Мукаддес Китап
Author: Мукаддес Китап Терҗиме Институты
Date: 2018-09-17T08:34:46.002839+00:00

Гириш

Гириш

1. Сүлейманың пәхимлери

2. Сөзлүк

Элиңиздәки Мукаддес Китап хер бир адам үчин иң ваҗып китапдыр! Бу китап аркалы адамзат өз Ярадыҗысы Худайы танап, Онуң биз үчин ниетлән аҗайып максадыны өвренер ве иман эдип, бакы яшайша эе болар. Бейик патыша болан Давут пыгамбер Худайың Сөзи барада өз мезмурларының биринде: «Сениң сөзүң – чыра аякларыма, ол – ягтылык мениң ёдама» дийип айдяр. Худайың Сөзи, догрудан-да, хер бир ынсаның дурмушы үчин чырадыр, йөрейән ёлуны ягтылдян нурдур! Гой, Худай бу китабы окаян хер бир ынсана пәхим-пайхас берип, Өз Сөзүниң уммасыз байлыгыны оңа багыш этсин!

Китапларың атлары

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китапларың атлары дүрли-дүрлүдир:

- •Китап я-да онуң эсасы бөлеги белли бир адам тарапындан язылып, шол адамың ады билен атландырыляр, мысал үчин, «Сүлейманың пәхимлери».

- •Китап хайсыдыр бир адам барада язылып, шол адамың адына лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Рут».

- •Китап ысрайыл халкының тарыхының хайсыдыр бир дөврүни беян эдип, шол дөвүрдәки вакалара, ягдайлара лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Ысраыыл сердарлары». Булар барада хас гиңишлейин маглуматы алмак үчин, хер китабың башында берилйән гириш бөлүмине гөз айлаң.

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китаплар шу топарлара бөлүнйәр:

- •Көне Әхт

- ◦Төврат (Гелип чыкыш – Канун таглыматы)

- ◦Ир дөвүрдәки пыгамберлер; бу китаплар топары кәвагт «Тарыхы китаплар» дийлип хем атландырыляр (Ешува – Патышалар (Икинҗи китап))

- ◦Язгылар, шейле топара Зебур ве Сүлейманың пәхимлери ялы китаплар гирйәр. (Йыл язгылары – Нагмалар нагмасы)

- ◦Бейлеки пыгамберлер (Ишая – Малакы)

- •Тәзе Әхт

- ◦Хош хабарлар. Муңа дөрт китап дегишли болуп, олар дүрли адамлар тарапындан языландыр. Олар өзлериниң шаят болан вакаларыны беян эдйәрлер.

- ◦«Ресулларың ишлери» атлы китап Лука тарапындан языландыр. Ол бу китапда Иса Месихиң гөге гөтериленден соң болан вакалары беян эдйәр.

- ◦Хатлар. Булар Павлус, Петрус ве Ёханна ялы авторларың месихи йыгнаклара язан хатларыдыр.

- ◦«Ёханна гелен аянлык» эдебиятың айратын гөрнүши болуп, онда Худайдан гелен гөрнүшлер ве аянлыклар беян эдилйәр.

Ёкарда агзалан китаплар топлумларының хер бири өзүне махсус болан жанрда языландыр. Шонуң үчин-де окыҗы китабы оканда, онуң жанр айратынлыгыны хасаба алмалыдыр.

«Көне Әхт» ве «Тәзе Әхт» китапларына гошмача сөзбашылар берилйәр. «Көне Әхтиң» дүзүмине пыгамберлериң китапларының хем гирйәндигине гарамаздан, оңа түркмен окыҗыларына гиңден таныш болан «Төврат» ве «Зебур» диен гошмача сөзбашылар берилди. «Тәзе Әхт» китабына «Инҗил» диен гошмача сөзбашы берилсе-де, онуң дүзүмине «Инҗилден» башга китаплар ве иманлылар йыгнакларына язылан хатлар гирйәр.

Худайың атлары

Көне Әхт китабы түркмен дилине асыл нусгадан, ягны еврей дилинден терҗиме эдилди. Бу китабың еврей дилиндәки асыл нусгасында Худайың бирнәче ады душ гелйәр. Онуң «Элохим» ады хас көп уланылып, ол түркмен дилине «Худай» дийип терҗиме эдилди. Онуң бейлеки ады Яхве болуп, ол хем «Худай» диймеги аңладяр. Бу ат түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. «Реб» сөзи Худайың әхт баглашан, Өзүни халкына аян эден я-да ынсан кешбинде пейда болан ягдайларына дегишли вакаларда уланылды. Худайың «Эл-Шаддай» ады түркмен дилине «Гудратыгүйчли» дийип, «Эл-Элён» болса «Бейик Худай» дийип терҗиме эдилди. Худайың китапда сейрек душ гелйән «Адонай» ады «Таңры» дийип терҗиме эдилди. Херекет эдйән, бейик ишлери амала ашырян Худайы суратландырмак үчин еврей дилинде утгашдырылып уланылан «Яхве Элохим» ады түркмен дилине «Худайымыз Реб» дийип терҗиме эдилди.

Тәзе Әхт китабының асыл нусгасы грек дилинде язылып, онда Худай бабатда «куриос» диен сөз уланыляр. Китабың язга гечирилен дөврүнде бу сөз «ага» я-да «хоҗайын, эе» диймеги аңладярды. Көне Әхтиң грек дилиндәки терҗимесинде Худайың «Яхве» ве «Адонай» атлары хем «куриос» дийип терҗиме эдилендир. Шонуң үчин-де, Тәзе Әхт китабында адамлар Иса Месихе «куриос» дийип йүзлененлеринде, Оны Худай хөкмүнде кабул эдендиклери әшгәр боляр. Шейле ягдайларда «куриос» сөзи түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. Мундан башга-да, Иса Месих өлүмден диреленден соң Оңа Куриос Иса Месих дийип йүзленилип, бу ат түркмен дилине «Реббимиз Иса Месих» дийип терҗиме эдилди.

Мукаддес Язгылар ве тарыхы вакалар

Мукаддес Язгыларда беян эдилйән вакалара долы ве догры дүшүнмек үчин, олара шол дөвүрде болуп гечен тарыхы вакалар билен умумы багланышыкда гарамалыдыр. Ашакда Мукаддес Язгыларда беян эдилен тарыхы дөвүрлериң ве империяларың ады берилйәр:

1.Ыбрайым пыгамбериң дөврүне ченли болуп гечен вакалар. Худай дүнйәни ярадяр. Ол Адам атаны ве Хов энәни ярадып, олары Эрем багында ерлешдирйәр. Эмма олар Худайың эмрини бозансоңлар, Эремден махрум эдилйәрлер. Оларың несли көпелип, ер йүзүне яйраяр, гүнә ичинде яшап, өз дурмушларына гүмра болуп, Яраданы унудяр. Худайың муңа җуда гахары гелип, тутуш адамзады ёк этмеги ниет эдинйәр. Ол Өз ниетини берҗай этмек үчин, ер йүзүне элхенч сил иберйәр-де, Нух пыгамбер билен онуң машгаласындан башга тутуш адамзады ёк эдйәр. Хава, Худай шол силде диңе Нух пыгамбери ве онуң машгаласыны халас эдйәр, себәби олар дири Худая иман эдип, Оңа сежде эдйәрдилер. Беян эдилйән вакаларың шу тапгыры Нухуң несиллериниң Бабыл минарасыны гуршы ве тутуш адамзадың несил дарагтының дөрейши билен тамамланяр.

2.Ыбрайым пыгамбер барадакы вакалар. Хич перзенди болмадык Ыбрайым пыгамбере Худай бир огул берҗекдигини, ондан бейик бир миллет яратҗакдыгыны вада берйәр. Мундан башга-да, Худай пыгамбере онуң неслине «бал билен сүйт акян» Кенган топрагыны-да мирас берҗекдигини вада эдйәр. Ыбрайым пыгамбер вада берлен юрда гөчүп, ол ерде чадырда бир чарвадар кимин яшаяр. Худай Ыбрайымың агтыгы Якуба «Ысрайыл» дийип ат берйәр. Ысрайылың он ики оглы болуп, олар тутуш халкың несилбашылары боляр. Ысрайылың Юсуп атлы сөйгүли оглы доганлары тарапындан Мүсүр гулчулыгына сатылса-да, Худай оны ялңыз гоймаяр. Юсуп пыгамбер Худайың көмеги билен тутуш Мүсүр юрдунда икинҗи дереҗели адам боляр. Ол ачлык дөврүнде тутуш юрды ве өз атасының машгаласыны халас эдйәр. Онуң несли Мүсүрде җуда көпелйәр, эмма Юсуп пыгамбер арадан чыкандан соң, олар Мүсүр юрдунда гул болярлар.

3.Мүсүрден чыкыш ве вада эдилен топрагы эелемек барадакы вакалар:

а.Муса Ысрайылың неслини мүсүр гулчулыгындан азат эдйәр. Ысрайылың огулларындан дөрән тирелер чөлде Худая эерип, Ондан Мукаддес Кануны кабул эдйәрлер. Худай олара леви тиресини руханычылыга беллемеги ве Өзи үчин мукаддес чадыры ясамагы буюряр. Бу чадыр Худая сежде этмек үчин ниетлененди.

б.Ешува ысрайыллары Ыбрайым пыгамбере вада берлен топрага – Кенгана гетирйәр. Олар бу топрагы шол ерде яшап йөрен тирелерден басып алярлар. Бу тирелериң аглаба бөлеги Нух пыгамбериң Хам ве Яфес атлы огулларының несиллериди. Ыбрайым пыгамбер болса Нух пыгамбериң новбахар оглы Самың неслиди. Ысрайылың душманлары болан аммонлар ве моваплар болса Лутуң несиллериди. Басылып алнан юрт он ики бөлеге бөлүнип, ысрайыл тирелериниң арасында биҗе боюнча пайланыляр. Юсубың ики оглундан ики тире эмеле гелйәр, себәби Ысрайыл пыгамбер дүнйәден өтмәнкә олары өз огуллары хөкмүнде кабул эдип, ак пата берипди. Шонуң үчин-де, он ики бөлеге бөлүнен топрак Ысрайылың он бир оглуның несиллериниң арасында мүлк хөкмүнде пайланыляр. Ысрайылың Леви оглуның несиллери болса руханычылыга беллененсоңлар, топракдан хич мүлк алмаярлар, себәби Ысрайыл Худайы Реббиң Өзи оларың мүлкүди.

4.Он ики тирәниң бир патышалыгы эмеле гетириши барадакы вакалар:

а.Шавул патыша Ысрайылың илкинҗи патышасы боляр. Соңра Давут пыгамбер Ысрайыла патыша боляр ве он ики тирәни бирлешдирип, бир миллети эмеле гетирйәр--де, өз чәклерини гиңелдйәр.

б.Сүлейман пыгамбер Реббе сежде этмек үчин дүнйәде деңи-тайы болмадык ыбадатхананы гуряр.

5.Патышалыгың бөлүнмеги барадакы вакалар. Сүлейман пыгамбер арадан чыкандан соң, онуң ики оглуның арасында уруш башланяр. Юрдуң демиргазыгындакы он тире Сүлейманың огулларының бирини голдап, Ысрайыл патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве бенямин тирелери болса Сүлейманың бейлеки оглуны голдап, юрдуң гүнортасында Яхуда патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве Ысрайыл патышалыклары пыгамберлериң язгыларында көп ятланыляр. Демиргазык патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр, илаты болса Бабыла сүргүн эдилйәр.

6.Сүргүнлик дөври ыбадатхана вейран эдилйәр, гүнорта патышалыгы болан Яхуданың абрайлы ве гөрнүкли адамлары, машгалалары бабыллылар тарапындан есир алыняр.

7.Дикелдиш дөври – Парс империясы дөрәнден соң яхудылара өз ватанына, Ысрайыла доланмак ругсат эдилйәр. Олар өз юрдуна доланып, шәхери ве ыбадатхананы дикелдйәрлер.

8.Көне ве Тәзе Әхтиң аралыгындакы дөвүр – Македония империясы. Ортаер деңзи македониялылар тарапындан басылып алыняр. Македонлар грек дилини яйрадып, билим улгамыны өсдүрип яйбаңландырярлар.

9.Иса Месихиң дурмушы ве хызматы. Шол дөвүрде яхудылар Рим империясына гарашлы болуп, онуң беллән патышаларының голастында яшаярдылар. Шейле патышаларың бири-де Хирод болуп, ол Рим императорына долы гарашлы болупдыр.

10.Илкинҗи месихилер йыгнагы. Иса Месих гөге гөтериленден соң, Оңа иман эденлериң саны барха артяр. Гүйчли ызарланмалара, сөгүлмелере ве эҗирлере гарамаздан, оларың саны барха көпелйәр. Месихи йыгнаклар Орта Гүндогардан Рим империясының Азия велаятына (хәзирки Түркие), хатда Европа юртларына ченли яйраяр.

Мукаддес Язгыларың жанрлары

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде үч дүрли жанр: кысса (беян этме), гошгы (я ак гошгы) ве гошгы жанрында язылан проза уланылды. Гошгы жанрында язылан проза долы капыя эе болмаса-да, гошгы ялы окаляр. Шонуң үчин-де, шейле жанрда язылан пыгамберлик китаплары терҗиме эдиленде, олар гошгы гөрнүшде реҗеленди. Еврей шыгрыетинде «параллелизм» усулы гиңден уланыляр. Шейле усулда язылан гошгуларың биринҗи сетиринде беян эдилйән пикир икинҗи сетиринде гайталанып, манысы хас гиңишлейин дүшүндирилйәр.

Голязмалар

Көне Әхт китабы түркмен дилине еврей дилинде язылан Масоретик текстлеринден терҗиме эдилди. Бу Масоретик текст Библия Хебрайиканың соңкы неширинде чап эдилди. Зерурлыгың дөрән ягдайларында шу нешириң теклип эден алтернатив дүшүндирмелеринден хем угур алнып, олара дегишли чыкгытлар берилди. Тәзе Әхт китабы грек дилиндәки голыазмадан (Бирлешен Мукаддес китап җемгыети, 4‑нҗи нешири) терҗиме эдилди. Бу гөрнүшдәки аятларың Текстус Ресептус билен тапавутлы болан ягдайларында олара хем дегишли чыкгытлар берилди.

Чыкгытлар

Терҗимеде чыкгытларың бирнәче гөрнүшлери уланылды. Оларың иң йөнекейи окыҗа дүшнүксиз я-да нәбелли болан сөзе дүшүндириш берйәр. Шейле сөзлер китабың ахырында берилйән Сөзлүкде хем ерлешдирилендир. Чыкгытларың ене бир гөрнүши терҗиме эдилен асыл нусгадакы аятларың башга гөрнүшиниң бардыгыны хем гөркезйәр. Шейле аятларың арасындакы тапавут җикме-җик гөркезилмесе-де, хайсы асыл нусгадан алнандыгы мәлим эдилйәр.

Өлчег бирликлери

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде өлчег бирликлерини аңлатмак үчин мысгал, гадак, батман ялы гадымы көне түркмен өлчег бириклери уланылды. Оларың хәзирки дөвүрдәки такмынан өлчегини гөркезмек үчин дегишли чыкгытлар берилди. Шейле-де, чыкгытларда көне еврей ве грек өлчеглери уланылды. Сиз бу өлчег бирликлерини китабың ахырында берилйән таблисада гөрүп билерсиңиз.

Салгыланма аятлары

Тәзе Әхтиң китапларында Көне Әхтден мысал гетириленде, онуң хайсы китапдан алнандыгыны гөркезмек үчин салгыланма аятлары берилйәр. Бу окыҗа аядың я-да бабың асыл мазмуныны тапмагы еңиллешдирмек максады билен эдилди.

Мукаддес Язгыларың стили

Мукаддес Язгыларың стили өзболушлыдыр. Себәби онуң асыл нусгасының язылан дөврүндәки дурмуш ягдайларының, дәп-дессурларының кәбирлери түркмен дурмушы ве медениети үчин нәтанышдыр. Шоңа гөрә-де, терҗимечилер асыл нусганың манысының түркмен окыҗысына дүшнүкли болмагы үчин бу ише өрән сересаплы чемелешдилер. Олар асыл нусганың манысының үйтгедилмегине я-да тесвирленмегине ёл бермезлик үчин, оны сөзме-сөз терҗиме этмекден я-да диңе манысыны терҗиме этмекден гача дурдулар. Өңде гойлан меселәниң кын боландыгына гарамаздан, терҗиме адаты окыҗа дүшнүкли болуп, манысының арасса, анык ве тебигы болмагы үчин сада дилде эдилди. Терҗиме стилиниң дүрли болмагы терҗимелериң хем дүрли боляндыгыны аңладяр. Шонуң үчин-де, хайсыдыр бир терҗимәни башга терҗиме билен деңешдирип, онуң нәдогры эдилендигини айтмак ерликсиздир. Терҗимелериң бирмеңзеш болуп, адалгаларың я-да җүмлелериң башгача, окыҗа хас дүшнүкли тәрде берилмеги ахмалдыр. Мундан башга-да, терҗимелериң хеммеси белли бир дереҗеде дүшүндирмелере эедир. Терҗимәниң довамында душ гелен икиманылы сөзлемлериң аглаба бөлегиниң дүшүндирилмелери окыҗының пайына галдырылды. Йөне манысы өрән чылшырымлы ве айдың болмадык аятларың кәбирлери садалашдырылып, окыҗа дүшнүкли болар ялы терҗиме эдилди. Шейле аятларың терҗимесинде көп алымлар тарапындан бу бабатда кабул эдилен дүшүндиришлерден угур алынды.

Мукаддес Китап Терҗиме институты

Көне Әхт

Сүлейманың пәхимлери

Сүлейманың пәхимлери

Гириш

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31

Сүлейманың пәхимлери тымсаллар ве пәхимлер гөрнүшинде берлен ахлак ве дини таглыматлар йыгындысындан ыбаратдыр. Буларың көпүси гүнделик дурмушы меселелерине дегишлидир. Шейле пәхимлериң биринде: «Ребден горкмаклык – билимиң башлангыҗы» дийип айдыляр. Китапда диңе бир дини, ахлак меселелери хакында дәл, эйсем сагдын пикирли ве оңат хәсиетли болмак хакында-да өвүт-несихатлар берилйәр. Гадымыетдәки ысрайыл мугаллымларының көп санлы гысга тымсаллары дана адамларың дүрли ягдайларда нәме этмелидигини өвредйәрлер. Оларың кәбирлери машгала гатнашыклары хакында болса, кәбирлери иш меселелерине дегишлидир. Кәбирлери җемгыетчилик гатнашыкларында ерликли хәсиетлериң зерурдыгыны, башгалары болса дурнуклы болмагың зерурдыгыны ныгтаяр. Пес гөвүнлилик, сабыр-такатлылык, гарыплара хормат гоймак, достларыңа вепалы болмак ялы хәсиетлер барада хем көп агзаляр.

Еврей пәхимлери ве тымсаллары түркмен пәхимлеринден ве тымсалларындан тапавутланяндыр. Еврей дилинден терҗиме эдилен пәхим сөзи пыгамберлик аянлыгы (Чөлде 23:7) я-да тымсал (Эзекиел (Кифл) пыгамбериң китабы 17:2) болуп билйәр. Еврей дилинде «пәхим» сөзүниң манысы түркменчә гараныңда хас гиңдир. Шонуң үчин-де, еврей пәхимлери тутуш парчалар гөрнүшинде душ гелйәр.

«Сүлейманың пәхимлери» китабындакы пәхимлер ве тымсаллар диңе Сүлейман тарапындан язылан дәлдир. Оларың кәбирлери «Аталар сөзи» (22:17) болса, кәбирлери Агурың (30:1) ве патыша Лемувалың (31:1) тымсалларыдыр. Йөне китабың эсасы бөлегини Сүлейманың пәхимлери тутуп (10:1 – 25:1), олар Яхуда патышасы Хизкияның эмелдарлары тарапындан топланандыр.

Китапда көп меңзетмелер уланыландыр. Оларың кәбири диңе еврей дилине махсус болуп, түркмен дилинде хич маныны бермейәр. Шонуң үчин-де, шейле меңзетмелер түркмен окыҗысына дүшнүкли болан түркмен меңзетмелери билен терҗиме эдилди. Бу хакда гошмача маглумат ислесеңиз, чыкгытлара середиң. Кәбир адалгалары түркмен дилине терҗиме этмек кын болды. Даналык сөзи ве онуң синонимлери җуда көп душяр. Шонуң үчин хем буларда арам ызыгидерлилик сакланылды. Шейле хем акыллы-акмак ве догры-ярамаз ялы гапма-гаршылыклы маныдакы сөзлерде мүмкин болдугыча ызыгидерлилик сакланылды.

Мазмуны

- Даналыгың шанына айдылян өвгүлер 1:1–9:18
- Сүлейман пыгамбериң пәхимлери 10:1–29:27
- Агурың сөзлери 30:1-33
- Дүрли пәхимлер 31:1-31

1‑нҗи бап

1^1Ысрайыл патышасы, Давут оглы Сүлейманың пәхимлери+.

2Бу пәхимлер даналыгы ве өвүт- -несихаты билмек,
пайхаслы сөзлериң манысына дүшүнмек үчиндир.

3Парасатлы хем-де догручыл болмак,
адыллык ве деңлик, өвүт-‑несихаты өзлешдирмек,+

4садалара пайхас,
яшлара билим ве акыл бермек үчиндир+.

5-6Бу пәхимлере хем тымсаллара,
аталар сөзлерине ве маталларына дүшүнмек үчиндир.

Акылдарлар булары эшидип, билимини артдырсын,
дүшби адамлар сагдын маслахат алсын.

7Билимиң башлангыҗы – Ребден горкмаклык;
диңе акмаклар даналыгы хем өвүт-несихаты хар эдйәрлер+.

8Диңле, оглум, атаңың несихатларыны,
энеңиң өвүтлеринден йүз өвүрме+.

9Ол сениң башыңа аҗайып тәч,
бойнуңа монҗук болар+.

10Эй, оглум, сени гүнәкәрлер аздырҗак болса ылалашма+.

11Эгер олар: «Бизиң билен йөр.

Ган дөкмек үчин букуда гарашалы,
себәпсиз ере бигүнәни өлдүрели+.

12Олары өлүлер дүнйәси ялы дирилигине,
габра иненлер дей тутушлайын ювудалың+.

13Хер хили байлык тапарыс,
өйүмизи олҗадан долдурарыс.

14Әхлимиз үчин хорҗун бир болсун,
арамызда шәриклигимиз дең болсун» дийселер,

15эй, оглум, олар билен бир ёлдан йөреме,
оларың ёл-ёдасына гадам урма+.

16Чүнки олар шере ковалашярлар,
ган дөкмәге ховлугярлар+.

17-18Гушуң гөзүниң өңүнде оңа тор гурмак пучдур.

Йөне букуда гарашянларың өз ганы дөкүлер,
букуда отыркалар, оларың алҗак җаны өз җаны болар.

19Оларың такдыры[*] шейле болар,
зулума гызыгып топлан байлыгы өз җаныны алар+.

20Даналык көчеде гаты сесленйәр,
базар ерлеринде җар чекйәр+.

21Җемендели ерлерде гыгыряр,
шәхер дервезесиниң агзында сөзлейәр:

22«Эй, наданлар, хачана ченли наданлыгы сөйҗексиңиз?

Масгаралайҗылар хачана ченли өз масгараламагындан кейп алҗаккалар?

Акмаклар хачана ченли билими йигренҗеккәлер+?

23Мениң кәйинҗиме үнс берсеңиз,
рухумы үстүңизе дөкерин.

Мен сөзүми сизе билдирерин.

24Мен сизи чагырдым, мени рет этдиңиз;
элими узатдым, хич ким оңа үнс бермеди+.

25Гайтам әхли маслахатымы рет этдиңиз,
мениң кәйинҗими дуймак ислемедиңиз+.

26Мен-парасат бетбагтлыгыңыза гүлйәндирин;
сизи горкы басанда яңсыларын+.

27Сизи горкы гай кимин басанда,
бетбагтлык харасат болуп иненде,
мушакгат хем гайгы башыңыза дүшенде,

28мени чагырарсыңыз, йөне мен җогап бермерин.

Мени ир эртирден агтарарсыңыз, эмма тапмарсыңыз+.

29Чүнки олар билими йигрендилер,

Ребден горкмагы макул билмедилер.

30Мениң маслахатымы кабул этмедилер,
әхли кәйинҗими йигрендилер.

31Мунуң үчин олар тутан ёлларының мивесини иерлер,
өз пәллеринден тапарлар+.

32Чүнки наданлар ёлдан чыкып өлерлер,
акмаклары гелеңсизлик хеләк эдер.

33Мени диңләнлер парахат мекан тутарлар,
яманлыкдан горкман аман боларлар».

2‑нҗи бап

2^1Оглум, мениң сөзүми кабул эдип,
буйругымы калбыңда сакласаң,+

2даналыга гулак асып,
дүшүнҗә йүрегиңи берсең,

3хава, пайхасы чагырсаң,
дүшүнҗә ялбарсаң,

4оны күмүш ялы гөзлесең,
хазына дек агтарсаң,+

5шонда Ребден горкмаклыга акыл етирип,

Худайы танамагы башарарсың+.

6Чүнки даналык берйән Ребдир,
билим хем дүшүнҗе Онуң агзындан чыкяндыр+.

7Ол догручыллара ярдам берйәр,
садыклыкда гезйәнлере галкан боляр+.

8Ол адалат ёлларыны гораяр,

Өзүне садыкларың ёлуны гораяр+.

9Шонда догручыллыга ве адалата акыл етирерсиң,
адыллыга ве ягшы ёла дүшүнерсиң+.

10Чүнки даналык сениң йүрегиңе гирер,
билим калбыңа хош якар.

11Акыллылык сени горар,
дүшүнҗе саңа середер.

12Даналык сени яман ёлдан,
эрбет геплейәнлерден халас эдер.

13Олар догры ёлы ташлап,
гараңкылык ёлундан йөрейәрлер.

14Яман иш эдип шатланярлар,
яманың эрбетлигине гуванярлар+.

15Оларың ёллары эгридир,
ёдалары өврүмлидир+.

16-17Худай билен әхтини унудандан,
башдашындан айрылышан аялдан,
дили сүйҗи кесеки зенандан даналык сени халас эдер+.

18Чүнки шейле зенаның өйи өлүме элтйәр,
ёллары земиниң тейине баряр+.

19Онуң янына гирен ызына доланып билмез,
гайдып яшайыш ёлуна етмез.

20Шонуң үчин ягшы иш эдйәниң ёлундан йөре,
догручылларың ёлуны тут.

21Чүнки юртда догручыллар мекан тутарлар,
садыклар шол ерде галарлар+.

22Йөне эрбетлик эдйәнлер ир өлерлер,
хайынлар көки билен гырларлар+.

3‑нҗи бап

3^1Оглум, унутма өвреденлерими,
буйрукларымы калбыңда сакла+.

2Чүнки олар өмрүң йылларыны узалдар,
абаданлыгыңы көпелдер+.

3Садык сөйгиңи терк этме.

Багла олары бойнуңа.

Йүрегиң гатына язып гой+.

4Шонда сен Худайың хем адамларың назарында
мерхемет ве абрай тапарсың.

5Өз дүшүнҗәңе даянма,
бүтин йүрегиң билен Реббе бил багла+.

6Бар ишлериңде Оны тана,

Ол сениң ёлларыңы догрулар+.

7Өзүңи акыллы сайма;
Ребден горк,
ямандан чекил+.

8Шонда сениң җаныңа сагдынлык,
бедениңе шыпа берлер.

9Ребби бүтин байлыгың хем
илкинҗи хасылың билен хорматла+.

10Шонда сениң аммарың долуп-дашар,
челеклериң тәзе шерапдан җошар+.

11Реббиң тербиесини терк этме, оглум.

Онуң кәйинҗине гысынма+.

12Чүнки атаның эй гөрйән оглуна темми берши ялы,

Реб хем сөенини тербиелейәндир+.

13Даналык тапан, дүшүнҗе газанан адам багтлыдыр.

14Чүнки онуң гирдеҗиси күмүшден,
пейдасы алтындан артыкдыр+.

15Даналык җөвхерден гыммат,
хич бир арзылы зат оңа тай гелмез+.

16Узак өмүр онуң саг элинде,
байлык хем шөхрат сол элинде+.

17Онуң ёллары якымлы ёлдур,
барча ёдалары хем саламатлыкдыр.

18Япышанлар үчин ол дурмуш дарагтыдыр.

Оны гайым тутанлар багтлыдыр+.

19Реб даналык билен җаханы бина этди;
дүшүнҗе билен гөклери ерлешдирди+.

20Онуң билиминден чуңлуклар бөвсүлди,
булутлар чыгыны пүркди+.

21Оглум, даналыгы, акыллылыгы горап сакла,
гөзүңден салма.

22Шейле этсең, олар җаныңа яшайыш,
бойнуңа безег болар.

23Онсоң аман-эсен гезерсиң,
бүдремерсиң+.

24Отурсаң аркайын боларсың,
ятсаң сүйҗи ука гидерсиң+.

25Дуйдансыз гелйән ховпдан,
эрбетлериң башына инен вейранчылыкдан горкма+.

26Чүнки Реб сениң әхтибарың болар,
аягыңы дузага дүшмекден саклар.

27Элиңден гелйәркә,
мәтәчлерден ярдамыңы аяма+.

28Элиңде барка, якыныңа:

«Гит, соң гел, эртир берерин» дийме+.

29Саңа ынанып, аркайын яшаян якыныңа гаршы
яман ниет этме.

30Яманлык этмедик адам билен
нәхак җеделлешме.

31Залыма гөзүң гитмесин,
онуң ёлларыны сайлама+.

32Реб азгын адамлары йигренйәр,

Ол догручыллара якын боляр.

33Реб эрбетлериң өйүни нәлетлейәр,
догручылларың юрдуны болса ялкаяр+.

34Реб яңсылайҗылары яңсылаяндыр,
песпәл адамлара рехим эдйәндир+.

35Акыллылар шөхрата эе боларлар,
акмаклар болса уяда галарлар.

4‑нҗи бап

4^1Огулларым, диңләң атаңызың өвүт-тербиелерини,
дүшүнҗе алмак үчин гулак асың+.

2Чүнки сизе говы билим берйәрин,
мениң өвүдимден йүз өвүрмәң.

3Менем атамың перзендидим,
энемиң эй гөрйән ялңызыдым.

4Атам маңа шейле өвретди:

«Сөзлерими йүрегиңе багла.

Буйрукларымы берҗай эт, шонда яшарсың+.

5Даналык ал, пайхаса эе бол.

Айданларымы унутма, сөзүмден чыкма.

6Даналыкдан айрылма, ол сени горар;
сөй оны, саңа гөзегчилик эдер.

7Даналыгың башы шудур – оңа эе бол.

Бир зат сатын алсаң – пайхас ал.

8Оңа хормат гой, ол сени гөге гөтерер;
оны багрыңа бас, ол сени шөхратландырар+.

9Башыңа гүллерден боглан аҗайып тәч гейдирер;
өвүшгинли тәҗи серпай эдер»+.

10Диңле, оглум, айданларымы кабул эт,
узалар өмрүң+.

11Саңа даналык ёлларыны өвретдим,
догрулык ёдаларындан йөретдим.

12Йөрәниңде аягыңа пәсгелчилик болмаз;
ылганыңда бүдремерсиң+.

13Тербийә берк япыш.

Оны гойберме, оны гора.

Чүнки ол сениң яшайшыңдыр+.

14Эрбедиң ёдасына гадам басма,
йөреме яманларың ёлундан+.

15Даш дур шол ёлдан.

Ондан гитме.

Ондан совлуп геч.

16Чүнки яманлык этмеселер уклап билмейәрлер;
бирини бүдретмесе, гөзи бүрүлмез+.

17Олар эрбетлик наныны иййәрлер,
залымлык шерабыны ичйәрлер.

18Йөне догручылларың ёдасы даң шапагы ялыдыр,
гүн догянча, гитдигиче ягтыляндыр+.

19Эрбетлериң ёлы түм-гараңкылык ялыдыр,
олар нәмә бүдрәндигини билмейәрлер+.

20Оглум, сөзлериме үнс бер,
айдянларыма гулак ас.

21Олары гөзүңден салма,
йүрегиң төрүнде сакла.

22Чүнки олары тапана яшайыш,
тенлерине шыпа берлер+.

23Бар гүйҗүң билен йүрегиңи гора,
чүнки яшайшың гөзбашы йүрекден гайдяр.

24Агзыңдан эгрилиги,
дилиңден хилегәрлиги айыр+.

25Гөзлериң догры өңе серетсин,
назарың гөни өңе дикилсин.

26Аяк басҗак ёдаңы догрула,
шонда әхли ёлларың берк болар+.

27Сага-сола совулма,
яманлыкдан даш дур+.

5‑нҗи бап

51-2Оглум, акыллылыгы горар ялы,
додагың билими горар ялы,
мениң даналыгыма үнс бер;
дүшүнҗәме гулак ас++.

3Чүнки бозук аялың додагындан бал дамяндыр,
сөзлери ягдан юмшакдыр+.

4Эмма соңунда ёвшан ялы аҗыдыр,
икийүзли гылыч ялы йитидир+.

5Онуң аяклары өлүме,
әдимлери өлүлер дүнйәсине тарапдыр+.

6Ол яшайша барян ёл барада ойланмаяр;
угры булашык,
өзи муны билмейәр.

7Шонуң үчин, огулларым, мени диңләң,
агзымың сөзлеринден чыкмаң.

8Ол аялдан гача дуруң,
онуң босагасына якынлашмаң.

9Ёгса абрайдан дүшерсиң,
залыма бергидар боларсың.

10Чекен азабың хөзирини башгалар гөрер,
газанҗың өзгәниң өйүне гидер.

11Ах чекип наларсың өмрүң соңунда,
тениң хем бедениң гуранда.

12Диерсиң шонда: «Мен нәме үчин тербийәни йигрендим,
йүрегим-де кәйинҗи рет этди?

13Мугаллымларымы диңлемедим,
өвредйәнлере гулак асмадым.

14Җемленен җемагатың өңүнде,
тас масгара болупдым».

15Сувы диңе өз гуйыңдан,
өз чешмәң акаба сувундан ич+.

16Чешмелериң көчелере,
булакларың мейданчалара яйрасынмы?

17Олары өзге билен пайлашма,
олар диңе өзүңки болсун.

18Булагың сувлары ак паталы болсун,
яшлыкда өйленениңе гуван+.

19Ол бир сөйгүли җерен, нәзик марал ялыдыр,
онуң гөвүслери сени гандырсын.

Мыдама кейпли җош.

20Оглум, сени нәме үчин башга аял җошдурмалы?

Нәме үчин зынахор аялы багрыңа басҗак?

21Ынсаның ёллары Реббиң гөзүниң алнындадыр,
оларың әхли ёдаларыны сынлаяндыр+.

22Эрбетлер өз этмишинде тутулып,
гүнәлерине багланярлар.

23Олар тербиесизликден өлерлер,
аша акмаклыгындан азашарлар.

6-нҗы бап

6^1Оглум, карз алҗага кепил гечип,
оңа дерек эл берен болсаң,+

2өз дилиңден дузага дүшенсиң,
өз сөзлериң билен тутулансың.

3Ондан халас болмак үчин шейле этмели, оглум.

Якының пенҗесине дүшениңе гөрә,
бар-да, онуң өңүнде өзүңи кичелт.

Ялбар.

4Гөзүңе укы берме,
габагыңы юмма.

5Авчыдан гачан җерен кимин,
гушбазың элинден сыпан гуш кимин өзүңи гутар+.

6Эй, ялта, гарынҗаның янына бар;
оларың ишлейшине серет-де, акыл ал!+

7Оларың не баштутаны, не гөзегчиси,
не-де хөкүмдары бар.

8Томусда өз иймитини топлаярлар,
оракда өз азыгыны йыгнаярлар+.

9Эй, ялта киши, сен хачана ченли ятҗак?

Укудан хачан оянҗак+?

10-11Биразаҗык укламак, бираз иркилмек үчин,
гышарып гол говшураныңда,
гарыплык гаракчы ялы,
мәтәчлик яраглы адам мысалы башыңдан инер+.

12Дейюс билен яманың
ялан яшаяр агзында+.

13Ол гөзлерини гыпяр, аяклары билен ышарат эдйәр,
бармагы билен үмлейәр+.

14Йүрегинде мекир ниет бар,
мыдама дава-җенҗел турузяр.

15Шонуң үчин оңа бетбагтчылык дуйдансыз инер;
пагыш-пара болар, шыпа тапылмаз+.

16Реб алты зады,
догрусы, еди зады йигренйәндир:+

17текепбир гөзи, яланчы дили,
бигүнә ган дөкйән эли,+

18яман ниетли йүреги,
яманлыга ёртян аяклары,+

19ялан ягдырян галп шаяды,
доганлар арасында дава дөредйән адамы+.

20Оглум, атаң буйругыны берҗай эт,
энең өвүтлеринден йүз өвүрме+.

21Олары мыдам йүрегиңде сакла,
бойнуңа багла+.

22Ёлбелет боларлар саңа йөрән махалың;
горарлар сени ятан махалың;
гүррүңдеш боларлар оя вагтыңда.

23-24Яман аялдан, сүйҗи дилли зынахор аялдан горамак үчин,
буйрук – чыра,
өвүт – нур,
кәйинч-тербие – яшайша ёлдур++.

25Онуң гөзеллигине йүрегиңден хөвес этме,
кирпиклериниң есири болма+.

26Лолының бахасы бир дөвүм чөреге дурса-да,
бу кемчин гымматлы җаны авлаяндыр.

27Ким этегинде от гөтерер-де,
эшигини якмаз?

28Ким көзүң үстүнден йөрәр-де,
дабаны көймез?

29Якынының аялына янашан хем шейле боляр;
оңа эл дегрен җезасыз галмаз.

30Ачка гарныны доюрмак үчин огурлан
огрыны йигренйән дәлдирлер ахырын?

31Йөне ол тутулса, еди эссе эдип гайтарар,
өйүниң бар байлыгыны бермели болар+.

32Зына эдйән адам кемакылдыр,
ол өз җаныны хеләк эдйәр+.

33Ол тенине яра алар, биабрайчылыга учрар,
пәкленип болмаҗак уяда галар.

34Чүнки габанҗаңлык эркек кишини газапландыряр,
ол өч аланда, хич рехим этмез+.

35Ол сениң пара-пешгешиңе бакмаз,
нәче төлесең-де, хич разы болмаз.

7‑нҗи бап

7^1Оглум, мениң сөзлерими сакла,
буйрукларымы унутма+.

2Буйрукларымы сакла, шонда яшарсың,
өвүтлерими гөзүң гөреҗи ялы ая+.

3Олары бармакларыңа дак,
йүрегиң гатына язып гой+.

4-5Өзүңи зынахор аялдан саклар ялы,
сүйҗи дилли башга аялдан горар ялы,
даналыга: «Сен мениң уям» дий.

Пайхаса: «Гарындашым» дий+.

6Бир гезек мен өз өйүмиң пенҗиресинден,
гөзенегиң арасындан ашак середйәрдим.

7Надан җахылларың арасында
бир кемакыл яш йигиди гөрдүм+.

8-9Алагараңкыда, агшамара, гиҗе аралашып, гараңкы дүшенде,
бурчдакы ол аялың өйүне голай көчеден гечип,
онуң өйүне тарап баряр+.

10Серет, бир аял өңүнден чыкды,
лолы лыбасындакы гара йүрекли аял оны гаршы алды+.

11Ол шермендедир хем хөтҗетдир,
өз өйүнде отурып билмез.

12Бир гөрсең көчеде, бир гөрсең базарда,
хер бурчда бир адама гарашяндыр+.

13Аял йигиди гуҗагына гарбап, оны огшаяр,
йүзүни галңадып, шейле диййәр:

14«Мен шу гүн вадамы ерине етирдим,
саламатлык гурбанлыгыны бердим.

15Шонуң үчин сени гаршыламага чыкдым,
гөзлегиңе чыкдым-да, инди тапдым.

16Дүрли гүлли мүсүр матасындан дүшек яздым.

17Дүшегиме хошбой ыслы мүр,
ахалот хем далчын сепдим+.

18Гел, эртире ченли ышкдан доюп-ганянчак,
айшы-эшретден леззет алалы.

19Чүнки әрим өйде ёк;
ол узак ёла гитди.

20Янына күмүшли хорҗуныны алды.

Ай долянча, өе доланмаз».

21Энчеме сөз билен өзүне майыл эдйәр,
сүйҗи дили билен йигиди ыряр+.

22-23Йигит өлдүрилмәге алнып барылян өкүз ялы,
багрындан ок гечйәнчә, дузага ховлугян сугун ялы,
җанының кастынадыгыны билмән тора барян гуш мысалы,
аялың ызына дүшйәр+.

24Шол себәпли, огулларым, маңа гулак гоюң,
айтҗак сөзүме үнс бериң.

25Йүрегиңиз онуң ёлуна ырылмасын,
онуң ёдаларында азашмаң.

26Чүнки ол көплери яралап йыкды,
пидалары сансыз-саҗаксыздыр.

27Онуң өйи өлүлер дүнйәсиниң ёлудыр,
өлүме инйәндир+.

8‑нҗи бап

8^1Даналык чагырмаярмы эйсем?

Белент җар чекйән дүшүнҗе дәлмидир+?

2Даналык ёл якасындакы белентлигиң үстүнде,
ёдаларың чатрыгында дуряр.

3Ол шәхер дервезелериниң агзында,
гирелгелериң өңүнде дуруп җар чекйәр:

4«Эй, адамлар, мен сизи чагырярын,
чагырышымы ынсан огулларына гөнүкдирйәрин.

5Наданлар, акыллы болуң!

Сиз, акмаклар, акылыңыза айланың+.

6Диңләң, мен мөхүм затлары айдярын,
догрыны беян эдйәрин.

7Чүнки дилим шексиз хакыкаты геплейәр,
агзым яланы йигренйәр.

8Бар сөзүм догрудыр,
ёкдур эгри-яланы.

9Дүшүнйәне оларың әхлиси айдыңдыр,
билим тапанлар үчин догрудыр.

10Күмши дәл, несихатымы ал,
сап алтын орнуна билим ал+.

11Чүнки даналык җөвхерден говудыр,
хич арзылы зат оңа тай гелмез+.

12Мен даналыкдырын, пәхим-‑пайхас билен яшаярын,
билим хем акыллылык мендедир.

13Ребден горкмак яманлыгы йигренмекдир.

Мен текепбирлиги хем улумсылыгы,
яманлык ёлуны, яланчы дили йигренйәрин+.

14Өвүт хем сагдын чөзгүт мендедир.

Пайхас мендирин,
гүйч-кувват хем мендедир+.

15Мен аркалы патышалар шалык эдйәрлер,
хөкүмдарлар адыл хөкүм чыкарярлар.

16Сердарлар, эмелдарлар, барча догручыл хөкүм йөредйәнлер
мениң үстүм билен хөкүм сүрйәрлер.

17Мени сөййәнлери сөййәрин,
мени ыхлас билен агтарянлар тапярлар+.

18Байлык, шөхрат, түкенмез мал-мүлк
ве адалат мендедир+.

19Мениң мивәм тылладан, сап алтындан говудыр,
мениң пейдам сайлама күмүшден оңатдыр+.

20-21Өзүми сөййәнлере байлыгы мирас берйән,
оларың хазыналарыны долдурян.

Чүнки мен догрулык ёлундан,
адалат ёдаларындан йөрейән.

22Реб овал башда мени эмеле гетирди,

Онуң эден ишлериниң илкинҗиси мендим+.

23Гадымыетде,

Дүнйә ярадылмаздан өң, башда мен беркарар эдилдим.

24Дүйпсүз сувлар ёкка,
бол сувлы чешмелер ёкка догулдым.

25-26Даглары ерде дикелтмәнкә,
депелер дөремезден өң эмеле гелдим.

Реб земини,
ериң топрагыны энтек яратманды+.

27Худай гөклери беркарар эден махалы,
дүйпсүз сувларың йүзүне гөзъетим чекенде, мен ол ердедим+.

28Гөкде булутлары беркидип,
дүйпсүз сувларда чешмелери гоянда,+

29сувлар буйругымдан чыкмасын дийип,
деңзе чәк чекен махалы,
Ериң бинядыны тутан махалы,+

30бир усса ялы мен Онуң янындадым.

Хер гүн Онуң бегенҗидим,

Онуң хузурында элмыдам шатланярдым.

31Онуң тутуш дүнйәсинден шатландым,
ынсан огулларына бегендим.

32Инди, огулларым, мени диңләң!

Мениң ёлумы тутянлар нәхили багтлы!+

33Өвүт-несихатыма гулак гоюп, акыл-пайхаслы болуң,
оны харламаң.

34Хер гүн дервезәми гаравуллап,
гапымы горап, мени диңлейән адам багтлыдыр!

35Чүнки мени тапан яшайшы тапар
ве Реббиң разылыгыны газанар+.

36Ким мени тутмаса, өз җанына зыян эдйәр.

Мени йигренйәнлериң әхлиси өлүми сөййәндир».

9-нҗы бап

9^1Даналык өзүне җай гурды,
онуң еди сүтүнини ёнды.

2Гурбанлык сойды,
шерабыны хәзирләп, сачагыны язды+.

3Кенизлерини ёллап,
шәхериң белент еринден җар чекдилер:+

4«Ким надан болса, бәрик совулсын!»

Кемакыла болса шейле диййәр:

5«Гел, мениң нанымдан ий,
тайярлан шерабымдан ич+.

6Наданлыкдан чык, шонда яшарсың.

Пайхас ёлундан йөре».

7Масгаралайҗа кәйән өзүне уят гетирер,
эрбетлик эдйәни язгаран өзүне зыян етирер.

8Масгаралайҗа кәеме, ёгса сени йигренер.

Акылдара кәе, ол сени сөер+.

9Акылдара өвретсең, акылдарлыгы артар,
догручыла өвретсең, билими артар+.

10Даналыгың башлангыҗы Ребден горкмакдыр.

Мукаддеслиги танамак болса пәхим-пайхасдыр+.

11Чүнки мениң үстүмден сениң гүнлериң узалар,
өмрүң йыллары артар+.

12Акыллы болсаң, өзүңе пейда.

Масгараласаң-да, оны өзүң чекерсиң.

13Акмак аял шермендедир,
надандыр, хич зат билйән дәлдир+.

14-15Өйүниң гапысының алнында,
шәхериң белент еринде отурып,
ёлдан гечип барянлары чагырмак үчин җар чекйәр:

16«Ким надан болса, бәрик совулсын!»

Кемакыла болса:

17«Огурлык сув сүйҗүдир,
гизлин ийилйән нан тагамлы» диййәндир+.

18Эмма ол ерде өлүмиң бардыгыны,
онуң янына баранларың өлүлер дүнйәсиниң дүйбүндедигини билмейәрлер.

10-нҗы бап

10^1Сүлейманың пәхимлери

Акыллы огул атасына шатлыкдыр,
акмак огул энесине гайгыдыр+.

2Эрбетлик билен газанылан байлыгың пейдасы ёкдур,
догрулык болса өлүмден халас эдйәндир+.

3Реб догручылы ач гойян дәлдир,
йөне эрбетлериң арзувыны рет эдйәндир+.

4Ялта эл гарыплык гетирйәр,
ишеңңир эл байлык+.

5Томусда йыгнаян парасатлы огулдыр,

Орак вагтында уклаян атасыны уяда гойяр.

6Догруларың башына берекет ягяр,
эрбедиң дилинде зорлук гизленйәр.

7Догруларың ятланмагы ялканышдыр,
эрбетлериң ады чүйрейәндир+.

8Калбында даналык болан өвүди кабул эдер,
акмагың дили болса бела элтер.

9Садыклыкда гезен аман гезйәндир,
эгри ёлдан йөрән аян боляндыр+.

10Гөз гыпян гам-гусса дучар болар,
акмагың дили башына бела гетирер+.

11Догруларың агзы яшайыш булагыдыр,
эрбетлериң агзы зорлугы өртйәндир+.

12Йигренч гахар-газабы ояряр,
сөйги болса бар языгы багышлаяр+.

13Дүшүнҗели адамың дилинден даналык дөкүлйәр,
кемакылың аркасына болса гамчы гарашяр+.

14Акыллылар билими гораярлар,
акмагың дили болса хеләкчилиге гетирйәр+.

15Байың галасы онуң байлыгыдыр,
гарыбың ёксуллыгы онуң хеләкчилигидир+.

16Догрының газанҗы яшайша гетирйәр,
эрбетлериң газанҗы гүнә гетирйәр+.

17Тербийәни саклаян яшайыш ёлундадыр,
кәйинҗи рет эдйән болса ёлдан азашяндыр+.

18Йигренҗи яшырян киши – яланчы,
гыбат яйрадян болса акмакдыр.

19Гепи көпүң языгы бардыр,
эмма агзына эелик эдйән адам парасатлыдыр+.

20Догручылың дили сайлама күмүшдир,
эрбетлериң йүреги хич зада дуряр.

21Догручылың агзы көплери бакяр,
акмаклар болса кемакыллыкдан өлйәр+.

22Реббиң берекеди байлык гетирйәр,

Ол бу байлыга дерт-алада гошмаз.

23Акмак яманлыга шатланар,
дүшүнҗели адам даналыга+.

24Эрбедиң горкусы башына гелер,
догручыллар мырадына етер+.

25Тупан гечйәр, эрбетлер ёк боляр,
догручыллар болса эбеди беркдир+.

26Ишякмаза иш буюрмак,
дилиңе бурч деген, гөзүңе түссе долан ялыдыр+.

27Ребден горкмак өмри узалдяндыр,
эрбедиң өмри гысгаляр+.

28Догручылың умыды шатлык гетирйәр,
эрбедиң умыды пуҗа чыкяр+.

29Реббиң ёлы догрулара пенадыр,
шерлере болса горкы-беладыр.

30Догручыл хич хачан орнундан сарсмаз,
эрбетлер ер йүзүнде галмаз+.

31Догручылың дилинден даналык яйраяндыр,
ялан сөзлейән дил кесилип ташланяндыр+.

32Догручылың агзы мынасып сөзи билйәр,
эрбедиң агзындан эгрилик чыкяр.

11‑нҗи бап

11^1Реббиң йигренени галп терезидир,
догры өлчегден болса гөвни хош боляндыр+.

2Текепбирлик гелсе, масгарачылык гелйәндир,
акылдарлык болса кичигөвүнлилер билендир+.

3Догры адамың догручыллыгы оңа ёл гөркезйәндир,
дөнүгиң хилегәрлиги болса оны хеләк эдйәндир+.

4Газап гүнүнде мал-мүлк хайыр берйән дәлдир,
догручыллык болса өлүмден гутарар+.

5Садык адамың догрулыгы онуң ёлуны гөнелдер,
эрбетлер болса өз эрбетлиги зерарлы йыкылар+.

6Догры адамлары догручыллыгы халас эдйәр,
хайынлар өз небсине чолашярлар+.

7Эрбет адам өлсе, онуң умыт- -ниетем өлйәр,
онуң бай болмак тамасы пуҗа чыкяр+.

8Догры адам мушакгатдан гутуляр,
оңа дерек эрбетлер мушакгата учраяр+.

9Имансыз якыныны дили билен хеләклейәр,
догручыл болса билим билен гутуляр.

10Догруларың иши ровач аланда, шәхер бегенйәр,
эрбетлер өленде той-дабара боляр+.

11Догручылларың дилегинден шәхер беленде галяр,
эрбетлериң дилинден ол вейран боляр+.

12Якыныны кемсидйән кемакылдыр,
дүшүнҗели адамың агзындан сөз чыкмаяр.

13Гыбаткеш башганың сырыны паш эдйәндир,
ынамдар гөвүн сырдаш боляндыр+.

14Маслахатсыз миллет хеләк боляндыр,
маслахатчы көп болан ерде еңиш бар+.

15Нәтанша кепил болан көп зыян чекер,
кепил болмакдан гачан дынч гезер.

16Мылакатлы аял хормат,
залымлар байлык газаняндыр.

17Мерхеметли өзүне пейда гетирйәр,
залым болса өзүне зыян эдйәр.

18Эрбедиң газанҗы галплыкдыр,
догрулык экйән хөкман хакыны алар+.

19Йүрекден догручыл ынсан – яшайша,
яманлыгы ызлаян – өлүме баряр+.

20Гара йүреклилер Реббе неҗисдир,

Реб садык ёлдан хошалдыр+.

21Мен сөз берйән, элбетде, яман җезасыз галмаз,
догруларың несиллери гутулар+.

22Салыкатлылыкдан йүз өврен гөрмегей аялың ягдайы
доңзуң бурнуна дакылан алтын ысырга ялыдыр.

23Догрулар диңе ягшылыгы арзувлар,
эрбетлериң гарашяны гахар-газап.

24Бири бар пайлаяндыр, байлыгы болса артяр.

Бири бар – гаты гысык, диңе мәтәчлиге говушяр+.

25Сахы адамың берекеди артар,
сув берене сув берлер+.

26Галласыны гизлейәне халк гаргаяр,
галла сатяның башына берекет ягяр+.

27Ягшылык гөзлейән мерхемет газаняр,
яманлык гөзлейән яманлыга етер+.

28Байлыгына байрынян йыкылар,
догрулар болса тәзе балдак ялы өсер+.

29Хоҗалыгына бетбагтлык гетирен ел гысымлан ялы болар,
акмак акыллы адамың хызматкәри болар.

30Догрының мивеси яшайыш дарагтыдыр,
акылдар адам ынсанлары газаняр+.

31Дүнйәде догры адам җезаландырылса,
эрбет билен гүнәкәриң алмыты,
гөр, нәче эссе болар!+

12‑нҗи бап

12^1Тербийәни сөййән билими сөййәндир,
кәйинҗи йигренйән болса самсыкдыр+.

2Ягшы адам Реббиң мерхеметини газаняндыр,
эрбет ниетлини болса хөкүм эдйәндир.

3Адам эрбетлик билен беркәп билмез,
догруларың көкүни хич зат гопармаз+.

4Мынасып аял әриниң башының тәҗидир,
бинамыс аял болса сүегиңи чүйредер+.

5Догручылың пикири адылдыр,
эрбетлериң маслахаты хайынлыкдыр+.

6Эрбетлериң геп-гүррүңи ган дөкмәге тешнедир,
догруларың дили болса олары халас эдер+.

7Эрбетлер дүңдерилип ёк боляндыр,
догруларың өйи болса берк дуряндыр.

8Ынсан акыл-пайхасына гөрә өвүлйәр,
адамда эгри хыял болса халанмаяр.

9Өзүни улумсы тутуп, нана зар болан адамдан,
гүнүни өзи долаян гарамаяк говудыр.

10Догручыл киши малының җаныны хем гайгыряр,
эрбетлериң рехими хем залымлыкдыр+.

11Ерини беҗерйән адамың наны бол болар,
бош хыяла эерйән болса кемакылдыр+.

12Эрбетлер яманларың олҗасыны ислейәр,
догручылларың болса көки өсйәр.

13Яманлар языклы гүррүңинден дузага дүшйәр,
догручыллар кынчылыкдан ёл тапяр+.

14Ынсан дилиниң мивесинден ягшылык тапар,
эллериниң хызматы өзүне серпай болар+.

15Акмагың ёлы өз гөзүне догрудыр,
акылдар адам маслахаты диңлейәр+.

16Акмагың гахары деррев билдирйәндир,
сересаплы киши гөвне дегленини яшыряндыр+.

17Хакыкаты айдян адыл геплейәндир,
галп шаят болса яланы+.

18Ойланман геплейән дил гылыч ялы санҗыляндыр,
акылдарың дили болса шыпа берйәндир+.

19Чын дил эбедиликдир,
яланчы дил аз салымлыкдыр+.

20Яман ниетлиниң йүрегинде хиле бардыр,
саламатлыгы ниетлейән болса шатлык алар.

21Догручыл адама хич бела гелмез,
эрбетлериң башы беладан гутулмаз+.

22Ялан дил Реб үчин неҗисликдир,
догручыллык ислейәнлерден болса Ол хошалдыр+.

23Сересаплылар билими өзи үчин саклаяр,
акмагың йүреги болса акмаклыгыны әшгәр эдйәр+.

24Җаныпкешиң эли хөкүм сүрер,
ялта меҗбуры ише гидер.

25Гайгылы йүрек адамы чөкерйәр,
ягшы сөз болса оны шатландыряр.

26Догручыл адам якынына ёл гөркезйәндир,
эрбетлериң ёлы болса азашдыряндыр.

27Ялтаның эли тутан авуны биширмез,
гайратлы болса гымматлы хазына.

28Догрулык ёлунда яшайыш бардыр,
ол ёлда өлүм ёкдур.

13‑нҗи бап

13^1Акыллы огул атасының өвреденини диңлейәр,
масгаралайҗы болса кәйинҗе гулак асмаяр+.

2Ягшылар агзының мивесинден хасыл алар,
йөне хайынларың ислеги зулумдыр+.

3Дилине берк җаныны гораяндыр,
агзыбошлар хеләкчилиге баряндыр+.

4Ялтаның гөвни ислейәр, йөне хич зат газанмаяр,
җаныпкешиң гөвни болса докмәдедир+.

5Догручыл ялан сөзи йигренйәр,
эрбет болса рысвалык гетирйәр.

6Догручыллык догруларың ёлуны гораяр,
йөне гүнә эрбетлери йыкяндыр+.

7Бири бардыр, өзүни бай гөркезйәндир, йөне хич зады ёк.

Бири бардыр, өзүни гарып гөркезйәндир, эмма байлыгы көп+.

8Адамың байлыгы җанына төлег боляр,
йөне гарып хайбаты диңлейән дәлдир.

9Догручылың нуры шөхле сачяр,
эрбедиң чырасы өчйәр+.

10Текепбирликден диңе җедел дөрейәр,
маслахат сораянда даналык+.

11Дуйдансыз гелен байлык барха азалар,
эл билен чөплейән көп газанар.

12Узага чекен тама йүрек дердидир,
хасыл болан ислег яшайыш дарагтыдыр+.

13Өвүди әсгермейән өзүни хеләк эдйәр,
буйругы саклаян болса сылаг-‑серпай аляр.

14Акылдарың өвүди
өлүм дузагындан совян яшайыш чешмесидир+.

15Сагдын пикир мерхемет газаняр,
хайының ёлы мушакгата баряр.

16Сересаплылар билим билен иш эдйәндирлер,
акмак болса самсыклыгыны гөркезйәндир+.

17Эрбет илчи баша бела гетирйәр,
садык илчи болса шыпа гетирйәр+.

18Өвүт-несихаты рет эден гарыплык хем биабрайлык алар,
кәйинҗи кабул эдене хормат+.

19Амала ашан арзув җана рахатлык берйәр,
яманлыкдан айрылмагы акмак йигренйәр.

20Акылдарлар билен йөрейән акыллы болар,
акмак билен гатнашян зыяна галар.

21Гүнәкәри бетбагтлык ковалаяр,
догручыллар болса ягшылык сылагыны аляр.

22Ягшы адам агтык-човлукларына-‑да мирас галдыряр,
йөне гүнә эдйәнлериң байлыгы догрулара галяр+.

23Гарыбың ери бол хасыл берйәр,
йөне ол адалатсызлык билен сүпүрилип әкидилйәр.

24Таягыны гайгырян адам оглуны йигренйәндир,
оны сөййән болса вагтында тербие берйәр+.

25Догручылың дойянча ийҗеги бардыр,
эмма эрбетлериң гарны ач галар+.

14‑нҗи бап

14^1Акылдар зенан өйүни гуряр,
акмак аял болса өйүни өз эли билен юмуряр.

2Догрулыкда йөрейән Ребден горкяндыр,

Ёлдан чыкян болса, Оны йигренйәндир+.

3Текепбириң сөзи – өзүне гамчы,
дананың додагы болса өзүни гораяндыр+.

4Өкүзлер ёк вагты ахыр арасса,
хасылың болчулыгы болса өкүзиң гүйҗи билендир.

5Садык шаят ялан сөзлемез,
галп шаят хер деминде ялан ягдыряндыр+.

6Масгаралайҗы даналык агтарса-да, оны тапян дәлдир,
дүшүнҗели адама болса билим аңсатдыр+.

7Акмагың янындан чекил,
чүнки онуң агзындан билим алмарсың.

8Пайхаслы адамың даналыгы өз ёлуна дүшүнмеги үчиндир,
акылсызың акмаклыгы болса алдавчылыкдыр.

9Акмаклар гүнә гүлйәндирлер,
йөне хошаллык догручылларың арасындадыр.

10Йүрек өз дердини өзи билйәндир,
шатланса-да кесеки гошулян дәлдир.

11Эрбетлериң өйи вейрана дөнйәр,
догручылларың чадыры паҗарлап өсйәр+.

12Ёл бардыр, адама догры ялы гөрүнйәр,
йөне онуң соңы өлүме баряр+.

13Кәте гүлки ичинде-де йүрегиң гамгын,
шатлыгың соңунда-да гам бардыр+.

14Выждансыз өз ёлларындан,
ягшы адам өз эденинден канагатланар.

15Надан хер сөзе ынаняндыр,
пайхаслы адам болса өз әдимини ойлаяндыр.

16Акыллы адам яманлыкдан горкуп гача дуряндыр,
акмак болса хетденаша батырсырап, соңуны саймаз.

17Гахарҗаң адам акмаклык эдйәндир,
мекир адам хем йигренилйәндир.

18Наданлар акмаклыгы мирас аляр,
пайхаслылар болса билим тәҗини геййәр.

19Яманлар ягшыларың өңүнде,
эрбетлер догручылың гапысында баш эгйәндир+.

20Гарыбы өз якынлары-да йигренйәндир,
байы болса сөййән көпдүр+.

21Өз якыныны йигренйәнлер гүнә эдйәндир,
гарыба рехим эдйән болса багтлыдыр+.

22Яманлыгы ниет эдйәнлер ялңышмаярлармы?

Ягшылыгы пикир эдйәнлер садык сөйги газанмаярлармы?

23Хер бир зәхметден хайыр гелер,
бош геп диңе мәтәчлик гетирер+.

24Даналыгың байлыгы хормат тәҗидир,
акмакларың безеги оларың акмаклыгыдыр.

25Чын шаят адамы халас эдйәндир,
яланчы шаят болса дөнүклик эдйәндир.

26Ребден горкяна гүйчли гораг бардыр,
онуң чагаларына-да пена болар.

27Ынсаны өлүм дузагындан совар ялы,

Ребден горкмак яшайыш чешмесидир+.

28Патышаның шөхраты халкың көплүгиндедир,
халкың ёк болмагы хөкүмдарың хеләкчилигидир.

29Гиң гөвүнли адамың дүшүнҗеси көпдүр,
даргурсак болса акмаклыгы бейгелдйәндир+.

30Асуда пайхас бедене яшайыш берйәр,
гөриплик болса сүеклери чүйредйәр+.

31Эҗизи эзйән оны Яраданы ынҗадяндыр,
мәтәҗе мерхемет эдйән Яраданы хорматлаяндыр+.

32Эрбет өз яманлыгындан йыкыляр,
догручыла болса өлүмде хем пена гарашяр.

33Даналык дүшүнҗели йүрекде яшаяр,
хатда акмаклар арасында-да билдирйәр.

34Догрулык миллети бейгелдйән болса,
гүнә халклара утанчдыр.

35Пайхаслы иш эдйән хызматкәр патышаның мерхеметини газаняр,
масгара иш эдйән болса Онуң газабына дучар боляр.

15‑нҗи бап

15^1Мылайым җогап гахары совяр,
гаты сөз газабы җошдуряр+.

2Даналыгың дилинден билим яйраяр,
акмагың агзындан акмаклык чыкяр+.

3Реббиң гөзи хемме ердедир,
ямана-ягша бакяндыр+.

4Мылайым дил яшайыш дарагтыдыр,
бозук дил рухы чөкерйәр+.

5Акмак атасының өвүдини рет эдйәндир,
тербийә гулак асян болса сересаплыдыр.

6Догрының өйүнде байлык көпдүр,
эрбедиң газанҗында мушакгат бардыр.

7Дананың дили билим яйрадяр,
акмагың аңы бейле дәлдир.

8Эрбетлериң гурбанлыгы Реббе йигренҗидир,
догручылларың догасы-да Онуң гуванҗыдыр+.

9Эрбетлериң ёлы Реббе йигренҗидир,
догручыллыгы ызлаяны болса Ол халаяндыр.

10Догры ёлы терк эдйән берк җеза алар,
тербийәни йигренйән өлүме барар+.

11Өлүлер дүнйәси ве хеләкчилик ери Реббе ачык болса,
ынсан йүреги Оңа хас хем аяндыр+.

12Масгаралайҗы адам кәйинҗи халаян дәлдир,
ол акылдарың янына хем гитмез+.

13Йүрек шатлыгы йүзи ягтылдяр,
йүрек ызасы рухы сындыряр+.

14Дүшүнҗели адамың йүреги билим агтаряндыр,
акмакларың агзы болса акмаклыкдан ганяндыр+.

15Гарыпларың хемме гүни мушакгат,
йөне ягшы йүрек мыдамалык мейлисдир.

16Көп байлык билен кынчылыкда яшаныңдан,
аз байлык билен Ребден горкуп яшамак ягшыдыр+.

17Йигренч билен ийлен гөле этинден,
сөйги билен ийлен буламак говудыр+.

18Гахарҗаң дава турузяндыр,
гиң гөвүнли болса җенҗели ятыряндыр+.

19Ялтаның ёлы тикенли айманча меңзейәр,
догручылың ёлы болса дүздүр+.

20Акыллы огул атасыны гувандыряр,
акмак огул болса энесини йигренйәр+.

21Акмаклык кемакыллара шатлыкдыр,
дүшүнҗелилер болса догры йөрейәр+.

22Маслахат болмаса максатлар пучдур,
маслахатчы көп боланда мырат хасыл боляр+.

23Ынсана шатлык говы җогапдан гелйәндир,
ерликли сөз адама шатлык гетирйәндир+.

24Акылдара ёкардакы дурмуш ёлундан йөремеги
ашакдакы өлүлер дүнйәсинден дашлашмагы үчиндир+.

25Реб текепбирлериң өйүни йыкяндыр,
дул хатының чәгини болса гораяндыр+.

26Яман ниет Реббе йигренҗидир,
якымлы сөзлери болса тәмиз сайяр+.

27Небсине чапян өйүне алада гетирйәр,
параны йигренйән болса узак яшаяр+.

28Догручылың аңы җогап беренде ойланяндыр,
эрбетлериң агзы яманлыгы совуряндыр+.

29Реб эрбетлерден дашдадыр,
догручылларың догасыны болса эшидйәр+.

30Гөзүң нуры йүреги бегендирйәр,
хош хабар болса сүңкүңе кувват берйәр+.

31Яшайыш өвүдини диңлейән гулак
парасатлылар арасында месген тутар.

32Өвүт-несихаты тутмаян өз җаныны йигренйәндир,
өвүди диңлейән болса дүшүнҗе газаняр+.

33Ребден горкмаклык даналыгы өвредйәндир,
хормат пес гөвүнлиликден соң гелйәндир+.

16-нҗы бап

16^1Йүрегиң пикирлери ынсандан,
йөне дилиң җогабы Ребдендир+.

2Адамың әхли ёллары өз гөзүне сапдыр,
йөне рухуңа сын эдйән Ребдир+.

3Ишлериңи Реббе табшыр,
ниетлериң беркарар болар+.

4Реб әхли зады бир максадына дөретди,
хатда эрбеди хем яман гүн үчин+.

5Әхли текепбир Реббе йигренҗидир.

Хатырҗем бол, олар җезасыз галмаз+.

6Садык сөйги этмишден саплаяр,

Ребден горкмак яманлыкдан совяр+.

7Адамың ишлери Реббиң гөвнүнден туранда,
оны хатда душманлары билен ярашдыряр+.

8Харамлыкдан гелен улы газанчдан,
халаллыкдан гелен аз говудыр+.

9Адам йүрегинден ниет эдйәр,
онуң әдимине болса Реб хөкүм эдйәр+.

10Рухубелент чөзгүт патышаның дилиндедир,
ол адалатсыз хөкүм чыкармаз+.

11Догры терези ве гапан Реббиңкидир,
торба ичиндәки әхли чеким дашлары Онуң ишидир+.

12Патышаның эрбетлик этмеги йигренчликдир,
себәби тагт догручыллык билен беркарардыр+.

13Догры сөз патышаның гөвнүнден туряр,
ол догры геплейәни сөййәр+.

14Патышаның газабы өлүм чапарыдыр,
йөне парасатлы адам оны көшешдирйәр+.

15Патышаның йүзүндәки нурда яшайыш бардыр,
мерхемети яз ягшыны гетирйән булут ялыдыр+.

16Даналык алмак алтындан говудыр,
пайхас күмүшден оңатдыр+.

17Догручыллыгың шаёлы яманлыкдан совуляр,
ёлуна дыкгат эдйән өз җаныны гораяндыр.

18Хеләкчиликден өң текепбирлик,
йыкылмакдан өң гедемлик гелйәндир+.

19Текепбирлер билен олҗа пайлашандан,
кичигөвүнли гарыпларың арасында болмак говы.

20Сөзе үнс берйән ровач тапар,

Реббе ынанян болса багтлыдыр+.

21Йүреги парасатла пайхаслы дийилйәр,
якымлы сөзлейиш билими артдыряр.

22Акыл-пайхас эеси үчин яшайыш чешмесидир,
акмак үчин акмаклык җезадыр+.

23Даналыгың йүреги диле пайхас берйәр,
онуң сөзүни ынанчлы эдйәр.

24Якымлы сөзлейиш бал ялы сүйҗүдир,
җана якымлы, сүңке шыпадыр+.

25Ёл бардыр, адама догры ялы гөрүнйәр,
йөне онуң соңы өлүме алып баряр+.

26Зәхмет чекдирйән онуң ишдәсидир,
ачлыгы оны меҗбур эдйәндир+.

27Яманлар эрбетлиги газяндыр,
дили көйдүриҗи от киминдир+.

28Эгри адам дава яйрадяр,
гыбаткеш достлары бири-биринден айыряр+.

29Зулум эдйән якыныны алдап,
яман ёла саляр+.

30Гөзүни гырпян эгри ишлери ниет эдйәр,
додагыны чөвүрйән болса яманлык дөредйәр.

31Догрулык ёлунда агаран сач хормат тәҗидир+.

32Гиң гөвүнли адам гүйчлүлерден үстүндир,
өзүне эрк эдйән шәхери басып аландан үстүндир+.

33Биҗе этеге атыляр,
йөне хөкүм Ребдендир+.

17‑нҗи бап

17^1Рахатлыкдакы бир дөвүм гуры нан
давадан долы җайдакы мейлисден говудыр+.

2Масгара оглуң үстүнден пайхаслы гул хөкүм сүрер
ве доганлар хатарында мираса шәрик болар+.

3Күмүш гөвечде, алтын күреде сыналян болса,
йүреклери барлаян Ребдир+.

4Яманлык эдйән эрбет додаклара үнс берйәндир,
яланчы яман ниетли диле гулак асяндыр.

5Гарыбы яңсылаян Яраданы кемсидйәндир,
бетбагтлыга шатланян болса җезасыз галмаз+.

6Агтыклар гарры адамларың тәҗидир,
огулларың шан-шөхраты болса эне-аталарыдыр+.

7Дүрдәне сөз акмага ярашмаса,
алдавлы сөз хем асылзада хич гелишмейәр+.

8Пара оны берйәниң гөзүне бир тумар киминдир,
ол нирә өврүлсе, үстүнлик гетирер+.

9Языгы гечйәни сөйги хөвеслендирйәндир,
дава-җенҗели гайталаян болса достуны йитирйәр.

10Дүшүнҗели адама бир кәйинч
акмага урлан йүз көтекден агырдыр.

11Яманлар диңе булагайлык турузяндыр,
олара гаршы болса залым чапар гөндерилер.

12Акмагың акылсызлыгына душ боланыңдан,
чагасыны алдыран ая душ гелмек говудыр+.

13Ягшылыга яманлык гайтаряның
өйүнден яманлык гитмез+.

14Дава-җенҗелиң башы бөвсүлен бөвет ялыдыр,
шонуң үчин оны туташманка бес эт+.

15Эрбеди аклаян билен догручыл адамы язгаряның икисини-де

Реб йигренйәндир+.

16Нәме үчин акмагың элинде даналык алмага пул болсун?

Онда өвренмек ниети ёк.

17Якының сени хемме вагт сөййәндир,
доган кынчылыклы пурсадың үчин догландыр+.

18Дүшүнҗеси кемлик эдйән кемакыл
якынының дерегине эл берип кепил боляндыр.

19Языгы сөййән даваны сөййәндир,
ким босагасыны белент гурса, сүңкүниң дөвүлмегине гарашяндыр+.

20Эгри йүрек ягшылык тапмаяр,
эгри дил болса, кынчылыга дүшйәр.

21Акмагың атасы хасрат чекер,
акылсызың атасы шатлыгы билмез+.

22Шадыян йүрек оңат шыпадыр,
сынык рух сүегиңи гурадяндыр+.

23Адалат ёдаларыны ёймак үчин,
эрбет адам гизлин пара аляндыр+.

24Дүшүнҗели адам даналыга середйәндир,
акмагың назары ериң аңры четине.

25Акмак огул атасына хасрат,
дограна дертдир+.

26Языксыза җериме салмак нәдүрсдир,
асылзада-да догручыллыгы үчин җеза бермек дүрс дәлдир.

27Сөзүни җылавлаян билимлидир,
дүшүнҗели адам болса мылайым рухлудыр+.

28Акмак хем дыманда акыллы,
агзыны юманда, дүшүнҗели сайыляндыр+.

18‑нҗи бап

18^1Үзңеликде яшаян өз исләнини эдйәндир,
ол әхли сагдын өвүде гаршы гидйәндир.

2Акмак адам дүшүнҗеден дәл-де,
диңе өз пикирини айтмакдан кейпленйәндир.

3Эрбетлик билен йигренч гелйәндир,
биабрайлык билен-де масгарачылык.

4Ынсаның агзындан чыкян сөзлер дүйпсүз сувлар киминдир,
даналык болса җошуп акян булак мысалыдыр+.

5Хөкүмде эрбедиң тарапында болуп,
догручылы хаксыз чыкармак дүрс дәлдир+.

6Акмагың дили җенҗел турузяр,
онуң агзы таягы чагыряр+.

7Акмага дилинден бела гелйәндир,
онуң додагы җанына дузакдыр+.

8Гыбаткешиң сөзлери датлы лукма ялыдыр,
олар гарныңа сиңйәр+.

9Ишинде ялталык эдйән
юмруҗының доганыдыр.

10Реббиң ады берк галадыр,
догручыллар онуң ичине өзүни атып ховпсуз болярлар+.

11Байларың байлыгы – оларың берк галасы,
онуң хыялында бейик хаят киминдир+.

12Хеләкчиликден өң адамың йүреги текепбир боляндыр,
хормат пес гөвүнлиликден соң гелйәр+.

13Диңлемән җогап бермек
акмаклык хем утанчдыр.

14Адамың дердини рухы чекип билйәр,
йөне сынык руха ким чыдам эдер+.

15Пайхаслы адам билим аляндыр,
даналыгың гулагы билим агтаряр.

16Совгат гапылары ачяр,
эмелдарларың янына элтйәр+.

17Башга бири гелип, оңа сораг берйәнчә,
давада илки геплән догры ялы гөрүнйәндир.

18Биҗе даваны тогтадяндыр,
гүйчли гаршыдашларың арасындакы меселәни чөзйәндир.

19Өйкели доган ичине аралашып болмаян берк галадыр,
аралыкдакы дава болса, галаның гөзенекли гапысы ялыдыр.

20Адам агзының мивесинден канагатланяр,
дилиниң хасылындан дойяр+.

21Өлүмем, яшайышам дилиң ыгтыярында,
дили сөййән хасылындан иер.

22Говы аяла говшан говулык тапяндыр
ве Реббиң разылыгыны газаняндыр+.

23Гарып ялбарып геплейәндир,
бай болса гөдек җогап берйәндир.

24Досты көп боланың хеләкчилиги-де болар,
йөне догандан-да якын дост бар+.

19-нҗы бап

19^1Эгри дилли акмакдан,
садыклыкда гезйән гарып говудыр+.

2Билимсиз гайрат ягшы дәлдир,

Аша ховлугян ёлуны йитирйәр+.

3Адамы өз акмаклыгы йыкяр,
йүрегинден болса Реббе гахарланяр+.

4Байлык танышлары бетер көпелдйәр,
гарып болса өз якынынданам айрыляр+.

5Галп шаят җезасыз галмаз,
ялан сөзлейәнем гачып гутулмаз+.

6Җомардың йүзүни күйсейәнлер көп,
хеммелер эли ачыга дост+.

7Гарыбы хемме доганлары йигренйән болса,
достлары онданам бетер терк эдйәр,
ялбарып ызындан ылгаса, олар эййәм ёкдур+.

8Пәхим-пайхас газанян өзүни сөййәр,
дүшүнҗелилиги саклаян болса ровачлык тапяр+.

9Галп шаят җезасыз галмаз,
ялан сөзлейән хем хеләк болар+.

10Акмага айшы-эшретде яшамагың гелишмейши ялы,
гула хем бегиң үстүнден хөкүм сүрмек хас бетер гелишйән дәлдир+.

11Пайхаслы адам гиң гөвүнли болар,
язык гечмек онуң шөхратыдыр+.

12Патышаның газабы арслан награсы киминдир,
онуң разылыгы болса отларың үстүниң чыгы ялыдыр+.

13Акмак огул атасына беладыр,
аялың игенҗи үзнүксиз дамҗа ялыдыр+.

14Өй ве мал-мүлк аталардан мирас,
йөне пайхаслы аял Ребдендир+.

15Ялталык гафлат укусына батыряр,
ялта адам ачлык чекйәр+.

16Худайың буйругыны амал эдйән өз җаныны гораяр,
ёлларына үнс бермейән болса өлер+.

17Ким гарыба мерхемет эдйән болса, Реббе карз берйәр,

Реб онуң өвезини гайтарар+.

18Умыт барка оглуңа темми бер,
йөне гахарың гелип, оны хеләк этме+.

19Гаты гахарҗаң адам җеза чекер,
эгер оны халас этсең, муны ене гайталамалы боларсың.

20Ахыр акыллы боларың ялы,
несихата гулак гой, өвүди кабул эт.

21Адамың йүрегинде ниет көпдүр,
эмма Реббиң максады амала ашяр+.

22Адамдан гарашыляны вепалылыкдыр,

Гарып адам яланчыдан ягшыдыр.

23Ким Ребден горкян болса яшар!

Ол канагатлы хем кынчылыксыз яшар+.

24Ялта табага узадан элини
хатда агзына етирмез+.

25Масгаралайҗыны ур, наданлар пайхаслылык өвренер,
дүшүнҗелини тербиеле, ол билим алар+.

26Атасына зулум эдйән ве энесини ковян огул
масгаралык хем ыснат гетирйәр+.

27Оглум, эгер билимли сөзлерден азашсаң,
өвүди диңлемекден сакланарсың.

28Нәмынасып шаят адалатың үстүнден гүлйәр,
эрбетлериң агзы яманлык иййәр+.

29Масгаралайҗы үчин җеза,
акмагың ягырнысына ургы тайярдыр+.

20‑нҗи бап

20^1Шерап биабрай эдйәндир, чакыр дава-җенҗел турузяндыр.

Оңа алданяның әхлиси акылсыздыр+.

2Патышаның газабы арсланың награсы киминдир,
онуң гахарыны гетирйән өз җанына төвекгеллик эдйәндир+.

3Давадан гачмак адама абрай гетирйәр,
бар акмак җеделе тайяр.

4Ялта ер сүрмән,
орак вагтында хасыл гөзләр, йөне тапмаз+.

5Ынсаның йүрегиндәки пикир чуң сув киминдир,
дүшүнҗели адам оны чекип чыкарар+.

6Көп адам өзүне «Мен вепалы» диййәндир,
йөне ынамдар бирини ким тапып билер?

7Догручыл садыклыкда йөрейәр,
онуң ызында чагалары нәхили багтлы болар!

8Хөкмүрован тагтында отурян патыша
әхли яманлыгы гөзлери билен сайгаряр.

9«Йүрегими тәмизледим,
гүнәден пәклендим» дийип, ким айдып билер+?

10Ики дүрли терези дашының,
ики дүрли өлчегиң икиси хем Реббе йигренҗидир+.

11Хатда чага хем эден ишиниң пәкдигини
я догрудыгыны өз херекети билен аян эдйәр.

12Диңлейән гулагы, гөрйән гөзи –
икисинем Реб ярадандыр+.

13Гарып болмазың ялы, укыны сөйме,
гөзүңи ач, наның бол болар+.

14Сатын алян: «Эрбет, эрбет» диййәндир,
аңыррак барып болса өвйәндир.

15Алтын бар, җөвхерем көпдүр,
йөне билимли дил тапылгысыз затдыр.

16Нәтанша кепил боланың гейимини ал,
кесекә кепил боландан гирев ал+.

17Хиле билен газанылан нан сүйҗүдир,
соңра агзы чагылдан долар+.

18Максатлар маслахат билен беркарар боляндыр;
сагдын маслахатлар билен урша гит+.

19Гыбаткеш сыры паш эдйәндир,
агзыбош билен гатнашык ачма+.

20Ата-энесини нәлетлейәниң
түм гараңкылыкда чырасы сөнер+.

21Башда басым алнан мирас
соңунда берекетли болмаз+.

22«Яманлыгы ерине саларын» дийме, Реббе гараш,

Ол сени халас эдер+.

23Галп терези дашы Реббе йигренҗидир,
хилели терези хем говы дәлдир+.

24Адамың хер әтҗек әдими Ребдендир.

Шейле болансоң, адам өз ёлуна нәдип дүшүнсин+?

25Задыны пәхимсиз багыш эдйән адам дузага дүшер,
ол әхт эденден соң ойланар+.

26Акыллы патыша эрбетлери совруп,
оларың үстүнде дөвек дөвйәр.

27Адамың рухы Реббиң чырасыдыр,
ол ынсан калбының бүтин җүммүшини барлаяр+.

28Садыклык ве ынамдарлык патышаны гораяр,
онуң тагты садыклыкдан беркарар боляр.

29Йигитлик кувваты оларың шөхратыдыр,
чал сачлар болса гаррыларың абрайыдыр+.

30Ыз галдырян ургы яманлыкдан тәмизлейәр,
көтеклер болса калбың җүммүшини пәклейәр.

21‑нҗи бап

21^1Патышаның йүреги Реббиң элинде акар яп ялыдыр,
оны ислән тарапына өвүрйәндир+.

2Адамың әхли ёлы өз гөзүне догрудыр,
эмма йүрекдәкини өлчейән Ребдир+.

3Догрулык ве адалатлылык этмек

Реббе гурбанлык беренден якымлыдыр+.

4Улумсы назар, текепбир йүрек,
эрбетлериң чырасы гүнәдир+.

5Җаныпкешиң максады диңе болчулыга гетирйәр,
алңасак адамларың бары мәтәч дүшйәндир+.

6Ялан сөз билен топланан хазына
өлүме ковалап барян үмүр-думандыр+.

7Эрбетлериң зорлугы өзлерини сүпүрип әкидйәндир,
чүнки олар адалаты берҗай этмекден боюн гачыряндыр.

8Языклының ёлы эгридир,
пәклериң болшы догрудыр.

9Игенҗең аял билен өйде яшандан,
үчегиң бир бурчунда яшамак егдир+.

10Эрбедиң гөвни яманлык күйсейәр,
якыны онуң гөвнүнден турмаяр.

11Масгаралайҗа җеза берленде, надан акыллы боляндыр,
дана адам тәлим аланда, билимини артдыряндыр+.

12Догручыл эрбедиң өйүни сынлаяр,
эрбетлер хеләкчилиге баряр.

13Гарыбың дады-перядына гулак асмадыгың
өз дады-перядына-да җогап берилмез+.

14Гизлин берлен совгат гахары,
голтуга сокулан пара гүйчли газабы ятыряр+.

15Адалаты берҗай этмек догручыл адама шатлыкдыр,
яман иш эдйәне хеләкчиликдир.

16Дүшүнҗе ёлундан совлан
өлүлер топарында орнашар+.

17Хезиллиги сөййән мәтәчдир,
шерабы ве ягы сөййән баямаз.

18Эрбетлер догручыл үчин,
бивепалар хем садык үчин төлег болар+.

19Игенҗең хем гахарҗаң аял билен яшандан,
чөлде яшамак говудыр+.

20Арзылы хазына хем яг дананың җайындадыр,
акмак болса барыны сымышлар.

21Догручыллык хем садыклык ызлаян адам
яшайыш хем хормат тапар.

22Акылдар адам гүйчлүлериң шәхерине барып,
оларың бил баглаян беркитмесини юмуряр+.

23Агзына ве дилине берк
җаныны беладан гораяндыр+.

24Ченденаша бихая иш эдйән
гедем хем текепбир адамың ады масгаралайҗыдыр+.

25Ялтаны өз хөвеси өлдүрйәр,
чүнки онуң эллери ишден боюн гачыряр+.

26Ол узак гүн ачгөзлүк билен ислейәр,
догручыл болса өлчемән берйәр ве гысганмаяр+.

27Эрбетлериң гурбанлыгы йигренҗидир,
эгер ол яман ниет билен гетирен болса,
онданам бетердир+.

28Галп шаят хеләк болар,
диңлейән адамың сөзи довам эдер+.

29Эрбет адам йүзүни галңадяндыр,
догручыл адам болса өз ёлуны ойлаяндыр.

30Реббе гаршы дуруп билҗек хич бир даналык,
дүшүнҗе я-да маслахат ёкдур+.

31Ат сөвеш гүни үчин сейисленйәндир,
эмма еңиш Ребдендир+.

22‑нҗи бап

22^1Ягшы ат-абрай көп байлыкдан артык,
сылаг-хормат хем күмүш- -алтындан ягшыдыр+.

2Бай билен гарыбың бир меңзешлиги бар,
оларың икисини-де ярадан Ребдир+.

3Пайхаслы адам ховпы гөрүп гизленйәндир,
надан гөни гидип җеза аляндыр+.

4Кичигөвүнлилигиң, Ребден горкмагың
сылагы байлык, абрай ве яшайышдыр+.

5Эгри адамың ёлунда тикенлер ве дузаклар бардыр.

Өз җанына хайпы гелйән олардан даш дурар+.

6Чаганы догры ёл билен тербиеле,
улаланда хем шондан совулмаз+.

7Байлар гарыпларың үстүнден хөкүм сүрйәндир,
бергили-де карз берениң гулудыр.

8Адалатсызлык экйән бела-бетер орар,
газабың таягындан хеләк болар+.

9Сахы адам ялканяндыр,
чүнки ол чөрегинден эҗизлере берйәр+.

10Масгаралайҗыны ков, шонда җенҗел ёк болар,
төхметдир-даваның ызы кесилер+.

11Пәк йүреклилиги сөййән,
мерхеметли сөзлейән патышаның якыны болар+.

12Реббиң гөзлери билими гораяндыр,
вепасызың сөзлерини болса ялана чыкаряндыр.

13Ялта диййәр: «Дашарда арслан бар,
ёлда ол мени парчалар»+.

14Азгын аялың агзы дүйпсүз горпдур,

Реббиң газабына душан оңа йыкылар+.

15Чаганың йүрегинде акмаклык көк уряндыр,
йөне тербие таягы оны акмаклыкдан узаклашдыряндыр+.

16Бай болмак үчин гарыплары эзйән хем-де
байлара совгат берйән диңе гарып дүшер+.

17Гулак ас-да, акылдарларың сөзүни диңле,
мениң өвретҗек затларыма дыкгат эт+.

18Сен олары калбыңда сакласаң,
оларың әхлиси дилиңде болса якымлы болар.

19Сениң Реббе ынанҗың болары ялы,
мен шу гүн саңа, хут саңа өвредйәрин.

20-21Гайданыңда сени ёлланлара
чын сөз хем ынамлы җогап берериң ялы,
мен саңа маслахат хем билим үчин
отуз несихат язып берейин.

22Гарыбы гарыплыгы себәпли талама,
мәтәҗи меҗлисде эзме+.

23Чүнки оларың тарапыны Реб тутар,
олары таланы Ол талар+.

24-25Оларың ёлларына өвренишип,
җаныңы дузага дүшүрмезиң үчин,
гахарҗаң адам билен тиркешме,
гызма адам билен гатнашык ачма.

26Бири билен эл беришме,
бирине кепил болянлардан болма.

27Төлемәге задың болмаса,
ашагыңдакы дүшегиңи алмазлармы нәме+?

28Ата-бабаң гоян
гадымы арачәк дашыны сүйшүрме+.

29Ишине өкде адамлары гөрйәңми?

Олар гарамаягың хызматыны этмез, патышаларың хузурында дурар.

23‑нҗи бап

23^1Хөкүмдар билен нахар иймәге отураныңда,
өңүңде гойлана сын эт.

2Хоран болсаң,
богазыңа пычак гой.

3Онуң нәз-ныгматына хөвес этме,
чүнки ол хилели чөрекдир.

4Баяҗак болуп агыр зәхмет чекме,
пәхимли бол, бу пикириңден эл чек+.

5Сениң гөзүң байлыга каклышанда, шол байлык гидйәндир,
чүнки ол бирден ганат чыкарып, бүргүт ялы асмана учяндыр+.

6Гысганч адамың чөрегини ийме,
онуң леззетли нәз-ныгматларына хөвес этме.

7Чүнки ол ичинден пейдасыны хасаплаян ялыдыр,

«Ий, ич!» диййәндир, йөне йүреги сениң билен дәлдир.

8Иен лукмаңы гусарсың,
сүйҗи сөзлериңи еле соврарсың.

9Акмага сөз айтма,
чүнки ол айдан даналыгыңы йигренер.

10Гадымы арачәк дашыны сүйшүрме,
етимлериң экин еринден алма+.

11Чүнки оларың Хоссары гүйчли,
оларың давасыны сениң билен Ол тутар+.

12Калбыңы өвүт-несихата,
гулакларыңы-да билимли сөзлере бер.

13Тербийәни чагаларыңдан гайгырма;
тербие таягы олары өлдүрмез+.

14Эгер сен олары таяк билен урсаң,
җанларыны өлүлер дүнйәсинден халас эдерсиң.

15Оглум, сениң йүрегиң акыллы болса,
мениң йүрегим хем шатланар.

16Сен догры сөзләниңде,
мениң гөвнүм шатланар.

17Гүнәкәрлере гөзүң гитмесин,
мыдам Ребден горкуп гез+.

18Чүнки сениң гелҗегиң болар ахырын,
умыдың үзүлмез+.

19Оглум, диңле, сен акыллы бол,
йүрегиңи догры ёла сал.

20Шерап ичегенлериң я-да
эт иегенлериң арасында болма+.

21Чүнки ичеген ве иеген хар дүшер,
укучыллык болса адама йыртык җул гейдирйәндир.

22Атаңы диңле, ол сени дүнйә индерди,
энеңи йигренме гарран вагтында+.

23Хакыкаты сатын ал, оны сатма.

Даналыгы, өвүди, пайхасы хем сатын ал.

24Догручылың атасы көп бегенер,
парасатлы перзенди дүнйә индерен, оңа гуванар.

25Ата-энең гувансын,
сени догран бегенсин.

26Оглум, йүрегиңи маңа багла,
гөзлериңи мениң ёлларыма дик.

27Чүнки лолы дүйпсүз горпдур,
кемчин-де дар гуюдыр+.

28Ол гаракчы кимин ёлда пейләп дуруп,
вепасызларың саныны артдыряр+.

29Ах чекйән ким? Вах чекйән ким? Җенҗел кимиңки? Нала кимиңки?

Себәпсиз яраланан ким? Гөзлери гызаран ким?

30Шерабың башында узак отурянларыңкы,
гарышык ичгини ичип гөрйәнлериңки+.

31Шерабың алына, пыялада өвшүн атышына,
аңсатлык билен ашак саркянына бакма+.

32Соңунда йылан кимин чакяндыр,
алахөврен болуп сокяндыр.

33Гөзлериң гең-таң затлары гөрер,
сениң аңың эгри сөзлер айдар.

34Сен кә деңиз ортасында ятан ялы,
кә гәминиң богалдагында отуран ялы боларсың.

35«Мени урдулар, агыры дуймадым; мени енчдилер, оны билмедим.

Яңадан ичмек үчин, хачан турарын?» диерсиң+.

24‑нҗи бап

24^1Яманлара гөзүң гитмесин,
олар билен биле болмак ислеме+.

2Чүнки оларың гөвни зорлук барада пикир эдйәндир,
диллери ичигарачылыгы геплейәндир+.

3Өй даналык билен гуруляндыр,
дүшүнҗе биленем беркарар эдилйәндир.

4Билим билен өйүң ичи
гымматлы хем якымлы байлыкдан доляндыр+.

5Парасатлы адам гүйчлүлерден гүйчлүдир,
билимли адам өз гүйҗүни артдырар+.

6Чүнки сен уршуңы сагдын маслахат билен алып барярсың,
маслахатчының көп еринде еңиш бардыр+.

7Акмак үчин даналык өрән белентдедир,
меҗлисде ол агзыны ачып билмейәр.

8Ниетини ямана дикйәне
питнечи дийилйәндир.

9Акмаклыгы ниетлемек гүнәдир,
масгаралайҗы болса адамлара йигренҗидир+.

10Агыр гүнде тапдан дүшсең,
сениң гүйҗүң аздыр+.

11Өлүме алнып барылянлары халас эт,
бүдрәп барянлары ызына чек+.

12Эгер сен: «Биз билмедик» дийсең,
йүреклери Сынаян муны билмезми?

Сениң җаныңы Гораян оны аңмазмы?

Ол хер киме ишине лайык гайтармазмы+?

13Оглум, бал ий, чүнки ол якымлыдыр,
бал дамагыңа датлыдыр+.

14Даналык хем сениң җаныңа бал ялыдыр,
оны тапсаң, гелҗегиңи тапарсың.

Умыдың үзүлмез+.

15Эрбет адам ялы догручылың месгенине гаршы букуда ятма,
онуң юрдуны йыкма+.

16Чүнки догручыл адам еди гезек йыкылса-да, ерден галяндыр,
эрбеди бетбагтлык йыкяндыр+.

17Душманың йыкыланда шатланма,
бүдресе йүрегиң бегенмесин+.

18Ёгса оны Реб гөрүп, Ол сенден нәразы болар,
гахарыны душманыңдан совар+.

19Яманлык эдйәнлер үчин гахарыңы гетирме,
эрбетлере гөзүң гитмесин+.

20Чүнки оларың гелҗеги болмаз,
эрбетлериң чырасы өчер+.

21Оглум, Ребден хем патышадан горк.

Олара гаршы питнечилер билен гатнашык этме+.

22Чүнки оларың бетбагтлыгы дуйдансыз гелер,

Реб хем патышадан етҗек вейранчылыгы ким билер?

23Шулар хем акылдарларың сөзлеридир:

Хөкүмде тарапгөйлик этмек ягшы дәлдир+.

24Эрбеде: «Сен догрусың» диени халклар нәлетләр,
оны миллетлер йигренер+.

25Карар чыкарянларың шәхди шат болар,
олара ягшы алкышлар гелер.

26Догры җогап
додагыңдан огшалян ялыдыр.

27Дашардакы ишлериңи битир,
экин мейданыңы тертибе сал,
соңра өйүңи гур.

28Якыныңа себәпсиз ере шаятлык этме,
дилиң билен алдама+.

29«Маңа нәме эден болса, менем шоны эдерин,
этмишине гөрә гайтарарын» дийме+.

30Мен ялта адамың мейданындан,
кемакылың үзүм багының гапдалындан гечдим.

31Ине, бар ери хашал от басан экен,
үстүни бүрмек өртен экен,
дашындакы дивары йыкылан экен.

32Назар салдым хем оя батдым,
гөренимден сапак алдым.

33-34Биразаҗык укламак, бираз иркилмек үчин,
гышарып гол говшураныңда,
гарыплык галтаман ялы,
мәтәчлик яраглы адам мысалы башыңдан инер+.

25‑нҗи бап

25^1Булар хем Сүлейманың пәхимлеридир. Олары Яхуда патышасы Хизкияның эмелдарлары гөчүрип алыпдырлар+.

2Яшырын иш Худайың шөхратыдыр,
иши дерңемек болса патышаның шөхратыдыр+.

3Асман белент, ериң ашагы чуң;
патышаның йүреги хем шейледир,
оны дерңәп болян дәлдир.

4Күмүшден хапаны айыр,
зергәре бир гап болар.

5Эрбет адамы патышаның хузурындан айыр,
шонда тагт догручыллык билен беркарар болар+.

6Патышаның хузурында өзүңи ёкары тутма,
бейиклериң орнунда дурма+.

7Чүнки асылзадаларың өңүнде кичелмегиңден,
эмелдарың саңа: «Төре геч» диймеги говудыр.

Гөзүң гөрен задыны

8деррев каза гетирме.

Соңра якының сени утандыранда нәме эдерсиң?

9Даваны якының өзи билен эт,
башганың сырыны паш этме.

10Ёгса эшиден адам сени уяда гояр,
хемише яман атлы боларсың.

11Еринде айдылан сөз күмүш меҗимәниң ичинде гойлан
алтын алма ялыдыр+.

12Диңлейән гулага акылдарың кәйинҗи
тылла ысырга ве алтын безег ялыдыр+.

13Садык илчи өзүни иберенлер үчин,
орак вагтында гарың салкынлыгы ялыдыр.

Ол өз хоҗайынының непесини җанландырар+.

14Берилмедик совгат билен өвүнйән адам
ягмырсыз булут ве бош ел ялыдыр+.

15Хөкүмдар сабыр билен ырыляндыр,
мылайым сөз иң күтегиң хем аңына етйәндир.

16Бал тапдыңмы? Етерлик ий,
аша дүшүп гусайма+.

17Якының өйүне йыгы-йыгы бармакдан аягыңы кес,
сенден ирип, сени йигренәймесин.

18Якынына гаршы галп шаятлык эдйән адам
гүрзүдир, гылычдыр, йити окдур+.

19Аладалы гүнде вепасыз адама ынанмак,
чүйрүк дише ве майып аяга ынанан ялыдыр.

20Гамлы йүреге айдым айтмак
совук ховада гейим чыкармак ве яра[*] сирке гуймак ялыдыр.

21Эгер душманың ач болса, оңа нан бер,
сувсан болса сув бер+.

22Шонда онуң башына көз гоярсың,

Реб сени сылаглар+.

23Демиргазык ели ягыш гетирйәндир,
гыбаткеш дил йүзлери гахарлы эдйәндир.

24Игенҗең аял билен өйде яшандан,
үчегиң бир бурчунда яшамак говудыр+.

25Узак юртдан гелен хош хабар
тешне бокурдага совук сув ялыдыр+.

26Эрбетлериң өңүнде ян берен догручыл адам
буландырылан чешме, хапаланан булак мысалыдыр.

27Балы көп иймек ягшы дәлдир,
шөхратпаразлыкдан шөхрат гөзлемек говы дәлдир.

28Өзүне буйруп билмейән киши
диварсыз, вейран эдилен шәхер киминдир.

26-нҗы бап

26^1Томусда гар ве орак дөврүнде ягын ялы,
акмага хем хормат ярашян дәлдир+.

2Серчәниң эйләк-бейләк учушы ялы, гарлаваҗың учуп гидиши кимин,
себәпсиз нәлетем тәсир этмез+.

3Ата гамчы, эшеге ногта,
акмагың ягырнысына-да таяк ярашяндыр+.

4Акылсызың акмаклыгына гөрә җогап берме,
ёгса сенем оңа меңзәрсиң.

5Акылсыза акмаклыгына гөрә җогап бер,
ёгса өзүни акыллы саяр+.

6Акмагың үсти билен хабар ёллаян
өзүне зыян эдер хем азап чекер.

7Ысмазың аягы нәхили салпарян болса,
акмагың агзындакы пәхим хем шейледир.

8Дашы сапана берк даңып гоян адам нәхили болса,
акмага хормат гойян-да шейледир+.

9Серхошуң элине батан тикен нәхили болса,
пәхим-де акмагың агзында шейледир.

10Душ гелени яралаян кеманчы нәхили болса,
акмагы, бир өтегчини хакына тутян хем шейледир.

11Өз гусугына өврүлип гелйән ит нәхили болса,
акмаклыгыны гайталаян акмак хем шейледир+.

12Өз гөзүне акылдар гөрүнйән адамы гөрдүңми?

Акмага болан умыт онуңкыдан көпдүр+.

13Ялта: «Көчеде арслан,
ёлда ёлбарс бар» диййәндир+.

14Гапы өз петлелеринде нәхили айланян болса,
ялта-да өз дүшегинде шейледир.

15Ялта элини табага узадып,
оны агзына етирмәге ядаяндыр+.

16Ялта өз гөзүне
сагдын пикирли җогап берйән еди кишиден-де акыллыдыр.

17Өзүне дегишли болмадык дава гошулян
гечип барян итиң гулагындан тутян адам ялыдыр.

18-19Өз якыныны алдап:

«Мен оюн эдйән ахырын» диййән адам
гор, ок ве өлүм ягдырян киши ялыдыр.

20Одун гутаранда, от сөнйәндир,
шугулчының ёк еринде дава түкенйәндир+.

21Көмүр көз үчин, одун от үчин,
җенҗелчи дава туташдырмак үчин герек.

22Гыбаткешиң сөзлери датлы лукма киминдир,
олар хут ичиңе сиңйәндир+.

23Сүйҗи дилли хем яман йүрекли адам
күмүш сувы чайылан тоюн гап ялыдыр+.

24Йигренҗини дили билен өртйәндир,
гөвнүнде болса хиле саклаяндыр,

25онуң мылайым геплейшине ынанма,
чүнки йүрегинде еди йигренч бардыр+.

26Йигренҗини хиле билен өртсе-де,
яманлыгы җемагата аян боляндыр.

27Ким горп газса, оңа өзи йыкылар,
ким ёкары даш тогаласа, ол өз үстүне гайдар+.

28Яланчы дил ынҗыдян адамларыны йигренйәндир,
яранҗаңлык эдйән дил хеләкчилик дөредйәндир.

27‑нҗи бап

27^1Эртирки гүнүң барада өвүнме,
чүнки сен гүнүң нәме гетирҗегини билйән дәлсиң+.

2Сени өз агзың дәл, башгалар өвсүн,
өз дилиң дәл, кесеки өвсүн.

3Даш агырдыр, чәге йүкдүр,
йөне акмагың мечев бермеги ол икисинден-де агырдыр+.

4Газап забундыр, гахар сил киминдир,
эмма габанҗаңлыгың өңүнде ким дуруп билер+?

5Ачык кәйинч
яшырын сөйгүден говудыр+.

6Достуң салан ярасы вепалылыкдандыр,
йөне душманың посалары көпдүр+.

7Док адам балы йигренйәндир,
ач кишә аҗы затлар хем сүйҗүдир+.

8Хөвүртгесинден даш гиден гуш нәхили болса,
өз өйүнден дашлашан адам-да шейледир.

9Хошбой яг ве атыр йүреги шатландыряндыр,
якының якымы йүрекден берен маслахатындадыр.

10Өз якыныңы, атаң якыныны терк этме,
башыңа бела гелен гүни доганың өйүне гитме,
узакдакы догандан, якын гоңшы ягшыдыр+.

11Оглум, акыллы бол, мениң йүрегими шатландыр,
шонда гыҗалат берселер, мен җогап берерин+.

12Пайхаслы адам бела-бетери гөрүп гизленйәндир,
надан болса, өңе гечип зыян чекйәндир+.

13Нәтанша кепил боланың гейимини ал,
кесекә кепил боландан гирев ал+.

14Бири даң-сәхер туруп,
гаты сес билен гоңшусындан саглык-аманлык сораса,
оңа нәлет сайылар.

15-16Игенҗең аял хем үзнүксиз дамян дамҗалар
бири-бирине меңзешдир.
Ол аялы сакламак
ели дурузмак я-да саг элиң билен ягы гысымыңда сакламак ялыдыр+.

17Демир демри,
адам адамы йителдйәндир.

18Инҗир агаҗына середйән онуң мивесини иер,
хоҗайынына середйән хорматлы болар+.

19Сувуң йүзүнде йүзүң гөрнүши ялы,
адам йүрегинде хем өзи гөрүнйәр.

20Өлүлер дүнйәсиниң ве хеләкчилик ериниң доймайшы ялы,
адамың гөзи-де асла дойян дәлдир+.

21Күмүш гөвечде, алтын күреде сыналян болса,
адам хем өвгүде сыналяндыр+.

22Акмагы сокуда галла гарып, сокудашы билен дөвсең-де,
ондан акмаклыгы айрылмаз.

23Өз сүрүлериң ягдайыны ягшы бил,
малларыңа үнс бер.

24Чүнки байлык эбеди дәлдир,
тәч-де элмыдама несилден-несле гечйән дәлдир+.

25Отлар орлуп, майса гөрненде,
дагларың оты йыгналанда,

26токлулар сени гейиндирер,
текелер мейданың бахасыны өдәр.

27Гечилериң сүйди сениң ийҗегиң,
ичериң иймити, хызматкәриң гүзеранына хем етерлик болар.

28‑нҗи бап

28^1Эрбет адам хич ким коваламаса-‑да гачяндыр,
догручыл болса арслан кимин батырдыр+.

2Юрт гозгалаң этсе, сердары көпелйәндир,
аң-дүшүнҗели адам аркалы болса, абаданлык довам эдйәндир+.

3Эҗизлери эзйән гарып
хасылы сүпүрип әкидйән чабга ялыдыр+.

4Кануны бозянлар эрбетлери өвйәндир,
кануны саклаянлар болса олар билен гөрешйәндир.

5Яман адамлар адалата дүшүнйән дәлдир,

Ребби агтарянлар болса оңа долы дүшүнйәндир.

6Садык ёлда гезйән гарып
эгри ёлдан йөрейән байдан ягшыдыр+.

7Дүшүнҗели огул кануны саклаяр,
хоранлар билен ёлдаш болан атасына ыснат гетирер.

8Пейда ве гөтерим билен байлыгыны артдырян
оны гарыплара сахават эдйән адам үчин йыгнаяндыр+.

9Ким кануны диңлемезлик үчин гулагыны дыкян болса,
онуң Худайдан дилеги-де йигренҗидир+.

10Ким догручыллары яман ёла чекйән болса,
өз газан горпуна өзи йыкылар.

Садыклар болса ягшылыгы мирас аларлар+.

11Бай өз гөзүне акыллыдыр,
дүшүнҗели гарып болса оны сынлап танаяндыр+.

12Догрулар үстүн чыканда, улы дабара боляндыр,
эмма эрбетлер гүйҗе эе болса, адамлар букуляндыр+.

13Языкларыны яшыран үстүнлик газанмаз,
олары боюн алып терк этсе, мерхемет тапар+.

14Мыдама Ребден горкян адам нәхили багтлы!

Йүрегини гаталдянлар болса бела учраяр.

15Эҗиз халкың эрбет хөкүмдары
арлаян арслан, топулян айы ялыдыр+.

16Дүшүнҗесиз хөкүмдар җуда залымдыр,
адалатсыз газанҗы йигренйән болса өмрүни узалдяндыр.

17Бириниң ганына галан адам
габра ченли гачар,
оны хич ким голдамасын+.

18Садык гезйәнлер халас болар,
эгри ёллы адамлар болса дуйдансыз йыкылар+.

19Өз ерини беҗерйәниң наны бол болар,
бош ишлере ковалашян гарыплыга дучар болар+.

20Садык адамың ялкавы көп болар,
байлыгың ызында харс урян болса җезасыз галмаз+.

21Тарапгөй болмак ягшы дәлдир,
бир дөвүм нан дийип ынсан языклы болар+.

22Гысганч адам байлыгың ызында харс уруп,
башына гарыплыгың гелҗегини билйән дәлдир+.

23Дили билен яранҗаңлык эдйәнден,
бирине кәейән көп гөвүн авлар+.

24Ата-энесини талап, ене «Бу язык дәлдир» диййән
гаракчының шәригидир+.

25Ачгөз адам җенҗелчидир,

Реббе бил баглаян болса доклукда яшар+.

26Өзүне ынанян акмакдыр,
парасатлы гезйән болса гутулар.

27Ёксула ярдам эдйән мәтәч болмаз,
гөрмезлиге салян болса, нәлетсиз галмаз+.

28Эрбетлер гүйҗе эе боланда, адамлар букуляндыр,
олар хеләк боланда болса, догручыллар гүйчленйәндир+.

29-нҗы бап

29^1Көп гезек кәелсе-де бойнуёгынлык эдйән
дуйдансыз хеләкчилиге учрар, мелхем ёкдур+.

2Догручыллар гүйчлененде, халк бегенйәндир.

Эрбетлер хөкүм сүренде, халк ахы-нала чекйәндир+.

3Даналыгы сөййән огул атасыны шатландыряндыр,
эмма лолулара яран болан мал- -мүлкүни ёклаяндыр+.

4Патыша юрды адалат билен беркидйәндир,
пара алян болса оны тоздуряндыр.

5Якынына яранҗаңлык эдйән адам
онуң аягына тор гуряндыр+.

6Яман адамың языгы өзүне гапандыр,
догручыл болса айдым айдып шатланяндыр+.

7Догручыл адам эҗизлериң хакына үнс берйәндир,
эрбет болса шу меселә дүшүнйәнем дәлдир+.

8Масгаралайҗы адамлар шәхерде от горсаяндырлар,
акылдарлар болса гахар-газабы көшешдирйәндирлер+.

9Акыллы адам акмак билен казыетде давалашанда,
акмак гызанда-да, гүленде-де рахатлык бермез.

10Ганхор айыпсыз адамлары йигренйәндир,
хатда догры адамларың җаныны алмакчы боляндыр+.

11Акмак бар гахарыны дашына чыкаряндыр,
акыллы адам болса гахарына басалык берйәндир+.

12Хөкүмдар ялан сөзе гулак салса,
онуң әхли эмелдарлары эрбет болар.

13Гарып билен залымың бир меңзешлиги бар,
икисиниң гөзүне-де Реб ягтылык берйәр+.

14Патыша эҗизлере адалатлы хөкүм чыкарса,
онуң тагты эбеди беркарар болар+.

15Таяк ве кәйинч даналык гетирйәндир,
башына гойберилен чага болса энесини утанҗа гойяндыр+.

16Эрбетлер гүйчлененде, язык хем көпелйәндир,
догручыллар болса оларың йыкыляныны гөрерлер+.

17Оглуңы тербиеле, ол саңа рахатлык берер,
өзүңе якымлы болар+.

18Гөкден аянлык болмаса, халк җылавсыз боляндыр.

Кануны берҗай эдйән болса багтлыдыр+.

19Гул диңе сөз билен тербиеленйән дәлдир,
чүнки дүшүнсе-де гулак асмаз.

20Ойланман геплейән адамы гөрдүңми?

Акмага болан умыт онуңкыдан көпдүр+.

21Ким гулуны яшлыкдан ләликсиреден болса,
соңунда оны мирасдары этмели болар.

22Гахарҗаң адам җенҗел турузяндыр,
газаплы адам язык этдирйәндир+.

23Адамың текепбирлиги оны песелдйәндир,
песгөвүнли адам болса хормат газаняндыр+.

24Огры билен шәрик болян өзүни йигренйәндир,
ол гүнәленмеги эшитсе-де, хич гепләп билмейәр+.

25Адамдан горкмак дузакдыр,

Реббе бил баглаян болса аман галяндыр+.

26Хөкүмдарың гөзүне илмек ислейән көпдүр,
йөне адам адалаты Ребден аляндыр+.

27Адалатсыз адам догручыллара йигренҗидир,
догры адам хем эрбетлере йигренҗидир.

30-нҗы бап

30^1Массалы Якениң оглы Агурың ваҗып сөзлери

Шол адам Итиеле саргаяр,

Итиеле ве Укала шейле диййәр:

2Мен адам болардан самсык,
ынсан дүшүнҗеси менде ёк.

3Не даналыгы өврендим,
не Мукаддеси билдим.

4Ким гөге чыкып, ашак инди?

Ели овуҗында топлан ким?

Сувлары гейиминде оран ким?

Ким ериң әхли учларыны беркарар этди?

Онуң ады нәме? Онуң оглуның ады нәме?

Билйәңми нәме+?

5Худайың хер бир сөзи сап хакыкатдыр.

Ол Өзүне сыгынянлара галкандыр+.

6Онуң сөзлерине хич зат гошма,
саңа кәйинмесин, яланчы чыкайма+.

7Мен Сенден ики зат диледим,
өлмәнкәм олары менден гайгырма:

8-9Галплыгы, ялан сөзлүлиги менден даш эт,
мени гарып хем, бай хем этме.
Док болуп: «Реббим ким?» дийип,
Сени инкәр этмезим ялы,
гарыплыкда огурлык эдип,
Худайымың адына ыснат гетирмезим ялы,
етерлик пайымы бер мениң++.

10Хызматкәри хоҗайынына яманлама,
ёгса саңа гаргыш эдер, сен языклы чыкарсың+.

11Шейле адамлар бар, атасына гаргаяндыр,
энесине алкыш эдйән дәлдир+.

12Шейле адамлар бар, өзүни тәмиз сайяндыр,
аслында болса харамлыкдан пәкленен дәлдир+.

13Адамлар бар, бакышы шейле текепбир,
габаклары нәхили ёкары+.

14Шейле адамлар бар,
ер йүзүнден гарыплары,
адамлар арасындакы мәтәчлери сымышламак үчин
дишлери гылыч, азылары пычакдыр+.

15Сүлүгиң ики гызы бар:

«Бер! Бер!» дийип гыгыряр.

Үч зат бардыр, хич доймаз,
хас такыгы дөрт зат «Бесдир» диймез:

16Өлүлер дүнйәси, өнелгесиз ятгы,
сувдан ганмаян топрак,
«Бесдир» диймейән от.

17Атасыны масгаралап,
энесини диңлемән, хар эдйән гөзи
дере гаргалары чокар, бүргүтлер иер+.

18Мени хайран галдырян үч зат бар,
догрусы дөрт зада акылым етмейәр:+

19Гөкде бүргүдиң ёлы,
гаяда йыланың ёлы,
деңизде гәминиң ёлы,
йигидиң улугыза болан ёлы.

20Зына эдйән аялың ёлы-да шейледир:

Ол иййәндир, агзыны сүпүрип:

«Яман иш эдемок» диййәндир.

21Үч затдан ер сарсяндыр,
ягны дөрт зады гөтерип билмейәр:

22Гул патыша боланда,
акмак иймитден доянда,+

23Халанмаян гарры гыз әре чыканда,
гырнак бикесиниң орнуны эеләнинде.

24Дүнйәде дөрт майда зат бар.

Йөне олар гаты акыллыдырлар:

25Гарынҗалар гүйчли җандар дәлдирлер,
азыгыны велин томусда тайярлаяндырлар+.

26Гая торсуклары кувватсыз җандардыр,
йөне хинини гаяда гуряндыр.

27Чекиртгелериң патышасы ёкдур,
йөне әхлиси сап-сап болуп чыкяндыр+.

28Келпезәни эл билен тутуп боляндыр,
йөне патышаларың көшгүнде боляндыр.

29Гадамы овадан үч зат,
догрусы йөриши овадан дөрт зат бардыр:

30Хайванларың иң батыры,
хич биринден гачмаян арслан.

31Магтанып йөрейән хораз ве теке,
гошуны янында болан патыша[*].

32Эгер сен акмак болуп өзүңи өвсең
я яманлыгы ниет эден болсаң,
онда элиңи агзыңа тут+.

33Чүнки сүйди гысмакдан яг,
бурнуңы гысмакдан ган,
газабы гысмакдан дава чыкяндыр.

31‑нҗи бап

31^1Масса патышасы Лемувала эҗесиниң өвреден ваҗып сөзлери

2Нәме, оглум? Гөврәмден өнен зүрядым!

Нәме диейин, Худайдан диләп алан оглум?

3Гүйҗүңи хем ёлларыңы
патышалары хеләклейән аяллара берме+.

4Эй, Лемувал, шерап ичмек патышалара ярашмаз,
чакыр хөкүмдарлара гелишмез+.

5Олар ичип, дүзгүни унудаймасынлар,
әхли эзиленлериң хакыны ёяймасынлар.

6Чакыры хеләк болуп баряна,
шерабы аҗы хасрат чекйәне бергин+.

7Олар ичип, гарыплыгыны унутсын,
азабыны яда салмасын.

8Агзыңы дилсизлер үчин,
хоссарсызларың хакы үчин ачгын+.

9Гепле, догручыллык билен хөкүм чыкар,
гарыбың ве мәтәҗиң хакыны алып бер+.

10Башарҗаң аялы ким тапып билйәр?

Онуң гадыр-гымматы җөвхерден ёкарыдыр+.

11Әри оңа йүрекден бил баглаяндыр,
хич зада мәтәч болмаз.

12Ол әрине яманлык дәл-де,
бүтин өмрүне ягшылык эдйәндир.

13Йүңи ве зыгыры сайлаяндыр,
эллери хөвес билен ишлейәндир.

14Ол сөвда гәмилери ялы,
ичерисиниң ийҗегини узакдан гетирйәндир.

15Энтек гараңкыка туруп,
ичерисине нахар, хызматкәрлерине табшырык берйәндир+.

16Ойланып, экин мейданыны сатын аляндыр,
элиниң газанҗы билен үзүмлери отурдяндыр.

17Билини берк гушап,
голларына гүйҗүни топлаяндыр.

18Харыдының пейдасыны билйәндир,
чырасы гиҗесине-де сөнйән дәлдир.

19Элини чарха гойяндыр,
бармаклары иги тутяндыр.

20Гарыба эли ачыкдыр,
мәтәҗе элини узадяндыр+.

21Ичериси үчин гардан горкян дәлдир,
чүнки бүтин ичериси галың гейинйәндир.

22Өзи ёрган көпейәндир,
лыбасы непис кетени ве гырмызыдыр.

23Әри шәхер дервезесиниң алнында таналяр,
юрдуң яшулуларының арасында отуряндыр.

24Кетениден лыбаслар тикип сатяндыр,
сөвдагәрлере гушаклар элтип берйәндир.

25Гүйч хем хормат онуң лыбасыдыр.

Гелҗеге середип гуваняндыр.

26Даналык билен сөзлейәндир,
дилинде оңат өвүтлер бардыр.

27Ичерисиниң ишлерине оңат середйәндир,
ялталык чөрегини иййән дәлдир.

28Чагалары туруп, оңа алкыш айдяндыр,
әри хем туруп, оны тарыплаяндыр:

29«Башарҗаңлык билен ишлейән зенан көпдүр,
йөне сен оларың барындан ёкарысың».

30Гөрмегейлик алдавчыдыр, оваданлык пучдур,
диңе Ребден горкян аял тарыпланяндыр.

31Эллериниң мивесини оңа бериң,
гой, шәхер дервезесинде оны ишлери өвсүн+.

* 1:19 Такдыры – кәбир голязмаларда ёдалары.

* 25:20 Яра – кәбир голязмаларда хеке.

* 30:31 Гошуны янында болан патыша – я-да Патыша гаршы гозгалаң ёк.

+ 1:1 1Пат 4:31, Сүл 10:1, Сүл 25:1, Ваг 12:9
+ 1:3 Сүл 2:9
+ 1:4 Сүл 8:5

+ 1:7 Эйп 28:28, Зеб 110:10, Сүл 8:13, Сүл 9:10, Сүл 16:6

+ 1:8 Сүл 6:20
+ 1:9 Сүл 4:9
+ 1:10 Кан 13:8, Сүл 16:29
+ 1:11 Зеб 9:30, Зеб 63:5, Ерм 5:26
+ 1:12 Чөл 16:32-33, Зеб 123:3, Зеб 27:1
+ 1:15 Зеб 1:1, Сүл 4:14, Сүл 24:1
+ 1:16 Сүл 6:18, Иша 59:7, Рим 3:15
+ 1:19 Сүл 15:27
+ 1:20 Сүл 8:1, Сүл 9:3
+ 1:22 Сүл 8:5, Зеб 1:1, Сүл 21:24
+ 1:24 Иша 65:12, Иша 66:4, Ерм 7:13
+ 1:25 Зеб 106:11
+ 1:26 Зеб 2:4

+ 1:28 1Шам 8:18, Эйп 27:8-9, Иша 1:15, Ерм 11:11, Эзк 8:18, Мик 3:4

+ 1:31 Ерм 6:19
+ 2:1 Сүл 1:8
+ 2:4 Сүл 3:14
+ 2:5 Сүл 1:7
+ 2:6 1Пат 3:9-12, Яку 1:5
+ 2:7 Сүл 30:5
+ 2:8 1Шам 2:9, Зеб 90:11
+ 2:9 Сүл 1:3
+ 2:14 Сүл 10:23, Сүл 15:21, Ерм 11:15
+ 2:15 Зеб 124:5, Сүл 14:2
+ 2:16 Сүл 6:24, Сүл 7:5, Сүл 23:27
+ 2:18 Сүл 5:5, Сүл 7:27
+ 2:21 Зеб 36:11, Мат 5:5
+ 2:22 Сүл 10:30
+ 3:1 Сүл 1:8
+ 3:2 Сүл 3:16, Сүл 4:10, Сүл 9:11, Сүл 10:27
+ 3:3 Сүл 6:21, Сүл 7:3
+ 3:5 Зеб 36:5
+ 3:6 Сүл 11:5
+ 3:7 Сүл 12:15, Ерм 9:23, Эйп 28:28
+ 3:9 Мср 23:19, Мср 34:26, Кан 26:2
+ 3:10 Кан 28:8, Мал 3:10
+ 3:11 Зеб 93:12, Эйп 5:17

+ 3:12 Кан 8:5, 1Кор 11:32, Евр 12:6, Аян 3:19

+ 3:14 Эйп 28:15, Сүл 8:19, Сүл 16:16

+ 3:15 Эйп 28:18, Сүл 8:11

+ 3:16 Сүл 3:2, Сүл 4:10, Сүл 9:11, Сүл 10:27, Сүл 8:18, Сүл 22:4

+ 3:18 Гчк 2:9, Гчк 3:22, Сүл 11:30, Сүл 13:12, Сүл 15:4

+ 3:19 Зеб 103:24, Сүл 8:27, Ерм 10:12, Зеб 135:5

+ 3:20 Гчк 7:11, Эйп 36:27
+ 3:23 Сүл 10:9, Зеб 90:12, Сүл 4:12
+ 3:24 Эйп 11:19
+ 3:25 Зеб 90:5
+ 3:27 Гал 6:10
+ 3:28 Лев 19:13, Кан 24:14-15

+ 3:31 Зеб 36:1, Сүл 23:17, Сүл 24:1, Сүл 24:19

+ 3:33 Зак 5:4, Мал 2:2, Эйп 8:6, Сүл 14:11
+ 3:34 Зеб 1:1, Яку 4:6, 1Пет 5:5
+ 4:1 Сүл 1:8
+ 4:4 1ЙЙ 28:9, Лев 18:5, Иша 55:3
+ 4:8 1Шам 2:30
+ 4:9 Сүл 1:9
+ 4:10 Сүл 3:2, Сүл 3:16, Сүл 9:11, Сүл 10:27
+ 4:12 Сүл 3:23
+ 4:13 Сүл 3:18
+ 4:14 Зеб 1:1, Сүл 1:15
+ 4:16 Зеб 35:5, Мик 2:1

+ 4:18 Эйп 11:17, Эйп 22:28, Зеб 96:11, Иша 60:3, Дан 12:3, Мат 13:43

+ 4:19 1Шам 2:9, Ерм 23:12, Ёха 12:35
+ 4:22 Сүл 14:30
+ 4:24 Сүл 6:12
+ 4:26 Евр 12:13
+ 4:27 Кан 5:32, Кан 28:14
+ 5:1 Сүл 4:20
+ 5:2 Мал 2:7
+ 5:3 Сүл 2:16, Зеб 54:22
+ 5:4 Ваг 7:26
+ 5:5 Сүл 2:18, Сүл 7:27
+ 5:15 Наг 4:15
+ 5:18 Кан 24:5

+ 5:21 2ЙЙ 16:9, Зеб 138:3, Зеб 118:168, Ерм 16:17, Ерм 32:19

+ 6:1 Эйп 17:3
+ 6:5 Зеб 90:3
+ 6:6 Сүл 10:26, Сүл 18:9
+ 6:8 Сүл 30:25
+ 6:9 Сүл 19:15
+ 6:11 Сүл 13:4, Сүл 24:33-34, Ваг 4:5
+ 6:12 Сүл 16:27
+ 6:13 Сүл 10:19
+ 6:15 Иша 30:13
+ 6:16 Эйп 5:19, Сүл 30:18

+ 6:17 Зеб 100:5, Сүл 16:5, Сүл 21:4, Сүл 12:22, Сүл 17:7, Зеб 119:2, Кан 19:10

+ 6:18 Гчк 6:5, Сүл 15:26, Сүл 1:16, Иша 59:7, Рим 3:15

+ 6:19 Мср 20:16, Зеб 26:12
+ 6:20 Сүл 1:8
+ 6:21 Сүл 3:3
+ 6:23 Зеб 118:105, Сүл 10:17
+ 6:24 Сүл 2:16
+ 6:25 Мат 5:28
+ 6:31 Мср 22:4
+ 6:32 Мср 20:14
+ 6:34 Сүл 27:4, Наг 8:6
+ 7:1 Сүл 2:1
+ 7:2 Лев 18:5, Сүл 4:4
+ 7:3 Сүл 3:3
+ 7:5 Сүл 2:16
+ 7:7 Сүл 1:4
+ 7:9 Эйп 24:15
+ 7:10 Гчк 38:14-15
+ 7:12 Сүл 23:28
+ 7:17 Зеб 44:9
+ 7:21 Сүл 5:3, Сүл 6:24
+ 7:22 Ваг 9:12
+ 7:27 Сүл 2:18, Сүл 5:5
+ 8:1 Сүл 1:20-21, Сүл 9:3
+ 8:5 Сүл 1:4, Сүл 1:22
+ 8:10 Зеб 18:11, Зеб 118:127, Сүл 3:14
+ 8:11 Сүл 3:15

+ 8:13 Сүл 1:7, Сүл 9:10, Сүл 16:6, Зеб 96:10, Сүл 4:24, Сүл 6:17

+ 8:14 Ваг 7:19
+ 8:17 Зеб 90:14, Ёха 14:21, Мат 7:8
+ 8:18 Сүл 3:16, Сүл 22:4
+ 8:19 Сүл 3:14, Сүл 16:16
+ 8:22 Эйп 28:27, Аян 3:14
+ 8:25 Эйп 15:7, Зеб 89:3
+ 8:27 Сүл 3:19
+ 8:28 Гчк 1:6

+ 8:29 Гчк 1:9, Гчк 1:10, Эйп 26:10, 1Шам 2:8, Зеб 23:2, Зеб 101:26, Зеб 103:5

+ 8:32 Зеб 118:1, Зеб 127:1
+ 8:35 Сүл 3:18, Сүл 4:22, Сүл 18:22
+ 9:2 Наг 8:2
+ 9:3 Сүл 1:20, Сүл 8:1
+ 9:5 Ёха 7:37
+ 9:8 Зеб 140:5
+ 9:9 Мат 13:12, Мар 4:25
+ 9:10 Эйп 28:28, Зеб 110:10, Сүл 1:7
+ 9:11 Сүл 3:2, Сүл 3:16, Сүл 4:10, Сүл 10:27
+ 9:13 Сүл 7:11
+ 9:17 Сүл 5:15, Сүл 20:17

+ 10:1 Сүл 1:1, Сүл 25:1, Сүл 15:20, Сүл 29:3, Сүл 17:21, Сүл 17:25

+ 10:2 Сүл 11:4, Сүл 11:6

+ 10:3 Эйп 4:7, Зеб 33:10-11, Зеб 36:25, Сүл 13:25

+ 10:4 Сүл 21:5
+ 10:7 Эйп 18:17, Зеб 33:17
+ 10:9 Зеб 22:4, Сүл 3:23, Сүл 28:18
+ 10:10 Сүл 6:13

+ 10:11 Зеб 35:10, Сүл 13:14, Сүл 14:27, Сүл 16:22

+ 10:12 Яку 5:20, 1Пет 4:8
+ 10:13 Сүл 19:29, Сүл 26:3
+ 10:14 Сүл 18:7
+ 10:15 Сүл 18:11
+ 10:16 Сүл 11:19
+ 10:17 Сүл 6:23
+ 10:19 Мат 12:36, Сүл 17:27, Ваг 5:2
+ 10:21 Хош 4:6
+ 10:23 Сүл 2:14, Ерм 11:15
+ 10:24 Эйп 3:25, Иша 66:4, Зеб 144:19
+ 10:25 Эйп 21:19, Мат 7:27, Сүл 12:3
+ 10:26 Сүл 6:6

+ 10:27 Сүл 3:2, Сүл 3:16, Сүл 4:10, Сүл 9:11, Зеб 54:24

+ 10:28 Эйп 8:13, Сүл 11:7
+ 10:30 Сүл 2:21-22
+ 10:31 Зеб 36:30, Сүл 15:28

+ 11:1 Лев 19:36, Кан 25:13, Сүл 16:11, Сүл 20:10, Сүл 20:23, Эзк 45:10

+ 11:2 Сүл 16:18, Сүл 18:12, Сүл 29:23

+ 11:3 Сүл 13:6

+ 11:4 Эйп 36:19, Эзк 7:19, Сеп 1:18, Сүл 10:2

+ 11:5 Сүл 3:6, Эст 7:9, Зеб 7:16, Дан 6:24
+ 11:6 Сүл 13:6
+ 11:7 Эйп 8:13, Сүл 10:28
+ 11:8 Сүл 21:18
+ 11:10 Эст 8:15, Сүл 29:2
+ 11:11 Сүл 29:8
+ 11:13 Сүл 20:19
+ 11:14 Сүл 15:22, Сүл 20:18, Сүл 24:6
+ 11:18 Хош 10:12, Гал 6:8
+ 11:19 Сүл 10:16
+ 11:20 Зеб 118:1
+ 11:21 Сүл 16:5, Зеб 111:2
+ 11:24 Сүл 13:7, 2Кор 9:6
+ 11:25 Зеб 111:9
+ 11:26 Гчк 42:6

+ 11:27 Эст 7:9, Зеб 7:16, Сүл 26:27, Дан 6:24

+ 11:28 Зеб 48:7, Зеб 91:13

+ 11:30 Гчк 2:9, Гчк 3:22, Сүл 3:18, Сүл 13:12, Сүл 15:4

+ 11:31 1Пет 4:18
+ 12:1 Сүл 15:10
+ 12:3 Сүл 10:25

+ 12:4 Рут 3:11, Сүл 18:22, Сүл 31:10, Сүл 14:30

+ 12:5 Мат 12:35
+ 12:6 Зеб 9:30, Зеб 63:5, Ерм 5:26, Сүл 14:3
+ 12:10 Кан 25:4
+ 12:11 Сүл 28:19
+ 12:13 Зеб 58:13, Сүл 18:7, Сүл 21:23

+ 12:14 Сүл 13:2, Сүл 18:20, Иша 3:10, Ерм 22:15

+ 12:15 Сүл 3:7
+ 12:16 Сүл 29:11
+ 12:17 Сүл 14:5
+ 12:18 Зеб 56:5, Сүл 4:22
+ 12:19 Сүл 19:9
+ 12:21 Зеб 90:10
+ 12:22 Сүл 6:17
+ 12:23 Сүл 13:16
+ 13:1 Сүл 1:22, Зеб 1:1
+ 13:2 Сүл 12:14, Сүл 18:20
+ 13:3 Сүл 12:13, Сүл 21:23
+ 13:4 Сүл 6:9-11, Сүл 21:25
+ 13:6 Сүл 11:6, Сүл 11:3, Сүл 19:3
+ 13:7 Сүл 11:24
+ 13:9 Эйп 18:5-6, Эйп 21:17
+ 13:10 Сүл 28:25

+ 13:12 Гчк 2:9, Гчк 3:22, Сүл 3:18, Сүл 11:30, Сүл 15:4

+ 13:14 Зеб 35:10, Сүл 10:11
+ 13:16 Ваг 10:3
+ 13:17 Сүл 25:13
+ 13:18 Сүл 15:31-32, Ваг 7:5
+ 13:22 Эйп 27:16, Сүл 28:8

+ 13:24 Сүл 19:18, Сүл 22:15, Сүл 23:13, Сүл 29:17

+ 13:25 Сүл 10:3
+ 14:2 Сүл 2:15
+ 14:3 Сүл 12:6
+ 14:5 Мср 23:1, Сүл 12:17
+ 14:6 Сүл 15:14
+ 14:11 Сүл 3:33
+ 14:12 Сүл 16:25
+ 14:13 Ваг 2:2, Лук 6:25
+ 14:19 Гчк 42:6, 1Шам 2:36
+ 14:20 Сүл 19:7, Сүл 19:4
+ 14:21 Зеб 40:2, Сүл 29:7
+ 14:23 Сүл 21:5
+ 14:27 Зеб 35:10, Сүл 10:11, Сүл 13:14

+ 14:29 Сүл 15:18, Сүл 16:32, Сүл 19:11, Ваг 7:8-9

+ 14:30 Сүл 4:22, Сүл 12:4
+ 14:31 Сүл 17:5
+ 15:1 Сер 8:1-3, 1Пат 12:13-17
+ 15:2 Ваг 10:13-14
+ 15:3 2ЙЙ 16:9, Эйп 31:4, Зак 4:10

+ 15:4 Гчк 2:9, Гчк 3:22, Сүл 3:18, Сүл 11:30, Сүл 13:12

+ 15:8 Сүл 21:27, Сүл 28:9, Иша 1:11, Иша 66:3, Ерм 6:20, Ваг 4:17

+ 15:10 Сүл 12:1

+ 15:11 Сүл 27:20, Эйп 26:6, 1ЙЙ 28:9, 2ЙЙ 6:30, Зеб 43:20, Рес 1:24

+ 15:12 Амо 5:10
+ 15:13 Сүл 17:22, Нех 2:2, Сүл 18:14
+ 15:14 Сүл 14:6
+ 15:16 Сүл 16:8, Ваг 4:6
+ 15:17 Сүл 17:1
+ 15:18 Сүл 28:25, Сүл 29:22, Сүл 14:29
+ 15:19 Сүл 19:24, Сүл 22:5, Сүл 22:13
+ 15:20 Сүл 10:1, Сүл 29:3
+ 15:21 Сүл 2:14, Сүл 10:23, Ерм 11:15
+ 15:22 Сүл 11:14, Сүл 20:18, Сүл 24:6
+ 15:23 Сүл 25:11
+ 15:24 Кол 3:1-2
+ 15:25 Зеб 67:6
+ 15:26 Сүл 6:18, Сүл 16:24

+ 15:27 Сүл 1:19, Сүл 23:4, 1Тим 6:9, Сүл 17:23

+ 15:28 Зеб 36:30, Сүл 10:31
+ 15:29 Зеб 17:42, Зеб 33:16
+ 15:30 Сүл 25:25
+ 15:32 Сүл 13:18, Ваг 7:5
+ 15:33 Сүл 18:12, Сүл 29:23

+ 16:1 Сүл 16:9, Сүл 19:21, Мат 10:19, Лук 12:12

+ 16:2 Сүл 21:2, Сүл 24:12
+ 16:3 Зеб 36:5
+ 16:4 Эйп 21:30, Рим 9:22
+ 16:5 Сүл 6:17, Сүл 11:21, Сүл 28:20
+ 16:6 Дан 4:24
+ 16:7 Гчк 26:28
+ 16:8 Зеб 36:16, Сүл 15:16
+ 16:9 Сүл 16:1, Сүл 19:21, Сүл 20:24
+ 16:10 1Пат 3:28

+ 16:11 Лев 19:36, Кан 25:13, Сүл 11:1, Сүл 20:10, Сүл 20:23, Эзк 45:10

+ 16:12 2Шам 23:3, Сүл 25:5, Сүл 29:14
+ 16:13 Сүл 22:11
+ 16:14 Сүл 19:12, Сүл 20:2
+ 16:15 Зеб 71:6
+ 16:16 Сүл 3:14, Сүл 8:19
+ 16:18 Сүл 11:2, Сүл 18:12, Сүл 29:23
+ 16:20 Сүл 19:8, Зеб 83:13

+ 16:22 Зеб 35:10, Сүл 10:11, Сүл 13:14, Сүл 14:27

+ 16:24 Сүл 15:26
+ 16:25 Сүл 14:12
+ 16:26 Ваг 6:7
+ 16:27 Сүл 6:12, Яку 3:6
+ 16:28 Сүл 26:20
+ 16:29 Сүл 1:10
+ 16:31 Сүл 20:29
+ 16:32 Сүл 14:29
+ 16:33 Рес 1:26
+ 17:1 Сүл 15:17
+ 17:2 Сүл 19:26

+ 17:3 Сүл 27:21, 1ЙЙ 28:9, 1ЙЙ 29:17, Зеб 25:2, Ерм 17:10

+ 17:5 Сүл 14:31, Эйп 19:29, Сүл 24:18
+ 17:6 Зеб 127:6
+ 17:7 Сүл 6:17
+ 17:8 Кан 16:19, Сүл 18:16, Сүл 21:14
+ 17:12 2Шам 17:8, Хош 13:8
+ 17:13 Зеб 34:12, Ерм 18:20
+ 17:14 Сүл 20:3, Сүл 25:8, 1Сал 4:11

+ 17:15 Мср 23:7, Сүл 24:24, Иша 5:23, Зеб 93:21

+ 17:17 Сүл 18:24, Сүл 27:10
+ 17:19 Сүл 29:23
+ 17:21 Сүл 10:1, Сүл 19:13
+ 17:22 Сүл 15:13
+ 17:23 Сүл 15:27, Мик 7:3
+ 17:25 Сүл 10:1
+ 17:27 Сүл 10:19, Ваг 5:2
+ 17:28 Эйп 13:5
+ 18:4 Сүл 20:5
+ 18:5 Сүл 24:24, Кан 1:17
+ 18:6 Сүл 10:13, Сүл 19:29, Сүл 26:3

+ 18:7 Сүл 10:14, Зеб 63:8, Сүл 12:13, Ваг 10:12

+ 18:8 Сүл 26:22
+ 18:10 Мср 34:5-7, Зеб 19:2, Зеб 60:4
+ 18:11 Сүл 10:15

+ 18:12 Сүл 11:2, Сүл 16:18, Сүл 15:33, Сүл 29:23

+ 18:14 Сүл 15:13
+ 18:16 Сүл 17:8
+ 18:20 Сүл 12:14, Сүл 13:2
+ 18:22 Сүл 12:4, Сүл 19:14, Сүл 8:35
+ 18:24 Сүл 17:17
+ 19:1 Сүл 28:6
+ 19:2 Сүл 21:5, Сүл 28:20
+ 19:3 Сүл 13:6
+ 19:4 Сүл 14:20

+ 19:5 Мср 20:16, Кан 19:19, Сүл 21:28, Сүл 24:28, Сүл 25:18

+ 19:6 Сүл 29:26
+ 19:7 Сүл 14:20
+ 19:8 Сүл 16:20
+ 19:9 Мср 20:16
+ 19:10 Сүл 26:1, Ваг 10:7
+ 19:11 Сүл 14:29
+ 19:12 Сүл 16:14, Сүл 20:2, Сүл 28:15
+ 19:13 Сүл 17:21, Сүл 21:9, Сүл 27:15
+ 19:14 Сүл 12:4, Сүл 18:22
+ 19:15 Сүл 6:9, Сүл 20:4, Сүл 20:13
+ 19:16 Сүл 13:13

+ 19:17 Кан 15:7-8, Сүл 22:9, Сүл 28:27, Ваг 11:1, Мат 5:7

+ 19:18 Сүл 13:24

+ 19:21 Эйп 23:13, Сүл 16:1, Сүл 16:9, Иша 14:27

+ 19:23 Сүл 10:16, Сүл 11:19
+ 19:24 Сүл 15:19, Сүл 22:13, Сүл 26:15
+ 19:25 Сүл 21:11
+ 19:26 Мср 20:12
+ 19:28 Эйп 15:16
+ 19:29 Сүл 10:13, Сүл 18:6, Сүл 26:3

+ 20:1 Гчк 9:21, Сүл 23:29-32, Сүл 31:4, Эфе 5:18

+ 20:2 Сүл 16:14, Сүл 19:12
+ 20:4 Сүл 19:15
+ 20:5 Сүл 18:4

+ 20:9 1Пат 8:46, 2ЙЙ 6:36, Ваг 7:20, Яку 1:21, 1Ёха 1:8-10, Рим 3:23

+ 20:10 Лев 19:36, Кан 25:13, Сүл 11:1, Сүл 16:11, Сүл 20:23, Эзк 45:10

+ 20:12 Мср 4:11, Зеб 93:9
+ 20:13 Сүл 19:15
+ 20:16 Сүл 22:26-27, Сүл 27:13
+ 20:17 Сүл 9:17
+ 20:18 Сүл 11:14, Сүл 15:22, Сүл 24:6
+ 20:19 Сүл 11:13
+ 20:20 Мср 21:17, Сүл 30:11, Сүл 30:17
+ 20:21 Сүл 13:11

+ 20:22 Лев 19:18, Сүл 24:29, Рим 12:19, Зеб 26:14

+ 20:23 Лев 19:36, Кан 25:13, Сүл 11:1, Сүл 16:11, Сүл 20:10, Эзк 45:10

+ 20:24 Сүл 16:1, Сүл 16:9, Сүл 19:21
+ 20:25 Ваг 5:4
+ 20:27 1Кор 2:11
+ 20:29 Лев 19:32, Сүл 16:31
+ 21:1 Эзр 6:22
+ 21:2 Сүл 16:2, Сүл 24:12, Лук 16:15
+ 21:3 1Шам 15:22, Мик 6:6-8
+ 21:4 Сүл 6:17
+ 21:5 Сүл 14:23, Сүл 10:4
+ 21:6 Сүл 20:21

+ 21:9 Сүл 19:13, Сүл 21:9, Сүл 25:24, Сүл 27:15

+ 21:11 Сүл 19:25
+ 21:13 1Ёха 3:17
+ 21:14 Сүл 17:8
+ 21:16 Зеб 48:14-15
+ 21:18 Сүл 11:8
+ 21:19 Сүл 19:13, Сүл 25:24, Сүл 27:15
+ 21:22 Ваг 7:19, Ваг 9:16, Ваг 9:18
+ 21:23 Сүл 12:13, Сүл 13:3
+ 21:24 Зеб 1:1, Сүл 1:22
+ 21:25 Сүл 13:4
+ 21:26 Кан 15:7-8, Мат 5:42
+ 21:27 Сүл 15:8, Иша 66:3
+ 21:28 Мср 20:16, Сүл 19:5
+ 21:30 Иша 44:25, 1Кор 1:20, 1Кор 3:19
+ 21:31 Зеб 19:7-8, Зеб 32:17, Иша 31:1
+ 22:1 Ваг 7:1
+ 22:2 Эйп 31:15, Сүл 29:13
+ 22:3 Сүл 27:12
+ 22:4 Сүл 3:16, Сүл 8:18
+ 22:5 Сүл 15:19
+ 22:6 Эфе 6:4
+ 22:8 Эйп 4:8, Гал 6:7
+ 22:9 Сүл 19:17
+ 22:10 Сүл 26:20
+ 22:11 Сүл 16:13
+ 22:13 Сүл 15:19, Сүл 19:24, Сүл 26:13
+ 22:14 Сүл 2:16, Сүл 23:27, Ваг 7:26
+ 22:15 Сүл 13:24
+ 22:16 Сүл 28:22
+ 22:17 Сүл 5:1, Сүл 24:23
+ 22:22 Мср 23:6, Зак 7:10
+ 22:23 Сүл 23:11
+ 22:27 Сүл 20:16
+ 22:28 Кан 19:14, Эйп 24:2, Сүл 23:10

+ 23:4 Сүл 28:20, Мат 6:19, 1Тим 6:9-10, Евр 13:5

+ 23:5 Сүл 27:24, 1Тим 6:17
+ 23:10 Кан 19:14, Эйп 24:2, Сүл 22:28
+ 23:11 Сүл 19:25, Сүл 22:23
+ 23:13 Сүл 13:24, Сүл 19:18, Сүл 22:15
+ 23:17 Зеб 36:1, Сүл 3:31, Сүл 24:1
+ 23:18 Сүл 24:14
+ 23:20 Сүл 20:1, Иша 5:11-12, Эфе 5:18
+ 23:22 Мср 20:12, Сүл 1:8
+ 23:27 Сүл 22:14, Сүл 2:16, Ваг 7:26
+ 23:28 Сүл 7:12
+ 23:30 Иша 5:11, Иша 5:22
+ 23:31 Сүл 20:1
+ 23:35 Иша 56:12

+ 24:1 Зеб 1:1, Зеб 36:1, Сүл 1:15, Сүл 3:31, Сүл 4:14, Сүл 23:17, Сүл 24:19

+ 24:2 Зеб 9:28
+ 24:4 Лук 16:11
+ 24:5 Сүл 21:22
+ 24:6 Сүл 11:14, Сүл 15:22, Сүл 20:18
+ 24:9 Зеб 1:1, Сүл 3:34, Сүл 21:24
+ 24:10 Евр 12:3
+ 24:11 Зеб 81:4, Иша 58:6

+ 24:12 Сүл 16:2, Сүл 21:2, Эйп 34:11, Зеб 61:13, Рим 2:6

+ 24:13 Зеб 18:11
+ 24:14 Сүл 23:18
+ 24:15 Зеб 9:29
+ 24:16 Зеб 36:24
+ 24:17 Эйп 31:29, Мик 7:8
+ 24:18 Сүл 17:5

+ 24:19 Ерм 12:1, Зеб 36:1, Сүл 23:17, Сүл 24:1

+ 24:20 Эйп 18:5-6, Эйп 21:17, Сүл 13:9

+ 24:21 1Пет 2:17

+ 24:23 Лев 19:15, Кан 1:17, Кан 16:19, Сүл 18:5, Сүл 28:21

+ 24:24 Мср 23:7, Сүл 17:15, Иша 5:23
+ 24:28 Мср 20:16, Сүл 19:5, Сүл 25:18
+ 24:29 Сүл 20:22
+ 24:34 Сүл 6:10-11, Ваг 4:5
+ 25:1 Сүл 1:1, Сүл 10:1, 2Пат 18:5-7
+ 25:2 Кан 29:29
+ 25:5 1Пат 2:44-45, Сүл 16:12
+ 25:6 Лук 14:8-11
+ 25:11 Сүл 15:23
+ 25:12 Зеб 140:5
+ 25:13 Сүл 13:17
+ 25:14 Яхд 1:12
+ 25:16 Сүл 27:7

+ 25:18 Мср 20:16, Сүл 12:18, Сүл 19:5, Сүл 24:28

+ 25:21 2Пат 6:22, 2ЙЙ 28:15, Мат 5:44
+ 25:22 Зеб 139:11, Рим 12:20
+ 25:24 Сүл 19:13, Сүл 21:9, Сүл 21:19
+ 25:25 Сүл 15:30
+ 26:1 Сүл 17:7, Сүл 19:10, Сүл 26:8
+ 26:2 Чөл 23:8, Кан 23:5

+ 26:3 Зеб 31:9, Зеб 31:9, Сүл 10:13, Сүл 19:29

+ 26:5 Мат 21:24-27
+ 26:8 Сүл 26:1
+ 26:11 2Пет 2:22
+ 26:12 Сүл 28:11, Сүл 29:20
+ 26:13 Сүл 22:13
+ 26:15 Сүл 15:19, Сүл 19:24
+ 26:20 Сүл 16:28, Сүл 22:10
+ 26:22 Сүл 18:8
+ 26:23 Зеб 28:3, Ерм 9:8, Мат 23:27
+ 26:25 Ерм 12:6
+ 26:27 Эст 7:9, Зеб 7:16, Ваг 10:8, Дан 6:24
+ 27:1 Лук 12:19-20, Яку 4:13-14
+ 27:3 Эйп 6:3
+ 27:4 Сүл 6:34
+ 27:5 Сүл 28:23
+ 27:6 Зеб 140:5
+ 27:7 Сүл 25:16
+ 27:10 Сүл 17:17
+ 27:11 Зеб 118:42
+ 27:12 Сүл 22:3
+ 27:13 Сүл 20:16
+ 27:15 Сүл 19:13, Сүл 21:9, Сүл 25:24
+ 27:18 1Кор 9:7
+ 27:20 Сүл 15:11, Хаб 2:5, Ваг 1:8, Ваг 4:8
+ 27:21 Сүл 17:3
+ 27:24 Сүл 23:5, 1Тим 6:17

+ 28:1 Лев 26:17, 2Пат 7:7, Лев 26:8, 1Шам 17:32

+ 28:2 1Пат 16:8-28, 2Пат 15:8-15
+ 28:3 Мат 18:30
+ 28:6 Сүл 19:1
+ 28:8 Мср 22:25, Сүл 13:22
+ 28:9 Зеб 65:18, Сүл 15:8
+ 28:10 Зеб 7:16, Сүл 26:27
+ 28:11 Сүл 26:12

+ 28:12 Сүл 11:10, Эйп 24:4, Сүл 28:28, Сүл 29:2

+ 28:13 Эйп 31:33, 1Ёха 1:9
+ 28:15 Сүл 19:12
+ 28:17 Гчк 4:12, Гчк 9:6
+ 28:18 Сүл 10:9
+ 28:19 Сүл 12:11
+ 28:20 Сүл 19:2, Сүл 21:5, Сүл 23:4
+ 28:21 Сүл 18:5, Сүл 24:23, Эзк 13:19
+ 28:22 Сүл 22:16
+ 28:23 Сүл 29:5, Сүл 27:5
+ 28:24 Мср 20:12
+ 28:25 Сүл 13:10, Сүл 15:18
+ 28:27 Кан 15:7-8, Сүл 19:17
+ 28:28 Сүл 28:12
+ 29:1 Сүл 1:25, Сүл 6:15
+ 29:2 Сүл 11:10, Сүл 28:12, Сүл 28:28

+ 29:3 Сүл 10:1, Сүл 15:20, Лук 15:13, Лук 15:30

+ 29:5 Сүл 28:23
+ 29:6 Зеб 9:16
+ 29:7 Зеб 40:2
+ 29:8 Сүл 11:11
+ 29:10 Гчк 4:5, Гчк 4:8
+ 29:11 Эйп 5:2, Сүл 12:16
+ 29:13 Сүл 22:2
+ 29:14 Зеб 71:4, Сүл 16:12
+ 29:15 Сүл 10:1, Сүл 17:25
+ 29:16 Зеб 36:34, Зеб 90:8, Зеб 91:12
+ 29:17 Сүл 13:24

+ 29:18 1Шам 3:1, Зеб 73:9, Амо 8:11, Мср 32:25

+ 29:20 Сүл 26:12

+ 29:22 Сүл 15:18

+ 29:23 Сүл 11:2, Сүл 16:18, Сүл 18:12, Сүл 15:33, Сүл 18:12

+ 29:24 Лев 5:1, Сер 17:2
+ 29:25 Лук 12:4
+ 29:26 Сүл 19:6
+ 30:4 Ёха 3:13, Эйп 28:26, Иша 40:12
+ 30:5 Зеб 11:7, Зеб 17:31, Зеб 3:3, Сүл 2:7
+ 30:6 Кан 4:2, Кан 12:32, Аян 22:18
+ 30:8 Мат 6:11, 1Тим 6:8

+ 30:9 Кан 8:12-14, Кан 31:20, Зеб 77:11, Зеб 105:21, Хош 13:6

+ 30:10 Ваг 7:21
+ 30:11 Мср 21:17, Сүл 20:20
+ 30:12 Сүл 16:2
+ 30:13 Зеб 100:5
+ 30:14 Эйп 29:17, Зеб 13:4
+ 30:17 Гчк 9:22, Сүл 20:20
+ 30:18 Сүл 6:16
+ 30:22 Сүл 19:10
+ 30:25 Сүл 6:6-8
+ 30:27 Ёвл 2:7
+ 30:32 Эйп 21:5, Мик 7:16
+ 31:3 Кан 17:17, 1Пат 11:1-4, Сүл 7:26
+ 31:4 Сүл 20:1, Ваг 10:17, Эфе 5:18
+ 31:6 Зеб 103:15
+ 31:8 Эйп 29:12, Эйп 29:15
+ 31:9 Лев 19:15, Кан 1:16, Кан 16:18-19
+ 31:10 Рут 3:11, Сүл 12:4, Сүл 3:15
+ 31:15 Сүл 20:13
+ 31:20 Кан 15:7-8, Сүл 22:9
+ 31:31 Сүл 11:16

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TKM/TKC/1-2017//Мукаддес-Китап__Full.azw3

Сөзлүк

Сөзлүк

1. А
2. Б
3. Ч
4. Д
5. Э
6. Ә
7. Ф
8. Г
9. Х
10. И
11. Җ
12. К
13. Л
14. М
15. Н
16. О
17. Ө
18. П
19. Р
20. С
21. Ш
22. Т
23. У
24. Ы
25. Я
26. Е
27. Ю
28. Й
29. З

А

А

1. Адалатлы
2. Адам ата
3. Агта
4. Агыз беклемек
5. Ахалот
6. Аждарха
7. Акмак
8. Аламот
9. Алоэ
10. Амалеклер
11. Аммонлар
12. Аморлар
13. Анаклар
14. Араба дүзлүги
15. Арамей дили
16. Арфа
17. Артемис
18. Арвах-җын
19. Арёпагус
20. Ашера
21. Ашторет
22. Ашур
23. Аянлык
24. Азия

Адалатлы – Худай хемише адалатлы. Ол элмыдама догры иш эдйәр ве хемише оңат карарлары чыкаряр. Мукаддес Китаба лайыклыкда, Худай хер бир адама, улы болсун, кичи болсун, бай я-да гарып, пархы ёк – хеммелере адалатлы гарамаклыгы үндейәр. Ол Өз халкына шейле диййәр:

«Ягшылык этмеги өврениң,
адалаты агтарың,
эзъет чекйәни халас эдиң,
етими гораң,
дул хатына арка дуруң» (Иша 1:17).

Казыларың, юрт баштутанларының, дини ёлбашчыларың халкың үстүнден хөкүм сүрйәндиклери үчин, Худай олардан адалатлы карарлары чыкармагы талап эдйәр ве адалатсыз херекетлер эден ягдайында, олары ёвузлык билен хөкүм эдйәр.

Серет: Догры.

Адам ата – Худай тарапындан ярадылан илкинҗи ынсан. Онуң аялы Хов эне болупдыр. Олар әхли ынсанларың ата-энеси болупдыр. Адам атаның ады еврейче «ынсан» диймеги аңладяр.

Гчк 2-3.

Агта – тарыхың кәбир дөвүрлеринде дүрли миллетлерде агталар хөкүмдарларың ёлбашчылыгы астында ёкары везипәни эеләпдирлер. Худайың гадаган эдйәндиги үчин, олары бичмеклик еврейлериң дәп-дессурында болмандыр.

Эст 2:3; Рес 8:27.

Агыз беклемек – агыз беклемегиң максады Худайың хузурында өзүңи песпәл тутмак я-да кәбир паҗыгалы ягдайда яс тутмак, гам-гусса дөври Худайы чагырмак болупдыр. Догры дурмушда яшамаздан, гарыплара ве эҗизлере адалатлы гарамаздан, агыз беклемеклигиң хич хили пейдасының ёкдугыны ве мунуң Худайың гөвнүнден турмаяндыгыны пыгамберлер халка ятладыпдырлар.

Сер 20:26; Иша 58:3-5; Ёв 1:14; Юн 3:5; Эст 4:16.

Ахалот – Хиндистанда өсйән ве өзени хошбой ыслы агач. Онуң өзенини гейимлере я-да отага хошбой ыс бермек үчин уланыпдырлар.

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Нгм 4:14.

Аждарха – гадымы еврей дүшүнҗесинде деңиз аждархасы башагайлыгы аңладып, әлем-җаханың ярадылышының ирки дөвүрлеринде пейда болупдыр. Кәте аждарха Рахап дийлип атландырылыпдыр (Эйп 9:3; 26:12; Иша 51:9), кәте болса Ливятан (Эйп 3:8; 41:1; Зеб 73:14; Иша 27:1). Шейле хем бу миллетлер үчин бир нышан, ягны Ысрайылың душманы болупдыр (Зеб 86:4). Икинҗи пикир Тәзе Әхтде Аянлык китабында габат гелйәр, Иса Месихе ынанянлара гаршы урушда аждарха эрбет гүйчлериң нышаныдыр.

Акмак – пайхас эдебиятында: Зебурың кәбир мезмурларында, Сүлейманың пәхимлеринде, Вагызда, Эйюпда «акмак» диңе бир акылсыз адам дәл-де, эйсем, акыл-пайхасы рет эдйән адамдыр. Шонуң үчин хем ол өлүм ве вейранчылык ёлундан барян адамдыр. Бейле адам Худай барада ве Худайың ислеги барада пикир этмейән, алада этмейән, текепбир, гедем, бипарх адам. Ол хатда дине ве пайхаслы өвүт-үндеве гаршы чыкып, булар барада яман затлары гепләп билйәр. Пайхас эдебиятында беян эдилен хәсиетлерден башга-да акмак адам өзүниң неҗис гылык-хәсиети билен таналыпдыр. Ишая пыгамбериң китабында акмак адам барада шейле дийилйәр: «Акмак биедеплик билен геплейәр, онуң ниети пислик этмекдир, иши яманлык этмек, Реббе дил етирмек, ачлары ач, сувсузлары сувсуз гоймакдыр» (Иша 32:6).

Зеб 52:1; Сүл 17:17-21

Серет: Надан.

Аламот – манысы белли дәл. Белки әхең, белки-де саз гуралы болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Алоэ – Тәзе Әхт дөврүнде алоэ өлен адамың җеседини җайламага тайярламакда уланылыпдыр.

Ёх 19:39.

Амалеклер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, онуң голайында яшан халк. Олар, эсасан, Дуз деңзиниң гүнорта-гүндогарында, ягны Негепде яшан чарва халк болупдыр.

Мср 17:8-16; Кан 25:17-19; 1Шам 15:2, 30:1-5; 1ЙЙ 4:43.

Аммонлар – Лутуң оглы Бенамының несиллери. Аммонлар Иордан дерясының гүндогарында яшапдырлар. Олар Молек худайына сежде эдипдирлер.

Гчк 19:30-38; Кан 23:3.

Серет: Лут.

Аморлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Олар өзлериниң әпет узын бойлары билен таналыпдыр. Месопотамияның тутуш төверегинде өзүниң шәхерлери ве ханлары билен аморлар өрән гүйчли халк болупдыр. Ысрайыллар Кенгана чозан вагтында, олар, эсасан хем, Иордан дерясының гүндогарында ве Иорданың гүнбатар дагларында яшан Ог хем Сихон атлы ики ханың ханлыгындакы гүйҗе даяныпдырлар.

Гчк 10:16; 15:16; Чөл 13:29; 21:13-34; Амо 2:10.

Серет: Кенганлар.

Анаклар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдуның голайында яшан халкларың бири. Олар Хеброн галасында ве онуң даш-төверегинде яшапдырлар. Анаклар үч уругдан ыбарат болуп, олар Нефиллериң несиллери болупдырлар.

Кан 9:2; Еш 11:21,22.

Серет: Нефиллер.

Араба дүзлүги – Иордан дерясының дүзлүгинден Дуз деңзиниң гүнорта-демиргазыгына ченли яйылып гидйән гуры ве текиз ер.

Чөл 22:1; 26:3.

Арамей дили – бу дил еврей дилине дегишлидир. Б. э. өң VI асырда бу эсасы дил хөкмүнде өсүп, гадымы якын Гүндогарда (хәзирки Орта Гүндогарда) дипломатия ве тәҗирчилик үчин уланылыпдыр. Ысрайыллар Бабыл сүргүнинден доланып геленлеринден соң, халк еврей дилине гаранда арамей дилинде хас көп геплемәге башлапдыр. Көне Әхтиң кәбир бөлеклери арамей дилинде язылыпдыр, ягны Эзр 4:8–6:18; 7:12-26; Дан 2:4–7:28. Исаның дөврүнде бу дил яхудылар ве Иса тарапындан гиңден уланылыпдыр, шонуң үчин Тәзе Әхтде бирнәче арамей сөзлери бар.

2Пат 18:26,28; Мат 5:22; Ёх 5:2; 19:13.

Серет: Еврей.

Арфа – киришли саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 32:2; 56:9.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Артемис – греклериң зенан худайының ады, оңа айратын Азия велаятында сежде эдипдирлер. Гадымы дүнйәниң еди гудратының бири болан онуң бутханасы Эфес шәхериниң эдил дашында ерлешипдир.

Рес 19:24-35.

Арвах-җын – Шейтана гуллук эдйән эрбет рухдур. Ол адама зыян етирип я-да оны эеләп билйәр. Исада олары ковуп чыкарян гудрат болупдыр ве Ол арвах-җын эелән адама шыпа берипдир. Ресуллара хем Исаның ады билен арвах-җынлары ковуп чыкармак гудраты берлипдир.

Мат 8:16; Лук 8:26; Рес 8:7; 16:18.

Арёпагус – Гресияның Афины шәхериндәки байырлык. Афины шәхериниң мөхүм адамлары бу байырлыкда душушып ваҗып меселелер барада геңешипдирлер. Бу адамларың геңеши хем Арёпагус дийлип атландырылыпдыр.

Рес 17:19,22,34.

Ашера – хасыл берйән иң мөхүм зенан худайы хасапланып, оңа Кенганда ве Сирияда сежде эдипдирлер. Бу зенан худайы көпленч Багал худайы билен гатнашыпдыр. Адамларың оңа сежде этмек үчин үйшен еринде, онуң агачдан я-да дашдан ёнулып ясалан хейкели дикилипдир.

Мср 34:13; Кан 7:5; 12:3; 16:21.

Ашторет – Суруң ве Сидоның эсасы зенан худайы болуп, оңа Мүсүрде ве Кенганда сежде эдипдирлер.

Сер 2:13; 2Пат 23:13.

Ашур – б. э. өң IX ве VIII асырларда Ашур Ысрайылың гүндогарында гүйчли империя болупдыр. Онуң пайтагт шәхери болан Ниневе хәзирки демиргазык Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 722‑нҗи йылда ашурлар Ысрайыл патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары есир эдип әкидипдирлер. Соңра ашурлар өз империясының бейлеки бөлеклеринден адамлары Ысрайылың юрдунда орнашдырыпдырлар. Өз юрдунда галан ысрайыл халкы бу адамлар билен гыз алшып-бершипдир. Ашурлар Яхуда патышалыгының хем үстүне чозупдырлар, эмма еңип билмәндирлер. Соңрак Ниневе пайтагты Худайың җезасы хөкмүнде душманың еңиҗи гошунлары тарапындан бүтинлей вейран эдилипдир.

2Пат 18:9–19:36; Нах 1-3.

Аянлык – кәвагт пыгамберлере Худай тарапындан аянлык берилйәр. Онда хәзирки ве гелҗекки затлар барада гөрнүш боляр. Шейле аянлыкларда Худай Өз мерхеметини ве хөкүмини гөркезйәр.

Гчк 41:25; Мср 6:3; Иша 40:5; 45:21; 65:1; Хаб 1:1; Рим 1:17; 1Кор 14:26.

Серет: Гөрнүш.

Азия – Тәзе Әхт дөврүнде Рим империясының иң бай велаяты болупдыр. Бу гүнки гүн бу велаят Түркийәниң арачәклеринде ерлешйәр.

Рес 19:10; Рим 16:5; 1Кор 16:19.

Карта серет.

Б

Б

1. Бабыл
2. Багал
3. Баш руханы
4. Башан
5. Байрам йылы
6. Байрамчылыклар
7. Берекет
8. Беелзебул
9. Бу дүнйәниң хөкүмдары
10. Бут
11. Бүтинлей ёк этмек

Бабыл – Бабыл шәхери Бабыл империясының пайтагты болупдыр ве ол хәзирки гүнорта Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 586-нҗы йылда бабыллылар Яхуда патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары Бабыла есир эдип әкидипдирлер.

2Пат 25:1-12.

Серет: Яхуда.

Багал – кенганлар тарапындан сежде эдилен харасат худайы. Багал сөзи аслында «хоҗайын», шейле хем «әр» диймеги аңладяр.

1Пат 18:1-45; Ер 7:9; Хош 11:2.

Баш руханы – Левиниң несли болан Харун пыгамбер ве онуң огуллары Худай тарапындан руханы болмаклыга сайланыпдырлар. Олар Мукаддес чадырда Худая хызмат эдипдирлер. Харун пыгамбер илкинҗи Баш руханы хөкмүнде сайланыпдыр. Диңе Баш рухана Иң мукаддес отага гирмәге ругсат эдилипдир. Ол ысрайыллары гүнәлеринден сапламак үчин ол ере йылда бир гезек «Гүнәден сапланма» гүни гирипдир. Еврейлер китабының авторы Исаны кәмил Баш руханы хөкмүнде беян эдйәр.

Мср 28; Лев 16.

1623-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Башан – бу гүнорта Сирияның текиз җүлгелери ве байырлыклары. Ол Җелиле көлүниң ве Иордан дерясының гүндогар тарапында ерлешйәр. Башан Гилгат этрабының демиргазыгында болуп, өзүниң семиз сыгырлары ве бол хасылы билен мешхур болупдыр.

Еш 12:5; 13:11; Кан 3:10.

Байрам йылы – хер элли йылдан ысрайыл халкы топрак, мирас, карз ве гуллар бабатда Худай тарапындан берлен йөрите дүзгүнлери берҗай этмели болупдыр.

Лев 25:1-34.

Байрамчылыклар – Мукаддес Китапда ысрайыл халкы тарапындан белленен бирнәче мөхүм байрамчылыклар айдылып гечилйәр. Ашакдакы санавда бу байрамларың атлары берилйәр:

Чатма байрамы

Эллинҗи гүн байрамы

Галла байрамы

Гүнәден сапланма гүни

Хасыл байрамы

Песах байрамы

Петир байрамы

Пурым байрамы

Сурнай байрамы

Тәзе Ай байрамы

Бу байрамлар барадакы маглуматлары сөзлүкден, оларың херсиниң адының ашагындан тапып билерсиңиз.

Берекет –

Серет: Ялкамак.

Беелзебул – арвах-җынларың ёлбашчысының ады. Бу ат «Багалзебупдан» гелип чыкандыр; Багалзебуп Көне Әхт дөврүнде ысрайыллара голай яшан халкларың сежде эден худайларының биридир (2Пат 1:2-16). Беелзебулың бейлеки ады шейтандыр.

Мат 10:25; 12:21,24,27; Мар 3:19,22,22; Лук 11:15,18,19.

Серет: Шейтан.

Бу дүнйәниң хөкүмдары –

Серет: Шейтан.

Бут – дашдан, агачдан я-да башга бир затдан ясалан хейкел, адамлар олары худай хөкмүнде хасаплап, сежде этмек үчин уланыпдырлар. Буларың кәбири сеждегәхде саклар ялы улы болупдыр, кәбири өйде саклар ялы кичи болупдыр.

Мср 20:4; Иша 40:19-20.

Серет: Өй бутлары.

Бүтинлей ёк этмек – Худайың Өз халкына сөз берен юрдунда урушдан соң олҗа дүшен эмләги, ягны есирлери, хайванлары ве харытлары ысрайыл халкының бәхбиди үчин алынман, эйсем бүтинлей ёк этмек аркалы Худая багыш эдилипдир.

Еш 6:17-21.

Ч

Ч

1. Чатма байрамы

Чатма байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) он бәши билен йигрими бири аралыгында, Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленилипдир. Бу хепдәниң довамында ысрайыл халкы Мүсүрден Кенгана барянча, чөлде азашып гезен дөврүни ятлапдыр. Халк Худая белленен гурбанлыклары хөдүрләпдир ве чатмаларда яшапдыр. Бу байрамчылык иң соңкы галланың ве мивелериң йыгналян дөври болупдыр, шонуң үчин бу дөвүрде хасыл тойы тутулыпдыр.

Мүс 23:16, 34:22, Лев 23:33-36, 39-43, Чөл 29:12-34, Кан 16:13-15, Зек 14:16-19.

Д

Д

1. Дагон
2. Давут галасы
3. Давут Оглы
4. Давут пыгамбер
5. Декаполис
6. Дери кесели
7. Дикме даш
8. Дога-дилег этмек
9. Догры

Дагон – бу пилиштлилериң худайы болуп, онуң гөвресиниң ярысындан ёкарсы адам, ашакы ярысы балык хөкмүнде суратландырылыпдыр.

1Шам 5:2.

Давут галасы – Сион дагында Иерусалимиң көне бөлеги, Давут пыгамбериң ябуслыларың илатыны басып алан ери.

2Шам 5:6-9; 1ЙЙ 11:5.

Серет: Ички гала.

Давут Оглы – Худай хезрети Давут патыша онуң несиллериниң бириниң мүдимилик шалык сүрҗекдигини сөз берипдир (2Шам 7:12-16; Иша 9:6-7). Исаның дөврүнде яхудылар бу Патыша гарашыпдырлар ве Оны Месих дийип атландырыпдырлар. Иса гарашылян Патыша хөкмүнде таналыпдыр ве Ол Давут Оглы дийлип атландырылыпдыр.

Мат 9:27; 15:22.

Серет: Худайың Оглы; Месих.

Давут пыгамбер – чөлде чопанчылык эдип йөркә, Худай Давуды ысрайыл халкына патыша эдип сайлаяр. Ол Иерусалими басып алып, оны пайтагт шәхери этмек билен душманларының үстүнден ысрайыл халкына еңиш гетирипдир. Давут пыгамбер догручыл хем адалатлы патыша болупдыр, йөне ол хем гүнә эдипдир. Шейле хем ол сазанда ве шахыр болупдыр, ол көп санлы мезмурлар языпдыр, булар соңра Зебур китабының бир бөлеги болупдыр. Давут пыгамберден соң онуң оглы Сүлейман пыгамбер патыша болупдыр. Давут Худая өрән садык болупдыр, Худай диңе Давудың неслинден бириниң хемишелик патыша болҗакдыгына сөз берипдир. Маттаның Хош Хабары китабыны ачанымызда, ол ерде Худайың Давуда сөз берен неслиниң Исадыгы хакда гүррүң берилйәр.

1Са 16:13-23; 17:12-58; 2Са 7; 11; Зеб 88:4; Мат 1:1; Рим 4:6; 2Ти 2:8; Айн 5:5.

Декаполис – Самария билен Җелиләниң гүндогарындакы он шәхер, олар Грек империясы дөврүнде гурлупдыр. Исаның дөврүнде олар Рим империясына дегишли болсалар-да, өзлери хөкүмдарлык эдипдирлер.

Мат 4:25; Мар 7:31.

Дери кесели – Көне ве Тәзе Әхт дөврүнде дери кеселиниң көп дүрли гөрнүшлери болупдыр. Дери кеселиниң хайсам болса бирине ёлуган адам, бу кесел бейлекилере ёкушмаз ялы ве ол башга адамы элләп, оны-да харам этмез ялы, башгалардан айры сакланыпдыр.

Лев 13:45-46; 2Пат 5:1-27; Мат 8:1-4; Лук 7:22.

Дикме даш – бу узын даш болуп, дим-‑дик гойлупдыр. Бу дикме даш кимдир бириниң мазарыны беллемек үчин я-да мөхүм бир зады я-да адамы ятламак үчин гөркезме хөкмүнде уланылыпдыр. Олар кераматлы хасапланыпдыр.

Гчк 28:18-22; 35:20; Мср 24:4; 2Шам 18:18.

Дога-дилег этмек – Мукаддес Китапда дога-дилег этмек – китапдан окамак я-да ят тутуп айтмак дәл-де, адатча калбыңдакы затлары Худая йүрекден беян этмекдир. Шейле хем дога-дилег этмек, көп халатда Худая алкыш айтмагы я-да Ондан көмек сорап ялбармагы аңладыпдыр. Мукаддес Китап бизе дурмушымызың әхли угурлары бабатда, шейле хем өз танаян ве бүтин дүнйәден эшидип, хатда танамаян адамларымызың хем мәтәчликлери догрусында Худай билен геплешип билйәндигимизи өвредйәр. Исаның бизе нәдип дога-дилег этмелидигини өвреден нусгасы Маттаның Хош Хабарының 6-нҗы бабының 9-13 аятларында ве Луканың Хош Хабарының 11‑нҗи бабының 2-4 аятларында гөркезлендир.

2Шам 7:27; Зеб 6:10; 141:2; Мат 6:9-13; Лук 11:2-4; Як 5:12-18; 1Пет 4:7; Фил 4:6; Кол 4:2; 1Тим 2:1-4.

Серет: Сежде этмек.

Догры – Мукаддес Китап Худайың догрудыгыны өвредйәр, Онуң әхли ишлери догрудыр. Шонуң үчин хем Худайың халкы Онуң буйрукларына табын болмак билен, Онуң хузурында догры ишлери этмәге чагырыландыр. Ишая пыгамбер халка: «Адалаты саклаң, догры ишлери эдиң» дийип, өвүт-үндев эдипдир (Иша 56:1). Тәзе Әхтде дашкы гөрнүши догры, эмма ичи эрбетликден долы адамларың хакыкатда кимдигини Худайың билйәндигини Иса бизе дуйдуряр. Шейле адамлар Худайың җезасындан гачып гутулмазлар. Павлус Худайың Ыбрайым пыгамбери иманы себәпли догры хасапландыгыны өвредйәр, эдил шунуң ялы, биз хем Худай тарапындан догры адамлар хасапланмак ислейән болсак, онда Худайың сайлап-сечен Иса Месихине иман этмелидирис.

Гчк 6:9; 15:6; Кан 12:25; Зеб 33:16; 63:11; Мат 13:49; Рим 4:3.

Серет: Адалатлы.

Э

Э

1. Эфиопия
2. Эфот
3. Эл гоймак
4. Эллинҗи гүн байрамы
5. Эляша пыгамбер
6. Эпикурчы философлар

Эфиопия – Мукаддес Китапда Эфиопия дийлип терҗиме эдилен ере хәзирки Суданың бир бөлеги ве гүнорта Мүсүр, шейле хем Эфиопияның демиргазык бөлеги гирйәр.

2Шам 18:21; Иша 11:11; 18:1; 20:3; Рес 8:25.

Эфот –

1. дини дабаралар гечирилйән вагты Баш руханының геййән еңсиз үстки эшиги. Гурсакчада сакланян Урым ве Туммым эфодың өң тарапына багланыпдыр (Мср 28:6-14).

2. Зыгыр матадан эдилен эшиклери руханылар ве хезрети Давут патыша гейипдир (1Шам 22:18; 2Шам 6:14).

3. Сежде эдилйән бир зат (Сер 8:26-27; 17:5).

Серет: Гурсакча; Урым ве Туммым. 1621-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Эл гоймак – Мукаддес Китапда адамлар башга бир адама пата бермек ве тәзе везипә белленендигини ыглан этмек үчин онуң үстүне элини гоюпдырлар. Иса адамлара пата беренде, шейле хем шыпа беренде, элини оларың үстүне гоюпдыр. Эдил шунуң ялы, ресуллар адамларың үстүне эллерини гоянларында, олар Мукаддес Рухы кабул эдипдирлер я-да шыпа алыпдырлар.

Гчк 48:14; Чөл 8:10; Мар 10:16; Лук 4:40; Рес 6:7; 13:3; 19:6.

Эллинҗи гүн байрамы – Исаның дөврүнде ысрайылларың Галла байрамы грекче «Пентикост» дийлип атландырылыпдыр, бу Эллинҗи гүн диймеги аңладыпдыр. Себәби Галла байрамы Песах байрамындан элли гүн соң белленилипдир.

Рес 2:1

Серет: Галла байрамы; Песах байрамы.

Эляша пыгамбер – Ыляс пыгамберден соң, онуң хызматыны довам этдирен пыгамбердир. Ол хем Ыляс пыгамбер ялы көп гудратлар гөркезипдир.

1Пат 19:16-21; 2Пат 2-13.

Эпикурчы философлар – эпикурчылар Эпикур атлы философың таглыматларына эерипдирлер. Ол адамларың дурмушда багтлы болмалыдыкларыны ве агыры билен горкыны айрып ташламалыдыкларыны өвредипдир.

Рес 17:18.

Ә

Ә

1. Әхт

2. Әхт сандыгы

Әхт – Мукаддес Китапда Худай билен ынсанларың арасында баглашылан эсасы бәш әхт бар:

1. Нух билен баглашылан әхт (Гчк 6:18; 9:8-17).

2. Ыбрайым билен баглашылан әхт (Гчк 15; 17).

3. Канун бабатда ысрайыл халкы билен баглашылан әхт (Мср 19:5; 24; Кан 4:13).

4. Давут билен баглашылан әхт (2Шам 7:8-16).

5. Иса Месихиң үсти билен баглашылан тәзе әхт (Ер 31:31-34; Лук 22:20; Ев 8:6-13).

Гчк 9:9-17; 15:18; Мср 6:3-6; 19:5-6; 2Шам 5:3; Зеб 88:4-5.

Әхт сандыгы – агачдан ясалып, алтына гапланан сандык болупдыр. Йүзүне Он табшырык язылан ики ясы даш бөлеги хем онуң ичинде сакланыпдыр. Сандыгың гапагының үстүнде ганатларыны яйып отуран ики саны керубың шекили болупдыр. Бу сандык мукаддес болупдыр ве Худайың хузуры онуң төверегини гуршапдыр, оңа эл дегирмек гадаган экен. Сандык чадырың Иң мукаддес отагында адамлардан гизлен сакланыпдыр, соңрак болса ыбадатхана гөчүрилипдир. Диңе Гүнәден сапланма гүни баш руханы оңа якын барып билипдир, ол яны билен түтетги алыпдыр, мунуң түссеси болса сандыгың гапагыны гөрүнмез ялы руханыдан гизләпдир.

Мср 25:10-22; 26:33; Лев 16:13-15; Чөл 10:33-36; Еш 3; 1Шам 5; 2ЙЙ 5:2-10.

Серет: Баш руханы.

Ф

Ф

1. Фараон
2. Фарисейлер
3. Финикия

Фараон – бу ат Мүсүр патышасы үчин берлен атдыр.

Гчк 12:10-20; Мср 1-14.

Фарисейлер – Исаның дөврүнде фарисейлер яхудыларың доландырян меҗлисинде гүйчли топар болупдыр. Олар саддукейлер билен ишлешипдирлер, эмма олардан тапавуды, фарисейлер адамларың дирелҗекдигине ынаныпдырлар. Фарисейлер Худайың Муса берен әхли канунларыны билипдирлер ве олар адамлара бу канунлары эдил язылышы ялы ерине етирмеги өвредипдирлер. Шейле хем олар өзлериниң Кануна гошан дәп-дессурларыны ве дүзгүнлерини халка өвредипдирлер.

Мат 15:1; Лук 11:39; Лук 20:27; Ёх 11:46.

Серет: Меҗлис; Саддукейлер. 1626-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Финикия – Ортаер деңзиниң кенарындакы мейдана греклер Финикия дийип ат берипдирлер. Хәзирки вагтда бу ер Ливаның бир бөлегидир. Сур ве Сидон онуң иң ваҗып шәхерлери болупдыр, оларың халкы мешхур деңизчилер ве сөвдагәрлер болупдыр.

Рес 11:19; 15:3; 21:2.

Г

Г

1. Гала дервезелери
2. Галла байрамы
3. Галла садакасы
4. Ган
5. Гиргашлар
6. Гитит
7. Гомора
8. Гөгүң Шалыгы
9. Гөк
10. Гөргүр
11. Гөрнүш
12. Греклер
13. Гурбанлык сыпасы
14. Гурбанлыклар
15. Гурсакча
16. Гүнә гурбанлыгы
17. Гүнәден сапланма гүни
18. Гырнак аял
19. Гызыл деңиз

Гала дервезелери – галаларың ве шәхерлериң төвереги гораг үчин диварлар билен өртүлипдир. Дервезелериң өңүндәки ачык мейдан адамлара душушмак үчин аматлы ер болупдыр, шейле хем бу ер хөкүм ыглан эдилйән, җемгыетчилик йыгнаклары гечирилйән ве сөвда-сатык эдилйән ер болупдыр.

Рут 4:1-11; 2Шам 19:8.

Галла байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча үчүнҗи айың, ягны Сиван айының алтысына белленипдир. Бу томусда, Песах байрамындан соңра еди хепде геченсоң белленипдир. Шол еди хепдәниң довамында хасыл йыгналыпдыр, арпадан башлап, бугдая ченли йыгналыпдыр. Шол гүн ысрайыл халкы Худайың хасыла берен берекеди үчин той эдип, хер дүрли садакалар гетирипдир. Исаның дөврүнде бу байрам Эллинҗи гүн байрамы хөкмүнде мешхур болупдыр.

Лев 23:15-21; Кан 16:9-12.

Серет: Эллинҗи гүн байрамы; Песах байрамы.

Галла садакасы – бу садака көпленч хасыл үчин миннетдарлык билдирилип, Худая ве руханылара совгат хөкмүнде берлипдир. Бу садака чиг я-да бишен галла болупдыр, я-да олар галланы үвәп, уны яг ве якымлы ыслы затлар билен гарып, ондан бир затлар биширип гетирипдирлер.

Мср 40:29; Лев 2:1-16; 6:14-17; 23:9.

Ган – Төвратда ган гаты мөхүм зат хасапланяр. Ган диңе Худая дегишли болан дурмуш габы хасапланылды, шонуң үчин кимдир бири өлдүрилсе, шол ган акан топрак харам сайылды. Хайван өлдүриленде, онуң ганыны ере акдырыпдырлар. Хич киме ол гандан ичмәге я-да нахар тайярламага ругсат эдилмәндир. Гурбанлыклар хөдүрлененде, малларың ганы адамлары ве гурбанлык сыпаларыны мукаддес этмек үчин уланылыпдыр.

Гчк 4:10; 9:4; 37:26; Мср 29:21; Лев 1:5; 16:18-19; 17:10-11.

Гиргашлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири

Гчк 15:21.

Серет: Кенган.

Гитит – манысы белли дәл. Саз гуралларының бир гөрнүши болмагы әхтимал.

Зеб 8:1: 80:1; 83:1.

Гомора – Өли деңзиң демиргазыгындакы Иордан җүлгесинде ерлешйән бир шәхер. Халкының эден писликлери себәпли Гомора Содом шәхери билен бирликде Худай тарапындан вейран эдилди.

Гчк 19; Иса 1:9; Ер 23:14; Мат 10:15.

Гөгүң Шалыгы –

Серет: Худайың Шалыгы.

Гөк – бу асмандан-да ёкарда болуп, Худайың ве Онуң перишделериниң яшаян ерини аңлатмак үчин уланылыпдыр. Тәзе Әхтде Исаның гөкден гелендиги ве өлүмден диреленден соң, ене гөге гөтерилендиги, шейле хем Хөкүм гүни Онуң ене гелҗекдиги айдыляр. Ким Иса ынанян болса, Онуң билен биле гөге гөтерилер. Аянлык китабында тәзе гөгүң ве тәзе ериң шекили суратландырыляр.

Гчк 1:30; 21:17; Еш 5:14; 1Пат 8:27,30; Зеб 52:3; Мар 11:25; Ёх 6:41-51; 2Кор 5:1,2; Фил 3:14,20; 1Сал 4:16; 2Сал 1:7-8; Айн 21:1-4.

Гөргүр –

Серет: Пыгамбер.

Гөрнүш – кимдир бирине башгалара етирмек үчин берилйән хабар. Худайдан гелен гөрнүшлер Көне Әхтде, эсасан хем Пыгамберлик китапларында беян эдилйәр. «Гөрнүш» ве «аянлык» сөзлериниң манысы бири-бирине өрән якын.

Чөл 12:6; Рес 10:9-16.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Греклер – Исгендер Зүлкарнейниң ве онуң гошунының басып алан чәклеринде яшаян халкларың хеммеси диен ялы грек медениетини ве дилини кабул эдипдирлер. Шонуң үчин-де, Иса Месихиң дөврүнде яшан яхудылар арамей дилинде дәл-де, грек дилинде гүрлешйәрдилер. Грек медениети оларың дүнйәгарайшына ве пикирлерине гүйчли тәсирини етирйәрди. Шоңа гөрә-де, Тәзе Әхтиң китаплары грек дилинде языландыр.

Гурбанлык сыпасы –

Серет: Сыпа.

Гурбанлыклар – Көне Әхтде беян эдилен эсасы гурбанлыклар шулардыр: Якма гурбанлыгы; Саламатлык гурбанлыгы; Гүнә гурбанлыгы; Язык гурбанлыгы. Гурбанлыклар барадакы маглуматлары бу сөзлүкде оларың херсиниң адының ашагындан окап билерсиңиз.

Гурсакча – бу баш руханы тарапындан гейлип, эфодың үстүнден багланыпдыр. Гурсакчаның йүзүне Ысрайылың он ики тиресиниң хер бири үчин он ики саны гымматбаха даш тикилипдир. Онуң ичинде кераматлы сайылан ики зат, Урым ве Туммым болупдыр.

Мср 28:4-30

Серет: Эфот; Урым ве Туммым.

Гүнә гурбанлыгы – бир адам я-да тутуш халк Реббиң берен буйрукларыны төтәнден бозанда, шу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәлеринден саплапдыр.

Лев 4:2-35.

Гүнәден сапланма гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) онуна белленилипдир. Бу Сурнай байрамындан соң гүйзде болупдыр. Шол гүн адамлар ишлемән, дынч алыпдырлар ве агыз бекләпдирлер. Руханылар өзлерини ве халкы эден гүнәлеринден сапламак үчин, шейле хем Мукаддес чадыры ве гурбанлык сыпасыны тәмизлемек үчин белленилен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер. Бу йылың довамында иң мөхүм байрам болупдыр.

Лев 16.

Гырнак аял – бу гырнак я-да есир алнан аял болупдыр. Онуң машгалада дереҗеси хемишелик экен, белли бир хукугы болупдыр, эмма хоҗайынының аялы билен деңхукуклы болмандыр.

Гчк 22:24; 2Шам 5:13; 1Пат 11:3.

Гызыл деңиз – Көне Әхтде бу ат Гызыл деңиз дийлип терҗиме эдилйәр, ол сөзме-сөз «Ям суф» болуп, «Гамыш деңзи» диймеги аңладяр. Кәбир алымлар «Ям суф» Мүсүр билен Ысрайылың арасында ерлешйән бир айлагы аңладяр дийип пикир эдйәрлер.

Мср 10:19.

Х

Х

1. Хача чүйлемек
2. Халасгәр
3. Хантагта
4. Хасыл байрамы
5. Хеләкчилик ери
6. Хепдәниң биринҗи гүни
7. Хермон дагы
8. Хетлер
9. Хигаён
10. Хирод
11. Хивилер
12. Хореп
13. Хорылар
14. Хоссар
15. Хош хабар
16. Хошбой ыслы гамыш
17. Хошея пыгамбер
18. Хов эне
19. Хөдүр чөреги
20. Худай
21. Худайың Гузусы
22. Худайың Оглы
23. Худайың Шалыгы
24. Хызмат этмек

Хача чүйлемек – Рим империясында элхенч җенаят эденлери хача чүйләп, олара өлүм җезасыны бермеклик адат болупдыр. Ол ерде эсгерлер ол адамы хача чүйләпдирлер я-да йүп билен хача баглапдырлар. Соңра хачы дикләпдирлер ве ол адам деми гутарып өлйәнчә, шол хачда дурупдыр. Хачда чүйленип өлдүрилмек улы масгарачылык хасапланыпдыр.

Мат 27; Мар 15; Лук 23; Ёх 19.

Халасгәр – Көне Әхтде Худай Халасгәрдир, себәби Ол Өз халкыны душманларындан халас этди. Пыгамберлери аркалы геплемек билен, Худай Өзүни Халасгәр дийип атландыряр. Еврейче «Ешува» диен ат «Реб – Халасгәр» диймеги аңладяр. Ешува ве Иса диен ики адың еврейче язылышы «Ехошува» диен сөзден гелип чыкяр. Юсуба гөрнен перишде Исаның Өз халкыны гүнәлеринден халас этҗекдигини хабар берйәр. Исаның доглан гиҗеси Җебрайыл перишде «Сизиң үчин Халасгәр догулды» дийип җар эдйәр.

Иша 43:3; Мат 1:21; Лук 2:11.

Хантагта – Реббе хөдүр эдилен чөреклери гоймак үчин йөрите ясалан тагта. Хантагта агачдан ясалып, сап алтына гапланыпдыр. Ол Мукаддес чадырың ичинде, соңрак Иерусалимдәки ыбадатханада гойлупдыр.

Мср 25:23-30, 26:35.

Серет: Хөдүр чөреги.

Хасыл байрамы – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айда, ягны Тишри айында (муңа Этаным айы хем дийлипдир) эдил Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленипдир. Тишри айы гүйз паслында болупдыр. Бу Чатма байрамының бир бөлеги болуп, Көне Әхтде ики гезек габат гелйәр.

Мср 23:16; 34:22.

Серет: Чатма байрамы.

Хеләкчилик ери –

Серет: Өлүлер дүнйәси.

Эйп 26:6; 28:22; 31:12; Зеб 87:12.

Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүни.

Хермон дагы – Ысрайыл топрагында иң бейик даг болуп, юрдуң демиргазыгында ерлешипдир.

Хетлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Б. э. өң 1200‑нҗи йылда оларың улы империясы болупдыр, хәзирки Түркийәниң бир бөлеги болупдыр.

Серет: Кенган.

Гчк 10:15.

Хигаён – бу саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 9:17.

Хирод – Тәзе Әхтде Хирод дийлип атландырылян дөрт адам бар:

1. Иса доглан вагты Яхуданың патышасы болан, Бейик Хирод дийлип атландырылан патыша. Иса бәбеккә Оны өлдүрмәге сынанышан хем шолды (Мат 2:1-22; Лук 1:5).

2. Иса вагыз эден ве гудратлар гөркезен дөври Җелиледе патыша болан Хирод Антип. Доганының аялы Хиродия өйленен ве Яхя чүмдүриҗиниң келлесини чапмагы буйран хем шолды. Яхудылар Исаны хача чүйлемезден өң, шу Хирод тарапындан тутуп гетирйәрлер. (Мар 6:14-29; Лук 23:6-12).

3. Патыша Хирод Агрип биринҗи, ирки йыгнакда Исаның ызына эеренлери ызарлан адам. Ол Яхяның доганы Якубы өлдүрдйәр (Рес 12:1-23).

4. Патыша Хирод Агрип Икинҗи, Павлус император тарапындан хөкүм эдилмеги үчин Риме иберилмезден өң, оны өз ягдайы билен танышдыряр (Рес 25:13–26:2; 26:19, 27-32).

Хивилер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар юрдуң меркезинде яшапдырлар.

Гчк 10:17; Мср 3:17; 13:5.

Серет: Кенган.

Хореп –

Серет: Синай.

Хорылар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири.

Гчк 14:6; 36:20-30; Кан 2:21-22.

Серет: Кенган.

Хоссар – гадымы Ысрайылда хоссарың дүрли җогапкәрчилиги болупдыр. Онуң гарындашы өлдүриленде, гандардан хун алыпдыр. Машгалада мирас галар ялы, оңа сатылан эмләги ызына сатын алмага ругсат эдилипдир.

Чөл 35:12-27; Рут 4:1-8; Эйп 19:25;

Хош хабар – Тәзе Әхтде бу сөз Исаның өлүми ве Онуң өлүмден дирелмеги аркалы Худайың Шалыгының беркарар боландыгы, Оңа ынанянларың халас эдилендиги барадакы хабар.

Мат 4:23; Мар 1:15; Рим 1:16; 1Кор 15:1-11; Гал 1:11.

Хошбой ыслы гамыш – атырлар ве яглар алмак үчин уланылан гамшың бир гөрнүши.

Мср 30:23; Наг 4:14; Иша 43:24; Йрм 6:20; Эзк 27:19.

Хошея пыгамбер –

Серет: Хош 1; Рим 9:25.

Хов эне – Хов әхли адамзадың энеси болупдыр, онуң ады еврейче «яшайыш» диймеги аңладыпдыр.

Гчк 3:20.

Хөдүр чөреги – чадырда, соңра ыбадатханада хантагтаның үстүнде гойлан он ики саны петир чөреги. Чөреклер хантагтада бир хепделәп галдырылыпдыр. Соңра тәзе он ики чөрек билен чалшырылыпдыр. Хантагтадан айрылан бу чөреклери диңе руханылара иймәге ругсат эдилипдир.

Лев 24:5-9; 1Шам 21:4

Серет: Мукаддес отаг.

Худай – гөги ве ери, ягны тутуш әлем-җаханы ярадан Худайдыр. Худай башга-да энчеме атлар билен атландырылыпдыр, эмма оларың хеммеси шол бир Худайы аңладыпдыр: Реб, Бейик Худай, Хөкмүрован Реб, Мукаддес.

Серет: Реб.

Худайың Гузусы – Яхя чүмдүриҗи Иса Месихи Худайың Гузусы дийип атландыряр. Яхудыларың урп-адатларына гөрә, Худай оларың гүнәлерини багышламагы үчин, олар җанлы союп, Худая гурбанлык берипдирлер. Бу гурбанлык аркалы олар Худайың назарында пәк сайылыпдыр. Яхя, белки, бу гурбанлыгы гөз өңүнде тутуп, Исаны шейле атландырандыр. Белки-де, Оны Песах гузусы өйдүп пикир эдендир. Песах байрамында ысрайыллар җанлы союп, өзлериниң новбахар огулларының шол җанлының ганы аркалы өлүм перишдесиниң элинден халас боландыкларыны ятлапдырлар. Аянлык китабының 5‑нҗи бабында беян эдилен гөрнүшде Месих Гузы хөкмүнде суратландырыляр.

Ёх 1:29, 36; Лев 4:32; Мср 12:21-27.

Серет: Гүнә гурбанлыгы; Песах байрамы.

Худайың Оглы – Көне Әхтде «Худайың Оглы» патышалар үчин, иң мөхүм патыша болан Давут пыгамбер үчин уланылыпдыр. Реб Давудың оглуның хемишелик шалык сүрҗекдигини ве Худай билен ата-огул гатнашыгының болҗакдыгыны сөз берйәр. Бу огул яхудылар тарапындан Месих дийлип атландырылыпдыр. Шейлеликде, Тәзе Әхтде бу атлар, ягны Худайың Оглы ве Месих, икиси хем диңе Иса үчин уланыляр. Буларың икиси хем Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан Сайланып-сечилен диймеги аңладяр, Худай билен Исаның деңхукуклы гатнашыгы бар.

Серет: Месих.

Худайың Шалыгы – Матта тарапындан Худайың Шалыгына «Гөгүң Шалыгы» хем дийилйәр. Иса Месих бу дүнйә геленде, адамларың Худай билен тәзе арагатнашыкда яшамагына ёл ачмак аркалы Худайың Шалыгыны беркарар этди. Худайың Шалыгының адамлары Иса ынанян ве табын болян адамларды. Иса Месих доланып геленде, Худайың Шалыгы долы тамам болар ве бу әхли адамлара айдың аян болар.

Мат 19:24; Лук 13:29; Ёх 3:3-5; Рим 14:17.

Хызмат этмек – Мукаддес Китапда бу сөз диңе бир хоҗайынларына хызмат эдйән адамлары дәл-де, эйсем Худая хызмат эдйән Онуң адамларыны хем аңладыпдыр. Иса ынанянлар Хош Хабары вагыз эдип ве бейлеки месихилере ягшылык эдип, оларың мәтәчликлерине көмек этмек билен Оңа хызмат эдйәрлер.

Чөл 16:8-9; Кан 6:13; Еш 23:7,16; 24:24.

Серет: Сежде этмек.

И

И

1. Иблис
2. Ичги садакасы
3. Ички гала
4. Император
5. Инҗил
6. Иң мукаддес отаг
7. Иордан дерясы
8. Иса
9. Ишая пыгамбер
10. Иерусалим

Иблис –

Серет: Шейтан.

Ичги садакасы – гурбанлык сыпасының үстүне шерап, кәте яг гуймак билен Худая хөдүр эдилипдир.

Гчк 35:14; Лев 23:13.

Ички гала – диварлар билен өртүлен галаның ичиндәки беркитме. Бу шәхериң иң бейик ери болупдыр.

1Пат 16:18; 2Пат 15:25; Ер 30:18.

Император – Рим империясының патышасы. Тәзе Әхтде үч император ятланяр:

1. Император Август, ол Октавиян дийлип хем атландырылярды (б. э. өң 27‑нҗи йылдан б. э. 14‑нҗи йылына ченли). Иса догланда, ол императорды (Лук 2:1).

2. Император Тибериюс (б. э. 14-37 йй). Иса вагыз эден ве өлүп-дирелен дөври ол императорды (Лук 3:1; Ёха 19:12).

3. Император Клавдий (б. э. 41-54 йй). Ол яхудылары Римден ковуп чыкарды (Рес 18:1-4).

Инҗил – Тәзе Әхт.

Иң мукаддес отаг – Мукаддес чадырың иң ички отагы, соңрак бу ыбадатханада Әхт сандыгының сакланан ери болупдыр. («Мукаддес чадыр» ве «Ыбадатхана» сөзлериниң ашагында берлен суратлара середиң.) Сүлейманың гуран ыбадатханасында бу ички отаг дийлип атландырылды ве ол ерде керупларың шекили хем болупдыр. Ички отаг дашкы отагдан улы туты аркалы бөлүнипдир. Кануна гөрә, диңе баш рухана ички отага гирмәге ругсат берлипдир, ол хем диңе йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни гирип билипдир.

Мср 26:33; Лев 16:1-2; 1Пат 6:16-30.

1628‑нҗи сахыпадакы сурата серет.

Серет: Гүнәден сапланма гүни; Керуп; Мукаддес отаг; Мукаддес өй; Туты; Ыбадатхана.

Иордан дерясы – Җелиле көли билен Өли деңзиң арасындан акян деря. Гүндогарда Ысрайыл юрдуның арачәги хөкмүнде уланылыпдыр. Ысрайыллар Кенгана гирмезден өң бу дерядан гечипдирлер.

Еш 2:1.

Карта серет

Серет: Җелиле.

Иса – Исаның еврейче ады «Ешува» болуп, ол «Реб халас эдйәр» диймеги аңладяр. I асырда бу ат яхудылар үчин йөргүнли ат болупдыр.

Ишая пыгамбер – Ишая пыгамбер Яхуда патышалары Узыяның, Ётамың, Ахазың ве Хизкияның дөврүнде пыгамберлик эдипдир. Ол б. э. өң VIII асырда яшап гечди. Ишая билимли адам болупдыр, ол патышаның маслахатчысы хөкмүнде өмрүни Иерусалимде гечирипдир. Бу дөвүрде Ысрайыл патышалыгы Ассырия империясы тарапындан басылып алнып, Яхуда патышалыгы болса хемише ховп астында болупдыр. Ишаяның пыгамберликлериниң аглабасы Худайың Өз халкыны халас эдйәндиги барададыр, эмма шол бир вагтың өзүнде ол ысрайыллара пислик эдйәнлери, адалатсызлары ве бута чокунянлары Худайың хөкүм этҗекдигини дуйдурыпдыр. Ишая даш-төверегинде болуп гечйән вакалара дегишли гөрнүшлер гөрүпдир, шейле хем ол гелҗекде болҗак затлары гөрнүш аркалы өңден гөрүпдир, эсасан хем эҗир чекмек билен Худайың халкыны халас этҗек Гул барадакы гөрнүши гөрүпдир. Тәзе Әхтде бу пыгамберликлер Иса Месихде амала ашмак билен айдың әшгәр боляр.

2Пат 19-20; Иша 1, 6; Мат 4:14; 8:17; 12:17; Ёх 12:38-41; Рес 8:28-35.

Иерусалим – Иерусалим Давут пыгамбер билен Сүлейман пыгамбериң хөкүмдарлык эден дөврүнде Ысрайылың пайтагты болупдыр. Сүлейманың өлүминден соңра бу Яхуда патышалыгының пайтагты болупдыр. Бу шәхер Сион ады билен хем тутулыпдыр.

2Шам 5:6-15; 2ЙЙ 9:25; 2ЙЙ 11:5-17; Зеб 68:36.

Җ

Җ

1. Җебрайыл перишде
2. Җелиле
3. Җеннет
4. Җул гейинмек

Җебрайыл перишде – адамзада Худайың хабарыны гетирйән перишде. Көне Әхтде ол Даныел пыгамбере гөрнүп, оңа Худайдан гелен гөрнүшлери дүшүндирйәр. Тәзе Әхтде ол Зекаря гөрнүп, Яхяның догулҗакдыгыны, шейле-де Меръеме гөрнүп, Иса Месихиң догулҗакдыгыны хабар берйәр.

Дан 8:14-19; 9:19-21; Лук 1:19,26.

Җелиле – Ысрайыл юрдуның демиргазык этрабы.

Мат 2:22; Иша 9:1.

Җеннет – грекче бу сөз «овадан баг» диймеги аңладяр. Тәзе Әхтде бу сөз Иса ынанянларың өлүмден соң гидйән аҗайып ерини аңладяр.

Лук 23:43; Айн 2:7.

Җул гейинмек – гадымы Ысрайылда адамлар эден гүнәсине тоба эдйәндиклерини гөркезенлеринде я-да кимдир бириниң ясыны тутанларында, җул гейнипдирлер ве күлүң үстүнде отурыпдырлар я-да депелеринден күл сепеләпдирлер. Умуман бу гам-гуссаны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2Шам 3:31; Нех 9:1; Мат 11:21.

К

К

1. Канун
2. Канун китабы
3. Кемош
4. Кенган
5. Кенганлар
6. Керуп
7. Кесетлер
8. Кейнлер
9. Кәкилик оты
10. Көне Әхт
11. Күл үстүнде отурмак

Канун – Төврадың бәш китабы: муңа сежде, мукаддес өй, байрамлар, гурбанлыклар ве садакалар дегишли болуп, иң эсасы хем Худайың халкы хөкмүнде ысрайылларың нәхили яшамалыдыкларына дегишли Худайың берен канунларындан ыбарат. Бу көпленч Мусаның кануны (Еш 8:29) я-да Мукаддес канун (Мат 23:23) дийлип атландырылыпдыр. Кануның эсасы бөлеги Он табшырыкдыр (Мср 20:1-17; Кан 5:6-21).

Серет: Канун китабы; Төврат.

Канун китабы – муңа Реббиң берен канунларындан ыбарат болан Канун таглыматы китабының бир бөлеги я-да Төврадың бәш китабы дегишлидир.

Кан 30:9-10; Еш 1:8; Гал 3:10.

Серет: Төврат.

Кемош – Мовапларың худайы.

1Пат 11:7, 33; Йрм 48:13,46.

Серет: Моваплар.

Кенган – Нухуң агтыкларының бириниң ады. Онуң несиллери болан кенганлар Ортаер деңзи билен Иордан дерясының аралыгында орнашыпдырлар, шонуң үчин ол ере Кенган ады берлипдир. Соңра олар ысрайыллар тарапындан басылып алныпдыр.

Гчк 9:18; 12:5; Мср 6:4; Еш 5:12.

Кенганлар – кенганың илаты гарышык болуп, финикиялылара якын болупдыр. Кәвагт бу сөз ол ерде яшан әхли тирелери аңладып, умумы уланылыпдыр, кәте диңе бир тирәни гөркезмек үчин уланылыпдыр. Соңра олар Кенганы басып алан ысрайыллар тарапындан өлдүрилипдир, дири галанлары-да ковлуп чыкарылыпдыр.

Гчк 12:6; 15:18-21; Еш 16:10.

Керуп – ганатлы перишделер. Олар Эрем багында яшайыш дарагтыны горапдырлар. Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң гөрен гөрнүшинде керуплар Худайың тагтының депесинде ерлешипдир. Әхт сандыгының үстүнде ганатларыны гапагың үстүне яйып отуран ики саны керубың алтындан ясалан кешби бар.

Гчк 3:24; Мср 25:18-22.

Серет: Әхт сандыгы; Перишде; Серафлар.

Кесетлер – илки Месопотамиядакы дүзлүкде, соңра Бабыл шәхеринде яшан тире. Кесетлер ол ердәки яшан тирелериниң арасында иң гүйчли тире болупдыр ве шонуң үчин оларың ады көпленч тутуш бабыллылары аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Эзр 5:12; Иша 47:1.

Серет: Бабыл.

Кейнлер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдунда яшан халкларың бири.

Гчк 15:19; 4:11; 1Шам 15:6; 27:10; 1ЙЙ 2:55.

Серет: Кенган.

Кәкилик оты – якымлы ыслы өсүмлик. Руханы бир богдак кәкилик отуны сува я-да гана батырып, тәмизлемек үчин адамларың я-да бейлеки затларың үстүне сепипдир.

Лев 14:4,6; Зеб 50:9.

Серет: Мурдар; Тәмиз.

Көне Әхт – ол Төвратдан, Зебурдан, Тарыхы, Даналык ве Пыгамберлик китапларындан ыбарат. Бу китаплар Иса Месих гелмезден өң язылыпдыр, оларың кәбиринде Онуң гелҗекдиги барадакы пыгамберликлер бар.

Серет: Пыгамберлик этмек; Тәзе Әхт; Төврат; Зебур.

Күл үстүнде отурмак –

Серет: Җул гейинмек.

Л

Л

1. Ладан
2. Левилер
3. Лира
4. Ливан
5. Ливятан
6. Лолы
7. Лут

Ладан – гырымсы агаҗың гүр япрагындан чыкян шире. Шире гатаяр ве якымлы ыслы шепбик хөкмүнде сатыляр, оны оврадып, ондан дерман ясаярлар.

Гчк 37:25; 43:11.

Левилер – Левилер Якубың оглы Левиниң несиллеридир. Леви тиреси үч уруга бөлүнипдир: Гершоның, Кохадың ве Мерарының несиллери. Мусаның дөврүнде Худай леви тиресинден болан Харун пыгамбериң несиллерини руханылыга сайлапдыр; бейлеки левилериң әхлисини Мукаддес чадырда хызмат эдип, руханылара көмеклешмәге белләпдир. Диңе шу тирәниң өзбашдак мүлк ери болмандыр, себәби оларың везипеси Мукаддес чадырда, соңра ыбадатханада хызмат этмек болупдыр. Шонуң үчин булара мүлк ер бейлеки тирелерден бөлүнип берлипдир.

Мср 6:25; 38:21; Лев 25:32ф; Чөл 3:6.

Серет: Руханы.

Лира – Ысрайылда ве онуң даш-төверегиндәки үлкелерде уланылан киришли саз гуралы. Ол улы гөврүмли арфа меңзеш болупдыр.

Гчк 4:21; 1Шам 16:15-23; Зеб 70:22.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ливан – Ысрайылың демиргазык арачәгинде ерлешйән даглык юрт, ол кедр токайлыгы билен мешхур болупдыр. Сүлейман патыша Иерусалимде көшгүни ве ыбадатхананы Ливаның кедр хем бейлеки агачларындан гурупдыр.

1Пат 5:6-10; Эзр 3:7; Иша 60:13.

Ливятан –

Серет: Аждарха.

Лолы – газанч үчин тенини сатян аял.

Сүл 9:3; Хош 4:14; Як 2:25; 1Кор 6:15,16.

Лут – Ыбрайым пыгамбериң доганының оглы. Ол овнуклы-ирили маллары ве чадырлары билен Содом галасының төверегиндәки дереде месген тутупдыр. Соңра Реб Содом билен Гомора шәхерлериниң икисини вейран эдипдир, йөне перишделер Луты машгаласы билен биле халас эдипдирлер. Лут мовапларың ве аммонларың атасыды, соңра онуң несиллери Ысрайылың душманы болупдырлар.

Гчк 12:4–14:16; 19:1-36; 2Пет 2:7,8.

М

М

1. Мадай
2. Манна
3. Маскил
4. Меҗлис
5. Меръем
6. Месх ягы
7. Месих
8. Месопотамия
9. Мейлетин садака
10. Мезмур
11. Мәликсадык
12. Мидянлар
13. Микайыл
14. Миктам
15. Миллетлер
16. Милло
17. Мирас
18. Молек
19. Моваплар
20. Мукаддес
21. Мукаддес чадыр
22. Мукаддес чөрек
23. Мукаддес даг
24. Мукаддес отаг
25. Мукаддес өй
26. Мукаддес Рух
27. Мурдар
28. Муса пыгамбер
29. Мут лабен
30. Мүр
31. Мүрзе

Мадай – хәзирки гүнбатар-демиргазык Эйранда ерлешйән гүйчли патышалык. Парс империясында мадайлар парслар билен биле бир патышалыкда гуллук эдипдирлер. Шонуң үчин оларың канунларына «Медес ве парс канунлары» дийлипдир.

2Пат 17:6; Эст 1:19; Дан 6:8,12,15; Рес 2:9.

Серет: Парс империясы.

Манна – Ысрайыллар Синай чөлүнде азашып йөркәлер, Худай тарапындан асмандан яган иймит.

Мср 16:31-35; Чөл 11:6; Зеб 77:24; Ёх 6:31-58.

Маскил – Зебур китабында бир айдымың гөрнүши. Олар бирнәче максатлар үчин язылыпдыр: гудратлы ишлери үчин Худайы шөхратландырмак; халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы гынанҗына яс тутмак; шейле хем алкыш айтмак ве ялбармак үчин.

Зеб 31; 41; 52; 89; 142.

Серет: Мезмур; Зебур.

Меҗлис – Мукаддес Китапда бирнәче меҗлис агзалып гечилйәр. Оларың икиси иң мөхүмидир:

1. Худайың меҗлиси.

2. Яхудыларың меҗлиси. Худайың меҗлисине перишделер ве гөгүң башга ылахы барлыклары йыгнанярлар. Яхудыларың меҗлисине иң мөхүм яхуды адамларындан етмиш бириси дегишли болупдыр. Оларың арасында фарисейлер ве саддукейлер болуп, Баш руханы меҗлисе баштутанлык эдипдир. Римлилериң хөкүмдарлыгы астында меҗлисиң раят ве җенаят ишлерине гарамага ыгтыяры болупдыр, йөне хич кими хөкүм этмәге хукугы болмандыр.

Эйп 15:8; Зеб 81:1; 88:6: Мар 14:53-65; Рес 4:1-22.

Меръем – Тәзе Әхтде Меръем атлы бирнәче аял бар:

1. Исаның эҗеси Меръем.

2. Магдалалы Меръем. Иса Магдалалы Меръемден еди саны эрбет рухы чыкарды ве Меръем Исаның ызына эериҗилериң бири болды (Мат 27:55-56; Мар 16:9; Лук 8:2; Ёх 20:1-2; 11-18 ве бейлеки бөлеклер).

3. Бейтаниядакы Меръем. Ол Марта билен Лазарың доганыды. Ол Исаның аягуҗунда отурып, Онуң өвүтлерини диңледи (Лук 10:38-42; Ёх 11:1-5; 12:1-7).

4. Якуп билен Юсубың эҗеси Меръем. Бу Меръем Клеопасың аялы Меръем болмагы ахмал, йөне бу анык дәл (Мат 27:56; Мар 15:40; 16:1; Лук 24:10).

5. Ёханнаның (оңа Марк хем дийипдирлер) эҗеси Меръем. Бу Меръемиң Иерусалимде өйи болупдыр ве Иса шәгиртлери билен ол ерде душушыпдыр (Рес 12:12).

Месх ягы – кимдир бириниң Реббе багыш эдилендигиниң я-да мукаддес эдилендигиниң нышаны хөкмүнде онуң депесине яг гуйлупдыр я-да сепилипдир.

Мср 25:6.

Серет: Яг гуймак, Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Месих – бу ат «депесинден яг гуйлан адамы» аңладыпдыр. Көне Әхтде кимдир бириниң депесинден яг гуймак онуң руханы я-да патыша хөкмүнде Худай тарапындан айратын сайланандыгының нышаны болупдыр. Месих диен ат яхудылар тарапындан уланылып башланыпдыр ве олар муны Худайың олара ибермеги вада берен Патышасының ады үчин уланыпдырлар. Бу Патыша хемишелик хөкүм сүрмелиди ве Ысрайылы душманларындан халас этмелиди. Иса ынанянлар ве Оңа эерйәнлер Исаның Месихдигине, Онуң әхли адамлары халас эдип, Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан сайланып иберилендигине ынанярлар. Грекче Месих сөзи «Христос» диймекдир.

Мат 1:1; Мар 8: 27-29; Лук 2:11; Ёх 20:31; Рес 18:28.

Серет: Худайың оглы; Яг гуймак.

Месопотамия – гадымы дөвүрде Евфрат дерясының гүнбатарындан Тигрис дерясының гүндогарына ченли болан аралык Месопотамия дийлип атландырылыпдыр. Бабыллылар ве ассыриялылар билен бирликде көп гадымы медениетлер бу ерде башланыпдыр.

Гчк 24:10; 25:20; Рес 2:9; 7:2.

Мейлетин садака – бу дүрли себәплер үчин Худая гетирилен дүрли гөрнүшли садакалар болупдыр. Меселем, адамлар мейлетин яг, якымлы ыслы түтетги, гейим-геҗим, агач, күмүш ве Мукаддес чадырың гурлушыгы үчин бейлеки затлары гетирипдирлер (Мср 35:20-29). Эмма шахсы себәплер үчин гурбанлык я-да садака ислендик гөрнүшде мейлетин берипдирлер.

Мср 35:29; 36:3; Лев 7:16.

Мезмур – Зебур китабында айдымың бир гөрнүши. Бирнәче максатлар үчин: Худайы шөхратландырмак үчин, халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы эҗир чекмелерине яс тутмак үчин, патышаны беллемек, Худая миннетдарлык билдирмек, ыбадатхана баряркаң шатланып айдым айтмак; Худая ялбарып дога-дилег этмек үчин язылан айдымлардыр. Бу айдымлар Зебур китабында топланандыр. Исаның ызына эерйәнлер бир ере үйшенлеринде, мезмур айдыпдырлар.

Зеб 5:1; 18:1; Эфе 5:19; Кол 3:16.

Серет: Зебур.

Мәликсадык – Иерусалимиң гадымы патышасы ве руханысы. Онуң ады «догрулык патышасы» диймеги аңладяр. Көне Әхтде Мәликсадык Ыбрайым пыгамбере душяр ве оңа пата берйәр (Гчк 14:17-20). 109-нҗы мезмурда Мәликсадык «мүдимилик руханы» дийлип атландырыляр ве Еврейлере хат китабының 5‑нҗи бабының 6-нҗы аядында Иса «Мәликсадык дереҗесиндәки» руханы хөкмүнде танышдырыляр. Иса Худайың сагында отурян мүдимилик Баш Руханыдыр ве Ол месихилер үчин төвелла эдйәр.

Мидянлар – Ыбрайым пыгамбериң оглы Мидяның несиллери (Гчк 25:1,2). Муса өмрүни Мидян юрдунда гечирипдир, Мидян Синай ярым адасының бир бөлеги болмагы ахмал. Сердарлар дөврүнде мидянлар ысрайылларың эсасы душманы болупдыр. «Мидянлар» ве «Ысмайыллар» диен сөзлер кәте чалшырылып уланылыпдыр (Гчк 37:25-29).

Гчк 25:1,2; 37:25-29.

Серет: Ысмайыл пыгамбер.

Микайыл – хер миллетиң өзүниң сердар перишдеси болупдыр диен пикир бар, оларың херекетлери өз миллети билен баглы болупдыр. Бу барада илкинҗи гезек Даныел пыгамбериң китабында парс ве грек сердарларының перишдеси, шейле хем Ысрайылың сердары Микайыл перишде барада айдыляр.

Дан 10:13,20; 12:1.

Миктам – Зебур китабында габат гелйән айдымың гөрнүши.

Зеб 15:1.

Миллетлер – Мукаддес Китапда бу адатча яхуды дәл миллетлери аңладыпдыр. Ысрайыл халкы Худай тарапындан Онуң халкы болмак үчин сайланыпдыр, эмма Худай әхли миллетлериң халкларының халас болмагыны ве оларың хем Өз халкы болмагыны исләпдир.

Лев 26:12; Эфе 2:11-13.

Милло – топрак билен долдурылан җайрык я-да бошлук ер. Кәте бу сөз галаның диварына чыкмак үчин гурлан япгыды аңладыпдыр.

2Шам 5:9.

Мирас – тутуш Кенган юрды Худай тарапындан ысрайыллара мүдимилик мирас хөкмүнде сөз берлипдир. Ешуваның дөврүнде ер биҗе боюнча Ысрайылың он ики тиресине пайланып берлипдир, шейлеликде, хер тирәниң өз ери болупдыр ве мирас хөкмүнде несилден несле гечипдир. Муңа гарамаздан, ысрайыл халкы Худайың Өз «мирасы» хөкмүнде суратландырылыпдыр. Ине, шонуң үчин Худай билен ысрайыл халкының арасындакы әхте гөрә, Ол диңе оларың Худайы болупдыр, олар болса Онуң халкы болупдыр. Ким Иса ынанян болса, онуң мирасы Худайың Шалыгыдыр ве бакы яшайышдыр.

Мср 32:13; Еш 13:6-8; Зеб 33:12; Як 2:5.

Молек – аммонларың эсасы худайы. Адамлар кәте өз чагаларыны Молек худайына гурбанлык бермек билен оңа сежде эдипдирлер. Худайың кануны бу адаты өрән язгарса-да, бир гезек хатда ысрайыл халкы-да Иерусалимиң голайындакы Хинном җүлгесинде огул-гызларыны Молек худайына хөдүр этди.

Лев 18:21; 20:2-5; 1Пат 11:7; Ер 32:35.

Моваплар – Ыбрайым пыгамбериң егени Лутуң несиллери. Олар Өли деңзиң гүндогарындакы Мовап юрдунда яшапдырлар. Моваплар өзлериниң эсасы худайы хөкмүнде Кемоша сежде эдипдирлер. Оларың геплешик дили еврей дилине дегишли болупдыр. Олар Ысрайылың душманы болупдырлар ве көпленч Ысрайылың пыгамберлери тарапындан паш эдилипдирлер. Муңа гарамаздан, Рут ак йүрекли моваплы аял болупдыр. Бабыллылар моваплары дерби-дагын эдипдирлер.

Иша 15-16; Ер 49; Зеп 2:8-11.

Мукаддес – Төвратда «мукаддес» адаты максатлар үчин дәл-де, Худайың максатлары үчин айры гойлан диймеги аңладяр. Бу руханылара я-да ысрайыл халкына, я-да Мукаддес чадыр ве гурбанлык сыпасы ялы затлара дегишлидир. Мукаддес эдилен адамлар я-да затлар пәк сакланылмалыды. Мукаддес Китапда мукаддес адамларың пәклигине оларың ахлак хәсиетлери хем дегишли болупдыр: «Өзүңизи чагыран Худайың мукаддес болшы ялы, сиз хем әхли эдйән ишлериңизде мукаддес болуң» (1Пет 1:15).

Мср 3:5; 16:23; 19:6; 25:8; Иша 6:3.

Мукаддес чадыр – Мукаддес чадыр Әхт сыпасыны ве ыбадат үчин бейлеки энҗамлары ерлешдирмек үчин гурлан чадырдыр. Тутуш гурлуша Мукаддес чадыр дийлипдир (1622‑нҗи ве 1628‑нҗи сахыпадакы суратлара серет). Мукаддес чадырың ичинде ики отаг болупдыр: мукаддес отаг ве иң мукаддес отаг. Чадыр гечиниң йүңүнден эдиленди ве онуң диварының ич тарапы овадан тутулар билен өртүленди. Онуң төвереги хаят билен гуршалып, дашына хаят айланыпдыр. Мукаддес чадыр билен онуң ховлусына Худайың мукаддес өйи дийлипдир. Ысрайыллар чарва адамлар болупдырлар, шонуң үчин олар гөченлеринде, чадыры сөкүп алып, өз янлары билен әкидипдирлер. Мукаддес чадыр Реббе йүз тутулян чадыр хөкмүнде хем белли болупдыр. Ховлуда Худая садакалар ве гурбанлыклар хөдүр этмек үчин гурбанлык сыпасы, шейле хем руханылар ювнар ялы сувдан долы бүрүнч леген дурупдыр. Өңки дөвүрдәки гөчме мукаддес чадыр Сүлейманың дөврүнде дашдан ве агачдан салнан ыбадатхана билен чалшырылыпдыр.

Мср 26:1-35

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Реббе йүз тутулян чадыр; Ыбадатхана. 1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Мукаддес чөрек –

Серет: Хөдүр чөреги.

Мукаддес даг – Иерусалимдәки даг, ол ерде ыбадатхана гурлупдыр ве сежде эдилипдир (адатча Сион дагы билен мешхур болупдыр).

Серет: Иерусалим; Сион.

Зеб 2:6; 14:1; 98:9; Иша 27:13; Ёл 2:1-2.

Мукаддес отаг – Мукаддес чадырдакы отаг, ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер. Мукаддес отагың ичинде якымлы ыслы гурбанлык сыпасы, чырадан, үстүнде хөдүр чөреклери болан хантагта барды. Бу отаг Иң мукаддес отагдан туты аркалы бөлүнипдир. Сүлейман чадыры ыбадатхана билен чалшанда, бу отаг дашкы отаг ады билен, Иң мукаддес отаг болса, ички отаг ады билен белли болупдыр.

Мср 26:30-34; 1Пат 6:14-18

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Ыбадатхана.

Мукаддес өй – бу ат Мукаддес чадыра ве онуң хаядына, соңрак болса ыбадатхана дегишлидир. Ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер.

Мср 25:8; 36:1; Лев 19:30; 1ЙЙ 22:19; Зеб 23:3.

Мукаддес Рух – Худайың Рухы болуп, Ол дүнйәде гудрат аркалы херекет эдйәр. Көне Әхтде Худайың Рухы адамлара инип, олар пыгамберлик эдипдирлер. Тәзе Әхтде Иса ынанянларың хеммеси Мукаддес Рухы кабул эдйәрлер.

Эйп 33:4; 1Шам 19:20; Рим 8:15.

Серет: Рух.

Мурдар – гадымы Ысрайылда эгер адам дини тайдан тәмиз болмаса, ол мурдар хасапланыпдыр. Левилер ве Чөлде китапларында нәхили адамың мурдар хасапланяндыгы беян эдилендир. Ысрайыллар Мукаддес өйде борчларыны ерине етирмәге башланларында, Худай олара бу ери мурдар этмезлиги буюрды. Иса адамы хакыкатдан нәмәниң мурдар эдйәндигини, ягны йүрекден чыкян эрбет пикирлериң ве херекетлериң мурдар эдйәндигини өвредйәр.

Лев 15:31; Эзк 5:11; Мат 15:11.

Серет: Тәмиз.

Муса пыгамбер – Ысрайыллар Мүсүрде гулчулыкда боланларында, Муса пыгамбер олара баш болмак үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ол Мүсүр патышасындан ысрайылларың гидип, чөлде Реббе ыбадат этмеклери үчин ругсат бермегини сораяр. Йөне фараон мунуң билен Реб диңе Мүсүр топрагына биртопар бетбагтчылыклар индеренден соң ылалашяр. Муса халка энчеме йыллап чөлде ёлбашчылык эдйәр, эмма сөз берлен Кенган юрдуны диңе узакдан гөрүп билйәр. Мукаддес Китабың илкинҗи бәш китабы Төврат хөкмүнде белли болуп, эсасан, Муса тарапындан языландыр.

Мут лабен – бу сөзүң манысы барада алымлар җеделлешйәрлер. Онуң «Лабениң өлүми» диен маныны аңладян болмагы мүмкин ве ол мезмурың нәме үчин языландыгының себәбини гөркезйәр. Белки, ол мезмурың нәдип айдым эдип айдыландыгыны я-да нәхили саз гуралында чалнандыгыны гөркезендир.

Зеб 9:1.

Мүр – мүр өсүмлиги гүр тикенли ве шахалы гырымсы агачдыр. Якымлы ыслы түтетги онуң шахаларындан алыняр ве ол гуранда гатаяр. Ол өрән гымматбаха түтетги болуп, атыр ясамак үчин яг билен гарыляр ве җеседи җайламага тайярламак үчин уланыляр. Мүрүң тагамы аҗы болупдыр. Бу агырыны еңиллешдирйәр дийип хем ынаныпдырлар. Бу хәсиетлериң, белки, эсгерлериң оны шераба гарып, Иса берендиклери билен баглы болмагы хем ахмал (Мар 15:23).

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Наг 5:5.

Мүрзе – мүрзәниң эсасы кәри ресминамаларың гөчүрмесини тайярламакдыр. Шейле хем олар хатлары, карарлары ве бейлеки ресминамалары языпдырлар, олар пайхаслы ве дүшүнҗели хасапланыпдыр. Мүрзелер язып билйәндиклери үчин, кәте малие язгыларыны хем саклапдырлар. Мүрзелер көпленч патыша билен якындан ишләнсоңлар, оларың кәбири ресминамаларың гөчүрмесини ерине етирмеклиги ве ёлбашчы болмаклыгы газаныпдыр. Исаның дөврүнде олар Төврат мугаллымлары хөкмүнде белли бир топары аңладыпдырлар.

2Пат 12:10; 25:9; Эст 8:9; Эзр 7:6,10,11,21; Ер 8:8.

Н

Н

1. Надан
2. Нард
3. Назыр
4. Нефиллер
5. Негеп чөли
6. Новбахар огул
7. Нух пыгамбер

Надан – Сүлейманың пәхимлери китабында надан адам барада көп гүррүң эдилйәр. Надан самсык дәл-де, эйсем Худайың халаян ёкары ахлак дурмушында яшамага пайхасы кемлик эдйән адамдыр.

Кан 32:6; Сүл 1:22; 7:7; 9:6.

Нард – нард өсүмлигиң сүммүли ве онуң көкүнден алынян ыслы ягы болупдыр. Нарддан ясалан хошбой ыслы яг өрән гыммат болупдыр, онуң бахасы бир йылың иш хакына барабар болупдыр.

Наг 1:11; Мар 14:3.

Назыр – назыр мукаддеслик дереҗесини алан хем-де сач-сакгалыны сырман, сачыны өсдүрип, шерап хем гүйчли ичгилери ичмекден сакланып, өзүни Реббе багыш этмеги вада берен адам болупдыр. Бир гудрат аркалы өзүниң я-да Шимшон ялы эҗесиниң вадасы аркалы адам назыр болупдыр. Соңы билен шейле адам өзүни Худая багыш этмек вадасы аркалы айратын дереҗә эе болупдыр.

13:5,7; 16:17 Амо 2:11.

Нефиллер – Нефиллер өрән узын ве гүйчли адамлар болупдырлар, олар Гелип чыкыш китабының 6-нҗы бабында ылахы барлыкларың ве ынсан гызларының несиллери хөкмүнде ятланып гечилйәр. Соңрак, ысрайыллар Кенган юрдуны гөзден гечирмәге гиденлеринде, нефиллери (ягны нефиллерден гелип чыкан анаклары) гөрүпдирлер.

Гчк 6:4; Чөл 13:33.

Серет: Анаклар.

Негеп чөли – Ысрайылың гүнорта бөлегиндәки чөл.

Гчк 12:9; 13:1,3; 20:1.

Новбахар огул – гадымы гүнорта җемгыетинде илкинҗи доглан огул үйтгешик хасапланыпдыр. Ол огул какасы арадан чыкандан соң, машгаланың башы болупдыр, какасының патасыны алыпдыр, мирасдан ики эссе пай алыпдыр. Мүсүрде Песах вакасы болуп геченден соң, хер бир новбахар огул Худая дегишли болупдыр ве машгаласы оңа дерек садака берип, оны ызына сатын алып билипдир.

Гчк 49:3; 27; Мср 13:2; Кан 21:17.

Серет: Ызына сатын алмак.

Нух пыгамбер – Нух пыгамбер өз машгаласыны, шейле хем халал ве харам хайванлары халас этмек үчин Худай тарапындан гәми гурмаклыга чагырылан адам болупдыр. Ол Худайың назарында догры сайылыпдыр. Силиң сувлары чекиленден соңра, Худай онуң билен әхт эдишип, мундан бейләк хич вагт ер йүзүни сил билен вейран этмеҗекдигине сөз берйәр.

Гчк 5:29; 6:8; Иша 54:9; Лук 17:27: 1Пет 3:20; 2Пет 2:5; Ев 11:7.

О

О

1. Омын

2. Ондан бири

Омын – көпленч дога-дилеглер эдиленде, оны җемлемек үчин уланыляр. «Омын» сөзи «Гой, шейле болсун!» диймеги аңладяр. Бу еврейче «Бу хөкман» диен сөзе эсасланяр.

Чөл 5:22 Кан 27:15-26; Рим 1:25.

Ондан бири – гадымы Ысрайылда хасылың ондан бири Реббе берлипдир. Муны аммарлара йыгнап, руханыларың ве левилериң иймити үчин харчлапдырлар. Исаның дөврүнде адамың өндүрен өнүминден я-да гирдеҗисинден ондан бири ыбадатхана руханыларына берлипдир.

Чөл 18:21; Кан 14:22.

Ө

Ө

1. Өлүлер дүнйәси

2. Өй бутлары

Өлүлер дүнйәси – гадымы Ысрайылың халкы Өлүлер дүнйәси ериң ашагында дийип дүшүнипдир, эмма ол довзах дәлдир. Хер кес өленден соң, ол ере инипдир. Ол ер үмсүм, гараңкы ер болупдыр. Гоҗалык яшына етип өлениңден соң, ата-бабаларыңа говушмак оңатды, йөне яш өлмек говы дәлди. Якуп өз оглы Юсуп үчин яс тутса-да, өлүлер дүнйәсине инмек ислемеди. Бу ере Хеләкчилик ери хем дийлипдир.

Гчк 37:25; 42:38; 44:29,31.

Өй бутлары – өй бутларына бутпаразлар, кә халатда ысрайыллар тарапындан сежде эдилипдир. Олар өйлерде сакланып, кераматлы сайылыпдыр.

Гчк 31:19; 2Пат 23:24.

П

П

1. Парс империясы
2. Парз
3. Пата
4. Патрос
5. Перишде
6. Перизлер
7. Перман
8. Песах байрамы
9. Петир байрамы
10. Пилат
11. Пилиштлилер
12. Пурым байрамы
13. Пыгамбер
14. Пыгамберлик этмек

Парс империясы – Бабыл империясындан соң эмеле гелен гүйчли ве хас улы империя болупдыр. Парс империясы Гресиядан Мүсүре ченли ве Орта Азия ченли ерлери, шол санда Ысрайылы хем басып алыпдыр. Кәте бу империя «Мадай-Парс империясы» дийип атландырылыпдыр, себәби онуң дүзүмине гирен мадай миллети империяны доландырмакда ваҗып орны эеләпдир. Парс канунлары «Парсларың ве мадайларың канунлары» дийип атландырылыпдыр.

Эст 1:19; Дан 6:8,12,15.

Серет: Мадай.

Парз –

Серет: Канун.

Пата –

Серет: Ялкамак.

Патрос – Мүсүриң гүнорта бөлеги.

Иша 11:11; Йрм 44:1, 15; Эзк 29:14; 30:14.

Перишде – перишделер адамлар үчин Худайың хабарчылары ве векиллеридирлер. Олар Худайың хузурында яшап, хемише Оны алкышлаярлар. Керуплар ве Серафлар перишделериң бир гөрнүшидирлер. Мукаддес Китапда ики саны мөхүм перишдәниң: Микайыл билен Җебрайылың ады агзалып гечилйәр.

Гчк 3:24; 16:7-11; Иша 6:2.

Серет: Җебрайыл; Микайыл.

Перизлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири.

Гчк 13:7; Еш 3:10.

Перман –

Серет: Канун.

Песах байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он дөрдүнҗи гүни агшам белленилипдир. Бу бахар паслының ыз янында болупдыр. Шол агшам ысрайыл халкы Худайың өзлерини Мүсүр гулчулыгындан нәхили халас эдендигини ве Мүсүрден гайтмазының өң янында агшам гурбанлык җанлысының ганы аркалы өз новбахар огулларының нәхили азат боландыгыны ятлапдырлар. Адамлар гузы я-да гечи союп, хеммеси билеликде Песах нахарыны ийипдирлер, оны аҗы гөк отлар ве петир билен ийипдирлер.

Мср 12:1-13,21-51; Лев 23:5; Чөл 9:1-14, Кан 6:1-7.

Петир байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он бәшинден йигрими бири аралыгында белленилипдир. Бу байрам Песах байрамының ыз яны башлапдыр, Көне Әхтиң кәбир парчаларында бу ики байрам бир байрам ялы гөркезилипдир. Шол хепдәниң довамында ысрайыл халкы өзлерини Мүсүр гулчулыгындан Худайың нәхили алып чыкандыгыны ятлапдырлар. Адамлар өйлеринден әхли хамырмаялары чыкарып зыңыпдырлар, хамырмаялы чөрек иймәндирлер. Олар байрамың биринҗи ве единҗи гүнлери мукаддес йыгнанышык эдип, Худая гурбанлыклар хөдүрләпдирлер.

Мср 12:14-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Лев 23:6-8; Чөл 28:17-25; Кан 16:3-4,8.

Пилат – Исаның өвреден ве вагыз эден гүнлеринде Понтий Пилат Яхуданың үстүнден хөкүм сүрен Рим императорыдыр.

Мат 27; Рес 3:13.

Пилиштлилер – б. э. өң XIII асырың ахырларында Ысрайылың гүнорта-гүнбатарындакы кенаряка золагыны эелән халк. Пилиштлилер бәш саны шәхери: Газаны, Ашкелоны, Ашдоды, Гаты ве Экроны эсасландырыпдырлар. Б. э. өң XII асырда олар ер чәклерини гүндогар тарапа гиңелдип башлаярлар. Бу ягдай Кенган тарапдан өз чәклерини гүнбатара гиңелдйән ысрайыл халкы билен пилиштлилериң арасында душманчылык дөредипдир. Шейлеликде, хезрети Давут патыша тарапындан долы дерби-дагын эдилйәнчәлер, пилиштлилер Ысрайылың эсасы душманы болупдырлар.

2Шам 8:1; 1ЙЙ 18:1.

Пурым байрамы – бу байрам еврей халкының дурмушына Парс империясы дөврүнде гошулыпдыр. Бу еврейлериң сененамасы боюнча он икинҗи айың, ягны Адар айының он дөрдүне ве он бәшине, ирки бахарда белленилипдир. Бу ики гүнүң довамында ысрайыл халкы Эстериң дөврүнде өзлериниң долы ёк эдилмекден Худайың нәхили халас эдендигини ятлапдыр. Олар шатланыпдырлар, ийип-ичипдирлер ве бири-бирилерине совгат берипдирлер.

Эст 9:20-32.

Пыгамбер – Худайың хабарыны халка етирмек үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ыляс ялы ирки пыгамберлер (Гөргүрлер) Худая сыгынян топар болуп, кәте оларда үйтгешик теҗрибе болупдыр ве тәсин гудратлар гөркезипдирлер. Шамувел пыгамбер өзүни көпленч сердар хөкмүнде алып барыпдыр. Соңрак Ермея ялы пыгамберлере Худайдан аянлык инипдир ве олар бу аянлыклары халка етирипдирлер.

1Шам 3:20; 9:9; 10:5-11; 1Пат 17 – 18; Ер 1:5.

Пыгамберлик этмек – Худайың халка ниетлән хабарыны оңа етирмек. Бу хабарлар көпленч аянлыкларың ве дүйшлериң үсти билен берлипдир. Гадымыетдәки пыгамберлериң дөврүнде бу сөз пыгамбериң аша җошгунлык ягдайыны беян этмекде хем уланылыпдыр.

1Шам 10:5ф; Ер 2:8.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Р

Р

1. Рабби
2. Рахап
3. Рапалар
4. Реб
5. Реббе хөдүр эдилен чөрек
6. Реббе йүз тутулян чадыр
7. Реббиң гүни
8. Реббиң өйи
9. Реббиң сачагы
10. Ресуллар
11. Римлилер
12. Рух
13. Руханы

Рабби – еврейлер акыллы ве ваҗып адамлара йүзлененлеринде, «Рабби» сөзүни уланыпдырлар, бу мугаллым диймеги аңладяр. Бу сылаг-хорматы аңладян сөздүр. «Раббуни» диен сөз хем шу маныны аңладяр.

Ёх 1:38; 3:2; 20:16.

Рахап –

Серет: Аждарха.

Рапалар – Ысрайыл халкы басып алмаздан өң, Кенганда яшан халкларың бири. Анаклар ялы олар хем өрән узын ве даяв адамлар болупдырлар.

Кан 2:11, 20; Еш 12:4.

Серет: Анаклар; Кенган.

Реб – гадымы вагтларда Худайың адыны айтмакдан сакланмак үчин яхудылар Оңа «Адонай» дийип салгыланыпдырлар, бу эе я-да хоҗайын диймеги аңладыпдыр. Көне Әхтиң түркменче терҗимесинде Худайың ады Реб сөзи билен терҗиме эдилди, себәби бу хем ага я-да эе диймеги аңладяр. Б. э. өң III асырда Көне Әхт грек дилине терҗиме эдилипдир ве «куриос» диен грек сөзи Худайың ады үчин уланылыпдыр. Соңра Тәзе Әхт язылан вагтында шол бир «куриос» сөзи Иса Месих үчин уланылыпдыр ве көпленч Реб дийлип терҗиме эдилипдир.

Реббе хөдүр эдилен чөрек –

Серет: Хөдүр чөрек.

Реббе йүз тутулян чадыр – шейле хем бу ере Мукаддес чадыр хем дийлипдир, бу ерде руханылар өз борчларыны ерине етирипдирлер. Муңа Реббе йүз тутулян чадыр дийилмегиниң себәби Худай руханылара ве адамлара чадырың гирелгесинде гепләпдир (Мср 29:42-43). Шейле хем Муса Худай билен бу ерде душушыпдыр (Мср 33:7-11).

Мср 29:42-43; 33:7-11.

Реббиң гүни – адатча шол гүн кесеки миллетлер үчин җеза гүни, Худайың сайлан халкы үчин болса акланма я-да хасаплашык гүни дийлип пикир эдилипдир. Муңа гарамаздан, пыгамберлер шол гүн ысрайылларың хем гүнәлери үчин җезаландырылҗакдыгыны олара дуйдурыпдырлар. Тәзе Әхтде Реббиң гүни казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге Исаның гелҗек гүнүдир.

Ер 46:10; Амо 5:17-27; 1Сал 5:1-9.

Реббиң өйи – бу сөз Ыбадатхананы аңлатмак үчин уланылыпдыр.

1Пат 3:1; Мик 4:1.

Серет: Ыбадатхана.

Реббиң сачагы – бу гурбанлык сыпасы үчин башга сөз болуп, диңе Малакы китабында уланыляр. Тәзе Әхтде бу сачак йыгнак агзаларының бир ере үйшүп, нахар ийип, Исаның өлүмини ве тәзеден дирелмегини ятламакларыны аңладыпдыр.

1Кор 11:17-33.

Ресуллар – Иса Өзүниң якын ёлдашларындан, таныш шәгиртлеринден он ики саны ресулы сайлаяр. Ол адамлар Онуң билен биледилер ве Иса олара әхли зады өвредипдир; олар Исаның өленини ве тәзеден диреленини өз гөзлери билен гөрүпдирлер. Иса олары гөрен затларыны гүррүң бермеклери үчин ве Худайың Шалыгы барада вагыз этмеклери үчин адамларың арасына иберйәр. Олар Иса ынанян адамларың ёлбашчысы болярлар.

Мар 3:14; Лук 22:14; Рес 1:2; 1Кор 15:7.

Римлилер – Рим империясының илаты. Римлилер Исаның яшан дөврүнде Демиргазык Африканың кәбир бөлеклеринде ве Орта Гүндогарда, хәзирки тутуш Түркийәниң ве Европаның көп бөлеклеринде хөкүм сүрдүлер.

Рес 28:17.

Рух – еврейче «рух» диен сөз шемал диймеги, шейле-де адамзадың рухуны ве Худайың Рухуны аңладыпдыр. Тәзе Әхтде шейтан тарапындан ынсаның калбына орнашян эрбет рух барада хем гүррүң эдилйәр. Иса адамлардан бу эрбет рухлары ковуп чыкарды.

Серет: Мукаддес Рух.

Гчк 1:2; Мср 15:8; 1Шам 10:6,10; Ёл 3:2; Мат 12:45; Мар 9:25; Лук 11:26; 13:11; Рес 16:16.

Руханы – ол дини дессурлары ве хызматлары ерине етирмәге айратын укыплы адам болупдыр. Ысрайыл халкының арасында Муса пыгамбер аркалы берлен кануна гөрә, Мусаның агасы Харун пыгамбериң несли руханы болупдыр, олар Мукаддес өйде, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада хызмат этмәге сайланыпдырлар. Олар сежде этмәге, садакалар бермәге, дини дессурлары ве байрамлары беллемәге ёлбашчылык эдипдирлер. Руханыларың ишлери левилер тарапындан пайланыпдыр. Мукаддес отага, соңрак ыбадатхана гирмәге диңе руханылара ругсат эдилипдир.

Гчк 41:45; Мср 19:6; 30:30.

Серет: Баш руханы; Левилер; Мукаддес өй.

С

С

1. Сабат гүни
2. Садака
3. Саддукейлер
4. Саламатлык гурбанлыгы
5. Салгытчы
6. Салим
7. Самария
8. Сара

9. Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

10. Сежде этмек
11. Сеждегәх
12. Села
13. Серафлар
14. Сердар
15. Сидон
16. Синагога
17. Синай
18. Сион
19. Сион гызы
20. Содом
21. Сөвеш арабасы
22. Стоик таглыматчылар
23. Сур
24. Сурнай байрамы
25. Сува чүмдүрмек
26. Сүлейман пыгамбер
27. Сүннет
28. Сүннетсизлер
29. Сүргүн
30. Сыпа

Сабат гүни – бу еврейлерде хепдәниң единҗи гүни болуп, дынч алмак үчин айратын гүн хасапланыпдыр, бу анна гүни Гүн яшандан башлап, шенбе гүни Гүн яшанда тамамланыпдыр. Ол гүн мукаддес гүн сайылып, хич бир иш эдилмәндир. Исаның дөврүнде яхудыларың Сабат гүнүне дегишли көп дүзгүнлер болупдыр.

Гчк 2:3; Мср 16:23; Лев 16:31.

Садака – Өзүниң буйрушы ялы, Реббе садака хөкмүнде ысрайыллар руханылара галла, миве, яг, шерап, чөрек, мал-гаралар, пул, шай-сеп, эгин-эшик, алтын-күмүш гетирипдирлер. Эгер халк догры яшамаса, оларың садакасыны Реббиң кабул этмеҗекдигини пыгамберлер олара дуйдурыпдырлар (Иша 1:10-17).

Серет: Галла садакасы; Гурбанлыклар; Ичги садакасы; Мейлетин садака.

Саддукейлер – Саддукейлер яхудыларың арасында ёкары дереҗели, бай адамлар болупдырлар ве еврей меҗлисинде отурыпдырлар. Олар халкың Худай тарапындан Муса берлен кануна эермелидигине ынаныпдырлар, йөне соңрак бу канунлара гошулан дүзгүнлере ве адатлара ынанмандырлар. Олар адамың өленден соң дирелйәндигине ынанмандырлар. Шонуң үчин хем олар фарисейлер билен көпленч шу меселелер барада давалашыпдырлар.

Мат 16:1; Мар 12:18; Рес 4:1.

Серет: Фарисейлер; Меҗлис.

Саламатлык гурбанлыгы – бу гурбанлык хайсам болса бир говы зат үчин Худая миннетдарлык билдирмек үчин берлипдир, шейле хем Худая айдылан садака я-да мейлетин садака хөкмүнде берлипдир. Мал өлдүриленден соң, онуң бир бөлеги гурбанлык сыпасының үстүнде якылыпдыр, бейлеки бөлеги гурбанлык берйән адамың машгаласы ве руханы тарапындан ийлипдир.

Лев 3:1-17; 1Пат 9:25.

Салгытчы – Исаның дөврүнде салгытчылар яхудылары басып алан ве зорлук билен оларың үстүнден хөкүм сүрйән Рим империясы үчин ишләпдирлер. Шонуң үчин яхудылар салгытчылары йигренипдирлер. Мунуң үстесине-де салгытчылар көпленч өзлерине алмак үчин, адамлардан алмалысындан көп пул талап эдипдирлер.

Мат 9:10; 10:2-4; 21:31; Лук 18:8.

Салим – Иерусалимиң гысга ады.

Гчк 14:18; Зеб 75:3.

Самария –

1. Б. э. өң IX асырда Омры патыша демиргазык ысрайыл тирелериниң пайтагт шәхери хөкмүнде Самарияны беркарар эдипдир.

2. Исаның дөврүнде хем шәхериң ерлешен ери болан рим этрабының ады болупдыр.

1Пат 13:32; 16:24; 2Пат 17:24.

Серет: Ысрайыл.

Карта серет.

Сара – Сара Ыбрайым пыгамбериң аялы болупдыр. Онуң ады аслында Серай болупдыр, эмма Худай оңа Сара адыны берипдир. Ол өнелгесизди, эмма ахырсоңунда, гаррылык яшында Худайың гудраты билен бир огул догрупдыр.

Гчк 17:15.

Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери – аяллар (кәте эркеклер) Кенган худайларына сежде эдилйән ерлерде пул төлән адам билен җынс гатнашыгыны эдипдирлер. Олар бейле этмеклик топрагың бол хасыл гетирмегиниң кепили дийип пикир эдипдирлер. Кенгана яшамага гелен ысрайыллар хем олардан гөрелде алып, өзлериниң сеждегәхлеринде бу иши эдипдирлер.

1Пат 14:24; 15:12; 22:46; 2Пат 23:7; Хош 4:14.

Сежде этмек – гадымы дөвүрде ысрайыллар Реббе сежде этмек үчин өзлерини тәмизләпдирлер, дога-дилег эдипдирлер, мезмурлары айдым эдип айдыпдырлар, рухана садака гетирипдирлер. Буларың кәбири өзбашдак, я-да машгала билен, я болмаса улы топар болуп ерине етирилипдир. Кәбирилери муны өйде, башга бирилери болса сежде эдилйән ерде берҗай эдипдирлер. Ысрайыллар Реббе ислендик ерде сежде эдипдирлер, руханының ёлбашчылыгында Худайың халкы хөкмүнде ысрайыллардан хеммесиниң билеликде сежде этмеклери талап эдиленде олар үчин йөрите гүнлер ве байрамлар белленилипдир. Ысрайылың тутуш тарыхы боюнча оларың сежде этмеклерине башга миллетлер терс тәсир эдипдирлер, меселем, олар бут ясамак билен Худайың гахарыны гетирипдирлер.

Гчк 22:5; Мср 3:12; Зеб 5:8; Иша 44:15

Серет: Хызмат этмек.

Сеждегәх – Кенган динине уйянларың сежде эдйән ери я-да кераматлы ери: Ашера бутлары дикилипдир ве олара гурбанлыклар берлипдир, шейле хем топрагың хер йыл бол хасыл бермеги үчин лолучылык эдилипдир. Олар адатча бейик депелерде, шейле хем улы агачларың ашагында, байырларда, башга ерлерде лолучылык эдипдирлер. Бу ишлер хемише Реб тарапындан пыгамберлер аркалы паш эдилипдир.

Серет: Ашера.

Лев 26:30; 1Пат 3:2-4; 2Пат 23:1-28; Ер 7:31.

Села – Зебурда уланылян сөз. Манысы белли дәл, белки, сазың довамындакы сәгинме болмагы ахмал.

Зеб 3:1.

Серафлар – ганатлы перишделер. Ишая пыгамбер Худайың тәҗиниң дашындан пырланян серафлары гөрүпдир ве шейле дийип җар эдипдир: «Хөкмүрован Реб мукаддесдир, мукаддесдир, мукаддесдир» (Иша 6:3). Еврейче бу сөз «янянлар» диймеги аңладяр.

Серет: Керуп; Перишде.

Иша 6:2,6.

Сердар – Худай тарапындан сайланан ёлбашчылар. Сердарлар патыша болмаздан өң, өз душманлары билен урушмакда ысрайыл халкына ёлбашчылык эдипдирлер. Шейле хем олар Худайың ислегини халка етирипдирлер ве казы хөкмүнде дава-‑җенҗеллери чөзүпдирлер.

Чөл 25:5; Сер 2:16; Рут 1:1; 1Шам 7:6.

Сидон – бу шәхер хәзирки Ливаның кенарында ерлешипдир. Мукаддес Китабың дөврүнде ол сөвданың ве агач уссачылыгының меркези болупдыр, бу шәхер көп асырларың довамында дүрли халклар, ягны бабыллылар, греклер, римлилер тарапындан басылып алныпдыр.

Серет: Финикия.

Синагога – синагога яхудыларың, адатча, Сабат гүни йыгнанышян ери болупдыр, олар дога-дилег этмек үчин, окалян Төврадың аятларыны ве Худайың канунының дүшүндирилишини диңлемек үчин үйшүпдирлер. Тәзе Әхт дөврүнде синагогалар яхуды җемагатының бар еринде, тутуш Рим империясында болупдыр.

Мат 4:23; Мар 1:39; Лук 4:16; Ёх 9:22; Рес 9:2.

1629-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Синай – бу дагың бейлеки ады Хорепдир. Муса йүзүне Он Табшырык язылан ясы дашлары алмак үчин бу дага чыкыпдыр.

Мср 19:18; 24:16; 31:18; Зеб 67:18.

Серет: Хореп.

Сион – Иерусалимде ыбадатхана гурлан депе.

2Шам 5:7; 2Пат 19:31; Зеб 9:11; Иша 35:10

Серет: Сион гызы.

Сион гызы – бу сөз гошгы стилинде уланылып, Иерусалимиң илатыны аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Зеб 9:14-15; Иша 1:8; Лам 1:6; Мик 4:8.

Серет: Сион.

Содом – Содом Лут билен онуң машгаласының яшан шәхериниң ады. Содом билен Гомораның халкы көп неҗис ишлери эдипдирлер, шонуң үчин Худай бу шәхерлери якып вейран эдипдир.

Гчк 13:12; 18:16; Мат 10:15; Йхд 1:7.

Сөвеш арабасы – бир ата я-да бирден көп ата дакылан ики тигирли араба болуп, ол сөвеш үчин уланылыпдыр, көпленч онуң үстүнде ики саны сөвешиҗи адам болупдыр, оларың элинде ок-яйы я-да найзасы болупдыр.

Мср 14:6; Еш 17:16; 1Шам 13:5; 2ЙЙ 1:14.

1625-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Стоик таглыматчылар – Зино философың ызына эериҗилер. Зино адамлара өз дурмушына өзлериниң хөкүмдарлык этмегини өвредипдир ве яшайшы хич хили леззетиң я-да агырының тәсири етмезден кабул этмеги ныгтапдыр.

Рес 17:18.

Сур – айлагда ерлешйән гадымы Финикияның бир шәхери болупдыр, ол хәзирки вагтда Ливаның бир бөлегидир. Сур бай шәхер болуп, ол тәҗирчиликде ве маталары гөк реңке боямакда мешхур болупдыр.

Серет: Финикия.

Сурнай байрамы – Ол еврейлериң сененамасы боюнча Тишри айының бирине (муңа Этаным айы хем дийипдирлер), ягны единҗи айда белленилипдир. Бу гүйз паслының ирки дөврүнде болупдыр. Шол гүн ысрайыл халкы ишлемән дынч алыпдыр. Олар йыгнак үчин биле үйшүп, сурнайлар чалыпдырлар ве белленен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер.

Лев 16; 23:26-32; Чөл 29:7-11.

Сува чүмдүрмек – Яхя яхудылары гүнәлерине тоба эдендиклериниң нышаны хөкмүнде Иордан дерясында сува чүмдүрип чыкарыпдыр. Ирки месихилер тәзе иман эден адамлары ислендик сув бар болан ерде олары сува чүмдүрипдирлер, бу оларың инди Месихиң шәгиртлеридигини гөркезмек үчин эдилипдир.

Мат 3:11; Рес 1:5; 8:12.

Сүлейман пыгамбер – Давут пыгамбериң оглы, ол Давут өленден соң патыша боляр. Ол Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр, ысрайыл халкының гүйҗүни ве шөхратыны газаныпдыр, шейле хем көп санлы салгытлар, эсгерлер, сөвеш арабаларыны, аяллар эдинипдир. Ол аяллар бабатда говшакдыгына гарамаздан, тутуш ер йүзүнде иң акыллы адам сайылыпдыр.

2Шам 5:14; 12:24; 1Пат 1:39; 4:29-34; 10:1; 11:1-6.

Серет: Давут пыгамбер.

Сүннет – сүннет Худай билен Ыбрайым пыгамбериң несиллериниң, ягны ысрайылларың арасындакы әхтиң нышаны болупдыр. Бу оларың инди Худайың халкы боландыкларының ве Худайың таглыматына табын болҗакдыкларының нышаныны гөркезипдир. Сүннет кануна гөрә, огланҗыклар секиз гүнлүккә ерине етирилипдир. Ресулларың дөврүнде месихилериң арасында аслы яхуды дәллери сүннет этмек барада улы җедел болупдыр. Павлус мунуң билен разылашмандыр. Ол бу барада Галатя язан хатында, шейле хем бейлеки көп хатларында языпдыр. Ол Иса Месих аркалы Худай Өзи үчин тәзе адамлары ярадандыгыны айдяр ве онуң агзасы болмак үчин талап эдилйән екеҗе зат, ол хем Иса Месихе иман этмекдир диййәр. Сува чүмдүрилмек инди Худайың халкына дегишлидигиң нышаныдыр, Иса Месихе иман этмек аркалы Мукаддес Рухуң гүйҗи ве мерхемети билен Худая табын болмак ислегидир.

Гчк 17:10; Лев 12:3.

Сүннетсизлер – бу сөз Худайың Ыбрайым пыгамбер билен эден әхтине дегишли болмадык адамлары аңладыпдыр. Исаның дөврүнде бу сөз эсасан яхуды дәллере дегишли болупдыр.

Серет: Миллетлер.

Сүргүн – Мукаддес Китапда бу сөз яхуда халкының б. э. өң 586-нҗы йылда (Ёхаякым патышасы үчин б. э. өң 597‑нҗи йыл) топарлайын Бабыла сүргүн эдилендиги суратландырылыпдыр. Яхудалар ол ерде парс империясы Бабыл империясыны басып алянча яшапдырлар, соңра Куреш патышасы яхудалара Иерусалим топрагына доланмага ругсат эдипдир.

2Пат 19.

Сыпа – гадымы Ысрайылда ики дүрли сыпа болупдыр, биринҗиси дүрли гөрнүшли садакалары хөдүрлемек үчин ве хайванлары союп, якма гурбанлыгы хөкмүнде бермек үчин уланылыпдыр. Икинҗиси болса якымлы ыслы түтетги үчин уланылыпдыр.

1. Иң ирки гурбанлык сыпасы палчыкдан я-да дашдан, соңрак болса агачдан ве бүрүнчден ясалыпдыр (Мср 13:19-20; 20:24-25). Гурбанлык сыпасы ховлуда мукаддес чадырың дашында гойлупдыр (Мср 27:1-12). Ыбадатхана гурланда, уллакан гурбанлык сыпасыны ыбадатхананың ховлусында гоюпдырлар (2ЙЙ 4:1).

2. Түтетги сыпасы агачдан ясалып, сап алтына өртүлипдир (Мср 30:1-10). Хер гүн ирден ве агшам руханылар Худая садака хөкмүнде якымлы ыслы түтетги түтедипдирлер. Оларың икиси хем Мукаддес чадырда ве Ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүп дуран тутының өңүнде ерлешдирилипдир (Мср 26:33).

Серет: Мукаддес чадыр; Ыбадатхана.

1620-нҗи, 1621-нҗи ве 1627-нҗи сахыпадакы суратлара серет.

Ш

Ш

1. Шеминит
2. Шейтан
3. Шигаён
4. Шөхрат

Шеминит – сазың ады болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Шейтан – Ол Худайың ве Оңа уйян вепалы адамларың душманы болупдыр. Онуң ады «гүнәлейҗи» диймеги аңладыпдыр. Шейле хем оны иблис, җынларың хөкүмдары ве бу дүнйәниң хөкүмдары дийип атландырыпдырлар. Онуң пис ишини Эйюп китабында гөрмек боляр; Иса Өз сөзлери ве бейик гудратлары билен шейтандан үстүндигини гөркезйәр.

Эйп 1; Мат 4:3; Мар 3:23; Лук 13:16; Айн 2:20.

Шигаён – сазың ады болмагы әхтимал.

Зеб 7:1.

Шөхрат – Худайың шөхраты Мукаддес Китапда кәте ягты шөхле я-да от хөкмүнде, я болмаса булут хөкмүнде суратландырыляр. Адамлар Онуң шөхратыны чөлде сежде эдилйән ерлерде, перишделер пейда боланда гөрүпдирлер. Дүнйәниң ахырында Иса доланып геленде, Худайың шөхратына бесленип гелер.

Гчк 45:13; Мср 16:7, 10; 1Шам 4:21; Иша 6:3; Хош 4:7; Хаб 2:14.

Т

Т

1. Табшырык
2. Тегелек ховуз
3. Тәмиз
4. Тәзе Ай байрамы
5. Тәзе Әхт
6. Төврат
7. Төврат мугаллымы
8. Туты
9. Түтетги
10. Түтетги сыпасы

Табшырык –

Серет: Канун.

Тегелек ховуз – бүрүнчден ясалан улы ховуз. Ол ыбадатхананың ховлусында гойлуп, ичи сувдан долдурылыпдыр ве руханылар ондан эллерини ве аякларыны ювупдырлар.

1Пат 7:23-26; 2ЙЙ 4:2-6,10.

Тәмиз – Ысрайыллара тәмиз болмалыдыклары айдылыпдыр, себәби олар Худайың халкыды ве Худай мукаддесдир (Лев 11:44). Тәмиз болмак үчин олар харам хасапланян затлардан дашда болмалыдылар ве йыгы-йыгыдан ювнуп дурмалыдылар; шейле хем олары руханы тарапындан тәмизлемек герекди (Лев 14:1-7). Бир адамың гүнәси билен тутуш халк тәмиз болман билйәрди (Еш 22:17). Өйлери ве затлары хем тәмизлемек герекди (Лев 14:33-53). Мукаддес Китап хич кимиң өз йүрегини тәмиз саклап билмеҗекдигини өвредйәр, шонуң үчин хем адамлара Худайың мерхемети ве багышламагы герек (Сүл 20:9).

Серет: Кәкилик оты; Мурдар.

Тәзе Ай байрамы – еврейлер тәзе Айың пейда болмагыны хер айда улы байрам эдип белләпдирлер. Олар бу гүни сурнай чалмак билен ве якма гурбанлыгыны хөдүр этмек билен белләпдирлер.

Чөл 29:6; Эзр 3:5; Зеб 81:3.

Тәзе Әхт – бу дөрт Хош Хабардан, ресуллар тарапындан язылан дүрли хатлардан ве Аянлык китабындан ыбарат.

Төврат –

1. Худай тарапындан Муса пыгамбере берлен Мукаддес Канун.

2. Бу Канундан ыбарат болан Көне Әхтиң илкинҗи бәш китабы (Гчк – Кан). Бир гезек, Ёшыя патышаның шалык сүрен дөврүнде ыбадатханада Төврат тапыляр. Бу болса өңки патышаларың кәбирилериниң мунуң бардыгындан бихабардыкларыны аңладяр.

Серет: Канун.

2Пат 22:8-10; Мат 5:18.

Төврат мугаллымы – Исаның дөврүнде Төврат мугаллымлары канундан оңат баш чыкарыпдырлар ве синагогаларда окадыпдырлар. Олар еврейлериң баш меҗлисинде векилчилик этмек билен гүйчли топар болупдырлар. Бизиң Эзра китабындан гөршүмиз ялы, оларың топары мүрзелерден гелип чыкыпдыр, мүрзелер язгылары ве ресминамалары языпдырлар, эмма асырларың гечмеги билен олар хем еврей канунындан өкде баш чыкарыпдырлар, себәби олар оны дүйрленен кагыза гөчүрипдирлер ве оны долы җикме-җик билипдирлер.

Мат 2:4; 7:29; Лук 6:7; Ёх 8:3.

Серет: Мүрзе.

Туты – овадан безелен туты чадырда, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүпдир. Бу тутудан гечмәге йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни диңе баш рухана ругсат эдилипдир.

Мср 26:31-33; 2ЙЙ 3:14.

Серет: Мукаддес чадыр.

Түтетги – түтетги дүрли гөрнүшли өсүмликлерден ве агачлардан алныпдыр ве олар кесиленде, якымлы ыс берипдир. Олар чалт гатапдыр ве бөлеклере бөлүнипдир я-да овраныпдыр. Түтетги якылыпдыр я-да яг билен гарылып, дүрли максатлар үчин уланылыпдыр. Көне Әхт дөврүнде руханы түтетгини гурбанлык сыпасында мукаддес чадырда, соңрак ыбадатханада түтедипдир. Ысрайыл халкына муны галла билен гарып, садака хөкмүнде гетирмек хем буйрулыпдыр.

Мср 30:1-8; 34-38; Лев 1:1; 16:12; Мат 2:11; Лук 24:1.

Серет: Ладан; Мүр.

Түтетги сыпасы –

Серет: Сыпа.

У

У

1. Урым ве Туммым

Урым ве Туммым – Урым ве Туммым Худайың ислегини аян этмек үчин уланылыпдыр. Олар баш руханының гурсакчасында сакланыпдыр.

Мср 28:30; Лев 8:8; Кан 33:8.

Серет: Эфот; Гурсакча.

Ы

Ы

1. Ыбадатхана
2. Ыбрайым пыгамбер
3. Ыляс пыгамбер
4. Ынсан оглы
5. Ысхак пыгамбер
6. Ысмайыл пыгамбер
7. Ысрайыл
8. Ысрайылың он ики тиреси
9. Ызына сатын алмак

Ыбадатхана – Сүлейман патыша Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр (1Пат 6-7; 2ЙЙ 2-4). Бабыллылар бу ыбадатхананы вейран эдипдирлер ве онуң әхли гымматбаха затларыны Бабыла әкидипдирлер. Кәбир яхудылар Бабыл сүргүнлигинден доланып баранларындан соң, бу ыбадатхана б. э. өң 520 – 515‑нҗи йылларда тәзеден гурлупдыр. Хирод патышаның хөкүмдарлык эден дөврүнде (б. э. өң 37‑нҗи йылындан б. э. 4‑нҗи йылына ченли) бу ыбадатхана улалдылып, хас-да оваданлашдырылыпдыр. Бизиң эйямымызың 70‑нҗи йылында ыбадатхана римлилер тарапындан вейран эдилипдир ве хич хачан тәзеден дикелдилмәндир.

1Пат 5:5; 6:2 2Пат 25:8-17; Эзк 40-46; Нех 8.

Серет: Мукаддес өй.

1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ыбрайым пыгамбер – Ысрайыл халкының илкинҗи атасы. Ыбрайым пыгамбер дийип атландырылмаздан өң, онуң ады Ыбрам болупдыр. Ол чарва дурмушда яшапдыр, онуң аялы Сара, огуллары хезрети Ысхак ве хезрети Ысмайыл болупдыр. Хезрети Ысхагың оглы Якуп Ысрайылың он ики тиресиниң атасы болупдыр.

Гчк 11:27–12:8; 15:1-21; 17:5.

Серет: Ысхак пыгамбер; Ысмайыл пыгамбер; Якуп.

Ыляс пыгамбер –

Серет: пыгамбер.

Ынсан оглы – бу ат Зебурда ве Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң китабында ынсаны аңладыпдыр. Эмма ол Даныел пыгамбериң китабының 7‑нҗи бабында Худай тарапындан шөхрат ве соңсуз патышалык берлен киши үчин уланылыпдыр. Бу киши Месих болмалы дийлип дүшүнилипдир. Иса Худайдан ыгтыярлык алан хөкмүнде бу ады Өзи үчин уланыпдыр. Ол эҗир чекип өлди ве дирелип гөге гөтерилди, эмма Ол ене ере казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге гелер.

Зеб 8:5; 145:3; Мар 8:38; Ёх 3:13-14.

Ысхак пыгамбер – Худайың берен вадасына гөрә, Ыбрайымың Сарадан болан оглы. Ысхак Худайың ялкан адамы болуп, Якуп билен Ысавың какасыдыр.

Гчк 17:19-21; 21:3-12; 22:1-9; 27:1-46; 35:29.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Якуп.

Ысмайыл пыгамбер – Ыбрайым пыгамбериң Хаҗар атлы гырнагындан доглан новбахар оглы.

Гчк 16:11,15,16; 17:18-26; 25:9-17; 28:9; 36:3

Серет: Гырнак аял.

Ысрайыл – Якуп Пениелде Худай билен тутлушанда, Худай онуң адыны Ысрайыл дийип үйтгедйәр. Көне Әхтде Якубың несиллери он ики тирәни эмеле гетирип, ысрайыл халкы дийлип атландырыляр. Көне Әхтиң пыгамберлик ве гошгы язгыларында «Якубың» ады көпленч ысрайыл халкыны аңлатмак үчин уланылыпдыр. Сүлейман патышаның өлүминден соң, Демиргазыкдакы он тире Гүнортадакы яхуда хем бенямин тирелеринден айрыляр ве Ысрайыл адыны саклаяр. Ысрайыл патышалыгының Самарияда өз пайтагты болупдыр. Гүнортада ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Шонуң үчин хем Көне Әхтиң кәбир ерлеринде «Ысрайыл» сөзи диңе Демиргазыкдакы он тирәни я-да Демиргазык патышалыгыны аңладыпдыр, көпленч болса Ыбрайым пыгамбериң агтыгы Якубың әхли несиллерини аңладыпдыр. Мукаддес Китап бу халкың Худайың сайлан ве сөен халкы боландыгыны өвредйәр, оларың үсти билен Худай дүнйәниң әхли халкларыны ялкамагы карар этди. Ысрайыл Худай тарапындан горалды ве ялканды, Худай олар билен әхт баглашды ве олара үйтгешик вадалар берди. Шейле хем, Ысрайыл Худайың кануныны кабул этди ве Худай олара пыгамберлер аркалы гепледи.

Гчк 32:28; 46:8; 49:28 Мср 1:1; 2ЙЙ 10:16; 2ЙЙ 11:1; Иша 9:7.

Серет: Якуп; Яхуда.

Ысрайылың он ики тиреси – Ысрайыл (өңки ады Якупды) огулларының әхли несиллери, оларың атлары Рубен, Шимгон, Леви, Яхуда, Зебулун, Ысакар, Дан, Гат, Ашер, Нафталы, Бенямин ве ики саны ярым тире, Эфрайым ве Манаша. Эфрайым ве Манаша Юсубың огуллары болуп, олар Юсубың какасы Ысрайыл тарапындан айратын сөйлүпдирлер.

Гчк 35:23-26; 41:51-52; 48:5; 49:28; Мср 1:1-5; Еш 17:1-18; 1ЙЙ 2:1-2; 6:63.

Серет: Ысрайыл; Яхуда; Якуп; Юсуп.

Ызына сатын алмак – илкинҗи доглан хайванлар, шейле хем, адамлар Реббе дегишли болупдыр. Улы мерхемет эдип, Реб еврейлере новбахар огулларыны ве илкинҗи болан эшеклерини ызына сатын алмага ругсат эдипдир. Олар муны Худая бермек үчин рухана садака я-да гурбанлык гетирмек аркалы ерине етирипдирлер. Реб новбахар огулларыны Мүсүрде өлүмден нәхили халас эдендигини хемише ятламаклары үчин ысрайыллара када-канунлар берипдир.

Мср 13:13-15; 34:19-20.

Я

Я

1. Ябуслар
2. Яг
3. Яг гуймак
4. Яхуда
5. Яхудаларың дили
6. Яхуды
7. Якма гурбанлыгы
8. Якуп пыгамбер
9. Ялкамак
10. Яшулулар
11. Язык гурбанлыгы

Ябуслар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар хезрети Давут патыша тарапындан эеленйәнчәлер, Иерусалимде ве онуң төверегинде яшапдырлар.

Гчк 10:15; Еш 3:10; 2Шам 5:6; 1Пат 9:20.

Серет: Кенган.

Яг – адатча Көне Әхтде зейтун ягы. Зейтун ягы гадымы Ысрайылда бирнәче максатлар үчин уланылыпдыр. Ол чыраларың ягы үчин, яралары беҗермек үчин ве деридәки ёкушян яралары беҗермек үчин уланылыпдыр. Кәте ягы атыр билен гарып, якымлы ыс бермек үчин дерә ве сача чалыпдырлар. Гымматбаха яг кимдир бири патышалыга, руханылыга, пыгамберлиге сайлананда, онуң депесинден гуйлупдыр, шейле хем мукаддес затлары пәклемек үчин оларың үстүне серпилипдир. Шейлеликде, яг бүтевүлигиң, саг-саламатлыгың, Худайың Рухуның гудратының ве тәмизленмегиң нышаны болупдыр.

Мср 25:6; 29:7; Лев 7:10; 14:26; 1Шам 10:1.

Яг гуймак – сайланан адамың я-да бир задың үстүне зейтун ягыны гуймак билен йөрите хызмат үчин айры гойландыгыны аңлатмак. Кимдир бириниң депесине яг гуйлуп, ол патышалыга я-да руханылыга белленилипдир. Гурбанлык сыпасы, тутуш мукаддес чадыр мукаддес эдилмек үчин, оларың үстүне яг серпилипдир. Тәзе Әхтде месихилер шыпа алмак үчин дилег эдйән адамларының үстүне яг гуюпдырлар. Иса «Месих» дийлип атландырыляр, бу «яг гуйлан» диймеги аңладяр, ягны Худай тарапындан сайланып белленен диймекдир.

Мср 40:9,15; Лев 4:3; 1Шам. 16:13.

Серет: Месх ягы; Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Яхуда –Якубың он ики оглуның бириниң ады ве яхуда тиресиниң ата-‑бабасы. Яхуда тиреси бейик болупдыр, оңа мүлк пай дийлип берлен ер хем улы болупдыр ве «Яхуда» дийип атландырылыпдыр. Сүлейман патыша өленден соң, Демиргазык тирелер Гүнорта тирелеринден, ягны яхуда ве бенямин тиресинден айры чыканларында, бу ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Гүнорта патышалыгының Давут пыгамбериң несиллери болан өз патышалары болупдыр ве онуң пайтагты Иерусалим болупдыр.

Гчк 29:35; 35:22-23; 38:1-26; 49:8; Мср 31:2; Еш 15:1-12; 1Шам 17:12.

Серет: Ысрайыл.

Яхудаларың дили –

2Пат 18:26.

Серет: Еврей.

Яхуды – аслы еврей болан адам. «Яхуды» ады «Яхуда» сөзүнден гелип чыкандыр. Б. э. өң 586-нҗы йылда Яхуда патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр ве халк Бабыла сүргүн эдилйәр. Сүргүн дөврүнде ве ондан соң хем «яхуды» сөзи халкы ве ысрайыл тирелеринден болан ислендик адамы аңлатмак үчин гиңден уланылыпдыр. Адамзады халас этмек үчин ве Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Исаның Худай тарапындан иберилендигине ынанан илкинҗи адамлар яхудылар болупдыр.

Нех 1:2; Эст 3:4; 9:1-6.

Серет: Бабыл, Яхуда.

Якма гурбанлыгы – бу айратын гурбанлык болуп, мал сойландан соң, онуң әхли бөлеклери гурбанлык сыпасында бүтинлей якыляр. От якыландан соңра, гурбанлык отда янып түссә өврүлипдир. Асмана етйән бу гурбанлыгың түссесиниң ысы Худая ярапдыр.

Гчк 8:20; 22:2; Лев 1:2-17.

Якуп пыгамбер – хезрети Ысхагың оглы, Ыбрайым пыгамбериң агтыгы, ол Худай тарапындан вада берлен ялканыша эе болупдыр. Якуп Пениелде Худай билен гөреш тутанда, Худай Якубың адыны Ысрайыл дийип үйтгетди. Якубың он ики оглы болупдыр ве бу огуллар ысрайыл халкының он ики тиресиниң ата-бабасы болупдыр.

Гчк 25:19; 27:6; 32:22-30; 35:22-26.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Ысхак пыгамбер; Ысрайыл; Яхуда.

Ялкамак – Худайың ниети ве ислеги адамзады ялкамаклык болуп, бу Онуң ыкрар эден әхтиниң меркезинде ерлешйәр. Ыбрайым пыгамбериң үсти билен Худай ер йүзүндәки әхли адамлары ялкамаклыгы вада берди (Гчк 12:3). Бу вада Ыбрайым пыгамбериң несли болан Иса Месихиң үсти билен амала ашды (Гал 3:14). Мукаддес Китап Худайың диңе догры адамлары ялкаяндыгыны өвредйәр, себәби олар Худайы сөййәрлер ве Оңа табын болярлар. Тәзе Әхтде ялканмак дүшүнҗеси хас гиң, ягны муңа диңе бир байлык гирмән, эйсем бу ве индики дурмушда рухы тайдан ялканмак хем гирйәр. Иса эерйәнлер дирелиш гүнүнде Худайың өзлерини ялкаҗакдыгыны билйәрлер (Мат 25:34). Онуң манысы «нәлетлемек» сөзи билен гапма-гаршыдыр.

Гчк 1:22,28; 12:3; Кан 28:1-12; Мат 25:34; Лук 14:14; Эфе 1:3.

Яшулулар – Ысрайыл халкының бүтин тарыхының довамында, хатда Исаның дөврүнде яшулулар ёлбашчылык этмәге, өвретмәге ве адамларың үстүнден ыгтыярлыгы йөретмәге җогапкәр болупдырлар. Олар кәте өз борчларыны догры ве адалатлы берҗай этмәндирлер, шонуң үчин Худай олары пыгамберлериниң үсти билен язгарыпдыр. Йыгнакларда Исаның ызына эерйәнлериң арасында бу хызматы йыгнагың ёлбашчылары ерине етирипдирлер. Аянлык китабында яшулулар Иса Месихе иман этмек аркалы әхли халас боланлары аңладыпдыр.

Мср 3:18; 4:29; Лев 4:15; Кан 19:12; Рут 4:2,9; Иша 3:14; Айн 4:4.

Язык гурбанлыгы – эгер кимдир бири төтәнден гүнә эден болса я-да харам затлары эллән болса, онда бу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәсинден саплапдыр.

Лев 5:2-19.

Е

Е

1. Едутун
2. Ехошапат җүлгеси
3. Еврей

Едутун – ол 1ЙЙ 16:41-де беян эдилйән Давут пыгамбериң баш сазандаларының бири болан болмагы әхтимал; башга бир манысы «боюн эгдирмекдир».

1ЙЙ 16:41.

Ехошапат җүлгеси – бу ер Иерусалимиң голайындакы җүлге үчин уланылян атдыр, ягны ол Иерусалиме гаршы йыгнанан миллетлере Худайың ыглан эден җезасының беян эдилйән ери болупдыр. Ёвел китабының 3‑нҗи бабының 14‑нҗи аядында бу хөкүм җүлгеси дийлип атландырылыпдыр.

Ёв 3:2,12,14.

Еврей –

1. Аслы нәбелли көне сөз, бу ысрайыл халкы үчин уланылыпдыр. Шейле хем бу Ыбрайым пыгамбериң асыл гелип чыкышыны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2. Б. э. өң 586-нҗы йылда Бабыл сүргүни дөврүне ченли, эсасан, ысрайыл халкы тарапындан уланылан дил. Халк сүргүнден доланып геленден соң, оларың аглабасы бу диле дерек арамей дилинде гүрләпдир. Көне Әхтиң көп ери еврей дилинде язылыпдыр.

Гчк 14:13; 39:14,17; 40:15; 41:22; 43:32; Мср 1:15-19; 21:2; 1Шам 4:6

Серет: Арамей.

Ю

Ю

1. Юнус пыгамбер

2. Юсуп пыгамбер

Юнус пыгамбер – Ниневе халкының пис ишлери үчин олары Худайың вейран этҗекдиги барада дуйдурыш берен пыгамбер. Онуң дуйдурышы себәпли халк тоба этди ве Худай олары багышлады.

Юнус китабы.

Юсуп пыгамбер – Ысрайылың иң сөйгүли оглы, Эфрайым билен Манашаның какасы. Доганлары оны гул эдип сатдылар, эмма Худай оны халас этди ве Мүсүр патышасының «саг эли» этди. Ол ерде Юсуп доганларыны ве тутуш машгаласыны, шейле хем көп мүсүрлилери узак вагтлап болан гуракчылык дөврүнде ачлыкдан халас этмекде эсасы хызматы битирди.

Гчк 30:24-25; 37:1–50:26.

Серет: Фараон.

Й

Й

1. Йыгнагың хызматчысы
2. Йыгнагың ёлбашчылары
3. Йыгнак

Йыгнагың хызматчысы – Иса гөге гөтериленден соң ве Мукаддес Рух иненден соң, месихилер топарына окатмага ве хызмат этмәге белленен йөрите адамлар тарапындан ёлбашчылык эдилипдир. Мунда белли бир дүзгүн болмандыр, муңа гарамаздан Павлус өз хатларында нәхили адамларың ёлбашчылык этмелидиги барада анык гөркезмелер берипдир. Иса башгалара хызмат этмеклиге өрән ёкары баха берипдир.

Рес 14:23; 1Пет 5:1-4; 1Тим 3:1-13; Рим 16:1; 1Тим 5:17-21; Тит 1:5-9; Ев 13:7,17.

Йыгнагың ёлбашчылары –

Серет: Яшулулар.

Йыгнак – Тәзе Әхт дөврүнде Иса ынанянлар сежде этмек үчин Иерусалимдәки ыбадатханада йыгнанышыпдырлар. Мундан соң тизара олар өз өйлеринде йыгнанышып башлапдырлар. Хош Хабар тутуш Рим империясында вагыз эдиленсоң, йыгнаклар көп ерлерде гурналды. Бу гүнки гүн йыгнаклар дүнйәниң әхли ерлеринде гечирилйәр. Бу йыгнакларың әхлиси бир бейик Йыгнагың бөлүми хасапланып, онуң дүзүми Исаның дөврүнден тә шу гүне ченли месихилерден ыбаратдыр.

Мат 16:18; Рес 8:1; 9:31; Рим 16:5; 1Кор 11:18; Эфе 5:23-32; Айн 1:11.

З

З

1. Зебур
2. Зекат
3. Зыгыр
4. Зыярат нагмасы

Зебур – 150 мезмурдан ыбарат топлум, оларың көпүси Давут пыгамбер тарапындан языландыр. Зебур Көне Әхтиң бир бөлегидир.

Серет: Давут пыгамбер; Көне әхт; Мезмур.

Зекат –

Серет: Ондан бири.

Зыгыр – Орта Гүндогарда өсүмлигиң бир гөрнүши. Зыгыр үйшмегини йыгнап, сувда эзипдирлер, соңра гурадып, сүйүмини айратын алып, ондан йүплүк өрүпдирлер ве ондан непис мата докапдырлар. Ахырында, докалан зыгыр мата йүң мата гаранда гыммат хасапланыпдыр, себәби оны ыссы ховада геймек якымлы болупдыр ве оны өндүрмек кын болупдыр. Руханы гейимлериниң кәбирлери зыгыр матадан докалыпдыр.

Мср 9:31; 25:4; 26:1; Лев 6:10; 16:4; Сүл 31:13; Дан 10:5.

Зыярат нагмасы – Еврейче «ёкары чыкян айдым» диймекдир. Бу айдым дагың ёкарсында ерлешйән ыбадатхана чыкыланда айдылыпдыр. Бу айдымлар дини байрамчылыклар үчин Иерусалиме баряркалар, ёлда зыяратчылар тарапындан айдылып, ыбадатханада байрамчылыгың бир бөлеги хөкмүнде сежде эдипдирлер. Бу сөз кәбир мезмурың еврейче адының бир бөлегидир.

Зеб 119-133.

Table of Contents

Гириш

Сүлейманың пәхимлери

- 1‑нҗи бап
- 2‑нҗи бап
- 3‑нҗи бап
- 4‑нҗи бап
- 5‑нҗи бап
- 6-нҗы бап
- 7‑нҗи бап
- 8‑нҗи бап
- 9-нҗы бап
- 10-нҗы бап
- 11‑нҗи бап
- 12‑нҗи бап
- 13‑нҗи бап
- 14‑нҗи бап
- 15‑нҗи бап
- 16-нҗы бап
- 17‑нҗи бап
- 18‑нҗи бап
- 19-нҗы бап
- 20‑нҗи бап
- 21‑нҗи бап
- 22‑нҗи бап
- 23‑нҗи бап
- 24‑нҗи бап
- 25‑нҗи бап
- 26-нҗы бап
- 27‑нҗи бап
- 28‑нҗи бап
- 29-нҗы бап
- 30-нҗы бап
- 31‑нҗи бап

Сөзлүк

А

- Адалатлы
- Адам ата
- Агта
- Агыз беклемек
- Ахалот
- Аждарха
- Акмак
- Аламот
- Алоэ
- Амалеклер
- Аммонлар
- Аморлар
- Анаклар
- Араба дүзлүги
- Арамей дили
- Арфа
- Артемис
- Арвах-җын
- Арёпагус
- Ашера
- Ашторет
- Ашур
- Аянлык
- Азия

Б

- Бабыл
- Багал
- Баш руханы
- Башан
- Байрам йылы
- Байрамчылыклар
- Берекет
- Беелзебул
- Бу дүнйәниң хөкүмдары
- Бут
- Бүтинлей ёк этмек

Ч

- Чатма байрамы

Д

- Дагон
- Давут галасы
- Давут Оглы
- Давут пыгамбер
- Декаполис
- Дери кесели
- Дикме даш
- Дога-дилег этмек
- Догры

Э

- Эфиопия
- Эфот
- Эл гоймак
- Эллинҗи гүн байрамы
- Эляша пыгамбер
- Эпикурчы философлар

Ә

- Әхт

- Әхт сандыгы

Ф

- Фараон
- Фарисейлер
- Финикия

Г

- Гала дервезелери
- Галла байрамы
- Галла садакасы
- Ган
- Гиргашлар
- Гитит
- Гомора
- Гөгүң Шалыгы
- Гөк
- Гөргүр
- Гөрнүш
- Греклер
- Гурбанлык сыпасы
- Гурбанлыклар
- Гурсакча
- Гүнә гурбанлыгы
- Гүнәден сапланма гүни
- Гырнак аял
- Гызыл деңиз

Х

- Хача чүйлемек
- Халасгәр
- Хантагта
- Хасыл байрамы
- Хеләкчилик ери
- Хепдәниң биринҗи гүни
- Хермон дагы
- Хетлер
- Хигаён
- Хирод
- Хивилер
- Хореп
- Хорылар
- Хоссар
- Хош хабар
- Хошбой ыслы гамыш
- Хошея пыгамбер
- Хов эне
- Хөдүр чөреги
- Худай
- Худайың Гузусы
- Худайың Оглы
- Худайың Шалыгы
- Хызмат этмек

И

- Иблис
- Ичги садакасы
- Ички гала
- Император
- Инҗил
- Иң мукаддес отаг
- Иордан дерясы
- Иса
- Ишая пыгамбер
- Иерусалим

Җ

- Җебрайыл перишде
- Җелиле
- Җеннет
- Җул гейинмек

К

- Канун
- Канун китабы
- Кемош
- Кенган
- Кенганлар
- Керуп
- Кесетлер
- Кейнлер
- Кәкилик оты
- Көне Әхт
- Күл үстүнде отурмак

Л

- Ладан
- Левилер
- Лира
- Ливан
- Ливятан
- Лолы
- Лут

М

- Мадай
- Манна
- Маскил
- Меҗлис
- Меръем
- Месх ягы
- Месих
- Месопотамия
- Мейлетин садака
- Мезмур
- Мәликсадык
- Мидянлар
- Микайыл
- Миктам
- Миллетлер
- Милло
- Мирас
- Молек
- Моваплар
- Мукаддес
- Мукаддес чадыр
- Мукаддес чөрек
- Мукаддес даг
- Мукаддес отаг
- Мукаддес өй
- Мукаддес Рух
- Мурдар
- Муса пыгамбер
- Мут лабен
- Мүр
- Мүрзе

Н

- Надан
- Нард
- Назыр
- Нефиллер
- Негеп чөли
- Новбахар огул
- Нух пыгамбер

О

- Омын

- Ондан бири

Ө

- Өлүлер дүнйәси

- Өй бутлары

П

- Парс империясы
- Парз
- Пата
- Патрос
- Перишде
- Перизлер
- Перман
- Песах байрамы
- Петир байрамы
- Пилат
- Пилиштлилер
- Пурым байрамы
- Пыгамбер
- Пыгамберлик этмек

Р

- Рабби
- Рахап
- Рапалар
- Реб
- Реббе хөдүр эдилен чөрек
- Реббе йүз тутулян чадыр
- Реббиң гүни
- Реббиң өйи
- Реббиң сачагы
- Ресуллар
- Римлилер
- Рух
- Руханы

С

- Сабат гүни
- Садака
- Саддукейлер
- Саламатлык гурбанлыгы
- Салгытчы
- Салим
- Самария
- Сара

- Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

- Сежде этмек
- Сеждегәх
- Села
- Серафлар
- Сердар
- Сидон
- Синагога
- Синай
- Сион
- Сион гызы
- Содом
- Сөвеш арабасы
- Стоик таглыматчылар
- Сур
- Сурнай байрамы
- Сува чүмдүрмек
- Сүлейман пыгамбер
- Сүннет
- Сүннетсизлер
- Сүргүн
- Сыпа

Ш

- Шеминит
- Шейтан
- Шигаён
- Шөхрат

Т

- Табшырык
- Тегелек ховуз
- Тәмиз
- Тәзе Ай байрамы
- Тәзе Әхт
- Төврат
- Төврат мугаллымы
- Туты
- Түтетги
- Түтетги сыпасы

У

- Урым ве Туммым

Ы

- Ыбадатхана
- Ыбрайым пыгамбер
- Ыляс пыгамбер
- Ынсан оглы
- Ысхак пыгамбер
- Ысмайыл пыгамбер
- Ысрайыл
- Ысрайылың он ики тиреси
- Ызына сатын алмак

Я

- Ябуслар
- Яг
- Яг гуймак
- Яхуда
- Яхудаларың дили
- Яхуды
- Якма гурбанлыгы
- Якуп пыгамбер
- Ялкамак
- Яшулулар
- Язык гурбанлыгы

Е

- Едутун
- Ехошапат җүлгеси
- Еврей

Ю

- Юнус пыгамбер

- Юсуп пыгамбер

Й

- Йыгнагың хызматчысы
- Йыгнагың ёлбашчылары
- Йыгнак

З

- Зебур
- Зекат
- Зыгыр
- Зыярат нагмасы