Мукаддес Китап
Author: Мукаддес Китап Терҗиме Институты
Date: 2018-09-17T09:22:33.093020+00:00

Гириш

Гириш

1. Маркың хош хабары

2. Сөзлүк

Элиңиздәки Мукаддес Китап хер бир адам үчин иң ваҗып китапдыр! Бу китап аркалы адамзат өз Ярадыҗысы Худайы танап, Онуң биз үчин ниетлән аҗайып максадыны өвренер ве иман эдип, бакы яшайша эе болар. Бейик патыша болан Давут пыгамбер Худайың Сөзи барада өз мезмурларының биринде: «Сениң сөзүң – чыра аякларыма, ол – ягтылык мениң ёдама» дийип айдяр. Худайың Сөзи, догрудан-да, хер бир ынсаның дурмушы үчин чырадыр, йөрейән ёлуны ягтылдян нурдур! Гой, Худай бу китабы окаян хер бир ынсана пәхим-пайхас берип, Өз Сөзүниң уммасыз байлыгыны оңа багыш этсин!

Китапларың атлары

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китапларың атлары дүрли-дүрлүдир:

- •Китап я-да онуң эсасы бөлеги белли бир адам тарапындан язылып, шол адамың ады билен атландырыляр, мысал үчин, «Сүлейманың пәхимлери».

- •Китап хайсыдыр бир адам барада язылып, шол адамың адына лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Рут».

- •Китап ысрайыл халкының тарыхының хайсыдыр бир дөврүни беян эдип, шол дөвүрдәки вакалара, ягдайлара лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Ысраыыл сердарлары». Булар барада хас гиңишлейин маглуматы алмак үчин, хер китабың башында берилйән гириш бөлүмине гөз айлаң.

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китаплар шу топарлара бөлүнйәр:

- •Көне Әхт

- ◦Төврат (Гелип чыкыш – Канун таглыматы)

- ◦Ир дөвүрдәки пыгамберлер; бу китаплар топары кәвагт «Тарыхы китаплар» дийлип хем атландырыляр (Ешува – Патышалар (Икинҗи китап))

- ◦Язгылар, шейле топара Зебур ве Сүлейманың пәхимлери ялы китаплар гирйәр. (Йыл язгылары – Нагмалар нагмасы)

- ◦Бейлеки пыгамберлер (Ишая – Малакы)

- •Тәзе Әхт

- ◦Хош хабарлар. Муңа дөрт китап дегишли болуп, олар дүрли адамлар тарапындан языландыр. Олар өзлериниң шаят болан вакаларыны беян эдйәрлер.

- ◦«Ресулларың ишлери» атлы китап Лука тарапындан языландыр. Ол бу китапда Иса Месихиң гөге гөтериленден соң болан вакалары беян эдйәр.

- ◦Хатлар. Булар Павлус, Петрус ве Ёханна ялы авторларың месихи йыгнаклара язан хатларыдыр.

- ◦«Ёханна гелен аянлык» эдебиятың айратын гөрнүши болуп, онда Худайдан гелен гөрнүшлер ве аянлыклар беян эдилйәр.

Ёкарда агзалан китаплар топлумларының хер бири өзүне махсус болан жанрда языландыр. Шонуң үчин-де окыҗы китабы оканда, онуң жанр айратынлыгыны хасаба алмалыдыр.

«Көне Әхт» ве «Тәзе Әхт» китапларына гошмача сөзбашылар берилйәр. «Көне Әхтиң» дүзүмине пыгамберлериң китапларының хем гирйәндигине гарамаздан, оңа түркмен окыҗыларына гиңден таныш болан «Төврат» ве «Зебур» диен гошмача сөзбашылар берилди. «Тәзе Әхт» китабына «Инҗил» диен гошмача сөзбашы берилсе-де, онуң дүзүмине «Инҗилден» башга китаплар ве иманлылар йыгнакларына язылан хатлар гирйәр.

Худайың атлары

Көне Әхт китабы түркмен дилине асыл нусгадан, ягны еврей дилинден терҗиме эдилди. Бу китабың еврей дилиндәки асыл нусгасында Худайың бирнәче ады душ гелйәр. Онуң «Элохим» ады хас көп уланылып, ол түркмен дилине «Худай» дийип терҗиме эдилди. Онуң бейлеки ады Яхве болуп, ол хем «Худай» диймеги аңладяр. Бу ат түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. «Реб» сөзи Худайың әхт баглашан, Өзүни халкына аян эден я-да ынсан кешбинде пейда болан ягдайларына дегишли вакаларда уланылды. Худайың «Эл-Шаддай» ады түркмен дилине «Гудратыгүйчли» дийип, «Эл-Элён» болса «Бейик Худай» дийип терҗиме эдилди. Худайың китапда сейрек душ гелйән «Адонай» ады «Таңры» дийип терҗиме эдилди. Херекет эдйән, бейик ишлери амала ашырян Худайы суратландырмак үчин еврей дилинде утгашдырылып уланылан «Яхве Элохим» ады түркмен дилине «Худайымыз Реб» дийип терҗиме эдилди.

Тәзе Әхт китабының асыл нусгасы грек дилинде язылып, онда Худай бабатда «куриос» диен сөз уланыляр. Китабың язга гечирилен дөврүнде бу сөз «ага» я-да «хоҗайын, эе» диймеги аңладярды. Көне Әхтиң грек дилиндәки терҗимесинде Худайың «Яхве» ве «Адонай» атлары хем «куриос» дийип терҗиме эдилендир. Шонуң үчин-де, Тәзе Әхт китабында адамлар Иса Месихе «куриос» дийип йүзлененлеринде, Оны Худай хөкмүнде кабул эдендиклери әшгәр боляр. Шейле ягдайларда «куриос» сөзи түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. Мундан башга-да, Иса Месих өлүмден диреленден соң Оңа Куриос Иса Месих дийип йүзленилип, бу ат түркмен дилине «Реббимиз Иса Месих» дийип терҗиме эдилди.

Мукаддес Язгылар ве тарыхы вакалар

Мукаддес Язгыларда беян эдилйән вакалара долы ве догры дүшүнмек үчин, олара шол дөвүрде болуп гечен тарыхы вакалар билен умумы багланышыкда гарамалыдыр. Ашакда Мукаддес Язгыларда беян эдилен тарыхы дөвүрлериң ве империяларың ады берилйәр:

1.Ыбрайым пыгамбериң дөврүне ченли болуп гечен вакалар. Худай дүнйәни ярадяр. Ол Адам атаны ве Хов энәни ярадып, олары Эрем багында ерлешдирйәр. Эмма олар Худайың эмрини бозансоңлар, Эремден махрум эдилйәрлер. Оларың несли көпелип, ер йүзүне яйраяр, гүнә ичинде яшап, өз дурмушларына гүмра болуп, Яраданы унудяр. Худайың муңа җуда гахары гелип, тутуш адамзады ёк этмеги ниет эдинйәр. Ол Өз ниетини берҗай этмек үчин, ер йүзүне элхенч сил иберйәр-де, Нух пыгамбер билен онуң машгаласындан башга тутуш адамзады ёк эдйәр. Хава, Худай шол силде диңе Нух пыгамбери ве онуң машгаласыны халас эдйәр, себәби олар дири Худая иман эдип, Оңа сежде эдйәрдилер. Беян эдилйән вакаларың шу тапгыры Нухуң несиллериниң Бабыл минарасыны гуршы ве тутуш адамзадың несил дарагтының дөрейши билен тамамланяр.

2.Ыбрайым пыгамбер барадакы вакалар. Хич перзенди болмадык Ыбрайым пыгамбере Худай бир огул берҗекдигини, ондан бейик бир миллет яратҗакдыгыны вада берйәр. Мундан башга-да, Худай пыгамбере онуң неслине «бал билен сүйт акян» Кенган топрагыны-да мирас берҗекдигини вада эдйәр. Ыбрайым пыгамбер вада берлен юрда гөчүп, ол ерде чадырда бир чарвадар кимин яшаяр. Худай Ыбрайымың агтыгы Якуба «Ысрайыл» дийип ат берйәр. Ысрайылың он ики оглы болуп, олар тутуш халкың несилбашылары боляр. Ысрайылың Юсуп атлы сөйгүли оглы доганлары тарапындан Мүсүр гулчулыгына сатылса-да, Худай оны ялңыз гоймаяр. Юсуп пыгамбер Худайың көмеги билен тутуш Мүсүр юрдунда икинҗи дереҗели адам боляр. Ол ачлык дөврүнде тутуш юрды ве өз атасының машгаласыны халас эдйәр. Онуң несли Мүсүрде җуда көпелйәр, эмма Юсуп пыгамбер арадан чыкандан соң, олар Мүсүр юрдунда гул болярлар.

3.Мүсүрден чыкыш ве вада эдилен топрагы эелемек барадакы вакалар:

а.Муса Ысрайылың неслини мүсүр гулчулыгындан азат эдйәр. Ысрайылың огулларындан дөрән тирелер чөлде Худая эерип, Ондан Мукаддес Кануны кабул эдйәрлер. Худай олара леви тиресини руханычылыга беллемеги ве Өзи үчин мукаддес чадыры ясамагы буюряр. Бу чадыр Худая сежде этмек үчин ниетлененди.

б.Ешува ысрайыллары Ыбрайым пыгамбере вада берлен топрага – Кенгана гетирйәр. Олар бу топрагы шол ерде яшап йөрен тирелерден басып алярлар. Бу тирелериң аглаба бөлеги Нух пыгамбериң Хам ве Яфес атлы огулларының несиллериди. Ыбрайым пыгамбер болса Нух пыгамбериң новбахар оглы Самың неслиди. Ысрайылың душманлары болан аммонлар ве моваплар болса Лутуң несиллериди. Басылып алнан юрт он ики бөлеге бөлүнип, ысрайыл тирелериниң арасында биҗе боюнча пайланыляр. Юсубың ики оглундан ики тире эмеле гелйәр, себәби Ысрайыл пыгамбер дүнйәден өтмәнкә олары өз огуллары хөкмүнде кабул эдип, ак пата берипди. Шонуң үчин-де, он ики бөлеге бөлүнен топрак Ысрайылың он бир оглуның несиллериниң арасында мүлк хөкмүнде пайланыляр. Ысрайылың Леви оглуның несиллери болса руханычылыга беллененсоңлар, топракдан хич мүлк алмаярлар, себәби Ысрайыл Худайы Реббиң Өзи оларың мүлкүди.

4.Он ики тирәниң бир патышалыгы эмеле гетириши барадакы вакалар:

а.Шавул патыша Ысрайылың илкинҗи патышасы боляр. Соңра Давут пыгамбер Ысрайыла патыша боляр ве он ики тирәни бирлешдирип, бир миллети эмеле гетирйәр--де, өз чәклерини гиңелдйәр.

б.Сүлейман пыгамбер Реббе сежде этмек үчин дүнйәде деңи-тайы болмадык ыбадатхананы гуряр.

5.Патышалыгың бөлүнмеги барадакы вакалар. Сүлейман пыгамбер арадан чыкандан соң, онуң ики оглуның арасында уруш башланяр. Юрдуң демиргазыгындакы он тире Сүлейманың огулларының бирини голдап, Ысрайыл патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве бенямин тирелери болса Сүлейманың бейлеки оглуны голдап, юрдуң гүнортасында Яхуда патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве Ысрайыл патышалыклары пыгамберлериң язгыларында көп ятланыляр. Демиргазык патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр, илаты болса Бабыла сүргүн эдилйәр.

6.Сүргүнлик дөври ыбадатхана вейран эдилйәр, гүнорта патышалыгы болан Яхуданың абрайлы ве гөрнүкли адамлары, машгалалары бабыллылар тарапындан есир алыняр.

7.Дикелдиш дөври – Парс империясы дөрәнден соң яхудылара өз ватанына, Ысрайыла доланмак ругсат эдилйәр. Олар өз юрдуна доланып, шәхери ве ыбадатхананы дикелдйәрлер.

8.Көне ве Тәзе Әхтиң аралыгындакы дөвүр – Македония империясы. Ортаер деңзи македониялылар тарапындан басылып алыняр. Македонлар грек дилини яйрадып, билим улгамыны өсдүрип яйбаңландырярлар.

9.Иса Месихиң дурмушы ве хызматы. Шол дөвүрде яхудылар Рим империясына гарашлы болуп, онуң беллән патышаларының голастында яшаярдылар. Шейле патышаларың бири-де Хирод болуп, ол Рим императорына долы гарашлы болупдыр.

10.Илкинҗи месихилер йыгнагы. Иса Месих гөге гөтериленден соң, Оңа иман эденлериң саны барха артяр. Гүйчли ызарланмалара, сөгүлмелере ве эҗирлере гарамаздан, оларың саны барха көпелйәр. Месихи йыгнаклар Орта Гүндогардан Рим империясының Азия велаятына (хәзирки Түркие), хатда Европа юртларына ченли яйраяр.

Мукаддес Язгыларың жанрлары

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде үч дүрли жанр: кысса (беян этме), гошгы (я ак гошгы) ве гошгы жанрында язылан проза уланылды. Гошгы жанрында язылан проза долы капыя эе болмаса-да, гошгы ялы окаляр. Шонуң үчин-де, шейле жанрда язылан пыгамберлик китаплары терҗиме эдиленде, олар гошгы гөрнүшде реҗеленди. Еврей шыгрыетинде «параллелизм» усулы гиңден уланыляр. Шейле усулда язылан гошгуларың биринҗи сетиринде беян эдилйән пикир икинҗи сетиринде гайталанып, манысы хас гиңишлейин дүшүндирилйәр.

Голязмалар

Көне Әхт китабы түркмен дилине еврей дилинде язылан Масоретик текстлеринден терҗиме эдилди. Бу Масоретик текст Библия Хебрайиканың соңкы неширинде чап эдилди. Зерурлыгың дөрән ягдайларында шу нешириң теклип эден алтернатив дүшүндирмелеринден хем угур алнып, олара дегишли чыкгытлар берилди. Тәзе Әхт китабы грек дилиндәки голыазмадан (Бирлешен Мукаддес китап җемгыети, 4‑нҗи нешири) терҗиме эдилди. Бу гөрнүшдәки аятларың Текстус Ресептус билен тапавутлы болан ягдайларында олара хем дегишли чыкгытлар берилди.

Чыкгытлар

Терҗимеде чыкгытларың бирнәче гөрнүшлери уланылды. Оларың иң йөнекейи окыҗа дүшнүксиз я-да нәбелли болан сөзе дүшүндириш берйәр. Шейле сөзлер китабың ахырында берилйән Сөзлүкде хем ерлешдирилендир. Чыкгытларың ене бир гөрнүши терҗиме эдилен асыл нусгадакы аятларың башга гөрнүшиниң бардыгыны хем гөркезйәр. Шейле аятларың арасындакы тапавут җикме-җик гөркезилмесе-де, хайсы асыл нусгадан алнандыгы мәлим эдилйәр.

Өлчег бирликлери

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде өлчег бирликлерини аңлатмак үчин мысгал, гадак, батман ялы гадымы көне түркмен өлчег бириклери уланылды. Оларың хәзирки дөвүрдәки такмынан өлчегини гөркезмек үчин дегишли чыкгытлар берилди. Шейле-де, чыкгытларда көне еврей ве грек өлчеглери уланылды. Сиз бу өлчег бирликлерини китабың ахырында берилйән таблисада гөрүп билерсиңиз.

Салгыланма аятлары

Тәзе Әхтиң китапларында Көне Әхтден мысал гетириленде, онуң хайсы китапдан алнандыгыны гөркезмек үчин салгыланма аятлары берилйәр. Бу окыҗа аядың я-да бабың асыл мазмуныны тапмагы еңиллешдирмек максады билен эдилди.

Мукаддес Язгыларың стили

Мукаддес Язгыларың стили өзболушлыдыр. Себәби онуң асыл нусгасының язылан дөврүндәки дурмуш ягдайларының, дәп-дессурларының кәбирлери түркмен дурмушы ве медениети үчин нәтанышдыр. Шоңа гөрә-де, терҗимечилер асыл нусганың манысының түркмен окыҗысына дүшнүкли болмагы үчин бу ише өрән сересаплы чемелешдилер. Олар асыл нусганың манысының үйтгедилмегине я-да тесвирленмегине ёл бермезлик үчин, оны сөзме-сөз терҗиме этмекден я-да диңе манысыны терҗиме этмекден гача дурдулар. Өңде гойлан меселәниң кын боландыгына гарамаздан, терҗиме адаты окыҗа дүшнүкли болуп, манысының арасса, анык ве тебигы болмагы үчин сада дилде эдилди. Терҗиме стилиниң дүрли болмагы терҗимелериң хем дүрли боляндыгыны аңладяр. Шонуң үчин-де, хайсыдыр бир терҗимәни башга терҗиме билен деңешдирип, онуң нәдогры эдилендигини айтмак ерликсиздир. Терҗимелериң бирмеңзеш болуп, адалгаларың я-да җүмлелериң башгача, окыҗа хас дүшнүкли тәрде берилмеги ахмалдыр. Мундан башга-да, терҗимелериң хеммеси белли бир дереҗеде дүшүндирмелере эедир. Терҗимәниң довамында душ гелен икиманылы сөзлемлериң аглаба бөлегиниң дүшүндирилмелери окыҗының пайына галдырылды. Йөне манысы өрән чылшырымлы ве айдың болмадык аятларың кәбирлери садалашдырылып, окыҗа дүшнүкли болар ялы терҗиме эдилди. Шейле аятларың терҗимесинде көп алымлар тарапындан бу бабатда кабул эдилен дүшүндиришлерден угур алынды.

Мукаддес Китап Терҗиме институты

Тәзе Әхт

Маркың хош хабары

Маркың хош хабары

Гириш

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16

Бу китап Исаның дөврүнде яшан Марк атлы адам тарапындан язылды. Ол Иса Месих иң ресулы Павлус билен тәзе йыгнакларың дүйбүни тутмакда (Рес 13‑нҗи бап), ресул Петрус билен Хош Хабары яймакда (1Пет 5:13) арман-ядаман зәхмет чекенлериң биридир.

Марк Исаның дурмушыны, эден ишлерини ве вагызларыны илкинҗи болуп язга гечирен адам диен пикир Мукаддес Язгылары өвренйән алымларың арасында өрән йөргүнлидир. Оларың чакламаларына гөрә, Марк бу китабы Рим шәхеринде туссаглыкда сакланан Павлуса көмек берен дөврүнде, ягны б. э. 55 – 65‑нҗи йыллары языпдыр. Китапда арамей дилиниң сөзлерине, яхуды халкының дәп-дессурларына дүшүндириш берилйәр. Шейле дүшүндиришлер бу китабың яхуды дәл халклар үчин языландыгыны айдың гөркезйәр. Марк оны Римдәки йыгнак үчин языпдыр, себәби шол дөвүрде йыгнагың агзалары яхуды ве яхуды дәл халкларың векиллеринден ыбаратды.

Маркың эсасы максады Исаның Месих дигини, ягны Худайың пыгамберлер аркалы вада берлен Патышадыгыны мәлим этмекден ыбаратды. Ол өз китабында Исаны илкибашдан Месих , ягны Худайың Оглы дийип атландыряр. Марк Исаның ил ичинде гөркезен гудратлары, адамлары хайрана галдыран мугҗызалары барада шаят хөкмүнде язяр. Марк шейле гудратларың ве мугҗызаларың Худайың гүйҗи аркалы амала ашяндыгыны ныгтап, адамларың кем-кемден Исаның кимдигине дүшүнишлерини гөркезйәр. Иса Өз шәгиртлеринден: «Сиз Маңа ким диййәрсиңиз?» дийип соранда, Петрус «Сен Месих сиң» дийип җогап берйәр (Мар 8:29).

Шейле-де Марк Месих болмагың диңе ыгтыярлылык дәл, эйсем хызмат ве өзүңи гурбан этмекликдигини хем гөркезйәр. Ол Иса Месих иң йөнекей адамлары сөйүп, олара хызмат эдишини, оларың угрунда Өзүни гурбан этмәге-де тайындыгыны беян эдйәр. Иса Месих шейле диййәр: «Ынсан Оглы хем Өзүне хызмат эдилмеги үчин дәл-де, эйсем, башгалара хызмат этмек үчин, көплериң угрунда җаныны гурбан эдип, олары азат этмек үчин гелди» (Мар 10:45). Иса Өзүни Ынсан Оглы дийип атландырярды.

Марк Иса Месих е иман эдип, Онуң гүйҗүне ынанан ислендик адамың кеселден гутуляндыгына, җынлардан азат боляндыгына ве эбеди яшайша эе боляндыгына шаятлык эдйәр. Йөне ол Иса Месих е эермегиң аңсат дәлдигини хем айдяр. Исаның хакыкы шәгиртлери өз Халыпалары ялы адамлара хызмат этмели, эҗир чекмәге ве Ол кимин өзүни гурбан этмәге-де тайын болмалы.

Мазмуны

- Яхя пыгамбериң вагзы 1:1-8
- Иса чүмдүрилйәр ве сыналяр 1:9-13
- Иса Җелилә гелйәр 1:14–9:50
- Иса Җелиледен Иерусалиме гидйәр 10:1-52

- Исаның хачдакы җебирлери ве өлүми 11:1–15:47

- Иса дирелйәр 16:1-8

- Иса Өз шәгиртлерине гөрүнйәр 16:9-20

1‑нҗи бап

Яхя чүмдүриҗиниң вагзы

(Матта 3:1-12; Лука 3:1-18; Ёханна 1:19-28)

1^1⚫Бу Худайың Оглы[*] Иса Месих [*] хакдакы Хош Хабарың башлангыҗыдыр+. 2+Ишая пыгамбериң китабында[*] шейле язылан: «Өңүңден ёл тайярлар ялы, ине, Мен Өз векилими иберйәрин+. 3+Чөлде бир сес гыгыряр: „Реббе ёл тайынлаң! Онуң ёдаларыны дүзләң!“ диййәр»+. 4Шунлукда, Яхя пейда болуп, чөлде адамлары сува чүмдүрйәрди. Ол адамлара гүнәлериниң багышланмагы үчин тоба эдип, сува чүмдүрилмеклерини вагыз эдйәрди+. 5Тутуш Яхудыяның ве Иерусалимиң илаты онуң янына гелйәрди. Олар гүнәлери үчин тоба эдип, Яхя тарапындан Иордан дерясында сува чүмдүрилйәрдилер+. 6Яхяның дүе йүңүнден эшиклери, билинде гайышдан гушагы барды. Ол чекиртге билен мейдан балыны иййәрди+. 7Ол: «Менден соңра Гелҗек менден хас гүйчлүдир. Мен эглип, Онуң чарыгының багыны чөзмәге-де мынасып дәлдирин. 8Мен сизи сува чүмдүрйәрин, эмма Ол сизи Мукаддес Руха чүмдүрер» дийип вагыз эдйәрди+.

Иса сува чүмдүрилйәр ве сыналяр

(Матта 3:13–4:11; Лука 3:21,22; 4:1-13)

9⚫Шол гүнлерде Иса Җелиләниң Насыра шәхеринден Яхяның янына гелди. Яхя Оны Иордан дерясында чүмдүрди+. 10Иса сувдан чыкып гелйәркә, асманың ярыланыны ве Мукаддес Рухуң кепдери гөрнүшде Өз үстүне инип гелйәнини гөрди+. 11Шол вагт гөкден: «Сен Мениң сөвер Оглумсың, Мен Сенден көп разыдырын» диен оваз гелди+. 12Мукаддес Рух Исаны дессине чөле ёллады. 13Иса чөлде кырк гүн болуп, шейтан тарапындан сынага салынды. Ол ябаны хайванларың арасында яшады, перишделер Оңа хызмат этдилер+.

Иса илкинҗи шәгиртлерини чагыряр

(Матта 4:12-22; Лука 4:14,15; 5:1-11)

14⚫Яхя туссаг эдиленден соңра, Иса Җелилә гелип, Худайың Хош Хабарыны[*] вагыз этди+. 15Ол: «Вагт долды, Худайың Шалыгы голайлады. Тоба эдиң, Хош Хабара ынаның!» диййәрди+.

16Иса Җелиле көлүниң кенарындан гечип барярка, көле тор ташлап дуран Симун билен онуң доганы Андрысы гөрди. Олар балыкчыдылар+. 17Иса олара: «Мениң ызыма дүшүң, Мен сизи ынсан тутян балыкчылар эдейин» дийди+. 18Олар хем шол вагтың өзүнде торларыны ташлап, Онуң ызына дүшдүлер+. 19Бираз йөрәнлеринден соң, Иса Зебедейиң огуллары Якуп билен Ёханнаны гөрди. Олар гайыгың ичинде торларыны беҗерип отырдылар. 20Иса олары гөрен бадына чагырды. Олар хем какалары Зебедей билен гүнлүкчилери гайыкда галдырып, Исаның ызына дүшдүлер.

Иса арвах-җынлары ковяр, хассалары сагалдяр

(Лука 4:31-42; Матта 8:14-17)

21⚫Олар Капернаума гелдилер. Сабат гүни Иса синагога барып, өвретмәге башлады+. 22Онуң таглыматына хайран галдылар, себәби Иса адамлара Төврат мугаллымлары ялы дәл-де, эрк-ыгтыярлы бири ялы өвредйәрди+. 23Шол вагт оларың синагогасында арвах-җын эелән бир адам барды. Ол: 24«Эй, насыралы Иса! Бизиң билен нәме ишиң бар? Бизи ёк этмәге гелдиңми? Мен Сениң кимдигиңи билйәрин, Сен Худайың Мукаддесисиң» дийип гыгырды+. 25Иса арвах-җына кәйәп: «Сем бол! Бу адамдан чык!» дийип буйрук берди. 26Арвах-җын хем ол адамы сандыратды-да, багырып ондан чыкды+. 27Хеммелер хайран галып, бири-бирлерине: «Бу нәме болдугы? Бу бир тәзе таглымат! Ол арвах-җынлара эрк-ыгтыяр билен буйрук берйәр, олар-да Оңа табын болярлар!» дийишдилер+. 28Шейлеликде, Иса хакындакы хабар шобада Җелиләниң әхли этрабына яйрады.

29Олар синагогадан чыкып, Симун ве Андрысың өйүне гитдилер, Якуп билен Ёханна хем олар биленди. 30Симуның гайыненесини гыззырма тутуп ятандыгыны Иса хабар бердилер+. 31Шонда Иса хассаның янына барды-да, оны элинден тутуп галдырды. Аялың гыззырмасы шобада айрылды ве ол мыхманлара хызмат этмәге башлады+. 32Гүн батып, агшам дүшенде, әхли хассалары, арвах-җын эелән адамлары Онуң янына гетирдилер. 33Шәхериң әхли халкы гапының агзына йыгнанышыпды. 34Иса дүрли кеселе учран энчеме хассаны сагалтды, энчеме арвах-җыны ковуп чыкарды. Ол арвах-җынлара геплемәге ыгтыяр бермеди, себәби олар Онуң кимдигини билйәрдилер+. 35⚫Ир сәхер билен хениз даң атманка, Иса туруп, дашары чыкды. Бир чола ере барып, Худая дога этди+. 36Симун билен янындакылар Оны гөзлемәге гитдилер. 37Оны тапанларында: «Хеммелер Сени гөзләп йөр» дийдилер. 38Иса олара: «Йөрүң, башга ере, голайдакы обалара гиделиң, Мен ол ерлерде-де вагыз этҗек, хут шонуң үчин хем гелдим» дийди+.

39Шейлеликде, Иса оларың синагогаларында вагыз эдип, арвах-җынлары ковуп чыкарып, тутуш Җелиләниң ичине айланды.

Иса дери кеселлини сагалдяр

(Матта 8:1-4; Лука 5:12-16)

40⚫Исаның янына дери кеселине ёлуган бир адам гелди. Ол дызына чөкүп, Оңа: «Эгер ислесең, мени бу кеселден тәмизләп билерсиң» дийип ялбарды+. 41Исаның ол адама йүреги авады. Ол элини узатды-да, оңа дегрип: «Ислейәрин, тәмиз бол!» дийди. 42Бу адам шобада дери кеселинден сапланып, долы сагалды+. 43-44Иса оны уграданда, оңа: «Әгә бол, муны хич киме айтмагын. Йөне гит-де, рухана гөрүн ве дери кеселинден сапланандыгыңы хеммелере субут эдер ялы, Мусаның буйран садакасыны бер» дийип, берк табшырык берди++. 45Эмма ол адам гидип, болан затлары етишибилдигине гүррүң бермәге ве яйратмага башлады. Шонуң үчин Иса инди хич бир шәхере аркайын гирип билмән, олардан дашда, чола ерлерде болярды. Эмма хемме ерден Онуң янына адамлар гелйәрдилер+.

2‑нҗи бап

Иса ысмазы сагалдяр

(Матта 9:1-8; Лука 5:17-26)

2^1⚫Иса бирнәче гүнден соң Капернаума гайдып геленде, Онуң өйдедиги барадакы хабар яйрады+. 2Шонда ол ере шейле бир көп адам үйшди велин, хатда гапының агзында дурмага-да ер ёкды. Иса олара Худайың Хош Хабарыны вагыз эдйәрди. 3Шол вагт дөрт адам болуп Онуң янына бир ысмазы гөтерип гетирдилер. 4Адамлардан яңа хырын-дыкын долудыгы үчин, олар Исаның янына якынлашып билмедилер. Шонуң үчин олар Исаның болян җайының үчегини сөкүп, ысмазы дүшеги билен дешикден ашак салладылар+. 5Иса оларың иманыны гөрүп, ысмаза: «Оглум, сениң гүнәлериң өтүлди» дийди+. 6-7Ол ерде отуран Төврат мугаллымларың кәбири ичинден: «Бу адам нәме үчин бейле геплейәр? Ол Худая дил етирйәр! Гүнәлери еке-тәк Худайдан башга ким өтүп билер?» дийип ойланды+. 8Иса дессине оларың нәме пикир эдйәндигини рухунда сызып: «Нәме үчин гөвнүңизе бейле пикирлер гетирйәрсиңиз? 9Ысмаза хайсыны айтмак аңсат: „Гүнәлериң өтүлди“ диймекми я-да: „Тур, дүшегиңи ал-да, йөре“ диймек? 10Эмма сиз Ынсан Оглуның ер йүзүнде гүнәлери өтмәге-де ыгтыярының бардыгыны билип гоюң» дийди. Онсоң Ол ысмаза: 11«Саңа диййәрин, тур, дүшегиңи ал-да, өйүңе гайт» дийди. 12Ол хем еринден турды-да, дессине дүшегини алып, хеммелериң гөзүниң алнында чыкып гитди. Хеммелер хайран галды. Олар: «Биз бейле зады асла гөрмәндик» дийшип, Худайы шөхратландырдылар.

Иса Левини чагыряр

(Матта 9:9-13; Лука 5:27-32)

13⚫Иса ене көлүң якасына гитди. Тутуш халайык Онуң янына гелди, Ол хем олара өвретмәге башлады. 14Иса ёлдан гечип барярка, салгыт йыгнап отуран Алфейиң оглы Левини гөрүп, оңа: «Мениң ызыма дүш!» дийди. Ол хем туруп, Онуң ызына дүшди.

15Энчеме салгытчылардыр гүнәкәрлер-де Исаның ызына эерйәрдилер. Бир гүн Иса Левиниң өйүнде сачак башында отырка, олар хем гелип, Иса ве Онуң шәгиртлери билен биле ийип-ичдилер. 16Фарисейлер болан Төврат мугаллымлары Исаның гүнәкәрлер хем салгытчылар билен нахар ийип отураныны гөренлеринде, Онуң шәгиртлеринден: «Нәме үчин Ол салгытчылардыр гүнәкәрлер билен биле нахар иййәр?» дийип сорадылар+. 17Иса муны эшиденде, олара: «Лукман саглара дәл-де, хассалара герекдир. Мен догрулары дәл-де, гүнәкәрлери чагырмага гелдим» дийди+.

Агыз беклемек барада совал

(Матта 9:14-17; Лука 5:33-39)

18⚫Яхяның шәгиртлери ве фарисейлер агыз беклейәрдилер. Кәбир адамлар гелип, Исадан: «Нәме үчин Яхяның ве фарисейлериң шәгиртлери агыз бекелйәрлер-де, сениң шәгиртлериң болса агыз бекләнок?» дийип сорады+. 19Иса олара: «Гиев янларындака, хей-де, тоюң мыхманлары агыз бекләрми?! Ёк, гиев араларындака, олар агыз бекләп билмезлер ахырын+. 20Эмма гиевиң олардан алынҗак гүнлери гелер, ине, шонда олар агыз бекләрлер+. 21Хич ким көне эшиге тәзе матадан яма салмаз, ёгсам салнан яма көне эшикден гопуп, йыртык ери хас бетер болар. 22Хич ким тәзе шерабы көне мешиклере гуймаз. Ёгса шерап мешиклери бөвсүп, дөкүлер, мешиклер-де заяланар. Тәзе шерап тәзе мешиклере гуюляндыр» дийип җогап берди.

Сабат гүни барада совал

(Матта 12:1-8; Лука 6:1-5)

23Бир Сабат гүни Иса бугдайлыгың арасындан гечип барярды. Онуң шәгиртлери ёлда баряркалар, бугдай башларыны ёлмага башладылар+. 24Фарисейлер Иса: «Серет, нәме үчин олар Сабат гүни гадаган иши эдйәрлер?» дийдилер+. 25+Иса олара: «Давут билен янындакылар ач хем мәтәч галанларында, сиз Давудың нәме эдендигини асла окамадыңызмы+? 26Ол баш руханы Абиятарың дөврүнде Худайың өйүне гирип, Хөдүр чөреклерини ийди, янындакылара хем берди. Бу олар үчин гадаганды, диңе руханылара ругсат берленди» дийип җогап берди+. 27Соңра Иса олара: «Адам Сабат гүни үчин дәл-де, Сабат гүни адам үчин ярадылды+. 28Шонуң үчин Ынсан Оглы хатда Сабат гүнүниң-де хөкүмдарыдыр» дийди.

3‑нҗи бап

Иса Сабат гүни шыпа берйәр

(Матта 12:9-14; Лука 6:6-11)

3^1⚫Башга бир гүн Иса ене синагога гитди. Ол ерде эли шел ачан бир адам барды+. 2Кәбир адамлар Исаны айыплаҗак болуп, Сабат гүни бу адама шыпа берермикә дийип, Оны аңтаярдылар+. 3Иса эли шел ачан адама: «Ериңден тур-да, орта чык!» дийди. 4Онсоң олардан: «Канун боюнча Сабат гүни ягшылык этмек догрумы я-да яманлык? Бириниң җаныны халас этмек догрумы я-да өлдүрмек?» дийип сорады. Олардан сес чыкмады+. 5Иса төверегиндәкилере гахар билен бакып, оларың доңйүрекдигине гынанды. Яңкы адама: «Элиңи узат!» дийди. Ол хем элини узатды велин, эли долы сагалды+. 6Фарисейлер дашары чыкып, Исаны нәдип ёк этмелидиги барада Хиродың тарапдарлары билен маслахат гечирдилер.

Улы мәхелле Исаның ызына дүшйәр

7Иса шәгиртлери билен көлүң якасына гитди. Җелиледен бир улы мәхелле хем Онуң ызына дүшүп гитди+. 8Онуң битирен ишлерини эшидип, Яхудыядан, Иерусалимден, Идумеядан, Иордан дерясының аңырсындан, Сур ве Сидон төвереклеринден улы мәхелле янына гелди. 9Иса мәхелләниң ичинде гысылмазлык үчин, Өз шәгиртлерине бир гайыгы тайярлап гоймагы буюрды. 10Иса энчеме адама шыпа берди, шонуң үчин хемме хассалар Оңа эллерини дегирҗек болуп, янына итеклешип гелйәрдилер+. 11Арвах-җын эеләнлер Исаны гөренлеринде, Онуң аягына йыкылып: «Сен Худайың Оглусың!» дийип гыгырярдылар+. 12Эмма Ол Өзүниң кимдигини хич киме айтмазлыгы берк табшырды+.

Иса он ики шәгирдини сайлаяр

(Матта 10:1-4; Лука 6:12-16)

13⚫Онсоң Иса дага чыкып, Өз сайлан адамларыны янына чагырды, олар Онуң янына бардылар. 14-16Иса он ики адамы сайлап алып, олара ресуллар дийип ат берди[*]. Онуң вагыз этмәге иберен, хассалары сагалдып, арвах-җынлары ковмага ыгтыяр берен бу он ики ресулы шулардыр: Симун – Иса оңа Петрус дийип ат берди,+
17Зебедейиң огуллары Якуп билен Ёханна – Иса олара Бованергес диен лакамы берди, (бу «Гөк гүррүлдисиниң огуллары» диймеги аңладяр),+
18онсоң Андрыс, Филип, Бартоломей, Матта, Томас, Алфейиң оглы Якуп, Таддей, ватанчы Симун+
19ве Иса хайынлык эден Юдас Искариёт+.

Иса ве Беелзебул

(Матта 12:22-32; Лука 11:14-23; 12:10)

20⚫Соңра Иса бир өе барды. Ол ерде хем хемишекилер ялы, ене-де улы мәхелле йыгнанансоң, Исаның шәгиртлери билен нахар иймәге-де вагтлары болмады+. 21Исаның хоссарлары бу барада эшиденде: «Иса акылындан азашыпдыр» дийип, Оны әкитмәге гелдилер+. 22Иерусалимден гелен Төврат мугаллымлары болса: «Оны җынларың хөкүмдары Беелзебул эеләпдир! Ол арвах-җынлары Беелзебул аркалы ковуп чыкаряр» дийишйәрдилер+. 23Шонуң үчин Иса халкы янына чагырып, тымсаллар аркалы сөзе башлады: «Шейтан өз-өзүни нәдип ковуп чыкарсын? 24Бир патышалыгың ичинде бөлүнишик болса, ол патышалык берк дуруп билмез. 25Бир хоҗалыгың ичинде бөлүнишик болса, ол машгала берк дуруп билмез. 26Шейтан өз-өзүне гаршы чыкып бөлүнсе, берк дуруп билмез, онуң соңуның гелдигидир. 27Хич ким бир гүйчли адамың өйүне гирип, малыны талап билмез; өңүрти оны тутуп даңмалы болар, онсоң өйүни талар+. 28Сизе догрусыны айдярын: ынсанларың хемме гүнәлери, хер бир зада дил етирмелери багышланар. 29Эмма Мукаддес Руха дил етирене асла багышланма ёкдур. Бу эбедилик гүнә болуп, онуң бойнундан асылар»+. 30Иса муны: «Ол – арвах-җынлы» диенлери үчин айтды.

Исаның эҗеси ве инилери

31⚫Онсоң Онуң эҗеси билен инилери гелди. Олар дашарда дуруп, Исаны чагырмак үчин, Онуң янына адам ибердилер+. 32Мәхелле Исаның дашыны алып отырды. Оңа: «Эҗең, инилериң ве уяларың дашарда Сени сораярлар» дийдилер. 33Иса олара җогап берип: «Мениң эҗем, доганларым ким?» дийди. 34Онсоң дашыны алып отуранлара середип: «Ине, Мениң эҗем, доганларым шулардыр! 35Худайың ислегини ким берҗай этсе, шол Мениң доганым, уям хем эҗемдир» дийди+.

4‑нҗи бап

Экин тымсалы

(Матта 13:1-23; Лука 8:4-15)

4^1⚫Иса көлүң якасында халка ене өвретмәге башлады. Дашына шейле улы мәхелләниң үйшендиги зерарлы көлдәки бир гайыга мүнүп отурды. Тутуш мәхелле болса көлүң якасында, гуры ерде дурды. 2Иса олара тымсаллар аркалы көп затлар өвретди. Олара шу тымсалы гүррүң берди: 3«Гулак асың! Бир дайхан экин экмәге чыкяр. 4Экип йөркә, тохумларың бирнәчеси ёлуң үстүне дүшйәр ве гушлар гелип, оны чокярлар. 5Бирнәчеси топрагы аз, дашлы ере дүшйәр. Топрагы чуң болмансоң, олар тиз гөгерйәр. 6Йөне гүн гызанда, көклериниң ёкдугы зерарлы, олар солуп, гураярлар. 7Бирнәче тохум тикенлериң арасына дүшйәр. Тикенлер өсүп, олары басяр. Шейлеликде, олар хасыл бермейәрлер+. 8Бирнәчеси-де говы ере дүшйәр. Олар өсүп, көпелип, кәбири отуз, кәбири алтмыш, кәбири хем йүз эссе хасыл берйәр». 9Иса онсоң олара: «Эшитмәге гулагы бар адам эшитсин!» дийди+.

10⚫Иса он ики шәгирди ве башга кәбир адамлар билен еке галанда, олар Ондан бу тымсалың манысыны сорадылар. 11Иса олара шейле дүшүндирди: «Худайың Шалыгының сыры сизе берилди. Дашардакылара болса хемме зат тымсаллар аркалы айдыляр+. 12+Шейдип „олар середип дурсалар-да, хич аңламаярлар, эшидип дурсалар-да, хич дүшүнмейәрлер; ёгсам Маңа тарап өврүлип багышланардылар“»+.

13Иса олара шейле дийди: «Сиз бу тымсала дүшүнмейәрсиңизми? Онда башга тымсаллара нәхили дүшүнҗексиңиз? 14Дайханың экйәни Худайың сөзүдир+. 15Кәбир адамлар ёлуң үстүне дүшен тохумлара меңзейәрлер. Олар сөзи эшидйәрлер, эмма йүреклерине экилен бу сөзи шобада шейтан алып гидйәр. 16Бейлеки адамлар дашлы ере дүшен тохумлара меңзейәрлер. Олар сөзи эшидип, оны дессине шатлык билен кабул эдйәрлер. 17Эмма оларда көк ёкдур, чыдамсыздыр. Бу сөз үчин мушакгат я-да ызарлама боланда, олар деррев имандан йүз дөндерерлер+. 18Башга бирлери тикенлериң арасына дүшен тохумлара меңзейәрлер. Олар сөзи эшидйәрлер, 19эмма дүнйәниң гайгылары, баямак хөвеси ве башга мейиллер ара гирип, сөзи богяр, шонуң үчин сөз хасыл бермейәр+. 20Говы топрага дүшенлер болса, сөзи эшидип, оны кабул эдйәрлер ве кәбири отуз, кәбири алтмыш, кәбири хем йүз эссе хасыл берйәр»+.

Чыра тымсалы

(Лука 8:16-18)

21⚫«Чыраны хайсыдыр бир габың я-да чарпаяның ашагында гизлемек үчин гетирйәрлерми? Эйсем, оны чыраданың үстүнде гоймак үчин гетирмейәрлерми нәме+? 22Үсти ачылмаҗак гизлин зат, месе-мәлим болмаҗак яшырын зат ёкдур+. 23Эшитмәге гулагы бар адам эшитсин!» дийди+. 24Иса ене-де олара: «Эшидйәнлериңизе үнс бериң. Хайсы өлчег билен өлчесеңиз, сизе-де шол өлчег билен өлчелер. Хатда сизе хас-да көп берлер+. 25Кимде бар болса, оңа берлер, кимде ёк болса, онуң элиндәки хем алнар» дийди+.

Битен тохум тымсалы

26Онсоң Иса шейле дийди: «Худайың Шалыгы ере тохум сепйән адам ялыдыр. 27Ол гиҗе ятяр, ирден туряр, эмма тохумың нәдип гөгеришини, өсүшини билмейәр. 28Топрак өз-өзүнден хасыл берйәр. Өңүрти балдагы, соңра башы хем башдакы долы дәнелери етишйәр. 29Хасыл бишенде, яңкы адам дессине орагы ише гиризйәр. Чүнки орак вагты гелендир»+.

Горчиса тохум тымсалы

(Матта 13:31,32,34; Лука 13:18,19)

30⚫Иса олара ене-де: «Худайың Шалыгыны нәмә меңзедели? Оны хайсы тымсал билен дүшүндирели? 31-32Худайың Шалыгы горчиса тохумы ялыдыр. Бу тохум ер йүзүнде экилйән әхли тохумларың иң майдасы болуп, экиленден соң өсүп, әхли өсүмликлерден белент боляр. Ол шейле улы шахалар чыкаряр велин, гушлар көлегесинде хөвүртгеләп билйәрлер» дийди++. 33Иса халка дүшүнип билҗек дереҗесинде шунуң ялы көп тымсаллар аркалы гүррүң берйәрди. 34Олара тымсалсыз хич зат айтмаярды, йөне еке галанларында, Өз шәгиртлерине әхли зады дүшүндирйәрди.

Иса тупаны ятыряр

(Матта 8:23-27; Лука 8:22-25)

35⚫Шол гүн агшамара Иса шәгиртлерине: «Көлүң бейлеки тарапына гечелиң» дийди+. 36Шәгиртлер мәхелләни шол ерде галдырып, Исаны отуран гайыгында өзлери билен алып гитдилер. Оларың янында башга гайыклар хем барды. 37Шол вагт гүйчли тупан туруп, толкунлар гайыга урлуп башлады-да, гайык сувдан долуп уграды+. 38Иса болса гайыгың ызкы тарапында бир яссыгы яссанып, уклап ятырды. Шәгиртлер Оны оярып: «Мугаллым, биз хеләк боляс! Бу Сениң первайыңа-да дәлми?» дийдилер. 39Иса туруп, еле кәеди, Ол көле: «Сем бол! Бес эт!» дийди. Шонда ел ятды ве долы асудалык болды+. 40Иса шәгиртлерине: «Нәме үчин горкярсыңыз? Эйсем хениз-де иман эдеңзокмы? Эйсем иманыңыз шейле говшакмы?» дийди. 41Олар гаты горкушып, бири-бирлерине: «Бу кимкә? Онуң сөзүне хатда елем, көлем гулак асяр!» дийишдилер.

5‑нҗи бап

Иса арвах-җын эелән адамы сагалдяр

(Матта 8:28-34; Лука 8:26-39)

5^1⚫Иса билен шәгиртлери көлүң бейлеки кенарындакы герасалыларың[*] юрдуна гелдилер. 2Иса гайыкдан дүшен бадына, Оңа гонамчылыкдан чыкып гелйән бир адам душды. Бу адамы арвах-җын эеләпди. 3Ол мазарларың арасында яшаярды. Оны хич ким хатда зынҗырлап хем саклап билмейәрди. 4Онуң эл-аякларыны энчеме гезек зынҗырласалар-да, гандалласалар-да, ол зынҗырлары гырып, гандаллары бөлек-бөлек эдйәрди. Хич ким оны ёла гетирип билмезди. 5Ол гиҗе-гүндиз гонамчылыкда, дагларда үзнүксиз гыгырып, өзүни даш билен яралар йөрерди.

6Ол Исаны узакдан гөрүп, ылгап гелди-де, Онуң өңүнде дызына чөкүп, тагзым этди. 7Батлы сес билен гыгырып: «Эй, Иса! Эй, Бейик Худайың Оглы, мениң билен нәме ишиң бар? Ялбарян, Худайың хакы үчин мени гынама!» дийди+. 8Себәби Иса оңа: «Эй, арвах-җын, бу адамдан чык» дийипди. 9Онсоң Иса арвах-җындан: «Адың нәме?» дийип сорады. Ол хем: «Адым Гошун[*], чүнки биз көплүкдирис» дийип җогап берди. 10Өзлерини бу месгенден ковуп гойбермезлиги үчин, олар Иса көп ялбардылар. 11Шол ердәки дагың этегинде уллакан бир доңуз сүрүси отлап йөрди. 12Арвах-җынлар Иса ялбарып: «Бизи шол доңузларың арасына гойбер, оларың ичине гирели» дийдилер. 13Иса олара ругсат берди. Арвах-җынлар чыкып, доңузлара гирдилер. Шонда ики мүңе голай доңуздан ыбарат бу сүри учутдан ашак зыңып, көлде пайырдашып гарк болды. 14Доңуз чопанлары болса гачып гидип, шәхерлердир обалара бу ваканы хабар бердилер. Халайык нәме боланыны гөрмәге гелди. 15Олар Исаның янына геленлеринде, бир гошун арвах-җын эелән адамың инди эгин-эшикли отураныны, акылының хем ериндедигини гөрүп горкдулар. 16Ваканы гөренлер арвах-җын эелән адама ве доңузлара нәме боландыгы хакында халка гүррүң бердилер. 17Онсоң халк өзлериниң юрдундан гитмеги үчин, Иса ялбармага башлады+. 18Иса гайыга мүненде, арвах-җындан халас болан адам Ондан Өзи билен гитмәге ругсат сорап ялбарды. 19Эмма Иса муңа ругсат бермеди. Оңа: «Өйүңе, өзүңкилериң арасына гит, Реббиң сениң үчин нәмелер эдендигини, саңа нәхили рехим-шепагат гөркезендигини олара гүррүң бер» дийди+. 20Ол хем гидип, Исаның өзүне эден ягшылыгының барыны Декаполисде[*] җар этмәге башлады. Хеммелер муңа хайран галды+.

Дирелен гыз, сагалан аял

(Матта 9:18-26; Лука 8:40-56)

21⚫Иса гайык билен ене бейлеки кенара геченде, дашына улы мәхелле үйшди. Иса көлүң кенарындады. 22Синагога ёлбашчыларындан Яйрус атлы бир адам гелди. Ол Исаны гөрүп, Онуң аягына йыкылды+. 23Оңа көп ялбарып: «Мениң гызҗагазым өлүм яссыгында ятыр. Гел-де, эллериңи онуң үстүнде гой, сагалып яшасын!» дийди. 24Иса бу адам билен гитди. Ызына дүшүп гелйән улы мәхелле Оны хер яндан гысып-говруп барярды. 25Ол ерде он ики йылдан бәри ган акмасы болан бир аял хем барды+. 26Ол көп эҗир чекип, энчеме лукманлара гөрнүп, бар-ёгуны харч эдипди, йөне хич хайыр тапман, гайтам, ягдайы хас бетерлешипди. 27Бу аял Иса хакда айдылян затлары эшидип, мәхелләниң ичи билен Онуң арка тарапындан гелди ве донуна элини дегирди. 28Чүнки ол ичинден: «Диңе донуны эллесем-де, сагаларын» дийип ойланярды+. 29Шол вагтың өзүнде онуң ган акмасы кесилди. Аял дердинден сапланандыгыны беденинде дуйды. 30Иса Өзүнден бир гүйҗүң чыкандыгыны шобада дуюп, көпчүлиге тарап өврүлип: «Донума ким элини дегирди?» дийип сорады+. 31Шәгиртлери Оңа: «Сен Өзүңи гысып-говруп гелйән мәхелләни гөрйәрсиң-ә! Онсоң нәдип: „Маңа ким элини дегирди?“ дийип сораярсың?» дийдилер. 32Эмма Иса муны эдени гөрҗек болуп, даш-төверегине середйәрди. 33Өзүне нәме боландыгыны биленден соң, яңкы аял горкуп, титрәп гелди. Исаның аягына йыкылып, Оңа әхли хакыкаты айдып берди. 34Иса оңа: «Эй, начар, иманың саңа шыпа берди. Саг-аман гит, дердиңден саплан» дийди+. 35Ол бу сөзлери айдып дурка, синагога баштутанының өйүнден бирнәче адам гелип: «Гызың өлди. Нәме үчин Мугаллымы артыкмач биынҗалык эдйәрсиң?» дийди. 36Иса муны эшиден бадына, синагога баштутанына: «Горкма, диңе иман эт!» дийди.

37Иса Петрусдан, Якупдан ве онуң доганы Ёханнадан башга хич киме Өзи билен гитмәге ругсат этмеди+. 38Синагога баштутанының өйүне геленлеринде, Иса башагайлыгы, аглашып, дады-перят эдип отуранлары гөрди. 39Ичери гирип, олара: «Нәме үчин дады-перят эдип, аглашып отырсыңыз? Чага өленок, ол диңе уклап ятыр» дийди+. 40Олар болса Онуң үстүнден гүлдүлер. Эмма Иса хеммәни дашарда гоюп, диңе чаганың эне-атасыны ве Өзи билен геленлери алып, онуң ятан отагына барды. 41Чаганың элинден тутуп, оңа: «Талита кум!» дийди. Бу болса «Гызҗагаз, саңа диййәрин: Тур!» диймекдир+. 42Гыз дессине еринден галып йөрәп башлады. Ол он ики яшындады. Муны гөренлериң әхлиси гаты гең галды. 43Иса олара муны хич киме билдирмезлиги берк табшырып, гыза нахар бермеклерини буюрды+.

6-нҗы бап

Насырада Иса хормат гоюлмаяр

(Матта 13:53-58; Лука 4:16-30)

6^1⚫Иса ол ери ташлап, Өз догдук меканына гитди. Шәгиртлери хем Онуң ызына дүшүп гитдилер+. 2Сабат гүни Иса синагогада халка өвретмәге башлады. Онуң айдян затларыны эшиден көп адамлар хайран галып: «Бу Адам мунча зады ниреден өврендикә? Оңа бейле даналыгы ким бердикә? Ол нәдип бейле мугҗызалары гөркезмеги башарярка+? 3Ол Меръемиң нечҗар оглы дәлми? Ёгса-да Ол Якуп, Ёсе[*], Яхуда ве Симун дагың доганы дәлми нәме? Онуң уялары-да бизиң арамызда яшаярлар ахыры!» дийшип, Исаның болшундан нәгиле болдулар+. 4Онсоң Иса олара: «Пыгамбериң диңе өз догдук юрдунда, гарындашларының арасында ве өйүнде гадыры ёкдур» дийди+. 5Ол бирнәче хассаның башына элини гоюп сагалтмакдан башга ол ерде хич бир мугҗыза гөркезип билмеди. 6Иса оларың имансыздыгына гең галды.

Иса шәгиртлерини халкың арасына иберйәр

(Матта 10:5-15; Лука 9:1-6)

Шондан соң Иса төверекдәки обалара айланып вагыз этди. 7⚫Иса он ики шәгирдини янына чагырып, олары ики-икиден ёлламага башлады ве олара арвах-җынларың үстүнден ыгтыяр берди+. 8Олара шейле буйрук берди: «Ёл үчин яныңыза хасадан башга хич зат алмаң. Не чөрек, не торба, не-де гушагыңызда пул – хич зат болмасын. 9Аягыңыза чарык гейиң, эгниңизе артыкмач эшик алмаң». 10Иса ене олара: «Хайсы өе барсаңыз, гайдянчаңыз шол өйде болуң. 11Эгер адамлар сизи кабул этмеселер, диңлемеселер, ол ерден чыкып баряркаңыз, олара гаршы шаятлык хөкмүнде аякларыңызың тозуны какың» дийди+. 12Шунлук билен, олар ёла дүшдүлер ве әхли адамлары тоба чагырып, вагыз этмәге башладылар+. 13Олар көп арвах-җынлары ковуп чыкардылар, энчеме хассалара яг гуюп, олара шыпа бердилер+.

Яхя чүмдүриҗиниң өлүми

(Матта 14:1-12; Лука 9:7-9)

14⚫Болуп гечйән затлары Хирод патыша-да эшитди, себәби Исаның ат-овазасы ил арасына яйрапды. Кәбир адамлар: «Яхя чүмдүриҗи өлүмден дирелипдир. Ол шол себәпли бу мугҗызалары гөркезип билйәр» диййәрдилер[*]+. 15Бейлекилер болса: «Бу – Ыляс», кәбирлери-де: «Бу өңки пыгамберлериң бири ялы пыгамбердир» дийишйәрдилер+. 16Хирод булары эшидип: «Мениң башыны чапдыран Яхям дирелипдир!» дийди. 17-18Хирод доганы Филипиң аялы Хиродия өйленипди. Яхя болса Хирода: «Сениң өз доганыңың аялына өйленмегиң догры дәл» дийипди. Шонуң үчин Хирод адам иберип, Яхяны тутдурыпды, онуң эл-аягыны гандаллап, зындана салдырыпды+. 19Шейлеликде, Хиродия Яхя гаршы йүрегинде кине саклап, оны өлдүрмек ислейәрди, йөне бу элинден гелмейәрди. 20Себәби Хирод Яхяның догры хем мукаддес адамдыгыны билип, ондан хедер этди ве оны горады. Оны диңледигиче, ховсала дүшйәрди[*], эмма шонда-да хөвес билен диңләрди.

21Бир гүни аматлы пурсат габат гелди. Хирод өз доглан гүни мынасыбетли көшк эмелдарларыны, мүңбашылары ве Җелиләниң танымал адамларыны чагырып, той тутды+. 22Хиродияның гызы ичери гирип, танс эдип, Хиродың ве онуң мыхманларының гөвнүни чаглады. Патыша гыза: «Ислән задыңы диле, саңа берейин» дийди. 23Онсоң ант ичип, патыша ене-де: «Менден нәме дилегиң болса айт, шалыгымың ярысы-да болса, саңа берерин» дийди+. 24Гыз хем дашары чыкып эҗесинден: «Нәме диләйин?» дийип сорады. Ол хем: «Яхя чүмдүриҗиниң башыны» дийип җогап берди. 25Гыз дессине патышаның янына ылгап гелди-де: «Хәзириң өзүнде Яхя чүмдүриҗиниң башыны бир табакда гоюп, маңа бермегиңи ислейәрин» дийди. 26Патыша гаты тукатланды, эмма мыхманларың янында ант иченсоң, гызың дилегини битирмән, ызына гайтармак ислемеди. 27Дессине бир җеллады ёллап, Яхяның башыны гетирмеги буюрды. Җеллат барып, зынданда Яхяның башыны чапды. 28Чапылан башы бир табакда гетирип, гыза берди. Гыз-да оны эҗесине элтип берди. 29Яхяның шәгиртлери муны эшидип, онуң җеседини әкитдилер ве оны бир мазарда җайладылар+.

Иса бәш мүң адамы доюряр

(Матта 14:13-21; Лука 9:10-17; Ёханна 6:1-14)

30⚫Ресуллар Исаның янына йыгнанып, әхли эден ишлери, халка өвреден затлары барада Оңа хабар бердилер+. 31Иса олара: «Гелиң, еке өзүмиз бир чола ере гидип, бираз дем-дынч алалың» дийди. Гелип-гидйәнлериң көплүгинден яңа, оларың нахар эдинмәге-де эллери дегмейәрди+. 32Онсоң олар гайыга мүнүп, еке өзлери бир чола ере гитдилер. 33Гидип баряркалар, халайык олары гөрүп танады. Шонда әхли шәхерлерден адамлар пыяда ёла дүшдүлер ве хайдашып, ол ере олардан өң бардылар. 34Иса гайыкдан дүшенде, улы мәхелләни гөрүп, олара хайпы гелди, себәби олар чопансыз гоюнлар ялыды. Шонуң үчин олара көп затлары өвретмәге башлады+. 35Вагт гиҗигенден соң, шәгиртлер Исаның янына гелип: «Бу бир чола ер, вагт хем гиҗикди. 36Халкы гойбер, төверекдәки обалара гидип, өзлерине иймәге зат сатын алсынлар» дийдилер. 37Эмма Иса: «Олара иймәге зады сиз бериң» дийди. Олар: «Эйсем биз ики йүз күмүш теңңәни чөреге сарп эдип, олара ийдирелими?» дийдилер+. 38Иса олардан: «Барың, гөрүң, нәче чөрегиңиз бар?» дийип сорады. Гөренлеринден соң олар: «Бәш чөрек билен ики балыгымыз бар» дийдилер. 39Шонда олара хемме адамлары топар-топар эдип, отуң үстүнде отуртмагы буюрды. 40Шейлеликде, олар йүз-йүзден, элли-эллиден топар-топар болуп отурдылар. 41Иса бәш чөрек билен ики балыгы алып, гөзлерини гөге дикип шүкүр этди ве чөреклери бөлүшдирип, халка пайлар ялы, шәгиртлерине берди. Ики балыгы-да оларың хеммесине пайлады. 42Хеммелер ийип дойдулар. 43Шәгиртлер артан чөрек бөлеклерини, балыкларың овнукларыны йыгнап, он ики себеди долдурдылар. 44Чөреклери иен эркеклериң саны бәш мүң адамды.

Иса сувуң йүзүнден йөрейәр

(Матта 14:22-33; Ёханна 6:15-21)

45⚫Иса халкы өйлерине уградып дурка, шәгиртлерине гайыга мүнүп, Өзүнден өң бейлеки кенардакы Бетсайда гечмеклерини буюрды+. 46Иса олар билен хошлашандан соң, Худая дога этмек үчин дага чыкды+.

47Агшам дүшенде, гайык көлүң ортасындады, Исаның болса еке Өзи кенардады. 48Иса оларың гайыгы кынлык билен күрекләп баряндыкларыны гөрди, себәби ел оларың гаршысындан өвүсйәрди. Даңдана голай Иса көлде сувуң йүзүнден йөрәп, олара тарап гелди ве янларындан гечип гитҗек болды. 49Эмма олар Онуң сувуң йүзүнден йөрәп гелйәнини гөренлеринде, гөзлерине арвах гөрүнйәндир өйдүп гыгырышдылар+. 50Хеммелер Оны гөрүп горкдулар. Эмма Иса дессине олара сөз гатып: «Бу – Мен, горкмаң! Догумлы болуң!» дийди. 51Онсоң оларың янына гайыга мүнди, ел хем ятды. Олар хас бетер геңиргенишип хайран галдылар. 52Олар хенизем чөрекли мугҗыза дүшүнмәндилер, бу оларың аңына барып етенокды+.

Иса Гиннесаретде хассалара шыпа берйәр

(Матта 14:34-36)

53Олар көлүң бейлеки тарапына гечип, Гиннесарете гелип етдилер ве ол ерде гайыгы багладылар+. 54Гайыкдан дүшен батларына халк Исаны танады. 55Адамлар ылгашып, шол төверекдәки ерлере бойдан-баша айландылар ве хассаларыны дүшеклери билен Исаның янына гетирдилер. Олар хер сапар Исаның ниредедигини эшитселер, хассаларыны шол ере гетирип башладылар+. 56Иса нирә барса, оба болсун, шәхер болсун я-да шәхерче, адамлар хассалары мейданларда ятырып, диңе донуның сыйына эллерини дегирмәге ругсат этсин дийип, Оңа ялбарярдылар. Оңа эл дегренлериң хеммеси-де шыпа тапярды+.

7‑нҗи бап

Адамы нәме мурдар эдйәр?

(Матта 15:1-20)

7^1⚫Иерусалимден гелен фарисейлер билен бирнәче Төврат мугаллымлары Исаның дашына үйшдүлер. 2Олар Исаның шәгиртлеринден кәбириниң элини ювман нахар ийип, яхудыларың дессурыны бозандыгыны гөрдүлер. 3Фарисейлер билен әхли яхудылар ата-бабаларындан галан дессур боюнча эллерини оңат ювмаздан нахар иймейәрдилер+. 4Базардан геленлеринде-де, ювунман хич зат иймейәрдилер. Шейле-де кәсе, гап-чанак, газанлары[*] тәмизлемек ялы дессурлары хем саклаярдылар+. 5Шонуң үчин фарисейлер билен Төврат мугаллымлары Исадан: «Нәме үчин Сениң шәгиртлериң ата-бабаларымыздан галан адата эермейәрлер? Нәме үчин эллерини ювман нахар иййәрлер?» дийип сорадылар+.

6+Иса олара: «Ишая пыгамбер сиз икийүзлүлер хакда җайдар пыгамберлик эдипдир! Онда шейле язылан:

„Бу халк Мени дилинде хорматлаяр,
эмма йүреклери Менден узакдадыр+.
7Бидерек ере Маңа сежде эдйәрлер,
таглымат дийип өвредйәнлери ынсан буйрукларыдыр“+.

8Сиз ынсан дәп-дессурларына эерип[*], Худайың буйругыны терк эдйәрсиңиз» дийди.

9Иса ене олара шейле дийди: «Өз адатларыңызы берҗай этмек үчин, сиз Худайың буйрукларындан йүз дөндермегиң оңат ёлуны тапыпсыңыз! 10+Муса: „Ата-энеңе хормат гой“ ве „Атасына я-да энесине гарган адам өлүме хөкүм эдилсин“ дийип буйрупды+. 11-12Эмма сиз кимдир бириниң эне-атасына: „Мен сизе көмек эдип билҗек дәл. Сизе бермеги ниет эден затларым корбандыр“ (корбан – „Худая садака“ диймеги аңладяр)[*] дийип айтмагыны догры хасаплаярсыңыз, шунлукда, сиз оңа өз ата-энесине көмек бермеги гадаган эдйәрсиңиз. 13Шейдип, сиз несилден-несле галдырян адатларыңызың хатырасына Худайың сөзүни пуҗа чыкарярсыңыз. Башга-да шуңа меңзеш көп затлары эдйәрсиңиз». 14Ол мәхелләни ене янына чагырып, олара: «Хеммәңиз Мени диңләң хем дүшүниң. 15Адамың ичине гирйән хич бир зат оны мурдар эдип билмез. Адамы мурдар эдйән затлар онуң өз ичинден чыкяндыр» дийди.[*]+

17Ол мәхелләниң янындан айрылып, өе гиренде, шәгиртлери Ондан бу тымсалың манысыны сорадылар. 18Иса олара: «Эйсем, сиз хем дүшүнеңзокмы? Адамың ичине гирен хич бир задың оны мурдар этмейәндигини билмейәрсиңизми? 19Булар адамың йүрегине дәл-де, гарнына гирйәр, ол ерден-де дашары чыкяр» дийип җогап берди. Шейле диймек билен, Иса әхли иймитлериң тәмиздигини ыглан этди+. 20Ол ене: «Адамы мурдар эдйән онуң өз ичинден чыкян затлардыр+. 21-22Чүнки ичден, адамың йүрегинден эрбет пикирлер, азгынлык, огурлык, ганхорлык, зынахорлык, ачгөзлүк, яманлык, хиле, ахлаксызлык, гөриплик, сөгүнч, текепбирлик ве акмаклык чыкяр+. 23Бу эрбет затларың әхлиси ичден чыкып, адамы мурдар эдйәр» дийди.

Сириялы аялың иманы

(Матта 15:21-28)

24⚫Иса ол ерден чыкып, Сур шәхериниң[*] төверегине гитди. Ол бир өе барды ве хич кимиң бу барада билмегини ислемейәрди, йөне муны гизлин саклап билмеди+. 25Кичиҗик гызыны арвах-җын эелән бир аял Иса хакдакы хабарлары эшиден бадына гелип, Онуң аягына йыкылды. 26Ол аялың аслы Сирияның Финикия үлкесинден болуп, ол яхуды дәлди. Ол гызындан арвах-җыны ковуп чыкармагыны сорап, Иса ялбарды+. 27Иса оңа: «Гой, өңүрти чагалар дойсун. Чагаларың чөрегини алып, итлере зыңмак догры дәлдир» дийди+. 28Аял хем: «Хава, Агам! Йөне итлер хем чагаларың сачак башында дөкен чөрек овунтыкларындан иййәндир» дийди. 29Иса оңа: «Бу сөзүң үчин, бар, гидибер, арвах-җын сениң гызыңдан чыкды» дийди. 30Аял өйүне баранда, гызының арвах-җындан халас болуп, дүшегинде ятаныны гөрди.

Иса кер адама шыпа берйәр

31Онсоң Иса Сур ве Сидон этрапларындан гайдып, Декаполис себитлериниң үсти билен Җелиле көлүне гелди+. 32Исаның янына кер хем пелтек бир адамы гетирип, онуң башына элини гоймагыны сорап, Оңа ялбардылар+. 33Иса ол адамы мәхелләниң ичинден бир чете чыкарып, бармакларыны онуң гулакларына сокды, түйкүрип, онуң дилине элини дегирди+. 34Онсоң гөге бакып, улудан демини алды-да: «Эффата!», ягны «Ачыл» дийди. 35Яңкы адамың гулаклары шобада ачылып, дили дүрс геплемәге башлады. 36Иса муны гөренлере бу барада хич киме айтмазлыгы табшырды. Эмма Ол нәче көп табшырса, олар бу хабары шонча-да көп яйратдылар+. 37Халк чакданаша геңиргенишип: «Ол әхли задың хөтдесинден гелйәр, хатда керлериң гулагыны, лалларың дилини ачяр» дийишйәрди.

8‑нҗи бап

Иса дөрт мүң адамы доюряр

(Матта 15:32-39)

8^1⚫Шол гүнлер ене бир улы мәхелле йыгнанды. Оларың иймәге хич затлары болмансоң, Иса шәгиртлерини янына чагырып, олара: 2«Бу мәхеллә хайпым гелйәр! Булар үч гүн бәри Мениң янымда, иймәге хем хич затлары ёк+. 3Булары өйлерине ач гойберсем, ёлда ысгындан гачарлар. Оларың кәбири узак ерден гелипдир» дийди. 4Шәгиртлери Ондан: «Бу чөллүкде олары дойрар ялы чөреги ниреден тапып боларка?» дийип сорадылар+. 5Иса: «Нәче чөрегиңиз бар?» дийип, оларың өзлеринден сорады. Олар: «Еди саны» дийип җогап бердилер. 6Онсоң Иса мәхеллә ерде отурмагы буюрды. Еди чөреги алып, шүкүр эденинден соң, бөлүшдирди-де, пайламак үчин шәгиртлерине берди. Олар хем булары мәхеллә пайладылар. 7Оларың бираз балыклары хем барды. Иса шүкүр эденинден соң, олары хем пайламагы буюрды. 8Хеммелер ийип дойдулар, артып галан бөлеклери йыгнап, еди себеди долдурдылар. 9Иенлер дөрт мүңе голай адамды. Онсоң Иса олары угратды. 10Өзи болса дессине шәгиртлери билен гайыга мүнүп, Далманута себитлерине гитди.

Фарисейлериң ве Хиродың хамырмаясындан әгә болуң!

(Матта 16:1-12)

11⚫Фарисейлер гелип, Иса билен җеделлешмәге башладылар. Оны сынаҗак болуп, гөкден бир гудратлы аламат гөркезмегини талап этдилер+. 12Ол хем ах чекип: «Нәме үчин бу несил аламат талап эдйәр? Сизе догрусыны айдярын, бу несле хич бир аламат гөркезилҗек дәлдир» дийди. 13Иса оларың янындан гитди ве ене гайыга мүнүп, бейлеки кенара гечди. 14⚫Шәгиртлери чөрек алмагы унудан экенлер. Гайыкда янларында диңе екеҗе чөрек барды. 15Иса олара: «Хүшгәр болуң! Фарисейлер билен Хиродың хамырмаясындан әгә болуң» дийип, дуйдурыш берди+. 16Олар болса өзара чекелешип: «Иса муны бизиң чөрегимизиң ёкдугы үчин айдяр» дийишйәрдилер. 17Иса оларың нәме дийишйәндиклерини билип, олардан: «Нәме үчин чөрегимиз ёк дийшип чекелешйәрсиңиз? Сизиң энтегем акылыңыз етенокмы, дүшүнмейәрсиңизми? Йүрегиңиз шейле гатымы+? 18Гөзли болуп, гөрмейәрсиңизми? Гулаклы болуп, эшитмейәрсиңизми? Болуп гечен затлар ядыңыза дүшмейәрми+? 19Мен бәш чөреги бәш мүң адама бөлүп пайланымда, галан дөвүмлерден нәче себет долдурыпдыңыз?» дийип сорады. Олар: «Он ики» дийип җогап бердилер+. 20Иса ене: «Еди чөреги дөрт мүң адама бөлүп пайланымда, артып галаны нәче себет болупды?» дийип сорады. Олар: «Еди» дийдилер+. 21Шонда Иса олара: «Энтек хем дүшүнмейәрсиңизми?» дийди.

Иса көр адамы сагалдяр

22Онсоң Иса билен шәгиртлери Бетсайда гелдилер. Ол ерде Исаның янына бир көр адамы гетирдилер ве оңа элини дегирмегини сорап, Оңа ялбардылар+. 23Иса көр адамың элинден тутуп, оны обаның дашына чыкарды. Иса онуң гөзлерине түйкүрип, эллерини онуң башына гоюп: «Бир зат гөрйәрсиңми?» дийип сорады+. 24Көр башыны галдырып: «Адамлары гөрйәрин, олар йөрәп барян агачлар ялы болуп гөрүнйәр» дийди. 25Иса ене-де эллерини онуң гөзлерине гойды. Көр чиңерилип серетди, шыпа тапып, бар зады айдың гөрди. 26Иса: «Оба гирме[*]» дийип, оны өйүне иберди.

Петрус Исаның Месих дигини ыкрар эдйәр

(Матта 16:13-20; Лука 9:18-21)

27⚫Иса шәгиртлери билен Кайсария-Филип шәхериниң голайындакы обалара гитди. Ёлда Иса шәгиртлеринден: «Адамлар Маңа ким диййәрлер?» дийип сорады. 28Шәгиртлери: «Кәбирлери Яхя чүмдүриҗи, кәбирлери Ыляс, башга бирлери-де – пыгамберлерден бири диййәрлер» дийип җогап бердилер+. 29Иса олардан: «Сиз Маңа ким диййәрсиңиз?» дийип сорады. Петрус: «Сен Месих сиң» дийип җогап берди+. 30Шонда Иса олара Өзи хакында хич киме хич зат айтмазлыгы табшырды+.

Иса өлүп дирелҗегини өңүнден айдяр

(Матта 16:21-28; Лука 9:22-27)

31⚫Онсоң Иса шәгиртлерине Ынсан Оглуның көп гөргүлер гөрмелидиги, яшулулар, ёлбашчы руханылар, Төврат мугаллымлар тарапындан рет эдилмелидиги, өлдүрилмелидиги ве үч гүнден соң дирелмелидиги хакында өвретмәге башлады+. 32Ол бу сөзлери ачык айтды. Петрус болса Оны бир чете чекип, Онуң айданларына гаршы чыкмага башлады+. 33Эмма Иса өврүлип, шәгиртлерине серетди ве Петруса: «Чекил өңүмден, шейтан! Сен Худайың ишлерини дәл-де, ынсан ишлери хакда ойланярсың» дийип кәеди+. 34Иса шәгиртлери билен бирликде мәхелләни-де янына чагырып, олара шейле дийди: «Ким Мениң ызыма эермек ислейән болса, өзүни инкәр этсин-де, хачыны алып ызыма дүшсүн+. 35Ким җаныны халас этмек ислесе, оны йитирер, йөне ким җаныны Мениң ве Хош Хабарың угрунда йитирсе, оны халас эдер+. 36Ынсан тутуш дүнйәни газаныбам, җанындан махрум болса, оңа нәме пейдасы бар+? 37Ынсан өз җанына дерек нәме берип билер+? 38Бу бивепа, гүнәкәр неслиң арасында ким Менден ве Мениң сөзлеримден утанса, Ынсан Оглы-да Атасының шөхратында мукаддес перишделери билен гелен махалы ондан утанар»+.

9-нҗы бап

9^1Иса олара шейле дийди: «Сизе догрусыны айдярын: бу ерде дуранларың кәбири Худайың Шалыгының гудрат билен гелйәнини гөрмезден өлмезлер»+.

Исаның кешби үйтгейәр

(Матта 17:1-13; Лука 9:28-36)

2⚫Алты гүнден соң Иса янына диңе Петрусы, Якубы ве Ёханнаны алып, бир бейик дагың үстүне чыкды. Шол ерде оларың гөзүниң алнында Онуң кешби үйтгеди+. 3Онуң эгинбашы гөзүңи гамашдырып барян ап-ак реңке өврүлди велин, ер йүзүнде хич ким оны бейле агардып билҗек дәлди+. 4Шонда шәгиртлере Ыляс билен Муса гөрүнди. Олар Иса билен геплешип дурдулар+. 5Петрус Иса: «Мугаллым! Бизе бу ерде болмак якымлы, гел, үч чадыр дикели: бири – Саңа, бири – Муса, бири – Ыляса» дийди. 6Гаты горкандыклары үчин, Петрус нәме диййәнини өзи хем биленокды. 7Шол вагт бир булут гелип, оларың үстүни өртди. Булутдан: «Бу Мениң сөвер Оглумдыр! Оңа гулак асың» диен бир оваз гелди+. 8Бирденкә шәгиртлер даш-төверегине серетдилер, эмма өз янларында Исадан башга хич киме гөзлери дүшмеди. 9Онсоң дагдан инип гелйәркәлер, Иса олара Ынсан Оглы өлүмден дирелйәнчә, бу гөрен затларыны хич киме айтмазлыгы буюрды+. 10Шәгиртлер Онуң бу сөзүни йүреклеринде саклап, өлүмден дирелмегиң нәме аңладяндыгы барада бири-бирлеринден сораярдылар. 11Олар Исадан: «Нәме үчин Төврат мугаллымлары өңүрти Ыляс гелмелидир диййәрлер?» дийип сорадылар. 12Иса хем олара: «Догрудан-да, өңүрти Ыляс гелип, әхли зады дүзетмели. Эмма Ынсан Оглуның көп гөрги гөрүп, рет эдилмелидиги хакында хем язылан ахырын+. 13Мен сизе шуны айдярын: Ыляс бирвагт гелди ве ол хакда язылышы ялы, оңа ислән затларыны этдилер» дийди+.

Иса арвах-җын эелән огланы сагалдяр

(Матта 17:14-23; Лука 9:37-45)

14⚫Олар бейлеки шәгиртлериң янына геленлеринде, оларың дашына үйшүп дуран улы мәхелләни гөрдүлер. Төврат мугаллымларың кәбири шәгиртлер билен җеделлешип дурды. 15Тутуш мәхелле Исаны гөрен бадына, гең галды ве хеммелер дессине ылгашып гелип, Оңа салам бердилер. 16Иса адамлардан: «Булар билен нәме хакда җеделлешйәрсиңиз?» дийип сорады. 17Мәхелләниң ичинден бири Оңа: «Мугаллым! Сениң яныңа оглумы гетирдим. Арвах-җын ол геплемез ялы, онуң дилини баглады+. 18Арвах-җын оны тутанда ере уряр. Оглан агзыны көпүрҗикледип, дишлерини гыҗырдадып гатап галяр. Сениң шәгиртлериңден оглумдан арвах-җыны ковуп чыкармакларыны хайыш этдим, йөне олар башармады» дийип җогап берди. 19Иса олара: «Эй, имансыз несил, Мен хачана ченли сизиң билен болайын? Хачана ченли сизе чыдайын? Огланы Мениң яныма гетириң» дийди. 20Олар оны Исаның янына гетирдилер. Арвах-җын Исаны гөрен бадына, огланы гаты силтерледи. Оглан ере язылып, агзыны көпүрҗикледип, тогаланмага башлады+. 21Иса огланың какасындан: «Мунуң бейле боланына нәче вагт болды?» дийип сорады. Какасы: «Чагалыгындан бәри шейле. 22Арвах-җын оны хеләклеҗек болуп, телим гезек ода, сува атды. Гайрат эт-де, башардыгыңдан көмек эт, бизе хайпың гелсин!» дийди+. 23Иса оңа: «Башардыгыңдан диймәң нәме?[*] Иман эдйән үчин хемме зат мүмкиндир!» дийди+. 24Шобада огланың какасы аглап: «Иман эдйәрин, имансызлыгымы еңмәге көмек эт!» дийип гыгырды. 25Иса мәхелләниң ылгашып гелйәнини гөренде, арвах-җына кәйәп: «Эй, керлик хем лаллык рухы! Саңа буюрярын, огланың ичинден чык, оңа гайдып гирме!» дийди. 26Арвах-җын гыгырып, огланы хас бетер силтерледи-де, ондан чыкды. Оглан өлене меңзейәрди, шонуң үчин ол ердәкилериң көпүси: «Ол өлди» дийишйәрди+. 27Эмма Иса огланың элинден тутуп галдырды, ол хем еринден турды+. 28Иса өе гиренден соң, шәгиртлери өзли-өзлерикә Ондан: «Биз нәме үчин арвах-җыны чыкарып билмедик?» дийип сорадылар. 29Иса олара: «Бу хили арвах-җынлары Худая дога-дилег этмекден[*] башга хич зат билен чыкарып болян дәлдир» дийди.

Иса өлүп дирелҗегини өңүнден айдяр

30⚫Олар ол ерден чыкып, Җелиләниң үстүнден гечдилер. Иса өзлериниң ниредедиклерини хич кимиң билмегини ислемейәрди. 31Ол шәгиртлерине: «Ынсан Оглы ынсанларың элине берлер, Оны өлдүрерлер, йөне өлдүренлеринден үч гүнден соң, Ол дирелер» дийди+. 32Эмма олар бу сөзлере дүшүнмедилер, сорамага-да горкдулар+.

Иң бейик ким?

(Матта 18:1-5; Лука 9:46-48)

33⚫Олар Капернаума бардылар. Өе гиренден соң, Иса олардан: «Ёлда нәме хакда җеделлешйәрдиңиз?» дийип сорады+. 34Эмма оларың хич биринден сес чыкмады, себәби ёлда бири-бирлери билен кимиң иң бейикдиги хакда җеделлешипдилер. 35Иса отурып, Онкилери янына чагырып, олара: «Бири илкинҗи болмак ислейән болса, хеммәниң соңкусы хем хызматкәри болмалыдыр» дийди+. 36Онсоң бир чаганы алып, оларың ортасында дурузды-да, оны гуҗаклап, олара:+
37«Ким шунуң ялы бир чаганы Мениң адымдан кабул этсе, Мени кабул этдигидир. Ким Мени кабул этсе, Мени дәл-де, Мени Иберени кабул эдйәндир» дийди+.

Бизе гаршы болмадык бизиң тарапымыздадыр

(Лука 9:49,50)

38Ёханна Иса йүзленип: «Мугаллым! Биз Сениң адың билен арвах-җынлары чыкарян бир адамы гөрдүк, йөне онуң бизиң билен биле дәлдиги үчин, оны тогтатмак иследик» дийди+. 39Иса: «Оны тогтатмаң! Чүнки Мениң адым билен мугҗыза гөркезип, ызысүре Мени яманлап билҗек адам ёкдур. 40Ким бизе гаршы болмаса, бизиң тарапымыздадыр+. 41Месих е баглыдыгыңыз үчин, ким Мениң адым билен сизе бир кәсе сув берсе, сизе догрусыны айдярын, ол асла сылагсыз галмаз» дийди+.

Гүнә газандырян затлары ташлаң

(Матта 18:6-9; Лука 17:1,2)

42Иса ене сөзе башлады: «Кимде-ким Маңа ынанян бу пес гөвүнлилерден бириниң гүнә этмегине себәп болса, онуң бойнундан улы дегирмен дашы асылып, деңзе зыңланы хас говы болар+. 43Элиң сениң гүнә этмегиңе себәп болса, оны кес. Голак болуп бакы яшайша говушмак, ики элли болуп довзаха, сөнмез ода зыңылмакдан говудыр.[*]+
45Эгер аягың сениң гүнә этмегиңе себәп болса, оны чап. Саңа чолак болуп яшайша говушмак, ики аяклы болуп довзаха, сөнмез ода зыңылмакдан говудыр.[*]
47Эгер гөзүң гүнә этмегиңе себәп болса, оны оюп чыкар. Саңа еке гөзли болуп Худайың Шалыгына гирмек, ики гөзли болуп довзаха зыңылмакдан говудыр+. 48+Оларың җесетлерини иййән гурт өлмез, олары якян от сөнмез. 49Хеммелер отда дузланар[*]. 50Дуз говы затдыр, эмма ол өз тагамыны йитирсе, онда оңа нәдип тагам берерсиңиз? Дуз ялы тагамлы болуң, өзара парахатлыкда яшаң»+.

10-нҗы бап

Айрылышмак хакында

(Матта 19:1-12; Лука 16:18)

10^1⚫Иса ол ерден чыкып, Иордан дерясының аңырсындакы Яхудыя велаятына гитди. Онуң дашына ене-де бир топар мәхелле үйшди ве Ол ене-де хемишеки ялы олара өвретмәге дурды. 2Бирнәче фарисей гелип, Оны сынамак үчин: «Бир адамың аялы билен айрылышмагы кануна догры гелйәрми?» дийип сорады. 3«Муса сизе нәхили буйрук берди?» дийип, Иса оларың өзлеринден сорады. 4Олар: «Муса талак хаты эсасында айрылышмага ыгтыяр берипди» дийдилер+. 5Иса олара: «Муса сизе доңйүрекдигиңиз үчин бу буйругы язды. 6+Аслында Худай ярадылышың башында ынсанлары эркек ве аял эдип яратды+. 7-8+Шол себәпден хем эркек ата-энесини ташлап, аялы билен бирлешйәр ве оларың икиси бир тен боляр. Шейлеликде, олар инди ики дәл, бир тендир+. 9Шонуң үчин хем Худайың бирлешдиренини ынсан айырмасын» дийди+.

10Өе геленлеринде, шәгиртлери бу барада Ондан ене сорадылар. 11Иса олара: «Аялыны айрып, башга аяла өйленен адам өз аялына гаршы зына эдйәндир. 12Аял хем әринден айрылып, башга эркеге барса, өз әрине гаршы зына эдйәндир» дийип җогап берди+.

Иса чагалара пата берйәр

(Матта 19:13-15; Лука 18:15-17)

13⚫Башларына элини гойсун дийип, адамлар чагалары Исаның янына гетирдилер, эмма шәгиртлер муны гөрүп, олара кәедилер. 14Иса муны гөренде, гахары гелди. Ол шәгиртлерине: «Чагалары Мениң яныма гойбериң, олары сакламаң. Худайың Шалыгы шулар ялыларыңкыдыр. 15Сизе догрусыны айдярын, ким Худайың Шалыгыны чага ялы кабул этмесе, ол ере асла гирип билмез» дийди+. 16Ол чагалары гуҗаклап, башларына элини гоюп, олара пата берди+.

Байлык ве бакы яшайыш

(Матта 19:16-30; Лука 18:18-30)

17⚫Иса яңы ёла дүшен махалы бир адам ылгап гелди-де, өңүнде дыза чөкүп, Ондан: «Эй, ягшы Мугаллым! Мен бакы яшайшы мирас алмак үчин нәме этмели?» дийип сорады+. 18Иса оңа: «Нәме үчин Маңа ягшы диййәрсиң? Еке-тәк Худайдан башга хич ким ягшы дәлдир+. 19+Сен Онуң: „Адам өлдүрме, зына этме, огурлык этме, ялан шаятлык этме, хич кимиң хакыны ийме, ата-энеңе хормат гой“ диен табшырыкларыны билйәнсиң ахырын» дийип җогап берди+. 20Яңкы адам Оңа: «Мен яшлыгымдан бәри буларың барыны берҗай эдип гелйәрин» дийди+. 21Иса оңа сөйгүден долы мәхир билен середип: «Сениң екеҗе кемиң бар. Гит-де, нәмәң бар болса сатып, гарыплара пайла, шонда гөкде хазынаң болар. Онсоң гел-де, Мениң ызыма дүш» дийди+. 22Яш йигит бу сөзи эшидип, тукат болуп гитди, себәби онуң мал-мүлки көпди.

23Иса төверегине середип, шәгиртлерине: «Бай адамларың Худайың Шалыгына гирмеги нәхили кын!» дийди+. 24Шәгиртлер Онуң сөзлерине хайран галдылар. Иса ене олара: «Огулларым, Худайың Шалыгына гирмек[*] нәхили кын! 25Бир дүйәниң иңңәниң гөзүнден гечмеги бай адамың Худайың Шалыгына гирмегинден аңсатдыр» дийди. 26Шәгиртлер чакданаша хайран галып, бири--бирлерине: «Онда ким халас болуп билер?» дийишдилер. 27Иса олара середип: «Ынсанлар үчин бу мүмкин дәлдир, эмма Худай үчин бейле дәл – Худай үчин әхли зат мүмкиндир» дийди+. 28Петрус Оңа: «Ине, биз әхли задымызы ташлап, Сениң ызыңа дүшдүк» дийип сөзе башлады+. 29Иса: «Сизе догрусыны айдярын, Мениң ве Хош Хабарың хатырасына өйүни, доганларыны, уяларыны, эне-атасыны, чагаларыны я-да мүлк ерлерини ташлабам,+
30бу дөвүрде чекҗек азаплары билен бирликде, ызына йүз эссе эдип өйлер, доганлар, уялар, эне-аталар, чагалар, мүлк ерлер алмаҗак адам ёкдур. Гелҗек дөвүрде олар бакы яшайша говшарлар+. 31Эмма илкинҗилериң көпүси соңкулар, соңкуларың көпүси хем илкинҗилер болар» дийди+.

Иса өлүп дирелҗегини ене айдяр

(Матта 20:17-19; Лука 18:31-34)

32⚫Иса шәгиртлери билен Иерусалиме тарап ёла дүшди, Ол оларың өңлеринден йөрәп барярды. Шәгиртлер Иса хайран галярдылар. Исаның ызына дүшүп барян халкы хем горкы гаплап алыпды. Иса ене-де он ики шәгирдини бир чете чекип, Өз башына гелҗек вакалар барада гүррүң бермәге башлады: 33«Ине, Иерусалиме барярыс. Ынсан Оглы ёлбашчы руханыларың, Төврат мугаллымларың элине табшырылар. Оны өлүме хөкүм эдип, кесеки миллетлере табшырарлар. 34Оны масгаралап, үстүне түйкүрерлер, гамчыларлар, соңра өлдүрерлер, эмма үч гүнден соң[*] Ол дирелер»+.

Якуп билен Ёханнаның дилеги

(Матта 20:20-28)

35⚫Зебедейиң огуллары Якуп билен Ёханна Исаның янына барып, Оңа: «Мугаллым! Бизиң Сенден бир дилеҗек задымыз бар, шоны ерине етирмегиңи ислейәрис» дийдилер+. 36Иса олардан: «Сизиң үчин нәме этмегими ислейәрсиңиз?» дийип сорады. 37Олар хем: «Сен Өз шөхратлы тагтыңда биримизиң сагыңда, биримизиң чепиңде отурмагымыза ругсат эт» дийдилер+. 38Эмма Иса олара: «Сиз нәме дилейәниңизи билмейәрсиңиз. Мениң ичҗек хасрат кәсәмден сиз ичип билерсиңизми? Мениң хасратыма чүмдүрилип билерсиңизми?» дийди+. 39Олар-да: «Хава, билерис!» дийдилер. Иса олара: «Сиз Мениң ичҗек кәсәмден ичерсиңиз. Мениң хасратыма чүмдүрилерсиңиз+. 40Йөне сизе сагымда я чепимде отурмага ругсат бермек Мениң элимде дәл. Бу кимлер үчин тайярланан болса, шолар үчиндир» дийди. 41Бейлеки он шәгирт муны эшидип, Якуп билен Ёханна гахарланмага башладылар. 42Иса олары янына чагырып: «Өзүңиз билйәрсиңиз, кесеки миллетлериң арасында баштутан сайылянлар олара хөкүмдарлык эдйәрлер, ёкары везипелилери-де агалык эдйәрлер. 43Сизиң араңызда бейле болмасын. Араңызда ким үстүн болмак ислейән болса, бейлекилериң хызматкәри болсун+. 44Ким илкинҗи болмак ислейән болса, бейлекилериң гулы болсун. 45Ынсан Оглы хем Өзүне хызмат эдилмеги үчин дәл-де, эйсем, башгалара хызмат этмек үчин, көплериң угрунда җаныны гурбан эдип, олары азат этмек үчин гелди» дийди+.

Иса көр Бартимейиң гөзлерини ачяр

(Матта 20:29-34; Лука 18:35-43)

46⚫Соңра олар Ерихо шәхерине гелдилер. Иса шәгиртлери ве улы мәхелле билен бу шәхерден чыкып барярка, Тимай оглы Бартимей көр ёлуң гырасында дилегчилик эдип отырды+. 47Насыралы Исаның ол ердедигини эшидип: «Эй, Давут Оглы Иса! Маңа рехим эт!» дийип гыгырмага дурды+. 48Көп адамлар оңа сесиң чыкмасын дийип кәедилер, эмма ол өңкүден хем гаты сес билен: «Эй, Давут Оглы! Маңа рехим эт!» дийип гыгырды. 49Иса аяк чекип: «Оны чагырың» дийди. Көре: «Догумлы бол, тур ериңден, Ол сени чагыряр» дийдилер. 50Көр донуны бир яна ташлап турды-да, Исаның янына гелди. 51Иса ондан: «Сениң үчин нәме этмегими ислейәрсиң?» дийип сорады. Көр адам: «Халыпа, гөзлерим ачылсын!» дийди. 52Иса хем оңа: «Бар, иманың саңа шыпа берди» дийди. Шобада бу адамың гөзлери ачылды. Онсоң ол хем Исаның ызына дүшүп гидиберди+.

11‑нҗи бап

Иса Иерусалиме улы дабара билен гирйәр

(Матта 21:1-11; Лука 19:28-40; Ёханна 12:12-19)

11^1⚫Иса билен шәгиртлери Иерусалиме голайлап, Зейтун дагының этегиндәки Бейтфаҗ ве Бейтания геленлеринде, Иса ики шәгирдини ёллап, олара:+
2«Өңүңиздәки оба барың. Оба гирен ериңизде даңылгы дуран тайхар тапарсыңыз, онуң үстүне шу вагта ченли хич ким мүнен дәлдир. Оны чөзүң-де, бәри алып гелиң. 3Эгер бири сизден: „Нәме үчин оны чөзйәрсиңиз?“ дийип сораса, оңа: „Бу тайхар Реббе герек, оны басым ызына иберер“ дийип айдың» дийди. 4Шәгиртлер гитдилер ве көчеде бир гапының агзында даңылгы дуран тайхары тапып, оны чөздүлер. 5Ол ерде дуран бирнәче киши олара: «Нәме үчин тайхары чөзйәрсиңиз?» дийип сорадылар. 6Олар-да Исаның айданыны айтдылар. Онсоң яңкы адамлар олары гойбердилер. 7Тайхары Исаның янына гетирип, донларыны онуң үстүне атдылар, Иса-да тайхара мүнди. 8Көп адамлар донларыны, кәбирлери-де агачлардан шаха кесип, ёла дүшедилер+. 9+Өңден барянлар ве ыздан гелйәнлер: «Худая өвгүлер болсун! Реббиң адындан Гелйәне алкыш болсун! 10Атамыз Давудың голайлан патышалыгы гутлы болсун, гөклерде алкыш!» дийип гыгырышярдылар+.

11Иса Иерусалиме барып, ыбадатхана гирди. Даш-төверегиндәки әхли затлары гөзден гечирди. Соңра гүн гиҗигип баряндыгы үчин, он ики шәгирди билен билеликде Бейтания гитди.

Инҗир агаҗына гаргыш

(Матта 21:18,19)

12⚫Эртеси гүн Бейтаниядан чыканларында, Иса аҗыкды+. 13Узагракда гүр япраклы бир инҗир агаҗына гөзи дүшенде, ондан инҗир тапмазмыкам дийип, агаҗа тарап йөреди. Онуң янына геленде, ондан япракдан башга хич зат тапмады, себәби инҗир мөвсүми дәлди+. 14Иса агаҗа: «Гой, мундан бейләк сенден хич ким миве иймесин!» дийди. Шәгиртлери хем муны эшитдилер.

Иса сатыҗылары ыбадатханадан ковяр

(Матта 21:12-17; Лука 19:45-48; Ёханна 2:13-22)

15⚫Соңра олар Иерусалиме гелдилер. Иса ыбадатхананың ховлусына гирип, ол ердәки сатыҗылары, алыҗылары ковмага башлады. Пул чалышянларың текҗелерини, кепдери сатянларың отургычларыны дүңдерди+. 16Хич киме ыбадатхананың ховлусындан гош гатнатмага ругсат этмеди. 17+Иса олара өвретмек билен: «„Мениң өйүм әхли миллетлер үчин ыбадат өйи дийлип атландырылар“ дийип язылгы дәлми нәме? Эмма сиз муны гаракчыларың сүренине өврүпсиңиз» дийди+. 18Муны эшиден ёлбашчы руханылар билен Төврат мугаллымлары Исаны өлдүрмегиң күйүне дүшдүлер. Олар Исадан горкярдылар, себәби тутуш халк Исаның таглыматына хайран галярды+. 19Агшам дүшенде, Иса билен шәгиртлери шәхерден чыкып гитдилер+.

Инҗир агаҗындан алынмалы сапак

(Матта 21:20-22)

20⚫Ир сәхер билен гечип баряркалар, олар шол инҗир агаҗының көки билен гурандыгыны гөрдүлер. 21Петрус болуп гечен ваканы ятлап: «Мугаллым, серет! Сениң гарган инҗир агаҗың гурапдыр» дийди. 22Иса олара шейле җогап берди: «Худая иман эдиң. 23Сизе догрусыны айдярын, ким йүрегинде шүбхә ёл бермән, диййәниниң болҗакдыгына иман эдип, шу дага: „Гөтерил-де, деңзе зыңыл“ дийсе-де, онуң диени болар+. 24Шонуң үчин сизе диййәрин: дога-дилег эдип, Худайдан соран хер бир задыңызы эййәм аландыгыңыза ынаның, ол сизе берлер+. 25Худая дога окамага дуран махалыңыз биринден өйке-кинәңиз бар болса, оны багышлаң, шонда гөкдәки Атаңыз хем сизиң языкларыңызы багышлар».[*]+

Исаның эрк-ыгтыяры барада совал

(Матта 21:23-27; Лука 20:1-8)

27⚫Олар ене Иерусалиме гелдилер. Иса ыбадатхананың ховлусында гезмеләп йөркә, ёлбашчы руханылар, Төврат мугаллымлары ве яшулулар Онуң янына гелип: 28«Сен бу затлары хайсы ыгтыяр билен эдйәрсиң? Бу ишлери этмәге Саңа ким ыгтыяр берди?» дийип сорадылар+. 29Иса-да олара: «Мен хем сизе бир совал берҗек. Маңа җогап берсеңиз, сизе бу затлары хайсы ыгтыяр билен эдйәними айдайын. 30Ханы, Маңа айдың, Яхя чүмдүриш ыгтыярыны ниреден алды? Гөкденми я-да ынсандан?» дийди+. 31Олар муны өзара маслахатлашмага башладылар: «Эгер Гөкден дийсек, Ол бизе: „Онда нәме үчин оңа ынанмадыңыз?“ диер+. 32Эмма ынсандан дийсек…»

Олар халкдан горкярдылар, чүнки хеммелер Яхяны хакыкы пыгамбер сайярды+. 33Ахыры олар Иса: «Биз билемзок» дийип җогап бердилер. Иса-да олара: «Менем сизе бу затлары хайсы ыгтыяр билен эдйәними айтҗак дәл» дийди.

12‑нҗи бап

Үзүмчилик ве кәрендечилер тымсалы

(Матта 21:33-46; Лука 20:9-19)

12^1⚫Соңра Иса олара тымсаллар билен гүррүң бермәге башлады: «Бир адам үзүм багларыны отурдып, дашына хаят айлаяр. Шерап ясамак үчин, үзүми сыкмага бир чукур газяр ве бир саны гөзегчилик диңини гуряр. Онсоң үзүмчилигини багбанлара кәрендесине берйәр-де, өзи узак ёла гидйәр+. 2Хасыл мөвсүми геленде, ол бир хызматкәрини үзүмиң мивесинден алып гел дийип, кәрендечилериң янына иберйәр. 3Эмма олар оны тутуп енҗйәрлер ве бош ковуп гойберйәрлер. 4Үзүмчилигиң эеси ене башга бир хызматкәрини иберйәр. Олар онуң келлесини ярып, оны масгара эдип иберйәрлер. 5Онсоң ене бир хызматкәрини иберйәр, олар муны өлдүрйәрлер. Ол шейдип, энчеме хызматкәрини иберйәр. Буларың-да кәбирини енҗип, кәбирини өлдүрйәрлер+. 6Үзүмчилигиң эесиниң ол ере ибермәге ене бир адамы галяр, ол-да өзүниң еке-тәк сөвер оглуды. Оглумы сыларлар өйдүп, ол иң соңунда кәрендечилериң янына өз оглуны иберйәр+. 7Эмма кәрендечилер бири-бирлерине: „Мирасдар шудур! Гелиң, шуны өлдүрелиң, мирас бизе галар“ дийишйәрлер+. 8Оны тутуп өлдүрйәрлер-де, үзүмчиликден дашары ташлаярлар+. 9Инди үзүмчилигиң эеси нәме эдер? Ол гелип, бу кәрендечилери өлдүрер-де, үзүмчилиги башгалара берер+. 10+Сиз Мукаддес Язгыдакы:

„Уссаларың рет эден дашы,
бинаның бурч дашы болды.
11Муны Реб этди,
бу назарымызда тәсин сайылды“

диен сөзлери окамадыңызмы нәме?»+

12Бу тымсалы өзлерине какдырып айданыны аңан яхудыларың баштутанлары Исаны тутҗак болдулар. Йөне халкдан горкуп, Оны галдырып, өз ёлларына гитдилер+.

Императорыңкы – императора

(Матта 22:15-22; Лука 20:20-26)

13⚫Исаны гепде тутҗак болуп, фарисейлериң ве Хиродың тарапдарларының бирнәчесини Онуң янына ибердилер+. 14Олар гелип, Ондан: «Мугаллым! Биз Сениң догручылдыгыңы, хич киме тарапгөйлик этмейәндигиңи билйәрис, себәби Сен адамларың дереҗесине бакман, Худайың ёлуны хакыкат билен өвредйәрсиң. Ханы айт, императора салгыт төлемек догрумы я-да догры дәл? Төләлими я-да төлемәли?» дийип сорадылар+. 15Иса оларың икийүзлүдигини билип: «Мени нәме үчин сынаярсыңыз? Маңа күмүш теңңәни бериң, гөрейин» дийди+. 16Олар бир теңңе гетирдилер. Иса олардан: «Бу теңңедәки шекил билен язгы кимиңки?» дийип сорады. Олар: «Императорыңкы» дийип җогап бердилер. 17Иса олара: «Императорыңкыны – императора, Худайыңкыны Худая бериң» дийди. Олар Оңа хайран галдылар+.

Дирелиш барада совал

(Матта 22:23-33; Лука 20:27-40)

18⚫Өлүмден соң дирелишиң ёкдугыны айдян саддукейлер Исаның янына гелип, Оңа шейле сораг бердилер:+
19+«Мугаллым! Муса бизе бир адамың доганы перзентсиз өлүп, ызында аялы галса, доганы онуң аялыны алып, өлен доганының неслини довам этдирмелидир дийип языпдыр+. 20Еди доган барды. Биринҗиси бир аяла өйленди, йөне ызында несил галдырман өлди. 21Икинҗиси хем шол аяла өйленди, ол хем ызында несил галдырман өлди. Оларың үчүнҗиси хем шейле болды. 22Едиси-де несил галдырмады. Олардан соң аял хем өлди. 23Инди дирелиш гүни бу аял оларың хайсысының аялы болар? Оларың едиси хем оңа өйленипди ахырын». 24Иса олара шейле җогап берди: «Сиз не Мукаддес Язгылары, не-де Худайың гудратыны билйәрсиңиз. Ялңышыңызың себәби хем шунда дәлми? 25Ынсанлар өлүмден диреленде не өйленерлер, не-де дурмуша чыкарлар, олар гөклердәки перишделер ялы боларлар. 26+Өлүлериң дирелиши бабатда болса, Мусаның китабындакы янып дуран чалы хакында окамадыңызмы? Худай Муса: „Мен Ыбрайымың, Ысхагың ве Якубың Худайыдырын“ дийди+. 27Ол өлүлериң дәл-де, дирилериң Худайыдыр; сиз гаты ялңышярсыңыз».

Иң ваҗып табшырык

(Матта 22:34-40; Лука 10:25-28)

28⚫Голая гелип, оларың чекишмелерини эшиден Төврат мугаллымлардан бири Исаның олара җайдар җогап беренини гөрүп, Ондан: «Хайсы табшырык иң ваҗып табшырык?» дийип сорады. 29+Иса: «Иң ваҗып табшырык шудур: эй, ысрайыл халкы, гулак гой. Худайымыз Реб еке-тәк Ребдир. 30Худайыңыз Ребби тутуш йүрегиңиз, әхли дүшүнҗәңиз хем гүйҗүңиз билен җан-тенден сөйүң+. 31+Икинҗиси-де шудур: якыныңы өзүңи сөйшүң ялы сөй! Булардан улы табшырык болмаз» дийип җогап берди+. 32Ол адам Оңа: «Сениңки догры, эй, Мугаллым! Сен хакыкаты сөзледиң. Худай еке-тәкдир, Ондан башгасы ёкдур+. 33Оны тутуш йүрегиң хем акылың билен ве әхли гүйҗүң билен сөймеклик, якыныңы өзүңи сөйшүң ялы сөймеклик якма гурбанлыкларың, бейлеки гурбанлыкларың хеммесинден хас мөхүмдир» дийди+. 34Иса онуң пайхаслы җогап беренини гөрүп: «Сен Худайың Шалыгындан узакда дәлсиң» дийди. Шондан соң Оңа мундан артык сораг бермәге хич ким милт этмеди+.

Месих кимиң Оглы?

(Матта 22:41-46; Лука 20:41-44)

35⚫Иса ыбадатханада халка өвредип отырка, олара шейле дийди: «Төврат мугаллымлары Месих е нәдип Давудың оглы диййәрлер+? 36+Давудың өзи Мукаддес Рухдан ылхам алып, шейле дийипдир:

„Худай Реббиме[*] шейле сөзледи:

‘Душманларыңы аяк астына салянчам,

Мениң сагымда отур’“+.

37Давудың өзи Месих е Реб диййән болса, Ол нәхили Давудың оглы боляр?»

Улы мәхелле Оны хезил эдип диңлейәрди+.

Иса икийүзли Төврат мугаллымлары язгаряр

(Матта 23:1-36; Лука 20:45-47)

38⚫Иса халка шейле өвүт берди: «Төврат мугаллымлардан әгә болуң! Олар узын дон гейип гезмеги, базарларда өзлерине салам берилмегини, 39синагогаларда баш күрсүлери, мейлислерде төри халаяндырлар+. 40Олар дул аялларың өйлерини талап, гөз үчин узын-узын догалар окан боляндырлар. Шейле адамлар иң агыр җеза сезевар боларлар».

Дул аялың садакасы

(Лука 21:1-4)

41⚫Иса садака гутусының гаршысында отурып, оңа пул атян халкы сынлаярды. Энчеме бай адамлар гута көп пул атдылар+. 42Бир гарып дул аял гелип, гута ики шай атды. 43Иса шәгиртлерини янына чагырып, олара: «Сизе догрусыны айдярын, бу гарып дул аял гута хеммелерден кән пул атды. 44Бейлекилер өзлеринден артаныны атдылар, йөне бу хатын гарыплыгына гарамаздан, элиндәки әхли чөрек пулуны атды» дийди+.

13‑нҗи бап

Ынсан Оглуның гелйәниниң аламатлары

(Матта 24:1-31; Лука 21:5-28)

13^1⚫Иса ыбадатхананың ховлусындан чыканда, шәгиртлериниң бири Оңа: «Мугаллым! Серет, не аҗап дашлар, не аҗап биналар!» дийди. 2Иса оңа: «Бу бейик биналары гөрйәңми? Бу ерде даш үстүнде даш галмаз, хеммеси вейран болар» дийди+.

3Соңра Иса ыбадатхананың гаршысындакы Зейтун дагында отырка, Петрус, Якуп, Ёханна ве Андрыс дагы екеликде Ондан: 4«Бизе айтсана, бу затлар хачан болар? Бу затларың амала ашяндыгыны гөркезйән нәхили аламат болар?» дийип сорадылар. 5Онсоң Иса олара шейле дүшүндирмәге башлады: «Әгә болуң, хич ким сизи алдаймасын!+
6Көплер Мениң адым билен гелип: „Мен – Шолдурын“ дийип, энчеме адамлары алдарлар+. 7Сиз уруш турандыгы ве уруш барадакы мыш-мышлары эшидениңизде горкмаң. Булар болмалыдыр, йөне энтек соңы дәлдир+. 8Чүнки миллет миллете, патышалык патышалыга гаршы чыкар. Айры-айры ерлерде ер титремелер, ачлыклар йүзе чыкар. Булар бургуларың башлангыҗыдыр+. 9Эмма сиз өзүңизден хабардар болуң! Адамлар сизи ерли казыете табшырарлар, синагогаларда енҗерлер. Мен себәпли сиз хөкүмдарларың, патышаларың өңүнде дурарсыңыз ве олара шаятлык эдерсиңиз+. 10Хош Хабар илки билен әхли миллетлере вагыз эдилмелидир+. 11Сизи туссаг эдип, казыете табшыранларында, нәме дийҗегиңизи өңүнден гайгы этмәң, шол пурсатда сизе нәме берилсе, шоны гепләң. Чүнки геплейән сиз дәл-де, Мукаддес Рухдур+. 12Доган доганыны, ата чагасыны өлүме табшырар. Чагалар хем эне-аталарына гаршы чыкып, олары өлдүрдерлер+. 13Мен себәпли хеммелер сизи йигренер, эмма соңуна ченли чыдан халас болар+. 14+⚫Вейранчылык гетирйән йигренҗи задың дурмалы дәл ерде дураныны гөрениңизде, гой, Яхудыядакылар даглара гачсын. Хава, Даныел пыгамбериң айданларына догры дүшүнсин+. 15Үчекдәки адам бир зат алмак үчин ашак дүшүп, өе гирмесин+. 16Экин мейданындакылар донуны алмак үчин ызына гелмесин. 17Ол гүнлерде гөврели аялларың ве чага эмдирйәнлериң дат гүнүне!+
18Сиз бу вака гышда болмасын дийип дилег эдиң. 19Чүнки ол гүнлерде шейле бир элхенч мушакгатлар болар велин, Худайың ярадан дүнйәсиниң башындан тә шу вагта ченли мунуң ялы зат болан дәлдир, хич хачан болмазам+. 20Реб ол гүнлери гысгалтмадык болса, онда хич ким халас болмазды. Эмма Реб Өз сайланларының хатырасына ол гүнлери гысгалтды+. 21Шонда кимдир бири сизе: „Ине, Месих бу ерде“ я-да „Анха, ол ерде“ дийсе, ынанмаң+. 22Чүнки галп месихлер ве галп пыгамберлер дөрәп, мүмкин болдугыча сайлананлары-да аздырҗак болуп, аламатлардыр мугҗызалар гөркезерлер+. 23Әгә болуң! Мен хемме зады сизе өңүнден айтдым+.

24⚫Эмма шол гүнлерде мушакгатлыклардан соңра, Гүн гаралар, Ай нуруны сачмаз+. 25Йылдызлар гөкден гачар, асман җисимлери лерзана гелер+. 26Шонда Ынсан Оглуның бейик гудрата ве шөхрата бесленип, булутларда гелйәнини гөрерлер+. 27Шонда Ол перишделери ёллап, Өз сайланларыны чар тарапдан, ериң уҗундан тә гөгүң уҗуна ченли йыгнар+.

Инҗир агаҗындан алынмалы сапак

(Матта 24:32-35; Лука 21:29-33)

28⚫Инҗир агаҗындан сапак алың: онуң шахалары юмшап, япрак чыкаран махалы томсуң голайландыгыны билйәрсиңиз. 29Шонуң ялы-да, бу затларың боляныны гөрениңизде, Ынсан Оглуның голай гелендигини, гапының агзындадыгыны билиң. 30Сизе догрусыны айдярын, бу затларың әхлиси болянча, бу несил дүнйәден өтмез+. 31Асман билен ер өтер, эмма Мениң сөзлерим асла өтмез+.

Билинмейән гүн ве сагат

(Матта 24:36-44)

32⚫Эмма ол гүни хем сагады хич ким билйән дәлдир, не гөкдәки перишделер, не-де Огул билйәндир, диңе Ата билйәндир+. 33Хүшгәр болуң, оя болуң[*]! Сиз ол вагтың хачан гелҗекдигини билйән дәлсиңиз+. 34Бу бир узак ёла чыкан адам ялыдыр. Ол өйүнден чыкып барярка, хызматкәрлерине ыгтыяр берер, хер хайсына бир иш табшырар. Гапыдакы гаравула болса оя болмагы буйрар+. 35Шонуң үчин оя болуң, себәби сиз өй эесиниң агшаммы, яры гиҗеми, хораз гыгырандамы, гүн догандамы – хачан гелҗегини билмейәрсиңиз+. 36Ол дуйдансыз гелип, укуда үстүңизи басаймасын+. 37Сизе айдянларымы хеммелере-де айдярын: оя болуң!»

14‑нҗи бап

Исаны өлдүрмек барада дилдүвшүк

(Матта 26:1-5; Лука 22:1,2; Ёханна 11:45-53)

14^1⚫Песах ве Петир байрамына ики гүн галыпды. Ёлбашчы руханылар, Төврат мугаллымлары Исаны хиле билен тутуп, өлдүрмегиң ёлуны агтарярдылар+. 2Йөне велин бири-бирлерине: «Байрам гүнлеринде дәл, халк галмагал турзаймасын» дийишйәрдилер.

Бир аял Исаның башына яг гуйяр

(Матта 26:6-13; Ёханна 12:1-8)

3⚫Иса Бейтанияда дери кеселли Симуның өйүнде сачак башында отырка, бир аял агзы япык чүйшеде гымматбаха сап-арасса нард ягыны алып гелди. Аял чүйшәниң дыкысыны ачып, ягы Онуң башына гуйды+. 4Кәбирлери гахарланып, бири-бирлерине: «Нәме үчин бу яг исрип эдилди? 5Муны бир йыллык иш хакына[*] барабар пула сатып, гарыплара пайлап боларды ахыры» дийшип, аяла игендилер. 6Эмма Иса олара: «Начары өз гүнүне гоюң! Нәме үчин оны ынҗадярсыңыз? Ол Мениң үчин аҗайып иш этди. 7Гарыплар хемише сизиң яныңыздадыр, олара ислән махалыңыз ягшылык эдип билерсиңиз, эмма Мен хемише яныңызда болмарын+. 8Бу аял элинде барыны этди, ол бедениме атыр ыслы яг гуюп, Мени җайламага өңүнден тайярлады+. 9Сизе догрусыны айдярын, Хош Хабар дүнйәниң ниресинде вагыз эдилсе, бу аялың эдени-де шол ерде ятланар» дийди+.

Юдасың хайынлыгы

(Матта 26:14-16; Лука 22:3-6)

10⚫Соңра Онкилерден Юдас Искариёт диен бири Иса дөнүклик этмек үчин, ёлбашчы руханыларың янына гитди+. 11Олар муны эшидип бегендилер, оңа пул бермәге сөз бердилер. Ол Исаны олара табшырмак үчин, аматлы пурсат пейләп гезди.

Иса шәгиртлери билен Песах байрамыны беллейәр

(Матта 26:17-30; Лука 22:7-23; Ёханна 13:21-30; 1 Коринтослылар 11:23-25)

12⚫Песах җанлысының союлян гүни, ягны Петир байрамының илкинҗи гүни шәгиртлери Исадан: «Сениң үчин Песах нахарыны ниреде тайярламагымызы ислейәрсиң?» дийип сорадылар+. 13Иса шәгиртлериниң икисини ёллап, олара: «Шәхере барың, күйзе билен сув алып барян бир адама саташарсыңыз, шонуң ызына дүшүп гидиң. 14Ол нирә барып гирсе, шол өйүң эесине: „Мугаллым сенден шәгиртлерим билен Песах нахарыны иер ялы, Мениң мыхман отагым ниреде дийип сораяр“ дийиң. 15Ол хем ёкаркы гатда дүшелги, тайяр гиң бир отагы гөркезер. Шол ерде тайярлык гөрүң» дийди. 16Шәгиртлер ёла дүшүп, шәхере гитдилер ве әхли зады Исаның айдышы ялы тапып, Песах нахарыны тайярладылар. 17Агшам Иса Онкилер билен биле гелди. 18Сачак башында нахар ийип отыркалар, Ол: «Сизе догрусыны айдярын, сизден бири, Мениң билен нахар ийип отуран бириңиз Маңа хайынлык эдер» дийди+. 19Олар хем тукатланып, ызлы-ызына Ондан: «Мен бир дәлми?» дийип сорамага башладылар. 20Иса олара: «Ол Онкилерден бири, Мениң билен биле окара чөрек батырып отураның бири. 21Хава, Ынсан Оглы Өзи хакда язылышы ялы җан берер, эмма Ынсан Оглуна хайынлык эдениң халына вай! Ол адам энеден догулмадык болса, онуң үчин хас оңат боларды» дийди+. 22⚫Нахарланып отыркалар, Иса элине чөрек алып шүкүр этди ве оны дөвүп, шәгиртлерине берди-де: «Алың, бу Мениң беденимдир» дийди+. 23Онсоң шераплы кәсәни алып, шүкүр эденинден соң, олара берди, хеммеси ондан ичди. 24Соңра Иса олара: «Бу Мениң көп адамлар үчин дөкүлйән әхт[*] ганымдыр+. 25Сизе догрусыны айдярын: Худайың Шалыгында тәзесини ичҗек гүнүме ченли шерабы гайтадан ичмерин» дийди. 26Олар Худая өвги сеналарыны айданларындан соң, Зейтун дагына чыкдылар+.

Иса Петрусың инкәр этҗекдигини айдяр

27+⚫Иса шәгиртлерине: «Сизиң хеммәңиз Менден эл чекерсиңиз, себәби „Чопаны урарын, гоюнлар даргап гидер“ дийип язылгыдыр+. 28Эмма Мен диреленимден соң, сизден өң Җелилә барарын» дийди+. 29Петрус Оңа: «Хеммелер Сенден йүз өвүрсе-де, мен бейле этмерин» дийди. 30Иса оңа: «Саңа догрусыны айдярын: эдил шу гиҗе хораз ики гезек гыгырянча, сен Мени үч гезек инкәр эдерсиң» дийди. 31Эмма Петрус җаныгып: «Мен Сениң билен өлмели болсам-да, Сени асла инкәр этмерин» дийди. Шәгиртлериң хеммеси-де шейле дийдилер.

Гетсемани багында

(Матта 26:36-46; Лука 22:39-46)

32⚫Олар Гетсемани диен бир ере гелдилер. Иса шәгиртлерине: «Мен Худая дилег эдип гелйәнчәм, сиз шу ерде отурың» дийди. 33Иса Петрусы, Якубы ве Ёханнаны янына алды. Иса аҗы хасрат чекип, гайгыланмага башлады+. 34Олара: «Мениң җаным өлер ялы тукат. Сиз бу ерде галың ве оя болуң» дийди+. 35Иса бираз өңе йөрәнден соң, ере йүзин дүшүп, шу айылганч пурсадың мүмкин болса, Өзүнден сова гечмегини дилег этди+. 36Ол: «Абба[*], Атам, Сен хемме зады башарярсың. Бу хасрат кәсесини Менден сова гечир, йөне Мениң ислегим дәл, Сениң ислегиң амала ашсын» дийди+. 37Иса гайдып геленде, шәгиртлери уклап ятан экенлер. Иса Петруса: «Уклап ятырсыңмы? Бир сагат-да оя болуп билмедиңми? 38Оя болуң, сынага дүшмез ялы дилег эдиң. Рух гайратлыдыр, йөне беден эҗиздир» дийди+. 39Иса ене гидип, шол өңки сөзлери айдып дилег этди. 40Ызына гайдып геленде, шәгиртлери ене уклап ятан экенлер, себәби оларың гөзлери бүрлүп дурды. Олар Оңа нәме дийҗеклерини билмедилер. 41Иса үчүнҗи гезек гелип, олара: «Сиз хенизем уклап ятырсыңызмы? Дынҗыңызы алярсыңызмы? Болды, пурсат гелди, Ынсан Оглы гүнәкәрлериң элине берилйәр+. 42Туруң, гиделиң. Анха, Маңа хайынлык эден голайлады» дийди.

Иса тутуляр

(Матта 26:47-56; Лука 22:47-53; Ёханна 18:3-12)

43⚫Иса хениз гепләп дурка, Онкилериң бири болан Юдас пейда болды. Онуң янында ёлбашчы руханылар, Төврат мугаллымлары ве яшулулар тарапындан иберилен гылычлы, таяклы бир мәхелле барды+. 44Иса хайынлык эден Юдас олар билен: «Мен кими өпсем, Иса Шолдур. Оны тутуң-да, гораг астында алып гидиң» дийип геплешипди. 45Ол геле-гелмәне Исаның янына барды-да: «Мугаллым!» дийип, Оны өпди. 46Онсоң адамлар Исаны тутуп, эле салдылар. 47Исаның янында дуранларың бири гылыҗыны сырып, баш руханының хызматкәрини уруп, онуң гулагыны кесди+. 48Иса олара: «Нәме үчин бир гозгалаңчының гаршысына чыкан ялы, Мени тутмак үчин гылычлы хем таяклы гелипсиңиз? 49Хер гүн ыбадатханада араңызда болуп, адамлара өвредйәрдим, шонда Мени тутмандыңыз. Йөне, гой, Мукаддес Язгылар берҗай болсун» дийди+. 50Шонда шәгиртлериң хеммеси Исаны ташлап гачып гитдилер+. 51-52Ялаңач беденини япынҗа билен өртен бир яш йигит Исаның ызына дүшүп барярды. Эсгерлер оны хем тутдулар, эмма ол япынҗасыны ташлап, ялаңач халда олардан гачып гитди.

Иса меҗлисиң өңүнде

(Матта 26:57-68; Лука 22:54,55,63-71; Ёханна 18:13,14,19-24)

53⚫Исаны баш руханының янына гетирдилер. Әхли ёлбашчы руханылар, яшулулар ве Төврат мугаллымлары ол ере йыгнаныпдылар. 54Петрус баш руханының ховлусына ченли гара гөрнүмден Исаның ызына дүшүп гитди. Ол хем сакчылар билен биле ховлуда ода чоюнып отырды. 55Ёлбашчы руханылар ве ёкары меҗлис Иса өлүм җезасыны бермек үчин, Оңа гаршы субутнама агтардылар, йөне тапып билмедилер. 56Көплер Оңа гаршы ялан шаятлык берселер-де, оларың шаятлыгы бир чыкмады+. 57Онсоң кәбирлери туруп, Оңа гаршы ялан шаятлык берип: 58«Биз Онуң: „Мен ынсан эли билен салнан шу ыбадатхананы йыкып, үч гүнүң ичинде эл билен салынмадык башга бир ыбадатхана саларын“ диенини эшитдик» дийдилер+. 59Барыбир, оларың шаятлыклары бир чыкмады. 60Соңра баш руханы меҗлисиң ортасында еринден туруп, Исадан: «Сенде хич хили җогап ёкмы? Бу адамларың Саңа гаршы берйән шаятлыгына нәме диерсиң?» дийип сорады+. 61Иса дымды, хич бир җогап бермеди. Баш руханы ене Ондан: «Шөхратлы Худайың Оглы – Месих Сенми?» дийип сорады+. 62Иса: «Мендирин! Сиз Ынсан Оглуның Гудратыгүйчлиниң сагында отураныны ве гөгүң булутларында гелйәнини гөрерсиңиз» дийди+. 63Баш руханы шонда якасыны йыртып: «Бизе башга шаятлык нәмә герек+? 64Онуң Худая дил етиренини өзүңиз эшитдиңиз ахырын. Нәме карара гелйәрсиңиз?» дийип сорады. Оларың бары Исаны өлүм җезасына лайык дийип хөкүм чыкардылар+. 65Кәбирлери Онуң үстүне түйкүрип башладылар, гөзлерини даңып, Оны юмруклап: «Велилик эт!» дийишйәрдилер. Сакчылар-да Оны араларына алып урдулар+.

Петрус Исаны инкәр эдйәр

(Матта 26:69-75; Лука 22:56-62; Ёханна 18:15-18,25-27)

66⚫Петрус ховлының ашак тарапында дурка, баш руханының кенизлеринден бири гелди. 67Ол чоюнып отуран Петрусы гөренде, оңа чиңерилди-де: «Сен хем шол насыралы Иса билендиң» дийди. 68Эмма Петрус муны инкәр эдип: «Мен сениң нәме хакда геплейәниңи билемогам, дүшүнемогам» дийди-де, ховлының дашына чыкды. Шол вагт хем хораз гыгырды. 69Кениз Петрусы гөренде, янындакылара: «Бу адам шоларың бири» дийип, ене-де айтды. 70Эмма Петрус муны ене-де инкәр этди. Аз салымдан ол ерде дуранлар Петруса ене-де: «Хакыкатдан-да, сенем шоларың бири, себәби сен җелилели» дийдилер. 71Эмма ол ант ичип: «Худай урсун! Сизиң айдян бу адамыңызы мен танамаярын» дийди. 72Эдил шол вагт хораз икинҗи гезек гыгырды. Петрус Исаның өзүне: «Хораз ики гезек гыгырянча, сен Мени үч гезек инкәр эдерсиң» диен сөзлерини ятлап, мөңңүрип аглады+.

15‑нҗи бап

Иса Пилатың өңүнде

(Матта 27:1,2,11-14; Лука 23:1-5; Ёханна 18:28-38)

15^1⚫Ир сәхер билен ёлбашчы руханылар, яшулулар, Төврат мугаллымлары ве тутуш меҗлис маслахат гечирип, Исаны даңып, Пилата табшырдылар+. 2Пилат Исадан: «Сен яхудыларың патышасымы?» дийип сорады. Иса: «Айдышың ялыдыр» дийип җогап берди+. 3Ёлбашчы руханылар Оны көп затларда айыпладылар. 4Пилат ене-де Оңа: «Сен хич хили җогап берҗек дәлми? Гөр, нәче затларда Сени айыплаярлар!» дийди+. 5Эмма Иса башга хич хили җогап бермеди. Пилат гең галды+.

Иса өлүме хөкүм эдилйәр

(Матта 27:15-26; Лука 23:13-25; Ёханна 18:39–19:16)

6⚫Пилат хер Песах байрамында халкың хайышы боюнча бир туссагы бошадярды. 7Питнеде адам өлдүрен гозгалаңчылар билен биле туссаг эдилен Бараббас атлы бири барды. 8Халк Пилатың янына гелип, хемишекиси ялы, өзлери үчин бир туссагы бошатмагыны сорамага башлады. 9Онсоң Пилат олара җогап берип: «Сизиң үчин яхудыларың патышасыны бошатмагымы ислейәрсиңизми?» дийип сорады. 10Ол ёлбашчы руханыларың Исаны гөрипликден табшырандыкларыны билйәрди+. 11Эмма ёлбашчы руханылар Исаның дерегине Бараббасы бошатмагыны талап эдиң дийип, халкы күшгүрдилер+. 12Пилат ене олардан: «Онда мен сизиң яхудыларың патышасы диййән адамыңызы нәме эдейин?» дийип сорады. 13Олар болса: «Оны хача чүйле!» дийип гыгырышдылар. 14Пилат олардан: «Нәме үчин? Ол нәме яманлык этди?» дийип сорады. Эмма олар: «Оны хача чүйле!» дийип, хас бетер гыгырышдылар+. 15Шонда Пилат халкы канагатландырмак карарына гелип, Бараббасы бошатды. Исаны болса гамчыладып, хача чүйлемек үчин, эсгерлериң элине берди+.

Эсгерлер Исаны масгаралаярлар

(Матта 27:27-31; Ёханна 19:2,3)

16⚫Эсгерлер Исаны хөкүмет сарайына элтип, тутуш гошун топарларыны Онуң дашына үйшүрдилер. 17Онуң эгнине гырмызы дон, башына тикенден өрүлен тәч гейдирдилер. 18«Яшасын яхудыларың патышасы!» дийип, Оны гызгын гаршылан болдулар. 19Башына таяк билен урдулар, үстүне түйкүрдилер, өңүнде дыза чөкүп, Оңа сежде эден болдулар+. 20Оны масгараланларындан соң, гырмызы доны эгнинден чыкардылар-да, Өз эгин-эшигини гейдирип, хача чүйлемәге әкитдилер.

Иса хача чүйленйәр

(Матта 27:32-44; Лука 23:26-43; Ёханна 19:17-27)

21⚫Шол вагт киринейли Симун атлы бир адам экин мейданындан гелйәрди. Ол Исгендер билен Руфусың какасыды. Эсгерлер оны тутуп, Исаның хачыны гөтермәге меҗбур этдилер+. 22Олар Исаны Голгота (бу «Келлечанак депеси» диймеги аңладяр) диен ере элтдилер. 23Онсоң олар Исаның агырыларыны кемелтмек үчин, Оңа мүр гарылан шерап хөдүрледилер, эмма Ол ичмеди. 24Соңра Оны хача чүйледилер. Киме нәме дүшеркә дийип биҗе атышып, Онуң эгин-эшигини өзара пайлашдылар+. 25Оны хача чүйләнлеринде, ир сагат докузды. 26Депесиндәки этмиш язгысында болса: «ЯХУДЫЛАРЫҢ ПАТЫШАСЫ» дийип язылгыды. 27Иса билен биле ики гаракчыны хем хача чүйледилер. Оларың бири Исаның саг тарапында, бейлекиси чеп тарапындады.[*]
29Гечип барянлар башларыны яйкап, Исаны яңсылаярдылар. Олар: «Пәхей-де велин, Сен ыбадатхананы йыкып, үч гүнде салҗакдың-а+. 30Инди хачдан ашак дүш-де, Өзүңи халас эт!» диййәрдилер. 31Ёлбашчы руханылар билен Төврат мугаллымлары-да Исаны хут шунуң ялы масгаралап, бири-бирлерине: «Өзгелери халас этди, эмма Өзүни халас эдип биленок+. 32Ысрайылың Патышасы Месих , гой, хәзириң өзүнде хачдан ашак дүшсүн, биз хем муны гөрүп иман эдели» диййәрдилер. Иса билен хача чүйлененлер-де Оңа сөгйәрдилер+.

Исаның өлүми

(Матта 27:45-56; Лука 23:44-49; Ёханна 19:28-30)

33⚫Гүнортан он икиден өйлән сагат үче ченли тутуш юрды гараңкылык гаплап алды. 34+Өйлән сагат үчде Иса гаты сес билен гыгырып: «Элохи, Элохи! Лема сабактани?», ягны: «Худайым, Худайым! Нәме үчин Мени терк этдиң?» дийди+. 35Ол ерде дуранларың кәбирлери муны эшиденлеринде: «Середиң, Ол Ылясы чагыряр» дийдилер. 36Бир адам ылгап барып, бир эсгини сиркә батырды. Оны бир таягың уҗуна дакып, Иса ичирҗек болуп узатды-да: «Ханы, гөрелиң! Ыляс гелип, Оны ашак дүшүрермикә?» дийди+. 37Эмма Иса гаты гыгырып җан берди. 38Шол вагт ыбадатхананың тутусы ёкардан ашаклыгына йыртылып, икә бөлүнди+. 39Исаның гаршысында дуран йүзбашы Онуң шейле җан беренини гөренде: «Бу адам, хакыкатдан хем Худайың Оглы экен» дийди. 40Ол ерде узакдан середишип дуран аяллар хем барды. Магдалалы Меръем, Ёсе билен кичи Якубың эҗеси Меръем ве Саломе дагы хем оларың арасындады+. 41Булар Иса Җелиледекә ызына дүшүп, Оңа хызмат эдипдилер. Ол ерде Иса билен Иерусалиме гелен башга-да көп аяллар барды.

Иса җайланяр

(Матта 27:57-61; Лука 23:50-56; Ёханна 19:38-42)

42⚫Ол гүн Тайярлык гүнүди, ягны Сабадың өң янындакы гүнди. Агшам 43меҗлисиң сыланян агзасы, Худайың Шалыгына умыт билен гарашян ариматиялы Юсуп гелди. Ол йүрегине даш баглап, Пилатың янына барды ве ондан Исаның җеседини диледи. 44Пилат Исаның эййәм өлендигине гең галды, йүзбашыны чагырып: «Өленине көп вагт болдумы?» дийип сорады. 45Муны йүзбашыдан аныкландан соң, җеседи Юсуба берди. 46Юсуп хем кепенлик мата сатын алды, җеседи ашак дүшүрип, кепене долады-да, гаяда оюлан бир мазарда җайлады. Соңра ол мазарың агзына бир даш тогалап гетирип гойды+. 47Магдалалы Меръем билен Ёсәниң эҗеси Меръем Исаның ниреде җайланандыгыны гөрдүлер.

16-нҗы бап

Иса дирелйәр

(Матта 28:1-8; Лука 24:1-12; Ёханна 20:1-10)

16^1⚫Сабат гүни тамамланансоң, гич өйлән магдалалы Меръем, Якубың эҗеси Меръем ве Саломе дагы гидип, Исаның җеседине чалмак үчин якымлы ыслы затлар сатын алдылар+. 2Хепдәниң биринҗи гүни[*] олар гүн доганда, мазарың башына гелдилер. 3Олар бири-бирлерине: «Мазарың агзындан дашы бизе ким айрып береркә?» дийишйәрдилер+. 4Башларыны галдырып середенлеринде, дашың бир чете тогаланандыгыны гөрдүлер. Даш гаты улуды. 5Мазара гиренлеринде болса, саг тарапда ак лыбас гейнен бир яш йигидиң отурандыгыны гөрүп геңиргенишдилер. 6Ол булара: «Геңиргенмәң! Сиз хача чүйленен насыралы Исаны гөзлейәрсиңиз. Иса дирелди! Ол бу ерде ёк. Ине, Онуң җесединиң гойлан ери. 7Инди болса барың-да, Онуң шәгиртлерине ве Петруса: „Иса сизден өң Җелилә баряр, Өзүниң сизе айдышы ялы, Оны шол ерде гөрерсиңиз“ дийиң» дийди+. 8Аяллар мазардан чыкып гачдылар. Олары сандырама хем алҗыраңңылык гаплап алыпды. Олар горкуларындан яңа хич киме хич зат айтмадылар.

Иса шәгиртлерине гөрүнйәр

(Матта 28:9,10; Ёханна 20:11-18; Лука 24:13-35)

9⚫Иса хепдәниң биринҗи гүни ир билен дирелди. Ол илки билен магдалалы Меръеме гөрүнди. Иса онуң ичинден еди арвах-җыны ковуп чыкарыпды+. 10Меръем гидип, муны Иса билен болан, инди болса Оңа яс тутуп, аглашып отуран шәгиртлерине хабар берди. 11Эмма олар Исаның диридигини ве Меръеме гөрнендигини эшиденлеринде, муңа ынанмадылар+. 12Шондан соң Иса оба тарап барян ики шәгирдине башга кешпде гөрүнди. 13Ол икиси хем ызларына өврүлип, муны бейлекилере хабар бердилер, эмма олар булара-да ынанмадылар. 14Соңра Иса сачак башында отуран Онбирлериң өзлерине гөрнүп, имансыздыклары, йүреклериниң текепбирдиги үчин олара кәеди. Себәби олар Онуң дирелендигини гөрен адамлара ынанмандылар.

Иса шәгиртлерини бүтин дүнйә ёллаяр

(Матта 28:16-20; Лука 24:36-53; Ёханна 20:19-23; Ресул 1:6-11)

15Иса шәгиртлерине шейле дийди: «Бүтин дүнйә айланың-да, Хош Хабары хемме адамлара вагыз эдиң+. 16Иман эдип чүмдүрилен халас болар, йөне иман этмедиге хөкүм эдилер+. 17Иман эдйәнлер шу аламатлары гөркезерлер: Мениң адым билен арвах-җынлары ковуп чыкарарлар, тәзе диллерде гепләрлер+. 18Эллери билен йылан тутсалар-да, зәхер ичселер-де, олара зепер етмез. Эллерини хассаларың башына гоярлар, олар хем сагалар»+. 19Реб Иса олара булары гүррүң беренинден соң, гөге алынды ве Худайың сагында отурды+. 20Онсоң шәгиртлер гидип, Хош Хабары хемме ерде вагыз этдилер. Реб олар билен ишләп, амала ашян гудратлы аламатлар аркалы Өз сөзүни тассыклаярды+.

* 1:1 Худайың Оглы – Көне Әхтде бу ат патышалар үчин уланылярды. Тәзе Әхтде болса бу ат Худай тарапындан сайланып-сечилен диймеги аңладяр. Сөзлүге серет.

* 1:1 Месих – еврейлер бу сөзи Худай тарапындан вада берлен Патыша бабатында уланярдылар. Сөзлүге серет.

* 1:2 Ишая пыгамбериң китабында – кәбир голязмаларда Пыгамберлериң китабында.

* 1:14 Худайың Хош Хабарыны – кәбир голязмаларда Худайың Шалыгы барадакы Хош Хабары.

* 3:14-16 Олара ресуллар дийип ат берди – бу сөзлем кәбир голязмаларда ёк.

* 5:1 Герасалылар – кәбир голязмаларда гадаралылар. Серет: Мат 8:28.

* 5:9 Гошун – грекче Легион. Бу сөз алты мүң эсгерли гошуны аңладяр.

* Декаполис – Самария билен Җелиләниң гүндогарында ерлешен он шәхериң умумы ады. Сөзлүге серет.

* 6:3 Ёсе – бу Юсубың бейлеки ады. Серет: Мат 13:55.

* 6:14 Кәбир адамлар… диййәрдилер – кәбир голязмаларда Ол… дийди.

* 6:20 Ховсала дүшйәрди – бу җүмле кәбир голязмаларда көп зат эдйәрди дийип душ гелйәр.

* 7:4 Кәбир голязмаларда дүшеклери диен сөз хем бар.

* 7:8 Кәбир голязмаларда кәседир гап-чанаклары ювуп тәмизлемек ялы көп ишлер эдип диен җүмле хем бар.

* 7:11-12 Еврей адатына гөрә, адамлар Худай үчин садака берҗек пулуны «корбан» дийип атландырыпдырлар. Бу пулы машгаланың мәтәчликлери үчин уланмак гадаганды.

* 7:15 Кәбир голязмаларда 16-нҗы аят душ гелйәр: Эшитмәге гулагы бар адам эшитсин!

* 7:24 Кәбир голязмаларда Сур ве Сидон шәхерлериниң.

* 8:26 Кәбир голязмаларда муны обада хич киме айтма диен җүмле хем бар.

* 9:23 Башардыгыңдан диймәң нәме? – кәбир голязмаларда Эгер иман этмеги башарсаң.

* 9:29 Худая дога-дилег этмекден – кәбир голязмаларда дога-дилег ве агыз беклемекден

* 9:43 Кәбир голязмаларда 44‑нҗи аят душ гелйәр: Оларың җесетлерини иййән гурт өлмез, олары якян от сөнмез.

* 9:45 Кәбир голязмаларда 46-нҗы аят душ гелйәр: Оларың җесетлерини иййән гурт өлмез, олары якян от сөнмез.

* 9:49 Кәбир голязмаларда ве хемме гурбанлыклар дуз билен дузланар диен җүмле хем бар.

* 10:24 Худайың Шалыгына гирмек – кәбир голязмаларда байлыга бил баглаянлар үчин Худайың Шалыгына гирмек.

* 10:34 Үч гүнден соң – кәбир голязмаларда үчүленҗи гүн

* 11:25 Кәбир голязмаларда 26-нҗы аят душ гелйәр: Эгер багышламасаңыз, гөкдәки Атаңыз хем сизиң гүнәлериңизи багышламаз.

* 12:36 Реб – Зебурда бу сөз реб болуп, патыша йүзлениленде уланылды, бу ерде болса Реб Месихе дегишли.

* 13:33 Кәбир голязмаларда дога-дилег эдиң диен сөзлер хем бар.

* 14:5 Бир йыллык иш хакына барабар пул – грекче үч йүз динар. Бир динар бир гүнлүк иш хакына деңдир.

* 14:24 Әхт – кәбир голязмаларда тәзе Әхт.

* 14:36 Абба – арамейче бу сөз Атам диймеги аңладяр.

* 15:27 Кәбир голязмаларда 28‑нҗи аят душ гелйәр: Шейлелик билен «Ол языклылар билен бир сайылды» диен Мукаддес Язгы берҗай болды.

* 16:2 Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүнүдир.

⚫ 1:1 Мат 3:1-12, Лук 3:1-9, Ёха 1:19-28
+ 1:1 Зеб 2:7
+ 1:2 Мал 3:1.
+ 1:2 Мср 23:20, Мал 3:1, Мат 11:10, Лук 7:27
+ 1:3 Иша 40:3.
+ 1:3 Иша 40:3
+ 1:4 Лук 1:80, Ёха 1:6
+ 1:5 Рес 19:18
+ 1:6 2Пат 1:8, Лев 11:22, 1Шам 14:26
+ 1:8 Ёвл 2:28
⚫ 1:9 Мат 3:13, Лук 3:21-22, Лук 4:1-13
+ 1:9 Мат 2:23, Лук 2:39
+ 1:10 Рес 7:56, Иша 11:2, Ёха 1:32-33

+ 1:11 Мар 9:7, Ёха 12:28, Иша 42:1, Мар 9:7, 2Пет 1:17

+ 1:13 1ЙЙ 21:1, 1Сал 3:5, Лук 22:43
⚫ 1:14 Мат 4:18-22, Лук 5:1-11
+ 1:14 Ешу 21:39, 1Пат 9:11, Иша 9:1
+ 1:15 Гал 4:4, Мат 3:2

+ 1:16 Чөл 34:11, Мат 14:34, Мар 6:53, Ёха 1:40-42

+ 1:17 Мат 13:47
+ 1:18 Мар 10:28
⚫ 1:21 Лук 4:31-41
+ 1:21 Мат 4:13
+ 1:22 Мат 7:28-29
+ 1:24 Мар 5:7, Рес 19:15, Ёха 6:69
+ 1:26 Мар 9:20, Рес 8:7
+ 1:27 Рес 17:19
+ 1:30 1Кор 9:5
+ 1:31 Мар 5:41, Мар 9:27, Рес 3:7, Рес 9:41
+ 1:34 Мат 12:16, Мар 3:12
⚫ 1:35 Лук 4:42-44
+ 1:35 Мат 14:23, Лук 5:16
+ 1:38 Иша 61:1
⚫ 1:40 Мат 8:1-4, Лук 5:12-16

+ 1:40 Лев 13:3, Чөл 12:10, 2Пат 5:1, 2ЙЙ 26:20, Мар 9:22

+ 1:42 Лук 17:14
+ 1:43 Мат 9:30
+ 1:44 Лев 14:1-32, Лук 17:14
+ 1:45 Мар 7:36
⚫ 2:1 Мат 9:1-8, Лук 5:17-26
+ 2:1 Мат 4:13, Мар 1:21
+ 2:4 Мар 6:55
+ 2:5 Мат 8:10, Мар 10:52, Лук 7:48
+ 2:7 Мар 14:64, Зеб 31:5, Иша 43:25
⚫ 2:13 Мат 9:9-13, Лук 5:27-32
+ 2:16 Лук 15:2
+ 2:17 Лук 15:7, 1Тим 1:15
⚫ 2:18 Мат 9:14-17, Мат 12:1-8, Лук 5:33

+ 2:18 Мат 11:2, Лук 11:1, Ёха 1:35, Лук 18:12

+ 2:19 Мат 25:1-13, Ёха 3:29, Аян 19:7, Аян 21:2

+ 2:20 Мар 14:7, Лук 17:22
+ 2:23 Кан 23:25
+ 2:24 Мср 20:8-10, Чөл 15:32-36
+ 2:25 1Шам 21:1-6.
+ 2:25 1Шам 21:1-6

+ 2:26 1Шам 22:20, 2Шам 8:17, Мср 25:30, Лев 24:5-9

+ 2:27 Мср 23:12, Кан 5:14
⚫ 3:1 Мат 12:9-14, Лук 6:6-11
+ 3:1 Мар 1:21
+ 3:2 Лук 14:1, Лук 20:20
+ 3:4 Лук 14:3
+ 3:5 Эфе 4:18, 1Пат 13:6
+ 3:7 Иша 34:5, Эзк 35:15, Мат 11:21
+ 3:10 Мар 5:28
+ 3:11 Мат 14:33, Мар 1:24
+ 3:12 Мат 12:16, Мар 1:34
⚫ 3:13 Мат 10:1-4, Лук 6:12-16
+ 3:16 Мат 16:18, Ёха 1:42
+ 3:17 Мар 1:19
+ 3:18 Мат 9:9
+ 3:19 Мар 14:10, Мар 14:44
⚫ 3:20 Мат 12:22-32, Лук 11:14-23, Лук 12:10
+ 3:20 Мар 6:31
+ 3:21 2Кор 5:13
+ 3:22 2Пат 1:2, Мат 9:34, Мат 10:25
+ 3:27 Иша 49:24-25

+ 3:29 Лук 12:10, 1Ёха 5:16, Евр 10:26, Евр 10:29

⚫ 3:31 Мат 12:46-50, Лук 8:19-21

+ 3:31 Мар 6:3, Ёха 2:12, Ёха 7:3, Рес 1:14, 1Кор 9:5, Гал 1:19

+ 3:35 Ёха 15:14, Евр 2:11
⚫ 4:1 Мат 13:1-23, Лук 8:4-15
+ 4:7 Ерм 4:3
+ 4:9 Мат 11:15, Аян 2:7
⚫ 4:10 Мат 13:18-23, Лук 8:11-15
+ 4:11 Мат 19:11, 1Кор 5:12-13
+ 4:12 Иша 6:9-10.

+ 4:12 Иша 6:9-10, Иша 42:20, Ёха 12:40, Рес 28:26-27

+ 4:14 Иша 55:10-11, Рес 8:4
+ 4:17 Гал 1:6, Евр 6:4
+ 4:19 Мат 6:25, Мар 10:23, 1Тим 6:10
+ 4:20 Ёха 15:5
⚫ 4:21 Лук 8:16-18
+ 4:21 Мат 5:15, Лук 11:33
+ 4:22 Мат 10:26, Лук 12:2
+ 4:23 Мат 11:15, Мар 4:9
+ 4:24 Мат 7:2
+ 4:25 Сүл 9:9
+ 4:29 Ёвл 3:13, Мат 13:38, Аян 14:15
⚫ 4:30 Мат 13:31-35, Лук 13:18-19
+ 4:31 Мат 17:20, Лук 17:6
+ 4:32 Эзк 17:3, Эзк 31:6, Дан 4:9
⚫ 4:35 Мат 8:23-27, Лук 8:22-25
+ 4:35 Мат 8:18, Лук 8:22
+ 4:37 Рес 27:14
+ 4:39 Зеб 64:8, Зеб 88:10, Зеб 103:7
⚫ 5:1 Мат 8:28-34, Лук 8:26-39
+ 5:7 Мар 1:24
+ 5:17 Лук 5:8, Рес 16:39
+ 5:19 Зеб 65:16
+ 5:20 Мат 4:25, Мар 7:31
⚫ 5:21 Мат 9:18-26, Лук 8:40-56
+ 5:22 Лук 13:14, Рес 13:15, Рес 18:8
+ 5:25 Лев 15:25
+ 5:28 Мар 3:10
+ 5:30 Лук 5:17, Лук 6:19
+ 5:34 Мар 10:52
+ 5:37 Мар 9:2, Мар 14:33
+ 5:39 Ёха 11:11

+ 5:41 Мар 1:31, Мар 9:27, Рес 3:7, Рес 9:41, Лук 7:14

+ 5:43 Мар 1:44, Мар 9:9
⚫ 6:1 Мат 13:53-58, Лук 4:16-30
+ 6:1 Мат 2:23, Лук 2:39, Лук 4:23
+ 6:2 Мар 1:21
+ 6:3 Мат 11:6
+ 6:4 Ёха 4:44
⚫ 6:7 Мат 10:1, Мат 10:5-15, Лук 9:1-6
+ 6:7 Мар 3:13-18
+ 6:11 Рес 13:51
+ 6:12 Мар 1:15
+ 6:13 Яку 5:14
⚫ 6:14 Мат 14:1-12, Лук 9:7-9
+ 6:14 Мар 8:28
+ 6:15 Мат 21:11

+ 6:17 Лев 18:16, Лев 20:21, Мат 11:2, Лук 3:19-20, Ёха 3:24

+ 6:21 Гчк 40:20, Эст 1:3
+ 6:23 Эст 5:3, Эст 7:2
+ 6:29 Мар 2:18
⚫ 6:30 Мат 14:13-21, Лук 9:10-17, Ёха 6:1-14
+ 6:30 Мар 6:7
+ 6:31 Мар 3:20

+ 6:34 Чөл 27:17, 1Пат 22:17, Эзк 34:5, Зак 10:2, Мат 9:36

+ 6:37 2Пат 4:42-44
⚫ 6:45 Мат 14:22-36, Ёха 6:15-21
+ 6:45 Мат 11:21, Мар 8:22
+ 6:46 Лук 6:12, Лук 9:28
+ 6:49 Лук 24:37

+ 6:52 Мар 6:41, Мар 8:17, Ёха 12:40, 2Кор 3:14

+ 6:53 Чөл 34:11, Мат 14:34, Лук 5:1
+ 6:55 Мар 2:4, Рес 5:15
+ 6:56 Мар 5:27
⚫ 7:1 Мат 15:1-20
+ 7:3 Гал 1:14
+ 7:4 Евр 9:10
+ 7:5 Лук 11:38
+ 7:6-7 Иша 29:13.
+ 7:6 Мат 23:13
+ 7:7 Иша 29:13, Кол 2:22
+ 7:10 Мср 20:12; 21:17; Кан 5:16.
+ 7:10 Мср 20:12, Мср 21:17
+ 7:15 Рес 10:15, Тит 1:15
+ 7:19 Рес 10:15, Рес 11:9, Тит 1:15
+ 7:20 Мат 12:34, Яку 3:6
+ 7:21 Гал 5:19-21, 1Кор 6:9-10
⚫ 7:24 Мат 15:21-28
+ 7:24 Ешу 19:28-29, Иша 23:1-18
+ 7:26 Рес 21:2-3
+ 7:27 Мат 7:6
+ 7:31 Мар 8:24, Мар 5:20, Мар 1:9
+ 7:32 Иша 35:5-6
+ 7:33 Мар 8:23, Ёха 9:6
+ 7:36 Мар 1:44-45
⚫ 8:1 Мат 15:32-39
+ 8:2 Мат 9:36
+ 8:4 2Пат 4:42-44
⚫ 8:11 Мат 16:1-4
+ 8:11 Лук 11:16, 1Кор 1:22
⚫ 8:14 Мат 16:5-12
+ 8:15 Лук 12:1, 1Кор 5:7-8
+ 8:17 Мар 6:52, Мар 7:18
+ 8:18 Ерм 5:21
+ 8:19 Мар 6:41-43
+ 8:20 Мар 8:8
+ 8:22 Мар 6:45
+ 8:23 Мар 7:33, Ёха 9:6
⚫ 8:27 Мат 16:13-20, Лук 9:18-21
+ 8:28 Мар 6:14, 1Пат 17:1, Мал 4:5
+ 8:29 Мар 14:61-62, Ёха 11:27
+ 8:30 Мат 9:30
⚫ 8:31 Мат 16:21-28, Лук 9:22-27

+ 8:31 Лук 17:25, Мар 9:31, Мар 10:34, Ёха 2:19

+ 8:32 Ёха 16:25
+ 8:33 Мат 4:10, Фил 3:19
+ 8:34 Мат 10:38-39
+ 8:35 Мар 10:29
+ 8:36 Лук 12:20
+ 8:37 Зеб 48:8-9

+ 8:38 Иша 57:3, Рим 1:16, 2Тим 1:8, Кан 33:2, Дан 7:13, Зак 14:5

+ 9:1 Мар 13:30, Ёха 21:22
⚫ 9:2 Мат 17:1-13, Лук 9:28-36
+ 9:2 Мар 5:37, Мар 14:33
+ 9:3 Дан 7:9
+ 9:4 Мал 4:5
+ 9:7 Кан 18:15, 2Пет 1:17
+ 9:9 Мар 1:44, Мар 5:43
+ 9:12 Иша 53:7
+ 9:13 Мат 11:14, Лук 1:17
⚫ 9:14 Мат 17:14-20, Лук 9:37-43
+ 9:17 Лук 11:14
+ 9:20 Мар 1:26
+ 9:22 Мар 1:40
+ 9:23 Мат 17:20-21
+ 9:26 Мар 1:26
+ 9:27 Мар 1:31, Мар 5:41, Рес 3:7, Рес 9:41
⚫ 9:30 Мат 17:22-23, Лук 9:43-45
+ 9:31 Мар 8:31, Мар 10:32-34
+ 9:32 Мар 6:52
⚫ 9:33 Мат 18:1-9, Лук 9:46-50, Лук 22:24-30
+ 9:33 Мат 17:24
+ 9:35 Мар 10:43-44
+ 9:36 Мар 10:16
+ 9:37 Мат 10:40, Лук 10:16, Ёха 13:20

+ 9:38 Мат 7:22, Мат 12:27, Рес 19:13, Чөл 11:28

+ 9:40 Мат 12:30, Лук 11:23
+ 9:41 Мат 10:42
+ 9:42 Лук 17:2
+ 9:43 Мат 5:30, Мат 25:41, Аян 20:10
+ 9:47 Иша 66:24
+ 9:48 Иша 66:24.

+ 9:50 Мат 5:13, Лук 14:34, Эзк 43:24, Рим 12:18, 2Кор 13:11, 1Сал 5:13

⚫ 10:1 Мат 19:1-12
+ 10:4 Кан 24:1-3
+ 10:6 Гчк 1:27.
+ 10:6 Гчк 1:27
+ 10:7-8 Гчк 2:24.

+ 10:7 Гчк 2:24, 1Кор 6:16, Эфе 5:31, 1Кор 6:16

+ 10:9 Мал 2:16, 1Кор 7:10
+ 10:12 Мат 5:32
⚫ 10:13 Мат 19:13-15, Лук 18:15-17
+ 10:15 Мат 18:3
+ 10:16 Мар 9:36
⚫ 10:17 Мат 19:16-30, Лук 18:18-30
+ 10:17 Лук 10:25
+ 10:18 Зеб 105:1, Зеб 118:68
+ 10:19 Мср 20:12-16; Кан 5:16-20.
+ 10:19 Мср 20:12-16, Кан 24:14, 1Кор 6:8
+ 10:20 Фил 3:6
+ 10:21 Лук 12:33
+ 10:23 Зеб 48:7-8, Мар 4:19

+ 10:27 Гчк 18:14, Эйп 42:2, Ерм 32:17, Мар 14:36, Лук 1:37

+ 10:28 Мар 1:18-20
+ 10:29 Мар 8:35, Лук 14:26
+ 10:30 2Кор 12:10
+ 10:31 Мат 20:16, Лук 13:30
⚫ 10:32 Мат 20:17-19, Лук 18:31-34
+ 10:34 Мар 8:31, Мар 9:31
⚫ 10:35 Мат 20:20-28
+ 10:35 Мар 1:19
+ 10:37 Мат 19:28
+ 10:38 Мар 14:36, Ёха 18:11, Лук 12:50
+ 10:39 Рес 12:2, Аян 1:9
+ 10:43 1Пет 5:3, Мат 23:11, Мар 9:35

+ 10:45 Ёха 13:4-5, Иша 53:10-11, Ёха 11:51, Рим 4:25, Гал 1:4, 1Тим 2:6, Тит 2:14, 1Пет 1:18-19

⚫ 10:46 Мат 20:29-34, Лук 18:35-43
+ 10:46 Ешу 6:1, 1Пат 16:34
+ 10:47 2Шам 7:12-16, Лук 1:32
+ 10:52 Мар 5:34, Лук 7:50, Лук 17:19

⚫ 11:1 Мат 21:1-11, Лук 19:28-40, Ёха 12:12-19

+ 11:1 2Шам 15:30, Зак 14:4, Рес 1:12, Мат 21:17, Лук 24:50, Ёха 11:18

+ 11:8 2Пат 9:13
+ 11:9 Зеб 117:25-26.
+ 11:10 Зеб 117:25-26, Зеб 148:1, Мат 23:39
⚫ 11:12 Мат 21:18-19
+ 11:12 Мат 4:2

+ 11:13 Ерм 24:8, Ерм 29:16-17, Хош 9:10, Мик 7:1, Мар 13:28, Лук 13:6

⚫ 11:15 Мат 21:12-17, Лук 19:45-48, Ёха 2:13-22

+ 11:15 Лев 1:14, Лев 5:7, Лев 12:8, Лук 2:24
+ 11:17 Иша 56:7.
+ 11:17 Иша 56:7, Ерм 7:11
+ 11:18 Мат 21:46
+ 11:19 Лук 21:37
⚫ 11:20 Мат 21:19-22
+ 11:23 Мат 7:7, Мат 17:20, 1Кор 13:2
+ 11:24 Мат 7:7, Яку 1:6
+ 11:25 Мат 6:14, Кол 3:13
⚫ 11:27 Мат 21:23-27, Лук 20:1-8
+ 11:28 Рес 4:7
+ 11:30 Мар 1:4
+ 11:31 Лук 7:30
+ 11:32 Мат 11:9, Мат 14:5
⚫ 12:1 Мат 21:33-46, Лук 20:9-19
+ 12:1 Зеб 79:9, Иша 5:1, Наг 8:11, Мар 13:34

+ 12:5 Мат 22:6, Мат 23:34, Евр 11:36-37, Евр 11:36-37

+ 12:6 Мат 3:17, Евр 1:1
+ 12:7 Евр 1:2, 1Пат 21:19
+ 12:8 Евр 13:12
+ 12:9 Рес 13:46
+ 12:10 Зеб 117:22.
+ 12:11 Зеб 117:22-23, Рес 4:11, 1Пет 2:7
+ 12:12 Мар 11:18, Мар 11:32
⚫ 12:13 Мат 22:15-22, Лук 20:20-26
+ 12:13 Лук 11:54
+ 12:14 Мат 17:24-25
+ 12:15 Мар 7:6, Лук 12:1
+ 12:17 Рим 13:7
⚫ 12:18 Мат 22:23-33, Лук 20:27-40
+ 12:18 Мат 3:7, Рес 23:8
+ 12:19 Кан 25:5-6.
+ 12:19 Гчк 38:8, Кан 25:5-6
+ 12:26 Мср 3:6,15.
+ 12:26 Мср 3:2, Мср 3:6
⚫ 12:28 Мат 22:34-40, Лук 10:25-28
+ 12:29-30 Кан 6:4-5.
+ 12:30 Кан 6:4-5, Кан 11:13, Ешу 22:5
+ 12:31 Лев 19:18.
+ 12:31 Лев 19:18, Мат 19:19
+ 12:32 Кан 4:35, Кан 6:4
+ 12:33 1Пат 15:22, Хош 6:6, Мик 6:6-8
+ 12:34 Лук 20:40
⚫ 12:35 Мат 22:41-46, Лук 20:41-44
+ 12:35 2Шам 7:12-16, Мар 10:47, Лук 1:32
+ 12:36 Зеб 109:1.
+ 12:36 Зеб 109:1, Рес 2:34-35
+ 12:37 Мар 6:20
⚫ 12:38 Мат 23:1-36, Лук 20:45-47
+ 12:39 Лук 11:43
⚫ 12:41 Лук 21:1-4
+ 12:41 2Пат 12:9, Мат 27:6
+ 12:44 2Кор 8:1-3, 2Кор 8:12
⚫ 13:1 Мат 24:1-14, Лук 21:5-19
+ 13:2 Лук 19:44
+ 13:5 1Ёха 3:7, Кол 2:8, 2Сал 2:3
+ 13:6 Ерм 14:14
+ 13:7 Ерм 51:46

+ 13:8 2ЙЙ 15:6, Аян 6:4, Рес 11:28, Аян 6:8, Аян 6:12

+ 13:9 Зеб 118:46, Рес 17:6, Рес 18:12, Рес 24:1, Рес 25:6

+ 13:10 Мат 28:19, Рим 10:18, Кол 1:6
+ 13:11 Рес 4:8
+ 13:12 Мат 10:35-36

+ 13:13 Мат 10:22, Ёха 15:18, Яку 5:11, Аян 2:10

+ 13:14 Дан 9:27; 11:31; 12:11.
⚫ 13:14 Мат 24:15-28, Лук 21:20-24
+ 13:14 Дан 9:27, Дан 11:31, Дан 12:11
+ 13:15 Лук 17:31
+ 13:17 Лук 23:29
+ 13:19 Ерм 30:7, Дан 12:1, Аян 16:18
+ 13:20 Иша 65:8, Лук 18:7
+ 13:21 Лук 17:23

+ 13:22 Кан 13:1, 2Сал 2:9, Аян 13:13, Аян 16:14

+ 13:23 Ёха 13:19, Ёха 14:29
⚫ 13:24 Мат 24:29-31, Лук 21:25-28
+ 13:24 Амо 8:9

+ 13:25 Иша 13:10, Иша 24:23, Иша 34:4, Эзк 32:7, Ёвл 2:31, Рес 2:20, Аян 6:13

+ 13:26 Дан 7:13, Мат 16:27
+ 13:27 Мат 13:41
⚫ 13:28 Мат 24:32-35, Лук 21:29-33
+ 13:30 Мар 9:1
+ 13:31 Зеб 101:26-27, Иша 51:6, 2Пет 3:10

⚫ 13:32 Мат 24:36-44, Лук 17:26-30, Лук 17:34-36

+ 13:32 Зак 14:7
+ 13:33 Эфе 6:18, 1Сал 5:6, Мат 25:13
+ 13:34 Мар 12:1
+ 13:35 Мат 25:13, 2Пет 3:10, 1Сал 5:2
+ 13:36 Мат 25:1-13
⚫ 14:1 Мат 26:1-5, Лук 22:1-2, Ёха 11:45-53
+ 14:1 Мср 12:1-30, Ёха 11:53
⚫ 14:3 Мат 26:6-13, Лук 7:36-50, Ёха 12:1-8

+ 14:3 Мат 21:17, Ёха 11:1, Ёха 11:18, Лев 13:3

+ 14:7 Кан 15:11, Мар 2:20, Ёха 7:33
+ 14:8 Ёха 19:40
+ 14:9 Мат 24:14
⚫ 14:10 Мат 26:14-16, Лук 22:3-6
+ 14:10 Ёха 13:2, Рес 1:16

⚫ 14:12 Мат 26:17-30, Лук 22:7-23, Ёха 13:21-30

+ 14:12 Мср 12:6, 1Кор 5:7
+ 14:18 Зеб 40:10, Ёха 13:18
+ 14:21 Иша 53:1-12, Мат 18:7

⚫ 14:22 Мат 26:26-30, Лук 22:15-20, 1Кор 11:23-25

+ 14:22 Ёха 6:51, 1Кор 10:16
+ 14:24 Мср 24:8
+ 14:26 Лук 22:39
+ 14:27 Зак 13:7.

⚫ 14:27 Мат 26:31-35, Лук 22:31-34, Ёха 13:36-38

+ 14:27 Зак 13:7, Ёха 16:32
+ 14:28 Мар 16:7
⚫ 14:32 Мат 26:36-46, Лук 22:39-46
+ 14:33 Мар 5:37, Мар 9:2
+ 14:34 Ёха 12:27
+ 14:35 Евр 5:7

+ 14:36 Мар 10:27, Мар 10:38, Ёха 18:11, Ёха 5:30, Ёха 6:38

+ 14:38 Мат 6:13, 1Пет 4:7

+ 14:41 Ёха 2:4, Мар 9:31, Мар 10:33

⚫ 14:43 Мат 26:47-56, Лук 22:47-53, Ёха 18:3-12

+ 14:43 Рес 1:16

+ 14:47 Лук 22:38

+ 14:49 Мар 11:27, Мат 1:22-23, Мат 21:4, Ёха 19:36

+ 14:50 Мар 14:27, Ёха 16:32

⚫ 14:53 Мат 26:57-68, Лук 22:54-55, Лук 22:63-71, Ёха 18:13-14, Ёха 18:19-24

+ 14:56 Зеб 26:12, Зеб 34:11, Кан 17:6, Кан 19:15

+ 14:58 2Кор 5:1, Мар 15:29, Ёха 2:19
+ 14:60 Мар 15:4-5
+ 14:61 Иша 53:7, Зеб 2:7

+ 14:62 Зеб 109:1, Дан 7:13, Мат 16:27, Мат 24:30, Евр 1:13

+ 14:63 Чөл 14:6, Рес 14:14
+ 14:64 Мар 2:7, Ёха 10:36, Лев 24:16
+ 14:65 Иша 50:6, Мар 10:34

⚫ 14:66 Мат 26:69-75, Лук 22:56-62, Ёха 18:15-18, Ёха 18:25-27

+ 14:72 Мар 14:30

⚫ 15:1 Мат 27:1-2, Мат 27:11-14, Лук 23:1-5, Ёха 18:28-38

+ 15:1 Лук 3:1, Лук 13:1, Рес 3:13, Рес 4:27, 1Тим 6:13

+ 15:2 Мат 2:2
+ 15:4 Мар 14:60-61
+ 15:5 Иша 53:7
⚫ 15:6 Мат 27:15-26, Лук 23:13-25, Ёха 18:39
+ 15:10 Ёха 12:19, Рес 5:17
+ 15:11 Рес 3:14
+ 15:14 Лук 23:41, Евр 4:15
+ 15:15 Мар 10:34
⚫ 15:16 Мат 27:27-31, Ёха 19:2-3
+ 15:19 Иша 50:6, Мар 10:34, Мар 14:65

⚫ 15:21 Мат 27:32-44, Лук 23:26-43, Ёха 19:17-27

+ 15:21 Рим 16:13

+ 15:24 Зеб 21:19

+ 15:29 Зеб 21:7, Зеб 108:25, Мар 14:58, Ёха 2:19

+ 15:31 Ёха 10:18

+ 15:32 Ёха 1:49, Ёха 12:13, Ёха 20:29

⚫ 15:33 Мат 27:45-56, Лук 23:44-49, Ёха 19:28-30

+ 15:34 Зеб 21:2.
+ 15:34 Зеб 21:2
+ 15:36 Зеб 68:22
+ 15:38 Мср 26:33, Лев 16:2
+ 15:40 Лук 8:2

⚫ 15:42 Мат 27:57-61, Лук 23:50-56, Ёха 19:38-42

+ 15:46 Иша 53:9
⚫ 16:1 Мат 28:1-8, Лук 24:1-12, Ёха 20:1-10
+ 16:1 Мар 15:40
+ 16:3 Мар 15:46
+ 16:7 Мар 14:28

⚫ 16:9 Мат 28:9-10, Мат 28:16-20, Лук 24:13-49, Ёха 20:11-23

+ 16:9 Лук 8:2
+ 16:11 Лук 24:11
+ 16:15 Рес 1:8, Кол 1:23

+ 16:16 Рес 16:31, Рим 10:9, 1Пет 3:21, Ёха 3:18

+ 16:17 Лук 10:17, Рес 5:16, Рес 8:7, Рес 16:18, Рес 19:12, Рес 2:4, Рес 10:46, 1Кор 12:10, 1Кор 14:2

+ 16:18 Зеб 90:13, Лук 10:19, Рес 28:3-5, Рес 9:12, Рес 28:8

+ 16:19 Лук 24:51, Рес 1:9, 1Тим 3:16, Зеб 109:1, Рес 7:55-56, 1Пет 3:22, Рим 8:34, Эфе 1:20, Кол 3:1, Евр 1:3, Евр 8:1, Евр 12:2, Аян 3:21

+ 16:20 Рес 5:12

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TKM/TKC/1-2017//Мукаддес-Китап__Full.azw3

Сөзлүк

Сөзлүк

1. А
2. Б
3. Ч
4. Д
5. Э
6. Ә
7. Ф
8. Г
9. Х
10. И
11. Җ
12. К
13. Л
14. М
15. Н
16. О
17. Ө
18. П
19. Р
20. С
21. Ш
22. Т
23. У
24. Ы
25. Я
26. Е
27. Ю
28. Й
29. З

А

А

1. Адалатлы
2. Адам ата
3. Агта
4. Агыз беклемек
5. Ахалот
6. Аждарха
7. Акмак
8. Аламот
9. Алоэ
10. Амалеклер
11. Аммонлар
12. Аморлар
13. Анаклар
14. Араба дүзлүги
15. Арамей дили
16. Арфа
17. Артемис
18. Арвах-җын
19. Арёпагус
20. Ашера
21. Ашторет
22. Ашур
23. Аянлык
24. Азия

Адалатлы – Худай хемише адалатлы. Ол элмыдама догры иш эдйәр ве хемише оңат карарлары чыкаряр. Мукаддес Китаба лайыклыкда, Худай хер бир адама, улы болсун, кичи болсун, бай я-да гарып, пархы ёк – хеммелере адалатлы гарамаклыгы үндейәр. Ол Өз халкына шейле диййәр:

«Ягшылык этмеги өврениң,
адалаты агтарың,
эзъет чекйәни халас эдиң,
етими гораң,
дул хатына арка дуруң» (Иша 1:17).

Казыларың, юрт баштутанларының, дини ёлбашчыларың халкың үстүнден хөкүм сүрйәндиклери үчин, Худай олардан адалатлы карарлары чыкармагы талап эдйәр ве адалатсыз херекетлер эден ягдайында, олары ёвузлык билен хөкүм эдйәр.

Серет: Догры.

Адам ата – Худай тарапындан ярадылан илкинҗи ынсан. Онуң аялы Хов эне болупдыр. Олар әхли ынсанларың ата-энеси болупдыр. Адам атаның ады еврейче «ынсан» диймеги аңладяр.

Гчк 2-3.

Агта – тарыхың кәбир дөвүрлеринде дүрли миллетлерде агталар хөкүмдарларың ёлбашчылыгы астында ёкары везипәни эеләпдирлер. Худайың гадаган эдйәндиги үчин, олары бичмеклик еврейлериң дәп-дессурында болмандыр.

Эст 2:3; Рес 8:27.

Агыз беклемек – агыз беклемегиң максады Худайың хузурында өзүңи песпәл тутмак я-да кәбир паҗыгалы ягдайда яс тутмак, гам-гусса дөври Худайы чагырмак болупдыр. Догры дурмушда яшамаздан, гарыплара ве эҗизлере адалатлы гарамаздан, агыз беклемеклигиң хич хили пейдасының ёкдугыны ве мунуң Худайың гөвнүнден турмаяндыгыны пыгамберлер халка ятладыпдырлар.

Сер 20:26; Иша 58:3-5; Ёв 1:14; Юн 3:5; Эст 4:16.

Ахалот – Хиндистанда өсйән ве өзени хошбой ыслы агач. Онуң өзенини гейимлере я-да отага хошбой ыс бермек үчин уланыпдырлар.

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Нгм 4:14.

Аждарха – гадымы еврей дүшүнҗесинде деңиз аждархасы башагайлыгы аңладып, әлем-җаханың ярадылышының ирки дөвүрлеринде пейда болупдыр. Кәте аждарха Рахап дийлип атландырылыпдыр (Эйп 9:3; 26:12; Иша 51:9), кәте болса Ливятан (Эйп 3:8; 41:1; Зеб 73:14; Иша 27:1). Шейле хем бу миллетлер үчин бир нышан, ягны Ысрайылың душманы болупдыр (Зеб 86:4). Икинҗи пикир Тәзе Әхтде Аянлык китабында габат гелйәр, Иса Месихе ынанянлара гаршы урушда аждарха эрбет гүйчлериң нышаныдыр.

Акмак – пайхас эдебиятында: Зебурың кәбир мезмурларында, Сүлейманың пәхимлеринде, Вагызда, Эйюпда «акмак» диңе бир акылсыз адам дәл-де, эйсем, акыл-пайхасы рет эдйән адамдыр. Шонуң үчин хем ол өлүм ве вейранчылык ёлундан барян адамдыр. Бейле адам Худай барада ве Худайың ислеги барада пикир этмейән, алада этмейән, текепбир, гедем, бипарх адам. Ол хатда дине ве пайхаслы өвүт-үндеве гаршы чыкып, булар барада яман затлары гепләп билйәр. Пайхас эдебиятында беян эдилен хәсиетлерден башга-да акмак адам өзүниң неҗис гылык-хәсиети билен таналыпдыр. Ишая пыгамбериң китабында акмак адам барада шейле дийилйәр: «Акмак биедеплик билен геплейәр, онуң ниети пислик этмекдир, иши яманлык этмек, Реббе дил етирмек, ачлары ач, сувсузлары сувсуз гоймакдыр» (Иша 32:6).

Зеб 52:1; Сүл 17:17-21

Серет: Надан.

Аламот – манысы белли дәл. Белки әхең, белки-де саз гуралы болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Алоэ – Тәзе Әхт дөврүнде алоэ өлен адамың җеседини җайламага тайярламакда уланылыпдыр.

Ёх 19:39.

Амалеклер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, онуң голайында яшан халк. Олар, эсасан, Дуз деңзиниң гүнорта-гүндогарында, ягны Негепде яшан чарва халк болупдыр.

Мср 17:8-16; Кан 25:17-19; 1Шам 15:2, 30:1-5; 1ЙЙ 4:43.

Аммонлар – Лутуң оглы Бенамының несиллери. Аммонлар Иордан дерясының гүндогарында яшапдырлар. Олар Молек худайына сежде эдипдирлер.

Гчк 19:30-38; Кан 23:3.

Серет: Лут.

Аморлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Олар өзлериниң әпет узын бойлары билен таналыпдыр. Месопотамияның тутуш төверегинде өзүниң шәхерлери ве ханлары билен аморлар өрән гүйчли халк болупдыр. Ысрайыллар Кенгана чозан вагтында, олар, эсасан хем, Иордан дерясының гүндогарында ве Иорданың гүнбатар дагларында яшан Ог хем Сихон атлы ики ханың ханлыгындакы гүйҗе даяныпдырлар.

Гчк 10:16; 15:16; Чөл 13:29; 21:13-34; Амо 2:10.

Серет: Кенганлар.

Анаклар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдуның голайында яшан халкларың бири. Олар Хеброн галасында ве онуң даш-төверегинде яшапдырлар. Анаклар үч уругдан ыбарат болуп, олар Нефиллериң несиллери болупдырлар.

Кан 9:2; Еш 11:21,22.

Серет: Нефиллер.

Араба дүзлүги – Иордан дерясының дүзлүгинден Дуз деңзиниң гүнорта-демиргазыгына ченли яйылып гидйән гуры ве текиз ер.

Чөл 22:1; 26:3.

Арамей дили – бу дил еврей дилине дегишлидир. Б. э. өң VI асырда бу эсасы дил хөкмүнде өсүп, гадымы якын Гүндогарда (хәзирки Орта Гүндогарда) дипломатия ве тәҗирчилик үчин уланылыпдыр. Ысрайыллар Бабыл сүргүнинден доланып геленлеринден соң, халк еврей дилине гаранда арамей дилинде хас көп геплемәге башлапдыр. Көне Әхтиң кәбир бөлеклери арамей дилинде язылыпдыр, ягны Эзр 4:8–6:18; 7:12-26; Дан 2:4–7:28. Исаның дөврүнде бу дил яхудылар ве Иса тарапындан гиңден уланылыпдыр, шонуң үчин Тәзе Әхтде бирнәче арамей сөзлери бар.

2Пат 18:26,28; Мат 5:22; Ёх 5:2; 19:13.

Серет: Еврей.

Арфа – киришли саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 32:2; 56:9.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Артемис – греклериң зенан худайының ады, оңа айратын Азия велаятында сежде эдипдирлер. Гадымы дүнйәниң еди гудратының бири болан онуң бутханасы Эфес шәхериниң эдил дашында ерлешипдир.

Рес 19:24-35.

Арвах-җын – Шейтана гуллук эдйән эрбет рухдур. Ол адама зыян етирип я-да оны эеләп билйәр. Исада олары ковуп чыкарян гудрат болупдыр ве Ол арвах-җын эелән адама шыпа берипдир. Ресуллара хем Исаның ады билен арвах-җынлары ковуп чыкармак гудраты берлипдир.

Мат 8:16; Лук 8:26; Рес 8:7; 16:18.

Арёпагус – Гресияның Афины шәхериндәки байырлык. Афины шәхериниң мөхүм адамлары бу байырлыкда душушып ваҗып меселелер барада геңешипдирлер. Бу адамларың геңеши хем Арёпагус дийлип атландырылыпдыр.

Рес 17:19,22,34.

Ашера – хасыл берйән иң мөхүм зенан худайы хасапланып, оңа Кенганда ве Сирияда сежде эдипдирлер. Бу зенан худайы көпленч Багал худайы билен гатнашыпдыр. Адамларың оңа сежде этмек үчин үйшен еринде, онуң агачдан я-да дашдан ёнулып ясалан хейкели дикилипдир.

Мср 34:13; Кан 7:5; 12:3; 16:21.

Ашторет – Суруң ве Сидоның эсасы зенан худайы болуп, оңа Мүсүрде ве Кенганда сежде эдипдирлер.

Сер 2:13; 2Пат 23:13.

Ашур – б. э. өң IX ве VIII асырларда Ашур Ысрайылың гүндогарында гүйчли империя болупдыр. Онуң пайтагт шәхери болан Ниневе хәзирки демиргазык Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 722‑нҗи йылда ашурлар Ысрайыл патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары есир эдип әкидипдирлер. Соңра ашурлар өз империясының бейлеки бөлеклеринден адамлары Ысрайылың юрдунда орнашдырыпдырлар. Өз юрдунда галан ысрайыл халкы бу адамлар билен гыз алшып-бершипдир. Ашурлар Яхуда патышалыгының хем үстүне чозупдырлар, эмма еңип билмәндирлер. Соңрак Ниневе пайтагты Худайың җезасы хөкмүнде душманың еңиҗи гошунлары тарапындан бүтинлей вейран эдилипдир.

2Пат 18:9–19:36; Нах 1-3.

Аянлык – кәвагт пыгамберлере Худай тарапындан аянлык берилйәр. Онда хәзирки ве гелҗекки затлар барада гөрнүш боляр. Шейле аянлыкларда Худай Өз мерхеметини ве хөкүмини гөркезйәр.

Гчк 41:25; Мср 6:3; Иша 40:5; 45:21; 65:1; Хаб 1:1; Рим 1:17; 1Кор 14:26.

Серет: Гөрнүш.

Азия – Тәзе Әхт дөврүнде Рим империясының иң бай велаяты болупдыр. Бу гүнки гүн бу велаят Түркийәниң арачәклеринде ерлешйәр.

Рес 19:10; Рим 16:5; 1Кор 16:19.

Карта серет.

Б

Б

1. Бабыл
2. Багал
3. Баш руханы
4. Башан
5. Байрам йылы
6. Байрамчылыклар
7. Берекет
8. Беелзебул
9. Бу дүнйәниң хөкүмдары
10. Бут
11. Бүтинлей ёк этмек

Бабыл – Бабыл шәхери Бабыл империясының пайтагты болупдыр ве ол хәзирки гүнорта Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 586-нҗы йылда бабыллылар Яхуда патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары Бабыла есир эдип әкидипдирлер.

2Пат 25:1-12.

Серет: Яхуда.

Багал – кенганлар тарапындан сежде эдилен харасат худайы. Багал сөзи аслында «хоҗайын», шейле хем «әр» диймеги аңладяр.

1Пат 18:1-45; Ер 7:9; Хош 11:2.

Баш руханы – Левиниң несли болан Харун пыгамбер ве онуң огуллары Худай тарапындан руханы болмаклыга сайланыпдырлар. Олар Мукаддес чадырда Худая хызмат эдипдирлер. Харун пыгамбер илкинҗи Баш руханы хөкмүнде сайланыпдыр. Диңе Баш рухана Иң мукаддес отага гирмәге ругсат эдилипдир. Ол ысрайыллары гүнәлеринден сапламак үчин ол ере йылда бир гезек «Гүнәден сапланма» гүни гирипдир. Еврейлер китабының авторы Исаны кәмил Баш руханы хөкмүнде беян эдйәр.

Мср 28; Лев 16.

1623-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Башан – бу гүнорта Сирияның текиз җүлгелери ве байырлыклары. Ол Җелиле көлүниң ве Иордан дерясының гүндогар тарапында ерлешйәр. Башан Гилгат этрабының демиргазыгында болуп, өзүниң семиз сыгырлары ве бол хасылы билен мешхур болупдыр.

Еш 12:5; 13:11; Кан 3:10.

Байрам йылы – хер элли йылдан ысрайыл халкы топрак, мирас, карз ве гуллар бабатда Худай тарапындан берлен йөрите дүзгүнлери берҗай этмели болупдыр.

Лев 25:1-34.

Байрамчылыклар – Мукаддес Китапда ысрайыл халкы тарапындан белленен бирнәче мөхүм байрамчылыклар айдылып гечилйәр. Ашакдакы санавда бу байрамларың атлары берилйәр:

Чатма байрамы

Эллинҗи гүн байрамы

Галла байрамы

Гүнәден сапланма гүни

Хасыл байрамы

Песах байрамы

Петир байрамы

Пурым байрамы

Сурнай байрамы

Тәзе Ай байрамы

Бу байрамлар барадакы маглуматлары сөзлүкден, оларың херсиниң адының ашагындан тапып билерсиңиз.

Берекет –

Серет: Ялкамак.

Беелзебул – арвах-җынларың ёлбашчысының ады. Бу ат «Багалзебупдан» гелип чыкандыр; Багалзебуп Көне Әхт дөврүнде ысрайыллара голай яшан халкларың сежде эден худайларының биридир (2Пат 1:2-16). Беелзебулың бейлеки ады шейтандыр.

Мат 10:25; 12:21,24,27; Мар 3:19,22,22; Лук 11:15,18,19.

Серет: Шейтан.

Бу дүнйәниң хөкүмдары –

Серет: Шейтан.

Бут – дашдан, агачдан я-да башга бир затдан ясалан хейкел, адамлар олары худай хөкмүнде хасаплап, сежде этмек үчин уланыпдырлар. Буларың кәбири сеждегәхде саклар ялы улы болупдыр, кәбири өйде саклар ялы кичи болупдыр.

Мср 20:4; Иша 40:19-20.

Серет: Өй бутлары.

Бүтинлей ёк этмек – Худайың Өз халкына сөз берен юрдунда урушдан соң олҗа дүшен эмләги, ягны есирлери, хайванлары ве харытлары ысрайыл халкының бәхбиди үчин алынман, эйсем бүтинлей ёк этмек аркалы Худая багыш эдилипдир.

Еш 6:17-21.

Ч

Ч

1. Чатма байрамы

Чатма байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) он бәши билен йигрими бири аралыгында, Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленилипдир. Бу хепдәниң довамында ысрайыл халкы Мүсүрден Кенгана барянча, чөлде азашып гезен дөврүни ятлапдыр. Халк Худая белленен гурбанлыклары хөдүрләпдир ве чатмаларда яшапдыр. Бу байрамчылык иң соңкы галланың ве мивелериң йыгналян дөври болупдыр, шонуң үчин бу дөвүрде хасыл тойы тутулыпдыр.

Мүс 23:16, 34:22, Лев 23:33-36, 39-43, Чөл 29:12-34, Кан 16:13-15, Зек 14:16-19.

Д

Д

1. Дагон
2. Давут галасы
3. Давут Оглы
4. Давут пыгамбер
5. Декаполис
6. Дери кесели
7. Дикме даш
8. Дога-дилег этмек
9. Догры

Дагон – бу пилиштлилериң худайы болуп, онуң гөвресиниң ярысындан ёкарсы адам, ашакы ярысы балык хөкмүнде суратландырылыпдыр.

1Шам 5:2.

Давут галасы – Сион дагында Иерусалимиң көне бөлеги, Давут пыгамбериң ябуслыларың илатыны басып алан ери.

2Шам 5:6-9; 1ЙЙ 11:5.

Серет: Ички гала.

Давут Оглы – Худай хезрети Давут патыша онуң несиллериниң бириниң мүдимилик шалык сүрҗекдигини сөз берипдир (2Шам 7:12-16; Иша 9:6-7). Исаның дөврүнде яхудылар бу Патыша гарашыпдырлар ве Оны Месих дийип атландырыпдырлар. Иса гарашылян Патыша хөкмүнде таналыпдыр ве Ол Давут Оглы дийлип атландырылыпдыр.

Мат 9:27; 15:22.

Серет: Худайың Оглы; Месих.

Давут пыгамбер – чөлде чопанчылык эдип йөркә, Худай Давуды ысрайыл халкына патыша эдип сайлаяр. Ол Иерусалими басып алып, оны пайтагт шәхери этмек билен душманларының үстүнден ысрайыл халкына еңиш гетирипдир. Давут пыгамбер догручыл хем адалатлы патыша болупдыр, йөне ол хем гүнә эдипдир. Шейле хем ол сазанда ве шахыр болупдыр, ол көп санлы мезмурлар языпдыр, булар соңра Зебур китабының бир бөлеги болупдыр. Давут пыгамберден соң онуң оглы Сүлейман пыгамбер патыша болупдыр. Давут Худая өрән садык болупдыр, Худай диңе Давудың неслинден бириниң хемишелик патыша болҗакдыгына сөз берипдир. Маттаның Хош Хабары китабыны ачанымызда, ол ерде Худайың Давуда сөз берен неслиниң Исадыгы хакда гүррүң берилйәр.

1Са 16:13-23; 17:12-58; 2Са 7; 11; Зеб 88:4; Мат 1:1; Рим 4:6; 2Ти 2:8; Айн 5:5.

Декаполис – Самария билен Җелиләниң гүндогарындакы он шәхер, олар Грек империясы дөврүнде гурлупдыр. Исаның дөврүнде олар Рим империясына дегишли болсалар-да, өзлери хөкүмдарлык эдипдирлер.

Мат 4:25; Мар 7:31.

Дери кесели – Көне ве Тәзе Әхт дөврүнде дери кеселиниң көп дүрли гөрнүшлери болупдыр. Дери кеселиниң хайсам болса бирине ёлуган адам, бу кесел бейлекилере ёкушмаз ялы ве ол башга адамы элләп, оны-да харам этмез ялы, башгалардан айры сакланыпдыр.

Лев 13:45-46; 2Пат 5:1-27; Мат 8:1-4; Лук 7:22.

Дикме даш – бу узын даш болуп, дим-‑дик гойлупдыр. Бу дикме даш кимдир бириниң мазарыны беллемек үчин я-да мөхүм бир зады я-да адамы ятламак үчин гөркезме хөкмүнде уланылыпдыр. Олар кераматлы хасапланыпдыр.

Гчк 28:18-22; 35:20; Мср 24:4; 2Шам 18:18.

Дога-дилег этмек – Мукаддес Китапда дога-дилег этмек – китапдан окамак я-да ят тутуп айтмак дәл-де, адатча калбыңдакы затлары Худая йүрекден беян этмекдир. Шейле хем дога-дилег этмек, көп халатда Худая алкыш айтмагы я-да Ондан көмек сорап ялбармагы аңладыпдыр. Мукаддес Китап бизе дурмушымызың әхли угурлары бабатда, шейле хем өз танаян ве бүтин дүнйәден эшидип, хатда танамаян адамларымызың хем мәтәчликлери догрусында Худай билен геплешип билйәндигимизи өвредйәр. Исаның бизе нәдип дога-дилег этмелидигини өвреден нусгасы Маттаның Хош Хабарының 6-нҗы бабының 9-13 аятларында ве Луканың Хош Хабарының 11‑нҗи бабының 2-4 аятларында гөркезлендир.

2Шам 7:27; Зеб 6:10; 141:2; Мат 6:9-13; Лук 11:2-4; Як 5:12-18; 1Пет 4:7; Фил 4:6; Кол 4:2; 1Тим 2:1-4.

Серет: Сежде этмек.

Догры – Мукаддес Китап Худайың догрудыгыны өвредйәр, Онуң әхли ишлери догрудыр. Шонуң үчин хем Худайың халкы Онуң буйрукларына табын болмак билен, Онуң хузурында догры ишлери этмәге чагырыландыр. Ишая пыгамбер халка: «Адалаты саклаң, догры ишлери эдиң» дийип, өвүт-үндев эдипдир (Иша 56:1). Тәзе Әхтде дашкы гөрнүши догры, эмма ичи эрбетликден долы адамларың хакыкатда кимдигини Худайың билйәндигини Иса бизе дуйдуряр. Шейле адамлар Худайың җезасындан гачып гутулмазлар. Павлус Худайың Ыбрайым пыгамбери иманы себәпли догры хасапландыгыны өвредйәр, эдил шунуң ялы, биз хем Худай тарапындан догры адамлар хасапланмак ислейән болсак, онда Худайың сайлап-сечен Иса Месихине иман этмелидирис.

Гчк 6:9; 15:6; Кан 12:25; Зеб 33:16; 63:11; Мат 13:49; Рим 4:3.

Серет: Адалатлы.

Э

Э

1. Эфиопия
2. Эфот
3. Эл гоймак
4. Эллинҗи гүн байрамы
5. Эляша пыгамбер
6. Эпикурчы философлар

Эфиопия – Мукаддес Китапда Эфиопия дийлип терҗиме эдилен ере хәзирки Суданың бир бөлеги ве гүнорта Мүсүр, шейле хем Эфиопияның демиргазык бөлеги гирйәр.

2Шам 18:21; Иша 11:11; 18:1; 20:3; Рес 8:25.

Эфот –

1. дини дабаралар гечирилйән вагты Баш руханының геййән еңсиз үстки эшиги. Гурсакчада сакланян Урым ве Туммым эфодың өң тарапына багланыпдыр (Мср 28:6-14).

2. Зыгыр матадан эдилен эшиклери руханылар ве хезрети Давут патыша гейипдир (1Шам 22:18; 2Шам 6:14).

3. Сежде эдилйән бир зат (Сер 8:26-27; 17:5).

Серет: Гурсакча; Урым ве Туммым. 1621-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Эл гоймак – Мукаддес Китапда адамлар башга бир адама пата бермек ве тәзе везипә белленендигини ыглан этмек үчин онуң үстүне элини гоюпдырлар. Иса адамлара пата беренде, шейле хем шыпа беренде, элини оларың үстүне гоюпдыр. Эдил шунуң ялы, ресуллар адамларың үстүне эллерини гоянларында, олар Мукаддес Рухы кабул эдипдирлер я-да шыпа алыпдырлар.

Гчк 48:14; Чөл 8:10; Мар 10:16; Лук 4:40; Рес 6:7; 13:3; 19:6.

Эллинҗи гүн байрамы – Исаның дөврүнде ысрайылларың Галла байрамы грекче «Пентикост» дийлип атландырылыпдыр, бу Эллинҗи гүн диймеги аңладыпдыр. Себәби Галла байрамы Песах байрамындан элли гүн соң белленилипдир.

Рес 2:1

Серет: Галла байрамы; Песах байрамы.

Эляша пыгамбер – Ыляс пыгамберден соң, онуң хызматыны довам этдирен пыгамбердир. Ол хем Ыляс пыгамбер ялы көп гудратлар гөркезипдир.

1Пат 19:16-21; 2Пат 2-13.

Эпикурчы философлар – эпикурчылар Эпикур атлы философың таглыматларына эерипдирлер. Ол адамларың дурмушда багтлы болмалыдыкларыны ве агыры билен горкыны айрып ташламалыдыкларыны өвредипдир.

Рес 17:18.

Ә

Ә

1. Әхт

2. Әхт сандыгы

Әхт – Мукаддес Китапда Худай билен ынсанларың арасында баглашылан эсасы бәш әхт бар:

1. Нух билен баглашылан әхт (Гчк 6:18; 9:8-17).

2. Ыбрайым билен баглашылан әхт (Гчк 15; 17).

3. Канун бабатда ысрайыл халкы билен баглашылан әхт (Мср 19:5; 24; Кан 4:13).

4. Давут билен баглашылан әхт (2Шам 7:8-16).

5. Иса Месихиң үсти билен баглашылан тәзе әхт (Ер 31:31-34; Лук 22:20; Ев 8:6-13).

Гчк 9:9-17; 15:18; Мср 6:3-6; 19:5-6; 2Шам 5:3; Зеб 88:4-5.

Әхт сандыгы – агачдан ясалып, алтына гапланан сандык болупдыр. Йүзүне Он табшырык язылан ики ясы даш бөлеги хем онуң ичинде сакланыпдыр. Сандыгың гапагының үстүнде ганатларыны яйып отуран ики саны керубың шекили болупдыр. Бу сандык мукаддес болупдыр ве Худайың хузуры онуң төверегини гуршапдыр, оңа эл дегирмек гадаган экен. Сандык чадырың Иң мукаддес отагында адамлардан гизлен сакланыпдыр, соңрак болса ыбадатхана гөчүрилипдир. Диңе Гүнәден сапланма гүни баш руханы оңа якын барып билипдир, ол яны билен түтетги алыпдыр, мунуң түссеси болса сандыгың гапагыны гөрүнмез ялы руханыдан гизләпдир.

Мср 25:10-22; 26:33; Лев 16:13-15; Чөл 10:33-36; Еш 3; 1Шам 5; 2ЙЙ 5:2-10.

Серет: Баш руханы.

Ф

Ф

1. Фараон
2. Фарисейлер
3. Финикия

Фараон – бу ат Мүсүр патышасы үчин берлен атдыр.

Гчк 12:10-20; Мср 1-14.

Фарисейлер – Исаның дөврүнде фарисейлер яхудыларың доландырян меҗлисинде гүйчли топар болупдыр. Олар саддукейлер билен ишлешипдирлер, эмма олардан тапавуды, фарисейлер адамларың дирелҗекдигине ынаныпдырлар. Фарисейлер Худайың Муса берен әхли канунларыны билипдирлер ве олар адамлара бу канунлары эдил язылышы ялы ерине етирмеги өвредипдирлер. Шейле хем олар өзлериниң Кануна гошан дәп-дессурларыны ве дүзгүнлерини халка өвредипдирлер.

Мат 15:1; Лук 11:39; Лук 20:27; Ёх 11:46.

Серет: Меҗлис; Саддукейлер. 1626-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Финикия – Ортаер деңзиниң кенарындакы мейдана греклер Финикия дийип ат берипдирлер. Хәзирки вагтда бу ер Ливаның бир бөлегидир. Сур ве Сидон онуң иң ваҗып шәхерлери болупдыр, оларың халкы мешхур деңизчилер ве сөвдагәрлер болупдыр.

Рес 11:19; 15:3; 21:2.

Г

Г

1. Гала дервезелери
2. Галла байрамы
3. Галла садакасы
4. Ган
5. Гиргашлар
6. Гитит
7. Гомора
8. Гөгүң Шалыгы
9. Гөк
10. Гөргүр
11. Гөрнүш
12. Греклер
13. Гурбанлык сыпасы
14. Гурбанлыклар
15. Гурсакча
16. Гүнә гурбанлыгы
17. Гүнәден сапланма гүни
18. Гырнак аял
19. Гызыл деңиз

Гала дервезелери – галаларың ве шәхерлериң төвереги гораг үчин диварлар билен өртүлипдир. Дервезелериң өңүндәки ачык мейдан адамлара душушмак үчин аматлы ер болупдыр, шейле хем бу ер хөкүм ыглан эдилйән, җемгыетчилик йыгнаклары гечирилйән ве сөвда-сатык эдилйән ер болупдыр.

Рут 4:1-11; 2Шам 19:8.

Галла байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча үчүнҗи айың, ягны Сиван айының алтысына белленипдир. Бу томусда, Песах байрамындан соңра еди хепде геченсоң белленипдир. Шол еди хепдәниң довамында хасыл йыгналыпдыр, арпадан башлап, бугдая ченли йыгналыпдыр. Шол гүн ысрайыл халкы Худайың хасыла берен берекеди үчин той эдип, хер дүрли садакалар гетирипдир. Исаның дөврүнде бу байрам Эллинҗи гүн байрамы хөкмүнде мешхур болупдыр.

Лев 23:15-21; Кан 16:9-12.

Серет: Эллинҗи гүн байрамы; Песах байрамы.

Галла садакасы – бу садака көпленч хасыл үчин миннетдарлык билдирилип, Худая ве руханылара совгат хөкмүнде берлипдир. Бу садака чиг я-да бишен галла болупдыр, я-да олар галланы үвәп, уны яг ве якымлы ыслы затлар билен гарып, ондан бир затлар биширип гетирипдирлер.

Мср 40:29; Лев 2:1-16; 6:14-17; 23:9.

Ган – Төвратда ган гаты мөхүм зат хасапланяр. Ган диңе Худая дегишли болан дурмуш габы хасапланылды, шонуң үчин кимдир бири өлдүрилсе, шол ган акан топрак харам сайылды. Хайван өлдүриленде, онуң ганыны ере акдырыпдырлар. Хич киме ол гандан ичмәге я-да нахар тайярламага ругсат эдилмәндир. Гурбанлыклар хөдүрлененде, малларың ганы адамлары ве гурбанлык сыпаларыны мукаддес этмек үчин уланылыпдыр.

Гчк 4:10; 9:4; 37:26; Мср 29:21; Лев 1:5; 16:18-19; 17:10-11.

Гиргашлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири

Гчк 15:21.

Серет: Кенган.

Гитит – манысы белли дәл. Саз гуралларының бир гөрнүши болмагы әхтимал.

Зеб 8:1: 80:1; 83:1.

Гомора – Өли деңзиң демиргазыгындакы Иордан җүлгесинде ерлешйән бир шәхер. Халкының эден писликлери себәпли Гомора Содом шәхери билен бирликде Худай тарапындан вейран эдилди.

Гчк 19; Иса 1:9; Ер 23:14; Мат 10:15.

Гөгүң Шалыгы –

Серет: Худайың Шалыгы.

Гөк – бу асмандан-да ёкарда болуп, Худайың ве Онуң перишделериниң яшаян ерини аңлатмак үчин уланылыпдыр. Тәзе Әхтде Исаның гөкден гелендиги ве өлүмден диреленден соң, ене гөге гөтерилендиги, шейле хем Хөкүм гүни Онуң ене гелҗекдиги айдыляр. Ким Иса ынанян болса, Онуң билен биле гөге гөтерилер. Аянлык китабында тәзе гөгүң ве тәзе ериң шекили суратландырыляр.

Гчк 1:30; 21:17; Еш 5:14; 1Пат 8:27,30; Зеб 52:3; Мар 11:25; Ёх 6:41-51; 2Кор 5:1,2; Фил 3:14,20; 1Сал 4:16; 2Сал 1:7-8; Айн 21:1-4.

Гөргүр –

Серет: Пыгамбер.

Гөрнүш – кимдир бирине башгалара етирмек үчин берилйән хабар. Худайдан гелен гөрнүшлер Көне Әхтде, эсасан хем Пыгамберлик китапларында беян эдилйәр. «Гөрнүш» ве «аянлык» сөзлериниң манысы бири-бирине өрән якын.

Чөл 12:6; Рес 10:9-16.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Греклер – Исгендер Зүлкарнейниң ве онуң гошунының басып алан чәклеринде яшаян халкларың хеммеси диен ялы грек медениетини ве дилини кабул эдипдирлер. Шонуң үчин-де, Иса Месихиң дөврүнде яшан яхудылар арамей дилинде дәл-де, грек дилинде гүрлешйәрдилер. Грек медениети оларың дүнйәгарайшына ве пикирлерине гүйчли тәсирини етирйәрди. Шоңа гөрә-де, Тәзе Әхтиң китаплары грек дилинде языландыр.

Гурбанлык сыпасы –

Серет: Сыпа.

Гурбанлыклар – Көне Әхтде беян эдилен эсасы гурбанлыклар шулардыр: Якма гурбанлыгы; Саламатлык гурбанлыгы; Гүнә гурбанлыгы; Язык гурбанлыгы. Гурбанлыклар барадакы маглуматлары бу сөзлүкде оларың херсиниң адының ашагындан окап билерсиңиз.

Гурсакча – бу баш руханы тарапындан гейлип, эфодың үстүнден багланыпдыр. Гурсакчаның йүзүне Ысрайылың он ики тиресиниң хер бири үчин он ики саны гымматбаха даш тикилипдир. Онуң ичинде кераматлы сайылан ики зат, Урым ве Туммым болупдыр.

Мср 28:4-30

Серет: Эфот; Урым ве Туммым.

Гүнә гурбанлыгы – бир адам я-да тутуш халк Реббиң берен буйрукларыны төтәнден бозанда, шу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәлеринден саплапдыр.

Лев 4:2-35.

Гүнәден сапланма гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) онуна белленилипдир. Бу Сурнай байрамындан соң гүйзде болупдыр. Шол гүн адамлар ишлемән, дынч алыпдырлар ве агыз бекләпдирлер. Руханылар өзлерини ве халкы эден гүнәлеринден сапламак үчин, шейле хем Мукаддес чадыры ве гурбанлык сыпасыны тәмизлемек үчин белленилен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер. Бу йылың довамында иң мөхүм байрам болупдыр.

Лев 16.

Гырнак аял – бу гырнак я-да есир алнан аял болупдыр. Онуң машгалада дереҗеси хемишелик экен, белли бир хукугы болупдыр, эмма хоҗайынының аялы билен деңхукуклы болмандыр.

Гчк 22:24; 2Шам 5:13; 1Пат 11:3.

Гызыл деңиз – Көне Әхтде бу ат Гызыл деңиз дийлип терҗиме эдилйәр, ол сөзме-сөз «Ям суф» болуп, «Гамыш деңзи» диймеги аңладяр. Кәбир алымлар «Ям суф» Мүсүр билен Ысрайылың арасында ерлешйән бир айлагы аңладяр дийип пикир эдйәрлер.

Мср 10:19.

Х

Х

1. Хача чүйлемек
2. Халасгәр
3. Хантагта
4. Хасыл байрамы
5. Хеләкчилик ери
6. Хепдәниң биринҗи гүни
7. Хермон дагы
8. Хетлер
9. Хигаён
10. Хирод
11. Хивилер
12. Хореп
13. Хорылар
14. Хоссар
15. Хош хабар
16. Хошбой ыслы гамыш
17. Хошея пыгамбер
18. Хов эне
19. Хөдүр чөреги
20. Худай
21. Худайың Гузусы
22. Худайың Оглы
23. Худайың Шалыгы
24. Хызмат этмек

Хача чүйлемек – Рим империясында элхенч җенаят эденлери хача чүйләп, олара өлүм җезасыны бермеклик адат болупдыр. Ол ерде эсгерлер ол адамы хача чүйләпдирлер я-да йүп билен хача баглапдырлар. Соңра хачы дикләпдирлер ве ол адам деми гутарып өлйәнчә, шол хачда дурупдыр. Хачда чүйленип өлдүрилмек улы масгарачылык хасапланыпдыр.

Мат 27; Мар 15; Лук 23; Ёх 19.

Халасгәр – Көне Әхтде Худай Халасгәрдир, себәби Ол Өз халкыны душманларындан халас этди. Пыгамберлери аркалы геплемек билен, Худай Өзүни Халасгәр дийип атландыряр. Еврейче «Ешува» диен ат «Реб – Халасгәр» диймеги аңладяр. Ешува ве Иса диен ики адың еврейче язылышы «Ехошува» диен сөзден гелип чыкяр. Юсуба гөрнен перишде Исаның Өз халкыны гүнәлеринден халас этҗекдигини хабар берйәр. Исаның доглан гиҗеси Җебрайыл перишде «Сизиң үчин Халасгәр догулды» дийип җар эдйәр.

Иша 43:3; Мат 1:21; Лук 2:11.

Хантагта – Реббе хөдүр эдилен чөреклери гоймак үчин йөрите ясалан тагта. Хантагта агачдан ясалып, сап алтына гапланыпдыр. Ол Мукаддес чадырың ичинде, соңрак Иерусалимдәки ыбадатханада гойлупдыр.

Мср 25:23-30, 26:35.

Серет: Хөдүр чөреги.

Хасыл байрамы – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айда, ягны Тишри айында (муңа Этаным айы хем дийлипдир) эдил Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленипдир. Тишри айы гүйз паслында болупдыр. Бу Чатма байрамының бир бөлеги болуп, Көне Әхтде ики гезек габат гелйәр.

Мср 23:16; 34:22.

Серет: Чатма байрамы.

Хеләкчилик ери –

Серет: Өлүлер дүнйәси.

Эйп 26:6; 28:22; 31:12; Зеб 87:12.

Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүни.

Хермон дагы – Ысрайыл топрагында иң бейик даг болуп, юрдуң демиргазыгында ерлешипдир.

Хетлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Б. э. өң 1200‑нҗи йылда оларың улы империясы болупдыр, хәзирки Түркийәниң бир бөлеги болупдыр.

Серет: Кенган.

Гчк 10:15.

Хигаён – бу саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 9:17.

Хирод – Тәзе Әхтде Хирод дийлип атландырылян дөрт адам бар:

1. Иса доглан вагты Яхуданың патышасы болан, Бейик Хирод дийлип атландырылан патыша. Иса бәбеккә Оны өлдүрмәге сынанышан хем шолды (Мат 2:1-22; Лук 1:5).

2. Иса вагыз эден ве гудратлар гөркезен дөври Җелиледе патыша болан Хирод Антип. Доганының аялы Хиродия өйленен ве Яхя чүмдүриҗиниң келлесини чапмагы буйран хем шолды. Яхудылар Исаны хача чүйлемезден өң, шу Хирод тарапындан тутуп гетирйәрлер. (Мар 6:14-29; Лук 23:6-12).

3. Патыша Хирод Агрип биринҗи, ирки йыгнакда Исаның ызына эеренлери ызарлан адам. Ол Яхяның доганы Якубы өлдүрдйәр (Рес 12:1-23).

4. Патыша Хирод Агрип Икинҗи, Павлус император тарапындан хөкүм эдилмеги үчин Риме иберилмезден өң, оны өз ягдайы билен танышдыряр (Рес 25:13–26:2; 26:19, 27-32).

Хивилер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар юрдуң меркезинде яшапдырлар.

Гчк 10:17; Мср 3:17; 13:5.

Серет: Кенган.

Хореп –

Серет: Синай.

Хорылар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири.

Гчк 14:6; 36:20-30; Кан 2:21-22.

Серет: Кенган.

Хоссар – гадымы Ысрайылда хоссарың дүрли җогапкәрчилиги болупдыр. Онуң гарындашы өлдүриленде, гандардан хун алыпдыр. Машгалада мирас галар ялы, оңа сатылан эмләги ызына сатын алмага ругсат эдилипдир.

Чөл 35:12-27; Рут 4:1-8; Эйп 19:25;

Хош хабар – Тәзе Әхтде бу сөз Исаның өлүми ве Онуң өлүмден дирелмеги аркалы Худайың Шалыгының беркарар боландыгы, Оңа ынанянларың халас эдилендиги барадакы хабар.

Мат 4:23; Мар 1:15; Рим 1:16; 1Кор 15:1-11; Гал 1:11.

Хошбой ыслы гамыш – атырлар ве яглар алмак үчин уланылан гамшың бир гөрнүши.

Мср 30:23; Наг 4:14; Иша 43:24; Йрм 6:20; Эзк 27:19.

Хошея пыгамбер –

Серет: Хош 1; Рим 9:25.

Хов эне – Хов әхли адамзадың энеси болупдыр, онуң ады еврейче «яшайыш» диймеги аңладыпдыр.

Гчк 3:20.

Хөдүр чөреги – чадырда, соңра ыбадатханада хантагтаның үстүнде гойлан он ики саны петир чөреги. Чөреклер хантагтада бир хепделәп галдырылыпдыр. Соңра тәзе он ики чөрек билен чалшырылыпдыр. Хантагтадан айрылан бу чөреклери диңе руханылара иймәге ругсат эдилипдир.

Лев 24:5-9; 1Шам 21:4

Серет: Мукаддес отаг.

Худай – гөги ве ери, ягны тутуш әлем-җаханы ярадан Худайдыр. Худай башга-да энчеме атлар билен атландырылыпдыр, эмма оларың хеммеси шол бир Худайы аңладыпдыр: Реб, Бейик Худай, Хөкмүрован Реб, Мукаддес.

Серет: Реб.

Худайың Гузусы – Яхя чүмдүриҗи Иса Месихи Худайың Гузусы дийип атландыряр. Яхудыларың урп-адатларына гөрә, Худай оларың гүнәлерини багышламагы үчин, олар җанлы союп, Худая гурбанлык берипдирлер. Бу гурбанлык аркалы олар Худайың назарында пәк сайылыпдыр. Яхя, белки, бу гурбанлыгы гөз өңүнде тутуп, Исаны шейле атландырандыр. Белки-де, Оны Песах гузусы өйдүп пикир эдендир. Песах байрамында ысрайыллар җанлы союп, өзлериниң новбахар огулларының шол җанлының ганы аркалы өлүм перишдесиниң элинден халас боландыкларыны ятлапдырлар. Аянлык китабының 5‑нҗи бабында беян эдилен гөрнүшде Месих Гузы хөкмүнде суратландырыляр.

Ёх 1:29, 36; Лев 4:32; Мср 12:21-27.

Серет: Гүнә гурбанлыгы; Песах байрамы.

Худайың Оглы – Көне Әхтде «Худайың Оглы» патышалар үчин, иң мөхүм патыша болан Давут пыгамбер үчин уланылыпдыр. Реб Давудың оглуның хемишелик шалык сүрҗекдигини ве Худай билен ата-огул гатнашыгының болҗакдыгыны сөз берйәр. Бу огул яхудылар тарапындан Месих дийлип атландырылыпдыр. Шейлеликде, Тәзе Әхтде бу атлар, ягны Худайың Оглы ве Месих, икиси хем диңе Иса үчин уланыляр. Буларың икиси хем Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан Сайланып-сечилен диймеги аңладяр, Худай билен Исаның деңхукуклы гатнашыгы бар.

Серет: Месих.

Худайың Шалыгы – Матта тарапындан Худайың Шалыгына «Гөгүң Шалыгы» хем дийилйәр. Иса Месих бу дүнйә геленде, адамларың Худай билен тәзе арагатнашыкда яшамагына ёл ачмак аркалы Худайың Шалыгыны беркарар этди. Худайың Шалыгының адамлары Иса ынанян ве табын болян адамларды. Иса Месих доланып геленде, Худайың Шалыгы долы тамам болар ве бу әхли адамлара айдың аян болар.

Мат 19:24; Лук 13:29; Ёх 3:3-5; Рим 14:17.

Хызмат этмек – Мукаддес Китапда бу сөз диңе бир хоҗайынларына хызмат эдйән адамлары дәл-де, эйсем Худая хызмат эдйән Онуң адамларыны хем аңладыпдыр. Иса ынанянлар Хош Хабары вагыз эдип ве бейлеки месихилере ягшылык эдип, оларың мәтәчликлерине көмек этмек билен Оңа хызмат эдйәрлер.

Чөл 16:8-9; Кан 6:13; Еш 23:7,16; 24:24.

Серет: Сежде этмек.

И

И

1. Иблис
2. Ичги садакасы
3. Ички гала
4. Император
5. Инҗил
6. Иң мукаддес отаг
7. Иордан дерясы
8. Иса
9. Ишая пыгамбер
10. Иерусалим

Иблис –

Серет: Шейтан.

Ичги садакасы – гурбанлык сыпасының үстүне шерап, кәте яг гуймак билен Худая хөдүр эдилипдир.

Гчк 35:14; Лев 23:13.

Ички гала – диварлар билен өртүлен галаның ичиндәки беркитме. Бу шәхериң иң бейик ери болупдыр.

1Пат 16:18; 2Пат 15:25; Ер 30:18.

Император – Рим империясының патышасы. Тәзе Әхтде үч император ятланяр:

1. Император Август, ол Октавиян дийлип хем атландырылярды (б. э. өң 27‑нҗи йылдан б. э. 14‑нҗи йылына ченли). Иса догланда, ол императорды (Лук 2:1).

2. Император Тибериюс (б. э. 14-37 йй). Иса вагыз эден ве өлүп-дирелен дөври ол императорды (Лук 3:1; Ёха 19:12).

3. Император Клавдий (б. э. 41-54 йй). Ол яхудылары Римден ковуп чыкарды (Рес 18:1-4).

Инҗил – Тәзе Әхт.

Иң мукаддес отаг – Мукаддес чадырың иң ички отагы, соңрак бу ыбадатханада Әхт сандыгының сакланан ери болупдыр. («Мукаддес чадыр» ве «Ыбадатхана» сөзлериниң ашагында берлен суратлара середиң.) Сүлейманың гуран ыбадатханасында бу ички отаг дийлип атландырылды ве ол ерде керупларың шекили хем болупдыр. Ички отаг дашкы отагдан улы туты аркалы бөлүнипдир. Кануна гөрә, диңе баш рухана ички отага гирмәге ругсат берлипдир, ол хем диңе йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни гирип билипдир.

Мср 26:33; Лев 16:1-2; 1Пат 6:16-30.

1628‑нҗи сахыпадакы сурата серет.

Серет: Гүнәден сапланма гүни; Керуп; Мукаддес отаг; Мукаддес өй; Туты; Ыбадатхана.

Иордан дерясы – Җелиле көли билен Өли деңзиң арасындан акян деря. Гүндогарда Ысрайыл юрдуның арачәги хөкмүнде уланылыпдыр. Ысрайыллар Кенгана гирмезден өң бу дерядан гечипдирлер.

Еш 2:1.

Карта серет

Серет: Җелиле.

Иса – Исаның еврейче ады «Ешува» болуп, ол «Реб халас эдйәр» диймеги аңладяр. I асырда бу ат яхудылар үчин йөргүнли ат болупдыр.

Ишая пыгамбер – Ишая пыгамбер Яхуда патышалары Узыяның, Ётамың, Ахазың ве Хизкияның дөврүнде пыгамберлик эдипдир. Ол б. э. өң VIII асырда яшап гечди. Ишая билимли адам болупдыр, ол патышаның маслахатчысы хөкмүнде өмрүни Иерусалимде гечирипдир. Бу дөвүрде Ысрайыл патышалыгы Ассырия империясы тарапындан басылып алнып, Яхуда патышалыгы болса хемише ховп астында болупдыр. Ишаяның пыгамберликлериниң аглабасы Худайың Өз халкыны халас эдйәндиги барададыр, эмма шол бир вагтың өзүнде ол ысрайыллара пислик эдйәнлери, адалатсызлары ве бута чокунянлары Худайың хөкүм этҗекдигини дуйдурыпдыр. Ишая даш-төверегинде болуп гечйән вакалара дегишли гөрнүшлер гөрүпдир, шейле хем ол гелҗекде болҗак затлары гөрнүш аркалы өңден гөрүпдир, эсасан хем эҗир чекмек билен Худайың халкыны халас этҗек Гул барадакы гөрнүши гөрүпдир. Тәзе Әхтде бу пыгамберликлер Иса Месихде амала ашмак билен айдың әшгәр боляр.

2Пат 19-20; Иша 1, 6; Мат 4:14; 8:17; 12:17; Ёх 12:38-41; Рес 8:28-35.

Иерусалим – Иерусалим Давут пыгамбер билен Сүлейман пыгамбериң хөкүмдарлык эден дөврүнде Ысрайылың пайтагты болупдыр. Сүлейманың өлүминден соңра бу Яхуда патышалыгының пайтагты болупдыр. Бу шәхер Сион ады билен хем тутулыпдыр.

2Шам 5:6-15; 2ЙЙ 9:25; 2ЙЙ 11:5-17; Зеб 68:36.

Җ

Җ

1. Җебрайыл перишде
2. Җелиле
3. Җеннет
4. Җул гейинмек

Җебрайыл перишде – адамзада Худайың хабарыны гетирйән перишде. Көне Әхтде ол Даныел пыгамбере гөрнүп, оңа Худайдан гелен гөрнүшлери дүшүндирйәр. Тәзе Әхтде ол Зекаря гөрнүп, Яхяның догулҗакдыгыны, шейле-де Меръеме гөрнүп, Иса Месихиң догулҗакдыгыны хабар берйәр.

Дан 8:14-19; 9:19-21; Лук 1:19,26.

Җелиле – Ысрайыл юрдуның демиргазык этрабы.

Мат 2:22; Иша 9:1.

Җеннет – грекче бу сөз «овадан баг» диймеги аңладяр. Тәзе Әхтде бу сөз Иса ынанянларың өлүмден соң гидйән аҗайып ерини аңладяр.

Лук 23:43; Айн 2:7.

Җул гейинмек – гадымы Ысрайылда адамлар эден гүнәсине тоба эдйәндиклерини гөркезенлеринде я-да кимдир бириниң ясыны тутанларында, җул гейнипдирлер ве күлүң үстүнде отурыпдырлар я-да депелеринден күл сепеләпдирлер. Умуман бу гам-гуссаны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2Шам 3:31; Нех 9:1; Мат 11:21.

К

К

1. Канун
2. Канун китабы
3. Кемош
4. Кенган
5. Кенганлар
6. Керуп
7. Кесетлер
8. Кейнлер
9. Кәкилик оты
10. Көне Әхт
11. Күл үстүнде отурмак

Канун – Төврадың бәш китабы: муңа сежде, мукаддес өй, байрамлар, гурбанлыклар ве садакалар дегишли болуп, иң эсасы хем Худайың халкы хөкмүнде ысрайылларың нәхили яшамалыдыкларына дегишли Худайың берен канунларындан ыбарат. Бу көпленч Мусаның кануны (Еш 8:29) я-да Мукаддес канун (Мат 23:23) дийлип атландырылыпдыр. Кануның эсасы бөлеги Он табшырыкдыр (Мср 20:1-17; Кан 5:6-21).

Серет: Канун китабы; Төврат.

Канун китабы – муңа Реббиң берен канунларындан ыбарат болан Канун таглыматы китабының бир бөлеги я-да Төврадың бәш китабы дегишлидир.

Кан 30:9-10; Еш 1:8; Гал 3:10.

Серет: Төврат.

Кемош – Мовапларың худайы.

1Пат 11:7, 33; Йрм 48:13,46.

Серет: Моваплар.

Кенган – Нухуң агтыкларының бириниң ады. Онуң несиллери болан кенганлар Ортаер деңзи билен Иордан дерясының аралыгында орнашыпдырлар, шонуң үчин ол ере Кенган ады берлипдир. Соңра олар ысрайыллар тарапындан басылып алныпдыр.

Гчк 9:18; 12:5; Мср 6:4; Еш 5:12.

Кенганлар – кенганың илаты гарышык болуп, финикиялылара якын болупдыр. Кәвагт бу сөз ол ерде яшан әхли тирелери аңладып, умумы уланылыпдыр, кәте диңе бир тирәни гөркезмек үчин уланылыпдыр. Соңра олар Кенганы басып алан ысрайыллар тарапындан өлдүрилипдир, дири галанлары-да ковлуп чыкарылыпдыр.

Гчк 12:6; 15:18-21; Еш 16:10.

Керуп – ганатлы перишделер. Олар Эрем багында яшайыш дарагтыны горапдырлар. Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң гөрен гөрнүшинде керуплар Худайың тагтының депесинде ерлешипдир. Әхт сандыгының үстүнде ганатларыны гапагың үстүне яйып отуран ики саны керубың алтындан ясалан кешби бар.

Гчк 3:24; Мср 25:18-22.

Серет: Әхт сандыгы; Перишде; Серафлар.

Кесетлер – илки Месопотамиядакы дүзлүкде, соңра Бабыл шәхеринде яшан тире. Кесетлер ол ердәки яшан тирелериниң арасында иң гүйчли тире болупдыр ве шонуң үчин оларың ады көпленч тутуш бабыллылары аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Эзр 5:12; Иша 47:1.

Серет: Бабыл.

Кейнлер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдунда яшан халкларың бири.

Гчк 15:19; 4:11; 1Шам 15:6; 27:10; 1ЙЙ 2:55.

Серет: Кенган.

Кәкилик оты – якымлы ыслы өсүмлик. Руханы бир богдак кәкилик отуны сува я-да гана батырып, тәмизлемек үчин адамларың я-да бейлеки затларың үстүне сепипдир.

Лев 14:4,6; Зеб 50:9.

Серет: Мурдар; Тәмиз.

Көне Әхт – ол Төвратдан, Зебурдан, Тарыхы, Даналык ве Пыгамберлик китапларындан ыбарат. Бу китаплар Иса Месих гелмезден өң язылыпдыр, оларың кәбиринде Онуң гелҗекдиги барадакы пыгамберликлер бар.

Серет: Пыгамберлик этмек; Тәзе Әхт; Төврат; Зебур.

Күл үстүнде отурмак –

Серет: Җул гейинмек.

Л

Л

1. Ладан
2. Левилер
3. Лира
4. Ливан
5. Ливятан
6. Лолы
7. Лут

Ладан – гырымсы агаҗың гүр япрагындан чыкян шире. Шире гатаяр ве якымлы ыслы шепбик хөкмүнде сатыляр, оны оврадып, ондан дерман ясаярлар.

Гчк 37:25; 43:11.

Левилер – Левилер Якубың оглы Левиниң несиллеридир. Леви тиреси үч уруга бөлүнипдир: Гершоның, Кохадың ве Мерарының несиллери. Мусаның дөврүнде Худай леви тиресинден болан Харун пыгамбериң несиллерини руханылыга сайлапдыр; бейлеки левилериң әхлисини Мукаддес чадырда хызмат эдип, руханылара көмеклешмәге белләпдир. Диңе шу тирәниң өзбашдак мүлк ери болмандыр, себәби оларың везипеси Мукаддес чадырда, соңра ыбадатханада хызмат этмек болупдыр. Шонуң үчин булара мүлк ер бейлеки тирелерден бөлүнип берлипдир.

Мср 6:25; 38:21; Лев 25:32ф; Чөл 3:6.

Серет: Руханы.

Лира – Ысрайылда ве онуң даш-төверегиндәки үлкелерде уланылан киришли саз гуралы. Ол улы гөврүмли арфа меңзеш болупдыр.

Гчк 4:21; 1Шам 16:15-23; Зеб 70:22.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ливан – Ысрайылың демиргазык арачәгинде ерлешйән даглык юрт, ол кедр токайлыгы билен мешхур болупдыр. Сүлейман патыша Иерусалимде көшгүни ве ыбадатхананы Ливаның кедр хем бейлеки агачларындан гурупдыр.

1Пат 5:6-10; Эзр 3:7; Иша 60:13.

Ливятан –

Серет: Аждарха.

Лолы – газанч үчин тенини сатян аял.

Сүл 9:3; Хош 4:14; Як 2:25; 1Кор 6:15,16.

Лут – Ыбрайым пыгамбериң доганының оглы. Ол овнуклы-ирили маллары ве чадырлары билен Содом галасының төверегиндәки дереде месген тутупдыр. Соңра Реб Содом билен Гомора шәхерлериниң икисини вейран эдипдир, йөне перишделер Луты машгаласы билен биле халас эдипдирлер. Лут мовапларың ве аммонларың атасыды, соңра онуң несиллери Ысрайылың душманы болупдырлар.

Гчк 12:4–14:16; 19:1-36; 2Пет 2:7,8.

М

М

1. Мадай
2. Манна
3. Маскил
4. Меҗлис
5. Меръем
6. Месх ягы
7. Месих
8. Месопотамия
9. Мейлетин садака
10. Мезмур
11. Мәликсадык
12. Мидянлар
13. Микайыл
14. Миктам
15. Миллетлер
16. Милло
17. Мирас
18. Молек
19. Моваплар
20. Мукаддес
21. Мукаддес чадыр
22. Мукаддес чөрек
23. Мукаддес даг
24. Мукаддес отаг
25. Мукаддес өй
26. Мукаддес Рух
27. Мурдар
28. Муса пыгамбер
29. Мут лабен
30. Мүр
31. Мүрзе

Мадай – хәзирки гүнбатар-демиргазык Эйранда ерлешйән гүйчли патышалык. Парс империясында мадайлар парслар билен биле бир патышалыкда гуллук эдипдирлер. Шонуң үчин оларың канунларына «Медес ве парс канунлары» дийлипдир.

2Пат 17:6; Эст 1:19; Дан 6:8,12,15; Рес 2:9.

Серет: Парс империясы.

Манна – Ысрайыллар Синай чөлүнде азашып йөркәлер, Худай тарапындан асмандан яган иймит.

Мср 16:31-35; Чөл 11:6; Зеб 77:24; Ёх 6:31-58.

Маскил – Зебур китабында бир айдымың гөрнүши. Олар бирнәче максатлар үчин язылыпдыр: гудратлы ишлери үчин Худайы шөхратландырмак; халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы гынанҗына яс тутмак; шейле хем алкыш айтмак ве ялбармак үчин.

Зеб 31; 41; 52; 89; 142.

Серет: Мезмур; Зебур.

Меҗлис – Мукаддес Китапда бирнәче меҗлис агзалып гечилйәр. Оларың икиси иң мөхүмидир:

1. Худайың меҗлиси.

2. Яхудыларың меҗлиси. Худайың меҗлисине перишделер ве гөгүң башга ылахы барлыклары йыгнанярлар. Яхудыларың меҗлисине иң мөхүм яхуды адамларындан етмиш бириси дегишли болупдыр. Оларың арасында фарисейлер ве саддукейлер болуп, Баш руханы меҗлисе баштутанлык эдипдир. Римлилериң хөкүмдарлыгы астында меҗлисиң раят ве җенаят ишлерине гарамага ыгтыяры болупдыр, йөне хич кими хөкүм этмәге хукугы болмандыр.

Эйп 15:8; Зеб 81:1; 88:6: Мар 14:53-65; Рес 4:1-22.

Меръем – Тәзе Әхтде Меръем атлы бирнәче аял бар:

1. Исаның эҗеси Меръем.

2. Магдалалы Меръем. Иса Магдалалы Меръемден еди саны эрбет рухы чыкарды ве Меръем Исаның ызына эериҗилериң бири болды (Мат 27:55-56; Мар 16:9; Лук 8:2; Ёх 20:1-2; 11-18 ве бейлеки бөлеклер).

3. Бейтаниядакы Меръем. Ол Марта билен Лазарың доганыды. Ол Исаның аягуҗунда отурып, Онуң өвүтлерини диңледи (Лук 10:38-42; Ёх 11:1-5; 12:1-7).

4. Якуп билен Юсубың эҗеси Меръем. Бу Меръем Клеопасың аялы Меръем болмагы ахмал, йөне бу анык дәл (Мат 27:56; Мар 15:40; 16:1; Лук 24:10).

5. Ёханнаның (оңа Марк хем дийипдирлер) эҗеси Меръем. Бу Меръемиң Иерусалимде өйи болупдыр ве Иса шәгиртлери билен ол ерде душушыпдыр (Рес 12:12).

Месх ягы – кимдир бириниң Реббе багыш эдилендигиниң я-да мукаддес эдилендигиниң нышаны хөкмүнде онуң депесине яг гуйлупдыр я-да сепилипдир.

Мср 25:6.

Серет: Яг гуймак, Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Месих – бу ат «депесинден яг гуйлан адамы» аңладыпдыр. Көне Әхтде кимдир бириниң депесинден яг гуймак онуң руханы я-да патыша хөкмүнде Худай тарапындан айратын сайланандыгының нышаны болупдыр. Месих диен ат яхудылар тарапындан уланылып башланыпдыр ве олар муны Худайың олара ибермеги вада берен Патышасының ады үчин уланыпдырлар. Бу Патыша хемишелик хөкүм сүрмелиди ве Ысрайылы душманларындан халас этмелиди. Иса ынанянлар ве Оңа эерйәнлер Исаның Месихдигине, Онуң әхли адамлары халас эдип, Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан сайланып иберилендигине ынанярлар. Грекче Месих сөзи «Христос» диймекдир.

Мат 1:1; Мар 8: 27-29; Лук 2:11; Ёх 20:31; Рес 18:28.

Серет: Худайың оглы; Яг гуймак.

Месопотамия – гадымы дөвүрде Евфрат дерясының гүнбатарындан Тигрис дерясының гүндогарына ченли болан аралык Месопотамия дийлип атландырылыпдыр. Бабыллылар ве ассыриялылар билен бирликде көп гадымы медениетлер бу ерде башланыпдыр.

Гчк 24:10; 25:20; Рес 2:9; 7:2.

Мейлетин садака – бу дүрли себәплер үчин Худая гетирилен дүрли гөрнүшли садакалар болупдыр. Меселем, адамлар мейлетин яг, якымлы ыслы түтетги, гейим-геҗим, агач, күмүш ве Мукаддес чадырың гурлушыгы үчин бейлеки затлары гетирипдирлер (Мср 35:20-29). Эмма шахсы себәплер үчин гурбанлык я-да садака ислендик гөрнүшде мейлетин берипдирлер.

Мср 35:29; 36:3; Лев 7:16.

Мезмур – Зебур китабында айдымың бир гөрнүши. Бирнәче максатлар үчин: Худайы шөхратландырмак үчин, халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы эҗир чекмелерине яс тутмак үчин, патышаны беллемек, Худая миннетдарлык билдирмек, ыбадатхана баряркаң шатланып айдым айтмак; Худая ялбарып дога-дилег этмек үчин язылан айдымлардыр. Бу айдымлар Зебур китабында топланандыр. Исаның ызына эерйәнлер бир ере үйшенлеринде, мезмур айдыпдырлар.

Зеб 5:1; 18:1; Эфе 5:19; Кол 3:16.

Серет: Зебур.

Мәликсадык – Иерусалимиң гадымы патышасы ве руханысы. Онуң ады «догрулык патышасы» диймеги аңладяр. Көне Әхтде Мәликсадык Ыбрайым пыгамбере душяр ве оңа пата берйәр (Гчк 14:17-20). 109-нҗы мезмурда Мәликсадык «мүдимилик руханы» дийлип атландырыляр ве Еврейлере хат китабының 5‑нҗи бабының 6-нҗы аядында Иса «Мәликсадык дереҗесиндәки» руханы хөкмүнде танышдырыляр. Иса Худайың сагында отурян мүдимилик Баш Руханыдыр ве Ол месихилер үчин төвелла эдйәр.

Мидянлар – Ыбрайым пыгамбериң оглы Мидяның несиллери (Гчк 25:1,2). Муса өмрүни Мидян юрдунда гечирипдир, Мидян Синай ярым адасының бир бөлеги болмагы ахмал. Сердарлар дөврүнде мидянлар ысрайылларың эсасы душманы болупдыр. «Мидянлар» ве «Ысмайыллар» диен сөзлер кәте чалшырылып уланылыпдыр (Гчк 37:25-29).

Гчк 25:1,2; 37:25-29.

Серет: Ысмайыл пыгамбер.

Микайыл – хер миллетиң өзүниң сердар перишдеси болупдыр диен пикир бар, оларың херекетлери өз миллети билен баглы болупдыр. Бу барада илкинҗи гезек Даныел пыгамбериң китабында парс ве грек сердарларының перишдеси, шейле хем Ысрайылың сердары Микайыл перишде барада айдыляр.

Дан 10:13,20; 12:1.

Миктам – Зебур китабында габат гелйән айдымың гөрнүши.

Зеб 15:1.

Миллетлер – Мукаддес Китапда бу адатча яхуды дәл миллетлери аңладыпдыр. Ысрайыл халкы Худай тарапындан Онуң халкы болмак үчин сайланыпдыр, эмма Худай әхли миллетлериң халкларының халас болмагыны ве оларың хем Өз халкы болмагыны исләпдир.

Лев 26:12; Эфе 2:11-13.

Милло – топрак билен долдурылан җайрык я-да бошлук ер. Кәте бу сөз галаның диварына чыкмак үчин гурлан япгыды аңладыпдыр.

2Шам 5:9.

Мирас – тутуш Кенган юрды Худай тарапындан ысрайыллара мүдимилик мирас хөкмүнде сөз берлипдир. Ешуваның дөврүнде ер биҗе боюнча Ысрайылың он ики тиресине пайланып берлипдир, шейлеликде, хер тирәниң өз ери болупдыр ве мирас хөкмүнде несилден несле гечипдир. Муңа гарамаздан, ысрайыл халкы Худайың Өз «мирасы» хөкмүнде суратландырылыпдыр. Ине, шонуң үчин Худай билен ысрайыл халкының арасындакы әхте гөрә, Ол диңе оларың Худайы болупдыр, олар болса Онуң халкы болупдыр. Ким Иса ынанян болса, онуң мирасы Худайың Шалыгыдыр ве бакы яшайышдыр.

Мср 32:13; Еш 13:6-8; Зеб 33:12; Як 2:5.

Молек – аммонларың эсасы худайы. Адамлар кәте өз чагаларыны Молек худайына гурбанлык бермек билен оңа сежде эдипдирлер. Худайың кануны бу адаты өрән язгарса-да, бир гезек хатда ысрайыл халкы-да Иерусалимиң голайындакы Хинном җүлгесинде огул-гызларыны Молек худайына хөдүр этди.

Лев 18:21; 20:2-5; 1Пат 11:7; Ер 32:35.

Моваплар – Ыбрайым пыгамбериң егени Лутуң несиллери. Олар Өли деңзиң гүндогарындакы Мовап юрдунда яшапдырлар. Моваплар өзлериниң эсасы худайы хөкмүнде Кемоша сежде эдипдирлер. Оларың геплешик дили еврей дилине дегишли болупдыр. Олар Ысрайылың душманы болупдырлар ве көпленч Ысрайылың пыгамберлери тарапындан паш эдилипдирлер. Муңа гарамаздан, Рут ак йүрекли моваплы аял болупдыр. Бабыллылар моваплары дерби-дагын эдипдирлер.

Иша 15-16; Ер 49; Зеп 2:8-11.

Мукаддес – Төвратда «мукаддес» адаты максатлар үчин дәл-де, Худайың максатлары үчин айры гойлан диймеги аңладяр. Бу руханылара я-да ысрайыл халкына, я-да Мукаддес чадыр ве гурбанлык сыпасы ялы затлара дегишлидир. Мукаддес эдилен адамлар я-да затлар пәк сакланылмалыды. Мукаддес Китапда мукаддес адамларың пәклигине оларың ахлак хәсиетлери хем дегишли болупдыр: «Өзүңизи чагыран Худайың мукаддес болшы ялы, сиз хем әхли эдйән ишлериңизде мукаддес болуң» (1Пет 1:15).

Мср 3:5; 16:23; 19:6; 25:8; Иша 6:3.

Мукаддес чадыр – Мукаддес чадыр Әхт сыпасыны ве ыбадат үчин бейлеки энҗамлары ерлешдирмек үчин гурлан чадырдыр. Тутуш гурлуша Мукаддес чадыр дийлипдир (1622‑нҗи ве 1628‑нҗи сахыпадакы суратлара серет). Мукаддес чадырың ичинде ики отаг болупдыр: мукаддес отаг ве иң мукаддес отаг. Чадыр гечиниң йүңүнден эдиленди ве онуң диварының ич тарапы овадан тутулар билен өртүленди. Онуң төвереги хаят билен гуршалып, дашына хаят айланыпдыр. Мукаддес чадыр билен онуң ховлусына Худайың мукаддес өйи дийлипдир. Ысрайыллар чарва адамлар болупдырлар, шонуң үчин олар гөченлеринде, чадыры сөкүп алып, өз янлары билен әкидипдирлер. Мукаддес чадыр Реббе йүз тутулян чадыр хөкмүнде хем белли болупдыр. Ховлуда Худая садакалар ве гурбанлыклар хөдүр этмек үчин гурбанлык сыпасы, шейле хем руханылар ювнар ялы сувдан долы бүрүнч леген дурупдыр. Өңки дөвүрдәки гөчме мукаддес чадыр Сүлейманың дөврүнде дашдан ве агачдан салнан ыбадатхана билен чалшырылыпдыр.

Мср 26:1-35

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Реббе йүз тутулян чадыр; Ыбадатхана. 1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Мукаддес чөрек –

Серет: Хөдүр чөреги.

Мукаддес даг – Иерусалимдәки даг, ол ерде ыбадатхана гурлупдыр ве сежде эдилипдир (адатча Сион дагы билен мешхур болупдыр).

Серет: Иерусалим; Сион.

Зеб 2:6; 14:1; 98:9; Иша 27:13; Ёл 2:1-2.

Мукаддес отаг – Мукаддес чадырдакы отаг, ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер. Мукаддес отагың ичинде якымлы ыслы гурбанлык сыпасы, чырадан, үстүнде хөдүр чөреклери болан хантагта барды. Бу отаг Иң мукаддес отагдан туты аркалы бөлүнипдир. Сүлейман чадыры ыбадатхана билен чалшанда, бу отаг дашкы отаг ады билен, Иң мукаддес отаг болса, ички отаг ады билен белли болупдыр.

Мср 26:30-34; 1Пат 6:14-18

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Ыбадатхана.

Мукаддес өй – бу ат Мукаддес чадыра ве онуң хаядына, соңрак болса ыбадатхана дегишлидир. Ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер.

Мср 25:8; 36:1; Лев 19:30; 1ЙЙ 22:19; Зеб 23:3.

Мукаддес Рух – Худайың Рухы болуп, Ол дүнйәде гудрат аркалы херекет эдйәр. Көне Әхтде Худайың Рухы адамлара инип, олар пыгамберлик эдипдирлер. Тәзе Әхтде Иса ынанянларың хеммеси Мукаддес Рухы кабул эдйәрлер.

Эйп 33:4; 1Шам 19:20; Рим 8:15.

Серет: Рух.

Мурдар – гадымы Ысрайылда эгер адам дини тайдан тәмиз болмаса, ол мурдар хасапланыпдыр. Левилер ве Чөлде китапларында нәхили адамың мурдар хасапланяндыгы беян эдилендир. Ысрайыллар Мукаддес өйде борчларыны ерине етирмәге башланларында, Худай олара бу ери мурдар этмезлиги буюрды. Иса адамы хакыкатдан нәмәниң мурдар эдйәндигини, ягны йүрекден чыкян эрбет пикирлериң ве херекетлериң мурдар эдйәндигини өвредйәр.

Лев 15:31; Эзк 5:11; Мат 15:11.

Серет: Тәмиз.

Муса пыгамбер – Ысрайыллар Мүсүрде гулчулыкда боланларында, Муса пыгамбер олара баш болмак үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ол Мүсүр патышасындан ысрайылларың гидип, чөлде Реббе ыбадат этмеклери үчин ругсат бермегини сораяр. Йөне фараон мунуң билен Реб диңе Мүсүр топрагына биртопар бетбагтчылыклар индеренден соң ылалашяр. Муса халка энчеме йыллап чөлде ёлбашчылык эдйәр, эмма сөз берлен Кенган юрдуны диңе узакдан гөрүп билйәр. Мукаддес Китабың илкинҗи бәш китабы Төврат хөкмүнде белли болуп, эсасан, Муса тарапындан языландыр.

Мут лабен – бу сөзүң манысы барада алымлар җеделлешйәрлер. Онуң «Лабениң өлүми» диен маныны аңладян болмагы мүмкин ве ол мезмурың нәме үчин языландыгының себәбини гөркезйәр. Белки, ол мезмурың нәдип айдым эдип айдыландыгыны я-да нәхили саз гуралында чалнандыгыны гөркезендир.

Зеб 9:1.

Мүр – мүр өсүмлиги гүр тикенли ве шахалы гырымсы агачдыр. Якымлы ыслы түтетги онуң шахаларындан алыняр ве ол гуранда гатаяр. Ол өрән гымматбаха түтетги болуп, атыр ясамак үчин яг билен гарыляр ве җеседи җайламага тайярламак үчин уланыляр. Мүрүң тагамы аҗы болупдыр. Бу агырыны еңиллешдирйәр дийип хем ынаныпдырлар. Бу хәсиетлериң, белки, эсгерлериң оны шераба гарып, Иса берендиклери билен баглы болмагы хем ахмал (Мар 15:23).

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Наг 5:5.

Мүрзе – мүрзәниң эсасы кәри ресминамаларың гөчүрмесини тайярламакдыр. Шейле хем олар хатлары, карарлары ве бейлеки ресминамалары языпдырлар, олар пайхаслы ве дүшүнҗели хасапланыпдыр. Мүрзелер язып билйәндиклери үчин, кәте малие язгыларыны хем саклапдырлар. Мүрзелер көпленч патыша билен якындан ишләнсоңлар, оларың кәбири ресминамаларың гөчүрмесини ерине етирмеклиги ве ёлбашчы болмаклыгы газаныпдыр. Исаның дөврүнде олар Төврат мугаллымлары хөкмүнде белли бир топары аңладыпдырлар.

2Пат 12:10; 25:9; Эст 8:9; Эзр 7:6,10,11,21; Ер 8:8.

Н

Н

1. Надан
2. Нард
3. Назыр
4. Нефиллер
5. Негеп чөли
6. Новбахар огул
7. Нух пыгамбер

Надан – Сүлейманың пәхимлери китабында надан адам барада көп гүррүң эдилйәр. Надан самсык дәл-де, эйсем Худайың халаян ёкары ахлак дурмушында яшамага пайхасы кемлик эдйән адамдыр.

Кан 32:6; Сүл 1:22; 7:7; 9:6.

Нард – нард өсүмлигиң сүммүли ве онуң көкүнден алынян ыслы ягы болупдыр. Нарддан ясалан хошбой ыслы яг өрән гыммат болупдыр, онуң бахасы бир йылың иш хакына барабар болупдыр.

Наг 1:11; Мар 14:3.

Назыр – назыр мукаддеслик дереҗесини алан хем-де сач-сакгалыны сырман, сачыны өсдүрип, шерап хем гүйчли ичгилери ичмекден сакланып, өзүни Реббе багыш этмеги вада берен адам болупдыр. Бир гудрат аркалы өзүниң я-да Шимшон ялы эҗесиниң вадасы аркалы адам назыр болупдыр. Соңы билен шейле адам өзүни Худая багыш этмек вадасы аркалы айратын дереҗә эе болупдыр.

13:5,7; 16:17 Амо 2:11.

Нефиллер – Нефиллер өрән узын ве гүйчли адамлар болупдырлар, олар Гелип чыкыш китабының 6-нҗы бабында ылахы барлыкларың ве ынсан гызларының несиллери хөкмүнде ятланып гечилйәр. Соңрак, ысрайыллар Кенган юрдуны гөзден гечирмәге гиденлеринде, нефиллери (ягны нефиллерден гелип чыкан анаклары) гөрүпдирлер.

Гчк 6:4; Чөл 13:33.

Серет: Анаклар.

Негеп чөли – Ысрайылың гүнорта бөлегиндәки чөл.

Гчк 12:9; 13:1,3; 20:1.

Новбахар огул – гадымы гүнорта җемгыетинде илкинҗи доглан огул үйтгешик хасапланыпдыр. Ол огул какасы арадан чыкандан соң, машгаланың башы болупдыр, какасының патасыны алыпдыр, мирасдан ики эссе пай алыпдыр. Мүсүрде Песах вакасы болуп геченден соң, хер бир новбахар огул Худая дегишли болупдыр ве машгаласы оңа дерек садака берип, оны ызына сатын алып билипдир.

Гчк 49:3; 27; Мср 13:2; Кан 21:17.

Серет: Ызына сатын алмак.

Нух пыгамбер – Нух пыгамбер өз машгаласыны, шейле хем халал ве харам хайванлары халас этмек үчин Худай тарапындан гәми гурмаклыга чагырылан адам болупдыр. Ол Худайың назарында догры сайылыпдыр. Силиң сувлары чекиленден соңра, Худай онуң билен әхт эдишип, мундан бейләк хич вагт ер йүзүни сил билен вейран этмеҗекдигине сөз берйәр.

Гчк 5:29; 6:8; Иша 54:9; Лук 17:27: 1Пет 3:20; 2Пет 2:5; Ев 11:7.

О

О

1. Омын

2. Ондан бири

Омын – көпленч дога-дилеглер эдиленде, оны җемлемек үчин уланыляр. «Омын» сөзи «Гой, шейле болсун!» диймеги аңладяр. Бу еврейче «Бу хөкман» диен сөзе эсасланяр.

Чөл 5:22 Кан 27:15-26; Рим 1:25.

Ондан бири – гадымы Ысрайылда хасылың ондан бири Реббе берлипдир. Муны аммарлара йыгнап, руханыларың ве левилериң иймити үчин харчлапдырлар. Исаның дөврүнде адамың өндүрен өнүминден я-да гирдеҗисинден ондан бири ыбадатхана руханыларына берлипдир.

Чөл 18:21; Кан 14:22.

Ө

Ө

1. Өлүлер дүнйәси

2. Өй бутлары

Өлүлер дүнйәси – гадымы Ысрайылың халкы Өлүлер дүнйәси ериң ашагында дийип дүшүнипдир, эмма ол довзах дәлдир. Хер кес өленден соң, ол ере инипдир. Ол ер үмсүм, гараңкы ер болупдыр. Гоҗалык яшына етип өлениңден соң, ата-бабаларыңа говушмак оңатды, йөне яш өлмек говы дәлди. Якуп өз оглы Юсуп үчин яс тутса-да, өлүлер дүнйәсине инмек ислемеди. Бу ере Хеләкчилик ери хем дийлипдир.

Гчк 37:25; 42:38; 44:29,31.

Өй бутлары – өй бутларына бутпаразлар, кә халатда ысрайыллар тарапындан сежде эдилипдир. Олар өйлерде сакланып, кераматлы сайылыпдыр.

Гчк 31:19; 2Пат 23:24.

П

П

1. Парс империясы
2. Парз
3. Пата
4. Патрос
5. Перишде
6. Перизлер
7. Перман
8. Песах байрамы
9. Петир байрамы
10. Пилат
11. Пилиштлилер
12. Пурым байрамы
13. Пыгамбер
14. Пыгамберлик этмек

Парс империясы – Бабыл империясындан соң эмеле гелен гүйчли ве хас улы империя болупдыр. Парс империясы Гресиядан Мүсүре ченли ве Орта Азия ченли ерлери, шол санда Ысрайылы хем басып алыпдыр. Кәте бу империя «Мадай-Парс империясы» дийип атландырылыпдыр, себәби онуң дүзүмине гирен мадай миллети империяны доландырмакда ваҗып орны эеләпдир. Парс канунлары «Парсларың ве мадайларың канунлары» дийип атландырылыпдыр.

Эст 1:19; Дан 6:8,12,15.

Серет: Мадай.

Парз –

Серет: Канун.

Пата –

Серет: Ялкамак.

Патрос – Мүсүриң гүнорта бөлеги.

Иша 11:11; Йрм 44:1, 15; Эзк 29:14; 30:14.

Перишде – перишделер адамлар үчин Худайың хабарчылары ве векиллеридирлер. Олар Худайың хузурында яшап, хемише Оны алкышлаярлар. Керуплар ве Серафлар перишделериң бир гөрнүшидирлер. Мукаддес Китапда ики саны мөхүм перишдәниң: Микайыл билен Җебрайылың ады агзалып гечилйәр.

Гчк 3:24; 16:7-11; Иша 6:2.

Серет: Җебрайыл; Микайыл.

Перизлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири.

Гчк 13:7; Еш 3:10.

Перман –

Серет: Канун.

Песах байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он дөрдүнҗи гүни агшам белленилипдир. Бу бахар паслының ыз янында болупдыр. Шол агшам ысрайыл халкы Худайың өзлерини Мүсүр гулчулыгындан нәхили халас эдендигини ве Мүсүрден гайтмазының өң янында агшам гурбанлык җанлысының ганы аркалы өз новбахар огулларының нәхили азат боландыгыны ятлапдырлар. Адамлар гузы я-да гечи союп, хеммеси билеликде Песах нахарыны ийипдирлер, оны аҗы гөк отлар ве петир билен ийипдирлер.

Мср 12:1-13,21-51; Лев 23:5; Чөл 9:1-14, Кан 6:1-7.

Петир байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он бәшинден йигрими бири аралыгында белленилипдир. Бу байрам Песах байрамының ыз яны башлапдыр, Көне Әхтиң кәбир парчаларында бу ики байрам бир байрам ялы гөркезилипдир. Шол хепдәниң довамында ысрайыл халкы өзлерини Мүсүр гулчулыгындан Худайың нәхили алып чыкандыгыны ятлапдырлар. Адамлар өйлеринден әхли хамырмаялары чыкарып зыңыпдырлар, хамырмаялы чөрек иймәндирлер. Олар байрамың биринҗи ве единҗи гүнлери мукаддес йыгнанышык эдип, Худая гурбанлыклар хөдүрләпдирлер.

Мср 12:14-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Лев 23:6-8; Чөл 28:17-25; Кан 16:3-4,8.

Пилат – Исаның өвреден ве вагыз эден гүнлеринде Понтий Пилат Яхуданың үстүнден хөкүм сүрен Рим императорыдыр.

Мат 27; Рес 3:13.

Пилиштлилер – б. э. өң XIII асырың ахырларында Ысрайылың гүнорта-гүнбатарындакы кенаряка золагыны эелән халк. Пилиштлилер бәш саны шәхери: Газаны, Ашкелоны, Ашдоды, Гаты ве Экроны эсасландырыпдырлар. Б. э. өң XII асырда олар ер чәклерини гүндогар тарапа гиңелдип башлаярлар. Бу ягдай Кенган тарапдан өз чәклерини гүнбатара гиңелдйән ысрайыл халкы билен пилиштлилериң арасында душманчылык дөредипдир. Шейлеликде, хезрети Давут патыша тарапындан долы дерби-дагын эдилйәнчәлер, пилиштлилер Ысрайылың эсасы душманы болупдырлар.

2Шам 8:1; 1ЙЙ 18:1.

Пурым байрамы – бу байрам еврей халкының дурмушына Парс империясы дөврүнде гошулыпдыр. Бу еврейлериң сененамасы боюнча он икинҗи айың, ягны Адар айының он дөрдүне ве он бәшине, ирки бахарда белленилипдир. Бу ики гүнүң довамында ысрайыл халкы Эстериң дөврүнде өзлериниң долы ёк эдилмекден Худайың нәхили халас эдендигини ятлапдыр. Олар шатланыпдырлар, ийип-ичипдирлер ве бири-бирилерине совгат берипдирлер.

Эст 9:20-32.

Пыгамбер – Худайың хабарыны халка етирмек үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ыляс ялы ирки пыгамберлер (Гөргүрлер) Худая сыгынян топар болуп, кәте оларда үйтгешик теҗрибе болупдыр ве тәсин гудратлар гөркезипдирлер. Шамувел пыгамбер өзүни көпленч сердар хөкмүнде алып барыпдыр. Соңрак Ермея ялы пыгамберлере Худайдан аянлык инипдир ве олар бу аянлыклары халка етирипдирлер.

1Шам 3:20; 9:9; 10:5-11; 1Пат 17 – 18; Ер 1:5.

Пыгамберлик этмек – Худайың халка ниетлән хабарыны оңа етирмек. Бу хабарлар көпленч аянлыкларың ве дүйшлериң үсти билен берлипдир. Гадымыетдәки пыгамберлериң дөврүнде бу сөз пыгамбериң аша җошгунлык ягдайыны беян этмекде хем уланылыпдыр.

1Шам 10:5ф; Ер 2:8.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Р

Р

1. Рабби
2. Рахап
3. Рапалар
4. Реб
5. Реббе хөдүр эдилен чөрек
6. Реббе йүз тутулян чадыр
7. Реббиң гүни
8. Реббиң өйи
9. Реббиң сачагы
10. Ресуллар
11. Римлилер
12. Рух
13. Руханы

Рабби – еврейлер акыллы ве ваҗып адамлара йүзлененлеринде, «Рабби» сөзүни уланыпдырлар, бу мугаллым диймеги аңладяр. Бу сылаг-хорматы аңладян сөздүр. «Раббуни» диен сөз хем шу маныны аңладяр.

Ёх 1:38; 3:2; 20:16.

Рахап –

Серет: Аждарха.

Рапалар – Ысрайыл халкы басып алмаздан өң, Кенганда яшан халкларың бири. Анаклар ялы олар хем өрән узын ве даяв адамлар болупдырлар.

Кан 2:11, 20; Еш 12:4.

Серет: Анаклар; Кенган.

Реб – гадымы вагтларда Худайың адыны айтмакдан сакланмак үчин яхудылар Оңа «Адонай» дийип салгыланыпдырлар, бу эе я-да хоҗайын диймеги аңладыпдыр. Көне Әхтиң түркменче терҗимесинде Худайың ады Реб сөзи билен терҗиме эдилди, себәби бу хем ага я-да эе диймеги аңладяр. Б. э. өң III асырда Көне Әхт грек дилине терҗиме эдилипдир ве «куриос» диен грек сөзи Худайың ады үчин уланылыпдыр. Соңра Тәзе Әхт язылан вагтында шол бир «куриос» сөзи Иса Месих үчин уланылыпдыр ве көпленч Реб дийлип терҗиме эдилипдир.

Реббе хөдүр эдилен чөрек –

Серет: Хөдүр чөрек.

Реббе йүз тутулян чадыр – шейле хем бу ере Мукаддес чадыр хем дийлипдир, бу ерде руханылар өз борчларыны ерине етирипдирлер. Муңа Реббе йүз тутулян чадыр дийилмегиниң себәби Худай руханылара ве адамлара чадырың гирелгесинде гепләпдир (Мср 29:42-43). Шейле хем Муса Худай билен бу ерде душушыпдыр (Мср 33:7-11).

Мср 29:42-43; 33:7-11.

Реббиң гүни – адатча шол гүн кесеки миллетлер үчин җеза гүни, Худайың сайлан халкы үчин болса акланма я-да хасаплашык гүни дийлип пикир эдилипдир. Муңа гарамаздан, пыгамберлер шол гүн ысрайылларың хем гүнәлери үчин җезаландырылҗакдыгыны олара дуйдурыпдырлар. Тәзе Әхтде Реббиң гүни казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге Исаның гелҗек гүнүдир.

Ер 46:10; Амо 5:17-27; 1Сал 5:1-9.

Реббиң өйи – бу сөз Ыбадатхананы аңлатмак үчин уланылыпдыр.

1Пат 3:1; Мик 4:1.

Серет: Ыбадатхана.

Реббиң сачагы – бу гурбанлык сыпасы үчин башга сөз болуп, диңе Малакы китабында уланыляр. Тәзе Әхтде бу сачак йыгнак агзаларының бир ере үйшүп, нахар ийип, Исаның өлүмини ве тәзеден дирелмегини ятламакларыны аңладыпдыр.

1Кор 11:17-33.

Ресуллар – Иса Өзүниң якын ёлдашларындан, таныш шәгиртлеринден он ики саны ресулы сайлаяр. Ол адамлар Онуң билен биледилер ве Иса олара әхли зады өвредипдир; олар Исаның өленини ве тәзеден диреленини өз гөзлери билен гөрүпдирлер. Иса олары гөрен затларыны гүррүң бермеклери үчин ве Худайың Шалыгы барада вагыз этмеклери үчин адамларың арасына иберйәр. Олар Иса ынанян адамларың ёлбашчысы болярлар.

Мар 3:14; Лук 22:14; Рес 1:2; 1Кор 15:7.

Римлилер – Рим империясының илаты. Римлилер Исаның яшан дөврүнде Демиргазык Африканың кәбир бөлеклеринде ве Орта Гүндогарда, хәзирки тутуш Түркийәниң ве Европаның көп бөлеклеринде хөкүм сүрдүлер.

Рес 28:17.

Рух – еврейче «рух» диен сөз шемал диймеги, шейле-де адамзадың рухуны ве Худайың Рухуны аңладыпдыр. Тәзе Әхтде шейтан тарапындан ынсаның калбына орнашян эрбет рух барада хем гүррүң эдилйәр. Иса адамлардан бу эрбет рухлары ковуп чыкарды.

Серет: Мукаддес Рух.

Гчк 1:2; Мср 15:8; 1Шам 10:6,10; Ёл 3:2; Мат 12:45; Мар 9:25; Лук 11:26; 13:11; Рес 16:16.

Руханы – ол дини дессурлары ве хызматлары ерине етирмәге айратын укыплы адам болупдыр. Ысрайыл халкының арасында Муса пыгамбер аркалы берлен кануна гөрә, Мусаның агасы Харун пыгамбериң несли руханы болупдыр, олар Мукаддес өйде, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада хызмат этмәге сайланыпдырлар. Олар сежде этмәге, садакалар бермәге, дини дессурлары ве байрамлары беллемәге ёлбашчылык эдипдирлер. Руханыларың ишлери левилер тарапындан пайланыпдыр. Мукаддес отага, соңрак ыбадатхана гирмәге диңе руханылара ругсат эдилипдир.

Гчк 41:45; Мср 19:6; 30:30.

Серет: Баш руханы; Левилер; Мукаддес өй.

С

С

1. Сабат гүни
2. Садака
3. Саддукейлер
4. Саламатлык гурбанлыгы
5. Салгытчы
6. Салим
7. Самария
8. Сара

9. Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

10. Сежде этмек
11. Сеждегәх
12. Села
13. Серафлар
14. Сердар
15. Сидон
16. Синагога
17. Синай
18. Сион
19. Сион гызы
20. Содом
21. Сөвеш арабасы
22. Стоик таглыматчылар
23. Сур
24. Сурнай байрамы
25. Сува чүмдүрмек
26. Сүлейман пыгамбер
27. Сүннет
28. Сүннетсизлер
29. Сүргүн
30. Сыпа

Сабат гүни – бу еврейлерде хепдәниң единҗи гүни болуп, дынч алмак үчин айратын гүн хасапланыпдыр, бу анна гүни Гүн яшандан башлап, шенбе гүни Гүн яшанда тамамланыпдыр. Ол гүн мукаддес гүн сайылып, хич бир иш эдилмәндир. Исаның дөврүнде яхудыларың Сабат гүнүне дегишли көп дүзгүнлер болупдыр.

Гчк 2:3; Мср 16:23; Лев 16:31.

Садака – Өзүниң буйрушы ялы, Реббе садака хөкмүнде ысрайыллар руханылара галла, миве, яг, шерап, чөрек, мал-гаралар, пул, шай-сеп, эгин-эшик, алтын-күмүш гетирипдирлер. Эгер халк догры яшамаса, оларың садакасыны Реббиң кабул этмеҗекдигини пыгамберлер олара дуйдурыпдырлар (Иша 1:10-17).

Серет: Галла садакасы; Гурбанлыклар; Ичги садакасы; Мейлетин садака.

Саддукейлер – Саддукейлер яхудыларың арасында ёкары дереҗели, бай адамлар болупдырлар ве еврей меҗлисинде отурыпдырлар. Олар халкың Худай тарапындан Муса берлен кануна эермелидигине ынаныпдырлар, йөне соңрак бу канунлара гошулан дүзгүнлере ве адатлара ынанмандырлар. Олар адамың өленден соң дирелйәндигине ынанмандырлар. Шонуң үчин хем олар фарисейлер билен көпленч шу меселелер барада давалашыпдырлар.

Мат 16:1; Мар 12:18; Рес 4:1.

Серет: Фарисейлер; Меҗлис.

Саламатлык гурбанлыгы – бу гурбанлык хайсам болса бир говы зат үчин Худая миннетдарлык билдирмек үчин берлипдир, шейле хем Худая айдылан садака я-да мейлетин садака хөкмүнде берлипдир. Мал өлдүриленден соң, онуң бир бөлеги гурбанлык сыпасының үстүнде якылыпдыр, бейлеки бөлеги гурбанлык берйән адамың машгаласы ве руханы тарапындан ийлипдир.

Лев 3:1-17; 1Пат 9:25.

Салгытчы – Исаның дөврүнде салгытчылар яхудылары басып алан ве зорлук билен оларың үстүнден хөкүм сүрйән Рим империясы үчин ишләпдирлер. Шонуң үчин яхудылар салгытчылары йигренипдирлер. Мунуң үстесине-де салгытчылар көпленч өзлерине алмак үчин, адамлардан алмалысындан көп пул талап эдипдирлер.

Мат 9:10; 10:2-4; 21:31; Лук 18:8.

Салим – Иерусалимиң гысга ады.

Гчк 14:18; Зеб 75:3.

Самария –

1. Б. э. өң IX асырда Омры патыша демиргазык ысрайыл тирелериниң пайтагт шәхери хөкмүнде Самарияны беркарар эдипдир.

2. Исаның дөврүнде хем шәхериң ерлешен ери болан рим этрабының ады болупдыр.

1Пат 13:32; 16:24; 2Пат 17:24.

Серет: Ысрайыл.

Карта серет.

Сара – Сара Ыбрайым пыгамбериң аялы болупдыр. Онуң ады аслында Серай болупдыр, эмма Худай оңа Сара адыны берипдир. Ол өнелгесизди, эмма ахырсоңунда, гаррылык яшында Худайың гудраты билен бир огул догрупдыр.

Гчк 17:15.

Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери – аяллар (кәте эркеклер) Кенган худайларына сежде эдилйән ерлерде пул төлән адам билен җынс гатнашыгыны эдипдирлер. Олар бейле этмеклик топрагың бол хасыл гетирмегиниң кепили дийип пикир эдипдирлер. Кенгана яшамага гелен ысрайыллар хем олардан гөрелде алып, өзлериниң сеждегәхлеринде бу иши эдипдирлер.

1Пат 14:24; 15:12; 22:46; 2Пат 23:7; Хош 4:14.

Сежде этмек – гадымы дөвүрде ысрайыллар Реббе сежде этмек үчин өзлерини тәмизләпдирлер, дога-дилег эдипдирлер, мезмурлары айдым эдип айдыпдырлар, рухана садака гетирипдирлер. Буларың кәбири өзбашдак, я-да машгала билен, я болмаса улы топар болуп ерине етирилипдир. Кәбирилери муны өйде, башга бирилери болса сежде эдилйән ерде берҗай эдипдирлер. Ысрайыллар Реббе ислендик ерде сежде эдипдирлер, руханының ёлбашчылыгында Худайың халкы хөкмүнде ысрайыллардан хеммесиниң билеликде сежде этмеклери талап эдиленде олар үчин йөрите гүнлер ве байрамлар белленилипдир. Ысрайылың тутуш тарыхы боюнча оларың сежде этмеклерине башга миллетлер терс тәсир эдипдирлер, меселем, олар бут ясамак билен Худайың гахарыны гетирипдирлер.

Гчк 22:5; Мср 3:12; Зеб 5:8; Иша 44:15

Серет: Хызмат этмек.

Сеждегәх – Кенган динине уйянларың сежде эдйән ери я-да кераматлы ери: Ашера бутлары дикилипдир ве олара гурбанлыклар берлипдир, шейле хем топрагың хер йыл бол хасыл бермеги үчин лолучылык эдилипдир. Олар адатча бейик депелерде, шейле хем улы агачларың ашагында, байырларда, башга ерлерде лолучылык эдипдирлер. Бу ишлер хемише Реб тарапындан пыгамберлер аркалы паш эдилипдир.

Серет: Ашера.

Лев 26:30; 1Пат 3:2-4; 2Пат 23:1-28; Ер 7:31.

Села – Зебурда уланылян сөз. Манысы белли дәл, белки, сазың довамындакы сәгинме болмагы ахмал.

Зеб 3:1.

Серафлар – ганатлы перишделер. Ишая пыгамбер Худайың тәҗиниң дашындан пырланян серафлары гөрүпдир ве шейле дийип җар эдипдир: «Хөкмүрован Реб мукаддесдир, мукаддесдир, мукаддесдир» (Иша 6:3). Еврейче бу сөз «янянлар» диймеги аңладяр.

Серет: Керуп; Перишде.

Иша 6:2,6.

Сердар – Худай тарапындан сайланан ёлбашчылар. Сердарлар патыша болмаздан өң, өз душманлары билен урушмакда ысрайыл халкына ёлбашчылык эдипдирлер. Шейле хем олар Худайың ислегини халка етирипдирлер ве казы хөкмүнде дава-‑җенҗеллери чөзүпдирлер.

Чөл 25:5; Сер 2:16; Рут 1:1; 1Шам 7:6.

Сидон – бу шәхер хәзирки Ливаның кенарында ерлешипдир. Мукаддес Китабың дөврүнде ол сөвданың ве агач уссачылыгының меркези болупдыр, бу шәхер көп асырларың довамында дүрли халклар, ягны бабыллылар, греклер, римлилер тарапындан басылып алныпдыр.

Серет: Финикия.

Синагога – синагога яхудыларың, адатча, Сабат гүни йыгнанышян ери болупдыр, олар дога-дилег этмек үчин, окалян Төврадың аятларыны ве Худайың канунының дүшүндирилишини диңлемек үчин үйшүпдирлер. Тәзе Әхт дөврүнде синагогалар яхуды җемагатының бар еринде, тутуш Рим империясында болупдыр.

Мат 4:23; Мар 1:39; Лук 4:16; Ёх 9:22; Рес 9:2.

1629-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Синай – бу дагың бейлеки ады Хорепдир. Муса йүзүне Он Табшырык язылан ясы дашлары алмак үчин бу дага чыкыпдыр.

Мср 19:18; 24:16; 31:18; Зеб 67:18.

Серет: Хореп.

Сион – Иерусалимде ыбадатхана гурлан депе.

2Шам 5:7; 2Пат 19:31; Зеб 9:11; Иша 35:10

Серет: Сион гызы.

Сион гызы – бу сөз гошгы стилинде уланылып, Иерусалимиң илатыны аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Зеб 9:14-15; Иша 1:8; Лам 1:6; Мик 4:8.

Серет: Сион.

Содом – Содом Лут билен онуң машгаласының яшан шәхериниң ады. Содом билен Гомораның халкы көп неҗис ишлери эдипдирлер, шонуң үчин Худай бу шәхерлери якып вейран эдипдир.

Гчк 13:12; 18:16; Мат 10:15; Йхд 1:7.

Сөвеш арабасы – бир ата я-да бирден көп ата дакылан ики тигирли араба болуп, ол сөвеш үчин уланылыпдыр, көпленч онуң үстүнде ики саны сөвешиҗи адам болупдыр, оларың элинде ок-яйы я-да найзасы болупдыр.

Мср 14:6; Еш 17:16; 1Шам 13:5; 2ЙЙ 1:14.

1625-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Стоик таглыматчылар – Зино философың ызына эериҗилер. Зино адамлара өз дурмушына өзлериниң хөкүмдарлык этмегини өвредипдир ве яшайшы хич хили леззетиң я-да агырының тәсири етмезден кабул этмеги ныгтапдыр.

Рес 17:18.

Сур – айлагда ерлешйән гадымы Финикияның бир шәхери болупдыр, ол хәзирки вагтда Ливаның бир бөлегидир. Сур бай шәхер болуп, ол тәҗирчиликде ве маталары гөк реңке боямакда мешхур болупдыр.

Серет: Финикия.

Сурнай байрамы – Ол еврейлериң сененамасы боюнча Тишри айының бирине (муңа Этаным айы хем дийипдирлер), ягны единҗи айда белленилипдир. Бу гүйз паслының ирки дөврүнде болупдыр. Шол гүн ысрайыл халкы ишлемән дынч алыпдыр. Олар йыгнак үчин биле үйшүп, сурнайлар чалыпдырлар ве белленен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер.

Лев 16; 23:26-32; Чөл 29:7-11.

Сува чүмдүрмек – Яхя яхудылары гүнәлерине тоба эдендиклериниң нышаны хөкмүнде Иордан дерясында сува чүмдүрип чыкарыпдыр. Ирки месихилер тәзе иман эден адамлары ислендик сув бар болан ерде олары сува чүмдүрипдирлер, бу оларың инди Месихиң шәгиртлеридигини гөркезмек үчин эдилипдир.

Мат 3:11; Рес 1:5; 8:12.

Сүлейман пыгамбер – Давут пыгамбериң оглы, ол Давут өленден соң патыша боляр. Ол Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр, ысрайыл халкының гүйҗүни ве шөхратыны газаныпдыр, шейле хем көп санлы салгытлар, эсгерлер, сөвеш арабаларыны, аяллар эдинипдир. Ол аяллар бабатда говшакдыгына гарамаздан, тутуш ер йүзүнде иң акыллы адам сайылыпдыр.

2Шам 5:14; 12:24; 1Пат 1:39; 4:29-34; 10:1; 11:1-6.

Серет: Давут пыгамбер.

Сүннет – сүннет Худай билен Ыбрайым пыгамбериң несиллериниң, ягны ысрайылларың арасындакы әхтиң нышаны болупдыр. Бу оларың инди Худайың халкы боландыкларының ве Худайың таглыматына табын болҗакдыкларының нышаныны гөркезипдир. Сүннет кануна гөрә, огланҗыклар секиз гүнлүккә ерине етирилипдир. Ресулларың дөврүнде месихилериң арасында аслы яхуды дәллери сүннет этмек барада улы җедел болупдыр. Павлус мунуң билен разылашмандыр. Ол бу барада Галатя язан хатында, шейле хем бейлеки көп хатларында языпдыр. Ол Иса Месих аркалы Худай Өзи үчин тәзе адамлары ярадандыгыны айдяр ве онуң агзасы болмак үчин талап эдилйән екеҗе зат, ол хем Иса Месихе иман этмекдир диййәр. Сува чүмдүрилмек инди Худайың халкына дегишлидигиң нышаныдыр, Иса Месихе иман этмек аркалы Мукаддес Рухуң гүйҗи ве мерхемети билен Худая табын болмак ислегидир.

Гчк 17:10; Лев 12:3.

Сүннетсизлер – бу сөз Худайың Ыбрайым пыгамбер билен эден әхтине дегишли болмадык адамлары аңладыпдыр. Исаның дөврүнде бу сөз эсасан яхуды дәллере дегишли болупдыр.

Серет: Миллетлер.

Сүргүн – Мукаддес Китапда бу сөз яхуда халкының б. э. өң 586-нҗы йылда (Ёхаякым патышасы үчин б. э. өң 597‑нҗи йыл) топарлайын Бабыла сүргүн эдилендиги суратландырылыпдыр. Яхудалар ол ерде парс империясы Бабыл империясыны басып алянча яшапдырлар, соңра Куреш патышасы яхудалара Иерусалим топрагына доланмага ругсат эдипдир.

2Пат 19.

Сыпа – гадымы Ысрайылда ики дүрли сыпа болупдыр, биринҗиси дүрли гөрнүшли садакалары хөдүрлемек үчин ве хайванлары союп, якма гурбанлыгы хөкмүнде бермек үчин уланылыпдыр. Икинҗиси болса якымлы ыслы түтетги үчин уланылыпдыр.

1. Иң ирки гурбанлык сыпасы палчыкдан я-да дашдан, соңрак болса агачдан ве бүрүнчден ясалыпдыр (Мср 13:19-20; 20:24-25). Гурбанлык сыпасы ховлуда мукаддес чадырың дашында гойлупдыр (Мср 27:1-12). Ыбадатхана гурланда, уллакан гурбанлык сыпасыны ыбадатхананың ховлусында гоюпдырлар (2ЙЙ 4:1).

2. Түтетги сыпасы агачдан ясалып, сап алтына өртүлипдир (Мср 30:1-10). Хер гүн ирден ве агшам руханылар Худая садака хөкмүнде якымлы ыслы түтетги түтедипдирлер. Оларың икиси хем Мукаддес чадырда ве Ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүп дуран тутының өңүнде ерлешдирилипдир (Мср 26:33).

Серет: Мукаддес чадыр; Ыбадатхана.

1620-нҗи, 1621-нҗи ве 1627-нҗи сахыпадакы суратлара серет.

Ш

Ш

1. Шеминит
2. Шейтан
3. Шигаён
4. Шөхрат

Шеминит – сазың ады болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Шейтан – Ол Худайың ве Оңа уйян вепалы адамларың душманы болупдыр. Онуң ады «гүнәлейҗи» диймеги аңладыпдыр. Шейле хем оны иблис, җынларың хөкүмдары ве бу дүнйәниң хөкүмдары дийип атландырыпдырлар. Онуң пис ишини Эйюп китабында гөрмек боляр; Иса Өз сөзлери ве бейик гудратлары билен шейтандан үстүндигини гөркезйәр.

Эйп 1; Мат 4:3; Мар 3:23; Лук 13:16; Айн 2:20.

Шигаён – сазың ады болмагы әхтимал.

Зеб 7:1.

Шөхрат – Худайың шөхраты Мукаддес Китапда кәте ягты шөхле я-да от хөкмүнде, я болмаса булут хөкмүнде суратландырыляр. Адамлар Онуң шөхратыны чөлде сежде эдилйән ерлерде, перишделер пейда боланда гөрүпдирлер. Дүнйәниң ахырында Иса доланып геленде, Худайың шөхратына бесленип гелер.

Гчк 45:13; Мср 16:7, 10; 1Шам 4:21; Иша 6:3; Хош 4:7; Хаб 2:14.

Т

Т

1. Табшырык
2. Тегелек ховуз
3. Тәмиз
4. Тәзе Ай байрамы
5. Тәзе Әхт
6. Төврат
7. Төврат мугаллымы
8. Туты
9. Түтетги
10. Түтетги сыпасы

Табшырык –

Серет: Канун.

Тегелек ховуз – бүрүнчден ясалан улы ховуз. Ол ыбадатхананың ховлусында гойлуп, ичи сувдан долдурылыпдыр ве руханылар ондан эллерини ве аякларыны ювупдырлар.

1Пат 7:23-26; 2ЙЙ 4:2-6,10.

Тәмиз – Ысрайыллара тәмиз болмалыдыклары айдылыпдыр, себәби олар Худайың халкыды ве Худай мукаддесдир (Лев 11:44). Тәмиз болмак үчин олар харам хасапланян затлардан дашда болмалыдылар ве йыгы-йыгыдан ювнуп дурмалыдылар; шейле хем олары руханы тарапындан тәмизлемек герекди (Лев 14:1-7). Бир адамың гүнәси билен тутуш халк тәмиз болман билйәрди (Еш 22:17). Өйлери ве затлары хем тәмизлемек герекди (Лев 14:33-53). Мукаддес Китап хич кимиң өз йүрегини тәмиз саклап билмеҗекдигини өвредйәр, шонуң үчин хем адамлара Худайың мерхемети ве багышламагы герек (Сүл 20:9).

Серет: Кәкилик оты; Мурдар.

Тәзе Ай байрамы – еврейлер тәзе Айың пейда болмагыны хер айда улы байрам эдип белләпдирлер. Олар бу гүни сурнай чалмак билен ве якма гурбанлыгыны хөдүр этмек билен белләпдирлер.

Чөл 29:6; Эзр 3:5; Зеб 81:3.

Тәзе Әхт – бу дөрт Хош Хабардан, ресуллар тарапындан язылан дүрли хатлардан ве Аянлык китабындан ыбарат.

Төврат –

1. Худай тарапындан Муса пыгамбере берлен Мукаддес Канун.

2. Бу Канундан ыбарат болан Көне Әхтиң илкинҗи бәш китабы (Гчк – Кан). Бир гезек, Ёшыя патышаның шалык сүрен дөврүнде ыбадатханада Төврат тапыляр. Бу болса өңки патышаларың кәбирилериниң мунуң бардыгындан бихабардыкларыны аңладяр.

Серет: Канун.

2Пат 22:8-10; Мат 5:18.

Төврат мугаллымы – Исаның дөврүнде Төврат мугаллымлары канундан оңат баш чыкарыпдырлар ве синагогаларда окадыпдырлар. Олар еврейлериң баш меҗлисинде векилчилик этмек билен гүйчли топар болупдырлар. Бизиң Эзра китабындан гөршүмиз ялы, оларың топары мүрзелерден гелип чыкыпдыр, мүрзелер язгылары ве ресминамалары языпдырлар, эмма асырларың гечмеги билен олар хем еврей канунындан өкде баш чыкарыпдырлар, себәби олар оны дүйрленен кагыза гөчүрипдирлер ве оны долы җикме-җик билипдирлер.

Мат 2:4; 7:29; Лук 6:7; Ёх 8:3.

Серет: Мүрзе.

Туты – овадан безелен туты чадырда, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүпдир. Бу тутудан гечмәге йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни диңе баш рухана ругсат эдилипдир.

Мср 26:31-33; 2ЙЙ 3:14.

Серет: Мукаддес чадыр.

Түтетги – түтетги дүрли гөрнүшли өсүмликлерден ве агачлардан алныпдыр ве олар кесиленде, якымлы ыс берипдир. Олар чалт гатапдыр ве бөлеклере бөлүнипдир я-да овраныпдыр. Түтетги якылыпдыр я-да яг билен гарылып, дүрли максатлар үчин уланылыпдыр. Көне Әхт дөврүнде руханы түтетгини гурбанлык сыпасында мукаддес чадырда, соңрак ыбадатханада түтедипдир. Ысрайыл халкына муны галла билен гарып, садака хөкмүнде гетирмек хем буйрулыпдыр.

Мср 30:1-8; 34-38; Лев 1:1; 16:12; Мат 2:11; Лук 24:1.

Серет: Ладан; Мүр.

Түтетги сыпасы –

Серет: Сыпа.

У

У

1. Урым ве Туммым

Урым ве Туммым – Урым ве Туммым Худайың ислегини аян этмек үчин уланылыпдыр. Олар баш руханының гурсакчасында сакланыпдыр.

Мср 28:30; Лев 8:8; Кан 33:8.

Серет: Эфот; Гурсакча.

Ы

Ы

1. Ыбадатхана
2. Ыбрайым пыгамбер
3. Ыляс пыгамбер
4. Ынсан оглы
5. Ысхак пыгамбер
6. Ысмайыл пыгамбер
7. Ысрайыл
8. Ысрайылың он ики тиреси
9. Ызына сатын алмак

Ыбадатхана – Сүлейман патыша Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр (1Пат 6-7; 2ЙЙ 2-4). Бабыллылар бу ыбадатхананы вейран эдипдирлер ве онуң әхли гымматбаха затларыны Бабыла әкидипдирлер. Кәбир яхудылар Бабыл сүргүнлигинден доланып баранларындан соң, бу ыбадатхана б. э. өң 520 – 515‑нҗи йылларда тәзеден гурлупдыр. Хирод патышаның хөкүмдарлык эден дөврүнде (б. э. өң 37‑нҗи йылындан б. э. 4‑нҗи йылына ченли) бу ыбадатхана улалдылып, хас-да оваданлашдырылыпдыр. Бизиң эйямымызың 70‑нҗи йылында ыбадатхана римлилер тарапындан вейран эдилипдир ве хич хачан тәзеден дикелдилмәндир.

1Пат 5:5; 6:2 2Пат 25:8-17; Эзк 40-46; Нех 8.

Серет: Мукаддес өй.

1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ыбрайым пыгамбер – Ысрайыл халкының илкинҗи атасы. Ыбрайым пыгамбер дийип атландырылмаздан өң, онуң ады Ыбрам болупдыр. Ол чарва дурмушда яшапдыр, онуң аялы Сара, огуллары хезрети Ысхак ве хезрети Ысмайыл болупдыр. Хезрети Ысхагың оглы Якуп Ысрайылың он ики тиресиниң атасы болупдыр.

Гчк 11:27–12:8; 15:1-21; 17:5.

Серет: Ысхак пыгамбер; Ысмайыл пыгамбер; Якуп.

Ыляс пыгамбер –

Серет: пыгамбер.

Ынсан оглы – бу ат Зебурда ве Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң китабында ынсаны аңладыпдыр. Эмма ол Даныел пыгамбериң китабының 7‑нҗи бабында Худай тарапындан шөхрат ве соңсуз патышалык берлен киши үчин уланылыпдыр. Бу киши Месих болмалы дийлип дүшүнилипдир. Иса Худайдан ыгтыярлык алан хөкмүнде бу ады Өзи үчин уланыпдыр. Ол эҗир чекип өлди ве дирелип гөге гөтерилди, эмма Ол ене ере казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге гелер.

Зеб 8:5; 145:3; Мар 8:38; Ёх 3:13-14.

Ысхак пыгамбер – Худайың берен вадасына гөрә, Ыбрайымың Сарадан болан оглы. Ысхак Худайың ялкан адамы болуп, Якуп билен Ысавың какасыдыр.

Гчк 17:19-21; 21:3-12; 22:1-9; 27:1-46; 35:29.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Якуп.

Ысмайыл пыгамбер – Ыбрайым пыгамбериң Хаҗар атлы гырнагындан доглан новбахар оглы.

Гчк 16:11,15,16; 17:18-26; 25:9-17; 28:9; 36:3

Серет: Гырнак аял.

Ысрайыл – Якуп Пениелде Худай билен тутлушанда, Худай онуң адыны Ысрайыл дийип үйтгедйәр. Көне Әхтде Якубың несиллери он ики тирәни эмеле гетирип, ысрайыл халкы дийлип атландырыляр. Көне Әхтиң пыгамберлик ве гошгы язгыларында «Якубың» ады көпленч ысрайыл халкыны аңлатмак үчин уланылыпдыр. Сүлейман патышаның өлүминден соң, Демиргазыкдакы он тире Гүнортадакы яхуда хем бенямин тирелеринден айрыляр ве Ысрайыл адыны саклаяр. Ысрайыл патышалыгының Самарияда өз пайтагты болупдыр. Гүнортада ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Шонуң үчин хем Көне Әхтиң кәбир ерлеринде «Ысрайыл» сөзи диңе Демиргазыкдакы он тирәни я-да Демиргазык патышалыгыны аңладыпдыр, көпленч болса Ыбрайым пыгамбериң агтыгы Якубың әхли несиллерини аңладыпдыр. Мукаддес Китап бу халкың Худайың сайлан ве сөен халкы боландыгыны өвредйәр, оларың үсти билен Худай дүнйәниң әхли халкларыны ялкамагы карар этди. Ысрайыл Худай тарапындан горалды ве ялканды, Худай олар билен әхт баглашды ве олара үйтгешик вадалар берди. Шейле хем, Ысрайыл Худайың кануныны кабул этди ве Худай олара пыгамберлер аркалы гепледи.

Гчк 32:28; 46:8; 49:28 Мср 1:1; 2ЙЙ 10:16; 2ЙЙ 11:1; Иша 9:7.

Серет: Якуп; Яхуда.

Ысрайылың он ики тиреси – Ысрайыл (өңки ады Якупды) огулларының әхли несиллери, оларың атлары Рубен, Шимгон, Леви, Яхуда, Зебулун, Ысакар, Дан, Гат, Ашер, Нафталы, Бенямин ве ики саны ярым тире, Эфрайым ве Манаша. Эфрайым ве Манаша Юсубың огуллары болуп, олар Юсубың какасы Ысрайыл тарапындан айратын сөйлүпдирлер.

Гчк 35:23-26; 41:51-52; 48:5; 49:28; Мср 1:1-5; Еш 17:1-18; 1ЙЙ 2:1-2; 6:63.

Серет: Ысрайыл; Яхуда; Якуп; Юсуп.

Ызына сатын алмак – илкинҗи доглан хайванлар, шейле хем, адамлар Реббе дегишли болупдыр. Улы мерхемет эдип, Реб еврейлере новбахар огулларыны ве илкинҗи болан эшеклерини ызына сатын алмага ругсат эдипдир. Олар муны Худая бермек үчин рухана садака я-да гурбанлык гетирмек аркалы ерине етирипдирлер. Реб новбахар огулларыны Мүсүрде өлүмден нәхили халас эдендигини хемише ятламаклары үчин ысрайыллара када-канунлар берипдир.

Мср 13:13-15; 34:19-20.

Я

Я

1. Ябуслар
2. Яг
3. Яг гуймак
4. Яхуда
5. Яхудаларың дили
6. Яхуды
7. Якма гурбанлыгы
8. Якуп пыгамбер
9. Ялкамак
10. Яшулулар
11. Язык гурбанлыгы

Ябуслар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар хезрети Давут патыша тарапындан эеленйәнчәлер, Иерусалимде ве онуң төверегинде яшапдырлар.

Гчк 10:15; Еш 3:10; 2Шам 5:6; 1Пат 9:20.

Серет: Кенган.

Яг – адатча Көне Әхтде зейтун ягы. Зейтун ягы гадымы Ысрайылда бирнәче максатлар үчин уланылыпдыр. Ол чыраларың ягы үчин, яралары беҗермек үчин ве деридәки ёкушян яралары беҗермек үчин уланылыпдыр. Кәте ягы атыр билен гарып, якымлы ыс бермек үчин дерә ве сача чалыпдырлар. Гымматбаха яг кимдир бири патышалыга, руханылыга, пыгамберлиге сайлананда, онуң депесинден гуйлупдыр, шейле хем мукаддес затлары пәклемек үчин оларың үстүне серпилипдир. Шейлеликде, яг бүтевүлигиң, саг-саламатлыгың, Худайың Рухуның гудратының ве тәмизленмегиң нышаны болупдыр.

Мср 25:6; 29:7; Лев 7:10; 14:26; 1Шам 10:1.

Яг гуймак – сайланан адамың я-да бир задың үстүне зейтун ягыны гуймак билен йөрите хызмат үчин айры гойландыгыны аңлатмак. Кимдир бириниң депесине яг гуйлуп, ол патышалыга я-да руханылыга белленилипдир. Гурбанлык сыпасы, тутуш мукаддес чадыр мукаддес эдилмек үчин, оларың үстүне яг серпилипдир. Тәзе Әхтде месихилер шыпа алмак үчин дилег эдйән адамларының үстүне яг гуюпдырлар. Иса «Месих» дийлип атландырыляр, бу «яг гуйлан» диймеги аңладяр, ягны Худай тарапындан сайланып белленен диймекдир.

Мср 40:9,15; Лев 4:3; 1Шам. 16:13.

Серет: Месх ягы; Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Яхуда –Якубың он ики оглуның бириниң ады ве яхуда тиресиниң ата-‑бабасы. Яхуда тиреси бейик болупдыр, оңа мүлк пай дийлип берлен ер хем улы болупдыр ве «Яхуда» дийип атландырылыпдыр. Сүлейман патыша өленден соң, Демиргазык тирелер Гүнорта тирелеринден, ягны яхуда ве бенямин тиресинден айры чыканларында, бу ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Гүнорта патышалыгының Давут пыгамбериң несиллери болан өз патышалары болупдыр ве онуң пайтагты Иерусалим болупдыр.

Гчк 29:35; 35:22-23; 38:1-26; 49:8; Мср 31:2; Еш 15:1-12; 1Шам 17:12.

Серет: Ысрайыл.

Яхудаларың дили –

2Пат 18:26.

Серет: Еврей.

Яхуды – аслы еврей болан адам. «Яхуды» ады «Яхуда» сөзүнден гелип чыкандыр. Б. э. өң 586-нҗы йылда Яхуда патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр ве халк Бабыла сүргүн эдилйәр. Сүргүн дөврүнде ве ондан соң хем «яхуды» сөзи халкы ве ысрайыл тирелеринден болан ислендик адамы аңлатмак үчин гиңден уланылыпдыр. Адамзады халас этмек үчин ве Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Исаның Худай тарапындан иберилендигине ынанан илкинҗи адамлар яхудылар болупдыр.

Нех 1:2; Эст 3:4; 9:1-6.

Серет: Бабыл, Яхуда.

Якма гурбанлыгы – бу айратын гурбанлык болуп, мал сойландан соң, онуң әхли бөлеклери гурбанлык сыпасында бүтинлей якыляр. От якыландан соңра, гурбанлык отда янып түссә өврүлипдир. Асмана етйән бу гурбанлыгың түссесиниң ысы Худая ярапдыр.

Гчк 8:20; 22:2; Лев 1:2-17.

Якуп пыгамбер – хезрети Ысхагың оглы, Ыбрайым пыгамбериң агтыгы, ол Худай тарапындан вада берлен ялканыша эе болупдыр. Якуп Пениелде Худай билен гөреш тутанда, Худай Якубың адыны Ысрайыл дийип үйтгетди. Якубың он ики оглы болупдыр ве бу огуллар ысрайыл халкының он ики тиресиниң ата-бабасы болупдыр.

Гчк 25:19; 27:6; 32:22-30; 35:22-26.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Ысхак пыгамбер; Ысрайыл; Яхуда.

Ялкамак – Худайың ниети ве ислеги адамзады ялкамаклык болуп, бу Онуң ыкрар эден әхтиниң меркезинде ерлешйәр. Ыбрайым пыгамбериң үсти билен Худай ер йүзүндәки әхли адамлары ялкамаклыгы вада берди (Гчк 12:3). Бу вада Ыбрайым пыгамбериң несли болан Иса Месихиң үсти билен амала ашды (Гал 3:14). Мукаддес Китап Худайың диңе догры адамлары ялкаяндыгыны өвредйәр, себәби олар Худайы сөййәрлер ве Оңа табын болярлар. Тәзе Әхтде ялканмак дүшүнҗеси хас гиң, ягны муңа диңе бир байлык гирмән, эйсем бу ве индики дурмушда рухы тайдан ялканмак хем гирйәр. Иса эерйәнлер дирелиш гүнүнде Худайың өзлерини ялкаҗакдыгыны билйәрлер (Мат 25:34). Онуң манысы «нәлетлемек» сөзи билен гапма-гаршыдыр.

Гчк 1:22,28; 12:3; Кан 28:1-12; Мат 25:34; Лук 14:14; Эфе 1:3.

Яшулулар – Ысрайыл халкының бүтин тарыхының довамында, хатда Исаның дөврүнде яшулулар ёлбашчылык этмәге, өвретмәге ве адамларың үстүнден ыгтыярлыгы йөретмәге җогапкәр болупдырлар. Олар кәте өз борчларыны догры ве адалатлы берҗай этмәндирлер, шонуң үчин Худай олары пыгамберлериниң үсти билен язгарыпдыр. Йыгнакларда Исаның ызына эерйәнлериң арасында бу хызматы йыгнагың ёлбашчылары ерине етирипдирлер. Аянлык китабында яшулулар Иса Месихе иман этмек аркалы әхли халас боланлары аңладыпдыр.

Мср 3:18; 4:29; Лев 4:15; Кан 19:12; Рут 4:2,9; Иша 3:14; Айн 4:4.

Язык гурбанлыгы – эгер кимдир бири төтәнден гүнә эден болса я-да харам затлары эллән болса, онда бу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәсинден саплапдыр.

Лев 5:2-19.

Е

Е

1. Едутун
2. Ехошапат җүлгеси
3. Еврей

Едутун – ол 1ЙЙ 16:41-де беян эдилйән Давут пыгамбериң баш сазандаларының бири болан болмагы әхтимал; башга бир манысы «боюн эгдирмекдир».

1ЙЙ 16:41.

Ехошапат җүлгеси – бу ер Иерусалимиң голайындакы җүлге үчин уланылян атдыр, ягны ол Иерусалиме гаршы йыгнанан миллетлере Худайың ыглан эден җезасының беян эдилйән ери болупдыр. Ёвел китабының 3‑нҗи бабының 14‑нҗи аядында бу хөкүм җүлгеси дийлип атландырылыпдыр.

Ёв 3:2,12,14.

Еврей –

1. Аслы нәбелли көне сөз, бу ысрайыл халкы үчин уланылыпдыр. Шейле хем бу Ыбрайым пыгамбериң асыл гелип чыкышыны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2. Б. э. өң 586-нҗы йылда Бабыл сүргүни дөврүне ченли, эсасан, ысрайыл халкы тарапындан уланылан дил. Халк сүргүнден доланып геленден соң, оларың аглабасы бу диле дерек арамей дилинде гүрләпдир. Көне Әхтиң көп ери еврей дилинде язылыпдыр.

Гчк 14:13; 39:14,17; 40:15; 41:22; 43:32; Мср 1:15-19; 21:2; 1Шам 4:6

Серет: Арамей.

Ю

Ю

1. Юнус пыгамбер

2. Юсуп пыгамбер

Юнус пыгамбер – Ниневе халкының пис ишлери үчин олары Худайың вейран этҗекдиги барада дуйдурыш берен пыгамбер. Онуң дуйдурышы себәпли халк тоба этди ве Худай олары багышлады.

Юнус китабы.

Юсуп пыгамбер – Ысрайылың иң сөйгүли оглы, Эфрайым билен Манашаның какасы. Доганлары оны гул эдип сатдылар, эмма Худай оны халас этди ве Мүсүр патышасының «саг эли» этди. Ол ерде Юсуп доганларыны ве тутуш машгаласыны, шейле хем көп мүсүрлилери узак вагтлап болан гуракчылык дөврүнде ачлыкдан халас этмекде эсасы хызматы битирди.

Гчк 30:24-25; 37:1–50:26.

Серет: Фараон.

Й

Й

1. Йыгнагың хызматчысы
2. Йыгнагың ёлбашчылары
3. Йыгнак

Йыгнагың хызматчысы – Иса гөге гөтериленден соң ве Мукаддес Рух иненден соң, месихилер топарына окатмага ве хызмат этмәге белленен йөрите адамлар тарапындан ёлбашчылык эдилипдир. Мунда белли бир дүзгүн болмандыр, муңа гарамаздан Павлус өз хатларында нәхили адамларың ёлбашчылык этмелидиги барада анык гөркезмелер берипдир. Иса башгалара хызмат этмеклиге өрән ёкары баха берипдир.

Рес 14:23; 1Пет 5:1-4; 1Тим 3:1-13; Рим 16:1; 1Тим 5:17-21; Тит 1:5-9; Ев 13:7,17.

Йыгнагың ёлбашчылары –

Серет: Яшулулар.

Йыгнак – Тәзе Әхт дөврүнде Иса ынанянлар сежде этмек үчин Иерусалимдәки ыбадатханада йыгнанышыпдырлар. Мундан соң тизара олар өз өйлеринде йыгнанышып башлапдырлар. Хош Хабар тутуш Рим империясында вагыз эдиленсоң, йыгнаклар көп ерлерде гурналды. Бу гүнки гүн йыгнаклар дүнйәниң әхли ерлеринде гечирилйәр. Бу йыгнакларың әхлиси бир бейик Йыгнагың бөлүми хасапланып, онуң дүзүми Исаның дөврүнден тә шу гүне ченли месихилерден ыбаратдыр.

Мат 16:18; Рес 8:1; 9:31; Рим 16:5; 1Кор 11:18; Эфе 5:23-32; Айн 1:11.

З

З

1. Зебур
2. Зекат
3. Зыгыр
4. Зыярат нагмасы

Зебур – 150 мезмурдан ыбарат топлум, оларың көпүси Давут пыгамбер тарапындан языландыр. Зебур Көне Әхтиң бир бөлегидир.

Серет: Давут пыгамбер; Көне әхт; Мезмур.

Зекат –

Серет: Ондан бири.

Зыгыр – Орта Гүндогарда өсүмлигиң бир гөрнүши. Зыгыр үйшмегини йыгнап, сувда эзипдирлер, соңра гурадып, сүйүмини айратын алып, ондан йүплүк өрүпдирлер ве ондан непис мата докапдырлар. Ахырында, докалан зыгыр мата йүң мата гаранда гыммат хасапланыпдыр, себәби оны ыссы ховада геймек якымлы болупдыр ве оны өндүрмек кын болупдыр. Руханы гейимлериниң кәбирлери зыгыр матадан докалыпдыр.

Мср 9:31; 25:4; 26:1; Лев 6:10; 16:4; Сүл 31:13; Дан 10:5.

Зыярат нагмасы – Еврейче «ёкары чыкян айдым» диймекдир. Бу айдым дагың ёкарсында ерлешйән ыбадатхана чыкыланда айдылыпдыр. Бу айдымлар дини байрамчылыклар үчин Иерусалиме баряркалар, ёлда зыяратчылар тарапындан айдылып, ыбадатханада байрамчылыгың бир бөлеги хөкмүнде сежде эдипдирлер. Бу сөз кәбир мезмурың еврейче адының бир бөлегидир.

Зеб 119-133.

Table of Contents

Гириш

Маркың хош хабары

- 1‑нҗи бап
- 2‑нҗи бап
- 3‑нҗи бап
- 4‑нҗи бап
- 5‑нҗи бап
- 6-нҗы бап
- 7‑нҗи бап
- 8‑нҗи бап
- 9-нҗы бап
- 10-нҗы бап
- 11‑нҗи бап
- 12‑нҗи бап
- 13‑нҗи бап
- 14‑нҗи бап
- 15‑нҗи бап
- 16-нҗы бап

Сөзлүк

А

- Адалатлы
- Адам ата
- Агта
- Агыз беклемек
- Ахалот
- Аждарха
- Акмак
- Аламот
- Алоэ
- Амалеклер
- Аммонлар
- Аморлар
- Анаклар
- Араба дүзлүги
- Арамей дили
- Арфа
- Артемис
- Арвах-җын
- Арёпагус
- Ашера
- Ашторет
- Ашур
- Аянлык
- Азия

Б

- Бабыл
- Багал
- Баш руханы
- Башан
- Байрам йылы
- Байрамчылыклар
- Берекет
- Беелзебул
- Бу дүнйәниң хөкүмдары
- Бут
- Бүтинлей ёк этмек

Ч

- Чатма байрамы

Д

- Дагон
- Давут галасы
- Давут Оглы
- Давут пыгамбер
- Декаполис
- Дери кесели
- Дикме даш
- Дога-дилег этмек
- Догры

Э

- Эфиопия
- Эфот
- Эл гоймак
- Эллинҗи гүн байрамы
- Эляша пыгамбер
- Эпикурчы философлар

Ә

- Әхт

- Әхт сандыгы

Ф

- Фараон
- Фарисейлер
- Финикия

Г

- Гала дервезелери
- Галла байрамы
- Галла садакасы
- Ган
- Гиргашлар
- Гитит
- Гомора
- Гөгүң Шалыгы
- Гөк
- Гөргүр
- Гөрнүш
- Греклер
- Гурбанлык сыпасы
- Гурбанлыклар
- Гурсакча
- Гүнә гурбанлыгы
- Гүнәден сапланма гүни
- Гырнак аял
- Гызыл деңиз

Х

- Хача чүйлемек
- Халасгәр
- Хантагта
- Хасыл байрамы
- Хеләкчилик ери
- Хепдәниң биринҗи гүни
- Хермон дагы
- Хетлер
- Хигаён
- Хирод
- Хивилер
- Хореп
- Хорылар
- Хоссар
- Хош хабар
- Хошбой ыслы гамыш
- Хошея пыгамбер
- Хов эне
- Хөдүр чөреги
- Худай
- Худайың Гузусы
- Худайың Оглы
- Худайың Шалыгы
- Хызмат этмек

И

- Иблис
- Ичги садакасы
- Ички гала
- Император
- Инҗил
- Иң мукаддес отаг
- Иордан дерясы
- Иса
- Ишая пыгамбер
- Иерусалим

Җ

- Җебрайыл перишде
- Җелиле
- Җеннет
- Җул гейинмек

К

- Канун
- Канун китабы
- Кемош
- Кенган
- Кенганлар
- Керуп
- Кесетлер
- Кейнлер
- Кәкилик оты
- Көне Әхт
- Күл үстүнде отурмак

Л

- Ладан
- Левилер
- Лира
- Ливан
- Ливятан
- Лолы
- Лут

М

- Мадай
- Манна
- Маскил
- Меҗлис
- Меръем
- Месх ягы
- Месих
- Месопотамия
- Мейлетин садака
- Мезмур
- Мәликсадык
- Мидянлар
- Микайыл
- Миктам
- Миллетлер
- Милло
- Мирас
- Молек
- Моваплар
- Мукаддес
- Мукаддес чадыр
- Мукаддес чөрек
- Мукаддес даг
- Мукаддес отаг
- Мукаддес өй
- Мукаддес Рух
- Мурдар
- Муса пыгамбер
- Мут лабен
- Мүр
- Мүрзе

Н

- Надан
- Нард
- Назыр
- Нефиллер
- Негеп чөли
- Новбахар огул
- Нух пыгамбер

О

- Омын

- Ондан бири

Ө

- Өлүлер дүнйәси

- Өй бутлары

П

- Парс империясы
- Парз
- Пата
- Патрос
- Перишде
- Перизлер
- Перман
- Песах байрамы
- Петир байрамы
- Пилат
- Пилиштлилер
- Пурым байрамы
- Пыгамбер
- Пыгамберлик этмек

Р

- Рабби
- Рахап
- Рапалар
- Реб
- Реббе хөдүр эдилен чөрек
- Реббе йүз тутулян чадыр
- Реббиң гүни
- Реббиң өйи
- Реббиң сачагы
- Ресуллар
- Римлилер
- Рух
- Руханы

С

- Сабат гүни
- Садака
- Саддукейлер
- Саламатлык гурбанлыгы
- Салгытчы
- Салим
- Самария
- Сара

- Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

- Сежде этмек
- Сеждегәх
- Села
- Серафлар
- Сердар
- Сидон
- Синагога
- Синай
- Сион
- Сион гызы
- Содом
- Сөвеш арабасы
- Стоик таглыматчылар
- Сур
- Сурнай байрамы
- Сува чүмдүрмек
- Сүлейман пыгамбер
- Сүннет
- Сүннетсизлер
- Сүргүн
- Сыпа

Ш

- Шеминит
- Шейтан
- Шигаён
- Шөхрат

Т

- Табшырык
- Тегелек ховуз
- Тәмиз
- Тәзе Ай байрамы
- Тәзе Әхт
- Төврат
- Төврат мугаллымы
- Туты
- Түтетги
- Түтетги сыпасы

У

- Урым ве Туммым

Ы

- Ыбадатхана
- Ыбрайым пыгамбер
- Ыляс пыгамбер
- Ынсан оглы
- Ысхак пыгамбер
- Ысмайыл пыгамбер
- Ысрайыл
- Ысрайылың он ики тиреси
- Ызына сатын алмак

Я

- Ябуслар
- Яг
- Яг гуймак
- Яхуда
- Яхудаларың дили
- Яхуды
- Якма гурбанлыгы
- Якуп пыгамбер
- Ялкамак
- Яшулулар
- Язык гурбанлыгы

Е

- Едутун
- Ехошапат җүлгеси
- Еврей

Ю

- Юнус пыгамбер

- Юсуп пыгамбер

Й

- Йыгнагың хызматчысы
- Йыгнагың ёлбашчылары
- Йыгнак

З

- Зебур
- Зекат
- Зыгыр
- Зыярат нагмасы