Мукаддес Китап
Author: Мукаддес Китап Терҗиме Институты
Date: 2018-09-17T09:20:12.400843+00:00

Гириш

Гириш

1. Маттаның хош хабары

2. Сөзлүк

Элиңиздәки Мукаддес Китап хер бир адам үчин иң ваҗып китапдыр! Бу китап аркалы адамзат өз Ярадыҗысы Худайы танап, Онуң биз үчин ниетлән аҗайып максадыны өвренер ве иман эдип, бакы яшайша эе болар. Бейик патыша болан Давут пыгамбер Худайың Сөзи барада өз мезмурларының биринде: «Сениң сөзүң – чыра аякларыма, ол – ягтылык мениң ёдама» дийип айдяр. Худайың Сөзи, догрудан-да, хер бир ынсаның дурмушы үчин чырадыр, йөрейән ёлуны ягтылдян нурдур! Гой, Худай бу китабы окаян хер бир ынсана пәхим-пайхас берип, Өз Сөзүниң уммасыз байлыгыны оңа багыш этсин!

Китапларың атлары

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китапларың атлары дүрли-дүрлүдир:

- •Китап я-да онуң эсасы бөлеги белли бир адам тарапындан язылып, шол адамың ады билен атландырыляр, мысал үчин, «Сүлейманың пәхимлери».

- •Китап хайсыдыр бир адам барада язылып, шол адамың адына лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Рут».

- •Китап ысрайыл халкының тарыхының хайсыдыр бир дөврүни беян эдип, шол дөвүрдәки вакалара, ягдайлара лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Ысраыыл сердарлары». Булар барада хас гиңишлейин маглуматы алмак үчин, хер китабың башында берилйән гириш бөлүмине гөз айлаң.

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китаплар шу топарлара бөлүнйәр:

- •Көне Әхт

- ◦Төврат (Гелип чыкыш – Канун таглыматы)

- ◦Ир дөвүрдәки пыгамберлер; бу китаплар топары кәвагт «Тарыхы китаплар» дийлип хем атландырыляр (Ешува – Патышалар (Икинҗи китап))

- ◦Язгылар, шейле топара Зебур ве Сүлейманың пәхимлери ялы китаплар гирйәр. (Йыл язгылары – Нагмалар нагмасы)

- ◦Бейлеки пыгамберлер (Ишая – Малакы)

- •Тәзе Әхт

- ◦Хош хабарлар. Муңа дөрт китап дегишли болуп, олар дүрли адамлар тарапындан языландыр. Олар өзлериниң шаят болан вакаларыны беян эдйәрлер.

- ◦«Ресулларың ишлери» атлы китап Лука тарапындан языландыр. Ол бу китапда Иса Месихиң гөге гөтериленден соң болан вакалары беян эдйәр.

- ◦Хатлар. Булар Павлус, Петрус ве Ёханна ялы авторларың месихи йыгнаклара язан хатларыдыр.

- ◦«Ёханна гелен аянлык» эдебиятың айратын гөрнүши болуп, онда Худайдан гелен гөрнүшлер ве аянлыклар беян эдилйәр.

Ёкарда агзалан китаплар топлумларының хер бири өзүне махсус болан жанрда языландыр. Шонуң үчин-де окыҗы китабы оканда, онуң жанр айратынлыгыны хасаба алмалыдыр.

«Көне Әхт» ве «Тәзе Әхт» китапларына гошмача сөзбашылар берилйәр. «Көне Әхтиң» дүзүмине пыгамберлериң китапларының хем гирйәндигине гарамаздан, оңа түркмен окыҗыларына гиңден таныш болан «Төврат» ве «Зебур» диен гошмача сөзбашылар берилди. «Тәзе Әхт» китабына «Инҗил» диен гошмача сөзбашы берилсе-де, онуң дүзүмине «Инҗилден» башга китаплар ве иманлылар йыгнакларына язылан хатлар гирйәр.

Худайың атлары

Көне Әхт китабы түркмен дилине асыл нусгадан, ягны еврей дилинден терҗиме эдилди. Бу китабың еврей дилиндәки асыл нусгасында Худайың бирнәче ады душ гелйәр. Онуң «Элохим» ады хас көп уланылып, ол түркмен дилине «Худай» дийип терҗиме эдилди. Онуң бейлеки ады Яхве болуп, ол хем «Худай» диймеги аңладяр. Бу ат түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. «Реб» сөзи Худайың әхт баглашан, Өзүни халкына аян эден я-да ынсан кешбинде пейда болан ягдайларына дегишли вакаларда уланылды. Худайың «Эл-Шаддай» ады түркмен дилине «Гудратыгүйчли» дийип, «Эл-Элён» болса «Бейик Худай» дийип терҗиме эдилди. Худайың китапда сейрек душ гелйән «Адонай» ады «Таңры» дийип терҗиме эдилди. Херекет эдйән, бейик ишлери амала ашырян Худайы суратландырмак үчин еврей дилинде утгашдырылып уланылан «Яхве Элохим» ады түркмен дилине «Худайымыз Реб» дийип терҗиме эдилди.

Тәзе Әхт китабының асыл нусгасы грек дилинде язылып, онда Худай бабатда «куриос» диен сөз уланыляр. Китабың язга гечирилен дөврүнде бу сөз «ага» я-да «хоҗайын, эе» диймеги аңладярды. Көне Әхтиң грек дилиндәки терҗимесинде Худайың «Яхве» ве «Адонай» атлары хем «куриос» дийип терҗиме эдилендир. Шонуң үчин-де, Тәзе Әхт китабында адамлар Иса Месихе «куриос» дийип йүзлененлеринде, Оны Худай хөкмүнде кабул эдендиклери әшгәр боляр. Шейле ягдайларда «куриос» сөзи түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. Мундан башга-да, Иса Месих өлүмден диреленден соң Оңа Куриос Иса Месих дийип йүзленилип, бу ат түркмен дилине «Реббимиз Иса Месих» дийип терҗиме эдилди.

Мукаддес Язгылар ве тарыхы вакалар

Мукаддес Язгыларда беян эдилйән вакалара долы ве догры дүшүнмек үчин, олара шол дөвүрде болуп гечен тарыхы вакалар билен умумы багланышыкда гарамалыдыр. Ашакда Мукаддес Язгыларда беян эдилен тарыхы дөвүрлериң ве империяларың ады берилйәр:

1.Ыбрайым пыгамбериң дөврүне ченли болуп гечен вакалар. Худай дүнйәни ярадяр. Ол Адам атаны ве Хов энәни ярадып, олары Эрем багында ерлешдирйәр. Эмма олар Худайың эмрини бозансоңлар, Эремден махрум эдилйәрлер. Оларың несли көпелип, ер йүзүне яйраяр, гүнә ичинде яшап, өз дурмушларына гүмра болуп, Яраданы унудяр. Худайың муңа җуда гахары гелип, тутуш адамзады ёк этмеги ниет эдинйәр. Ол Өз ниетини берҗай этмек үчин, ер йүзүне элхенч сил иберйәр-де, Нух пыгамбер билен онуң машгаласындан башга тутуш адамзады ёк эдйәр. Хава, Худай шол силде диңе Нух пыгамбери ве онуң машгаласыны халас эдйәр, себәби олар дири Худая иман эдип, Оңа сежде эдйәрдилер. Беян эдилйән вакаларың шу тапгыры Нухуң несиллериниң Бабыл минарасыны гуршы ве тутуш адамзадың несил дарагтының дөрейши билен тамамланяр.

2.Ыбрайым пыгамбер барадакы вакалар. Хич перзенди болмадык Ыбрайым пыгамбере Худай бир огул берҗекдигини, ондан бейик бир миллет яратҗакдыгыны вада берйәр. Мундан башга-да, Худай пыгамбере онуң неслине «бал билен сүйт акян» Кенган топрагыны-да мирас берҗекдигини вада эдйәр. Ыбрайым пыгамбер вада берлен юрда гөчүп, ол ерде чадырда бир чарвадар кимин яшаяр. Худай Ыбрайымың агтыгы Якуба «Ысрайыл» дийип ат берйәр. Ысрайылың он ики оглы болуп, олар тутуш халкың несилбашылары боляр. Ысрайылың Юсуп атлы сөйгүли оглы доганлары тарапындан Мүсүр гулчулыгына сатылса-да, Худай оны ялңыз гоймаяр. Юсуп пыгамбер Худайың көмеги билен тутуш Мүсүр юрдунда икинҗи дереҗели адам боляр. Ол ачлык дөврүнде тутуш юрды ве өз атасының машгаласыны халас эдйәр. Онуң несли Мүсүрде җуда көпелйәр, эмма Юсуп пыгамбер арадан чыкандан соң, олар Мүсүр юрдунда гул болярлар.

3.Мүсүрден чыкыш ве вада эдилен топрагы эелемек барадакы вакалар:

а.Муса Ысрайылың неслини мүсүр гулчулыгындан азат эдйәр. Ысрайылың огулларындан дөрән тирелер чөлде Худая эерип, Ондан Мукаддес Кануны кабул эдйәрлер. Худай олара леви тиресини руханычылыга беллемеги ве Өзи үчин мукаддес чадыры ясамагы буюряр. Бу чадыр Худая сежде этмек үчин ниетлененди.

б.Ешува ысрайыллары Ыбрайым пыгамбере вада берлен топрага – Кенгана гетирйәр. Олар бу топрагы шол ерде яшап йөрен тирелерден басып алярлар. Бу тирелериң аглаба бөлеги Нух пыгамбериң Хам ве Яфес атлы огулларының несиллериди. Ыбрайым пыгамбер болса Нух пыгамбериң новбахар оглы Самың неслиди. Ысрайылың душманлары болан аммонлар ве моваплар болса Лутуң несиллериди. Басылып алнан юрт он ики бөлеге бөлүнип, ысрайыл тирелериниң арасында биҗе боюнча пайланыляр. Юсубың ики оглундан ики тире эмеле гелйәр, себәби Ысрайыл пыгамбер дүнйәден өтмәнкә олары өз огуллары хөкмүнде кабул эдип, ак пата берипди. Шонуң үчин-де, он ики бөлеге бөлүнен топрак Ысрайылың он бир оглуның несиллериниң арасында мүлк хөкмүнде пайланыляр. Ысрайылың Леви оглуның несиллери болса руханычылыга беллененсоңлар, топракдан хич мүлк алмаярлар, себәби Ысрайыл Худайы Реббиң Өзи оларың мүлкүди.

4.Он ики тирәниң бир патышалыгы эмеле гетириши барадакы вакалар:

а.Шавул патыша Ысрайылың илкинҗи патышасы боляр. Соңра Давут пыгамбер Ысрайыла патыша боляр ве он ики тирәни бирлешдирип, бир миллети эмеле гетирйәр--де, өз чәклерини гиңелдйәр.

б.Сүлейман пыгамбер Реббе сежде этмек үчин дүнйәде деңи-тайы болмадык ыбадатхананы гуряр.

5.Патышалыгың бөлүнмеги барадакы вакалар. Сүлейман пыгамбер арадан чыкандан соң, онуң ики оглуның арасында уруш башланяр. Юрдуң демиргазыгындакы он тире Сүлейманың огулларының бирини голдап, Ысрайыл патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве бенямин тирелери болса Сүлейманың бейлеки оглуны голдап, юрдуң гүнортасында Яхуда патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве Ысрайыл патышалыклары пыгамберлериң язгыларында көп ятланыляр. Демиргазык патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр, илаты болса Бабыла сүргүн эдилйәр.

6.Сүргүнлик дөври ыбадатхана вейран эдилйәр, гүнорта патышалыгы болан Яхуданың абрайлы ве гөрнүкли адамлары, машгалалары бабыллылар тарапындан есир алыняр.

7.Дикелдиш дөври – Парс империясы дөрәнден соң яхудылара өз ватанына, Ысрайыла доланмак ругсат эдилйәр. Олар өз юрдуна доланып, шәхери ве ыбадатхананы дикелдйәрлер.

8.Көне ве Тәзе Әхтиң аралыгындакы дөвүр – Македония империясы. Ортаер деңзи македониялылар тарапындан басылып алыняр. Македонлар грек дилини яйрадып, билим улгамыны өсдүрип яйбаңландырярлар.

9.Иса Месихиң дурмушы ве хызматы. Шол дөвүрде яхудылар Рим империясына гарашлы болуп, онуң беллән патышаларының голастында яшаярдылар. Шейле патышаларың бири-де Хирод болуп, ол Рим императорына долы гарашлы болупдыр.

10.Илкинҗи месихилер йыгнагы. Иса Месих гөге гөтериленден соң, Оңа иман эденлериң саны барха артяр. Гүйчли ызарланмалара, сөгүлмелере ве эҗирлере гарамаздан, оларың саны барха көпелйәр. Месихи йыгнаклар Орта Гүндогардан Рим империясының Азия велаятына (хәзирки Түркие), хатда Европа юртларына ченли яйраяр.

Мукаддес Язгыларың жанрлары

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде үч дүрли жанр: кысса (беян этме), гошгы (я ак гошгы) ве гошгы жанрында язылан проза уланылды. Гошгы жанрында язылан проза долы капыя эе болмаса-да, гошгы ялы окаляр. Шонуң үчин-де, шейле жанрда язылан пыгамберлик китаплары терҗиме эдиленде, олар гошгы гөрнүшде реҗеленди. Еврей шыгрыетинде «параллелизм» усулы гиңден уланыляр. Шейле усулда язылан гошгуларың биринҗи сетиринде беян эдилйән пикир икинҗи сетиринде гайталанып, манысы хас гиңишлейин дүшүндирилйәр.

Голязмалар

Көне Әхт китабы түркмен дилине еврей дилинде язылан Масоретик текстлеринден терҗиме эдилди. Бу Масоретик текст Библия Хебрайиканың соңкы неширинде чап эдилди. Зерурлыгың дөрән ягдайларында шу нешириң теклип эден алтернатив дүшүндирмелеринден хем угур алнып, олара дегишли чыкгытлар берилди. Тәзе Әхт китабы грек дилиндәки голыазмадан (Бирлешен Мукаддес китап җемгыети, 4‑нҗи нешири) терҗиме эдилди. Бу гөрнүшдәки аятларың Текстус Ресептус билен тапавутлы болан ягдайларында олара хем дегишли чыкгытлар берилди.

Чыкгытлар

Терҗимеде чыкгытларың бирнәче гөрнүшлери уланылды. Оларың иң йөнекейи окыҗа дүшнүксиз я-да нәбелли болан сөзе дүшүндириш берйәр. Шейле сөзлер китабың ахырында берилйән Сөзлүкде хем ерлешдирилендир. Чыкгытларың ене бир гөрнүши терҗиме эдилен асыл нусгадакы аятларың башга гөрнүшиниң бардыгыны хем гөркезйәр. Шейле аятларың арасындакы тапавут җикме-җик гөркезилмесе-де, хайсы асыл нусгадан алнандыгы мәлим эдилйәр.

Өлчег бирликлери

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде өлчег бирликлерини аңлатмак үчин мысгал, гадак, батман ялы гадымы көне түркмен өлчег бириклери уланылды. Оларың хәзирки дөвүрдәки такмынан өлчегини гөркезмек үчин дегишли чыкгытлар берилди. Шейле-де, чыкгытларда көне еврей ве грек өлчеглери уланылды. Сиз бу өлчег бирликлерини китабың ахырында берилйән таблисада гөрүп билерсиңиз.

Салгыланма аятлары

Тәзе Әхтиң китапларында Көне Әхтден мысал гетириленде, онуң хайсы китапдан алнандыгыны гөркезмек үчин салгыланма аятлары берилйәр. Бу окыҗа аядың я-да бабың асыл мазмуныны тапмагы еңиллешдирмек максады билен эдилди.

Мукаддес Язгыларың стили

Мукаддес Язгыларың стили өзболушлыдыр. Себәби онуң асыл нусгасының язылан дөврүндәки дурмуш ягдайларының, дәп-дессурларының кәбирлери түркмен дурмушы ве медениети үчин нәтанышдыр. Шоңа гөрә-де, терҗимечилер асыл нусганың манысының түркмен окыҗысына дүшнүкли болмагы үчин бу ише өрән сересаплы чемелешдилер. Олар асыл нусганың манысының үйтгедилмегине я-да тесвирленмегине ёл бермезлик үчин, оны сөзме-сөз терҗиме этмекден я-да диңе манысыны терҗиме этмекден гача дурдулар. Өңде гойлан меселәниң кын боландыгына гарамаздан, терҗиме адаты окыҗа дүшнүкли болуп, манысының арасса, анык ве тебигы болмагы үчин сада дилде эдилди. Терҗиме стилиниң дүрли болмагы терҗимелериң хем дүрли боляндыгыны аңладяр. Шонуң үчин-де, хайсыдыр бир терҗимәни башга терҗиме билен деңешдирип, онуң нәдогры эдилендигини айтмак ерликсиздир. Терҗимелериң бирмеңзеш болуп, адалгаларың я-да җүмлелериң башгача, окыҗа хас дүшнүкли тәрде берилмеги ахмалдыр. Мундан башга-да, терҗимелериң хеммеси белли бир дереҗеде дүшүндирмелере эедир. Терҗимәниң довамында душ гелен икиманылы сөзлемлериң аглаба бөлегиниң дүшүндирилмелери окыҗының пайына галдырылды. Йөне манысы өрән чылшырымлы ве айдың болмадык аятларың кәбирлери садалашдырылып, окыҗа дүшнүкли болар ялы терҗиме эдилди. Шейле аятларың терҗимесинде көп алымлар тарапындан бу бабатда кабул эдилен дүшүндиришлерден угур алынды.

Мукаддес Китап Терҗиме институты

Тәзе Әхт

Маттаның хош хабары

Маттаның хош хабары

Гириш

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28

Бу китап Исаның шәгирди Матта тарапындан язылды. Матта Иса душмазындан озал салгытчыды. Эмма Иса Месих билен болан душушык онуң дүнйәгарайшыны дүйпгөтер өзгердйәр. Иса оны Өз ызына эермәге чагыранда, Матта бада-бат кәрини ташлап, Онуң ызына дүшйәр. Матта Иса нирә гитсе, Онуң билен биле гидйәр ве соңра Онуң 12 ресулының бири боляр.

Матта өз китабында Көне Әхт язгыларына йыгы-йыгыдан салгыланяр. Ол китабыны Исаның несил дарагтыны беян этмекден башлаяр. Шейле этмек билен, ол Исаның төтәнликден пейда болман, эйсем Көне Әхтдәки вадалара гөрә догландыгыны ныгтаяр. Матта Исаның Месих дигини, Онуң пыгамберлер аркалы вада берлен Патышадыгыны аян эдйәр. Пыгамберлер Иса Месих иң Давут пыгамбериң неслинден доглуп, Худайың Шалыгыны беркарар этҗек Халасгәрдигини мүңлерче йыл озал айдып гечипдирлер. Матта өзүниң шаят болан вакаларыны беян эдип, Иса Месих иң догрудан-да Худайың Оглудыгыны тассыклаяр.

Матта Худайың Шалыгы барада өрән көп язяр. Ол бу Шалыгың гүндогарда, я гүнбатарда, я хайсыдыр башга бир ерде дәл-де, адамларың өзлерини Иса табшырып, Оңа эерен ерлеринде беркарар боляндыгыны окыҗыларына мәлим эдйәр. Иса Месих е иман эдип, Онуң табшырыкларыны берҗай эдйән ислендик адам догры дурмушда яшап, Худайың Шалыгыны мирас аляр.

Матта өз китабында Исаны Мугаллым дийип атландыряр, себәби Иса Мукаддес Язгылары долы ыгтыярлылык билен тесвирләрди, Худайың Шалыгыны Шаят хөкмүнде беян эдерди.

Мазмуны

- Иса Месихиң несил дарагты ве доглушы 1:1–2:23

- Яхя пыгамбериң хызматы 3:1-12

- Исаның чүмдүрилмеги ве сыналмагы 3:13–4:11

- Исаның Җелиле велаятындакы хызматы 4:12–18:35

- Җелиледен Иерусалиме ченли 19:1–20:34

- Иң соңкы хепде ве Иерусалим шәхерине гирмеги 21:1–27:66

- Реб Исаның өлүми ве дирелиши 28:1-20

1‑нҗи бап

Иса Месих иң несил дарагты

(Лука 3:23-38)

1^1⚫Ыбрайымың ве Давудың неслинден болан Иса Месих иң несил дарагтының язгысы, ине, шейледир:+
2Ыбрайымдан Ысхак, Ысхакдан Якуп, Якупдан Яхуда ве онуң доганлары дүнйә инди+. 3Яхудадан Перес билен Зерах догулды, оларың эҗеси Тамарды. Пересден Хесрон, Хесрондан Рам догулды+. 4Рамдан Эминадап, Эминадапдан Нахшон, Нахшондан Салмон догулды+. 5Салмондан Боваз дүнйә инди, онуң эҗеси Рахапды. Боваздан Обет дүнйә инди, онуң эҗеси Рутды. Обет Йышайың какасыды+. 6Йышайдан Давут патыша догулды. Давутдан Сүлейман дүнйә инди, онуң эҗеси Урыяның дул аялы Батшебады+. 7Сүлеймандан Рехабгам, Рехабгамдан Абыя, Абыядан Аса,+
8Асадан Ехошапат, Ехошапатдан Ехорам, Ехорамдан Узыя догулды+. 9Узыядан Ётам, Ётамдан Ахаз, Ахаздан Хизкия, 10Хизкиядан Манаша, Манашадан Амон, Амондан Ёшыя догулды. 11Ёшыя Бабыл сүргүниниң өңүсырасында доглан Еконяның ве онуң доганларының атасыды+. 12Еконя Бабыл сүргүнинден соңра доглан Шеялтыелиң атасыды. Шеялтыелден Зерубабыл,+
13Зерубабылдан Абыхут, Абыхутдан Элиякым, Элиякымдан Азор, 14Азордан Садок, Садокдан Акым, Акымдан Элихут, 15Элихутдан Элгазар, Элгазардан Маттан, Маттандан Якуп догулды. 16Якуп Меръемиң адамсы Юсубың атасыды, Меръемден болса Месих[*] дийип атландырылан Иса догулды+.

17Шейлеликде, Ыбрайымдан Давуда ченли болан несиллер җеми он дөрт аркадыр. Давутдан Бабыл сүргүнине ченли хем он дөрт, Бабыл сүргүнинден Месих е ченли хем он дөрт аркадыр.

Иса Месих догуляр

(Лука 2:1-7)

18⚫Иса Месих иң доглушы шейле болды: Онуң эҗеси Меръем билен Юсуп адаглыды, эмма олар энтек яссыкдаш болманкалар, Меръем өзүниң Мукаддес Рух аркалы гөврели боландыгыны билди+. 19Онуң адаглысы Юсуп догручыл адамды, шоңа гөрә ол Меръемиң иле масгара болмагыны ислемән, оны яшырын айрып гойбермеги йүрегине дүвди+. 20Юсуп бу хакда ойланып йөркә, Реббиң бир перишдеси онуң дүйшүне гирип: «Эй, Давут оглы Юсуп! Сен Меръеме өйленмекден горкма, себәби онуң гөвресиндәки Мукаддес Рух аркалыдыр. 21Ол бир Огул дограр, сен Онуң адына Иса[*] дакарсың, себәби Ол Өз халкыны гүнәлеринден халас эдер» дийди+. 22-23+Буларың хеммеси Реббиң пыгамбер аркалы: «Ине, бой гыз гөврели болуп, Огул дограр. Онуң адына Иманувел дакарлар» дийип айдан сөзүниң берҗай болмагы үчин болды. Бу ат «Худай бизиң билендир» диймеги аңладяр+. 24Юсуп укудан оянансоң, Реббиң перишдесиниң буйругыны ерине етирип, Меръеме өйленди. 25Эмма Меръем оглуны[*] догурянча, Юсуп оңа янашмады. Юсуп доглан чаганың адына Иса дакды.

2‑нҗи бап

Мүнечҗимлер гүндогардан гелйәр

2^1Иса Хирод патышаның дөврүнде Яхудыяның Бейтуллахам шәхеринде энеден догулды. Шонда мүнечҗимлер гүндогардан Иерусалиме гелип:+
2«Яхудыларың патышасы болуп доглан ниреде? Биз Онуң доглуш йылдызыны гөрдүк ве Оңа сежде этмәге гелдик» дийдилер+. 3Хирод патыша муны эшиденде, онуң өзи-де, тутуш Иерусалим халкы-да галагоплуга дүшди. 4Ол әхли ёлбашчы руханылары, Төврат мугаллымларыны йыгнап, олардан Месих иң ниреде догулмалыдыгы хакында сорады. 5Олар шейле җогап бердилер: «Ол Яхудыядакы Бейтуллахам шәхеринде догулмалы, себәби пыгамбер шейле языпдыр:

6+„Эмма сен, эй, Яхуда юрдундакы Бейтуллахам!

Яхуда хөкүмдарларының арасында асла кичиси дәлсиң сен.

Чүнки сенден бир Хөкүмдар чыкар,
халкым Ысрайылың чопаны болар“»+.

7Онсоң Хирод мүнечҗимлери гизлин чагырып, олардан йылдызың хачан гөрнендиги барада җикме-җик сорады. 8Хирод: «Барың, чага барадакы хабарың аныгына етиң. Оны тапан бадыңыза, маңа хабар бериң. Менем барып, Оңа сежде этҗек» дийип, олары Бейтуллахама иберди. 9Олар патышаны диңләп, ёла дүшдүлер. Ине, оларың гөрен доглуш йылдызы ене пейда болды ве өңлерине дүшүп, чаганың доглан ериниң үстүне гелип дурды. 10Йылдызы гөренлеринде, оларың шатлыкларының чәги болмады. 11Олар өе гирип, чага билен эҗеси Меръеми гөрдүлер. Шонда дыза чөкүп, Оңа сежде этдилер-де, хазыналарыны ачып, алтын, хошбой түтетгилер ве мүр[*] совгат бердилер+. 12Хиродың янына гайдып бармазлык хакда дүйш аркалы дуйдурыш берленсоң, мүнечҗимлер өз юртларына башга ёл билен гайтдылар+.

Юсуп машгаласы билен Мүсүре гачяр

13Мүнечҗимлер гиденден соң, Реббиң бир перишдеси Юсубың дүйшүне гирип: «Тур! Чага билен эҗесини ал-да, Мүсүре гач. Өзүм хабар берйәнчәм, шол ерде гал, себәби Хирод чаганы өлдүрмек үчин Онуң гөзлегине чыкмакчы боляр» дийди. 14Шейлеликде, Юсуп турды-да, чага билен Онуң эҗесини алып, шол гиҗе Мүсүре тарап ёла дүшди. 15+Ол тә Хирод өлйәнчә, шол ерде галды. Шунлукда, Реббиң: «Оглумы Мүсүрден чагырдым» дийип, пыгамбер аркалы айдан сөзи берҗай болды+.

16Мүнечҗимлериң алданыны билип, Хирод гахар-газаба мүнди. Ол мүнечҗимлерден сорап аныклан вагтына гөрә, Бейтуллахам билен онуң даш-төверегиндәки обаларда доглан ики яшындакы ве ики яша етмедик эркек гөбекли чагаларың әхлисини өлдүртди. 17Шейдип, Ермея пыгамбериң шу айданлары берҗай болды:+

18+«Рамадан бир сес эшидилди,
агы ве аҗы перят сеслери,
Рахел чагалары үчин аглаяр,
теселли берилмегини ислемейәр,
чүнки олар инди ёк»+.

Юсуп машгаласы билен Насыра гайдып гелйәр

19Хирод өленден соң, Реббиң бир перишдеси Мүсүрде Юсубың дүйшүне гирип: 20«Тур, чага билен Онуң эҗесини ал-да, Ысрайыла долан, себәби чаганың җанының кастына чыканлар өлди» дийди. 21Онсоң Юсуп чага билен эҗесини алып, Ысрайыла гайтды. 22Йөне Археланың өз атасы Хиродың ерине Яхудыяның патышасы боланыны эшидип, ол ере бармага горкды. Дүйшүң үсти билен дуйдурыш берленсоң, ол Җелиле велаятына тарап ёла дүшди. 23Ол ере барып, Насыра диен шәхерде месген тутды. Шейдип, пыгамберлер аркалы: «Оңа насыралы дийлер» дийип айдылан сөз берҗай болды+.

3‑нҗи бап

Яхя чүмдүриҗиниң вагзы

(Марк 1:1-8; Лука 3:1-18; Ёханна 1:19-28)

3^1⚫Шол гүнлерде Яхя чүмдүриҗи пейда болуп, Яхудыя чөлүнде вагыз этмәге башлады+. 2Ол: «Тоба эдиң, себәби Гөгүң Шалыгы голайлады» диййәрди+. 3+Ине, Ишая пыгамбериң ол хакында: «Чөлде бир сес гыгыряр: „Реббе ёл тайынлаң! Онуң ёдаларыны дүзләң!“ диййәр» дийип айдан шол адамы Яхядыр+. 4Яхяның дүе йүңүнден эшиклери, билинде гайышдан гушагы барды. Онуң иймити чекиртге билен мейдан балыды+. 5Тутуш Иерусалимиң, Яхудыяның ве Иордан этрабының әхли халкы онуң янына гелйәрди. 6Олар гүнәлери үчин тоба эдип, Яхя тарапындан Иордан дерясында чүмдүрилйәрдилер+.

7Яхя фарисейлериң ве саддукейлериң энчемесиниң чүмдүрилмек үчин өз янына гелйәндиклерини гөренде, олара шейле дийди: «Эй, алахөвренлер несли! Гелҗек газапдан гачып гутулып билерис өйдйәңизми+? 8Мундан бейләк эден тобаңыза мынасып миве бериң. 9Өз-өзүңизе: „Бизиң атамыз Ыбрайымдыр“ дийип ойламаң. Мен сизе шуны айдайын: Худай Ыбрайым үчин шу дашлардан хем перзент ярадып билйәндир!+
10Ине, палта эййәм агачларың дүйбүнде ятыр: оңат миве бермейән хер бир агач чапылып, ода ташланар+. 11Тоба эдендигиңизиң нышаны хөкмүнде мен сизи сува чүмдүрйәрин, эмма менден соңра Гелҗек менден хас гүйчлүдир. Мен Онуң чарыкларыны гөтермәге-де мынасып дәлдирин. Ол сизи Мукаддес Руха хем-де ода чүмдүрер+. 12Онуң харман совурян чаршагы элиндедир. Ол харман ерини сүпүрип, бугдайыны аммара үйшүрер, саманы болса сөнмез отда якар»+.

Иса сува чүмдүрилйәр

(Марк 1:9-11; Лука 3:21,22)

13⚫Онсоң Иса Яхя тарапындан чүмдүрилмек үчин Җелиледен Иордана, Яхяның янына гелди. 14Эмма Яхя Оны саклап: «Сен мени чүмдүрмели велин, Сениң Өзүң мениң яныма гелйәрсиңми?» дийди. 15Иса оңа: «Гой, хәзир шейле болсун, себәби бизе Худайың ислегини берҗай этмек ярашяндыр» дийип җогап берди. 16Иса сува чүмдүрилип чыкан бадына гөклер ачылды. Ол Худайың Рухуның кепдери гөрнүшде Өз үстүне инип гелйәнини гөрди+. 17Шол вагт гөкден: «Бу Мениң сөвер Оглумдыр, Мен Ондан көп разыдырын» диен оваз гелди+.

4‑нҗи бап

Иса сыналяр

(Марк 1:12,13; Лука 4:1-13)

4^1⚫Соңра иблисиң сынамагы үчин, Мукаддес Рух Исаны чөле әкитди. 2Иса кырк гиҗе-гүндиз агыз бекләнден соңра аҗыкды+. 3Шол вагт Онуң янына аздырыҗы шейтан гелип: «Эгер Сен Худайың Оглы[*] болсаң, онда шу дашларың чөреге өврүлмегини буюр» дийди+. 4+Эмма Иса оңа: «„Ынсан диңе чөрек билен яшаман, эйсем Реббиң агзындан чыкян хер бир сөз билен хем яшаяр“ дийип язылгыдыр» дийип җогап берди+. 5Соңра иблис Исаны мукаддес шәхер Иерусалиме гетирди. Оны ыбадатхананың чүр депесине чыкарып:+
6+«Эгер Сен Худайың Оглы болсаң, Өзүңи ашак окла. Чүнки шейле язылгыдыр:

„Ол перишделерине Сен бабатда эмр эдер.

Аягың даша бүдремез ялы,
олар Сени эллеринде гөтерер“» дийди+.

7+Иса оңа: «„Худайыңыз Ребби сынамаң“ дийип хем язылгыдыр» дийди+.

8Бу гезек иблис Исаны бейик бир дагың чүр башына чыкарды. Оңа дүнйәниң әхли шалыкларыны ве оларың шан-шөхратыны гөркезип: 9«Эгер дызыңа чөкүп, маңа сежде этсең, буларың барыны Саңа берейин» дийди. 10+Иса оңа: «Ёк бол, шейтан! „Худайыңыз Реббе сежде эдиң, диңе Оңа гуллук эдиң“ дийип языландыр» дийди+.

11Шундан соң иблис Исаны ташлап гитди. Перишделер гелип, Иса хызмат этдилер+.

Иса Хош Хабары ыглан этмәге башлаяр

(Марк 1:14,15; Лука 4:14,15)

12⚫Иса Яхяның туссаг эдилендигини эшиденде, Җелилә доланды+. 13Ол илки Насыра шәхерине гелди, эмма ол ерде узак эгленмән, Зебулун билен Нафталы велаятындакы Җелиле көлүниң кенарында ерлешйән Капернаумда орнашды+. 14Шунлукда, Ишая пыгамбер аркалы айдылан шу сөз берҗай болды:+

15+«Эй, Зебулун ве Нафталы юрды!

Деңиз якасындакы ёл,

Иорданың аңырсы!

Эй, кесеки миллетлериң яшаян Җелилеси!

16Түмлүкде месген тутан халк бейик нур гөрди,
түм гараңкылыкда яшаянларың үстлерине нур сачылды»+.

17Шол вагтдан башлап, Иса: «Тоба эдиң, чүнки Гөгүң Шалыгы голайлады» дийип, вагыз этмәге башлады.

Иса илкинҗи шәгиртлерини сайлаяр

(Марк 1:16-20)

18⚫Иса Җелиле көлүниң кенарындан гечип барярка, көле тор ташлап дуран ики доганы гөрди. Оларың бири Петрус лакамлы Симун, бейлекиси хем Андрысды. Олар балыкчыдылар+. 19Иса олара: «Мениң ызыма дүшүң, Мен сизи ынсан тутян балыкчылар эдейин» дийди+. 20Олар хем шол вагтың өзүнде торларыны ташлап, Онуң ызына дүшдүлер+. 21Бираз йөрәнлеринден соң, Иса башга ики доганы, Зебедейиң огуллары Якуп билен Ёханнаны гөрди. Олар гайыгың ичинде какалары Зебедей билен торларыны беҗерип отырдылар. Иса олары чагырды. 22Олар хем дессине гайык билен какалары Зебедейи ташлап, Исаның ызына дүшдүлер.

Иса хассалары сагалдяр

23⚫Иса тутуш Җелиләни айланып чыкды. Ол ердәки синагогаларда сапак берип, Гөгүң Шалыгының Хош Хабарыны вагыз этди, халкың арасындакы хер хили кеселлери, хассалары сагалтды+. 24Онуң ат-овазасы бүтин Сирия яйрады, дүрли кеселлере дучар болан әхли хассалары, арвах-җын эеләнлери, тутгайлылары ве отуралары Исаның янына гетирдилер, Ол хем олары сагалтды+. 25Җелиледен, Декаполисден[*], Иерусалимден, Яхудыядан ве Иорданың гүндогар тарапындан улы мәхелле Онуң ызына дүшди+.

5‑нҗи бап

Хакыкы багтыярлык

(Лука 6:20-23)

5^1Иса үйшен мәхелләни гөрүп, дага чыкып отурды. Шәгиртлери Онуң янына гелдилер, 2Иса хем олара өвретмәге башлады:

3⚫«Рухы гарыплар багтлыдыр, чүнки Гөгүң Шалыгы оларыңкыдыр+.

4Гусса чекйәнлер багтлыдыр, чүнки олара гөвүнлик берлер+.

5Юмшак адамлар багтлыдыр, чүнки олар ер йүзүни мирас аларлар+.

6Догрулыга аҗыгып-сувсанлар багтлыдыр, чүнки олар доюп-ганарлар+.

7Рехимлилер багтлыдыр, чүнки олара-да рехим эдилер+.

8Калбы пәклер багтлыдыр, чүнки олар Худайы гөрерлер+.

9Парахатлык дөредйәнлер багтлыдыр, чүнки олара Худайың огуллары дийлер+.

10Догрулык үчин ызарланянлар багтлыдыр, чүнки Гөгүң Шалыгы оларыңкыдыр.

11Мен себәпли адамларың сизе сөген, ызарлан, нәхак ере хер хили гыбатыңызы эден махалы багтлысыңыз!+
12Шатланың, бегениң, себәби гөклерде алҗак сылагыңыз улудыр. Сизден өң пыгамберлер-де шейдип ызарландылар+.

Дуз ве ышык

(Марк 9:50; Лука 14:34,35)

13⚫Сиз ериң дузусыңыз, эмма дуз тагамыны йитирсе, ол нәме билен дузланар? Дашары зыңлып, аяк астында депеленмекден башга хич зада ярамаз. 14Сиз дүнйәниң ышыгысыңыз. Депеде гурлан шәхери гизләп болмаз+. 15Чыраны якып, габың ашагында гойян дәлдирлер. Оны чыраданың үстүнде гойяндырлар, шонда ол өйдәкилериң хеммесине ышык берйәндир+. 16Гой, сизиң ышыгыңыз адамларың өңүнде парласын, шонда олар говы ишлериңизи гөрүп, гөкдәки Атаңызы шөхратландырарлар+.

Иса Төврат хакында сөз ачяр

17Маңа Төврат билен пыгамберлериң язгыларыны бозмага гелендир өйтмәң. Мен бозмага дәл-де, олары амала ашырмага гелдим+. 18Сизе догрусыны айдярын, асман билен ер өтйәнчә, әхли зат амала ашянча, Төвратдан екеҗе харп-да, бир нокат-да өчмез+. 19Шонуң үчин хем ким бу буйрукларың иң кичисинден бирини бозса ве шейле этмеги башгалара өвретсе, ол Гөгүң Шалыгында иң кичи сайылар. Эмма ким булары берҗай эдип, башгалара-да өвретсе, ол Гөгүң Шалыгында улы сайылар+. 20Мен сизе шуны айдярын: догрулыгыңыз Төврат мугаллымларыңкы билен фарисейлериңкиден артык болмаса, Гөгүң Шалыгына асла гирмерсиңиз+.

Гахар ве хөкүм

21+Сиз ата-бабаларымыза: „Адам өлдүрме, ким адам өлдүрсе, хөкүме сезевар болар“ дийленини эшиденсиңиз+. 22Эмма Мен сизе айдярын: өз доганына гахарланан[*] адам хем хөкүме сезевар болар. Ким өз доганына „рака“[*] дийсе, ёкары меҗлисиң хөкүмине сезевар болар. Хатда хич ким „самсык“ хем диймесин, ёгсам довзах одуна ташланар+. 23Шонуң үчин гурбанлык сыпасында садака бермәге баряркаң, доганыңың сенден өйке-кинесиниң бардыгы ядыңа дүшсе, 24садакаңы сыпаның өңүнде гой-да, гидип өңүрти доганың билен яраш. Соңра гелип, садакаңы хөдүр эт.

25Давагәриң билен энтек ёлдакаң яраш, ёгсам ол сени каза, казы хем зындан сакчысына табшырып, зындана дүшмегиң ахмал+. 26Саңа догрусыны айдярын, җеримәңи долы төлейәнчәң, ол ерден чыкмарсың.

Зынахорлык

27+Сиз: „Зына этме“ дийленини хем эшиденсиңиз+. 28Эмма Мен велин ким башга аяла азгын хөвес билен бакса, өз йүрегинде эййәм онуң билен зына эдендир диййәрин+. 29Саг гөзүң сениң гүнә этмегиңе себәп болса, оны согруп ташла. Бир сынаңың ёк болмагы тутуш гөврәңиң довзаха атылмагындан говудыр. 30Саг элиң сениң гүнә этмегиңе себәп болса, оны кесип ташла. Бир сынаңың ёк болмагы тутуш гөврәңиң довзаха ташланмагындан говудыр+.

Талак

(Марк 10:11-12; Лука 16:18)

31+⚫Шейле хем: „Ким аялыны ковуп гойберсе, оңа талак хатыны берсин“ дийлендир+. 32Эмма Мен сизе диййәрин, аялыны зынадан башга себәп билен айран адам онуң зына этмегине себәп боляндыр. Айрылышан аяла өйленен адам хем зына эдйәндир+.

Ант ичмек барада

33+Сиз ене гадымкылара: „Яландан ант ичме, эмма Реббиң өңүнде ичен антларыңы берҗай эт“ дийленини хем эшиденсиңиз+. 34Мен велин сизе асла ант ичмәң диййәрин. Гөкден ант ичмәң, чүнки гөк Худайың тагтыдыр+. 35Ерден хем ант ичмәң, чүнки ер Онуң аякларының күрсүсидир; Иерусалимден-де ант ичмәң, чүнки ол Бейик Патышаның шәхеридир+. 36Өз башыңыздан хем ант ичмәң, себәби сиз онуң еке гылыны-да ак я гара эдип билйән дәлсиңиз. 37Сизиң „хаваңыз“ хава, „ёгуңыз“ ёк болсун. Мундан артыгы шейтандандыр+.

Гөзе – гөз, дише – диш

(Лука 6:29,30)

38+⚫Сиз: „Гөз орнуна гөз, диш орнуна диш“ дийленини эшиденсиңиз+. 39Эмма Мен сизе диййәрин: ярамаз адама гаршы дурма. Сениң саг яңагыңа урана, бейлеки яңагыңы-да тут+. 40Сениң билен давалашып, көйнегиңи алҗак боляна донуңы-да бер. 41Ким сени өзи билен бир мензил ёл йөремәге меҗбур этсе, сен онуң билен ики мензил ёл йөре. 42Дилег салана бер, карз дилейәнден йүзүңи өвүрме+.

Душманларыңызы сөйүң

(Лука 6:27-28,32-36)

43+Сиз: „Якыныңы сөй, душманыңы йигрен“ дийленини хем эшиденсиңиз+. 44Эмма Мен сизе диййәрин: душманларыңызы сөйүң, өзүңизи ызарлаянлар үчин дога-дилег эдиң.[*]+
45Шонда сиз гөкдәки Атаңызың огулларыдыгыңызы субут эдерсиңиз. Гөкдәки Атаңыз Өз гүнешини яманларың хем, ягшыларың хем үстүне догдуряр, ягмырыны догруларың хем, эгрилериң хем үстүне ягдыряр+. 46Сиз өзүңизи сөййәнлери сөййән болсаңыз, онда нәме сылаг аларсыңыз? Салгыт йыгнаянлар-да шейле этмейәрми нәме? 47Диңе өз достларыңыза салам берйән болсаңыз, онда нәме артыкмач иш эдйәрсиңиз? Бутпаразлар-да шейле этмейәрми нәме? 48Шейлеликде, гөкдәки Атаңызың кәмил болшы ялы, сиз хем кәмил болуң»+.

6-нҗы бап

Садака бермек барада

6^1«Хабардар болуң, согап ишлериңизи адамлара гөрүнмек үчин хеммелериң гөзүниң алнында этмәң. Бейле этсеңиз, гөкдәки Атаңыздан сылаг алмарсыңыз+. 2Шонуң үчин хем мәтәҗе садака берениңизде, өңүңизде сурнай чалдырып, муны улы иле җар этмәң. Адамларың өвгүсини газанҗак болуп, икийүзлүлер синагогаларда, көчелерде шейле эдйәрлер. Сизе догрусыны айдярын: олар эййәм өз сылагыны аландырлар+. 3Сиз садака берениңизде, саг элиңизиң нәме эдйәнини сол элиңиз билмесин. 4Шунлукда, берйән садакаңыз гизлин болсун. Гизлинликде эдилени гөрйән Атаңыз сизиң сылагыңызы берер[*].

Худая дога-дилег этмек хакда

(Лука 11:2-4)

5⚫Дога-дилег эдениңизде, икийүзлүлер ялы болмаң. Олар гөз үчин синагогаларда, көчелериң бурчларында дуруп, дога окамагы халаярлар. Сизе догрусыны айдярын, олар эййәм өз сылагыны аландырлар+. 6Эмма сиз дога-дилег эдениңизде, отагыңыза гирип, гапыны япың-да, гөрүнмейән Атаңыза гизлинликде эдиң. Гизлинликде эдилени гөрйән Атаңыз сизиң сылагыңызы берер+. 7Дога-дилег эдениңизде, бутпаразлар ялы, бош сөзлери гайталап дурмаң. Олар көп сөзлемек билен эшидилерис өйдйәрлер+. 8Олар ялы болмаң. Атаңыз сизе нәмелериң герекдигини Өзүнден дилемәнкәңиз билйәр ахырын. 9Шонуң үчин, шейле дога-дилег эдиң:

„Эй, гөкдәки Атамыз!

Адың мукаддес болсун!

10Патышалыгың гелсин!

Гөкде болшы ялы,
ерде-де Сениң ислегиң амала ашсын!+

11Гүнделик чөрегимизи бизе шу гүн бер+.

12Бизе яманлык эдйәнлери багышлайшымыз ялы,

Сен хем бизиң языкларымызы багышла.

13Бизи сынага салма, гайтам бизи шейтандан халас эт.[*]“+

14Башгаларың өзүңизе эден языкларыны багышласаңыз, гөкдәки Атаңыз хем сизиң языкларыңызы багышлар+. 15Эмма сиз оларың языкларыны багышламасаңыз, Атаңыз хем сизиң языкларыңызы багышламаз+.

Агыз беклемек хакында

16Агыз бекләниңизде икийүзлүлер ялы йүзүңизи салламаң. Олар адамлара агыз беклейәндиклерини гөркезҗек болуп, өзлерине тимар бермейәрлер. Сизе догрусыны айдярын, олар эййәм өз сылагыны аландырлар+. 17Эмма сиз агыз бекләниңизде, башыңыза яг гуюп, йүзүңизи ювуң. 18Шонда сизиң агыз беклейәндигиңиз адамлара дәл-де, диңе яшырын Атаңыза гөрнер. Гизлинликде эдилени гөрйән Атаңыз сизиң сылагыңызы берер.

Гөкдәки хазына барада

(Лука 12:33,34; 11:34-36; 16:13)

19⚫Бу дүнйәде өзүңизе хазына йыгнамаң, бу ерде оны гүе билен пос иййәндир, мунда огрулар гирип огурлаяндыр+. 20Муңа дерек өзүңизе гөкде хазына йыгнаң, ол ерде не гүе, не пос иййәндир, не-де огрулар гирип огурлаяндыр+. 21Хазынаңыз ниреде болса, йүрегиңиз хем шол ерде болар.

22Бедениң чырасы гөздүр. Гөзүң сагдын болса, тутуш бедениң хем ягты болар. 23Гөзүң шикесли болса, тутуш бедениң хем гараңкы болар. Эгер сендәки ышык гараңкы болса, онда ол нәхили элхенч гараңкылыкдыр!

24Хич ким ики хоҗайына хызмат эдип билмез. Ол я бирини йигренип, бейлекисини сөер, я-да бирине вепалы болуп, бейлекисини әсгермезлик эдер. Сиз хем Худая, хем байлыга хызмат эдип билмерсиңиз+.

Гайгы этмәң

(Лука 12:22-31)

25Шоңа гөрә сизе диййәрин: нәме ийип-ичерин дийип җаныңызы, нәме геерин дийип бедениңизи гайгы этмәң. Җан иймитден, беден эгин-эшикден гымматлы дәлмидир+? 26Гушлара середиң, олар не экйәрлер, не орярлар, не-де аммарларда иймит топлаярлар. Муңа гарамаздан, гөкдәки Атаңыз олары-да иймитлендирйәр. Сиз олардан хас гымматлы дәлмисиңиз+? 27Сизиң хайсы бириңиз гайгы эдип, өмрүңизи бир сагат узалдып билйәрсиңиз? 28Нәме үчин эгин-эшигиң аладасыны эдйәрсиңиз? Мейдандакы лилияларың нәхили өсүшине середиң: олар не зәхмет чекйәрлер, не-де йүп эгирйәрлер. 29Эмма Мен сизе диййәрин, хатда Сүлейман хем өзүниң бүтин шан-шөхратында буларың хич бири ялы гейинмәнди+. 30Эмма бу гүн бар болуп, эртир оҗага ташланян мейдан отуны Худай шейле гейиндирйән болса, сизи ондан хас артык гейиндирмезми, эй, иманы азлар+? 31Шонуң үчин нәме ийип-ичерис, нәме геерис дийип алада этмәң. 32Бу затларың барыны бутпаразлар агтарярлар, йөне гөкдәки Атаңыз буларың әхлисиниң сизе герекдигини билйәр. 33Сиз болса өңүрти Худайың Шалыгыны ве Онуң догрулыгыны агтарың, шонда бу затлар хем сизе онуң үстүне гошулып берлер+. 34Шонуң үчин эртири гайгы этмәң, эртир өз гайгысыны өзи эдер. Хер гүнүң дерди өзүне етерликдир».

7‑нҗи бап

Башгалары язгармаң

(Лука 6:37,38,41,42)

71-2⚫«Башгалары язгармаң, ёгсам сиз хем язгарыларсыңыз, себәби сиз нәхили язгарсаңыз, өзүңиз-де шейле язгарыларсыңыз. Хайсы өлчег билен өлчесеңиз, сизе-де шол өлчег билен өлчелер++.

3Нәме үчин сен доганыңың гөзүндәки чөпи гөрйәрсиң-де, өз гөзүңдәки агаҗы сайгармаярсың? 4Нәдип сен өз гөзүңде агач барка, доганыңа: „Гел, гөзүңдәки чөпи чыкарайын“ дийҗек? 5Эй, икийүзли, илки өз гөзүңдәки агаҗы чыкар, шонда доганыңың гөзүндәки чөпи чыкармак үчин оңат сайгарарсың.

6Мукаддес зады итлере бермәң. Дүрлериңизи доңузларың өңүне ташламаң. Ёгсам олары аяклары билен депеләп, соңра өзүңизи парчалаймасынлар+.

Худайдан диләң

(Лука 11:9-13)

7⚫Диләң, сизе берлер; агтарың, тапарсыңыз; гапыны какың, сизе ачылар. 8Элбетде, дилән алар, агтаран тапар, гапы какана ачылар+. 9Сизиң хайсы бириңиз оглуңыз чөрек диләнде, оңа даш берер? 10Я-да балык диләнде, йылан берер? 11Шейлеликде, сиз эрбет болубам өз чагаларыңыза оңат пешгешлер бермеги билйән болсаңыз, онда гөкдәки Атаңыз Өзүнден дилейәнлере хас-да көп аҗайып пешгешлер бермезми+? 12Шонуң үчин адамларың өзүңизе нәме этмегини ислейән болсаңыз, сиз-де олара шейле эдиң, себәби Мусаның кануны билен пыгамберлериң язгылары-да шунда җемленйәр+.

Худайың ёлы дар гапыдыр

(Лука 13:24)

13⚫Дар гапыдан гириң, себәби хеләкчилиге элтйән гапы инлидир ве онуң ёлы гиңдир. Бу ёлдан гирйәнлер көпдүр. 14Эмма яшайша элтйән гапы инсиздир, ёлы дардыр. Бу ёлы тапянлар аздыр+.

Агач ве онуң мивеси

(Лука 6:43,44; 13:25-27)

15⚫Галп пыгамберлерден әгә болуң! Олар сизиң яныңыза гоюн дерисине гирип гелерлер, эмма өзлери велин йыртыҗы мөҗеклердир+. 16Сиз олары мивелеринден танарсыңыз. Тикенден үзүм я-да яндакдан инҗир йыгылярмы+? 17Шонуң ялы-да хер бир оңат агач оңат миве берйәндир, эрбет агач болса эрбет миве берйәндир+. 18Оңат агач эрбет миве, эрбет агач-да оңат миве берип билмез. 19Оңат миве бермейән хер бир агач чапылып, ода ташланяндыр+. 20Шейлелик билен, галп пыгамберлери мивелеринден танарсыңыз.

21Маңа: „Я Реб! Я Реб“ диен хер бир адам Гөгүң Шалыгына гирмез, диңе гөкдәки Атамың ислегини берҗай эден оңа гирер+. 22Шол гүн көплер Маңа: „Я Реб, я Реб, биз Сениң адың билен пыгамберлик этмедикми? Сениң адың билен арвах-җынлары ковуп, көп гудратлар гөркезмедикми?“ диерлер+. 23Шонда Мен олара: „Эй, яманлык эдйәнлер, Мен сизи асла танамок, ёк болуң янымдан!“ дийип, ачык айдарын+.

Ики бина

(Лука 6:47-49)

24⚫Шонуң үчин хем бу сөзлерими эшидип, олары берҗай эдйән хер бир адам өйүни гаяның үстүнде гуран акыллы адама меңзейәр. 25Ягыш ягып, силлер гелди, еллер өвсүп, ол өе урды, эмма өй йыкылмады, себәби ол гаяның үстүнде гурлупды. 26Мениң бу сөзлерими эшидип, олары берҗай этмедик хер бир киши өйүни чәгәниң үстүнде гуран акмак адам ялыдыр. 27Ягыш ягып, силлер гелди, еллер өвсүп, ол өе урды. Өй йыкылып, бүтинлей вес-вейран болды»+. 28Иса булары гүррүң берип гутаранда, мәхелле Онуң таглыматына хайран галды, 29себәби Иса олара Төврат мугаллымлары ялы дәл-де, эрк-ыгтыярлы бири ялы өвредйәрди+.

8‑нҗи бап

Иса дери кеселлини сагалдяр

(Марк 1:40-45; Лука 5:12-16)

8^1⚫Иса дагдан ашак иненде, улы мәхелле Онуң ызына дүшди. 2Шол вагт дери кеселине ёлуган бир адам Онуң янына гелип, дызына чөкүп: «Агам, эгер ислесең, мени бу кеселден тәмизләп билерсиң» дийди+. 3Иса элини узатды-да, оңа дегрип: «Ислейәрин, тәмиз бол!» дийди. Ол адам шобада дери кеселинден гутулды. 4Соңра Иса оңа: «Әгә бол, муны хич киме айтмагын. Йөне гит-де, рухана гөрүн ве дери кеселинден сапланандыгыңы хеммелере субут эдер ялы, Мусаның буйран садакасыны бер» дийди+.

Йүзбашының иманы

(Лука 7:1-10)

5⚫Иса Капернаума гиренде, бир йүзбашы Онуң янына гелип: 6«Агам, мениң хызматкәрим өйде агыр ятыр. Чекйән җебринден яңа гозганып-да биленок» дийип ялбарды. 7Иса оңа: «Мен барып, оны сагалдарын» дийди. 8Йүзбашы Иса шейле җогап берди: «Агам, Сениң өйүме гелмегиңе мен мынасып дәл. Диңе бирҗе сөз айтсаң бес, мениң хызматкәрим сагалар+. 9Мен хем буйрук астындакы адамдырын, ыгтыярымда эсгерлерим бар. Бирисине „Гит“ дийсем гидйәр, башгасына „Гел“ дийсем гелйәр. Хызматкәриме „Шуны эт!“ дийсем эдйәр». 10Иса бу сөзлери эшидип хайран галды. Ол ызына дүшүп гелйәнлере: «Сизе догрусыны айдярын, Мен хатда Ысрайылда хем шейле иманы бар адамы тапмадым+. 11Сизе шуны-да айдярын: гүндогардан ве гүнбатардан көп адамлар гелип, Ыбрайым, Ысхак, Якуп билен биле Гөгүң Шалыгында бир сачагың башында отурарлар+. 12Эмма Шалыгың мирасдүшери беллененлер дашары, гараңкылыга ташланар. Ол ерде агы ве диш гыҗама болар» дийди+. 13Иса йүзбаша: «Бар, гидибер, гой, саңа иманыңа гөрә болсун!» дийди. Онуң хызматкәри шол сагадың өзүнде сагалды+.

Иса көп хассалары сагалдяр

(Марк 1:29-34; Лука 4:38-41)

14⚫Иса Петрусың өйүне гелди. Ол Петрусың гайыненесини гыззырма тутуп ятаныны гөрди+. 15Иса аялың элинден тутан бадына, онуң гыззырмасы айрылды. Аял еринден туруп, Иса хызмат этмәге башлады+.

16Шол гүн агшам Исаның янына арвах-җын эелән адамлары гетирдилер. Ол хем бир сөз билен олардакы эрбет рухлары чыкарды, шейле-де хассаларың хеммесини сагалтды. 17+Шунлукда, Ишая пыгамбериң үсти билен айдылан шу сөзлер берҗай болды:

«Ол бизиң хассалыгымызы Өз үстүне алды,
бизиң дертлеримизи чекди»+.

Исаның ызына эермек

(Лука 9:57-62)

18⚫Иса дашына үйшен көпсанлы мәхелләни гөрүп, шәгиртлерине көлүң бейлеки тарапына гечмеги буюрды+. 19Шонда Төврат мугаллымларың бири гелип: «Мугаллым, Сен нирә гитсең, мен хем Сениң ызыңа дүшҗек» дийди. 20Иса оңа: «Тилкилериң сүрени, гушларың хөвүртгеси бардыр, йөне Ынсан Оглуның башыны гояра-да ери ёкдур» дийип җогап берди.

21Онуң башга бир шәгирди: «Агам, ругсат эт, өңүрти гидип, какамы җайлайын» дийди. 22Эмма Иса оңа: «Мениң ызыма дүш, гой, өлүлерини өлүлериң өзлери җайлаберсинлер» дийди.

Иса тупаны ятыряр

(Марк 4:35-41; Лука 8:22-25)

23⚫Иса гайыга мүненде, шәгиртлери хем Онуң ызына дүшдүлер. 24Көлде бирденкә гүйчли гай турды ве гайык толкунлара бүрелди. Эмма Иса уклап ятырды. 25Шәгиртлери Оны оярып: «Агам, бизи халас эт! Биз хеләк болуп барярыс!» дийдилер. 26Иса олара: «Нәмә горкярсыңыз, эй, иманы азлар?!» дийди. Соңра Ол еринден туруп, еле ве көле кәеди велин, ол ере долы үмсүмлик аралашды+. 27Олар хайран галып: «Бу нәхили Адамка, хатда ел билен көл-де Оңа гулак асяр?» дийишдилер.

Иса арвах-җынлары чыкаряр

(Марк 5:1-20; Лука 8:26-39)

28⚫Иса көлүң бейлеки кенарындакы гадаралыларың[*] юрдуна гелди. Ол ерде Оңа арвах-җын эелән ики саны адам душ гелди. Олар гонамчылыкдан чыкып гелйәрдилер. Оларың җуда вагшыдыклары үчин, ол ерден хич ким гечип билмейәрди. 29Бирденкә олар: «Эй, Худайың Оглы! Сениң бизиң билен нәме ишиң бар? Бизи вагтындан өң гынамага гелдиңми?» дийип гыгырышып башладылар+. 30Шол вагт олардан узагракда уллакан бир доңуз сүрүси отлап йөрди. 31Арвах-җынлар Иса ялбарып: «Эгер бизи ковуп чыкармакчы болсаң, онда бизи доңуз сүрүсине ибер» дийдилер. 32Иса олара: «Барың!» дийди. Шейдип, олар адамлардан чыкып, доңузларың ичине гирдилер. Шонда тутуш доңуз сүрүси учутдан ашак зыңып, көлде пайырдашып гарк болды. 33Чопанлар гачып, шәхере гитдилер. Олар арвах-җын эелән адамлара нәме боландыгы барадакы вакаларың хеммесини халка гүррүң бердилер. 34Онсоң шәхериң тутуш илаты Иса билен душушмага гелди. Оны гөренлеринде, өзлериниң шәхеринден гитмегини сорап, Иса ялбардылар+.

9-нҗы бап

Иса ысмазы сагалдяр

(Марк 2:1-12; Лука 5:17-26)

9^1⚫Онсоң Иса гайыга мүнди-де, бейлеки кенара гечип, Өз шәхерине гелди+. 2Бирнәче адам Онуң янына дүшекде ятан бир ысмазы гетирди. Иса оларың иманыны гөренде, ысмаза: «Оглум, догумлы бол, сениң гүнәлериң өтүлди» дийди+. 3Шонда кәбир Төврат мугаллымлары ичинден: «Бу адам Худая дил етирйәр» дийдилер+. 4Эмма Иса оларың пикирлерини билип: «Нәме үчин гөвнүңизе эрбет пикирлер гетирйәрсиңиз? 5Хайсыны айтмак аңсат: „Гүнәлериң өтүлди“ диймекми я-да: „Тур-да, йөре“ диймек? 6Эмма сиз Ынсан Оглуның ер йүзүнде гүнәлери өтмәге-де ыгтыярының бардыгыны билип гоюң» дийди. Онсоң Ол ысмаза: «Саңа диййәрин, тур, дүшегиңи ал-да, өйүңе гайт» дийди. 7Ол хем еринден турды-да, өйүне гитди. 8Муны гөрен мәхелләни горкы гаплап алды[*]. Олар ынсанлара шейле ыгтыяры берен Худайы шөхратландырдылар.

Матта шәгиртлере гошуляр

(Марк 2:13-17; Лука 5:27-32)

9⚫Иса шол ерден гечип барярка, салгыт йыгнап отуран Маттаны гөрүп, оңа: «Мениң ызыма дүш!» дийди. Ол хем туруп, Онуң ызына дүшди. 10Иса Маттаның өйүнде сачак башында отырка, көп салгытчылар, гүнәкәрлер гелип, Иса ве Онуң шәгиртлери билен биле ийип-ичдилер. 11Фарисейлер муны гөрүп, Онуң шәгиртлеринден: «Нәме үчин сизиң Мугаллымыңыз салгытчылардыр гүнәкәрлер билен биле нахар иййәр?» дийип сорадылар+. 12Иса муны эшидип: «Лукман саглара дәл-де, хассалара герекдир. 13+Йөне сиз гидиң-де, „Мен гурбанлык дәл-де, рехим-шепагат ислейәрин“ диен сөзүң манысыны өврениң, себәби Мен догрулары дәл-де, гүнәкәрлери чагырмага гелдим» дийди+.

Агыз беклемек барада сораг

(Марк 2:18-22; Лука 5:33-39)

14⚫Онсоң Яхяның шәгиртлери Исаның янына гелип: «Нәме үчин биз ве фарисейлер агыз беклейәрис-де, Сениң шәгиртлериң агыз бекләноклар?» дийип сорадылар+. 15Иса олара: «Гиев янларындака, хей-де, тоюң мыхманлары яс тутармы? Эмма гиевиң олардан алынҗак гүнлери гелер, шонда олар агыз бекләрлер+. 16Хич ким көне эшиге тәзе матадан яма салмаз, себәби салнан яма көне эшикден гопуп, йыртык ери хас бетер болар. 17Хич ким тәзе шерабы көне мешиклере гуймаз. Бейтсе, мешиклер ярылып, шерап дөкүлер ве мешиклер хем заяланар. Тәзе шерап тәзе мешиклере гуюляндыр, шейдип, икиси хем абат сакланяндыр» дийип җогап берди.

Дирелен гыз, сагалан аял

(Марк 5:21-43; Лука 8:40-56)

18⚫Иса олара бу затлары айдып дурка, бир ёлбашчы гелип, Онуң аягына йыкылды. Ол: «Мениң гызым яңыҗа өлди, эмма Сен гелип, элиңи онуң үстүнде гойсаң, ол дирелер» дийди. 19Иса туруп, шәгиртлери билен биле ол адамың ызына дүшүп гитди.

20Шол вагт он ики йылдан бәри ган акма кеселинден эҗир чекйән бир аял Исаның арка тарапындан гелип, Онуң донуның сыйына элини дегирди+. 21Ол ичинден: «Диңе гейимине элими дегирсем-де сагаларын» диййәрди+.

22Иса өврүлип, оны гөрди-де: «Эй, начар, догумлы бол, иманың саңа шыпа берди» дийди. Аял шол пурсадың өзүнде сагалды+.

23Иса ёлбашчының өйүне геленде, яс түйдүкчилерини, ала-галмагал эдишип дуран мәхелләни гөрди. 24Олара: «Айрылың, гыз өленок, диңе уклап ятыр» дийди. Олар Исаның үстүнден гүлдүлер+. 25Мәхелле дашары чыкарыландан соң, Иса ичери гирип, гызың элинден тутды, гыз хем аяга галды+. 26Бу хабар ол этрабың әхли ерине яйрады.

Ики көр билен бир лал сагалдыляр

27Иса ол ерден гелйәркә, ики саны көр адам Онуң ызына дүшүп: «Эй, Давут Оглы! Бизе рехим эт!» дийип гыгырдылар+. 28Иса өе гиренде, көрлер Онуң янына гелдилер. Иса олардан: «Мениң бу иши башарҗагыма ынанярсыңызмы?» дийип сорады. Олар хем Оңа: «Хава, Агам» дийип җогап бердилер. 29Шонда Иса оларың гөзлерине элини дегрип: «Сизе иманыңыза гөрә болсун!» дийди велин,+
30шобада оларың гөзлери ачылды. Иса: «Әгә болуң, муны хич ким билмесин» дийип, олара берк табшырды+. 31Эмма олар чыкан батларына, Исаның ат-овазасыны тутуш этраба яйратдылар+.

32Олар гиденден соңра Исаның янына арвах-җын эелән бир лал адамы гетирдилер. 33Арвах-җын ковландан соң, лал адам геплемәге башлады. Халк муңа хайран галып: «Ысрайылда хич хачан бейле зат гөрлен дәлдир» дийишди. 34Эмма фарисейлер: «Ол арвах-җынлары җынларың хөкүмдары аркалы ковуп чыкаряр» дийишдилер+.

Хасыл бол, ишгәр аз

35Иса шәхерлердир обаларың барыны айланып, ол ердәки синагогаларда сапак берйәрди. Шалык хакдакы Хош Хабары вагыз эдип, хер хили кеселлере ве дертлере шыпа берйәрди. 36Иса улы мәхелләни гөрүп, олара хайпы гелди, себәби олар чопансыз гоюнлар ялы дагынык ве тапдан дүшендилер+. 37Шонда Иса шәгиртлерине: «Хасыл бол, йөне ишгәр аз. 38Шонуң үчин хем хасылыны йыгмага ишгәр иберер ялы, хасыл эеси Реббе ялбарың» дийди+.

10-нҗы бап

Иса он ики шәгирдини сайлаяр

(Марк 3:13-19; Лука 6:12-16)

10^1⚫Иса он ики шәгирдини янына чагырып, олара арвах-җынлары ковмага, хер хили кеселлере ве дертлере шыпа бермәге ыгтыяр берди. 2-4Шол он ики ресулың атлары шулардыр: биринҗиси Петрус лакамлы Симун ве онуң доганы Андрыс, Зебедейиң огуллары Якуп билен Ёханна, Филип, Бартоломей, Томас, салгытчы Матта, Алфейиң оглы Якуп, Таддей[*] , ватанчы Симун, Иса хайынлык эден Юдас Искариёт.

Иса Онкилери халкың арасына ёллаяр

5Иса бу Онкилере шейле буйрук берип, олары халкың арасына ёллады: «Кесеки миллетлериң арасына гитмәң, самариялыларың хич бир шәхерине гирмәң. 6Муңа дерек азашан гоюнлара меңзейән ысрайыл халкының арасына барың+. 7Баран ериңизде Гөгүң Шалыгының голайландыгыны вагыз эдиң+. 8Хассалары сагалдың, дери кеселлилери тәмизләң, өлүлери дирелдиң, арвах-җынлары чыкарың. Мугт алдыңыз, мугт бериң+. 9Гушагыңызда алтын, күмүш, мис, хич бир пул болмасын. 10Ёл үчин яныңыза торба-да, артыкмач эшик-де, чарык-да, хаса-да алмаң, чүнки ишчи өз несибесине мынасыпдыр+. 11Хайсы шәхере я-да оба барсаңыз, ол ерде өзүңизе мынасып адамы гөзләп тапып, гайдянчаңыз шол ерде болуң. 12Өе гирениңизде, өйдәкилере саг-саламатлык диләп, салам бериң. 13Өйдәкилер муңа мынасып болсалар, дилән саламатлыгыңыз оларың үстүне инер, эмма мынасып болмасалар, бу өзүңизе өврүлип гелер. 14Ким сизи кабул этмесе, сөзлериңизи диңлемесе, ол өйден я-да шәхерден чыкып баряркаңыз, аякларыңызың тозуны какың+. 15Сизе догрусыны айдярын: кыямат гүни ол шәхериң ягдайы Содом билен Гомора шәхерлериниң ягдайындан хас бетер болар+.

Гелҗек мушакгатлар

(Марк 13:9-13; Лука 21:12-17)

16⚫Ине, Мен сизи мөҗеклериң арасына гоюнлар кимин ёллаярын. Шонуң үчин йылан ялы акыллы, кепдери кимин сада болуң+. 17Адамлардан әгә болуң! Олар сизи ерли казыете табшырарлар, синагогаларында гамчылап енҗерлер. 18Мен себәпли сизи хөкүмдарларың, патышаларың хузурына элтерлер, сиз болса оларың ве кесеки миллетлериң өңүнде шаятлык эдерсиңиз+. 19Йөне олар сизи элтип табшыранларында, сиз нәме я-да нәдип айтҗакдыгыңызы гайгы этмәң. Сизе нәме айтмалыдыгыңыз шол вагтың өзүнде берлер. 20Шонда сизиң өзүңиз дәл-де, сиз аркалы Атаңызың Рухы гепләр+.

21Доган доганыны, ата чагасыны өлүме табшырар. Чагалар хем эне-аталарына гаршы чыкып, олары өлдүрдерлер+. 22Мен себәпли хеммелер сизи йигренер, эмма соңуна ченли чыдан халас болар+. 23Сизи бир шәхерде ызарласалар, бейлекисине гачың. Сизе догрусыны айдярын, Ынсан Оглы гелйәнчә, сиз Ысрайылың әхли шәхерлерине айланып чыкып билмерсиңиз+.

24Шәгирт өз халыпасындан, гул өз хоҗайынындан үстүн дәлдир+. 25Шәгирдиң өз халыпасы ялы, гулуң өз хоҗайыны ялы болмагы етерликдир. Эгер өй эесине Беелзебул[*] диййән болсалар, онда онуң ичерисиндәкилере ондан хем бетер зат диймезлерми?!+

Кимден горкмалы?

(Лука 12:2-7)

26Шонуң үчин хич кимден горкмаң. Япык болуп, үсти ачылмаҗак, гизлин болуп, билинмеҗек зат ёкдур+. 27Гараңкылыкда сизе нәме айтсам, шоны ягтылыкда айдың. Гулагыңыза пышырданымы үчекден ыглан эдиң. 28Бедени өлдүрип, җаны өлдүрип билмейәнлерден горкмаң. Говусы, бедени хем, җаны хем довзахда ёк этмәге гүйҗи етйән Худайдан горкуң+. 29Ики серче бир теңңә сатылмаярмы? Муңа гарамаздан, Атаңыздан ругсатсыз оларың бири-де ере гачян дәлдир. 30Сизиң башыңыздакы сачыңыз хем долы саналгыдыр. 31Шунлукда, горкмаң, сиз серчелерден хас гымматлысыңыз+.

32Ким Мени ынсанларың өңүнде ыкрар этсе, Мен хем оны гөкдәки Атамың өңүнде ыкрар эдерин+. 33Ким Мени адамларың өңүнде рет этсе, Мен хем оны гөкдәки Атамың өңүнде рет эдерин+.

Парахатлык дәл-де, гылыч гетирдим

(Лука 12:8,9,51-53; 14:26,27)

34⚫Мени ер йүзүне парахатлык гетирмәге гелендир өйтмәң. Мен парахатлык дәл-де, гылыч гетирмәге гелдим+. 35+Мен оглы атасындан, гызы энесинден, гелни гайыненесинден айырмага гелдим. 36Адамың душманы өз ичерисиндәкилер болар+. 37Атасыны, энесини Менден артык сөен Маңа мынасып дәлдир. Оглуны, гызыны Менден артык сөен Маңа мынасып дәлдир. 38Өз хачыны алып, Мениң ызыма дүшмедик хем Маңа мынасып дәлдир+. 39Җаныны аян оны йитирер. Мениң угрумда җаныны йитирен оны горар+. 40Сизи кабул эден Мени кабул эдер, Мени кабул эден хем Мени Иберени кабул эдер+. 41Ким бирини пыгамбердиги үчин кабул этсе, пыгамбериң сылагыны алар. Бир догры адамы догрулыгы үчин кабул эден догры адамың сылагыны алар+. 42Ким Мениң шәгирдимиң хорматы үчин, бу пес сайылянларың бирине диңе бир кәсе совук сув берсе-де, сизе догрусыны айдярын, ол асла сылагсыз галмаз»+.

11‑нҗи бап

Иса ве Яхя

(Лука 7:18-35)

11^1⚫Иса он ики шәгирдине өвүт-несихат берип гутарандан соң, ол ерден чыкып, голайдакы шәхерлерде өвретмәге ве вагыз этмәге гитди. 2Яхя хем туссаглыкдака, Месих иң эден ишлери барада эшидип, Онуң янына шәгиртлерини[*] иберди:+
3«Шол гелмели Месих Сенми я-да биз башга бирине гарашмалымы?» дийип соратды. 4Иса олара: «Барың-да, гөрүп-эшиденлериңизи Яхя хабар бериң. 5Көрлер гөрйәр, агсаклар ылгаяр, дери кеселлилер тәмизленйәр, керлер эшидйәр, өлүлер дирелйәр, гарыплара Хош Хабар вагыз эдилйәр+. 6Менден йүз дөндермедик адам багтлыдыр» дийип җогап берди+.

7Яхяның шәгиртлери гиден вагты, Иса мәхеллә Яхя барада гүррүң бермәге башлады: «Чөле нәме гөрмәге гитдиңиз? Шемала ыранян йылгынымы+? 8Ери, нәме гөрмәге гитдиңиз? Непис эшиклер гейнен бир адамымы? Эмма непис эшиклер гейненлер патышаларың көшклериндедир. 9Онда нәме гөрмәге гитдиңиз? Бир пыгамберими? Хава, Мен сизе шуны айдярын, ол гөрен кишиңиз хатда пыгамберден хем артыкдыр+. 10+„Өңүңден ёл тайярлар ялы, ине, Мен Өз векилими иберйәрин“ дийип язылан сөзлер хем хут шоңа дегишлидир+. 11Сизе догрусыны айдярын, аялдан догланларың арасында чүмдүриҗи Яхядан бейиги ёкдур, эмма Гөгүң Шалыгында иң кичиси хем ондан бейикдир+. 12Чүмдүриҗи Яхяның гүнлеринден тә шу вагта ченли Гөгүң Шалыгына рехимсиз хүҗүм эдилйәр ве вагшы адамлар оны эле салярлар+. 13Яхя ченли әхли пыгамберлер ве Төврады бу хакда пыгамберлик этди. 14Эгер Яхяны кабул этмек ислейән болсаңыз, гелмегине гарашылян Ыляс олдур+. 15Эшитмәге гулагы бар адам эшитсин!+
16-17Мен бу несли киме меңзедейин? Олар базарларда отурып, башгалара: „Сизе түйдүк чалдык, танс этмедиңиз; агы айтдык, агламадыңыз“ дийип гыгырян чагалара меңзейәрлер. 18Яхя гелди, ол иеногам, иченогам. Олар болса оңа „җынлы“ диййәрлер+. 19Ынсан Оглы гелди, Ол иййәрем, ичйәрем, олар Оңа: „Ине, бу хорана, аракхора середиң! Ол салгытчылар ве гүнәкәрлер билен дост болды!“ диййәрлер. Эмма даналык өз амаллары билен тассыкланар»+.

Тоба этмедик шәхерлер

(Лука 10:13-15)

20⚫Иса кәбир шәхерлерде көп гудратлар гөркезсе-де, оларың халкы гүнәлерине тоба этмәндилер. Шонуң үчин Иса олары язгармага башлады: 21«Дат гүнүңе, эй, Хоразин! Дат гүнүңе, эй, Бетсайда! Сизде гөркезилен гудратлар Сур билен Сидонда гөркезилен болсады, онда олар биреййәм җул гейнип, күл үстүнде отурып тоба эдердилер+. 22Эмма Мен сизе диййәрин: кыямат гүни сизиң ягдайыңыз Сур билен Сидоның ягдайындан хас бетер болар!+
23Эй, Капернаум! Сен арша гөтерилерин өйдйәрсиңми?[*] Ёк, сен довзаха ташланарсың, себәби сенде гөркезилен гудратлар Содомда гөркезилен болсады, онда ол шу гүне ченли сакланып галарды+. 24Эмма Мен саңа шуны диййәрин: кыямат гүни сениң ягдайың Содомың ягдайындан хас бетер болар»+.

Аргынлары чагырыш

(Лука 10:21,22)

25⚫Шол вагт Иса сөзүни довам эдип, шейле дийди: «Эй, Атам, ериң ве гөгүң Хөкүмдары! Бу затлары акылдарлардан, дүшүнҗелилерден яшырып, чагалара аян эдениң үчин Саңа шүкүр эдйәрин!+
26Хава, Атам, бу Сениң ислегиңди.

27Атам әхли зады Маңа табшырды. Оглы Атадан башга хич ким танаян дәлдир. Атаны-да Огулдан ве Оглуң Оны аян этмек ислейән адамларындан башга хич ким танаян дәлдир+. 28Эй, аргынлар, агыр йүклүлер, Мениң яныма гелиң, Мен сизе дынчлык берейин+. 29Мениң боюнтырыгымы дакының-да, Менден өврениң. Мен мылайым хем пес гөвүнлидирин, җаныңыз рахатлык тапар+. 30Мениң боюнтырыгым юмшакдыр, йүкүм еңилдир»+.

12‑нҗи бап

Сабат гүни барада сораг

(Марк 2:23-28; Лука 6:1-5)

12^1⚫Арадан көп вагт гечмәнкә, бир Сабат гүни Иса бугдайлыгың арасындан гечип барярды. Онуң шәгиртлери аҗыгып, бугдай башларыны ёлуп иймәге башладылар+. 2Муны гөрен фарисейлер Оңа: «Серет, Сениң шәгиртлериң Сабат гүни гадаган иши эдйәрлер» дийдилер+. 3+Иса олара шейле җогап берди: «Давут билен янындакылар ач галанларында, сиз Давудың нәме эдендигини окамадыңызмы+? 4Ол Худайың өйүне гирип, Хөдүр чөреклерини ийди, янындакылар хем ийдилер. Бу олар үчин гадаганды, диңе руханылара ругсат берленди+. 5+Эйсем, сиз ыбадатханада Сабат гүнүниң кадаларыны бозсалар-да, руханыларың гүнәсиз сайыландыгыны Төвратда окамадыңызмы+? 6Мен сизе шуны айдайын: бу ерде ыбадатханадан-да бейик Бири бар+. 7+Сиз: „Мен гурбанлык дәл-де, рехим-шепагат ислейәрин“ диен сөзүң манысыны билседиңиз, гүнәсизлери хөкүм этмездиңиз+. 8Чүнки Ынсан Оглы хатда Сабат гүнүниң-де хөкүмдарыдыр».

Эли шел ачан адам

(Марк 3:1-6; Лука 6:6-11)

9⚫Иса ол ерден гитди ве оларың синагогасына гелди. 10Ол ерде эли шел ачан бир адам барды. Исаны айыплаҗак болуп, Ондан: «Канун боюнча Сабат гүни хасса шыпа бермек болярмы?» дийип сорадылар+. 11Иса олара: «Эгер бир гойнуңыз болуп, ол-да Сабат гүни чукура гачса, хайсыңыз оны чыкарып алмарсыңыз? 12Ынсан гоюндан хас гымматлыдыр! Шонуң үчин Сабат гүни ягшылык этмек боляр» дийип җогап берди+.

13Онсоң Иса яңкы адама: «Элиңи узат!» дийди. Ол узадан бадына, онуң нәсаг эли эдил бейлеки эли ялы сагалды+. 14Фарисейлер дашары чыкып, Исаны нәдип ёк этмелидиги барада маслахатлашдылар.

Реббиң бендеси

15Эмма Иса фарисейлериң бу ниетини билип, ол ерден гитди. Көп адамлар Онуң ызына дүшдүлер, Иса хем оларың арасындакы хассалары сагалтды. 16Иса олара Өзүниң кимдигини хич киме айтмазлыгы табшырды+. 17Бу Ишая пыгамбер аркалы айдылан шу сөзүң берҗай болмагы үчинди:+

18+«Ине, Мениң сайлан Бендәм,
гөвнүхош болуп, Оны сөеним;
Рухумы Онуң үстүне гоярын,
Ол миллетлере адалаты ыглан эдер.
19Ол давалашмаз, сесини гаталтмаз,
көчелерде хич ким Онуң сесини эшитмез.
20Адалаты еңше етирйәнчә,
енҗилен гамшы дөвмез,
түтейән пелтәни сөндүрмез.
21Әхли миллетлер Онуң адына умыт багларлар».

Иса ве Беелзебул

(Марк 3:20-30; Лука 11:14-23)

22⚫Онсоң Исаның янына арвах-җын эелән көр хем лал адамы гетирдилер. Иса оны сагалдансоң, яңкы адам геплемәге ве гөрмәге башлады. 23Тутуш халк хайран галып: «Бу Давудың оглы дәлмикә?» дийишди+. 24Муны эшиден фарисейлер: «Бу адам арвах-җынлары җынларың хөкүмдары Беелзебул аркалы ковуп чыкаряр» дийдилер+. 25Эмма Иса оларың пикирлерини билип, шейле дийди: «Ичинде бөлүнишик болан патышалык даргар, өз ичинден бөлүнен шәхер я-да өй берк дуруп билмез. 26Шейтан шейтаны ковян болса, онда ичинде бөлүнишик бардыр, онсоң онуң патышалыгы нәхили дурар? 27Эгер Мен арвах-җынлары Беелзебул аркалы ковян болсам, онда сизиң адамларыңыз олары ким аркалы ковярлар? Шу себәпли сизи өз адамларыңыз хөкүм эдер+. 28Мен арвах-җынлары Худайың Рухы аркалы ковян болсам, онда Худайың Шалыгы сизе-де гелендир. 29Ким гүйчли адамың өйүне гирип, малыны талап билер? Илки оны даңмалы болар, онсоң өйүни талар+.

30Мениң билен болмадык Маңа гаршыдыр, Мениң билен сүрини топламадык оны даргадяндыр+. 31Шонуң үчин сизе шуны диййәрин: ынсанларың хер бир гүнәси, хер бир зада дил етирмеси багышланар, эмма Мукаддес Руха дил етиренлер багышланмаз+. 32Ким Ынсан Оглуна гаршы сөз айтса, багышланар. Эмма Мукаддес Руха гаршы айдылан сөз багышланмаз. Ол шу дөвүрде-де, гелҗекде-де багышланмаз.

Мивели агач

(Лука 6:43-45)

33Оңат агач экиң, онуң мивеси-де оңат болар, эрбет агач эксеңиз, эрбет миве аларсыңыз, себәби агач мивесинден таналяндыр+. 34Эй, алахөвренлер несли! Ынсаның дили йүрегинден җошаныны сөзлейәндир. Шейлеликде, өзүңиз эрбеткәңиз, нәдип сиз оңат затлар сөзләп билерсиңиз+? 35Ягшы адам йүрегиниң ягшылык хазынасындан ягшылык чыкаряндыр, яман адам йүрегиниң яманлык хазынасындан яманлык чыкаряндыр+. 36Мен сизе шуны диййәрин: адамлар айдан хер бир бош сөзи үчин кыямат гүни хасап берерлер+. 37Сиз өз сөзүңиз билен акланып, өз сөзүңиз билен хөкүм эдилерсиңиз»+.

Юнусың аламаты

(Марк 8:11,12; Лука 11:24-26,29-32)

38⚫Шонда кәбир Төврат мугаллымлары ве фарисейлер Оңа җогап берип: «Мугаллым, биз Сенден бир гудратлы аламат гөрмек ислейәрис» дийдилер+. 39Иса олара шейле җогап берди: «Бу эрбет ве бивепа несил аламат талап эдйәр, эмма оңа Юнус пыгамбериңкиден башга аламат берилмез+. 40+Юнусың үч гиҗе-гүндиз балыгың гарнында галышы ялы, Ынсан Оглы-да үч гиҗе-гүндиз ериң багрында галар+. 41+Ниневе халкы кыямат гүни бу несле гаршы чыкып, оны хөкүм эдер, себәби олар Юнусың вагзы билен тоба гелдилер. Ине, бу ерде Юнусдан хем үстүн Бири бар+. 42+Гүнорта меликеси кыямат гүни бу несле гаршы чыкып, оны хөкүм эдер, себәби ол Сүлейманың пәхимини диңлемек үчин, ериң аңры уҗундан гелди. Ине, бу ерде Сүлеймандан-да үстүн Бири бар+.

43⚫Арвах-җын адамдан чыкандан соң, гурак ерлере айланып, дынчлык гөзлейәр, эмма тапмаяр. 44Шонда ол: „Чыкан өйүме доланайын“ диййәр. Доланып геленде, өйүң сүпүрилги, хемме задың ербе-ердигини гөрйәр. 45Онсоң гидип, өзүнден хем эрбет еди рухы янына аляр-да, шол ере барып месген тутяр. Шейлеликде, ол адамың соңкы ягдайы өңкүсинден-де эрбет боляр. Бу эрбет несле-де шейле болар»+.

Исаның эҗеси ве инилери

(Марк 3:31-35; Лука 8:19-21)

46⚫Иса халка гүррүң берип дурка, эҗеси билен инилери гелди. Олар Иса билен геплешҗек болуп, дашарда гарашып дурдулар+. 47Кимдир бири Иса: «Эҗең билен доганларың Сениң билен геплешмек үчин дашарда гарашып дурлар» дийди. 48Эмма Иса муны айдана: «Мениң эҗем, доганларым ким?» дийди. 49Соңра эли билен шәгиртлерини гөркезип: «Ине, Мениң эҗем, доганларым шулардыр! 50Гөкдәки Атамың ислегини ким берҗай этсе, шол Мениң доганым, уям хем эҗемдир» дийди+.

13‑нҗи бап

Экин тымсалы

(Марк 4:1-20; Лука 8:4-15)

13^1⚫Шол гүн Иса өйден чыкып, көлүң якасында отырды. 2Дашына шейле улы мәхелләниң үйшендиги себәпли көлдәки бир гайыга мүнүп отырды. Тутуш мәхелле болса көлүң якасында, гуры ерде дурды. 3Иса олара тымсаллар аркалы көп затлар өвретди: «Бир дайхан экин экмәге чыкяр. 4Экип йөркә, тохумларың бирнәчеси ёлуң үстүне дүшйәр ве гушлар гелип, оны чокярлар. 5Бирнәчеси топрагы аз, дашлы ере дүшйәр. Топрагы чуң болмансоң, олар тиз гөгерйәр. 6Йөне гүн гызанда, көклериниң ёкдугы зерарлы солуп, гураярлар. 7Бирнәче тохум тикенлериң арасына дүшйәр. Тикенлер өсүп, олары басяр+. 8Бирнәчеси-де говы ере дүшүп, кәбири йүз, кәбири алтмыш, кәбири хем отуз эссе хасыл берйәр. 9Эшитмәге гулагы бар адам эшитсин!»+

10⚫Онсоң шәгиртлер Исадан: «Нәме үчин халка тымсаллар билен гүррүң берйәрсиң?» дийип сорадылар. 11Ол шейле җогап берди: «Гөгүң Шалыгының сырларына дүшүнме укыбы сизе берилди, олара берилмеди+. 12Кимде бар болса, оңа ене берлер, ондакы бол болар; кимде ёк болса, онуң элиндәки хем алнар+. 13Мениң олара тымсаллар билен гүррүң бермегимиң себәби шудур: олар середйәрлер, йөне гөрмейәрлер, диңлейәрлер, йөне эшитмейәрлер ве дүшүнмейәрлер+. 14+Шейдип, Ишаяның пыгамберлик билен айдан сөзлери оларда берҗай боляр:

„Эшидип дурсаңыз-да, хич дүшүнмерсиңиз,
середип дурсаңыз-да, хич аңламарсыңыз.
15Бу халкың йүреги күтелди,
гулаклары кер ачды,
гөзлери гапылды.
Ёгсам гөзлери билен гөрүп,
гулаклары билен эшидердилер,
аңлары билен аңлап,
Маңа тарап доланардылар,
Мен хем олара шыпа берердим“+.

16Эмма сиз нәхили багтлы! Себәби гөзлериңиз гөрйәр, гулакларыңыз эшидйәр+. 17Сизе догрусыны айдярын: көп пыгамберлер ве энчеме догры адамлар сизиң гөрйәнлериңизи гөрмек иследилер, эмма гөрмедилер. Сизиң эшидйәнлериңизи эшитмек иследилер, эмма эшитмедилер+.

18⚫Инди дайхан хакындакы тымсалың манысыны диңләң: 19ким Худайың Шалыгы хакындакы сөзи эшидип, оңа дүшүнмесе, шейтан гелип, онуң йүрегинде экилени согруп аляр. Ёлуң гырасында экилен будур. 20Дашлы ере экилен болса, сөзи эшидип, оны дессине шатлык билен кабул эдйәндир. 21Эмма бейле адамда көк ёкдур, чыдамсыздыр. Бу сөз үчин мушакгат я-да ызарлама боланда, ол дессине имандан йүз дөндерер+. 22Тикенлигиң арасына дүшен тохум болса сөзи эшидйәр, йөне дүнйәниң гайгылары, баямак хөвеси оны богяр ве сөз хасылсыз галяр+. 23Говы топрага экилен болса, сөзи эшидип, оңа дүшүнйәр хем-де хасыл берйәр. Бейле адамларың кәбири йүз, кәбири алтмыш, кәбири отуз эссе хасыл берйәр»+.

Хашал от тымсалы

24Иса олара башга бир тымсал хем гүррүң берди: «Гөгүң Шалыгы өз атызында оңат тохум экен адама меңзейәр. 25Хеммелер ятырка, онуң душманы гелип, бугдайларың арасына хашал от экип гидйәр. 26Экин өсүп хасыла дуранда, хашал от хем пейда боляр. 27Ер эесиниң хызматкәрлери онуң янына гелип: „Хоҗайын, сен атызыңа оңат тохум сепмәнмидиң? Бу хашал отлар ниреден пейда болдука?“ дийип сораярлар. 28Хоҗайын: „Бу душманың ишидир“ дийип җогап берйәр. Хызматкәрлери: „Гидип, олары согруп ташламагымызы ислейәңми?“ дийип сораярлар. 29Эмма хоҗайын: „Ёк, хашал оты согурҗак болуп, 30бугдайы хем көки билен гопармагыңыз мүмкин. Гой, орага ченли оларың икиси-де биле өсүберсин. Орак дөври мен оракчылара илки хашал оты йыгың-да, якар ялы эдип десселәң. Бугдайы болса мениң аммарыма үйшүриң диерин“» дийип җогап берйәр+.

Горчиса тохум тымсалы

(Марк 4:30-32; Лука 13:18,19)

31⚫Иса олара башга бир тымсалы-да гүррүң берди: «Гөгүң Шалыгы бир адамың өз меллегинде экен горчиса тохумына меңзейәндир. 32Ол әхли тохумларың ичинде иң овнугыдыр, эмма өсенинден соң велин, бейлеки өсүмликлериң барысындан белент болуп, агаҗа өврүлйәр. Хатда гушларам онуң шахаларында хөвүртгеләп билйәрлер»+.

Хамырмая тымсалы

(Лука 13:20,21)

33Иса олара башга бир тымсалы-да гүррүң берди: «Гөгүң Шалыгы хамырмая меңзейәндир. Бир аял үч керсен уна бирҗе бөлек хамырмая гошса-да, тутуш хамыр чишйәр»+. 34Иса бу затларың барыны халка тымсаллар билен айдярды. Олара тымсалсыз хич зат айтмаярды. 35+Бу пыгамбер аркалы айдылан шу сөзүң берҗай болмагы үчинди:

«Мен сизе тымсал айдып берейин,
дүнйә ярадылалы бәри
гизлин галан сырлары беян эдейин»+.

Иса хашал от тымсалыны дүшүндирйәр

36Онсоң Иса халкы уградып, өе гирди. Шәгиртлери Онуң янына гелип: «Хашал отлар хакдакы тымсалы бизе дүшүндирип берсене» дийдилер. 37Ол шейле җогап берди: «Оңат тохумы экйән Ынсан Оглудыр. 38Экин мейданы болса дүнйәдир. Оңат тохум Гөгүң Шалыгының перзентлеридир. Хашал отлар болса шейтаның перзентлеридир+. 39Хашал отлары экен душман – шейтандыр. Орак дөври – дүнйәниң ахырыдыр, оракчылар болса перишделердир+. 40Шейлелик билен хашал отлар нәхили йыглып, отда якылян болса, дүнйәниң ахырында хем шейле болар. 41Ынсан Оглы Өз перишделерини иберер, олар-да гүнә дучар эдйән әхли затлары, эрбетлик эдйәнлери Онуң Шалыгындан йыгнарлар+. 42Олар булары ловлап дуран күрә ташларлар. Ол ерде агы ве диш гыҗама болар+. 43Шонда догры адамлар гөкдәки Атасының Шалыгында Гүн кимин парларлар. Эшитмәге гулагы бар адам эшитсин!»+

Гизлин хазына ве дүрдәне тымсалы

44«Гөгүң Шалыгы экин мейданында гизленен хазына меңзейәндир. Бир адам оны тапып аляр, соңра оны гайтадан гизлейәр ве бегенип барып, әхли задыны сатяр-да, яңкы экин мейданы сатын аляр. 45Мундан башга-да, Гөгүң Шалыгы овадан дүр агтарян тәҗир ялыдыр. 46Ол гымматбаха бир дүри тапып, әхли задыны сатяр-да, оны сатын аляр.

Тор тымсалы

47Шейле хем, Гөгүң Шалыгы деңзе ташланып, хер хили балыгы йыгнаян тор ялыдыр+. 48Тор доланда, оны кенара чекйәрлер. Онсоң отурып, оңат балыклары себетлере салярлар, эрбетлерини хем зыңып гойберйәрлер+. 49Дүнйәниң ахырында хем шейле болар. Перишделер гелип, эрбетлери догры адамлардан айрып,+
50ловлап дуран күрә ташларлар. Ол ерде агы ве диш гыҗама болар»+.

51Иса олара: «Буларың хеммесине дүшүндиңизми?» дийип сорады. Олар: «Хава» дийип җогап бердилер. 52Иса олара: «Шонуң үчин хем Гөгүң Шалыгы хакында таглымат алан хер бир Төврат мугаллымы хазынасындан тәзе ве көне затлар чыкарян өй эесине меңзейәндир» дийди.

Насырада Иса хормат гоюлмаяр

(Марк 6:1-6; Лука 4:16-30)

53⚫Иса бу тымсалы гүррүң берип боландан соң, ол ерден гитди. 54Ол Өз догдук меканына гелип, адамлара оларың синагогаларында сапак бермәге башлады. Адамлар Оңа хайран галып: «Бу Адам бейле даналыгы ниреден алдыка? Ол нәдип бейле мугҗызалары гөркезмеги башарярка+? 55Ол агач уссаның оглы дәлми? Эҗесиниң ады хем Меръем дәлми нәме? Ол Якуп, Юсуп, Симун ве Яхуда дагың доганы ахырын!+
56Онуң уялары-да бизиң арамызда яшамаярлармы нәме? Онда бу Адам мунча зады ниреден билйәркә?» дийишдилер. 57Шейлеликде, олар Исаны рет этдилер.

Эмма Иса олара: «Пыгамбериң диңе өз юрдунда ве өйүнде гадыры ёкдур» дийди+. 58Иса оларың имансыздыклары зерарлы, ол ерде көп гудрат гөркезмеди.

14‑нҗи бап

Яхяның өлүми

(Марк 6:14-29; Лука 9:7-9)

14^1⚫Шол вагт Исаның ат-овазасы Хирод ханың гулагына барып етди. 2Ол өз эмелдарларына: «Бу Яхя чүмдүриҗидир. Ол өлүмден дирелипдир, шол себәпли ол бу мугҗызалары гөркезип билйәр» дийди+. 3Хирод доганы Филипиң аялы Хиродия үчин Яхяны тутдурып, эл-аягыны гандаллап, зындана ташладыпды+. 4Ол муны Яхяңың өзүне: «Сениң өз доганыңың аялына өйленмегиң догры дәл» диени үчин этди+. 5Хирод Яхяны өлдүрмек ислейәрди, эмма халкың Яхяны пыгамбер сайяндыгы үчин бейле этмекден горкярды+.

6Хиродың доглан гүни Хиродияның гызы ортада танс эдип, Хиродың гөвнүни чаглады. 7Шонда Хирод гыза ант ичип, дилән задыны берҗекдигине сөз берди+. 8Гыз хем эҗесиниң өвретмеги билен: «Маңа бир табагың ичинде Яхя чүмдүриҗиниң башыны бер» дийди. 9Хан гамгын болды, эмма мыхманларың янында ант иченсоң, Яхяның башының оңа гетирилип берилмегини буюрды. 10Җеллат иберип, зынданда Яхяның башыны чапдырды. 11Чапылан башы бир табакда гетирип, гыза берди. Гыз-да оны эҗесине элтип берди. 12Яхяның шәгиртлери гелип, онуң җеседини әкидип җайладылар. Соңра гидип, муны Иса хабар бердилер+.

Иса бәш мүң адамы доюряр

(Марк 6:30-44; Лука 9:10-17; Ёханна 6:1-14)

13⚫Иса муны эшидип, еке Өзи гайыга мүнди-де, ол ерден бир чола ере чекилди. Халк муны биленде, шәхерлерден чыкып, пай-пыяда Онуң ызындан гитди. 14Ол гайыкдан дүшенде, улы мәхелләни гөрүп, олара хайпы гелди, оларың хассаларыны сагалтды. 15Шәгиртлери агшам Онуң янына гелип: «Бу бир чола ер, вагт хем гиҗикди, халкы гойбер, обалара гидип, өзлерине иймит сатын алсынлар» дийдилер. 16Иса олара: «Гитмегиң гереги ёк, олара иймәге зады сиз бериң» дийди+. 17Шәгиртлер хем Иса: «Бизиң бу ерде бәш чөрек билен ики балыкдан башга задымыз ёк ахырын» дийдилер. 18Иса: «Олары шу ере – Мениң яныма гетириң» дийди. 19Шонда Иса халка отуң үстүнде отурмагы буюрды. Ол бәш чөрек билен ики балыгы алып, гөзлерини гөге дикип, шүкүр этди ве чөреклери бөлүшдирип, шәгиртлерине берди. Шәгиртлери хем олары мәхеллә пайладылар. 20Хеммелер ийип дойдулар. Шәгиртлер артан чөрек бөлеклерини йыгнап, он ики себеди долдурдылар. 21Мундан иенлериң саны аяллардыр чагалардан башга бәш мүңе голай адамды+.

Иса сувуң йүзүнден йөрейәр

(Марк 6:45-56; Ёханна 6:15-21)

22⚫Иса халкы өйлерине уградып дурка, шәгиртлерине гайыга мүнүп, Өзүнден өң бейлеки кенара гечмеклерини буюрды. 23Халкы уграданындан соң, Худая дога этмек үчин бир Өзи дага чыкды. Агшам хем Ол шол ерде екеди+. 24Гайык болса шол вагт эййәм көлүң ортасындады, толкунлар гелип, оңа урулярды, себәби ел оларың гаршысындан өвүсйәрди. 25Даңдана голай Иса көлде сувуң йүзүнден йөрәп, олара тарап гелди. 26Эмма шәгиртлер Онуң сувуң йүзүнден йөрәп гелйәнини гөренлеринде, танаман: «Бу бир гөзүмизе гөрүнйән арвахдыр!» дийшип, довла дүшдүлер, олар горкудан яңа гыгырышдылар+. 27Эмма Иса дессине олара сөз гатып: «Догумлы болуң! Бу – Мен, горкмаң!» дийди. 28Петрус Оңа җогап берип: «Агам, бу Сен болсаң, маңа буйрук бер, сувуң йүзүнден йөрәп, яныңа барайын» дийди. 29Иса: «Гел!» дийди. Петрус хем гайыкдан дүшүп, Исаның янына барҗак болуп, сувуң йүзүнден Иса тарап йөремәге башлады. 30Эмма елиң гүйҗүни гөрүп горкды, гарк болуп угранда: «Агам, мени халас эт» дийип гыгырды. 31Иса шобада элини узадып, оны тутды-да: «Эй, аз иманлы, нәме үчин шүбхелендиң?» дийди+. 32Оларың икиси гайыга мүнен бадына ел ятды. 33Гайыкдакылар: «Сен, хакыкатдан-да, Худайың Оглусың» дийип, Оңа сежде этдилер+.

34Олар көлүң бейлеки тарапына гечип, Гиннесарете гелип етдилер+. 35Ол ериң адамлары Исаны танап, чар тарапа адам иберип, хассаларың барыны Онуң янына гетирдилер. 36Олар диңе донуның сыйына эллерини дегирмәге ругсат этмегини сорап, Оңа ялбарярдылар. Оңа эл дегренлериң хеммеси-де сагалды.

15‑нҗи бап

Адамы нәме мурдар эдйәр?

(Марк 7:1-23)

15^1⚫Онсоң кәбир фарисейлер билен Төврат мугаллымлары Иерусалимден Исаның янына гелип, Ондан: 2«Нәме үчин Сениң шәгиртлериң ата-бабаларың адатыны бозярлар? Нәме үчин олар нахар иенлеринде эллерини ювмаярлар?» дийип сорадылар+. 3Иса олара шейле җогап берди: «Сиз нәме үчин өз адатларыңызың хатырасына Худайың буйругыны бозярсыңыз+? 4Худай: „Ата-энеңе хормат гой“, шейле-де, „Атасына я-да энесине гарган адам өлүме хөкүм эдилсин“ дийип буйрупды+. 5-6Эмма сиз ата-энесине: „Мен сизе көмек эдип билҗек дәл. Сизе бермеги ниет эден затларымы мен Худая садака бердим“ дийип айдяна онуң атасына[*] хормат гоймагы хөкман дәл диййәрсиңиз. Шейдип, адатларыңызың хатырасына Худайың сөзүни пуҗа чыкарярсыңыз. 7Эй, икийүзлүлер, Ишая пыгамбер сиз хакда җайдар пыгамберлик эдипдир! Онда шейле язылан:+

8+„Бу халк Мени дилинде хорматлаяр,
эмма йүреклери Менден узакдадыр.
9Бидерек ере Маңа сежде эдйәрлер,
таглымат дийип өвредйәнлери ынсан буйрукларыдыр“»+.

10Иса мәхелләни янына чагырып, олара: «Диңләң, дүшүниң! 11Агза гирен зат адамы мурдар эдйән дәлдир, адамы агыздан чыкян зат мурдар эдйәндир» дийди+. 12Онсоң шәгиртлер гелип, Ондан: «Фарисейлериң бу сөзи эшидип, нәгиле боландыкларыны билйәрсиңми?» дийип сорадылар. 13Ол: «Гөкдәки Атамың экмедик хер бир өсүмлиги көки билен согрулар+. 14Олара зат диймәң, олар көрлери идйән көрлердир. Көр-көри идеклесе, оларың икиси хем чукура гачар» дийип җогап берди+. 15Петрус Оңа: «Бизе бу тымсалы дүшүндирип бер» дийди. 16Иса хем шейле дийди: «Сиз хенизем дүшүнеңзокмы? 17Агза гирен хер бир задың илки гарна барып, ол ерден хем дашары чыкяндыгыны билмейәрсиңизми? 18Эмма агыздан чыкан затлар йүрекден чыкып, адамы мурдар эдйәр+. 19Адамың йүрегинден эрбет пикирлер, ганхорлык, зынахорлык, азгынлык, огурлык, ялан шаятлык, сөгүнч чыкяндыр+. 20Адамы шу затлар мурдар эдйәр, ювулмадык эл билен нахар иймек адамы мурдар этмейәр».

Кенган аялың иманы

(Марк 7:24-30)

21⚫Иса ол ерден чыкып, Сур ве Сидон шәхерлериниң төверегине гитди+. 22Ол ерде бир кенган аялы Исаның янына гелип: «Агам, эй, Давут Оглы, бизе рехим эт! Гызымы арвах-җын эеледи, ол эрбет эҗир чекйәр» дийди+. 23Эмма Иса оңа хич бир җогап бермеди. Шонда шәгиртлери Онуң янына гелип: «Оны уграт, ёгсам ызымыздан галман гыгырып гелйәр» дийип хайыш этдилер. 24Иса хем: «Мен диңе ысрайыл халкының азашан гоюнларына иберилдим» дийип җогап берди+. 25Эмма ол аял ене-де Исаның голайына гелип, дыза чөкди-де: «Агам, маңа көмек эт» дийип ялбарды. 26Иса оңа: «Чагаларың чөрегини алып, итлере зыңмак догры дәлдир» дийди+. 27Аял хем: «Хава, Агам! Йөне итлер хем сачак башында дөкүлен чөрек овунтыкларындан иййәндир» дийди. 28Шонда Иса оңа: «Эй, зенан, сениң иманың бейик! Саңа ислейшиң ялы болсун!» дийди. Ол аялың гызы шол сагадың өзүнде сагалды.

Иса дөрт мүң адамы доюряр

(Марк 8:1-10)

29⚫Иса ол ерден гайтды ве Җелиле көлүниң голайына гелип, бир дагың үстүне чыкып отурды. 30Онуң янына бир улы мәхелле гелди, оларың арасында агсаклар, майыплар, көрлер, лаллар ве ене-де бир топар хассалар барды. Олары гетирип, Исаның аягының астында гойдулар. Ол хем булары сагалтды+. 31Халк лалларың геплейәндигини, майыпларың сагаландыгыны, көрлериң гөрйәндигини, агсакларың ылгаяндыгыны гөрүп хайран галды. Олар Ысрайыл Худайыны шөхратландырдылар.

32Иса шәгиртлерини янына чагырып: «Бу мәхеллә хайпым гелйәр! Булар үч гүн бәри Мениң янымда, иймәге хем хич затлары ёк. Олары өйлерине ач гойбересим геленок, ёлда тапдан дүшмеклери ахмал» дийди+. 33Шәгиртлери Оңа: «Бейле улы мәхелләни дойрар ялы, бу чола ерде биз чөреги ниреден алалы?» дийдилер+. 34Иса олардан: «Нәче чөрегиңиз бар?» дийип сорады. Олар: «Еди чөрек билен бирнәче овнук балыгымыз бар» дийдилер. 35Иса мәхеллә ерде отурмагы буюрды. 36Еди чөрек билен балыклары алып, шүкүр эденинден соң, олары бөлүшдирип, шәгиртлерине берди, шәгиртлери хем олары мәхеллә пайладылар. 37Хеммелер ийип дойдулар. Артан чөрек бөлеклери еди себет болды. 38Иенлер аяллардыр чагалардан башга дөрт мүң адамды+. 39Иса халкы уградандан соң, гайыга мүнүп, Магадан шәхериниң төверегине гитди.

16-нҗы бап

Ёлбашчылар аламат талап эдйәр

(Марк 8:11-13; Лука 12:54-56)

16^1⚫Фарисейлер билен саддукейлер Исаның янына гелдилер. Олар Исаны сынамак үчин, Онуң өзлерине гөкден бир гудратлы аламат гөркезмегини иследилер+. 2Ол шейле җогап берди: «Агшам дүшенде: „Асманың йүзи гызарып дур, хова говы болҗак“ диййәрсиңиз. 3Эртирине хем: „Асманың йүзи гаралыпдыр хем тутук, бу гүн гай турҗак“ диййәрсиңиз. Сиз асмана середип, хованың ягдайыны сайгарып билйәрсиңиз-де, дөврүң аламатларыны сайгарып билмейәрсиңизми? 4Бу эрбет ве бивепа несил аламат талап эдйәр, эмма оңа Юнус пыгамбериңкиден башга аламат берилмез». Шейлеликде, Иса олары ташлап гитди+.

Фарисейлериң ве Хиродың хамырмаясындан хүшгәр болуң!

(Марк 8:14-21)

5⚫Шәгиртлери көлүң бейлеки тарапына геченлеринде, чөрек алмагы унудан экенлер. 6Иса олара: «Хүшгәр болуң, өзүңизи фарисейлер билен саддукейлериң хамырмаясындан гораң» дийди+. 7Олар болса өзара чекелешип: «Ол муны бизиң чөрек алмандыгымыз үчин шейле диййәндир» дийишйәрдилер. 8Эмма Иса оларың нәме дийишйәндиклерини билип, шейле дийди: «Эй, иманы азлар! Чөрек алмандырыс дийшип, нәмә өзара чекелешйәрсиңиз+? 9Энтек хем дүшүнеңзокмы? Бәш чөрек билен бәш мүң адамың дояндыгы, артанының нәче себет боландыгы ядыңыза дүшмейәрми+? 10Еди чөрек билен дөрт мүң адамың дояндыгы, артанындан нәче себеди долдурып йыгнандыгыңыз хем ядыңыза дүшенокмы+? 11Сиз нәдип чөрек барада гүррүң этмейәндигиме дүшүнеңзок? Мен сизе: „Өзүңизи фарисейлер билен саддукейлериң хамырмаясындан гораң“ диййәрин». 12Шәгиртлер Исаның өзлерине хамырмая дәл-де, фарисейлер билен саддукейлериң таглыматындан гораның диййәндигине шонда дүшүндилер.

Петрус Исаның Месих дигини ыкрар эдйәр

(Марк 8:27-30; Лука 9:18-21)

13⚫Иса Кайсария-Филип шәхериниң голайына геленде, шәгиртлеринден: «Адамлар Ынсан Оглуна ким диййәрлер?» дийип сорады. 14Шәгиртлери Оңа: «Кәбирлери Яхя чүмдүриҗи, кәбирлери Ыляс, башга бирлери Ермея, кәбирлери-де пыгамберлерден бири диййәрлер» дийип җогап бердилер+. 15Иса олардан: «Сиз Маңа ким диййәрсиңиз?» дийип сорады. 16Симун Петрус: «Сен дири Худайың Оглы Месих сиң» дийип җогап берди+. 17Иса Оңа шейле дийди: «Эй, Юнусың оглы Симун, сен нәхили багтлы! Бу сыры саңа аян эден ынсан дәл-де, гөкдәки Атамдыр+. 18Мен саңа шуны айдайын: Эй, Петрус![*] Сен гаясың, Мен йыгнагымы бу гаяның үстүнде гурарын, хатда өлүм-де бу йыгнагымы еңип билмез+. 19Гөгүң Шалыгының ачарларыны саңа берерин. Ер йүзүнде ругсат берйән задыңа гөкде-де ругсат берлер. Ер йүзүнде гадаган эдйән задың гөкде-де гадаган эдилер»+. 20Онсоң шәгиртлерине Өзүниң Иса Месих дигини хич киме айтмазлыгы табшырды+.

Иса өлүп дирелҗегини өңүнден айдяр

(Марк 8:31–9:1; Лука 9:22-27)

21⚫Шондан соң Иса шәгиртлерине Өзүниң Иерусалиме гитмелидиги, яшулуларың, ёлбашчы руханыларың, Төврат мугаллымларың элинден көп гөргүлер гөрмелидиги, өлдүрилмелидиги ве үчүленҗи гүн дирелмелидиги хакында дүшүндирмәге башлады+. 22Петрус Оны бир чете чекип: «Худай сакласын, Агам! Сениң башыңа асла бейле иш дүшмез!» дийип, Онуң айданларына гаршы чыкмага башлады. 23Эмма Иса Петруса тарап өврүлип: «Чекил өңүмден, шейтан! Сен Маңа бөвет болярсың, себәби Сен Худайың ишлерини дәл-де, ынсан ишлери хакда ойланярсың» дийди+. 24Онсоң Иса шәгиртлерине йүзленип: «Ким Мениң ызыма эермек ислейән болса, өзүни инкәр этсин-де, хачыны алып, ызыма дүшсүн+. 25Ким җаныны халас этмек ислесе, оны йитирер, йөне ким җаныны Мениң угрумда йитирсе, оны халас эдер+. 26Ынсан тутуш дүнйәни газаныбам, җанындан махрум болса, оңа нәме пейдасы бар? Ынсан өз җанына дерек нәме берип билер+? 27Ынсан Оглы Атасының шөхратында Өз перишделери билен геленде, хер киме эден ишлерине гөрә хакыны берер+. 28Сизе догрусыны айдярын: бу ерде дуранларың кәбири Ынсан Оглуның Патыша болуп гелйәнини гөрмезден өлмезлер» дийди+.

17‑нҗи бап

Исаның кешби үйтгейәр

(Марк 9:2-13; Лука 9:28-36)

17^1⚫Алты гүнден соң Иса янына диңе Петрусы, Якубы ве онуң доганы Ёханнаны алып, бир бейик дагың үстүне чыкды+. 2Шол ерде оларың гөзүниң алнында Онуң кешби үйтгеди. Онуң йүзи Гүн кимин парлады, эгинбашы ап-ак болуп, ышык сачды+. 3Бирденкә олара Муса билен Ыляс гөрүнди. Олар Иса билен геплешип дурдулар+. 4Петрус Иса: «Агам! Бизе бу ерде болмак якымлы, ислесең, бу ерде үч чадыр дикейин: бири – Саңа, бири – Муса, бири – Ыляса» дийди. 5Ол энтек гепләп дурка, парлак бир булут оларың үстүни өртди. Булутдан: «Бу Мениң сөвер Оглумдыр, Мен Ондан гаты разыдырын. Оңа гулак асың» диен бир оваз гелди+. 6Шәгиртлер муны эшиденлеринде, гаты горкуп, йүзин йыкылдылар. 7Эмма Иса гелип, олара элини дегрип: «Туруң, горкмаң» дийди. 8Олар башыны галдырып середенлеринде, Исадан башга хич кими гөрмедилер.

9Дагдан инип гелйәркәлер, Иса олара: «Ынсан Оглы өлүмден дирелйәнчә, гөрен затларыңызы хич киме айтмаң» дийип табшырды+. 10Шәгиртлери Ондан: «Онда нәме үчин Төврат мугаллымлары өңүрти Ыляс гелмелидир диййәрлер?» дийип сорадылар. 11Иса олара: «Догрудан-да, өңүрти Ыляс гелип, әхли зады дүзетмели+. 12Мен сизе шуны айдярын: Ыляс бирвагт гелди, эмма оны танаман, оңа ислән затларыны этдилер. Ынсан Оглы-да эдил шонуң ялы, оларың элинден җебир чекер» дийип җогап берди+. 13Шонда шәгиртлер Онуң өзлерине чүмдүриҗи Яхя барада гүррүң берйәндигине дүшүндилер+.

Иса арвах-җын эелән огланы сагалдяр

(Марк 9:14-32; Лука 9:37-45)

14⚫Олар мәхелләниң янына етип баряркалар, бир адам Исаның янына гелип, Онуң өңүнде дыза чөкди. 15Ол: «Агам, оглума рехим эт! Онуң тутгай кесели бар, өрән эҗир чекйәр. Ол йыгы-йыгыдан өзүни ода, сува уряр. 16Мен оны Сениң шәгиртлериңе гетирдим, эмма олар сагалдып билмедилер» дийди.

17Иса: «Эй, ёлдан чыкан, имансыз несил! Мен хачана ченли сизиң билен биле болуп, сизе чыдайын? Огланы шу ере, Мениң яныма гетириң» дийди. 18Иса арвах-җына берк кәйән бадына, арвах-җын огландан чыкып гитди. Оглан шол пурсадың өзүнде сагалды+.

19Онсоң шәгиртлер Исаның янына гелип, өзли-өзлерикә Ондан: «Биз нәме үчин оны чыкарып билмедик?» дийип сорадылар. 20Иса хем олара: «Етерлик иманыңызың ёкдугы үчин шейле болды. Сизе догрусыны айдярын: бир горчиса дәнеси ялыҗак иманыңыз болуп, шу дага: „Бу ерден ол ере гөч“ дийсеңиз, ол гөчер. Сизе башартмаҗак зат болмаз» дийди.[*]+

22⚫Бир гүн Җелиледе үйшенлеринде, Иса олара: «Ынсан Оглы адамларың элине табшырылар. 23Оны өлдүрерлер, эмма Ол үчүленҗи гүн дирелер» дийди. Шәгиртлер муңа өрән гынандылар+.

Ыбадатхана салгыды

24Иса билен шәгиртлер Капернаума геленлеринден соң, ыбадатхана салгыдыны йыгнаянлар Петрусың янына гелип: «Сизиң Мугаллымыңыз ыбадатхана салгыдыны төләнокмы?» дийип сорадылар+. 25Петрус: «Төлейәр» дийди. Петрус өе геленде, Иса ондан өңүрдип: «Симун, сен нәме диййәрсиң? Ер йүзүндәки патышалар гүмрүкдир салгыды кимден алярлар? Өз огулларынданмы я кесекилерден?» дийип сорады. 26Петрус Оңа: «Кесекилерден» диенде, Иса оңа: «Онда огуллар эркиндир. 27Эмма олар нәгиле болмаз ялы, көле гит-де, чеңңек ташла. Чеңңеге дүшен илкинҗи балыгы алып, агзыны ачсаң, салгыт төлемәге етерлик теңңәни тапарсың. Теңңәни ал-да, Мениң үчинем, өзүң үчинем салгыт төле» дийди+.

18‑нҗи бап

Иң бейик ким?

(Марк 9:33-37,42-48; Лука 9:46-48; 17:1-2)

18^1⚫Шол вагт шәгиртлер Исаның янына гелип: «Гөгүң Шалыгында иң бейик ким?» дийип сорадылар. 2Иса-да бир чаганы чагырып, оны оларың ортасында дурузды-да, шейле дийди: 3«Сизе догрусыны айдярын: эгер сиз ёлуңыздан дөнүп, чагалар ялы болмасаңыз, Гөгүң Шалыгына асла гирип билмерсиңиз+. 4Ким шу чага ялы пес гөвүнли болса, Гөгүң Шалыгында иң бейик шолдур. 5Ким шунуң ялы бир чаганы Мениң адымдан кабул этсе, Мени кабул этдигидир+. 6Эмма кимде-ким Маңа ынанян бу пес гөвүнлилерден бириниң гүнә этмегине себәп болса, онуң үчин бойнундан улы дегирмен дашы асылып, деңзиң дүйбүне зыңылмагы хас говы болар. 7Ынсанлары гүнә дучар эдйән затлар үчин бу дүнйәниң халына вай! Бейле затлар гелмелидир, эмма буларың гелмегине ярдам берйән адамың дат гүнүне!+
8Элиң я аягың сениң гүнә этмегиңе себәп болса, оны кесип ташла. Сениң ики элли, ики аяклы болуп, эбеди ода ташлананыңдан, бир элли, бир аяклы болуп, бакы яшайша говшаның говудыр+. 9Гөзүң сениң гүнә этмегиңе себәп болса, оны оюп ташла. Саңа еке гөзли болуп бакы яшайша гирмек, ики гөзли болуп довзах одуна зыңланыңдан говудыр+.

Йитен гоюн тымсалы

(Лука 15:3-7)

10⚫Бу пес гөвүнлилерден бирини әсгермезлик этмекден гача дуруң! Мен сизе шуны айдярын: гөкде оларың перишделери гөкдәки Атамың йүзүни элмыдама гөрйәрлер.[*]

12Сиз нәхили пикир эдйәрсиңиз? Бир адамың йүз гойны болуп, оларың бири азашса, ол тогсан докузыны дагларда гоюп, азашаның гөзлегине чыкмазмы? 13Оны тапып биләйсе, сизе догрусыны айдярын, ол мунуң үчин азашмадык тогсан докузысына бегененден хем хас көп бегенер. 14Шейлеликде, бу пес гөвүнлилерден бириниң хеләк болмагы гөкдәки Атаңызың ислеги дәлдир+.

Доганың гүнә этсе

15⚫Эгер доганың гүнә этсе[*], бар-да, икичәк гүрлешип, айыбыны оңа айт. Сениң сөзүңе гулак асса, бу доганыңы газандыгыңдыр+. 16+Эмма гулак асмаса, бир я ики адамы яныңа алып бар, айдылан хер бир сөз ики я-да үч шаядың гүвәси билен тассыклансын+. 17Олара-да гулак асмак ислемесе, онда йыгнага айт. Оңа-да гулак асмак ислемесе, гой, ол сениң үчин бир бутпараз я-да салгытчы ялы болсун+. 18Сизе догрусыны айдярын: ер йүзүнде ругсат берйән задыңыза гөкде-де ругсат берлер. Ер йүзүнде гадаган эдйән задыңыз гөкде-де гадаган эдилер. 19Ене сизе шуны айдярын: эгер араңыздан ики адам ислендик зады дилемек үчин бир ылалашыга гелсе, гөкдәки Атам дилеглери битирер+. 20Мениң адым билен ики я-да үч адам үйшсе, Мен хем оларың арасында боларын».

Рехимсиз хызматкәр

21Соңра Петрус Исаның янына гелип, Ондан: «Агам, доганым маңа гаршы гүнә этсе, оны нәче гезек багышлайын? Еди гезекми?» дийип сорады+. 22Иса оңа: «Мен саңа еди гезек дәл, етмиш гезек еди диййәрин» дийип җогап берди. 23«Шонуң үчин хем Гөгүң Шалыгы өз доландырыҗысы билен хасаплашмак ислән бир патыша меңзейәр. 24Патыша хасаплашыга башланда, онуң янына әгирт мөчбердәки пул бергиси болан бир доландырыҗысыны гетирйәрлер. 25Ол бергисини берип билмәнсоң, хоҗайыны оңа өзүни, аялыны, чагаларыны ве әхли малларыны сатып, бергисини бермеги буюряр+. 26Доландырыҗы ере йүзин дүшүп, хоҗайынына: „Сабыр эт! Барыны берейин“ дийип ялбаряр. 27Хоҗайының оңа рехими инйәр, онуң бергисини гечип, оны бошадып гойберйәр. 28Яңкы доландырыҗы чыкып гидйәр. Ол өзүне уҗыпсызҗа бергиси болан бир ёлдашына саташяр. Оны тутуп: „Бергиңи бер“ дийип, онуң бокурдагындан япышяр. 29Ёлдашы онуң аягына йыкылып: „Сабыр эт, бергими берерин“ дийип, оңа ялбаряр. 30Эмма ол этмейәр, гайтам, бергисини берйәнчә, оны зындана салдыряр+. 31Яңкы адамың ёлдашлары бу ваканы гөрүп, гаты гынанярлар. Олар гидип, болан әхли зады онуң хоҗайынына хабар берйәрлер. 32Хоҗайыны оны чагырып: „Эй, ярамаз гул! Маңа ялбараның үчин, мен сениң бергиңиң барыны гечдим. 33Мениң саңа рехим эдишим ялы, сен хем ёлдашыңа рехим этмели дәлмидиң?“ диййәр. 34Хоҗайыны газаба мүнүп, бергисини берйәнчә, оны гынаянларың элине табшыряр. 35Эгер хер бириңиз өз доганыны йүрекден багышламаса, гөкдәки Атам-да сизе шейле эдер»+.

19-нҗы бап

Ника ве айрылышмак барада

(Марк 10:1-12)

19^1⚫Иса бу сөзлери тамамландан соң, Җелиледен чыкып, Иордан дерясының аңырсындакы Яхудыя велаятына гитди. 2Улы мәхелле Онуң ызына дүшди, Иса хем шол ерде оларың хассаларыны сагалтды. 3Исаның янына гелен кәбир фарисейлер Оны сынап гөрмек үчин: «Бир адамың хер хили бахана арап, өз аялындан айрылышмагы кануна догры гелйәрми?» дийип сорадылар. 4+Иса хем: «Сиз нәме „Яраданың Өзи овал-башда ынсанлары эркек ве аял эдип яратды“ диен сөзлери окамадыңызмы+? 5+„Шол себәпден хем эркек ата-энесини ташлап, аялы билен бирлешйәр ве оларың икиси бир тен боляр“+. 6Шейлеликде, олар инди ики дәл, бир тендир. Шонуң үчин хем Худайың бирлешдиренини ынсан айырмасын» дийди+.

7+Фарисейлер Исадан: «Онда нәме үчин Муса талак хатыны язып, айрылышмага ыгтыяр берипдир?» дийип сорадылар+. 8Иса олара: «Муса сизиң доңйүрекдигиңиз үчин аялыңызы айырмага ыгтыяр берди, эмма овал-башда бейле дәлди. 9Мен сизе шуны диййәрин: ким аялыны зынадан башга себәп билен айрып, башга аяла өйленсе, зына эдйәндир[*]» дийип җогап берди+. 10Шәгиртлер Оңа: «Эгер әр-аялың арасындакы ягдай шейле болса, онда өйленмезлик говудыр» дийишдилер. 11Эмма Иса олара: «Хемме адамлар бу сөзи кабул эдип билмезлер, диңе өзлерине берленлер кабул эдип билерлер+. 12Кәбир адамлар догабитди агтадырлар, кәбирлери болса адамлар тарапындан агта эдилендир. Башга бирлери болса Гөгүң Шалыгының хатырасына хич ким билен бирлешмейәр. Муны кабул эдип билен кабул этсин» дийди.

Иса чагалара пата берйәр

(Марк 10:13-16; Лука 18:15-17)

13⚫Соңра башларына элини гоюп, дога-дилег этсин дийип, адамлар чагалары Исаның янына гетирдилер, эмма шәгиртлер чагалары гетиренлере кәедилер. 14Иса болса: «Чагалары Мениң яныма гойбериң, олары сакламаң, себәби Гөгүң Шалыгы шулар ялыларыңкыдыр» дийди+. 15Иса оларың башына элини гоюп, пата беренден соң, ол ерден гитди.

Бай яш йигит

(Марк 10:17-31; Лука 18:18-30)

16⚫Шол махал бир адам Исаның янына гелип: «Эй, Мугаллым[*], бакы яшайша эе болар ялы, мен нәме ягшы иш этмели?» дийип сорады+. 17Иса: «Нәме үчин Менден ягшылык хакында сораярсың? Еке-тәк Худайдан башга хич ким ягшы дәлдир. Бакы яшайша говушмак ислейән болсаң, Худайың табшырыкларыны берҗай эт» дийди+. 18-19+Ол Исадан: «Хайсы табшырыкларыны?» дийип сорады. Иса: «Адам өлдүрме, зына этме, огурлык этме, ялан шаятлык этме, ата-энеңе хормат гой, якыныңы өзүңи сөйшүң ялы сөй» дийип җогап берди+. 20Яш йигит Исадан: «Мен буларың хеммесини яшлыгымдан бәри берҗай эдип гелйәрин-ә, мен ене нәме этмели?» дийип сорады+. 21Иса оңа: «Мүйнсүз болайын дийсең, гит-де, нәмәң бар болса сатып, гарыплара пайла, шонда гөкде хазынаң болар. Соңра гел-де, Мениң ызыма дүш» дийди+. 22Яш йигит бу сөзи эшидип, тукат болуп гитди, себәби онуң мал-мүлки көпди.

23Иса шәгиртлерине: «Сизе догрусыны айдярын, бай адамың Гөгүң Шалыгына гирмеги кындыр+. 24Мен сизе ене-де шуны айдярын, бир дүйәниң иңңәниң гөзүнден гечмеги бай адамың Худайың Шалыгына гирмегинден аңсатдыр» дийди. 25Муны эшиденлеринде, шәгиртлери чакданаша хайран галып: «Онда ким халас болуп билер?» дийип сорадылар. 26Иса олара середип: «Ынсанлар үчин бу мүмкин дәл, эмма Худай үчин әхли зат мүмкиндир» дийди+. 27Онсоң Петрус Оңа: «Ине, биз әхли задымызы ташлап, Сениң ызыңа дүшдүк! Мунуң үчин биз нәме аларыс?» дийди+. 28Иса олара: «Сизе догрусыны айдярын, әхли задың тәзеленен дөври Ынсан Оглы Өз шөхратлы тагтында отуранда, Мениң ызыма дүшен сиз хем он ики тагтда отурып, Ысрайылың он ики тиресине казылык эдерсиңиз+. 29Мениң хатырам үчин өйлерини, доганларыны, уяларыны, эне-атасыны[*], чага-чугаларыны, ерлерини ташлан хер кес ызына йүз эссе эдип гайтарып алар. Олар бакы яшайшың мирасдүшери боларлар+. 30Эмма илкинҗилериң көпүси соңкулар, соңкуларың көпүси хем илкинҗилер болар» дийди+.

20‑нҗи бап

Үзүмчилик тымсалы

20^1Гөгүң Шалыгы үзүмчилигинде ишләр ялы, ир эртир билен гүнлүкчи тутмага гиден ер эесине меңзейәндир. 2Ол гүнлүкчилер билен бир гүнлүк иш хакыны бир күмүш теңңә разылашып, олары өз үзүмчилигине ёллаяр. 3Ир сагат докузларда дашары чыкан вагты, ол базарда бикәр дуран бирнәче адамлары гөрйәр. 4Олара-да: «Сиз хем үзүмчилиге гидиң, хакыңызы долы төләрин» диййәр. Олар хем гидйәрлер. 5Гүнортан ве өйлән сагат үчлерде ене дашары чыкып, ене шейле эдйәр. 6Өйлән сагат бәшлерде айланмага чыкан вагты, башга бош дуранлары гөрүп, олардан: «Нәме үчин гүнузын бу ерде бош дурсуңыз?» дийип сораяр. 7Олар хем: «Бизи хич ким хакына тутмады» дийип җогап берйәрлер. Олара: «Сиз-де үзүмчилиге гидиң» диййәр. 8Агшам дүшен чагы, үзүмчилигиң эеси өз иш доландырыҗысына: «Гүнлүкчилери чагыр-да, иң соңкулардан башлап, илкинҗилере ченли хакларыны төле» диййәр+. 9Шейлеликде, өйлән сагат бәшлерде геленлериң хер бири бир күмүш теңңе аляр. 10Илкинҗи геленлер көп аларыс өйдүп тама эдйәрлер, эмма оларың-да хер бири бир күмүш теңңе аляр. 11Олар пулуны алан вагтлары ер эесине хүңүрдешип: 12«Бу иң соңкы геленлер диңе бир сагат ишледилер, биз болса, җөвзалы ыссыда гүнузын агыр зәхмет чекдик. Муңа гарамаздан сен бизиң зәхметимизи оларыңкы билен дең этдиң» диййәрлер. 13Ер эеси оларың бирине шейле җогап берйәр: «Эй, дост! Мен саңа адалатсызлык эдемок. Сен мениң билен бир күмүш теңңә разылашмадыңмы нәме? 14Өз хакыңы ал-да, гидибер. Мен бу иң соңка-да саңа береними бермек ислейәрин. 15Өз пулумы ислейшимче сарп этмәге ыгтыярым ёкмы? Я-да сен мениң сахылыгыма гөриплик эдйәрсиңми?» 16Шейлеликде, иң соңкулар илкинҗилер, илкинҗилер хем иң соңкулар болар.[*]+

Иса Өзүниң өлүп дирелҗегини ене айдяр

(Марк 10:32-34; Лука 18:31-34)

17⚫Иса Иерусалиме барярка, ёлда он ики шәгирдини бир чете чекип, олара: 18«Ине, Иерусалиме барярыс. Ынсан Оглы ёлбашчы руханыларың, Төврат мугаллымларың элине табшырылар, олар хем Оны өлүме хөкүм эдерлер. 19Оны кемситсинлер, гамчыласынлар ве хача чүйлесинлер дийип, кесеки миллетлере табшырарлар, эмма Ол үчүленҗи гүн дирелер» дийди+.

Бир энәниң хайышы

(Марк 10:35-45)

20⚫Соңра Зебедейиң огулларының эҗеси өз огуллары билен Исаның янына гелди. Ол Исадан бир затлар дилемек үчин дызына чөкүп, тагзым этди+. 21Иса аялдан: «Нәме ислейәрсиң?» дийип сорады. Аял Иса йүзленип: «Өз Шалыгыңда мениң бир оглумың Сениң сагыңда, бейлекисиниң болса чепиңде отурмагыны эмр эт» дийди+. 22Эмма Иса: «Сиз нәме дилейәниңизи билмейәрсиңиз. Сиз Мениң ичҗек хасрат кәсәмден ичип билерсиңизми?[*]» дийди. Олар Иса: «Хава, ичип билерис!» дийип җогап бердилер+. 23Иса олара: «Сиз Мениң ичҗек кәсәмден ичерсиңиз[*], эмма сизе сагымда я чепимде отурмага ругсат бермек Мениң элимде дәл. Бу орунлары Атам кимлер үчин тайярлан болса, шолар үчиндир» дийди. 24Бейлеки он шәгирт муны эшидип, яңкы ики догана гахарландылар. 25Иса олары янына чагырып: «Өзүңиз билйәрсиңиз, кесеки миллетлериң баштутанлары олара хөкүмдарлык эдйәрлер, ёкары везипелилери-де агалык эдйәрлер. 26Сизиң араңызда бейле болмасын. Араңызда ким үстүн болмак ислейән болса, бейлекилериң хызматкәри болсун+. 27Ким илкинҗи болмак ислейән болса, хеммәңизиң гулы болсун. 28Ынсан Оглы хем Өзүне хызмат эдилмеги үчин дәл-де, эйсем, башгалара хызмат этмек үчин, көплериң угрунда җаныны гурбан эдип, олары азат этмек үчин гелди» дийди+.

Ики көрүң гөзи ачыляр

(Марк 10:46-52; Лука 18:35-43)

29⚫Иса билен шәгиртлери Ериходан чыканларында, улы мәхелле Исаның ызына дүшүп гитди+. 30Ёлуң гырасында отуран ики саны көр адам Исаның гечип баряныны эшидип: «Агам, эй, Давут Оглы, бизе рехим эт!» дийип гыгырды+. 31Сеслерини чыкармаз ялы, көп адамлар олара кәедилер, эмма олар өңкүден хем гаты сес билен: «Агам, эй, Давут Оглы, бизе рехим эт!» дийип гыгырдылар. 32Иса аяк чекди-де, олары чагырып: «Сизиң үчин нәме этмегими ислейәрсиңиз?» дийип сорады. 33Олар Оңа: «Агам, гөзүмиз ачылсын» дийдилер. 34Исаның олара хайпы гелип, гөзлерине элини дегирди велин, шобада оларың гөзлери ачылды. Олар хем Исаның ызына дүшүп гидибердилер+.

21‑нҗи бап

Иса Иерусалиме улы дабара билен гирйәр

(Марк 11:1-11; Лука 19:28-40; Ёханна 12:12-19)

21^1⚫Иса билен шәгиртлери Иерусалиме голайлап, Зейтун дагының этегиндәки Бейтфаҗа геленлеринде, Иса ики шәгирдини өңден ёллап, олара:+
2«Өңүңиздәки оба барың. Оба гирен ериңизде даңылгы дуран бир эшеги ве янындакы тайхары тапарсыңыз, олары чөзүң-де, Мениң яныма гетириң. 3Эгер бири сизе бир зат дийсе: „Бу тайхар Реббе герек, оны дессине ызына иберер“ дийип айдың» дийди.

4Бу-да пыгамбер аркалы айдылан шу сөзүң берҗай болмагы үчинди:+

5+«Эй, Сион гызы!

Патышаң, ине, саңа тарап гелйәр.

Ол бир эшеге,
эшегиң-де тайхарына мүнүп,
пес гөвүнлилик билен саңа тарап гелйәр».

6Шәгиртлер гидип, Исаның табшырышы ялы этдилер. 7Эшек билен тайхары гетирдилер-де, донларыны оларың үстүне атдылар, Иса-да тайхара мүнди. 8Мәхелләниң көпүси донуны ёла язярды, кәбирлери-де агачлардан шахалар кесип, ёла дүшейәрди+. 9+Онуң өңүнден хем ызындан гелйән мәхелле: «Давут Оглуна алкыш болсун! Реббиң адындан гелйәне алкыш болсун, гөклерде алкыш!» дийип гыгырышярды+. 10Иса Иерусалиме гиренде, тутуш шәхер: «Бу ким?» дийип, галагоплуга дүшди. 11Мәхелле хем олара: «Бу Җелиләниң Насыра шәхеринден болан Иса пыгамбер» диййәрди+.

Иса сатыҗылары ыбадатханадан ковяр

(Марк 11:15-19; Лука 19:45-48; Ёханна 2:13-22)

12⚫Иса ыбадатхананың ховлусына гирип, ол ердәки сатыҗылары, алыҗылары ковды. Ол пул чалышянларың текҗелерини, кепдери сатянларың отургычларыны дүңдерди+. 13+Иса олара: «„Мениң өйүм ыбадат өйи дийлип атландырылар“ дийип язылгыдыр, сиз болса муны гаракчыларың сүренине өвүрйәрсиңиз» дийди+. 14Ыбадатханада көрлер, агсаклар Исаның янына гелдилер. Иса олары сагалтды. 15Ёлбашчы руханылар билен Төврат мугаллымлары Онуң гөркезен гудратларыны ве ыбадатханада: «Давут Оглуна алкыш!» дийип гыгырян чагалары гөренлеринде газаба мүндүлер+. 16+Олар Исадан: «Буларың нәме диййәнини эшидйәрсиңми?» дийип сорадылар. Иса олара: «Хава, эйсем сиз: „Чагаларың, бәбеклериң дилинде алкыш сенасыны яратдың“ диен сөзлери асла окамадыңызмы?» дийди+.

17Иса олары шол ерде галдырып, шәхерден чыкып гитди. Ол Бейтания гелип, гиҗәни шол ерде гечирди+.

Гуран инҗир агаҗы

(Марк 11:12-14,20-24)

18⚫Иса ир сәхер билен шәхере доланып гелйәркә аҗыкды+. 19Ёлуң гырасында бир инҗир агаҗыны гөрүп, онуң янына гелди, эмма онда япракдан башга хич зат тапмады. Иса агаҗа: «Мундан бейләк сенде асла миве битмесин!» дийди. Инҗир агаҗы шол пурсадың өзүнде гурады+. 20Шәгиртлер муны гөрүп: «Инҗир агаҗы шол пурсадың өзүнде нәдип гурады?» дийшип хайран галдылар. 21Иса олара: «Сизе догрусыны айдярын, иманыңыз болуп, шүбхе этмесеңиз, сиз диңе бу инҗир агаҗына эдилен билен чәкленмән, эйсем, шу дага: „Гөтерил-де, деңзе зыңыл“ дийсеңиз-де, ол болар+. 22Иманыңыз бар болса, дога-дилег эдениңизде, нәме дилесеңиз, аларсыңыз» дийип җогап берди+.

Исаның эрк-ыгтыяры барада совал

(Марк 11:27-33; Лука 20:1-8)

23⚫Иса ыбадатхананың ховлусына гелип, сапак берип отырка, ёлбашчы руханылар, халкың яшулулары Онуң янына гелип: «Сен бу затлары хайсы ыгтыяр билен эдйәрсиң? Саңа бу ыгтыяры ким берди?» дийип сорадылар+. 24Иса олара: «Мен хем сизе бир совал берҗек. Маңа җогап берсеңиз, сизе бу затлары хайсы ыгтыяр билен эдйәними айдайын. 25Яхя сува чүмдүрмәге ыгтыяры ниреден алды? Гөкденми я-да ынсандан?» дийип сорады. Олар муны өзара маслахатлашмага башладылар: «Эгер Гөкден дийсек, Ол бизе: „Онда нәме үчин оңа ынанмадыңыз?“ диер+. 26Ынсандан диймәге-де халкдан горкярыс, себәби хеммелер Яхяны пыгамбер сайяр»+. 27Ахыры олар Иса: «Биз билемзок» дийип җогап бердилер. Иса-да олара: «Менем сизе бу затлары хайсы ыгтыяр билен эдйәними айтҗак дәл» дийди.

Ики огул тымсалы

28Иса сөзе башлады: «Сиз муңа нәме диерсиңиз? Бир адамың ики оглы бар экен. Ол биринҗи оглуның янына барып: „Оглум, бу гүн гит-де, үзүмчиликде ишле“ диййәр. 29Эмма ол: „Гитҗек дәл!“ дийип җогап берйәр. Йөне соңрак муңа гайтмышым эдип, ол ере гидйәр. 30Яңкы адам икинҗи оглуның янына барып, оңа-да шол сөзи айдяр. Ол болса: „Боляр, хоҗайын, барарын!“ дийип җогап берйәр, эмма гитмейәр. 31Буларың икисинден хайсысы какасының ислегини ерине етирди?» Олар: «Биринҗиси» дийип җогап бердилер. Иса олара: «Сизе догрусыны айдярын, салгытчылар ве лолулар Худайың Шалыгына сизден өң гирерлер. 32Яхя сизе догры ёл гөркезмәге гелди, сиз оңа ынанмадыңыз, эмма салгытчылар ве лолулар оңа ынандылар. Сиз муны гөрениңизден соң хем өкүнмедиңиз, оңа ынанмадыңыз» дийди+.

Үзүмчилик ве кәрендечилер тымсалы

(Марк 12:1-12; Лука 20:9-19)

33⚫«Ене бир тымсала гулак асың: бир ер эеси бар экен. Ол үзүм багларыны отурдып, дашына хаят айлаяр. Шерап ясамак үчин үзүм сыкмага чукур газяр ве гөзегчилик диңини гуряр. Онсоң үзүмчилигини багбанлара кәрендесине берип, өзи узак ёла гидйәр+. 34Хасыл мөвсүми геленде, үзүмиң мивесинден алып гелмек үчин, ол хызматкәрлерини кәрендечилериң янына иберйәр. 35Кәрендечилер онуң хызматкәрлерини тутуп, бирини енҗйәрлер, башга бирини өлдүрйәрлер, бейлекисини-де дашлаярлар+. 36Үзүмчилигиң эеси өңкүден хем көп хызматкәрлерини иберйәр. Кәрендечилер олара-да өңкүлере эденлерини эдйәрлер. 37Ахырсоңунда үзүмчилигиң эеси: „Оглумы сыларлар“ дийип, өз оглуны иберйәр+. 38Эмма кәрендечилер бири-бирлерине: „Мирасдар шудур! Гелиң, шуны өлдүрип, мирасыны элинден алалың“ дийишйәрлер+. 39Олар оны тутуп өлдүрйәрлер ве үзүмчилигиң дашына ташлаярлар+. 40Инди үзүмчилигиң эеси гелип, бу кәрендечилере нәме эдер?» 41Олар Иса: «Бу пис адамлары айылганч өлүме сезевар эдер ве үзүмчилигини болса мивесини вагтында өзүне берҗек башга кәрендечилере берер» дийдилер+. 42+Иса олардан: «Сиз нәме Мукаддес Язгыларда:

„Уссаларың рет эден дашы,
бинаның бурч дашы болды.
Муны Реб этди,
бу назарымызда тәсин сайылды“

диен сөзлери окамадыңызмы?» дийип сорады+.

43«Мунуң үчин сизе шейле диййәрин: Худайың Шалыгы сизден алнып, Шалык үчин хасыл өндүрҗек халка берлер. 44Бу дашың үстүне йыкылан бөлек-бөлек болар. Эгер ол бириниң үстүне гачса, оны мынҗырадар»+. 45Ёлбашчы руханылардыр фарисейлер Онуң тымсалларыны эшиденлеринде, гүррүңиң өзлери барададыгыны аңдылар. 46Оны тутҗак болдулар, йөне халкдан горкдулар, себәби халк Исаны пыгамбер сайярды+.

22‑нҗи бап

Гелин той тымсалы

(Лука 14:15-24)

22^1⚫Иса олара ене-де тымсаллар аркалы гүррүң берди:+
2«Гөгүң Шалыгы өз оглы үчин гелин тоюны тутан патыша меңзейәндир+. 3Ол тоя чагырыланлара хабар этмек үчин хызматкәрлерини иберйәр, эмма чагырыланлар гелмек ислемейәрлер. 4Патыша ене башга хызматкәрлери иберип, олара: „Чагырыланлара айдың, ине, мен той сачагыны тайярлап гойдум. Өкүзлерим, семиз малларым союлды, әхли зат тайяр, тоя гелсинлер“ диййәр. 5Эмма олар үнс хем бермейәрлер, бири өз экин мейданына гидйәр, ене бири өз сөвдасының угрунда гезйәр. 6Башгалары болса онуң хызматкәрлерини тутуп азар берйәрлер, олары өлдүрйәрлер+. 7Шейлеликде, патыша газап донуны геййәр. Ол гошун ёллап, яңкы ганхорлары дерби-дагын эдйәр, шәхерлерини отлаяр+.

8Онсоң патыша хызматкәрлерине: „Той сачагы тайяр, эмма чагырыланлар муңа мынасып дәл экен+. 9Көчелере чыкың-да, кими тапсаңыз, тоя чагырың“ диййәр. 10Хызматкәрлер ёллара чыкып, яман диймән, ягшы диймән, тапанларының барыны үйшүрйәрлер, тойхана мыхманлардан доляр. 11Патыша мыхманлары гөрмәге гиренде, онуң той гейимини геймедик бир адама гөзи дүшйәр. 12Оңа: „Эй, дост, сен той гейимини геймән, бу ере нәдип гирип билдиң?“ дийип сораяр. Шонда ол адамың дили тутуляр. 13Онсоң патыша хызматкәрлерине: „Эл-аягыны даңың-да, оны дашары, гараңкылыга ташлаң, ол ерде агы ве диш гыҗама болар“ диййәр+. 14Чүнки чагырыланлар көп, эмма сайлананлар аздыр».

Императорыңкы – императора

(Марк 12:13-17; Лука 20:20-26)

15⚫Соңра фарисейлер гидип, Оны гепде тутмак барада маслахат этдилер+. 16Хиродың тарапдарларының бирнәчесини Онуң янына ибердилер. Олар Исадан: «Мугаллым! Биз Сениң догручылдыгыңы, Худайың ёлуны хакыкат билен өвредйәндигиңи, хич киме тарапгөйлик этмейәндигиңи билйәрис, себәби Сен адамларың дереҗесине бакмаярсың+. 17Ханы, бизе айт, Сениң пикириңче, императора салгыт төлемек догрумы я догры дәл?» дийип сорадылар+. 18Иса оларың ниетлериниң ямандыгыны билип: «Мени нәме үчин сынаярсыңыз, эй, икийүзлүлер+? 19Маңа салгыт пулуны гөркезиң» дийди. Олар Иса бир күмүш теңңе гетирдилер. 20Иса олара: «Шу шекил билен язгы кимиңки?» дийип сорады. 21Олар: «Императорыңкы» дийип җогап бердилер. Шонда Иса олара: «Онда императорыңкыны – императора, Худайыңкыны Худая бериң» дийди+. 22Олар муны эшиденлеринде, хайран галдылар. Шейдип, олар Исаны ташлап, ол ерден гитдилер.

Дирелиш барада совал

(Марк 12:18-27; Лука 20:27-40)

23⚫Өлүмден соң дирелишиң ёкдугыны айдян саддукейлер Исаның янына гелип, Оңа шейле сораг бердилер:+
24+«Мугаллым! Муса бизе бир адам перзентсиз өлүп гитсе, доганы онуң дул аялыны алып, өлен доганының неслини довам этдирмелидир дийип айдыпдыр+. 25Бизиң арамызда еди доган барды. Биринҗиси өйленди-де өлди. Зүряды болмансоң, аялыны доганына галдырды. 26Икинҗиси, үчүнҗиси, тә единҗисине ченли хеммесинде шол бир ягдай гайталанды. 27Оларың хеммесинден соң ол аял хем өлди. 28Инди дирелиш гүни бу аял оларың хайсысының аялы болар? Оларың едиси хем оңа өйленипди ахырын». 29Иса олара шейле җогап берди: «Сиз не Мукаддес Язгылары, не-де Худайың гудратыны билйәрсиңиз, ине, шу себәпден ялңышярсыңыз. 30Ынсанлар өлүмден диреленде, не өйленерлер, не-де дурмуша чыкарлар, олар гөклердәки перишделер ялы боларлар. 31Өлүлериң дирелиши бабатда болса, сиз Худайың өзүңизе: 32+„Мен Ыбрайымың, Ысхагың, Якубың Худайыдырын“ диенини окамадыңызмы? Ол өлүлериң дәл-де, дирилериң Худайыдыр»+. 33Мәхелле муны эшидип, Онуң таглыматына хайран галды.

Иң улы табшырык

(Марк 12:28-34; Лука 10:25-28)

34⚫Фарисейлер Исаның саддукейлериң агзыны юмдурандыгыны эшиденлеринде, бир ере йыгнанышдылар. 35Олардан бир Төврат мугаллымы Исаны сынамак үчин: 36«Мугаллым, Төвратда иң улы табшырык нәме?» дийип сорады. 37+Иса оңа шейле җогап берди: «Худайыңыз Ребби тутуш йүрегиңиз, әхли дүшүнҗәңиз билен җан-тенден сөйүң+. 38Шу биринҗи ве иң улы табшырыкдыр. 39+Икинҗиси болса шунуң ялыдыр: „Якыныңы өзүңи сөйшүң ялы сөй“+. 40Тутуш Төврат билен пыгамберлериң язгылары шу ики табшырыга баглыдыр»+.

Месих кимиң оглы?

(Марк 12:35-37; Лука 20:41-44)

41⚫Фарисейлер үйшүп дуркалар, Иса олардан: 42« Месих барада нәме пикир эдйәрсиңиз? Ол кимиң оглы?» дийип сорады. Олар хем Иса: «Ол Давудың оглы» дийип җогап бердилер+. 43Иса олара шейле дийди: «Онда нәме үчин Давудың өзи Мукаддес Рухдан ылхам алып, Месих е Реб диййәр? Ол шейле дийипдир:

44+„Худай Реббиме шейле сөзледи:

Душманларыңы аяк астына салянчам,

Мениң сагымда отур“+.

45Эгер Давут Месих е Реб диййән болса, Ол нәхили Давудың оглы боляр?» 46Исаның сорагына хич ким җогап берип билмеди. Шол гүнден башлап, Оңа мундан артык сораг бермәге хич ким милт этмеди+.

23‑нҗи бап

Вай халыңыза!

(Марк 12:38-40; Лука 11:39-52; 20:45-47)

23^1⚫Соңра Иса халка ве Өз шәгиртлерине шейле гүррүң берди: 2«Төврат мугаллымлары билен фарисейлер Мусаның орнунда отырлар. 3Шонуң үчин оларың сизе айдянларының барыны ерине етирип, берҗай эдиң, эмма оларың эденлерини этмәң, себәби айдян затларыны өзлери эдйән дәлдирлер+. 4Олар агыр, гөтермеси кын йүклери баглап, адамларың гершине гойяндырлар, йөне өзлери бу йүклери гөтермек үчин, бармагыны хем гымылдатмак ислейән дәлдирлер. 5Олар әхли эдйән затларыны гөз үчин эдйәндирлер. Төврат аятлар гутуҗыгыны гиңелдип, донларының готазларыны узалдяндырлар+. 6Тойларда төри, синагогаларда баш күрсүлери,+
7базарларда салам алмагы, адамларың өзлерине „мугаллым“ диймеклерини халаяндырлар. 8Сиз өзүңизе „мугаллым“ дийдирмәң, себәби сизиң бир Мугаллымыңыз бардыр. Сизиң хеммәңиз догансыңыз+. 9Ер йүзүнде хич киме „ата“ диймәң, себәби сизиң бир Атаңыз бардыр, Ол хем гөкдедир+. 10Өзүңизе „баштутан“ дийдирмәң, себәби сизиң бир Баштутаныңыз бардыр, Ол хем Месих дир. 11Араңызда бейик сайылян хеммәңизе хызматкәр болсун+. 12Ким өзүни ёкары тутса, песелдилер, ким өзүни пес тутса, бейгелдилер+.

13Вай халыңыза, Төврат мугаллымлары ве фарисейлер! Эй, икийүзлүлер! Сиз Гөгүң Шалыгына гирмәге адамларың өңүни баглаярсыңыз, оңа не өзүңиз гирйәрсиңиз, не-де гирҗеклере ёл берйәрсиңиз.[*]+

15Вай халыңыза, Төврат мугаллымлары ве фарисейлер! Эй, икийүзлүлер! Сиз екеҗе адамы өз диниңизе салҗак болуп, деңизлере, дүзлере айланярсыңыз. Диниңизе саланыңыздан соң болса, оны өзүңизден хем ики эссе көп довзахың җезасына сезевар эдйәрсиңиз. 16Вай халыңыза, эй, көр ёлбашчылар! Сиз: „Ким ыбадатханадан ант ичсе, бу хич зат сайылар, эмма ким ыбадатхананың алтынындан ант ичсе, ол өз антыны берҗай этмәге борчлудыр“ диййәрсиңиз+
17Эй, надан көрлер! Хайсысы улы: алтынмы я-да алтыны мукаддес эдйән ыбадатхана+? 18Шейле-де, сиз: „Ким гурбанлык сыпасындан ант ичсе, бу хич зат сайылар, эмма ким онуң үстүндәки садакадан ант ичсе, өз антыны берҗай этмәге борчлы болар“ диййәрсиңиз. 19Эй, көрлер! Хайсысы улы: садакамы я-да садаканы мукаддес эдйән гурбанлык сыпасы+? 20Гурбанлык сыпасындан ант ичйән, ондан хем, онуң үстүндәки әхли затдан хем ант ичйәндир. 21Ыбадатханадан ант ичйән, ондан хем, онда мекан тутан Худайдан хем ант ичйәндир+. 22Гөкден ант ичйән, Худайың тагтындан хем, онда Отурандан хем ант ичйәндир+.

23Вай халыңыза, Төврат мугаллымлары ве фарисейлер! Эй, икийүзлүлер! Сиз нарпыздан, арпабадыядан ве зиреден ондан бир бөлеги берйәрсиңиз, эмма Мукаддес Кануның хас ваҗып ишлерини: адыллыгы, рехимдарлыгы, иманы ташлаярсыңыз. Буларың бирини берҗай эдип, бейлекилерини ташламалы дәлсиңиз+. 24Эй, көрлери идйәнлер! Сиз сувы сүзүп, чыбыны айырярсыңыз, эмма дүйәни ювудярсыңыз! 25Вай халыңыза, Төврат мугаллымлары ве фарисейлер! Эй, икийүзлүлер! Сиз кәседир гап-чанагың дашыны арассалаярсыңыз, эмма оларың ичи ачгөзлүкден хем бетнебисликден долудыр. 26Эй, көр фарисей! Сен илки билен кәседир гап-чанагың ичини арассала, шонда оларың дашы-да арасса болар. 27Вай халыңыза, Төврат мугаллымлары ве фарисейлер! Эй, икийүзлүлер! Сиз агардылып, дашындан овадан гөрүнйән, эмма ичи өлүлериң сүңклеридир хер түйсли мурдарлыкдан долы мазарсыңыз+. 28Сиз хем дашыңыздан адамлара догры адам ялы гөрүнйәрсиңиз, эмма ичиңиз икийүзлүликден ве писликден долудыр.

29Вай халыңыза, Төврат мугаллымлары ве фарисейлер! Эй, икийүзлүлер! Сиз пыгамберлериң губурларыны дикип ве догры адамларың ядыгәрликлерини безәп: 30„Биз ата-бабаларымызың дөврүнде яшан болсак, пыгамберлериң ганыны дөкмекде олара шәрик болмаздык“ диййәрсиңиз+. 31Шейлелик билен, пыгамберлери өлдүренлериң огулларыдыгыңыза өзүңиз гүвә гечйәрсиңиз. 32Бейле болса, ата-бабаларыңызың башлан ишлерини тамамлаң инди!

33Эй, йыланлар! Эй, алахөвренлер несли! Сиз довзахың җезасындан нәхили гачҗаксыңыз+? 34Шонуң үчин хем Мен сизе пыгамберлери, акылдарлары ве Төврат мугаллымларыны ёллаярын. Сиз оларың кәбирини өлдүрерсиңиз, хача чүйләрсиңиз, кәбирини синагогаларыңызда енҗерсиңиз, шәхерден-шәхере ызарларсыңыз+. 35Шейлеликде, ер йүзүнде бигүнә дөкүлен хер бир догры адамың ганына сиз җогапкәрсиңиз. Хабылың ганындан башлап, ыбадатхана билен гурбанлык сыпасының арасында сизиң өлдүрен Берекяның оглы Зекаряның ганына ченли сиз җогапкәрсиңиз+. 36Сизе догрусыны айдярын: бу затларың әхлисине шу несил җогапкәрдир. 37⚫Эй, Иерусалим! Пыгамберлери өлдүрйән, өзүне ёллананлары дашлаян Иерусалим! Товугың өз җүйҗелерини ганатларының ашагына йыгнайшы ялы, Мен хем сениң чагаларыңы энчеме гезек йыгнаҗак болдум, эмма сиз муны ислемедиңиз+. 38Ине, өйүңиз хараба өврүлер. 39Сизе шуны айдайын: „Реббиң адындан Гелйәне алкыш болсун!“ диййәнчәңиз, Мени гайтадан гөрмерсиңиз»+.

24‑нҗи бап

Дүнйәниң ахырының аламатлары

(Марк 13:1-31; Лука 21:5-33)

24^1⚫Иса ыбадатханадан чыкып барярка, шәгиртлери ыбадатхананың биналарына гуванып, оны Иса гөркезмек үчин, Онуң янына гелдилер. 2Эмма Иса олара: «Бу әхли затлары гөрйәңизми? Сизе догрусыны айдярын: бу ерде даш үстүнде даш галмаз, хеммеси вейран болар» дийди+.

3Соңрак Иса еке Өзи Зейтун дагында отырка, шәгиртлери Онуң янына гелип: «Бизе айтсана, бу затлар хачан болар? Сениң гелмегиңи ве дүнйәниң ахырыны гөркезйән аламат нәхили болар?» дийип сорадылар. 4Иса олара шейле җогап берди: «Әгә болуң, хич ким сизи алдаймасын!+
5Көплер Мениң адым билен гелип: „Мен Месих “ дийип, энчеме адамлары алдарлар+. 6Сиз уруш турандыгы ве уруш барадакы мыш-мышлары эшидерсиңиз. Хич затдан горкмаң. Булар болмалыдыр, йөне энтек соңы дәлдир+. 7Миллет миллете, патышалык патышалыга гаршы чыкар. Айры-айры ерлерде ер титремелер, ачлыклар[*] йүзе чыкар+. 8Буларың хеммеси бургуларың башлангыҗыдыр. 9Соңра сизи ызарланмалара сезевар эдерлер, өлдүрерлер, Мен себәпли әхли миллетлер сизи йигренерлер+. 10Шонда көплер Менден эл чекип, бир-бирлерине хайынлык эдерлер, бир-бирлерини йигренерлер+. 11Энчеме галп пыгамберлер дөрәп, көплери аздырарлар+. 12Яман ишлериң артанлыгы зерарлы, көплериң сөйгүси совар. 13Эмма соңуна ченли чыдан халас болар+. 14Патышалыгың бу Хош Хабары әхли миллетлере шаятлык хөкмүнде дүнйәниң әхли еринде вагыз эдилер, диңе шондан соң дүнйәниң ахыры гелер+. 15-16⚫Шонуң үчин хем вейранчылык гетирйән йигренҗи задың мукаддес ерде дикиленини гөрениңизде, Яхудыядакылар даглара гачсын. Хава, Даныел пыгамбериң айданларына окыҗы догры дүшүнсин+. 17Үчекдәки адам бир зат алмак үчин ашак дүшүп, өе гирмесин+. 18Экин мейданындакылар донуны алмак үчин ызына гелмесин. 19Ол гүнлерде гөврели аялларың ве чага эмдирйәнлериң дат гүнүне!+
20Гача-гачлыгыңыз гышда я-да Сабат гүни болмасын дийип дилег эдиң. 21Чүнки ол гүнлерде шейле бир элхенч мушакгатлар болар велин, дүнйәниң башындан тә шу вагта ченли мунуң ялы зат болан дәлдир, хич хачан болмазам+. 22Ол гүнлер гысгалдылмадык болсады, онда хич ким халас болмазды, эмма сайлананларың хатырасына ол гүнлер гысгалдылар+. 23Шонда бири сизе: „Ине, Месих бу ерде“ я-да „Анха, ол ерде“ дийсе, ынанмаң+. 24Чүнки галп месихлер ве галп пыгамберлер дөрәп, сайлананлары-да мүмкин болдугыча аздырҗак болуп, бейик аламатлардыр мугҗызалар гөркезерлер+. 25Ине, Мен сизе өңүнден айтдым+.

26Шейлеликде, сизе: „Ине, Месих чөлде“ дийселер, гитмәң. „Ине, Ол ички отагларда“ дийселер-де, ынанмаң. 27Ынсан Оглуның гелши гүндогарда чакып, гүнбатарда хем гөрүнйән йылдырым ялы болар+. 28Гарагушларың үйшмеги маслыгың бардыгының бир аламатыдыр. Ынсан Оглы хем бир аламат билен гелер+. 29⚫Шол гүнлериң мушакгатының ыз яны Гүн гаралар, Ай нуруны сачмаз. Йылдызлар гөкден гачар, асман җисимлери лерзана гелер+. 30Шонда гөкде Ынсан Оглуның аламаты гөрнер. Ер йүзүндәки әхли халклар яс тутуп перят эдерлер. Ынсан Оглуның бейик гудрата ве шөхрата бесленип, гөгүң булутларында гелйәнини гөрерлер+. 31Ол белент сурнай сеси билен Өз перишделерини ёллар. Перишделер Онуң сайланларыны гөгүң бир уҗундан бейлеки уҗуна ченли, дүнйәниң дөрт күнҗүнден йыгнарлар+.

32⚫Инҗир агаҗындан сапак алың: онуң шахалары юмшап, япрак чыкаран махалы томсуң голайландыгыны билйәрсиңиз. 33Шонуң ялы-да, бу затлары гөрениңизде, Ынсан Оглуның голай гелендигини, гапының агзындадыгыны билиң. 34Сизе догрусыны айдярын, бу затларың әхлиси болянча, бу несил дүнйәден өтмез+. 35Асман билен ер өтер, эмма Мениң сөзлерим асла өтмез+.

Билинмейән гүн ве сагат

(Марк 13:32-37; Лука 17:26-30,34-35; 12:41-48)

36⚫Эмма ол гүни хем сагады хич ким билйән дәлдир, не гөкдәки перишделер, не-‑де Огул[*] билйәндир, диңе Ата билйәндир+. 37+Нухуң дөврүнде яшайыш нәхили болан болса, Ынсан Оглуның гелши-де шейле болар+. 38Нухуң гәмә мүнен гүнүне ченли, силден өңки гүнлерде адамлар ийип-ичйәрдилер, өйленип, дурмуша чыкярдылар. 39Әпет сил гелип, хеммесини сүпүрип әкидйәнчә, олар өз башларындан инҗек затлардан асла бихабардылар. Ынсан Оглуның гелши хем шейле болар+. 40Шонда экин мейданында ики адам болар, бири алнар, бири гойлар+. 41Дегирмен башында бугдай үвейән ики аял болар, бири алнар, бири гойлар. 42Шонуң үчин оя болуң, себәби Реббиңизиң хайсы гүн гелҗегини билмейәрсиңиз+. 43Эмма шуны билип гоюң: өй эеси огрының гиҗе сагат нәчеде гелҗегини билседи, оя боларды, өйүни талатмазды+. 44Мунуң үчин сиз хем тайяр болуң, себәби Ынсан Оглы сизиң осламаян сагадыңызда гелер+.

45⚫Хоҗайының садык хем акыллы хызматкәри ким? Бейлеки хызматкәрлерине вагтлы-вагтында нахар бермек үчин, оларың үстүнден гоян адамы дәлми? 46Хоҗайыны доланып геленде, ишиниң башында гөрен хызматкәри нәхили багтлы!+
47Сизе догрусыны айдярын: хоҗайыны әхли мал-мүлкүни шоңа ынанар. 48Эмма яман ниетли хызматкәр өз ичинден: „Хоҗайыным гич гелер“ дийип,+
49ёлдашларыны урмага, серхошлар билен ийип-ичмәге башлар, 50эмма ол хызматкәриң хоҗайыны онуң осламаян гүнүнде, ойламаян сагадында гелер. 51Ол хызматкәрини парча-парча эдип, онуң башына икийүзлүлериң гүнүни салар. Ол ерде агы ве диш гыҗама болар»+.

25‑нҗи бап

Он гыз тымсалы

25^1«Шонда Гөгүң Шалыгыны чыраларыны алып, гиеви гаршыламага чыкан он гыза меңзетсе болар+. 2Оларың бәшиси акыллы, бәшиси акылсыз экен. 3Акылсызлар чыраларыны алярлар, эмма яг алмаярлар. 4Акыллылар болса чыралары билен бирликде гапларда яг хем алярлар. 5Гиев гиҗә галанда, хеммесини укы басмарлаяр ве олар уклаярлар+. 6Яры гиҗе: „Анха, гиев гелйәр, гаршыламага чыкың!“ диен батлы сес эшидилйәр. 7Шонда яңкы гызларың хеммеси оянып, чыраларының ягыны дүзетмәге башлаярлар. 8Акылсызлар акыллылара: „Чыраларымыз сөнүп баряр, бизе ягыңыздан бираз берәйиң“ диййәрлер. 9Эмма акыллылар: „Ёк! Бизе-‑де, сизе-де етмән дурмасын. Говусы, гидиң-де, сатыҗылардан өзүңизе яг сатын алың“ диййәрлер. 10Олар яг сатын алмага гиден вагты гиев гелйәр. Тайяр дуран гызлар онуң билен биле тойхана гиренлеринден, гапы япыляр+. 11Бир салымдан бейлеки гызлар хем гелип: „Ага! А-хов, ага! Гапыны ачай-да, биз гелдик“ диййәрлер+. 12Эмма гиев: „Сизе догрусыны айдярын, мен сизи асла танамок“ дийип җогап берйәр+. 13Шонуң үчин хем оя болуң, себәби сиз Ынсан Оглуның гелҗек анык гүнүни ве сагадыны билмейәрсиңиз+.

Үч хызматкәр хакындакы тымсал

(Лука 19:11-27)

14⚫Гөгүң Шалыгы шунуң ялыдыр: бир адам узак ёла гитмекчи болуп, хызматкәрлерини янына чагырып, мал-мүлкүни олара табшыряр. 15Бу адам оларың херсиниң башарныгына лайык: бирине – бәш, бейлекисине – ики, башга бирине бир чувал алтын-күмүш берип, ёла рована боляр. 16Бәш чувал алан гидип, бу пул билен сөвда этмәге гиришип, ене бәш чувал пул газаняр. 17Ики чувал алан-да шонуң ялы эдип, ене ики чувал пул газаняр. 18Бир чувал алан болса гидип, чукур газяр-да, хоҗайының берен пулуны гөмүп гизлейәр.

19Көп вагтдан соң бу хызматкәрлериң хоҗайыны гелип, олардан хасабат сораяр+. 20Бәш чувал алан хызматкәр гелип, өңки пулуң үстүне ене бәш чувал гетирйәр. Ол: „Хоҗайын! Сен маңа бәш чувал алтын-күмүш ынаныпдың, ине, мен ондан ене бәш чувал газандым“ диййәр. 21Хоҗайыны оңа: „Берекелла, ягшы хем садык хызматкәр! Сен кичиҗик ишде садык боланың үчин, инди бейик ишлери саңа ынанарын. Гел, хоҗайының шатлыгына шәрик бол!“ диййәр+. 22Ики чувал алан хем гелип: „Хоҗайын! Сен маңа ики чувал алтын-күмүш берипдиң, ине, мен ондан ене ики чувал газандым“ диййәр. 23Хоҗайыны оңа: „Берекелла, ягшы ве садык хызматкәр! Сен кичиҗик ишде садыклыгыңы гөркездиң, инди мен сени бейик ишлериң башына гечирерин. Гел, хоҗайының шатлыгына шәрик бол!“ диййәр. 24Бир чувал алан хем гелип: „Хоҗайын, мен сениң гаты өздиенли адамдыгыңы билйәрдим. Сен экмедик ериңден орярсың, сепмедик ериңден йыгярсың. 25Шонуң үчин мен горкдум, гидип, берен бир чувал пулуңы ере гөмүп гизледим, ине, пулуңы ал!“ диййәр. 26Хоҗайыны оңа шейле диййәр: „Эй, эрбет хем ялта хызматкәр! Сен мениң экмедик еримден оряндыгымы, сепмедик еримден йыгяндыгымы билйәрмидиң+? 27Онда пулумы ишевүрлере бермели экениң-дә, мен хем гелип, оны пейдасы билен алардым. 28Инди оңа берен бир чувалымы алың-да, он чувалла бериң. 29Кимде бар болса, оңа ене берлер, ондакы бол болар, эмма кимде ёк болса, онуң элиндәки хем алнар+. 30Пейдасыз хызматкәри дашары, гараңкылыга ташлаң. Ол ерде агы ве диш гыҗама болар“+.

Кыямат гүни

31Ынсан Оглы Өз шан-шөхратына бесленип, әхли перишделери билен гелер-де, шөхратлы тагтында отурар+. 32Әхли миллетлер Онуң хузурына йыгнанарлар, чопаның гоюнлары гечилерден сайлайшы ялы, Ол хем олары бири-биринден сайлар+. 33Гоюнлары сагында, гечилери хем солунда гояр. 34Онсоң Патыша сагындакылара шейле диер: „Эй, Атамың ялканлары! Гелиң-де, дүнйә ярадыландан бәри сизиң үчин тайярланан патышалыгы мирас алың+. 35Себәби Мен ачдым – нан бердиңиз, тешнедим – сув бердиңиз, кесекидим – мыхман алдыңыз,+
36ялаңачдым – дон бердиңиз, хассадым – беҗердиңиз, зындандадым – гөрмәге гелдиңиз“+. 37Шонда догры адамлар Оңа җогап берип диерлер: „Я Реб, биз Сени хачан ач гөрүп, нан бердик? Хачан тешне гөрүп, сув бердик? 38Хачан Сени кесеки гөрүп, мыхман алдык я ялаңач гөрүп, дон бердик? 39Хачан Сени хасса я-да зынданда гөрүп, яныңа гелдик?“. 40Патыша олара: „Сизе догрусыны айдярын, Мениң бу иң пес сайылян доганларымдан бирине эдениңизи Маңа эденсиңиз“ дийип җогап берди+. 41Онсоң солундакылара шейле диер: „Эй, лагнатлылар, Мениң янымдан айрылың, иблис билен онуң перишделерине тайярланан эбеди ода яның!+
42Себәби Мен ачдым – нан бермедиңиз, тешнедим – сув бермедиңиз, 43кесекидим – мыхман алмадыңыз, ялаңачдым – дон бермедиңиз, хассадым ве туссагдым – яныма гелип гөрмедиңиз“. 44Шонда олар: „Я Реб, биз Сени хачан ач, тешне, кесеки, ялаңач, хасса я-да туссаглыкда гөрүп-де, Саңа хызмат этмедик?“ дийип сорарлар. 45Шонда олара: „Сизе догрусыны айдярын, муны бу иң пес сайылянлардан бирине этмедигиңизи, Маңа-да эден дәлсиңиз“ дийип җогап берди+. 46Булар эбеди җеза, догры адамлар болса бакы яшайша говшарлар»+.

26-нҗы бап

Исаны өлдүрмек барада дилдүвшүк

(Марк 14:1,2; Лука 22:1,2; Ёханна 11:45-53)

26^1⚫Иса әхли сөзүни тамамлап, шәгиртлерине: 2«Билшиңиз ялы, ене ики гүнден Песах байрамыдыр. Онсоң Ынсан Оглы хача чүйленмәге табшырылар» дийди+. 3Шол вагт ёлбашчы руханылар билен халкың яшулулары Каяфа атлы баш руханының ховлусына йыгнанып, 4Исаны хиле билен тутуп өлдүрмек барада маслахат гечирдилер. 5Олар: «Байрам гүнлеринде тутмалың, халк галмагал турзаймасын» дийишдилер.

Бир аял ягы Исаның башына гуйяр

(Марк 14:3-9; Ёханна 12:1-8)

6⚫Иса Бейтанияда дери кеселли Симуның өйүнде сачак башында отырка,+
7бир аял чүйшеде гымматбаха атыр ягыны алып, Онуң янына гелди ве оны Исаның башына гуйды. 8Шәгиртлер муны гөренлеринде, гахарланып: «Нәме үчин бу яг бейле исрип эдилди? 9Бу ягы көп пула сатып, гарыплара пайлап боларды ахырын» дийишдилер. 10Иса муны билип, олара шейле дийди: «Нәме үчин аялы ынҗадярсыңыз? Ол Мениң үчин аҗайып иш этди. 11Гарыплар хемише сизиң яныңыздадыр, эмма Мен хемише яныңызда болмарын+. 12Ол бу ягы Мениң беденими җайламага тайяр этмек үчин гуйды+. 13Сизе догрусыны айдярын, бу Хош Хабар дүнйәниң ниресинде вагыз эдилсе, бу аялың эдени-де шол ерде ятланар»+.

Юдасың хайынлыгы

(Марк 14:10,11; Лука 22:3-6)

14⚫Соңра Онкилерден Юдас Искариёт диен бири ёлбашчы руханыларың янына гитди+. 15Юдас олардан: «Эгер мен Исаны сизиң элиңизе табшырсам, маңа нәме берерсиңиз?» дийип сорады. Олар хем Юдас отуз теңңе күмүш чекип бердилер+. 16Юдас шондан соң Исаны олара табшырмак үчин аматлы пурсат пейләп гезди.

Песах нахары

(Марк 14:12-26; Лука 22:7-20,21-23; Ёханна 13:21-30; 1 Коринтослылар 11:23-25)

17⚫Петир байрамының илкинҗи гүни шәгиртлер Исаның янына гелип: «Сениң үчин Песах нахарыны ниреде тайярламагымызы ислейәрсиң?» дийип сорадылар. 18Иса олара: «Шәхере гидиң-де, шу айдан кишимиң өйүне барың. Оңа: „Мугаллымымыз саңа: ‘Вагтым голайлады, Песах байрамыны шәгиртлерим билен билеликде сениң өйүңде беллеҗек диййәр’“ дийиң» дийди. 19Шәгиртлер хем Исаның өзлерине буйрушы ялы эдип, Песах нахарыны тайярладылар.

20Агшам Иса он ики шәгирди билен билеликде сачак башына гечди. 21Олар нахарланып отыркалар, Иса: «Сизе догрусыны айдярын: сизиң бириңиз Маңа хайынлык эдерсиңиз» дийди+. 22Олар гаты тукатланып, ызлы-ызына Ондан: «Агам, мен бир дәлми?» дийип сорамага башладылар. 23Иса хем олара: «Элини Мениң билен бир окара батыран Маңа хайынлык эдер. 24Ынсан Оглы Өзи хакда язылышы ялы җан берер, эмма Ынсан Оглуна хайынлык эдениң халына вай! Ол адам энеден догулмадык болса, онуң үчин хас оңат боларды» дийип җогап берди+. 25Оңа хайынлык эден Юдас: «Мугаллым, мен бир дәлмикәм?» дийип сорады. Иса хем оңа: «Өзүң айтдың» дийди.

26⚫Нахарланып отыркалар, Иса элине чөрек алып шүкүр этди ве оны дөвүп, шәгиртлерине берди-де: «Алың, ийиң, бу Мениң беденимдир» дийди+. 27Онсоң шераплы кәсәни алып, шүкүр эденинден соң шәгиртлерине берип: «Шундан хеммәңиз ичиң. 28Бу көп адамларың гүнәлериниң багышланмагы үчин дөкүлйән ганым аркалы багланышылян әхтдир[*]+. 29Сизе шуны айдайын: Атамың Шалыгында сизиң билен биле тәзесини ичҗек гүнүме ченли шерабы гайтадан ичмерин» дийди. 30Олар Худая өвги сеналарыны айданларындан соң, Зейтун дагына чыкдылар+.

Иса Петрусың инкәр этҗекдигини айдяр

(Марк 14:27-31; Лука 22:31-34; Ёханна 13:36-38)

31+⚫Соңра Иса шәгиртлерине: «Сизиң хеммәңиз шу гиҗәниң өзүнде Менден эл чекерсиңиз, себәби „Чопаны урарын, гоюнлар даргап гидер“ дийип язылгыдыр+. 32Эмма Мен диреленимден соң, сизден өң Җелилә барарын» дийди+. 33Петрус Оңа: «Хеммелер Сенден йүз өвүрсе-де, мен асла йүз өвүрмерин» дийди. 34Иса оңа: «Саңа догрусыны айдярын, шу гиҗе хораз гыгырмаздан өң, сен Мени үч гезек инкәр эдерсиң» дийди. 35Эмма Петрус Оңа: «Мен Сениң билен өлмели болсам-да, Сени асла инкәр этмерин!» дийди. Шәгиртлериң хеммеси-де шейле дийдилер+.

Гетсемани багында

(Марк 14:32-42; Лука 22:39-46)

36⚫Соңра Иса шәгиртлери билен Гетсемани диен ере гитди. Иса олара: «Сиз бу ерде гарашың, Мен хол ере гидип, Худая дога этҗек» дийди. 37Иса Петрусы, Зебедейиң огуллары Якуп билен Ёханнаны янына алды. Ол тукатланып, гайгыланмага башлады+. 38Иса олара: «Мениң җаным өлер ялы тукат. Сиз бу ерде галың ве оя болуң» дийди+. 39Иса бираз өңе йөреди-де, ере йүзин дүшүп: «Эй, Атам! Мүмкин болса, бу хасрат кәсесини Менден сова гечсин, йөне Мениң ислегим дәл, Сениң ислегиң амала ашсын!» дийип, дилег этди+.

40Иса гайдып геленде, шәгиртлери уклап ятан экенлер. Иса Петруса: «Мениң билен биле бир сагат-да оя болуп билмедиңизми? 41Оя болуң, сынага дүшмез ялы дилег эдиң. Рух гайратлыдыр, йөне беден эҗиздир» дийди+.

42Иса икинҗи гезек гидип, дилег этди: «Эй, Атам, Мен ичмесем, бу кәсәниң гечмеги мүмкин дәл болса, онда Сениң ислегиң болсун!»+
43Ызына гайдып геленде, шәгиртлери ене уклап ятан экенлер, себәби оларың гөзлери бүрлүп дурды. 44Иса олары гоюп, ене гитди, ене шол өңки сөзлер билен үчүнҗи гезек дилег этди. 45Онсоң шәгиртлериң янына гайдып гелип: «Сиз хенизем уклап ятырсыңызмы? Дынҗыңызы алярсыңызмы? Ине, пурсат голайлады, Ынсан Оглы гүнәкәрлериң элине берилйәр+. 46Туруң, гиделиң. Анха, Маңа хайынлык эден голайлады» дийди.

Иса тутуляр

(Марк 14:43-50; Лука 22:47-53; Ёханна 18:3-12)

47⚫Иса хениз гепләп дурка, Онкилериң бири болан Юдас пейда болды. Онуң янында ёлбашчы руханылар билен яшулулар тарапындан иберилен гылычлы, таяклы бир мәхелле барды+. 48Иса хайынлык эден Юдас олар билен: «Мен кими өпсем, Иса Шолдур» дийип геплешипди. 49Ол геле-гелмәне Исаның янына барды-да: «Салам, Мугаллым!» дийип, Оны өпди. 50Иса хем оңа: «Достум, ханы, нәме этҗек болсаң эт» дийди. Эдил шол вагт адамлар Исаны тутуп, эле салдылар. 51Исаның янындакыларың бири гылыҗыны сырып, баш руханының хызматкәрини уруп, онуң гулагыны кесди+. 52Шонда Иса оңа шейле дийди: «Гылыҗыңы гынына сал, гылыч чекенлериң хеммеси гылычдан өлер+. 53Нәме Мен Атамдан көмек сорап, йүз тутуп билмез өйдйәрсиңми? Ислесем, Ол шу пурсадың өзүнде Маңа он ики гошун перишдеден-де көп перишделери иберер. 54Эмма бейтсем, Мукаддес Язгылар нәхили берҗай болар? Буларың әхлисиниң амала ашмагы герек ахыры!» 55Шол вагт Иса мәхеллә йүзленип: «Нәме үчин бир гозгалаңчының гаршысына чыкан ялы, Мени тутмак үчин гылычлы хем таяклы гелипсиңиз? Хер гүн ыбадатханада отурып, адамлара өвредйәрдим, шонда Мени тутмандыңыз+. 56Йөне буларың әхлиси пыгамберлериң язгыларының берҗай болмагы үчин болды» дийди. Шонда шәгиртлериң хеммеси Исаны ташлап гачып гитдилер+.

Иса меҗлисиң өңүнде

(Марк 14:53-65; Лука 22:54,55,63-71; Ёханна 18:13,14,19-24)

57⚫Исаны тутанлар Оны баш руханы Каяфаның янына гетирдилер, Төврат мугаллымлары билен яшулулар-да шол ере йыгнаныпдылар. 58Петрус болса баш руханының ховлусына ченли гара гөрнүмден Исаның ызына дүшүп гитди. Ол ичери гирди-де, ишиң соңуны гөрҗек болуп, сакчылар билен биле отурды. 59Ёлбашчы руханылар ве тутуш меҗлис Иса өлүм җезасыны бермек үчин, Оңа гаршы галп субутнамалар агтардылар. 60Көп яланчы шаятлар гелди, эмма Оңа гаршы хич зат тапып билмедилер. Ахырсоңы ики саны яланчы шаят гелип:+
61«Бу адам: „Мен Худайың ыбадатханасыны йыкып, оны үч гүнде тәзеден салып билерин“ дийди» дийип хабар берди+. 62Баш руханы орнундан туруп: «Сен асла җогап берҗек дәлми? Бу адамларың Сениң гаршыңа берйән шаятлыгы нәме?» дийди+. 63Эмма Иса дымды. Баш руханы Оңа: «Саңа дири Худайдан касам эдйәрин, бизе айт, Худайың Оглы – Месих Сенми?» дийди+. 64+Иса оңа: «Хава, Сениң айдышың ялыдыр» дийип җогап берди. Соңра сөзүни довам эдип: «Сизе ене шуны айдайын, мундан соң сиз Ынсан Оглуның Гудратыгүйчлиниң сагында отураныны ве гөгүң булутларында гелйәнини гөрерсиңиз!» дийди+. 65Шонда баш руханы якасыны йыртып: «Ол Худая дил етирди, бизе башга шаятлык нәмә герек? Онуң Худая дил етиренини өзүңиз эшитдиңиз ахырын+. 66Нәме карара гелйәрсиңиз?» дийди. Олар: «Ол өлүме мынасып!» дийип җогап бердилер+. 67Онсоң Исаның йүзүне түйкүрдилер, Оны юмрукладылар, кәбирлери Оңа:+
68«Эй, Месих , бизе велилик эт, Сени уран ким?» дийип, Оны шапбатладылар.

Петрус Исаны инкәр эдйәр

(Марк 14:66-72; Лука 22:56-62; Ёханна 18:15-18,25-27)

69⚫Петрус болса дашарда, ховлуда отырды. Бир кениз онуң янына гелип: «Сен хем җелилели Иса билен биледиң» дийди. 70Эмма Петрус муны хеммелериң өңүнде инкәр эдип: «Мен сениң нәме диййәниңи билмейәрин» дийди. 71Соңра ол ховлының өң тарапына чыкды. Оны башга бир кениз гөрүп, ол ерде дуранлара: «Бу адам насыралы Иса билен биледи» дийди. 72Петрус ене-де инкәр эдип: «Мен ол адамы танамок» дийип ант ичди. 73Аз салымдан ол ерде дуранлар Петруса ене-де: «Хакыкатдан-да, сенем шоларың бири, себәби сениң геплейшиң муны билдирип дур» дийдилер. 74Шонда Петрус ант ичип: «Худай урсун! Мен ол адамы танамок» дийди. Эдил шол вагт хораз гыгырды. 75Петрус Исаның: «Хораз гыгырмаздан өң, сен Мени үч гезек инкәр эдерсиң» диен сөзүни ятлады ве дашары чыкып, мөңңүрип аглады+.

27‑нҗи бап

Юдас өзүни асяр

(Марк 15:1; Лука 23:1,2; Ёханна 18:28-32)

27^1⚫Ир сәхер билен әхли ёлбашчы руханылардыр халкың яшулулары Иса өлүм җезасыны бермек барада маслахат гечирдилер. 2Оны даңып, хәким Пилата элтип табшырдылар+. 3⚫Онсоң Иса хайынлык эден Юдас Оңа хөкүм эдиленини гөрүп, эден ишине өкүнди. Ол отуз теңңе күмши ызына, ёлбашчы руханылар билен яшулулара гетирип: 4«Мен бигүнә кишә хайынлык эдип, гүнә газандым» дийди. Олар-да: «Бизе нәме, муңа өзүң җогап берйәң» дийдилер. 5Юдас күмүшлери ыбадатхананың ичине зыңды-да, чыкып гайтды. Соңра гидип, өзүни асды+. 6Ёлбашчы руханылар болса күмүшлери алып: «Бу пуллары ыбадатхананың хазынасында гоймак кануна догры гелмейәр, себәби булар ган нырхыдыр» дийдилер+. 7Шейлеликде, маслахат гечирип, гелмишеклере гонамчылык этмек үчин, бу пула күйзегәриң ерини сатын алдылар. 8Шонуң үчин ол ере шу гүне ченли «Ган мейданчасы» дийилйәр. 9-10+Шонда Ермея пыгамбер аркалы айдылан шу сөз берҗай болды: «Реббиң маңа буйрушы ялы, ысрайыл халкының Оңа кесен нырхыны – отуз күмүш теңңесини алып, күйзегәриң ерини сатын алдылар»++.

Иса Пилатың өңүнде

(Марк 15:2-5; Лука 23:3-5; Ёханна 18:33-38)

11⚫Исаны хәкимиң хузурына гетирдилер. Хәким Ондан: «Сен яхудыларың патышасымы?» дийип сорады. Иса хем: «Айдышың ялыдыр» дийди+. 12Ёлбашчы руханылар билен яшулулар Оны айыпланларында, Ол хич хили җогап бермеди. 13Онсоң Пилат Ондан: «Сениң гаршыңа берилйән мунча шаятлыклары эшитмейәрсиңми?» дийип сорады+. 14Иса онуң екеҗе сорагына хем җогап бермеди. Хәким муңа гаты гең галды.

15⚫Хер Песах байрамында хәким халкың хайышы билен бир туссагы бошатмагы адат эдинипди. 16Шол вагтлар Ешува Бараббас[*] диен ады белли бири туссаглыкда ятырды. 17Шейлеликде, халк йыгнанышанда Пилат олардан: «Сизиң үчин кими бошатмагымы ислейәрсиңиз? Ешува Бараббасымы я-да Месих дийилйән Исаны?» дийип сорады. 18Ол ёлбашчы руханылар билен яшулуларың Исаны гөрипчиликден табшырандыкларыны билйәрди+. 19Пилат хөкүм күрсүсинде отырка, аялы оңа: «Ол догры адам билен ишиң болмасын, себәби мен гечен гиҗе дүйшүмде Ол зерарлы көп азаплар чекдим» дийип, хабар ёллапды. 20Эмма ёлбашчы руханылар билен яшулулар Исаның дерегине Бараббасы бошатмагыны талап эдиң дийип, халкы күшгүрдилер+. 21Хәким олара йүзленип: «Сиз бу икисинден мениң хайсыны бошатмагымы ислейәрсиңиз?» дийип сорады. Олар хем: «Бараббасы» дийип җогап бердилер. 22Пилат олара: «Онда мен Месих дийилйән Исаны нәме эдейин?» дийип сорады. Оларың хеммеси бирагыздан: «Ол хача чүйленсин!» дийдилер. 23Пилат: «Нәме үчин? Ол нәме яманлык этди?» дийип сорады. Эмма олар: «Оны хача чүйле!» дийип, хас бетер гыгырышдылар+.

24Пилат өз элинден хич зат гелмейәндигини ве галмагалың болса барха артяндыгыны гөренсоң, элине сув алды-да, мәхелләниң өңүнде элини ювуп: «Бу адамың ганының дөкүлмегинде мен языксыз. Муңа сиз җогапкәрсиңиз!» дийди+. 25Әхли халк: «Онуң ганына биз ве чагаларымыз җогапкәр!» дийип җогап берди+. 26Шонда Пилат Бараббасы бошатды, Исаны болса гамчыладып, хача чүйлемек үчин, эсгерлериң элине берди+.

Эсгерлер Исаны масгаралаяр

(Марк 15:16-20; Ёханна 19:2,3)

27⚫Соңра хәкимиң эсгерлери Исаны хөкүмет сарайына элтип, тутуш гошун топарларыны Онуң дашына үйшүрдилер. 28Эгин-эшигини чыкарып, эгнине гызыл дон гейдирдилер. 29Тикенден тәч өрүп, башына гейдирдилер-де, саг элине таяк тутдурдылар. Өңүнде дыза чөкүп: «Яшасын яхудыларың патышасы!» дийип, Оны масгараладылар. 30Онуң үстүне түйкүрдилер, таяклап, башына урдулар+. 31Оны масгараланларындан соң, доны эгнинден чыкардылар-да, Өз эгин-эшигини гейдирип, хача чүйлемәге алып гитдилер.

Иса хача чүйленйәр

(Марк 15:21-32; Лука 23:26-43; Ёханна 19:17-27)

32⚫Ёлда баряркалар, киринейли Симун атлы бир адама саташдылар. Олар бу адама Исаның хачыны гөтермәге меҗбур этдилер. 33Олар Голгота (бу «Келлечанак депеси» диймеги аңладяр) диен ере гелдилер. 34Шонда Оңа ичирҗек болуп, өт гарылан шерап бердилер, эмма Иса даданындан соң, оны ичмекден йүз өвүрди+. 35Оны хача чүйләнлеринден соң, биҗе атышып эгин-эшигини өзара пайлашдылар+. 36Соңра ол ерде отурып, Оңа гаравуллык этдилер. 37Депесинде болса: «БУ ЯХУДЫЛАРЫҢ ПАТЫШАСЫ ИСАДЫР» диен этмиш язгысыны асдылар. 38Онуң билен биле ики гаракчы хем хача чүйленди. Оларың бири Исаның саг тарапында, бейлекиси чеп тарапындады. 39Гечип барянлар башларыны яйкап, Исаны яңсылаярдылар+. 40Олар: «Ханы, Сен ыбадатхананы йыкып, үч гүнде салҗакдың-а. Эгер Худайың Оглы болсаң, хачдан ашак дүш-де, Өзүңи халас эт-дә!» диййәрдилер+. 41Ёлбашчы руханылар, Төврат мугаллымлары, яшулулар хем Исаны хут шунуң ялы масгаралап, бири-бирлерине: 42«Өзгелери халас этди, эмма Өзүни халас эдип биленок. Өзем Ысрайылың Патышасымыш! Онда, гой, Ол хәзириң өзүнде хачдан ашак дүшсүн, биз хем Оңа иман эдели+. 43Ол Худая сыгынярды. Эгер Худай халаян болса, гой, хәзириң өзүнде Оны халас этсин. Ханы, Ол: „Мен Худайың Оглудырын“ диййәр-дә» дийишйәрдилер. 44Шейле хем, Иса билен биле хача чүйленен гаракчылар-да Оңа сөгйәрдилер.

Исаның өлүми

(Марк 15:33-41; Лука 23:44-49; Ёханна 19:28-30)

45⚫Гүнортан он икиден өйлән сагат үче ченли тутуш юрды гараңкылык гаплап алды. 46+Өйлән сагат үч төвереги Иса гаты сес билен гыгырып: «Элохи, Элохи! Лема сабактани?» ягны: «Худайым, Худайым! Нәме үчин Мени терк этдиң?» дийди+. 47Ол ерде дуранларың кәбирлери муны эшиденлеринде: «Ол Ылясы чагыряр» дийишдилер. 48Бир адам ылгап барып, бир эсгини сиркә батырды. Оны бир таягың уҗуна дакды-да, ичирҗек болуп, Иса узатды+. 49Бейлекилер-де: «Ханы, гөрелиң! Ыляс гелип, Оны халас эдермикә?» дийишдилер. 50Иса ене-де гаты сес билен гыгырып, җан берди.

51Шол вагт ыбадатхананың тутусы ёкардан ашаклыгына йыртылып, икә бөлүнди, ер титрәп, дашлар ярылды+. 52Мазарлар ачылып, өлен энчеме мукаддес адамларың җеседи дирелди+. 53Олар мазарлардан чыкып, Иса диреленден соң, мукаддес шәхере барып, көплере гөрүндилер+. 54Иса гаравуллык эдип дуран йүзбашы билен янындакы эсгерлер ер титремәни, болан бейлеки затлары гөренлеринде, горка дүшүп: «Хакыкатдан-да, бу Худайың Оглы экен!» дийдилер. 55Ол ерде узакдан середишип дуран көп аяллар хем барды. Олар Җелиледен Исаның ызына дүшүп геленлерди ве Оңа хызмат эденлерди. 56Оларың арасында магдалалы Меръем, Якуп билен Ёсәниң[*] эҗеси Меръем барды, шейле-де Зебедейиң огулларының эҗеси хем барды+.

Иса җайланяр

(Марк 15:42-47; Лука 23:50-56; Ёханна 19:38-42)

57⚫Агшам дүшен вагты Юсуп атлы ариматиялы бир бай адам гелди. Ол хем Исаның шәгиртлеринденди. 58Ол Пилатың янына барып, Исаның җеседини диледи. Шонда Пилат җеседиң оңа берилмегини буюрды. 59-60Юсуп җеседи алып, Оны тәмиз кепене долап, гаяда өзи үчин ойдурып ясадан тәзе мазарында җайлады. Онсоң мазарың агзына бир даш тогалап гетирип гойды-да, ол ерден гитди+. 61Магдалалы Меръем билен бейлеки Меръем хем шол ерде мазарың гаршысында отырдылар.

62Эртеси, ягны Тайярлык гүнүниң эртеси ёлбашчы руханылар билен фарисейлер Пилатың янына йыгнанышып: 63«Җенап, ол яланчының энтек дирикә: „Мен үч гүнден соң дирелерин“ диени бизиң ядымызда+. 64Шонуң үчин үч гүнләп мазарың гораг астында сакланмагыны буюр, шәгиртлери гиҗе гелип, җеседи огурлап, халка болса: „Ол дирелди“ дийәймесинлер. Бу соңкы ялан өңкүден-де бетер болар» дийдилер. 65Пилат олара: «Яныңыза эсгерлер алып, гидиң-де, мазары өз билшиңиз ялы гораг астында сакладың» дийди. 66Олар хем эсгерлер билен гидип, мазарың агзындакы дашы мөхүрледилер-де, гаравул гоюп, мазары гораг астында саклатдылар+.

28‑нҗи бап

Иса дирелйәр

(Марк 16:1-10; Лука 24:1-12; Ёханна 20:1-10)

28^1⚫Сабат гүни геченден соң, хепдәниң биринҗи гүни[*] ир сәхер билен магдалалы Меръем ве бейлеки Меръем мазары гөрмәге гитдилер+. 2Бирденкә гүйчли ер титреди. Реббиң бир перишдеси гөкден инип, дашы бир чете тогалады-да, онуң үстүнде отурды+. 3Онуң гөрнүши йылдырым ялы өвшүн атярды, эгинбашы гар ялы акды+. 4Сакчылар горкуларындан яңа сандырашып, өли кимин ере язылдылар+.

5Перишде аяллара: «Горкмаң! Мен сизиң хача чүйленен Исаны гөзлейәндигиңизи билйәрин. 6Ол бу ерде ёк. Ол Өз айдышы ялы дирелди. Бәри гелиң-де, Онуң ятан ерини гөрүң. 7Инди чалт гидип, Онуң шәгиртлерине: „Иса дирелипдир, Ол сизден өң Җелилә баряр. Сиз Оны шол ерде гөрерсиңиз“ дийиң. Гулак асың, мен сизе муны айдандырын» дийди+.

8Аяллар горкы хем шатлык билен ховлугышып, мазардан узаклашдылар. Олар ылгашып, Исаның шәгиртлерине хабар бермәге гитдилер. 9Бирденкә олара Иса душуп: «Салам!» дийди. Олар хем Онуң янына гелип, аягына йыкылып, Оңа сежде этдилер+. 10Онсоң Иса олара: «Горкмаң! Барың, доганларыма айдың, Җелилә гитсинлер. Мени шол ерде гөрерлер» дийди+.

Сакчыларың гетирен хабары

11Аяллар хениз ёлдакалар, сакчыларың бирнәчеси шәхере барып, болан әхли затлары ёлбашчы руханылара хабар бердилер. 12Олар яшулулар билен йыгнанышып, маслахат гечиренлеринден соң, эсгерлере көп пул берип: 13«Сиз халка: „Биз гиҗе ятыркак, шәгиртлери гелип, Онуң җеседини огурлап гидипдирлер“ дийиң. 14Бу хабар хәкимиң гулагына барып етсе, оны ынандырып, биз сизи алададан дындарарыс» дийдилер. 15Гаравуллар пулы алып, өзлерине буйрулышы ялы этдилер. Бу гүррүң яхудыларың арасында шу гүне ченли хем довам эдип гелйәр.

Иң соңкы табшырык

(Марк 16:14-18; Лука 24:36-49; Ёханна 20:19-23; Ресул 1:6-8)

16⚫Шунлук билен, он бир шәгирт Җелилә, Исаның айдан дагына гитди. 17Исаны гөрүп, Оңа сежде этдилер, эмма оларың кәбири шүбхеленди+. 18Иса хем оларың янына гелип: «Гөкде ве ерде әхли ыгтыярлык Маңа берилди+. 19Шонуң үчин хем гидиң-де, әхли миллетлери шәгирт эдиң, олары Ата, Огул ве Мукаддес Рухуң адындан сува чүмдүриң+. 20Сизе буйран әхли затларымы берҗай этмеги олара өвредиң. Мен хемише, тә дүнйәниң ахырына ченли сизиң билен боларын» дийди.[*]+

* 1:16 Месих – еврейлер бу сөзи Худай тарапындан вада берлен Патыша бабатында уланярлар. Сөзлүге серет.

* 1:21 Иса – бу сөз Реб халас эдйәр диймеги аңладяр.

* 1:25 Оглуны – кәбир голязмаларда новбахар оглуны.

* 2:11 Мүр – атыр ясамакда ве мерхумы җайламакда уланылан якымлы ыслы өсүмлик. Сөзлүге серет.

* 4:3 Худайың Оглы – Көне Әхтде бу ат патышалар үчин уланылярды. Тәзе Әхтде болса бу ат Худай тарапындан сайланып-сечилен диймеги аңладяр. Сөзлүге серет.

* 4:25 Декаполис – Самария билен Җелиләниң гүндогарында ерлешен он шәхериң умумы ады. Сөзлүге серет.

* 5:22 Гахарланан – кәбир голязмаларда хич бир себәпсиз гахарланан.

* 5:22 Рака – арамейче бу сөз бош келле диймеги аңладяр.

* 5:44 Кәбир голязмаларда Өзүңизе гаргаянлар үчин ягшылык диләң, өзүңизи йигренйәнлере ягшылык эдиң, өзүңизи ынҗадянлар, ызарлаянлар үчин Худая дога окаң диен җүмле хем бар.

* 6:4 Сизиң сылагыңызы берер – кәбир голязмаларда сизиң сылагыңызы ач-ачан берер. 6-нҗы аятда хем шейле.

* 6:13 Кәбир голязмаларда Чүнки патышалык, гудрат ве шөхрат эбедилик Сениңкидир. Омын! диен җүмле хем бар.

* 8:28 Гадаралылар – кәбир голязмаларда герасалылар. Серет: Лук 8:26; Мар 5:1.

* 9:8 Горкы гаплап алды – кәбир голязмаларда хайран галды.

* 10:2-4 Кәбир голязмаларда Таддей лакамлы Леви.

* 10:25 Беелзебул – шейтаның башга ады. Сөзлүге серет.

* 11:2 Шәгиртлерини – кәбир голязмаларда шәгиртлериниң икисини.

* 11:23 Эй, Капернаум! Сен арша гөтерилерин өйдйәрсиңми? – бу җүмле кәбир голязмаларда Эй, арша гөтерилен Капернаум! дийип душ гелйәр.

* 15:5-6 Кәбир голязмаларда атасына я-да энесине.

* 16:18 Петрус – бу сөз гая диймеги аңладяр.

* 17:20 Кәбир голязмаларда 21‑нҗи аят душ гелйәр: Шейле арвах-җынлары агыз бекләп, Худая дога-дилег этмекден башга хич зат билен чыкарып болян дәлдир.

* 18:10 Кәбир голязмаларда 11‑нҗи аят душ гелйәр: Ынсан Оглы йитенлери халас этмәге гелендир.

* 18:15 Гүнә этсе – кәбир голязмаларда саңа гаршы гүнә этсе.

* 19:9 Кәбир голязмаларда Әринден айрылышан аяла өйленен хем зына эдйәндир диен җүмле хем бар.

* 19:16 Бу сөзлем кәбир голязмаларда „Эй, ягшы Мугаллым" дийип душ гелйәр.

* 19:29 Кәбир голязмаларда аялыны диен сөз хем бар.

* 20:16 Кәбир голязмаларда Чүнки чагырыланлар көп, сайлананлар аздыр диен җүмле хем бар.

* 20:22 Кәбир голязмаларда Мениң чүмдүрилишим ялы чүмдүрилип билерсиңизми? диен җүмле хем бар.

* 20:23 Кәбир голязмаларда Мениң чүмдүрилишим ялы чүмдүрилерсиңиз диен җүмле хем бар.

* 23:13 Кәбир голязмаларда 14‑нҗи аят душ гелйәр: Вай халыңыза, Төврат мугаллымлары ве фарисейлер! Эй, икийүзлүлер! Сиз дул аялларың өйлерини талап, гөз үчин узын-узын догалар окан болярсыңыз. Шонуң үчин хем сиз иң агыр җеза сезевар боларсыңыз.

* 24:7 Кәбир голязмаларда ачлыклар хем гыргын кесели.

* 24:36 Не-де Огул – бу сөзлер кәбир голязмаларда ёк.

* 26:28 Әхтдир – кәбир голязмаларда тәзе әхтдир.

* 27:16 Ешува Бараббас – кәбир голязмаларда Ешува диен сөз ёк, шейле хем 17‑нҗи аятда.

* 27:56 Ёсә – грекче Юсуп, бу Ёсәниң бейлеки ады.

* 28:1 Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүнүдир.

* 28:20 Кәбир голязмаларда Омын диен сөз хем бар.

⚫ 1:1 Лук 3:23-28
+ 1:1 Гчк 22:18, 2Шам 7:12-13
+ 1:2 Гчк 21:3, Гчк 25:6, Гчк 29:35
+ 1:3 Гчк 38:1-30, Чөл 26:21, 1ЙЙ 2:9
+ 1:4 Рут 4:18-22
+ 1:5 Ешу 2:1, Ешу 6:24

+ 1:6 1Шам 17:12, Иша 11:1, 2Шам 11:3, 2Шам 12:24

+ 1:7 1ЙЙ 3:10-14
+ 1:8 2ЙЙ 26:1
+ 1:11 1ЙЙ 3:16, 2ЙЙ 36:1, 2Пат 24:14-15
+ 1:12 1ЙЙ 3:17-19, Эзр 3:2, Хаг 1:1
+ 1:16 Лук 1:27
⚫ 1:18 Лук 2:1-7
+ 1:18 Лук 1:27, Лук 1:35
+ 1:19 Кан 22:23-24, Кан 24:1

+ 1:21 Иша 49:1, Лук 1:31, Рес 4:12, Рес 13:38

+ 1:22-23 Иша 7:14.

+ 1:22 Иша 7:14, Мат 2:14, Мат 4:14, Мат 21:4, Мат 26:56, Мар 14:49, Ёха 19:36, Иша 8:8, Иша 8:10

+ 2:1 Лук 1:5, Лук 2:4-7, Ёха 7:42
+ 2:2 Ерм 23:5, Чөл 24:17
+ 2:6 Мик 5:2.
+ 2:6 2Шам 5:2, Мик 5:2

+ 2:11 Мср 30:23, Наг 3:6, Иша 60:6, Ёха 19:39

+ 2:12 Гчк 20:6
+ 2:15 Хош 11:1.
+ 2:15 Хош 11:1, Мат 1:22
+ 2:17 Мат 27:9
+ 2:18 Йрм 31:15.
+ 2:18 Ерм 31:15
+ 2:23 Лук 1:26, Лук 2:39, Ёха 1:45

⚫ 3:1 Мар 1:1-8, Лук 3:1-9, Лук 3:15-17, Ёха 1:19-28

+ 3:1 Лук 1:80, Ёха 1:6
+ 3:2 Мар 1:15
+ 3:3 Иша 40:3.
+ 3:3 Иша 40:3
+ 3:4 2Пат 1:8, Лев 11:22, 1Шам 14:26
+ 3:6 Рес 19:18

+ 3:7 Мат 12:34, Мат 23:33, Рим 5:9, 1Сал 1:10

+ 3:9 Ёха 8:33
+ 3:10 Мат 7:19
+ 3:11 Ёха 1:15, Ёвл 2:28, Рес 2:3
+ 3:12 Иша 30:24, Мал 4:1, Мат 13:30, Евр 6:8
⚫ 3:13 Мар 1:9-11, Лук 3:21-22
+ 3:16 Рес 7:56, Иша 11:2, Ёха 1:32-33

+ 3:17 Мар 9:7, Ёха 12:28, Иша 42:1, Мат 17:5, 2Пет 1:17

⚫ 4:1 Мар 1:12-13, Лук 4:1-13
+ 4:2 Кан 9:9, 1Пат 19:8, Мат 21:18
+ 4:3 1ЙЙ 21:1, 1Сал 3:5
+ 4:4 Кан 8:3.
+ 4:4 Кан 8:3
+ 4:5 Нех 11:2, Иша 48:2, Иша 52:1
+ 4:6 Зеб 90:11-12.
+ 4:6 Зеб 90:11-12, Ёха 7:4
+ 4:7 Кан 6:16.
+ 4:7 Кан 6:16
+ 4:10 Кан 6:13.
+ 4:10 Мат 16:23, Кан 6:13
+ 4:11 Лук 22:43
⚫ 4:12 Мар 1:14-15, Лук 4:14-15
+ 4:12 Мат 14:3
+ 4:13 Мат 2:23, Ешу 19:32-34, Мар 1:21
+ 4:14 Мат 1:23
+ 4:15 Иша 9:1-2.
+ 4:16 Иша 9:1-2
⚫ 4:18 Мар 1:16-20, Лук 5:1-11
+ 4:18 Ёха 1:40-42
+ 4:19 Мат 13:47
+ 4:20 Мат 19:27
⚫ 4:23 Лук 6:17-19
+ 4:23 Мар 1:39
+ 4:24 Лук 2:2
+ 4:25 Мар 5:20, Мар 7:31
⚫ 5:3 Лук 6:20-23
+ 5:3 Сеп 3:12

+ 5:4 Ваг 7:3, Иша 61:2-3, 2Кор 7:10, Аян 21:4

+ 5:5 Зеб 36:11, Сүл 2:21
+ 5:6 Зеб 41:2, Иша 55:1, Ёха 7:37
+ 5:7 Сүл 19:17, Лук 6:36

+ 5:8 Зеб 23:4, Зеб 50:12, 1Ёха 3:2, Евр 12:14, Аян 22:4

+ 5:9 Яку 3:18, 2Тим 2:22, Ёха 1:12, 1Ёха 3:1, 1Ёха 5:1, Рим 8:14

+ 5:11 Яку 1:2, 1Пет 4:14

+ 5:12 Рес 5:41, Яку 1:2, Рим 5:3, 2Кор 12:10, Евр 10:34

⚫ 5:13 Мар 9:50, Лук 14:34-35
+ 5:14 Эфе 5:8
+ 5:15 Мар 4:21, Лук 8:16, Лук 11:33
+ 5:16 1Пет 2:12, 2Кор 9:13
+ 5:17 Рим 3:31, Рим 10:4
+ 5:18 Лук 16:17
+ 5:19 Мат 11:11, Мат 18:4
+ 5:20 Ёха 3:5
+ 5:21 Мср 20:13; Кан 5:17; 16:18.
+ 5:21 Мср 20:13
+ 5:22 1Ёха 3:15
+ 5:25 Сүл 25:8, Лук 12:58-59
+ 5:27 Мср 20:14; Кан 5:18.
+ 5:27 Мср 20:14
+ 5:28 Эйп 31:1, Сүл 6:25
+ 5:30 Мат 18:8-9, Мар 9:43-44

+ 5:31-32 Лук 16:18; Мар 10:11-12; Кан 24:1-4.

⚫ 5:31 Мат 19:9, Мар 10:11-12, Лук 16:18
+ 5:31 Кан 24:1-3
+ 5:32 Рим 7:3, 1Кор 7:10-11
+ 5:33-37 Лев 19:12; Чөл 30:2-3; Кан 23:21.
+ 5:33 Чөл 30:3, Кан 23:21
+ 5:34 Иша 66:1, Рес 7:49
+ 5:35 Зеб 98:5, Зеб 47:3
+ 5:37 Яку 5:12
+ 5:38 Мср 21:24; Лев 24:20; Кан 19:21.
⚫ 5:38 Лук 6:27-36
+ 5:38 Мср 21:23-25, Лев 24:19-20, Кан 19:21

+ 5:39 Агы 3:30, 1Пет 2:23, Рим 12:17, 1Кор 6:7

+ 5:42 Кан 15:7-8, Сүл 21:26
+ 5:43 Лев 19:18.
+ 5:43 Лев 19:18

+ 5:44 Рим 12:20, Лук 23:34, Рес 7:60, 1Пет 3:9, Рим 12:14

+ 5:45 Эйп 25:3, Рес 14:17

+ 5:48 Лев 19:2, Кан 18:13, Кан 32:4, Зеб 17:31, Мат 19:21, Яку 1:4, Эфе 5:1, Кол 1:28

+ 6:1 1Ёха 2:29
+ 6:2 Лук 6:24
⚫ 6:5 Лук 11:2-4
+ 6:5 Лук 18:11
+ 6:6 2Пат 4:33
+ 6:7 1Пат 18:26, Ваг 5:1
+ 6:10 Мат 26:42
+ 6:11 Сүл 30:8
+ 6:13 Мат 26:41, Ёха 17:15, 2Сал 3:3
+ 6:14 Мар 11:25-26, Эфе 4:32, Кол 3:13
+ 6:15 Мат 18:35, Яку 2:13
+ 6:16 Иша 58:5
⚫ 6:19 Лук 11:34-36, Лук 12:22-34

+ 6:19 Сүл 23:4, 1Тим 3:3, 1Тим 6:9, Евр 13:5, Яку 5:2-3

+ 6:20 Мат 19:21, 1Пет 1:4
+ 6:24 Лук 16:13
+ 6:25 Фил 4:6, 1Пет 5:7
+ 6:26 Мат 10:31, Мат 12:12
+ 6:29 1Пат 10:4-7
+ 6:30 Мат 8:26, Мат 14:31, Мат 16:8
+ 6:33 Зеб 36:4
⚫ 7:1 Лук 6:37-38, Лук 6:41-42
+ 7:1 Рим 14:10, 1Кор 4:5, Яку 4:12
+ 7:2 Мар 4:24, Рим 2:1
+ 7:6 Мат 15:26
⚫ 7:7 Лук 11:9-13

+ 7:8 Сүл 8:17, Мат 18:19, Мат 21:22, Мар 11:24, Ёха 14:13-14, 1Ёха 3:22, 1Ёха 5:14

+ 7:11 Гчк 6:5, Мат 12:34
+ 7:12 Лук 6:31, Мат 22:40, Гал 5:14
⚫ 7:13 Лук 13:24
+ 7:14 Зеб 15:11
⚫ 7:15 Лук 6:43-44, Лук 13:25-27

+ 7:15 Кан 13:1-3, Ерм 14:14, Ерм 23:16, Мат 24:11, Мар 13:22, Рес 13:6, 2Пет 2:1, 1Ёха 4:1, Рес 20:29

+ 7:16 Яку 2:18
+ 7:17 Мат 12:33-35
+ 7:19 Мат 3:10
+ 7:21 Хош 8:2

+ 7:22 Мат 25:11, Лук 6:46, Ёха 13:13, Мар 9:38, Лук 9:49

+ 7:23 Зеб 6:9, Мат 25:41
⚫ 7:24 Лук 6:47-49
+ 7:27 Сүл 10:25
+ 7:29 Мар 1:22, Лук 4:32
⚫ 8:1 Мар 1:40-45, Лук 5:12-16

+ 8:2 Лев 13:3, Чөл 12:10, 2Пат 5:1, 2ЙЙ 26:20, Мар 9:22

+ 8:4 Мат 9:30, Мат 17:9, Мар 1:34, Лев 14:1-32, Лук 17:14

⚫ 8:5 Лук 7:1-10
+ 8:8 Зеб 106:20
+ 8:10 Рес 10:2
+ 8:11 Лук 13:29, Лук 16:23, Эфе 3:6

+ 8:12 Мат 13:42, Мат 22:13, Мат 22:30, Мат 24:51, Мат 25:13, Лук 13:28

+ 8:13 Мат 9:29, Ёха 4:53
⚫ 8:14 Мар 1:29-34, Лук 4:38-41
+ 8:14 1Кор 9:5
+ 8:15 Мар 5:41, Мар 9:27, Рес 3:7, Рес 9:41
+ 8:17 Иша 53:4.
+ 8:17 Иша 53:4
⚫ 8:18 Лук 9:57-62
+ 8:18 Мар 4:35, Лук 8:22
⚫ 8:23 Мар 4:35-41, Лук 8:22-25

+ 8:26 Мат 6:30, Зеб 64:8, Зеб 88:10, Зеб 103:7

⚫ 8:28 Мар 5:1-20, Лук 8:26-39
+ 8:29 Мар 1:23-24, Лук 4:34
+ 8:34 Лук 5:8, Рес 16:39
⚫ 9:1 Мар 2:1-12, Лук 5:17-26
+ 9:1 Мат 4:13
+ 9:2 Мар 6:55, Мат 8:10, Мар 10:52, Лук 7:48
+ 9:3 Лев 24:16, Мат 26:65, Ёха 10:33
⚫ 9:9 Мар 2:13-17, Лук 5:27-32
+ 9:11 Мат 11:19, Лук 15:2
+ 9:13 Хош 6:6.
+ 9:13 Хош 6:6, Лук 15:7, 1Тим 1:15
⚫ 9:14 Мар 2:18-22, Лук 5:33-39

+ 9:14 Мат 11:2, Мат 14:12, Лук 11:1, Ёха 1:35, Лук 18:12

+ 9:15 Мат 25:1-13, Ёха 3:29, Аян 19:7, Аян 21:2, Мар 14:7, Лук 17:22, Ёха 16:20

⚫ 9:18 Мар 5:21-43, Лук 8:40-56
+ 9:20 Лев 15:25
+ 9:21 Мар 3:10
+ 9:22 Мар 10:52, Лук 7:50, Эфе 2:8
+ 9:24 Ёха 11:11

+ 9:25 Рес 9:40, Мар 1:31, Мар 9:27, Рес 3:7, Рес 9:41

+ 9:27 2Шам 7:12-16, Мат 22:42, Лук 1:32, Мат 20:29-34

+ 9:29 Мат 8:13
+ 9:30 Мат 8:4, Мат 12:16, Мат 17:9, Мар 1:44
+ 9:31 Мар 1:45, Мар 7:36
+ 9:34 Мат 10:25, Мат 12:24

+ 9:36 Мар 8:2, Чөл 27:17, 1Пат 22:17, Эзк 34:5, Зак 10:2, Мар 6:34

+ 9:38 Лук 10:2, Ёха 4:35

⚫ 10:1 Мар 3:13-19, Мар 6:7-13, Лук 6:12-16, Лук 9:1-6, Лук 10:1-12

+ 10:6 Зеб 118:176, Иша 53:6, Ерм 50:6, Зак 10:2, Мат 15:24, 1Пет 2:25

+ 10:7 Мат 3:2, Мат 4:17
+ 10:8 Лев 13:3, Мат 8:2, Рес 20:35
+ 10:10 1Тим 5:18
+ 10:14 Рес 13:51

+ 10:15 Гчк 18:20, Гчк 19:24, Ерм 23:14, Эзк 16:48

⚫ 10:16 Мар 13:9-13, Лук 12:2-12, Лук 21:12-17

+ 10:16 Лук 10:3, Гчк 3:1

+ 10:18 Рес 17:6, Рес 18:12, Рес 24:1, Рес 25:6, Зеб 118:46

+ 10:20 Сүл 16:1

+ 10:21 Мат 24:10

+ 10:22 Мат 24:9, Ёха 15:18, Яку 5:11, Гал 6:9, Аян 2:10

+ 10:23 Рес 8:1, Рес 14:6
+ 10:24 Лук 6:40, Ёха 13:16
+ 10:25 2Пат 1:2, Мат 9:34, Мат 12:24
+ 10:26 Мар 4:21, Лук 8:17, Лук 12:2

+ 10:28 Зеб 55:5, Зеб 117:6, Сүл 29:25, Иша 51:7, Иша 51:12

+ 10:31 Мат 6:26, Мат 12:12
+ 10:32 Рим 10:9, Аян 3:5
+ 10:33 Мат 25:12, 1Ёха 2:23, 2Тим 2:12
⚫ 10:34 Лук 12:51-53, Лук 14:26-27
+ 10:34 Рес 14:4
+ 10:35-36 Мик 7:6.
+ 10:36 Мик 7:6
+ 10:38 Мат 16:24-25, Мар 8:34-35, Лук 9:23
+ 10:39 Ёха 12:25

+ 10:40 Мат 25:40, Лук 10:16, Ёха 12:44, Ёха 13:20, Гал 4:14

+ 10:41 1Пат 17:10-15, 2Пат 4:8
+ 10:42 Мар 9:41, Евр 6:10
⚫ 11:1 Лук 7:18-35

+ 11:2 Мат 14:3, Лук 3:19-20, Ёха 3:24, Ёха 4:25, Ёха 6:14, Ёха 11:27

+ 11:5 Иша 35:5, Иша 61:1
+ 11:6 Ёха 6:61, Ёха 16:1
+ 11:7 Мат 3:1
+ 11:9 Мат 14:5, Мат 21:26
+ 11:10 Мал 3:1.
+ 11:10 Мср 23:20, Мал 3:1, Мар 1:2
+ 11:11 Лук 1:15
+ 11:12 Лук 16:16
+ 11:14 Мал 4:5, Мат 17:12-13, Лук 1:17
+ 11:15 Аян 2:7
+ 11:18 Мат 3:4, Лук 1:15
+ 11:19 Ёха 2:1, Ёха 12:2, Мат 9:10-11
⚫ 11:20 Лук 10:13-15
+ 11:21 Мар 6:45, Мар 8:21, Мар 3:7

+ 11:22 Иша 23:1, Ерм 47:4, Эзк 26:2, Ёвл 3:4, Амо 1:9, Зак 9:2, Мат 15:21

+ 11:23 Иша 14:13, Иша 14:15
+ 11:24 Эзк 16:48
⚫ 11:25 Лук 10:21-22
+ 11:25 Эйп 37:24, Иша 29:14

+ 11:27 Ёха 13:3, Ёха 17:2, Ёха 6:46, Ёха 7:29, Ёха 8:19, Ёха 10:15

+ 11:28 Зеб 54:23, Зеб 67:20, Ёха 7:37

+ 11:29 Ерм 28:10-14, Хош 10:11, Зак 9:9, Ерм 6:16

+ 11:30 1Ёха 5:3
⚫ 12:1 Мар 2:23-28, Лук 6:1-5
+ 12:1 Кан 23:25
+ 12:2 Мср 20:8-10, Чөл 15:32-36
+ 12:3 1Шам 21:1-6.
+ 12:3 1Шам 21:1-6
+ 12:4 Мср 25:30, Лев 24:5-9
+ 12:5 Чөл 28:9-10.
+ 12:5 Чөл 28:9
+ 12:6 Мат 12:41
+ 12:7 Хош 6:6.
+ 12:7 Хош 6:6
⚫ 12:9 Мар 3:1-6, Лук 6:6-11
+ 12:10 Лук 11:54, Лук 20:20
+ 12:12 Мат 6:26, Мат 10:31
+ 12:13 1Пат 13:6
+ 12:16 Мат 8:4, Мат 9:30
+ 12:17 Иша 42:1-4
+ 12:18-21 Иша 42:1-4.
⚫ 12:22 Мар 3:20-30, Лук 11:14-23
+ 12:23 2Шам 7:12-16, Мат 9:27
+ 12:24 2Пат 1:2, Мат 9:34, Мат 10:25
+ 12:27 Мар 9:38, Рес 19:13
+ 12:29 Иша 49:24-25
+ 12:30 Мар 9:40
+ 12:31 Мар 3:29, Лук 12:10
+ 12:33 Мат 7:17-20, Лук 6:43-45

+ 12:34 Мат 3:7, Мат 23:33, Гчк 6:5, Мат 7:11, Мат 15:18, Яку 3:6

+ 12:35 Сүл 12:5
+ 12:36 Сүл 10:19, Рим 14:12
+ 12:37 Мат 5:22, Яку 3:2-12
⚫ 12:38 Мар 8:11-12, Лук 11:29-32
+ 12:38 1Кор 1:22
+ 12:39 Мат 16:4
+ 12:40 Юн 2:1.
+ 12:40 Юнс 2:1
+ 12:41 Юн 3:4-10.
+ 12:41 Рим 2:27, Юнс 3:5, Мат 12:6
+ 12:42 1Пат 10:1-10.
+ 12:42 1Пат 10:1-13
⚫ 12:43 Лук 11:24-26
+ 12:45 2Пет 2:20
⚫ 12:46 Мар 3:31-35, Лук 8:19-21

+ 12:46 Мат 13:55, Ёха 2:12, Ёха 7:3, Рес 1:14, 1Кор 9:5, Гал 1:19

+ 12:50 Ёха 15:14, Евр 2:11
⚫ 13:1 Мар 4:1-9, Лук 8:4-8
+ 13:7 Ерм 4:3
+ 13:9 Мат 11:15
⚫ 13:10 Мар 4:10-12, Лук 8:9-10
+ 13:11 Мат 19:11
+ 13:12 Сүл 9:9, Мат 25:29
+ 13:13 Иша 42:20, Ерм 5:21
+ 13:14-15 Иша 6:9-10.
+ 13:15 Иша 6:9-10, Ёха 12:40, Рес 28:26-27
+ 13:16 Лук 10:23-24
+ 13:17 Евр 11:13, 1Пет 1:10-12
⚫ 13:18 Мар 4:13-20, Лук 8:11-15
+ 13:21 Гал 1:6, Евр 6:4
+ 13:22 Мат 6:25, Мар 10:23, 1Тим 6:10
+ 13:23 Ёха 15:5
+ 13:30 Мат 3:12
⚫ 13:31 Мар 4:30-34, Лук 13:18-21

+ 13:32 Мат 17:20, Лук 17:6, Эзк 17:23, Эзк 31:6, Дан 4:9

+ 13:33 1Кор 5:6, Гал 5:9
+ 13:35 Зеб 77:2.
+ 13:35 Зеб 77:2
+ 13:38 Ёха 8:44
+ 13:39 Ёвл 3:13, Аян 14:15-16
+ 13:41 Мат 24:31

+ 13:42 Дан 3:6, Ёха 15:6, Аян 20:15, Мат 8:12

+ 13:43 Сүл 4:18, Дан 12:3, Мат 11:15
+ 13:47 Мат 4:19
+ 13:48 Ёха 21:11
+ 13:49 Мат 25:32
+ 13:50 Дан 3:6, Мат 8:12
⚫ 13:53 Мар 6:1-6, Лук 4:16-30

+ 13:54 Мат 2:23, Лук 2:39, Лук 4:23, Мар 1:21

+ 13:55 Ёха 6:42, Мат 12:46
+ 13:57 Мат 11:6, Ёха 4:44
⚫ 14:1 Мар 6:14-29, Лук 9:7-9
+ 14:2 Мат 16:14

+ 14:3 Мат 4:12, Мат 11:2, Лук 3:19-20, Ёха 3:24

+ 14:4 Лев 18:16, Лев 20:21
+ 14:5 Мат 11:9, Мат 21:26
+ 14:7 Эст 5:3, Эст 7:2
+ 14:12 Мат 9:14
⚫ 14:13 Мар 6:30-44, Лук 9:10-17, Ёха 6:1-14
+ 14:16 2Пат 4:42-44
+ 14:21 Мат 15:38
⚫ 14:22 Мар 6:45-56, Ёха 6:15-21
+ 14:23 Мар 1:35, Лук 4:42, Лук 5:16
+ 14:26 Лук 24:37
+ 14:31 Мат 6:30
+ 14:33 Зеб 2:7, Лук 1:35
+ 14:34 Чөл 34:11, Мар 6:53, Лук 5:1
⚫ 15:1 Мар 7:1-23
+ 15:2 Лук 11:38
+ 15:3 Гал 1:14
+ 15:4 Мср 20:12, Мср 21:17
+ 15:7 Мат 23:13, Рес 28:25
+ 15:8-9 Иша 29:13.
+ 15:9 Иша 29:13, Кол 2:22
+ 15:11 Рес 10:15
+ 15:13 Иша 60:21, Иша 61:3, Яхд 1:12
+ 15:14 Мат 23:16, Лук 6:39
+ 15:18 Мат 12:34, Яку 3:6
+ 15:19 Гал 5:19-21, 1Кор 6:9-10
⚫ 15:21 Мар 7:24-30
+ 15:21 Ешу 19:28-29, Иша 23:1-18
+ 15:22 2Шам 7:12-16, Мат 9:27, Лук 1:32

+ 15:24 Зеб 118:176, Иша 53:6, Ерм 50:6, Зак 10:2, Мат 10:6, 1Пет 2:25

+ 15:26 Мат 7:6
⚫ 15:29 Мар 7:31
+ 15:30 Иша 35:5-6
+ 15:32 Мат 9:36
+ 15:33 2Пат 4:42-44
+ 15:38 Мат 14:21
⚫ 16:1 Мар 8:11-13, Лук 12:54-56
+ 16:1 Мат 3:7, 1Кор 1:22
+ 16:4 Юнс 2:1, Мат 12:39
⚫ 16:5 Мар 8:14-21
+ 16:6 Лук 12:1, 1Кор 5:7-8
+ 16:8 Мат 6:30
+ 16:9 Мат 14:13-21
+ 16:10 Мат 15:36-37
⚫ 16:13 Мар 8:27-30, Лук 9:18-21
+ 16:14 Мат 14:2, 1Пат 17:1, Мал 4:5, Ерм 1:1
+ 16:16 Зеб 2:7
+ 16:17 1Кор 2:13
+ 16:18 Мар 3:16, Ёха 1:42, Эфе 2:20
+ 16:19 Иша 22:22
+ 16:20 Мат 9:30
⚫ 16:21 Мар 8:31, Лук 9:22-27

+ 16:21 Лук 17:25, Мар 9:31, Мар 10:34, Ёха 2:19

+ 16:23 Мат 4:10, Фил 3:19
+ 16:24 Мат 10:38-39
+ 16:25 Мат 19:29
+ 16:26 Зеб 48:8

+ 16:27 Кан 33:2, Дан 7:13, Зак 14:5, Мат 24:30, Мат 25:31, 1Сал 4:16, Ваг 3:17, Аян 2:23

+ 16:28 Мат 24:34, Ёха 21:22
⚫ 17:1 Мар 9:2-13, Лук 9:28-36
+ 17:1 Мар 5:37, Мар 14:33
+ 17:2 Дан 7:9, Аян 1:16
+ 17:3 Мал 4:5

+ 17:5 Иша 42:1, Мат 3:17, Кан 18:15, 2Пет 1:17

+ 17:9 Мат 8:4, Мат 9:30, Мар 1:44
+ 17:11 Мал 4:5
+ 17:12 Иша 53:7
+ 17:13 Мат 11:14, Лук 1:17
⚫ 17:14 Мар 9:14-29, Лук 9:37-43
+ 17:18 Мар 1:26, Рес 8:7
+ 17:20 Мат 13:31, Лук 17:6, Мар 11:23
⚫ 17:22 Мар 9:30-32, Лук 9:43-45
+ 17:23 Мат 16:21, Мат 20:19

+ 17:24 Мар 9:33, Мср 30:13, Мср 38:26, Мат 22:17

+ 17:27 Рим 13:7

⚫ 18:1 Мар 9:33-37, Мар 9:42-48, Лук 9:46-48, Лук 17:1-2

+ 18:3 1Кор 14:20, Мат 19:16
+ 18:5 Мат 10:40, Лук 10:16, Ёха 13:20
+ 18:7 Мат 26:24
+ 18:8 Мат 5:30, Мат 25:41, Аян 20:10
+ 18:9 Иша 66:24, Мат 5:29
⚫ 18:10 Лук 15:3-7
+ 18:14 Ёха 6:39
⚫ 18:15 Лук 17:3
+ 18:15 Лев 19:17, Яку 5:19, Гал 6:1
+ 18:16 Кан 19:15.
+ 18:16 Кан 19:15, 2Кор 13:1
+ 18:17 Мат 5:46-47, Тит 3:10
+ 18:19 Мат 7:7-8
+ 18:21 Лук 17:4
+ 18:25 Лев 25:39-41, 2Пат 4:1, Нех 5:5
+ 18:30 Сүл 28:3
+ 18:35 Мат 6:15, Яку 2:13
⚫ 19:1 Мар 10:1-12
+ 19:4 Гчк 1:27.
+ 19:4 Гчк 1:27
+ 19:5 Гчк 2:24.
+ 19:5 Гчк 2:24, Эфе 5:31
+ 19:6 1Кор 6:16, Мал 2:16, 1Кор 7:10
+ 19:7 Кан 24:1-4.
+ 19:7 Кан 24:1
+ 19:9 Мат 5:32, 1Кор 7:10
+ 19:11 Мар 4:11, 1Кор 7:7, 1Тим 5:14
⚫ 19:13 Мар 10:13-16, Лук 18:15-17
+ 19:14 Мат 18:3
⚫ 19:16 Мар 10:17-31, Лук 18:18-30
+ 19:16 Лук 10:25

+ 19:17 Зеб 105:1, Зеб 118:68, Лев 18:5, Нех 9:29, Эзк 20:11, Рим 10:5, Гал 3:12

+ 19:18-19 Мср 20:13-16; Лев 19:18; Кан 5:16-20.

+ 19:19 Мср 20:12-16, Лев 19:18

+ 19:20 Фил 3:6

+ 19:21 Мат 5:48, Лук 12:33, Мат 6:20, 1Пет 1:4

+ 19:23 Зеб 48:7-8

+ 19:26 Гчк 18:14, Эйп 42:2, Ерм 32:17, Мар 14:36

+ 19:27 Мат 4:20-22

+ 19:28 Мат 16:27, Мат 25:31, Дан 7:9, Лук 22:30, 1Кор 6:2, Аян 3:21

+ 19:29 Мат 16:25
+ 19:30 Мат 20:16, Лук 13:30
+ 20:8 Лев 19:13, Кан 24:15
+ 20:16 Мат 19:30, Лук 13:30
⚫ 20:17 Мар 10:32-34, Лук 18:31-34
+ 20:19 Мат 16:21, Мат 17:23
⚫ 20:20 Мар 10:35-45
+ 20:20 Мат 10:2, Мар 1:19
+ 20:21 Мат 19:28
+ 20:22 Мат 26:39, Ёха 18:11
+ 20:26 1Пет 5:3, Мат 23:11, Мар 9:35

+ 20:28 Ёха 13:4-5, Иша 53:10-11, Ёха 11:51, 1Пет 1:18-19, Рим 4:25, Гал 1:4, 1Тим 2:6, Тит 2:14

⚫ 20:29 Мар 10:46-52, Лук 18:35-43
+ 20:29 Ешу 6:1, 1Пат 16:34
+ 20:30 2Шам 7:12-16, Мат 9:27-31
+ 20:34 Лук 7:13

⚫ 21:1 Мар 11:1-11, Лук 19:28-38, Ёха 12:12-19

+ 21:1 2Шам 15:30, Зак 14:4, Рес 1:12

+ 21:4 Иша 62:11, Зак 9:9, Ёха 12:15, Мат 1:23, Мат 26:56, Ёха 19:36

+ 21:5 Зак 9:9.

+ 21:8 2Пат 9:13

+ 21:9 Зеб 117:25-26.

+ 21:9 2Шам 7:12-16, Мат 9:27, Зеб 117:25-26, Зеб 148:1, Мат 23:39

+ 21:11 Лук 7:16

⚫ 21:12 Мар 11:15-19, Лук 19:45-48, Ёха 2:13-22

+ 21:12 Лев 1:14, Лев 5:7, Лев 12:8, Лук 2:24
+ 21:13 Иша 56:7.
+ 21:13 Иша 56:7, Ерм 7:11
+ 21:15 2Шам 7:12-16, Мат 9:27
+ 21:16 Зеб 8:3.
+ 21:16 Лук 19:39, Зеб 8:2-3
+ 21:17 Лук 19:29, Лук 24:50, Ёха 11:18
⚫ 21:18 Мар 11:12-14, Мар 11:20-24
+ 21:18 Мат 4:2

+ 21:19 Ерм 24:8, Ерм 29:16-17, Хош 9:10, Мик 7:1, Мат 24:32, Лук 13:6

+ 21:21 Мат 17:20, Яку 1:6, 1Кор 13:2
+ 21:22 Мат 7:8, Мат 17:20, 1Кор 13:2
⚫ 21:23 Мар 11:27-33, Лук 20:1-8
+ 21:23 Рес 4:7
+ 21:25 Мат 3:6, Лук 7:30
+ 21:26 Мат 11:9, Мат 14:5
+ 21:32 Лук 7:29
⚫ 21:33 Мар 12:1-12, Лук 20:9-19

+ 21:33 Зеб 79:9, Иша 5:1, Наг 8:11, Мар 13:34

+ 21:35 Мат 22:6, Мат 23:34, Евр 11:36-37
+ 21:37 Мат 3:17, Евр 1:1
+ 21:38 Евр 1:2
+ 21:39 Евр 13:12
+ 21:41 Рес 13:46
+ 21:42 Зеб 117:22-23.
+ 21:42 Зеб 117:22-23, Рес 4:11, 1Пет 2:7
+ 21:44 Иша 8:14-15, Иша 28:16
+ 21:46 Мар 11:18, Мар 11:32
⚫ 22:1 Лук 14:15-24
+ 22:1 Мат 13:34
+ 22:2 Мат 25:10, Аян 19:7, Аян 21:2
+ 22:6 Мат 21:35, Мат 23:34, Евр 11:36-37
+ 22:7 Мат 21:41
+ 22:8 Мат 10:11, Рес 13:46, Аян 3:4
+ 22:13 Мат 8:12
⚫ 22:15 Мар 12:13-17, Лук 20:20-26
+ 22:15 Лук 11:54
+ 22:16 Кан 10:17, Кол 3:25
+ 22:17 Мат 17:24-25
+ 22:18 Мар 7:6, Лук 12:1
+ 22:21 Рим 13:7
⚫ 22:23 Мар 12:18-27, Лук 20:27-40
+ 22:23 Рес 4:1, Рес 23:8
+ 22:24 Кан 25:5-6.
+ 22:24 Гчк 38:8, Кан 25:5
+ 22:32 Мср 3:6,15.
+ 22:32 Мср 3:2, Мср 3:6
⚫ 22:34 Мар 12:28-34, Лук 10:25-28
+ 22:37 Кан 6:5.
+ 22:37 Кан 6:5, Кан 11:13, Ешу 22:5
+ 22:39 Лев 19:18.
+ 22:39 Лев 19:18, Мат 19:19
+ 22:40 Мат 7:12, Гал 5:14
⚫ 22:41 Мар 12:35-37, Лук 20:41-44
+ 22:42 2Шам 7:12-16, Мат 9:27
+ 22:44 Зеб 109:1.
+ 22:44 Зеб 109:1, Рес 2:34-35
+ 22:46 Лук 20:40

⚫ 23:1 Мар 12:38-40, Лук 11:37-52, Лук 20:45-47

+ 23:3 Рим 2:17-23

+ 23:5 Мср 13:9, Кан 6:8, Кан 11:18, Чөл 15:38

+ 23:6 Лук 14:7-8
+ 23:8 Яку 3:1, Лук 22:32, Флм 1:16
+ 23:9 Мср 4:22, Ерм 31:9, Хош 11:1, Мал 1:6
+ 23:11 Мат 20:26, Мар 9:35, Мар 10:43
+ 23:12 Лук 14:11, Лук 18:14
+ 23:13 Мат 15:7
+ 23:16 Мат 15:14
+ 23:17 Мср 30:29
+ 23:19 Мср 29:37
+ 23:21 Зеб 25:8, Зеб 131:14
+ 23:22 Иша 66:1
+ 23:23 Кан 14:22, Зеб 32:5, Мик 6:8, Зак 7:9
+ 23:27 Рес 23:1, Сүл 26:23
+ 23:30 Рес 7:52
+ 23:33 Мат 3:7, Мат 12:34

+ 23:34 Мат 21:35, Мат 22:6, Евр 11:36-37, Мат 10:17, Мар 13:9, Лук 21:12

+ 23:35 Гчк 4:8, 1Ёха 3:12, Евр 11:4, 2ЙЙ 24:21, Зак 1:1, Нех 9:26, Аян 18:24

⚫ 23:37 Лук 13:34-35

+ 23:37 2ЙЙ 24:21, Нех 9:26, Рес 7:52, Кан 32:11-12, Рут 2:12, Зеб 146:2

+ 23:39 Зеб 117:26, Мат 21:9
⚫ 24:1 Мар 13:1-13, Лук 21:5-19
+ 24:2 Лук 19:44
+ 24:4 1Ёха 3:7, Кол 2:8, 2Сал 2:3
+ 24:5 Ерм 14:14
+ 24:6 Ерм 51:46

+ 24:7 2ЙЙ 15:6, Аян 6:4, Рес 11:28, Аян 6:8, Аян 6:12

+ 24:9 Мат 10:22, Ёха 15:18
+ 24:10 Мат 10:21
+ 24:11 Мат 7:15
+ 24:13 Яку 5:11, Аян 2:10

+ 24:14 Мат 28:19, Рим 10:18, Кол 1:6, Кол 1:23

⚫ 24:15 Мар 13:14-23, Лук 21:20-24
+ 24:15 Дан 9:27, Дан 11:31, Дан 12:11
+ 24:17 Лук 17:31
+ 24:19 Лук 23:29
+ 24:21 Ерм 30:7, Дан 12:1, Аян 16:18
+ 24:22 Иша 65:8, Лук 18:7
+ 24:23 Лук 17:23

+ 24:24 Кан 13:1, 2Сал 2:9, Аян 13:13, Аян 16:14

+ 24:25 Ёха 13:19, Ёха 14:29
+ 24:27 Лук 17:24
+ 24:28 Лук 17:37
⚫ 24:29 Мар 13:24-27, Лук 21:25-28

+ 24:29 Амо 8:9, Иша 13:10, Иша 13:13, Иша 34:4, Ёвл 2:31, Хаг 2:6, Рес 2:20, Аян 6:13

+ 24:30 Дан 7:13, Мат 16:27, Зак 12:10-12

+ 24:31 Иша 27:13, 1Кор 15:52, 1Сал 4:16, Аян 11:15, Мат 13:41, 2Сал 2:1

⚫ 24:32 Мар 13:28-31, Лук 21:29-33
+ 24:34 Мат 16:28
+ 24:35 Зеб 101:26-27, Иша 51:6, 2Пет 3:10

⚫ 24:36 Мар 13:32-37, Лук 12:38-40, Лук 17:26-30, Лук 17:34-36

+ 24:36 Зак 14:7
+ 24:37-39 Гчк 6:5-8; 7:6-24.
+ 24:37 Гчк 6:5
+ 24:39 Гчк 7:21
+ 24:40 Зак 14:2
+ 24:42 Мат 25:13
+ 24:43 2Пет 3:10, 1Сал 5:2
+ 24:44 Аян 3:3, Аян 16:15
⚫ 24:45 Лук 12:42-48
+ 24:46 Мат 25:21, Ёха 13:17
+ 24:48 Мат 25:5
+ 24:51 Мат 8:12
+ 25:1 Мат 9:15, Ёха 3:29, Аян 19:7, Аян 21:2
+ 25:5 Мат 24:48
+ 25:10 Мат 22:2
+ 25:11 Мат 7:22, Лук 6:46, Лук 13:25
+ 25:12 Мат 10:33
+ 25:13 1Кор 16:13, Мат 24:36, Мат 24:42
⚫ 25:14 Лук 19:12-27
+ 25:19 Рим 14:12
+ 25:21 Лук 16:10, Евр 12:2
+ 25:26 Сүл 20:4
+ 25:29 Мат 13:12
+ 25:30 Мат 8:12
+ 25:31 Дан 7:13, Мат 16:27, Мат 19:28

+ 25:32 Ёвл 3:12, 2Кор 5:10, Эзк 34:17, Мат 13:49

+ 25:34 Дан 7:18, Аян 21:7
+ 25:35 Иша 58:7, Лук 3:11, Яку 2:15-16
+ 25:36 2Тим 1:16-18
+ 25:40 Мат 10:40

+ 25:41 Зеб 6:9, Мат 7:23, Мар 9:43-44, Яхд 1:7, Аян 20:10

+ 25:45 Лук 10:16
+ 25:46 Дан 12:2
⚫ 26:1 Мар 14:1-2, Лук 22:1-2, Ёха 11:45-53
+ 26:2 Мср 12:1-30
⚫ 26:6 Мар 14:3-9, Лук 7:36-50, Ёха 12:1-8

+ 26:6 Мат 21:17, Ёха 11:1, Ёха 11:18, Лев 13:3

+ 26:11 Кан 15:11, Мат 9:15, Ёха 7:33
+ 26:12 Ёха 19:40
+ 26:13 Мат 24:14
⚫ 26:14 Мар 14:10-11, Лук 22:3-6
+ 26:14 Ёха 13:2, Рес 1:16
+ 26:15 Мср 21:32, Зак 11:12

⚫ 26:17 Мар 14:12-21, Лук 22:7-14, Лук 22:21-23, Ёха 13:21-30

+ 26:21 Зеб 40:10, Ёха 13:18

+ 26:24 Иша 53:1-12, Мат 18:7

⚫ 26:26 Мар 14:22-26, Лук 22:15-20, 1Кор 11:23-25

+ 26:26 Ёха 6:51, 1Кор 10:16, Евр 10:10
+ 26:28 Мср 24:8
+ 26:30 Лук 22:39
+ 26:31 Зак 13:7.

⚫ 26:31 Мар 14:27-31, Лук 22:31-34, Ёха 13:36-38

+ 26:31 Зак 13:7, Ёха 16:32
+ 26:32 Мат 28:7
+ 26:35 Ёха 11:16, Ёха 21:19
⚫ 26:36 Мар 14:32-42, Лук 22:39-46
+ 26:37 Мар 5:37, Мар 9:2
+ 26:38 Ёха 12:27

+ 26:39 Евр 5:7, Мар 10:38, Ёха 18:11, Ёха 5:30, Ёха 6:38, Гал 1:4

+ 26:41 Мат 6:13, 1Пет 4:7

+ 26:42 Мат 6:10

+ 26:45 Ёха 2:4, Мат 16:21, Мат 17:22, Мат 20:18

⚫ 26:47 Мар 14:43-50, Лук 22:47-53, Ёха 18:3-12

+ 26:47 Рес 1:16
+ 26:51 Лук 22:38
+ 26:52 Аян 13:10
+ 26:55 Мат 21:23, Лук 21:37

+ 26:56 Мат 1:22-23, Мат 21:4, Ёха 19:36, Мат 26:31, Ёха 16:32

⚫ 26:57 Мар 14:53-65, Лук 22:54-55, Лук 22:63-71, Ёха 18:13-14, Ёха 18:19-24

+ 26:60 Зеб 26:12, Зеб 34:11
+ 26:61 Мар 15:29, Ёха 2:19
+ 26:62 Мат 27:13
+ 26:63 Зеб 2:7
+ 26:64 Зеб 109:1.

+ 26:64 Зеб 109:1, Дан 7:13, Мат 16:27, Мат 24:30, Евр 1:13

+ 26:65 Чөл 14:6, Рес 14:14, Мат 9:3, Ёха 10:36

+ 26:66 Лев 24:16

+ 26:67 Иша 50:6

⚫ 26:69 Мар 14:66-72, Лук 22:56-62, Ёха 18:15-18, Ёха 18:25-27

+ 26:75 Мат 26:34
⚫ 27:1 Мар 15:1, Лук 23:1-2, Ёха 18:28-32
+ 27:2 Лук 3:1, Лук 13:1, Рес 3:13, 1Тим 6:13
⚫ 27:3 Рес 1:18-19
+ 27:5 2Шам 17:23
+ 27:6 2Пат 12:9, Мар 12:41, Ёха 8:20

+ 27:9-10 Зак 11:12-13; Йрм 19:1-13; Йрм 32:6-9.

+ 27:9 Мат 2:17
+ 27:10 Ерм 18:3, Ерм 32:7-9, Зак 11:12-13
⚫ 27:11 Мар 15:2-5, Лук 23:3-5, Ёха 18:33-38
+ 27:11 Мат 2:2
+ 27:13 Мат 26:62
⚫ 27:15 Мар 15:6-15, Лук 23:13-25, Ёха 18:39
+ 27:18 Ёха 12:19
+ 27:20 Рес 3:14
+ 27:23 Лук 23:41, Евр 4:15
+ 27:24 Кан 21:6, Зеб 25:6, Зеб 72:13
+ 27:25 1Сал 2:16
+ 27:26 Мат 20:19
⚫ 27:27 Мар 15:16-20, Ёха 19:2-3
+ 27:30 Иша 50:6, Мат 20:19

⚫ 27:32 Мар 15:21-32, Лук 23:26-43, Ёха 19:17-27

+ 27:34 Зеб 68:22
+ 27:35 Зеб 21:19
+ 27:39 Зеб 21:7, Зеб 108:25
+ 27:40 Мар 14:58, Ёха 2:19, Мат 4:3-6

+ 27:42 Ёха 10:18, Ёха 1:49, Ёха 12:13, Ёха 20:29

⚫ 27:45 Мар 15:33-41, Лук 23:44-49, Ёха 19:28-30

+ 27:46 Зеб 21:2.
+ 27:46 Рес 3:1, Зеб 21:2
+ 27:48 Зеб 68:22
+ 27:51 Мср 26:33, Лев 16:2

+ 27:52 Иша 26:19, Эзк 37:12, Дан 12:2, Ёха 5:21, Ёха 5:25

+ 27:53 Нех 11:2, Иша 48:2, Иша 52:1

+ 27:56 Лук 8:2, Мат 20:20

⚫ 27:57 Мар 15:42-47, Лук 23:50-56, Ёха 19:38-42

+ 27:60 Иша 53:9
+ 27:63 Мат 16:21, Мат 17:23, Мат 20:19
+ 27:66 Дан 6:17, Аян 20:3
⚫ 28:1 Мар 16:1-8, Лук 24:1-12, Ёха 20:1-10
+ 28:1 Лук 8:2, Мат 27:61
+ 28:2 Мат 27:60

+ 28:3 Эзк 1:14, Дан 7:9, Дан 10:6, Мар 9:3, Рес 1:10

+ 28:4 Аян 1:17

+ 28:7 Мат 26:32

+ 28:9 Ёха 20:19, Ёха 20:21, 2Пат 4:27, Мат 28:17, Лук 24:52

+ 28:10 Мат 12:50, Ёха 20:17, Рим 8:29, Евр 2:11

⚫ 28:16 Мар 16:14-18, Лук 24:36-49, Ёха 20:19-23

+ 28:17 Ёха 20:25

+ 28:18 Иша 9:6, Дан 7:13-14, Мат 11:27, Ёха 17:2

+ 28:19 2Кор 13:13, Ёха 4:1-2, Рес 8:13, Кол 1:23

+ 28:20 Ёха 14:15, Мат 13:39

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TKM/TKC/1-2017//Мукаддес-Китап__Full.azw3

Сөзлүк

Сөзлүк

1. А
2. Б
3. Ч
4. Д
5. Э
6. Ә
7. Ф
8. Г
9. Х
10. И
11. Җ
12. К
13. Л
14. М
15. Н
16. О
17. Ө
18. П
19. Р
20. С
21. Ш
22. Т
23. У
24. Ы
25. Я
26. Е
27. Ю
28. Й
29. З

А

А

1. Адалатлы
2. Адам ата
3. Агта
4. Агыз беклемек
5. Ахалот
6. Аждарха
7. Акмак
8. Аламот
9. Алоэ
10. Амалеклер
11. Аммонлар
12. Аморлар
13. Анаклар
14. Араба дүзлүги
15. Арамей дили
16. Арфа
17. Артемис
18. Арвах-җын
19. Арёпагус
20. Ашера
21. Ашторет
22. Ашур
23. Аянлык
24. Азия

Адалатлы – Худай хемише адалатлы. Ол элмыдама догры иш эдйәр ве хемише оңат карарлары чыкаряр. Мукаддес Китаба лайыклыкда, Худай хер бир адама, улы болсун, кичи болсун, бай я-да гарып, пархы ёк – хеммелере адалатлы гарамаклыгы үндейәр. Ол Өз халкына шейле диййәр:

«Ягшылык этмеги өврениң,
адалаты агтарың,
эзъет чекйәни халас эдиң,
етими гораң,
дул хатына арка дуруң» (Иша 1:17).

Казыларың, юрт баштутанларының, дини ёлбашчыларың халкың үстүнден хөкүм сүрйәндиклери үчин, Худай олардан адалатлы карарлары чыкармагы талап эдйәр ве адалатсыз херекетлер эден ягдайында, олары ёвузлык билен хөкүм эдйәр.

Серет: Догры.

Адам ата – Худай тарапындан ярадылан илкинҗи ынсан. Онуң аялы Хов эне болупдыр. Олар әхли ынсанларың ата-энеси болупдыр. Адам атаның ады еврейче «ынсан» диймеги аңладяр.

Гчк 2-3.

Агта – тарыхың кәбир дөвүрлеринде дүрли миллетлерде агталар хөкүмдарларың ёлбашчылыгы астында ёкары везипәни эеләпдирлер. Худайың гадаган эдйәндиги үчин, олары бичмеклик еврейлериң дәп-дессурында болмандыр.

Эст 2:3; Рес 8:27.

Агыз беклемек – агыз беклемегиң максады Худайың хузурында өзүңи песпәл тутмак я-да кәбир паҗыгалы ягдайда яс тутмак, гам-гусса дөври Худайы чагырмак болупдыр. Догры дурмушда яшамаздан, гарыплара ве эҗизлере адалатлы гарамаздан, агыз беклемеклигиң хич хили пейдасының ёкдугыны ве мунуң Худайың гөвнүнден турмаяндыгыны пыгамберлер халка ятладыпдырлар.

Сер 20:26; Иша 58:3-5; Ёв 1:14; Юн 3:5; Эст 4:16.

Ахалот – Хиндистанда өсйән ве өзени хошбой ыслы агач. Онуң өзенини гейимлере я-да отага хошбой ыс бермек үчин уланыпдырлар.

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Нгм 4:14.

Аждарха – гадымы еврей дүшүнҗесинде деңиз аждархасы башагайлыгы аңладып, әлем-җаханың ярадылышының ирки дөвүрлеринде пейда болупдыр. Кәте аждарха Рахап дийлип атландырылыпдыр (Эйп 9:3; 26:12; Иша 51:9), кәте болса Ливятан (Эйп 3:8; 41:1; Зеб 73:14; Иша 27:1). Шейле хем бу миллетлер үчин бир нышан, ягны Ысрайылың душманы болупдыр (Зеб 86:4). Икинҗи пикир Тәзе Әхтде Аянлык китабында габат гелйәр, Иса Месихе ынанянлара гаршы урушда аждарха эрбет гүйчлериң нышаныдыр.

Акмак – пайхас эдебиятында: Зебурың кәбир мезмурларында, Сүлейманың пәхимлеринде, Вагызда, Эйюпда «акмак» диңе бир акылсыз адам дәл-де, эйсем, акыл-пайхасы рет эдйән адамдыр. Шонуң үчин хем ол өлүм ве вейранчылык ёлундан барян адамдыр. Бейле адам Худай барада ве Худайың ислеги барада пикир этмейән, алада этмейән, текепбир, гедем, бипарх адам. Ол хатда дине ве пайхаслы өвүт-үндеве гаршы чыкып, булар барада яман затлары гепләп билйәр. Пайхас эдебиятында беян эдилен хәсиетлерден башга-да акмак адам өзүниң неҗис гылык-хәсиети билен таналыпдыр. Ишая пыгамбериң китабында акмак адам барада шейле дийилйәр: «Акмак биедеплик билен геплейәр, онуң ниети пислик этмекдир, иши яманлык этмек, Реббе дил етирмек, ачлары ач, сувсузлары сувсуз гоймакдыр» (Иша 32:6).

Зеб 52:1; Сүл 17:17-21

Серет: Надан.

Аламот – манысы белли дәл. Белки әхең, белки-де саз гуралы болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Алоэ – Тәзе Әхт дөврүнде алоэ өлен адамың җеседини җайламага тайярламакда уланылыпдыр.

Ёх 19:39.

Амалеклер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, онуң голайында яшан халк. Олар, эсасан, Дуз деңзиниң гүнорта-гүндогарында, ягны Негепде яшан чарва халк болупдыр.

Мср 17:8-16; Кан 25:17-19; 1Шам 15:2, 30:1-5; 1ЙЙ 4:43.

Аммонлар – Лутуң оглы Бенамының несиллери. Аммонлар Иордан дерясының гүндогарында яшапдырлар. Олар Молек худайына сежде эдипдирлер.

Гчк 19:30-38; Кан 23:3.

Серет: Лут.

Аморлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Олар өзлериниң әпет узын бойлары билен таналыпдыр. Месопотамияның тутуш төверегинде өзүниң шәхерлери ве ханлары билен аморлар өрән гүйчли халк болупдыр. Ысрайыллар Кенгана чозан вагтында, олар, эсасан хем, Иордан дерясының гүндогарында ве Иорданың гүнбатар дагларында яшан Ог хем Сихон атлы ики ханың ханлыгындакы гүйҗе даяныпдырлар.

Гчк 10:16; 15:16; Чөл 13:29; 21:13-34; Амо 2:10.

Серет: Кенганлар.

Анаклар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдуның голайында яшан халкларың бири. Олар Хеброн галасында ве онуң даш-төверегинде яшапдырлар. Анаклар үч уругдан ыбарат болуп, олар Нефиллериң несиллери болупдырлар.

Кан 9:2; Еш 11:21,22.

Серет: Нефиллер.

Араба дүзлүги – Иордан дерясының дүзлүгинден Дуз деңзиниң гүнорта-демиргазыгына ченли яйылып гидйән гуры ве текиз ер.

Чөл 22:1; 26:3.

Арамей дили – бу дил еврей дилине дегишлидир. Б. э. өң VI асырда бу эсасы дил хөкмүнде өсүп, гадымы якын Гүндогарда (хәзирки Орта Гүндогарда) дипломатия ве тәҗирчилик үчин уланылыпдыр. Ысрайыллар Бабыл сүргүнинден доланып геленлеринден соң, халк еврей дилине гаранда арамей дилинде хас көп геплемәге башлапдыр. Көне Әхтиң кәбир бөлеклери арамей дилинде язылыпдыр, ягны Эзр 4:8–6:18; 7:12-26; Дан 2:4–7:28. Исаның дөврүнде бу дил яхудылар ве Иса тарапындан гиңден уланылыпдыр, шонуң үчин Тәзе Әхтде бирнәче арамей сөзлери бар.

2Пат 18:26,28; Мат 5:22; Ёх 5:2; 19:13.

Серет: Еврей.

Арфа – киришли саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 32:2; 56:9.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Артемис – греклериң зенан худайының ады, оңа айратын Азия велаятында сежде эдипдирлер. Гадымы дүнйәниң еди гудратының бири болан онуң бутханасы Эфес шәхериниң эдил дашында ерлешипдир.

Рес 19:24-35.

Арвах-җын – Шейтана гуллук эдйән эрбет рухдур. Ол адама зыян етирип я-да оны эеләп билйәр. Исада олары ковуп чыкарян гудрат болупдыр ве Ол арвах-җын эелән адама шыпа берипдир. Ресуллара хем Исаның ады билен арвах-җынлары ковуп чыкармак гудраты берлипдир.

Мат 8:16; Лук 8:26; Рес 8:7; 16:18.

Арёпагус – Гресияның Афины шәхериндәки байырлык. Афины шәхериниң мөхүм адамлары бу байырлыкда душушып ваҗып меселелер барада геңешипдирлер. Бу адамларың геңеши хем Арёпагус дийлип атландырылыпдыр.

Рес 17:19,22,34.

Ашера – хасыл берйән иң мөхүм зенан худайы хасапланып, оңа Кенганда ве Сирияда сежде эдипдирлер. Бу зенан худайы көпленч Багал худайы билен гатнашыпдыр. Адамларың оңа сежде этмек үчин үйшен еринде, онуң агачдан я-да дашдан ёнулып ясалан хейкели дикилипдир.

Мср 34:13; Кан 7:5; 12:3; 16:21.

Ашторет – Суруң ве Сидоның эсасы зенан худайы болуп, оңа Мүсүрде ве Кенганда сежде эдипдирлер.

Сер 2:13; 2Пат 23:13.

Ашур – б. э. өң IX ве VIII асырларда Ашур Ысрайылың гүндогарында гүйчли империя болупдыр. Онуң пайтагт шәхери болан Ниневе хәзирки демиргазык Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 722‑нҗи йылда ашурлар Ысрайыл патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары есир эдип әкидипдирлер. Соңра ашурлар өз империясының бейлеки бөлеклеринден адамлары Ысрайылың юрдунда орнашдырыпдырлар. Өз юрдунда галан ысрайыл халкы бу адамлар билен гыз алшып-бершипдир. Ашурлар Яхуда патышалыгының хем үстүне чозупдырлар, эмма еңип билмәндирлер. Соңрак Ниневе пайтагты Худайың җезасы хөкмүнде душманың еңиҗи гошунлары тарапындан бүтинлей вейран эдилипдир.

2Пат 18:9–19:36; Нах 1-3.

Аянлык – кәвагт пыгамберлере Худай тарапындан аянлык берилйәр. Онда хәзирки ве гелҗекки затлар барада гөрнүш боляр. Шейле аянлыкларда Худай Өз мерхеметини ве хөкүмини гөркезйәр.

Гчк 41:25; Мср 6:3; Иша 40:5; 45:21; 65:1; Хаб 1:1; Рим 1:17; 1Кор 14:26.

Серет: Гөрнүш.

Азия – Тәзе Әхт дөврүнде Рим империясының иң бай велаяты болупдыр. Бу гүнки гүн бу велаят Түркийәниң арачәклеринде ерлешйәр.

Рес 19:10; Рим 16:5; 1Кор 16:19.

Карта серет.

Б

Б

1. Бабыл
2. Багал
3. Баш руханы
4. Башан
5. Байрам йылы
6. Байрамчылыклар
7. Берекет
8. Беелзебул
9. Бу дүнйәниң хөкүмдары
10. Бут
11. Бүтинлей ёк этмек

Бабыл – Бабыл шәхери Бабыл империясының пайтагты болупдыр ве ол хәзирки гүнорта Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 586-нҗы йылда бабыллылар Яхуда патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары Бабыла есир эдип әкидипдирлер.

2Пат 25:1-12.

Серет: Яхуда.

Багал – кенганлар тарапындан сежде эдилен харасат худайы. Багал сөзи аслында «хоҗайын», шейле хем «әр» диймеги аңладяр.

1Пат 18:1-45; Ер 7:9; Хош 11:2.

Баш руханы – Левиниң несли болан Харун пыгамбер ве онуң огуллары Худай тарапындан руханы болмаклыга сайланыпдырлар. Олар Мукаддес чадырда Худая хызмат эдипдирлер. Харун пыгамбер илкинҗи Баш руханы хөкмүнде сайланыпдыр. Диңе Баш рухана Иң мукаддес отага гирмәге ругсат эдилипдир. Ол ысрайыллары гүнәлеринден сапламак үчин ол ере йылда бир гезек «Гүнәден сапланма» гүни гирипдир. Еврейлер китабының авторы Исаны кәмил Баш руханы хөкмүнде беян эдйәр.

Мср 28; Лев 16.

1623-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Башан – бу гүнорта Сирияның текиз җүлгелери ве байырлыклары. Ол Җелиле көлүниң ве Иордан дерясының гүндогар тарапында ерлешйәр. Башан Гилгат этрабының демиргазыгында болуп, өзүниң семиз сыгырлары ве бол хасылы билен мешхур болупдыр.

Еш 12:5; 13:11; Кан 3:10.

Байрам йылы – хер элли йылдан ысрайыл халкы топрак, мирас, карз ве гуллар бабатда Худай тарапындан берлен йөрите дүзгүнлери берҗай этмели болупдыр.

Лев 25:1-34.

Байрамчылыклар – Мукаддес Китапда ысрайыл халкы тарапындан белленен бирнәче мөхүм байрамчылыклар айдылып гечилйәр. Ашакдакы санавда бу байрамларың атлары берилйәр:

Чатма байрамы

Эллинҗи гүн байрамы

Галла байрамы

Гүнәден сапланма гүни

Хасыл байрамы

Песах байрамы

Петир байрамы

Пурым байрамы

Сурнай байрамы

Тәзе Ай байрамы

Бу байрамлар барадакы маглуматлары сөзлүкден, оларың херсиниң адының ашагындан тапып билерсиңиз.

Берекет –

Серет: Ялкамак.

Беелзебул – арвах-җынларың ёлбашчысының ады. Бу ат «Багалзебупдан» гелип чыкандыр; Багалзебуп Көне Әхт дөврүнде ысрайыллара голай яшан халкларың сежде эден худайларының биридир (2Пат 1:2-16). Беелзебулың бейлеки ады шейтандыр.

Мат 10:25; 12:21,24,27; Мар 3:19,22,22; Лук 11:15,18,19.

Серет: Шейтан.

Бу дүнйәниң хөкүмдары –

Серет: Шейтан.

Бут – дашдан, агачдан я-да башга бир затдан ясалан хейкел, адамлар олары худай хөкмүнде хасаплап, сежде этмек үчин уланыпдырлар. Буларың кәбири сеждегәхде саклар ялы улы болупдыр, кәбири өйде саклар ялы кичи болупдыр.

Мср 20:4; Иша 40:19-20.

Серет: Өй бутлары.

Бүтинлей ёк этмек – Худайың Өз халкына сөз берен юрдунда урушдан соң олҗа дүшен эмләги, ягны есирлери, хайванлары ве харытлары ысрайыл халкының бәхбиди үчин алынман, эйсем бүтинлей ёк этмек аркалы Худая багыш эдилипдир.

Еш 6:17-21.

Ч

Ч

1. Чатма байрамы

Чатма байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) он бәши билен йигрими бири аралыгында, Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленилипдир. Бу хепдәниң довамында ысрайыл халкы Мүсүрден Кенгана барянча, чөлде азашып гезен дөврүни ятлапдыр. Халк Худая белленен гурбанлыклары хөдүрләпдир ве чатмаларда яшапдыр. Бу байрамчылык иң соңкы галланың ве мивелериң йыгналян дөври болупдыр, шонуң үчин бу дөвүрде хасыл тойы тутулыпдыр.

Мүс 23:16, 34:22, Лев 23:33-36, 39-43, Чөл 29:12-34, Кан 16:13-15, Зек 14:16-19.

Д

Д

1. Дагон
2. Давут галасы
3. Давут Оглы
4. Давут пыгамбер
5. Декаполис
6. Дери кесели
7. Дикме даш
8. Дога-дилег этмек
9. Догры

Дагон – бу пилиштлилериң худайы болуп, онуң гөвресиниң ярысындан ёкарсы адам, ашакы ярысы балык хөкмүнде суратландырылыпдыр.

1Шам 5:2.

Давут галасы – Сион дагында Иерусалимиң көне бөлеги, Давут пыгамбериң ябуслыларың илатыны басып алан ери.

2Шам 5:6-9; 1ЙЙ 11:5.

Серет: Ички гала.

Давут Оглы – Худай хезрети Давут патыша онуң несиллериниң бириниң мүдимилик шалык сүрҗекдигини сөз берипдир (2Шам 7:12-16; Иша 9:6-7). Исаның дөврүнде яхудылар бу Патыша гарашыпдырлар ве Оны Месих дийип атландырыпдырлар. Иса гарашылян Патыша хөкмүнде таналыпдыр ве Ол Давут Оглы дийлип атландырылыпдыр.

Мат 9:27; 15:22.

Серет: Худайың Оглы; Месих.

Давут пыгамбер – чөлде чопанчылык эдип йөркә, Худай Давуды ысрайыл халкына патыша эдип сайлаяр. Ол Иерусалими басып алып, оны пайтагт шәхери этмек билен душманларының үстүнден ысрайыл халкына еңиш гетирипдир. Давут пыгамбер догручыл хем адалатлы патыша болупдыр, йөне ол хем гүнә эдипдир. Шейле хем ол сазанда ве шахыр болупдыр, ол көп санлы мезмурлар языпдыр, булар соңра Зебур китабының бир бөлеги болупдыр. Давут пыгамберден соң онуң оглы Сүлейман пыгамбер патыша болупдыр. Давут Худая өрән садык болупдыр, Худай диңе Давудың неслинден бириниң хемишелик патыша болҗакдыгына сөз берипдир. Маттаның Хош Хабары китабыны ачанымызда, ол ерде Худайың Давуда сөз берен неслиниң Исадыгы хакда гүррүң берилйәр.

1Са 16:13-23; 17:12-58; 2Са 7; 11; Зеб 88:4; Мат 1:1; Рим 4:6; 2Ти 2:8; Айн 5:5.

Декаполис – Самария билен Җелиләниң гүндогарындакы он шәхер, олар Грек империясы дөврүнде гурлупдыр. Исаның дөврүнде олар Рим империясына дегишли болсалар-да, өзлери хөкүмдарлык эдипдирлер.

Мат 4:25; Мар 7:31.

Дери кесели – Көне ве Тәзе Әхт дөврүнде дери кеселиниң көп дүрли гөрнүшлери болупдыр. Дери кеселиниң хайсам болса бирине ёлуган адам, бу кесел бейлекилере ёкушмаз ялы ве ол башга адамы элләп, оны-да харам этмез ялы, башгалардан айры сакланыпдыр.

Лев 13:45-46; 2Пат 5:1-27; Мат 8:1-4; Лук 7:22.

Дикме даш – бу узын даш болуп, дим-‑дик гойлупдыр. Бу дикме даш кимдир бириниң мазарыны беллемек үчин я-да мөхүм бир зады я-да адамы ятламак үчин гөркезме хөкмүнде уланылыпдыр. Олар кераматлы хасапланыпдыр.

Гчк 28:18-22; 35:20; Мср 24:4; 2Шам 18:18.

Дога-дилег этмек – Мукаддес Китапда дога-дилег этмек – китапдан окамак я-да ят тутуп айтмак дәл-де, адатча калбыңдакы затлары Худая йүрекден беян этмекдир. Шейле хем дога-дилег этмек, көп халатда Худая алкыш айтмагы я-да Ондан көмек сорап ялбармагы аңладыпдыр. Мукаддес Китап бизе дурмушымызың әхли угурлары бабатда, шейле хем өз танаян ве бүтин дүнйәден эшидип, хатда танамаян адамларымызың хем мәтәчликлери догрусында Худай билен геплешип билйәндигимизи өвредйәр. Исаның бизе нәдип дога-дилег этмелидигини өвреден нусгасы Маттаның Хош Хабарының 6-нҗы бабының 9-13 аятларында ве Луканың Хош Хабарының 11‑нҗи бабының 2-4 аятларында гөркезлендир.

2Шам 7:27; Зеб 6:10; 141:2; Мат 6:9-13; Лук 11:2-4; Як 5:12-18; 1Пет 4:7; Фил 4:6; Кол 4:2; 1Тим 2:1-4.

Серет: Сежде этмек.

Догры – Мукаддес Китап Худайың догрудыгыны өвредйәр, Онуң әхли ишлери догрудыр. Шонуң үчин хем Худайың халкы Онуң буйрукларына табын болмак билен, Онуң хузурында догры ишлери этмәге чагырыландыр. Ишая пыгамбер халка: «Адалаты саклаң, догры ишлери эдиң» дийип, өвүт-үндев эдипдир (Иша 56:1). Тәзе Әхтде дашкы гөрнүши догры, эмма ичи эрбетликден долы адамларың хакыкатда кимдигини Худайың билйәндигини Иса бизе дуйдуряр. Шейле адамлар Худайың җезасындан гачып гутулмазлар. Павлус Худайың Ыбрайым пыгамбери иманы себәпли догры хасапландыгыны өвредйәр, эдил шунуң ялы, биз хем Худай тарапындан догры адамлар хасапланмак ислейән болсак, онда Худайың сайлап-сечен Иса Месихине иман этмелидирис.

Гчк 6:9; 15:6; Кан 12:25; Зеб 33:16; 63:11; Мат 13:49; Рим 4:3.

Серет: Адалатлы.

Э

Э

1. Эфиопия
2. Эфот
3. Эл гоймак
4. Эллинҗи гүн байрамы
5. Эляша пыгамбер
6. Эпикурчы философлар

Эфиопия – Мукаддес Китапда Эфиопия дийлип терҗиме эдилен ере хәзирки Суданың бир бөлеги ве гүнорта Мүсүр, шейле хем Эфиопияның демиргазык бөлеги гирйәр.

2Шам 18:21; Иша 11:11; 18:1; 20:3; Рес 8:25.

Эфот –

1. дини дабаралар гечирилйән вагты Баш руханының геййән еңсиз үстки эшиги. Гурсакчада сакланян Урым ве Туммым эфодың өң тарапына багланыпдыр (Мср 28:6-14).

2. Зыгыр матадан эдилен эшиклери руханылар ве хезрети Давут патыша гейипдир (1Шам 22:18; 2Шам 6:14).

3. Сежде эдилйән бир зат (Сер 8:26-27; 17:5).

Серет: Гурсакча; Урым ве Туммым. 1621-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Эл гоймак – Мукаддес Китапда адамлар башга бир адама пата бермек ве тәзе везипә белленендигини ыглан этмек үчин онуң үстүне элини гоюпдырлар. Иса адамлара пата беренде, шейле хем шыпа беренде, элини оларың үстүне гоюпдыр. Эдил шунуң ялы, ресуллар адамларың үстүне эллерини гоянларында, олар Мукаддес Рухы кабул эдипдирлер я-да шыпа алыпдырлар.

Гчк 48:14; Чөл 8:10; Мар 10:16; Лук 4:40; Рес 6:7; 13:3; 19:6.

Эллинҗи гүн байрамы – Исаның дөврүнде ысрайылларың Галла байрамы грекче «Пентикост» дийлип атландырылыпдыр, бу Эллинҗи гүн диймеги аңладыпдыр. Себәби Галла байрамы Песах байрамындан элли гүн соң белленилипдир.

Рес 2:1

Серет: Галла байрамы; Песах байрамы.

Эляша пыгамбер – Ыляс пыгамберден соң, онуң хызматыны довам этдирен пыгамбердир. Ол хем Ыляс пыгамбер ялы көп гудратлар гөркезипдир.

1Пат 19:16-21; 2Пат 2-13.

Эпикурчы философлар – эпикурчылар Эпикур атлы философың таглыматларына эерипдирлер. Ол адамларың дурмушда багтлы болмалыдыкларыны ве агыры билен горкыны айрып ташламалыдыкларыны өвредипдир.

Рес 17:18.

Ә

Ә

1. Әхт

2. Әхт сандыгы

Әхт – Мукаддес Китапда Худай билен ынсанларың арасында баглашылан эсасы бәш әхт бар:

1. Нух билен баглашылан әхт (Гчк 6:18; 9:8-17).

2. Ыбрайым билен баглашылан әхт (Гчк 15; 17).

3. Канун бабатда ысрайыл халкы билен баглашылан әхт (Мср 19:5; 24; Кан 4:13).

4. Давут билен баглашылан әхт (2Шам 7:8-16).

5. Иса Месихиң үсти билен баглашылан тәзе әхт (Ер 31:31-34; Лук 22:20; Ев 8:6-13).

Гчк 9:9-17; 15:18; Мср 6:3-6; 19:5-6; 2Шам 5:3; Зеб 88:4-5.

Әхт сандыгы – агачдан ясалып, алтына гапланан сандык болупдыр. Йүзүне Он табшырык язылан ики ясы даш бөлеги хем онуң ичинде сакланыпдыр. Сандыгың гапагының үстүнде ганатларыны яйып отуран ики саны керубың шекили болупдыр. Бу сандык мукаддес болупдыр ве Худайың хузуры онуң төверегини гуршапдыр, оңа эл дегирмек гадаган экен. Сандык чадырың Иң мукаддес отагында адамлардан гизлен сакланыпдыр, соңрак болса ыбадатхана гөчүрилипдир. Диңе Гүнәден сапланма гүни баш руханы оңа якын барып билипдир, ол яны билен түтетги алыпдыр, мунуң түссеси болса сандыгың гапагыны гөрүнмез ялы руханыдан гизләпдир.

Мср 25:10-22; 26:33; Лев 16:13-15; Чөл 10:33-36; Еш 3; 1Шам 5; 2ЙЙ 5:2-10.

Серет: Баш руханы.

Ф

Ф

1. Фараон
2. Фарисейлер
3. Финикия

Фараон – бу ат Мүсүр патышасы үчин берлен атдыр.

Гчк 12:10-20; Мср 1-14.

Фарисейлер – Исаның дөврүнде фарисейлер яхудыларың доландырян меҗлисинде гүйчли топар болупдыр. Олар саддукейлер билен ишлешипдирлер, эмма олардан тапавуды, фарисейлер адамларың дирелҗекдигине ынаныпдырлар. Фарисейлер Худайың Муса берен әхли канунларыны билипдирлер ве олар адамлара бу канунлары эдил язылышы ялы ерине етирмеги өвредипдирлер. Шейле хем олар өзлериниң Кануна гошан дәп-дессурларыны ве дүзгүнлерини халка өвредипдирлер.

Мат 15:1; Лук 11:39; Лук 20:27; Ёх 11:46.

Серет: Меҗлис; Саддукейлер. 1626-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Финикия – Ортаер деңзиниң кенарындакы мейдана греклер Финикия дийип ат берипдирлер. Хәзирки вагтда бу ер Ливаның бир бөлегидир. Сур ве Сидон онуң иң ваҗып шәхерлери болупдыр, оларың халкы мешхур деңизчилер ве сөвдагәрлер болупдыр.

Рес 11:19; 15:3; 21:2.

Г

Г

1. Гала дервезелери
2. Галла байрамы
3. Галла садакасы
4. Ган
5. Гиргашлар
6. Гитит
7. Гомора
8. Гөгүң Шалыгы
9. Гөк
10. Гөргүр
11. Гөрнүш
12. Греклер
13. Гурбанлык сыпасы
14. Гурбанлыклар
15. Гурсакча
16. Гүнә гурбанлыгы
17. Гүнәден сапланма гүни
18. Гырнак аял
19. Гызыл деңиз

Гала дервезелери – галаларың ве шәхерлериң төвереги гораг үчин диварлар билен өртүлипдир. Дервезелериң өңүндәки ачык мейдан адамлара душушмак үчин аматлы ер болупдыр, шейле хем бу ер хөкүм ыглан эдилйән, җемгыетчилик йыгнаклары гечирилйән ве сөвда-сатык эдилйән ер болупдыр.

Рут 4:1-11; 2Шам 19:8.

Галла байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча үчүнҗи айың, ягны Сиван айының алтысына белленипдир. Бу томусда, Песах байрамындан соңра еди хепде геченсоң белленипдир. Шол еди хепдәниң довамында хасыл йыгналыпдыр, арпадан башлап, бугдая ченли йыгналыпдыр. Шол гүн ысрайыл халкы Худайың хасыла берен берекеди үчин той эдип, хер дүрли садакалар гетирипдир. Исаның дөврүнде бу байрам Эллинҗи гүн байрамы хөкмүнде мешхур болупдыр.

Лев 23:15-21; Кан 16:9-12.

Серет: Эллинҗи гүн байрамы; Песах байрамы.

Галла садакасы – бу садака көпленч хасыл үчин миннетдарлык билдирилип, Худая ве руханылара совгат хөкмүнде берлипдир. Бу садака чиг я-да бишен галла болупдыр, я-да олар галланы үвәп, уны яг ве якымлы ыслы затлар билен гарып, ондан бир затлар биширип гетирипдирлер.

Мср 40:29; Лев 2:1-16; 6:14-17; 23:9.

Ган – Төвратда ган гаты мөхүм зат хасапланяр. Ган диңе Худая дегишли болан дурмуш габы хасапланылды, шонуң үчин кимдир бири өлдүрилсе, шол ган акан топрак харам сайылды. Хайван өлдүриленде, онуң ганыны ере акдырыпдырлар. Хич киме ол гандан ичмәге я-да нахар тайярламага ругсат эдилмәндир. Гурбанлыклар хөдүрлененде, малларың ганы адамлары ве гурбанлык сыпаларыны мукаддес этмек үчин уланылыпдыр.

Гчк 4:10; 9:4; 37:26; Мср 29:21; Лев 1:5; 16:18-19; 17:10-11.

Гиргашлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири

Гчк 15:21.

Серет: Кенган.

Гитит – манысы белли дәл. Саз гуралларының бир гөрнүши болмагы әхтимал.

Зеб 8:1: 80:1; 83:1.

Гомора – Өли деңзиң демиргазыгындакы Иордан җүлгесинде ерлешйән бир шәхер. Халкының эден писликлери себәпли Гомора Содом шәхери билен бирликде Худай тарапындан вейран эдилди.

Гчк 19; Иса 1:9; Ер 23:14; Мат 10:15.

Гөгүң Шалыгы –

Серет: Худайың Шалыгы.

Гөк – бу асмандан-да ёкарда болуп, Худайың ве Онуң перишделериниң яшаян ерини аңлатмак үчин уланылыпдыр. Тәзе Әхтде Исаның гөкден гелендиги ве өлүмден диреленден соң, ене гөге гөтерилендиги, шейле хем Хөкүм гүни Онуң ене гелҗекдиги айдыляр. Ким Иса ынанян болса, Онуң билен биле гөге гөтерилер. Аянлык китабында тәзе гөгүң ве тәзе ериң шекили суратландырыляр.

Гчк 1:30; 21:17; Еш 5:14; 1Пат 8:27,30; Зеб 52:3; Мар 11:25; Ёх 6:41-51; 2Кор 5:1,2; Фил 3:14,20; 1Сал 4:16; 2Сал 1:7-8; Айн 21:1-4.

Гөргүр –

Серет: Пыгамбер.

Гөрнүш – кимдир бирине башгалара етирмек үчин берилйән хабар. Худайдан гелен гөрнүшлер Көне Әхтде, эсасан хем Пыгамберлик китапларында беян эдилйәр. «Гөрнүш» ве «аянлык» сөзлериниң манысы бири-бирине өрән якын.

Чөл 12:6; Рес 10:9-16.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Греклер – Исгендер Зүлкарнейниң ве онуң гошунының басып алан чәклеринде яшаян халкларың хеммеси диен ялы грек медениетини ве дилини кабул эдипдирлер. Шонуң үчин-де, Иса Месихиң дөврүнде яшан яхудылар арамей дилинде дәл-де, грек дилинде гүрлешйәрдилер. Грек медениети оларың дүнйәгарайшына ве пикирлерине гүйчли тәсирини етирйәрди. Шоңа гөрә-де, Тәзе Әхтиң китаплары грек дилинде языландыр.

Гурбанлык сыпасы –

Серет: Сыпа.

Гурбанлыклар – Көне Әхтде беян эдилен эсасы гурбанлыклар шулардыр: Якма гурбанлыгы; Саламатлык гурбанлыгы; Гүнә гурбанлыгы; Язык гурбанлыгы. Гурбанлыклар барадакы маглуматлары бу сөзлүкде оларың херсиниң адының ашагындан окап билерсиңиз.

Гурсакча – бу баш руханы тарапындан гейлип, эфодың үстүнден багланыпдыр. Гурсакчаның йүзүне Ысрайылың он ики тиресиниң хер бири үчин он ики саны гымматбаха даш тикилипдир. Онуң ичинде кераматлы сайылан ики зат, Урым ве Туммым болупдыр.

Мср 28:4-30

Серет: Эфот; Урым ве Туммым.

Гүнә гурбанлыгы – бир адам я-да тутуш халк Реббиң берен буйрукларыны төтәнден бозанда, шу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәлеринден саплапдыр.

Лев 4:2-35.

Гүнәден сапланма гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) онуна белленилипдир. Бу Сурнай байрамындан соң гүйзде болупдыр. Шол гүн адамлар ишлемән, дынч алыпдырлар ве агыз бекләпдирлер. Руханылар өзлерини ве халкы эден гүнәлеринден сапламак үчин, шейле хем Мукаддес чадыры ве гурбанлык сыпасыны тәмизлемек үчин белленилен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер. Бу йылың довамында иң мөхүм байрам болупдыр.

Лев 16.

Гырнак аял – бу гырнак я-да есир алнан аял болупдыр. Онуң машгалада дереҗеси хемишелик экен, белли бир хукугы болупдыр, эмма хоҗайынының аялы билен деңхукуклы болмандыр.

Гчк 22:24; 2Шам 5:13; 1Пат 11:3.

Гызыл деңиз – Көне Әхтде бу ат Гызыл деңиз дийлип терҗиме эдилйәр, ол сөзме-сөз «Ям суф» болуп, «Гамыш деңзи» диймеги аңладяр. Кәбир алымлар «Ям суф» Мүсүр билен Ысрайылың арасында ерлешйән бир айлагы аңладяр дийип пикир эдйәрлер.

Мср 10:19.

Х

Х

1. Хача чүйлемек
2. Халасгәр
3. Хантагта
4. Хасыл байрамы
5. Хеләкчилик ери
6. Хепдәниң биринҗи гүни
7. Хермон дагы
8. Хетлер
9. Хигаён
10. Хирод
11. Хивилер
12. Хореп
13. Хорылар
14. Хоссар
15. Хош хабар
16. Хошбой ыслы гамыш
17. Хошея пыгамбер
18. Хов эне
19. Хөдүр чөреги
20. Худай
21. Худайың Гузусы
22. Худайың Оглы
23. Худайың Шалыгы
24. Хызмат этмек

Хача чүйлемек – Рим империясында элхенч җенаят эденлери хача чүйләп, олара өлүм җезасыны бермеклик адат болупдыр. Ол ерде эсгерлер ол адамы хача чүйләпдирлер я-да йүп билен хача баглапдырлар. Соңра хачы дикләпдирлер ве ол адам деми гутарып өлйәнчә, шол хачда дурупдыр. Хачда чүйленип өлдүрилмек улы масгарачылык хасапланыпдыр.

Мат 27; Мар 15; Лук 23; Ёх 19.

Халасгәр – Көне Әхтде Худай Халасгәрдир, себәби Ол Өз халкыны душманларындан халас этди. Пыгамберлери аркалы геплемек билен, Худай Өзүни Халасгәр дийип атландыряр. Еврейче «Ешува» диен ат «Реб – Халасгәр» диймеги аңладяр. Ешува ве Иса диен ики адың еврейче язылышы «Ехошува» диен сөзден гелип чыкяр. Юсуба гөрнен перишде Исаның Өз халкыны гүнәлеринден халас этҗекдигини хабар берйәр. Исаның доглан гиҗеси Җебрайыл перишде «Сизиң үчин Халасгәр догулды» дийип җар эдйәр.

Иша 43:3; Мат 1:21; Лук 2:11.

Хантагта – Реббе хөдүр эдилен чөреклери гоймак үчин йөрите ясалан тагта. Хантагта агачдан ясалып, сап алтына гапланыпдыр. Ол Мукаддес чадырың ичинде, соңрак Иерусалимдәки ыбадатханада гойлупдыр.

Мср 25:23-30, 26:35.

Серет: Хөдүр чөреги.

Хасыл байрамы – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айда, ягны Тишри айында (муңа Этаным айы хем дийлипдир) эдил Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленипдир. Тишри айы гүйз паслында болупдыр. Бу Чатма байрамының бир бөлеги болуп, Көне Әхтде ики гезек габат гелйәр.

Мср 23:16; 34:22.

Серет: Чатма байрамы.

Хеләкчилик ери –

Серет: Өлүлер дүнйәси.

Эйп 26:6; 28:22; 31:12; Зеб 87:12.

Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүни.

Хермон дагы – Ысрайыл топрагында иң бейик даг болуп, юрдуң демиргазыгында ерлешипдир.

Хетлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Б. э. өң 1200‑нҗи йылда оларың улы империясы болупдыр, хәзирки Түркийәниң бир бөлеги болупдыр.

Серет: Кенган.

Гчк 10:15.

Хигаён – бу саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 9:17.

Хирод – Тәзе Әхтде Хирод дийлип атландырылян дөрт адам бар:

1. Иса доглан вагты Яхуданың патышасы болан, Бейик Хирод дийлип атландырылан патыша. Иса бәбеккә Оны өлдүрмәге сынанышан хем шолды (Мат 2:1-22; Лук 1:5).

2. Иса вагыз эден ве гудратлар гөркезен дөври Җелиледе патыша болан Хирод Антип. Доганының аялы Хиродия өйленен ве Яхя чүмдүриҗиниң келлесини чапмагы буйран хем шолды. Яхудылар Исаны хача чүйлемезден өң, шу Хирод тарапындан тутуп гетирйәрлер. (Мар 6:14-29; Лук 23:6-12).

3. Патыша Хирод Агрип биринҗи, ирки йыгнакда Исаның ызына эеренлери ызарлан адам. Ол Яхяның доганы Якубы өлдүрдйәр (Рес 12:1-23).

4. Патыша Хирод Агрип Икинҗи, Павлус император тарапындан хөкүм эдилмеги үчин Риме иберилмезден өң, оны өз ягдайы билен танышдыряр (Рес 25:13–26:2; 26:19, 27-32).

Хивилер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар юрдуң меркезинде яшапдырлар.

Гчк 10:17; Мср 3:17; 13:5.

Серет: Кенган.

Хореп –

Серет: Синай.

Хорылар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири.

Гчк 14:6; 36:20-30; Кан 2:21-22.

Серет: Кенган.

Хоссар – гадымы Ысрайылда хоссарың дүрли җогапкәрчилиги болупдыр. Онуң гарындашы өлдүриленде, гандардан хун алыпдыр. Машгалада мирас галар ялы, оңа сатылан эмләги ызына сатын алмага ругсат эдилипдир.

Чөл 35:12-27; Рут 4:1-8; Эйп 19:25;

Хош хабар – Тәзе Әхтде бу сөз Исаның өлүми ве Онуң өлүмден дирелмеги аркалы Худайың Шалыгының беркарар боландыгы, Оңа ынанянларың халас эдилендиги барадакы хабар.

Мат 4:23; Мар 1:15; Рим 1:16; 1Кор 15:1-11; Гал 1:11.

Хошбой ыслы гамыш – атырлар ве яглар алмак үчин уланылан гамшың бир гөрнүши.

Мср 30:23; Наг 4:14; Иша 43:24; Йрм 6:20; Эзк 27:19.

Хошея пыгамбер –

Серет: Хош 1; Рим 9:25.

Хов эне – Хов әхли адамзадың энеси болупдыр, онуң ады еврейче «яшайыш» диймеги аңладыпдыр.

Гчк 3:20.

Хөдүр чөреги – чадырда, соңра ыбадатханада хантагтаның үстүнде гойлан он ики саны петир чөреги. Чөреклер хантагтада бир хепделәп галдырылыпдыр. Соңра тәзе он ики чөрек билен чалшырылыпдыр. Хантагтадан айрылан бу чөреклери диңе руханылара иймәге ругсат эдилипдир.

Лев 24:5-9; 1Шам 21:4

Серет: Мукаддес отаг.

Худай – гөги ве ери, ягны тутуш әлем-җаханы ярадан Худайдыр. Худай башга-да энчеме атлар билен атландырылыпдыр, эмма оларың хеммеси шол бир Худайы аңладыпдыр: Реб, Бейик Худай, Хөкмүрован Реб, Мукаддес.

Серет: Реб.

Худайың Гузусы – Яхя чүмдүриҗи Иса Месихи Худайың Гузусы дийип атландыряр. Яхудыларың урп-адатларына гөрә, Худай оларың гүнәлерини багышламагы үчин, олар җанлы союп, Худая гурбанлык берипдирлер. Бу гурбанлык аркалы олар Худайың назарында пәк сайылыпдыр. Яхя, белки, бу гурбанлыгы гөз өңүнде тутуп, Исаны шейле атландырандыр. Белки-де, Оны Песах гузусы өйдүп пикир эдендир. Песах байрамында ысрайыллар җанлы союп, өзлериниң новбахар огулларының шол җанлының ганы аркалы өлүм перишдесиниң элинден халас боландыкларыны ятлапдырлар. Аянлык китабының 5‑нҗи бабында беян эдилен гөрнүшде Месих Гузы хөкмүнде суратландырыляр.

Ёх 1:29, 36; Лев 4:32; Мср 12:21-27.

Серет: Гүнә гурбанлыгы; Песах байрамы.

Худайың Оглы – Көне Әхтде «Худайың Оглы» патышалар үчин, иң мөхүм патыша болан Давут пыгамбер үчин уланылыпдыр. Реб Давудың оглуның хемишелик шалык сүрҗекдигини ве Худай билен ата-огул гатнашыгының болҗакдыгыны сөз берйәр. Бу огул яхудылар тарапындан Месих дийлип атландырылыпдыр. Шейлеликде, Тәзе Әхтде бу атлар, ягны Худайың Оглы ве Месих, икиси хем диңе Иса үчин уланыляр. Буларың икиси хем Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан Сайланып-сечилен диймеги аңладяр, Худай билен Исаның деңхукуклы гатнашыгы бар.

Серет: Месих.

Худайың Шалыгы – Матта тарапындан Худайың Шалыгына «Гөгүң Шалыгы» хем дийилйәр. Иса Месих бу дүнйә геленде, адамларың Худай билен тәзе арагатнашыкда яшамагына ёл ачмак аркалы Худайың Шалыгыны беркарар этди. Худайың Шалыгының адамлары Иса ынанян ве табын болян адамларды. Иса Месих доланып геленде, Худайың Шалыгы долы тамам болар ве бу әхли адамлара айдың аян болар.

Мат 19:24; Лук 13:29; Ёх 3:3-5; Рим 14:17.

Хызмат этмек – Мукаддес Китапда бу сөз диңе бир хоҗайынларына хызмат эдйән адамлары дәл-де, эйсем Худая хызмат эдйән Онуң адамларыны хем аңладыпдыр. Иса ынанянлар Хош Хабары вагыз эдип ве бейлеки месихилере ягшылык эдип, оларың мәтәчликлерине көмек этмек билен Оңа хызмат эдйәрлер.

Чөл 16:8-9; Кан 6:13; Еш 23:7,16; 24:24.

Серет: Сежде этмек.

И

И

1. Иблис
2. Ичги садакасы
3. Ички гала
4. Император
5. Инҗил
6. Иң мукаддес отаг
7. Иордан дерясы
8. Иса
9. Ишая пыгамбер
10. Иерусалим

Иблис –

Серет: Шейтан.

Ичги садакасы – гурбанлык сыпасының үстүне шерап, кәте яг гуймак билен Худая хөдүр эдилипдир.

Гчк 35:14; Лев 23:13.

Ички гала – диварлар билен өртүлен галаның ичиндәки беркитме. Бу шәхериң иң бейик ери болупдыр.

1Пат 16:18; 2Пат 15:25; Ер 30:18.

Император – Рим империясының патышасы. Тәзе Әхтде үч император ятланяр:

1. Император Август, ол Октавиян дийлип хем атландырылярды (б. э. өң 27‑нҗи йылдан б. э. 14‑нҗи йылына ченли). Иса догланда, ол императорды (Лук 2:1).

2. Император Тибериюс (б. э. 14-37 йй). Иса вагыз эден ве өлүп-дирелен дөври ол императорды (Лук 3:1; Ёха 19:12).

3. Император Клавдий (б. э. 41-54 йй). Ол яхудылары Римден ковуп чыкарды (Рес 18:1-4).

Инҗил – Тәзе Әхт.

Иң мукаддес отаг – Мукаддес чадырың иң ички отагы, соңрак бу ыбадатханада Әхт сандыгының сакланан ери болупдыр. («Мукаддес чадыр» ве «Ыбадатхана» сөзлериниң ашагында берлен суратлара середиң.) Сүлейманың гуран ыбадатханасында бу ички отаг дийлип атландырылды ве ол ерде керупларың шекили хем болупдыр. Ички отаг дашкы отагдан улы туты аркалы бөлүнипдир. Кануна гөрә, диңе баш рухана ички отага гирмәге ругсат берлипдир, ол хем диңе йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни гирип билипдир.

Мср 26:33; Лев 16:1-2; 1Пат 6:16-30.

1628‑нҗи сахыпадакы сурата серет.

Серет: Гүнәден сапланма гүни; Керуп; Мукаддес отаг; Мукаддес өй; Туты; Ыбадатхана.

Иордан дерясы – Җелиле көли билен Өли деңзиң арасындан акян деря. Гүндогарда Ысрайыл юрдуның арачәги хөкмүнде уланылыпдыр. Ысрайыллар Кенгана гирмезден өң бу дерядан гечипдирлер.

Еш 2:1.

Карта серет

Серет: Җелиле.

Иса – Исаның еврейче ады «Ешува» болуп, ол «Реб халас эдйәр» диймеги аңладяр. I асырда бу ат яхудылар үчин йөргүнли ат болупдыр.

Ишая пыгамбер – Ишая пыгамбер Яхуда патышалары Узыяның, Ётамың, Ахазың ве Хизкияның дөврүнде пыгамберлик эдипдир. Ол б. э. өң VIII асырда яшап гечди. Ишая билимли адам болупдыр, ол патышаның маслахатчысы хөкмүнде өмрүни Иерусалимде гечирипдир. Бу дөвүрде Ысрайыл патышалыгы Ассырия империясы тарапындан басылып алнып, Яхуда патышалыгы болса хемише ховп астында болупдыр. Ишаяның пыгамберликлериниң аглабасы Худайың Өз халкыны халас эдйәндиги барададыр, эмма шол бир вагтың өзүнде ол ысрайыллара пислик эдйәнлери, адалатсызлары ве бута чокунянлары Худайың хөкүм этҗекдигини дуйдурыпдыр. Ишая даш-төверегинде болуп гечйән вакалара дегишли гөрнүшлер гөрүпдир, шейле хем ол гелҗекде болҗак затлары гөрнүш аркалы өңден гөрүпдир, эсасан хем эҗир чекмек билен Худайың халкыны халас этҗек Гул барадакы гөрнүши гөрүпдир. Тәзе Әхтде бу пыгамберликлер Иса Месихде амала ашмак билен айдың әшгәр боляр.

2Пат 19-20; Иша 1, 6; Мат 4:14; 8:17; 12:17; Ёх 12:38-41; Рес 8:28-35.

Иерусалим – Иерусалим Давут пыгамбер билен Сүлейман пыгамбериң хөкүмдарлык эден дөврүнде Ысрайылың пайтагты болупдыр. Сүлейманың өлүминден соңра бу Яхуда патышалыгының пайтагты болупдыр. Бу шәхер Сион ады билен хем тутулыпдыр.

2Шам 5:6-15; 2ЙЙ 9:25; 2ЙЙ 11:5-17; Зеб 68:36.

Җ

Җ

1. Җебрайыл перишде
2. Җелиле
3. Җеннет
4. Җул гейинмек

Җебрайыл перишде – адамзада Худайың хабарыны гетирйән перишде. Көне Әхтде ол Даныел пыгамбере гөрнүп, оңа Худайдан гелен гөрнүшлери дүшүндирйәр. Тәзе Әхтде ол Зекаря гөрнүп, Яхяның догулҗакдыгыны, шейле-де Меръеме гөрнүп, Иса Месихиң догулҗакдыгыны хабар берйәр.

Дан 8:14-19; 9:19-21; Лук 1:19,26.

Җелиле – Ысрайыл юрдуның демиргазык этрабы.

Мат 2:22; Иша 9:1.

Җеннет – грекче бу сөз «овадан баг» диймеги аңладяр. Тәзе Әхтде бу сөз Иса ынанянларың өлүмден соң гидйән аҗайып ерини аңладяр.

Лук 23:43; Айн 2:7.

Җул гейинмек – гадымы Ысрайылда адамлар эден гүнәсине тоба эдйәндиклерини гөркезенлеринде я-да кимдир бириниң ясыны тутанларында, җул гейнипдирлер ве күлүң үстүнде отурыпдырлар я-да депелеринден күл сепеләпдирлер. Умуман бу гам-гуссаны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2Шам 3:31; Нех 9:1; Мат 11:21.

К

К

1. Канун
2. Канун китабы
3. Кемош
4. Кенган
5. Кенганлар
6. Керуп
7. Кесетлер
8. Кейнлер
9. Кәкилик оты
10. Көне Әхт
11. Күл үстүнде отурмак

Канун – Төврадың бәш китабы: муңа сежде, мукаддес өй, байрамлар, гурбанлыклар ве садакалар дегишли болуп, иң эсасы хем Худайың халкы хөкмүнде ысрайылларың нәхили яшамалыдыкларына дегишли Худайың берен канунларындан ыбарат. Бу көпленч Мусаның кануны (Еш 8:29) я-да Мукаддес канун (Мат 23:23) дийлип атландырылыпдыр. Кануның эсасы бөлеги Он табшырыкдыр (Мср 20:1-17; Кан 5:6-21).

Серет: Канун китабы; Төврат.

Канун китабы – муңа Реббиң берен канунларындан ыбарат болан Канун таглыматы китабының бир бөлеги я-да Төврадың бәш китабы дегишлидир.

Кан 30:9-10; Еш 1:8; Гал 3:10.

Серет: Төврат.

Кемош – Мовапларың худайы.

1Пат 11:7, 33; Йрм 48:13,46.

Серет: Моваплар.

Кенган – Нухуң агтыкларының бириниң ады. Онуң несиллери болан кенганлар Ортаер деңзи билен Иордан дерясының аралыгында орнашыпдырлар, шонуң үчин ол ере Кенган ады берлипдир. Соңра олар ысрайыллар тарапындан басылып алныпдыр.

Гчк 9:18; 12:5; Мср 6:4; Еш 5:12.

Кенганлар – кенганың илаты гарышык болуп, финикиялылара якын болупдыр. Кәвагт бу сөз ол ерде яшан әхли тирелери аңладып, умумы уланылыпдыр, кәте диңе бир тирәни гөркезмек үчин уланылыпдыр. Соңра олар Кенганы басып алан ысрайыллар тарапындан өлдүрилипдир, дири галанлары-да ковлуп чыкарылыпдыр.

Гчк 12:6; 15:18-21; Еш 16:10.

Керуп – ганатлы перишделер. Олар Эрем багында яшайыш дарагтыны горапдырлар. Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң гөрен гөрнүшинде керуплар Худайың тагтының депесинде ерлешипдир. Әхт сандыгының үстүнде ганатларыны гапагың үстүне яйып отуран ики саны керубың алтындан ясалан кешби бар.

Гчк 3:24; Мср 25:18-22.

Серет: Әхт сандыгы; Перишде; Серафлар.

Кесетлер – илки Месопотамиядакы дүзлүкде, соңра Бабыл шәхеринде яшан тире. Кесетлер ол ердәки яшан тирелериниң арасында иң гүйчли тире болупдыр ве шонуң үчин оларың ады көпленч тутуш бабыллылары аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Эзр 5:12; Иша 47:1.

Серет: Бабыл.

Кейнлер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдунда яшан халкларың бири.

Гчк 15:19; 4:11; 1Шам 15:6; 27:10; 1ЙЙ 2:55.

Серет: Кенган.

Кәкилик оты – якымлы ыслы өсүмлик. Руханы бир богдак кәкилик отуны сува я-да гана батырып, тәмизлемек үчин адамларың я-да бейлеки затларың үстүне сепипдир.

Лев 14:4,6; Зеб 50:9.

Серет: Мурдар; Тәмиз.

Көне Әхт – ол Төвратдан, Зебурдан, Тарыхы, Даналык ве Пыгамберлик китапларындан ыбарат. Бу китаплар Иса Месих гелмезден өң язылыпдыр, оларың кәбиринде Онуң гелҗекдиги барадакы пыгамберликлер бар.

Серет: Пыгамберлик этмек; Тәзе Әхт; Төврат; Зебур.

Күл үстүнде отурмак –

Серет: Җул гейинмек.

Л

Л

1. Ладан
2. Левилер
3. Лира
4. Ливан
5. Ливятан
6. Лолы
7. Лут

Ладан – гырымсы агаҗың гүр япрагындан чыкян шире. Шире гатаяр ве якымлы ыслы шепбик хөкмүнде сатыляр, оны оврадып, ондан дерман ясаярлар.

Гчк 37:25; 43:11.

Левилер – Левилер Якубың оглы Левиниң несиллеридир. Леви тиреси үч уруга бөлүнипдир: Гершоның, Кохадың ве Мерарының несиллери. Мусаның дөврүнде Худай леви тиресинден болан Харун пыгамбериң несиллерини руханылыга сайлапдыр; бейлеки левилериң әхлисини Мукаддес чадырда хызмат эдип, руханылара көмеклешмәге белләпдир. Диңе шу тирәниң өзбашдак мүлк ери болмандыр, себәби оларың везипеси Мукаддес чадырда, соңра ыбадатханада хызмат этмек болупдыр. Шонуң үчин булара мүлк ер бейлеки тирелерден бөлүнип берлипдир.

Мср 6:25; 38:21; Лев 25:32ф; Чөл 3:6.

Серет: Руханы.

Лира – Ысрайылда ве онуң даш-төверегиндәки үлкелерде уланылан киришли саз гуралы. Ол улы гөврүмли арфа меңзеш болупдыр.

Гчк 4:21; 1Шам 16:15-23; Зеб 70:22.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ливан – Ысрайылың демиргазык арачәгинде ерлешйән даглык юрт, ол кедр токайлыгы билен мешхур болупдыр. Сүлейман патыша Иерусалимде көшгүни ве ыбадатхананы Ливаның кедр хем бейлеки агачларындан гурупдыр.

1Пат 5:6-10; Эзр 3:7; Иша 60:13.

Ливятан –

Серет: Аждарха.

Лолы – газанч үчин тенини сатян аял.

Сүл 9:3; Хош 4:14; Як 2:25; 1Кор 6:15,16.

Лут – Ыбрайым пыгамбериң доганының оглы. Ол овнуклы-ирили маллары ве чадырлары билен Содом галасының төверегиндәки дереде месген тутупдыр. Соңра Реб Содом билен Гомора шәхерлериниң икисини вейран эдипдир, йөне перишделер Луты машгаласы билен биле халас эдипдирлер. Лут мовапларың ве аммонларың атасыды, соңра онуң несиллери Ысрайылың душманы болупдырлар.

Гчк 12:4–14:16; 19:1-36; 2Пет 2:7,8.

М

М

1. Мадай
2. Манна
3. Маскил
4. Меҗлис
5. Меръем
6. Месх ягы
7. Месих
8. Месопотамия
9. Мейлетин садака
10. Мезмур
11. Мәликсадык
12. Мидянлар
13. Микайыл
14. Миктам
15. Миллетлер
16. Милло
17. Мирас
18. Молек
19. Моваплар
20. Мукаддес
21. Мукаддес чадыр
22. Мукаддес чөрек
23. Мукаддес даг
24. Мукаддес отаг
25. Мукаддес өй
26. Мукаддес Рух
27. Мурдар
28. Муса пыгамбер
29. Мут лабен
30. Мүр
31. Мүрзе

Мадай – хәзирки гүнбатар-демиргазык Эйранда ерлешйән гүйчли патышалык. Парс империясында мадайлар парслар билен биле бир патышалыкда гуллук эдипдирлер. Шонуң үчин оларың канунларына «Медес ве парс канунлары» дийлипдир.

2Пат 17:6; Эст 1:19; Дан 6:8,12,15; Рес 2:9.

Серет: Парс империясы.

Манна – Ысрайыллар Синай чөлүнде азашып йөркәлер, Худай тарапындан асмандан яган иймит.

Мср 16:31-35; Чөл 11:6; Зеб 77:24; Ёх 6:31-58.

Маскил – Зебур китабында бир айдымың гөрнүши. Олар бирнәче максатлар үчин язылыпдыр: гудратлы ишлери үчин Худайы шөхратландырмак; халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы гынанҗына яс тутмак; шейле хем алкыш айтмак ве ялбармак үчин.

Зеб 31; 41; 52; 89; 142.

Серет: Мезмур; Зебур.

Меҗлис – Мукаддес Китапда бирнәче меҗлис агзалып гечилйәр. Оларың икиси иң мөхүмидир:

1. Худайың меҗлиси.

2. Яхудыларың меҗлиси. Худайың меҗлисине перишделер ве гөгүң башга ылахы барлыклары йыгнанярлар. Яхудыларың меҗлисине иң мөхүм яхуды адамларындан етмиш бириси дегишли болупдыр. Оларың арасында фарисейлер ве саддукейлер болуп, Баш руханы меҗлисе баштутанлык эдипдир. Римлилериң хөкүмдарлыгы астында меҗлисиң раят ве җенаят ишлерине гарамага ыгтыяры болупдыр, йөне хич кими хөкүм этмәге хукугы болмандыр.

Эйп 15:8; Зеб 81:1; 88:6: Мар 14:53-65; Рес 4:1-22.

Меръем – Тәзе Әхтде Меръем атлы бирнәче аял бар:

1. Исаның эҗеси Меръем.

2. Магдалалы Меръем. Иса Магдалалы Меръемден еди саны эрбет рухы чыкарды ве Меръем Исаның ызына эериҗилериң бири болды (Мат 27:55-56; Мар 16:9; Лук 8:2; Ёх 20:1-2; 11-18 ве бейлеки бөлеклер).

3. Бейтаниядакы Меръем. Ол Марта билен Лазарың доганыды. Ол Исаның аягуҗунда отурып, Онуң өвүтлерини диңледи (Лук 10:38-42; Ёх 11:1-5; 12:1-7).

4. Якуп билен Юсубың эҗеси Меръем. Бу Меръем Клеопасың аялы Меръем болмагы ахмал, йөне бу анык дәл (Мат 27:56; Мар 15:40; 16:1; Лук 24:10).

5. Ёханнаның (оңа Марк хем дийипдирлер) эҗеси Меръем. Бу Меръемиң Иерусалимде өйи болупдыр ве Иса шәгиртлери билен ол ерде душушыпдыр (Рес 12:12).

Месх ягы – кимдир бириниң Реббе багыш эдилендигиниң я-да мукаддес эдилендигиниң нышаны хөкмүнде онуң депесине яг гуйлупдыр я-да сепилипдир.

Мср 25:6.

Серет: Яг гуймак, Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Месих – бу ат «депесинден яг гуйлан адамы» аңладыпдыр. Көне Әхтде кимдир бириниң депесинден яг гуймак онуң руханы я-да патыша хөкмүнде Худай тарапындан айратын сайланандыгының нышаны болупдыр. Месих диен ат яхудылар тарапындан уланылып башланыпдыр ве олар муны Худайың олара ибермеги вада берен Патышасының ады үчин уланыпдырлар. Бу Патыша хемишелик хөкүм сүрмелиди ве Ысрайылы душманларындан халас этмелиди. Иса ынанянлар ве Оңа эерйәнлер Исаның Месихдигине, Онуң әхли адамлары халас эдип, Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан сайланып иберилендигине ынанярлар. Грекче Месих сөзи «Христос» диймекдир.

Мат 1:1; Мар 8: 27-29; Лук 2:11; Ёх 20:31; Рес 18:28.

Серет: Худайың оглы; Яг гуймак.

Месопотамия – гадымы дөвүрде Евфрат дерясының гүнбатарындан Тигрис дерясының гүндогарына ченли болан аралык Месопотамия дийлип атландырылыпдыр. Бабыллылар ве ассыриялылар билен бирликде көп гадымы медениетлер бу ерде башланыпдыр.

Гчк 24:10; 25:20; Рес 2:9; 7:2.

Мейлетин садака – бу дүрли себәплер үчин Худая гетирилен дүрли гөрнүшли садакалар болупдыр. Меселем, адамлар мейлетин яг, якымлы ыслы түтетги, гейим-геҗим, агач, күмүш ве Мукаддес чадырың гурлушыгы үчин бейлеки затлары гетирипдирлер (Мср 35:20-29). Эмма шахсы себәплер үчин гурбанлык я-да садака ислендик гөрнүшде мейлетин берипдирлер.

Мср 35:29; 36:3; Лев 7:16.

Мезмур – Зебур китабында айдымың бир гөрнүши. Бирнәче максатлар үчин: Худайы шөхратландырмак үчин, халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы эҗир чекмелерине яс тутмак үчин, патышаны беллемек, Худая миннетдарлык билдирмек, ыбадатхана баряркаң шатланып айдым айтмак; Худая ялбарып дога-дилег этмек үчин язылан айдымлардыр. Бу айдымлар Зебур китабында топланандыр. Исаның ызына эерйәнлер бир ере үйшенлеринде, мезмур айдыпдырлар.

Зеб 5:1; 18:1; Эфе 5:19; Кол 3:16.

Серет: Зебур.

Мәликсадык – Иерусалимиң гадымы патышасы ве руханысы. Онуң ады «догрулык патышасы» диймеги аңладяр. Көне Әхтде Мәликсадык Ыбрайым пыгамбере душяр ве оңа пата берйәр (Гчк 14:17-20). 109-нҗы мезмурда Мәликсадык «мүдимилик руханы» дийлип атландырыляр ве Еврейлере хат китабының 5‑нҗи бабының 6-нҗы аядында Иса «Мәликсадык дереҗесиндәки» руханы хөкмүнде танышдырыляр. Иса Худайың сагында отурян мүдимилик Баш Руханыдыр ве Ол месихилер үчин төвелла эдйәр.

Мидянлар – Ыбрайым пыгамбериң оглы Мидяның несиллери (Гчк 25:1,2). Муса өмрүни Мидян юрдунда гечирипдир, Мидян Синай ярым адасының бир бөлеги болмагы ахмал. Сердарлар дөврүнде мидянлар ысрайылларың эсасы душманы болупдыр. «Мидянлар» ве «Ысмайыллар» диен сөзлер кәте чалшырылып уланылыпдыр (Гчк 37:25-29).

Гчк 25:1,2; 37:25-29.

Серет: Ысмайыл пыгамбер.

Микайыл – хер миллетиң өзүниң сердар перишдеси болупдыр диен пикир бар, оларың херекетлери өз миллети билен баглы болупдыр. Бу барада илкинҗи гезек Даныел пыгамбериң китабында парс ве грек сердарларының перишдеси, шейле хем Ысрайылың сердары Микайыл перишде барада айдыляр.

Дан 10:13,20; 12:1.

Миктам – Зебур китабында габат гелйән айдымың гөрнүши.

Зеб 15:1.

Миллетлер – Мукаддес Китапда бу адатча яхуды дәл миллетлери аңладыпдыр. Ысрайыл халкы Худай тарапындан Онуң халкы болмак үчин сайланыпдыр, эмма Худай әхли миллетлериң халкларының халас болмагыны ве оларың хем Өз халкы болмагыны исләпдир.

Лев 26:12; Эфе 2:11-13.

Милло – топрак билен долдурылан җайрык я-да бошлук ер. Кәте бу сөз галаның диварына чыкмак үчин гурлан япгыды аңладыпдыр.

2Шам 5:9.

Мирас – тутуш Кенган юрды Худай тарапындан ысрайыллара мүдимилик мирас хөкмүнде сөз берлипдир. Ешуваның дөврүнде ер биҗе боюнча Ысрайылың он ики тиресине пайланып берлипдир, шейлеликде, хер тирәниң өз ери болупдыр ве мирас хөкмүнде несилден несле гечипдир. Муңа гарамаздан, ысрайыл халкы Худайың Өз «мирасы» хөкмүнде суратландырылыпдыр. Ине, шонуң үчин Худай билен ысрайыл халкының арасындакы әхте гөрә, Ол диңе оларың Худайы болупдыр, олар болса Онуң халкы болупдыр. Ким Иса ынанян болса, онуң мирасы Худайың Шалыгыдыр ве бакы яшайышдыр.

Мср 32:13; Еш 13:6-8; Зеб 33:12; Як 2:5.

Молек – аммонларың эсасы худайы. Адамлар кәте өз чагаларыны Молек худайына гурбанлык бермек билен оңа сежде эдипдирлер. Худайың кануны бу адаты өрән язгарса-да, бир гезек хатда ысрайыл халкы-да Иерусалимиң голайындакы Хинном җүлгесинде огул-гызларыны Молек худайына хөдүр этди.

Лев 18:21; 20:2-5; 1Пат 11:7; Ер 32:35.

Моваплар – Ыбрайым пыгамбериң егени Лутуң несиллери. Олар Өли деңзиң гүндогарындакы Мовап юрдунда яшапдырлар. Моваплар өзлериниң эсасы худайы хөкмүнде Кемоша сежде эдипдирлер. Оларың геплешик дили еврей дилине дегишли болупдыр. Олар Ысрайылың душманы болупдырлар ве көпленч Ысрайылың пыгамберлери тарапындан паш эдилипдирлер. Муңа гарамаздан, Рут ак йүрекли моваплы аял болупдыр. Бабыллылар моваплары дерби-дагын эдипдирлер.

Иша 15-16; Ер 49; Зеп 2:8-11.

Мукаддес – Төвратда «мукаддес» адаты максатлар үчин дәл-де, Худайың максатлары үчин айры гойлан диймеги аңладяр. Бу руханылара я-да ысрайыл халкына, я-да Мукаддес чадыр ве гурбанлык сыпасы ялы затлара дегишлидир. Мукаддес эдилен адамлар я-да затлар пәк сакланылмалыды. Мукаддес Китапда мукаддес адамларың пәклигине оларың ахлак хәсиетлери хем дегишли болупдыр: «Өзүңизи чагыран Худайың мукаддес болшы ялы, сиз хем әхли эдйән ишлериңизде мукаддес болуң» (1Пет 1:15).

Мср 3:5; 16:23; 19:6; 25:8; Иша 6:3.

Мукаддес чадыр – Мукаддес чадыр Әхт сыпасыны ве ыбадат үчин бейлеки энҗамлары ерлешдирмек үчин гурлан чадырдыр. Тутуш гурлуша Мукаддес чадыр дийлипдир (1622‑нҗи ве 1628‑нҗи сахыпадакы суратлара серет). Мукаддес чадырың ичинде ики отаг болупдыр: мукаддес отаг ве иң мукаддес отаг. Чадыр гечиниң йүңүнден эдиленди ве онуң диварының ич тарапы овадан тутулар билен өртүленди. Онуң төвереги хаят билен гуршалып, дашына хаят айланыпдыр. Мукаддес чадыр билен онуң ховлусына Худайың мукаддес өйи дийлипдир. Ысрайыллар чарва адамлар болупдырлар, шонуң үчин олар гөченлеринде, чадыры сөкүп алып, өз янлары билен әкидипдирлер. Мукаддес чадыр Реббе йүз тутулян чадыр хөкмүнде хем белли болупдыр. Ховлуда Худая садакалар ве гурбанлыклар хөдүр этмек үчин гурбанлык сыпасы, шейле хем руханылар ювнар ялы сувдан долы бүрүнч леген дурупдыр. Өңки дөвүрдәки гөчме мукаддес чадыр Сүлейманың дөврүнде дашдан ве агачдан салнан ыбадатхана билен чалшырылыпдыр.

Мср 26:1-35

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Реббе йүз тутулян чадыр; Ыбадатхана. 1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Мукаддес чөрек –

Серет: Хөдүр чөреги.

Мукаддес даг – Иерусалимдәки даг, ол ерде ыбадатхана гурлупдыр ве сежде эдилипдир (адатча Сион дагы билен мешхур болупдыр).

Серет: Иерусалим; Сион.

Зеб 2:6; 14:1; 98:9; Иша 27:13; Ёл 2:1-2.

Мукаддес отаг – Мукаддес чадырдакы отаг, ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер. Мукаддес отагың ичинде якымлы ыслы гурбанлык сыпасы, чырадан, үстүнде хөдүр чөреклери болан хантагта барды. Бу отаг Иң мукаддес отагдан туты аркалы бөлүнипдир. Сүлейман чадыры ыбадатхана билен чалшанда, бу отаг дашкы отаг ады билен, Иң мукаддес отаг болса, ички отаг ады билен белли болупдыр.

Мср 26:30-34; 1Пат 6:14-18

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Ыбадатхана.

Мукаддес өй – бу ат Мукаддес чадыра ве онуң хаядына, соңрак болса ыбадатхана дегишлидир. Ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер.

Мср 25:8; 36:1; Лев 19:30; 1ЙЙ 22:19; Зеб 23:3.

Мукаддес Рух – Худайың Рухы болуп, Ол дүнйәде гудрат аркалы херекет эдйәр. Көне Әхтде Худайың Рухы адамлара инип, олар пыгамберлик эдипдирлер. Тәзе Әхтде Иса ынанянларың хеммеси Мукаддес Рухы кабул эдйәрлер.

Эйп 33:4; 1Шам 19:20; Рим 8:15.

Серет: Рух.

Мурдар – гадымы Ысрайылда эгер адам дини тайдан тәмиз болмаса, ол мурдар хасапланыпдыр. Левилер ве Чөлде китапларында нәхили адамың мурдар хасапланяндыгы беян эдилендир. Ысрайыллар Мукаддес өйде борчларыны ерине етирмәге башланларында, Худай олара бу ери мурдар этмезлиги буюрды. Иса адамы хакыкатдан нәмәниң мурдар эдйәндигини, ягны йүрекден чыкян эрбет пикирлериң ве херекетлериң мурдар эдйәндигини өвредйәр.

Лев 15:31; Эзк 5:11; Мат 15:11.

Серет: Тәмиз.

Муса пыгамбер – Ысрайыллар Мүсүрде гулчулыкда боланларында, Муса пыгамбер олара баш болмак үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ол Мүсүр патышасындан ысрайылларың гидип, чөлде Реббе ыбадат этмеклери үчин ругсат бермегини сораяр. Йөне фараон мунуң билен Реб диңе Мүсүр топрагына биртопар бетбагтчылыклар индеренден соң ылалашяр. Муса халка энчеме йыллап чөлде ёлбашчылык эдйәр, эмма сөз берлен Кенган юрдуны диңе узакдан гөрүп билйәр. Мукаддес Китабың илкинҗи бәш китабы Төврат хөкмүнде белли болуп, эсасан, Муса тарапындан языландыр.

Мут лабен – бу сөзүң манысы барада алымлар җеделлешйәрлер. Онуң «Лабениң өлүми» диен маныны аңладян болмагы мүмкин ве ол мезмурың нәме үчин языландыгының себәбини гөркезйәр. Белки, ол мезмурың нәдип айдым эдип айдыландыгыны я-да нәхили саз гуралында чалнандыгыны гөркезендир.

Зеб 9:1.

Мүр – мүр өсүмлиги гүр тикенли ве шахалы гырымсы агачдыр. Якымлы ыслы түтетги онуң шахаларындан алыняр ве ол гуранда гатаяр. Ол өрән гымматбаха түтетги болуп, атыр ясамак үчин яг билен гарыляр ве җеседи җайламага тайярламак үчин уланыляр. Мүрүң тагамы аҗы болупдыр. Бу агырыны еңиллешдирйәр дийип хем ынаныпдырлар. Бу хәсиетлериң, белки, эсгерлериң оны шераба гарып, Иса берендиклери билен баглы болмагы хем ахмал (Мар 15:23).

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Наг 5:5.

Мүрзе – мүрзәниң эсасы кәри ресминамаларың гөчүрмесини тайярламакдыр. Шейле хем олар хатлары, карарлары ве бейлеки ресминамалары языпдырлар, олар пайхаслы ве дүшүнҗели хасапланыпдыр. Мүрзелер язып билйәндиклери үчин, кәте малие язгыларыны хем саклапдырлар. Мүрзелер көпленч патыша билен якындан ишләнсоңлар, оларың кәбири ресминамаларың гөчүрмесини ерине етирмеклиги ве ёлбашчы болмаклыгы газаныпдыр. Исаның дөврүнде олар Төврат мугаллымлары хөкмүнде белли бир топары аңладыпдырлар.

2Пат 12:10; 25:9; Эст 8:9; Эзр 7:6,10,11,21; Ер 8:8.

Н

Н

1. Надан
2. Нард
3. Назыр
4. Нефиллер
5. Негеп чөли
6. Новбахар огул
7. Нух пыгамбер

Надан – Сүлейманың пәхимлери китабында надан адам барада көп гүррүң эдилйәр. Надан самсык дәл-де, эйсем Худайың халаян ёкары ахлак дурмушында яшамага пайхасы кемлик эдйән адамдыр.

Кан 32:6; Сүл 1:22; 7:7; 9:6.

Нард – нард өсүмлигиң сүммүли ве онуң көкүнден алынян ыслы ягы болупдыр. Нарддан ясалан хошбой ыслы яг өрән гыммат болупдыр, онуң бахасы бир йылың иш хакына барабар болупдыр.

Наг 1:11; Мар 14:3.

Назыр – назыр мукаддеслик дереҗесини алан хем-де сач-сакгалыны сырман, сачыны өсдүрип, шерап хем гүйчли ичгилери ичмекден сакланып, өзүни Реббе багыш этмеги вада берен адам болупдыр. Бир гудрат аркалы өзүниң я-да Шимшон ялы эҗесиниң вадасы аркалы адам назыр болупдыр. Соңы билен шейле адам өзүни Худая багыш этмек вадасы аркалы айратын дереҗә эе болупдыр.

13:5,7; 16:17 Амо 2:11.

Нефиллер – Нефиллер өрән узын ве гүйчли адамлар болупдырлар, олар Гелип чыкыш китабының 6-нҗы бабында ылахы барлыкларың ве ынсан гызларының несиллери хөкмүнде ятланып гечилйәр. Соңрак, ысрайыллар Кенган юрдуны гөзден гечирмәге гиденлеринде, нефиллери (ягны нефиллерден гелип чыкан анаклары) гөрүпдирлер.

Гчк 6:4; Чөл 13:33.

Серет: Анаклар.

Негеп чөли – Ысрайылың гүнорта бөлегиндәки чөл.

Гчк 12:9; 13:1,3; 20:1.

Новбахар огул – гадымы гүнорта җемгыетинде илкинҗи доглан огул үйтгешик хасапланыпдыр. Ол огул какасы арадан чыкандан соң, машгаланың башы болупдыр, какасының патасыны алыпдыр, мирасдан ики эссе пай алыпдыр. Мүсүрде Песах вакасы болуп геченден соң, хер бир новбахар огул Худая дегишли болупдыр ве машгаласы оңа дерек садака берип, оны ызына сатын алып билипдир.

Гчк 49:3; 27; Мср 13:2; Кан 21:17.

Серет: Ызына сатын алмак.

Нух пыгамбер – Нух пыгамбер өз машгаласыны, шейле хем халал ве харам хайванлары халас этмек үчин Худай тарапындан гәми гурмаклыга чагырылан адам болупдыр. Ол Худайың назарында догры сайылыпдыр. Силиң сувлары чекиленден соңра, Худай онуң билен әхт эдишип, мундан бейләк хич вагт ер йүзүни сил билен вейран этмеҗекдигине сөз берйәр.

Гчк 5:29; 6:8; Иша 54:9; Лук 17:27: 1Пет 3:20; 2Пет 2:5; Ев 11:7.

О

О

1. Омын

2. Ондан бири

Омын – көпленч дога-дилеглер эдиленде, оны җемлемек үчин уланыляр. «Омын» сөзи «Гой, шейле болсун!» диймеги аңладяр. Бу еврейче «Бу хөкман» диен сөзе эсасланяр.

Чөл 5:22 Кан 27:15-26; Рим 1:25.

Ондан бири – гадымы Ысрайылда хасылың ондан бири Реббе берлипдир. Муны аммарлара йыгнап, руханыларың ве левилериң иймити үчин харчлапдырлар. Исаның дөврүнде адамың өндүрен өнүминден я-да гирдеҗисинден ондан бири ыбадатхана руханыларына берлипдир.

Чөл 18:21; Кан 14:22.

Ө

Ө

1. Өлүлер дүнйәси

2. Өй бутлары

Өлүлер дүнйәси – гадымы Ысрайылың халкы Өлүлер дүнйәси ериң ашагында дийип дүшүнипдир, эмма ол довзах дәлдир. Хер кес өленден соң, ол ере инипдир. Ол ер үмсүм, гараңкы ер болупдыр. Гоҗалык яшына етип өлениңден соң, ата-бабаларыңа говушмак оңатды, йөне яш өлмек говы дәлди. Якуп өз оглы Юсуп үчин яс тутса-да, өлүлер дүнйәсине инмек ислемеди. Бу ере Хеләкчилик ери хем дийлипдир.

Гчк 37:25; 42:38; 44:29,31.

Өй бутлары – өй бутларына бутпаразлар, кә халатда ысрайыллар тарапындан сежде эдилипдир. Олар өйлерде сакланып, кераматлы сайылыпдыр.

Гчк 31:19; 2Пат 23:24.

П

П

1. Парс империясы
2. Парз
3. Пата
4. Патрос
5. Перишде
6. Перизлер
7. Перман
8. Песах байрамы
9. Петир байрамы
10. Пилат
11. Пилиштлилер
12. Пурым байрамы
13. Пыгамбер
14. Пыгамберлик этмек

Парс империясы – Бабыл империясындан соң эмеле гелен гүйчли ве хас улы империя болупдыр. Парс империясы Гресиядан Мүсүре ченли ве Орта Азия ченли ерлери, шол санда Ысрайылы хем басып алыпдыр. Кәте бу империя «Мадай-Парс империясы» дийип атландырылыпдыр, себәби онуң дүзүмине гирен мадай миллети империяны доландырмакда ваҗып орны эеләпдир. Парс канунлары «Парсларың ве мадайларың канунлары» дийип атландырылыпдыр.

Эст 1:19; Дан 6:8,12,15.

Серет: Мадай.

Парз –

Серет: Канун.

Пата –

Серет: Ялкамак.

Патрос – Мүсүриң гүнорта бөлеги.

Иша 11:11; Йрм 44:1, 15; Эзк 29:14; 30:14.

Перишде – перишделер адамлар үчин Худайың хабарчылары ве векиллеридирлер. Олар Худайың хузурында яшап, хемише Оны алкышлаярлар. Керуплар ве Серафлар перишделериң бир гөрнүшидирлер. Мукаддес Китапда ики саны мөхүм перишдәниң: Микайыл билен Җебрайылың ады агзалып гечилйәр.

Гчк 3:24; 16:7-11; Иша 6:2.

Серет: Җебрайыл; Микайыл.

Перизлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири.

Гчк 13:7; Еш 3:10.

Перман –

Серет: Канун.

Песах байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он дөрдүнҗи гүни агшам белленилипдир. Бу бахар паслының ыз янында болупдыр. Шол агшам ысрайыл халкы Худайың өзлерини Мүсүр гулчулыгындан нәхили халас эдендигини ве Мүсүрден гайтмазының өң янында агшам гурбанлык җанлысының ганы аркалы өз новбахар огулларының нәхили азат боландыгыны ятлапдырлар. Адамлар гузы я-да гечи союп, хеммеси билеликде Песах нахарыны ийипдирлер, оны аҗы гөк отлар ве петир билен ийипдирлер.

Мср 12:1-13,21-51; Лев 23:5; Чөл 9:1-14, Кан 6:1-7.

Петир байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он бәшинден йигрими бири аралыгында белленилипдир. Бу байрам Песах байрамының ыз яны башлапдыр, Көне Әхтиң кәбир парчаларында бу ики байрам бир байрам ялы гөркезилипдир. Шол хепдәниң довамында ысрайыл халкы өзлерини Мүсүр гулчулыгындан Худайың нәхили алып чыкандыгыны ятлапдырлар. Адамлар өйлеринден әхли хамырмаялары чыкарып зыңыпдырлар, хамырмаялы чөрек иймәндирлер. Олар байрамың биринҗи ве единҗи гүнлери мукаддес йыгнанышык эдип, Худая гурбанлыклар хөдүрләпдирлер.

Мср 12:14-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Лев 23:6-8; Чөл 28:17-25; Кан 16:3-4,8.

Пилат – Исаның өвреден ве вагыз эден гүнлеринде Понтий Пилат Яхуданың үстүнден хөкүм сүрен Рим императорыдыр.

Мат 27; Рес 3:13.

Пилиштлилер – б. э. өң XIII асырың ахырларында Ысрайылың гүнорта-гүнбатарындакы кенаряка золагыны эелән халк. Пилиштлилер бәш саны шәхери: Газаны, Ашкелоны, Ашдоды, Гаты ве Экроны эсасландырыпдырлар. Б. э. өң XII асырда олар ер чәклерини гүндогар тарапа гиңелдип башлаярлар. Бу ягдай Кенган тарапдан өз чәклерини гүнбатара гиңелдйән ысрайыл халкы билен пилиштлилериң арасында душманчылык дөредипдир. Шейлеликде, хезрети Давут патыша тарапындан долы дерби-дагын эдилйәнчәлер, пилиштлилер Ысрайылың эсасы душманы болупдырлар.

2Шам 8:1; 1ЙЙ 18:1.

Пурым байрамы – бу байрам еврей халкының дурмушына Парс империясы дөврүнде гошулыпдыр. Бу еврейлериң сененамасы боюнча он икинҗи айың, ягны Адар айының он дөрдүне ве он бәшине, ирки бахарда белленилипдир. Бу ики гүнүң довамында ысрайыл халкы Эстериң дөврүнде өзлериниң долы ёк эдилмекден Худайың нәхили халас эдендигини ятлапдыр. Олар шатланыпдырлар, ийип-ичипдирлер ве бири-бирилерине совгат берипдирлер.

Эст 9:20-32.

Пыгамбер – Худайың хабарыны халка етирмек үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ыляс ялы ирки пыгамберлер (Гөргүрлер) Худая сыгынян топар болуп, кәте оларда үйтгешик теҗрибе болупдыр ве тәсин гудратлар гөркезипдирлер. Шамувел пыгамбер өзүни көпленч сердар хөкмүнде алып барыпдыр. Соңрак Ермея ялы пыгамберлере Худайдан аянлык инипдир ве олар бу аянлыклары халка етирипдирлер.

1Шам 3:20; 9:9; 10:5-11; 1Пат 17 – 18; Ер 1:5.

Пыгамберлик этмек – Худайың халка ниетлән хабарыны оңа етирмек. Бу хабарлар көпленч аянлыкларың ве дүйшлериң үсти билен берлипдир. Гадымыетдәки пыгамберлериң дөврүнде бу сөз пыгамбериң аша җошгунлык ягдайыны беян этмекде хем уланылыпдыр.

1Шам 10:5ф; Ер 2:8.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Р

Р

1. Рабби
2. Рахап
3. Рапалар
4. Реб
5. Реббе хөдүр эдилен чөрек
6. Реббе йүз тутулян чадыр
7. Реббиң гүни
8. Реббиң өйи
9. Реббиң сачагы
10. Ресуллар
11. Римлилер
12. Рух
13. Руханы

Рабби – еврейлер акыллы ве ваҗып адамлара йүзлененлеринде, «Рабби» сөзүни уланыпдырлар, бу мугаллым диймеги аңладяр. Бу сылаг-хорматы аңладян сөздүр. «Раббуни» диен сөз хем шу маныны аңладяр.

Ёх 1:38; 3:2; 20:16.

Рахап –

Серет: Аждарха.

Рапалар – Ысрайыл халкы басып алмаздан өң, Кенганда яшан халкларың бири. Анаклар ялы олар хем өрән узын ве даяв адамлар болупдырлар.

Кан 2:11, 20; Еш 12:4.

Серет: Анаклар; Кенган.

Реб – гадымы вагтларда Худайың адыны айтмакдан сакланмак үчин яхудылар Оңа «Адонай» дийип салгыланыпдырлар, бу эе я-да хоҗайын диймеги аңладыпдыр. Көне Әхтиң түркменче терҗимесинде Худайың ады Реб сөзи билен терҗиме эдилди, себәби бу хем ага я-да эе диймеги аңладяр. Б. э. өң III асырда Көне Әхт грек дилине терҗиме эдилипдир ве «куриос» диен грек сөзи Худайың ады үчин уланылыпдыр. Соңра Тәзе Әхт язылан вагтында шол бир «куриос» сөзи Иса Месих үчин уланылыпдыр ве көпленч Реб дийлип терҗиме эдилипдир.

Реббе хөдүр эдилен чөрек –

Серет: Хөдүр чөрек.

Реббе йүз тутулян чадыр – шейле хем бу ере Мукаддес чадыр хем дийлипдир, бу ерде руханылар өз борчларыны ерине етирипдирлер. Муңа Реббе йүз тутулян чадыр дийилмегиниң себәби Худай руханылара ве адамлара чадырың гирелгесинде гепләпдир (Мср 29:42-43). Шейле хем Муса Худай билен бу ерде душушыпдыр (Мср 33:7-11).

Мср 29:42-43; 33:7-11.

Реббиң гүни – адатча шол гүн кесеки миллетлер үчин җеза гүни, Худайың сайлан халкы үчин болса акланма я-да хасаплашык гүни дийлип пикир эдилипдир. Муңа гарамаздан, пыгамберлер шол гүн ысрайылларың хем гүнәлери үчин җезаландырылҗакдыгыны олара дуйдурыпдырлар. Тәзе Әхтде Реббиң гүни казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге Исаның гелҗек гүнүдир.

Ер 46:10; Амо 5:17-27; 1Сал 5:1-9.

Реббиң өйи – бу сөз Ыбадатхананы аңлатмак үчин уланылыпдыр.

1Пат 3:1; Мик 4:1.

Серет: Ыбадатхана.

Реббиң сачагы – бу гурбанлык сыпасы үчин башга сөз болуп, диңе Малакы китабында уланыляр. Тәзе Әхтде бу сачак йыгнак агзаларының бир ере үйшүп, нахар ийип, Исаның өлүмини ве тәзеден дирелмегини ятламакларыны аңладыпдыр.

1Кор 11:17-33.

Ресуллар – Иса Өзүниң якын ёлдашларындан, таныш шәгиртлеринден он ики саны ресулы сайлаяр. Ол адамлар Онуң билен биледилер ве Иса олара әхли зады өвредипдир; олар Исаның өленини ве тәзеден диреленини өз гөзлери билен гөрүпдирлер. Иса олары гөрен затларыны гүррүң бермеклери үчин ве Худайың Шалыгы барада вагыз этмеклери үчин адамларың арасына иберйәр. Олар Иса ынанян адамларың ёлбашчысы болярлар.

Мар 3:14; Лук 22:14; Рес 1:2; 1Кор 15:7.

Римлилер – Рим империясының илаты. Римлилер Исаның яшан дөврүнде Демиргазык Африканың кәбир бөлеклеринде ве Орта Гүндогарда, хәзирки тутуш Түркийәниң ве Европаның көп бөлеклеринде хөкүм сүрдүлер.

Рес 28:17.

Рух – еврейче «рух» диен сөз шемал диймеги, шейле-де адамзадың рухуны ве Худайың Рухуны аңладыпдыр. Тәзе Әхтде шейтан тарапындан ынсаның калбына орнашян эрбет рух барада хем гүррүң эдилйәр. Иса адамлардан бу эрбет рухлары ковуп чыкарды.

Серет: Мукаддес Рух.

Гчк 1:2; Мср 15:8; 1Шам 10:6,10; Ёл 3:2; Мат 12:45; Мар 9:25; Лук 11:26; 13:11; Рес 16:16.

Руханы – ол дини дессурлары ве хызматлары ерине етирмәге айратын укыплы адам болупдыр. Ысрайыл халкының арасында Муса пыгамбер аркалы берлен кануна гөрә, Мусаның агасы Харун пыгамбериң несли руханы болупдыр, олар Мукаддес өйде, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада хызмат этмәге сайланыпдырлар. Олар сежде этмәге, садакалар бермәге, дини дессурлары ве байрамлары беллемәге ёлбашчылык эдипдирлер. Руханыларың ишлери левилер тарапындан пайланыпдыр. Мукаддес отага, соңрак ыбадатхана гирмәге диңе руханылара ругсат эдилипдир.

Гчк 41:45; Мср 19:6; 30:30.

Серет: Баш руханы; Левилер; Мукаддес өй.

С

С

1. Сабат гүни
2. Садака
3. Саддукейлер
4. Саламатлык гурбанлыгы
5. Салгытчы
6. Салим
7. Самария
8. Сара

9. Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

10. Сежде этмек
11. Сеждегәх
12. Села
13. Серафлар
14. Сердар
15. Сидон
16. Синагога
17. Синай
18. Сион
19. Сион гызы
20. Содом
21. Сөвеш арабасы
22. Стоик таглыматчылар
23. Сур
24. Сурнай байрамы
25. Сува чүмдүрмек
26. Сүлейман пыгамбер
27. Сүннет
28. Сүннетсизлер
29. Сүргүн
30. Сыпа

Сабат гүни – бу еврейлерде хепдәниң единҗи гүни болуп, дынч алмак үчин айратын гүн хасапланыпдыр, бу анна гүни Гүн яшандан башлап, шенбе гүни Гүн яшанда тамамланыпдыр. Ол гүн мукаддес гүн сайылып, хич бир иш эдилмәндир. Исаның дөврүнде яхудыларың Сабат гүнүне дегишли көп дүзгүнлер болупдыр.

Гчк 2:3; Мср 16:23; Лев 16:31.

Садака – Өзүниң буйрушы ялы, Реббе садака хөкмүнде ысрайыллар руханылара галла, миве, яг, шерап, чөрек, мал-гаралар, пул, шай-сеп, эгин-эшик, алтын-күмүш гетирипдирлер. Эгер халк догры яшамаса, оларың садакасыны Реббиң кабул этмеҗекдигини пыгамберлер олара дуйдурыпдырлар (Иша 1:10-17).

Серет: Галла садакасы; Гурбанлыклар; Ичги садакасы; Мейлетин садака.

Саддукейлер – Саддукейлер яхудыларың арасында ёкары дереҗели, бай адамлар болупдырлар ве еврей меҗлисинде отурыпдырлар. Олар халкың Худай тарапындан Муса берлен кануна эермелидигине ынаныпдырлар, йөне соңрак бу канунлара гошулан дүзгүнлере ве адатлара ынанмандырлар. Олар адамың өленден соң дирелйәндигине ынанмандырлар. Шонуң үчин хем олар фарисейлер билен көпленч шу меселелер барада давалашыпдырлар.

Мат 16:1; Мар 12:18; Рес 4:1.

Серет: Фарисейлер; Меҗлис.

Саламатлык гурбанлыгы – бу гурбанлык хайсам болса бир говы зат үчин Худая миннетдарлык билдирмек үчин берлипдир, шейле хем Худая айдылан садака я-да мейлетин садака хөкмүнде берлипдир. Мал өлдүриленден соң, онуң бир бөлеги гурбанлык сыпасының үстүнде якылыпдыр, бейлеки бөлеги гурбанлык берйән адамың машгаласы ве руханы тарапындан ийлипдир.

Лев 3:1-17; 1Пат 9:25.

Салгытчы – Исаның дөврүнде салгытчылар яхудылары басып алан ве зорлук билен оларың үстүнден хөкүм сүрйән Рим империясы үчин ишләпдирлер. Шонуң үчин яхудылар салгытчылары йигренипдирлер. Мунуң үстесине-де салгытчылар көпленч өзлерине алмак үчин, адамлардан алмалысындан көп пул талап эдипдирлер.

Мат 9:10; 10:2-4; 21:31; Лук 18:8.

Салим – Иерусалимиң гысга ады.

Гчк 14:18; Зеб 75:3.

Самария –

1. Б. э. өң IX асырда Омры патыша демиргазык ысрайыл тирелериниң пайтагт шәхери хөкмүнде Самарияны беркарар эдипдир.

2. Исаның дөврүнде хем шәхериң ерлешен ери болан рим этрабының ады болупдыр.

1Пат 13:32; 16:24; 2Пат 17:24.

Серет: Ысрайыл.

Карта серет.

Сара – Сара Ыбрайым пыгамбериң аялы болупдыр. Онуң ады аслында Серай болупдыр, эмма Худай оңа Сара адыны берипдир. Ол өнелгесизди, эмма ахырсоңунда, гаррылык яшында Худайың гудраты билен бир огул догрупдыр.

Гчк 17:15.

Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери – аяллар (кәте эркеклер) Кенган худайларына сежде эдилйән ерлерде пул төлән адам билен җынс гатнашыгыны эдипдирлер. Олар бейле этмеклик топрагың бол хасыл гетирмегиниң кепили дийип пикир эдипдирлер. Кенгана яшамага гелен ысрайыллар хем олардан гөрелде алып, өзлериниң сеждегәхлеринде бу иши эдипдирлер.

1Пат 14:24; 15:12; 22:46; 2Пат 23:7; Хош 4:14.

Сежде этмек – гадымы дөвүрде ысрайыллар Реббе сежде этмек үчин өзлерини тәмизләпдирлер, дога-дилег эдипдирлер, мезмурлары айдым эдип айдыпдырлар, рухана садака гетирипдирлер. Буларың кәбири өзбашдак, я-да машгала билен, я болмаса улы топар болуп ерине етирилипдир. Кәбирилери муны өйде, башга бирилери болса сежде эдилйән ерде берҗай эдипдирлер. Ысрайыллар Реббе ислендик ерде сежде эдипдирлер, руханының ёлбашчылыгында Худайың халкы хөкмүнде ысрайыллардан хеммесиниң билеликде сежде этмеклери талап эдиленде олар үчин йөрите гүнлер ве байрамлар белленилипдир. Ысрайылың тутуш тарыхы боюнча оларың сежде этмеклерине башга миллетлер терс тәсир эдипдирлер, меселем, олар бут ясамак билен Худайың гахарыны гетирипдирлер.

Гчк 22:5; Мср 3:12; Зеб 5:8; Иша 44:15

Серет: Хызмат этмек.

Сеждегәх – Кенган динине уйянларың сежде эдйән ери я-да кераматлы ери: Ашера бутлары дикилипдир ве олара гурбанлыклар берлипдир, шейле хем топрагың хер йыл бол хасыл бермеги үчин лолучылык эдилипдир. Олар адатча бейик депелерде, шейле хем улы агачларың ашагында, байырларда, башга ерлерде лолучылык эдипдирлер. Бу ишлер хемише Реб тарапындан пыгамберлер аркалы паш эдилипдир.

Серет: Ашера.

Лев 26:30; 1Пат 3:2-4; 2Пат 23:1-28; Ер 7:31.

Села – Зебурда уланылян сөз. Манысы белли дәл, белки, сазың довамындакы сәгинме болмагы ахмал.

Зеб 3:1.

Серафлар – ганатлы перишделер. Ишая пыгамбер Худайың тәҗиниң дашындан пырланян серафлары гөрүпдир ве шейле дийип җар эдипдир: «Хөкмүрован Реб мукаддесдир, мукаддесдир, мукаддесдир» (Иша 6:3). Еврейче бу сөз «янянлар» диймеги аңладяр.

Серет: Керуп; Перишде.

Иша 6:2,6.

Сердар – Худай тарапындан сайланан ёлбашчылар. Сердарлар патыша болмаздан өң, өз душманлары билен урушмакда ысрайыл халкына ёлбашчылык эдипдирлер. Шейле хем олар Худайың ислегини халка етирипдирлер ве казы хөкмүнде дава-‑җенҗеллери чөзүпдирлер.

Чөл 25:5; Сер 2:16; Рут 1:1; 1Шам 7:6.

Сидон – бу шәхер хәзирки Ливаның кенарында ерлешипдир. Мукаддес Китабың дөврүнде ол сөвданың ве агач уссачылыгының меркези болупдыр, бу шәхер көп асырларың довамында дүрли халклар, ягны бабыллылар, греклер, римлилер тарапындан басылып алныпдыр.

Серет: Финикия.

Синагога – синагога яхудыларың, адатча, Сабат гүни йыгнанышян ери болупдыр, олар дога-дилег этмек үчин, окалян Төврадың аятларыны ве Худайың канунының дүшүндирилишини диңлемек үчин үйшүпдирлер. Тәзе Әхт дөврүнде синагогалар яхуды җемагатының бар еринде, тутуш Рим империясында болупдыр.

Мат 4:23; Мар 1:39; Лук 4:16; Ёх 9:22; Рес 9:2.

1629-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Синай – бу дагың бейлеки ады Хорепдир. Муса йүзүне Он Табшырык язылан ясы дашлары алмак үчин бу дага чыкыпдыр.

Мср 19:18; 24:16; 31:18; Зеб 67:18.

Серет: Хореп.

Сион – Иерусалимде ыбадатхана гурлан депе.

2Шам 5:7; 2Пат 19:31; Зеб 9:11; Иша 35:10

Серет: Сион гызы.

Сион гызы – бу сөз гошгы стилинде уланылып, Иерусалимиң илатыны аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Зеб 9:14-15; Иша 1:8; Лам 1:6; Мик 4:8.

Серет: Сион.

Содом – Содом Лут билен онуң машгаласының яшан шәхериниң ады. Содом билен Гомораның халкы көп неҗис ишлери эдипдирлер, шонуң үчин Худай бу шәхерлери якып вейран эдипдир.

Гчк 13:12; 18:16; Мат 10:15; Йхд 1:7.

Сөвеш арабасы – бир ата я-да бирден көп ата дакылан ики тигирли араба болуп, ол сөвеш үчин уланылыпдыр, көпленч онуң үстүнде ики саны сөвешиҗи адам болупдыр, оларың элинде ок-яйы я-да найзасы болупдыр.

Мср 14:6; Еш 17:16; 1Шам 13:5; 2ЙЙ 1:14.

1625-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Стоик таглыматчылар – Зино философың ызына эериҗилер. Зино адамлара өз дурмушына өзлериниң хөкүмдарлык этмегини өвредипдир ве яшайшы хич хили леззетиң я-да агырының тәсири етмезден кабул этмеги ныгтапдыр.

Рес 17:18.

Сур – айлагда ерлешйән гадымы Финикияның бир шәхери болупдыр, ол хәзирки вагтда Ливаның бир бөлегидир. Сур бай шәхер болуп, ол тәҗирчиликде ве маталары гөк реңке боямакда мешхур болупдыр.

Серет: Финикия.

Сурнай байрамы – Ол еврейлериң сененамасы боюнча Тишри айының бирине (муңа Этаным айы хем дийипдирлер), ягны единҗи айда белленилипдир. Бу гүйз паслының ирки дөврүнде болупдыр. Шол гүн ысрайыл халкы ишлемән дынч алыпдыр. Олар йыгнак үчин биле үйшүп, сурнайлар чалыпдырлар ве белленен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер.

Лев 16; 23:26-32; Чөл 29:7-11.

Сува чүмдүрмек – Яхя яхудылары гүнәлерине тоба эдендиклериниң нышаны хөкмүнде Иордан дерясында сува чүмдүрип чыкарыпдыр. Ирки месихилер тәзе иман эден адамлары ислендик сув бар болан ерде олары сува чүмдүрипдирлер, бу оларың инди Месихиң шәгиртлеридигини гөркезмек үчин эдилипдир.

Мат 3:11; Рес 1:5; 8:12.

Сүлейман пыгамбер – Давут пыгамбериң оглы, ол Давут өленден соң патыша боляр. Ол Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр, ысрайыл халкының гүйҗүни ве шөхратыны газаныпдыр, шейле хем көп санлы салгытлар, эсгерлер, сөвеш арабаларыны, аяллар эдинипдир. Ол аяллар бабатда говшакдыгына гарамаздан, тутуш ер йүзүнде иң акыллы адам сайылыпдыр.

2Шам 5:14; 12:24; 1Пат 1:39; 4:29-34; 10:1; 11:1-6.

Серет: Давут пыгамбер.

Сүннет – сүннет Худай билен Ыбрайым пыгамбериң несиллериниң, ягны ысрайылларың арасындакы әхтиң нышаны болупдыр. Бу оларың инди Худайың халкы боландыкларының ве Худайың таглыматына табын болҗакдыкларының нышаныны гөркезипдир. Сүннет кануна гөрә, огланҗыклар секиз гүнлүккә ерине етирилипдир. Ресулларың дөврүнде месихилериң арасында аслы яхуды дәллери сүннет этмек барада улы җедел болупдыр. Павлус мунуң билен разылашмандыр. Ол бу барада Галатя язан хатында, шейле хем бейлеки көп хатларында языпдыр. Ол Иса Месих аркалы Худай Өзи үчин тәзе адамлары ярадандыгыны айдяр ве онуң агзасы болмак үчин талап эдилйән екеҗе зат, ол хем Иса Месихе иман этмекдир диййәр. Сува чүмдүрилмек инди Худайың халкына дегишлидигиң нышаныдыр, Иса Месихе иман этмек аркалы Мукаддес Рухуң гүйҗи ве мерхемети билен Худая табын болмак ислегидир.

Гчк 17:10; Лев 12:3.

Сүннетсизлер – бу сөз Худайың Ыбрайым пыгамбер билен эден әхтине дегишли болмадык адамлары аңладыпдыр. Исаның дөврүнде бу сөз эсасан яхуды дәллере дегишли болупдыр.

Серет: Миллетлер.

Сүргүн – Мукаддес Китапда бу сөз яхуда халкының б. э. өң 586-нҗы йылда (Ёхаякым патышасы үчин б. э. өң 597‑нҗи йыл) топарлайын Бабыла сүргүн эдилендиги суратландырылыпдыр. Яхудалар ол ерде парс империясы Бабыл империясыны басып алянча яшапдырлар, соңра Куреш патышасы яхудалара Иерусалим топрагына доланмага ругсат эдипдир.

2Пат 19.

Сыпа – гадымы Ысрайылда ики дүрли сыпа болупдыр, биринҗиси дүрли гөрнүшли садакалары хөдүрлемек үчин ве хайванлары союп, якма гурбанлыгы хөкмүнде бермек үчин уланылыпдыр. Икинҗиси болса якымлы ыслы түтетги үчин уланылыпдыр.

1. Иң ирки гурбанлык сыпасы палчыкдан я-да дашдан, соңрак болса агачдан ве бүрүнчден ясалыпдыр (Мср 13:19-20; 20:24-25). Гурбанлык сыпасы ховлуда мукаддес чадырың дашында гойлупдыр (Мср 27:1-12). Ыбадатхана гурланда, уллакан гурбанлык сыпасыны ыбадатхананың ховлусында гоюпдырлар (2ЙЙ 4:1).

2. Түтетги сыпасы агачдан ясалып, сап алтына өртүлипдир (Мср 30:1-10). Хер гүн ирден ве агшам руханылар Худая садака хөкмүнде якымлы ыслы түтетги түтедипдирлер. Оларың икиси хем Мукаддес чадырда ве Ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүп дуран тутының өңүнде ерлешдирилипдир (Мср 26:33).

Серет: Мукаддес чадыр; Ыбадатхана.

1620-нҗи, 1621-нҗи ве 1627-нҗи сахыпадакы суратлара серет.

Ш

Ш

1. Шеминит
2. Шейтан
3. Шигаён
4. Шөхрат

Шеминит – сазың ады болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Шейтан – Ол Худайың ве Оңа уйян вепалы адамларың душманы болупдыр. Онуң ады «гүнәлейҗи» диймеги аңладыпдыр. Шейле хем оны иблис, җынларың хөкүмдары ве бу дүнйәниң хөкүмдары дийип атландырыпдырлар. Онуң пис ишини Эйюп китабында гөрмек боляр; Иса Өз сөзлери ве бейик гудратлары билен шейтандан үстүндигини гөркезйәр.

Эйп 1; Мат 4:3; Мар 3:23; Лук 13:16; Айн 2:20.

Шигаён – сазың ады болмагы әхтимал.

Зеб 7:1.

Шөхрат – Худайың шөхраты Мукаддес Китапда кәте ягты шөхле я-да от хөкмүнде, я болмаса булут хөкмүнде суратландырыляр. Адамлар Онуң шөхратыны чөлде сежде эдилйән ерлерде, перишделер пейда боланда гөрүпдирлер. Дүнйәниң ахырында Иса доланып геленде, Худайың шөхратына бесленип гелер.

Гчк 45:13; Мср 16:7, 10; 1Шам 4:21; Иша 6:3; Хош 4:7; Хаб 2:14.

Т

Т

1. Табшырык
2. Тегелек ховуз
3. Тәмиз
4. Тәзе Ай байрамы
5. Тәзе Әхт
6. Төврат
7. Төврат мугаллымы
8. Туты
9. Түтетги
10. Түтетги сыпасы

Табшырык –

Серет: Канун.

Тегелек ховуз – бүрүнчден ясалан улы ховуз. Ол ыбадатхананың ховлусында гойлуп, ичи сувдан долдурылыпдыр ве руханылар ондан эллерини ве аякларыны ювупдырлар.

1Пат 7:23-26; 2ЙЙ 4:2-6,10.

Тәмиз – Ысрайыллара тәмиз болмалыдыклары айдылыпдыр, себәби олар Худайың халкыды ве Худай мукаддесдир (Лев 11:44). Тәмиз болмак үчин олар харам хасапланян затлардан дашда болмалыдылар ве йыгы-йыгыдан ювнуп дурмалыдылар; шейле хем олары руханы тарапындан тәмизлемек герекди (Лев 14:1-7). Бир адамың гүнәси билен тутуш халк тәмиз болман билйәрди (Еш 22:17). Өйлери ве затлары хем тәмизлемек герекди (Лев 14:33-53). Мукаддес Китап хич кимиң өз йүрегини тәмиз саклап билмеҗекдигини өвредйәр, шонуң үчин хем адамлара Худайың мерхемети ве багышламагы герек (Сүл 20:9).

Серет: Кәкилик оты; Мурдар.

Тәзе Ай байрамы – еврейлер тәзе Айың пейда болмагыны хер айда улы байрам эдип белләпдирлер. Олар бу гүни сурнай чалмак билен ве якма гурбанлыгыны хөдүр этмек билен белләпдирлер.

Чөл 29:6; Эзр 3:5; Зеб 81:3.

Тәзе Әхт – бу дөрт Хош Хабардан, ресуллар тарапындан язылан дүрли хатлардан ве Аянлык китабындан ыбарат.

Төврат –

1. Худай тарапындан Муса пыгамбере берлен Мукаддес Канун.

2. Бу Канундан ыбарат болан Көне Әхтиң илкинҗи бәш китабы (Гчк – Кан). Бир гезек, Ёшыя патышаның шалык сүрен дөврүнде ыбадатханада Төврат тапыляр. Бу болса өңки патышаларың кәбирилериниң мунуң бардыгындан бихабардыкларыны аңладяр.

Серет: Канун.

2Пат 22:8-10; Мат 5:18.

Төврат мугаллымы – Исаның дөврүнде Төврат мугаллымлары канундан оңат баш чыкарыпдырлар ве синагогаларда окадыпдырлар. Олар еврейлериң баш меҗлисинде векилчилик этмек билен гүйчли топар болупдырлар. Бизиң Эзра китабындан гөршүмиз ялы, оларың топары мүрзелерден гелип чыкыпдыр, мүрзелер язгылары ве ресминамалары языпдырлар, эмма асырларың гечмеги билен олар хем еврей канунындан өкде баш чыкарыпдырлар, себәби олар оны дүйрленен кагыза гөчүрипдирлер ве оны долы җикме-җик билипдирлер.

Мат 2:4; 7:29; Лук 6:7; Ёх 8:3.

Серет: Мүрзе.

Туты – овадан безелен туты чадырда, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүпдир. Бу тутудан гечмәге йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни диңе баш рухана ругсат эдилипдир.

Мср 26:31-33; 2ЙЙ 3:14.

Серет: Мукаддес чадыр.

Түтетги – түтетги дүрли гөрнүшли өсүмликлерден ве агачлардан алныпдыр ве олар кесиленде, якымлы ыс берипдир. Олар чалт гатапдыр ве бөлеклере бөлүнипдир я-да овраныпдыр. Түтетги якылыпдыр я-да яг билен гарылып, дүрли максатлар үчин уланылыпдыр. Көне Әхт дөврүнде руханы түтетгини гурбанлык сыпасында мукаддес чадырда, соңрак ыбадатханада түтедипдир. Ысрайыл халкына муны галла билен гарып, садака хөкмүнде гетирмек хем буйрулыпдыр.

Мср 30:1-8; 34-38; Лев 1:1; 16:12; Мат 2:11; Лук 24:1.

Серет: Ладан; Мүр.

Түтетги сыпасы –

Серет: Сыпа.

У

У

1. Урым ве Туммым

Урым ве Туммым – Урым ве Туммым Худайың ислегини аян этмек үчин уланылыпдыр. Олар баш руханының гурсакчасында сакланыпдыр.

Мср 28:30; Лев 8:8; Кан 33:8.

Серет: Эфот; Гурсакча.

Ы

Ы

1. Ыбадатхана
2. Ыбрайым пыгамбер
3. Ыляс пыгамбер
4. Ынсан оглы
5. Ысхак пыгамбер
6. Ысмайыл пыгамбер
7. Ысрайыл
8. Ысрайылың он ики тиреси
9. Ызына сатын алмак

Ыбадатхана – Сүлейман патыша Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр (1Пат 6-7; 2ЙЙ 2-4). Бабыллылар бу ыбадатхананы вейран эдипдирлер ве онуң әхли гымматбаха затларыны Бабыла әкидипдирлер. Кәбир яхудылар Бабыл сүргүнлигинден доланып баранларындан соң, бу ыбадатхана б. э. өң 520 – 515‑нҗи йылларда тәзеден гурлупдыр. Хирод патышаның хөкүмдарлык эден дөврүнде (б. э. өң 37‑нҗи йылындан б. э. 4‑нҗи йылына ченли) бу ыбадатхана улалдылып, хас-да оваданлашдырылыпдыр. Бизиң эйямымызың 70‑нҗи йылында ыбадатхана римлилер тарапындан вейран эдилипдир ве хич хачан тәзеден дикелдилмәндир.

1Пат 5:5; 6:2 2Пат 25:8-17; Эзк 40-46; Нех 8.

Серет: Мукаддес өй.

1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ыбрайым пыгамбер – Ысрайыл халкының илкинҗи атасы. Ыбрайым пыгамбер дийип атландырылмаздан өң, онуң ады Ыбрам болупдыр. Ол чарва дурмушда яшапдыр, онуң аялы Сара, огуллары хезрети Ысхак ве хезрети Ысмайыл болупдыр. Хезрети Ысхагың оглы Якуп Ысрайылың он ики тиресиниң атасы болупдыр.

Гчк 11:27–12:8; 15:1-21; 17:5.

Серет: Ысхак пыгамбер; Ысмайыл пыгамбер; Якуп.

Ыляс пыгамбер –

Серет: пыгамбер.

Ынсан оглы – бу ат Зебурда ве Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң китабында ынсаны аңладыпдыр. Эмма ол Даныел пыгамбериң китабының 7‑нҗи бабында Худай тарапындан шөхрат ве соңсуз патышалык берлен киши үчин уланылыпдыр. Бу киши Месих болмалы дийлип дүшүнилипдир. Иса Худайдан ыгтыярлык алан хөкмүнде бу ады Өзи үчин уланыпдыр. Ол эҗир чекип өлди ве дирелип гөге гөтерилди, эмма Ол ене ере казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге гелер.

Зеб 8:5; 145:3; Мар 8:38; Ёх 3:13-14.

Ысхак пыгамбер – Худайың берен вадасына гөрә, Ыбрайымың Сарадан болан оглы. Ысхак Худайың ялкан адамы болуп, Якуп билен Ысавың какасыдыр.

Гчк 17:19-21; 21:3-12; 22:1-9; 27:1-46; 35:29.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Якуп.

Ысмайыл пыгамбер – Ыбрайым пыгамбериң Хаҗар атлы гырнагындан доглан новбахар оглы.

Гчк 16:11,15,16; 17:18-26; 25:9-17; 28:9; 36:3

Серет: Гырнак аял.

Ысрайыл – Якуп Пениелде Худай билен тутлушанда, Худай онуң адыны Ысрайыл дийип үйтгедйәр. Көне Әхтде Якубың несиллери он ики тирәни эмеле гетирип, ысрайыл халкы дийлип атландырыляр. Көне Әхтиң пыгамберлик ве гошгы язгыларында «Якубың» ады көпленч ысрайыл халкыны аңлатмак үчин уланылыпдыр. Сүлейман патышаның өлүминден соң, Демиргазыкдакы он тире Гүнортадакы яхуда хем бенямин тирелеринден айрыляр ве Ысрайыл адыны саклаяр. Ысрайыл патышалыгының Самарияда өз пайтагты болупдыр. Гүнортада ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Шонуң үчин хем Көне Әхтиң кәбир ерлеринде «Ысрайыл» сөзи диңе Демиргазыкдакы он тирәни я-да Демиргазык патышалыгыны аңладыпдыр, көпленч болса Ыбрайым пыгамбериң агтыгы Якубың әхли несиллерини аңладыпдыр. Мукаддес Китап бу халкың Худайың сайлан ве сөен халкы боландыгыны өвредйәр, оларың үсти билен Худай дүнйәниң әхли халкларыны ялкамагы карар этди. Ысрайыл Худай тарапындан горалды ве ялканды, Худай олар билен әхт баглашды ве олара үйтгешик вадалар берди. Шейле хем, Ысрайыл Худайың кануныны кабул этди ве Худай олара пыгамберлер аркалы гепледи.

Гчк 32:28; 46:8; 49:28 Мср 1:1; 2ЙЙ 10:16; 2ЙЙ 11:1; Иша 9:7.

Серет: Якуп; Яхуда.

Ысрайылың он ики тиреси – Ысрайыл (өңки ады Якупды) огулларының әхли несиллери, оларың атлары Рубен, Шимгон, Леви, Яхуда, Зебулун, Ысакар, Дан, Гат, Ашер, Нафталы, Бенямин ве ики саны ярым тире, Эфрайым ве Манаша. Эфрайым ве Манаша Юсубың огуллары болуп, олар Юсубың какасы Ысрайыл тарапындан айратын сөйлүпдирлер.

Гчк 35:23-26; 41:51-52; 48:5; 49:28; Мср 1:1-5; Еш 17:1-18; 1ЙЙ 2:1-2; 6:63.

Серет: Ысрайыл; Яхуда; Якуп; Юсуп.

Ызына сатын алмак – илкинҗи доглан хайванлар, шейле хем, адамлар Реббе дегишли болупдыр. Улы мерхемет эдип, Реб еврейлере новбахар огулларыны ве илкинҗи болан эшеклерини ызына сатын алмага ругсат эдипдир. Олар муны Худая бермек үчин рухана садака я-да гурбанлык гетирмек аркалы ерине етирипдирлер. Реб новбахар огулларыны Мүсүрде өлүмден нәхили халас эдендигини хемише ятламаклары үчин ысрайыллара када-канунлар берипдир.

Мср 13:13-15; 34:19-20.

Я

Я

1. Ябуслар
2. Яг
3. Яг гуймак
4. Яхуда
5. Яхудаларың дили
6. Яхуды
7. Якма гурбанлыгы
8. Якуп пыгамбер
9. Ялкамак
10. Яшулулар
11. Язык гурбанлыгы

Ябуслар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар хезрети Давут патыша тарапындан эеленйәнчәлер, Иерусалимде ве онуң төверегинде яшапдырлар.

Гчк 10:15; Еш 3:10; 2Шам 5:6; 1Пат 9:20.

Серет: Кенган.

Яг – адатча Көне Әхтде зейтун ягы. Зейтун ягы гадымы Ысрайылда бирнәче максатлар үчин уланылыпдыр. Ол чыраларың ягы үчин, яралары беҗермек үчин ве деридәки ёкушян яралары беҗермек үчин уланылыпдыр. Кәте ягы атыр билен гарып, якымлы ыс бермек үчин дерә ве сача чалыпдырлар. Гымматбаха яг кимдир бири патышалыга, руханылыга, пыгамберлиге сайлананда, онуң депесинден гуйлупдыр, шейле хем мукаддес затлары пәклемек үчин оларың үстүне серпилипдир. Шейлеликде, яг бүтевүлигиң, саг-саламатлыгың, Худайың Рухуның гудратының ве тәмизленмегиң нышаны болупдыр.

Мср 25:6; 29:7; Лев 7:10; 14:26; 1Шам 10:1.

Яг гуймак – сайланан адамың я-да бир задың үстүне зейтун ягыны гуймак билен йөрите хызмат үчин айры гойландыгыны аңлатмак. Кимдир бириниң депесине яг гуйлуп, ол патышалыга я-да руханылыга белленилипдир. Гурбанлык сыпасы, тутуш мукаддес чадыр мукаддес эдилмек үчин, оларың үстүне яг серпилипдир. Тәзе Әхтде месихилер шыпа алмак үчин дилег эдйән адамларының үстүне яг гуюпдырлар. Иса «Месих» дийлип атландырыляр, бу «яг гуйлан» диймеги аңладяр, ягны Худай тарапындан сайланып белленен диймекдир.

Мср 40:9,15; Лев 4:3; 1Шам. 16:13.

Серет: Месх ягы; Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Яхуда –Якубың он ики оглуның бириниң ады ве яхуда тиресиниң ата-‑бабасы. Яхуда тиреси бейик болупдыр, оңа мүлк пай дийлип берлен ер хем улы болупдыр ве «Яхуда» дийип атландырылыпдыр. Сүлейман патыша өленден соң, Демиргазык тирелер Гүнорта тирелеринден, ягны яхуда ве бенямин тиресинден айры чыканларында, бу ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Гүнорта патышалыгының Давут пыгамбериң несиллери болан өз патышалары болупдыр ве онуң пайтагты Иерусалим болупдыр.

Гчк 29:35; 35:22-23; 38:1-26; 49:8; Мср 31:2; Еш 15:1-12; 1Шам 17:12.

Серет: Ысрайыл.

Яхудаларың дили –

2Пат 18:26.

Серет: Еврей.

Яхуды – аслы еврей болан адам. «Яхуды» ады «Яхуда» сөзүнден гелип чыкандыр. Б. э. өң 586-нҗы йылда Яхуда патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр ве халк Бабыла сүргүн эдилйәр. Сүргүн дөврүнде ве ондан соң хем «яхуды» сөзи халкы ве ысрайыл тирелеринден болан ислендик адамы аңлатмак үчин гиңден уланылыпдыр. Адамзады халас этмек үчин ве Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Исаның Худай тарапындан иберилендигине ынанан илкинҗи адамлар яхудылар болупдыр.

Нех 1:2; Эст 3:4; 9:1-6.

Серет: Бабыл, Яхуда.

Якма гурбанлыгы – бу айратын гурбанлык болуп, мал сойландан соң, онуң әхли бөлеклери гурбанлык сыпасында бүтинлей якыляр. От якыландан соңра, гурбанлык отда янып түссә өврүлипдир. Асмана етйән бу гурбанлыгың түссесиниң ысы Худая ярапдыр.

Гчк 8:20; 22:2; Лев 1:2-17.

Якуп пыгамбер – хезрети Ысхагың оглы, Ыбрайым пыгамбериң агтыгы, ол Худай тарапындан вада берлен ялканыша эе болупдыр. Якуп Пениелде Худай билен гөреш тутанда, Худай Якубың адыны Ысрайыл дийип үйтгетди. Якубың он ики оглы болупдыр ве бу огуллар ысрайыл халкының он ики тиресиниң ата-бабасы болупдыр.

Гчк 25:19; 27:6; 32:22-30; 35:22-26.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Ысхак пыгамбер; Ысрайыл; Яхуда.

Ялкамак – Худайың ниети ве ислеги адамзады ялкамаклык болуп, бу Онуң ыкрар эден әхтиниң меркезинде ерлешйәр. Ыбрайым пыгамбериң үсти билен Худай ер йүзүндәки әхли адамлары ялкамаклыгы вада берди (Гчк 12:3). Бу вада Ыбрайым пыгамбериң несли болан Иса Месихиң үсти билен амала ашды (Гал 3:14). Мукаддес Китап Худайың диңе догры адамлары ялкаяндыгыны өвредйәр, себәби олар Худайы сөййәрлер ве Оңа табын болярлар. Тәзе Әхтде ялканмак дүшүнҗеси хас гиң, ягны муңа диңе бир байлык гирмән, эйсем бу ве индики дурмушда рухы тайдан ялканмак хем гирйәр. Иса эерйәнлер дирелиш гүнүнде Худайың өзлерини ялкаҗакдыгыны билйәрлер (Мат 25:34). Онуң манысы «нәлетлемек» сөзи билен гапма-гаршыдыр.

Гчк 1:22,28; 12:3; Кан 28:1-12; Мат 25:34; Лук 14:14; Эфе 1:3.

Яшулулар – Ысрайыл халкының бүтин тарыхының довамында, хатда Исаның дөврүнде яшулулар ёлбашчылык этмәге, өвретмәге ве адамларың үстүнден ыгтыярлыгы йөретмәге җогапкәр болупдырлар. Олар кәте өз борчларыны догры ве адалатлы берҗай этмәндирлер, шонуң үчин Худай олары пыгамберлериниң үсти билен язгарыпдыр. Йыгнакларда Исаның ызына эерйәнлериң арасында бу хызматы йыгнагың ёлбашчылары ерине етирипдирлер. Аянлык китабында яшулулар Иса Месихе иман этмек аркалы әхли халас боланлары аңладыпдыр.

Мср 3:18; 4:29; Лев 4:15; Кан 19:12; Рут 4:2,9; Иша 3:14; Айн 4:4.

Язык гурбанлыгы – эгер кимдир бири төтәнден гүнә эден болса я-да харам затлары эллән болса, онда бу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәсинден саплапдыр.

Лев 5:2-19.

Е

Е

1. Едутун
2. Ехошапат җүлгеси
3. Еврей

Едутун – ол 1ЙЙ 16:41-де беян эдилйән Давут пыгамбериң баш сазандаларының бири болан болмагы әхтимал; башга бир манысы «боюн эгдирмекдир».

1ЙЙ 16:41.

Ехошапат җүлгеси – бу ер Иерусалимиң голайындакы җүлге үчин уланылян атдыр, ягны ол Иерусалиме гаршы йыгнанан миллетлере Худайың ыглан эден җезасының беян эдилйән ери болупдыр. Ёвел китабының 3‑нҗи бабының 14‑нҗи аядында бу хөкүм җүлгеси дийлип атландырылыпдыр.

Ёв 3:2,12,14.

Еврей –

1. Аслы нәбелли көне сөз, бу ысрайыл халкы үчин уланылыпдыр. Шейле хем бу Ыбрайым пыгамбериң асыл гелип чыкышыны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2. Б. э. өң 586-нҗы йылда Бабыл сүргүни дөврүне ченли, эсасан, ысрайыл халкы тарапындан уланылан дил. Халк сүргүнден доланып геленден соң, оларың аглабасы бу диле дерек арамей дилинде гүрләпдир. Көне Әхтиң көп ери еврей дилинде язылыпдыр.

Гчк 14:13; 39:14,17; 40:15; 41:22; 43:32; Мср 1:15-19; 21:2; 1Шам 4:6

Серет: Арамей.

Ю

Ю

1. Юнус пыгамбер

2. Юсуп пыгамбер

Юнус пыгамбер – Ниневе халкының пис ишлери үчин олары Худайың вейран этҗекдиги барада дуйдурыш берен пыгамбер. Онуң дуйдурышы себәпли халк тоба этди ве Худай олары багышлады.

Юнус китабы.

Юсуп пыгамбер – Ысрайылың иң сөйгүли оглы, Эфрайым билен Манашаның какасы. Доганлары оны гул эдип сатдылар, эмма Худай оны халас этди ве Мүсүр патышасының «саг эли» этди. Ол ерде Юсуп доганларыны ве тутуш машгаласыны, шейле хем көп мүсүрлилери узак вагтлап болан гуракчылык дөврүнде ачлыкдан халас этмекде эсасы хызматы битирди.

Гчк 30:24-25; 37:1–50:26.

Серет: Фараон.

Й

Й

1. Йыгнагың хызматчысы
2. Йыгнагың ёлбашчылары
3. Йыгнак

Йыгнагың хызматчысы – Иса гөге гөтериленден соң ве Мукаддес Рух иненден соң, месихилер топарына окатмага ве хызмат этмәге белленен йөрите адамлар тарапындан ёлбашчылык эдилипдир. Мунда белли бир дүзгүн болмандыр, муңа гарамаздан Павлус өз хатларында нәхили адамларың ёлбашчылык этмелидиги барада анык гөркезмелер берипдир. Иса башгалара хызмат этмеклиге өрән ёкары баха берипдир.

Рес 14:23; 1Пет 5:1-4; 1Тим 3:1-13; Рим 16:1; 1Тим 5:17-21; Тит 1:5-9; Ев 13:7,17.

Йыгнагың ёлбашчылары –

Серет: Яшулулар.

Йыгнак – Тәзе Әхт дөврүнде Иса ынанянлар сежде этмек үчин Иерусалимдәки ыбадатханада йыгнанышыпдырлар. Мундан соң тизара олар өз өйлеринде йыгнанышып башлапдырлар. Хош Хабар тутуш Рим империясында вагыз эдиленсоң, йыгнаклар көп ерлерде гурналды. Бу гүнки гүн йыгнаклар дүнйәниң әхли ерлеринде гечирилйәр. Бу йыгнакларың әхлиси бир бейик Йыгнагың бөлүми хасапланып, онуң дүзүми Исаның дөврүнден тә шу гүне ченли месихилерден ыбаратдыр.

Мат 16:18; Рес 8:1; 9:31; Рим 16:5; 1Кор 11:18; Эфе 5:23-32; Айн 1:11.

З

З

1. Зебур
2. Зекат
3. Зыгыр
4. Зыярат нагмасы

Зебур – 150 мезмурдан ыбарат топлум, оларың көпүси Давут пыгамбер тарапындан языландыр. Зебур Көне Әхтиң бир бөлегидир.

Серет: Давут пыгамбер; Көне әхт; Мезмур.

Зекат –

Серет: Ондан бири.

Зыгыр – Орта Гүндогарда өсүмлигиң бир гөрнүши. Зыгыр үйшмегини йыгнап, сувда эзипдирлер, соңра гурадып, сүйүмини айратын алып, ондан йүплүк өрүпдирлер ве ондан непис мата докапдырлар. Ахырында, докалан зыгыр мата йүң мата гаранда гыммат хасапланыпдыр, себәби оны ыссы ховада геймек якымлы болупдыр ве оны өндүрмек кын болупдыр. Руханы гейимлериниң кәбирлери зыгыр матадан докалыпдыр.

Мср 9:31; 25:4; 26:1; Лев 6:10; 16:4; Сүл 31:13; Дан 10:5.

Зыярат нагмасы – Еврейче «ёкары чыкян айдым» диймекдир. Бу айдым дагың ёкарсында ерлешйән ыбадатхана чыкыланда айдылыпдыр. Бу айдымлар дини байрамчылыклар үчин Иерусалиме баряркалар, ёлда зыяратчылар тарапындан айдылып, ыбадатханада байрамчылыгың бир бөлеги хөкмүнде сежде эдипдирлер. Бу сөз кәбир мезмурың еврейче адының бир бөлегидир.

Зеб 119-133.

Table of Contents

Гириш

Маттаның хош хабары

- 1‑нҗи бап
- 2‑нҗи бап
- 3‑нҗи бап
- 4‑нҗи бап
- 5‑нҗи бап
- 6-нҗы бап
- 7‑нҗи бап
- 8‑нҗи бап
- 9-нҗы бап
- 10-нҗы бап
- 11‑нҗи бап
- 12‑нҗи бап
- 13‑нҗи бап
- 14‑нҗи бап
- 15‑нҗи бап
- 16-нҗы бап
- 17‑нҗи бап
- 18‑нҗи бап
- 19-нҗы бап
- 20‑нҗи бап
- 21‑нҗи бап
- 22‑нҗи бап
- 23‑нҗи бап
- 24‑нҗи бап
- 25‑нҗи бап
- 26-нҗы бап
- 27‑нҗи бап
- 28‑нҗи бап

Сөзлүк

А

- Адалатлы
- Адам ата
- Агта
- Агыз беклемек
- Ахалот
- Аждарха
- Акмак
- Аламот
- Алоэ
- Амалеклер
- Аммонлар
- Аморлар
- Анаклар
- Араба дүзлүги
- Арамей дили
- Арфа
- Артемис
- Арвах-җын
- Арёпагус
- Ашера
- Ашторет
- Ашур
- Аянлык
- Азия

Б

- Бабыл
- Багал
- Баш руханы
- Башан
- Байрам йылы
- Байрамчылыклар
- Берекет
- Беелзебул
- Бу дүнйәниң хөкүмдары
- Бут
- Бүтинлей ёк этмек

Ч

- Чатма байрамы

Д

- Дагон
- Давут галасы
- Давут Оглы
- Давут пыгамбер
- Декаполис
- Дери кесели
- Дикме даш
- Дога-дилег этмек
- Догры

Э

- Эфиопия
- Эфот
- Эл гоймак
- Эллинҗи гүн байрамы
- Эляша пыгамбер
- Эпикурчы философлар

Ә

- Әхт

- Әхт сандыгы

Ф

- Фараон
- Фарисейлер
- Финикия

Г

- Гала дервезелери
- Галла байрамы
- Галла садакасы
- Ган
- Гиргашлар
- Гитит
- Гомора
- Гөгүң Шалыгы
- Гөк
- Гөргүр
- Гөрнүш
- Греклер
- Гурбанлык сыпасы
- Гурбанлыклар
- Гурсакча
- Гүнә гурбанлыгы
- Гүнәден сапланма гүни
- Гырнак аял
- Гызыл деңиз

Х

- Хача чүйлемек
- Халасгәр
- Хантагта
- Хасыл байрамы
- Хеләкчилик ери
- Хепдәниң биринҗи гүни
- Хермон дагы
- Хетлер
- Хигаён
- Хирод
- Хивилер
- Хореп
- Хорылар
- Хоссар
- Хош хабар
- Хошбой ыслы гамыш
- Хошея пыгамбер
- Хов эне
- Хөдүр чөреги
- Худай
- Худайың Гузусы
- Худайың Оглы
- Худайың Шалыгы
- Хызмат этмек

И

- Иблис
- Ичги садакасы
- Ички гала
- Император
- Инҗил
- Иң мукаддес отаг
- Иордан дерясы
- Иса
- Ишая пыгамбер
- Иерусалим

Җ

- Җебрайыл перишде
- Җелиле
- Җеннет
- Җул гейинмек

К

- Канун
- Канун китабы
- Кемош
- Кенган
- Кенганлар
- Керуп
- Кесетлер
- Кейнлер
- Кәкилик оты
- Көне Әхт
- Күл үстүнде отурмак

Л

- Ладан
- Левилер
- Лира
- Ливан
- Ливятан
- Лолы
- Лут

М

- Мадай
- Манна
- Маскил
- Меҗлис
- Меръем
- Месх ягы
- Месих
- Месопотамия
- Мейлетин садака
- Мезмур
- Мәликсадык
- Мидянлар
- Микайыл
- Миктам
- Миллетлер
- Милло
- Мирас
- Молек
- Моваплар
- Мукаддес
- Мукаддес чадыр
- Мукаддес чөрек
- Мукаддес даг
- Мукаддес отаг
- Мукаддес өй
- Мукаддес Рух
- Мурдар
- Муса пыгамбер
- Мут лабен
- Мүр
- Мүрзе

Н

- Надан
- Нард
- Назыр
- Нефиллер
- Негеп чөли
- Новбахар огул
- Нух пыгамбер

О

- Омын

- Ондан бири

Ө

- Өлүлер дүнйәси

- Өй бутлары

П

- Парс империясы
- Парз
- Пата
- Патрос
- Перишде
- Перизлер
- Перман
- Песах байрамы
- Петир байрамы
- Пилат
- Пилиштлилер
- Пурым байрамы
- Пыгамбер
- Пыгамберлик этмек

Р

- Рабби
- Рахап
- Рапалар
- Реб
- Реббе хөдүр эдилен чөрек
- Реббе йүз тутулян чадыр
- Реббиң гүни
- Реббиң өйи
- Реббиң сачагы
- Ресуллар
- Римлилер
- Рух
- Руханы

С

- Сабат гүни
- Садака
- Саддукейлер
- Саламатлык гурбанлыгы
- Салгытчы
- Салим
- Самария
- Сара

- Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

- Сежде этмек
- Сеждегәх
- Села
- Серафлар
- Сердар
- Сидон
- Синагога
- Синай
- Сион
- Сион гызы
- Содом
- Сөвеш арабасы
- Стоик таглыматчылар
- Сур
- Сурнай байрамы
- Сува чүмдүрмек
- Сүлейман пыгамбер
- Сүннет
- Сүннетсизлер
- Сүргүн
- Сыпа

Ш

- Шеминит
- Шейтан
- Шигаён
- Шөхрат

Т

- Табшырык
- Тегелек ховуз
- Тәмиз
- Тәзе Ай байрамы
- Тәзе Әхт
- Төврат
- Төврат мугаллымы
- Туты
- Түтетги
- Түтетги сыпасы

У

- Урым ве Туммым

Ы

- Ыбадатхана
- Ыбрайым пыгамбер
- Ыляс пыгамбер
- Ынсан оглы
- Ысхак пыгамбер
- Ысмайыл пыгамбер
- Ысрайыл
- Ысрайылың он ики тиреси
- Ызына сатын алмак

Я

- Ябуслар
- Яг
- Яг гуймак
- Яхуда
- Яхудаларың дили
- Яхуды
- Якма гурбанлыгы
- Якуп пыгамбер
- Ялкамак
- Яшулулар
- Язык гурбанлыгы

Е

- Едутун
- Ехошапат җүлгеси
- Еврей

Ю

- Юнус пыгамбер

- Юсуп пыгамбер

Й

- Йыгнагың хызматчысы
- Йыгнагың ёлбашчылары
- Йыгнак

З

- Зебур
- Зекат
- Зыгыр
- Зыярат нагмасы