 8:4-8 |
Masallarning maqsadi | 13:10-17 | 4:10-12, 21-25 | 8:9-10, 16-18 |
Urugʻ sepuvchi haqidagi masalning maʼnosi | 13:18-23 | 4:13-20 | 8:11-15 |
Unib chiqqan urugʻ haqida masal | | 4:26-29 | |
Begona oʻt haqida masal | 13:24-30 | | |
Xantal urugʻi, xamirturush haqida masallar | 13:31-35 | 4:30-34 | |
Begona oʻt haqidagi masalning maʼnosi | 13:36-43 | | |
Yashirilgan xazina, qimmatbaho marvarid, toʻr haqida masallar | 13:44-53 | | |
Iso boʻronni tinchlantiradi | 8:18, 23-27 | 4:35-41 | 8:22-25 |
Isoga ergashish shartlari | 8:19-22 | | |
Jinga chalingan ikki odamga Iso shifo beradi | 8:28-9:1 | 5:1-21 | 8:26-40 |
Tirilgan qiz, sogʻaygan ayol | 9:18-26 | 5:22-43 | 8:41-56 |
Iso ikkita koʻr odamga va soqov odamga shifo beradi | 9:27-34 | | |
Iso Oʻz yurtida rad etiladi | 13:54-58 | 6:1-6 | 4:16-31 |
Iso oʻn ikki havoriyni xizmatga yuboradi | 9:35-10:42 | 6:6-13 | 9:1-6 |
Yahyo choʻmdiruvchining oʻlimi | 14:1-12 | 6:14-29 | 9:7-9 |
Iso 5000 kishini toʻydiradi | 14:13-21 | 6:30-44 | 9:10-17 | 6:1-14
Iso suv ustida yuradi | 14:22-36 | 6:45-56 | | 6:15-21
Iso hayot noni, Uning abadiy hayot baxsh etuvchi soʻzlari | | | | 6:22-71
Diniy urf–odatlar va Xudoning amri | 15:1-20 | 7:1-23 | |
Gʻayriyahudiy ayolning ishonchi | 15:21-28 | 7:24-30 | |
Iso koʻp odamlarga shifo beradi, 4000 kishini toʻydiradi | 15:29-38 | 7:31-8:9 | |
Farziylar va sadduqiylar Isodan alomat soʻrashadi | 15:39-16:12 | 8:10-26 | |
Butrus Masihni tan oladi | 16:13-20 | 8:27-30 | 9:18-21 |
Iso Oʻz oʻlimi haqida gapiradi | 16:21-28 | 8:31-9:1 | 9:22-27 |
Isoning qiyofasi oʻzgaradi | 17:1-13 | 9:2-13 | 9:28-36 |
Jinga chalingan bolaga Iso shifo beradi | 17:14-21 | 9:14-29 | 9:37-43 |
Iso yana Oʻz oʻlimi haqida gapiradi | 17:22-23 | 9:30-32 | 9:43-45 |
Maʼbad soligʻi | 17:24-27 | | |
Xudo oldida kim buyuk? | 18:1-14 | 9:33-50 | 9:46-50 |
Gunoh qilgan birodarga munosabat | 18:15-35 | | |
Iso va ukalari | | | | 7:1-9
Iso Quddusga boradi | | | 9:51-56 | 7:10
Isoga ergashish shartlari | | | 9:57-62 |
Iso Quddusda Chayla bayramida | | | | 7:11-52
Iso fohisha ayolni kechiradi | | | | 8:1-11
Iso Masih — olamning nuri | | | | 8:12-59
Iso tugʻma koʻrga shifo beradi | | | | 9:1-41
Iso — yaxshi choʻpon | | | | 10:1-21
Shogirdlarning voizlik safari | | | 10:1-24 |
Rahmdil Samariyalik haqida masal | | | 10:25-37 |
Iso Maryam bilan Martaning uyida | | | 10:38-42 |
Ibodat haqida | | | 11:1-13 |
Shabbat kuni Iso bukri ayolga shifo beradi, xantal urugʻi haqida masal | | | 13:10-21 |
Isoni rad qilishadi | | | | 10:22-42
Najot eshigi tordir | | | 13:22-35 |
Iso Shabbat kuni xastaga shifo beradi, toʻkin ziyofat haqida masal | | | 14:1-24 |
Shogirdlikning qiymati | | | 14:25-35 |
Adashgan qoʻy haqida masal | | | 15:1-7 |
Yoʻqolgan tanga haqida masal | | | 15:8-10 |
Darbadar oʻgʻil haqida masal | | | 15:11-32 |
Pishiq ish boshqaruvchi haqida masal | | | 16:1-18 |
Boy va Lazar haqida masal | | | 16:19-31 |
Gunoh haqida | | | 17:1-10 |
Lazarning oʻlimi va tirilishi | | | | 11:1-44
Isoni oʻldirish rejasi | | | | 11:45-57
Iso oʻn kishiga shifo beradi | | | 17:11-19 |
Xudoning Shohligi | | | 17:20-37 |
Beva ayol va adolatsiz qozi haqida masal | | | 18:1-8 |
Farziy va soliqchi haqida masal | | | 18:9-14 |
Nikoh va ajralish haqida | 19:1-12 | 10:1-12 | |
Iso bolalarni duo qiladi | 19:13-15 | 10:13-16 | 18:15-17 |
Boylik va abadiy hayot | 19:16-30 | 10:17-31 | 18:18-30 |
Iso Oʻz oʻlimi toʻgʻrisida uchinchi marta gapiradi | 20:17-19 | 10:32-34 | 18:31-34 |
Yoqub bilan Yuhannoning tilagi | 20:20-28 | 10:35-45 | |
Iso ikki koʻrga shifo beradi | 20:29-34 | 10:46-52 | 18:35-43 |
Iso va Zakkay | | | 19:1-10 |
Oʻnta xizmatkor haqida masal | | | 19:11-28 |
Iso Quddusga tantanali kiradi | 21:1-11 | 11:1-11 | 19:29-44 | 12:12-19
Qurib qolgan anjir daraxti | 21:18-22 | 11:12-14, 20-26 | |
Iso sotuvchilarni Maʼbaddan quvadi | 21:12-17 | 11:15-19 | 19:45-48 |
Isoning hokimiyati haqida savol | 21:23-27 | 11:27-33 | 20:1-8 |
Ikki oʻgʻil haqida masal | 21:28-32 | | |
Yovuz bogʻbonlar haqida masal | 21:33-46 | 12:1-12 | 20:9-19 |
Toʻy ziyofati haqida masal | 22:1-14 | | |
Soliq toʻlash haqida savol | 22:15-22 | 12:13-17 | 20:20-26 |
Tirilish haqida savol | 22:23-33 | 12:18-27 | 20:27-38 |
Eng buyuk amr | 22:34-40 | 12:28-34 | 20:39-40 |
Masih kimning oʻgʻli? | 22:41-46 | 12:35-37 | 20:41-44 |
Soxta va chin taqvodorlik | 23:1-39 | 12:38-40 | 20:45-47 |
Beva ayolning xayr–ehsoni | | 12:41-44 | 21:1-4 |
Iso Oʻz oʻlimi haqida gapiradi | | | | 12:20-36
Xalqning oʻjarligi va imonsizligi | | | | 12:37-50
Iso oxirzamon haqida gapiradi | 24:1-51 | 13:1-37 | 21:5-38 |
Kelinning oʻnta dugonasi haqida masal | 25:1-13 | | |
Uchta xizmatkor haqida masal | 25:14-30 | | |
Qiyomat–qoyim soʻrogʻi | 25:31-46 | | |
Isoni oʻldirish rejasi | 26:1-5, 14-16 | 14:1-2, 10-11 | 22:1-6 |
Isoga atir moy quygan ayol | 26:6-13 | 14:3-9 | | 12:1-11
Qutlugʻ ziyofatga tayyorgarchilik | 26:17-20 | 14:12-17 | 22:7-14 |
Iso Oʻz shogirdlarining oyoqlarini yuvadi | | | | 13:1-17
Isoga xiyonat | 26:21-25 | 14:18-21 | 22:21-23 | 13:18-30
Qutlugʻ ziyofat[1] | 26:26-30 | 14:22-26 | 22:15-20 |
Butrusning Isodan tonishi haqida karomat | 26:30-35 | 14:27-31 | 22:24-38 | 13:31-38, 16:32
Iso shogirdlarini yupatib aytgan soʻzlar | | | | 14:1-16:33
Iso Oʻz shogirdlari uchun ibodat qiladi | | | | 17:1-26
Isoning bogʻdagi ibodati | 26:36-46 | 14:32-42 | 22:39-46 | 18:1
Iso hibsga olinadi | 26:47-56 | 14:43-52 | 22:47-53 | 18:2-11
Iso oliy ruhoniy Xanan oldida | | | | 18:12-14, 19-23
Iso yahudiylarning Oliy kengashi oldida | 26:57-68 | 14:53-65 | 22:54, 63-65 | 18:24
Butrus Isodan tonadi | 26:69-75 | 14:66-72 | 22:55-62 | 18:15-18, 25-27
Iso oliy kengash tomonidan hukm qilinadi | 27:1-2 | 15:1 | 22:66-71 | 18:28
Xoin Yahudoning halokati[2] | 27:3-10 | | |
Iso Pilat huzurida | 27:11-14 | 15:2-5 | 23:2-7 | 18:28-38
Iso Hirod oldida | | | 23:8-12 |
Iso oʻlimga hukm qilinadi | 27:15-31 | 15:6-20 | 23:13-25 | 19:1-16
Iso xochga mixlanadi | 27:32-44 | 15:21-32 | 23:26-43 | 19:17-27
Iso jon beradi | 27:45-56 | 15:33-41 | 23:44-49 | 19:28-37
Iso dafn qilinadi | 27:57-66 | 15:42-47 | 23:50-56 | 19:38-42
Iso tiriladi | 28:1-8 | 16:1-8 | 24:1-12 | 20:1-9
Iso ikki ayolga zohir boʻladi | 28:9-10 | 16:9-11 | | 20:10-18
Soqchilarning xabari | 28:11-15 | | |
Iso Emmaus yoʻlida ikki shogirdiga zohir boʻladi | | 16:12-13 | 24:13-35 |
Iso shogirdlariga zohir boʻladi[3] | | 16:14-18 | 24:36-49 | 20:19-25
Iso Toʻmaga va boshqa shogirdlariga zohir boʻladi | | | | 20:26-31
Iso koʻl boʻyida zohir boʻladi | | | | 21:1-25
Iso Jaliladagi togʻda zohir boʻladi | 28:16-20 | | |
Iso osmonga koʻtariladi[4] | | 16:19-20 | 24:50-53 |

Havoriylar

Parchaning asosiy mavzusi | Oʻxshash parchalar manzillari
Shoul imonga keladi | Havoriylar 9:1-19, 22:3-16, 26:9-18, 1 Korinfliklar 15:8

[1] Yana 1 Korinfliklar 11:23-26 ga qarang.

[2] Yana Havoriylar 1:18-19 ga qarang.

[3] Yana Havoriylar 1:4-8 ga qarang.

[4] Yana Havoriylar 1:9-12 ga qarang.

Qoʻlyozmalar

Qoʻlyozmalar

1. Eski Ahdning qoʻlyozmalaridan “Leningrad Kodeksi”

2. Eski Ahdning “Qumron qoʻlyozmalari”dan biri

3. Eski Ahdning “Qadimiy yunoncha tarjima” qoʻlyozmalaridan parcha

4. Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Papirus 52” deb atalgan parcha

5. Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Kodeks Sinaytikus”

Eski Ahdning qoʻlyozmalaridan “Leningrad Kodeksi”

Yunus paygʻambar kitobidan olingan bu ibroniycha qoʻlyozma
taxminan milodiy 1000 yillarda koʻchirilgan

Eski Ahdning “Qumron qoʻlyozmalari”dan biri

Ishayo paygʻambar kitobidan olingan bu ibroniycha qoʻlyozma
taxminan miloddan oldingi 100 yillarda koʻchirilgan

Eski Ahdning “Qadimiy yunoncha tarjima” qoʻlyozmalaridan parcha

Yoshua kitobidan olingan bu yunoncha qoʻlyozma
taxminan milodiy 200 yillarda koʻchirilgan

Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Papirus 52” deb atalgan parcha

Yuhanno bayon etgan muqaddas Xushxabardan olingan bu yunoncha qoʻlyozma
taxminan milodiy 125 yillarda koʻchirilgan

Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Kodeks Sinaytikus”

Matto bayon etgan muqaddas Xushxabardan olingan bu yunoncha qoʻlyozma
taxminan milodiy 340 yillarda koʻchirilgan

Xaritalar

Xaritalar

1. Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq

2. Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl

3. Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi

4. Oʻn ikki qabilaning hududi

5. Quddus (shohlar davrida)

6. Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida)

7. Isroil va Yahudo shohliklari

8. Ossuriya shohligi

9. Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda)

10. Fors shohligi (Rasm)

11. Iskandar Zulqarnayn shohligi

12. Rim imperiyasi

13. Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida)

14. Quddus (Iso Masih davrida)

15. Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari

16. Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari

17. Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari

18. Pavlusning Rimga olib ketilishi

Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq

Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl

Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi

Oʻn ikki qabilaning hududi

Quddus (shohlar davrida)

Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida)

Isroil va Yahudo shohliklari

Ossuriya shohligi

Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda)

Fors shohligi (Rasm)

Iskandar Zulqarnayn shohligi

Rim imperiyasi

Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida)

Quddus (Iso Masih davrida)

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari

Pavlusning Rimga olib ketilishi

Muqaddas Kitob

Muqaddas Kitobni tarjima qilish instituti

101000 Rossiya, Moskva, Bosh pochta a/q 360
www.ibt.org.ru; ibt_inform@ibt.org.ru

Nashrga 11.07.2016 da ruxsat etildi.

Hajmi 70x100 1/16 ofset usulida bosilgan.

Shartli bosma tabagʻi 121. 3075 nusxada.

Buyurtma № 16068 AV (5541, 5542)

“Printkorp” bosmaxonasida chop etilgan.

LP № 02330/0056863 30.04.2004 yilda berilgan.

220141 Belorus, Minsk, F. Skorina koʻchasi, 40–uy.

Toʻgʻri yoʻl

Toʻgʻri yoʻl

TOʻGʻRI YOʻL NIMA?

QIYOMAT KUNIGA QANDAY QILIB TAYYOR BOʻLAMIZ?

Kirish

Bu muhim savollarga Xudo qanday javob bergani Muqaddas bitiklarda ayon qilingan. Mazkur boʻlimda mana shu mavzu haqidagi oyatlardan chiqarilgan xulosalar keltirilgan. Oyatlardagi ruhiy haqiqatni oʻqib, ular borasida mulohaza qiling. Shunda, Xudo ayon qilgan, najotga yetaklaydigan toʻgʻri yoʻlni va yaqinlashib kelayotgan qiyomat kuniga qanday tayyorlanishni aniq tushunib olasiz. Umid qilamizki, siz Muqaddas bitiklar orqali Xudoning ovozini eshitasiz va oʻrganganlaringizni boshqalar bilan oʻrtoqlashasiz.

Sulaymonning hikmatlari 4:18-19, 12:28

Solihning yoʻli tongga oʻxshaydi, kun chiqquncha tong yorishaveradi. Fosiqning yoʻli esa zulmat kabidir, nimaga qoqilib ketishini bilmaydi. Solihlik yoʻli hayotga yetaklaydi, bu yoʻlda oʻlim yoʻqdir.

Matto 7:13-14

Iso Masih dedi: “Tor eshikdan kiringlar! Chunki halokatga olib boradigan darvoza enli, yoʻli ham kengdir. Bu yoʻldan yurayotganlar koʻp. Hayotga olib boradigan eshik esa juda tor, yoʻli ensizdir. Bu yoʻlni topadiganlar oz.”

MUNDARIJA

1. XUDO MUQADDASDIR

2. INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN

3. INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI

4. XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR

5. XUDO NAJOTKORIMIZDIR

6. XUDO HOZIRLAGAN YOʻL

7. XUDO KECHIRUVCHIDIR

8. HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK

9. XUDO SADOQATLIDIR

10. XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI

11. BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ

12. BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ

13. SIZ TAYYORMISIZ?

XUDO MUQADDASDIR

XUDO MUQADDASDIR

Xudo muqaddasdir va faqatgina muqaddas boʻlganlar Uning huzuriga kirib, yashay oladi.

Vahiy 4:8

Samodagi toʻrtta jonli mavjudot kechayu kunduz tinmay shunday soʻzlarni takrorlar edilar:

“Muqaddasdir, muqaddasdir,

Muqaddasdir Qodir Xudo — Egamiz.

U bor boʻlgan, hozir ham bor,

Kelajakda ham bor boʻlar!”

1 Butrus 1:14-16

Xudoga itoatkor farzandlar boʻlinglar, oldingi gʻaflat paytida sizlarni qamragan ehtiroslarga qul boʻlib qolmanglar. Aksincha, butun yurish–turishingizda muqaddas boʻlinglar, zero, sizlarni daʼvat etgan Xudo muqaddasdir. Axir, Xudoning Oʻzi: “Muqaddas boʻlinglar, chunki Men muqaddasman”, deb aytgan.

Ibroniylar 12:14

Hamma bilan tinch–totuv yashashga harakat qilinglar. Halol hayot kechirishga tirishinglar, aks holda, Egamizni koʻra olmaysizlar.

1 Yuhanno 1:5-6

Biz Iso Masihdan eshitib, sizlarga yetkazayotgan Xushxabarimiz shundan iborat: Xudo — nur, Unda hech qanday zulmat yoʻq. Agar biz Xudo bilan yashayapmiz deb turib, oldingiday zulmatda yashasak, yolgʻon gapirib, haqiqatga xilof ish qilgan boʻlamiz.

Yana qarang:

Zabur 1:1-6, 14:1-5 Toʻgʻri yoʻldan yuradigan insonlar — kim?

INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN

INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN

Hammamiz Xudoning qonunlarini buzib, gunoh qilganmiz, toʻgʻri yoʻldan ozganmiz.

Rimliklar 3:10-12

Axir, Muqaddas bitiklarda quyidagiday yozilgan–ku: “Hech bir solih kimsa yoʻqdir, hatto bironta ham yoʻq! Bironta ham idrokli zot yoʻq, hech kim Xudoga yuz burmaydi. Hammasi yoʻldan ozgan, birday buzilgan, yaxshilik qiluvchi bir kimsa yoʻqdir, hatto bironta ham yoʻq!”[1]

Rimliklar 3:23

Hamma gunoh qilgan va Xudoning ulugʻvorligidan mahrumdir.

Yana qarang:

Matto 5:17-48 Iso Masihning haqiqiy solihlik haqidagi taʼlimoti.

INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI

INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI

Qiyomat kunida hammamiz qilmishlarimiz uchun javob beramiz.

Ibroniylar 4:13

Butun borliq Xudoning koʻzi oldida yap–yalangʻoch va ochiqdir. Hech kim va hech narsa Undan pinhon emas. Biz Unga hisob beramiz!

Ibroniylar 10:26-27

Agar biz haqiqatni bilib olgandan keyin, ataylab gunoh qilishda davom etsak, bu gunohlarimizni hech qanday qurbonlik yuva olmaydi. Shunda qoʻrquv ichra Xudoning hukmini kutishdan boshqa ilojimiz qolmaydi. Oqibatda, Xudoning dushmanlari bilan birga lovullagan olovda yonish bizning qismatimiz boʻladi.

Yana qarang:

Vahiy 20:11-15 Qiyomat kuni haqidagi vahiy.

XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR

XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR

Xudo bizni yaxshi koʻradi va bizni kechirishga tayyor turibdi.

Yuhanno 3:16

Xudo olamni shunchalik sevdiki, Oʻzining yagona Oʻgʻlini berdi. Toki Unga ishonganlardan birontasi halok boʻlmasin, balki abadiy hayotga ega boʻlsin.

Rimliklar 5:8

Biz hali gunohga botgan chogʻimizda, Masih biz uchun oʻldi. Shu yoʻsinda Xudo bizga boʻlgan Oʻz mehr–muhabbatini namoyon qildi.

Yana qarang:

Luqo 15:11-32 Iso Masih aytgan darbadar oʻgʻil haqidagi masal.

XUDO NAJOTKORIMIZDIR

XUDO NAJOTKORIMIZDIR

Xudo gunohlarimizning kechirilishi va qiyomat hukmidan qutqarilishimiz uchun Iso Masih orqali bizga yoʻl ochib berdi.

Yuhanno 3:17

Xudo dunyoni hukm qilish uchun emas, balki Oʻgʻli orqali qutqarish uchun Uni dunyoga yubordi.

Havoriylar 10:41-43

Butrus dedi: “Iso hammaga emas, faqat bizga zohir boʻldi. Chunki Xudo bizni Iso haqida guvohlik berishimiz uchun tanlagandi. Iso tirilgandan keyin biz U bilan yeb–ichdik. U bizga: «Xalqlarga vaʼz qilib, guvohlik beringlar. Oʻliklar va tiriklarni hukm qilish uchun Xudo Meni tayinlaganini ularga aytinglar», — deb buyurdi. Barcha paygʻambarlar ham Iso toʻgʻrisida guvohlik bergan edilar. Isoga ishongan har bir odamning gunohlari Uning nomi tufayli kechiriladi, deb aytgan edilar.”

Yuhanno 1:29

Ertasi kuni Yahyo Isoning yaqinlashib kelayotganini koʻrib, shunday dedi: “Ana, Xudoning Qoʻzisi! U dunyoni gunohdan poklaydi!”

1 Korinfliklar 15:3-4

Menga berilgan eng muhim taʼlimotni sizlarga yetkazdim. Bu taʼlimot quyidagichadir: Muqaddas bitiklarga muvofiq, Masih gunohlarimiz uchun oʻlgan. Keyin U dafn qilindi, uchinchi kuni esa tirildi. Bularning hammasi Muqaddas bitiklarga muvofiq sodir boʻldi.

2 Korinfliklar 5:19-21

Ha, Xudo insonlarni gunohlari uchun jazolamadi, aksincha, Masih orqali dunyoni Oʻzi bilan yarashtirdi.… Biz Masihning elchilarimiz, Xudo biz orqali insonlarga murojaat etyapti. Masih nomidan yolvoryapmiz: sizlar ham Xudo bilan yarashinglar. Axir, Xudo bizni Masih orqali oqlash uchun begunoh Masihni gunohkorni jazolaganday, jazoladi.

Yana qarang:

Yuhanno 10:7-18 Iso Masih — najot eshigi va yaxshi choʻpon.

XUDO HOZIRLAGAN YOʻL

XUDO HOZIRLAGAN YOʻL

Qiyomat kunida hukmdan qutulishimizning faqat birgina toʻgʻri yoʻli bor.

Havoriylar 4:12

Najot boshqa hech kimdan kelmaydi. Iso Masihning nomi — butun olamda najot beradigan yagona nomdir.

Yuhanno 14:6

Iso ularga dedi: “Men yoʻl, haqiqat va hayotdirman. Otaning oldiga olib boradigan Mendan boshqa yoʻl yoʻq.”

Filippiliklar 2:9-11

Xudo Iso Masihni eng yuqoriga yuksaltirdi va Unga har qanday ismdan yuqori ismni ato etdi. Toki Isoning oldida yeru osmondagi va yer ostidagi borliq jon tiz choʻksin, har bir til Iso Masihni Rabbiy deb tan olib, Otamiz Xudoga sharaf keltirsin.

Yana qarang:

Luqo 16:19-31 Iso Masih aytgan boy va Lazar haqidagi masal.

XUDO KECHIRUVCHIDIR

XUDO KECHIRUVCHIDIR

Biz gunohlarimizni eʼtirof etib, tavba qilishimiz kerak, shunda Xudo bizni kechiradi.

1 Yuhanno 1:8-10

Agar gunohimiz yoʻq desak, oʻzimizni oʻzimiz aldagan boʻlamiz va bizda haqiqat boʻlmaydi. Bordi–yu, gunohlarimizni eʼtirof etsak, sodiq va adolatli boʻlgan Xudo gunohlarimizni kechirib, bizni har qanday yomonlikdan forigʻ qiladi. Agar gunoh qilganimiz yoʻq desak, Xudoni yolgʻonchiga chiqargan boʻlamiz.

Yana qarang:

Luqo 18:9-14 Iso Masih aytgan farziy va soliqchi haqidagi masal.

HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK

HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK

Rabbimiz Iso Masihga ishonishimiz shart. Unga ishonadiganlar toʻgʻri yoʻldadir.

Havoriylar 16:30-31

Zindonbon Pavlus va Silasni tashqariga olib chiqib: “Janoblar, najot topishim uchun nima qilishim kerak?” deb soʻradi. “Rabbimiz Isoga ishon, shunda oʻzing va xonadon ahling najot topasizlar”, — deb javob berishdi ular.

Rimliklar 10:9-11, 13

Agar oʻz ogʻzingiz bilan Isoni Rabbim deb eʼtirof etib, Xudo Uni oʻlikdan tiriltirganiga chin yurakdan ishonsangiz, najot topasiz. Chunki inson qalbidan ishonib oqlanadi va ogʻzi bilan eʼtirof etib najot topadi. Muqaddas bitiklarda yozilganday: “Unga ishongan hech bir inson uyatga qolmaydi.”… Axir, “Rabbimizga iltijo qilgan har bir inson qutqariladi”, deb yozilgan–ku.

Yana qarang:

Matto 13:44-46 Iso Masih aytgan yashirilgan xazina va qimmatbaho marvarid haqidagi masallar.

Matto 22:1-14 Iso Masih aytgan toʻy ziyofati haqidagi masal.

XUDO SADOQATLIDIR

XUDO SADOQATLIDIR

Iso Masihga imon keltirganimizda, Xudo bizni hukm qilmasligiga va bizga abadiy hayot berishiga amin boʻlamiz.

Yuhanno 3:18

Xudoning Oʻgʻliga ishongan odam hukm qilinmaydi. Unga ishonmagan odam esa allaqachon mahkum boʻlgan, chunki u Xudoning yagona Oʻgʻliga ishonmadi.

Yuhanno 3:35-36

Ota Oʻgʻlini yaxshi koʻradi, U hamma narsani Oʻgʻlining qoʻliga topshirgan. Xudoning Oʻgʻliga ishongan har bir odam abadiy hayotga ega boʻladi. Oʻgʻilni rad etgan odam esa hayot koʻrmay, Xudoning gʻazabi ostida qoladi.

Rimliklar 8:1

Iso Masihga tegishli boʻlganlar endi hukm qilinmaydilar.

Yana qarang:

Rimliklar 8:31-39 Xudoning Iso Masihga ishonganlarga qoʻrsatadigan mehr–muhabbati.

XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI

XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI

Iso Masihga imon keltirganimizda, Xudo bizni Oʻzining Muqaddas Ruhiga toʻldiradi. Solih hayot kechirishimiz uchun, toʻgʻri yoʻldan ozmasligimiz uchun Muqaddas Ruh bizga kuch–qudrat beradi.

Havoriylar 1:4-5, 8

Iso Oʻz havoriylari bilan dasturxon atrofida oʻtirar ekan, ularga shunday amr berdi: “Quddusdan ketib qolmanglar, osmondagi Otamning bergan vaʼdasi bajo boʻlishini kutinglar. Bu vaʼda haqida oldin ham sizlarga aytgan edim. Yahyo odamlarni suvga choʻmdirar edi, sizlar esa yaqin kunlarda Muqaddas Ruhga choʻmdirilasizlar.... Muqaddas Ruh sizlarni qamrab olganda, kuch–qudratga toʻlasizlar. Quddusda, Yahudiya va Samariyada, yer yuzining hamma burchaklarida sizlar Mening shohidlarim boʻlasizlar.”

Havoriylar 2:38

Butrus ularga dedi: “Tavba qilinglar, har biringiz Iso Masihning nomi bilan suvga choʻminglar, toki gunohlaringiz kechirilsin. Shunda sizlar Muqaddas Ruhni inʼom qilib olasizlar.”

Efesliklar 5:18

Sharob ichib mast boʻlmanglar, chunki bu buzuqlikka olib boradi. Aksincha, Muqaddas Ruhga toʻlib–toshinglar.

Yana qarang:

Galatiyaliklar 5:16-26 Muqaddas Ruh yetakchiligida hayot kechirish.

BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ

BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ

Iso Masihga imon keltirganimizda, biz Xudoning aziz xalqiga tegishli boʻlib qolamiz.

Efesliklar 2:19-22

Demak, sizlar endi begona ham, kelgindi ham emassizlar, balki Xudoning aziz xalqi qatoridasiz, Uning xonadoni aʼzosi boʻldingizlar. Sizlar xuddi bir binodaysizlar. Bu binoning asosi havoriylaru paygʻambarlardir. Binoning tamal toshi esa Iso Masihning Oʻzidir. Bu imorat Rabbimiz Iso Masih orqali bir boʻlib, yuksalib boradi va Unga bagʻishlangan muqaddas maʼbad boʻladi. Iso Masihga tegishli boʻlganingiz uchun sizlar ham bu imoratning bir qismisiz. Bu imoratni Xudoning Ruhi Oʻziga maskan qilib oladi.

1 Butrus 2:9-10

Sizlar — tanlangan bir nasl, ruhoniylar shohligi, muqaddas qavm, Xudoning aziz xalqisiz. Xudo sizlarni zulmatdan Oʻzining ajoyib nuriga daʼvat etgan, Uning buyuk ishlarini eʼlon qilishingiz uchun sizlarni tanlagan. Sizlar bir vaqtlar Xudoga begona edingizlar, endi esa Uning xalqisizlar. Bir vaqtlar Xudoning marhamatidan bebahra edingizlar, endi esa Undan marhamat topdingizlar.

Yana qarang:

Vahiy 21:1-8, 22-27 Yangi yeru osmon, yangi Quddus haqidagi vahiy.

BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ

BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ

Iso Masihga imon keltirganlar bilan muntazam ravishda uchrashib turishimiz kerak.

Matto 18:20

Iso dedi: “Qayerda ikki yoki uch kishi Mening nomim uchun yigʻilsa, Men oʻsha yerda ularning orasida boʻlaman.”

Havoriylar 2:42, 46

Imonlilar havoriylarning taʼlimotini oʻrganishga, birodarlikka, Rabbimiz Isoni xotirlab, non sindirishga va ibodatga oʻzlarini bagʻishladilar…. Imonlilar har kuni Maʼbadda yigʻilardilar. Bir–birlarinikiga mehmonga borganda esa Rabbimiz Isoni xotirlash uchun non sindirardilar, soddadillik bilan, yurakdan sevinib ovqatlanishardi.

Yana qarang:

Ibroniylar 3:12-14, 10:23-25 Imonlilarga ogohlantirish.

SIZ TAYYORMISIZ?

SIZ TAYYORMISIZ?

Dono insonlar Xudodan qoʻrqadi. Ular toʻgʻri yoʻldan yurib, Qiyomat kuniga tayyor boʻladi.

Sulaymonning hikmatlari 9:10, 14:27

Egamizdan qoʻrqish donolikning boshidir, Muqaddas Xudoni bilish idrokdir. Egamizdan qoʻrqish hayot manbaidir, bunday xislat odamni oʻlim tuzogʻidan asraydi.

Matto 4:4

Iso iblisga javoban dedi: “Yozilganki: «Inson faqat non bilan emas, balki Xudoning ogʻzidan chiqqan har bir soʻz bilan yashaydi.»”

Yana qarang:

Matto 7:24-27, Luqo 12:42-48 Iso Masih aytgan dono va ahmoq binokorlar hamda hushyor xizmatkorlar haqidagi masallar.

Zabur 90:1-16 Xudo Unga umid bogʻlaganlarni himoya qilib, sogʻ–omon saqlaydi.

[1] Zabur 13:1-3 ga qarang.

Yordamchi oyatlar

TOʻGʻRI YOʻLDAN YURISHDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR ROʻYXATI

Kirish

Ushbu qismda yuzga yaqin mavzuni oʻz ichiga olgan, hayotimiz uchun zarur, haqiqatni koʻrsatadigan oyatlar bor. Bu oyatlar Muqaddas Kitobdagi donolik ummonining bir tomchisi, xolos. Ular beshta asosiy mavzu ostida berilgan. Ushbu roʻyxatdagi oyatlar sizga Muqaddas bitiklarda muhim hayotiy mavzular haqida nimalar deyilganini koʻrsatadi. Umid qilamizki, siz bu oyatlarni oʻqib, Xudo haqida va Xudoga manzur hayot qanday boʻlishi haqida oʻrganasiz hamda hayotingizda uchraydigan kundalik vaziyatlarda mana shu oyatlar tufayli donolik bilan ish yuritib, ulardan tasalli topasiz.

MUNDARIJA

MUNDARIJA

XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR
Xudo inoyatlidir
Xudo kechiruvchidir
Xudo mangudir
Xudo marhamat koʻrsatuvchidir
Xudo mehr–muhabbatlidir
Xudo mehr–shafqatlidir
Xudo mehribondir
Xudo muqaddasdir
Xudo najotkorimizdir
Xudo odildir
Xudo taʼminlovchimizdir
Xudo tinchlik beruvchidir
Xudo ulugʻvordir
Xudo shodlik ato qiluvchidir
Xudo yagona Xudodir
Xudo yaqindir
Xudo oʻzgarmasdir
Xudo qudratlidir
Xudo hayot manbaidir
Xudo hamma narsani bilguvchidir
RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR
Abadiy hayot haqida
Gunoh haqida
Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida
Ibodat haqida
Najot haqida
Poklik haqida
Ruhiy jang haqida
Roʻza tutish haqida
Solihlik haqida
Tinchlik haqida
Xudoga shukrona aytish haqida
Xudoning yetakchiligi haqida

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Dangasalik haqida
Yolgʻon gapirish haqida
Jinsiy axloqsizlik haqida
Itoatkorlik haqida
Kamtarlik haqida
Mayxoʻrlik haqida
Mehribonlik haqida
Minnatdorchilik haqida
Muloyimlik haqida
Rahmdillik haqida
Sabr–toqat haqida
Saxiylik haqida
Takabburlik va magʻrurlik haqida
Tirishqoqlik haqida
Xasislik va ochkoʻzlik haqida
Xudojoʻylik haqida
Oʻzini tuta bilish haqida
Oʻgʻrilik haqida
Qanoat qilib yashash haqida
Hasad haqida
Haqqoniylik haqida
MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR
Ajrashish haqida
Boshqalarga xizmat qilish haqida
Boshqalarni kechirish haqida
Boshqalarni hukm qilish haqida
Dushmanlarga munosabat haqida
Doʻstlik haqida
Jahl va gʻazab haqida
Zino haqida
Masihiy birodarlarga munosabat haqida
Masihiylarning yakdilligi haqida
Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida
Mehr–shafqat koʻrsatish haqida
Musofir va muhtojlarga munosabat haqida
Nikoh haqida
Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida
Tilni jilovlash haqida
Xafagarchilik haqida
Qasos olish haqida
Gʻiybat haqida
Haqiqatni aytish haqida

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

Adolat va haqiqatga intilganda
Aybini his qilganda
Boylik haqida
Vasvasa va sinovlardan oʻtganda
Donolik kerak boʻlganda
Yolgʻizlikni his qilganda
Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda
Imon sust boʻlganda
Ish yaxshi yurishganda
Ishingiz haqida oʻylayotganingizda
Kasallikka duchor boʻlganda
Kelajakka umid kerak boʻlganda
Kulfatli damlarda
Tushkunlikka tushganingizda
Umidsiz boʻlganda
Xavotir olganda
Xavfga duchor boʻlganda
Shodlik, quvonchga toʻla damlarda
Yupanch va dalda kerak boʻlganda
Yurak notinch boʻlganda
Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda
Qaygʻurganda
Qaror chiqarayotganda
Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

1. XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Xudo inoyatlidir

Xudo inoyatlidir

Zabur 85:15

Sen, ey Rabbiy, rahmdil va inoyatli, Jahli tez chiqmaydigan Xudosan, Sevging va sadoqating moʻldir.

Zabur 144:8-9, Yuhanno 1:16-17, Yoqub 4:6, 1 Butrus 5:10, Efesliklar 2:7, 2 Timoʻtiy 1:9

Xudo kechiruvchidir

Xudo kechiruvchidir

Zabur 85:5

Sen, ey Rabbiy, yaxshisan, kechirimlisan, Senga iltijo qilganlarga Sodiq sevgingni koʻrsatasan.

Zabur 129:3-4, 2 Butrus 3:9, 1 Yuhanno 1:8-9, Efesliklar 1:7-8, Efesliklar 4:32, Ibroniylar 10:15-18

Xudo mangudir

Xudo mangudir

Vahiy 1:8

“Men Ibtido va Intihodirman, — deb aytmoqda Egamiz Xudo. — Men oldin bor boʻlgan, hozir ham bor, kelajakda ham bor boʻladigan Qodir Xudodirman.”

Rimliklar 1:20, 1 Timoʻtiy 1:17

Xudo marhamat koʻrsatuvchidir

Xudo marhamat koʻrsatuvchidir

Ibroniylar 4:16

Kelinglar, inoyatli Xudoyimizning taxtiga jasorat bilan yaqinlashaylik. Shunda U bizga marhamat koʻrsatadi, Uning inoyati zarur vaqtda bizga yordam beradi.

Zabur 10:7, Hikmatlar 12:2, Luqo 1:50, Yahudo 1:21

Xudo mehr–muhabbatlidir

Xudo mehr–muhabbatlidir

Zabur 35:6, 8

Ey Egam, sodiq sevging falaklarga yetgaydir, Ey Egam, sadoqating samolarga choʻzilgaydir….Sodiq sevging, ey Xudo, naqadar bebahodir! Qanotlaring soyasida insonlar panoh topadi.

Zabur 12:6, Zabur 62:4, Zabur 85:15, Yuhanno 3:16, 1 Yuhanno 3:16-17, 1 Yuhanno 4:7-19, Rimliklar 5:6-8, Rimliklar 8:38-39, Efesliklar 2:4-5

Xudo mehr–shafqatlidir

Xudo mehr–shafqatlidir

Luqo 1:78

Zero, Xudoyimiz mehr–shafqatga boy, U samodan bizga ufq Nurini sochadi.

Zabur 22:6, Zabur 24:6, Yoqub 5:11, Efesliklar 2:4-7

Xudo mehribondir

Xudo mehribondir

Zabur 114:5

Egamiz mehribon, odildir, Xudoyimiz rahmdildir.

Zabur 83:12, Rimliklar 2:4

Xudo muqaddasdir

Xudo muqaddasdir

Zabur 98:9

Ulugʻlanglar Egamiz Xudoni! Sajda qiling Unga muqaddas togʻida. Zero, muqaddasdir Egamiz Xudo!

Zabur 21:4, 1 Butrus 1:14-16, Vahiy 4:8, Vahiy 15:4

Xudo najotkorimizdir

Xudo najotkorimizdir

Zabur 26:1

Egam nurim va najotimdir, Kimdan qoʻrqaman?! Egam hayotimning qalʼasidir, Kim meni qoʻrqita olar?!

Zabur 36:39-40, Zabur 61:6-8, Havoriylar 4:11-12, 1 Timoʻtiy 4:10, Titus 3:4-6

Xudo odildir

Xudo odildir

Zabur 24:8

Egamiz yaxshi, adolatlidir! U gunohkorlarga yoʻl–yoʻriq koʻrsatadi.

Hikmatlar 11:1, 1 Butrus 1:17, 2 Salonikaliklar 1:5-8, Vahiy 15:3-4

Xudo taʼminlovchimizdir

Xudo taʼminlovchimizdir

Zabur 15:5

Ey Egam! Barqarorligim Sensan, Muvaffaqiyatim ham Oʻzingdirsan, Kelajagimni Sen taʼminlaysan.

Zabur 36:25-26, Zabur 64:10, Matto 6:25-34, Matto 7:9-11, Havoriylar 14:16-17, Filippiliklar 4:19

Xudo tinchlik beruvchidir

Xudo tinchlik beruvchidir

Zabur 84:9

Parvardigor Egamiz aytayotganiga quloq solaman, U Oʻz xalqiga, Oʻz taqvodorlariga tinchlik vaʼda qilayotir, Endi ular bemaʼni yoʻllariga qaytmasin.

Hikmatlar 16:7, Yuhanno 16:33, Rimliklar 5:1, Filippiliklar 4:6-9, 2 Salonikaliklar 3:16

Xudo ulugʻvordir

Xudo ulugʻvordir

Zabur 95:9

Muqaddas ulugʻvorlikka burkangan Egamizga sajda qiling! Ey zamin ahli, Uning oldida titrab turing!

Zabur 23:7-10, Zabur 92:1, Yuhanno 1:14, Vahiy 21:23-25

Xudo shodlik ato qiluvchidir

Xudo shodlik ato qiluvchidir

Zabur 15:11

Menga hayot soʻqmogʻini Oʻzing koʻrsatasan, Huzuringda shodlik meni qamrab oladi, Menga boqiy huzur–halovatni Sen berasan.

Zabur 29:6, Rimliklar 15:13, Galatiyaliklar 5:22-23

Xudo yagona Xudodir

Xudo yagona Xudodir

Zabur 17:32

Egamizdan boshqa Xudo kim ekan?! Xudoyimizdan boʻlak suyanchiq Qoya bormikan?!

Mark 12:28-33, Rimliklar 3:29-30, 1 Korinfliklar 8:5-6

Xudo yaqindir

Xudo yaqindir

Zabur 144:18

Egamiz Oʻziga yolvorganlarning yonidadir, Chin dildan iltijo qilganlarning yonidadir.

Zabur 33:19, Zabur 74:2, Zabur 138:7-12, Havoriylar 17:27

Xudo oʻzgarmasdir

Xudo oʻzgarmasdir

Zabur 101:28

Sen esa hech oʻzgarmassan, Sen to abad yashaysan.

Zabur 32:11, Zabur 101:25-28, Yoqub 1:17

Xudo qudratlidir

Xudo qudratlidir

Zabur 92:4

Yuksakdagi Egamiz dengiz toʻlqinlaridan ham qudratliroqdir, Bahaybat suvlarning pishqirishidan ham qudratliroqdir.

Zabur 88:9, Luqo 1:46-55, Vahiy 4:11, Vahiy 19:1

Xudo hayot manbaidir

Xudo hayot manbaidir

Zabur 35:10

Hayotning bulogʻi Sendadir, Ziyo olarmiz Sening nuringdan.

Zabur 103:30, Zabur 138:13-16, Yuhanno 1:1-5, Yuhanno 5:24-26, Yuhanno 14:6, Havoriylar 17:24-25

Xudo hamma narsani bilguvchidir

Xudo hamma narsani bilguvchidir

Zabur 138:1-5

Ey Egam, meni Oʻzing sinab koʻrib, bilgansan, Qachon oʻtirib, qachon turishimni Oʻzing bilasan, Oʻy–xayollarimni uzoqdan turib anglab olasan, Yurishimni, yotishimni Sen tekshirasan, Barcha yoʻllarim Senga oyday ravshandir. Biron soʻz tilimga kelmasdan oldin, Ey Egam, Sen hammasini bilasan. Meni hamma tomondan oʻrab olgansan, Qoʻllaringni ustimga qoʻygansan.

Zabur 33:16-19, Ibroniylar 4:13

RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR

RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR

Abadiy hayot haqida

Abadiy hayot haqida

Yuhanno 3:16

Zero, Xudo olamni shunchalik sevdiki, Oʻzining yagona Oʻgʻlini berdi. Toki Unga ishonganlardan birontasi halok boʻlmasin, balki abadiy hayotga ega boʻlsin.

Yuhanno 5:24, Yuhanno 10:27-28, Yuhanno 17:1-3, 1 Yuhanno 5:11-12, Rimliklar 6:23

Gunoh haqida

Gunoh haqida

1 Yuhanno 2:1-2

Aziz bolalarim, gunoh qilmanglar deb, men sizlarga shularni yozyapman. Bordi–yu, birortamiz gunoh qilib qoʻysak, Otamiz Xudoning oldida homiyimiz — Iso Masih bor, U Solih Zotdir. U bizni gunohlarimizdan poklash uchun qurbon boʻldi. Nafaqat bizning, balki butun dunyoning gunohlari uchun qurbon boʻldi.

Zabur 89:8, Hikmatlar 13:21, 1 Yuhanno 1:8-10, Rimliklar 5:6-8, Rimliklar 6:23, Efesliklar 2:1-9

Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida

Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida

Rimliklar 1:16

Men Xushxabardan or qilmayman, chunki Xudoning kuch–qudrati boʻlgan bu Xushxabar orqali unga ishonganlarning hammasi qutqariladi. Ishonadiganlar yahudiymi, gʻayriyahudiymi, farqi yoʻq!

Havoriylar 4:18-20, 31, 1 Korinfliklar 16:13, 1 Salonikaliklar 2:1-2, Ibroniylar 3:6

Ibodat haqida

Ibodat haqida

Matto 6:9-13

Sizlar esa shunday ibodat qilinglar: “Bizning osmondagi Otamiz! Sening muqaddas noming ulugʻlansin. Sening Shohliging kelsin. Osmonda boʻlgani kabi, Yerda ham Sening irodang bajo boʻlsin. Bugungi rizqimizni bergin. Bizga qarshi gunoh qilganlarni biz kechirgandek, Sen ham bizning gunohlarimizni kechirgin. Bizni vasvasaga duchor qilmagin, Yovuz shaytondan xalos qilgin.”

Zabur 65:16-20, Hikmatlar 15:8, Matto 6:5-13, Matto 7:7-11, Luqo 18:1-8, 1 Yuhanno 5:14-15, Rimliklar 8:26-27, 1 Timoʻtiy 2:1-2

Najot haqida

Najot haqida

Yuhanno 14:6

Iso unga dedi: — Men yoʻl, haqiqat va hayotdirman. Otaning oldiga olib boradigan Mendan boshqa yoʻl yoʻq.

Yuhanno 3:16-17, Havoriylar 2:36-39, Havoriylar 16:29-31, Rimliklar 10:9-10, 1 Timoʻtiy 2:4-6

Poklik haqida

Poklik haqida

Hikmatlar 11:20

Egri yurak Egamizga jirkanch, poklarning ishlari esa Uning quvonchidir.

Zabur 7:11, Zabur 18:10, Hikmatlar 11:5, Matto 5:8, 1 Yuhanno 2:1-2, 2 Korinfliklar 7:1, Filippiliklar 4:8

Ruhiy jang haqida

Ruhiy jang haqida

Efesliklar 6:11-12

Iblisning hiylalariga qarshi tura olishingiz uchun Xudo bergan barcha qurol–aslahalar bilan qurollaning. Axir, bizning kurashimiz insonlarga qarshi emas, balki samoviy olamdagi yovuz ruhiy kuchlarga, ruhiy hokimiyat va hukmronlikka hamda bu qorongʻi dunyoni boshqarayotgan ruhiy hukmronlarga qarshidir.

1 Butrus 5:8-9, Rimliklar 8:38-39, 2 Korinfliklar 10:3-5, Efesliklar 6:10-18, 2 Salonikaliklar 3:3

Roʻza tutish haqida

Roʻza tutish haqida

Matto 6:16-18

Roʻza tutayotganingizda, ikkiyuzlamachilar kabi, qovoq solib yurmanglar. Ular roʻza tutayotganlarini boshqalarga koʻrsatish uchun yuvinib–taranmaydilar. Sizlarga chinini aytayin: ular oʻz mukofotlarini olib boʻlganlar. Sizlar roʻza tutganlaringizda yuzlaringizni yuvib, sochlaringizni tarab yuring, toki roʻza tutganingizni yashirin boʻlgan Otangizdan boshqa hech kim bilmasin. Shunda yashirin qilgan ishingizni koʻrgan Otangiz sizni taqdirlaydi.

Mark 2:18-20, Luqo 18:9-14, Havoriylar 13:2-3

Solihlik haqida

Solihlik haqida

Hikmatlar 11:19

Solihlikni koʻzlagan inson hayotga, yomonlikni koʻzlagan esa oʻz oʻlimiga erishadi.

Zabur 33:16, Zabur 36:16-17, Hikmatlar 10:11, Hikmatlar 12:26, Rimliklar 1:17, Filippiliklar 3:8-9, 2 Timoʻtiy 4:8

Tinchlik haqida

Tinchlik haqida

Yuhanno 14:27

Men sizlarga tinchlikni qoldiryapman. Oʻz tinchligimni sizlarga beryapman. Men berayotgan tinchlik dunyo beradigan tinchlikka oʻxshamaydi. Yuragingiz siqilmasin, qoʻrqmanglar.

Zabur 33:15, Hikmatlar 12:20, Matto 5:9, Yuhanno 16:33, Rimliklar 5:1, Rimliklar 8:6, Kolosaliklar 3:15

Xudoga shukrona aytish haqida

Xudoga shukrona aytish haqida

Zabur 68:31-32

Nomini kuylab, Xudoni madh qilaman, Shukur aytib, Uni maqtayman. Qurbonlik qilingan buzoqdan, hatto buqadan koʻra, Hamdlarim Egamni koʻproq mamnun qiladi.

Zabur 94:1-5, Zabur 99:1-5, Zabur 105:1-2, Filippiliklar 4:6-7

Xudoning yetakchiligi haqida

Xudoning yetakchiligi haqida

Hikmatlar 3:5-6

Oʻz aql–idrokingga suyanma, butun qalbing bilan Egamizga ishon. Har ishingda Egamizni eʼtirof et, shunda U yoʻllaringni toʻgʻrilaydi.

Zabur 31:8-9, Zabur 36:5, Hikmatlar 4:20-22, Yoqub 1:5-8

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Dangasalik haqida

Dangasalik haqida

Hikmatlar 10:4

Dangasa qoʻllar qashshoqlik keltiradi, tirishqoq qoʻllar esa boylik.

Hikmatlar 6:6-11, 1 Salonikaliklar 4:11, 2 Salonikaliklar 3:6-13

Yolgʻon gapirish haqida

Yolgʻon gapirish haqida

Hikmatlar 12:22

Yolgʻonchi til Egamizga jirkanch, toʻgʻrilik bilan ish qiladiganlar esa Uning sevinchidir.

Zabur 33:12-14, Hikmatlar 11:1, Hikmatlar 19:22, Kolosaliklar 3:9

Jinsiy axloqsizlik haqida

Jinsiy axloqsizlik haqida

1 Salonikaliklar 4:3-5

Sizlarning muqaddas boʻlishingiz Xudoning irodasidir. Shuning uchun jinsiy axloqsizlik qilmang. Har biringiz muqaddaslik va izzat–hurmatga loyiq tarzda oʻzingizni tuta bilishingiz kerak. Xudoni bilmagan butparastlarday shahvoniy hirsga qul boʻlmang.

1 Korinfliklar 6:15-20, 1 Korinfliklar 10:6-8, Galatiyaliklar 5:19-21, Kolosaliklar 3:5-7

Itoatkorlik haqida

Itoatkorlik haqida

1 Yuhanno 2:5

Xudoning kalomiga itoat qilgan odamda esa Xudoning sevgisi oʻz mukammal ifodasini topgan. Biz Xudo bilan birga ekanimizni ana shundan bilsak boʻladi.

Zabur 39:7, Zabur 50:14, Yuhanno 14:23-24, Ibroniylar 5:7-9

Kamtarlik haqida

Kamtarlik haqida

Hikmatlar 18:12

Takabburlik halokatga olib boradi, kamtarlik esa izzatu ikromga sazovor qiladi.

Zabur 24:9, Hikmatlar 11:2, Hikmatlar 29:23, Matto 18:1-5, Luqo 18:9-14, 1 Butrus 5:5-6, Filippiliklar 2:3-11

Mayxoʻrlik haqida

Mayxoʻrlik haqida

Hikmatlar 20:1

Sharob — mazaxchi, aroq — janjalkash, ularga aldanganlar nodondir.

Hikmatlar 23:20-21, 1 Butrus 4:3, 1 Korinfliklar 5:11, 1 Korinfliklar 6:9-10, Efesliklar 5:18

Mehribonlik haqida

Mehribonlik haqida

Zabur 111:4

Hatto zulmatda ham toʻgʻri insonga nur yogʻiladi, Rahmdil, mehribon, solih odamga yogʻdu sochiladi.

Hikmatlar 11:16, Hikmatlar 12:10, 1 Korinfliklar 13:4

Minnatdorchilik haqida

Minnatdorchilik haqida

Zabur 117:28-29

Sen Xudoyimsan, Senga shukur aytaman, Sen Xudoyimsan, Seni ulugʻlayman. Egamizga shukrona ayting, U yaxshidir, Uning sodiq sevgisi abadiydir.

Kolosaliklar 2:6-7, Kolosaliklar 3:15-17, Ibroniylar 12:28

Muloyimlik haqida

Muloyimlik haqida

Hikmatlar 25:15

Sabr–toqat bilan gapirilsa amaldor ham koʻnadi, muloyim soʻz toshni ham sindiradi.

1 Butrus 3:15-16, Galatiyaliklar 6:1, Efesliklar 4:1-3, Filippiliklar 4:5

Rahmdillik haqida

Rahmdillik haqida

Hikmatlar 19:17

Kambagʻalga rahm qilish — Egamizga qarz berishday, U yaxshilikni qaytaradi.

Hikmatlar 21:10, Matto 5:7, Matto 9:13, Yoqub 2:12-13, Kolosaliklar 3:12

Sabr–toqat haqida

Sabr–toqat haqida

Hikmatlar 14:29

Sabr–toqatli odam aql–idroklidir, jahldorlik ahmoqlikni bildiradi.

Yoqub 5:7-8, Rimliklar 12:12, 1 Korinfliklar 13:4, Kolosaliklar 3:12-13, Ibroniylar 12:7

Saxiylik haqida

Saxiylik haqida

Hikmatlar 11:24-25

Baʼzilarning qoʻli ochiq, ammo boyligi koʻpayaveradi. Baʼzilar haddan tashqari tejamkor, ammo qashshoqlashaveradi. Saxiyning biri ikki boʻladi, boshqalarga yaxshilik qilganning oʻzi ham yaxshilik koʻradi.

Zabur 111:5, Hikmatlar 22:9, 2 Korinfliklar 8:1-4, 1 Timoʻtiy 6:17-19

Takabburlik va magʻrurlik haqida

Takabburlik va magʻrurlik haqida

Hikmatlar 16:18

Magʻrurlikning ortidan halokat keladi, takabburlikdan soʻng esa odam qoqiladi.

Hikmatlar 11:2, Hikmatlar 16:5, Hikmatlar 29:23, Luqo 18:9-14

Tirishqoqlik haqida

Tirishqoqlik haqida

Hikmatlar 12:24

Tirishqoq hukm suradi, dangasa esa qul boʻladi.

Hikmatlar 10:4, Hikmatlar 13:4

Xasislik va ochkoʻzlik haqida

Xasislik va ochkoʻzlik haqida

Hikmatlar 15:27

Ochkoʻz oʻz uyiga tashvish keltiradi, poradan nafratlanadigan esa yashaydi.

Hikmatlar 1:19, Hikmatlar 23:4-5, Matto 6:19-21, Luqo 12:15-21, 1 Timoʻtiy 6:7-10

Xudojoʻylik haqida

Xudojoʻylik haqida

1 Timoʻtiy 4:8-9

Axir, shunday bir maqol bor–ku: “Jismoniy mashq tana uchun foyda berar, xudojoʻylik esa har tomonlama foyda keltirar, u dunyoyu bu dunyoda hayot baxsh etar.” Bu gap toʻgʻri va asoslidir, u har jihatdan qabul qilinishga loyiqdir.

1 Timoʻtiy 6:3-6, 11, 2 Timoʻtiy 3:1-5

Oʻzini tuta bilish haqida

Oʻzini tuta bilish haqida

Hikmatlar 25:28

Oʻzini tuta olmaydigan odam devorsiz vayrona shahar kabidir.

Hikmatlar 16:32, Yoqub 1:19, Titus 2:2-5

Oʻgʻrilik haqida

Oʻgʻrilik haqida

Hikmatlar 13:11

Hiyla bilan topilgan davlat yoʻqoladi, mehnat bilan topilgani esa koʻpayadi.

Hikmatlar 20:10, Efesliklar 4:28, Titus 2:9-10

Qanoat qilib yashash haqida

Qanoat qilib yashash haqida

Ibroniylar 13:5

Pulga koʻngil bogʻlamanglar, bori bilan qanoatlaninglar. Zero, Xudo: “Sizlarni tashlab ketmayman, sizlarni tark etmayman”, — deb aytgan.

Luqo 3:14, Filippiliklar 4:11-12, 1 Timoʻtiy 6:7-10

Hasad haqida

Hasad haqida

Hikmatlar 14:30

Xotirjam yurak tanaga hayot baxsh etadi, hasadgoʻylik esa suyaklarni chiritadi.

Yoqub 3:13-16, 1 Butrus 2:1, Rimliklar 13:13, Titus 3:3-5

Haqqoniylik haqida

Haqqoniylik haqida

Hikmatlar 24:26

Toʻgʻri javob beradiganlarni hamma sevadi.

Hikmatlar 12:17-19, Hikmatlar 16:11, 1 Butrus 3:10-12

MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Ajrashish haqida

Ajrashish haqida

1 Korinfliklar 7:10-11

Quyidagi amr esa uylangan va erga tekkanlarga berilgan. U mendan emas, Rabbimiz Isodandir: xotin eri bilan ajrashmasin. Ajrashgan boʻlsa, boshqa erga tegmasin yoki oʻz eri bilan yarashsin. Er ham oʻz xotini bilan ajrashmasin.

Matto 5:27-32, Matto 19:3-9, 1 Korinfliklar 7:10-16

Boshqalarga xizmat qilish haqida

Boshqalarga xizmat qilish haqida

1 Butrus 4:10

Xudo sizlarga bergan inʼomlar bilan bir–biringizga xizmat qilinglar. Xudoning bu boy ehsonlaridan oqilona foydalaninglar.

Matto 20:20-25, Matto 25:31-46, Galatiyaliklar 5:13-15, Filippiliklar 2:3-4, Ibroniylar 13:1-3

Boshqalarni kechirish haqida

Boshqalarni kechirish haqida

Matto 6:14-15

Agar sizlarga yomonlik qilganlarni kechirsangizlar, osmondagi Otangiz ham sizni kechiradi. Bordi–yu, sizlar boshqalarning gunohlarini kechirmasangizlar, Otangiz ham sizni kechirmaydi.

Hikmatlar 19:11, Matto 18:21-35, Mark 11:25-26, Kolosaliklar 3:13

Boshqalarni hukm qilish haqida

Boshqalarni hukm qilish haqida

Rimliklar 2:1

Ey boshqalarni hukm qilayotgan inson! Sen kim boʻlishingdan qatʼi nazar, boshqalarni hukm qilishga hech haqing yoʻq. Sen boshqa odamni hukm qilib, oʻzingni ham mahkum etasan. Axir, oʻzing ham shu ishlarni qilyapsan–ku!

Matto 7:1-5, Yoqub 4:11-12, Rimliklar 14:10-13

Dushmanlarga munosabat haqida

Dushmanlarga munosabat haqida

Hikmatlar 24:17-18

Dushmaning yiqilganda sevinma, qoqilgani uchun yuraging quvonmasin. Boʻlmasa Egamiz buni koʻrib yoqtirmay, gʻazabini undan oʻgiradi.

Matto 5:44-48, Rimliklar 12:17-21

Doʻstlik haqida

Doʻstlik haqida

Hikmatlar 18:24

Shunday doʻst borki, u halokat keltiradi, doʻst borki, u tugʻishgandan ham yaqinroqdir.

Hikmatlar 17:9, 17, Hikmatlar 27:6

Jahl va gʻazab haqida

Jahl va gʻazab haqida

Efesliklar 4:26-27

Hatto gʻazablanganingizda ham gunoh qilmanglar. Quyosh botguncha jahldan tushinglar. Iblisga fursat bermanglar.

Hikmatlar 14:29, Hikmatlar 19:11, Yoqub 1:19-20, Efesliklar 4:31-32

Zino haqida

Zino haqida

Ibroniylar 13:4

Nikohni hammangiz eʼzozlanglar. Er–xotinlik munosabatini begʻubor saqlanglar. Fahshu zinoga berilganlarni Xudo hukm qiladi.

Hikmatlar 5:20-21, Hikmatlar 6:20-35, Matto 5:27-32, Mark 10:10-12

Masihiy birodarlarga munosabat haqida

Masihiy birodarlarga munosabat haqida

Ibroniylar 13:1

Bir–biringizni birodarlarday yaxshi koʻrishni davom ettiringlar.

Matto 5:23-24, 3 Yuhanno 1:5-8, Rimliklar 14:1, 19, Rimliklar 16:17, 1 Korinfliklar 1:10

Masihiylarning yakdilligi haqida

Masihiylarning yakdilligi haqida

Rimliklar 12:4-5

Axir, tanamiz bir boʻlsa–da, tanamiz aʼzolari koʻp, tanamiz aʼzolarining vazifasi ham bir xil emas. Shunga oʻxshab, biz — Masihga tegishli boʻlganlar bir tanani tashkil qilamiz. Har birimiz har xil aʼzolar boʻlib, bir–birimizga bogʻliqmiz.

Havoriylar 2:44-46, Efesliklar 4:3-6, Filippiliklar 2:1-4, Ibroniylar 10:24-25

Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida

Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida

Yuhanno 15:12-13

Mening amrim shu: Men sizlarni qanday sevgan boʻlsam, sizlar ham bir–biringizni shunday sevinglar. Kim oʻz jonini doʻstlari uchun fido qilsa, bundan ortiq sevgi yoʻq.

Rimliklar 12:9-10, Rimliklar 13:8, 1 Korinfliklar 13:1-13, Ibroniylar 10:24

Mehr–shafqat koʻrsatish haqida

Mehr–shafqat koʻrsatish haqida

Luqo 6:36

Osmondagi Otangiz rahmdil boʻlgani kabi, sizlar ham rahmdil boʻlinglar.

Matto 5:7, Yoqub 3:17, Efesliklar 4:32

Musofir va muhtojlarga munosabat haqida

Musofir va muhtojlarga munosabat haqida

Zabur 145:9

Egamiz musofirlarni asraydi, Yetim va bevalarni qoʻllaydi, Fosiqning yoʻllariga xalaqit beradi.

Matto 25:34-36, 1 Butrus 2:11-12

Nikoh haqida

Nikoh haqida

Kolosaliklar 3:18-19

Ey xotinlar, eringizga itoatli boʻlinglar. Shunday qilish Rabbimiz Isoning izdoshlariga munosibdir. Ey erlar, xotiningizni sevinglar, ularga qoʻpol muomalada boʻlmanglar.

Hikmatlar 31:10-31, 1 Butrus 3:1-7, 1 Korinfliklar 7:1-16, Efesliklar 5:21-33

Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida

Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida

Hikmatlar 23:22, 24

Seni dunyoga keltirgan otangga quloq sol, onang qariganda uni xor qilma….Solih otasining boshini koʻkka yetkazadi, dono farzand uni xursand qiladi.

Hikmatlar 19:13, 26, Hikmatlar 20:20, Matto 15:4-6, Efesliklar 6:1-4

Tilni jilovlash haqida

Tilni jilovlash haqida

Efesliklar 4:29

Ogʻzingizdan hech qanday yaramas soʻz chiqmasin. Lekin tinglovchilarning ehtiyojiga koʻra, kerakli gaplarni aytib, ularga dalda bering, shunda soʻzlaringiz ularga foyda keltiradi.

Hikmatlar 10:19, Hikmatlar 21:23, Matto 12:33-37, Yoqub 1:26, Yoqub 3:1-12

Xafagarchilik haqida

Xafagarchilik haqida

Kolosaliklar 3:13

Bir–biringizga nisbatan sabr–toqatli boʻlinglar. Orangizda xafagarchilik oʻtgan boʻlsa, bir–biringizni kechiringlar. Egamiz sizlarni kechirgani kabi, sizlar ham boshqalarni kechiringlar.

Matto 5:23-24, 1 Butrus 4:8

Qasos olish haqida

Qasos olish haqida

1 Butrus 3:9

Yomonlikka yomonlik, haqoratga haqorat bilan javob qaytarmanglar, aksincha, hammani duo qilinglar. Zero, Xudo sizlarni shunga daʼvat etgan. Bularga rioya qilsangiz, baraka topasizlar.

Hikmatlar 20:22, 1 Butrus 2:21-23, Rimliklar 12:17-21

Gʻiybat haqida

Gʻiybat haqida

Hikmatlar 16:28

Makkor janjal chiqaradi, gʻiybatchi esa yaqin doʻstlarni ajratadi.

Zabur 100:5, Hikmatlar 10:18, 1 Butrus 2:1

Haqiqatni aytish haqida

Haqiqatni aytish haqida

Efesliklar 4:15

Kelinglar, mehr–muhabbat bilan haqiqatni aytib, jamoatning boshi boʻlgan Masihga oʻxshab har jihatdan yetuk insonlar boʻlaylik.

Hikmatlar 24:26, 28, Hikmatlar 26:28, Efesliklar 4:25

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

Adolat va haqiqatga intilganda

Adolat va haqiqatga intilganda

Matto 5:6

Adolatga tashna boʻlganlar baxtlidir, Chunki Xudo ularni qondiradi.

Zabur 24:5, Zabur 32:5, Zabur 81:3, Hikmatlar 2:7-9, Hikmatlar 21:3

Aybini his qilganda

Aybini his qilganda

Hikmatlar 28:13

Oʻz gunohlarini yashirgan yutuqqa erishmaydi, ularni tan olib, voz kechgan marhamat topadi.

Zabur 31:5, Zabur 50:3-19, 1 Yuhanno 1:8-9, 2 Korinfliklar 7:10

Boylik haqida

Boylik haqida

Hikmatlar 11:4

Qiyomat kunida boylik foyda bermaydi, solihlik esa oʻlimdan saqlaydi.

Zabur 48:17-18, Hikmatlar 11:28, Hikmatlar 22:1, 16, Hikmatlar 23:4-5, Hikmatlar 28:6, Matto 6:24, Matto 19:16-30, Luqo 12:15-21, Luqo 16:9-13, 1 Timoʻtiy 6:7-10, 17-19

Vasvasa va sinovlardan oʻtganda

Vasvasa va sinovlardan oʻtganda

1 Korinfliklar 10:13

Sizlar tushgan vasvasaga boshqalar ham duchor boʻlgan. Ammo Xudo sodiqdir, U kuchingizdan ortiq vasvasaga tushishingizga yoʻl qoʻymaydi. Vasvasaga bardosh bera olishingiz uchun kerakli paytda vasvasadan qutulish yoʻlini ham beradi.

Matto 4:1-11, Yoqub 1:12-15, Yoqub 4:7, 1 Yuhanno 2:15-17

Donolik kerak boʻlganda

Donolik kerak boʻlganda

Zabur 110:10

Egamizdan qoʻrqish donolikning boshidir, Bunday yoʻl tutganlarning aqli rasodir, Uning hamdu sanolari to abad davom etadi.

Hikmatlar 2:1-6, Hikmatlar 9:9-12, Hikmatlar 16:16, Yoqub 1:5, Yoqub 3:13-18

Yolgʻizlikni his qilganda

Yolgʻizlikni his qilganda

Zabur 144:18

Egamiz Oʻziga yolvorganlarning yonidadir, Chin dildan iltijo qilganlarning yonidadir.

Zabur 22:1-6, Zabur 24:16-18, Zabur 26:10, Zabur 67:7

Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda

Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda

Filippiliklar 4:13

Menga kuch–quvvat beradigan Iso Masihning madadi bilan har narsani qila olaman.

Galatiyaliklar 5:16, 22-23, Efesliklar 4:22-24

Imon sust boʻlganda

Imon sust boʻlganda

Ibroniylar 10:23

Endi oʻzimiz eʼtirof etgan umidimizni ikkilanmay mahkam tutaylik. Chunki vaʼda bergan Xudo Oʻz soʻziga sodiqdir.

Matto 8:23-27, Matto 14:25-31, Mark 9:21-24, Luqo 22:31-32, Yuhanno 14:27, 2 Timoʻtiy 2:11-13, Ibroniylar 11:1-2, 6, Ibroniylar 12:2

Ish yaxshi yurishganda

Ish yaxshi yurishganda

Zabur 106:8-9

Sodiq sevgisi uchun ular Egamizga shukrona aytsin! Egamizning insoniyatga koʻrsatgan ajoyib ishlari uchun shukur qilsin! Zotan, U qondirar tashna boʻlganlarni, Toʻydirar neʼmatlar bilan ochlarni.

Zabur 83:12, Zabur 102:1-5, 1 Salonikaliklar 5:16-18

Ishingiz haqida oʻylayotganingizda

Ishingiz haqida oʻylayotganingizda

Efesliklar 6:7-8

Insonlarga emas, balki Rabbimiz Isoga xizmat qilayotgandek, bajonu dil xizmat qilinglar. Esingizda tuting: xoh qul, xoh erkin boʻlsin, har bir kishi qilgan yaxshiligiga yarasha mukofotni Rabbimizdan oladi.

Hikmatlar 3:3-4, Efesliklar 4:28, Efesliklar 6:5-9

Kasallikka duchor boʻlganda

Kasallikka duchor boʻlganda

Zabur 102:2-3

Egamizni olqishlagin, ey jonim, Uning qilgan hamma yaxshiliklarini unutmagin! Hamma gunohlarimni U kechiradi, Barcha xastaliklarimga U shifo beradi.

Mark 1:40-41, Yoqub 5:14-15, 2 Korinfliklar 4:16-18

Kelajakka umid kerak boʻlganda

Kelajakka umid kerak boʻlganda

Hikmatlar 23:18

Chunki albatta kelajak bor, umiding roʻyobga chiqadi.

Zabur 26:1, Zabur 90:1-10, 1 Butrus 1:3-9, 2 Korinfliklar 1:21-22, Filippiliklar 1:6

Kulfatli damlarda

Kulfatli damlarda

Zabur 45:2

Xudo bizning panohimiz, qudratimizdir, Kulfatda qolganimizda doim madadkorimizdir.

Zabur 17:7, Zabur 49:15, Zabur 58:17-18, Hikmatlar 31:8

Tushkunlikka tushganingizda

Tushkunlikka tushganingizda

Zabur 42:5

Nega tushkunlikka tushasan, ey jonim? Nega behalovat boʻlasan ichimda? Xudoga umid bogʻla! Shukur etaman Yana Unga — najotkorim, Xudoyimga.

Zabur 39:2-5, Zabur 54:23, Zabur 60:2-4, Rimliklar 8:36-39

Umidsiz boʻlganda

Umidsiz boʻlganda

Zabur 33:18-19

Taqvodorlar yolvoradi, Egamiz eshitadi, Barcha balolardan ularni Egamiz qutqaradi. Koʻngli choʻkkanlarga Egamiz yaqindir, Ruhan ezilganlarni U qutqaradi.

Zabur 22:1-4, Zabur 41:2-6

Xavotir olganda

Xavotir olganda

Zabur 93:18-19

“Oyoqlarim qoqiladi”, deb oʻylaganimda, Ey Egam, sodiq sevging meni qoʻlladi. Ichim xavotirga toʻlib ketganda, Sen bergan tasalli menga quvonch keltirdi.

Zabur 22:4, Zabur 54:23, Luqo 12:22-31, 1 Butrus 5:6-7

Xavfga duchor boʻlganda

Xavfga duchor boʻlganda

Zabur 26:1

Egam nurim va najotimdir, Kimdan qoʻrqaman?! Egam hayotimning qalʼasidir, Kim meni qoʻrqita olar?!

Zabur 90:1-6, Zabur 117:5-9, Rimliklar 8:35-39

Shodlik, quvonchga toʻla damlarda

Shodlik, quvonchga toʻla damlarda

Zabur 94:1

Kelinglar, sevinch ila Egamizni kuylaylik, Najotimiz Qoyasiga shodlik ila hayqiraylik.

Zabur 31:11, Zabur 70:14-16, Efesliklar 5:19-20

Yupanch va dalda kerak boʻlganda

Yupanch va dalda kerak boʻlganda

Zabur 93:18-19

“Oyoqlarim qoqiladi”, deb oʻylaganimda, Ey Egam, sodiq sevging meni qoʻlladi. Ichim xavotirga toʻlib ketganda, Sen bergan tasalli menga quvonch keltirdi.

Zabur 22:1-4, Matto 5:4, 2 Korinfliklar 1:3-5, Vahiy 21:3-4

Yurak notinch boʻlganda

Yurak notinch boʻlganda

Yuhanno 14:27

Men sizlarga tinchlikni qoldiryapman. Oʻz tinchligimni sizlarga beryapman. Men berayotgan tinchlik dunyo beradigan tinchlikka oʻxshamaydi. Yuragingiz siqilmasin, qoʻrqmanglar.

Zabur 45:2-4, Zabur 54:23, Matto 6:25-34, Filippiliklar 4:6-7

Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda

Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda

Zabur 9:35

Sen esa koʻrib turasan, Bilib turasan kulfatu azobda qolganlarni. Qoʻllaringni ularga uzatasan, Ojiz oʻzini Sening panohingga topshiradi, Sen yetimga doim yordam bergansan.

Rimliklar 8:26-27, 2 Korinfliklar 4:7, 2 Korinfliklar 12:9-10, Filippiliklar 4:13, Ibroniylar 4:14-16

Qaygʻurganda

Qaygʻurganda

Vahiy 21:4

Xudo ularning koʻzidagi har bir tomchi yoshni artib qoʻyadi. Endi oʻlim mavjud boʻlmaydi, Hech kim qaygʻurmaydi, yigʻlamaydi, azob chekmaydi. Zero, avvalgilar oʻtib ketdi.

Zabur 29:6, Zabur 55:9, Zabur 141:2-3, 1 Salonikaliklar 4:13-14

Qaror chiqarayotganda

Qaror chiqarayotganda

Hikmatlar 12:15

Nodon oʻz yoʻlini toʻgʻri deb oʻylaydi, dono esa maslahatga quloq soladi.

Zabur 24:4-10, Zabur 118:105, Rimliklar 12:1-2

Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

Zabur 33:19

Koʻngli choʻkkanlarga Egamiz yaqindir, Ruhan ezilganlarni U qutqaradi.

Matto 11:28, Luqo 22:41-44, Yoqub 1:2-4, Rimliklar 12:12, 2 Korinfliklar 12:9-10

Tarix

Tarix

MASIHIYLAR JAMOATINING OʻRTA OSIYODAGI QADIMIY TARIXI

Yangi Ahdning Havoriylar faoliyati kitobida Iso Masih haqidagi Xushxabar qay tarzda Rim imperiyasi, yaʼni gʻarb tomonga yoyilgani bayon etilgan. Keyinroq yozilgan tarixiy qoʻlyozmalar va arxeologik topilmalardan maʼlum boʻlishicha, Iso Masih haqidagi Xushxabar sharq tomonga, yaʼni Persiyaga — avval Parfiyaga, keyinroq esa Sosoniylar imperiyasiga ham yetib borgan. Qadimiy manbalardan maʼlumki, taxminan milodiy 200 yillar atrofida, Baqtriyaning[1] Kushon imperiyasida masihiylar mavjud boʻlgan. Beshinchi asrning boshlariga kelib, Hirot[2] va Marv[3] shaharlarida xizmat qilish uchun masihiy yetakchilar tayinlangan. Milodiy 424 yilda Fors poytaxti Selevkiya–Ktesifonda[4] “Sharq jamoati” rasmiy eʼtirof etilgan.

Vaqtlar oʻtib, Oʻrta Osiyo aholisi orasida Masihga imon keltirgan odamlar soni koʻpaydi. Bu hududdagi masihiylar Xudoga suriyoniy tili va mahalliy tillarda sajda qilardilar. Bu mahalliy tillar fors, sugʻd va qadimiy turk tillari edi. Masihiylarning soni Amudaryoning shimol tomonida ham koʻpayib, masihiylar jamoati yoyila boshladi. Shunday qilib, VI asrning oxirlari va VII asrning boshlarida Samarqand asosiy ruhiy-maʼnaviy markaz boʻlib qoldi. Hikoya qilishlaricha, mana shu davrlarda qadimiy turkiy aholi[5] peshonasiga xochning rasmini zarb qilib, chizdirib olganlar. Ularning tushunchasi boʻyicha xoch tasviri ularni vabodan asrar ekan. Taxminan 644 yili turk hukmdorlaridan biri va uning lashkarlari bir daryo qirgʻogʻida Masihga imon keltirganlar. Olimlar oʻsha daryoni Amudaryo deb taxmin qilishadi.

Suriyoniy, fors va sugʻd tilida gaplashadigan Oʻrta Osiyo masihiylari Iso Masih haqidagi xushxabarni yoyishni davom ettirdilar. Aq–beshim[6] va Urgutda[7] masihiylar ibodatxonalari topilgan. Arxeologlar Muqaddas Kitobdagi hikoyalarning mazmuniga rasmi ishlangan kumush laganlar va Buxorodan chiqqan xoch zarbi bor tangalar ham topishgan. Arxeologik topilmalar koʻrsatadiki, sugʻd tilida gapiradigan masihiylar hozirgi Oʻzbekiston va Tojikiston hududidan sharq tomonga, hatto Xitoyga ham Iso Masih haqidagi xushxabarni yoyganlar. Turfonda[8] 500 dan ortiq sugʻd tilidagi masihiycha qoʻlyozma parchalari topilgan.

VII asrning oxirlarida Oʻrta Osiyo arablar tomonidan bosib olingandan keyin masihiylarning faoliyatiga cheklovlar qoʻyish boshlandi. Vaqtlar oʻtib, masihiylar ibodatxonalarining baʼzilari masjidga aylantirildi. Bunga Buxorodagi bir masjid namunadir. Bularga qaramay, Oʻrta Osiyo masihiylari Xudoga sajda qilish uchun yigʻilishda davom etaverdilar. Ular butun Oʻrta Osiyo hududiga Iso Masih haqidagi xushxabarni yoyishni toʻxtatmadilar. Bularning biri Balxlik[9] boʻlib, masihiylarga rahnamo boʻlgan Yazdibozid degan kishidir. U Xitoy hududi boʻylab yurib, odamlarga Iso Masih haqida taʼlim bergan.

Taxminan VIII asrning oxirlarida Sharq jamoatining yoʻlboshchisi tomonidan yozilgan ikkita maktubda shunday deyilgan: “turklarning shohi” va oʻsha shohlikning aksariyat aholisi Iso Masihga ishonib, Uning yoʻlidan yura boshladi. Shuningdek, ushbu maktublarda oʻsha shoh oʻz xalqi uchun bir masihiy yetakchi tayinlashni soʻraganligi haqida ham yozilgan. Bu turklar qarluqlar boʻlsa kerak, deb taxmin qilinadi. Qarluqlarning poytaxti Tarozda[10] edi. Milodiy 893 yilda qarluqlar Buxoro somoniylari tomonidan bosib olinganlar. Qarluq masihiylarining katta ibodatxonasi ham masjidga aylantirilgan. Oʻsha davrdan qolgan tarixiy maʼlumotlarga koʻra, Samarqanddagi masihiylar ibodatxonasining darvozalari dunyodagi eng goʻzal ijod namunasi hisoblangan.

Taxminan milodiy 1000 yilda mashhur olim Beruniy Xorazmda masihiylar nishonlagan bayramlar haqida yozgan. Oʻsha davrning ikki tarixchisi 200 mingta kerayit turklari Mongoliyada 1007 yilda Iso Masihga imon keltirib, Uning yoʻlidan yura boshlaganini aytib oʻtishgan. Ularning yozishicha, kerayit turklarining shohi qattiq boʻron paytida togʻda yoʻlini topolmay qolgan. Masihiy bir ulugʻ zot shohga vahiyda koʻrinib, uni qarorgohiga qaytarib olib borgan. Shoh qarorgohga eson–omon qaytib borgandan keyin, oʻsha yerda masihiy savdogarlar bilan ularning imoni haqida suhbatlashgan. Shundan keyin shoh bir qurbongoh oʻrnatib, uning oldiga toʻrt Xushxabarning nusxasini va bir mesh biya suti qoʻygan. Mana shu qurbongoh oldida kerayit turklari ibodat qilganlar va, biz Iso Masih taʼlimotiga sadoqat bilan amal qilamiz, deb qasamyod qilganlar va shu ontning ramzi sifatida oʻsha sutdan ichganlar.

XIV asrga kelib, Qashgʻar va Almalik[11] shaharlarida xizmat qilishlari uchun masihiy yetakchilar tayinlangan. Sharq jamoati masihiylarining eʼtiqodi haqida arxeologik dalillar mavjud. Bu dalillarning aksariyati Turfon va Dunxuandan[12] topilgan suryoniy, sugʻd, fors va oʻrta turk[13] tillaridagi 1100 ta qoʻlyozma parchalaridan iboratdir. Bu qoʻlyozmalar IX asrdan XIV asrgacha boʻlgan davrlarda yozilgan. Ularning orasida Muqaddas Kitobdan, asosan Zabur, Xushxabarlar va havoriylarning maktublaridan parchalar bor. Shular qatorida, masihiylar sajda qilganda foydalangan matnlar, qoʻshiqlar, masihiylarning eʼtiqodiga oid boʻlgan bayonotlar, ibodat kitobchalari, buyuk masihiylar haqidagi hikoyalar, vaʼzlar, maktublar va toʻylarda ishlatilgan nutqlar topilgan.

Va nihoyat, Toʻqmoq va Bishkekka yaqin joylarda, hamda Almalikda taxminan XIII-XIV asrlardan qolgan 600 tacha masihiycha qabrtoshlar topilgan. Bu qabrtoshlardagi matnlar suryoniy va oʻrta turk tillarida yozilgan. Qabrtoshlarning aksariyati turklarning qabri ustiga qoʻyilgan boʻlib, xotirlanganlarning koʻpchiligi Sharq jamoatining yetakchilari edilar. Hozirgi paytda bu qabrtoshlar Rossiyaning Sankt-Peterburgdagi va Oʻrta Osiyoning Toshkent, Ashxobod, Dushanbe, Toʻqmoq va Bishkek shaharlaridagi muzeylarda saqlanib kelmoqda.

Amir Temur va uning avlodi taxtga oʻtirgan davrlarga kelib, Oʻrta Osiyoda masihiylar soni juda kamayib ketgan edi. Baʼzi qoʻlyozmalarning bayon qilishicha, bu paytda masihiylar Samarqand va Turfonda yashagan. 1200 yil davomida, Oʻrta Osiyoda mavjud boʻlgan Sharq jamoati qachon va qanday qilib gʻoyib boʻlgani aniq emas. Mana shu davrdan keyingi arxeologik topilmalarda Oʻrta Osiyo masihiylari haqida maʼlumot qayd etilmay qoʻyilgan boʻlsa–da, xalq oʻz farzandlariga bergan ismlaru ularning avloddan avlodga oʻtib kelgan hikoyalari va udumlarida Sharq jamoatining taʼsiri yaqqol sezilib turadi. Asrlar osha masihiylarning ibodatxonalari va yozuvlari yoʻqolib ketgan boʻlsa ham, qadimda Iso Masihning yoʻlidan yurgan bu masihiylar unutilmagan. Oʻrta Osiyo xalqlari endi paygʻambarlar hamda Iso Masihning taʼlimotlarini oʻz ona tilida oʻqish orqali oʻzlarining ruhiy–maʼnaviy boyligini qaytadan oʻrganish imkoniyatiga ega boʻldilar.

[1] Hozirgi Afgʻoniston hududida joylashgan edi.

[2] Hozirgi Afgʻoniston hududida joylashgan.

[3] Hozirgi Turkmanistonning Mari shahriga yaqin joylashgan edi.

[4] Bu ikki birlashgan shaharlar hozirgi Iroqda joylashgan edi.

[5] Ular koʻkturklar boʻlgan boʻlsa kerak.

[6] Hozirgi Qirgʻiziston hududida joylashgan edi.

[7] Hozirgi Oʻzbekiston hududida joylashgan.

[8] Hozirgi Xitoyning Shinjon viloyatida joylashgan.

[9] Hozirgi Afgʻoniston hududida joylashgan.

[10] Hozirgi Qozogʻiston hududida joylashgan.

[11] Bu ikki shahar hozirgi Xitoyning Shinjon viloyatida joylashgan.

[12] Hozirgi Xitoy hududida joylashgan.

[13] Aynan qoraxoniy turklarining shevasi nazarda tutilgan boʻlsa kerak.

Table of Contents

Muqaddas Kitob: Hizqiyol

MUQADDAS KITOB

Soʻzboshi

- KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

- TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

- TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

- TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

- BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

- BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

- ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

- KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Kirish

- KITOBLARNING NOMLARI
- KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI
- ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI
- YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI
- MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

Hizqiyol

- Kirish
- 1–BOB
- 2–BOB
- 3–BOB
- 4–BOB
- 5–BOB
- 6–BOB
- 7–BOB
- 8–BOB
- 9–BOB
- 10–BOB
- 11–BOB
- 12–BOB
- 13–BOB
- 14–BOB
- 15–BOB
- 16–BOB
- 17–BOB
- 18–BOB
- 19–BOB
- 20–BOB
- 21–BOB
- 22–BOB
- 23–BOB
- 24–BOB
- 25–BOB
- 26–BOB
- 27–BOB
- 28–BOB
- 29–BOB
- 30–BOB
- 31–BOB
- 32–BOB
- 33–BOB
- 34–BOB
- 35–BOB
- 36–BOB
- 37–BOB
- 38–BOB
- 39–BOB
- 40–BOB
- 41–BOB
- 42–BOB
- 43–BOB
- 44–BOB
- 45–BOB
- 46–BOB
- 47–BOB
- 48–BOB

Lugʻat

ABADIY HAYOT
AHD
AHD SANDIGʻI
AHD SANDIGʻINING QOPQOGʻI
AHMOQ, NODON
AMOR XALQI
ARAVA
ARFA
ASIRLIK
AYB QURBONLIGI
ASHERA
ASHTARET
BAAL
BANDARGOH
BARHAYOT XUDO
BAYRAMLAR
BASHAN
BIRODAR, BIRODARLAR
BOBIL
BOSH RUHONIYLAR
BRONZA QURBONGOH
BRONZADAN YASALGAN ARAVALAR
BRONZADAN YASALGAN HOVUZ
BURGʻU
BUTSIMON TOSH
BOʻYINTURUQ
DAFN MAROSIMI
DON NAZRI
DOVUD QALʼASI
EDOM, EDOM XALQI, EDOMLIKLAR
EFOD
EFRAYIM
EGAM RABBIY, EGAMIZ RABBIY
EGAM XUDO, EGAMIZ XUDO…
EGAMIZDAN QOʻRQISH
EGAMIZNING FARISHTASI
EGAMIZNING RUHI
EGAMNING UYI, EGAMIZNING UYI
EGAM, EGAMIZ…
ENG MUQADDAS XONA
ESKI AHD
ESHIK KESAKISI
FALASTIN
FARISHTA
FARZIY
FILIST XALQI, FILISTIYA
FINIKIYA
FIRʼAVN
FISIH BAYRAMI
FISIH QURBONLIGI
FISIH ZIYOFATI
FORS SHOHLIGI
GILAD
GIRGOSH XALQI
GUNOH
GUNOH QURBONLIGI
HAVORIY
HOSIL BAYRAMI
HOVUZ
IBLIS
IBRONIY
IBRONIY QOʻLYOZMALARI
IBRONIYCHA
IBRONIYCHA MATN
INOYAT
INSON OʻGʻLI
ISROIL
ICHKI PARDA
JABROIL
JALILA
JAMOAT
JANG ARAVASI
JANNAT
JIN
KANʼON

KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR

KARNAY BAYRAMI
KARUB, KARUBLAR
KUYDIRILADIGAN QURBONLIK, KUYDIRILADIGAN NAZR
KOʻKRAKPECH
LEVI, LEVILAR
LIRA
LUBNON
MALAK
MASIH
MAʼBAD
MIDIYA
MIDIYA VA FORS SHOHLIGI
MIDIYON, MIDIYON XALQI, MIDIYONLIKLAR
MIKOYIL
MISR
MOY
MOY SURTIB TANLAMOQ
MOYCHIROQ
MUHR
MUQADDAS
MUQADDAS NON
MUQADDAS RUH
MUQADDAS XONA
MUQADDAS XUDO
MUQADDAS CHODIR
MOʻAB, MOʻAB XALQI, MOʻABLIKLAR
MOʻLAX
NAJOT
NAZR
NODON
OLIY KENGASH
OLIY RUHONIY
OLTIN TUTATQI QURBONGOHI
OLTIN XONTAXTA
OMMON XALQI
OMOLEK XALQI
ORAM
ORAMIYCHA
ORAMIYCHA MATN
OSMON SHOHLIGI
OSMON, SAMO
OSSURIYA
OTA, OTAM XUDO, OTAMIZ XUDO…
PARIZ XALQI
PARVARDIGOR EGAM, PARVARDIGOR EGAMIZ
PARVARDIGORI OLAM
PAYGʻAMBAR
POKLANISH KUNI
PURIM BAYRAMI
QADIMIY LOTINCHA TARJIMA
QADIMIY SURYONIYCHA TARJIMA
QADIMIY YUNONCHA TARJIMA
QAROL
QODIR XUDO
QONUN
QOYA
QUDDUS
QUMRON QOʻLYOZMALARI
QURBONGOH
QURBONLIK
QURBONLIK KUYDIRILADIGAN QURBONGOH
QUROLBARDOR
QURʼA
QUTLUGʻ KECHA
QOʻL TEGIRMON
QOʻZI
RABBIMIZ ISONI XOTIRLASH UCHUN NON SINDIRISH
RABBIY XUDO, RABBIM XUDO, RABBIMIZ XUDO
RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ…
ROMLAR
RUHONIY
ROʻZA TUTISH
SADDUQIY
SAMARIYA
SAMARIYALIK
SAMO
SAMOVIY XUDO
SANDIQ
SANDIQNING QOPQOGʻI
SARDOBA
SARVARI OLAM
SEVMOQ
SIDON
SINAGOGA
SION
SIPOH
SOVURISH, SHOPIRISH
SOVUT
SOYLIK
SURGUN
SURIYA
SUVGA CHOʻMDIRMOQ, SUVGA CHOʻMDIRILMOQ
SUYANGAN QOYA
TAVROT
TAVROT TAFSIRCHISI
TINCHLIK QURBONLIGI, TINCHLIK NAZRI
TIR
TUTATQI QURBONGOHI
TOʻNGʻICH OʻGʻIL
UZUM SIQISH CHUQURI
UCHRASHUV CHODIRI
VALIY
XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI
XAYIN XALQI
XET XALQI
XILXONA
XIV XALQI
XONTAXTA
XOCH
XUDO
XUDODAN QOʻRQISH
XUDOLAR
XUDONING AZIZLARI, XUDONING AZIZ XALQI
XUDONING NOMLARI
XUDONING RUHI
XUDONING UYI
XUDONING OʻGʻLI, XUDOYI TAOLONING OʻGʻLI
XUDONING SHOHLIGI
XUDOYI TAOLO
XUSHXABAR
XOʻPTIR
YAHUDIY
YAHUDIYA
YAHUDO
YANGI AHD
YANGI OY SHODIYONASI
YHVH
YOBUS XALQI
YODGORLIK TOSHI
YOQUB
YOVUZ RUH
YUNON QOʻLYOZMALARI
YUNON TILI VA MADANIYATI
YUNONCHA MATN
ZAYTUN
ZIL, ZILLAR
ZIYORAT QOʻSHIGʻI
ZIGʻIR
OʻRAMA QOGʻOZ
SHABBAT KUNI
SHAROB NAZRI
SHAYTON
SHOPIRISH
SHOQUL
SHUKRONA QURBONLIGI, SHUKRONA NAZRI
CHAYLA BAYRAMI
CHIROQPOYA
Izohlar

Rasmlar

- Muqaddas chodir (Rasm)

- Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

- Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

- Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida)

- Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Jadvallar

- Eski Ahd xronologiyasi jadvali
- Yangi Ahd xronologiyasi jadvali
- Eski Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali
- Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Qoʻlyozmalar

- Eski Ahdning qoʻlyozmalaridan “Leningrad Kodeksi”

- Eski Ahdning “Qumron qoʻlyozmalari”dan biri

- Eski Ahdning “Qadimiy yunoncha tarjima” qoʻlyozmalaridan parcha

- Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Papirus 52” deb atalgan parcha

- Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Kodeks Sinaytikus”

Xaritalar

- Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq

- Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl

- Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi

- Oʻn ikki qabilaning hududi

- Quddus (shohlar davrida)

- Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida)

- Isroil va Yahudo shohliklari

- Ossuriya shohligi

- Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda)

- Fors shohligi (Rasm)
- Iskandar Zulqarnayn shohligi
- Rim imperiyasi

- Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida)

- Quddus (Iso Masih davrida)

- Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari

- Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari

- Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari

- Pavlusning Rimga olib ketilishi

Toʻgʻri yoʻl

- XUDO MUQADDASDIR
- INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN
- INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI
- XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR
- XUDO NAJOTKORIMIZDIR
- XUDO HOZIRLAGAN YOʻL
- XUDO KECHIRUVCHIDIR
- HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK
- XUDO SADOQATLIDIR
- XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI
- BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ
- BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ
- SIZ TAYYORMISIZ?

Yordamchi oyatlar

MUNDARIJA

XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

- Xudo inoyatlidir
- Xudo kechiruvchidir
- Xudo mangudir
- Xudo marhamat koʻrsatuvchidir
- Xudo mehr–muhabbatlidir
- Xudo mehr–shafqatlidir
- Xudo mehribondir
- Xudo muqaddasdir
- Xudo najotkorimizdir
- Xudo odildir
- Xudo taʼminlovchimizdir
- Xudo tinchlik beruvchidir
- Xudo ulugʻvordir
- Xudo shodlik ato qiluvchidir
- Xudo yagona Xudodir
- Xudo yaqindir
- Xudo oʻzgarmasdir
- Xudo qudratlidir
- Xudo hayot manbaidir
- Xudo hamma narsani bilguvchidir

RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR

- Abadiy hayot haqida
- Gunoh haqida
- Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida
- Ibodat haqida
- Najot haqida
- Poklik haqida
- Ruhiy jang haqida
- Roʻza tutish haqida
- Solihlik haqida
- Tinchlik haqida
- Xudoga shukrona aytish haqida
- Xudoning yetakchiligi haqida

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

- Dangasalik haqida
- Yolgʻon gapirish haqida
- Jinsiy axloqsizlik haqida
- Itoatkorlik haqida
- Kamtarlik haqida
- Mayxoʻrlik haqida
- Mehribonlik haqida
- Minnatdorchilik haqida
- Muloyimlik haqida
- Rahmdillik haqida
- Sabr–toqat haqida
- Saxiylik haqida
- Takabburlik va magʻrurlik haqida
- Tirishqoqlik haqida
- Xasislik va ochkoʻzlik haqida
- Xudojoʻylik haqida
- Oʻzini tuta bilish haqida
- Oʻgʻrilik haqida
- Qanoat qilib yashash haqida
- Hasad haqida
- Haqqoniylik haqida

MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

- Ajrashish haqida
- Boshqalarga xizmat qilish haqida
- Boshqalarni kechirish haqida
- Boshqalarni hukm qilish haqida
- Dushmanlarga munosabat haqida
- Doʻstlik haqida
- Jahl va gʻazab haqida
- Zino haqida
- Masihiy birodarlarga munosabat haqida
- Masihiylarning yakdilligi haqida
- Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida
- Mehr–shafqat koʻrsatish haqida
- Musofir va muhtojlarga munosabat haqida
- Nikoh haqida
- Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida
- Tilni jilovlash haqida
- Xafagarchilik haqida
- Qasos olish haqida
- Gʻiybat haqida
- Haqiqatni aytish haqida

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

- Adolat va haqiqatga intilganda
- Aybini his qilganda
- Boylik haqida
- Vasvasa va sinovlardan oʻtganda
- Donolik kerak boʻlganda
- Yolgʻizlikni his qilganda
- Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda
- Imon sust boʻlganda
- Ish yaxshi yurishganda
- Ishingiz haqida oʻylayotganingizda
- Kasallikka duchor boʻlganda
- Kelajakka umid kerak boʻlganda
- Kulfatli damlarda
- Tushkunlikka tushganingizda
- Umidsiz boʻlganda
- Xavotir olganda
- Xavfga duchor boʻlganda
- Shodlik, quvonchga toʻla damlarda
- Yupanch va dalda kerak boʻlganda
- Yurak notinch boʻlganda
- Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda
- Qaygʻurganda
- Qaror chiqarayotganda
- Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

Tarix