Мукаддес Китап
Author: Мукаддес Китап Терҗиме Институты
Date: 2018-09-17T09:24:52.630340+00:00

Гириш

Гириш

1. Луканың хош хабары

2. Сөзлүк

Элиңиздәки Мукаддес Китап хер бир адам үчин иң ваҗып китапдыр! Бу китап аркалы адамзат өз Ярадыҗысы Худайы танап, Онуң биз үчин ниетлән аҗайып максадыны өвренер ве иман эдип, бакы яшайша эе болар. Бейик патыша болан Давут пыгамбер Худайың Сөзи барада өз мезмурларының биринде: «Сениң сөзүң – чыра аякларыма, ол – ягтылык мениң ёдама» дийип айдяр. Худайың Сөзи, догрудан-да, хер бир ынсаның дурмушы үчин чырадыр, йөрейән ёлуны ягтылдян нурдур! Гой, Худай бу китабы окаян хер бир ынсана пәхим-пайхас берип, Өз Сөзүниң уммасыз байлыгыны оңа багыш этсин!

Китапларың атлары

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китапларың атлары дүрли-дүрлүдир:

- •Китап я-да онуң эсасы бөлеги белли бир адам тарапындан язылып, шол адамың ады билен атландырыляр, мысал үчин, «Сүлейманың пәхимлери».

- •Китап хайсыдыр бир адам барада язылып, шол адамың адына лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Рут».

- •Китап ысрайыл халкының тарыхының хайсыдыр бир дөврүни беян эдип, шол дөвүрдәки вакалара, ягдайлара лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Ысраыыл сердарлары». Булар барада хас гиңишлейин маглуматы алмак үчин, хер китабың башында берилйән гириш бөлүмине гөз айлаң.

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китаплар шу топарлара бөлүнйәр:

- •Көне Әхт

- ◦Төврат (Гелип чыкыш – Канун таглыматы)

- ◦Ир дөвүрдәки пыгамберлер; бу китаплар топары кәвагт «Тарыхы китаплар» дийлип хем атландырыляр (Ешува – Патышалар (Икинҗи китап))

- ◦Язгылар, шейле топара Зебур ве Сүлейманың пәхимлери ялы китаплар гирйәр. (Йыл язгылары – Нагмалар нагмасы)

- ◦Бейлеки пыгамберлер (Ишая – Малакы)

- •Тәзе Әхт

- ◦Хош хабарлар. Муңа дөрт китап дегишли болуп, олар дүрли адамлар тарапындан языландыр. Олар өзлериниң шаят болан вакаларыны беян эдйәрлер.

- ◦«Ресулларың ишлери» атлы китап Лука тарапындан языландыр. Ол бу китапда Иса Месихиң гөге гөтериленден соң болан вакалары беян эдйәр.

- ◦Хатлар. Булар Павлус, Петрус ве Ёханна ялы авторларың месихи йыгнаклара язан хатларыдыр.

- ◦«Ёханна гелен аянлык» эдебиятың айратын гөрнүши болуп, онда Худайдан гелен гөрнүшлер ве аянлыклар беян эдилйәр.

Ёкарда агзалан китаплар топлумларының хер бири өзүне махсус болан жанрда языландыр. Шонуң үчин-де окыҗы китабы оканда, онуң жанр айратынлыгыны хасаба алмалыдыр.

«Көне Әхт» ве «Тәзе Әхт» китапларына гошмача сөзбашылар берилйәр. «Көне Әхтиң» дүзүмине пыгамберлериң китапларының хем гирйәндигине гарамаздан, оңа түркмен окыҗыларына гиңден таныш болан «Төврат» ве «Зебур» диен гошмача сөзбашылар берилди. «Тәзе Әхт» китабына «Инҗил» диен гошмача сөзбашы берилсе-де, онуң дүзүмине «Инҗилден» башга китаплар ве иманлылар йыгнакларына язылан хатлар гирйәр.

Худайың атлары

Көне Әхт китабы түркмен дилине асыл нусгадан, ягны еврей дилинден терҗиме эдилди. Бу китабың еврей дилиндәки асыл нусгасында Худайың бирнәче ады душ гелйәр. Онуң «Элохим» ады хас көп уланылып, ол түркмен дилине «Худай» дийип терҗиме эдилди. Онуң бейлеки ады Яхве болуп, ол хем «Худай» диймеги аңладяр. Бу ат түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. «Реб» сөзи Худайың әхт баглашан, Өзүни халкына аян эден я-да ынсан кешбинде пейда болан ягдайларына дегишли вакаларда уланылды. Худайың «Эл-Шаддай» ады түркмен дилине «Гудратыгүйчли» дийип, «Эл-Элён» болса «Бейик Худай» дийип терҗиме эдилди. Худайың китапда сейрек душ гелйән «Адонай» ады «Таңры» дийип терҗиме эдилди. Херекет эдйән, бейик ишлери амала ашырян Худайы суратландырмак үчин еврей дилинде утгашдырылып уланылан «Яхве Элохим» ады түркмен дилине «Худайымыз Реб» дийип терҗиме эдилди.

Тәзе Әхт китабының асыл нусгасы грек дилинде язылып, онда Худай бабатда «куриос» диен сөз уланыляр. Китабың язга гечирилен дөврүнде бу сөз «ага» я-да «хоҗайын, эе» диймеги аңладярды. Көне Әхтиң грек дилиндәки терҗимесинде Худайың «Яхве» ве «Адонай» атлары хем «куриос» дийип терҗиме эдилендир. Шонуң үчин-де, Тәзе Әхт китабында адамлар Иса Месихе «куриос» дийип йүзлененлеринде, Оны Худай хөкмүнде кабул эдендиклери әшгәр боляр. Шейле ягдайларда «куриос» сөзи түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. Мундан башга-да, Иса Месих өлүмден диреленден соң Оңа Куриос Иса Месих дийип йүзленилип, бу ат түркмен дилине «Реббимиз Иса Месих» дийип терҗиме эдилди.

Мукаддес Язгылар ве тарыхы вакалар

Мукаддес Язгыларда беян эдилйән вакалара долы ве догры дүшүнмек үчин, олара шол дөвүрде болуп гечен тарыхы вакалар билен умумы багланышыкда гарамалыдыр. Ашакда Мукаддес Язгыларда беян эдилен тарыхы дөвүрлериң ве империяларың ады берилйәр:

1.Ыбрайым пыгамбериң дөврүне ченли болуп гечен вакалар. Худай дүнйәни ярадяр. Ол Адам атаны ве Хов энәни ярадып, олары Эрем багында ерлешдирйәр. Эмма олар Худайың эмрини бозансоңлар, Эремден махрум эдилйәрлер. Оларың несли көпелип, ер йүзүне яйраяр, гүнә ичинде яшап, өз дурмушларына гүмра болуп, Яраданы унудяр. Худайың муңа җуда гахары гелип, тутуш адамзады ёк этмеги ниет эдинйәр. Ол Өз ниетини берҗай этмек үчин, ер йүзүне элхенч сил иберйәр-де, Нух пыгамбер билен онуң машгаласындан башга тутуш адамзады ёк эдйәр. Хава, Худай шол силде диңе Нух пыгамбери ве онуң машгаласыны халас эдйәр, себәби олар дири Худая иман эдип, Оңа сежде эдйәрдилер. Беян эдилйән вакаларың шу тапгыры Нухуң несиллериниң Бабыл минарасыны гуршы ве тутуш адамзадың несил дарагтының дөрейши билен тамамланяр.

2.Ыбрайым пыгамбер барадакы вакалар. Хич перзенди болмадык Ыбрайым пыгамбере Худай бир огул берҗекдигини, ондан бейик бир миллет яратҗакдыгыны вада берйәр. Мундан башга-да, Худай пыгамбере онуң неслине «бал билен сүйт акян» Кенган топрагыны-да мирас берҗекдигини вада эдйәр. Ыбрайым пыгамбер вада берлен юрда гөчүп, ол ерде чадырда бир чарвадар кимин яшаяр. Худай Ыбрайымың агтыгы Якуба «Ысрайыл» дийип ат берйәр. Ысрайылың он ики оглы болуп, олар тутуш халкың несилбашылары боляр. Ысрайылың Юсуп атлы сөйгүли оглы доганлары тарапындан Мүсүр гулчулыгына сатылса-да, Худай оны ялңыз гоймаяр. Юсуп пыгамбер Худайың көмеги билен тутуш Мүсүр юрдунда икинҗи дереҗели адам боляр. Ол ачлык дөврүнде тутуш юрды ве өз атасының машгаласыны халас эдйәр. Онуң несли Мүсүрде җуда көпелйәр, эмма Юсуп пыгамбер арадан чыкандан соң, олар Мүсүр юрдунда гул болярлар.

3.Мүсүрден чыкыш ве вада эдилен топрагы эелемек барадакы вакалар:

а.Муса Ысрайылың неслини мүсүр гулчулыгындан азат эдйәр. Ысрайылың огулларындан дөрән тирелер чөлде Худая эерип, Ондан Мукаддес Кануны кабул эдйәрлер. Худай олара леви тиресини руханычылыга беллемеги ве Өзи үчин мукаддес чадыры ясамагы буюряр. Бу чадыр Худая сежде этмек үчин ниетлененди.

б.Ешува ысрайыллары Ыбрайым пыгамбере вада берлен топрага – Кенгана гетирйәр. Олар бу топрагы шол ерде яшап йөрен тирелерден басып алярлар. Бу тирелериң аглаба бөлеги Нух пыгамбериң Хам ве Яфес атлы огулларының несиллериди. Ыбрайым пыгамбер болса Нух пыгамбериң новбахар оглы Самың неслиди. Ысрайылың душманлары болан аммонлар ве моваплар болса Лутуң несиллериди. Басылып алнан юрт он ики бөлеге бөлүнип, ысрайыл тирелериниң арасында биҗе боюнча пайланыляр. Юсубың ики оглундан ики тире эмеле гелйәр, себәби Ысрайыл пыгамбер дүнйәден өтмәнкә олары өз огуллары хөкмүнде кабул эдип, ак пата берипди. Шонуң үчин-де, он ики бөлеге бөлүнен топрак Ысрайылың он бир оглуның несиллериниң арасында мүлк хөкмүнде пайланыляр. Ысрайылың Леви оглуның несиллери болса руханычылыга беллененсоңлар, топракдан хич мүлк алмаярлар, себәби Ысрайыл Худайы Реббиң Өзи оларың мүлкүди.

4.Он ики тирәниң бир патышалыгы эмеле гетириши барадакы вакалар:

а.Шавул патыша Ысрайылың илкинҗи патышасы боляр. Соңра Давут пыгамбер Ысрайыла патыша боляр ве он ики тирәни бирлешдирип, бир миллети эмеле гетирйәр--де, өз чәклерини гиңелдйәр.

б.Сүлейман пыгамбер Реббе сежде этмек үчин дүнйәде деңи-тайы болмадык ыбадатхананы гуряр.

5.Патышалыгың бөлүнмеги барадакы вакалар. Сүлейман пыгамбер арадан чыкандан соң, онуң ики оглуның арасында уруш башланяр. Юрдуң демиргазыгындакы он тире Сүлейманың огулларының бирини голдап, Ысрайыл патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве бенямин тирелери болса Сүлейманың бейлеки оглуны голдап, юрдуң гүнортасында Яхуда патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве Ысрайыл патышалыклары пыгамберлериң язгыларында көп ятланыляр. Демиргазык патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр, илаты болса Бабыла сүргүн эдилйәр.

6.Сүргүнлик дөври ыбадатхана вейран эдилйәр, гүнорта патышалыгы болан Яхуданың абрайлы ве гөрнүкли адамлары, машгалалары бабыллылар тарапындан есир алыняр.

7.Дикелдиш дөври – Парс империясы дөрәнден соң яхудылара өз ватанына, Ысрайыла доланмак ругсат эдилйәр. Олар өз юрдуна доланып, шәхери ве ыбадатхананы дикелдйәрлер.

8.Көне ве Тәзе Әхтиң аралыгындакы дөвүр – Македония империясы. Ортаер деңзи македониялылар тарапындан басылып алыняр. Македонлар грек дилини яйрадып, билим улгамыны өсдүрип яйбаңландырярлар.

9.Иса Месихиң дурмушы ве хызматы. Шол дөвүрде яхудылар Рим империясына гарашлы болуп, онуң беллән патышаларының голастында яшаярдылар. Шейле патышаларың бири-де Хирод болуп, ол Рим императорына долы гарашлы болупдыр.

10.Илкинҗи месихилер йыгнагы. Иса Месих гөге гөтериленден соң, Оңа иман эденлериң саны барха артяр. Гүйчли ызарланмалара, сөгүлмелере ве эҗирлере гарамаздан, оларың саны барха көпелйәр. Месихи йыгнаклар Орта Гүндогардан Рим империясының Азия велаятына (хәзирки Түркие), хатда Европа юртларына ченли яйраяр.

Мукаддес Язгыларың жанрлары

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде үч дүрли жанр: кысса (беян этме), гошгы (я ак гошгы) ве гошгы жанрында язылан проза уланылды. Гошгы жанрында язылан проза долы капыя эе болмаса-да, гошгы ялы окаляр. Шонуң үчин-де, шейле жанрда язылан пыгамберлик китаплары терҗиме эдиленде, олар гошгы гөрнүшде реҗеленди. Еврей шыгрыетинде «параллелизм» усулы гиңден уланыляр. Шейле усулда язылан гошгуларың биринҗи сетиринде беян эдилйән пикир икинҗи сетиринде гайталанып, манысы хас гиңишлейин дүшүндирилйәр.

Голязмалар

Көне Әхт китабы түркмен дилине еврей дилинде язылан Масоретик текстлеринден терҗиме эдилди. Бу Масоретик текст Библия Хебрайиканың соңкы неширинде чап эдилди. Зерурлыгың дөрән ягдайларында шу нешириң теклип эден алтернатив дүшүндирмелеринден хем угур алнып, олара дегишли чыкгытлар берилди. Тәзе Әхт китабы грек дилиндәки голыазмадан (Бирлешен Мукаддес китап җемгыети, 4‑нҗи нешири) терҗиме эдилди. Бу гөрнүшдәки аятларың Текстус Ресептус билен тапавутлы болан ягдайларында олара хем дегишли чыкгытлар берилди.

Чыкгытлар

Терҗимеде чыкгытларың бирнәче гөрнүшлери уланылды. Оларың иң йөнекейи окыҗа дүшнүксиз я-да нәбелли болан сөзе дүшүндириш берйәр. Шейле сөзлер китабың ахырында берилйән Сөзлүкде хем ерлешдирилендир. Чыкгытларың ене бир гөрнүши терҗиме эдилен асыл нусгадакы аятларың башга гөрнүшиниң бардыгыны хем гөркезйәр. Шейле аятларың арасындакы тапавут җикме-җик гөркезилмесе-де, хайсы асыл нусгадан алнандыгы мәлим эдилйәр.

Өлчег бирликлери

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде өлчег бирликлерини аңлатмак үчин мысгал, гадак, батман ялы гадымы көне түркмен өлчег бириклери уланылды. Оларың хәзирки дөвүрдәки такмынан өлчегини гөркезмек үчин дегишли чыкгытлар берилди. Шейле-де, чыкгытларда көне еврей ве грек өлчеглери уланылды. Сиз бу өлчег бирликлерини китабың ахырында берилйән таблисада гөрүп билерсиңиз.

Салгыланма аятлары

Тәзе Әхтиң китапларында Көне Әхтден мысал гетириленде, онуң хайсы китапдан алнандыгыны гөркезмек үчин салгыланма аятлары берилйәр. Бу окыҗа аядың я-да бабың асыл мазмуныны тапмагы еңиллешдирмек максады билен эдилди.

Мукаддес Язгыларың стили

Мукаддес Язгыларың стили өзболушлыдыр. Себәби онуң асыл нусгасының язылан дөврүндәки дурмуш ягдайларының, дәп-дессурларының кәбирлери түркмен дурмушы ве медениети үчин нәтанышдыр. Шоңа гөрә-де, терҗимечилер асыл нусганың манысының түркмен окыҗысына дүшнүкли болмагы үчин бу ише өрән сересаплы чемелешдилер. Олар асыл нусганың манысының үйтгедилмегине я-да тесвирленмегине ёл бермезлик үчин, оны сөзме-сөз терҗиме этмекден я-да диңе манысыны терҗиме этмекден гача дурдулар. Өңде гойлан меселәниң кын боландыгына гарамаздан, терҗиме адаты окыҗа дүшнүкли болуп, манысының арасса, анык ве тебигы болмагы үчин сада дилде эдилди. Терҗиме стилиниң дүрли болмагы терҗимелериң хем дүрли боляндыгыны аңладяр. Шонуң үчин-де, хайсыдыр бир терҗимәни башга терҗиме билен деңешдирип, онуң нәдогры эдилендигини айтмак ерликсиздир. Терҗимелериң бирмеңзеш болуп, адалгаларың я-да җүмлелериң башгача, окыҗа хас дүшнүкли тәрде берилмеги ахмалдыр. Мундан башга-да, терҗимелериң хеммеси белли бир дереҗеде дүшүндирмелере эедир. Терҗимәниң довамында душ гелен икиманылы сөзлемлериң аглаба бөлегиниң дүшүндирилмелери окыҗының пайына галдырылды. Йөне манысы өрән чылшырымлы ве айдың болмадык аятларың кәбирлери садалашдырылып, окыҗа дүшнүкли болар ялы терҗиме эдилди. Шейле аятларың терҗимесинде көп алымлар тарапындан бу бабатда кабул эдилен дүшүндиришлерден угур алынды.

Мукаддес Китап Терҗиме институты

Тәзе Әхт

Луканың хош хабары

Луканың хош хабары

Гириш

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24

Бу китап Лука атлы лукман тарапындан язылды. Ол Иса иман эден илкинҗи адамларың бириди. Лука Исаның дурмушының, гөркезен гудратларының, вагызларының шаяды болан адамларың гүррүңлерини ыхлас билен йыгнап, ики китап: Луканың хош хабары ве Ресулларың ишлери атлы китаплары язды.

Лука Хош Хабар китабыны Иса Месих иң Халасгәрдиги барадакы хабары хеммелере мәлим этмек максады билен язяр. Бу Халасгәр гадымыетдәки пыгамберлер аркалы Худай тарапындан вада берлипди. Лука бу Хош Хабарың диңе бир уруг я-да халк үчин дәл-де, тутуш адамзат үчиндигини гайта-гайта ныгтаяр. Ол гарыплар ве аяллар ялы көп кемсидилмелере ве зулума дучар болянлар барада Иса Месих иң хоссарлык билен алада эдендигини беян эдйәр. Лука Иса Месих иң Өзи барада айданларыны мысал гетирип, шуны язяр: «Реббиң рухы үстүмдедир. Гарыплара Хош Хабары билдирмегим үчин, Ол Мени сечип-сайлады… зулум астындакылары азатлыга чыкармага, Реббиң мерхемет йылыны җар этмәге Мени иберди». (Лук 4:18.)

Лука Худайың сөйгүси, Мукаддес Рух, дога-дилегиң гүйҗи барада көп язяр. Ол өз китабында Исаның көп тымсалларыны айдып берйәр. Бу тымсаллар адаты дурмуша эсасланып, Худайың Шалыгы барада, бу Шалыгың раяты болмак үчин нәме этмелидигини окыҗа сада дилде дүшүндирйәр.

Мазмуны

- Гириш 1:1-4

- Яхя пыгамбериң ве Иса Месихиң догулмагы, оларың чагалыгы 1:5–2:52

- Иса Месихиң сыналмагы ве чүмдүрилмеги 3:1–4:13

- Иса Месихиң Җелиледе гөркезен гудратлары ве вагызлары 4:14–9:50

- Иса Иерусалиме уграяр 9:51–19:27

- Иерусалиме дабаралы гириш ве соң болан вакалар 19:28–23:56

- Реббиң дирелиши, шәгиртлерине гөрүнмеги ве гөге алынмагы 24:1-53

1‑нҗи бап

Сөзбашы

1^1Хорматлы Теофил! Энчеме адамлар арамызда болуп гечен вакаларың тарыхыны язмага гиришдилер. 2Шол вакалары бизе илкибашдан гөзлери билен гөрен шаятлар ве Худайың Хош Хабарының хызматчылары етирди. 3Шонуң үчин, эй, гадырлы Теофил, мениң өзүм хем болуп гечен вакаларың аныгына етип, саңа хеммесини җикме-җик язмагы йүрегиме дүвдүм+. 4Инди сен өзүңе өвредилен затларың хакыкатдыгына гөз етирерсиң.

Чүмдүриҗи Яхяның догулҗагы өңүнден айдыляр

5Яхудыя патышасы Хиродың дөврүнде Зекаря атлы бир руханы барды. Ол Абыяның руханылар топарынданды, онуң аялы Элизабет хем Харуның неслинденди+. 6Бу әр-аялың икиси-де Худайың өңүнде догручыл адамлар болуп, олар Реббиң әхли буйрукларыдыр парзларыны биркемсиз берҗай эдердилер+. 7Эмма Элизабетиң өнелгесиздигине гөрә, оларың перзенди ёкды. Оларың икиси-де эййәм гаррылык яшына етипди+.

8Бир гүн Зекаря өз топарының нобатчылык гезегинде, Худайың хузурында руханылык хызматыны берҗай эдйәрди+. 9Шонда руханылык адаты боюнча, якымлы ыслы түтетги түтетмек үчин, Реббиң ыбадатханасына гирмек онуң биҗесине дүшди+. 10Түтетги түтетмели пурсады гелди, әхли җемагат дашарда Худая дога окап дурды+.

11Шол вагт түтетги сыпасының сагында дуран Реббиң бир перишдеси Зекаря гөрүнди+. 12Зекаря оны гөрүп, өзүни йитирди, оны горкы гаплады. 13Эмма перишде оңа шейле дийди: «Эй, Зекаря, горкма, себәби сениң Худайдан эден дилегиң кабул болды. Аялың Элизабет саңа бир огул догруп берер, сен онуң адына Яхя дакарсың+. 14Бу саңа улы шатлык гетирер, онуң догланына көп адамлар шатланар. 15Чүнки ол Реббиң назарында бейик болар. Ол хич хачан агзына шерап ве ичги алмаз. Ол хениз энесиниң гөвресиндекә, Мукаддес Рухдан долар+. 16Ол ысрайыл халкындан көп адамы өзлериниң Худайы Реббе тарап өврер. 17Ол аталары огуллары билен ярашдырмак, боюн эгмезеклери догруларың дүшүнҗесине гөнүкдирмек үчин, Ылясың рухундан ве гудратындан долар, Реб Иса Месих иң[*] өңүнден йөрәр. Ол Реббиң гөвнүнден турҗак халкы тайярлар»+. 18Зекаря перишдә: «Мен муны нәхили билейин? Мен бир гарры адам, аялым-да гаррылык яшына етен» дийди+. 19Перишде оңа: «Мен – Худайың хузурында дурян Җебрайыл. Мен сениң билен геплешип, саңа бу Хош Хабары говшурмак үчин иберилдим+. 20Сен мениң белленен вагтда амала ашҗак сөзлериме ынанмадың. Шонуң үчин хем сениң дилиң тутулып, шу затларың амала ашҗак гүнүне ченли гепләп билмерсиң» дийип җогап берди.

21Шол вагт Зекаря гарашып дуран халк онуң ыбадатханада эглененине гең галды. 22Зекаря дашары чыканда, олар билен геплешип билмеди. Шонда олар ыбадатханада онуң бир гөрнүш гөрендигине гөз етирдилер, себәби Зекаря олара үм билен ышарат эдйәрди, эмма геплешип билмейәрди.

23Хызмат этмели вагты тамамланансоң, Зекаря өйүне гайтды. 24Арадан көп вагт гечмәнкә, онуң аялы Элизабет гөврели болды. Ол бәш айлап хич ере чыкмады, өйүнде болды. 25Ол: «Муны мениң үчин эден Ребдир. Инди Ол маңа назар салып, ил арасындакы утанҗымдан дындарды» диййәрди+.

Исаның догулҗагы өңүнден айдыляр

26Элизабетиң гөврелилигиниң алтынҗы айында Худай Җебрайыл перишдәни Җелиләниң Насыра шәхерине,+
27Давудың неслинден Юсуп атлы адамың адаглысы болан бир бой гызың янына иберди. Ол гызың ады Меръемди. 28Перишде онуң янына гелип: «Салам, эй, ялканан гыз! Реб сениң билендир![*]» дийди+. 29Меръем бу сөзлере өр-гөкден гелип, бу саламың нәме аңладяндыгыны билҗек болуп пикире батды. 30Перишде оңа йүзленип: «Горкма, Меръем, сен Худайың назарында мерхемет тапдың. 31Сен гөврели болуп, бир Огул дограрсың. Онуң адына Иса дакарсың+. 32Ол бейик болар, Оңа Бейик Худайың Оглы[*] дийлер. Таңры Худай Оңа атасы Давудың тагтыны берер+. 33Ол Якубың неслиниң үстүнден эбедилик шалык сүрер, патышалыгының соңы болмаз» дийди+. 34Меръем перишдә: «Бу нәхили болар? Мен хениз дурмуша чыкамок ахыры» дийди. 35Перишде оңа: «Мукаддес Рух сениң үстүңе инер, Бейик Худайың гудраты сениң үстүңе көлеге салар. Шонуң үчин хем догулҗак чага Мукаддес сайылар, Оңа Худайың Оглы дийлер+. 36Анха, сениң гарындашың Элизабетиң хем гаррыдыгына гарамаздан, гөвресинде чага бар. Өнелгесиз дийилйән бу аял эййәм алты ай бәри гөврелидир. 37Чүнки Худайың янында мүмкин дәл зат ёкдур» дийип җогап берди+. 38Меръем: «Мен Реббиң гырнагыдырын. Гой, маңа сениң айдышың ялы болсун» дийди. Онсоң перишде онуң янындан гитди.

Меръем Элизабетиң янына гидйәр

39Шол гүнлерде Меръем ёл шайыны тутуп, гыссанмач Яхудыяның даглык үлкесиндәки бир шәхере гитди. 40Ол ерде Зекаряның өйүне барып, Элизабете салам берди. 41Меръемиң саламыны эшиден бадына, гөвресиндәки чага гымылдап, Элизабет Мукаддес Рухдан долды. 42Ол батлы гыгырып: «Сен аяллар арасында ялканансың, гөврәңдәки чага хем ялканандыр! 43Реббимиң энеси мениң яныма гелер ялы, мен нәдип бейле ялкандымкам? 44Саламың гулагыма гелип етен бадына, гөврәмдәки чага бегенчден яңа гымылдады. 45Реббиң айданларының амала ашҗакдыгына иман эден аял багтлыдыр!» дийди.

Меръемиң айдымы

46Меръем шейле дийди:

«Җаным Ребби бейгелдйәр,+

47рухум Халасгәрим Худая шатланяр+.

48Ол мен песпәл гырнагына назарын салды.

Мундан бейләк әхли несиллер маңа багтлы диерлер+.

49Гудратыгүйчли мениң үчин бейик ишлер этди.

Онуң ады мукаддесдир+.

50Ол несиллербойы Өзүнден горкянлара мерхемет эдер+.

51Ол гүйҗи билен бейик ишлери амала ашырды,
өвүнҗеңлери оларың әхли ички пикирлери билен даргатды+.

52Хөкүмдарлары тагтындан дүшүрип,
песпәл адамлары бейгелтди+.
53Ачлары нәз-ныгматдан дойруп,
байлары болса бош гайтарды+.
54-55Аталарымыза сөз берши ялы,
Ыбрайым билен онуң неслине
рехимдарлык этмеги хич унутман,
гулы Ысрайыла ярдам этди»+.

56Меръем Элизабетиң өйүнде үч ая голай болуп, соң өйүне гайтды.

Чүмдүриҗи Яхя догуляр

57Элизабетиң айы-гүни долуп, бир огул догурды. 58Гоңшуларыдыр доган-гарындашлары Реббиң оңа бейик мерхемет эдендигини эшидип, онуң билен шатландылар. 59Секизинҗи гүн чаганы сүннет этмәге гелдилер. Оңа какасы Зекаряның адыны дакҗак болдулар+. 60Эмма эҗеси муңа гаршы болуп: «Ёк, онуң ады Яхя болмалыдыр» дийди. 61Олар оңа: «Сениң гарындашларыңың арасында Яхя атлысы ёк ахыры» дийдилер. 62Онсоң олар чаганың какасына үм билен дүшүндирип, онуң адына нәме дакмакчыдыгыны сорадылар. 63Зекаря хем язар ялы бир тагтаҗык тапып, оңа «Ады Яхя» дийип язды. Хеммелер хайран галды. 64Шол вагт Зекаряның дили ачылып, Худая өвги айдып, геплемәге башлады. 65Гоңшуларың хеммесини горкы гаплады. Яхудыя даглыгының әхли еринде бу болан вакаларың барысы хакда гүррүң эдилди. 66Муны эшиденлериң бары бу затлар хакда ой-пикире батып: «Бу чага ким боларка?» дийишйәрди. Чүнки Реббиң гүйҗи онуң биленди.

Зекаряның пыгамберлиги

67Чаганың какасы Зекаря Мукаддес Рухдан долуп, шейле пыгамберлик этди:

68«Ысрайылың Худайы Реббе өвгүлер болсун!

Чүнки Ол Өз халкына назарын салып, халас этди+.

69-71Өңки заманда
мукаддес пыгамберлер аркалы сөз берши ялы,
душманларымыздан бизи халас этмәге,
йигренйәнлериң әхлисинден дындармага,
Ол бизиң үчин Өз гулы Давудың неслинден
бир гүйчли Халасгәр чыкарды++.
72Ол муны аталарымыза рехимдарлык этмек үчин,
Өз мукаддес әхтини ятда сакламак үчин этди+.
73Атамыз Ыбрайыма ант ичип, шейле сөз берди:+

74-75Душманларымызың элинден бизи халас этмәге,
өмрүмиз бойы хузурында горкусыз,
мукаддеслик хем догрулык билен
гуллук этмәге мүмкинчилик берди.

76Эй, балам, сен хем Бейик Худайың пыгамбери диен ады аларсың!

Реббе ёл тайярламак үчин, Онуң өңүнден йөрәрсиң+.

77Гүнәлериниң багышланмагы аркалы
оларың халас болҗакдыгыны

Онуң халкына мәлим эдерсиң+.

78Худайымыз мәхир-шепагатдан долудыр:

Ол үстүмизе Гүн шөхлесини дөкдүрер+.

79Түмлүкде ве өлүм көлегесинде отуранлара нур сачылар,
аякларымыз парахатлык ёлуна гөнүкдирилер»+.

80Шунлукда, чага өсйәрди ве рухы тайдан гүйчленйәрди. Ол ысрайыл халкына гөрүнмели гүнлерине ченли чөлде яшады+.

2‑нҗи бап

Иса догуляр

(Матта 1:18-25)

2^1⚫Шол гүнлерде Рим императоры Август тутуш империяда илат язувыны гечирмек барада перман чыкарды+. 2Бу илкинҗи илат язувы болуп, ол Кириниусың Сирия хөкүмдарлык эден дөврүнде гечирилди. 3Илат язувындан гечмек үчин, хер ким өз шәхерине гитди.

4Шейлеликде, Юсуп хем Җелиледәки Насыра шәхеринден чыкып, Давудың Яхудыядакы Бейтуллахам шәхерине гитди, себәби ол Давудың уругындан болуп, онуң неслине дегишлиди+. 5Юсуп язылмак үчин ол ере гөврели адаглысы Меръеми хем алып гитди. 6-7Олар Бейтуллахамдакалар, Меръемиң айы-гүни долуп, новбахар оглуны догурды. Меръем Оны гундага долады-да, бир ахырда ятырды, себәби олар мыхманханадан ер тапмандылар.

Чопанлар ве перишделер

8Шол гиҗе Бейтуллахамың голайында кәбир чопанлар сүрүлерини гораярдылар. 9Бирденкә оларың өңүнде Реббиң бир перишдеси пейда болды ве Реббиң ялкымы даш-төвереги ягтылтды. Чопанлар гаты горкдулар+. 10Перишде олара: «Горкмаң! Мен сизе әхли халкы бегендирҗек шатлыклы Хош Хабары ыглан эдйәрин: 11Шу гүн Давудың шәхеринде сизиң үчин Халасгәр догулды. Ол Реббимиз Месих дир+. 12Ине, бу сизе бир аламат болар: сиз гундага долангы, ахырда ятан бир Чаганы тапарсыңыз» дийди+. 13Бирденкә перишде билен бирликде гөгүң сан-саҗаксыз гошуны гөрүнди. Олар Худайы өвүп шөхратландырдылар:+

14«Гөклер гөгүнде Худая шөхрат болсун!

Худайдан мерхемет тапан ердәки ынсанлара парахатлык болсун![*]» диййәрдилер+.

15Перишделер чопанларың янындан айрылып, гөге гөтериленлеринде, чопанлар бири-бирлерине: «Йөрүң, Бейтуллахама гиделиң. Реббиң бизе аян эден бу вакасыны гөрелиң» дийишдилер.

16Шейлеликде, олар гыссанмач гидип, Меръеми, Юсубы ве ахырда ятан чаганы тапдылар. 17Олар Исаны гөренлеринде, бу чага хакда эшиденлерини олара гүррүң бердилер. 18Чопанларың гүррүңлерини эшиденлериң бары хайран галды. 19Меръем болса бу затларың бары хакда чуңңур пикире батып, олары йүрегинде саклаярды+. 20Чопанлар хемме гөрүп-эшиденлериниң өзлерине айдылышы ялы боландыгы үчин, Худайы шөхратландырдылар, өвгүлер айдып, ызларына доландылар.

Шимгон ве Ханна Иса хакда пыгамберлик эдйәрлер

21Секизинҗи гүн чаганы сүннетлемели боланда, Онуң адына Иса дакдылар. Бу Онуң энесиниң гөвресинде галмаздан өң, перишдәниң Оңа берен адыды+. 22Мусаның кануны боюнча гечирилйән тәмизлениш дәп-дессурларың берҗай эдилмели дөври етип геленде, Юсуп билен Меръем Иерусалиме гитдилер. Олар Исаны Реббе багыш этмек үчин, Оны хем янларына алдылар+. 23+Канунда: «Илкинҗи доглан хер бир эркек гөбекли Реббе багыш эдилмели» дийип языландыр+. 24+Олар Канунда язылышы ялы, ики гумрыны я-да кепдерини хем гурбанлык хөкмүнде хөдүр этмелидилер+.

25Шол вагт Иерусалимде Шимгон атлы бир догручыл ве таква адам яшаярды. Ол ысрайыл халкының азат эдилмегине гарашярды, Мукаддес Рух онуң үстүндеди+. 26Оңа Реббиң Месих ини гөрмезден өң өлмеҗекдиги Мукаддес Рух тарапындан аян болупды. 27Симун Мукаддес Рухуң угрукдырмагы билен ыбадатхананың ховлусына гелди. Исаның эне-атасы Төвратда язылан адаты берҗай этмек үчин, Чаганы ичери саланларында, 28Симун Оны гуҗагына алып, Худая алкыш окап, шейле дийди: 29«Я Реб, Өз берен сөзүңе гөрә, инди гулуң аркайын аманадыны табшырып билер. 30-31Ине, Сениң әхли халкларың өңүнде тайярлан Халасгәриңи гөзүм билен гөрдүм+. 32Кесеки миллетлере аянлык берҗек, халкың ысрайылы шөхратландырҗак нуры гөрдүм».

33Чага барада айдылян сөзлере онуң эне-атасы хайран галды. 34Шимгон олара ак пата берип, энеси Меръеме: «Бу чага Худай тарапындан берлен аламат болуп, ынсанлар оңа гаршы чыкарлар. Ол себәпли Ысрайылда көп адамлар хеләк болар, көп адамлар болса ялканар. 35Шонда энчеме йүреклериң сырлы пикирлери аян болар. Сениң калбыңа хем хасрат йити гылыч кимин санҗылар» дийди+.

36-37Ол ерде сегсен дөрт йылдан бәри дул яшаян Ханна атлы гарры пыгамбер аял хем барды. Ол ашер тиресинден Пануелиң гызыды. Ол дурмуша чыкандан соңра әри билен еди йыл яшашып, дул галыпды. Бу аял хемише ыбадатхананың ховлусында болуп, агыз бекләп, дога окап, гиҗе-гүндиз Худая ыбадат эдйәрди+. 38Ханна хем эдил шол пурсат гелип, Реббе өвги айдып, Иерусалимиң халас болмагына гарашянларың барына бу Чага хакда гүррүң берди. 39Юсуп билен Меръем Мусаның кануны боюнча әхли зады берҗай эденлеринден соңра, Җелилә, өзлериниң Насыра шәхерине доландылар+. 40Чага улалып, гүйчде ве акылдарлыкда өсйәрди. Худайың мерхемети Онуң үстүндеди.

Иса дин мугаллымлары билен

41Исаның эне-атасы хер йыл Песах байрамында Иерусалиме гидйәрдилер+. 42Иса он ики яшына етенде, олар байрамчылык адаты боюнча ене Иерусалиме гитдилер. 43Байрамчылык гутарандан соң, олар өйлерине доландылар. Етгинҗек Иса болса Иерусалимде галды, эмма Онуң эне-атасының мундан хабары ёкды+. 44Олар Оны ёлагчыларың арасындадыр өйдүп, бир гүнлүк ёлы гечдилер. Онсоң Оны доган-гарындашларының, дост-ярларының арасындан гөзләп башладылар. 45Оны гөзләп тапмансоңлар, ызларына Иерусалиме доландылар. 46Үч гүнден соң, Оны ыбадатхананың ховлусындан тапдылар. Ол дин мугаллымларының арасында отурып, олары диңләп, сораглар берйәрди. 47Исаны диңлейәнлериң бары Онуң пайхасына, берйән җогапларына хайран галярдылар. 48Эне-атасы Оны гөренлеринде гең галдылар. Эҗеси Оңа: «Оглум! Нәме үчин бейтдиң? Какаң икимиз гаты гайгы эдип, Сени гөзледик» дийди. 49Иса олара: «Мени нәме үчин гөзледиңиз? Сиз Мениң Атамың өйүнде болмалыдыгымы билмейәрдиңизми?» дийди. 50Эмма олар Онуң нәме дийҗек боляндыгына дүшүнмедилер+. 51Онсоң Иса эне-атасы билен Насыра гайтды, оларың сөзүне гулак асды. Эмма Онуң эҗеси бу гүррүңлериң әхлисини йүрегинде саклаярды+. 52Иса акылдарлыкда, бойда өсүп, Худайың хем адамларың мәхрини газанярды+.

3‑нҗи бап

Яхя чүмдүриҗиниң вагзы

(Матта 3:1-12; Марк 1:1-8; Ёханна 1:19-28)

3^1⚫Рим императоры Тиберейиң хөкүмдарлыгының он бәшинҗи йылында, Понтий Пилат Яхудыяның хәкими дөврүнде Хирод – Җелиләни, онуң доганы Филип – Итурея билен Трахонитис велаятыны, Лисанияс-да Абилини доландырярды+. 2Ханан билен Каяфа хем баш руханыды. Шонда Зекаряның оглы Яхя Худайың сөзи аян болды. Ол чөлде яшаярды+. 3Яхя Иордан дерясының төверегиндәки әхли ерлере айланып, адамлара гүнәлериниң багышланмагы үчин тоба эдип, сува чүмдүрилмеклерини вагыз эдйәрди. 4+Ишая пыгамбер бу барада өз китабында шейле языпды:

«Чөлде бир сес гыгыряр:

„Реббе ёл тайынлаң!

Онуң ёдаларыны дүзләң!

5Әхли дерелер долдурылар,
әхли даг-депелер песелдилер,
эгрем-буграм ёллар догруланар,
бүдүр-сүдүр ёдалар текизленер.

6Шонда әхли ынсанлар Худайың халас эдишини гөрерлер“»+.

7Бир улы мәхелле сува чүмдүрилмек үчин, Яхяның янына гелди. Яхя олара шейле йүзленди: «Эй, алахөвренлер несли! Гелҗек газапдан гачып гутулып билерис өйдйәңизми+? 8Мундан бейләк эден тобаңыза мынасып миве бериң. Өз-өзүңизе: „Бизиң атамыз Ыбрайымдыр“ дийип айтмагы хыялыңыза хем гетирмәң. Мен сизе шуны айдайын: Худай Ыбрайым үчин шу дашлардан хем перзент ярадып билйәндир+. 9Ине, палта эййәм агачларың дүйбүнде ятыр: оңат миве бермейән хер бир агач чапылып, ода ташланар»+.

10Халк ондан: «Эйсем, биз нәме этмели?» дийип сорады+. 11Ол: «Ики көйнекли бирини көйнексизе берсин. Иймити болан хем шонуң ялы этсин» дийип җогап берди+. 12Салгытчылар-да чүмдүрилмек үчин онуң янына гелип: «Мугаллым, биз нәме этмели?» дийип сорадылар. 13Яхя олара: «Өзүңизе буйруландан артык алмаң» дийди. 14Онсоң эсгерлер-де: «Биз нәме этмели?» дийип сорадылар. Олара: «Хич кимден зорлук билен пул алмаң, нәхак ере төхмет атмаң, өз хакыңыза кайыл болуң» дийди+.

15Халк Месих е умыт билен гарашярды ве хеммелер Яхя хакда йүреклеринде: «Яхя шол Месих болаймасын?» дийип ойланярды+. 16Яхя олара: «Мен сизи сува чүмдүрйәрин, эмма менден хас гүйчли Бири гелер, мен хатда Онуң чарыгының багыны чөзмәге-де мынасып дәлдирин. Ол сизи Мукаддес Руха хем-де ода чүмдүрер+. 17Онуң харман совурян чаршагы элиндедир. Ол харман ерини сүпүрип, бугдайы аммарына үйшүрер, саманы болса сөнмез отда якар» дийди+. 18Ол башга-да көп өвүт-үндев эдип, халка Хош Хабары вагыз эдйәрди.

19Эмма баш хәким Хирод өз доганының аялы Хиродия өйленени үчин ве башга-да көп эрбет ишлери эдени үчин, Яхяның кәйинҗине сезевар болды. 20Ол Яхяны зындана салмак билен өңки эден әхли писликлериниң үстүне ене бир пислик гошды+.

Иса сува чүмдүрилйәр

(Матта 3:13-17; Марк 1:9-11)

21⚫Әхли халк сува чүмдүрилип чыкарыландан соң, Иса-да чүмдүрилип чыкарылды. Ол Худая дога эдйәркә, гөклер ачылып,+
22Мукаддес Рух кепдери гөрнүшде Онуң үстүне инди. Гөкден: «Сен Мениң сөвер Оглумсың. Мен Сенден көп разыдырын» диен оваз гелди+.

Исаның несил дарагты

(Матта 1:1-17)

23⚫Иса Өз хызматына башлан вагты отуз яшларындады. Ол Юсубың оглы хасапланярды. Юсуп Элийиң оглы,+
24Элий Маттадың, Маттат Левиниң, Леви Мелкиниң, Мелки Яннайың, Яннай Юсубың, 25Юсуп Маттатяның, Маттатя Амосың, Амос Нахумың, Нахум Эслиниң, Эсли Нагайың, 26Нагай Махадың, Махат Маттатяның, Маттатя Шимийиң, Шимий Ёсехиң, Ёсех Ёданың, 27Ёда Ёхананың, Ёханан Ресаның, Реса Зерубабылың, Зерубабыл Шеялтыелиң, Шеялтыел Нериниң,+
28Нери Мелкиниң, Мелки Аддының, Адды Косамың, Косам Элмадамың, Элмадам Эриң, 29Эр Ешуваның, Ешува Элигезериң, Элигезер Ёрымың, Ёрым Маттатың, Маттат Левиниң, 30Леви Шимгоның, Шимгон Яхуданың, Яхуда Юсубың, Юсуп Ёнамың, Ёнам Элякымың, 31Элякым Мелеяның, Мелея Меннаның, Менна Маттатаның, Маттата Натаның, Натан Давудың,+
32Давут Йышайың, Йышай Обедиң, Обет Бовазың, Боваз Саланың[*], Сала Нахшоның,+
33Нахшон Эминадабың, Эминадап Адмының, Адмын Арнының, Арны Хесроның, Хесрон Пересиң, Перес Яхуданың,+
34Яхудыя Якубың, Якуп Ысхагың, Ысхак Ыбрайымың, Ыбрайым Тераның, Тера Нахорың,+
35Нахор Серугың, Серук Регувың, Регув Пелегиң, Пелек Эбериң, Эбер Шеланың, 36Шела Кейнаның, Кейнан Арпакшадың, Арпакшат Самың, Сам Нухуң, Нух Лемегиң, 37Лемек Метушеланың, Метушела Ханогың, Ханок Ередиң, Ерет Махалалелиң, Махалалел Кейнаның, 38Кейнан Эношың, Энош Шисиң, Шис Адамың оглуды, Адам болса Худайың оглуды+.

4‑нҗи бап

Иса сыналяр

(Матта 4:1-17; Марк 1:12-15)

4^1⚫Иса Мукаддес Рухдан долуп, Иордан дерясындан ызына доланды. Мукаддес Рух Оны чөле алып гитди. 2Иса ол ерде кырк гүнләп иблис тарапындан сынага салынды. Шол гүнлериң довамында Ол хич зат иймеди, кырк гүнден соң болса аҗыкды+.

3Иблис Оңа: «Эгер Сен Худайың Оглы болсаң, бу дашың чөреге өврүлмегини буюр» дийди. 4+Иса: «„Ынсан диңе чөрек билен яшамаяр“ дийип язылгыдыр» дийип җогап берди+.

5Соңра иблис Исаны бир белент ере чыкарып, Оңа дүнйәниң әхли шалыкларыны гөркезди. 6Иблис Иса: «Мен буларың әхлисиниң хөкүмдарлыгыны ве шан-шөхратыны Саңа берейин. Булар маңа берилди, мен хем оны исләниме берип билйәрин+. 7Шонуң үчин Сен маңа сежде этсең, буларың бары Сениңки болар» дийди. 8+Иса оңа: «„Худайыңыз Реббе сежде эдиң, диңе Оңа гуллук эдиң“ дийип хем язылгыдыр[*]» дийип җогап берди+.

9Соңра иблис Исаны Иерусалиме гетирди. Оны ыбадатхананың чүр депесине чыкарып: «Эгер Сен Худайың Оглы болсаң, Өзүңи шу ерден ашак окла. 10-11+Чүнки шейле язылгыдыр:

„Сени берк горамак үчин,

Ол перишделерине Сен бабатда эмр эдер.

Аягың даша бүдремез ялы,
олар Сени эллеринде гөтерер“» дийди+.

12+Иса оңа: «„Худайыңыз Ребби сынамаң“ дийип хем язылгыдыр» дийип җогап берди+.

13Иблис Исаны сынагларың хеммесинден гечирип гутарандан соң, аматлы пурсат гелйәнчә, Онуң янындан гитди. 14⚫Иса Мукаддес Рухуң гүйҗи билен Җелилә доланып гелди. Ол хакдакы гүррүңлер этрабың чар тарапына яйрады. 15Ол яхудыларың синагогаларында халка өвретмәге башлады, хеммелер Оңа өвги айдярдылар+.

Насырада Исаны рет эдйәрлер

(Матта 13:53-58; Марк 6:1-6)

16Бир гүн Иса Өз догдук меканы болан Насыра гитди. Ол Сабат гүни адатдакы ялы синагога барып, Мукаддес Язгылардан окамак үчин еринден турды+. 17Оңа Ишая пыгамбериң китабыны бердилер. Ол хем китабы ачып, шу сөзлериң язылан ерини тапды:

18-19+«Реббиң рухы үстүмдедир.
Гарыплара Хош Хабары билдирмегим үчин,
Ол Мени сечип-сайлады;
туссаглара азатлыгы,
көрлере гөзүниң ачылҗакдыгыны ыглан этмәге[*] Ол Мени иберди.

Зулум астындакылары азатлыга чыкармага,

Реббиң мерхемет йылыны җар этмәге Мени иберди»+.

20Онсоң китабы япып, оны ызына – хызматкәре берди-де отурды. Синагогадакыларың барының гөзи Оңа дикилди. 21Иса олара: «Сизиң эшиден бу мукаддес язгыңыз шу гүн берҗай болды» дийип, гүррүңе башлады. 22Хеммелер Исаны өвүп, Онуң агзындан чыкан аҗайып сөзлере хайран галып: «Бу Юсубың Оглы дәлми?» дийип сорадылар. 23Иса олара: «Сизиң Маңа: „Эй, лукман, илки өзүңе шыпа бер!“ диен накылы айтҗакдыгыңызы билип дурун. Сиз: „Капернаумда эден ишлериңи эшитдик. Олары шу ерде, Өз юрдуңда-да берҗай эт-дә“ диерсиңиз» дийди+. 24Ол ене шейле дийди: «Сизе догрусыны айдярын, хич бир пыгамбер өз юрдунда кабул эдилмейәр+. 25Сизе хакыкаты айдярын: Ылясың дөврүнде үч йыл алты айлап асмандан екеҗе дамҗа-да ягыш дамман, әхли юрда элхенч ачлык дүшенде, Ысрайылда көп дул аяллар барды+. 26Эмма Ыляс оларың хич бириниң янына иберилмән, диңе Сидондакы Сарепат шәхеринде болан бир кесеки дул аялың янына иберилди+. 27+Шейле хем, Эляша пыгамбериң дөврүнде Ысрайылда дери кеселли көп адамлар барды. Эмма Эляша диңе сириялы кесеки Нагаманың янына иберилди ве ондан башга хич ким тәмиз болмады»+. 28Бу сөзлери эшиденлеринде, синагогадакыларың бары гахар-газаба мүнди. 29Олар аяга галып, Исаны шәхерден ковдулар. Насыра шәхери депеде ерлешйәрди. Олар Оны шол депәниң чүр башына чыкарып, ашак ташлаҗак болдулар. 30Эмма Иса оларың арасындан гечип, ол ерден чыкып гайтды+.

Иса арвах-җыны ковяр

31⚫Онсоң Иса Җелиләниң Капернаум шәхерине гелип, Сабат гүни халка өвретмәге башлады+. 32Халк Онуң таглыматына хайран галды, себәби Ол ыгтыярлылык билен геплейәрди+. 33Синагогада арвах-җын эелән бир адам барды. Ол батлы сес билен гыгырып: 34«Эй, насыралы Иса! Бизиң билен нәме ишиң бар? Бизи ёк этмәге гелдиңми? Мен Сениң кимдигиңи билйәрин, Сен Худайың Мукаддесисиң» дийип гыгырды+. 35Иса арвах-җына кәйәп: «Сем бол! Бу адамдан чык!» дийип буйрук берди. Шонда арвах-җын ол адамы хеммелериң өңүнде ере йыкды-да, хич зыян етирмән, ондан чыкды+. 36Хеммелер хайран галып, бири-бирлерине: «Бу нәхили сөз? Ол ыгтыяр хем гудрат билен арвах-җынлара буйрук берйәр. Олар хем чыкярлар» дийишдилер. 37Иса хакындакы хабар бу этрабың чар тарапына яйрады.

Иса көп хассалара шыпа берйәр

38⚫Иса синагогадан чыкып, Симуның өйүне барды. Симуның гайыненесини гыздырып ятырды. Муңа Исадан көмек сорадылар+. 39Иса онуң башуҗунда дуруп, гыззырма кәеди велин, онуң гыззырмасы айрылды. Ол аял дессине еринден турды-да, олара хызмат этмәге башлады. 40Гүн батанда, адамлар хер дүрли кеселлилери Исаның янына гетирдилер. Иса хем оларың хер бириниң үстүне элини гоюп шыпа берди. 41Көпүсинден арвах-җынлар: «Сен Худайың Оглусың![*]» дийип гыгырышып чыкярды. Эмма Иса олара кәйәп, геплемеклерине ёл бермейәрди, себәби олар Онуң Месих дигини билйәрдилер+.

42⚫Эртеси гүн даң атанда, Иса өйден чыкып, бир чола ере гитди. Халк хем Онуң гөзлегине чыкды. Олар Исаны тапанларында, Оны өз янларында алып галмага дырҗашдылар+. 43Иса олара: «Мен Худайың Шалыгының Хош Хабарыны бейлеки шәхерлерде-де вагыз этмели, хут шонуң үчин хем иберилдим» дийди+. 44Шейдип, Ол Яхудыяның[*] синагогаларында вагыз этмегини довам этдирди.

5‑нҗи бап

Исаның илкинҗи шәгиртлери

(Матта 4:18-22; Марк 1:16-20)

5^1⚫Бир гүн Иса Гиннесарет көлүниң[*] кенарында вагыз эдйәркә, халк Худайың сөзүни диңлемек үчин, Онуң дашына үйшди+. 2Шонда Иса көлүң якасында дуран ики гайыгы гөрди. Балыкчылар гайыклардан дүшүп, торларыны ювуп дурдулар. 3Иса гайыкларың бирине мүнүп, гайыгың эеси Симундан кенардан бираз узаклашмагы хайыш этди. Онсоң Ол гайыкда отуран еринден халка өвретмәге дурды. 4Иса сөзүни тамамландан соң, Симуна: «Көлүң чуң ерине гидиң-де, балык тутмак үчин торларыңызы сува ташлаң» дийди+. 5Симун Оңа: «Халыпа! Бүтин гиҗе җан этсек-де, хич зат тутуп билмедик, йөне Сениң сөзүң хатырасына торлары ене ташлайын» дийди. 6Муны айдылышы ялы эденлеринде, олар шейле бир көп балык тутдулар велин, торлары-да йыртылып башлады. 7Шоңа гөрә олар бейлеки гайыкдакы ёлдашларының гелип көмеклешмеклери үчин, эллерини булап ышарат этдилер. Олар гелип, ики гайыгы-да балыкдан долдурдылар. Гайыклар тас сува батыпды. 8Симун Петрус муны гөренде, Исаның аягына йыкылып: «Эй, Агам! Мениң янымдан айрыл, мен бир гүнәли адам!» дийди+. 9Тутан балыкларының көпдүгине онуң өзи ве янындакыларың хеммеси хайран галды. 10Симуның ёлдашлары Якуп билен Ёханна атлы Зебедейиң огуллары хем муңа хайран галдылар. Иса Симуна: «Горкма, сен мундан бейләк балык дерегине ынсанлары тутарсың» дийди+. 11Шейлеликде, олар гайыкларыны кенара чыкарып, бар зады ташлап, Онуң ызына дүшдүлер.

Иса дери кеселлини сагалдяр

(Матта 8:1-4; Марк 1:40-45)

12⚫Иса шәхерлериң бириндекә, элхенч дери кеселине ёлуган бир адам Онуң янына гелди. Ол Исаны гөренде, дызына чөкүп, Оңа: «Эй, Агам! Эгер ислесең, мени бу кеселден тәмизләп билерсиң» дийип ялбарды+. 13Иса хем элини узатды-да, оңа дегрип: «Ислейәрин, тәмиз бол!» дийди. Дери кесели ол адамдан шобада айрылды. 14Соңра Иса оңа: «Муны хич киме айтмагын. Йөне гит-де, рухана гөрүн ве дери кеселинден сапланандыгыңы хеммелере субут эдер ялы, Мусаның буйран садакасыны бер» дийип буюрды+. 15Эмма Иса хакындакы хабарлар барха яйраярды. Исаны диңлемек ве кеселлерине шыпа тапмак үчин, Онуң янына улы мәхелле йыгнанярды. 16Иса болса көпленч еке Өзи чола ерлере гидип, Худая дога окаярды+.

Иса бир ысмазы сагалдяр

(Матта 9:1-8; Марк 2:1-12)

17⚫Бир гүн Иса халка өвредип отырка, Җелиләниң әхли обаларындан, Яхудыядыр Иерусалимден гелен фарисейлер билен Төврат мугаллымлары-да шол ердедилер. Иса Реббиң гудраты аркалы хассалара шыпа берйәрди+. 18Шол вагт бирнәче адам бир ысмазы дүшеги билен гөтерип гетирди. Олар оны җайың ичине салып, Исаның өңүнде ятырҗак болдулар. 19Эмма үйшен мәхелледен яңа оны ичери салмага ёл тапмансоңлар, җайың үстүне чыкып, үчеги сөкүп ачдылар. Онсоң ысмазы дүшеги билен үчекден саллап, Исаның өңүне дүшүрдилер. 20Иса оларың иманыны гөрүп, ысмаза: «Дост, сениң гүнәлериң өтүлди» дийди+. 21Төврат мугаллымлары билен фарисейлер: «Худая дил етирйән бу адам ким? Гүнәлери еке-тәк Худайдан башга ким өтүп билер?» дийип, ичини геплетмәге башладылар+. 22Эмма Иса оларың нәме пикир эдйәндиклерини билип, олара: «Нәме үчин хыялыңызда бейле пикирлер эдйәрсиңиз? 23Хайсыны айтмак аңсат: „Гүнәлериң өтүлди“ диймекми я-да: „Тур-да, йөре“ диймек? 24Эмма сиз Ынсан Оглуның ер йүзүнде гүнәлери өтмәге-де ыгтыярының бардыгыны билип гоюң» дийди. Онсоң Ол ысмаза: «Саңа диййәрин, тур, дүшегиңи ал-да, өйүңе гайт» дийди. 25Ол хем хеммәниң гөзүниң алнында дессине еринден турды ве дүшегини йыгнады, Худайы шөхратландырып, өйүне гитди. 26Әхли адамлар хайран галып, Худайы шөхратландырдылар. Олары горкы гаплап алды, олар: «Бу гүн шейле бир гең затлар гөрдүк» дийишдилер.

Иса Левини чагыряр

(Матта 9:9-13; Марк 2:13-17)

27⚫Шундан соң Иса дашары чыканда, салгыт йыгнап отуран Левини гөрүп, оңа: «Мениң ызыма дүш!» дийди. 28Ол хем еринден турды-да, әхли зады ташлап, Онуң ызына дүшди. 29Леви өз өйүнде Иса үчин бир улы мейлис гурады. Сачагың башында олар билен биртопар салгытчылар ве башга-да көп адамлар нахар ийип отырдылар+. 30Фарисейлер билен Төврат мугаллымлары Онуң шәгиртлерине: «Нәме үчин салгытчылардыр гүнәкәрлер билен биле ийип-ичйәрсиңиз?» дийип хүңүрдешдилер+. 31Иса олара: «Лукман саглара дәл-де, хассалара герекдир. 32Мен догрулары дәл-де, гүнәкәрлери тоба чагырмага гелдим» дийип җогап берди+.

Агыз беклеме барада сораг

(Матта 9:14-17; Марк 2:18-22)

33⚫Олар Иса: «Яхяның шәгиртлери йыгы-йыгыдан агыз бекләп, дога-дилег эдйәрлер, фарисейлериң шәгиртлери хем шейле, эмма Сениң шәгиртлериң ийип-ичип йөрлер» дийдилер+. 34Иса: «Тойда гиев достларының янындака, сиз онуң мыхманларына агыз бекледип билерсиңизми+? 35Эмма гиевиң олардан алынҗак гүнлери гелер, шонда олар агыз бекләрлер» дийип җогап берди+.

36Иса олара шу тымсалы айдып берди: «Хич ким тәзе эшикден йыртып, көне эшиге яма салмаз. Бейтсе, тәзе эшик хем йыртылар, тәзе эшикден алнан яма-да көне эшиге гелишмез. 37Хич ким тәзе шерабы көне мешиклере гуймаз. Ёгса тәзе шерап мешиклери бөвсүп, шерап ере дөкүлер, мешиклер-де заяланар. 38Тәзе шерап тәзе мешиклере гуюлмалыдыр.[*]
39Хич ким көне шерабы иченден соң тәзәни күйсемез. „Көнеси оңат“ диер».

6-нҗы бап

Сабат гүни барада гүррүң

(Матта 12:1-14; Марк 2:23–3:6)

6^1⚫Бир Сабат гүни[*] Иса бугдайлыгың арасындан гечип барярды. Онуң шәгиртлери бугдай башларыны ёлуп, аяларында овуп иййәрдилер+. 2Фарисейлериң кәбири олардан: «Нәме үчин Сабат гүни гадаган иши эдйәрсиңиз?» дийип сорады+. 3+Иса олара: «Давут билен янындакылар ач галанларында, сиз Давудың нәме эдендигини асла окамадыңызмы+? 4Ол Худайың өйүне гирип, Хөдүр чөреклерини алып ийди, янындакылара хем берди. Бу олар үчин гадаганды, диңе руханылара ругсат берленди» дийди+. 5Иса олара ене-де: «Ынсан Оглы хатда Сабат гүнүниң-де хөкүмдарыдыр» дийди.

6Башга бир Сабат гүни Иса синагога барып, халка өвретмәге дурды. Ол ерде саг эли шел ачан бир адам барды+. 7Төврат мугаллымлары билен фарисейлер Исаны айыпламакчы болдулар. Сабат гүни хасса шыпа берермикә дийип, Оны аңтадылар+. 8Иса оларың пикирлерини билип, эли шел ачан адама: «Ериңден тур-да, орта чык!» дийди. Ол хем еринден туруп, ортада дурды. 9Онсоң Иса олардан: «Сизе бир совалым бар: „Канун боюнча Сабат гүни ягшылык этмек догрумы я-да яманлык? Бириниң җаныны халас этмек догрумы я-да хеләк этмек?“» дийип сорады+. 10Иса төверегиндәкилериң хеммесине гөз гездирип чыкды-да, яңкы адама: «Элиңи узат!» дийди. Ол хем элини узатды велин, эли долы сагалды+. 11Олар болса гахар-газаба мүнүп, Исаны нәме этмелидиги барада өз араларында маслахатлашмага башладылар.

Иса он ики шәгирдини сайлаяр

(Матта 10:1-4; Марк 3:13-19)

12⚫Шол гүнлерде Иса дога окамак үчин дага чыкды ве бүтин гиҗәни Худая дога окап гечирди. 13Гүн доганда, шәгиртлерини янына чагырды. Олардан он ики санысыны сайлап, олары ресуллыга белледи. Олар шулардыр: 14-16Симун (Иса оңа Петрус лакамыны берди), онуң доганы Андрыс, Якуп, Ёханна, Филип, Бартоломей, Матта, Томас, Алфейиң оглы Якуп, ватанчы Симун, Якубың оглы Яхудыя ве Иса хайынлык эден Юдас Искариёт+++.

17⚫Иса Өзүниң он ики шәгирди билен дагдан ашак дүшүп, бир текиз ерде дурды. Ол ерде Онуң башга-да энчеме шәгиртлери үйшүп, тутуш Яхудыядан, Иерусалимден, Сур билен Сидоның кенарякаларындан сан-саҗаксыз адамлар гелипди. 18Олар Исаны диңлемәге ве кеселлерине шыпа тапмага гелипдилер. Арвах-җынлардан эҗир чекйәнлер-де шыпа тапярдылар. 19Әхли адамлар Иса эл дегирҗек болуп дырҗашярды, себәби Ондан чыкян гүйч оларың хеммесине шыпа берйәрди+.

Багтлылар ве багтсызлар

(Матта 5:1-12)

20Онсоң Иса шәгиртлерине назарыны дикип, шейле дийди:

«Эй, гарыплар, сиз багтлысыңыз,
чүнки Худайың Шалыгы сизиңкидир!+

21Эй, шу вагт ачлык чекйәнлер, сиз багтлысыңыз,
чүнки доярсыңыз.

Шинди аглаянлар, сиз багтлысыңыз,
чүнки шатлыкдан гүлерсиңиз+.

22Ынсан Оглы себәпли адамлар сизи йигренип, араларындан кован вагты, сизе сөгүп, адыңызы гаралан вагты багтлысыңыз!+
23Шол гүн шатланың, бегенчден бөкҗекләң, себәби гөклерде алҗак сылагыңыз улудыр. Оларың ата-бабалары-да пыгамберлере шейле дарадылар+.

24Эмма вай халыңыза, эй, байлар!

Чүнки сиз эййәм теселлиңизи алансыңыз+.

25Вай халыңыза, эй, шу вагт доклар!

Чүнки сиз ачлык чекерсиңиз.

Вай халыңыза, эй, шу вагт гүлйәнлер!

Чүнки сиз яс тутуп агларсыңыз+.

26Әхли адамлар сизи тарыплан махалы вай халыңыза!

Чүнки ата-бабалары-да галп пыгамберлере шейле этдилер+.

Душманларыңызы сөйүң

(Матта 5:38-48; 7:12а)

27⚫Эмма, эй, Мени диңлейәнлер, сизе шейле диййәрин: душманларыңызы сөйүң, өзүңизи йигренйәнлере ягшылык эдиң. 28Өзүңизе гаргаянлар үчин ягшылык диләң, өзүңизи ынҗадянлар үчин Худая дога окаң+. 29Бир яңагыңа урана бейлеки яңагыңы-да тут. Донуңы аландан көйнегиңи хем гайгырма+. 30Саңа дилег салана бер, өзүңден бир зат аландан ызына сорама+. 31Адамларың өзүңизе нәме этмегини ислейән болсаңыз, сиз-де олара шейле эдиң+. 32Сиз өзүңизи сөййәнлери сөййән болсаңыз, мунуң билен нәме хормат газанярсыңыз? Гүнәкәрләр-де өзлерини сөййәнлери сөййәрлер ахырын. 33Сиз өзүңизе ягшылык эдйәнлере ягшылык эдйән болсаңыз, мунуң билен нәме хормат газанярсыңыз? Гүнәкәрлер-де шейле эдйәндирлер. 34Ызына алмак тамасы билен карз берйән болсаңыз, мунуң билен нәме хормата мынасыпсыңыз? Гүнәкәрлер-де долы ызына алмак ниети билен гүнәкәрлере карз берйәндирлер. 35Душманларыңызы сөйүң, ягшылык эдиң, ызына алмасыз карз бериң. Шонда сизиң сылагыңыз улы болуп, Бейик Худайың огуллары боларсыңыз, себәби Ол гадыр билмезлере-де, пислере-де мәхирлидир+. 36Гөкдәки Атаңызың рехимли болшы ялы, сиз-де рехимли болуң+.

Башгалары язгармаң

(Матта 7:1-5)

37⚫Башгалары язгармаң, шонда сиз хем язгарылмарсыңыз. Хич кими гүнәкәрлемәң, шонда сизе-де гүнә йөңкелмез. Багышлаң, сиз-де багышланарсыңыз+. 38Бериң, сизе-де берлер. Хырын-дыкын долдурылып, пүрепүр эдилип, гуҗагыңызы долуп-дашян өлчег билен долдурылып берлер. Хайсы өлчег билен өлчесеңиз, сизе-де шол өлчег билен өлчелер»+.

39Иса олара бир тымсал хем айдып берди: «Көр көри идип билерми? Икиси хем чукура гачмазмы?!+
40Шәгирт өз халыпасындан үстүн дәлдир, эмма кәмиллешенсоң, хер кес өз халыпасы ялы болар+. 41Нәме үчин сен доганыңың гөзүндәки чөпи гөрйәрсиң-де, өз гөзүңдәки агаҗы сайгармаярсың? 42Нәдип сен өз гөзүңдәки агаҗы гөрмән, доганыңа: „Доган! Гел, гөзүңдәки чөпи чыкарайын“ дийҗек? Эй, икийүзли, илки өз гөзүңдәки агаҗы чыкар, шонда доганыңың гөзүндәки чөпи чыкармак үчин оңат сайгарарсың».

Агач ве онуң мивеси

(Матта 7:16-20,24-27; 12:33-35)

43⚫«Оңат агаҗың эрбет миве бермейши ялы, эрбет агач-да оңат миве бермез. 44Агач өз мивесинден таналяндыр. Себәби яндакдан инҗир, чалыдан-да үзүм йыгылян дәлдир. 45Ягшы адам йүрегиниң ягшылык хазынасындан ягшылык чыкаряндыр, яман адам йүрегиниң яманлык хазынасындан яманлык чыкаряндыр. Ынсаның дили йүрегинден җошаныны сөзлейәндир+. 46⚫Нәме үчин Маңа: „Я Реб! Я Реб!“ дийип-де, айданларымы этмейәрсиңиз+? 47Мениң яныма гелйән, сөзлерими эшидип, олары берҗай эдйән адамың киме меңзейәндигини сизе беян эдейин: 48ол өй салмак үчин ери чуң газып, онуң бинядыны гаяның үстүнде тутан адама меңзейәр. Сил геленде, деря җошуп, бу өе урулса-да, оны сарсдырып билмез, себәби ол берк салныпды[*]+. 49Эмма Мениң сөзлерими эшидип-де, берҗай этмедик киши топрагың үстүнде бинятсыз өй салан адам ялыдыр. Деря җошуп, ол өе уран бадына, өй йыкылар. Онуң даргайшы-да горкунч болар».

7‑нҗи бап

Йүзбашының иманы

(Матта 8:5-13)

7^1⚫Иса Өзүни диңлейән халка бу сөзлериң әхлисини айдып боландан соң, Капернаум шәхерине гитди. 2Бу ерде бир йүзбашының эзизләп хорматлаян хызматкәри кеселләп, өлүм яссыгында ятырды. 3Йүзбашы Иса хакында эшиденде, өз хызматкәрине шыпа бермегини сорап, Онуң янына бирнәче яхуды яшулуларыны иберди. 4-5Олар Исаның янына гелип, Оңа йүрекден ялбарып: «Бу адам Сениң көмек этмегиңе мынасып, себәби ол бизиң халкымызы сөййәр, хатда бизе синагога хем гуруп берди» дийдилер+. 6Шейлеликде, Иса олар билен гитди.

Олар йүзбашының өйүне якынлашанларында, йүзбашы достларындан Оңа шейле хабар иберди: «Агам, азара галма, себәби Сениң өйүме гелмегиңе мен мынасып дәл. 7Шонуң үчин хем мен өзүми Сениң яныңа бармага мынасып саймадым. Диңе бирҗе сөз айтсаң бес, мениң хызматкәрим сагалар+. 8Мен хем буйрук астындакы адамдырын, ыгтыярымда эсгерлерим бар. Бирисине „Гит“ дийсем гидйәр, башгасына „Гел“ дийсем гелйәр. Хызматкәриме „Шуны эт!“ дийсем эдйәр».

9Иса бу сөзлери эшидип, йүзбаша хайран галды. Ол ызына дүшүп гелйән мәхеллә тарап өврүлип: «Сизе шуны айдайын: Мен хатда Ысрайылда-да шейле бейик иманы гөрмедим» дийди. 10Онсоң иберилен адамлар ызына өврүлип баранларында, хызматкәр сагалан экен.

Иса дул аялың оглуны дирелдйәр

11Мундан бираз соңра Иса Найин диен шәхере гитди. Шәгиртлери билен улы мәхелле хем Онуң ызына дүшүп гитди. 12Иса шәхер дервезесине голайлан вагты бир дул аялың ялңыз оглуны җайламага алып барян экенлер. Шәхерден гелен улы мәхелле хем бу аялың янындады. 13Реб Иса бу аялы гөрүп, оңа йүреги авады. Ол аяла: «Аглама!» дийди+.

14Онсоң Иса барып, табыда элини дегирди, оны гөтерип барянлар сакландылар. Иса: «Эй, яш йигит, саңа диййәрин, тур!» дийди+. 15Шонда мерхум туруп, геплемәге башлады. Иса оны эҗесине гайтарып берди+. 16Хеммелери горкы басды. Олар: «Арамызда бейик бир пыгамбер пейда болды!», «Худай Өз халкына назар салды» дийип, Худайы шөхратландырдылар+. 17Иса барадакы бу хабар тутуш Яхудыя ве даш-төверекдәки этраплара яйрады.

Иса билен Яхя чүмдүриҗи

(Матта 11:2-19)

18-19⚫Яхяның шәгиртлери бу вакаларың барыны оңа гүррүң бердилер. Яхя олардан икисини янына чагырып: «Гелмели Шол Сенми я-да биз башга бирине гарашмалымы?» дийип, Реб Исадан сорамак үчин олары иберди+. 20Олар Исаның янына гелип: «Бизи Яхя чүмдүриҗи иберди. Ол Сенден: „Шол гелмели Месих Сенми я-да биз башга бирине гарашмалымы?“ дийип сораяр» дийдилер.

21Шол вагтлар Иса көп кеселлери, хассалары, эрбет рух эеләнлери беҗерипди, энчеме көрлериң гөзлерини ачыпды. 22Шунлукда, Иса хабарчылара: «Барың-да, гөрүп-эшиденлериңизи Яхя хабар бериң. Көрлер гөрйәр, агсаклар ылгаяр, дери кеселлилер тәмизленйәр, керлер эшидйәр, өлүлер дирелйәр, гарыплара Хош Хабар вагыз эдилйәр+. 23Менден йүз дөндермедик адам багтлыдыр!» дийип җогап берди+.

24Яхяның илчилери гиденден соң, Иса мәхеллә Яхя барада гүррүң бермәге башлады: «Чөле нәме гөрмәге гитдиңиз? Шемала ыранян йылгынымы+? 25Ери, нәме гөрмәге гитдиңиз? Непис эшиклер геен адамымы? Эмма гымматбахалы лыбаслара бесленип, шады-хоррамлыкда яшаянлар ша көшклериндедир. 26Ери, сиз нәме гөрмәге гитдиңиз? Бир пыгамберими? Хава, Мен сизе шуны айдярын, ол гөрен кишиңиз хатда пыгамберден хем артыкдыр+. 27+„Өңүңден ёл тайярлар ялы, ине, Мен Өз векилими иберйәрин“ дийип язылан сөзлер хем хут шоңа дегишлидир+. 28Сизе шуны айдярын, аялдан догланларың арасында Яхядан бейиги ёкдур, эмма Худайың Шалыгында иң кичиси хем ондан бейикдир»+. 29Әхли халк, хатда салгыт йыгнайҗылар хем Яхяның сөзлерини эшидип, Яхя тарапындан сува чүмдүрилмек билен Худайың ёлуның догрудыгыны тассыкладылар+. 30Эмма фарисейлердир Төврат мугаллымлары Яхя тарапындан сува чүмдүрилмекден боюн гачырмак билен Худайың өзлери үчин ниетлән максадындан йүз өвүрдилер. 31Иса сөзүни довам этдирди: «Мен бу несли киме меңзедейин? Олар киме меңзейәр? 32Олар базарда отурып, бири-бирилерине: „Сизе түйдүк чалдык, танс этмедиңиз; агы айтдык, агламадыңыз“ дийип гыгырян чагалара меңзейәрлер. 33Ине, Яхя чүмдүриҗи гелди, ол иеногам, иченогам. Сиз болса оңа „җынлы“ диййәрсиңиз+. 34Ынсан Оглы гелди, Ол иййәрем, ичйәрем, сиз Оңа: „Ине, бу хорана, аракхора середиң! Ол салгытчылар ве гүнәкәрлер билен дост болды!“ диййәрсиңиз+. 35Эмма даналыгың хакдыгы онуң зүрятларының әхлиси тарапындан тассыкланар».

Гүнәли аял Иса яг чаляр

36⚫Бир гүн фарисейлерден бири Исаны нахара чагырды. Ол хем фарисейиң өйүне барып, сачак башында отурды. 37Шол шәхерде гүнәкәр бир аял барды. Ол аял Исаның фарисейиң өйүнде нахарланяндыгыны билип, чүйше гапда хошбой ыслы яг гетирди. 38Аял Исаның өңүнде дызына чөкүп аглап, гөзяшлары билен Онуң аякларыны ювмага башлады. Соңра аякларыны сачы билен сүпүрип өпди ве хошбой ыслы яг чалды. 39Исаны чагыран фарисей муны гөрүп: «Эгер бу адам пыгамбер болян болса, Өзүни эллейән аялың кимдигини, нәхилидигини билерди. Бу аял гүнәкәр ахырын» дийип, ичини геплетди+. 40Мунуң үчин Иса оңа: «Симун, Мениң саңа айтмалы задым бар» дийди. Ол хем: «Айдыбер, Мугаллым» дийди. 41«Бир адам ики адама карз пул берипдир: бирине – бәш йүз күмүш теңңе, бейлекисине – элли күмүш теңңе+. 42Бергисини бермәге хич пулларының ёкдугы үчин, ол буларың икисиниң хем бергисини гечипдир. Мунуң үчин оларың хайсысы оны хас көп сөер?»+
43Симун: «Мениң пикиримче, бергиси көп гечилен адам» дийип җогап берди. Иса: «Догры пикир этдиң» дийди.

44Онсоң Иса аяла тарап өврүлип, Симуна шейле дийди: «Бу аялы гөрйәңми? Мен сениң өйүңе гелдим, сен болса аякларымы ювмага сув-да бермедиң, эмма бу аял аякларымы гөзяшы билен ювуп, сачы билен сүпүрди. 45Сен Мени өпмедиң, эмма бу аял Мен өе гиренимден бәри аякларымы өпүп отыр. 46Сен башыма яг чалмадың, эмма бу аял аякларыма хошбой ыслы яг чалды+. 47Шонуң үчин хем Мен саңа айдярын: бу аялың көп гүнәлери багышланандыр. Чүнки онуң сөйгүси көпдүр. Гүнәлери аз багышлананларың болса сөйгүси аздыр». 48Онсоң Иса ол аяла: «Сениң гүнәлериң гечилди» дийди+. 49Иса билен бир сачакда отуранлар өз араларында: «Гүнәлери-де багышлаян бу кимкә?» дийишмәге башладылар. 50Иса болса аяла: «Сени иманың халас этди, аркайын гидибер» дийди+.

8‑нҗи бап

Экин тымсалы

(Матта 13:1-23; Марк 4:1-20)

8^1Бу вакадан соңра Иса шәхерлери ве обалары айланып, Худайың Шалыгы барадакы Хош Хабары вагыз этмәге башлады. Он ики шәгирди хем Онуң янындады+. 2-3Шейле хем, эрбет рухлардан ве кеселлерден халас болан бирнәче аяллар, ичинден еди арвах-җын чыкан магдалалы Меръем хем-де Хиродың өйүни доландырян Хузаның аялы Ёванна, Сузанна, башга-да биртопар аяллар Исаның янындады. Бу аяллар өз эмләклери билен олара көмек эдйәрдилер++.

4⚫Улы бир мәхелле үйшүп, әхли шәхерлерден адамлар Исаның янына гелди. Шонда Иса олара шу тымсалы гүррүң берди: 5«Бир дайхан экин экмәге чыкяр. Экип йөркә, тохумларың бирнәчеси ёлуң үстүне дүшүп, аяк астында депеленйәр ве гушлар гелип, оны чокярлар. 6Бирнәче тохум дашлы ере дүшйәр. Олар гөгерен бадына сувсузлыкдан гурап гидйәрлер. 7Бирнәчеси тикенеклигиң арасына дүшйәр. Тохум билен гөгерен тикенлер олары басяр+. 8Бирнәчеси-де говы топрага дүшйәр. Олар гөгерип чыкып, хер бири йүз эссе хасыл берйәр». Булары гүррүң беренден соң, Иса: «Эшитмәге гулагы бар адам эшитсин!» дийип гыгырды+. 9⚫Шәгиртлери Ондан: «Бу тымсалың манысы нәме?» дийип сорадылар. 10Ол шейле дийди: «Худайың Шалыгының сырларына дүшүнме укыбы сизе берилди, эмма башгалар середип гөрмесинлер, эшидип дүшүнмесинлер дийип, олара тымсаллар аркалы айдыляр+. 11Тымсалың манысы шейле: тохум Худайың сөзүдир+. 12Ёлуң үстүне дүшен дәнелер сөзи эшидйән адамлардыр. Эмма шейтан гелип, иман гетирмесинлер, халас болмасынлар дийип, оларың калбындан сөзи согруп аляр. 13Дашлы ере дүшенлер болса сөзи эшиденлеринде, шатлык билен кабул эдйән адамлардыр. Йөне оларда көк ёкдур. Олар аз вагтлайын иман эдип, сынаг вагты имандан дәнйәрлер+. 14Тикенеклигиң арасына дүшенлер болса сөзи эшидйәнлердир, эмма дурмушың аладалары, байлыклары, кейпи-сапасы олары барха богяр, олар хасыл бермейәрлер+. 15Говы топрага дүшенлер болса, сөзи эшидип, оны ягшы хем пәк йүрекде саклаянлардыр. Олар чыдамлылык билен миве берйәндирлер+.

Чыра тымсалы

(Марк 4:21-25)

16Хич ким чыраны якып, онуң үстүни гап билен өртйән дәлдир я-да оны чарпаяның ашагында гойян дәлдир. Гайтам, ичери гиренлер ышыгы гөрер ялы, оны чыраданың үстүнде гойяндыр+. 17Элбетде, үсти ачылмаҗак гизлин зат, билинмеҗек, месе-мәлим болмаҗак яшырын зат ёкдур+. 18Шонуң үчин хем нәхили диңлейәндигиңизе үнс бериң. Кимде бар болса, оңа ене берлер, йөне кимде ёк болса, өзүниңки хасап эдйән зады хем элинден алнар»+.

Исаның эҗеси ве инилери

(Матта 12:46-50; Марк 3:31-35)

19⚫Исаның эҗеси билен инилери Оны гөрмәге гелдилер, эмма үйшен мәхелледен яңа Онуң янына гирип билмедилер+. 20Оңа: «Эҗең билен доганларың Сени гөрмек үчин дашарда гарашып дурлар» дийип хабар бердилер. 21Эмма Иса: «Мениң эҗем, доганларым – Худайың сөзүни диңләп, оны берҗай эдйәнлердир» дийип җогап берди+.

Иса тупаны ятыряр

(Матта 8:23-27; Марк 4:35-41)

22⚫Бир гүн Иса шәгиртлери билен бир гайыга мүнүп, олара: «Гелиң, көлүң бейлеки тарапына гечелиң» дийди. Шейдип, олар ёла дүшдүлер+. 23Олар гайыкда йүзүп баряркалар, Иса ука гитди. Көлде бирден гүйчли тупан турды. Гайык сувдан долуп башлады, олар ховплы ягдая дүшдүлер. 24Шәгиртлер барып, Исаны оярып: «Халыпа! Халыпа, биз хеләк болуп барярыс!» дийдилер. Иса туруп, еле хем мөвч алян толкунлара кәеди. Тупан ятып, долы имисалалык аралашды+. 25Иса шәгиртлерине: «Сизиң иманыңыз ханы?» дийип сорады. Олар болса горкушып хем гең галып, бири-бирлеринден: «Бу Адам кимкә? Ол еле хем сува буйрук берйәр, олар-да Оңа гулак асяр!» дийишдилер.

Иса арвах-җын эелән адамы сагалдяр

(Матта 8:28-34; Марк 5:1-20)

26⚫Олар Җелиләниң гаршысында ерлешйән герасалыларың[*] юрдуна гелдилер. 27Иса кенарда гайыкдан дүшенде, Оңа арвах-җын эелән бир адам габат гелди. Ол адам көпден бәри хич хили эгин-эшик геймейәрди, өйүнде яшаман, мазарларың арасында яшаярды. 28Ол Исаны гөренде, гыгырып гойберди. Онуң өңүнде ере йүзин йыкылып, батлы сес билен: «Эй, Иса, Бейик Худайың Оглы! Мениң билен нәме ишиң бар? Ялбарян, мени гынама» дийди+. 29Чүнки Иса арвах-җына ол адамдан чыкмагы буйрупды. Арвах-җын оны йыгы-йыгыдан тутярды. Мунуң үчин ол адамы зынҗырлап, гандаллап саклардылар, эмма ол зынҗырларыны гырып ташларды, арвах-җын оны чөллере әкидерди. 30Иса ондан: «Адың нәме?» дийип сорады. Ол хем: «Адым Гошун[*]» дийип җогап берди, себәби оңа сан-саҗаксыз арвах-җын гирипди. 31Арвах-җынлар өзлерине довзаха гитмеги буюрмасын дийип, Иса ялбардылар. 32Шол ердәки дагың этегинде уллакан бир доңуз сүрүси отлап йөрди. Арвах-җынлар доңузларың ичине гирмәге ругсат этмегини сорап, Иса ялбардылар. Ол хем ругсат этди. 33Олар яңкы адамдан чыкып, доңузлара гирдилер. Шондан соң сүри учутдан ашак зыңып, көлде пайырдашып гарк болды. 34Болан зады гөренлеринде, чопанлар гачып, шәхердир обалара муны хабар бердилер. 35Халк болан ваканы гөрмек үчин гелди. Олар Исаның янына геленлеринде, ичинден арвах-җын чыкан адамың гейнип, Исаның аягуҗунда отурандыгыны, акылының хем ериндедигини гөрүп горкдулар+. 36Бу ваканы гөренлер болса, олара арвах-җын эелән адамың нәхили сагаландыгы барада гүррүң бердилер. 37Онсоң әхли герасалылар ве шол себитиң илаты Исадан өз янларындан гитмегини хайыш этдилер, себәби олары улы горкы гаплап алыпды. Иса хем гайыга мүнүп, ызына гайтды+. 38Арвах-җындан халас болан адам Иса гитмезден өң Ондан Өзи билен гитмәге ругсат сорап ялбарды. 39Иса болса: «Бар, өйүңе гайт, Худайың саңа нәмелер эдендигини гүррүң бер» дийип, оны угратды. Ол хем гидип, Исаның өзүне эденлерини тутуш шәхере җар этди+.

Дирелен гыз, сагалан аял

(Матта 9:18-26; Марк 5:21-43)

40⚫Иса ызына доланып геленде, халк Оны гызгын гаршылады, себәби хеммелер Оңа гарашярды. 41Шол вагт синагога ёлбашчыларындан Яйрус атлы бир адам гелип, Исаның аягына йыкылды ве Ондан өйүне бармагыны хайыш этди+. 42Мунуң себәби онуң он ики яшларындакы екеҗе гызы өлүм яссыгында ятырды. Иса ол ере гидип барярка, мәхелле Оны хер яндан гысып-говруп барярды. 43Мәхелләниң ичинде он ики йылдан бәри ган акма кеселли бир аял хем барды. Ол хич затдан хайыр тапманды[*]+. 44Ол Исаның арка тарапындан барып, Онуң донуның сыйына элини дегирди велин, шобада ган акмасы кесилди+. 45Иса: «Маңа ким элини дегирди?» дийип сорады. Хич ким боюн алмады. Шонда Петрус[*]: «Халыпа! Халк дашыңы алып, Сени гысып-говруп баряр, Сен болса: „Маңа ким элини дегирди?“ диййәрсиң» дийди. 46Эмма Иса: «Маңа бири элини дегирди, себәби Мен Өзүмден бир гүйҗүң чыканыны дуйдум» дийди+. 47Аял эден ишиниң мундан аңры гизлин галмаҗакдыгыны биленсоң, титрәп гелип, Исаның аягына йыкылды. Әхли халкың өңүнде өзүниң нәме үчин Иса элини дегрендигини, шобада хем шыпа тапандыгыны гүррүң берди. 48Иса оңа: «Эй, начар, иманың саңа шыпа берди. Аркайын гидибер» дийди+. 49Иса бу сөзлери айдып дурка, синагога баштутанының өйүнден гелен бир адам Яйруса: «Гызың өлди. Мугаллымы артыкмач биынҗалык этме» дийди. 50Эмма Иса муны эшидип, оңа: «Горкма, диңе иман эт, гызың гутулар» дийди. 51Иса онуң өйүне геленде, Петрус, Ёханна, Якуп ве гызың эне-атасындан башга хич киме Өзи билен ичери гирмәге ругсат этмеди+. 52Хеммелер аглашып, яс тутуп отырдылар. Эмма Иса: «Агламаң, ол өленок, уклап ятыр» дийди+. 53Адамлар гызың өлендигини билйәндиклери үчин Онуң үстүнден гүлдүлер. 54Эмма Иса хеммәни дашары ковуп, гызың элинден тутды-да, гыгырып: «Гызым, тур!» дийди+. 55Гыза җан гирип, ол шобада еринден турды. Онсоң Иса гыза нахар бермеклерини буюрды. 56Гызың эне-атасы хайран галды. Иса болса олара болуп гечен хадысаны хич киме айтмазлыгы табшырды+.

9-нҗы бап

Иса шәгиртлерини халкың арасына иберйәр

(Матта 10:5-15; Марк 6:7-29)

9^1⚫Иса он ики шәгирдини янына чагырып, олара әхли арвах-җынлары ковмага, хер дүрли кеселлери беҗермәге гүйч ве ыгтыяр берди+. 2Онсоң олары Худайың Шалыгыны вагыз этмәге ве хассалара шыпа бермәге иберди. 3Иса олара: «Ёл үчин хич зат алмаң: яныңызда не хаса, не торба, не чөрек, не пул, не артыкмач эшик – хич зат болмасын. 4Хайсы өе гирсеңиз, тә ол шәхерден чыкып гайдянчаңыз, шол өйде болуң. 5Эгер адамлар сизи кабул этмеселер, оларың шәхеринден чыкып гайданыңызда, олара гаршы шаятлык хөкмүнде аягыңызың тозуны какың» дийди+. 6Шейдип, олар ёла дүшдүлер, хер бир баран еринде Хош Хабары вагыз эдип, хассалары сагалдып, обама-оба айландылар+.

7⚫Шол вагт Хирод хан болан вакаларың барыны эшидип, гаты алҗырады. Себәби кәбир адамлар: «Яхя дирелипдир!» диййәрдилер+. 8Кәбирлери: «Ыляс пейда болупдыр!», башга бирилери хем: «Гадымы пыгамберлериң бири дирелипдир!» дийишйәрдилер+. 9Хирод болса: «Мен Яхяның башыны чапдырдым, онда бу адам кимкә? Ол хакда үйтгешик хабарлар эшидйән» дийди. Ол Исаны гөрмәге җан этди+.

Иса бәш мүң адамы доюряр

(Матта 14:13-21; Марк 6:30-44; Ёханна 6:1-14)

10⚫Ресуллар ызына геленсоң, өз эден ишлерини Иса хабар бердилер. Ол хем олары янына алып, Бетсайда диен шәхере гитди[*]+. 11Эмма мәхелле муны билип, Онуң ызындан барды. Ол хем олары оңат гаршылап, Худайың Шалыгы хакда гүррүң берди ве шыпа мәтәч адамлары сагалтды. 12Гүн яшып барярка, Онкилер Исаның янына гелип: «Бу мәхелләни гойбер, төверекдәки обалара гидип, ятара ер ве азык тапсынлар, себәби биз бир чола ерде ахыры» дийдилер. 13Эмма Иса: «Олара иймәге зады сиз бериң» дийди. Олар хем: «Биз мунча мәхелле үчин иймит сатын алмага гиделими? Бизиң бәш чөрек билен ики балыкдан башга задымыз ёк ахыры» дийдилер+. 14Ол ерде бәш мүңе голай эркеклер барды. Эмма Иса шәгиртлерине: «Олары элли-эллиден топар-топар эдип отурдың» дийип табшырды. 15Олар хем шейле эдип, хеммелери отуртдылар. 16Иса болса бәш чөрек билен ики балыгы алып, гөзлерини гөге дикип шүкүр этди. Соңра булары халка пайлар ялы бөлүшдирип шәгиртлерине берди. 17Хеммелер ийип дойдулар, артып галан чөрек бөлеклерини йыгнап, он ики себеди долдурдылар.

Петрус Исаның Месих дигини ыкрар эдйәр

(Матта 16:13-28; Марк 8:27–9:1)

18⚫Бир гүн Иса екеликде Худая дога окаярды, шәгиртлери хем Онуң янындады. Иса олардан: «Халк Маңа ким диййәр?» дийип сорады. 19Олар: «Кәбирлери Яхя чүмдүриҗи, кәбирлери Ыляс, башга бирилери болса гадымы пыгамберлерден бири дирелипдир диййәр» дийип җогап бердилер+. 20Иса олардан: «Сиз Маңа ким диййәрсиңиз?» дийип сорады. Петрус: «Сен Худайың Месих исиң» дийип җогап берди+. 21⚫Иса болса муны хич киме айтмазлыгы олара берк табшырды.

Иса өлүп дирелҗегини өңүнден айдяр

(Матта 16:20-28; Марк 8:30–9:1)

22Онсоң Иса сөзүни довам эдип: «Ынсан Оглы көп гөрги гөрмели, яшулулар, ёлбашчы руханылар ве Төврат мугаллымлары тарапындан рет эдилмели, өлдүрилмели ве үчүленҗи гүн дирелмелидир» дийди+. 23Иса оларың хеммесине шейле дийди: «Ким Мениң ызыма эермек ислейән болса, өзүни инкәр этсин-де, хер гүн хачыны алып, ызыма дүшсүн+. 24Ким җаныны халас этмек ислесе, оны йитирер, йөне ким җаныны Мениң угрумда йитирсе, оны халас эдер. 25Ынсан тутуш дүнйәни газаныбам, җанындан махрум болса, оңа нәме пейдасы бар+? 26Ким Менден ве Мениң сөзлеримден утанса, Ынсан Оглы-да Өзүниң, Атасының ве мукаддес перишделериң шөхраты билен гелен махалы ондан утанар+. 27Эмма сизе догрусыны айдярын: бу ерде дуранларың кәбири өлмезден өң Худайың Шалыгының гелйәнини гөрерлер»+.

Исаның кешби үйтгейәр

(Матта 17:1-8; Марк 9:2-8)

28⚫Бу сөзлери айданындан секиз гүн геченсоң, Иса Петрусы, Ёханнаны ве Якубы янына алып, Худая дога окамак үчин дага чыкды+. 29Дога окап отырка, Онуң йүз кешби үйтгәп, эгинбашы ловурдап ап-ак болды+. 30Ине, ики адам Онуң билен гүррүңлешип дурды. Бу Муса билен Ылясды+. 31Олар шөхрат ичинде пейда болуп, Исаның дүнйәден алынмалы пурсады барада гүррүң эдйәрдилер. Бу пурсат Иерусалимде амала ашмалыды. 32Петрус билен онуң янындакылары укы басмарлаярды, эмма олар укудан ачылып, Исаның шөхратыны хем Онуң янында дуран ики адамы гөрдүлер. 33Муса билен Ыляс Исаның янындан айрылып баряркалар, Петрус нәме диййәнини өзи-де билмән, Оңа: «Халыпа! Бизе бу ерде болмак якымлы, үч чадыр дикели: бири – Саңа, бири – Муса, бири – Ыляса» дийди. 34Петрус булары айдып дурка, бир булут гелип, оларың үстүни өртди. Өзлерини булут гуршап аланда, олар гаты горкдулар. 35Булутдан: «Бу Мениң Оглумдыр, Сайлап-сеченимдир![*] Оңа гулак асың» диен бир оваз гелди+. 36Бу сес кесилен вагты, Иса еке галды. Шәгиртлер болса дымып, гөрен затлары барада шол гүнлерде хич киме гүррүң бермедилер.

Иса арвах-җын эелән огланы сагалдяр

(Матта 17:14-18; Марк 9:14-27)

37⚫Шол гүнүң эртеси дагдан ашак дүшен вагты, бир улы мәхелле Исаны гаршылады. 38Мәхелләниң ичинден бир адам гыгырып, шейле дийди: «Мугаллым! Ялбарян, мениң оглума назарыңы сал, ол мениң ялңыз чагам. 39Ине, оны бир арвах-җын эелейәр, ол бирден чыгырып башлаяр. Ол рух онуң агзындан ак көпүк гелйәнчә силтерлейәр, ер билен егсан эдип, ондан зордан айрыляр. 40Шәгиртлериңе оны чыкарып бер дийип ялбардым, эмма олар башармадылар». 41Иса: «Эй, ёлдан чыкан, имансыз несил! Мен хачана ченли сизиң билен болуп, сизе чыдайын? Оглуңы бәрик гетир» дийди. 42Чага Исаның янына гелйәркә, арвах-җын оны ере уруп, көп силтерледи. Эмма Иса арвах-җына кәйәп, чаганы сагалдып, атасына говшурды+. 43⚫Хеммелер Худайың бейикдигине хайран галды.

Иса өлүп дирелҗегини ене айдяр

(Матта 17:22,23; Марк 9:30-32)

Хеммелер Исаның эден ишлерине гең галды. Иса Өз шәгиртлерине: 44«Бу сөзлер гулагыңызда галсын: Ынсан Оглы ынсанларың элине табшырылар» дийди+. 45Эмма олар бу сөзе дүшүнмедилер. Бу сөзүң манысы олар үчин гизлин болуп галды, олар бу барада Исадан сорамага-да горкдулар+.

Иң бейик ким?

(Матта 18:1-5; Марк 9:33-37)

46⚫Шәгиртлериң арасында олардан кимиң иң бейикдиги барада җедел йүзе чыкды. 47Иса оларың йүрегиндәки пикири аңып, бир чаганы алды-да, янында дурузды. 48Онсоң олара: «Ким шунуң ялы бир чаганы Мениң адымдан кабул этсе, Мени кабул этдигидир. Мени кабул эден болса, Мени Иберени кабул эдйәндир. Араңызда ким хеммеден пес болса, иң бейик шолдур» дийди+. 49Ёханна Иса йүзленип: «Халыпа! Биз Сениң адың билен арвах-җынлары чыкарян бир адамы гөрдүк, йөне онуң бизиң билен биле дәлдиги үчин, оны тогтатмак иследик» дийди+. 50Иса оңа: «Оны тогтатмаң! Ким сизе гаршы болмаса, ол сизиң тарапыңыздадыр» дийди+.

Самариялылар Иса гаршы болярлар

51Гөге алынмалы махалы голайланда, Иса Иерусалиме гитмеги йүрегине дүвүп, ёла дүшди+. 52Ол Өзүнден өң бирнәче илчини ёллады. Олар хем Онуң гелерине тайярлык гөрмек үчин, самариялыларың бир обасына гирдилер+. 53Эмма самариялылар Исаны кабул этмедилер, себәби Онуң угры Иерусалиме тарапды. 54Исаның шәгиртлери Якуп билен Ёханна муны гөрүп, Ондан: «Эй, Агам! Олары ёк этмек үчин гөкден от ягдырмагымызы ислейәрсиңми?[*]» дийип сорадылар+. 55-56Эмма Иса өврүлип, олара кәеди[*]. Онсоң олар башга оба гитдилер.

Исаның ызына эермек

(Матта 8:19-22)

57⚫Ёлда баряркалар, бир адам Иса: «Нирә гитсең[*], мен хем Сениң ызыңа дүшҗек» дийди. 58Иса оңа: «Тилкилериң сүрени, гушларың хөвүртгеси бардыр, йөне Ынсан Оглуның башыны гояра-да ери ёкдур» дийди. 59Башга бирине: «Мениң ызыма дүш» дийди. Эмма ол: «Агам, ругсат эт, өңүрти гидип, какамы җайлайын» дийди. 60Эмма Иса оңа: «Гой, өлүлерини өлүлериң өзлери җайлаберсинлер, йөне сен гит-де, Худайың Шалыгыны вагыз эт» дийди. 61Ене бириси: «Агам! Сениң ызыңа дүшейин, йөне ругсат бер, өңүрти машгалам билен хошлашайын» дийди+. 62Иса оңа: «Элине азалы алансоң ызына середйән адам Худайың Шалыгына мынасып дәлдир» дийди.

10-нҗы бап

Иса етмиш ики шәгирди иберйәр

10^1⚫Шундан соң Реб Иса башга етмиш ики[*] адамы белләп, олары Өзүниң гитмекчи болян әхли шәхерлерине, ерлерине ики-икиден өңүнден ёллады. 2Олара шейле дийди: «Хасыл бол, йөне ишгәр аз. Шонуң үчин хем хасылыны йыгмага ишгәр иберер ялы, хасыл эеси Реббе ялбарың+. 3Гидиң! Ине, Мен сизи мөҗеклериң арасына гузулар кимин ёллаярын+. 4Яныңыза гапҗык-да, торба-да, чарык-да алмаң. Ёлда хич ким билен саламлашмаң+. 5Хайсы өе барсаңыз, өңүрти: „Өйүңиз абадан болсун!“ дийиң. 6Ол өйде парахатлыгы сөййән адам бар болса, сизиң дилән парахатлыгыңыз онуң үстүне инер, ёк болса-да, ене өзүңизе доланар. 7Ол өйде галып, оларың беренлерини ийип-ичиң, себәби ишчи өз хакына мынасыпдыр. Өйден-өе гөчүп йөрмәң+. 8Бир шәхере бараныңызда, кабул эдилсеңиз, өңүңизде нәме гоюлса, шоны ийиң+. 9Ол ердәки хассалара шыпа бериң ве олара: „Худайың Шалыгы сизе голайлады!“ дийиң+. 10Эмма башга бир шәхере бараныңызда, кабул эдилмесеңиз, онуң көчелерине чыкың-да, олара: 11„Шәхериңизде аягымыза япышан тозаны-да сизе гаршы какярыс. Эмма шуны билиң: Худайың Шалыгы голайландыр!“ дийиң+. 12Сизе айдярын: кыямат гүни ол шәхериң ягдайы Содом шәхериниң ягдайындан хас бетер болар+. 13⚫Дат гүнүңе, эй, Хоразин! Дат гүнүңе, эй, Бетсайда! Сизде гөркезилен гудратлар Сур билен Сидонда гөркезилен болсады, онда олар биреййәм җул гейнип, күл үстүнде отурып тоба эдердилер+. 14Эмма кыямат гүни сизиң ягдайыңыз Сур билен Сидоның ягдайындан хас бетер болар!+
15Эй, Капернаум! Сен арша гөтерилерин өйдйәрсиңми? Ёк, сен довзаха ташланарсың+. 16Сизи диңлән Мени диңләр, сизи рет эден Мени рет эдер. Мени рет эден болса Мени Иберени рет эдер»+.

17Онсоң шол етмиш ики шәгирт улы шатлык билен доланып гелип: «Эй, Агам! Сениң адыңы агзанымызда, арвах-җынлар хем бизе боюн болярлар» дийдилер+. 18Иса олара: «Мен шейтаның гөкден йылдырым ялы болуп ашак иненини гөрдүм+. 19Мен сизе йыланлары, ичянлары ве душманың әхли гүйҗүни депелемәге ыгтыяр бердим, хич зат сизе зепер етирмез+. 20Шейле хем сиз эрбет рухларың өзүңизе боюн болмагына дәл-де, атларыңызың гөкде язылмагына бегениң» дийди+. 21⚫Шол вагт Иса Мукаддес Рух аркалы шатланып: «Эй, Атам, ериң ве гөгүң Хөкүмдары! Сениң бу затлары акылдарлардан, дүшүнҗелилерден яшырып, чагалара аян эдениң үчин Саңа шүкүр эдйәрин! Хава, Атам, бу Сениң ислегиңди+.

22Атам әхли зады Маңа табшырды. Оглы Атадан башга хич ким танаян дәлдир. Атаны-да Огулдан ве Оглуң Оны аян этмек ислейән адамларындан башга хич ким танаян дәлдир» дийди+. 23Соңра Иса шәгиртлерине йүзленип, олара айратын ныгтап: «Сизиң гөрйән затларыңызы гөрйән гөзлер нәхили багтлы!+
24Сизе шуны айдярын: көп пыгамберлер ве патышалар сизиң гөрйәнлериңизи гөрмек иследилер, эмма гөрмедилер, сизиң эшидйәнлериңизи эшитмек иследилер, эмма эшитмедилер» дийди+.

Оңат самариялы

25Бир диндар Исаны сынамак үчин, еринден туруп: «Мугаллым! Бакы яшайшы мирас алмак үчин мен нәме этмели?» дийип сорады+. 26Иса онуң өзүне сораг билен йүзленип: «Төвратда нәме язылгы? Сен муңа нәхили дүшүнйәрсиң?» дийди. 27+Ол адам: «Худайыңыз Ребби тутуш йүрегиңиз, әхли гүйҗүңиз ве дүшүнҗәңиз билен җан-тенден сөйүң». Шейле хем: «Якыныңы өзүңи сөйшүң ялы сөй» дийди+. 28Иса оңа: «Догры җогап бердиң, сен хем шейле эт, шонда яшарсың» дийди+. 29Эмма ол өзүни аклаҗак болуп, Исадан: «Мениң якыным ким боляр?» дийип сорады. 30Иса оңа шейле җогап берди: «Бир адам Иерусалимден Ерихо барярка, гаракчыларың элине дүшйәр. Олар онуң эшиклерини сыпырып алярлар-да, өзүнем енҗип, чалаҗан халда ташлап гидйәрлер. 31Төтәнликде бир руханы шол ёлдан барярка, ол адамы гөрүп, ёлуң ол тарапы билен гечип гидйәр. 32Онсоң бир леви-де шол ере етен вагты оны гөрүп, ёлуң бейлеки тарапы билен гечип гидйәр+. 33Шол ёлдан гечип барян бир самариялы болса, бу адамы гөрүп, оңа йүреги аваяр+. 34Онуң янына барып, зейтун ягы билен шерап гуюп, яраларыны сараяр. Онсоң ол адамы өз эшегине мүндүрип, бир мыхманхана гетирип, оңа гарашык эдйәр+. 35Шол гүнүң эртеси мыхманхананың эесине ики күмүш теңңе чыкарып берип: „Муңа говуҗа серет, артыкмач чыкдаҗы этсең, ызыма гелйәркәм берерин“ диййәр. 36Сениң пикириңче, бу үч адамың хайсысы гаракчыларың элине дүшен адамың якыны боляр?» 37Диндар: «Оңа рехим эден адам» дийип җогап берди. Иса хем оңа: «Бар, сен-де шонуң ялы эт» дийди.

Иса Марта билен Меръемиң өйүнде

38Иса билен шәгиртлери ёлларыны довам эдип, бир оба етдилер. Иса оба гиренде, Марта атлы бир аял Оны мыхман алды+. 39Бу аялың Меръем атлы бир гыз доганы барды. Ол Реб Исаның алкымына барып отурып, Онуң сөзлерини диңлейәрди+. 40Марта болса ишлериниң көпдүгинден яңа башагайды. Ол Исаның янына гелип: «Агам! Уямың мениң еке өзүме хызмат этдирип отурмагы Сениң первайыңа-да дәлми? Оңа айт, маңа көмеклешсин» дийди. 41Реб Иса оңа: «Вах, Марта, Марта! Сен көп затлар барада аладаланып башагай болярсың+. 42Диңе бир зат гереклидир. Меръем иң оңадыны сайлады ве бу онуң элинден хич алынмаз» дийип җогап берди+.

11‑нҗи бап

Иса халка дога-дилег өвредйәр

(Матта 6:9-13; 7:7-11)

11^1⚫Бир гүн Иса Худая дога окап отырды. Ол муны гутаран вагты, шәгиртлериниң бири Оңа: «Агам, Яхяның өз шәгиртлерине өвредиши ялы, Сен хем бизе Худая дога этмеги өвретсене» дийди+. 2Иса олара Худая дога оканыңызда шейле дийиң:

«Эй, Атамыз[*], адың мукаддес болсун!

Патышалыгың гелсин![*]

3Гүнделик чөрегимизи бизе гүнде бер+.

4Бизе гаршы гүнә эденлери багышлайшымыз ялы,

Сен хем бизиң гүнәлеримизи багышла.

Бизи сынага салма[*]» дийди+.

5Онсоң Иса олара шейле дийди: «Айдалы, сизиң бириңизиң достуңыз бар. Сен ярыгиҗе шол достуңың янына барып: „Дост! Маңа үч чөрек карз берсене. 6Узак ёлдан якын достум гелди. Онуң өңүнде гояра задым ёк“ дийип ялбаряңыз. 7Шонда достуң ичерден: „Мени бирахат этме! Гапы бирчак гулпланды, чагаларым, хеммәмиз уклап ятырыс. Мен туруп, саңа хич зат берип билҗек дәл“ дийип җогап берйәр. 8Сизе шуны айдайын, ол адам саңа чөреги достлугың хатырасына бермесе-де, оны гүнүне гойман, эрҗеллик билен сораберсең, ислендик соран задыңы берер. 9Мен сизе диййәрин: диләң, сизе берлер; агтарың, тапарсыңыз; гапыны какың, сизе ачылар. 10Хава, дилән алар, агтаран тапар, гапы какана ачылар+. 11Сизден хайсы ата оглы балык диләнде[*], балыга дерек оңа йылан берер? 12Я болмаса юмуртга диләнде, оңа ичян берер? 13Шейлеликде, сиз эрбет болубам өз чагаларыңыза оңат пешгешлер бермеги билйән болсаңыз, онда гөкдәки Атаңыз Өзүнден дилейәнлере Мукаддес Рухы хас-да көп бермезми?»+

Иса ве җынларың хөкүмдары

(Матта 12:22-30,43-45; Марк 3:20-27)

14⚫Гүнлериң биринде Иса бир лал адамдан арвах-җыны ковды. Арвах-җын чыкан бадына, лал адам геплемәге башлады, халк муңа хайран галды. 15Эмма оларың кәбири: «Ол арвах-җынлары җынларың хөкүмдары Беелзебул[*] аркалы ковуп чыкаряр» дийдилер+. 16Бейлекилер хем Оны сынамакчы болуп, гөкден бир гудратлы аламат гөркезмегини талап этдилер+. 17Эмма Иса оларың пикирлерини билип, шейле дийди: «Ичинде бөлүнишик болан патышалык даргар, өз ичинден бөлүнен өй йыкылар. 18Шейтан өз ичинден бөлүнсе, хей-де, патышалыгы дурармы? Муны сизиң Маңа арвах-җынлары Беелзебул аркалы ковяр диййәниңиз үчин айдярын. 19Мен арвах-җынлары Беелзебул аркалы ковян болсам, онда сизиң адамларыңыз олары ким аркалы ковярлар? Шейле диййәниңиз үчин сизи өз адамларыңыз хөкүм эдер+. 20Мен арвах-җынлары Худайың гүйҗи билен ковян болсам, онда Худайың Шалыгы сизе гелендир. 21Эгер бир гүйчли адам депесинден дырнагына ченли ярагланып, өз өйүни гораян болса, онуң мал-мүлки ховпсуздыр. 22Эмма өзүнден гүйчли адам хүҗүм эдип, оны еңсе, онда онуң буйсанян хемме ярагларыны элинден алып, талан олҗасыны пайлар+. 23Мениң билен болмадык Маңа гаршыдыр, Мениң билен сүрини топламадык оны даргадяндыр+.

24Арвах-җын адамдан чыкандан соң, гурак ерлере айланып, дынчлык гөзлейәр, эмма тапмаяр. Шонда ол: „Чыкан өйүме доланайын“ диййәр. 25Доланып геленде, өйүң сүпүрилги, хемме задың ербе-ердигини гөрйәр. 26Онсоң гидип, өзүнден хем эрбет еди рухы янына аляр-да, шол ере барып, месген тутяр. Шейлеликде, ол адамың соңкы ягдайы өңкүсинден-де эрбет боляр»+. 27Иса бу затлары айдып дурка, мәхелләниң арасындан бир аял сесини гаталдып: «Сени догран, Сени эмдирен эне нәхили багтлы!» дийди+. 28Иса болса: «Хава, Худайың сөзүни эшидип, оны берҗай эдйәнлер хас хем багтлыдыр!» дийип җогап берди+.

Юнусың аламаты

(Матта 12:38-42)

29⚫Мәхелле хас көп үйшенде, Иса шейле дийди: «Бу несил эрбет несилдир. Олар аламат талап эдйәр, эмма олара Юнус пыгамбериңкиден башга аламат берилмез. 30Юнус Ниневе халкына нәхили аламат болан болса, Ынсан Оглы-да бу несле эдил шонуң ялы аламат болар. 31+Гүнорта меликеси кыямат гүни бу несле гаршы чыкып, оны хөкүм эдер, себәби ол Сүлейманың пәхимини диңлемек үчин, ериң аңры уҗундан гелди. Ине, бу ерде Сүлеймандан-да үстүн Бири бар+. 32+Ниневе халкы кыямат гүни бу несле гаршы чыкып, оны хөкүм эдер, себәби олар Юнусың вагзы билен тоба гелдилер. Ине, бу ерде Юнусдан хем үстүн Бири бар+.

Бедениң ышыгы

(Матта 5:15; 6:22,23)

33⚫Хич ким чыраны якып, гизлин ерде я-да габың ашагында гойян дәлдир, терсине, ичери гиренлер ышыгы гөрер ялы, оны чыраданың үстүнде гойяндыр+. 34Бедениң чырасы гөздүр. Гөзүң сагдын болса, тутуш бедениң хем ягты болар, гөзүң шикесли болса, тутуш бедениң хем гараңкы болар. 35Шонуң үчин хем әгә бол, сендәки ышык гараңкы болаймасын. 36Сениң тутуш бедениң ягты болуп, хич бир гараңкы ери ёк болса, чыра сени өз шөхлеси билен ягтылдян ялы, бедениң бүтинлей ягты болар».

Вай халыңыза!

(Матта 23:1-36; Марк 12:38-40)

37⚫Иса бу затлары айдып дурка, бир фарисей Оны өйүне нахара чагырды. Иса барып, сачак башында отурды. 38Фарисей Онуң нахардан өң элини ювмандыгыны гөрүп, гең галды+. 39Эмма Реб Иса оңа шейле дийди: «Ине, сиз фарисейлер кәседир гап-чанагың дашыны арассалаярсыңыз, эмма ичиңиз ачгөзлүкден хем писликден долудыр. 40Акмаклар! Дашыны ярадан ичини-де яратмадымы? 41Мәтәчлере йүрекден садака бериң, шонда хеммеси сизиң үчин арасса болар. 42Вай халыңыза, эй, фарисейлер! Сиз нарпыздан, хер хили ыслы отдан ондан бир бөлеги берйәрсиңиз, эмма адалат билен Худайың сөйгүсини әсгермейәрсиңиз. Буларың бирини берҗай эдип, бейлекилерини ташламалы дәлсиңиз+. 43Вай халыңыза, эй, фарисейлер! Сиз синагогаларда баш күрсүлери, базарларда өзүңизе салам берилмегини халаярсыңыз+. 44Вай халыңыза! Сиз хич беллиги болмадык мазарлара меңзейәрсиңиз: адамлар билмезден шейле мазарларың үстүнде гезйәндирлер»+.

45Төврат мугаллымларың бири Оңа: «Эй, Мугаллым! Сен бу затлары айтмак билен, бизиң хем гөвнүмизе дегйәрсиң» дийди. 46Иса хем шейле дийди: «Сизиң хем вай халыңыза, эй, Төврат мугаллымлары! Агыр йүклери адамлара йүклейәрсиңиз, өзүңиз болса ол йүклере бармагыңызы хем дегирмейәрсиңиз. 47Вай халыңыза! Сиз пыгамберлериң губурларыны дикйәрсиңиз, эмма олары өлдүренлер өз аталарыңыздыр. 48Шейтмек билен, сиз аталарыңызың эденлерини тассыклаярсыңыз. Хава, пыгамберлери аталарыңыз өлдүрди, сиз хем оларың губурларыны дикйәрсиңиз+. 49Шу себәпден хем, Худайың акылдарлыгы шейле дийипдир: „Мен олара пыгамберлер, ресуллар иберерин, оларың кәбирини өлдүрерлер, кәбирини хем ызарларлар“+. 50Шонуң үчин хем дүнйә ярадылалы бәри хемме пыгамберлериң дөкүлен ганы үчин бу несил җогапкәрдир+. 51Хабылың ганындан башлап, ыбадатхана билен гурбанлык сыпасының арасында өлдүрилен Зекаряның ганына ченли бу несил җогапкәрдир. Хава, Мен сизе шуны айдярын: әхли габахатлыклар үчин шу несил җогап берер. 52Вай халыңыза, эй, Төврат мугаллымлары! Сиз билимиң ачарыны алып гитдиңиз. Өзүңиз бу гапыдан гирмедиңиз, гирмек ислейәнлере хем бөвет болдуңыз».

53Иса ол ерден гайдан вагты фарисейлер билен Төврат мугаллымлары Онуң гаршысына чыкып, үстүне энчеме меселелер барадакы сораглары ягдырмага башладылар. 54Шейдип, Исаны сөзүнде тутҗак болуп, аматлы пурсады пейлейәрдилер+.

12‑нҗи бап

Иса икийүзлүлик барада дуйдуряр

(Матта 10:26-31; 12:32)

12^1Шол вагт мүңлерче адам үйшүп, бири-бирлерине гысылышып дурдулар. Иса илки билен Өз шәгиртлерине гүррүң бермәге башлады: «Өзүңизи фарисейлериң хамырмаясындан, ягны икийүзлүликден гораң+. 2Япык болуп, үсти ачылмаҗак, гизлин болуп, билинмеҗек зат ёкдур+. 3Гараңкылыкда нәме айтсаңыз, ягтылыкда эшидилер, ички отагларда чакан чавушыңыз үчеклерде ыглан эдилер. 4⚫Эй, достларым, Мен сизе шуны айдайын: бедени өлдүрйән, эмма ондан соңра хич зат эдип билмейәнлерден горкмаң+. 5Мен сизе кимден горкмалыдыгыңызы айдайын: өлдүренден соң довзаха зыңмага гүйҗи етйән Худайдан горкуң. Хава, сизе айдярын, Ондан горкуң+. 6Бәш серче ики теңңә сатылмаярмы нәме? Муңа гарамаздан, Худай оларың хич бирини ятдан чыкармаяр. 7Сизиң башыңыздакы сачыңыз хем долы саналгыдыр. Горкмаң, сиз серчелерден хас гымматлысыңыз+. 8Сизе шуны диййәрин: ким Мени ынсанларың өңүнде ыкрар этсе, Ынсан Оглы хем оны Худайың перишделериниң өңүнде ыкрар эдер+. 9Ким Мени адамларың өңүнде рет этсе, онуң өзи-де Худайың перишделериниң өңүнде рет эдилер+. 10Ким Ынсан Оглуна гаршы сөз айтса, багышланар, эмма Мукаддес Руха дил етирен багышланмаз+.

11Сизи синагогалара, ёлбашчыларың, хөкүмдарларың хузурына гетиренлеринде, өзүңизи нәхили гораҗакдыгыңызы ве нәме дийҗекдигиңизи гайгы этмәң. 12Мукаддес Рух сизе нәме диймелидигиңизи шол пурсадың өзүнде өвредер»+.

Акмак бай тымсалы

13⚫Мәхелләниң арасындан бири Иса: «Мугаллым! Доганыма айт, гой, ол мирасы мениң билен пайлашсын» дийди. 14Иса оңа: «Эй, ынсан, ким Мени сизиң үстүңизден казы я-да хәким эдип белледи?» дийди. 15Онсоң олара: «Әгә болуң! Өзүңизи хер хили бетнебисликден гораң, себәби ынсаның яшайшы онуң мал-мүлкүниң боллугына баглы дәлдир» дийди+. 16Соңра Иса олара бир тымсал айдып берди: «Бир бай адамың ери бол хасыл берйәр. 17Ол адам: „Нәме этсемкәм? Хасылымы гоймага-да ерим ёк“ дийип, ичини гепледйәр. 18Онсоң ол: „Хә, мен, ине, шейле эдерин: аммарларымы сөкүп, улурак аммарлар саларын-да, әхли галламы, бар задымы шол ере йыгнарын. 19Өзүме болса, эй, җаным, көп йыл үчин йыгналан энчеме задың бар, дынҗыңы ал, ий, ич, кейп чек диерин“ диййәр+. 20Эмма Худай оңа: „Эй, акмак! Эдил шу гиҗәниң өзүнде җаның алнар. Онсоң өзүң үчин тайярлан затларың киме галар?“ диййәр+. 21Өзи үчин хазына топлаян, эмма Худайың назарында бай болмадык хер бир адамың соңы шейле болар»+.

Гайгы этмәң

(Матта 6:25-34)

22Онсоң Иса шәгиртлерине шейле дийди: «Шоңа гөрә сизе диййәрин: нәме ийип-ичерин дийип җаныңызы, нәме геерин дийип бедениңизи гайгы этмәң+. 23Җан иймитден, беден эгин-эшикден хас гымматлыдыр. 24Гаргалара середиң, олар не экйәрлер, не-де орярлар. Оларың не аммарлары, не-де урулары бар. Муңа гарамаздан, Худай олары иймитлендирйәр. Сиз гушлардан нәче эссе гымматлысыңыз!+
25Сизиң хайсы бириңиз гайгы эдип, өмрүңизи бир сагат узалдып билйәрсиңиз? 26Бу кичиҗик зады эдип билмейән болсаңыз, онда нәме үчин галан затларың гайгысыны эдйәрсиңиз? 27Лилияларың өсүшине сын эдиң: олар не зәхмет чекйәрлер, не-де йүп эгирйәрлер. Эмма Мен сизе диййәрин, хатда Сүлейман хем өзүниң бүтин шан-шөхратында буларың хич бири ялы гейинмәнди+. 28Эмма бу гүн бар болуп, эртир оҗага ташланян мейдан отуны Худай шейле гейиндирйән болса, сизи ондан хас артык гейиндирмезми, эй, иманы азлар?!+
29Шонуң үчин хем нәме ийип-ичҗекдигиңизи, нәме гейҗекдигиңизи агтармаң, булар барада алада этмәң. 30Бу затларың барыны бу дүнйәниң адамлары агтаряндыр. Атаңыз буларың әхлисиниң сизе герекдигини билйәр. 31Сиз болса Худайың Шалыгыны агтарың, шонда бу затлар хем сизе онуң үстүне гошулып берлер+.

32Горкма, эй, кичиҗик сүри! Чүнки Атаңыз Шалыгы сизе бермеги макул билди+. 33Эмләгиңизи сатың, гарыплара садака бериң. Өзүңизе көнелмейән гапҗык, гөкде түкенмейән хазына тайярлаң. Ол ере огры голайлашян дәлдир, гүе иййән дәлдир+. 34Хазынаңыз ниреде болса, йүрегиңиз хем шол ерде болар.

Оя хем тайярлыклы болуң

(Матта 24:45-51)

35⚫Биллериңиз гушалгы, чыраларыңыз якылгы болсун. 36Тойдан гелип, хоҗайыны гапыны каканда, дессине оңа гапыны ачмага гарашян адамлар ялы болуң+. 37Хоҗайыны доланып геленде, онуң оя гөрҗек хызматкәрлери ненеңси багтлы! Сизе догрусыны айдярын, хоҗайын билини гушап, хызматкәрлерини сачак башында отурдар. Янына гелип, олара өзи хызмат эдер. 38Хоҗайын исле ярыгиҗе, исле даңдан гелсин, онуң геленде, оя гөрҗек хызматкәрлери ненеңси багтлыдыр! 39Эмма шуны билип гоюң: өй эеси огрының хайсы сагатда гелҗегини билседи, өйүни талатмазды[*]+. 40Сиз хем тайяр болуң, себәби Ынсан Оглы сизиң осламаян сагадыңызда гелер».

41Шонда Петрус: «Агам, бу тымсалы диңе бизе айдярсыңмы я-да хеммелере?» дийип сорады.

42Реб Иса шейле җогап берди: «Хоҗайының садык хем акыллы иш доландырыҗысы ким? Бейлеки хызматкәрлерине вагтлы-вагтында нахар бермек үчин, оларың үстүнден гоян адамы дәлми? 43Хоҗайыны доланып геленде, ишиниң башында гөрен хызматкәри нәхили багтлы!+
44Сизе догрусыны айдярын, хоҗайыны әхли мал-мүлкүни шоңа ынанар. 45Эмма шол хызматкәр өз ичинден: „Хоҗайыным гич гелер“ дийип, гуллары ве кенизлери урмага, ийип-ичип, серхош болмага башласа,+
46хоҗайыны хем онуң осламаян гүнүнде, ойламаян сагадында гелсе, оны парча-парча эдип, онуң башына бивепаларың гүнүни салар.

47Хоҗайынының ислегини билсе-де, тайяр болмаян, онуң ислегини ерине етирмейән хызматкәр көп енҗилер. 48Эмма билмезликден таяга мынасып иш эден адам аз енҗилер. Киме көп берлен болса, ондан хас көп талап эдилер. Киме көп зат ынанылан болса, ондан көп зат хем исленилер»+.

Парахатлык дәл-де, бөлүнишик

(Матта 10:34-36)

49⚫Иса сөзүни довам этди: «Мен ер йүзүне от ягдырмага гелдим. Хернә шол от инди туташып бир янсады! 50Мен чуңңур гайгы-хасрата батярын. Бу амала ашянча, Мен дарыгярын!+
51Мени ер йүзүне парахатлык гетирмәге гелендир өйдйәрсиңизми? Ёк, бөлүнишик гетирмәге гелдим диййәрин+. 52Мундан бейләк бир өйде яшаян бәш адам бөлүнишип, үчүси икисине гаршы, икиси хем үчүсине гаршы болар. 53Ата оглуна, огул атасына гаршы, эне гызына, гыз энесине гаршы, гайынене гелнине, гелин гайыненесине гаршы болар»+.

Аламатлара дүшүнмек

(Матта 16:2,3; 5:25,26)

54⚫Иса мәхеллә йүзленип, шейле дийди: «Сиз гүнбатардан бир булудың пейда боланыны гөрен бадыңыза: „Ягыш ягар“ диййәрсиңиз, шейле хем боляр. 55Гүнорта ели өвсенде болса: „Хова ыссы болҗак“ диййәрсиңиз, шейле хем боляр. 56Эй, икийүзлүлер! Ериң хем асманың гөрнүшинден маны чыкарып билйәңиз-де, нәме үчин бу хәзирки дөвүрден маны чыкарып билеңзок?

57Нәме үчин өзүңизе догры зады сайлап алып билмейәрсиңиз? 58Бири сени айыплап, казыете алып гитсе, онуң билен ёлдакаң барлыш. Ёгсам ол сени каза, казы хем зындан сакчысына табшырып, зындана дүшмегиң ахмал+. 59Саңа шуны айдярын, җеримәңи долы төлейәнчәң, ол ерден чыкмарсың».

13‑нҗи бап

Тоба эдиң

13^1Шол вагт бирнәче адам гелип, Пилатың җелилелилере эденлери барада Иса хабар бердилер. Пилат оларың кәбирини өлдүрип, оларың ганларыны кесип дуран гурбанлыкларына гошупды+. 2Иса шейле җогап берди: «Шейле эҗир чекен бу җелилелилери бейлеки әхли җелилелилерден хас көп гүнәли хасаплаярсыңызмы+? 3Элбетде, ёк! Эмма тоба этмесеңиз, сизиң хеммәңиз шолар ялы хеләк боларсыңыз. 4Я Силоям минарасы үстлерине йыкылып өлен он секиз адам ядыңызда дәлми? Эйсем шолар Иерусалимдәкилерден хас көп языклыдыр өйдйәңизми+? 5Элбетде, ёк! Эмма тоба этмесеңиз, сизиң хеммәңиз шолар ялы хеләк боларсыңыз».

6Онсоң Иса олара шу тымсалы гүррүң берди: «Бир адамың багында битип отуран бир инҗир агаҗы бар экен. Ол гелип, ондан миве агтаряр, йөне хич зат тапмаяр+. 7Ол багбана: „Мен үч йылдан бәри гелип, бу инҗир агаҗындан миве гөзлейән, эмма бирини-де тапамок. Оны кесип ташла! Ол нәмә бидерек ер тутуп отыр?“ диййәр+. 8Эмма багбан оңа: „Агам, оңа бу йыл хем дегме, мен онуң төверегини газып, дөкүн берейин. 9Гелҗек йыл миве берсе-хә не ягшы, бермесе-де, оны кесип ташларсың“ диййәр».

Иса били бүкүк аялы сагалдяр

10Бир Сабат гүни Иса синагогаларың биринде халка өвредйәрди+. 11Ол ерде он секиз йыл бәри ичинде хассалык рухы болан били бүкүк бир аял барды. Ол ики эпленип, асла дикелип билмейәрди. 12Иса оны гөренде, янына чагырып: «Начар! Сен чекйән эҗирлериңден халас болдуң» дийди. 13Онсоң Иса эллерини аялың үстүнде гойды велин, ол шобада дикелип, Худайы шөхратландырмага башлады+. 14Эмма Исаның хасса аяла Сабат гүни шыпа беренине гахары гелен синагога баштутаны халка йүзленип: «Ишлемек үчин алты гүн бардыр, шыпа тапмага Сабат гүни дәл-де, башга гүнлерде гелиң» дийди+. 15Реб Иса хем оңа: «Эй, икийүзлүлер! Сизиң хайсы бириңиз Сабат гүни өкүзиңизи я эшегиңизи ахырың башындан чөзүп, сува якмага әкитмейәрсиңиз+? 16Бу аял он секиз йыллап шейтан тарапындан багланан Ыбрайымың гызыдыр. Эйсем Сабат гүни боланы үчин ол бу зынҗырдан азат эдилмели дәлми?» дийди. 17Иса бу сөзлери айдан вагты, Оңа гаршы чыканларың хеммеси утанды. Халк болса Онуң эдйән аҗайып ишлерине бегенди+.

Горчиса тохумы ве хамырмая тымсалы

(Матта 13:31-33; Марк 4:30-32)

18⚫Онсоң Иса: «Худайың Шалыгы нәмә меңзейәр? Оны нәмә меңзедейин? 19Ол бир адамың өз меллегине экен горчиса тохумына меңзешдир. Ол өсүп, агаҗа өврүлйәр, гушларам онуң шахаларында хөвүртге ясанярлар» дийди+.

20Иса ене-де сөз ачып: «Худайың Шалыгыны нәмә меңзедейин? 21Ол хамырмая меңзейәр: аял үч керсен уна бирҗе бөлек хамырмая гошса-да, тутуш хамыр чишйәр» дийди+.

Дар гапы

(Матта 7:13,14,21-23)

22⚫Иса Иерусалиме тарап гидип баршына, шәхерлериң, обаларың ичинден гечип, адамлара өвредйәрди. 23Бир адам Ондан: «Эй, Агам! Халас эдилҗеклериң саны аз болармыка?» дийип сорады.

Иса олара шейле дийди: 24«Мен сизе диййәрин: дар гапыдан гирмәге чалшың, себәби көплер бу гапыдан гирмәге җан эдерлер, эмма башармазлар. 25Өй эеси туруп, гапыны гулпланда, сиз дашарда галып, гапыны какарсыңыз ве: „Ага, бизе гапыны ачай-да!“ дийип ялбарарсыңыз. Ол хем сизе: „Мен сизи танамок, ниреден гелениңизи-де билемок“ дийип җогап берер+. 26Шонда сиз: „Биз сениң билен ийип-ичдик. Сен көчелеримизде бизе сапак бердиң“ диерсиңиз. 27Эмма ол ене-де: „Мен сизи танамок! Ниредендигиңизи-де билемок! Ёк болуң янымдан, эй, эрбетлер!“ дийип җогап берер+. 28Ыбрайымы, Ысхагы, Якубы ве әхли пыгамберлери Худайың Шалыгында, өзүңизиң болса дашары ковланыңызы гөрен вагтыңыз, ол ерде аглама хем диш гыҗама болар+. 29Гүндогардан, гүнбатардан, демиргазыкдан, гүнортадан адамлар гелип, Худайың Шалыгында сачак башында отурарлар+. 30Догрудан-да, илкинҗилер болҗак соңкулар бар ве соңкулар болҗак илкинҗилер бар»+.

Исаның Иерусалиме хайпы гелйәр

(Матта 23:37-39)

31⚫Шол вагт кәбир фарисейлер гелип, Иса: «Бу ерден чыкып, башга ере гит. Хирод Сени өлдүрмек ислейәр» дийдилер+. 32Иса олара шейле дийди: «Гидиң-де, ол тилкә айдың, ине, Мен бу гүн ве эртир арвах-җынлары ковуп, шыпа берерин, үчүленҗи гүни ишими битирерин. 33Эмма шонда-да Мен бу гүн, эртир ве биригүн ёл йөремели, себәби пыгамбериң Иерусалимден дашарда өлмеги болуп билҗек зат дәлдир! 34Эй, Иерусалим! Пыгамберлери өлдүрйән, өзүне ёллананлары дашлаян Иерусалим! Товугың өз җүйҗелерини ганатларының ашагына йыгнайшы ялы, Мен хем энчеме гезек сениң чагаларыңы йыгнаҗак болдум, эмма сиз муны ислемедиңиз!+
35+Ине, өйүңиз хараба өврүлер. Сизе шуны айдайын: „Реббиң адындан Гелйәне алкыш болсун!“ диййәнчәңиз, Мени гайтадан гөрмерсиңиз»+.

14‑нҗи бап

Иса бир фарисейиң өйүнде

14^1Бир Сабат гүни Иса фарисейлериң башлыкларындан бириниң өйүне нахара гелди. Хеммелер Оңа дыкгат билен середйәрдилер+. 2Онуң гаршысында эли-аягы чишен бир адам отырды. 3Иса фарисейлерден ве Төврат мугаллымларындан: «Сабат гүни бир хасса шыпа бермеклик кануна догры гелйәрми я-да ёк?» дийип сорады+. 4Олар сесини чыкармадылар. Иса хем яңкы адама элини дегрип, оңа шыпа берди ве өйүне иберди. 5Онсоң олардан: «Бириңизиң оглуңыз[*] я-да өкүзиңиз гуя гачса, Сабат гүнүдигине гарамаздан оны дессине чыкармазмы?» дийип сорады+. 6Олар бу сораглара җогап берип билмедилер.

7Иса чагырыланларың төри сайлаяндыкларыны гөрүп, олара шу тымсалы айтды:+
8«Бири сени тоя чагыранда, барып төре гечме. Ол сенден хас хорматлы бирини чагыран болаймасын+. 9Той эеси гелип, саңа: „Ериңи бу адама бер“ дийәймесин. Онсоң сен утанып, ишигиң янында отурмалы боларсың. 10Шонуң үчин бир ере чагырыланыңда, аягучда отур. Сени чагыран яныңа гелип: „Эй, дост! Төре геч“ дийсин. Шонда сачак башындакы отуранларың янында хорматың болар. 11Өзүни ёкары тутян адам песелдилер, пес тутян болса бейгелдилер»+.

12Онсоң Иса Өзүни чагырана: «Гүнортанлык я-да агшамлык нахарыны берениңде, дост-ярларыңы, доган-гарындашларыңы, бай гоңшуларыңы чагырма. Эгер чагырсаң, олар хем сени чагырып, мунуң өвезини долар. 13Мейлис гураныңда гарыплары, майыплары, агсаклары, көрлери чагыр. 14Шонда сен ялканарсың. Чүнки олар саңа өвезини долуп билмезлер, мунуң өвези саңа догры адамларың дирелен вагты берлер» дийди+.

Улы мейлис тымсалы

(Матта 22:1-10)

15⚫Иса билен сачак башында отуранларың бири муны эшиденде, Оңа: «Худайың Шалыгында чөрек ийҗек адам нәхили багтлы!» дийди+. 16Иса хем оңа шейле дийди: «Бир адам улы мейлис гурап, биртопар адамы чагырыпдыр. 17Нахар вагты боланда, ол: „Гелиң, әхли зат тайяр“ дийип, мыхманлара хабар бермек үчин, өз хызматкәрини уградяр. 18Эмма оларың хеммеси диллешен ялы, өтүнч сорамага башлаярлар. Биринҗиси оңа: „Мен бир бөлек ер сатын алдым, шоны гөрмәге гитмели. Хайыш эдйәрин, мени багышла“ диййәр. 19Бейлекиси: „Мен бәш җүбүт өкүз сатын алдым, шолары барламага барярын. Хайыш эдйәрин, гаты гөрме“ диййәр. 20Ене бири: „Мен тәзе өйлендим, шонуң үчин барып билмейәрин“ диййәр+. 21Хызматкәр гелип, булары өз җенабына хабар берйәр. Онсоң өй эеси гахарланып, хызматкәрине: „Дессине шәхериң көчелерине, ёл-ёдаларына гит-де, гарыплары, майыплары, көрлери, агсаклары шу ере гетир“ диййәр. 22Хызматкәр: „Җенап! Сениң айданың ерине етирилди, йөне энтек хем ер бар“ диййәр. 23Онсоң җенап хызматкәрине: „Өйүм долар ялы, обалара, онуң даш-төверегиндәки мейданлара айлан-да, адамлары гелер ялы эт“ диййәр. 24Мен сизе шуны айдайын: шол илкинҗи чагырыланларың екеҗеси хем Мениң сачагымдан датмаз».

Шәгирт болмагың төлеги

(Матта 10:37,38)

25⚫Улы мәхелле Иса билен биле барярды. Иса ызына өврүлип, олара шейле дийди: 26«Ким Мениң яныма гелип, атасыны, энесини, аялыны, бала-чагасыны, доганыны, уясыны, хатда өз җаныны хем йигренмесе, Мениң шәгирдим болуп билмез+. 27Ким өз хачыны гөтерип, Мениң ызыма дүшмесе, Мениң шәгирдим болуп билмез+. 28Айдалы, араңыздан бири минара гурмак ислейәр. Ол илки отурып, муны тамамламага пулуның етип-етмеҗекдигини хасапламазмы? 29Себәби минараның бинядыны тутуп, соң иши тамамлап билмесе, муны гөренлериң хеммеси оңа гүлер. 30Олар: „Бу адам муны гурмага башлады, эмма тамамлап билмеди“ диерлер. 31Я болмаса бир патыша башга бир патыша билен уруш этмәге баряр диели. Үстүме гелйән йигрими мүң эсгере он мүң эсгер билен гаршылык гөркезип билермикәм дийип, илки отурып маслахатлашмазмы? 32Башармаҗак болса, ол душман энтек узакдака, илчи иберип, ярашык шертлерини сорар. 33Шейлеликде, сизиң хер бириңиз әхли задыңыздан эл чекмесеңиз, Мениң шәгирдим болуп билмерсиңиз.

34Дуз говы затдыр, эмма ол өз тагамыны йитирсе, онда оңа нәдип тагам берлер+? 35Ол не топрага, не-де дөкүне ярар, оны зир-зибиле зыңарлар. Эшитмәге гулагы бар адам эшитсин!»+

15‑нҗи бап

Йитен гоюн тымсалы

(Матта 18:12-14)

15^1⚫Әхли салгытчылар билен гүнәкәрлер Исаның айдян затларыны диңлемек үчин, Онуң дашына үйшйәрдилер. 2Фарисейлер билен Төврат мугаллымлары болса: «Бу адам гүнәкәрлери кабул эдйәр, олар билен нахар иййәр» дийип хүңүрдешйәрдилер+. 3Онсоң Иса олара шу тымсалы айтды: 4«Сизден бириниң йүз гойны бар диели. Ол буларың бирини йитирйәр. Шонда ол тогсан докузсыны дүзде гоюп, тә йитен гойнуны тапянча, оны гөзлемәге гитмезми+? 5Тапанда болса, оны бегенч билен эгнине алып гайдар. 6Өйүне гелип, достларыны, гоңшуларыны чагырып: „Мениң билен биле шатланың, йитен гойнумы тапдым!“ диер+. 7Сизе шуны айдярын: шунуң ялы тоба эден еке гүнәли үчин гөкде болҗак шатлык тоба мәтәч дәл тогсан докуз догры адам үчин болҗак шатлыкдан хас улы болар»+.

Йитен пул тымсалы

8«Айдалы, бир аялың он саны күмүш теңңеси бар экен. Ол буларың бирини йитирйәр. Шонда ол чыраны якып, өйи сүпүрип, оны тапянча, үнс берип гөзлемезми? 9Тапанда болса өз җораларыны, гоңшуларыны чагырып: „Мениң билен биле шатланың, йитен теңңәми тапдым“ диер. 10Мен сизе шуны айдярын: тоба эден екеҗе гүнәли үчин, Худайың перишделериниң арасында эдил шунуң ялы улы шатлык болар».

Йитен огул тымсалы

11Иса сөзүни довам этди: «Бир адамың ики оглы бар экен. 12Кичи оглы какасына: „Кака, мал-мүлкден мениң пайыма дүшенини бер“ диййәр. Какасы хем байлыгыны огулларының арасында бөлүп берйәр+. 13Бирнәче гүнден соң кичи оглы бар-ёгуны топлап, бир узак юрда гидйәр. Ол ерде шады-хоррамлыкда яшап, мал-мүлкүни еле совуряр. 14Бар задыны совандан соң, яңкы юрда гаты ачлык дүшүп, ол хорлук чекмәге башлаяр. 15Шейлеликде, ол гидип, шол юрдуң бир яшайҗысына гүнлүкчи дуряр. Ол хем оны өз өрүлерине доңуз бакмага иберйәр. 16Огланың доңузларың иййән көсүклери билен гарныны дойрасы гелйәрди, эмма оңа хич ким хич зат бермейәрди. 17Ол ахырсоңы акылына айланып, өзүне шейле диййәр: „Какамың энчеме гүнлүкчилери бар, оларың хеммесиниң хем дойянча иймәге чөреклери бар. Мен болса бу ерде ачлыкдан өлҗек болуп йөрүн! 18Говусы, какамың янына барып, оңа: „Кака, мен Гөкдәкә-де, саңа-да гаршы гүнә этдим+. 19Мен инди сениң оглуң дийилмәге-де мынасып дәл. Мени өз гүнлүкчилериңден бири ялы кабул эт диейин“. 20Йигит какасының янына уграяр.

Оглы энтек узакдака, какасы оны гөрйәр. Оңа йүреги аваяр, ылгап барып оглуның бойнундан гуҗаклап, оны огшаяр. 21Оглы оңа: „Кака, мен Гөкдәкә-де, саңа-да гаршы гүнә этдим. Мен инди сениң оглуң дийилмәге-де мынасып дәл“ диййәр. 22Эмма какасы хызматкәрлерине буйрук берип: „Дессине иң сайлама доны гетириң-де, оңа гейдириң. Эллерине йүзүк дакың, аякларына көвүш гейдириң+. 23Бага бакылан гөләни гетирип, дамагыны чалың, ийип шатланалың! 24Себәби бу оглум өлүди, инди дирелди; ол йитипди, инди тапылды“ диййәр. Шейдип, олар той этмәге башлаярлар+.

25Шол вагт онуң улы оглы экин мейданында экен. Ол өе голайланда, айдым-саз билен оюн-гүлки сеслерини эшидйәр. 26Ол хызматкәрлериң бирини янына чагырып, мунуң себәбини сораяр. 27Ол хем оңа: „Иниң гайдып гелди. Какаң онуң саг-аман ызына доланып гелени үчин, бага бакылан гөләниң дамагыны чалды“ диййәр. 28Улы оглы гахарланып, ичери гирмек ислемейәр. Шонда какасы дашары чыкып, оңа ялбаряр. 29Эмма ол какасына шейле җогап берйәр: „Гөрйәңми, мен нәче йылдыр, сениң үчин гул ялы ишледим, хич хачан сениң буйрукларыңа ёк диймедим. Муңа гарамаздан, өз достларым билен шүвелең эдер ялы, сен маңа хич хачан бир чебиш-де бермедиң. 30Эмма әхли байлыгыңы лолы хелейлере совран бу оглуң геленде, сен онуң үчин бага бакылан гөләниң дамагыны чалдың“+. 31Какасы оңа: „Оглум, сен хемише мениң янымда ахыры, мениң бар задым сениңкидир. 32Бу гүн болса той эдип, шатланмак герек, себәби сениң иниң өлүди, инди дирелди; ол йитипди, инди тапылды“ дийип җогап берйәр».

16-нҗы бап

Угуртапыҗы иш доландырыҗы

16^1Иса шәгиртлерине шулары гүррүң берди: «Бир бай адамың иш доландырыҗысы бар экен. Бу иш доландырыҗының байың мал-мүлкүни даргадяндыгы барада оңа шикаят эдипдирлер. 2Бай оны янына чагырып: „Сен хакда эшидйән затларым нәме? Иш доландырышың бабатда хасабат бер, себәби сен мундан бейләк мениң иш доландырыҗым болуп билмерсиң“ диййәр. 3Иш доландырыҗы өз-өзүне: „Инди нәме этсемкәм? Хоҗайыным ишими элимден аляр. Мен газы газмага эҗиз, диленмәге утанярын. 4Хә…, ишден ковлан вагтым халк мени өйүне кабул эдер ялы, нәме этҗегими билйәрин“ дийип ойланяр.

5Шейлеликде, ол хоҗайынына бергили адамларың барыны бир-бирден янына чагыряр. Биринҗи чагыранындан: „Мениң хоҗайыныма нәче бергиң бар?“ дийип сораяр. 6Ол: „Йүз челек[*] зейтун ягы“ дийип җогап берйәр. Иш доландырыҗы оңа: „Дил хатыңы ал-да, отурып, дессине шоны элли челек дийип яз“ диййәр. 7Онсоң башга биринден: „Сениң нәче бергиң бар?“ дийип сораяр. Ол хем: „Мүң халта[*] бугдай“ дийип җогап берйәр. Оңа-да: „Дил хатыңы ал-да, шоны секиз йүз дийип яз“ диййәр. 8Хоҗайыны бу хилегәр иш доландырыҗыны угуртапыҗылыгы үчин тарыплады. Бу дүнйәниң адамлары өз неслиниң арасында херекет этмекде нурдакы ынсанлардан парасатлыдыр+. 9Сизе шуны айдярын: өзүңизе дост газанмак үчин дүнйәниң байлыгыны уланың, бу мал-мүлк гутаранда болса, сиз эбеди галҗак месгенлере кабул эдилерсиңиз.

10Аз затда ынамдар болан көп затда хем ынамдардыр, аз затда ынамдар болмадык көп затда-да ынамдар болуп билмез+. 11Шейлеликде, дүнйәниң байлыгында ынамдар болмасаңыз, сизе чын байлыгы ким ынанар+? 12Башга бириниң эмләги бабатда ынамдар болмасаңыз, өз эмләгиңизи сизе ким берер? 13Хич бир хызматкәр ики хоҗайына хызмат эдип билмез. Ол я бирини йигренип, бейлекисини сөер, я-да бирине вепалы болуп, бейлекисини әсгермезлик эдер. Сиз хем Худая, хем байлыга хызмат эдип билмерсиңиз»+.

14⚫Пулы сөййән фарисейлер бу сөзлери эшидип, Исаны масгара этмәге башладылар+. 15Иса олара шейле дийди: «Сиз өзүңизи адамларың янында аклаярсыңыз, эмма Худай йүрегиңизи билйәндир. Адамларың арасында ёкары сайылян зат Худайың янында йигренҗидир+.

16Яхя гелйәнчә, адамлар Төврада ве пыгамберлериң язгыларына гөрә яшамалы болупды. Инди болса Худайың Шалыгының Хош Хабары вагыз эдилйәр, оңа хеммелериң гиреси гелйәр+. 17Төврадың екеҗе нокадының йитенинден, асман билен ериң йитени аңсатдыр+.

18Аялыны айрып, башга аяла өйленен адам зына эдйәндир. Әринден айрылан аяла өйленен киши-де зына эдйәндир»+.

Бай адам ве Лазар гедай

19«Бир бай адам бар экен. Ол гырмызы дон ве непис эшиклер гейип, хер гүнүни шады-хоррамлыкда гечирерди. 20Онуң гапысының агзында тутуш беденини яра басан Лазар атлы бир гедай ятарды. 21Ол байың сачагындан дөкүлен овунтыклары иймегиң арзувындады. Итлер хем гелип, онуң яраларыны яларды. 22Бир гүн вагты долуп, гедай өлйәр. Перишделер оны Ыбрайымың янына әкидйәрлер. Соңра бай хем өлйәр ве җайланяр+. 23Довзахда эҗир чекйән бай габагыны галдырып, узакдан Ыбрайымы ве онуң янындакы Лазары гөрйәр+. 24Шонда ол гыгырып: „Эй, Ыбрайым ата, маңа рехим эт! Лазары ибер, бармагының уҗуны сува батырып, мениң дилими соватсын, себәби бу одуң ичинде мен эҗир чекйәрин“ диййәр+. 25Эмма Ыбрайым оңа: „Эй, огул! Сен өз яшайшыңда ягшы затлары аланыңы, Лазарың болса эҗир чекенини ядыңа сал. Инди болса ол бу ерде рахатлык гөрйәр, эмма сен эҗир чекйәрсиң. 26Булардан башга-да, бизиң билен сизиң араңызда әпет бир учут гойлупдыр, шонуң үчин бу ерден сиз тарапа, ол ерден хем биз тарапа хич ким гечип билмез“ дийип җогап берйәр. 27Шонда бай адам: „Бейле болса, атам, саңа ялбарярын, Лазары какамың өйүне ибер. 28Себәби мениң бәш доганым бар. Бу гыналян ере дүшмезлери ялы, Лазар барып шейле ериң бардыгыны олара дуйдурсын“ диййәр. 29Эмма Ыбрайым: „Оларда Мусаның ве пыгамберлериң язгылары бар ахыры, гой, шолара гулак ассынлар“ диййәр+. 30Ол хем: „Ёк, эй, Ыбрайым ата! Олар диңе өлүлерден бири янларына баранда тоба эдерлер“ диййәр. 31Ыбрайым оңа: „Олар Муса ве пыгамберлере гулак асмаян болсалар, онда өлүлерден бири дирелсе-де, ынанмазлар“ дийип җогап берйәр»+.

17‑нҗи бап

Багышлама ве иман барадакы таглымат

17^1⚫Иса шәгиртлерине шейле дийди: «Адамлары гүнә дучар эдйән затларың гелмеги гутулгысыздыр, эмма бу затларың гелмегине ярдам берйән адамың дат гүнүне!+
2Маңа ынанян пес гөвүнлилериң бириниң гүнә этмегине себәп боланындан, бойнундан бир дегирмен дашы асылып, деңзе ташлананы онуң үчин хас оңат болар+.

3Хабардар болуң! Эгер доганың гүнә этсе, оңа кәе. Эгер ол тоба этсе, оны багышла+. 4Ол саңа гаршы гүнде еди гезек гүнә эдип, еди гезек хем яныңа гелип: „Тоба эдйәрин!“ дийсе, оны багышла»+. 5Ресуллар Реб Иса: «Бизиң иманымызы артдыр!» дийдилер+. 6Ол шейле дийди: «Эгер сизиң бир горчиса дәнеси ялы иманыңыз болуп, шу тут агаҗына: „Бу ерден гопарыл-да, деңизде гөгер!“ дийсеңиз, ол сизе гулак асар+. 7Айдалы, сизиң ер сүрйән я-да чопанчылык эдйән хызматкәриңиз бар. Ол мейдандан геленде, сизиң хайсыңыз оңа: „Басым гел-де, сачак башында отур“ диерсиңиз? 8Гайтам, оңа: „Мениң агшамлыгымы тайярла, билиңи гуша-да, ийип-ичйәнчәм, маңа хызмат эт, өзүң соңра ийип-ичерсиң“ диймезми? 9Буйрукларыны берҗай эдени үчин, ол хызматкәре миннетдарлык билдирерми? 10Сиз хем өзүңизе буйрулан әхли зады берҗай эдениңизден соң: „Биз хем йөне бир хызматкәрдирис, диңе өзүмизе табшырылан юмшы ерине етирдик“ дийиң».

Иса он саны дери кеселлини сагалдяр

11Иса Самария билен Җелиләниң үстүнден гечип, Иерусалиме тарап гитди. 12-13Ол обаларың бирине гиренде, Оңа эндамы дери кеселине дучар болан он адам саташды. Олар узакда дуруп, гаты сес билен: «Эй, Иса! Халыпа, бизе рехим эт!» дийдилер+. 14Иса олары гөрүп: «Барың, руханылара гөрнүң» дийди. Олар ёлдакалар кеселден сапланды+. 15Оларың бири сагаланыны гөрүп, гаты сес билен Худайы шөхратландырып, ызына өврүлди. 16Ол Исаның аякларына йыкылып, Оңа миннетдарлык билдирди. Бу адам самариялыды+. 17Иса: «Кеселден сапланан он киши дәлмиди? Галан докуз адам ниреде? 18Худайы шөхратландырмак үчин бу кесекиден башга хич ким ызына өврүлмедими?» дийип сорады. 19Онсоң оңа: «Тур, гидибер, иманың сени халас этди» дийди+.

Худайың Шалыгының гелши барада

(Матта 24:23-28,37-41)

20⚫Бир гүн фарисейлер Исадан Худайың Шалыгының хачан гелҗекдигини соранларында, Ол: «Худайың Шалыгы гөзе гөрнүп гелмез+. 21Адамлар: „Ине, бу ерде!“ я-да „Анха, ол ерде!“ диймезлер, себәби Худайың Шалыгы сизиң араңыздадыр» дийип җогап берди. 22Онсоң Иса шәгиртлерине шейле дийди: «Ынсан Оглуның гүнлеринден бирини гөрмеги күйсеҗек вагтыңыз гелер, эмма ол гүни гөрмерсиңиз+. 23Адамлар сизе: „Ине, Ынсан Оглы шу ерде!“ я-да „Анха, ол ерде!“ диерлер. Эмма гитмәң, оларың ызына дүшмәң!+
24Йылдырым гөгүң бир уҗундан чакып, бейлеки бир уҗуны нәхили ягтылдян болса, Ынсан Оглы хем Өз гүнүнде шейле болар. 25Эмма Ол өңүрти көп гөрги гөрүп, бу несил тарапындан рет эдилмелидир+. 26+Нухуң гүнлеринде нәхили болан болса, Ынсан Оглуның гүнлеринде-де шейле болар+. 27Адамлар Нухуң гәмә мүнен гүнүне ченли ийип-ичип, өйленип, дурмуша чыкып, аркайын яшап йөрдүлер. Соңра әпет сил гелип, барыны ёк этди+. 28+Лутуң гүнлеринде хем шонуң ялы болды: адамлар ийип-ичип, алып-сатып, экип-дикип йөрдүлер. 29Эмма Лутуң Содомдан чыкан гүни гөкден от билен күкүрт ягып, хеммесини ёк этди+. 30Ынсан Оглуның пейда болҗак гүнүнде хем шейле болар. 31Шол гүн үчекдәки адам өйдәки затларыны алмак үчин ашак дүшмесин. Шейле-де, экин мейданындакы хем ызына гелмесин+. 32+Лутуң аялыны яда салың!+
33Ким җаныны аямага чалышса, оны йитирер, ким җаныны йитирсе, оны аман саклар+. 34Сизе шуны айдярын: шол гиҗе бир дүшекде ики адам болар, бири алнар, бири гойлар. 35Билеликде бугдай үвейән ики аял болар, бири алнар, бейлекиси гойлар».[*]
37Шәгиртлер Иса йүзленип: «Агам, бу хадысалар ниреде болар?» дийип сорадылар. Иса хем: «Маслык ниреде болса, гарагушлар хем шол ере үйшйәндир» дийип җогап берди.

18‑нҗи бап

Тутанъерли дул аял тымсалы

18^1Онсоң Иса шәгиртлерине оларың хемише Худая дога эдип, асла рухдан дүшмезлигиң зерурлыгы хакда бир тымсал айдып берди:+
2«Бир шәхерде Худайдан горкмаян бир казы бар экен. Ол казы адамлары әсгермейән экен. 3Шол шәхерде бир дул аял хем бар экен. Ол үзнүксиз казының янына гатнап: „Давагәримден мениң хакымы алып бер“ дийип ялбарыпдыр. 4Казы бирнәче вагтлап муны этмәндир. Ахырсоңы ол өз-өзүне: „Мен Худайдан горкмасам-да, адамлары әсгермесем-де, 5дынгысыз гелип, мени бизар этмез ялы, бу дул аялың хакыны алып берейин. Инди бир гелип, мениң гулак этими гуратмасын“ диййәр». 6Реб Иса ене сөзүни довам этди: «Адалатсыз казының нәме айданына гулак асың. 7Эйсем, Худай Өз сайланларының, гиҗе-гүндиз Өзүне йүз тутуп перят эдйәнлериң хакыны алып бермезми? Олары көп гарашдырармы+? 8Сизе шуны айдярын: оларың хакыны тиз алып берер. Йөне Ынсан Оглы геленде, ериң йүзүнде иманлы адам тапармыка?»+

Фарисей ве салгытчы тымсалы

9Өз догрулыгына бил баглап, бейлекилери кемсидйән кәбир адамлара Иса шу тымсалы гүррүң берди:+
10«Ики адам Худая дога этмек үчин ыбадатхана гидйәр. Оларың бири фарисей, бейлекиси салгытчы экен+. 11Фарисей дуруп, өзи хакда ичинден: „Худайым, мен кәбир адамлар ялы талаңчы, пис, зынахор дәлдигиме, хатда бу салгытчы ялы-да дәлдигиме Саңа шүкүр эдйәрин+. 12Мен хепдеде ики гезек агыз беклейәрин, әхли газанҗымың ондан бирини берйәрин“ дийип дога окаяр+. 13Салгытчы болса узакда дуруп, габагыны гөге галдырмага хем йүрек этмейәр, гайтам гурсагына уруп: „Худайым, Мен гүнәкәре рехим эт!“ диййәр+. 14Мен сизе фарисейиң дәл-де, салгытчының акланып гидендигини айдярын, себәби ким өзүни ёкары тутса, песелдилер, ким өзүни пес тутса, бейгелдилер»+.

Чагалар билен Иса

(Матта 19:13-15; Марк 10:13-16)

15⚫Онсоң башларына элини гойсун дийип, адамлар чагалары Исаның янына гетирдилер. Муны гөрен шәгиртлер чагалары гетиренлере кәедилер. 16Эмма Иса чагалары янына чагырып: «Чагалары Мениң яныма гойбериң, олары сакламаң, себәби Худайың Шалыгы шулар ялыларыңкыдыр. 17Сизе догрусыны айдярын: ким Худайың Шалыгыны чага ялы кабул этмесе, ол ере асла гирип билмез» дийди+.

Байлык ве бакы яшайыш

(Матта 19:16-30; Марк 10:17-31)

18⚫Бир ёлбашчы Исадан: «Эй, ягшы Мугаллым! Мен бакы яшайшы мирас алмак үчин нәме этмели?» дийип сорады+. 19Иса оңа: «Нәме үчин Маңа ягшы диййәрсиң? Еке-тәк Худайдан башга хич ким ягшы дәлдир+. 20+Сен табшырыклары билйәнсиң: адам өлдүрме, зына этме, огурлык этме, ялан шаятлык этме, ата-энеңе хормат гой» дийип җогап берди. Ол адам: «Мен буларың хеммесини яшлыгымдан бәри берҗай эдип гелйәрин» дийди+. 21-22Иса муны эшиденде, оңа: «Сениң ене бир кемиң бар. Нәмәң бар болса сатып, гарыплара пайла, шонда гөкде хазынаң болар. Онсоң гел-де, Мениң ызыма дүш» дийди++. 23Ол бу сөзлери эшидип, гаты тукат болды, себәби чакданаша байды. 24Иса онуң тукатлыгыны гөрүп: «Байлара Худайың Шалыгына гирмек нәхили агыр!+
25Бир дүйәниң иңңәниң гөзүнден гечмеги бай адамың Худайың Шалыгына гирмегинден аңсатдыр» дийди. 26Муны эшиденлер: «Онда ким халас болуп билер?» дийип сорадылар. 27Иса: «Ынсан үчин мүмкин дәл затлар Худай үчин мүмкиндир» дийди+. 28Петрус Оңа: «Ине, биз әхли задымызы ташлап, Сениң ызыңа дүшдүк!» дийди+. 29-30Иса олара: «Сизе догрусыны айдярын: Худайың Шалыгының хатырасы үчин өйүни, аялыны, доганларыны, эне-атасыны, бала-чагасыны ташлан хер кес бу дөвүрде ызына энчеме эссе артык эдип алар, гелҗек дөвүрде болса бакы яшайша говшар» дийди+.

Иса өлүп дирелҗегини ене айдяр

(Матта 20:17-19; Марк 10:32-34)

31⚫Иса Онкилери бир чете чекип, олара: «Инди Иерусалиме барярыс. Пыгамберлериң Ынсан Оглы хакда язанларының әхлиси берҗай болар! 32Ол кесеки миллетлериң элине табшырылар. Олар Оны масгаралап кемсидерлер, үстүне түйкүрерлер, гамчыларлар ве өлдүрерлер. 33Эмма үчүленҗи гүн Ол дирелер» дийди+.

34Шәгиртлер бу затларың хич бирине дүшүнмедилер. Бу сөзлериң манысы олардан гизленилгиди. Олар Онуң нәме хакда гүррүң эдйәнини билмедилер+.

Бир көрүң гөзи ачыляр

(Матта 20:29-34; Марк 10:46-52)

35⚫Иса Ерихо голайланда, ёлуң гырасында бир көр адам дилегчилик эдип отырды+. 36Ол янындан мәхелләниң гечип баряндыгыны эшидип, мунуң нәмедигини сорады. 37Оңа: «Насыралы Иса гечип баряр» дийип хабар бердилер. 38Шонда ол: «Эй, Давут Оглы Иса! Маңа рехим эт!» дийип гыгырды+. 39Сесиң чыкмасын дийип, өңден барян көп адамлар оңа кәедилер, эмма ол: «Эй, Давут Оглы! Маңа рехим эт!» дийип, өңкүден хем гаты гыгырды. 40Иса аяк чекип, ол адамы гетирмеклерини буюрды. Янына геленде, Иса ондан: 41«Сениң үчин нәме этмегими ислейәрсиң?» дийип сорады. Ол: «Агам, гөзлерим ачылсын!» дийди. 42Иса оңа: «Гой, гөзлериң ачылсын! Иманың саңа шыпа берди» дийди+. 43Шобада бу адамың гөзлери ачылды ве ол хем Худайы шөхратландырып, Исаның ызына дүшүп гидиберди. Муны гөрен әхли халк Худайы алкышлады.

19-нҗы бап

Иса билен Заккай

19^1Иса Ерихоның ичинден гечип барярды+. 2Ол ерде Заккай атлы бир бай адам барды, ол салгытчыларың башлыгыды. 3Заккай Исаның кимдигини гөрмек иследи, эмма онуң бойы гысга болансоң, мәхелледен яңа Оны гөрүп билмеди. 4Шейлеликде, Оны гөрҗек болуп, өңе ылгап, бир инҗир агаҗының үстүне чыкды, себәби Иса шол ёлдан гелйәрди. 5Иса ол ере геленде, ёкары середип, Оңа: «Заккай! Тиз ашак дүш. Бу гүн Мен сениң өйүңде галмалы» дийди. 6Ол хем дессине ашак дүшүп, Оны шатлык билен кабул этди. 7Халк муны гөрүп: «Бир гүнәкәриң өйүне мыхман болды» дийшип, хүңүрдемәге башлады+. 8Заккай болса еринден туруп, Реб Иса: «Эй, Агам! Инди мен байлыгымың ярысыны гарыплара берҗек. Кимиң задыны нәхак алан болсам, дөрт эссе эдип гайтарып берҗекдирин» дийди+. 9Иса оңа: «Бу гүн бу өй халас болды, себәби бу адам хем Ыбрайымың хакыкы неслидир+. 10Ынсан Оглы йитенлери агтармага ве халас этмәге гелендир» дийди.

Он хызматкәр тымсалы

(Матта 25:14-30)

11⚫Бу затлары диңләп дуркалар, Иса бир тымсал билен сөзүниң үстүни етирди. Себәби Ол Иерусалимиң голайындады, халк хем Худайың Шалыгы басым гөрнер дийип ойлаярды+. 12Иса шонуң үчин шейле дийди: «Бир бегзада шалык сүрмәге ыгтыярлык алмак үчин, бир узак юрда ёла рована боляр. 13Ол хызматкәрлеринден онусыны янына чагырып, олара: „Мен гелйәнчәм, шу пулы ишледиң“ дийип, херсине бир хорҗун пул[*] берйәр.

14Бегзаданың халкы оны йигренйән экен. Олар: „Бу адамың бизиң үстүмизден шалык сүрмегини ислемейәрис“ дийип, онуң ызындан илчилер иберйәрлер+. 15Эмма муңа гарамаздан, ол ыгтыярлык алып, ызына доланяр. Соңра ол пул берен хызматкәрлерини янына чагырып, кимиң нәме газананыны билмек ислейәр. 16Биринҗиси гелип: „Хоҗайын! Сениң бир хорҗун пулуң он хорҗун пул газанды“ диййәр. 17Оңа: „Берекелла, ягшы хызматкәр! Аз затда садык боланың үчин он шәхере хәким бол“ диййәр+. 18Икинҗиси гелип: „Хоҗайын! Сениң бир хорҗун пулуң бәш хорҗун пул газанды“ диййәр. 19Хоҗайыны оңа хем: „Сен хем бәш шәхере хәким бол“ диййәр. 20Онсоң үчүнҗи хызматкәри гелип: „Хоҗайын! Ине, сениң бир хорҗун пулуң, мен оны бир улы яглыга дүвүп сакладым. 21Мен сенден горкдум, себәби сен гаты өздиенли адам. Сен гоймадык ериңден алярсың, экмедик ериңден орярсың“ диййәр. 22Хоҗайыны оңа: „Эй, эрбет хызматкәр, сени өз агзыңдан чыкан сөзлер билен хөкүм эдерин! Асыл сен мениң өздиенли адамдыгымы, гоймадыгымы алянымы, экмедигими орянымы билйәрмидиң+? 23Онда нәме үчин пулумы ишлетмәге бермедиң? Мен геленимде, оны пейдасы билен алардым“ диййәр. 24Онсоң хоҗайын ол ерде дуранлара: „Онуң элинден пулы алың-да, он хорҗунла бериң“ диййәр. 25Олар оңа: „Хоҗайын, онуң өзүнде өңем он хорҗун пул бар ахыры!“ диййәрлер. 26Ол: „Мен сизе диййәрин, кимде бар болса, оңа берлер, кимде ёк болса, онуң элиндәки хем алнар+. 27Үстлеринден патышалык этмегими ислемейән душманларымы болса, шу ере гетириң-де, гөзүмиң алнында өлдүриң“ дийип җогап берйәр»+.

Иса Иерусалиме улы дабара билен гирйәр

(Матта 21:1-11; Марк 11:1-11; Ёханна 12:12-19)

28⚫Иса булары айдып болансоң, ёлуны довам этдирип, Иерусалиме тарап уграды. 29Ол Зейтун дагының этегиндәки Бейтфаҗы билен Бейтания голайланда, ики шәгирдини ёллап, олара:+
30«Өңүңиздәки оба барың. Оба гирен ериңизде даңылгы дуран бир тайхар тапарсыңыз, онуң үстүне шу вагта ченли хич ким мүнен дәлдир. Оны чөзүң-де, бәри алып гелиң. 31Эгер бири сизден: „Нәме үчин оны чөзйәрсиңиз?“ дийип сораса, оңа: „Бу тайхар Реббе герек“ дийиң» дийди. 32Ёллананлар гидип, барыны Онуң айдышы ялы тапдылар. 33Тайхары чөзүп дуркалар, онуң эелери: «Тайхары нәме үчин чөзйәрсиңиз?» дийип сорадылар. 34Олар хем: «Бу тайхар Реббе герек» дийдилер. 35Тайхары Исаның янына гетирип, үстүне донларыны атдылар-да, Исаны оңа мүндүрдилер. 36Ол гидип барярка, адамлар донларыны ёла дүшейәрдилер+. 37Иса Зейтун дагындан ашак инйән ёла голайланда, шәгиртлериң хеммеси гөрен әхли гудратларына шатланып, батлы сеслери билен Худайы шөхратландырмага башладылар. 38+Олар: «Реббиң адындан патыша алкыш болсун! Гөклерде парахатлык, иң белентликде шан-шөхрат болсун!» диййәрдилер+. 39Мәхелләниң арасындан кәбир фарисейлер Иса: «Мугаллым! Шәгиртлериңиң агзыны юмдур!» дийдилер+. 40Эмма Ол: «Сизе айдярын: олар дымса, дашлар гыгырышар» дийди+.

41Иса Иерусалиме голайланда, оны гөрүп аглады+. 42Ол шейле дийди: «Вах, кәшгә сен бу гүн өзүңе нәмәниң парахатлык гетирҗекдигини билседиң! Эмма бу энтек сениң гөзлериңден гизлин+. 43Сениң башыңа шейле бир гүнлер гелер: душманларың даш-төверегиңе гарымлар газып, сени габарлар, хер яндан гысып-говрарлар+. 44Олар сени вейран эдип, сениң ичиңдәки чагалары гырып ташларлар. Сенде даш үстүнде даш гоймазлар, себәби сен Худайың саңа гелен пурсадыны сайгармадың»+.

Иса сатыҗылары ыбадатханадан ковяр

(Матта 21:12-17; Марк 11:15-19; Ёханна 2:13-22)

45⚫Онсоң Иса ыбадатхананың ховлусына гирип, ол ердәки сатыҗылары ковмага башлады. 46+Иса олара: «„Мениң өйүм ыбадат өйи болар“ дийип язылгыдыр, эмма сиз муны гаракчыларың сүренине өврүпсиңиз» дийди+. 47Ол хер гүн ыбадатхананың ховлусында сапак берйәрди. Ёлбашчы руханылар, Төврат мугаллымлары ве халкың баштутанлары болса Оны өлдүрмегиң күйүндедилер. 48Эмма мунуң ёлуны тапып билмейәрдилер, себәби әхли халк Оны улы үнс билен диңлейәрди.

20‑нҗи бап

Исаның эрк-ыгтыяры барада совал

(Матта 21:23-27; Марк 11:27-33)

20^1⚫Бир гүн Иса ыбадатхананың ховлусында халка өвредип, Хош Хабары вагыз эдйәркә, ёлбашчы руханылар, Төврат мугаллымлары ве яшулулар Онуң янына гелдилер. 2Олар Иса: «Ханы, бизе айт, Сен бу затлары хайсы ыгтыяр билен эдйәрсиң? Бу ыгтыяры Саңа ким берди?» дийдилер+. 3Иса хем: «Мен хем сизе бир совал берҗек. Маңа айдың, 4Яхя чүмдүриш ыгтыярыны ниреден алды? Гөкденми я-да ынсандан?» дийип сорады+. 5Олар муны өзара маслахатлашмага башладылар: «Эгер Гөкден дийсек, Ол бизе: „Онда нәме үчин оңа ынанмадыңыз?“ диер+. 6Эгер-де ынсандан дийсек, әхли халк бизи дашлар, себәби халк Яхяның пыгамбердигине ынаняр»+. 7Ахыры олар: «Биз ниредендигини билемзок» дийип җогап бердилер. 8Иса-да олара: «Менем сизе бу затлары хайсы ыгтыяр билен эдйәними айтҗак дәл» дийди.

Үзүмчилик ве кәрендечилер тымсалы

(Матта 21:33-46; Марк 12:1-12)

9⚫Соңра Иса халка шу тымсалы гүррүң бермәге башлады: «Бир адам үзүм багларыны отурдып, оны багбанлара кәрендесине берйәр-де, өзи узак вагтлык башга юрда гидйәр+. 10Хасыл мөвсүми геленде, үзүмиң мивесинден алып гелмек үчин, ол хызматкәрлериниң бирини кәрендечилериң янына иберйәр. Эмма кәрендечилер оны енҗип, бош ковуп гойберйәрлер. 11Ол башга бир хызматкәрини иберйәр, кәрендечилер оны-да енҗип, масгара эдип, бош ковуп гойберйәрлер. 12Ол үчүнҗи хызматкәрини-де иберйәр. Олар оны хем яралап, ковуп гойберйәрлер+. 13Онсоң үзүмчилигиң эеси: „Мен нәме этмели? Гел, өз сөвер оглумы иберейин, белки, оны сыларлар“ өйдйәр+. 14Кәрендечилер болса оны гөренлеринден, өзара маслахатлашып: „Мирасдар шудур! Гелиң, шуны өлдүрелиң, мирас бизе галар“ дийишйәрлер+. 15Шейлеликде, оны үзүмчиликден чыкарып өлдүрйәрлер. Инди үзүмчилигиң эеси булара нәме эдер+? 16Ол гелип, бу кәрендечилери өлдүрер, үзүмчилиги болса башгалара берер». Халк муны эшидип: «Даш эдеверсин!» дийди+. 17+Иса олара бакып: «Онда „Уссаларың рет эден дашы, бинаның бурч дашы болды“ диен язгының манысы нәме+? 18+Ким бу дашың үстүне йыкылса, бөлек-бөлек болар. Эгер ол бириниң үстүне гачса, оны мынҗырадар» дийди+. 19⚫Төврат мугаллымлары билен ёлбашчы руханылар Оны шол вагтың өзүнде тутмагың ёлуны агтардылар, себәби Онуң бу тымсалы өзлерине какдырып айданыны аңдылар. Эмма олар халкдан горкярдылар.

Императорыңкы – императора

(Матта 22:15-22; Марк 12:13-17)

20Исаны гөз астына алып, Оны аңтамак үчин, бирнәче догручылсумагы Онуң ызына салдылар. Олар Исаны гепде тутуп, Оны хәкимиң хөкүмине ве ыгтыярына табшырмак максатлары барды+. 21Шейлеликде, олар Оңа: «Мугаллым! Биз Сениң догры зады өвредйәндигиңи, адамларың дереҗесине бакман, Худайың ёлуны хакыкат билен өвредйәндигиңи билйәрис. 22Ханы айт, бизиң императора салгыт төлемегимиз догрумы я-да догры дәл?» дийип сорадылар+. 23Иса оларың хилесине дүшүнип:+
24«Маңа салгыт пулуны гөркезиң. Бу теңңедәки шекил билен язгы кимиңки?» дийди. Олар: «Императорыңкы» дийип җогап бердилер. 25Ол: «Онда императорыңкыны – императора, Худайыңкыны Худая бериң» дийди+. 26Олар халкың янында Оны сөзүнде тутуп билмән, берен җогабына хайран галып, сеслерини чыкармадылар.

Дирелиш барада совал

(Матта 22:23-33; Марк 12:18-27)

27⚫Өлүмден соң дирелишиң ёкдугыны айдян саддукейлериң кәбири Исаның янына гелип, Оңа шейле сораг берди:+
28+«Мугаллым! Муса бизе бир адамың доганы перзентсиз өлүп, ызында аялы галса, доганы онуң аялыны алып, өлен доганының неслини довам этдирмелидир дийип языпдыр+. 29Еди доган барды. Биринҗиси бир аял алып, перзент гөрмән дүнйәден өтди. 30Икинҗиси билен 31үчүнҗиси хем шол аялы алды. Шейдип, едиси хем шол аяла өйленип, ызларында перзент галдырман өлдүлер. 32Ахырсоңы аял хем өлди. 33Инди дирелиш гүни бу аял оларың хайсысының аялы болар? Оларың едиси хем оңа өйленипди ахырын». 34Иса олара шейле җогап берди: «Бу дөврүң адамлары өйленйәндир, дурмуша чыкяндыр. 35Эмма гелҗек дөвре ве өлүмден дирелише етмәге мынасып гөрленлер не өйленер, не-де дурмуша чыкар+. 36Асла өлмезлер, себәби олар перишделер ялыдыр. Олар дирелишиң перзентлеридиклери үчин Худайың перзентлеридир. 37+Муса-да өлүлериң дирелйәндигини тассыклап, янян чалы барадакы бөлүмде Ребби „Ыбрайымың, Ысхагың ве Якубың Худайы“ дийип атландыряр+. 38Ол өлүлериң дәл-де, дирилериң Худайыдыр, себәби Онуң үчин хеммелер диридир». 39Төврат мугаллымларың кәбири: «Мугаллым, говы айтдың!» дийди. 40Оңа мундан артык сораг бермәге хич ким милт этмеди+.

Месих Кимиң Оглы?

(Матта 22:41–23:36; Марк 12:35-40)

41⚫Онсоң Иса олара: «Нәме үчин Месих е Давудың оглы диййәрлер+? 42+Ине, Давудың өзи Зебур китабында шейле диййәр:

„Худай Реббиме[*] шейле сөзледи:+
43Душманларыңы аяк астына салянчам,
Мениң сагымда отур“.

44Эгер Давут Месих е Реб диййән болса, Ол нәхили Давудың оглы боляр?» дийди. 45Бүтин халк Оңа гулак асып отырка, Иса шәгиртлерине: 46«Төврат мугаллымларындан әгә болуң! Олар узын дон гейип гезмеги, базарларда өзлерине салам берилмегини, синагогаларда баш күрсүлери, мейлислерде төри халаяндырлар+. 47Олар дул аялларың өйлерини талап, гөз үчин узын-узын догалар окан боляндырлар. Шейле адамлар иң агыр җеза сезевар боларлар» дийди.

21‑нҗи бап

Дул аялың садакасы

(Марк 12:41-44)

21^1⚫Иса габагыны галдырып середенде, байларың ыбадатхананың садака гутусына өз садакаларыны атып дураныны гөрди+. 2Ол бир гарып дул аялың хем гута ики шай атаныны гөрди. 3Ол: «Сизе догрусыны айдярын, бу гарып дул аял хеммелерден көп атды. 4Бу адамларың хеммеси садака гутусына өзлеринден артаны атдылар, бу аял болса гарыплыгына гарамаздан, бар-ёгуны, элиндәки әхли чөрек пулуны атды» дийди+.

Ынсан Оглуның доланып гелмегиниң аламатлары

(Матта 24:1-21,29-35; Марк 13:1-19,24-31)

5⚫Шәгиртлерден кәбири ыбадатхананың аҗайып дашлар ве Худая багыш эдилен пешгешлер билен безелендиги барада сөз ачды. Шонда Иса: 6«Шейле бир гүнлер гелер, шонда бу ерде даш үстүнде даш галмаз, гөрйән затларыңыздан хич зат галман, хеммеси вейран болар» дийди+. 7Олар Исадан: «Мугаллым! Бу затлар хачан болар? Буларың болҗак махалында нәхили аламат пейда болар?» дийип сорадылар. 8Иса: «Әгә болуң, хич ким сизи алдаймасын! Көплер Мениң адым билен гелип: „Мен – Шолдурын“ ве „Вагт голайлады!“ диерлер. Оларың ызына дүшмәң+. 9Урушлар хем гозгалаңлар барада хабарлар эшидениңизде горкмаң. Бу затлар өңүрти болмалыдыр, эмма энтек соңы дәлдир» дийип җогап берди. 10Онсоң Иса олара шейле дийди: «Миллет миллете, патышалык патышалыга гаршы чыкар+. 11Айры-айры ерлерде гүйчли ертитремелер, ачлык хем гыргын кесели, горкунч вакалар, гөкден улы аламатлар болар+. 12Эмма бу хадысаларың хеммесинден өң, сизи ызарлап, азар берерлер. Сизи синагогалара табшырып, түрмелере дыкарлар. Мен себәпли сизи патышаларың ве хөкүмдарларың хузурына элтерлер+. 13Бу болса шаятлык этмек үчин сизе бир пурсат болар. 14Эмма сиз өзүңизи нәхили гораҗакдыгыңызы өңүнден гайгы этмезлиги йүрегиңизе дүвүң. 15Мунуң үчин Мен сизе сөз хем акылдарлык берерин. Сизе гаршы чыкянларың хич бири муңа не гаршы дуруп билер, не-де бир зат айдып билер+. 16Сизе эне-атаңыз, доганларыңыз, гарындашларыңыз, достларыңыз хем хайынлык эдерлер, кәбириңизи өлдүрерлер. 17Мен себәпли хеммелер сизи йигренер. 18Эмма сачыңызың бир тары хем кемелмез+. 19Берк дуруң, шонда җаныңызы халас эдерсиңиз. 20⚫Гошунларың Иерусалими габандыгыны гөрен чагыңыз, онуң вейран эдилҗек вагтының голайландыгыны билиң. 21Шонда Яхудыядакылар даглара гачсын, шәхериң ичиндәкилер чыксын, төверегиндәкилер шәхере гирмесин. 22Себәби шол гүнлер әхли языланларың берҗай болмагы үчин җеза гүнлеридир. 23Ол гүнлерде гөврели аялларың ве чага эмдирйәнлериң дат гүнүне! Себәби юрда әпет бела-бетерлер инер, бу халк газаба дучар болар+. 24Олар гылычдан гечирилер, есир алнып, әхли миллетлериң арасына сүргүн эдилер. Кесеки миллетлер өзлериниң мөхлети долянча, Иерусалими ер билен егсан эдерлер+. 25⚫Гүнде, Айда ве йылдызларда аламатлар пейда болар. Ер йүзүнде миллетлер деңиз хем толкунларың гүррүлдиси зерарлы башагай болуп, галагоплуга дүшерлер. 26Адамлар горкудан, дүнйәниң башына гелйән бетбагтчылыклара гарашмакдан яңа хушларыны йитирер, себәби асман җисимлери лерзана гелер. 27Шонда олар Ынсан Оглуның бейик гудрата ве шөхрата бесленип, булутларда гелйәнини гөрерлер+. 28Бу затлар амала ашып башланда, башыңызы галдырып, ёкары середиң, себәби гутулышыңыз голайлап гелйәндир».

29⚫Иса олара бир тымсал айтды: «Инҗире, әхли агачлара середиң. 30Оларың япракландыгыны гөрүп, томсуң голайландыгыны өз-өзүңизден билйәрсиңиз. 31Шонуң ялы хем, бу вакаларың боланыны гөрениңизде, Худайың Шалыгының голайландыгыны билиң. 32Сизе догрусыны айдярын: бу затлар болянча, бу несил дүнйәден өтмез+. 33Асман билен ер өтер, эмма Мениң сөзлерим асла өтмез+. 34Әгә болуң! Айшы-эшрет, серхошлык, яшайшың гайгылары йүрегиңизе орнамасын. Ёгсам, ол гүн дузак кимин дуйдансыз үстүңизден инер+. 35Чүнки ол гүн тутуш ер йүзүнде яшаянларың хер бириниң үстүнден инер. 36Бу болҗак вакаларың барындан гачып гутулар ялы ве Ынсан Оглуның хузурында дуруп билер ялы, хемише оя болуп, Худая дилег эдиң»+.

37Иса гүндизлерине ыбадатхананың ховлусында халка өвредерди, агшамларына болса шәхерден дашары чыкып, гиҗәни Зейтун дагында гечирерди+. 38Ир сәхер билен әхли халк Онуң гүррүңлерини диңлемек үчин ыбадатхана гелерди.

22‑нҗи бап

Юдасың хайынлыгы

(Матта 26:1-5,14-16; Марк 14:1,2,10,11; Ёханна 11:45-53)

22^1⚫Ине, Песах дийлип атландырылян Петир байрамы якынлашды+. 2Ёлбашчы руханылар билен Төврат мугаллымлары Исаны өлдүрмегиң ёлуны агтарярдылар, эмма халкдан горкярдылар. 3Шейтан Онкилериң бири болан Юдас Искариёдың калбына гирди+. 4Юдас ёлбашчы руханылар билен серкерделериң янына барып, Исаны нәдип оларың элине салып берҗекдиги барада маслахатлашды. 5Олар хем бегенишип, оңа пул бермәге разы болдулар. 6Юдас олар билен ылалашды ве халк ёк вагты Исаны олара табшырмак үчин, аматлы пурсат пейләп гезди+.

Песах нахары

(Матта 26:17-30; Марк 14:12-26; Ёханна 13:21-30; 1 Коринтослылар 11:23-25)

7⚫Песах җанлысының союлян гүни, ягны Петир байрамы етип гелди+. 8Иса: «Гидиң-де, бизиң үчин Песах нахарыны тайярлаң» дийип, Петрус билен Ёханнаны иберди. 9Олар: «Оны ниреде тайярламагымызы ислейәрсиң?» дийип сорадылар. 10Иса олара: «Шәхере гирениңизде, күйзеде сув алып барян бир адама саташарсыңыз. Ызына дүшүп гидиң-де, онуң гирен өйүне гириң. 11Онсоң өй эесине: „Мугаллым сенден шәгиртлерим билен Песах нахарыны иер ялы, мыхман отагы ниреде дийип сораяр“ дийиң. 12Ол хем сизе ёкаркы гатда әхли зат тайярланып гойлан гиң бир отагы гөркезер. Шол ерде тайярлык гөрүң» дийди. 13Олар гитдилер ве әхли зады Исаның айдышы ялы тапып, Песах нахарыны тайярладылар.

14⚫Нахар вагты боланда, Иса ресуллары билен сачак башына гечди. 15Иса олара: «Мен бу Песах нахарыны эҗир чекмезимден өң, сизиң билен биле иймеги гаты арзув эдипдим. 16Чүнки Худайың Шалыгында Песах нахарыны иймек үчин хеммәмиз йыгнанянчак, Мен ондан гайдып иймерин» дийди+. 17Иса элине бир кәсе алып шүкүр этди-де: «Муны алың-да, ичиң. 18Сизе шуны айдярын: Худайың Шалыгы гелйәнчә, шерабы гайтадан ичмерин» дийди. 19Онсоң чөреги алды-да, шүкүр этди, оны дөвүп, шәгиртлере берип: «Бу Мениң сизиң үчин гурбан эдилйән беденимдир, муны Мени яда салмак үчин берҗай эдиң» дийди+. 20Шейле хем нахардан соң шераплы кәсәни алып: «Бу кәсе Мениң сизиң үчин дөкүлйән ганым аркалы багланышылян тәзе әхтдир+. 21Ине, Маңа хайынлык этҗек адам Мениң билен бир сачагың башында отыр+. 22Хава, Ынсан Оглы өңүнден беллениши ялы җан берер, эмма Оңа хайынлык эдениң халына вай!» дийди+. 23Олар муны кимиң этҗекдигини бири-бирлеринден сорап башладылар.

24⚫Олар өз арасында хайсы бирисиниң иң бейикдиги хакда җеделлешдилер. 25Иса олара шейле дийди: «Кесеки миллетлериң патышалары халклара өз хөкүмини йөредйәрлер, ыгтыярлы адамлары-да өзлерини хемаяткәр дийип атландырярлар. 26Эмма сиз бейле болмаң. Араңызда иң улы иң кичи ялы болсун, баштутан, гой, хызматкәр кимин болсун+. 27Хайсысы хас улы: сачак башында отуранмы я-да хызмат эдйән? Сачак башында отуран дәлми? Эмма Мен сизиң араңызда бир хызмат эдйән киминдирин+. 28Башымдан гечирен сынагларымда Мениң янымда болан сизсиңиз+. 29Атамың Мени Патыша беллейши ялы, Мен-де сизи патыша эдип беллейәрин+. 30Сиз Мениң Шалыгымда ийип-ичерсиңиз ве тагтларда отурып, Ысрайылың он ики тиресиниң үстүнден казылык эдерсиңиз»+.

Иса Петрусың инкәр этҗекдигини айдяр

(Матта 26:31-35; Марк 14:27-31; Ёханна 13:36-38)

31⚫Онсоң Иса сөзүни довам эдип: «Эй, Симун, Симун! Шейтан сизи бугдай ялы совурмак үчин диледи+. 32Эмма Мен иманың кемелмесин дийип, сениң үчин дилег этдим. Сен хем бир вагт өврүлип гелениңде, доганларыңы кувватландыр» дийди+. 33Петрус: «Агам! Мен Сениң билен зындана-да, хатда өлүме-де гитмәге тайяр» дийди+. 34Иса: «Петрус, саңа диййәрин, сен бу гүн хораз гыгырмаздан өң, Мени танамаяндыгыңы үч гезек айдарсың» дийди. 35Онсоң Иса олардан: «Мен сизи гапҗыксыз, торбасыз ве чарыксыз ёллан чагым кем задыңыз бармыды?» дийип сорады. Олар: «Ёкды» дийип җогап бердилер+. 36Иса олара: «Инди гапҗыгыңыз бар болса, яныңыза алың, бир торба хем алың. Гылыҗыңыз ёк болса, донуңызы сатың-да, бир гылыч эдиниң. 37+„Ол языклылар билен бир сайылды“ дийип язылгыдыр. Мен сизе диййәрин: бу Мен барада берҗай болмалыдыр. Догрудан-да, Мен хакда языланлар берҗай болуп баряр» дийди+. 38Шәгиртлер: «Эй, Агам! Ине, бу ерде ики гылыч бар» дийдилер. Иса хем олара: «Шол етерлик» дийди.

Иса Зейтун дагында Худая дилег эдйәр

(Матта 26:36-46; Марк 14:32-42)

39⚫Иса дашары чыкып, хемишекиси ялы Зейтун дагына гитди. Шәгиртлери хем Онуң ызына дүшдүлер. 40Ол ере баранларында, Иса олара: «Сынага дүшмез ялы дилег эдиң!» дийди+. 41Өзи болса олардан бир даш атым чете чекилди-де, дыза чөкүп: 42«Эй, Атам! Эгер ислесең, бу хасрат кәсесини Менден сова гечир! Йөне Мениң ислегим дәл, Сениң ислегиң амала ашсын!» дийип, дилег этмәге дурды+. 43Гөкден бир перишде гөрнүп, Оны гүйчлендирди+. 44Ол агыр гама батып, ыхлас билен Худая дилег этди. Исадан акян дер ере дамян ган дамҗалары ялыды. 45Дилег эдип боландан соң туруп, Иса шәгиртлериң янына гелди. Оларың уклап ятандыкларыны гөрди, олар гайгы-хасратдан яңа тапдан дүшүпдилер. 46Иса олара: «Нәме үчин уклап ятырсыңыз? Сынага дүшмез ялы, туруң-да, Худая дилег эдиң!» дийди.

Иса тутуляр

(Матта 26:47-58; Марк 14:43-54; Ёханна 18:3-11)

47⚫Ол энтек гепләп дурка, бир мәхелле пейда болды. Онкилериң бири Юдас мәхелләниң өңүне дүшүп гелйәрди. Юдас Исаны огшаҗак болуп, Онуң голайына гелди+. 48Иса оңа: «Эй, Юдас! Сен бир огшук билен Ынсан Оглуна хайынлык эдйәрсиңми?» дийип сорады. 49Исаның янындакылар нәме болҗагыны гөрүп: «Эй, Агам! Гылыч билен уралымы?» дийдилер+. 50Оларың бири баш руханының хызматкәрини уруп, онуң саг гулагыны кесди. 51Эмма Иса: «Ханы, бес эдиң!» дийди. Онсоң хызматкәриң гулагына элини дегрип, оны сагалтды. 52Онсоң Иса Өзүни эле салмага гелен ёлбашчы руханылара, ыбадатхананың горагчыларына, яшулулара йүзленип: «Нәме үчин бир гозгалаңчының гаршысына чыкан ялы, Мени тутмак үчин гылычлы хем таяклы гелипсиңиз? 53Мен хер гүн сизиң билен бирликде ыбадатханадакам, Мени тутмандыңыз. Эмма инди бу пурсат сизиңкидир, түмлүгиң хөкүм сүрйән сагадыдыр» дийди+. 54⚫Исаны тутуп, баш руханының өйүне алып гитдилер. Петрус хем гара гөрнүмден оларың ызына дүшүп гитди.

Петрус Исаны инкәр эдйәр

(Матта 26:67-75; Марк 14:65-72; Ёханна 18:15-18,25-27)

55Ховлының ортасында от якып отыркалар, Петрус-да оларың арасында отырды. 56Петрусы одуң ягтысына гөрен бир кениз оңа ичгин серетди-де: «Бу адам хем Онуң билен биледи» дийди. 57Эмма Петрус: «Эй, зенан, мен Оны танамаярын» дийип инкәр этди. 58Аз салымдан соң башга бири оны гөрүп: «Сен хем шолардан» дийди. Эмма Петрус: «Гардаш, мен олардан дәл» дийди. 59Арадан бир сагада голай вагт геченсоң, башга бир адам: «Догрудан-да, бу адам Онуң билен биледи, себәби бу җелилели» дийди. 60Эмма Петрус: «Эй, гардаш, мен сениң нәме айдяныңы билемок» дийди. Эдил шол вагт, Петрус гепләп дурка, хораз гыгырды. 61Реб Иса гаңрылып, Петруса серетди. Петрус Реббиң: «Хораз гыгырмаздан өң, сен Мени үч гезек инкәр эдерсиң» диен сөзүни ятлады+. 62Петрус дашары чыкып, мөңңүрип аглады. 63⚫Исаны саклаян адамлар Оны масгаралап, урмага башладылар+. 64Гөзүни даңып: «Ханы, велилик эт! Сени уран ким?» дийип сорадылар. 65Ене-де Оңа энчеме хапа сөзлер айтдылар.

Иса меҗлисиң өңүнде

(Матта 26:59-66; Марк 14:55-64; Ёханна 18:19-24)

66⚫Даң атанда, ёлбашчы руханылар ве Төврат мугаллымлары халкың бейлеки яшулулары билен йыгнанышып, Оны өзлериниң меҗлисине гетирдилер. 67Олар Исадан: «Бизе айт, Сен Месих ми?» дийип сорадылар. Иса олара: «Айтсам, ынанмарсыңыз; 68сорасам, җогап бермерсиңиз. 69Эмма мундан бейләк Ынсан Оглы гудратлы Худайың сагында отурар» дийди+. 70Оларың хеммеси: «Онда Сен Худайың Оглы-да?» дийип сорады. Иса олара: «Мениң Кимдигими өзүңиз айдып дурсуңыз» дийип җогап берди. 71Олар: «Бизе мундан башга шаятлык нәмә герек? Биз муны Онуң Өз дилинден эшитдик ахыры» дийишдилер+.

23‑нҗи бап

Иса Пилатың ве Хиродың өңүнде

(Матта 27:1,2,11-26; Марк 15:1-15; Ёханна 18:28–19:16)

23^1⚫Онсоң меҗлисиң әхли агзалары ерлеринден туруп, Исаны Пилатың янына гетирдилер+. 2Олар Исаны язгармага башладылар: «Биз бу адамың миллетимизи аздыряндыгыны гөрдүк. Ол императора салгыт төлемәге гаршы чыкяр ве Өзүни Месих хем Патыша дийип атландыряр»+. 3Пилат Ондан: «Сен яхудыларың патышасымы?» дийип сорады. Иса оңа: «Айдышың ялыдыр» дийип җогап берди+. 4Онсоң Пилат ёлбашчы руханылар билен халка: «Мен бу адамда хич хили этмиш гөрмедим» дийди+. 5Эмма олар хөтҗетлик эдип: «Бу адам Өз таглыматы билен тутуш Яхудыяның илатыны өҗүкдирйәр. Ол Җелиледен башлап, шу ере ченли гелди» дийдилер. 6Муны эшидип, Пилат: «Бу адам җелилелими?» дийип сорады. 7Исаның Хиродың велаятындандыгыны биленсоң, Пилат Оны Хиродың янына иберди, себәби шол вагт Хиродың өзи хем Иерусалимдеди+. 8Хирод Исаны гөрүп гаты бегенди, себәби көп вагтдан бәри Оны гөрмек ислейәрди. Ол барадакы эшиден энчеме затларына гөрә, Ондан бир гудратлы аламат гөрерин диен умыды барды+. 9Хирод Ондан көп сораглар сорады, эмма Иса оңа хич бир җогап бермеди. 10Ёлбашчы руханылар билен Төврат мугаллымлары болса ол ерде дуруп, Оны бирагыздан айыплаярдылар. 11Соңра Хирод билен онуң эсгерлери Исаны кемсидип масгараладылар. Эгнине бир непис дон гейдирип, Пилатың янына ызына ибердилер. 12Шол гүн Пилат билен Хирод дост болды; мундан өң оларың арасында душманчылык барды.

13⚫Пилат ёлбашчы руханылары, баштутанлары ве халкы үйшүрип, 14олара: «Сиз бу адамы мениң яныма халкы аздыряр дийип гетирдиңиз. Мен Оны гөзүңизиң алнында сорага чекдим, эмма Ол барадакы айыпламаларыңыз догры чыкмады. 15Оны Хиродың янына ибердим, ол хем хич гүнә тапман, Оны ызына иберди. Сизиң гөршүңиз ялы, Ол өлүме лайык хич зат этмәндир. 16Шонуң үчин хем, мен Онуң теммисини берип, бошатҗак» дийди.[*]
18Эмма әхли халк бирагыздан: «Бу адамы ёк эт! Бизе Бараббасы бошат!» дийип гыгырышды. 19Бараббас шәхерде йүзе чыкан бир гозгалаңа гатнашандыгы ве ганхордугы үчин зындана салныпды. 20Пилат Исаны бошатмак ниети билен ене-де халка йүзленди. 21Эмма олар: «Оны хача чүйле! Хача чүйле!» дийип гыгырышдылар. 22Пилат үчүнҗи гезек олара: «Нәме үчин? Бу адам нәме яманлык этди? Мен Ондан өлүм җезасына лайык хич зат тапмадым. Шонуң үчин хем Оны җезаландырып бошатҗак» дийди. 23Эмма олар сеслерини хас гаталдып, хөтҗетлик билен Онуң хача чүйленмегини талап этдилер ве оларың сеси үстүн чыкды. 24Шейлелик билен, Пилат оларың талабыны берҗай этмек карарына гелди. 25Оларың соран адамыны, гозгалаң турзуп, адам өлдүрени үчин зындана салнан адамы бошатды, Исаны болса оларың ыгтыярына берди.

Иса хача чүйленйәр

(Матта 27:32-44; Марк 15:21-32; Ёханна 19:17-27)

26⚫Эсгерлер Исаны алып баряркалар, экин мейданындан гелйән киринейли Симуны тутуп, аркасына хачы йүкледилер ве Исаның ызындан йөремәге меҗбур этдилер. 27Улы бир мәхелле Исаның ызына дүшүп гитди, оларың арасында Онуң үчин зарын-зарын аглаян аяллар хем барды. 28Иса ол аяллара тарап өврүлип, шейле дийди: «Эй, Иерусалим гызлары! Мениң үчин агламаң. Өзүңиз ве чагаларыңыз үчин аглаң. 29Чүнки шейле бир гүнлер гелер, адамлар: „Өнелгесиз аяллар, догурмадык ятгылар, чага эмдирмедик гөвүслер ненеңси багтлы!“ диерлер+. 30+Шонда даглара: „Бизиң депәмизе иниң!“, депелере: „Бизи өртүң!“ диерлер+. 31Эгер адамлар гөк дарагта шейле затлар эдйән болсалар, онда гуры дарагта нәме болар?»+
32Иса билен башга ики җенаятчыны хем җезаландырмак үчин алып барярдылар. 33Олар Келлечанак дийилйән ере геленлеринден соң, Исаны яңкы җенаятчылар билен бирликде хача чүйледилер. Җенаятчыларың бири Онуң саг тарапында, бейлекиси чеп тарапындады. 34Иса: «Атам! Олары багышла, себәби олар нәме эдйәнлерини биленоклар» дийди. Эсгерлер биҗе атышып, Онуң эшиклерини пайлашярдылар+. 35Халк Оңа середип дурды. Ёлбашчылар хем Онуң үстүнден гүлүп: «Ол өзгелери халас этди. Эгер Ол Худайың сайлап-сечен Месих и болса, гой, инди Өзүни хем халас этсин-дә!» дийишйәрдилер+. 36Эсгерлер хем янына гелип, Оны масгаралаярдылар. Оңа сирке хөдүр эдип: 37«Яхудыларың патышасы болсаң, Өзүңи халас эт-дә!» диййәрдилер. 38Онуң депесинде болса[*]: «БУ ЯХУДЫЛАРЫҢ ПАТЫШАСЫДЫР» диен язгы барды. 39Чүйленен җенаятчыларың бири Оңа яңсылап: «Сен Месих дәлми нәме? Онда Өзүңи-де, бизи-де халас эт-дә!» дийди. 40Икинҗи җенаятчы болса муны айдана кәйәп: «Сен Худайдан горкаңокмы? Сен хем Онуң билен бир җезаны чекйәрсиң! 41Биз өз этмишимизе лайык адалатлы җеза алдык. Эмма бу адам хич хили эрбетлик этмеди ахыры» дийди+. 42Онсоң ол: «Иса, Шалыгыңа баран чагың мени ятлагын!» дийди. 43Иса хем оңа: «Саңа догрусыны айдярын, сен шу гүн Мениң билен биле җеннетде боларсың» дийди.

Исаның өлүми

(Матта 27:45-56; Марк 15:33-41; Ёханна 19:28-30)

44-45⚫Вагт гүнортана голайланда, Гүнүң йүзи тутулды, өйлән сагат үче ченли тутуш юрды гараңкылык гаплап алды. Ыбадатхананың пердеси ортарасындан йыртылып, икә бөлүнди++. 46+Иса гаты сес билен гыгырып: «Атам! Рухумы Сениң элиңе табшырярын» дийди-де, җан берди+. 47Йүзбашы болан ваканы гөрүп, Худайы шөхратландырды. Ол: «Бу, хакыкатдан-да, догры адам экен!» дийди. 48Бу затлара томаша этмек үчин үйшен әхли халк болан вакалары гөрүп, дөшлерини юмруклай-юмруклай ызларына гайтды+. 49Исаны танаян адамларың бары, шейле-де Җелиледен Онуң ызына дүшүп гайдан аяллар узагракда дуруп, бу вакалара сын эдйәрдилер+.

Иса җайланяр

(Матта 27:57-61; Марк 15:42-47; Ёханна 19:38-42)

50⚫Меҗлис агзаларындан Юсуп атлы бир адам барды. Ол оңат хем догручыл адамды. 51Өзи-де меҗлисиң карарына ве ишине разылык бермәнди. Юсуп Яхудыяның Ариматия шәхеринден болуп, Худайың Шалыгына гарашярды. 52Ол Пилатың янына барып, Исаның җеседини диледи. 53Онсоң Оны ашак дүшүрип, кепене долап, гаяда оюлан ве хенизе ченли хич кимиң җайланмадык мазарында җайлады+. 54Бу иш Тайярлык гүнүниң ахырында болуп, Сабат гүнүниң башланмагына голайды. 55Иса билен Җелиледен гелен аяллар хем Юсубың ызына дүшүп гитдилер-де, мазары ве Онуң җесединиң нәхили җайлананыны гөрдүлер. 56Онсоң олар өйлерине гайдып, якымлы ыслы түтетгилер ве атырлар тайярладылар.

Эмма Худайың буйругы боюнча Сабат гүни олар дынч алдылар+.

24‑нҗи бап

Иса дирелйәр

(Матта 28:1-10; Марк 16:1-8; Ёханна 20:1-10)

24^1⚫Хепдәниң биринҗи гүни[*] ир сәхер билен аяллар тайярлан якымлы ыслы түтетгилерини алып, мазара бардылар. 2Олар мазарың агзындакы дашың бир чете тогаланандыгыны гөрдүлер. 3Мазарың ичине гиренлеринде болса, Реб Исаның җеседини тапмадылар. 4Муңа хайран болуп дуркалар, гаршыларында ловурдаян лыбасда ики саны адам бирденкә пейда болды+. 5Аяллар горкуп, башларыны ере эгдилер. Яңкы адамлар олара: «Сиз нәме үчин дирини өлүлериң арасындан гөзлейәрсиңиз? 6Ол бу ерде ёк, Ол дирелди! Ол хениз сизиң билен билекә Җелиледе өзүңизе айдан затларыны ядыңыза салың. 7Ол: „Ынсан Оглы гүнәли адамларың элине табшырылмалы, хача чүйленмели ве үчүленҗи гүн дирелмелидир“ дийипди» дийдилер+. 8Онсоң Исаның бу сөзлери оларың ядына дүшди+.

9Аяллар мазардан доланып гелип, буларың барыны Онбирлере ве бейлекилериң хеммесине хабар бердилер. 10Ресуллара бу хабары етиренлер магдалалы Меръем, Ёванна, Якубың эҗеси Меръем ве оларың янындакы бейлеки аялларды+. 11Эмма бу сөзлер ресуллара бош гөрүнди, олар аяллара ынанмадылар+. 12Петрус болса еринден туруп, мазара тарап эңди. Ол эглип, кепениң бош ятаныны гөрди. Ол болан вака гең галып, ызына доланды.

Иса Эммауса барянлара гөрүнйәр

(Марк 16:12,13)

13⚫Шол гүн шәгиртлерден икиси Эммаус диен оба барярды. Бу оба Иерусалимден он чакрым[*] узаклыкда ерлешйәрди. 14Олар болуп гечен бу вакалар хакда өзара гүрлешйәрдилер. 15Шейлеликде, геплешип, пикир алшып баряркалар, Исаның Өзи голая гелип, олар билен биле йөрәберди. 16Йөне Оны танамаз ялы, оларың гөзлери багланыпды+. 17Иса олардан: «Ёл болсун! Нәме хакда гүррүң эдип баряңыз?» дийип сорады. Олар гайгылы ягдайда аяк чекдилер. 18Оларың Клеёп атлысы: «Иерусалимде болубам, шу гүнлер ол ерде болан вакалардан бихабар гелмишек диңе Сенмикәң?» дийип сорады+. 19Иса олардан: «Хайсы вакалар?» дийип сорады. Олар шейле җогап бердилер: «Насыралы Иса хакдакы вакалар. Ол Худайың ве әхли халкың назарында сөзде хем ишде гүйчли пыгамберди. 20Ёлбашчы руханылар билен баштутанларымыз Оны өлүм җезасына хөкүм этдирип, хача чүйлемек үчин хәкимиң элине табшырдылар+. 21Биз болса Ысрайылы халас этҗек Шолдур дийип умыт эдипдик. Онсоңам бу затларың боланына үч гүн болды. 22Үстесине, аялларымызың кәбирем бизи хайрана гойды. Олар шу гүн ир билен мазара барып, 23Онуң җеседини тапмандырлар. Олар бизиң янымыза гелип, өзлерине перишделериң гөрнендигини айтдылар. Перишделер Оңа дири диййәрмишлер. 24Онсоң бизиңкилериң кәбири мазара барып, ягдайың эдил аялларың айдышы ялыдыгыны гөрүпдирлер, эмма Исаны гөрмәндирлер».

25Иса олара: «Вах, сиз акмаклар! Пыгамберлериң айданларына гич ынанянлар! 26Месих бу гөргүлери гөрүп, Өз шөхратына гирмели дәлмиди?» дийди+. 27Онсоң Ол Муса билен әхли пыгамберлерден башлап, хемме Мукаддес Язгыларда Өзи хакда айдыланлары олара дүшүндирди+. 28Олар барян обаларына голайланларында, Иса узаграк гидерли гөрүнди. 29Эмма олар Оны саклап: «Бизиң янымызда галай, басым агшам дүшер, гүн яшып баряр» дийдилер. Шейлеликде, Иса оларың янында галды. 30Иса олар билен сачак башында отырка, чөрек алып, шүкүр этди-де, бөлүп олара берди+. 31Шонда оларың гөзлери ачылып, Исаны танадылар, эмма Иса оларың гөзлеринден гайып болды. 32Олар бири-бирлерине: «Ёлда бизиң билен геплешип гелйәркә, бизе Мукаддес Язгылары дүшүндирйәркә, ичимизде йүрегимиз янмаярмыды дийсене?» дийишдилер. 33Олар туруп, шол пурсадың өзүнде Иерусалиме доландылар. Ол ерде Онбирлери ве оларың янында биле үйшүп отуранлары тапдылар. 34Булар: «Догрудан-да, Реб Иса дирелипдир ве Симуна гөрнүпдир!» дийдилер+. 35Онсоң ол икиси ёлда болан вакалары, Иса чөреги бөленде, Оны танандыкларыны гүррүң бердилер.

Иса шәгиртлере гөрүнйәр

(Матта 28:16-20; Марк 16:14-18; Ёханна 20:19-23; Ресул 1:6-8)

36⚫Олар хениз бу барада гүррүң берип дуркалар, Исаның Өзи оларың арасында дуруп: «Сизе салам болсун!» дийди. 37Олар рух гөрйәндирис өйдүп, тисгинип горка дүшдүлер+. 38Иса олара: «Нәме үчин довла дүшйәрсиңиз? Нәме себәпден гөвнүңизе бейле пикирлер гелйәр? 39Мениң эллериме, аякларыма середиң. Бу Мениң Өзүм! Маңа эллериңизи дегрип гөрүң. Рухуң эт билен сүңки болмаз, эмма гөршүңиз ялы, Мениңки бар» дийди+. 40Муны айдып, эллерини, аякларыны олара гөркезди. 41Олар шатлыкдан яңа хенизем ынанып билмән, хайран галып дуркалар, Иса олара: «Бу ерде иймәге бир задыңыз бармы?» дийип сорады+. 42Оңа биширилен балыгың бир бөлегини[*] бердилер. 43Иса алып, оларың гөзлериниң алнында оны ийди. 44Иса олара: «Мен хениз яныңыздакам сизе айдан сөзлерим шулардыр: Мен хакда Төвратда, пыгамберлериң язгыларында, Зебурда языланларың әхлиси берҗай болмалыдыр» дийди. 45Онсоң Мукаддес Язгылара дүшүнмеклери үчин, оларың аңларыны ачды+. 46Иса олара: « Месих гөрги гөрер ве үчүленҗи гүн өлүмден дирелер дийип языландыр+. 47Шейле хем тоба эдип, гүнәлериниң багышланмагы барадакы Хош Хабары Иерусалимден башлап, әхли миллетлере Онуң адындан вагыз эдилмелидир. 48Сиз бу затлара шаят боларсыңыз+. 49Мен хем Атамың вада эден Мукаддес Рухуны сизе ёлларын. Эмма сиз гөкден инҗек гудрат билен долдурылянчаңыз, Иерусалимде галың» дийди+.

Иса гөге гөтерилйәр

(Марк 16:19,20; Ресул 1:9-11)

50⚫Иса олары шәхериң дашына чыкарып, Бейтания гетирди. Онсоң эллерини галдырып, олара пата берди+. 51Пата берип дурка, олардан айрылып, гөге гөтерилди. 52Олар хем Оңа сежде эдип, улы шатлык билен Иерусалиме доландылар+. 53Олар хемише ыбадатханада болуп, Худая алкыш окаярдылар.[*]+

* 1:17 Месих – еврейлер бу сөзи Худай тарапындан вада берлен Патыша бабатында уланярдылар. Сөзлүге серет.

* 1:28 Кәбир голязмаларда Сен аяллар арасында багтлысың! диен җүмле хем бар.

* 1:32 Худайың Оглы – Көне Әхтде бу ат патышалар үчин уланылярды. Тәзе Әхтде болса бу ат Худай тарапындан сайланып-сечилен диймеги аңладяр. Сөзлүге серет.

* 2:14 Худайдан… парахатлык болсун! – бу җүмле кәбир голязмаларда Ер йүзүнде парахатлык, ынсанлар арасында хошниетлилик болсун! дийип душ гелйәр.

* 3:32 Сала – бу ат Көне Әхтде Салмон дийип душ гелйәр.

* 4:8 Кәбир голязмаларда Ёк бол, шейтан! диен җүмле хем бар.

* 4:18 Кәбир голязмаларда дөвлен йүреклери беҗермәге диен җүмле хем бар.

* 4:41 Кәбир голязмаларда Сен Месихсиң! диен сөзлер хем бар.

* 4:44 Яхудыяның – кәбир голязмаларда Җелиләниң.

* 5:1 Гиннесарет көли – бу Җелиле көлүниң бейлеки ады.

* 5:38 Кәбир голязмаларда Шейдип, икиси хем абат сакланяндыр диен җүмле хем бар.

* 6:1 Бир Сабат гүни – кәбир голязмаларда Песах байрамы геченден соң икинҗи Сабат гүни.

* 6:48 Себәби ол берк салныпды – бу җүмле кәбир голязмаларда себәби онуң биняды гаяның үстүнде тутулыпды дийип душ гелйәр.

* 8:26 Герасалылар – кәбир голязмаларда гадаралылар. Серет: Мат 8:28.

* 8:30 Гошун – грекче Легион. Бу сөз алты мүң эсгерли гошуны аңладяр.

* 8:43 Ол хич затдан хайыр тапманды – кәбир голязмаларда Ол бары-ёгуны лукманлара сарп эдип, хич затдан хайыр тапманды.

* 8:45 Кәбир голязмаларда Петрус билен янындакылар.

* 9:10 Бетсайда диен шәхере гитди – бу җүмле кәбир голязмаларда Бетсайда диен шәхериң голайында бир чола ере чекилди дийип душ гелйәр.

* 9:35 Сайлап-сеченимдир – кәбир голязмаларда сөйгүлимдир.

* 9:54 Гөкден от ягдырмагымызы ислейәрсиңми? – кәбир голязмаларда Ылясың эдиши ялы гөкден от ягдырмагымызы ислейәрсиңми?

* 9:55-56 Олара кәеди – кәбир голязмаларда олара кәйәп, «Сиз хайсы руха дегишлидигиңизи билмейәрсиңиз. Чүнки Ынсан Оглы адамлары ёк этмәге дәл-де, олары халас этмәге гелендир» дийди диен сөзлер хем бар.

* 9:57 Нирә гитсең – кәбир голязмаларда Я Реб! Нирә гитсең.

* 10:1 Етмиш ики – кәбир голязмаларда етмиш.

* 11:2 Атамыз – кәбир голязмаларда Гөклердәки Атамыз.

* 11:2 Кәбир голязмаларда Гөкде болшы ялы, ерде-де Сениң ислегиң амала ашсын диен җүмле хем бар.

* 11:4 Кәбир голязмаларда бизи шейтандан халас эт диен җүмле хем бар.

* 11:11 Балык диләнде – кәбир голязмаларда чөрек диләнде, оңа даш берер? Я-да балык диләнде.

* 11:15 Беелзебул – шейтаның бейлеки ады. Сөзлүге серет.

* 12:39 Өйүни талатмазды – кәбир голязмаларда оя боларды, өйүни талатмазды.

* 14:5 Оглуңыз – кәбир голязмаларда эшегиңиз.

* 16:6 Йүз челек – грекче йүз бат такм. 4000 литр.

* 16:7 Мүң халта – грекче йүз кор такм. 30000 кг.

* 17:35 Кәбир голязмаларда 36-нҗы аят душ гелйәр: Экин мейданында ики адам болар, бири алнар, бири гойлар.

* 19:13 Бир хорҗун пул – грекче он мина. Бир мина такмынан үч айлык газанч пулуна деңдир.

* 20:42 Реб – Зебурда бу сөз реб болуп, патыша йүзлениленде уланылды, бу ерде болса Реб Месихе дегишли.

* 23:16 Кәбир голязмаларда 17‑нҗи аят душ гелйәр: Пилат байрамчылык мынасыбетли халка бир адамы бошадып бермелиди.

* 23:38 Кәбир голязмаларда грекче, латынча ве еврейче диен җүмле хем бар.

* 24:1 Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүнүдир.

* 24:13 Он чакрым – грекче алтмыш стадиос. Бу такм. 11 километре деңдир.

* 24:42 Кәбир голязмаларда ве бираз бал диен сөзлер хем бар.

* 24:53 Кәбир голязмаларда Омын диен сөз хем бар.

+ 1:3 Рес 1:1
+ 1:5 Мат 2:1, 1ЙЙ 24:10, Мср 28:1
+ 1:6 Фил 3:6
+ 1:7 1Шам 1:2
+ 1:8 1ЙЙ 24:19
+ 1:9 Мср 30:7-8
+ 1:10 Зеб 140:2
+ 1:11 Мср 30:1-10
+ 1:13 Рес 10:4

+ 1:15 Лук 7:28, Чөл 6:2-3, Лук 7:33, Иша 49:1, Ерм 1:4-5, Гал 1:15

+ 1:17 Мал 4:5, Мат 11:14, Мат 17:12-13, Мал 4:6, Мал 3:1, Мар 1:2

+ 1:18 Гчк 15:8, Сер 6:17
+ 1:19 Дан 8:16, Дан 9:21
+ 1:25 Гчк 30:23

+ 1:26 Дан 8:16, Дан 9:21, Мат 2:23, Ёха 1:45, Мат 1:16

+ 1:28 Сер 13:3

+ 1:31 Иша 49:1, Мат 1:20

+ 1:32 2Шам 7:13, Зеб 88:4, Иша 9:7, Мар 11:10

+ 1:33 Дан 7:14, Дан 7:27, Абд 1:21, Зак 14:9, 1Кор 15:24, Аян 11:15

+ 1:35 Мат 18:20, Зеб 2:7, Мат 14:33

+ 1:37 Гчк 18:14, Эйп 42:2, Ерм 32:17, Мар 10:27

+ 1:46 1Шам 2:1-10
+ 1:47 Зеб 34:9, Иша 61:10, Хаб 3:18
+ 1:48 1Шам 1:11, Лук 11:27
+ 1:49 Зеб 98:3, Зеб 110:9
+ 1:50 Кан 5:10, Кан 7:9
+ 1:51 Иша 51:9
+ 1:52 Эйп 5:11, Зеб 146:6, Эзк 21:26
+ 1:53 Зеб 106:9

+ 1:54 Гчк 17:19, Рим 4:13, Гал 3:16, Евр 2:16

+ 1:59 Гчк 17:12, Лев 12:3
+ 1:68 Зеб 110:9, Зеб 129:8
+ 1:69 Рес 3:21, Рим 1:2, Тит 1:1-2
+ 1:71 Зеб 105:10
+ 1:72 Лев 26:42, Зеб 104:8

+ 1:73 Гчк 22:16-18, Гчк 26:3, Евр 6:13, Сеп 3:15

+ 1:76 Лук 7:26, Лук 20:6, Мал 3:1, Мат 3:3, Мар 1:2-3

+ 1:77 Лук 3:3

+ 1:78 Зеб 83:12, Мал 4:2

+ 1:79 Зеб 106:10, Иша 9:2, Иша 42:7, Иша 49:9, Мат 4:16

+ 1:80 Лук 3:2
⚫ 2:1 Мат 1:18-25
+ 2:1 Чөл 1:2, 1ЙЙ 21:1, Рес 5:37
+ 2:4 Лук 1:26-27, 1Шам 17:58
+ 2:9 Рес 12:7
+ 2:11 Мат 1:21, Иша 9:6
+ 2:12 1Шам 2:34, 2Пат 19:29
+ 2:13 Аян 5:11
+ 2:14 Зеб 148:1, Лук 19:38
+ 2:19 Дан 7:28, Лук 2:51
+ 2:21 Гчк 17:12-13, Лев 12:3
+ 2:22 Лев 12:4
+ 2:23 Мср 13:2,12.
+ 2:23 Мср 13:2
+ 2:24 Лев 12:8.
+ 2:24 Лев 12:8
+ 2:25 Иша 40:1, Иша 57:18
+ 2:30 Иша 42:6, Иша 49:6, Ёха 8:12
+ 2:35 Ёха 19:25
+ 2:37 Рес 13:2, Рес 14:23
+ 2:39 Мат 2:23, Лук 1:26-27
+ 2:41 Кан 16:1
+ 2:43 Лев 23:8
+ 2:50 Лук 9:45, Лук 18:34
+ 2:51 Дан 7:28, Лук 2:19
+ 2:52 1Шам 2:26
⚫ 3:1 Мат 3:1-12, Мар 1:1-8, Ёха 1:19-28
+ 3:1 Лук 13:1, Лук 23:1, Лук 9:7

+ 3:2 Мат 26:3, Ёха 11:49, Лук 1:63, Лук 1:80, Ёха 1:6-7

+ 3:4-6 Иша 40:3-5.
+ 3:6 Иша 40:3-5, Иша 52:10
+ 3:7 Мат 12:34, Мат 23:33
+ 3:8 Лук 16:24, Ёха 8:33
+ 3:9 Лук 13:9, Мат 7:19
+ 3:10 Рес 2:37, Рес 16:30
+ 3:11 Иша 58:7, Мат 25:35, Яку 2:15-16
+ 3:14 Лук 19:8
+ 3:15 Ёха 1:19-20
+ 3:16 Ёвл 2:28
+ 3:17 Иша 30:24, Мал 4:1, Мат 13:30

+ 3:20 Мат 11:2, Мат 14:1-12, Мар 6:17-18, Ёха 3:24

⚫ 3:21 Мат 3:13-17, Мар 1:9-11

+ 3:21 Рес 7:56

+ 3:22 Иша 11:2, Ёха 1:32-33, Мар 9:7, Ёха 12:28, Иша 42:1, Лук 9:35, 2Пет 1:17

⚫ 3:23 Мат 1:1-17
+ 3:23 Чөл 4:3
+ 3:27 1ЙЙ 3:17-19, Эзр 3:2, Хаг 1:1
+ 3:31 2Шам 5:14
+ 3:32 1Шам 17:12, Иша 11:1, Рут 4:18-22
+ 3:33 Гчк 38:1-30, Чөл 26:21
+ 3:34 1ЙЙ 1:17-27
+ 3:38 Гчк 5:1-32
⚫ 4:1 Мат 4:1-11, Мар 1:12-13

+ 4:2 1ЙЙ 21:1, 1Сал 3:5, Кан 9:9, 1Пат 19:8, Мат 21:18

+ 4:4 Кан 8:3.
+ 4:4 Кан 8:3
+ 4:6 1Ёха 5:19, Аян 13:2
+ 4:8 Кан 6:13.
+ 4:8 Кан 6:13
+ 4:10-11 Зеб 90:11-12.
+ 4:10 Зеб 90:11-12
+ 4:12 Кан 6:16.
+ 4:12 Кан 6:16
⚫ 4:14 Мат 13:53-58, Мар 6:1-6
+ 4:15 Мар 1:21
+ 4:16 Мат 2:23, Лук 2:39
+ 4:18-19 Иша 61:1-2.

+ 4:18 Иша 11:2, Иша 58:6, Лев 25:10, Иша 61:1-2

+ 4:23 Мат 11:23, Мар 2:1-12, Ёха 4:46-53
+ 4:24 Ёха 4:44
+ 4:25 1Пат 17:1, 1Пат 18:2, Яку 5:17
+ 4:26 1Пат 17:9
+ 4:27 2Пат 5:1-14.

+ 4:27 Лев 13:3, Чөл 12:10, 2ЙЙ 26:20, 2Пат 5:1-14

+ 4:30 Ёха 8:59, Ёха 10:39
⚫ 4:31 Мар 1:21-28
+ 4:31 Мат 4:13
+ 4:32 Мат 7:28-29

+ 4:34 Мат 8:29, Мар 1:23-24, Лук 8:28, Рес 19:15

+ 4:35 Лук 9:42, Рес 8:7
⚫ 4:38 Мат 8:14-17, Мар 1:29-34
+ 4:38 1Кор 9:5
+ 4:41 Зеб 2:7, Мат 12:16, Мар 3:12
⚫ 4:42 Мар 1:35-39
+ 4:42 Лук 5:16
+ 4:43 Иша 61:1
⚫ 5:1 Мат 4:18-22, Мар 1:16-20
+ 5:1 Чөл 34:11, Мат 14:34, Мар 6:53
+ 5:4 Ёха 21:6
+ 5:8 Иша 6:5
+ 5:10 Мат 13:47
⚫ 5:12 Мат 8:1-4, Мар 1:40-45

+ 5:12 Лев 13:3, Чөл 12:10, 2Пат 5:1, 2ЙЙ 26:20, Мар 9:22

+ 5:14 Мат 9:30, Мат 17:9, Мар 1:34, Лев 14:1-32, Лук 17:14

+ 5:16 Мат 14:23, Лук 4:42
⚫ 5:17 Мат 9:1-8, Мар 2:1-12
+ 5:17 Лук 6:19, Лук 8:46
+ 5:20 Мат 8:10, Мар 10:52, Лук 7:48
+ 5:21 Мат 26:65, Зеб 31:5, Иша 43:25
⚫ 5:27 Мат 9:9-17, Мар 2:13-22
+ 5:29 Лук 19:6
+ 5:30 Лук 15:2
+ 5:32 Лук 15:7, 1Тим 1:15
⚫ 5:33 Мат 9:14-17, Мар 2:18-22

+ 5:33 Мат 11:2, Лук 11:1, Ёха 1:35, Лук 18:12

+ 5:34 Мат 25:1-13, Ёха 3:29, Аян 19:7, Аян 21:2

+ 5:35 Мар 14:7, Лук 17:22
⚫ 6:1 Мат 12:1-14, Мар 2:23
+ 6:1 Кан 23:25
+ 6:2 Мср 20:8-10, Чөл 15:32-36
+ 6:3-4 1Шам 21:1-6.
+ 6:3 1Шам 21:6
+ 6:4 Мср 25:30, Лев 24:5-9
+ 6:6 Мар 1:21
+ 6:7 Лук 14:1, Лук 20:20
+ 6:9 Лук 14:3
+ 6:10 1Пат 13:6
⚫ 6:12 Мат 10:1-4, Мар 3:13-19
+ 6:14 Мат 16:18, Ёха 1:42
+ 6:15 Мат 9:9
+ 6:16 Лук 22:47
⚫ 6:17 Мат 4:23
+ 6:19 Лук 5:17, Лук 8:46
+ 6:20 Сеп 3:12

+ 6:21 Зеб 41:2, Иша 55:1, Ёха 7:37, Ваг 7:3, 2Кор 7:10

+ 6:22 1Пет 4:14
+ 6:23 Рес 5:41, Яку 1:2, 2Кор 12:10
+ 6:24 Амо 6:1, Мат 6:2, Яку 5:1
+ 6:25 Иша 65:13, Сүл 14:13, Иша 65:14
+ 6:26 Иша 30:10, Мик 2:11
⚫ 6:27 Мат 5:38-48
+ 6:28 Лук 23:34, Рес 7:60, 1Пет 3:9
+ 6:29 Агы 3:30, 1Пет 2:23, 1Кор 6:7
+ 6:30 Кан 15:7-8, Сүл 21:26
+ 6:31 Мат 7:12
+ 6:35 Зеб 36:26
+ 6:36 Мат 5:7
⚫ 6:37 Мат 7:1-5

+ 6:37 Рим 14:10, 1Кор 4:5, Рим 2:1, Рим 14:10, Яку 2:13

+ 6:38 2Кор 9:6, Мар 4:24, Рим 2:1
+ 6:39 Мат 15:14
+ 6:40 Мат 10:24, Ёха 13:16
⚫ 6:43 Мат 7:17-20, Мат 12:33-35
+ 6:45 Сүл 12:5, Мат 15:18, Яку 3:6
⚫ 6:46 Мат 7:24-27

+ 6:46 Хош 8:2, Мат 7:22, Мат 25:11, Ёха 13:13

+ 6:48 Сүл 10:25, Сүл 12:3
⚫ 7:1 Мат 8:5-13
+ 7:4 Рес 10:2
+ 7:7 Зеб 106:20
+ 7:13 Мат 20:34
+ 7:14 Лук 8:54
+ 7:15 1Пат 17:23, 2Пат 4:36
+ 7:16 Кан 18:15, Мат 21:11
⚫ 7:18 Мат 11:2-19
+ 7:19 Ёха 4:25, Ёха 6:14, Ёха 11:27
+ 7:22 Иша 35:5, Иша 61:1
+ 7:23 Ёха 6:61, Ёха 16:1
+ 7:24 Лук 3:2
+ 7:26 Мат 14:5, Мат 21:26
+ 7:27 Мал 3:1.
+ 7:27 Мср 23:20, Мал 3:1, Мар 1:2
+ 7:28 Лук 1:15
+ 7:29 Лук 3:12
+ 7:33 Мат 3:4, Лук 1:15
+ 7:34 Ёха 2:1, Ёха 12:2, Лук 5:30
⚫ 7:36 Мат 26:6-13, Мар 14:3-9, Ёха 12:1-8
+ 7:39 Лук 15:2
+ 7:41 Мат 18:28

+ 7:42 Мат 6:14, Мар 11:25-26, Эфе 4:32, Кол 3:13

+ 7:46 Зеб 22:5

+ 7:48 Лук 5:20

+ 7:50 Лук 8:48, Лук 17:19, Лук 18:42, Эфе 2:8

+ 8:1 Лук 4:43

+ 8:2 Лук 23:49, Мат 27:56, Мар 16:9, Лук 24:10, Ёха 19:25

+ 8:3 Лук 24:10
⚫ 8:4 Мат 13:1-9, Мар 4:1-9
+ 8:7 Ерм 4:3
+ 8:8 Мат 11:15, Аян 2:7
⚫ 8:9 Мат 13:10-23, Мар 4:10-25

+ 8:10 Мат 19:11, Иша 6:9, Иша 42:20, Ерм 5:21

+ 8:11 Иша 55:10-11, Рес 8:4
+ 8:13 Гал 1:6, Евр 6:4
+ 8:14 Мат 6:25, Мар 10:23, 1Тим 6:10
+ 8:15 Ёха 15:5
+ 8:16 Мат 5:15, Лук 11:33
+ 8:17 Мат 10:26, Лук 12:2
+ 8:18 Сүл 9:9
⚫ 8:19 Мат 12:46-50, Мар 3:31-35

+ 8:19 Мар 6:3, Ёха 2:12, Ёха 7:3, Рес 1:14, 1Кор 9:5, Гал 1:19

+ 8:21 Ёха 15:14, Евр 2:11
⚫ 8:22 Мат 8:23-27, Мар 4:35-41
+ 8:22 Мат 8:18, Мар 4:35
+ 8:24 Зеб 64:8, Зеб 88:10, Зеб 103:7
⚫ 8:26 Мат 8:28-34, Мар 5:1-20
+ 8:28 Лук 4:34
+ 8:35 Лук 10:39
+ 8:37 Лук 5:8, Рес 16:39
+ 8:39 Зеб 65:16
⚫ 8:40 Мат 9:18-26, Мар 5:21-43
+ 8:41 Лук 13:14, Рес 13:15, Рес 18:8
+ 8:43 Лев 15:25
+ 8:44 Мар 3:10
+ 8:46 Лук 5:17, Лук 6:19
+ 8:48 Лук 7:50, Эфе 2:8
+ 8:51 Мар 14:33, Лук 9:28
+ 8:52 Ёха 11:11

+ 8:54 Мар 1:31, Мар 9:27, Рес 3:7, Рес 9:41, Лук 7:14

+ 8:56 Мар 1:44, Мар 9:9
⚫ 9:1 Мат 10:5-15, Мар 6:7-13
+ 9:1 Лук 6:12-16
+ 9:5 Рес 13:51
+ 9:6 Мар 1:15
⚫ 9:7 Мат 14:1-12, Мар 6:14-29
+ 9:7 Лук 3:1, Лук 9:19
+ 9:8 1Пат 17:1, Мал 4:5
+ 9:9 Лук 3:19-20, Лук 23:8
⚫ 9:10 Мат 14:13-21, Мар 6:30-44, Ёха 6:1-14
+ 9:10 Лук 9:2
+ 9:13 2Пат 4:42-44
⚫ 9:18 Мат 16:13-19, Мар 8:27-29
+ 9:19 Лук 9:7, 1Пат 17:1, Мал 4:5
+ 9:20 Лук 22:67, Ёха 11:27
⚫ 9:21 Мат 16:20-28, Мар 8:30

+ 9:22 Лук 17:25, Лук 18:33, Лук 24:7, Ёха 2:19

+ 9:23 Мат 10:38-39, Лук 14:27

+ 9:25 Лук 12:20

+ 9:26 Рим 1:16, 2Тим 1:8, Кан 33:2, Дан 7:13, Зак 14:5

+ 9:27 Лук 21:32, Ёха 21:22
⚫ 9:28 Мат 17:1-8, Мар 9:2-8
+ 9:28 Мар 14:33, Лук 8:51
+ 9:29 Дан 7:9
+ 9:30 Мал 4:5

+ 9:35 Иша 42:1, Лук 23:35, Кан 18:15, 2Пет 1:17

⚫ 9:37 Мат 17:14-18, Мар 9:14-27
+ 9:42 Лук 4:35
⚫ 9:43 Мат 17:22-23, Мар 9:30-32
+ 9:44 Лук 9:22, Лук 18:32-33
+ 9:45 Лук 2:50, Лук 18:34
⚫ 9:46 Мат 18:1-5, Мар 9:33-40
+ 9:48 Мат 10:40, Лук 10:16, Ёха 13:20

+ 9:49 Мат 7:22, Мат 12:27, Рес 19:13, Чөл 11:28

+ 9:50 Лук 11:23
+ 9:51 Лук 24:51, Рес 1:9
+ 9:52 Мат 10:5
+ 9:54 2Пат 1:10, Аян 13:13
⚫ 9:57 Мат 8:19-22
+ 9:61 1Пат 19:20
⚫ 10:1 Мат 10:7-16
+ 10:2 Мат 9:37-38, Ёха 4:35
+ 10:3 Мат 10:16
+ 10:4 2Пат 4:29
+ 10:7 Гал 6:6, 1Тим 5:18
+ 10:8 1Кор 10:27
+ 10:9 Мар 1:15
+ 10:11 Рес 13:51

+ 10:12 Гчк 18:20, Гчк 19:24, Ерм 23:14, Эзк 16:48

⚫ 10:13 Мат 11:20-24

+ 10:13 Мар 6:45, Мар 8:21, Мар 3:7

+ 10:14 Иша 23:1, Ерм 47:4, Эзк 26:2, Ёвл 3:4, Амо 1:9, Зак 9:2

+ 10:15 Иша 14:13, Иша 14:15

+ 10:16 Мат 10:40, Мат 25:45, Ёха 13:20, Гал 4:14

+ 10:17 Мар 16:17, Рес 5:16, Рес 8:7, Рес 16:18, Рес 19:12

+ 10:18 Иша 14:12, Аян 9:1, Аян 12:8-9

+ 10:19 Зеб 90:13, Мар 16:18, Рес 28:3-5

+ 10:20 Мср 32:32, Зеб 68:29, Евр 12:23, Аян 3:5

⚫ 10:21 Мат 11:25-27, Мат 13:16-17

+ 10:21 Эйп 37:24, Иша 29:14

+ 10:22 Ёха 6:46, Ёха 7:29, Ёха 8:19, Ёха 10:15

+ 10:23 Мат 13:16-17
+ 10:24 Евр 11:13, 1Пет 1:10-12
+ 10:25 Лук 18:18
+ 10:27 Кан 6:5; Лев 19:18.

+ 10:27 Кан 6:5, Кан 11:13, Ешу 22:5, Лев 19:18, Мат 22:37, Мар 12:30

+ 10:28 Лев 18:5, Рим 10:5, Гал 3:12
+ 10:32 Чөл 8:19
+ 10:33 2Пат 17:34, Ёха 4:9, Ёха 8:48
+ 10:34 Иша 1:6
+ 10:38 Ёха 11:1, Ёха 12:2
+ 10:39 Лук 8:35
+ 10:41 Лук 12:25
+ 10:42 Зеб 15:5
⚫ 11:1 Мат 6:9-15, Мат 7:7-11
+ 11:1 Мат 11:2, Мар 2:18, Ёха 1:35
+ 11:3 Сүл 30:8
+ 11:4 Мат 26:41

+ 11:10 Сүл 8:17, Мат 18:19, Мат 21:22, Мар 11:24, Ёха 14:13-14, 1Ёха 3:22, 1Ёха 5:14

+ 11:13 Гчк 6:5, Мат 12:34, Рес 2:38

⚫ 11:14 Мат 12:22-30, Мат 12:43-45, Мар 3:20-27

+ 11:15 2Пат 1:2, Мат 9:34, Мат 10:25
+ 11:16 Мар 8:11, 1Кор 1:22
+ 11:19 Лук 9:49, Рес 19:13
+ 11:22 Иша 49:24-25
+ 11:23 Лук 9:50
+ 11:26 2Пет 2:20
+ 11:27 Лук 1:48
+ 11:28 Ёха 13:17, Яку 1:22, Рим 2:13
⚫ 11:29 Мат 12:38-42, Мат 16:1-4, Мар 8:11-13
+ 11:31 1Пат 10:1-10.
+ 11:31 1Пат 10:1-13, Мат 12:6
+ 11:32 Юн 3:4-10.
+ 11:32 Юнс 3:5
⚫ 11:33 Мат 6:22-23
+ 11:33 Мат 5:15, Мар 4:21, Лук 8:16

⚫ 11:37 Мат 23:1-36, Мар 12:38-40, Лук 20:45-47

+ 11:38 Мар 7:3-5
+ 11:42 Лук 18:12
+ 11:43 Лук 14:7, Лук 20:46
+ 11:44 Сүл 26:23
+ 11:48 Рес 7:51-52
+ 11:49 Мат 21:35

+ 11:50 Нех 9:26, Аян 18:24, Гчк 4:8, 1Ёха 3:12, Евр 11:4, 2ЙЙ 24:21

+ 11:54 Лук 20:20
+ 12:1 Мат 16:6, Мар 8:15, 1Кор 5:7-8
+ 12:2 Мат 10:26, Мар 4:22, Лук 8:17
⚫ 12:4 Мат 10:17-20, Мат 10:28-33

+ 12:4 Зеб 55:5, Зеб 117:6, Сүл 29:25, Иша 51:7, Иша 51:12

+ 12:5 Евр 10:31
+ 12:7 Мат 6:26, Мат 12:12
+ 12:8 Рим 10:9, Аян 3:5
+ 12:9 Мат 25:12, 1Ёха 2:23, 2Тим 2:12
+ 12:10 Мат 12:31-32, Мар 3:29
+ 12:12 Сүл 16:1
⚫ 12:13 Мат 6:19-21, Мат 6:25-34
+ 12:15 1Тим 6:6-10, Мср 20:17, Зеб 61:11
+ 12:19 Иша 22:13
+ 12:20 Зеб 38:7, Ваг 2:18, Ваг 6:2
+ 12:21 1Тим 6:18
+ 12:22 Фил 4:6, 1Пет 5:7
+ 12:24 Мат 10:31, Мат 12:12
+ 12:27 1Пат 10:4-7
+ 12:28 Мат 8:26, Мат 14:31, Мат 16:8
+ 12:31 Зеб 36:4
+ 12:32 Иша 40:11, Ёха 10:16, Лук 22:29
+ 12:33 Мат 19:21, Лук 18:22
⚫ 12:35 Мат 24:45-51
+ 12:36 Аян 3:20
+ 12:39 2Пет 3:10, 1Сал 5:2
+ 12:43 Мат 25:21, Ёха 13:17
+ 12:45 Мат 25:5
+ 12:48 Лев 5:17
⚫ 12:49 Мат 10:34-36
+ 12:50 Мар 10:38
+ 12:51 Рес 14:4
+ 12:53 Мик 7:6
⚫ 12:54 Мат 5:25-26, Мат 16:2-3
+ 12:58 Сүл 25:8
+ 13:1 Лук 3:1, Лук 23:1
+ 13:2 Эйп 4:7
+ 13:4 Иша 8:6, Ёха 9:7, Ёха 9:11
+ 13:6 Иша 5:2, Мат 21:19, Мар 11:13
+ 13:7 Мат 7:19, Лук 3:9
+ 13:10 Мат 4:23, Мар 6:2
+ 13:13 Зеб 144:14, Зеб 145:8

+ 13:14 Лук 8:41, Рес 13:15, Рес 18:8, Мср 20:9

+ 13:15 Лук 14:5
+ 13:17 1Пет 3:16
⚫ 13:18 Мат 13:31-33, Мар 4:30-32

+ 13:19 Мат 17:20, Лук 17:6, Эзк 17:23, Эзк 31:6, Дан 4:9

+ 13:21 1Кор 5:6, Гал 5:9
⚫ 13:22 Мат 7:13-14, Мат 7:21-23
+ 13:25 Мат 25:11-12
+ 13:27 Зеб 6:9
+ 13:28 Мат 8:12
+ 13:29 Мат 8:11, Эфе 3:6
+ 13:30 Мат 19:30, Мат 20:16, Мар 10:31
⚫ 13:31 Мат 23:37-39
+ 13:31 Лук 3:1, Лук 9:7

+ 13:34 2ЙЙ 24:21, Нех 9:26, Рес 7:52, Кан 32:11-12, Рут 2:12, Зеб 146:2

+ 13:35 Зеб 117:26.
+ 13:35 Зеб 117:26, Лук 19:38
+ 14:1 Лук 6:7, Лук 20:20
+ 14:3 Мат 12:10, Мар 3:4
+ 14:5 Лук 13:15
+ 14:7 Лук 11:43
+ 14:8 Сүл 25:6-7
+ 14:11 Мат 23:12, Лук 18:14
+ 14:14 1Кор 15:23, 1Сал 4:16
⚫ 14:15 Мат 22:1-10
+ 14:15 Аян 19:9
+ 14:20 Кан 24:5
⚫ 14:25 Мат 10:37-38
+ 14:26 Ёха 12:25
+ 14:27 Мат 16:24, Лук 9:23
+ 14:34 Мат 5:13, Мар 9:50
+ 14:35 Мат 11:15, Лук 8:8, Аян 2:7
⚫ 15:1 Мат 18:12-14
+ 15:2 Лук 5:30, Лук 19:7
+ 15:4 Эзк 34:6, Эзк 34:11
+ 15:6 1Пет 2:25
+ 15:7 Лук 5:31-32
+ 15:12 Кан 21:17
+ 15:18 Мср 10:16
+ 15:22 Зак 3:4
+ 15:24 Рим 11:15, Эфе 2:1, Эфе 2:5, Кол 2:13
+ 15:30 Сүл 29:3
+ 16:8 Ёха 12:36, 1Сал 5:5
+ 16:10 Мат 25:21, Лук 19:17
+ 16:11 Сүл 24:4
+ 16:13 Мат 6:24
⚫ 16:14 Мат 11:12-13
+ 16:14 1Тим 6:10

+ 16:15 1Шам 16:7, 1Пат 8:39, Сүл 21:2, Ерм 11:20

+ 16:16 Мат 3:2, Лук 4:43, Мат 11:12-13
+ 16:17 Мат 5:18
+ 16:18 Мал 2:16, Мат 5:32, Мат 19:19
+ 16:22 Мат 18:10, Рес 12:15
+ 16:23 Мат 11:23, Мат 8:11
+ 16:24 Лук 3:8
+ 16:29 Рес 26:22, Рес 28:23
+ 16:31 Мат 28:11-15, Ёха 12:10-11
⚫ 17:1 Мат 18:6-7, Мат 18:21-22
+ 17:1 Лук 22:22
+ 17:2 Мар 9:42
+ 17:3 Лев 19:17, Мат 18:15
+ 17:4 Мат 6:14
+ 17:5 Мар 9:24
+ 17:6 Мат 17:20, Лук 13:19
+ 17:12 Лев 13:3, Лук 5:11, Лев 13:46

+ 17:14 Лев 14:1-32, Мат 8:4, Мар 1:44, Лук 5:14

+ 17:16 Лук 5:12, 2Пат 17:34, Ёха 4:9
+ 17:19 Мар 10:52, Лук 7:50, Эфе 2:8
⚫ 17:20 Мат 24:23-28, Мат 24:37-41
+ 17:20 Лук 19:11, Рес 1:6
+ 17:22 Лук 5:35, Ёха 8:56
+ 17:23 Мар 13:21, Лук 21:28
+ 17:25 Лук 9:22
+ 17:26-27 Гчк 6:5-8; 7:6-24.
+ 17:26 Гчк 6:5
+ 17:27 Гчк 6:14, Гчк 7:21
+ 17:28-30 Гчк 18:20-33; 19:24-25.
+ 17:29 Гчк 19:16, Гчк 19:24, 2Пет 2:6-8
+ 17:31 Мар 13:15
+ 17:32 Гчк 19:26.
+ 17:32 Гчк 19:26
+ 17:33 Мат 10:39

+ 18:1 Лук 21:36, Рим 12:12, Эфе 6:18, Кол 4:2, 1Сал 5:17

+ 18:7 Зеб 21:3, Зеб 87:2, Аян 6:10, Мар 13:20, Рим 8:33, Кол 3:12, Тит 1:1

+ 18:8 Евр 10:37
+ 18:9 Лук 16:15
+ 18:10 Рес 3:1
+ 18:11 Мат 6:5
+ 18:12 Лук 5:33, Лук 11:42
+ 18:13 Зеб 78:9, Дан 9:19
+ 18:14 Мат 23:12, Лук 14:11
⚫ 18:15 Мат 19:13-15, Мар 10:13-16
+ 18:17 Мат 18:3
⚫ 18:18 Мат 19:16-30, Мар 10:17-31
+ 18:18 Лук 10:25
+ 18:19 Зеб 105:1, Зеб 118:68
+ 18:20 Мср 20:12-16; Кан 5:16-20.
+ 18:20 Мср 20:12-16
+ 18:21 Фил 3:6
+ 18:22 Лук 12:33
+ 18:24 Зеб 48:7-8

+ 18:27 Гчк 18:14, Эйп 42:2, Ерм 32:17, Мар 14:36

+ 18:28 Лук 5:11
+ 18:29 Лук 14:26
⚫ 18:31 Мат 20:17-19, Мар 10:32-34
+ 18:33 Лук 9:22, Лук 24:7, Ёха 2:19
+ 18:34 Лук 2:50, Лук 9:45
⚫ 18:35 Мат 20:29-34, Мар 10:46-52
+ 18:35 Ешу 6:1, 1Пат 16:34
+ 18:38 2Шам 7:12-16, Мат 22:42, Лук 1:32
+ 18:42 Лук 7:50, Эфе 2:8
+ 19:1 Ешу 6:1, 1Пат 16:34
+ 19:7 Лук 5:30, Лук 15:2
+ 19:8 Мср 22:1, 2Шам 12:6, Лук 3:14
+ 19:9 Лук 3:8, Ёха 8:33, Ёха 8:39
⚫ 19:11 Мат 25:14-30
+ 19:11 Лук 17:20, Рес 1:6
+ 19:14 Ёха 15:8
+ 19:17 Лук 16:10
+ 19:22 Эйп 9:20, Эйп 15:6, 1Пат 20:40
+ 19:26 Мат 13:12
+ 19:27 Мат 22:7, Лук 20:16

⚫ 19:28 Мат 21:1-11, Мар 11:1-11, Ёха 12:12-19

+ 19:29 2Шам 15:30, Зак 14:4, Рес 1:12
+ 19:36 2Пат 9:13
+ 19:38 Зеб 117:25.
+ 19:38 Зеб 117:25-26, Зеб 148:1
+ 19:39 Мат 21:15-16
+ 19:40 Хаб 2:11
+ 19:41 Ёха 11:35
+ 19:42 Зеб 80:14, Иша 48:18
+ 19:43 Иша 29:3, Ерм 6:6, Эзк 4:2, Эзк 26:8
+ 19:44 Зеб 136:9, Лук 21:6

⚫ 19:45 Мат 21:12-17, Мар 11:15-19, Ёха 2:13-22

+ 19:46 Иша 56:7.
+ 19:46 Иша 56:7, Ерм 7:11
⚫ 20:1 Мат 21:23-27, Мар 11:27-33
+ 20:2 Рес 4:7
+ 20:4 Лук 3:3
+ 20:5 Лук 7:30
+ 20:6 Лук 7:26, Лук 9:8
⚫ 20:9 Мат 21:33-46, Мар 12:1-12
+ 20:9 Зеб 79:9, Иша 5:1, Наг 8:11, Мар 13:34
+ 20:12 Лук 11:48-49
+ 20:13 Мат 3:17, Евр 1:1
+ 20:14 Евр 1:2
+ 20:15 Евр 13:12
+ 20:16 Рес 13:46
+ 20:17 Зеб 117:22.
+ 20:17 Зеб 117:22
+ 20:18 Иша 8:14-15.
+ 20:18 Иша 8:14-15, Иша 28:16
⚫ 20:19 Мат 22:15-22, Мар 12:13-17
+ 20:20 Лук 6:7, Лук 14:1, Лук 11:54
+ 20:22 Мат 17:24-25
+ 20:23 Мар 7:6, Лук 12:1
+ 20:25 Рим 13:7
⚫ 20:27 Мат 22:23-33, Мар 12:18-27
+ 20:27 Рес 23:8
+ 20:28 Кан 25:5-6.
+ 20:28 Кан 25:5
+ 20:35 2Сал 1:5
+ 20:37 Мср 3:6.
+ 20:37 Мср 3:2, Мср 3:6
+ 20:40 Мат 22:46
⚫ 20:41 Мат 22:41-46, Мар 12:35-40
+ 20:41 2Шам 7:12-16, Лук 1:32, Лук 18:38
+ 20:42-43 Зеб 109:1.
+ 20:42 Зеб 109:1, Рес 2:34-35
+ 20:46 Лук 11:43
⚫ 21:1 Мар 12:41-44
+ 21:1 2Пат 12:9, Мат 27:6, Ёха 8:20
+ 21:4 2Кор 8:1-3, 2Кор 8:12
⚫ 21:5 Мат 24:1-14, Мар 13:1-13
+ 21:6 Лук 19:44
+ 21:8 1Ёха 3:7, Кол 2:8, 2Сал 2:3, Ерм 14:14
+ 21:10 2ЙЙ 15:6, Аян 6:4
+ 21:11 Рес 11:28, Аян 6:8, Аян 6:12

+ 21:12 Рес 4:3, Рес 17:6, Рес 18:12, Рес 24:1, Рес 25:6

+ 21:15 Рес 6:10
+ 21:18 1Шам 14:45, 2Шам 14:11, Рес 27:34
⚫ 21:20 Мат 24:15-21, Мар 13:14-19
+ 21:23 Мат 27:25, 1Сал 2:16
+ 21:24 Аян 11:2
⚫ 21:25 Мат 24:29-31, Мар 13:24-27
+ 21:27 Дан 7:13
⚫ 21:29 Мат 24:32-35, Мар 13:28-31
+ 21:32 Лук 9:27
+ 21:33 Зеб 101:26-27, Иша 51:6, 2Пет 3:10
+ 21:34 Иша 24:17

+ 21:36 Мат 25:13, 1Сал 5:6, Лук 18:1, Рим 12:12, Эфе 6:18, Кол 4:2, 1Сал 5:17

+ 21:37 Мат 21:23, Мат 26:55

⚫ 22:1 Мат 26:1-5, Мат 26:14-16, Мар 14:1-2, Мар 14:10-11, Ёха 11:45-53

+ 22:1 Мср 12:1-30
+ 22:3 Ёха 13:2
+ 22:6 Рес 1:16

⚫ 22:7 Мат 26:17-25, Мар 14:12-21, Ёха 13:21-30

+ 22:7 Мср 12:6, 1Кор 5:7

⚫ 22:14 Мат 26:26-30, Мар 14:22-26, 1Кор 11:23-25

+ 22:16 Аян 19:9
+ 22:19 Ёха 6:51, 1Кор 10:16, 1Кор 11:24
+ 22:20 Мср 24:8, Ерм 31:31
+ 22:21 Зеб 40:10, Ёха 13:18
+ 22:22 Рес 2:23
⚫ 22:24 Мат 18:1-5, Мар 9:33-37, Лук 9:46-50
+ 22:26 Мат 20:26, Мар 10:43-44
+ 22:27 Мат 20:28, Ёха 13:4-5
+ 22:28 Евр 2:18
+ 22:29 Лук 12:32
+ 22:30 Мат 19:28, Аян 3:21

⚫ 22:31 Мат 26:31-35, Мар 14:27-31, Ёха 13:36-38

+ 22:31 Эйп 1:6-12, Амо 9:9
+ 22:32 Ёха 17:9
+ 22:33 Ёха 21:19, Рес 12:4
+ 22:35 Лук 9:3, Лук 10:4
+ 22:37 Иша 53:12.
+ 22:37 Иша 53:12
⚫ 22:39 Мат 26:36-46, Мар 14:32-42
+ 22:40 Мат 6:13

+ 22:42 Мар 10:38, Ёха 18:11, Евр 5:7, Мат 6:10

+ 22:43 Мат 4:11, Мар 1:13

⚫ 22:47 Мат 26:47-56, Мар 14:43-50, Ёха 18:3-11

+ 22:47 Рес 1:16
+ 22:49 Лук 22:38
+ 22:53 Лук 20:1, Эфе 6:12

⚫ 22:54 Мат 26:57-58, Мат 26:69-75, Мар 14:53-54, Мар 14:66-72, Ёха 18:12-18, Ёха 18:25-27

+ 22:61 Лук 22:34
⚫ 22:63 Мат 26:67-68, Мар 14:65
+ 22:63 Иша 50:6

⚫ 22:66 Мат 26:59-66, Мар 14:55-64, Ёха 18:19-24

+ 22:69 Зеб 109:1, Мар 16:19, Рес 7:56, Евр 1:3

+ 22:71 Мат 9:3, Ёха 10:36

⚫ 23:1 Мат 27:1-2, Мат 27:11-14, Мар 15:1-5, Ёха 18:28-30

+ 23:1 Лук 3:1, Лук 13:1, Рес 3:13, Рес 4:27, 1Тим 6:13

+ 23:2 Рес 17:7, Лук 20:25
+ 23:3 Мат 2:2
+ 23:4 Ёха 18:38, Ёха 19:4, Евр 4:15
+ 23:7 Лук 3:1, Лук 9:7
+ 23:8 Лук 9:9
⚫ 23:13 Мат 27:15-26, Мар 15:6-15, Ёха 18:39

⚫ 23:26 Мат 27:32-44, Мар 15:21-32, Ёха 19:17-27

+ 23:29 Мар 13:17, Лук 21:23
+ 23:30 Хош 10:8.
+ 23:30 Хош 10:8, Аян 6:16
+ 23:31 Эзк 20:47
+ 23:34 Рес 7:60, Зеб 21:19
+ 23:35 Иша 42:1, Лук 9:35, Ёха 10:18
+ 23:41 Лук 23:4, Евр 4:15

⚫ 23:44 Мат 27:45-56, Мар 15:33-41, Ёха 19:28-30

+ 23:44 Амо 8:9
+ 23:45 Мср 26:33, Лев 16:2
+ 23:46 Зеб 30:6.
+ 23:46 Зеб 30:6, Рес 7:59
+ 23:48 Лук 18:13
+ 23:49 Лук 8:2

⚫ 23:50 Мат 27:57-61, Мар 15:42-47, Ёха 19:38-42

+ 23:53 Иша 53:9
+ 23:56 Мср 20:10, Кан 5:14
⚫ 24:1 Мат 28:1-10, Мар 16:1-8, Ёха 20:1-10
+ 24:4 Ёха 20:12
+ 24:7 Лук 9:22, Лук 18:33, Ёха 2:19
+ 24:8 Ёха 2:22
+ 24:10 Мар 15:40, Лук 8:2-3
+ 24:11 Мар 16:11
⚫ 24:13 Мар 16:12-13
+ 24:16 Ёха 20:14
+ 24:18 Ёха 19:25
+ 24:20 Рес 2:23
+ 24:26 1Пет 1:11

+ 24:27 Гчк 3:15, Гчк 12:3, Гчк 22:8, Чөл 21:9, Чөл 24:17, Кан 18:15, 2Шам 7:12-14, Зеб 15:10, Иша 7:14, Иша 9:2, Иша 11:1, Иша 50:6, Иша 53:1-12, Ерм 23:5-6, Дан 7:13, Дан 9:24-27, Мик 5:2, Зак 9:9, Зак 12:10, Зак 13:7, Рес 8:35

+ 24:30 Лук 9:16

+ 24:34 1Кор 15:5

⚫ 24:36 Мат 28:16-20, Мар 16:14-18, Ёха 20:19-23, Рес 1:6-8

+ 24:37 Мат 14:26, Мар 6:49
+ 24:39 1Ёха 1:1
+ 24:41 Ёха 21:5
+ 24:45 Рес 16:14
+ 24:46 Лук 24:27
+ 24:48 Рес 1:8
+ 24:49 Ёха 14:26, Рес 1:8, Рес 1:4, Рес 2:4
⚫ 24:50 Мар 16:19-20, Рес 1:9-11

+ 24:50 Мат 21:17, Лук 19:29, Ёха 11:18, Рес 1:9

+ 24:52 Мат 28:9

+ 24:53 Рес 2:46, Рес 3:1, Рес 5:21

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TKM/TKC/1-2017//Мукаддес-Китап__Full.azw3

Сөзлүк

Сөзлүк

1. А
2. Б
3. Ч
4. Д
5. Э
6. Ә
7. Ф
8. Г
9. Х
10. И
11. Җ
12. К
13. Л
14. М
15. Н
16. О
17. Ө
18. П
19. Р
20. С
21. Ш
22. Т
23. У
24. Ы
25. Я
26. Е
27. Ю
28. Й
29. З

А

А

1. Адалатлы
2. Адам ата
3. Агта
4. Агыз беклемек
5. Ахалот
6. Аждарха
7. Акмак
8. Аламот
9. Алоэ
10. Амалеклер
11. Аммонлар
12. Аморлар
13. Анаклар
14. Араба дүзлүги
15. Арамей дили
16. Арфа
17. Артемис
18. Арвах-җын
19. Арёпагус
20. Ашера
21. Ашторет
22. Ашур
23. Аянлык
24. Азия

Адалатлы – Худай хемише адалатлы. Ол элмыдама догры иш эдйәр ве хемише оңат карарлары чыкаряр. Мукаддес Китаба лайыклыкда, Худай хер бир адама, улы болсун, кичи болсун, бай я-да гарып, пархы ёк – хеммелере адалатлы гарамаклыгы үндейәр. Ол Өз халкына шейле диййәр:

«Ягшылык этмеги өврениң,
адалаты агтарың,
эзъет чекйәни халас эдиң,
етими гораң,
дул хатына арка дуруң» (Иша 1:17).

Казыларың, юрт баштутанларының, дини ёлбашчыларың халкың үстүнден хөкүм сүрйәндиклери үчин, Худай олардан адалатлы карарлары чыкармагы талап эдйәр ве адалатсыз херекетлер эден ягдайында, олары ёвузлык билен хөкүм эдйәр.

Серет: Догры.

Адам ата – Худай тарапындан ярадылан илкинҗи ынсан. Онуң аялы Хов эне болупдыр. Олар әхли ынсанларың ата-энеси болупдыр. Адам атаның ады еврейче «ынсан» диймеги аңладяр.

Гчк 2-3.

Агта – тарыхың кәбир дөвүрлеринде дүрли миллетлерде агталар хөкүмдарларың ёлбашчылыгы астында ёкары везипәни эеләпдирлер. Худайың гадаган эдйәндиги үчин, олары бичмеклик еврейлериң дәп-дессурында болмандыр.

Эст 2:3; Рес 8:27.

Агыз беклемек – агыз беклемегиң максады Худайың хузурында өзүңи песпәл тутмак я-да кәбир паҗыгалы ягдайда яс тутмак, гам-гусса дөври Худайы чагырмак болупдыр. Догры дурмушда яшамаздан, гарыплара ве эҗизлере адалатлы гарамаздан, агыз беклемеклигиң хич хили пейдасының ёкдугыны ве мунуң Худайың гөвнүнден турмаяндыгыны пыгамберлер халка ятладыпдырлар.

Сер 20:26; Иша 58:3-5; Ёв 1:14; Юн 3:5; Эст 4:16.

Ахалот – Хиндистанда өсйән ве өзени хошбой ыслы агач. Онуң өзенини гейимлере я-да отага хошбой ыс бермек үчин уланыпдырлар.

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Нгм 4:14.

Аждарха – гадымы еврей дүшүнҗесинде деңиз аждархасы башагайлыгы аңладып, әлем-җаханың ярадылышының ирки дөвүрлеринде пейда болупдыр. Кәте аждарха Рахап дийлип атландырылыпдыр (Эйп 9:3; 26:12; Иша 51:9), кәте болса Ливятан (Эйп 3:8; 41:1; Зеб 73:14; Иша 27:1). Шейле хем бу миллетлер үчин бир нышан, ягны Ысрайылың душманы болупдыр (Зеб 86:4). Икинҗи пикир Тәзе Әхтде Аянлык китабында габат гелйәр, Иса Месихе ынанянлара гаршы урушда аждарха эрбет гүйчлериң нышаныдыр.

Акмак – пайхас эдебиятында: Зебурың кәбир мезмурларында, Сүлейманың пәхимлеринде, Вагызда, Эйюпда «акмак» диңе бир акылсыз адам дәл-де, эйсем, акыл-пайхасы рет эдйән адамдыр. Шонуң үчин хем ол өлүм ве вейранчылык ёлундан барян адамдыр. Бейле адам Худай барада ве Худайың ислеги барада пикир этмейән, алада этмейән, текепбир, гедем, бипарх адам. Ол хатда дине ве пайхаслы өвүт-үндеве гаршы чыкып, булар барада яман затлары гепләп билйәр. Пайхас эдебиятында беян эдилен хәсиетлерден башга-да акмак адам өзүниң неҗис гылык-хәсиети билен таналыпдыр. Ишая пыгамбериң китабында акмак адам барада шейле дийилйәр: «Акмак биедеплик билен геплейәр, онуң ниети пислик этмекдир, иши яманлык этмек, Реббе дил етирмек, ачлары ач, сувсузлары сувсуз гоймакдыр» (Иша 32:6).

Зеб 52:1; Сүл 17:17-21

Серет: Надан.

Аламот – манысы белли дәл. Белки әхең, белки-де саз гуралы болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Алоэ – Тәзе Әхт дөврүнде алоэ өлен адамың җеседини җайламага тайярламакда уланылыпдыр.

Ёх 19:39.

Амалеклер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, онуң голайында яшан халк. Олар, эсасан, Дуз деңзиниң гүнорта-гүндогарында, ягны Негепде яшан чарва халк болупдыр.

Мср 17:8-16; Кан 25:17-19; 1Шам 15:2, 30:1-5; 1ЙЙ 4:43.

Аммонлар – Лутуң оглы Бенамының несиллери. Аммонлар Иордан дерясының гүндогарында яшапдырлар. Олар Молек худайына сежде эдипдирлер.

Гчк 19:30-38; Кан 23:3.

Серет: Лут.

Аморлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Олар өзлериниң әпет узын бойлары билен таналыпдыр. Месопотамияның тутуш төверегинде өзүниң шәхерлери ве ханлары билен аморлар өрән гүйчли халк болупдыр. Ысрайыллар Кенгана чозан вагтында, олар, эсасан хем, Иордан дерясының гүндогарында ве Иорданың гүнбатар дагларында яшан Ог хем Сихон атлы ики ханың ханлыгындакы гүйҗе даяныпдырлар.

Гчк 10:16; 15:16; Чөл 13:29; 21:13-34; Амо 2:10.

Серет: Кенганлар.

Анаклар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдуның голайында яшан халкларың бири. Олар Хеброн галасында ве онуң даш-төверегинде яшапдырлар. Анаклар үч уругдан ыбарат болуп, олар Нефиллериң несиллери болупдырлар.

Кан 9:2; Еш 11:21,22.

Серет: Нефиллер.

Араба дүзлүги – Иордан дерясының дүзлүгинден Дуз деңзиниң гүнорта-демиргазыгына ченли яйылып гидйән гуры ве текиз ер.

Чөл 22:1; 26:3.

Арамей дили – бу дил еврей дилине дегишлидир. Б. э. өң VI асырда бу эсасы дил хөкмүнде өсүп, гадымы якын Гүндогарда (хәзирки Орта Гүндогарда) дипломатия ве тәҗирчилик үчин уланылыпдыр. Ысрайыллар Бабыл сүргүнинден доланып геленлеринден соң, халк еврей дилине гаранда арамей дилинде хас көп геплемәге башлапдыр. Көне Әхтиң кәбир бөлеклери арамей дилинде язылыпдыр, ягны Эзр 4:8–6:18; 7:12-26; Дан 2:4–7:28. Исаның дөврүнде бу дил яхудылар ве Иса тарапындан гиңден уланылыпдыр, шонуң үчин Тәзе Әхтде бирнәче арамей сөзлери бар.

2Пат 18:26,28; Мат 5:22; Ёх 5:2; 19:13.

Серет: Еврей.

Арфа – киришли саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 32:2; 56:9.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Артемис – греклериң зенан худайының ады, оңа айратын Азия велаятында сежде эдипдирлер. Гадымы дүнйәниң еди гудратының бири болан онуң бутханасы Эфес шәхериниң эдил дашында ерлешипдир.

Рес 19:24-35.

Арвах-җын – Шейтана гуллук эдйән эрбет рухдур. Ол адама зыян етирип я-да оны эеләп билйәр. Исада олары ковуп чыкарян гудрат болупдыр ве Ол арвах-җын эелән адама шыпа берипдир. Ресуллара хем Исаның ады билен арвах-җынлары ковуп чыкармак гудраты берлипдир.

Мат 8:16; Лук 8:26; Рес 8:7; 16:18.

Арёпагус – Гресияның Афины шәхериндәки байырлык. Афины шәхериниң мөхүм адамлары бу байырлыкда душушып ваҗып меселелер барада геңешипдирлер. Бу адамларың геңеши хем Арёпагус дийлип атландырылыпдыр.

Рес 17:19,22,34.

Ашера – хасыл берйән иң мөхүм зенан худайы хасапланып, оңа Кенганда ве Сирияда сежде эдипдирлер. Бу зенан худайы көпленч Багал худайы билен гатнашыпдыр. Адамларың оңа сежде этмек үчин үйшен еринде, онуң агачдан я-да дашдан ёнулып ясалан хейкели дикилипдир.

Мср 34:13; Кан 7:5; 12:3; 16:21.

Ашторет – Суруң ве Сидоның эсасы зенан худайы болуп, оңа Мүсүрде ве Кенганда сежде эдипдирлер.

Сер 2:13; 2Пат 23:13.

Ашур – б. э. өң IX ве VIII асырларда Ашур Ысрайылың гүндогарында гүйчли империя болупдыр. Онуң пайтагт шәхери болан Ниневе хәзирки демиргазык Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 722‑нҗи йылда ашурлар Ысрайыл патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары есир эдип әкидипдирлер. Соңра ашурлар өз империясының бейлеки бөлеклеринден адамлары Ысрайылың юрдунда орнашдырыпдырлар. Өз юрдунда галан ысрайыл халкы бу адамлар билен гыз алшып-бершипдир. Ашурлар Яхуда патышалыгының хем үстүне чозупдырлар, эмма еңип билмәндирлер. Соңрак Ниневе пайтагты Худайың җезасы хөкмүнде душманың еңиҗи гошунлары тарапындан бүтинлей вейран эдилипдир.

2Пат 18:9–19:36; Нах 1-3.

Аянлык – кәвагт пыгамберлере Худай тарапындан аянлык берилйәр. Онда хәзирки ве гелҗекки затлар барада гөрнүш боляр. Шейле аянлыкларда Худай Өз мерхеметини ве хөкүмини гөркезйәр.

Гчк 41:25; Мср 6:3; Иша 40:5; 45:21; 65:1; Хаб 1:1; Рим 1:17; 1Кор 14:26.

Серет: Гөрнүш.

Азия – Тәзе Әхт дөврүнде Рим империясының иң бай велаяты болупдыр. Бу гүнки гүн бу велаят Түркийәниң арачәклеринде ерлешйәр.

Рес 19:10; Рим 16:5; 1Кор 16:19.

Карта серет.

Б

Б

1. Бабыл
2. Багал
3. Баш руханы
4. Башан
5. Байрам йылы
6. Байрамчылыклар
7. Берекет
8. Беелзебул
9. Бу дүнйәниң хөкүмдары
10. Бут
11. Бүтинлей ёк этмек

Бабыл – Бабыл шәхери Бабыл империясының пайтагты болупдыр ве ол хәзирки гүнорта Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 586-нҗы йылда бабыллылар Яхуда патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары Бабыла есир эдип әкидипдирлер.

2Пат 25:1-12.

Серет: Яхуда.

Багал – кенганлар тарапындан сежде эдилен харасат худайы. Багал сөзи аслында «хоҗайын», шейле хем «әр» диймеги аңладяр.

1Пат 18:1-45; Ер 7:9; Хош 11:2.

Баш руханы – Левиниң несли болан Харун пыгамбер ве онуң огуллары Худай тарапындан руханы болмаклыга сайланыпдырлар. Олар Мукаддес чадырда Худая хызмат эдипдирлер. Харун пыгамбер илкинҗи Баш руханы хөкмүнде сайланыпдыр. Диңе Баш рухана Иң мукаддес отага гирмәге ругсат эдилипдир. Ол ысрайыллары гүнәлеринден сапламак үчин ол ере йылда бир гезек «Гүнәден сапланма» гүни гирипдир. Еврейлер китабының авторы Исаны кәмил Баш руханы хөкмүнде беян эдйәр.

Мср 28; Лев 16.

1623-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Башан – бу гүнорта Сирияның текиз җүлгелери ве байырлыклары. Ол Җелиле көлүниң ве Иордан дерясының гүндогар тарапында ерлешйәр. Башан Гилгат этрабының демиргазыгында болуп, өзүниң семиз сыгырлары ве бол хасылы билен мешхур болупдыр.

Еш 12:5; 13:11; Кан 3:10.

Байрам йылы – хер элли йылдан ысрайыл халкы топрак, мирас, карз ве гуллар бабатда Худай тарапындан берлен йөрите дүзгүнлери берҗай этмели болупдыр.

Лев 25:1-34.

Байрамчылыклар – Мукаддес Китапда ысрайыл халкы тарапындан белленен бирнәче мөхүм байрамчылыклар айдылып гечилйәр. Ашакдакы санавда бу байрамларың атлары берилйәр:

Чатма байрамы

Эллинҗи гүн байрамы

Галла байрамы

Гүнәден сапланма гүни

Хасыл байрамы

Песах байрамы

Петир байрамы

Пурым байрамы

Сурнай байрамы

Тәзе Ай байрамы

Бу байрамлар барадакы маглуматлары сөзлүкден, оларың херсиниң адының ашагындан тапып билерсиңиз.

Берекет –

Серет: Ялкамак.

Беелзебул – арвах-җынларың ёлбашчысының ады. Бу ат «Багалзебупдан» гелип чыкандыр; Багалзебуп Көне Әхт дөврүнде ысрайыллара голай яшан халкларың сежде эден худайларының биридир (2Пат 1:2-16). Беелзебулың бейлеки ады шейтандыр.

Мат 10:25; 12:21,24,27; Мар 3:19,22,22; Лук 11:15,18,19.

Серет: Шейтан.

Бу дүнйәниң хөкүмдары –

Серет: Шейтан.

Бут – дашдан, агачдан я-да башга бир затдан ясалан хейкел, адамлар олары худай хөкмүнде хасаплап, сежде этмек үчин уланыпдырлар. Буларың кәбири сеждегәхде саклар ялы улы болупдыр, кәбири өйде саклар ялы кичи болупдыр.

Мср 20:4; Иша 40:19-20.

Серет: Өй бутлары.

Бүтинлей ёк этмек – Худайың Өз халкына сөз берен юрдунда урушдан соң олҗа дүшен эмләги, ягны есирлери, хайванлары ве харытлары ысрайыл халкының бәхбиди үчин алынман, эйсем бүтинлей ёк этмек аркалы Худая багыш эдилипдир.

Еш 6:17-21.

Ч

Ч

1. Чатма байрамы

Чатма байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) он бәши билен йигрими бири аралыгында, Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленилипдир. Бу хепдәниң довамында ысрайыл халкы Мүсүрден Кенгана барянча, чөлде азашып гезен дөврүни ятлапдыр. Халк Худая белленен гурбанлыклары хөдүрләпдир ве чатмаларда яшапдыр. Бу байрамчылык иң соңкы галланың ве мивелериң йыгналян дөври болупдыр, шонуң үчин бу дөвүрде хасыл тойы тутулыпдыр.

Мүс 23:16, 34:22, Лев 23:33-36, 39-43, Чөл 29:12-34, Кан 16:13-15, Зек 14:16-19.

Д

Д

1. Дагон
2. Давут галасы
3. Давут Оглы
4. Давут пыгамбер
5. Декаполис
6. Дери кесели
7. Дикме даш
8. Дога-дилег этмек
9. Догры

Дагон – бу пилиштлилериң худайы болуп, онуң гөвресиниң ярысындан ёкарсы адам, ашакы ярысы балык хөкмүнде суратландырылыпдыр.

1Шам 5:2.

Давут галасы – Сион дагында Иерусалимиң көне бөлеги, Давут пыгамбериң ябуслыларың илатыны басып алан ери.

2Шам 5:6-9; 1ЙЙ 11:5.

Серет: Ички гала.

Давут Оглы – Худай хезрети Давут патыша онуң несиллериниң бириниң мүдимилик шалык сүрҗекдигини сөз берипдир (2Шам 7:12-16; Иша 9:6-7). Исаның дөврүнде яхудылар бу Патыша гарашыпдырлар ве Оны Месих дийип атландырыпдырлар. Иса гарашылян Патыша хөкмүнде таналыпдыр ве Ол Давут Оглы дийлип атландырылыпдыр.

Мат 9:27; 15:22.

Серет: Худайың Оглы; Месих.

Давут пыгамбер – чөлде чопанчылык эдип йөркә, Худай Давуды ысрайыл халкына патыша эдип сайлаяр. Ол Иерусалими басып алып, оны пайтагт шәхери этмек билен душманларының үстүнден ысрайыл халкына еңиш гетирипдир. Давут пыгамбер догручыл хем адалатлы патыша болупдыр, йөне ол хем гүнә эдипдир. Шейле хем ол сазанда ве шахыр болупдыр, ол көп санлы мезмурлар языпдыр, булар соңра Зебур китабының бир бөлеги болупдыр. Давут пыгамберден соң онуң оглы Сүлейман пыгамбер патыша болупдыр. Давут Худая өрән садык болупдыр, Худай диңе Давудың неслинден бириниң хемишелик патыша болҗакдыгына сөз берипдир. Маттаның Хош Хабары китабыны ачанымызда, ол ерде Худайың Давуда сөз берен неслиниң Исадыгы хакда гүррүң берилйәр.

1Са 16:13-23; 17:12-58; 2Са 7; 11; Зеб 88:4; Мат 1:1; Рим 4:6; 2Ти 2:8; Айн 5:5.

Декаполис – Самария билен Җелиләниң гүндогарындакы он шәхер, олар Грек империясы дөврүнде гурлупдыр. Исаның дөврүнде олар Рим империясына дегишли болсалар-да, өзлери хөкүмдарлык эдипдирлер.

Мат 4:25; Мар 7:31.

Дери кесели – Көне ве Тәзе Әхт дөврүнде дери кеселиниң көп дүрли гөрнүшлери болупдыр. Дери кеселиниң хайсам болса бирине ёлуган адам, бу кесел бейлекилере ёкушмаз ялы ве ол башга адамы элләп, оны-да харам этмез ялы, башгалардан айры сакланыпдыр.

Лев 13:45-46; 2Пат 5:1-27; Мат 8:1-4; Лук 7:22.

Дикме даш – бу узын даш болуп, дим-‑дик гойлупдыр. Бу дикме даш кимдир бириниң мазарыны беллемек үчин я-да мөхүм бир зады я-да адамы ятламак үчин гөркезме хөкмүнде уланылыпдыр. Олар кераматлы хасапланыпдыр.

Гчк 28:18-22; 35:20; Мср 24:4; 2Шам 18:18.

Дога-дилег этмек – Мукаддес Китапда дога-дилег этмек – китапдан окамак я-да ят тутуп айтмак дәл-де, адатча калбыңдакы затлары Худая йүрекден беян этмекдир. Шейле хем дога-дилег этмек, көп халатда Худая алкыш айтмагы я-да Ондан көмек сорап ялбармагы аңладыпдыр. Мукаддес Китап бизе дурмушымызың әхли угурлары бабатда, шейле хем өз танаян ве бүтин дүнйәден эшидип, хатда танамаян адамларымызың хем мәтәчликлери догрусында Худай билен геплешип билйәндигимизи өвредйәр. Исаның бизе нәдип дога-дилег этмелидигини өвреден нусгасы Маттаның Хош Хабарының 6-нҗы бабының 9-13 аятларында ве Луканың Хош Хабарының 11‑нҗи бабының 2-4 аятларында гөркезлендир.

2Шам 7:27; Зеб 6:10; 141:2; Мат 6:9-13; Лук 11:2-4; Як 5:12-18; 1Пет 4:7; Фил 4:6; Кол 4:2; 1Тим 2:1-4.

Серет: Сежде этмек.

Догры – Мукаддес Китап Худайың догрудыгыны өвредйәр, Онуң әхли ишлери догрудыр. Шонуң үчин хем Худайың халкы Онуң буйрукларына табын болмак билен, Онуң хузурында догры ишлери этмәге чагырыландыр. Ишая пыгамбер халка: «Адалаты саклаң, догры ишлери эдиң» дийип, өвүт-үндев эдипдир (Иша 56:1). Тәзе Әхтде дашкы гөрнүши догры, эмма ичи эрбетликден долы адамларың хакыкатда кимдигини Худайың билйәндигини Иса бизе дуйдуряр. Шейле адамлар Худайың җезасындан гачып гутулмазлар. Павлус Худайың Ыбрайым пыгамбери иманы себәпли догры хасапландыгыны өвредйәр, эдил шунуң ялы, биз хем Худай тарапындан догры адамлар хасапланмак ислейән болсак, онда Худайың сайлап-сечен Иса Месихине иман этмелидирис.

Гчк 6:9; 15:6; Кан 12:25; Зеб 33:16; 63:11; Мат 13:49; Рим 4:3.

Серет: Адалатлы.

Э

Э

1. Эфиопия
2. Эфот
3. Эл гоймак
4. Эллинҗи гүн байрамы
5. Эляша пыгамбер
6. Эпикурчы философлар

Эфиопия – Мукаддес Китапда Эфиопия дийлип терҗиме эдилен ере хәзирки Суданың бир бөлеги ве гүнорта Мүсүр, шейле хем Эфиопияның демиргазык бөлеги гирйәр.

2Шам 18:21; Иша 11:11; 18:1; 20:3; Рес 8:25.

Эфот –

1. дини дабаралар гечирилйән вагты Баш руханының геййән еңсиз үстки эшиги. Гурсакчада сакланян Урым ве Туммым эфодың өң тарапына багланыпдыр (Мср 28:6-14).

2. Зыгыр матадан эдилен эшиклери руханылар ве хезрети Давут патыша гейипдир (1Шам 22:18; 2Шам 6:14).

3. Сежде эдилйән бир зат (Сер 8:26-27; 17:5).

Серет: Гурсакча; Урым ве Туммым. 1621-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Эл гоймак – Мукаддес Китапда адамлар башга бир адама пата бермек ве тәзе везипә белленендигини ыглан этмек үчин онуң үстүне элини гоюпдырлар. Иса адамлара пата беренде, шейле хем шыпа беренде, элини оларың үстүне гоюпдыр. Эдил шунуң ялы, ресуллар адамларың үстүне эллерини гоянларында, олар Мукаддес Рухы кабул эдипдирлер я-да шыпа алыпдырлар.

Гчк 48:14; Чөл 8:10; Мар 10:16; Лук 4:40; Рес 6:7; 13:3; 19:6.

Эллинҗи гүн байрамы – Исаның дөврүнде ысрайылларың Галла байрамы грекче «Пентикост» дийлип атландырылыпдыр, бу Эллинҗи гүн диймеги аңладыпдыр. Себәби Галла байрамы Песах байрамындан элли гүн соң белленилипдир.

Рес 2:1

Серет: Галла байрамы; Песах байрамы.

Эляша пыгамбер – Ыляс пыгамберден соң, онуң хызматыны довам этдирен пыгамбердир. Ол хем Ыляс пыгамбер ялы көп гудратлар гөркезипдир.

1Пат 19:16-21; 2Пат 2-13.

Эпикурчы философлар – эпикурчылар Эпикур атлы философың таглыматларына эерипдирлер. Ол адамларың дурмушда багтлы болмалыдыкларыны ве агыры билен горкыны айрып ташламалыдыкларыны өвредипдир.

Рес 17:18.

Ә

Ә

1. Әхт

2. Әхт сандыгы

Әхт – Мукаддес Китапда Худай билен ынсанларың арасында баглашылан эсасы бәш әхт бар:

1. Нух билен баглашылан әхт (Гчк 6:18; 9:8-17).

2. Ыбрайым билен баглашылан әхт (Гчк 15; 17).

3. Канун бабатда ысрайыл халкы билен баглашылан әхт (Мср 19:5; 24; Кан 4:13).

4. Давут билен баглашылан әхт (2Шам 7:8-16).

5. Иса Месихиң үсти билен баглашылан тәзе әхт (Ер 31:31-34; Лук 22:20; Ев 8:6-13).

Гчк 9:9-17; 15:18; Мср 6:3-6; 19:5-6; 2Шам 5:3; Зеб 88:4-5.

Әхт сандыгы – агачдан ясалып, алтына гапланан сандык болупдыр. Йүзүне Он табшырык язылан ики ясы даш бөлеги хем онуң ичинде сакланыпдыр. Сандыгың гапагының үстүнде ганатларыны яйып отуран ики саны керубың шекили болупдыр. Бу сандык мукаддес болупдыр ве Худайың хузуры онуң төверегини гуршапдыр, оңа эл дегирмек гадаган экен. Сандык чадырың Иң мукаддес отагында адамлардан гизлен сакланыпдыр, соңрак болса ыбадатхана гөчүрилипдир. Диңе Гүнәден сапланма гүни баш руханы оңа якын барып билипдир, ол яны билен түтетги алыпдыр, мунуң түссеси болса сандыгың гапагыны гөрүнмез ялы руханыдан гизләпдир.

Мср 25:10-22; 26:33; Лев 16:13-15; Чөл 10:33-36; Еш 3; 1Шам 5; 2ЙЙ 5:2-10.

Серет: Баш руханы.

Ф

Ф

1. Фараон
2. Фарисейлер
3. Финикия

Фараон – бу ат Мүсүр патышасы үчин берлен атдыр.

Гчк 12:10-20; Мср 1-14.

Фарисейлер – Исаның дөврүнде фарисейлер яхудыларың доландырян меҗлисинде гүйчли топар болупдыр. Олар саддукейлер билен ишлешипдирлер, эмма олардан тапавуды, фарисейлер адамларың дирелҗекдигине ынаныпдырлар. Фарисейлер Худайың Муса берен әхли канунларыны билипдирлер ве олар адамлара бу канунлары эдил язылышы ялы ерине етирмеги өвредипдирлер. Шейле хем олар өзлериниң Кануна гошан дәп-дессурларыны ве дүзгүнлерини халка өвредипдирлер.

Мат 15:1; Лук 11:39; Лук 20:27; Ёх 11:46.

Серет: Меҗлис; Саддукейлер. 1626-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Финикия – Ортаер деңзиниң кенарындакы мейдана греклер Финикия дийип ат берипдирлер. Хәзирки вагтда бу ер Ливаның бир бөлегидир. Сур ве Сидон онуң иң ваҗып шәхерлери болупдыр, оларың халкы мешхур деңизчилер ве сөвдагәрлер болупдыр.

Рес 11:19; 15:3; 21:2.

Г

Г

1. Гала дервезелери
2. Галла байрамы
3. Галла садакасы
4. Ган
5. Гиргашлар
6. Гитит
7. Гомора
8. Гөгүң Шалыгы
9. Гөк
10. Гөргүр
11. Гөрнүш
12. Греклер
13. Гурбанлык сыпасы
14. Гурбанлыклар
15. Гурсакча
16. Гүнә гурбанлыгы
17. Гүнәден сапланма гүни
18. Гырнак аял
19. Гызыл деңиз

Гала дервезелери – галаларың ве шәхерлериң төвереги гораг үчин диварлар билен өртүлипдир. Дервезелериң өңүндәки ачык мейдан адамлара душушмак үчин аматлы ер болупдыр, шейле хем бу ер хөкүм ыглан эдилйән, җемгыетчилик йыгнаклары гечирилйән ве сөвда-сатык эдилйән ер болупдыр.

Рут 4:1-11; 2Шам 19:8.

Галла байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча үчүнҗи айың, ягны Сиван айының алтысына белленипдир. Бу томусда, Песах байрамындан соңра еди хепде геченсоң белленипдир. Шол еди хепдәниң довамында хасыл йыгналыпдыр, арпадан башлап, бугдая ченли йыгналыпдыр. Шол гүн ысрайыл халкы Худайың хасыла берен берекеди үчин той эдип, хер дүрли садакалар гетирипдир. Исаның дөврүнде бу байрам Эллинҗи гүн байрамы хөкмүнде мешхур болупдыр.

Лев 23:15-21; Кан 16:9-12.

Серет: Эллинҗи гүн байрамы; Песах байрамы.

Галла садакасы – бу садака көпленч хасыл үчин миннетдарлык билдирилип, Худая ве руханылара совгат хөкмүнде берлипдир. Бу садака чиг я-да бишен галла болупдыр, я-да олар галланы үвәп, уны яг ве якымлы ыслы затлар билен гарып, ондан бир затлар биширип гетирипдирлер.

Мср 40:29; Лев 2:1-16; 6:14-17; 23:9.

Ган – Төвратда ган гаты мөхүм зат хасапланяр. Ган диңе Худая дегишли болан дурмуш габы хасапланылды, шонуң үчин кимдир бири өлдүрилсе, шол ган акан топрак харам сайылды. Хайван өлдүриленде, онуң ганыны ере акдырыпдырлар. Хич киме ол гандан ичмәге я-да нахар тайярламага ругсат эдилмәндир. Гурбанлыклар хөдүрлененде, малларың ганы адамлары ве гурбанлык сыпаларыны мукаддес этмек үчин уланылыпдыр.

Гчк 4:10; 9:4; 37:26; Мср 29:21; Лев 1:5; 16:18-19; 17:10-11.

Гиргашлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири

Гчк 15:21.

Серет: Кенган.

Гитит – манысы белли дәл. Саз гуралларының бир гөрнүши болмагы әхтимал.

Зеб 8:1: 80:1; 83:1.

Гомора – Өли деңзиң демиргазыгындакы Иордан җүлгесинде ерлешйән бир шәхер. Халкының эден писликлери себәпли Гомора Содом шәхери билен бирликде Худай тарапындан вейран эдилди.

Гчк 19; Иса 1:9; Ер 23:14; Мат 10:15.

Гөгүң Шалыгы –

Серет: Худайың Шалыгы.

Гөк – бу асмандан-да ёкарда болуп, Худайың ве Онуң перишделериниң яшаян ерини аңлатмак үчин уланылыпдыр. Тәзе Әхтде Исаның гөкден гелендиги ве өлүмден диреленден соң, ене гөге гөтерилендиги, шейле хем Хөкүм гүни Онуң ене гелҗекдиги айдыляр. Ким Иса ынанян болса, Онуң билен биле гөге гөтерилер. Аянлык китабында тәзе гөгүң ве тәзе ериң шекили суратландырыляр.

Гчк 1:30; 21:17; Еш 5:14; 1Пат 8:27,30; Зеб 52:3; Мар 11:25; Ёх 6:41-51; 2Кор 5:1,2; Фил 3:14,20; 1Сал 4:16; 2Сал 1:7-8; Айн 21:1-4.

Гөргүр –

Серет: Пыгамбер.

Гөрнүш – кимдир бирине башгалара етирмек үчин берилйән хабар. Худайдан гелен гөрнүшлер Көне Әхтде, эсасан хем Пыгамберлик китапларында беян эдилйәр. «Гөрнүш» ве «аянлык» сөзлериниң манысы бири-бирине өрән якын.

Чөл 12:6; Рес 10:9-16.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Греклер – Исгендер Зүлкарнейниң ве онуң гошунының басып алан чәклеринде яшаян халкларың хеммеси диен ялы грек медениетини ве дилини кабул эдипдирлер. Шонуң үчин-де, Иса Месихиң дөврүнде яшан яхудылар арамей дилинде дәл-де, грек дилинде гүрлешйәрдилер. Грек медениети оларың дүнйәгарайшына ве пикирлерине гүйчли тәсирини етирйәрди. Шоңа гөрә-де, Тәзе Әхтиң китаплары грек дилинде языландыр.

Гурбанлык сыпасы –

Серет: Сыпа.

Гурбанлыклар – Көне Әхтде беян эдилен эсасы гурбанлыклар шулардыр: Якма гурбанлыгы; Саламатлык гурбанлыгы; Гүнә гурбанлыгы; Язык гурбанлыгы. Гурбанлыклар барадакы маглуматлары бу сөзлүкде оларың херсиниң адының ашагындан окап билерсиңиз.

Гурсакча – бу баш руханы тарапындан гейлип, эфодың үстүнден багланыпдыр. Гурсакчаның йүзүне Ысрайылың он ики тиресиниң хер бири үчин он ики саны гымматбаха даш тикилипдир. Онуң ичинде кераматлы сайылан ики зат, Урым ве Туммым болупдыр.

Мср 28:4-30

Серет: Эфот; Урым ве Туммым.

Гүнә гурбанлыгы – бир адам я-да тутуш халк Реббиң берен буйрукларыны төтәнден бозанда, шу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәлеринден саплапдыр.

Лев 4:2-35.

Гүнәден сапланма гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) онуна белленилипдир. Бу Сурнай байрамындан соң гүйзде болупдыр. Шол гүн адамлар ишлемән, дынч алыпдырлар ве агыз бекләпдирлер. Руханылар өзлерини ве халкы эден гүнәлеринден сапламак үчин, шейле хем Мукаддес чадыры ве гурбанлык сыпасыны тәмизлемек үчин белленилен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер. Бу йылың довамында иң мөхүм байрам болупдыр.

Лев 16.

Гырнак аял – бу гырнак я-да есир алнан аял болупдыр. Онуң машгалада дереҗеси хемишелик экен, белли бир хукугы болупдыр, эмма хоҗайынының аялы билен деңхукуклы болмандыр.

Гчк 22:24; 2Шам 5:13; 1Пат 11:3.

Гызыл деңиз – Көне Әхтде бу ат Гызыл деңиз дийлип терҗиме эдилйәр, ол сөзме-сөз «Ям суф» болуп, «Гамыш деңзи» диймеги аңладяр. Кәбир алымлар «Ям суф» Мүсүр билен Ысрайылың арасында ерлешйән бир айлагы аңладяр дийип пикир эдйәрлер.

Мср 10:19.

Х

Х

1. Хача чүйлемек
2. Халасгәр
3. Хантагта
4. Хасыл байрамы
5. Хеләкчилик ери
6. Хепдәниң биринҗи гүни
7. Хермон дагы
8. Хетлер
9. Хигаён
10. Хирод
11. Хивилер
12. Хореп
13. Хорылар
14. Хоссар
15. Хош хабар
16. Хошбой ыслы гамыш
17. Хошея пыгамбер
18. Хов эне
19. Хөдүр чөреги
20. Худай
21. Худайың Гузусы
22. Худайың Оглы
23. Худайың Шалыгы
24. Хызмат этмек

Хача чүйлемек – Рим империясында элхенч җенаят эденлери хача чүйләп, олара өлүм җезасыны бермеклик адат болупдыр. Ол ерде эсгерлер ол адамы хача чүйләпдирлер я-да йүп билен хача баглапдырлар. Соңра хачы дикләпдирлер ве ол адам деми гутарып өлйәнчә, шол хачда дурупдыр. Хачда чүйленип өлдүрилмек улы масгарачылык хасапланыпдыр.

Мат 27; Мар 15; Лук 23; Ёх 19.

Халасгәр – Көне Әхтде Худай Халасгәрдир, себәби Ол Өз халкыны душманларындан халас этди. Пыгамберлери аркалы геплемек билен, Худай Өзүни Халасгәр дийип атландыряр. Еврейче «Ешува» диен ат «Реб – Халасгәр» диймеги аңладяр. Ешува ве Иса диен ики адың еврейче язылышы «Ехошува» диен сөзден гелип чыкяр. Юсуба гөрнен перишде Исаның Өз халкыны гүнәлеринден халас этҗекдигини хабар берйәр. Исаның доглан гиҗеси Җебрайыл перишде «Сизиң үчин Халасгәр догулды» дийип җар эдйәр.

Иша 43:3; Мат 1:21; Лук 2:11.

Хантагта – Реббе хөдүр эдилен чөреклери гоймак үчин йөрите ясалан тагта. Хантагта агачдан ясалып, сап алтына гапланыпдыр. Ол Мукаддес чадырың ичинде, соңрак Иерусалимдәки ыбадатханада гойлупдыр.

Мср 25:23-30, 26:35.

Серет: Хөдүр чөреги.

Хасыл байрамы – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айда, ягны Тишри айында (муңа Этаным айы хем дийлипдир) эдил Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленипдир. Тишри айы гүйз паслында болупдыр. Бу Чатма байрамының бир бөлеги болуп, Көне Әхтде ики гезек габат гелйәр.

Мср 23:16; 34:22.

Серет: Чатма байрамы.

Хеләкчилик ери –

Серет: Өлүлер дүнйәси.

Эйп 26:6; 28:22; 31:12; Зеб 87:12.

Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүни.

Хермон дагы – Ысрайыл топрагында иң бейик даг болуп, юрдуң демиргазыгында ерлешипдир.

Хетлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Б. э. өң 1200‑нҗи йылда оларың улы империясы болупдыр, хәзирки Түркийәниң бир бөлеги болупдыр.

Серет: Кенган.

Гчк 10:15.

Хигаён – бу саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 9:17.

Хирод – Тәзе Әхтде Хирод дийлип атландырылян дөрт адам бар:

1. Иса доглан вагты Яхуданың патышасы болан, Бейик Хирод дийлип атландырылан патыша. Иса бәбеккә Оны өлдүрмәге сынанышан хем шолды (Мат 2:1-22; Лук 1:5).

2. Иса вагыз эден ве гудратлар гөркезен дөври Җелиледе патыша болан Хирод Антип. Доганының аялы Хиродия өйленен ве Яхя чүмдүриҗиниң келлесини чапмагы буйран хем шолды. Яхудылар Исаны хача чүйлемезден өң, шу Хирод тарапындан тутуп гетирйәрлер. (Мар 6:14-29; Лук 23:6-12).

3. Патыша Хирод Агрип биринҗи, ирки йыгнакда Исаның ызына эеренлери ызарлан адам. Ол Яхяның доганы Якубы өлдүрдйәр (Рес 12:1-23).

4. Патыша Хирод Агрип Икинҗи, Павлус император тарапындан хөкүм эдилмеги үчин Риме иберилмезден өң, оны өз ягдайы билен танышдыряр (Рес 25:13–26:2; 26:19, 27-32).

Хивилер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар юрдуң меркезинде яшапдырлар.

Гчк 10:17; Мср 3:17; 13:5.

Серет: Кенган.

Хореп –

Серет: Синай.

Хорылар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири.

Гчк 14:6; 36:20-30; Кан 2:21-22.

Серет: Кенган.

Хоссар – гадымы Ысрайылда хоссарың дүрли җогапкәрчилиги болупдыр. Онуң гарындашы өлдүриленде, гандардан хун алыпдыр. Машгалада мирас галар ялы, оңа сатылан эмләги ызына сатын алмага ругсат эдилипдир.

Чөл 35:12-27; Рут 4:1-8; Эйп 19:25;

Хош хабар – Тәзе Әхтде бу сөз Исаның өлүми ве Онуң өлүмден дирелмеги аркалы Худайың Шалыгының беркарар боландыгы, Оңа ынанянларың халас эдилендиги барадакы хабар.

Мат 4:23; Мар 1:15; Рим 1:16; 1Кор 15:1-11; Гал 1:11.

Хошбой ыслы гамыш – атырлар ве яглар алмак үчин уланылан гамшың бир гөрнүши.

Мср 30:23; Наг 4:14; Иша 43:24; Йрм 6:20; Эзк 27:19.

Хошея пыгамбер –

Серет: Хош 1; Рим 9:25.

Хов эне – Хов әхли адамзадың энеси болупдыр, онуң ады еврейче «яшайыш» диймеги аңладыпдыр.

Гчк 3:20.

Хөдүр чөреги – чадырда, соңра ыбадатханада хантагтаның үстүнде гойлан он ики саны петир чөреги. Чөреклер хантагтада бир хепделәп галдырылыпдыр. Соңра тәзе он ики чөрек билен чалшырылыпдыр. Хантагтадан айрылан бу чөреклери диңе руханылара иймәге ругсат эдилипдир.

Лев 24:5-9; 1Шам 21:4

Серет: Мукаддес отаг.

Худай – гөги ве ери, ягны тутуш әлем-җаханы ярадан Худайдыр. Худай башга-да энчеме атлар билен атландырылыпдыр, эмма оларың хеммеси шол бир Худайы аңладыпдыр: Реб, Бейик Худай, Хөкмүрован Реб, Мукаддес.

Серет: Реб.

Худайың Гузусы – Яхя чүмдүриҗи Иса Месихи Худайың Гузусы дийип атландыряр. Яхудыларың урп-адатларына гөрә, Худай оларың гүнәлерини багышламагы үчин, олар җанлы союп, Худая гурбанлык берипдирлер. Бу гурбанлык аркалы олар Худайың назарында пәк сайылыпдыр. Яхя, белки, бу гурбанлыгы гөз өңүнде тутуп, Исаны шейле атландырандыр. Белки-де, Оны Песах гузусы өйдүп пикир эдендир. Песах байрамында ысрайыллар җанлы союп, өзлериниң новбахар огулларының шол җанлының ганы аркалы өлүм перишдесиниң элинден халас боландыкларыны ятлапдырлар. Аянлык китабының 5‑нҗи бабында беян эдилен гөрнүшде Месих Гузы хөкмүнде суратландырыляр.

Ёх 1:29, 36; Лев 4:32; Мср 12:21-27.

Серет: Гүнә гурбанлыгы; Песах байрамы.

Худайың Оглы – Көне Әхтде «Худайың Оглы» патышалар үчин, иң мөхүм патыша болан Давут пыгамбер үчин уланылыпдыр. Реб Давудың оглуның хемишелик шалык сүрҗекдигини ве Худай билен ата-огул гатнашыгының болҗакдыгыны сөз берйәр. Бу огул яхудылар тарапындан Месих дийлип атландырылыпдыр. Шейлеликде, Тәзе Әхтде бу атлар, ягны Худайың Оглы ве Месих, икиси хем диңе Иса үчин уланыляр. Буларың икиси хем Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан Сайланып-сечилен диймеги аңладяр, Худай билен Исаның деңхукуклы гатнашыгы бар.

Серет: Месих.

Худайың Шалыгы – Матта тарапындан Худайың Шалыгына «Гөгүң Шалыгы» хем дийилйәр. Иса Месих бу дүнйә геленде, адамларың Худай билен тәзе арагатнашыкда яшамагына ёл ачмак аркалы Худайың Шалыгыны беркарар этди. Худайың Шалыгының адамлары Иса ынанян ве табын болян адамларды. Иса Месих доланып геленде, Худайың Шалыгы долы тамам болар ве бу әхли адамлара айдың аян болар.

Мат 19:24; Лук 13:29; Ёх 3:3-5; Рим 14:17.

Хызмат этмек – Мукаддес Китапда бу сөз диңе бир хоҗайынларына хызмат эдйән адамлары дәл-де, эйсем Худая хызмат эдйән Онуң адамларыны хем аңладыпдыр. Иса ынанянлар Хош Хабары вагыз эдип ве бейлеки месихилере ягшылык эдип, оларың мәтәчликлерине көмек этмек билен Оңа хызмат эдйәрлер.

Чөл 16:8-9; Кан 6:13; Еш 23:7,16; 24:24.

Серет: Сежде этмек.

И

И

1. Иблис
2. Ичги садакасы
3. Ички гала
4. Император
5. Инҗил
6. Иң мукаддес отаг
7. Иордан дерясы
8. Иса
9. Ишая пыгамбер
10. Иерусалим

Иблис –

Серет: Шейтан.

Ичги садакасы – гурбанлык сыпасының үстүне шерап, кәте яг гуймак билен Худая хөдүр эдилипдир.

Гчк 35:14; Лев 23:13.

Ички гала – диварлар билен өртүлен галаның ичиндәки беркитме. Бу шәхериң иң бейик ери болупдыр.

1Пат 16:18; 2Пат 15:25; Ер 30:18.

Император – Рим империясының патышасы. Тәзе Әхтде үч император ятланяр:

1. Император Август, ол Октавиян дийлип хем атландырылярды (б. э. өң 27‑нҗи йылдан б. э. 14‑нҗи йылына ченли). Иса догланда, ол императорды (Лук 2:1).

2. Император Тибериюс (б. э. 14-37 йй). Иса вагыз эден ве өлүп-дирелен дөври ол императорды (Лук 3:1; Ёха 19:12).

3. Император Клавдий (б. э. 41-54 йй). Ол яхудылары Римден ковуп чыкарды (Рес 18:1-4).

Инҗил – Тәзе Әхт.

Иң мукаддес отаг – Мукаддес чадырың иң ички отагы, соңрак бу ыбадатханада Әхт сандыгының сакланан ери болупдыр. («Мукаддес чадыр» ве «Ыбадатхана» сөзлериниң ашагында берлен суратлара середиң.) Сүлейманың гуран ыбадатханасында бу ички отаг дийлип атландырылды ве ол ерде керупларың шекили хем болупдыр. Ички отаг дашкы отагдан улы туты аркалы бөлүнипдир. Кануна гөрә, диңе баш рухана ички отага гирмәге ругсат берлипдир, ол хем диңе йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни гирип билипдир.

Мср 26:33; Лев 16:1-2; 1Пат 6:16-30.

1628‑нҗи сахыпадакы сурата серет.

Серет: Гүнәден сапланма гүни; Керуп; Мукаддес отаг; Мукаддес өй; Туты; Ыбадатхана.

Иордан дерясы – Җелиле көли билен Өли деңзиң арасындан акян деря. Гүндогарда Ысрайыл юрдуның арачәги хөкмүнде уланылыпдыр. Ысрайыллар Кенгана гирмезден өң бу дерядан гечипдирлер.

Еш 2:1.

Карта серет

Серет: Җелиле.

Иса – Исаның еврейче ады «Ешува» болуп, ол «Реб халас эдйәр» диймеги аңладяр. I асырда бу ат яхудылар үчин йөргүнли ат болупдыр.

Ишая пыгамбер – Ишая пыгамбер Яхуда патышалары Узыяның, Ётамың, Ахазың ве Хизкияның дөврүнде пыгамберлик эдипдир. Ол б. э. өң VIII асырда яшап гечди. Ишая билимли адам болупдыр, ол патышаның маслахатчысы хөкмүнде өмрүни Иерусалимде гечирипдир. Бу дөвүрде Ысрайыл патышалыгы Ассырия империясы тарапындан басылып алнып, Яхуда патышалыгы болса хемише ховп астында болупдыр. Ишаяның пыгамберликлериниң аглабасы Худайың Өз халкыны халас эдйәндиги барададыр, эмма шол бир вагтың өзүнде ол ысрайыллара пислик эдйәнлери, адалатсызлары ве бута чокунянлары Худайың хөкүм этҗекдигини дуйдурыпдыр. Ишая даш-төверегинде болуп гечйән вакалара дегишли гөрнүшлер гөрүпдир, шейле хем ол гелҗекде болҗак затлары гөрнүш аркалы өңден гөрүпдир, эсасан хем эҗир чекмек билен Худайың халкыны халас этҗек Гул барадакы гөрнүши гөрүпдир. Тәзе Әхтде бу пыгамберликлер Иса Месихде амала ашмак билен айдың әшгәр боляр.

2Пат 19-20; Иша 1, 6; Мат 4:14; 8:17; 12:17; Ёх 12:38-41; Рес 8:28-35.

Иерусалим – Иерусалим Давут пыгамбер билен Сүлейман пыгамбериң хөкүмдарлык эден дөврүнде Ысрайылың пайтагты болупдыр. Сүлейманың өлүминден соңра бу Яхуда патышалыгының пайтагты болупдыр. Бу шәхер Сион ады билен хем тутулыпдыр.

2Шам 5:6-15; 2ЙЙ 9:25; 2ЙЙ 11:5-17; Зеб 68:36.

Җ

Җ

1. Җебрайыл перишде
2. Җелиле
3. Җеннет
4. Җул гейинмек

Җебрайыл перишде – адамзада Худайың хабарыны гетирйән перишде. Көне Әхтде ол Даныел пыгамбере гөрнүп, оңа Худайдан гелен гөрнүшлери дүшүндирйәр. Тәзе Әхтде ол Зекаря гөрнүп, Яхяның догулҗакдыгыны, шейле-де Меръеме гөрнүп, Иса Месихиң догулҗакдыгыны хабар берйәр.

Дан 8:14-19; 9:19-21; Лук 1:19,26.

Җелиле – Ысрайыл юрдуның демиргазык этрабы.

Мат 2:22; Иша 9:1.

Җеннет – грекче бу сөз «овадан баг» диймеги аңладяр. Тәзе Әхтде бу сөз Иса ынанянларың өлүмден соң гидйән аҗайып ерини аңладяр.

Лук 23:43; Айн 2:7.

Җул гейинмек – гадымы Ысрайылда адамлар эден гүнәсине тоба эдйәндиклерини гөркезенлеринде я-да кимдир бириниң ясыны тутанларында, җул гейнипдирлер ве күлүң үстүнде отурыпдырлар я-да депелеринден күл сепеләпдирлер. Умуман бу гам-гуссаны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2Шам 3:31; Нех 9:1; Мат 11:21.

К

К

1. Канун
2. Канун китабы
3. Кемош
4. Кенган
5. Кенганлар
6. Керуп
7. Кесетлер
8. Кейнлер
9. Кәкилик оты
10. Көне Әхт
11. Күл үстүнде отурмак

Канун – Төврадың бәш китабы: муңа сежде, мукаддес өй, байрамлар, гурбанлыклар ве садакалар дегишли болуп, иң эсасы хем Худайың халкы хөкмүнде ысрайылларың нәхили яшамалыдыкларына дегишли Худайың берен канунларындан ыбарат. Бу көпленч Мусаның кануны (Еш 8:29) я-да Мукаддес канун (Мат 23:23) дийлип атландырылыпдыр. Кануның эсасы бөлеги Он табшырыкдыр (Мср 20:1-17; Кан 5:6-21).

Серет: Канун китабы; Төврат.

Канун китабы – муңа Реббиң берен канунларындан ыбарат болан Канун таглыматы китабының бир бөлеги я-да Төврадың бәш китабы дегишлидир.

Кан 30:9-10; Еш 1:8; Гал 3:10.

Серет: Төврат.

Кемош – Мовапларың худайы.

1Пат 11:7, 33; Йрм 48:13,46.

Серет: Моваплар.

Кенган – Нухуң агтыкларының бириниң ады. Онуң несиллери болан кенганлар Ортаер деңзи билен Иордан дерясының аралыгында орнашыпдырлар, шонуң үчин ол ере Кенган ады берлипдир. Соңра олар ысрайыллар тарапындан басылып алныпдыр.

Гчк 9:18; 12:5; Мср 6:4; Еш 5:12.

Кенганлар – кенганың илаты гарышык болуп, финикиялылара якын болупдыр. Кәвагт бу сөз ол ерде яшан әхли тирелери аңладып, умумы уланылыпдыр, кәте диңе бир тирәни гөркезмек үчин уланылыпдыр. Соңра олар Кенганы басып алан ысрайыллар тарапындан өлдүрилипдир, дири галанлары-да ковлуп чыкарылыпдыр.

Гчк 12:6; 15:18-21; Еш 16:10.

Керуп – ганатлы перишделер. Олар Эрем багында яшайыш дарагтыны горапдырлар. Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң гөрен гөрнүшинде керуплар Худайың тагтының депесинде ерлешипдир. Әхт сандыгының үстүнде ганатларыны гапагың үстүне яйып отуран ики саны керубың алтындан ясалан кешби бар.

Гчк 3:24; Мср 25:18-22.

Серет: Әхт сандыгы; Перишде; Серафлар.

Кесетлер – илки Месопотамиядакы дүзлүкде, соңра Бабыл шәхеринде яшан тире. Кесетлер ол ердәки яшан тирелериниң арасында иң гүйчли тире болупдыр ве шонуң үчин оларың ады көпленч тутуш бабыллылары аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Эзр 5:12; Иша 47:1.

Серет: Бабыл.

Кейнлер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдунда яшан халкларың бири.

Гчк 15:19; 4:11; 1Шам 15:6; 27:10; 1ЙЙ 2:55.

Серет: Кенган.

Кәкилик оты – якымлы ыслы өсүмлик. Руханы бир богдак кәкилик отуны сува я-да гана батырып, тәмизлемек үчин адамларың я-да бейлеки затларың үстүне сепипдир.

Лев 14:4,6; Зеб 50:9.

Серет: Мурдар; Тәмиз.

Көне Әхт – ол Төвратдан, Зебурдан, Тарыхы, Даналык ве Пыгамберлик китапларындан ыбарат. Бу китаплар Иса Месих гелмезден өң язылыпдыр, оларың кәбиринде Онуң гелҗекдиги барадакы пыгамберликлер бар.

Серет: Пыгамберлик этмек; Тәзе Әхт; Төврат; Зебур.

Күл үстүнде отурмак –

Серет: Җул гейинмек.

Л

Л

1. Ладан
2. Левилер
3. Лира
4. Ливан
5. Ливятан
6. Лолы
7. Лут

Ладан – гырымсы агаҗың гүр япрагындан чыкян шире. Шире гатаяр ве якымлы ыслы шепбик хөкмүнде сатыляр, оны оврадып, ондан дерман ясаярлар.

Гчк 37:25; 43:11.

Левилер – Левилер Якубың оглы Левиниң несиллеридир. Леви тиреси үч уруга бөлүнипдир: Гершоның, Кохадың ве Мерарының несиллери. Мусаның дөврүнде Худай леви тиресинден болан Харун пыгамбериң несиллерини руханылыга сайлапдыр; бейлеки левилериң әхлисини Мукаддес чадырда хызмат эдип, руханылара көмеклешмәге белләпдир. Диңе шу тирәниң өзбашдак мүлк ери болмандыр, себәби оларың везипеси Мукаддес чадырда, соңра ыбадатханада хызмат этмек болупдыр. Шонуң үчин булара мүлк ер бейлеки тирелерден бөлүнип берлипдир.

Мср 6:25; 38:21; Лев 25:32ф; Чөл 3:6.

Серет: Руханы.

Лира – Ысрайылда ве онуң даш-төверегиндәки үлкелерде уланылан киришли саз гуралы. Ол улы гөврүмли арфа меңзеш болупдыр.

Гчк 4:21; 1Шам 16:15-23; Зеб 70:22.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ливан – Ысрайылың демиргазык арачәгинде ерлешйән даглык юрт, ол кедр токайлыгы билен мешхур болупдыр. Сүлейман патыша Иерусалимде көшгүни ве ыбадатхананы Ливаның кедр хем бейлеки агачларындан гурупдыр.

1Пат 5:6-10; Эзр 3:7; Иша 60:13.

Ливятан –

Серет: Аждарха.

Лолы – газанч үчин тенини сатян аял.

Сүл 9:3; Хош 4:14; Як 2:25; 1Кор 6:15,16.

Лут – Ыбрайым пыгамбериң доганының оглы. Ол овнуклы-ирили маллары ве чадырлары билен Содом галасының төверегиндәки дереде месген тутупдыр. Соңра Реб Содом билен Гомора шәхерлериниң икисини вейран эдипдир, йөне перишделер Луты машгаласы билен биле халас эдипдирлер. Лут мовапларың ве аммонларың атасыды, соңра онуң несиллери Ысрайылың душманы болупдырлар.

Гчк 12:4–14:16; 19:1-36; 2Пет 2:7,8.

М

М

1. Мадай
2. Манна
3. Маскил
4. Меҗлис
5. Меръем
6. Месх ягы
7. Месих
8. Месопотамия
9. Мейлетин садака
10. Мезмур
11. Мәликсадык
12. Мидянлар
13. Микайыл
14. Миктам
15. Миллетлер
16. Милло
17. Мирас
18. Молек
19. Моваплар
20. Мукаддес
21. Мукаддес чадыр
22. Мукаддес чөрек
23. Мукаддес даг
24. Мукаддес отаг
25. Мукаддес өй
26. Мукаддес Рух
27. Мурдар
28. Муса пыгамбер
29. Мут лабен
30. Мүр
31. Мүрзе

Мадай – хәзирки гүнбатар-демиргазык Эйранда ерлешйән гүйчли патышалык. Парс империясында мадайлар парслар билен биле бир патышалыкда гуллук эдипдирлер. Шонуң үчин оларың канунларына «Медес ве парс канунлары» дийлипдир.

2Пат 17:6; Эст 1:19; Дан 6:8,12,15; Рес 2:9.

Серет: Парс империясы.

Манна – Ысрайыллар Синай чөлүнде азашып йөркәлер, Худай тарапындан асмандан яган иймит.

Мср 16:31-35; Чөл 11:6; Зеб 77:24; Ёх 6:31-58.

Маскил – Зебур китабында бир айдымың гөрнүши. Олар бирнәче максатлар үчин язылыпдыр: гудратлы ишлери үчин Худайы шөхратландырмак; халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы гынанҗына яс тутмак; шейле хем алкыш айтмак ве ялбармак үчин.

Зеб 31; 41; 52; 89; 142.

Серет: Мезмур; Зебур.

Меҗлис – Мукаддес Китапда бирнәче меҗлис агзалып гечилйәр. Оларың икиси иң мөхүмидир:

1. Худайың меҗлиси.

2. Яхудыларың меҗлиси. Худайың меҗлисине перишделер ве гөгүң башга ылахы барлыклары йыгнанярлар. Яхудыларың меҗлисине иң мөхүм яхуды адамларындан етмиш бириси дегишли болупдыр. Оларың арасында фарисейлер ве саддукейлер болуп, Баш руханы меҗлисе баштутанлык эдипдир. Римлилериң хөкүмдарлыгы астында меҗлисиң раят ве җенаят ишлерине гарамага ыгтыяры болупдыр, йөне хич кими хөкүм этмәге хукугы болмандыр.

Эйп 15:8; Зеб 81:1; 88:6: Мар 14:53-65; Рес 4:1-22.

Меръем – Тәзе Әхтде Меръем атлы бирнәче аял бар:

1. Исаның эҗеси Меръем.

2. Магдалалы Меръем. Иса Магдалалы Меръемден еди саны эрбет рухы чыкарды ве Меръем Исаның ызына эериҗилериң бири болды (Мат 27:55-56; Мар 16:9; Лук 8:2; Ёх 20:1-2; 11-18 ве бейлеки бөлеклер).

3. Бейтаниядакы Меръем. Ол Марта билен Лазарың доганыды. Ол Исаның аягуҗунда отурып, Онуң өвүтлерини диңледи (Лук 10:38-42; Ёх 11:1-5; 12:1-7).

4. Якуп билен Юсубың эҗеси Меръем. Бу Меръем Клеопасың аялы Меръем болмагы ахмал, йөне бу анык дәл (Мат 27:56; Мар 15:40; 16:1; Лук 24:10).

5. Ёханнаның (оңа Марк хем дийипдирлер) эҗеси Меръем. Бу Меръемиң Иерусалимде өйи болупдыр ве Иса шәгиртлери билен ол ерде душушыпдыр (Рес 12:12).

Месх ягы – кимдир бириниң Реббе багыш эдилендигиниң я-да мукаддес эдилендигиниң нышаны хөкмүнде онуң депесине яг гуйлупдыр я-да сепилипдир.

Мср 25:6.

Серет: Яг гуймак, Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Месих – бу ат «депесинден яг гуйлан адамы» аңладыпдыр. Көне Әхтде кимдир бириниң депесинден яг гуймак онуң руханы я-да патыша хөкмүнде Худай тарапындан айратын сайланандыгының нышаны болупдыр. Месих диен ат яхудылар тарапындан уланылып башланыпдыр ве олар муны Худайың олара ибермеги вада берен Патышасының ады үчин уланыпдырлар. Бу Патыша хемишелик хөкүм сүрмелиди ве Ысрайылы душманларындан халас этмелиди. Иса ынанянлар ве Оңа эерйәнлер Исаның Месихдигине, Онуң әхли адамлары халас эдип, Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан сайланып иберилендигине ынанярлар. Грекче Месих сөзи «Христос» диймекдир.

Мат 1:1; Мар 8: 27-29; Лук 2:11; Ёх 20:31; Рес 18:28.

Серет: Худайың оглы; Яг гуймак.

Месопотамия – гадымы дөвүрде Евфрат дерясының гүнбатарындан Тигрис дерясының гүндогарына ченли болан аралык Месопотамия дийлип атландырылыпдыр. Бабыллылар ве ассыриялылар билен бирликде көп гадымы медениетлер бу ерде башланыпдыр.

Гчк 24:10; 25:20; Рес 2:9; 7:2.

Мейлетин садака – бу дүрли себәплер үчин Худая гетирилен дүрли гөрнүшли садакалар болупдыр. Меселем, адамлар мейлетин яг, якымлы ыслы түтетги, гейим-геҗим, агач, күмүш ве Мукаддес чадырың гурлушыгы үчин бейлеки затлары гетирипдирлер (Мср 35:20-29). Эмма шахсы себәплер үчин гурбанлык я-да садака ислендик гөрнүшде мейлетин берипдирлер.

Мср 35:29; 36:3; Лев 7:16.

Мезмур – Зебур китабында айдымың бир гөрнүши. Бирнәче максатлар үчин: Худайы шөхратландырмак үчин, халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы эҗир чекмелерине яс тутмак үчин, патышаны беллемек, Худая миннетдарлык билдирмек, ыбадатхана баряркаң шатланып айдым айтмак; Худая ялбарып дога-дилег этмек үчин язылан айдымлардыр. Бу айдымлар Зебур китабында топланандыр. Исаның ызына эерйәнлер бир ере үйшенлеринде, мезмур айдыпдырлар.

Зеб 5:1; 18:1; Эфе 5:19; Кол 3:16.

Серет: Зебур.

Мәликсадык – Иерусалимиң гадымы патышасы ве руханысы. Онуң ады «догрулык патышасы» диймеги аңладяр. Көне Әхтде Мәликсадык Ыбрайым пыгамбере душяр ве оңа пата берйәр (Гчк 14:17-20). 109-нҗы мезмурда Мәликсадык «мүдимилик руханы» дийлип атландырыляр ве Еврейлере хат китабының 5‑нҗи бабының 6-нҗы аядында Иса «Мәликсадык дереҗесиндәки» руханы хөкмүнде танышдырыляр. Иса Худайың сагында отурян мүдимилик Баш Руханыдыр ве Ол месихилер үчин төвелла эдйәр.

Мидянлар – Ыбрайым пыгамбериң оглы Мидяның несиллери (Гчк 25:1,2). Муса өмрүни Мидян юрдунда гечирипдир, Мидян Синай ярым адасының бир бөлеги болмагы ахмал. Сердарлар дөврүнде мидянлар ысрайылларың эсасы душманы болупдыр. «Мидянлар» ве «Ысмайыллар» диен сөзлер кәте чалшырылып уланылыпдыр (Гчк 37:25-29).

Гчк 25:1,2; 37:25-29.

Серет: Ысмайыл пыгамбер.

Микайыл – хер миллетиң өзүниң сердар перишдеси болупдыр диен пикир бар, оларың херекетлери өз миллети билен баглы болупдыр. Бу барада илкинҗи гезек Даныел пыгамбериң китабында парс ве грек сердарларының перишдеси, шейле хем Ысрайылың сердары Микайыл перишде барада айдыляр.

Дан 10:13,20; 12:1.

Миктам – Зебур китабында габат гелйән айдымың гөрнүши.

Зеб 15:1.

Миллетлер – Мукаддес Китапда бу адатча яхуды дәл миллетлери аңладыпдыр. Ысрайыл халкы Худай тарапындан Онуң халкы болмак үчин сайланыпдыр, эмма Худай әхли миллетлериң халкларының халас болмагыны ве оларың хем Өз халкы болмагыны исләпдир.

Лев 26:12; Эфе 2:11-13.

Милло – топрак билен долдурылан җайрык я-да бошлук ер. Кәте бу сөз галаның диварына чыкмак үчин гурлан япгыды аңладыпдыр.

2Шам 5:9.

Мирас – тутуш Кенган юрды Худай тарапындан ысрайыллара мүдимилик мирас хөкмүнде сөз берлипдир. Ешуваның дөврүнде ер биҗе боюнча Ысрайылың он ики тиресине пайланып берлипдир, шейлеликде, хер тирәниң өз ери болупдыр ве мирас хөкмүнде несилден несле гечипдир. Муңа гарамаздан, ысрайыл халкы Худайың Өз «мирасы» хөкмүнде суратландырылыпдыр. Ине, шонуң үчин Худай билен ысрайыл халкының арасындакы әхте гөрә, Ол диңе оларың Худайы болупдыр, олар болса Онуң халкы болупдыр. Ким Иса ынанян болса, онуң мирасы Худайың Шалыгыдыр ве бакы яшайышдыр.

Мср 32:13; Еш 13:6-8; Зеб 33:12; Як 2:5.

Молек – аммонларың эсасы худайы. Адамлар кәте өз чагаларыны Молек худайына гурбанлык бермек билен оңа сежде эдипдирлер. Худайың кануны бу адаты өрән язгарса-да, бир гезек хатда ысрайыл халкы-да Иерусалимиң голайындакы Хинном җүлгесинде огул-гызларыны Молек худайына хөдүр этди.

Лев 18:21; 20:2-5; 1Пат 11:7; Ер 32:35.

Моваплар – Ыбрайым пыгамбериң егени Лутуң несиллери. Олар Өли деңзиң гүндогарындакы Мовап юрдунда яшапдырлар. Моваплар өзлериниң эсасы худайы хөкмүнде Кемоша сежде эдипдирлер. Оларың геплешик дили еврей дилине дегишли болупдыр. Олар Ысрайылың душманы болупдырлар ве көпленч Ысрайылың пыгамберлери тарапындан паш эдилипдирлер. Муңа гарамаздан, Рут ак йүрекли моваплы аял болупдыр. Бабыллылар моваплары дерби-дагын эдипдирлер.

Иша 15-16; Ер 49; Зеп 2:8-11.

Мукаддес – Төвратда «мукаддес» адаты максатлар үчин дәл-де, Худайың максатлары үчин айры гойлан диймеги аңладяр. Бу руханылара я-да ысрайыл халкына, я-да Мукаддес чадыр ве гурбанлык сыпасы ялы затлара дегишлидир. Мукаддес эдилен адамлар я-да затлар пәк сакланылмалыды. Мукаддес Китапда мукаддес адамларың пәклигине оларың ахлак хәсиетлери хем дегишли болупдыр: «Өзүңизи чагыран Худайың мукаддес болшы ялы, сиз хем әхли эдйән ишлериңизде мукаддес болуң» (1Пет 1:15).

Мср 3:5; 16:23; 19:6; 25:8; Иша 6:3.

Мукаддес чадыр – Мукаддес чадыр Әхт сыпасыны ве ыбадат үчин бейлеки энҗамлары ерлешдирмек үчин гурлан чадырдыр. Тутуш гурлуша Мукаддес чадыр дийлипдир (1622‑нҗи ве 1628‑нҗи сахыпадакы суратлара серет). Мукаддес чадырың ичинде ики отаг болупдыр: мукаддес отаг ве иң мукаддес отаг. Чадыр гечиниң йүңүнден эдиленди ве онуң диварының ич тарапы овадан тутулар билен өртүленди. Онуң төвереги хаят билен гуршалып, дашына хаят айланыпдыр. Мукаддес чадыр билен онуң ховлусына Худайың мукаддес өйи дийлипдир. Ысрайыллар чарва адамлар болупдырлар, шонуң үчин олар гөченлеринде, чадыры сөкүп алып, өз янлары билен әкидипдирлер. Мукаддес чадыр Реббе йүз тутулян чадыр хөкмүнде хем белли болупдыр. Ховлуда Худая садакалар ве гурбанлыклар хөдүр этмек үчин гурбанлык сыпасы, шейле хем руханылар ювнар ялы сувдан долы бүрүнч леген дурупдыр. Өңки дөвүрдәки гөчме мукаддес чадыр Сүлейманың дөврүнде дашдан ве агачдан салнан ыбадатхана билен чалшырылыпдыр.

Мср 26:1-35

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Реббе йүз тутулян чадыр; Ыбадатхана. 1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Мукаддес чөрек –

Серет: Хөдүр чөреги.

Мукаддес даг – Иерусалимдәки даг, ол ерде ыбадатхана гурлупдыр ве сежде эдилипдир (адатча Сион дагы билен мешхур болупдыр).

Серет: Иерусалим; Сион.

Зеб 2:6; 14:1; 98:9; Иша 27:13; Ёл 2:1-2.

Мукаддес отаг – Мукаддес чадырдакы отаг, ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер. Мукаддес отагың ичинде якымлы ыслы гурбанлык сыпасы, чырадан, үстүнде хөдүр чөреклери болан хантагта барды. Бу отаг Иң мукаддес отагдан туты аркалы бөлүнипдир. Сүлейман чадыры ыбадатхана билен чалшанда, бу отаг дашкы отаг ады билен, Иң мукаддес отаг болса, ички отаг ады билен белли болупдыр.

Мср 26:30-34; 1Пат 6:14-18

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Ыбадатхана.

Мукаддес өй – бу ат Мукаддес чадыра ве онуң хаядына, соңрак болса ыбадатхана дегишлидир. Ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер.

Мср 25:8; 36:1; Лев 19:30; 1ЙЙ 22:19; Зеб 23:3.

Мукаддес Рух – Худайың Рухы болуп, Ол дүнйәде гудрат аркалы херекет эдйәр. Көне Әхтде Худайың Рухы адамлара инип, олар пыгамберлик эдипдирлер. Тәзе Әхтде Иса ынанянларың хеммеси Мукаддес Рухы кабул эдйәрлер.

Эйп 33:4; 1Шам 19:20; Рим 8:15.

Серет: Рух.

Мурдар – гадымы Ысрайылда эгер адам дини тайдан тәмиз болмаса, ол мурдар хасапланыпдыр. Левилер ве Чөлде китапларында нәхили адамың мурдар хасапланяндыгы беян эдилендир. Ысрайыллар Мукаддес өйде борчларыны ерине етирмәге башланларында, Худай олара бу ери мурдар этмезлиги буюрды. Иса адамы хакыкатдан нәмәниң мурдар эдйәндигини, ягны йүрекден чыкян эрбет пикирлериң ве херекетлериң мурдар эдйәндигини өвредйәр.

Лев 15:31; Эзк 5:11; Мат 15:11.

Серет: Тәмиз.

Муса пыгамбер – Ысрайыллар Мүсүрде гулчулыкда боланларында, Муса пыгамбер олара баш болмак үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ол Мүсүр патышасындан ысрайылларың гидип, чөлде Реббе ыбадат этмеклери үчин ругсат бермегини сораяр. Йөне фараон мунуң билен Реб диңе Мүсүр топрагына биртопар бетбагтчылыклар индеренден соң ылалашяр. Муса халка энчеме йыллап чөлде ёлбашчылык эдйәр, эмма сөз берлен Кенган юрдуны диңе узакдан гөрүп билйәр. Мукаддес Китабың илкинҗи бәш китабы Төврат хөкмүнде белли болуп, эсасан, Муса тарапындан языландыр.

Мут лабен – бу сөзүң манысы барада алымлар җеделлешйәрлер. Онуң «Лабениң өлүми» диен маныны аңладян болмагы мүмкин ве ол мезмурың нәме үчин языландыгының себәбини гөркезйәр. Белки, ол мезмурың нәдип айдым эдип айдыландыгыны я-да нәхили саз гуралында чалнандыгыны гөркезендир.

Зеб 9:1.

Мүр – мүр өсүмлиги гүр тикенли ве шахалы гырымсы агачдыр. Якымлы ыслы түтетги онуң шахаларындан алыняр ве ол гуранда гатаяр. Ол өрән гымматбаха түтетги болуп, атыр ясамак үчин яг билен гарыляр ве җеседи җайламага тайярламак үчин уланыляр. Мүрүң тагамы аҗы болупдыр. Бу агырыны еңиллешдирйәр дийип хем ынаныпдырлар. Бу хәсиетлериң, белки, эсгерлериң оны шераба гарып, Иса берендиклери билен баглы болмагы хем ахмал (Мар 15:23).

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Наг 5:5.

Мүрзе – мүрзәниң эсасы кәри ресминамаларың гөчүрмесини тайярламакдыр. Шейле хем олар хатлары, карарлары ве бейлеки ресминамалары языпдырлар, олар пайхаслы ве дүшүнҗели хасапланыпдыр. Мүрзелер язып билйәндиклери үчин, кәте малие язгыларыны хем саклапдырлар. Мүрзелер көпленч патыша билен якындан ишләнсоңлар, оларың кәбири ресминамаларың гөчүрмесини ерине етирмеклиги ве ёлбашчы болмаклыгы газаныпдыр. Исаның дөврүнде олар Төврат мугаллымлары хөкмүнде белли бир топары аңладыпдырлар.

2Пат 12:10; 25:9; Эст 8:9; Эзр 7:6,10,11,21; Ер 8:8.

Н

Н

1. Надан
2. Нард
3. Назыр
4. Нефиллер
5. Негеп чөли
6. Новбахар огул
7. Нух пыгамбер

Надан – Сүлейманың пәхимлери китабында надан адам барада көп гүррүң эдилйәр. Надан самсык дәл-де, эйсем Худайың халаян ёкары ахлак дурмушында яшамага пайхасы кемлик эдйән адамдыр.

Кан 32:6; Сүл 1:22; 7:7; 9:6.

Нард – нард өсүмлигиң сүммүли ве онуң көкүнден алынян ыслы ягы болупдыр. Нарддан ясалан хошбой ыслы яг өрән гыммат болупдыр, онуң бахасы бир йылың иш хакына барабар болупдыр.

Наг 1:11; Мар 14:3.

Назыр – назыр мукаддеслик дереҗесини алан хем-де сач-сакгалыны сырман, сачыны өсдүрип, шерап хем гүйчли ичгилери ичмекден сакланып, өзүни Реббе багыш этмеги вада берен адам болупдыр. Бир гудрат аркалы өзүниң я-да Шимшон ялы эҗесиниң вадасы аркалы адам назыр болупдыр. Соңы билен шейле адам өзүни Худая багыш этмек вадасы аркалы айратын дереҗә эе болупдыр.

13:5,7; 16:17 Амо 2:11.

Нефиллер – Нефиллер өрән узын ве гүйчли адамлар болупдырлар, олар Гелип чыкыш китабының 6-нҗы бабында ылахы барлыкларың ве ынсан гызларының несиллери хөкмүнде ятланып гечилйәр. Соңрак, ысрайыллар Кенган юрдуны гөзден гечирмәге гиденлеринде, нефиллери (ягны нефиллерден гелип чыкан анаклары) гөрүпдирлер.

Гчк 6:4; Чөл 13:33.

Серет: Анаклар.

Негеп чөли – Ысрайылың гүнорта бөлегиндәки чөл.

Гчк 12:9; 13:1,3; 20:1.

Новбахар огул – гадымы гүнорта җемгыетинде илкинҗи доглан огул үйтгешик хасапланыпдыр. Ол огул какасы арадан чыкандан соң, машгаланың башы болупдыр, какасының патасыны алыпдыр, мирасдан ики эссе пай алыпдыр. Мүсүрде Песах вакасы болуп геченден соң, хер бир новбахар огул Худая дегишли болупдыр ве машгаласы оңа дерек садака берип, оны ызына сатын алып билипдир.

Гчк 49:3; 27; Мср 13:2; Кан 21:17.

Серет: Ызына сатын алмак.

Нух пыгамбер – Нух пыгамбер өз машгаласыны, шейле хем халал ве харам хайванлары халас этмек үчин Худай тарапындан гәми гурмаклыга чагырылан адам болупдыр. Ол Худайың назарында догры сайылыпдыр. Силиң сувлары чекиленден соңра, Худай онуң билен әхт эдишип, мундан бейләк хич вагт ер йүзүни сил билен вейран этмеҗекдигине сөз берйәр.

Гчк 5:29; 6:8; Иша 54:9; Лук 17:27: 1Пет 3:20; 2Пет 2:5; Ев 11:7.

О

О

1. Омын

2. Ондан бири

Омын – көпленч дога-дилеглер эдиленде, оны җемлемек үчин уланыляр. «Омын» сөзи «Гой, шейле болсун!» диймеги аңладяр. Бу еврейче «Бу хөкман» диен сөзе эсасланяр.

Чөл 5:22 Кан 27:15-26; Рим 1:25.

Ондан бири – гадымы Ысрайылда хасылың ондан бири Реббе берлипдир. Муны аммарлара йыгнап, руханыларың ве левилериң иймити үчин харчлапдырлар. Исаның дөврүнде адамың өндүрен өнүминден я-да гирдеҗисинден ондан бири ыбадатхана руханыларына берлипдир.

Чөл 18:21; Кан 14:22.

Ө

Ө

1. Өлүлер дүнйәси

2. Өй бутлары

Өлүлер дүнйәси – гадымы Ысрайылың халкы Өлүлер дүнйәси ериң ашагында дийип дүшүнипдир, эмма ол довзах дәлдир. Хер кес өленден соң, ол ере инипдир. Ол ер үмсүм, гараңкы ер болупдыр. Гоҗалык яшына етип өлениңден соң, ата-бабаларыңа говушмак оңатды, йөне яш өлмек говы дәлди. Якуп өз оглы Юсуп үчин яс тутса-да, өлүлер дүнйәсине инмек ислемеди. Бу ере Хеләкчилик ери хем дийлипдир.

Гчк 37:25; 42:38; 44:29,31.

Өй бутлары – өй бутларына бутпаразлар, кә халатда ысрайыллар тарапындан сежде эдилипдир. Олар өйлерде сакланып, кераматлы сайылыпдыр.

Гчк 31:19; 2Пат 23:24.

П

П

1. Парс империясы
2. Парз
3. Пата
4. Патрос
5. Перишде
6. Перизлер
7. Перман
8. Песах байрамы
9. Петир байрамы
10. Пилат
11. Пилиштлилер
12. Пурым байрамы
13. Пыгамбер
14. Пыгамберлик этмек

Парс империясы – Бабыл империясындан соң эмеле гелен гүйчли ве хас улы империя болупдыр. Парс империясы Гресиядан Мүсүре ченли ве Орта Азия ченли ерлери, шол санда Ысрайылы хем басып алыпдыр. Кәте бу империя «Мадай-Парс империясы» дийип атландырылыпдыр, себәби онуң дүзүмине гирен мадай миллети империяны доландырмакда ваҗып орны эеләпдир. Парс канунлары «Парсларың ве мадайларың канунлары» дийип атландырылыпдыр.

Эст 1:19; Дан 6:8,12,15.

Серет: Мадай.

Парз –

Серет: Канун.

Пата –

Серет: Ялкамак.

Патрос – Мүсүриң гүнорта бөлеги.

Иша 11:11; Йрм 44:1, 15; Эзк 29:14; 30:14.

Перишде – перишделер адамлар үчин Худайың хабарчылары ве векиллеридирлер. Олар Худайың хузурында яшап, хемише Оны алкышлаярлар. Керуплар ве Серафлар перишделериң бир гөрнүшидирлер. Мукаддес Китапда ики саны мөхүм перишдәниң: Микайыл билен Җебрайылың ады агзалып гечилйәр.

Гчк 3:24; 16:7-11; Иша 6:2.

Серет: Җебрайыл; Микайыл.

Перизлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири.

Гчк 13:7; Еш 3:10.

Перман –

Серет: Канун.

Песах байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он дөрдүнҗи гүни агшам белленилипдир. Бу бахар паслының ыз янында болупдыр. Шол агшам ысрайыл халкы Худайың өзлерини Мүсүр гулчулыгындан нәхили халас эдендигини ве Мүсүрден гайтмазының өң янында агшам гурбанлык җанлысының ганы аркалы өз новбахар огулларының нәхили азат боландыгыны ятлапдырлар. Адамлар гузы я-да гечи союп, хеммеси билеликде Песах нахарыны ийипдирлер, оны аҗы гөк отлар ве петир билен ийипдирлер.

Мср 12:1-13,21-51; Лев 23:5; Чөл 9:1-14, Кан 6:1-7.

Петир байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он бәшинден йигрими бири аралыгында белленилипдир. Бу байрам Песах байрамының ыз яны башлапдыр, Көне Әхтиң кәбир парчаларында бу ики байрам бир байрам ялы гөркезилипдир. Шол хепдәниң довамында ысрайыл халкы өзлерини Мүсүр гулчулыгындан Худайың нәхили алып чыкандыгыны ятлапдырлар. Адамлар өйлеринден әхли хамырмаялары чыкарып зыңыпдырлар, хамырмаялы чөрек иймәндирлер. Олар байрамың биринҗи ве единҗи гүнлери мукаддес йыгнанышык эдип, Худая гурбанлыклар хөдүрләпдирлер.

Мср 12:14-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Лев 23:6-8; Чөл 28:17-25; Кан 16:3-4,8.

Пилат – Исаның өвреден ве вагыз эден гүнлеринде Понтий Пилат Яхуданың үстүнден хөкүм сүрен Рим императорыдыр.

Мат 27; Рес 3:13.

Пилиштлилер – б. э. өң XIII асырың ахырларында Ысрайылың гүнорта-гүнбатарындакы кенаряка золагыны эелән халк. Пилиштлилер бәш саны шәхери: Газаны, Ашкелоны, Ашдоды, Гаты ве Экроны эсасландырыпдырлар. Б. э. өң XII асырда олар ер чәклерини гүндогар тарапа гиңелдип башлаярлар. Бу ягдай Кенган тарапдан өз чәклерини гүнбатара гиңелдйән ысрайыл халкы билен пилиштлилериң арасында душманчылык дөредипдир. Шейлеликде, хезрети Давут патыша тарапындан долы дерби-дагын эдилйәнчәлер, пилиштлилер Ысрайылың эсасы душманы болупдырлар.

2Шам 8:1; 1ЙЙ 18:1.

Пурым байрамы – бу байрам еврей халкының дурмушына Парс империясы дөврүнде гошулыпдыр. Бу еврейлериң сененамасы боюнча он икинҗи айың, ягны Адар айының он дөрдүне ве он бәшине, ирки бахарда белленилипдир. Бу ики гүнүң довамында ысрайыл халкы Эстериң дөврүнде өзлериниң долы ёк эдилмекден Худайың нәхили халас эдендигини ятлапдыр. Олар шатланыпдырлар, ийип-ичипдирлер ве бири-бирилерине совгат берипдирлер.

Эст 9:20-32.

Пыгамбер – Худайың хабарыны халка етирмек үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ыляс ялы ирки пыгамберлер (Гөргүрлер) Худая сыгынян топар болуп, кәте оларда үйтгешик теҗрибе болупдыр ве тәсин гудратлар гөркезипдирлер. Шамувел пыгамбер өзүни көпленч сердар хөкмүнде алып барыпдыр. Соңрак Ермея ялы пыгамберлере Худайдан аянлык инипдир ве олар бу аянлыклары халка етирипдирлер.

1Шам 3:20; 9:9; 10:5-11; 1Пат 17 – 18; Ер 1:5.

Пыгамберлик этмек – Худайың халка ниетлән хабарыны оңа етирмек. Бу хабарлар көпленч аянлыкларың ве дүйшлериң үсти билен берлипдир. Гадымыетдәки пыгамберлериң дөврүнде бу сөз пыгамбериң аша җошгунлык ягдайыны беян этмекде хем уланылыпдыр.

1Шам 10:5ф; Ер 2:8.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Р

Р

1. Рабби
2. Рахап
3. Рапалар
4. Реб
5. Реббе хөдүр эдилен чөрек
6. Реббе йүз тутулян чадыр
7. Реббиң гүни
8. Реббиң өйи
9. Реббиң сачагы
10. Ресуллар
11. Римлилер
12. Рух
13. Руханы

Рабби – еврейлер акыллы ве ваҗып адамлара йүзлененлеринде, «Рабби» сөзүни уланыпдырлар, бу мугаллым диймеги аңладяр. Бу сылаг-хорматы аңладян сөздүр. «Раббуни» диен сөз хем шу маныны аңладяр.

Ёх 1:38; 3:2; 20:16.

Рахап –

Серет: Аждарха.

Рапалар – Ысрайыл халкы басып алмаздан өң, Кенганда яшан халкларың бири. Анаклар ялы олар хем өрән узын ве даяв адамлар болупдырлар.

Кан 2:11, 20; Еш 12:4.

Серет: Анаклар; Кенган.

Реб – гадымы вагтларда Худайың адыны айтмакдан сакланмак үчин яхудылар Оңа «Адонай» дийип салгыланыпдырлар, бу эе я-да хоҗайын диймеги аңладыпдыр. Көне Әхтиң түркменче терҗимесинде Худайың ады Реб сөзи билен терҗиме эдилди, себәби бу хем ага я-да эе диймеги аңладяр. Б. э. өң III асырда Көне Әхт грек дилине терҗиме эдилипдир ве «куриос» диен грек сөзи Худайың ады үчин уланылыпдыр. Соңра Тәзе Әхт язылан вагтында шол бир «куриос» сөзи Иса Месих үчин уланылыпдыр ве көпленч Реб дийлип терҗиме эдилипдир.

Реббе хөдүр эдилен чөрек –

Серет: Хөдүр чөрек.

Реббе йүз тутулян чадыр – шейле хем бу ере Мукаддес чадыр хем дийлипдир, бу ерде руханылар өз борчларыны ерине етирипдирлер. Муңа Реббе йүз тутулян чадыр дийилмегиниң себәби Худай руханылара ве адамлара чадырың гирелгесинде гепләпдир (Мср 29:42-43). Шейле хем Муса Худай билен бу ерде душушыпдыр (Мср 33:7-11).

Мср 29:42-43; 33:7-11.

Реббиң гүни – адатча шол гүн кесеки миллетлер үчин җеза гүни, Худайың сайлан халкы үчин болса акланма я-да хасаплашык гүни дийлип пикир эдилипдир. Муңа гарамаздан, пыгамберлер шол гүн ысрайылларың хем гүнәлери үчин җезаландырылҗакдыгыны олара дуйдурыпдырлар. Тәзе Әхтде Реббиң гүни казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге Исаның гелҗек гүнүдир.

Ер 46:10; Амо 5:17-27; 1Сал 5:1-9.

Реббиң өйи – бу сөз Ыбадатхананы аңлатмак үчин уланылыпдыр.

1Пат 3:1; Мик 4:1.

Серет: Ыбадатхана.

Реббиң сачагы – бу гурбанлык сыпасы үчин башга сөз болуп, диңе Малакы китабында уланыляр. Тәзе Әхтде бу сачак йыгнак агзаларының бир ере үйшүп, нахар ийип, Исаның өлүмини ве тәзеден дирелмегини ятламакларыны аңладыпдыр.

1Кор 11:17-33.

Ресуллар – Иса Өзүниң якын ёлдашларындан, таныш шәгиртлеринден он ики саны ресулы сайлаяр. Ол адамлар Онуң билен биледилер ве Иса олара әхли зады өвредипдир; олар Исаның өленини ве тәзеден диреленини өз гөзлери билен гөрүпдирлер. Иса олары гөрен затларыны гүррүң бермеклери үчин ве Худайың Шалыгы барада вагыз этмеклери үчин адамларың арасына иберйәр. Олар Иса ынанян адамларың ёлбашчысы болярлар.

Мар 3:14; Лук 22:14; Рес 1:2; 1Кор 15:7.

Римлилер – Рим империясының илаты. Римлилер Исаның яшан дөврүнде Демиргазык Африканың кәбир бөлеклеринде ве Орта Гүндогарда, хәзирки тутуш Түркийәниң ве Европаның көп бөлеклеринде хөкүм сүрдүлер.

Рес 28:17.

Рух – еврейче «рух» диен сөз шемал диймеги, шейле-де адамзадың рухуны ве Худайың Рухуны аңладыпдыр. Тәзе Әхтде шейтан тарапындан ынсаның калбына орнашян эрбет рух барада хем гүррүң эдилйәр. Иса адамлардан бу эрбет рухлары ковуп чыкарды.

Серет: Мукаддес Рух.

Гчк 1:2; Мср 15:8; 1Шам 10:6,10; Ёл 3:2; Мат 12:45; Мар 9:25; Лук 11:26; 13:11; Рес 16:16.

Руханы – ол дини дессурлары ве хызматлары ерине етирмәге айратын укыплы адам болупдыр. Ысрайыл халкының арасында Муса пыгамбер аркалы берлен кануна гөрә, Мусаның агасы Харун пыгамбериң несли руханы болупдыр, олар Мукаддес өйде, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада хызмат этмәге сайланыпдырлар. Олар сежде этмәге, садакалар бермәге, дини дессурлары ве байрамлары беллемәге ёлбашчылык эдипдирлер. Руханыларың ишлери левилер тарапындан пайланыпдыр. Мукаддес отага, соңрак ыбадатхана гирмәге диңе руханылара ругсат эдилипдир.

Гчк 41:45; Мср 19:6; 30:30.

Серет: Баш руханы; Левилер; Мукаддес өй.

С

С

1. Сабат гүни
2. Садака
3. Саддукейлер
4. Саламатлык гурбанлыгы
5. Салгытчы
6. Салим
7. Самария
8. Сара

9. Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

10. Сежде этмек
11. Сеждегәх
12. Села
13. Серафлар
14. Сердар
15. Сидон
16. Синагога
17. Синай
18. Сион
19. Сион гызы
20. Содом
21. Сөвеш арабасы
22. Стоик таглыматчылар
23. Сур
24. Сурнай байрамы
25. Сува чүмдүрмек
26. Сүлейман пыгамбер
27. Сүннет
28. Сүннетсизлер
29. Сүргүн
30. Сыпа

Сабат гүни – бу еврейлерде хепдәниң единҗи гүни болуп, дынч алмак үчин айратын гүн хасапланыпдыр, бу анна гүни Гүн яшандан башлап, шенбе гүни Гүн яшанда тамамланыпдыр. Ол гүн мукаддес гүн сайылып, хич бир иш эдилмәндир. Исаның дөврүнде яхудыларың Сабат гүнүне дегишли көп дүзгүнлер болупдыр.

Гчк 2:3; Мср 16:23; Лев 16:31.

Садака – Өзүниң буйрушы ялы, Реббе садака хөкмүнде ысрайыллар руханылара галла, миве, яг, шерап, чөрек, мал-гаралар, пул, шай-сеп, эгин-эшик, алтын-күмүш гетирипдирлер. Эгер халк догры яшамаса, оларың садакасыны Реббиң кабул этмеҗекдигини пыгамберлер олара дуйдурыпдырлар (Иша 1:10-17).

Серет: Галла садакасы; Гурбанлыклар; Ичги садакасы; Мейлетин садака.

Саддукейлер – Саддукейлер яхудыларың арасында ёкары дереҗели, бай адамлар болупдырлар ве еврей меҗлисинде отурыпдырлар. Олар халкың Худай тарапындан Муса берлен кануна эермелидигине ынаныпдырлар, йөне соңрак бу канунлара гошулан дүзгүнлере ве адатлара ынанмандырлар. Олар адамың өленден соң дирелйәндигине ынанмандырлар. Шонуң үчин хем олар фарисейлер билен көпленч шу меселелер барада давалашыпдырлар.

Мат 16:1; Мар 12:18; Рес 4:1.

Серет: Фарисейлер; Меҗлис.

Саламатлык гурбанлыгы – бу гурбанлык хайсам болса бир говы зат үчин Худая миннетдарлык билдирмек үчин берлипдир, шейле хем Худая айдылан садака я-да мейлетин садака хөкмүнде берлипдир. Мал өлдүриленден соң, онуң бир бөлеги гурбанлык сыпасының үстүнде якылыпдыр, бейлеки бөлеги гурбанлык берйән адамың машгаласы ве руханы тарапындан ийлипдир.

Лев 3:1-17; 1Пат 9:25.

Салгытчы – Исаның дөврүнде салгытчылар яхудылары басып алан ве зорлук билен оларың үстүнден хөкүм сүрйән Рим империясы үчин ишләпдирлер. Шонуң үчин яхудылар салгытчылары йигренипдирлер. Мунуң үстесине-де салгытчылар көпленч өзлерине алмак үчин, адамлардан алмалысындан көп пул талап эдипдирлер.

Мат 9:10; 10:2-4; 21:31; Лук 18:8.

Салим – Иерусалимиң гысга ады.

Гчк 14:18; Зеб 75:3.

Самария –

1. Б. э. өң IX асырда Омры патыша демиргазык ысрайыл тирелериниң пайтагт шәхери хөкмүнде Самарияны беркарар эдипдир.

2. Исаның дөврүнде хем шәхериң ерлешен ери болан рим этрабының ады болупдыр.

1Пат 13:32; 16:24; 2Пат 17:24.

Серет: Ысрайыл.

Карта серет.

Сара – Сара Ыбрайым пыгамбериң аялы болупдыр. Онуң ады аслында Серай болупдыр, эмма Худай оңа Сара адыны берипдир. Ол өнелгесизди, эмма ахырсоңунда, гаррылык яшында Худайың гудраты билен бир огул догрупдыр.

Гчк 17:15.

Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери – аяллар (кәте эркеклер) Кенган худайларына сежде эдилйән ерлерде пул төлән адам билен җынс гатнашыгыны эдипдирлер. Олар бейле этмеклик топрагың бол хасыл гетирмегиниң кепили дийип пикир эдипдирлер. Кенгана яшамага гелен ысрайыллар хем олардан гөрелде алып, өзлериниң сеждегәхлеринде бу иши эдипдирлер.

1Пат 14:24; 15:12; 22:46; 2Пат 23:7; Хош 4:14.

Сежде этмек – гадымы дөвүрде ысрайыллар Реббе сежде этмек үчин өзлерини тәмизләпдирлер, дога-дилег эдипдирлер, мезмурлары айдым эдип айдыпдырлар, рухана садака гетирипдирлер. Буларың кәбири өзбашдак, я-да машгала билен, я болмаса улы топар болуп ерине етирилипдир. Кәбирилери муны өйде, башга бирилери болса сежде эдилйән ерде берҗай эдипдирлер. Ысрайыллар Реббе ислендик ерде сежде эдипдирлер, руханының ёлбашчылыгында Худайың халкы хөкмүнде ысрайыллардан хеммесиниң билеликде сежде этмеклери талап эдиленде олар үчин йөрите гүнлер ве байрамлар белленилипдир. Ысрайылың тутуш тарыхы боюнча оларың сежде этмеклерине башга миллетлер терс тәсир эдипдирлер, меселем, олар бут ясамак билен Худайың гахарыны гетирипдирлер.

Гчк 22:5; Мср 3:12; Зеб 5:8; Иша 44:15

Серет: Хызмат этмек.

Сеждегәх – Кенган динине уйянларың сежде эдйән ери я-да кераматлы ери: Ашера бутлары дикилипдир ве олара гурбанлыклар берлипдир, шейле хем топрагың хер йыл бол хасыл бермеги үчин лолучылык эдилипдир. Олар адатча бейик депелерде, шейле хем улы агачларың ашагында, байырларда, башга ерлерде лолучылык эдипдирлер. Бу ишлер хемише Реб тарапындан пыгамберлер аркалы паш эдилипдир.

Серет: Ашера.

Лев 26:30; 1Пат 3:2-4; 2Пат 23:1-28; Ер 7:31.

Села – Зебурда уланылян сөз. Манысы белли дәл, белки, сазың довамындакы сәгинме болмагы ахмал.

Зеб 3:1.

Серафлар – ганатлы перишделер. Ишая пыгамбер Худайың тәҗиниң дашындан пырланян серафлары гөрүпдир ве шейле дийип җар эдипдир: «Хөкмүрован Реб мукаддесдир, мукаддесдир, мукаддесдир» (Иша 6:3). Еврейче бу сөз «янянлар» диймеги аңладяр.

Серет: Керуп; Перишде.

Иша 6:2,6.

Сердар – Худай тарапындан сайланан ёлбашчылар. Сердарлар патыша болмаздан өң, өз душманлары билен урушмакда ысрайыл халкына ёлбашчылык эдипдирлер. Шейле хем олар Худайың ислегини халка етирипдирлер ве казы хөкмүнде дава-‑җенҗеллери чөзүпдирлер.

Чөл 25:5; Сер 2:16; Рут 1:1; 1Шам 7:6.

Сидон – бу шәхер хәзирки Ливаның кенарында ерлешипдир. Мукаддес Китабың дөврүнде ол сөвданың ве агач уссачылыгының меркези болупдыр, бу шәхер көп асырларың довамында дүрли халклар, ягны бабыллылар, греклер, римлилер тарапындан басылып алныпдыр.

Серет: Финикия.

Синагога – синагога яхудыларың, адатча, Сабат гүни йыгнанышян ери болупдыр, олар дога-дилег этмек үчин, окалян Төврадың аятларыны ве Худайың канунының дүшүндирилишини диңлемек үчин үйшүпдирлер. Тәзе Әхт дөврүнде синагогалар яхуды җемагатының бар еринде, тутуш Рим империясында болупдыр.

Мат 4:23; Мар 1:39; Лук 4:16; Ёх 9:22; Рес 9:2.

1629-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Синай – бу дагың бейлеки ады Хорепдир. Муса йүзүне Он Табшырык язылан ясы дашлары алмак үчин бу дага чыкыпдыр.

Мср 19:18; 24:16; 31:18; Зеб 67:18.

Серет: Хореп.

Сион – Иерусалимде ыбадатхана гурлан депе.

2Шам 5:7; 2Пат 19:31; Зеб 9:11; Иша 35:10

Серет: Сион гызы.

Сион гызы – бу сөз гошгы стилинде уланылып, Иерусалимиң илатыны аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Зеб 9:14-15; Иша 1:8; Лам 1:6; Мик 4:8.

Серет: Сион.

Содом – Содом Лут билен онуң машгаласының яшан шәхериниң ады. Содом билен Гомораның халкы көп неҗис ишлери эдипдирлер, шонуң үчин Худай бу шәхерлери якып вейран эдипдир.

Гчк 13:12; 18:16; Мат 10:15; Йхд 1:7.

Сөвеш арабасы – бир ата я-да бирден көп ата дакылан ики тигирли араба болуп, ол сөвеш үчин уланылыпдыр, көпленч онуң үстүнде ики саны сөвешиҗи адам болупдыр, оларың элинде ок-яйы я-да найзасы болупдыр.

Мср 14:6; Еш 17:16; 1Шам 13:5; 2ЙЙ 1:14.

1625-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Стоик таглыматчылар – Зино философың ызына эериҗилер. Зино адамлара өз дурмушына өзлериниң хөкүмдарлык этмегини өвредипдир ве яшайшы хич хили леззетиң я-да агырының тәсири етмезден кабул этмеги ныгтапдыр.

Рес 17:18.

Сур – айлагда ерлешйән гадымы Финикияның бир шәхери болупдыр, ол хәзирки вагтда Ливаның бир бөлегидир. Сур бай шәхер болуп, ол тәҗирчиликде ве маталары гөк реңке боямакда мешхур болупдыр.

Серет: Финикия.

Сурнай байрамы – Ол еврейлериң сененамасы боюнча Тишри айының бирине (муңа Этаным айы хем дийипдирлер), ягны единҗи айда белленилипдир. Бу гүйз паслының ирки дөврүнде болупдыр. Шол гүн ысрайыл халкы ишлемән дынч алыпдыр. Олар йыгнак үчин биле үйшүп, сурнайлар чалыпдырлар ве белленен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер.

Лев 16; 23:26-32; Чөл 29:7-11.

Сува чүмдүрмек – Яхя яхудылары гүнәлерине тоба эдендиклериниң нышаны хөкмүнде Иордан дерясында сува чүмдүрип чыкарыпдыр. Ирки месихилер тәзе иман эден адамлары ислендик сув бар болан ерде олары сува чүмдүрипдирлер, бу оларың инди Месихиң шәгиртлеридигини гөркезмек үчин эдилипдир.

Мат 3:11; Рес 1:5; 8:12.

Сүлейман пыгамбер – Давут пыгамбериң оглы, ол Давут өленден соң патыша боляр. Ол Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр, ысрайыл халкының гүйҗүни ве шөхратыны газаныпдыр, шейле хем көп санлы салгытлар, эсгерлер, сөвеш арабаларыны, аяллар эдинипдир. Ол аяллар бабатда говшакдыгына гарамаздан, тутуш ер йүзүнде иң акыллы адам сайылыпдыр.

2Шам 5:14; 12:24; 1Пат 1:39; 4:29-34; 10:1; 11:1-6.

Серет: Давут пыгамбер.

Сүннет – сүннет Худай билен Ыбрайым пыгамбериң несиллериниң, ягны ысрайылларың арасындакы әхтиң нышаны болупдыр. Бу оларың инди Худайың халкы боландыкларының ве Худайың таглыматына табын болҗакдыкларының нышаныны гөркезипдир. Сүннет кануна гөрә, огланҗыклар секиз гүнлүккә ерине етирилипдир. Ресулларың дөврүнде месихилериң арасында аслы яхуды дәллери сүннет этмек барада улы җедел болупдыр. Павлус мунуң билен разылашмандыр. Ол бу барада Галатя язан хатында, шейле хем бейлеки көп хатларында языпдыр. Ол Иса Месих аркалы Худай Өзи үчин тәзе адамлары ярадандыгыны айдяр ве онуң агзасы болмак үчин талап эдилйән екеҗе зат, ол хем Иса Месихе иман этмекдир диййәр. Сува чүмдүрилмек инди Худайың халкына дегишлидигиң нышаныдыр, Иса Месихе иман этмек аркалы Мукаддес Рухуң гүйҗи ве мерхемети билен Худая табын болмак ислегидир.

Гчк 17:10; Лев 12:3.

Сүннетсизлер – бу сөз Худайың Ыбрайым пыгамбер билен эден әхтине дегишли болмадык адамлары аңладыпдыр. Исаның дөврүнде бу сөз эсасан яхуды дәллере дегишли болупдыр.

Серет: Миллетлер.

Сүргүн – Мукаддес Китапда бу сөз яхуда халкының б. э. өң 586-нҗы йылда (Ёхаякым патышасы үчин б. э. өң 597‑нҗи йыл) топарлайын Бабыла сүргүн эдилендиги суратландырылыпдыр. Яхудалар ол ерде парс империясы Бабыл империясыны басып алянча яшапдырлар, соңра Куреш патышасы яхудалара Иерусалим топрагына доланмага ругсат эдипдир.

2Пат 19.

Сыпа – гадымы Ысрайылда ики дүрли сыпа болупдыр, биринҗиси дүрли гөрнүшли садакалары хөдүрлемек үчин ве хайванлары союп, якма гурбанлыгы хөкмүнде бермек үчин уланылыпдыр. Икинҗиси болса якымлы ыслы түтетги үчин уланылыпдыр.

1. Иң ирки гурбанлык сыпасы палчыкдан я-да дашдан, соңрак болса агачдан ве бүрүнчден ясалыпдыр (Мср 13:19-20; 20:24-25). Гурбанлык сыпасы ховлуда мукаддес чадырың дашында гойлупдыр (Мср 27:1-12). Ыбадатхана гурланда, уллакан гурбанлык сыпасыны ыбадатхананың ховлусында гоюпдырлар (2ЙЙ 4:1).

2. Түтетги сыпасы агачдан ясалып, сап алтына өртүлипдир (Мср 30:1-10). Хер гүн ирден ве агшам руханылар Худая садака хөкмүнде якымлы ыслы түтетги түтедипдирлер. Оларың икиси хем Мукаддес чадырда ве Ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүп дуран тутының өңүнде ерлешдирилипдир (Мср 26:33).

Серет: Мукаддес чадыр; Ыбадатхана.

1620-нҗи, 1621-нҗи ве 1627-нҗи сахыпадакы суратлара серет.

Ш

Ш

1. Шеминит
2. Шейтан
3. Шигаён
4. Шөхрат

Шеминит – сазың ады болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Шейтан – Ол Худайың ве Оңа уйян вепалы адамларың душманы болупдыр. Онуң ады «гүнәлейҗи» диймеги аңладыпдыр. Шейле хем оны иблис, җынларың хөкүмдары ве бу дүнйәниң хөкүмдары дийип атландырыпдырлар. Онуң пис ишини Эйюп китабында гөрмек боляр; Иса Өз сөзлери ве бейик гудратлары билен шейтандан үстүндигини гөркезйәр.

Эйп 1; Мат 4:3; Мар 3:23; Лук 13:16; Айн 2:20.

Шигаён – сазың ады болмагы әхтимал.

Зеб 7:1.

Шөхрат – Худайың шөхраты Мукаддес Китапда кәте ягты шөхле я-да от хөкмүнде, я болмаса булут хөкмүнде суратландырыляр. Адамлар Онуң шөхратыны чөлде сежде эдилйән ерлерде, перишделер пейда боланда гөрүпдирлер. Дүнйәниң ахырында Иса доланып геленде, Худайың шөхратына бесленип гелер.

Гчк 45:13; Мср 16:7, 10; 1Шам 4:21; Иша 6:3; Хош 4:7; Хаб 2:14.

Т

Т

1. Табшырык
2. Тегелек ховуз
3. Тәмиз
4. Тәзе Ай байрамы
5. Тәзе Әхт
6. Төврат
7. Төврат мугаллымы
8. Туты
9. Түтетги
10. Түтетги сыпасы

Табшырык –

Серет: Канун.

Тегелек ховуз – бүрүнчден ясалан улы ховуз. Ол ыбадатхананың ховлусында гойлуп, ичи сувдан долдурылыпдыр ве руханылар ондан эллерини ве аякларыны ювупдырлар.

1Пат 7:23-26; 2ЙЙ 4:2-6,10.

Тәмиз – Ысрайыллара тәмиз болмалыдыклары айдылыпдыр, себәби олар Худайың халкыды ве Худай мукаддесдир (Лев 11:44). Тәмиз болмак үчин олар харам хасапланян затлардан дашда болмалыдылар ве йыгы-йыгыдан ювнуп дурмалыдылар; шейле хем олары руханы тарапындан тәмизлемек герекди (Лев 14:1-7). Бир адамың гүнәси билен тутуш халк тәмиз болман билйәрди (Еш 22:17). Өйлери ве затлары хем тәмизлемек герекди (Лев 14:33-53). Мукаддес Китап хич кимиң өз йүрегини тәмиз саклап билмеҗекдигини өвредйәр, шонуң үчин хем адамлара Худайың мерхемети ве багышламагы герек (Сүл 20:9).

Серет: Кәкилик оты; Мурдар.

Тәзе Ай байрамы – еврейлер тәзе Айың пейда болмагыны хер айда улы байрам эдип белләпдирлер. Олар бу гүни сурнай чалмак билен ве якма гурбанлыгыны хөдүр этмек билен белләпдирлер.

Чөл 29:6; Эзр 3:5; Зеб 81:3.

Тәзе Әхт – бу дөрт Хош Хабардан, ресуллар тарапындан язылан дүрли хатлардан ве Аянлык китабындан ыбарат.

Төврат –

1. Худай тарапындан Муса пыгамбере берлен Мукаддес Канун.

2. Бу Канундан ыбарат болан Көне Әхтиң илкинҗи бәш китабы (Гчк – Кан). Бир гезек, Ёшыя патышаның шалык сүрен дөврүнде ыбадатханада Төврат тапыляр. Бу болса өңки патышаларың кәбирилериниң мунуң бардыгындан бихабардыкларыны аңладяр.

Серет: Канун.

2Пат 22:8-10; Мат 5:18.

Төврат мугаллымы – Исаның дөврүнде Төврат мугаллымлары канундан оңат баш чыкарыпдырлар ве синагогаларда окадыпдырлар. Олар еврейлериң баш меҗлисинде векилчилик этмек билен гүйчли топар болупдырлар. Бизиң Эзра китабындан гөршүмиз ялы, оларың топары мүрзелерден гелип чыкыпдыр, мүрзелер язгылары ве ресминамалары языпдырлар, эмма асырларың гечмеги билен олар хем еврей канунындан өкде баш чыкарыпдырлар, себәби олар оны дүйрленен кагыза гөчүрипдирлер ве оны долы җикме-җик билипдирлер.

Мат 2:4; 7:29; Лук 6:7; Ёх 8:3.

Серет: Мүрзе.

Туты – овадан безелен туты чадырда, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүпдир. Бу тутудан гечмәге йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни диңе баш рухана ругсат эдилипдир.

Мср 26:31-33; 2ЙЙ 3:14.

Серет: Мукаддес чадыр.

Түтетги – түтетги дүрли гөрнүшли өсүмликлерден ве агачлардан алныпдыр ве олар кесиленде, якымлы ыс берипдир. Олар чалт гатапдыр ве бөлеклере бөлүнипдир я-да овраныпдыр. Түтетги якылыпдыр я-да яг билен гарылып, дүрли максатлар үчин уланылыпдыр. Көне Әхт дөврүнде руханы түтетгини гурбанлык сыпасында мукаддес чадырда, соңрак ыбадатханада түтедипдир. Ысрайыл халкына муны галла билен гарып, садака хөкмүнде гетирмек хем буйрулыпдыр.

Мср 30:1-8; 34-38; Лев 1:1; 16:12; Мат 2:11; Лук 24:1.

Серет: Ладан; Мүр.

Түтетги сыпасы –

Серет: Сыпа.

У

У

1. Урым ве Туммым

Урым ве Туммым – Урым ве Туммым Худайың ислегини аян этмек үчин уланылыпдыр. Олар баш руханының гурсакчасында сакланыпдыр.

Мср 28:30; Лев 8:8; Кан 33:8.

Серет: Эфот; Гурсакча.

Ы

Ы

1. Ыбадатхана
2. Ыбрайым пыгамбер
3. Ыляс пыгамбер
4. Ынсан оглы
5. Ысхак пыгамбер
6. Ысмайыл пыгамбер
7. Ысрайыл
8. Ысрайылың он ики тиреси
9. Ызына сатын алмак

Ыбадатхана – Сүлейман патыша Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр (1Пат 6-7; 2ЙЙ 2-4). Бабыллылар бу ыбадатхананы вейран эдипдирлер ве онуң әхли гымматбаха затларыны Бабыла әкидипдирлер. Кәбир яхудылар Бабыл сүргүнлигинден доланып баранларындан соң, бу ыбадатхана б. э. өң 520 – 515‑нҗи йылларда тәзеден гурлупдыр. Хирод патышаның хөкүмдарлык эден дөврүнде (б. э. өң 37‑нҗи йылындан б. э. 4‑нҗи йылына ченли) бу ыбадатхана улалдылып, хас-да оваданлашдырылыпдыр. Бизиң эйямымызың 70‑нҗи йылында ыбадатхана римлилер тарапындан вейран эдилипдир ве хич хачан тәзеден дикелдилмәндир.

1Пат 5:5; 6:2 2Пат 25:8-17; Эзк 40-46; Нех 8.

Серет: Мукаддес өй.

1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ыбрайым пыгамбер – Ысрайыл халкының илкинҗи атасы. Ыбрайым пыгамбер дийип атландырылмаздан өң, онуң ады Ыбрам болупдыр. Ол чарва дурмушда яшапдыр, онуң аялы Сара, огуллары хезрети Ысхак ве хезрети Ысмайыл болупдыр. Хезрети Ысхагың оглы Якуп Ысрайылың он ики тиресиниң атасы болупдыр.

Гчк 11:27–12:8; 15:1-21; 17:5.

Серет: Ысхак пыгамбер; Ысмайыл пыгамбер; Якуп.

Ыляс пыгамбер –

Серет: пыгамбер.

Ынсан оглы – бу ат Зебурда ве Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң китабында ынсаны аңладыпдыр. Эмма ол Даныел пыгамбериң китабының 7‑нҗи бабында Худай тарапындан шөхрат ве соңсуз патышалык берлен киши үчин уланылыпдыр. Бу киши Месих болмалы дийлип дүшүнилипдир. Иса Худайдан ыгтыярлык алан хөкмүнде бу ады Өзи үчин уланыпдыр. Ол эҗир чекип өлди ве дирелип гөге гөтерилди, эмма Ол ене ере казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге гелер.

Зеб 8:5; 145:3; Мар 8:38; Ёх 3:13-14.

Ысхак пыгамбер – Худайың берен вадасына гөрә, Ыбрайымың Сарадан болан оглы. Ысхак Худайың ялкан адамы болуп, Якуп билен Ысавың какасыдыр.

Гчк 17:19-21; 21:3-12; 22:1-9; 27:1-46; 35:29.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Якуп.

Ысмайыл пыгамбер – Ыбрайым пыгамбериң Хаҗар атлы гырнагындан доглан новбахар оглы.

Гчк 16:11,15,16; 17:18-26; 25:9-17; 28:9; 36:3

Серет: Гырнак аял.

Ысрайыл – Якуп Пениелде Худай билен тутлушанда, Худай онуң адыны Ысрайыл дийип үйтгедйәр. Көне Әхтде Якубың несиллери он ики тирәни эмеле гетирип, ысрайыл халкы дийлип атландырыляр. Көне Әхтиң пыгамберлик ве гошгы язгыларында «Якубың» ады көпленч ысрайыл халкыны аңлатмак үчин уланылыпдыр. Сүлейман патышаның өлүминден соң, Демиргазыкдакы он тире Гүнортадакы яхуда хем бенямин тирелеринден айрыляр ве Ысрайыл адыны саклаяр. Ысрайыл патышалыгының Самарияда өз пайтагты болупдыр. Гүнортада ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Шонуң үчин хем Көне Әхтиң кәбир ерлеринде «Ысрайыл» сөзи диңе Демиргазыкдакы он тирәни я-да Демиргазык патышалыгыны аңладыпдыр, көпленч болса Ыбрайым пыгамбериң агтыгы Якубың әхли несиллерини аңладыпдыр. Мукаддес Китап бу халкың Худайың сайлан ве сөен халкы боландыгыны өвредйәр, оларың үсти билен Худай дүнйәниң әхли халкларыны ялкамагы карар этди. Ысрайыл Худай тарапындан горалды ве ялканды, Худай олар билен әхт баглашды ве олара үйтгешик вадалар берди. Шейле хем, Ысрайыл Худайың кануныны кабул этди ве Худай олара пыгамберлер аркалы гепледи.

Гчк 32:28; 46:8; 49:28 Мср 1:1; 2ЙЙ 10:16; 2ЙЙ 11:1; Иша 9:7.

Серет: Якуп; Яхуда.

Ысрайылың он ики тиреси – Ысрайыл (өңки ады Якупды) огулларының әхли несиллери, оларың атлары Рубен, Шимгон, Леви, Яхуда, Зебулун, Ысакар, Дан, Гат, Ашер, Нафталы, Бенямин ве ики саны ярым тире, Эфрайым ве Манаша. Эфрайым ве Манаша Юсубың огуллары болуп, олар Юсубың какасы Ысрайыл тарапындан айратын сөйлүпдирлер.

Гчк 35:23-26; 41:51-52; 48:5; 49:28; Мср 1:1-5; Еш 17:1-18; 1ЙЙ 2:1-2; 6:63.

Серет: Ысрайыл; Яхуда; Якуп; Юсуп.

Ызына сатын алмак – илкинҗи доглан хайванлар, шейле хем, адамлар Реббе дегишли болупдыр. Улы мерхемет эдип, Реб еврейлере новбахар огулларыны ве илкинҗи болан эшеклерини ызына сатын алмага ругсат эдипдир. Олар муны Худая бермек үчин рухана садака я-да гурбанлык гетирмек аркалы ерине етирипдирлер. Реб новбахар огулларыны Мүсүрде өлүмден нәхили халас эдендигини хемише ятламаклары үчин ысрайыллара када-канунлар берипдир.

Мср 13:13-15; 34:19-20.

Я

Я

1. Ябуслар
2. Яг
3. Яг гуймак
4. Яхуда
5. Яхудаларың дили
6. Яхуды
7. Якма гурбанлыгы
8. Якуп пыгамбер
9. Ялкамак
10. Яшулулар
11. Язык гурбанлыгы

Ябуслар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар хезрети Давут патыша тарапындан эеленйәнчәлер, Иерусалимде ве онуң төверегинде яшапдырлар.

Гчк 10:15; Еш 3:10; 2Шам 5:6; 1Пат 9:20.

Серет: Кенган.

Яг – адатча Көне Әхтде зейтун ягы. Зейтун ягы гадымы Ысрайылда бирнәче максатлар үчин уланылыпдыр. Ол чыраларың ягы үчин, яралары беҗермек үчин ве деридәки ёкушян яралары беҗермек үчин уланылыпдыр. Кәте ягы атыр билен гарып, якымлы ыс бермек үчин дерә ве сача чалыпдырлар. Гымматбаха яг кимдир бири патышалыга, руханылыга, пыгамберлиге сайлананда, онуң депесинден гуйлупдыр, шейле хем мукаддес затлары пәклемек үчин оларың үстүне серпилипдир. Шейлеликде, яг бүтевүлигиң, саг-саламатлыгың, Худайың Рухуның гудратының ве тәмизленмегиң нышаны болупдыр.

Мср 25:6; 29:7; Лев 7:10; 14:26; 1Шам 10:1.

Яг гуймак – сайланан адамың я-да бир задың үстүне зейтун ягыны гуймак билен йөрите хызмат үчин айры гойландыгыны аңлатмак. Кимдир бириниң депесине яг гуйлуп, ол патышалыга я-да руханылыга белленилипдир. Гурбанлык сыпасы, тутуш мукаддес чадыр мукаддес эдилмек үчин, оларың үстүне яг серпилипдир. Тәзе Әхтде месихилер шыпа алмак үчин дилег эдйән адамларының үстүне яг гуюпдырлар. Иса «Месих» дийлип атландырыляр, бу «яг гуйлан» диймеги аңладяр, ягны Худай тарапындан сайланып белленен диймекдир.

Мср 40:9,15; Лев 4:3; 1Шам. 16:13.

Серет: Месх ягы; Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Яхуда –Якубың он ики оглуның бириниң ады ве яхуда тиресиниң ата-‑бабасы. Яхуда тиреси бейик болупдыр, оңа мүлк пай дийлип берлен ер хем улы болупдыр ве «Яхуда» дийип атландырылыпдыр. Сүлейман патыша өленден соң, Демиргазык тирелер Гүнорта тирелеринден, ягны яхуда ве бенямин тиресинден айры чыканларында, бу ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Гүнорта патышалыгының Давут пыгамбериң несиллери болан өз патышалары болупдыр ве онуң пайтагты Иерусалим болупдыр.

Гчк 29:35; 35:22-23; 38:1-26; 49:8; Мср 31:2; Еш 15:1-12; 1Шам 17:12.

Серет: Ысрайыл.

Яхудаларың дили –

2Пат 18:26.

Серет: Еврей.

Яхуды – аслы еврей болан адам. «Яхуды» ады «Яхуда» сөзүнден гелип чыкандыр. Б. э. өң 586-нҗы йылда Яхуда патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр ве халк Бабыла сүргүн эдилйәр. Сүргүн дөврүнде ве ондан соң хем «яхуды» сөзи халкы ве ысрайыл тирелеринден болан ислендик адамы аңлатмак үчин гиңден уланылыпдыр. Адамзады халас этмек үчин ве Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Исаның Худай тарапындан иберилендигине ынанан илкинҗи адамлар яхудылар болупдыр.

Нех 1:2; Эст 3:4; 9:1-6.

Серет: Бабыл, Яхуда.

Якма гурбанлыгы – бу айратын гурбанлык болуп, мал сойландан соң, онуң әхли бөлеклери гурбанлык сыпасында бүтинлей якыляр. От якыландан соңра, гурбанлык отда янып түссә өврүлипдир. Асмана етйән бу гурбанлыгың түссесиниң ысы Худая ярапдыр.

Гчк 8:20; 22:2; Лев 1:2-17.

Якуп пыгамбер – хезрети Ысхагың оглы, Ыбрайым пыгамбериң агтыгы, ол Худай тарапындан вада берлен ялканыша эе болупдыр. Якуп Пениелде Худай билен гөреш тутанда, Худай Якубың адыны Ысрайыл дийип үйтгетди. Якубың он ики оглы болупдыр ве бу огуллар ысрайыл халкының он ики тиресиниң ата-бабасы болупдыр.

Гчк 25:19; 27:6; 32:22-30; 35:22-26.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Ысхак пыгамбер; Ысрайыл; Яхуда.

Ялкамак – Худайың ниети ве ислеги адамзады ялкамаклык болуп, бу Онуң ыкрар эден әхтиниң меркезинде ерлешйәр. Ыбрайым пыгамбериң үсти билен Худай ер йүзүндәки әхли адамлары ялкамаклыгы вада берди (Гчк 12:3). Бу вада Ыбрайым пыгамбериң несли болан Иса Месихиң үсти билен амала ашды (Гал 3:14). Мукаддес Китап Худайың диңе догры адамлары ялкаяндыгыны өвредйәр, себәби олар Худайы сөййәрлер ве Оңа табын болярлар. Тәзе Әхтде ялканмак дүшүнҗеси хас гиң, ягны муңа диңе бир байлык гирмән, эйсем бу ве индики дурмушда рухы тайдан ялканмак хем гирйәр. Иса эерйәнлер дирелиш гүнүнде Худайың өзлерини ялкаҗакдыгыны билйәрлер (Мат 25:34). Онуң манысы «нәлетлемек» сөзи билен гапма-гаршыдыр.

Гчк 1:22,28; 12:3; Кан 28:1-12; Мат 25:34; Лук 14:14; Эфе 1:3.

Яшулулар – Ысрайыл халкының бүтин тарыхының довамында, хатда Исаның дөврүнде яшулулар ёлбашчылык этмәге, өвретмәге ве адамларың үстүнден ыгтыярлыгы йөретмәге җогапкәр болупдырлар. Олар кәте өз борчларыны догры ве адалатлы берҗай этмәндирлер, шонуң үчин Худай олары пыгамберлериниң үсти билен язгарыпдыр. Йыгнакларда Исаның ызына эерйәнлериң арасында бу хызматы йыгнагың ёлбашчылары ерине етирипдирлер. Аянлык китабында яшулулар Иса Месихе иман этмек аркалы әхли халас боланлары аңладыпдыр.

Мср 3:18; 4:29; Лев 4:15; Кан 19:12; Рут 4:2,9; Иша 3:14; Айн 4:4.

Язык гурбанлыгы – эгер кимдир бири төтәнден гүнә эден болса я-да харам затлары эллән болса, онда бу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәсинден саплапдыр.

Лев 5:2-19.

Е

Е

1. Едутун
2. Ехошапат җүлгеси
3. Еврей

Едутун – ол 1ЙЙ 16:41-де беян эдилйән Давут пыгамбериң баш сазандаларының бири болан болмагы әхтимал; башга бир манысы «боюн эгдирмекдир».

1ЙЙ 16:41.

Ехошапат җүлгеси – бу ер Иерусалимиң голайындакы җүлге үчин уланылян атдыр, ягны ол Иерусалиме гаршы йыгнанан миллетлере Худайың ыглан эден җезасының беян эдилйән ери болупдыр. Ёвел китабының 3‑нҗи бабының 14‑нҗи аядында бу хөкүм җүлгеси дийлип атландырылыпдыр.

Ёв 3:2,12,14.

Еврей –

1. Аслы нәбелли көне сөз, бу ысрайыл халкы үчин уланылыпдыр. Шейле хем бу Ыбрайым пыгамбериң асыл гелип чыкышыны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2. Б. э. өң 586-нҗы йылда Бабыл сүргүни дөврүне ченли, эсасан, ысрайыл халкы тарапындан уланылан дил. Халк сүргүнден доланып геленден соң, оларың аглабасы бу диле дерек арамей дилинде гүрләпдир. Көне Әхтиң көп ери еврей дилинде язылыпдыр.

Гчк 14:13; 39:14,17; 40:15; 41:22; 43:32; Мср 1:15-19; 21:2; 1Шам 4:6

Серет: Арамей.

Ю

Ю

1. Юнус пыгамбер

2. Юсуп пыгамбер

Юнус пыгамбер – Ниневе халкының пис ишлери үчин олары Худайың вейран этҗекдиги барада дуйдурыш берен пыгамбер. Онуң дуйдурышы себәпли халк тоба этди ве Худай олары багышлады.

Юнус китабы.

Юсуп пыгамбер – Ысрайылың иң сөйгүли оглы, Эфрайым билен Манашаның какасы. Доганлары оны гул эдип сатдылар, эмма Худай оны халас этди ве Мүсүр патышасының «саг эли» этди. Ол ерде Юсуп доганларыны ве тутуш машгаласыны, шейле хем көп мүсүрлилери узак вагтлап болан гуракчылык дөврүнде ачлыкдан халас этмекде эсасы хызматы битирди.

Гчк 30:24-25; 37:1–50:26.

Серет: Фараон.

Й

Й

1. Йыгнагың хызматчысы
2. Йыгнагың ёлбашчылары
3. Йыгнак

Йыгнагың хызматчысы – Иса гөге гөтериленден соң ве Мукаддес Рух иненден соң, месихилер топарына окатмага ве хызмат этмәге белленен йөрите адамлар тарапындан ёлбашчылык эдилипдир. Мунда белли бир дүзгүн болмандыр, муңа гарамаздан Павлус өз хатларында нәхили адамларың ёлбашчылык этмелидиги барада анык гөркезмелер берипдир. Иса башгалара хызмат этмеклиге өрән ёкары баха берипдир.

Рес 14:23; 1Пет 5:1-4; 1Тим 3:1-13; Рим 16:1; 1Тим 5:17-21; Тит 1:5-9; Ев 13:7,17.

Йыгнагың ёлбашчылары –

Серет: Яшулулар.

Йыгнак – Тәзе Әхт дөврүнде Иса ынанянлар сежде этмек үчин Иерусалимдәки ыбадатханада йыгнанышыпдырлар. Мундан соң тизара олар өз өйлеринде йыгнанышып башлапдырлар. Хош Хабар тутуш Рим империясында вагыз эдиленсоң, йыгнаклар көп ерлерде гурналды. Бу гүнки гүн йыгнаклар дүнйәниң әхли ерлеринде гечирилйәр. Бу йыгнакларың әхлиси бир бейик Йыгнагың бөлүми хасапланып, онуң дүзүми Исаның дөврүнден тә шу гүне ченли месихилерден ыбаратдыр.

Мат 16:18; Рес 8:1; 9:31; Рим 16:5; 1Кор 11:18; Эфе 5:23-32; Айн 1:11.

З

З

1. Зебур
2. Зекат
3. Зыгыр
4. Зыярат нагмасы

Зебур – 150 мезмурдан ыбарат топлум, оларың көпүси Давут пыгамбер тарапындан языландыр. Зебур Көне Әхтиң бир бөлегидир.

Серет: Давут пыгамбер; Көне әхт; Мезмур.

Зекат –

Серет: Ондан бири.

Зыгыр – Орта Гүндогарда өсүмлигиң бир гөрнүши. Зыгыр үйшмегини йыгнап, сувда эзипдирлер, соңра гурадып, сүйүмини айратын алып, ондан йүплүк өрүпдирлер ве ондан непис мата докапдырлар. Ахырында, докалан зыгыр мата йүң мата гаранда гыммат хасапланыпдыр, себәби оны ыссы ховада геймек якымлы болупдыр ве оны өндүрмек кын болупдыр. Руханы гейимлериниң кәбирлери зыгыр матадан докалыпдыр.

Мср 9:31; 25:4; 26:1; Лев 6:10; 16:4; Сүл 31:13; Дан 10:5.

Зыярат нагмасы – Еврейче «ёкары чыкян айдым» диймекдир. Бу айдым дагың ёкарсында ерлешйән ыбадатхана чыкыланда айдылыпдыр. Бу айдымлар дини байрамчылыклар үчин Иерусалиме баряркалар, ёлда зыяратчылар тарапындан айдылып, ыбадатханада байрамчылыгың бир бөлеги хөкмүнде сежде эдипдирлер. Бу сөз кәбир мезмурың еврейче адының бир бөлегидир.

Зеб 119-133.

Table of Contents

Гириш

Луканың хош хабары

- 1‑нҗи бап
- 2‑нҗи бап
- 3‑нҗи бап
- 4‑нҗи бап
- 5‑нҗи бап
- 6-нҗы бап
- 7‑нҗи бап
- 8‑нҗи бап
- 9-нҗы бап
- 10-нҗы бап
- 11‑нҗи бап
- 12‑нҗи бап
- 13‑нҗи бап
- 14‑нҗи бап
- 15‑нҗи бап
- 16-нҗы бап
- 17‑нҗи бап
- 18‑нҗи бап
- 19-нҗы бап
- 20‑нҗи бап
- 21‑нҗи бап
- 22‑нҗи бап
- 23‑нҗи бап
- 24‑нҗи бап

Сөзлүк

А

- Адалатлы
- Адам ата
- Агта
- Агыз беклемек
- Ахалот
- Аждарха
- Акмак
- Аламот
- Алоэ
- Амалеклер
- Аммонлар
- Аморлар
- Анаклар
- Араба дүзлүги
- Арамей дили
- Арфа
- Артемис
- Арвах-җын
- Арёпагус
- Ашера
- Ашторет
- Ашур
- Аянлык
- Азия

Б

- Бабыл
- Багал
- Баш руханы
- Башан
- Байрам йылы
- Байрамчылыклар
- Берекет
- Беелзебул
- Бу дүнйәниң хөкүмдары
- Бут
- Бүтинлей ёк этмек

Ч

- Чатма байрамы

Д

- Дагон
- Давут галасы
- Давут Оглы
- Давут пыгамбер
- Декаполис
- Дери кесели
- Дикме даш
- Дога-дилег этмек
- Догры

Э

- Эфиопия
- Эфот
- Эл гоймак
- Эллинҗи гүн байрамы
- Эляша пыгамбер
- Эпикурчы философлар

Ә

- Әхт

- Әхт сандыгы

Ф

- Фараон
- Фарисейлер
- Финикия

Г

- Гала дервезелери
- Галла байрамы
- Галла садакасы
- Ган
- Гиргашлар
- Гитит
- Гомора
- Гөгүң Шалыгы
- Гөк
- Гөргүр
- Гөрнүш
- Греклер
- Гурбанлык сыпасы
- Гурбанлыклар
- Гурсакча
- Гүнә гурбанлыгы
- Гүнәден сапланма гүни
- Гырнак аял
- Гызыл деңиз

Х

- Хача чүйлемек
- Халасгәр
- Хантагта
- Хасыл байрамы
- Хеләкчилик ери
- Хепдәниң биринҗи гүни
- Хермон дагы
- Хетлер
- Хигаён
- Хирод
- Хивилер
- Хореп
- Хорылар
- Хоссар
- Хош хабар
- Хошбой ыслы гамыш
- Хошея пыгамбер
- Хов эне
- Хөдүр чөреги
- Худай
- Худайың Гузусы
- Худайың Оглы
- Худайың Шалыгы
- Хызмат этмек

И

- Иблис
- Ичги садакасы
- Ички гала
- Император
- Инҗил
- Иң мукаддес отаг
- Иордан дерясы
- Иса
- Ишая пыгамбер
- Иерусалим

Җ

- Җебрайыл перишде
- Җелиле
- Җеннет
- Җул гейинмек

К

- Канун
- Канун китабы
- Кемош
- Кенган
- Кенганлар
- Керуп
- Кесетлер
- Кейнлер
- Кәкилик оты
- Көне Әхт
- Күл үстүнде отурмак

Л

- Ладан
- Левилер
- Лира
- Ливан
- Ливятан
- Лолы
- Лут

М

- Мадай
- Манна
- Маскил
- Меҗлис
- Меръем
- Месх ягы
- Месих
- Месопотамия
- Мейлетин садака
- Мезмур
- Мәликсадык
- Мидянлар
- Микайыл
- Миктам
- Миллетлер
- Милло
- Мирас
- Молек
- Моваплар
- Мукаддес
- Мукаддес чадыр
- Мукаддес чөрек
- Мукаддес даг
- Мукаддес отаг
- Мукаддес өй
- Мукаддес Рух
- Мурдар
- Муса пыгамбер
- Мут лабен
- Мүр
- Мүрзе

Н

- Надан
- Нард
- Назыр
- Нефиллер
- Негеп чөли
- Новбахар огул
- Нух пыгамбер

О

- Омын

- Ондан бири

Ө

- Өлүлер дүнйәси

- Өй бутлары

П

- Парс империясы
- Парз
- Пата
- Патрос
- Перишде
- Перизлер
- Перман
- Песах байрамы
- Петир байрамы
- Пилат
- Пилиштлилер
- Пурым байрамы
- Пыгамбер
- Пыгамберлик этмек

Р

- Рабби
- Рахап
- Рапалар
- Реб
- Реббе хөдүр эдилен чөрек
- Реббе йүз тутулян чадыр
- Реббиң гүни
- Реббиң өйи
- Реббиң сачагы
- Ресуллар
- Римлилер
- Рух
- Руханы

С

- Сабат гүни
- Садака
- Саддукейлер
- Саламатлык гурбанлыгы
- Салгытчы
- Салим
- Самария
- Сара

- Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

- Сежде этмек
- Сеждегәх
- Села
- Серафлар
- Сердар
- Сидон
- Синагога
- Синай
- Сион
- Сион гызы
- Содом
- Сөвеш арабасы
- Стоик таглыматчылар
- Сур
- Сурнай байрамы
- Сува чүмдүрмек
- Сүлейман пыгамбер
- Сүннет
- Сүннетсизлер
- Сүргүн
- Сыпа

Ш

- Шеминит
- Шейтан
- Шигаён
- Шөхрат

Т

- Табшырык
- Тегелек ховуз
- Тәмиз
- Тәзе Ай байрамы
- Тәзе Әхт
- Төврат
- Төврат мугаллымы
- Туты
- Түтетги
- Түтетги сыпасы

У

- Урым ве Туммым

Ы

- Ыбадатхана
- Ыбрайым пыгамбер
- Ыляс пыгамбер
- Ынсан оглы
- Ысхак пыгамбер
- Ысмайыл пыгамбер
- Ысрайыл
- Ысрайылың он ики тиреси
- Ызына сатын алмак

Я

- Ябуслар
- Яг
- Яг гуймак
- Яхуда
- Яхудаларың дили
- Яхуды
- Якма гурбанлыгы
- Якуп пыгамбер
- Ялкамак
- Яшулулар
- Язык гурбанлыгы

Е

- Едутун
- Ехошапат җүлгеси
- Еврей

Ю

- Юнус пыгамбер

- Юсуп пыгамбер

Й

- Йыгнагың хызматчысы
- Йыгнагың ёлбашчылары
- Йыгнак

З

- Зебур
- Зекат
- Зыгыр
- Зыярат нагмасы