Мукаддес Китап
Author: Мукаддес Китап Терҗиме Институты
Date: 2018-09-17T07:55:14.589843+00:00

Гириш

Гириш

1. Левилер

2. Сөзлүк

Элиңиздәки Мукаддес Китап хер бир адам үчин иң ваҗып китапдыр! Бу китап аркалы адамзат өз Ярадыҗысы Худайы танап, Онуң биз үчин ниетлән аҗайып максадыны өвренер ве иман эдип, бакы яшайша эе болар. Бейик патыша болан Давут пыгамбер Худайың Сөзи барада өз мезмурларының биринде: «Сениң сөзүң – чыра аякларыма, ол – ягтылык мениң ёдама» дийип айдяр. Худайың Сөзи, догрудан-да, хер бир ынсаның дурмушы үчин чырадыр, йөрейән ёлуны ягтылдян нурдур! Гой, Худай бу китабы окаян хер бир ынсана пәхим-пайхас берип, Өз Сөзүниң уммасыз байлыгыны оңа багыш этсин!

Китапларың атлары

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китапларың атлары дүрли-дүрлүдир:

- •Китап я-да онуң эсасы бөлеги белли бир адам тарапындан язылып, шол адамың ады билен атландырыляр, мысал үчин, «Сүлейманың пәхимлери».

- •Китап хайсыдыр бир адам барада язылып, шол адамың адына лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Рут».

- •Китап ысрайыл халкының тарыхының хайсыдыр бир дөврүни беян эдип, шол дөвүрдәки вакалара, ягдайлара лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Ысраыыл сердарлары». Булар барада хас гиңишлейин маглуматы алмак үчин, хер китабың башында берилйән гириш бөлүмине гөз айлаң.

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китаплар шу топарлара бөлүнйәр:

- •Көне Әхт

- ◦Төврат (Гелип чыкыш – Канун таглыматы)

- ◦Ир дөвүрдәки пыгамберлер; бу китаплар топары кәвагт «Тарыхы китаплар» дийлип хем атландырыляр (Ешува – Патышалар (Икинҗи китап))

- ◦Язгылар, шейле топара Зебур ве Сүлейманың пәхимлери ялы китаплар гирйәр. (Йыл язгылары – Нагмалар нагмасы)

- ◦Бейлеки пыгамберлер (Ишая – Малакы)

- •Тәзе Әхт

- ◦Хош хабарлар. Муңа дөрт китап дегишли болуп, олар дүрли адамлар тарапындан языландыр. Олар өзлериниң шаят болан вакаларыны беян эдйәрлер.

- ◦«Ресулларың ишлери» атлы китап Лука тарапындан языландыр. Ол бу китапда Иса Месихиң гөге гөтериленден соң болан вакалары беян эдйәр.

- ◦Хатлар. Булар Павлус, Петрус ве Ёханна ялы авторларың месихи йыгнаклара язан хатларыдыр.

- ◦«Ёханна гелен аянлык» эдебиятың айратын гөрнүши болуп, онда Худайдан гелен гөрнүшлер ве аянлыклар беян эдилйәр.

Ёкарда агзалан китаплар топлумларының хер бири өзүне махсус болан жанрда языландыр. Шонуң үчин-де окыҗы китабы оканда, онуң жанр айратынлыгыны хасаба алмалыдыр.

«Көне Әхт» ве «Тәзе Әхт» китапларына гошмача сөзбашылар берилйәр. «Көне Әхтиң» дүзүмине пыгамберлериң китапларының хем гирйәндигине гарамаздан, оңа түркмен окыҗыларына гиңден таныш болан «Төврат» ве «Зебур» диен гошмача сөзбашылар берилди. «Тәзе Әхт» китабына «Инҗил» диен гошмача сөзбашы берилсе-де, онуң дүзүмине «Инҗилден» башга китаплар ве иманлылар йыгнакларына язылан хатлар гирйәр.

Худайың атлары

Көне Әхт китабы түркмен дилине асыл нусгадан, ягны еврей дилинден терҗиме эдилди. Бу китабың еврей дилиндәки асыл нусгасында Худайың бирнәче ады душ гелйәр. Онуң «Элохим» ады хас көп уланылып, ол түркмен дилине «Худай» дийип терҗиме эдилди. Онуң бейлеки ады Яхве болуп, ол хем «Худай» диймеги аңладяр. Бу ат түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. «Реб» сөзи Худайың әхт баглашан, Өзүни халкына аян эден я-да ынсан кешбинде пейда болан ягдайларына дегишли вакаларда уланылды. Худайың «Эл-Шаддай» ады түркмен дилине «Гудратыгүйчли» дийип, «Эл-Элён» болса «Бейик Худай» дийип терҗиме эдилди. Худайың китапда сейрек душ гелйән «Адонай» ады «Таңры» дийип терҗиме эдилди. Херекет эдйән, бейик ишлери амала ашырян Худайы суратландырмак үчин еврей дилинде утгашдырылып уланылан «Яхве Элохим» ады түркмен дилине «Худайымыз Реб» дийип терҗиме эдилди.

Тәзе Әхт китабының асыл нусгасы грек дилинде язылып, онда Худай бабатда «куриос» диен сөз уланыляр. Китабың язга гечирилен дөврүнде бу сөз «ага» я-да «хоҗайын, эе» диймеги аңладярды. Көне Әхтиң грек дилиндәки терҗимесинде Худайың «Яхве» ве «Адонай» атлары хем «куриос» дийип терҗиме эдилендир. Шонуң үчин-де, Тәзе Әхт китабында адамлар Иса Месихе «куриос» дийип йүзлененлеринде, Оны Худай хөкмүнде кабул эдендиклери әшгәр боляр. Шейле ягдайларда «куриос» сөзи түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. Мундан башга-да, Иса Месих өлүмден диреленден соң Оңа Куриос Иса Месих дийип йүзленилип, бу ат түркмен дилине «Реббимиз Иса Месих» дийип терҗиме эдилди.

Мукаддес Язгылар ве тарыхы вакалар

Мукаддес Язгыларда беян эдилйән вакалара долы ве догры дүшүнмек үчин, олара шол дөвүрде болуп гечен тарыхы вакалар билен умумы багланышыкда гарамалыдыр. Ашакда Мукаддес Язгыларда беян эдилен тарыхы дөвүрлериң ве империяларың ады берилйәр:

1.Ыбрайым пыгамбериң дөврүне ченли болуп гечен вакалар. Худай дүнйәни ярадяр. Ол Адам атаны ве Хов энәни ярадып, олары Эрем багында ерлешдирйәр. Эмма олар Худайың эмрини бозансоңлар, Эремден махрум эдилйәрлер. Оларың несли көпелип, ер йүзүне яйраяр, гүнә ичинде яшап, өз дурмушларына гүмра болуп, Яраданы унудяр. Худайың муңа җуда гахары гелип, тутуш адамзады ёк этмеги ниет эдинйәр. Ол Өз ниетини берҗай этмек үчин, ер йүзүне элхенч сил иберйәр-де, Нух пыгамбер билен онуң машгаласындан башга тутуш адамзады ёк эдйәр. Хава, Худай шол силде диңе Нух пыгамбери ве онуң машгаласыны халас эдйәр, себәби олар дири Худая иман эдип, Оңа сежде эдйәрдилер. Беян эдилйән вакаларың шу тапгыры Нухуң несиллериниң Бабыл минарасыны гуршы ве тутуш адамзадың несил дарагтының дөрейши билен тамамланяр.

2.Ыбрайым пыгамбер барадакы вакалар. Хич перзенди болмадык Ыбрайым пыгамбере Худай бир огул берҗекдигини, ондан бейик бир миллет яратҗакдыгыны вада берйәр. Мундан башга-да, Худай пыгамбере онуң неслине «бал билен сүйт акян» Кенган топрагыны-да мирас берҗекдигини вада эдйәр. Ыбрайым пыгамбер вада берлен юрда гөчүп, ол ерде чадырда бир чарвадар кимин яшаяр. Худай Ыбрайымың агтыгы Якуба «Ысрайыл» дийип ат берйәр. Ысрайылың он ики оглы болуп, олар тутуш халкың несилбашылары боляр. Ысрайылың Юсуп атлы сөйгүли оглы доганлары тарапындан Мүсүр гулчулыгына сатылса-да, Худай оны ялңыз гоймаяр. Юсуп пыгамбер Худайың көмеги билен тутуш Мүсүр юрдунда икинҗи дереҗели адам боляр. Ол ачлык дөврүнде тутуш юрды ве өз атасының машгаласыны халас эдйәр. Онуң несли Мүсүрде җуда көпелйәр, эмма Юсуп пыгамбер арадан чыкандан соң, олар Мүсүр юрдунда гул болярлар.

3.Мүсүрден чыкыш ве вада эдилен топрагы эелемек барадакы вакалар:

а.Муса Ысрайылың неслини мүсүр гулчулыгындан азат эдйәр. Ысрайылың огулларындан дөрән тирелер чөлде Худая эерип, Ондан Мукаддес Кануны кабул эдйәрлер. Худай олара леви тиресини руханычылыга беллемеги ве Өзи үчин мукаддес чадыры ясамагы буюряр. Бу чадыр Худая сежде этмек үчин ниетлененди.

б.Ешува ысрайыллары Ыбрайым пыгамбере вада берлен топрага – Кенгана гетирйәр. Олар бу топрагы шол ерде яшап йөрен тирелерден басып алярлар. Бу тирелериң аглаба бөлеги Нух пыгамбериң Хам ве Яфес атлы огулларының несиллериди. Ыбрайым пыгамбер болса Нух пыгамбериң новбахар оглы Самың неслиди. Ысрайылың душманлары болан аммонлар ве моваплар болса Лутуң несиллериди. Басылып алнан юрт он ики бөлеге бөлүнип, ысрайыл тирелериниң арасында биҗе боюнча пайланыляр. Юсубың ики оглундан ики тире эмеле гелйәр, себәби Ысрайыл пыгамбер дүнйәден өтмәнкә олары өз огуллары хөкмүнде кабул эдип, ак пата берипди. Шонуң үчин-де, он ики бөлеге бөлүнен топрак Ысрайылың он бир оглуның несиллериниң арасында мүлк хөкмүнде пайланыляр. Ысрайылың Леви оглуның несиллери болса руханычылыга беллененсоңлар, топракдан хич мүлк алмаярлар, себәби Ысрайыл Худайы Реббиң Өзи оларың мүлкүди.

4.Он ики тирәниң бир патышалыгы эмеле гетириши барадакы вакалар:

а.Шавул патыша Ысрайылың илкинҗи патышасы боляр. Соңра Давут пыгамбер Ысрайыла патыша боляр ве он ики тирәни бирлешдирип, бир миллети эмеле гетирйәр--де, өз чәклерини гиңелдйәр.

б.Сүлейман пыгамбер Реббе сежде этмек үчин дүнйәде деңи-тайы болмадык ыбадатхананы гуряр.

5.Патышалыгың бөлүнмеги барадакы вакалар. Сүлейман пыгамбер арадан чыкандан соң, онуң ики оглуның арасында уруш башланяр. Юрдуң демиргазыгындакы он тире Сүлейманың огулларының бирини голдап, Ысрайыл патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве бенямин тирелери болса Сүлейманың бейлеки оглуны голдап, юрдуң гүнортасында Яхуда патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве Ысрайыл патышалыклары пыгамберлериң язгыларында көп ятланыляр. Демиргазык патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр, илаты болса Бабыла сүргүн эдилйәр.

6.Сүргүнлик дөври ыбадатхана вейран эдилйәр, гүнорта патышалыгы болан Яхуданың абрайлы ве гөрнүкли адамлары, машгалалары бабыллылар тарапындан есир алыняр.

7.Дикелдиш дөври – Парс империясы дөрәнден соң яхудылара өз ватанына, Ысрайыла доланмак ругсат эдилйәр. Олар өз юрдуна доланып, шәхери ве ыбадатхананы дикелдйәрлер.

8.Көне ве Тәзе Әхтиң аралыгындакы дөвүр – Македония империясы. Ортаер деңзи македониялылар тарапындан басылып алыняр. Македонлар грек дилини яйрадып, билим улгамыны өсдүрип яйбаңландырярлар.

9.Иса Месихиң дурмушы ве хызматы. Шол дөвүрде яхудылар Рим империясына гарашлы болуп, онуң беллән патышаларының голастында яшаярдылар. Шейле патышаларың бири-де Хирод болуп, ол Рим императорына долы гарашлы болупдыр.

10.Илкинҗи месихилер йыгнагы. Иса Месих гөге гөтериленден соң, Оңа иман эденлериң саны барха артяр. Гүйчли ызарланмалара, сөгүлмелере ве эҗирлере гарамаздан, оларың саны барха көпелйәр. Месихи йыгнаклар Орта Гүндогардан Рим империясының Азия велаятына (хәзирки Түркие), хатда Европа юртларына ченли яйраяр.

Мукаддес Язгыларың жанрлары

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде үч дүрли жанр: кысса (беян этме), гошгы (я ак гошгы) ве гошгы жанрында язылан проза уланылды. Гошгы жанрында язылан проза долы капыя эе болмаса-да, гошгы ялы окаляр. Шонуң үчин-де, шейле жанрда язылан пыгамберлик китаплары терҗиме эдиленде, олар гошгы гөрнүшде реҗеленди. Еврей шыгрыетинде «параллелизм» усулы гиңден уланыляр. Шейле усулда язылан гошгуларың биринҗи сетиринде беян эдилйән пикир икинҗи сетиринде гайталанып, манысы хас гиңишлейин дүшүндирилйәр.

Голязмалар

Көне Әхт китабы түркмен дилине еврей дилинде язылан Масоретик текстлеринден терҗиме эдилди. Бу Масоретик текст Библия Хебрайиканың соңкы неширинде чап эдилди. Зерурлыгың дөрән ягдайларында шу нешириң теклип эден алтернатив дүшүндирмелеринден хем угур алнып, олара дегишли чыкгытлар берилди. Тәзе Әхт китабы грек дилиндәки голыазмадан (Бирлешен Мукаддес китап җемгыети, 4‑нҗи нешири) терҗиме эдилди. Бу гөрнүшдәки аятларың Текстус Ресептус билен тапавутлы болан ягдайларында олара хем дегишли чыкгытлар берилди.

Чыкгытлар

Терҗимеде чыкгытларың бирнәче гөрнүшлери уланылды. Оларың иң йөнекейи окыҗа дүшнүксиз я-да нәбелли болан сөзе дүшүндириш берйәр. Шейле сөзлер китабың ахырында берилйән Сөзлүкде хем ерлешдирилендир. Чыкгытларың ене бир гөрнүши терҗиме эдилен асыл нусгадакы аятларың башга гөрнүшиниң бардыгыны хем гөркезйәр. Шейле аятларың арасындакы тапавут җикме-җик гөркезилмесе-де, хайсы асыл нусгадан алнандыгы мәлим эдилйәр.

Өлчег бирликлери

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде өлчег бирликлерини аңлатмак үчин мысгал, гадак, батман ялы гадымы көне түркмен өлчег бириклери уланылды. Оларың хәзирки дөвүрдәки такмынан өлчегини гөркезмек үчин дегишли чыкгытлар берилди. Шейле-де, чыкгытларда көне еврей ве грек өлчеглери уланылды. Сиз бу өлчег бирликлерини китабың ахырында берилйән таблисада гөрүп билерсиңиз.

Салгыланма аятлары

Тәзе Әхтиң китапларында Көне Әхтден мысал гетириленде, онуң хайсы китапдан алнандыгыны гөркезмек үчин салгыланма аятлары берилйәр. Бу окыҗа аядың я-да бабың асыл мазмуныны тапмагы еңиллешдирмек максады билен эдилди.

Мукаддес Язгыларың стили

Мукаддес Язгыларың стили өзболушлыдыр. Себәби онуң асыл нусгасының язылан дөврүндәки дурмуш ягдайларының, дәп-дессурларының кәбирлери түркмен дурмушы ве медениети үчин нәтанышдыр. Шоңа гөрә-де, терҗимечилер асыл нусганың манысының түркмен окыҗысына дүшнүкли болмагы үчин бу ише өрән сересаплы чемелешдилер. Олар асыл нусганың манысының үйтгедилмегине я-да тесвирленмегине ёл бермезлик үчин, оны сөзме-сөз терҗиме этмекден я-да диңе манысыны терҗиме этмекден гача дурдулар. Өңде гойлан меселәниң кын боландыгына гарамаздан, терҗиме адаты окыҗа дүшнүкли болуп, манысының арасса, анык ве тебигы болмагы үчин сада дилде эдилди. Терҗиме стилиниң дүрли болмагы терҗимелериң хем дүрли боляндыгыны аңладяр. Шонуң үчин-де, хайсыдыр бир терҗимәни башга терҗиме билен деңешдирип, онуң нәдогры эдилендигини айтмак ерликсиздир. Терҗимелериң бирмеңзеш болуп, адалгаларың я-да җүмлелериң башгача, окыҗа хас дүшнүкли тәрде берилмеги ахмалдыр. Мундан башга-да, терҗимелериң хеммеси белли бир дереҗеде дүшүндирмелере эедир. Терҗимәниң довамында душ гелен икиманылы сөзлемлериң аглаба бөлегиниң дүшүндирилмелери окыҗының пайына галдырылды. Йөне манысы өрән чылшырымлы ве айдың болмадык аятларың кәбирлери садалашдырылып, окыҗа дүшнүкли болар ялы терҗиме эдилди. Шейле аятларың терҗимесинде көп алымлар тарапындан бу бабатда кабул эдилен дүшүндиришлерден угур алынды.

Мукаддес Китап Терҗиме институты

Көне Әхт

Левилер

Левилер

Гириш

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27

Левилер китабында Худайың Муса пыгамбере берен канунлары ве табшырыклары беян эдилйәр. Китап леви тиресинден болан адамларың хатырасына Левилер дийип атландырыляр. Левилер мукаддес чадырда Реббиң айратын хызматкәрлеридилер. Руханылар хем өз аслы боюнча леви тиресиндендирлер. Китапда эсасан-да руханыларың ве бейлеки левилериң борчлары беян эдилйәр. Олар гурбанлыклар, Худая садакалар ве Гүнәден сапланма гүни ялы дини байрамлары гечирйәрлер (16:1-34, 23:26-32). Ислендик гүнә: агыр гүнә, еңил гүнә – тапавуды ёк, мукаддес өйи мурдар эдип билйәрди. Шонуң үчин-де, гүнәден сапланмак үчин берилйән гурбанлыклар дүрли-дүрлүди. Оларың бары бу китапда җикме-җик беян эдилйәр. Бу гурбанлыклар адамлары Худай билен ярашдырмага ярдам эдйәрди. Шейле хем Левилер китабы халал ве харам мал, эгин-эшик үчин уланылмалы маталар, гарыплар барада эдилмели алада хакындакы канунлардан ыбаратдыр.

Китапда хер кырк докуз йылдан бир йылы байрам этмек барада гүррүң эдилйәр. Шол йыл ер башкы эесине гайтарылып берилмелиди (25:8-17). Хер единҗи йыл топрага дынч бермек үчин, ер экишсиз галдырылмалыды (25:1-6). Ер хакындакы канунлар гаты ваҗыпды, чүнки ер аслында Худайыңкы болуп, хоҗалыкларың ве тутуш җемгыетиң ыкдысады эсасыды.

Китабың көп бөлеги канунлардан ыбаратдыр. Бейлеки бөлүмлерде халк ве руханылар Худайың гөркезмелерине гулак асанда я-да рет эденде, олара нәме боляндыгы беян эдилйәр. Худай Өзүне гаршы баш гөтеренлери дессине җезаландырып, Өзүне гулак асанлара болса шу ваданы берди:

«Мен сизиң араңызда болуп, сизиң Худайыңыз боларын, сизем Мениң халкым боларсыңыз. Мүсүрлилериң гулы болуп галмасынлар дийип, сизи Мүсүрден алып чыкан Худайыңыз Реб Мендирин. Сизи оларың элинден азат эдип, башыңызы дик тутдурып йөреден Мендирин».

26:12-13

Мазмуны

- Садакалар ве гурбанлыклар барадакы канунлар 1:1–7:38

- Харуның ве онуң огулларының руханылыга беллениши 8:1–10:20

- Халаллык ве харамлык барадакы канунлар 11:1–15:33

- Гүнәден сапланма гүни 16:1-34

- Дурмушда ве Худая сежде этмекде мукаддес болмак барадакы канунлар 17:1–27:34

- Дүрли меселелер барадакы канунлар 17:1–20:27

- Руханылар үчин дүзгүнлер 21:1–22:33
- Дини байрамлар үчин гөркезмелер 23:1–25:55
- Ялканышлар ве җезалар 26:1-46

- Реббе вадалар ве гурбанлыклар барадакы канунлар 27:1-34

1‑нҗи бап

Якма гурбанлыгы

1^1Реб Өзүне йүз тутулян чадырдан Мусаны чагырып, оңа шейле дийди: 2«Ысрайыл халкына айт: „Реббе мал гурбанлык бермек ислейәнлер, гой, гара маллардан я-да доварлардан берсинлер+. 3Сиз гара малы якма гурбанлык берсеңиз, малыңыз шикессиз өкүзче болсун. Реббиң бу гурбанлыгы сизиң адыңыздан кабул эдери ялы, сиз бу якма гурбанлыгыны Реббе йүз тутулян чадырың агзына гетириң. 4Якма гурбанлык берйән малың эеси, онуң келлесине элини гойсун ве Худай ол малы сизи гүнәлериңизден саплаян гурбанлык хөкмүнде кабул эдер. 5Соңра өкүзчәниң эеси Реббиң хузурында онуң дамагыны чалсын. Харуның огуллары – руханылар болса, онуң ганыны Реббе хөдүр эдип, оны Реббе йүз тутулян чадырың агзындакы гурбанлык сыпасының чар тарапына серпсинлер. 6Соңра гурбанлык малының эеси оны союп бөлеклесин. 7Руханы Харуның огуллары гурбанлык сыпасының үстүнде одун өрүп, от яксынлар. 8Соңра Харуның огуллары – руханылар бөлекленен эти, малың келлесидир ичягы билен билеликде гурбанлык сыпасының үстүнде янып дуран отда гойсунлар. 9Малың гарын ичегелери ве аяклары сува ювулсын. Руханы болса буларың хеммесини гурбанлык сыпасында яксын. Реббе тутушлыгына от үсти билен берилйән бу якма гурбанлыгының ысы Оңа якымлыдыр+.

10Доварлардан алнан җанлы якма гурбанлык берилйән болса, онда бу гурбанлык җанлысы хич бир шикессиз гоч я-да эркеч болсун. 11Малың эеси гурбанлык җанлысының дамагыны гурбанлык сыпасының демиргазык тарапында, Реббиң хузурында чалсын. Харуның огуллары – руханылар болса гурбанлык җанлысының ганыны гурбанлык сыпасының чар тарапына серпсинлер. 12Соңра малың эеси гурбанлык җанлысыны бөлеклесин. Руханы болса ол бөлеклери җанлының келлесидир ичягы билен билеликде гурбанлык сыпасында янып дуран отда гойсун. 13Гурбанлык җанлысының гарын ичегелери ве аяклары сува ювулсын. Онсоң руханы буларың хеммесини гурбанлык сыпасында яксын. Реббе тутушлыгына от үсти билен берилйән бу якма гурбанлыгының ысы Оңа якымлыдыр+. 14Эгер Реббе якма гурбанлык хөкмүнде гуш хөдүрленилйән болса, онда сизиң гурбанлык гушуңыз гумры я-да кепдери болсун+. 15Руханы гурбанлык гушуның бойнуны ёлуп, онуң келлесини гурбанлык сыпасында яксын. Онуң ганыны гурбанлык сыпасының гапдалына акдырсын. 16Руханы гушуң петекесини ичиндәки затлары билен биле алып, гурбанлык сыпасының гүндогар тарапына, күл атылян ере ташласын. 17Соңра руханы гушуң ганатларындан тутуп, оны икә бөлсүн, йөне бөлеклери бири-биринден долы бөлүп айырмасын. Онсоң ол гушы гурбанлык сыпасында яксын. Реббе тутушлыгына от үсти билен берилйән бу якма гурбанлыгының ысы Оңа якымлыдыр+.

2‑нҗи бап

Галла садакасы

2^1Кимде-ким Реббе галла садакасыны бермекчи болса, ол садака сайлама бугдай унундан берилсин. Садака берйән адам унуң үстүне зейтун ягыны гуюп, якымлы ыслы түтетгини онуң үстүнде гойсун+. 2Онсоң галла садакасы Харуның огулларына – руханылара гетирилип берилсин. Руханы зейтун ягына гарылан сайлама бугдай унундан бир гошавуҗыны, якымлы ыслы түтетгиниң барыны алып, олары гурбанлык сыпасында яксын. Реббиң ёлуна от үсти билен берлен бу садака пайының ысы Оңа якымлыдыр+. 3Галла садакасының галаны Харун билен онуң огулларыныңкы болсун. Реббе от үсти билен берилйән бу садака өрән мукаддес садакадыр+.

4Эгер сиз тамдырда япылан петири садака бермекчи болсаңыз, онда ол сайлама бугдай унундан биширилен, зейтун ягына югрулан, хамырмаясыз күлчелер я-да оҗакда биширилен, йүзүне зейтун ягы чалнан челпеклер болсун+. 5Эгер табада биширилен галла садакасыны бермекчи болсаңыз, онда ол сайлама бугдай унундан, зейтун ягына югрулып биширилен петир болсун+. 6Садака берйән петири дограп, үстүне зейтун ягыны гуйсун – бу галла садакасыдыр. 7Эгер сизиң берйән галла садакаңыз сачда биширилен петир чөрек болса, онда ол сайлама бугдай унундан эдилен хем-де зейтун ягына югрулан болсун. 8Реббе шейле биширилен галла садакасыны хөдүр эдиң. Чөрек рухана гетирилип берленден соң, ол оны гурбанлык сыпасының янына алып барсын. 9Руханы Реббиң ёлуна берилйән бу садака пайыны галла садакасындан бөлүп айрып, оны гурбанлык сыпасында яксын. Реббе от үсти билен берилйән бу садаканың ысы Оңа якымлыдыр+. 10Галла садакасының галан бөлеги Харун билен онуң огулларыныңкы болсун. Реббе от үсти билен берилйән бу садака пайы өрән мукаддесдир.

11Реббе садака берҗек чөрегиңиз хич вагт хамырмаялы болмасын. Чүнки Реббе от үсти билен берилйән бу садака хамырмаялы болмалы дәлдир я-да бал гошулмалы дәлдир+. 12Сиз бу затлары Реббе экиниңизиң илкинҗи хасыл садакасы хөкмүнде берип билерсиңиз. Эмма олар гурбанлык сыпасында якымлы ыс чыкармак үчин якылмасын+. 13Сиз берйән галла садакаларыңыза дуз сепиң. Чүнки дуз Худайыңыз билен баглашан әхтиңизиң нышаныдыр. Берйән садакаларыңызың хеммесине дуз сепиң+.

14Эгер сиз экиниңизиң илкинҗи хасылыны Реббе галла садакасы хөкмүнде хөдүр этмекчи болсаңыз, ол дөвлен тәзе бугдай сүммүлинден алнан ве отда говрулан болсун+. 15Оңа зейтун ягыны гошуп, якымлы ыслы түтетгини-де онуң үстүне гоюң. Бу галла садакасыдыр. 16Онсоң руханы дөвлен бугдайың белли бир мукдарыны ве якымлы ыслы түтетгили зейтун ягыны алып, олары гурбанлык сыпасында яксын. Бу Реббиң ёлуна от үсти билен берлен садака пайыдыр+.

3‑нҗи бап

Саламатлык гурбанлыгы

3^1Берйән садакаңыз саламатлык гурбанлыгы болуп, сиз улы мал өлдүрмекчи болсаңыз, онуң өкүз я сыгырдыгының пархы ёк, ол шикессиз мал болмалыдыр+. 2Малың эеси гурбанлык малының келлесине элини гоюп, Реббе йүз тутулян чадырың агзында онуң дамагыны чалсын. Харуның огуллары – руханылар гурбанлыгың ганыны гурбанлык сыпасының чар тарапына серпсинлер. 3-4Сиз саламатлык гурбанлыгындан бар ичяглары хем-де гарын ичегелериң дашындакы бар ягы, билдәки ики бөвреги дашының ягы билен, багрың йүзүндәки яг пердесини бөвреклер билен биле алып, олары Реббе от үсти билен берилйән гурбанлык пайы хөкмүнде хөдүр эдиң. 5Онсоң Харуның огуллары булары гурбанлык сыпасының үстүнде янып дуран отдакы якма гурбанлыгы билен биле яксынлар. Реббе от үсти билен берилйән бу гурбанлыгың ысы Оңа якымлыдыр+.

6Эгер саламатлык гурбанлыгы хөкмүнде Реббе довар сүриңизден гурбанлык хөдүр этмекчи болсаңыз, онда ол гочмы, гоюнмы, текеми, гечими – пархы ёк, ол шикессиз довар болмалыдыр. 7Эгер сиз гоюн гурбанлык бермекчи болсаңыз, онда оны Реббиң хузурына гетирмелисиңиз. 8Малың эеси гурбанлык җанлысының келлесине элини гоюп, онуң дамагыны Реббе йүз тутулян чадырың өңүнде чалсын. Харуның огуллары онуң ганыны гурбанлык сыпасының чар тарапына серпсинлер. 9-10Малың эеси саламатлык гурбанлыгы үчин хөдүр эдилен җанлының әхли ягларыны: гойнуң түрресиниң дүйбүнден кесилип алнан гуйрук ягыныңдыр ичягларының барыны ве гарын ичегелериң дашындакы ягларың барыны, билдәки ики бөвреги дашының ягы билен, багрың йүзүндәки яг пердесини бөвреклер билен биле алып, олары Реббе от үсти билен берилйән гурбанлык пайы хөкмүнде хөдүр этсин. 11Онсоң руханы булары алып, Реббе от үсти билен берилйән иймит садакасы хөкмүнде гурбанлык сыпасында яксын+.

12Эгер гечи гурбанлык бермекчи болсаңыз, сиз оны Реббиң хузурына гетирмелисиңиз. 13Малың эеси онуң келлесине элини гоюп, Реббе йүз тутулян чадырың өңүнде онуң дамагыны чалсын. Харуның огуллары гурбанлык җанлысының ганыны гурбанлык сыпасының чар тарапына серпсинлер. 14-15Малың эеси гурбанлык җанлысының бар ичягларыны хем-де гарын ичегелериниң дашындакы әхли ягыны, билдәки ики бөвреги дашының ягы билен ве багрың йүзүндәки яг пердесини бөвреклер билен биле алып, олары Реббе от үсти билен берилйән гурбанлык пайы хөкмүнде хөдүр этсин. 16Онсоң руханы булары алып, Реббе от үсти билен берилйән иймит садакасы хөкмүнде гурбанлык сыпасында яксын. Онуң ысы Реббе якымлыдыр. Гурбанлыгың әхли ягы Реббе хөдүр эдилсин+. 17Сиз ниреде яшасаңыз-да, этиң ягыны ве ганыны иймәң. Бу сизиң бүтин несиллериңиз үчин эбедилик дүзгүн болсун“»+.

4‑нҗи бап

Төтәнликден эдилен гүнәлер үчин берилмели гурбанлыклар

4^1Реб Муса шейле дийди: 2-3«Ысрайыл халкына айт: „Кимде-ким Мен Реббиң сизе берен буйрукларымы төтәнден бозуп, гүнә этсе, шейле-де башына яг гуйлуп сайланан баш руханының өзи гүнә иш эдип, халкы языклы этсе, онда ол шикессиз бир өкүзчәни өлдүрип, оны Реббе гүнә гурбанлыгы хөкмүнде хөдүр этсин+. 4Өкүзчәни Реббе йүз тутулян чадырың агзына, Реббиң хузурына гетирсин ве элини өкүзчәниң келлесине гоюп, Реббиң хузурында онуң дамагыны чалсын. 5Онсоң башына яг гуйлуп сайланан баш руханы өкүзчәниң ганындан биразрагыны алып, оны Реббе йүз тутулян чадыра гетирсин. 6Баш руханы гана бармагыны батырып, Реббиң хузурына – иң мукаддес отагың тутусының өңүне ганы еди гезек сепелесин. 7Соңра баш руханы Реббе йүз тутулян чадырдакы – Реббиң хузурындакы якымлы ыслы түтетги якылян гурбанлык сыпасының шахларына бираз ган чалсын. Өкүзчәниң галан ганыны болса Реббе йүз тутулян чадырың агзындакы якма гурбанлык сыпасының дүйбүне дөксүн+. 8-9Баш руханы гүнә гурбанлыгы хөкмүнде берлен бу өкүзчәниң бар ичягларыны, гарын ичегелериниң дашындакы ягларыны, билдәки ики бөвреги дашының ягы билен ве багрың йүзүндәки яг пердесини бөвреклер билен биле алсын. 10Баш руханы бу малың ягыны-да эдил саламатлык гурбанлыгы үчин өлдүрилен өкүзиң ягларының алнышы ялы алып, олары якма гурбанлык сыпасында яксын. 11-12Эмма баш руханы өкүзчәниң дерисини, бар этини, келлебашаягыны, гарын-ичегелерини гарын-гаҗагы билен, гараз, өкүзчәниң диңе ягындан башга бар задыны дүшелгәниң дашындакы бир халал ере, күл үйшмегиниң үстүне чыкардып якдырсын+.

13-14Эгер бүтин ысрайыл халкы өз Худайы Реббиң берен буйрукларыны төтәнликден бозуп, гүнә этсе, бу гүнә иш хем җемагатдан яшырылып, оларың эден гүнәлериниң үсти ачылан бадына, җемагат гүнә гурбанлыгы хөкмүнде бир өкүзчәни Реббе йүз тутулян чадырың өңүне гетирсин+. 15Халкың яшулулары Реббиң хузурында эллерини өкүзчәниң келлесине гоюп, шол ерде онуң дамагы чалынсын. 16Башына яг гуйлуп сайланан баш руханы өкүзчәниң ганындан биразрагыны алып, оны Реббе йүз тутулян чадыра гетирсин 17Онсоң баш руханы бармагыны гана батырып, оны еди гезек Реббиң хузурына – иң мукаддес отагың өңүне сепелесин+. 18Соңра баш руханы Реббе йүз тутулян чадырда Реббиң хузурындакы гурбанлык сыпасының шахларына бираз ган чалсын. Галан ганы болса Реббе йүз тутулян чадырың агзындакы якма гурбанлык сыпасының дүйбүне дөксүн. 19Баш руханы өкүзчәниң әхли ягыны алып, оны гурбанлык сыпасында яксын. 20Баш руханы гүнә гурбанлыгы үчин берлен өкүзче билен нәме эден болса, бу өкүзче билен хем шейле этсин. Ол гүнә гурбанлыгы үчин берлен бу өкүзче билен халкы гүнәсинден сапласын ве Худай халкың гүнәсини гечер. 21Соңра баш руханы өкүзчәни дүшелгәниң дашына чыкардып, оны-да биринҗи өкүзчәни якдырышы ялы эдип якдырсын. Бу халкың гүнә гурбанлыгыдыр.

22-23Эгер баштутанлардан бири өз Худайы Реббиң берен буйрукларыны төтәнликден бозуп, гүнә этсе, ол гүнәси барада оңа дуйдурылан бадына, гурбанлык хөкмүнде шикессиз бир эркеҗи гетирсин. 24Ол эркеҗиң келлесине элини гоюп, якма гурбанлык малының өлдүрилйән еринде, Реббиң хузурында онуң дамагыны чалсын. Бу гүнә гурбанлыгыдыр. 25Руханы болса гүнә гурбанлыгы үчин дамагы чалнан җанлының ганына бармагыны батырып, оны якма гурбанлык сыпасының шахларына чалсын. Галан ганы болса якма гурбанлык сыпасының дүйбүне дөксүн. 26Эркеҗиң бар ягыны руханы эдил саламатлык гурбанлыгыныңкы ялы эдип, гурбанлык сыпасында яксын. Шейдип, руханы гүнә гурбанлыгы үчин берлен эркеч билен гүнәлини гүнәсинден сапласын ве Худай онуң гүнәсини гечер.

27-28Эгер йөнекей халкдан бири Реббиң берен буйрукларыны төтәнликден бозуп, гүнә этсе, ол гүнәси барада оңа дуйдурылан бадына, бир шикессиз гечини гурбанлык берсин+. 29Ол элини гүнә гурбанлыгы үчин берилйән җанлының келлесине гоюп, якма гурбанлык малының өлдүрилйән еринде, Реббиң хузурында онуң дамагыны чалсын. 30Руханы онуң ганына бармагыны батырып, ол оны якма гурбанлык сыпасының шахларына чалсын. Галан ганы болса ол сыпаның дүйбүне дөксүн. 31Эдил саламатлык гурбанлыгының бар ягыны алшы ялы, руханы бу гечиниң хем әхли ягыны алсын. Соңра Реббе якымлы ыс чыкармак үчин оны гурбанлык сыпасында яксын. Шейдип, руханы гүнә гурбанлыгы үчин берлен гечи билен гүнәлини гүнәсинден сапласын ве Худай онуң гүнәсини гечер+. 32Эгер гүнәли киши гүнә гурбанлыгы үчин гузы бермекчи болса, онда ол шикессиз гузы болсун. 33Малың эеси элини гузының келлесине гоюп, якма гурбанлык малының өлдүрилйән еринде, гүнә гурбанлыгы хөкмүнде онуң дамагыны чалсын. 34Руханы гүнә гурбанлыгы үчин дамагы чалнан җанлының ганына бармагыны батырып, оны якма гурбанлык сыпасының шахларына чалсын. Галан ганы болса ол гурбанлык сыпасының дүйбүне дөксүн. 35Саламатлык гурбанлыгы үчин өлдүрилен гойнуң бар ягының алнышы ялы, бу гүнә гурбанлыгы үчин хөдүрленен гузының хем әхли ягы алынсын. Руханы оны алып, Реббе от үсти билен берлен бейлеки гурбанлыклар билен биле гурбанлык сыпасында яксын. Шейдип, руханы гүнә гурбанлыгы үчин берлен гузы билен гүнәлини гүнәсинден сапласын ве Худай онуң гүнәсини гечер.

5‑нҗи бап

Гүнәли адамың бермели гурбанлыгы

5^1Кимдир бири болан иши гөрүп я-да билибем, болан ише шаятлык этмеги сораланда, ондан боюн гачырса, ол өз җезасыны чекмелидир. 2Кимдир бири харам сайылян зада: харам вагшы хайваның маслыгына я-да харам мал-гараның маслыгына, я-да харам сүйрениҗилериң ве мөр-мөҗеклериң маслыгына төтәнликде галташса, онда ол муны аңан бадына, харам ве языклы сайыляндыр+. 3Кимдир бири харамлыгына, харам эдйән ислендик зада төтәнликден галташса, онда ол муны аңан бадына, языклы сайылсын+. 4Кимдир бири яманлык я-да ягшылык этмек үчин, соңуны сайман төтәнден ант ичсе, онда ол муны аңан бадына, нәхили ант ичилендигине гарамаздан, языклы сайылсын+. 5Эгер кимде-ким шулардан бирини эдип, гүнә газанандыгына гөз етирсе, ол эден гүнәсини боюн алсын. 6Ол эден гүнәси үчин төлег хөкмүнде сүрүден бир уркачы җанлыны: гойны я-да гечини Реббе гүнә гурбанлыгы үчин гетирсин. Руханы гүнә гурбанлыгы үчин берлен гоюн я-да гечи билен гүнәлини гүнәсинден сапласын. 7Эгер гүнәлиниң гойна гурбы чатмаян болса, эден гүнәси үчин төлег хөкмүнде Реббе ики саны гумры я-да ики кепдери гетирсин. Оларың бири гүнә гурбанлыгы, бейлекиси болса якма гурбанлыгы үчиндир+. 8Ол булары рухана гетирип берсин. Руханы өңүрти гүнә гурбанлыгы үчин ниетленен гушы Худая хөдүр эдип, онуң боюн оңургасыны яздырсын, йөне онуң келлесини ёлуп айырмасын. 9Онсоң руханы гүнә гурбанлыгы үчин берлен гушуң ганындан гурбанлык сыпасының гапдалына бираз сепеләп, галан ганы гурбанлык сыпасының дүйбүне акдырсын. Бу гүнә гурбанлыгыдыр. 10Бейлекисини руханы хөкүм боюнча, якма гурбанлыгы үчин Худая хөдүр этсин. Шейдип, руханы гүнә гурбанлыгы үчин берлен гумры я-да кепдери билен гүнәлини гүнәсинден сапласын ве Худай онуң гүнәсини гечер.

11Эгер гүнәлиниң ики гумра я-да ики кепдерә гурбы чатмаян болса, онда ол эден гүнәси үчин садака хөкмүнде ондан бир батмана барабар сайлама бугдай унуны гетирсин. Онуң үстүне зейтун ягы гуюлмасын я-да якымлы ыслы түтетги гоюлмасын, чүнки бу гүнә гурбанлыгыдыр+. 12Ол оны рухана гетирип берсин. Руханы ундан Реббиң ёлуна хөдүрленен пай хөкмүнде бир гошавуч алып, оны Реббе от үсти билен берилйән садака пайы билен биле гурбанлык сыпасында яксын. Бу гүнә гурбанлыгыдыр. 13Ёкарда агзалан гүнәлерден бирини эден гүнәлини руханы гүнә гурбанлыгы үчин берлен ун билен гүнәсинден сапласын ве Худай онуң гүнәсини гечер. Галан ун галла садакасы ялы руханыныңкы болар“»+.

Язык гурбанлыгы

14Реб Муса шейле дийди: 15«Эгер кимдир бири төтәнликде Реббе берилмели садакалары бермән гүнә газанса, онда ол Реббе язык гурбанлыгы хөкмүнде сүрүден шикессиз бир гоч гетирсин. Язык гурбанлыгының бахасы мукаддес өйүң өлчегине гөрә күмүш билен кесгитленсин+. 16Ол Худая берилмели садакаларының барыны, үстүне гошмача бәшден бирини гошуп, рухана берсин. Руханы язык гурбанлыгына берлен гоч билен гүнәлини гүнәсинден сапласын ве Худай онуң гүнәсини гечер+.

17Эгер кимде-ким Реббиң берен буйрукларының бирини төтәнликде бозуп, гүнә газанса, ол языклыдыр ве өз җезасыны чекмелидир. 18Реббе язык гурбанлыгы хөкмүнде сүрүден бир шикессиз гоч я-да шонуң ерини тутҗак зат гетирсин. Руханы шу гоч аркалы гүнәлини төтәнликде эден гүнәсинден сапласын ве Худай онуң гүнәсини гечер. 19Бу сениң Реббе гаршы эден гүнәң үчин төлег хөкмүнде берилйән язык гурбанлыгыдыр».

6-нҗы бап

6^1Реб Муса шейле дийди: 2«Эгер кимдир бири аманат я-да гирев гоян кишә бивепалык этсе, я-да огурлык этсе, я-да оны алдап, Реббиң табшырыкларыны бозса,+
3-4я йитен зады тапып алыбам, бу хакда яландан ант ичип, ынсаның эдәйҗек затларының бирини эдип гүнә газанып, соңам өз эден гүнәсине дүшүнип, зорлук я-да хиле билен алан я-да өзүне аманат берлен, я-да бири тарапындан йитирилен ве өзүниң тапан задыны, 5я-да яландан ант ичен ислендик задыны бүтинлигине ве онуң бәшден бир гымматыны-да үстүне гошуп, өз языгыны билен бадына, оны эесине гайтарып берсин+. 6Соңра ол өзүниң Реббе язык гурбанлыгы хөкмүнде рухана сүрүден бир шикессиз гоч я-да онуң ерини тутҗак башга бир зат гетирип берсин. 7Онсоң руханы Реббиң хузурында гүнәлини гүнәсинден сапласын ве шонда онуң нәхили гүнә эдендигине гарамаздан, Худай онуң гүнәсини гечер».

Якма гурбанлыгы

(Мүсүрден чыкыш 29:38-43; Чөлде 28:1-8)

8Реб Муса шейле дийди: 9«Харуна ве онуң огулларына табшыр. Якма гурбанлыгының берлиш кадасы шейледир: Якма гурбанлыгы узаклы гиҗе гурбанлык сыпасының үстүнде гоюлмалыдыр. Гурбанлык сыпасындакы от болса өчүрилмели дәлдир+. 10Эртеси ирден руханы эгнине непис зыгыр матадан тикилен ички гейимини ве онуң үстүнден зыгыр матадан тикилен лыбасларыны гейсин. Соңра ол гурбанлык сыпасының үстүндәки отда янан якма гурбанлык малының күлүни айрып, оны гурбанлык сыпасының гапдалында гойсун+. 11Онсоң руханы зыгыр матадан тикилен лыбасларыны чыкарып, башга эшиклерини гейсин ве күли дүшелгәниң дашына чыкарып, халал ере дөксүн+. 12Гурбанлык сыпасының үстүндәки от мыдама янып дурсун, ол хич хачан сөнмесин. Эртирлерине руханы одуң үстүне одун атсын. Якма гурбанлык малының бөлекленен этлерини онуң үстүне өрсүн. Саламатлык гурбанлыкларының ягыны-да отда яксын+. 13Гурбанлык сыпасының үстүнде хемишелик от янып дурсун, ол хич хачан өчмесин.

Галла садакасы

14Галла садакасының берлиш кадасы шейледир: Оны Харуның огуллары Реббиң хузурында, гурбанлык сыпасының өңүнде берсинлер+. 15Руханы галла садакасының зейтун ягына гарылан сайлама унундан ве онуң үстүндәки якымлы ыслы түтетгиден гошавуҗыны долдурып алып, олары Реббиң ёлуна от үсти билен берилйән садака пайы хөкмүнде гурбанлык сыпасында яксын. Онуң ысы Реббе якымлыдыр. 16Онуң галаныны Харун ве онуң огуллары ийсин. Ондан петир биширилип, олар мукаддес ерде, Реббе йүз тутулян чадырың ховлусында ийилсин. 17Ол хамырмаясыз болсун. Мен муны Реббе от үсти билен берлен садакаларымдан оларың пайы хөкмүнде бердим. Эдил гүнә гурбанлыгы ве язык гурбанлыгы ялы бу галла садакасы хем өрән мукаддес садакадыр+. 18Харуның неслинден болан хер бир эркек гөбекли бу галла садакасындан ийип билер. Бу Реббе от үсти билен берлен садакалардан онуң несиллери үчин эбедилик пайдыр. Бу галла садакасына Харуның огулларындан башга галташан хер кес бетбагтчылыга учрар»+.

19Реб Муса шейле дийди: 20«Харуның ве онуң огулларының белленен гүни Реббе бермели садакасы, ине, шундан ыбаратдыр: сайлама бугдай унуның ондан бир батманыны гүнделик садака хөкмүнде берсинлер. Онуң ярысы эртирине, бейлеки ярысы агшамына берилсин. 21Ол ун зейтун ягына югрулып, сачда яга биширилен петир бөлеклери Реббе якымлы ыс чыкармак үчин галла садакасы хөкмүнде хөдүр эдилсин+. 22Галла садакасыны Харуның неслинден болан, башына яг гуйлуп сайланан баш руханы тайярламалыдыр. Бу садака Реббе эбедилик пай хөкмүнде тутушлыгына якылсын+. 23Руханының берйән хер бир галла садакасы тутушлыгына якылмалыдыр, ол ийилмели дәлдир».

Гүнә гурбанлыгы

24Реб Муса шейле дийди: 25«Харуна ве онуң огулларына айт: „Гүнә гурбанлыгың берлиш кадасы шейледир: гүнә гурбанлыгы үчин берилйән малың дамагы Реббиң хузурында, якма гурбанлык малының өлдүрилйән еринде чалынсын. Бу өрән мукаддес гурбанлыкдыр+. 26Оны гүнә гурбанлыгы үчин хөдүр эден руханы ийсин. Ол мукаддес ерде, Реббе йүз тутулян чадырың ховлусында ийилсин. 27Харуның огулларындан башга гурбанлык малының этине галташан хер кес бетбагтчылыга учрар. Эгер онуң ганы эгин-эшиге сычраса, ол мукаддес ерде ювулсын. 28Гурбанлык малының эти гайнадылан тоюн гап дөвүлсин. Эгер ол бүрүнч гапда гайнадылан болса, ол гап сүртгүч билен сүртүлип, сув билен чайкалсын+. 29Руханылар уругындан болан хер бир эркек гөбекли ондан ийип билер. Бу гурбанлык өрән мукаддес гурбанлыкдыр. 30Эмма мукаддес отагда гүнәден сапламак үчин, Реббе йүз тутулян чадырың ичине ганы гетирилен гүнә гурбанлыгы үчин берлен малың эти ийилмели дәлдир. Ол ода якылмалыдыр+.

7‑нҗи бап

Язык гурбанлыгы барадакы дүзгүнлер

7^1Язык гурбанлыгы өрән мукаддес гурбанлыкдыр. Онуң берлиш кадасы шейледир:+
2язык гурбанлык малының дамагы якма гурбанлык малының өлдүрилйән еринде чалнып, онуң ганы гурбанлык сыпасының чар тарапына серпилсин. 3-4Онуң әхли ягы: гуйрук ягы, гарын ичегелериниң дашындакы ягы, билдәки ики бөвреги дашының ягы билен ве багрың йүзүндәки яг пердеси бөвреклер билен биле алнып, Реббе хөдүр эдилсин. 5Руханы олары Реббе от үсти билен берилйән гурбанлык хөкмүнде гурбанлык сыпасында яксын. Бу язык гурбанлыгыдыр. 6Руханы машгаласындан болан хер бир эркек гөбекли ол мал этинден ийсин. Ол мукаддес ерде ийилсин, чүнки бу гурбанлык өрән мукаддес гурбанлыкдыр. 7Язык гурбанлыгының берлиш кадасы-да эдил гүнә гурбанлыгының берлиш кадасы ялыдыр. Язык гурбанлыгының эти языклыны гүнәсинден саплаян руханыныңкы болсун+. 8Ислендик кишиниң якма гурбанлыгыны хөдүрлейән руханы гурбанлыга берлен малың дерисини өзүне алсын. 9Тамдырда, питиде я-да сачда тайярланан ислендик галла садакасы оны Худая хөдүрлейән руханыныңкы болсун+. 10Эмма зейтун ягына гарылан я-да гуры, биширилмедик галла садакасы Харун несиллериниң арасында дең пайлашылсын+.

Саламатлык гурбанлыгы барадакы дүзгүнлер

11Реббе хөдүр эдилйән саламатлык гурбанлыгының берлиш кадасы шейледир:+
12-13эгер кимдир бири саламатлык гурбанлыгыны Худая шүкүр хөкмүнде хөдүрлейән болса, онда ол гурбанлык берилҗек мал билен бирликде зейтун ягына югрулан күлчелер, йүзүне зейтун ягы чалнан челпеклер ве зейтун ягына югрулып, сайлама бугдай унундан биширилен петир ве чөрек хөдүр этсин+. 14Буларың херсинден бир чөреги Реббе үвреме садакасы хөкмүнде берсин. Олар саламатлык гурбанлыгының ганыны гурбанлык сыпасының чар тарапына серпйән руханыныңкы болсун. 15Реббе алкыш хөкмүнде берлен саламатлык гурбанлыгының эти болса хөдүр эдилен гүни ийилсин. Гурбанлык этиниң екеҗе бөлеги-де эртире галдырылмасын+. 16Эгер хөдүр эдйән садакаңыз айдылан я-да мейлетин садака болса, онда ол хөдүр эдилен гүни ийилсин. Ондан артып галаны эртеси гүн ийилсин+. 17Ондан артып галаны болса, үчүленҗи гүн ода якылсын. 18Эгер саламатлык гурбанлыгының этинден үчүленҗи гүн ийилсе, онда ол кабул болмаз ве оны хөдүр эден үчин хасаба алынмаз. Ол неҗисдир, ондан иен җезаны чекмели. 19Эгер гурбанлык малының эти ислендик харам зада галташса, ол ийилмесин, ода якылсын, халал эти харам сайылмадык киши ийип билер. 20Эгер кимде-ким харам болубам, Реббе хөдүр эдилен саламатлык гурбанлыгының этинден ийсе, ол өз халкының арасындан ковлуп чыкарылсын+. 21Эгер кимде-ким ислендик харам зада: ынсан харамлыкларына, харам мала я-да ислендик харам җандара галташыбам, Реббе хөдүр эдилен саламатлык гурбанлыгының этинден ийсе, ол өз халкының арасындан ковлуп чыкарылсын“». 22Реб Муса шейле дийди: 23«Ысрайыл халкына айт: „Өкүзиң, гойнуң я-да гечиниң хич бир ягыны иймесинлер+. 24Өлен малың я-да йыртыҗыларың парчалан малының ягы хер хили максатлар үчин уланылып билнер, эмма ол хич хачан ийилмели дәлдир+. 25Кимде-ким Реббе от үсти билен берилйән гурбанлык малының ягындан ийсе, ол ысрайыл халкының арасындан ковлуп чыкарылсын. 26Ниреде яшаяндыкларына гарамаздан, гушуңкымы я-да хайваныңкымы – пархы ёк, олар хич хили ган иймесинлер+. 27Эгер кимде-ким ган ийсе, нәмәниң ганыдыгының пархы ёк, ол өз халкының арасындан ковлуп чыкарылсын“».

28Реб Муса шейле дийди: 29«Ысрайыл халкына айт: „Ким Реббе саламатлык гурбанлыгыны хөдүр этмекчи болса, ол Реббе айратын садаканы өз саламатлык гурбанлыгының малындан берсин. 30Садака берйән адамың өзи гурбанлык берлен малың ягыны онуң дөши билен бирликде гетирип, олары Реббе от үсти билен берилйән гөтерме садакасы хөкмүнде ёкары галдырсын. 31Руханы ягы гурбанлык сыпасында яксын, эмма гурбанлык малының дөши Харуның огулларыныңкы болмалыдыр+. 32Шейле хем саламатлык гурбанлыгыңызың саг будуны-да садака хөкмүнде рухана бериң. 33Гурбанлык малының пай хөкмүнде берилйән бу саг будуны, саламатлык гурбанлыгының ганыны ве ягыны хөдүрлән руханы алсын. 34Чүнки Мен ысрайыл халкындан оларың саламатлык гурбанлыкларындан Реббе гөтерме садакасы хөкмүнде хөдүрленен дөши ве саг буды алдым. Олары Мен ысрайыл халкындан руханы Харуна ве онуң огулларына эбедилик пай хөкмүнде бердим. 35Харуның ве онуң огулларының Реббе руханы хөкмүнде гуллук этмәге башлан гүнлеринден бәри Реббе от үсти билен берилйән садакалардан олара дегишли пай шудур“». 36Мунуң ысрайыл халкындан эбедилик парз хөкмүнде руханылара берилмелидигини, Харуны ве онуң огулларыны везипә беллән гүни Реб маңа буюрды. 37Якма гурбанлыгының, галла садакасының, гүнә гурбанлыгының, язык гурбанлыгының, беллеме садакасының ве саламатлык гурбанлыгының берлиш кадасы шулардан ыбаратдыр. 38Синай чөлүнде Реб Өзүне гурбанлыкдыр садакалар бермеклиги ысрайыл халкына буйран гүни Ол Муса бу табшырыгы берди.

8‑нҗи бап

Муса Харуны ве онуң огулларыны руханылыга беллейәр

(Мүсүрден чыкыш 29:1-37)

8^1⚫Реб Муса шейле дийди: 2-3«Харуны ве онуң огулларыны, оларың руханылык лыбасларыны, месх ягыны, гүнә гурбанлыгы үчин берилйән өкүзчәни, ики саны гочы ве петирли себеди ал-да, бүтин халкы Реббе йүз тутулян чадырың агзына үйшүр». 4Муса Реббиң буйрушы ялы-да этди. Бүтин халк Реббе йүз тутулян чадырың агзына йыгнанды. 5Муса халка йүзленип: «Мен Реббиң өзүме берен шу ашакдакы табшырыкларыны ерине етирмелидирин» дийди. 6Шундан соң, Муса Харуны ве онуң огулларыны өңе чыкарып, олардан ювунмакларыны талап этди. 7Соңра Муса Харуның эгнине узын көйнек ве дон гейдирип, онуң билини гушак билен гушады. Муса онуң донуның үстүнден эфот гейдирип, оны безелен гушак билен Харуның аркасына беркитди. 8Онуң дөшүне гурсакча дакып, онуң ичине Урымы ве Туммымы[*] салды+. 9Муса Харуның келлесине селле орады. Селләниң өң тарапында болса, алтын безеги – мукаддес тәҗи гойды. Муса бар зады Реббиң табшырышы ялы этди+. 10Соңра Муса месх ягы алып, оны мукаддес чадыра ве онуң ичиндәки әхли энҗамларың үстүне сепеләп, олары мукаддес этди+. 11Ягдан еди сапар гурбанлык сыпасының үстүне сепеләп, ол гурбанлык сыпасыны, онуң әхли энҗамларыны, легени ве онуң сүтүнини мукаддес этди. 12Багыш этмек үчин, Муса Харуның башына месх ягыны гуйды+. 13Онсоң Муса Харуның огулларыны гетирди. Оларың эгинлерине көйнеклерини гейдирип, биллерине гушак гушап, келлелерине селле орады. Муса бар зады Реббиң өзүне табшырышы ялы этди. 14Соңра ол гүнә гурбанлыгының өкүзчесини идип гетирди. Харун ве онуң огуллары, эллерини өкүзчәниң келлесине гойдулар. 15Муса өкүзчәниң дамагыны чалды. Ол өкүзчәниң ганындан алып, оны гурбанлык сыпасының шахларына бармагы билен чалып, гурбанлык сыпасыны халаллады. Галан ганы болса, ол гурбанлык сыпасының дүйбүне дөкди. Шейдип, Муса гурбанлык сыпасыны халалламак үчин оны мукаддес этди+. 16Онсоң Муса гарын ичегелериң дашындакы бар яглары ве багрың йүзүндәки яг пердесини, ики бөвреги дашының ягы билен алып, олары гурбанлык сыпасында якды+. 17Эмма өкүзчәниң өзүни, дерисини, этини ве ичгошуны Реббиң өзүне табшырышы ялы, Муса дүшелгәниң дашына чыкардып якдырды+.

18Соңра ол якма гурбанлыгы үчин берилйән гочы гетирди. Харун ве онуң огуллары эллерини гочуң келлесине гойдулар. 19Гочуң дамагы чалынды. Муса онуң ганындан алып, гурбанлык сыпасының чар тарапына серпди. 20Ол гочы бөлекледи, келлесини ве ичягыны, онуң галан бөлеклери билен биле ода якды. 21Гочуң гарын-ичегелери ве аяклары ювландан соң, Муса гочы бүтинлигине гурбанлык сыпасында якды. Бу Реббе яраян якымлы ыс чыкармак үчин берилйән якма гурбанлыгыды, ягны Реббиң Муса табшырышы ялы, Реббе от үсти билен берлен гурбанлыкды+.

22Соңра ол хөдүр эдилен икинҗи гочы, беллеме гочуны гетирди. Харун ве онуң огуллары эллерини гочуң келлесине гойдулар. 23Муса гочуң дамагыны чалып, онуң ганындан алды. Харуның саг гулагының юмшак этли ерине, саг элиниң ве саг аягының башам бармагына ган чалды+. 24Онсоң Харуның огулларыны өңе чыкардылар. Муса оларыңам саг гулакларының юмшак этли ерине, саг эллериниң ве саг аякларының башам бармакларына ган чалды. Галан ганы болса ол гурбанлык сыпасының чар тарапына серпди. 25Соңра Муса гочуң ягларыны – гуйрук ягыны, гарын-ичегелериң дашындакы бар яглары, багрың йүзүндәки яг пердесини, ики бөвреги дашының ягы билен ве саг буды алды. 26Муса Реббиң хузурындакы петирли себетден бир петири, зейтун ягына югрулан хамырмаясыз күлчәни, бир челпеги алып, олары ягың ве гочуң саг будуның үстүнде гойды. 27Бу затларың хеммесини Муса Харун билен онуң огулларының элиниң аясында гоюп, Реббе гөтерме садакасы хөкмүнде ёкары галдырды. 28Соңра Муса бу затлары оларың эллеринден алып, олары гурбанлык сыпасында, якма гурбанлыгы билен билеликде якды. Бу Реббе от үсти билен берлен якымлы ыслы беллеме садакасыды. 29Онсоң Муса дөши алып, оны Реббе гөтерме садакасы хөкмүнде ёкары галдырды. Бу беллеме гочундан Мусаның пайыды. Муса бар зады Реббиң табшырышы ялы этди. 30Муса месх ягындан ве гурбанлык сыпасының үстүндәки гандан алып, Харуның үстүне ве эшиклерине, онуң огулларының үстүне ве эшиклерине сепеледи. Шейдип, Харуны ве онуң эшиклерини, онуң огулларыны ве оларың эшиклерини багыш этди. 31Онсоң Муса Харуна ве онуң огулларына шейле дийди: «Эти Реббе йүз тутулян чадырың агзында бишириң-де, оны шол ерде беллеме садакалары үчин ниетленен себетдәки чөрек билен ийиң. Худай маңа: „Муны Харун ве онуң огуллары ийсин“ дийди. 32Этден ве чөрекден артаныны болса якың. 33Беллеме дабарасы тамамланянча, сиз еди гүнләп, Реббе йүз тутулян чадырың агзындан дашлашмаң. Чүнки белленме дабарасы еди гүн довам этмелидир. 34Бу гүнки ерине етирилен хер бир иш Реббиң табшырыгы боюнча, сизиң гүнәлериңизден сапланмагыңыз үчин эдилди. 35Сиз еди гиҗе-гүндизиң довамында Реббе йүз тутулян чадырың агзында болуп, Реббиң буйругыны берҗай эдиң, ёгсам өлерсиңиз. Маңа Реббиң буйругы шейледир». 36Харун ве онуң огуллары Реббиң Муса аркалы берен әхли табшырыкларыны берҗай этдилер.

9-нҗы бап

Харун гурбанлык берйәр

9^1Секизленҗи гүн Муса Харуны, онуң огулларыны ве Ысрайыл яшулуларыны чагырды. 2Ол Харуна шейле дийди: «Өзүңе гүнә гурбанлыгы үчин бир шикессиз гөләни, якма гурбанлыгы үчин хем бир шикессиз гочы алып, олары Реббе хөдүр эт. 3-4Ысрайыл халкына-да айт, гой, олар хем гүнә гурбанлыгы үчин бир эркеҗи, якма гурбанлыгы үчин хем шикессиз биряшар гөләни ве гузыны Реббиң хузурында гурбанлык эдип берерлери ялы, саламатлык гурбанлыгы үчин бир өкүзчәни, бир гочы ве зейтун ягына гарылан галла садакасыны гетирсинлер, чүнки бу гүн Реб сизе гөрнер». 5Олар Мусаның буйран затларыны Реббе йүз тутулян чадырың өңүне гетирдилер ве бүтин халк голая гелип, Реббиң хузурында дурды. 6Муса олара: «Реббиң шөхратының сизе гөрнери ялы, Реббиң сизе берен табшырыгы шудур» дийди. 7Онсоң Муса Харуна шейле дийди: «Гурбанлык сыпасына голай бар-да, өз гүнә гурбанлыгыңы ве якма гурбанлыгыңы бер, өзүңи ве халкыңы гүнәлеринден сапла. Реббиң буйрушы ялы, халкы берен гурбанлыгы билен гүнәлеринден сапла».

8Харун гурбанлык сыпасының янына барып, өзи үчин берилйән гүнә гурбанлыгының гөлесиниң дамагыны чалды. 9Харуның огуллары гурбанлыгың ганыны рухана гетирип бердилер. Харун бармагыны гана батырып, гурбанлык сыпасының шахларына чалды ве галан ганы болса гурбанлык сыпасының дүйбүне дөкди. 10Эмма Харун гүнә гурбанлыгы үчин берлен малың ягыны, ики бөвреги дашының ягы билен ве багрың йүзүндәки яг пердесини гурбанлык сыпасында якып, Реббиң Муса табшырышы ялы этди. 11Малың галаныны ол дери билен биле дүшелгәниң дашында якды+. 12Соңра ол якма гурбанлык малының дамагыны чалды. Харуның огуллары гурбанлыгың ганыны онуң янына гетирдилер, Харун ганы гурбанлык сыпасының чар тарапына серпди. 13Харуның огуллары якма гурбанлык малыны бөлеклере бөлүп, оны келлеси билен биле Харуна гетирип бердилер. Харун олары тутушлыгына гурбанлык сыпасында якды. 14Харун гарын-ичегелери ве аяклары ювуп, олары якма гурбанлыгы билен билеликде гурбанлык сыпасында якды.

15Соңра Харун халкың гурбанлыгыны хөдүрледи. Ол халкың гүнәлери үчин гурбан эдилҗек эркеҗи гетирип, онуң дамагыны чалды-да, өңки гурбанлык ялы, муны хем гүнә гурбанлыгы хөкмүнде хөдүрледи. 16Харун якма гурбанлыгыны-да хөдүрләп, оны дүзгүн боюнча хөдүр этди. 17Онсоң ол галла садакасыны хөдүрләп, ондан гошавуҗыны долдурып алды-да, оны гурбанлык сыпасында якды. Бу галла садакасы эртирлерине берилйән якма гурбанлыкларындан дашарыды. 18Харун халк үчин саламатлык гурбанлыгы хөкмүнде берилйән өкүзиң ве гочуң дамагыны чалды. Харуның огуллары ганы онуң янына гетирдилер. Харун ганы гурбанлык сыпасының чар тарапына серпди. 19Шейле хем, Харуның огуллары өкүзиң ве гочуң ягларыны: гуйрук ягларыны, гарын-ичегелериң дашындакы яглары, ики бөвреги дашының ягы билен, багрың йүзүндәки яг пердесини Харуна гетирип бердилер. 20Харун бу яглары дөшлериң үстүнде гоюп, олары гурбанлык сыпаның үстүнде якды. 21Соңра Мусаның табшырышы ялы эдип, Харун дөшлери ве саг буды Реббе гөтерме садакасы хөкмүнде ёкары галдырды.

22Харун гүнә гурбанлыгыны, якма гурбанлыгыны, саламатлык гурбанлыгыны беренден соң, эллерини халка тарап узадып, олара ак пата берди ве ашак дүшди. 23Муса билен Харун Реббе йүз тутулян чадыра гирдилер, соңра дашары чыкып, халка ак пата бердилер. Шол вагт Реббиң шөхраты бүтин халка гөрүнди+. 24Реббиң хузурындан от гелди, от гурбанлык сыпасының үстүндәки гүнә гурбанлыгыны ве ягы якып, олары күле өвүрди. Бу ахвалаты гөрен бүтин халк гыгырышып йүзин йыкылды+.

10-нҗы бап

Надабың ве Абыхувың эден гүнәси

10^1Бир гүн Харуның огуллары Надап билен Абыху күл атарларыны алып, оңа көз салдылар ве онуң үстүне якымлы ыслы түтетгини гоюп, оны Реббиң хузурына элтдилер. Эмма бу от мукаддес дәлди, чүнки Реб оны олара хөдүрләң дийип табшырык бермәнди+. 2Реббиң хузурындан дуйдансыз от гелип, Харуның огулларыны якып күл этди ве олар Реббиң хузурында шол бада җан бердилер+. 3Онсоң Муса Харуна: «Ине, бу Реббиң: „Хызматымы эдйән руханылар Мениң мукаддеслигиме хормат гоймалыдырлар. Бүтин халк Мени шөхратламалыдыр“ диени шудур» дийди. Харун сесини чыкармады+. 4Муса Харуның дайысы Узыелиң огуллары Мишайыл билен Элсапаны чагырып, олара: «Өңе чыкың-да, гарындашларыңызы мукаддес отагың өңүнден айрып, дүшелгәниң дашына чыкарың» дийди+. 5Олар өңе чыкып, Мусаның айдышы ялы, олары көйнеклеринден тутуп, дүшелгәниң дашына чыкардылар. 6Соңра Муса Харуна ве онуң огуллары Элгазар билен Ытамара шейле дийди: «Сачларыңыз даралмадык болмасын, яс баглап, якаңызы йыртмаң. Эгер сиз шуларың бирини этсеңиз, өлерсиңиз ве Реббиң газабы бүтин халкың башындан инер. Эмма сизиң гарындашларыңыз ве бүтин ысрайыл халкы Реббиң от үсти билен ёк эденлери үчин яс тутуп билерлер+. 7Сиз велин Реббе йүз тутулян чадырың агзындан айрылып, дашары чыкмаң, ёгсам өлерсиңиз, чүнки депәңизе Реббиң месх ягы сүртүлендир». Олар Мусаның буйрушы ялы этдилер+.

8Реб Харуна шейле дийди: 9«Өзүңем, огулларыңам Реббе йүз тутулян чадыра чакыр я-да шерап ичип гирмәң, ёгсам өлерсиңиз. Бу сизиң несиллериңиз үчин хем эбедилик дүзгүн болсун+. 10Сиз мукаддес зат билен йөнекей зады, халал билен харамы бири-биринден тапавутландырмалысыңыз+. 11Мениң Муса аркалы сизе берен парзларымы ысрайыл халкына өвретмелисиңиз».

12Муса Харуна ве онуң галан огуллары Элгазар билен Ытамара шейле дийди: «Реббе от үсти билен берлен садакалардан артан галла садакасыны алың. Ондан петир биширип, оны гурбанлык сыпасының янында ийиң, чүнки ол өрән мукаддес садакадыр. 13Сиз оны мукаддес ерде иймелисиңиз. Бу Реббе от үсти билен берилйән гурбанлыклар сениң ве огулларыңың пайыдыр. Чүнки Реб маңа шейле буюрды+. 14Эмма Реббе гөтерме садака хөкмүнде берлен дөш билен үвреме садака хөкмүнде буды сен өз огулларың ве гызларың билен биле ислендик халал ерде ийип билерсиң. Чүнки булар ысрайыл халкының саламатлык гурбанлыкларындан саңа ве сениң чагаларыңа берлен пайдыр. 15Үвреме садакасы хөкмүнде буды ве Реббе ёкары галдырылан гөтерме садакасы хөкмүнде дөши олар Реббе от үсти билен берилйән яг гурбанлыгы билен бирликде гетирсинлер. Булар Реббиң табшырышы ялы, саңа ве сениң огулларыңа эбедилик берлен пай болсун». 16Онсоң Муса гүнә гурбанлыгының эркеҗини сорады, гөрсе, ол эййәм якылан экен. Муңа Мусаның гаты гахары гелип, ол Харуның аман галан огуллары Элгазар билен Ытамара шейле дийди:+
17«Нәме үчин сиз гүнә гурбанлыгыны мукаддес өйүң янында иймедиңиз? Ол өрән мукаддес гурбанлыкдыр, оны сизе Реб Өз хузурында халкы гүнәлеринден сапламагыңыз үчин берди ахырын. 18Гурбанлык малының ганы мукаддес отага гетирилмәндир. Мениң табшырыгыма гөрә, сиз бу гурбанлыгы хөкман мукаддес өйүң янында иймелидиңиз»+. 19Харун Муса йүзленип шейле дийди: «Ине, мениң огулларым бу гүн Реббиң хузурында гүнә хем-де якма гурбанлыкларыны берди. Мениң башымдан болса бетбагтчылык инди, муңа гарамаздан, бу гүн мен гүнә гурбанлыгындан иен болсам, бу Реббе ярармыды?» 20Муны эшиден Муса онуң билен разылашды.

11‑нҗи бап

Халал ве харам җандарлар

(Канун таглыматы 14:3-21)

11^1⚫Реб Муса хем-де Харуна шейле дийди: 2-3«Ысрайыл халкына айт: „Гуры ерде яшаян җандарларың арасындан сизиң ийип билҗеклериңиз шулардыр: гошатойнаклы, гәвүшейән ислендик хайваны+. 4-6Эмма гәвүш гайтарян хайванлардан я-да гошатойнаклы хайванлардан дүйәни, атялманы ве товшаны иймели дәлсиңиз, чүнки олар гәвүш гайтарярлар, эмма олар гошатойнаклы дәлдирлер, булар сизиң үчин харамдыр. 7Гошатойнаклыдыгына гарамаздан, доңуз хем тойнагы ярыклы болса-да, гәвүш гайтармаяр, бу сизиң үчин харамдыр. 8Сиз оларың этини иймәң ве ләшини-де эллемәң. 9Сувда яшаян әхли җандарлардан шулары ийип билерсиңиз: акар сувда я-да деңиздедигине гарамаздан, йүзгүчли хем теңңели җандарларың ислендигини ийип билерсиңиз. 10Сувда яшаян ислендик йүзгүчсиз ве теңңесиз сүйрениҗилер ве деңиздәки бейлеки кичи җандарларың әхлиси сизиң үчин неҗисдир. 11Бу җандарлар ысрайыл халкы үчин неҗислигине галсын. Оларың этини иймәң, оларың маслыгына галташмаң. 12Сувда яшаян йүзгүчсиз ве теңңесиз җандарларың бары сизиң үчин неҗисдир. 13Гушлардан шу ашакдакылар сизиң үчин неҗисдир: бүргүт, гарагуш ве деря бүргүди; 14-16чайчаңңалак, лачының әхли гөрнүшлери, гарганың әхли гөрнүшлери, дүегуш, хүви, чарлак, гыргының әхли гөрнүшлери; 17-19байгуш, җүптүн, улы байгуш, ак байгуш, готан ве даззаркел, леглек, хокгарың әхли гөрнүшлери, хүйпүйпик ве ярганат. 20Дөрт аяклы, ганатлы мөр-мөҗеклериң хеммеси сизиң үчин неҗисдир. 21Йөне дөрт аяклы ганатлы мөр-мөҗеклерден ерде бөкер ялы аягы богунлыларыны ийип билерсиңиз. 22Олардан чекиртге гөрнүшлилери, чөл чекиртге гөрнүшлилери, җызлан гөрнүшлилери, яшыл чекиртге гөрнүшлилери ийип билерсиңиз+. 23Эмма галан дөрт аяклы, ганатлы мөр-мөҗеклериң бары сизиң үчин неҗисдир.

24Кимде-ким оларың маслыгына галташса, ол агшама ченли харам сайылсын. 25Кимде-ким буларың маслыгының ислендик бөлегини гөтерсе, ол эшиклерини ювсун ве агшама ченли харам сайылсын+. 26Тойнаклы болуп, эмма тойнагы ярык болмадык я-да гәвүш гайтармаян хер бир хайван сизиң үчин харамдыр. 27Дөрт аяклы җандарларың арасында пенҗесини ере уруп йөрейәнлериниң бары сизиң үчин харамдыр. Кимде-ким бу хайванларың маслыгына галташса, ол агшама ченли харам сайылсын. 28Оларың маслыгыны гөтерен адам эшиклерини ювсун, ол агшама ченли харам сайылсын. Чүнки бу хайванлар сизиң үчин харамдыр.

29-30Гурыер сүйрениҗилерден шулар: ялман, сычан, гөрнүшине гөрә улы сувулган, хажжык, земзен, сувулган, чәге сувулганы ве хамелеон сизиң үчин харамдыр. 31Сүйрениҗи җандарлардан шулар сизе харамдыр. Кимде-ким оларың маслыгына галташса, ол агшама ченли харам сайылсын. 32Буларың бириниң маслыгы бир задың үстүне гачса, шол зат харам болар. Ол ислендик уланылян зат: агач гап болсун, эгинбаш болсун, дери болсун, халта болсун – пархы ёк, олар сува сокулып чыкарылмалыдыр ве ол агшама ченли харам сайылмалыдыр. Шондан соң ол халал болар+. 33Эгер бу җандарларың бириниң маслыгы ислендик тоюн габың ичине дүшсе, онуң ичиндәки әхли зат харапланар ве ол габы дөвүң+. 34Ислендик иймит шулар ялы гапда ювулса, ол иймит харапланар. Шулар ялы гапдан ичилйән ислендик ичгилер-де харапланар. 35Оларың маслыгының бир бөлегиниң үстүне гачан ислендик зат харапланар. Тамдырдыгына я-да оҗакдыгына гарамаздан, ол йыкылмалыдыр. Олар харапдыр ве сизиң үчин хем харап болмалыдыр. 36Муңа гарамаздан, чешме я-да гуйы халаллыгына галар, эмма бу җандарларың маслыгына галташан ислендик адам ве ислендик зат харапланар. 37Эгер оларың маслыгының бир бөлеги, экилмек үчин айры гойлан ислендик тохумың үстүне гачса, ол халаллыгына галяндыр. 38Эмма оларың маслыгының бир бөлеги эзилен тохумың ичине гачса, онда тохум сизиң үчин харапдыр. 39Эгер халал җандарларың бири өлүп, онуң маслыгына галташан хер кес, агшама ченли харам сайылсын+. 40Онуң этинден иен адам, эшиклерини ювсун ве ол агшама ченли харам сайылсын; онуң маслыгыны гөтерен адам эшиклерини ювсун ве ол агшама ченли харам сайылсын.

41Гурыер сүйрениҗилериң бары сизиң үчин неҗисдир. Олар ийилмели дәлдир. 42Сиз гарнында сүйшйән сүйрениҗилери, дөрт аяклы я-да көп аяклы сүйрениҗилери иймели дәлсиңиз. Чүнки олар сизиң үчин неҗисдирлер. 43Сүйренип йөрейән җандарлардан хайсыдыр бирини ийип, сиз өзүңизи харам этмәң. 44Худайыңыз Реб Мендирин. Шонуң үчин хем сиз тәмизленип, мукаддес болуң, чүнки Мен мукаддесдирин. Гурыер сүйрениҗилерини ийип, өзүңизи харам этмәң+. 45Мен – Реб сизи Мүсүр топрагындан сизиң Худайыңыз болмак үчин алып гелдим. Сиз мукаддес болмалысыңыз, чүнки Мен мукаддесдирин“». 46-47Бу канун харам билен халалы, ийилйән җандар билен ийилмейән җандары бири-биринден тапавутландырмак үчин ниетленендир. Шейле хем ерде яшаян хайванлар, гушлар, сувда яшаян җандарлар, гурыер сүйрениҗилери хакындакы канундыр+.

12‑нҗи бап

Догрумдан соңкы тәмизлениш

12^1Реб Муса шейле дийди: 2«Ысрайыл халкына айт: „Эгер гөврели аял огул догурса, эдил айбашы гөрйән дөврүндәки ялы, ол аял еди гүнләп харамдыр+. 3Доглан чага секизленҗи гүн сүннет эдилсин+. 4Аялың гандан тәмизлениш дөври отуз үч гүн довам эдер. Ол өзүниң тәмизлениш дөври гутарянча, хич бир мукаддес зада галташмасын я-да мукаддес өе гирмесин+. 5Эгер аял гыз догурса, ол эдил айбашы гөрйән дөврүндәки ялы, ики хепделәп харамдыр. Онуң гандан тәмизлениш дөври алтмыш алты гүн довам эдер. 6Огул үчинми я-да гыз үчин – пархы ёк, аял өзүниң тәмизлениш дөври тамамланандан соң, ол якма гурбанлыгы үчин биряшар токлыны ве гүнә гурбанлыгы үчин бир кепдерини я-да гумрыны Реббе йүз тутулян чадырың агзындакы рухана гетирип берсин. 7Руханы бу якма гурбанлык җанлысыны Реббиң хузурында хөдүр эдип, ол аялы харамлыгындан тәмизлесин. Шондан соң ол аял ган акма харамлыгындан тәмизленер. Огул я-да гыз дограндыгына гарамаздан, чага догран аял үчин канун шейледир. 8Эгер догран аялың токла гурбы чатмаса, онда ол ики гумрыны я-да ики кепдерини – бирини якма гурбанлыгы үчин, бейлекисини гүнә гурбанлыгы үчин гетирсин. Руханы-да ол аялы хөдүр эден якма гурбанлыгы билен харамлыгындан тәмизлесин. Шондан соң ол аял тәмиз болар“»+.

13‑нҗи бап

Дери кеселлери хакда

13^1Реб Муса ве Харуна шейле дийди: 2«Эгер кимдир бириниң дерисинде пакгарма, готур я-да менек пейда болуп, ол дери кеселине өврүлсе, ол адам руханы Харуның я-да онуң огулларының бириниң янына гетирилсин. 3Руханы онуң эндамындакы дери кеселини барласын. Эгер дериниң кеселли ериниң гыллары агарып, ол дериден ашак гечен болса, онда бу дери кеселидир. Руханы дери кеселлини гөзден гечиренден соң, оны харам дийип ыглан этсин+. 4Эмма кеселлиниң эндамындакы менек ак болуп, ол дериниң астына гечмән, дериниң кеселли ериниң гыллары агармадык болса, онда руханы дери кеселлини еди гүнләп айры сакласын. 5Единҗи гүн руханы дери кеселлини гөзден гечирсин. Эгер дери кесели эндама яйраман, өңкүлигине галан болса, онда руханы дери кеселлини ене-де еди гүнләп айры сакласын. 6Единҗи гүнде руханы оны ене гөзден гечирсин. Эгер дери кесели солуп, эндама яйрамадык болса, руханы дери кеселлини тәмиз дийип ыглан этсин. Бу диңе готурдыр, ол адам гейимлерини ювсун ве диңе шондан соң ол тәмиз болар+. 7Йөне дери кеселли адам тәмизленмек үчин өзүни рухана гөркезенден соң, готур онуң эндамына яйрап уграса, ол ене-де руханының янына гелсин. 8Руханы оны ене-де гөзден гечирсин. Эгер готур онуң эндамына яйран болса, руханы дери кеселлини харам дийип ыглан этсин. Бу дери кеселидир.

9Эгер кимдир бири дери кеселине ёлукса, ол руханының янына гетирилсин. 10-11Руханы оны гөзден гечирсин. Эгер онуң дерисинде ак пакгарма болуп, онуң үстүндәки гыллар агарып, ачык яра дөрән болса, бу өтүшен ёканчлы дери кеселидир. Руханы дери кеселлини харам дийип ыглан этсин. Рухана кеселлини айры сакламак герек дәлдир, чүнки ол харамдыр. 12-13Эмма дери кесели эндама яйрап, ол кеселлиниң башындан аягына ченли бүтин эндамыны тутан болса, руханы оны гөзден гечирсин. Эгер дери кесели онуң тутуш эндамына яйран болса, руханы кеселлини тәмиз дийип ыглан этсин. Диңе бүтин эндамының агаранлыгы үчин кеселли тәмиздир. 14Эмма кеселлиниң эндамындакы яраның ичиндәки эт гызаран болса, ол шол гүнүң өзүнде харам дийип ыглан эдилсин. 15Руханы оны ене-де гөзден гечирсин. Эгер руханы деридәки, яраның ичинде гып-гызыл эт гөрсе, ол дери кеселлини харам дийип ыглан этсин. Яраның ичинде гызаран эт харапдыр, чүнки ол дери кеселидир. 16Эмма яраның ичинде гөгерен гып-гызыл эт агарса, ол дери кеселли адам руханының янына гелсин. 17Руханы оны гөзден гечирсин. Эгер яраның ичинде гөгерен гып-гызыл эт агаран болса, руханы дери кеселлини тәмиз дийип ыглан этсин. Ол тәмиздир.

18-19Эгер бириниң эндамына чыбан чыкып, говулашандан соң чыбаның еринде ак пакгарма я-да гызылымтыл ак менек пейда болса, ол рухана гөркезилмелидир. 20Руханы оны гөзден гечирсин, эгер шол гызылымтыл ак менек дериден ашак гечип, ондакы гыллар агаран болса, руханы ол адамы харам дийип ыглан этсин. Ол чыбан чыкан ерден дөрән дери кеселидир. 21Эмма руханы дери кеселлини гөзден гечиренде, гызылымтыл ак менегиң үстүндәки гыллар агармадык болса ве ол дериден ашак гечмедик болса, онда руханы дери кеселлини еди гүнләп айры сакласын. 22Эгер гызылымтыл ак менек онуң бүтин эндамына яйран болса, руханы оны харам дийип ыглан этсин. Бу ёканчлы дери кеселидир. 23Эмма бу менек бир ерде болуп, эндама яйрамадык болса, онда бу чыбандан галан ыздыр. Руханы ол адамы тәмиз дийип ыглан этсин.

24-25Эгер кимдир бириниң эндамында янык болуп, ол янык ярасы гызылымтыл ак я-да чув-ак менеге өврүлсе, руханы оны гөзден гечирсин. Эгер менекдәки гыллар агарып, менек дериден ашак гечен болса, бу яныкдан дөрән ёканчлы дери кеселидир. Руханы ол адамы харам дийип ыглан этсин. 26Эмма руханы оны гөзден гечиренде, менекдәки гыллар агарман, менек дериден ашак гечмән, гайтам онуң реңки өчүшен болса, руханы ол адамы еди гүнләп айры сакласын. 27Единҗи гүн руханы оны гөзден гечирсин. Эгер менек эндама яйраян болса, руханы ол адамы харам дийип ыглан этсин. Бу дери кеселидир. 28Эмма бу менек бир ерде болуп, ол эндама яйраман, гайтам, онуң реңки өчүшен болса, бу ёканчлы дери кесели дәлдир. Руханы ол адамы тәмиз дийип ыглан этсин, чүнки бу янык ярасындан галан ыздыр.

29-30Эркек адамың я-да аялың келлесинде я-да эңегинде дери кесели пейда болса, руханы оны гөзден гечирсин. Эгер дери кесели дериден ашак гечип, ондакы гыллар инчеҗик, сары болса, руханы оны харам дийип ыглан этсин. Ол гиҗилевүкдир; ол келледе ве эңекде дөрән ёканчлы дери кеселидир. 31Руханы гиҗилевүк кеселлини гөзден гечирсин. Эгер гиҗилевүк дериден ашак гечмедик болса ве онда гара гыллар ёк болса, онда руханы гиҗилевүкли адамы еди гүн айры сакласын. 32-33Единҗи гүн руханы гиҗилевүкли адамы гөзден гечирсин. Эгер гиҗилевүк онуң эндамына яйрамадык болса ве онда сары гыллар болман, гиҗилевүк дериден ашак гечмедик болса, ол кеселли адам сачыны сырсын, эмма гиҗилевүгиң үстүни сырмасын. Руханы яңкы гиҗилевүкли адамы ене-де еди гүн айры сакласын. 34Единҗи гүн руханы гиҗилевүк кеселлини гөзден гечирсин. Эгер гиҗилевүк эндама яйрамадык болса ве дериден ашак гечмедик болса, руханы оны тәмиз дийип ыглан этсин. Ол эшиклерини ювсун, шондан соң ол тәмиз болар+. 35-36Эгер гиҗилевүк кеселли тәмиз дийлип ыглан эдиленден соң, гиҗилевүк онуң эндамына яйраса, руханы оны гөзден гечирсин. Эгер гиҗилевүк эндама яйран болса, онда руханы сары гыллары тапҗак болуп отурмасын, ол харамдыр. 37Эмма руханының пикириче гиҗилевүк өңки дуршуна галып, оңа гара гыллар чыкан болса, онда гиҗилевүк говулашандыр. Ол адам тәмиздир ве руханы оны тәмиз дийип ыглан этсин.

38-39Эркек адамың я-да аялың дерисинде ак менеклер пейда болса, руханы оны гөзден гечирсин. Эгер деридәки менеклер агымтыл болса, бу дериде өрен өргүндир, ол тәмиздир. 40Эгер бир адамың сачы дүшен болса, ол такыр келледир, эмма тәмиздир. 41Эгер онуң маңлай сачы ве депе сачы дүшен болса, ол такыр келледир, эмма тәмиздир. 42Эмма такыр келледе я-да маңлайда гызылымтыл ак менек пейда болса, бу онуң такыр келлесинде я-да маңлайында дөрән дери кеселидир. 43-44Руханы оны гөзден гечирсин. Эгер онуң такыр келлесиндәки я-да маңлайындакы ёкушян дери кесели ялы гызылымтыл ак менек болса, ол адам дери кеселлидир ве ол харамдыр. Руханы дери кеселлидиги үчин, ол адамы харам дийип ыглан этсин. 45Ёканчлы дери кесели болан адам сал-сал эгинбаш гейип, сачыны дарамасын ве эли билен агзыны тутуп: „Мен – харам, мен – харам“ дийип гыгырсын. 46Ёканчлы дери кесели айрылып гидйәнчә, ол харамдыр. Ол еке яшамалыдыр ве дүшелгәниң дашында болмалыдыр»+.

Зең хакда

47-49«Эгин-эшиге дегишли кадалар шейледир. Йүңден я-да непис зыгыр матадан тикилен эшикде, зыгыр сүйүмиң я-да йүңүң эршинде я-да аргаҗында болсун, дериде я-да дериден эдилен ислендик затда болсун – пархы ёк, онуң яшылрак я-да гызылрак өвүсйән ери бар болса, ол зеңдир ве ол рухана гөркезилмелидир. 50Руханы зеңли зады гөзден гечиренинден соң, оны еди гүнләп айры сакласын. 51Единҗи гүнде руханы зеңли зады ене-де гөзден гечирсин. Эгер зең эшикде, эришде я-да аргачда, дериде я-да ислендик бир дериден эдилен затда болса, яйраян ёканчлы зеңдир ве ол харапланандыр. 52Эришден тикилен болсун я-да аргачдан, йүңден я-да непис зыгыр матадан, я-да дериден – пархы ёк, руханы ол зең яйран эшиги ода яксын.

53-54Руханы оны гөзден гечиренинде, зең эшиге, эрше я-да аргаҗа, я-да дериден эдилен ислендик зада яйрамадык болса, руханы шол зеңли задың ювулмагыны буюрсын. Соңра оны ене-де еди гүнләп айры сакласын. 55Зең ёкушан зат ювландан соң, руханы оны гөзден гечирсин. Эгер зеңиң реңки үйтгемедик болса, хатда зең яйрамадык болса-да, ол харапланандыр. Зең эшигиң ичиндеми я-да дашында – пархы ёк, оны ода якың.

56Эгер руханы оны гөзден гечирйәркә, бу затлар ювландан соң зеңиң реңкиниң өчүшендигини гөрсе, ол зеңи эшикден, эришден я-да аргачдан, я-да дериден йыртып айырсын. 57Эгер бу зең эшикде, эришде я-да аргачда, я-да дериден эдилен бир затда пейда болуп, ол яйрап башласа, зеңли зады ода якың. 58Эмма эшик, эриш, аргач я-да дериден эдилен ислендик зат ювландан соң зең айрылан болса, онда ол икиленч ювулсын, шондан соң ол тәмиз болар.

59Тәмиз я-да харапланан дийип ыглан этмек үчин, йүң я-да непис зыгыр матадан тикилен эшикде, эришде, аргачда я-да дериден эдилен ислендик затда пейда болан зең барадакы кадалар шулардан ыбаратдыр».

14‑нҗи бап

Тәмизлениш хакында

14^1Реб Муса шейле дийди: 2«Ёканчлы дери кеселли адамың тәмизленйән дөврүндәки кадасы шейледир: ёканчлы дери кеселлини руханының янына гетирсинлер+. 3-4Руханы дүшелгәниң дашына чыкып, дери кеселлини гөзден гечирсин. Эгер дери кеселли адам кеселден гутулан болса, руханы тәмизленмели адам үчин ики саны дири халал гушы, кедр агаҗының бөлегини, гойы гызыл реңкли сапагы ве кәкилик оты гетирмеклерини буюрсын+. 5Руханы гушларың бириниң ичи чешме сувлы тоюн габының үстүнде союлмагыны буюрсын. 6Онуң өзи болса дири гушы, кедр агаҗының бөлегини, гойы гызыл реңкли сапагы ве кәкилик отуны алып, олары чешме сувуның үстүнде өлдүрилен гушуң ганына батырсын. 7Онсоң руханы дери кеселинден тәмизленмели адамың үстүне гандан еди гезек сепеләп, оны тәмиз дийип ыглан этсин. Соңра ол гушы ачык мейдана учурып гойберсин+. 8Тәмизленмели адам гейимлерини ювуп, эндамындакы әхли түйлерини сырып ювунсын. Шонда ол тәмиз болар. Соңра ол дүшелгә гирсин, йөне еди гүн гечйәнчә, өз чадырына гирмесин+. 9Единҗи гүн ол сачыны, сакгалыны, гашыны, эндамындакы әхли түйлерини сырсын. Соңра ол гейимлерини ювуп, сува дүшүнсин. Шонда ол тәмиз болар.

10Секизленҗи гүн ол адам ики саны бир яшар шикессиз гочы, бир саны шикессиз бир яшар гузыны, зейтун ягына гарылан ондан үч батмана барабар сайлама бугдай унуны ве бир шакәсе зейтун ягыны галла садакасы хөкмүнде рухана гетирип берсин. 11Тәмизлейән руханы тәмизленйән адамы шу затлар билен билеликде Реббиң хузурына, Реббе йүз тутулян чадырың агзына гетирсин. 12Руханы гузуларың бирини алып, язык гурбанлыгы хөкмүнде бир шакәсе зейтун ягы билен биле, олары Реббе гөтерме садакасы хөкмүнде ёкары галдырсын. 13Ол гузыны мукаддес ерде – гүнә хем-де якма гурбанлык малының союлян еринде сойсун. Чүнки язык гурбанлыгы-да, эдил гүнә гурбанлыгы ялы, руханыныңкы болсун. Бу өрән мукаддес гурбанлыкдыр+. 14Руханы язык гурбанлыгының ганындан бираз алып, оны тәмизленйән адамың саг гулагының юмшак ерине, саг элиниң башам бармагына ве саг аягының башам бармагына чалсын+. 15Руханы шол бир шакәсе зейтун ягындан алып, оны өз чеп элиниң аясына гуйсун. 16Онсоң чеп элиндәки яга саг элиниң бармагыны батырып, оны еди гезек Реббиң хузурында сепелесин. 17Элинде галан ягдан руханы тәмизленйән адамың саг гулагының юмшак ерине, саг элиниң башам бармагына ве саг аягының башам бармагына, язык гурбанлыгының малының ганы сүртүлен ере чалсын. 18Элиндәки ягың галаныны руханы тәмизленйән адамың келлесине чалсын. Шейдип, руханы ол адамы Реббиң хузурында харамлыгындан тәмизлесин. 19Харам адамы харамлыгындан тәмизлемек үчин, руханы гүнә гурбанлыгыны хөдүр этсин. Соңра ол якма гурбанлыгының малының дамагыны чалсын. 20Руханы гурбанлык сыпасының үстүнде якма гурбанлыгыны ве галла садакасыны берсин. Шейдип, руханы оны харамлыгындан тәмизлесин. Шондан соң ол адам тәмиз болар.

21Эгер ол адам гарып болуп, бу затлара гурбы чатмаса, ол харамлыгындан тәмизленмек үчин, Реббе гөтерме садака хөкмүнде бир яшар гочы, галла садакасы үчин зейтун ягына гарылан бир батманың ондан бир бөлегине барабар болан сайлама бугдай унуны ве бир шакәсе зейтун ягыны ол рухана гетирип берсин. 22Шейле хем ол ики гумрының я-да ики кепдериниң бирини гүнә гурбанлыгы, бейлекисини якма гурбанлыгы үчин хөдүр этсин. 23Секизленҗи гүн гурбанлык берйән адам бу гурбанлыклары өзүниң тәмизленмеги үчин Реббе йүз тутулян чадырың агзына, Реббиң хузурына гетирип, олары рухана берсин. 24Руханы язык гурбанлыгының гочуны ве бир шакәсе зейтун ягыны алып, олары Реббе гөтерме садакасы хөкмүнде ёкары галдырсын. 25Руханы язык гурбанлыгының гочуны союп, онуң ганындан биразрагыны алып, оны тәмизленйән адамың саг гулагының юмшак ерине, саг элиниң ве саг аягының башам бармакларына чалсын+. 26Руханы зейтун ягындан биразрагыны, өзүниң чеп элиниң аясына гуйсун. 27Онсоң руханы саг элиниң бармагыны чеп элиндәки яга батырып, оны еди гезек Реббиң хузурында сепелесин. 28Руханы элиндәки ягдан тәмизленйән адамың саг гулагының юмшак ерине, саг элиниң ве саг аягының башам бармакларына, язык гурбанлыгының гочуның ганы сүртүлен ере чалсын. 29Элиндәки ягың галаныны руханы Реббиң хузурында тәмизленйән адамы харамлыгындан тәмизлемек үчин, онуң келлесине чалсын. 30-31Соңра руханы ол адамың гурбуның чатып гетирен гумруларының я-да кепдерилериниң бирини гүнә гурбанлыгы, бейлекисини болса якма гурбанлыгы хөкмүнде галла садакасы билен бирликде хөдүр этсин. Шейдип, руханы тәмизленйән адамы Реббиң хузурында харамлыгындан тәмизлесин. 32Дери кеселли болуп, тәмизленмеги үчин садака бермәге гурбы чатмаян кишилер үчин када шулардан ыбаратдыр».

Җайлардакы зең хакда

33Реб Муса билен Харуна шейле дийди: 34-35«Сиз Мениң мүлк эдип берйән Кенган юрдума бараныңыздан соң, Мен сизиң өйлериңизиң биринде зең дөретсем, шол өйүң эеси руханының янына гелип: „Өйүмде зең пейда болды“ дийсин. 36Руханы өйи гөзден гечирмәге гитмезден өң, өйүң ичиндәки бар затларың даша чыкарылмагыны буюрсын, ёгсам өйүң ичиндәки әхли зат харапланар. Соңра руханы өйи гөзден гечирмәге гитсин. 37-38Ол зең ери гөзден гечирсин. Эгер зең өйүң диварында болуп, яшылымтыл я-да гызылымтыл менеклер гөрнүшинде диварда чуң орнан болса, руханы өйден даша чыкып, өйи еди гүнләп гулплап гойсун. 39-40Единҗи гүн руханы гелип, өйи ене гөзден гечирсин. Эгер зең өйүң диварларына яйрап гиден болса, руханы зең яйран дашлары айырдып, олары галаның дашындакы харап затларың зыңылян ерине ташлатсын. 41Руханы өйүң ичиниң сувагыны гырдырып алып, оны галаның дашындакы харап затларың зыңылян ерине ташлатсын. 42Айрылан дашларың ерине башга дашлар өрүлип, өй тәзеден сувалсын. 43-44Дашлары сөкүлип алнып, сувагы гырлып айрылып, тәзеден суваландан соңам ол өйде зең пейда болса, руханы барып, ол өйи ене-де гөзден гечирсин. Эгер зең өе яйран болса, ол өй харап сайылсын. 45Ол өй йыкылмалыдыр, онуң дашлары, агачлары ве өйүң әхли суваглары, галаның дашына, харап затларың зыңылян ерине чыкарылып ташлансын. 46Кимде-ким „өй япык“ дийлип ыглан эдилен дөвүрде оңа гирсе, ол агшама ченли харам сайылсын. 47Кимде-ким ол өйде ятса я-да нахарланса, ол гейимлерини ювсун+.

48Өй суваландан соңра руханы гелип, өйи гөзден гечирсин. Эгер өе зең яйрамадык болса, руханы өйи тәмиз дийип ыглан этсин, чүнки бу зеңиң долы айрылдыгыдыр. 49Өйи халалламак үчин руханы ики саны гушы, кедр агаҗының бөлегини, гойы гызыл реңкли сапагы ве кәкилик отуны алсын+. 50Гушларың бирини ичи чешме сувлы тоюн габың үстүнде өлдүрсин. 51Онсоң кедр агаҗының бөлегини, кәкилиги, гойы гызыл реңкли йүпи дири гуш билен билеликде алып, олары чешме сувлы тоюн габының үстүнде өлдүрилен гушуң ганына батырсын-да, ганы еди гезек өйүң ичине сепелесин. 52Шейдип, руханы өйи гушуң ганы, чешме сувы, дири гушы, кедр агаҗының бөлегини, кәкилик отуны ве гойы гызыл реңкли сапак билен халалласын. 53Руханы дири гушы галаның дашына чыкарып, оны ачык мейдана учурып гойберсин. Шейдип, ол өйи халалласын, шондан соң өй тәмиз болар.

54-56Хер хили дери кеселлери: гиҗилевүк, гейимде ве өйде пейда болан зең, дери пакгармасы, готур, менек ялы хер дүрли дери кеселлериң харапдыгыны я-да тәмиздигини кесгитлейән кадалар шулардан ыбаратдыр»+.

15‑нҗи бап

Адамы мурдар эдйән затлар

15^1Реб Муса билен Харуна шейле дийди: 2«Ысрайыл халкына шейле дий: „Бир эркегиң җынс агзаларындан сувуклык акян болса, онда ол адам харамдыр. 3Сувуклык акмасы бар адамың харамлыгы шундан ыбаратдыр: онуң эркеклик агзасындан сувуклыгың акмагы довам эдйәнем болса, этмейәнем болса, ол харамдыр. 4Онуң ятян ёрган-дүшеги, үстүнде отурян ислендик зады харапдыр. 5Онуң ёрган-дүшегине галташан хер кес гейимлерини ювсун, сува дүшүнсин. Ол агшама ченли харамдыр+. 6Сувуклык акмасы болан адамың отуран еринде отуран хер кес гейимлерини ювсун, сува дүшүнсин. Ол агшама ченли харамдыр. 7Сувуклык акмасы бар адамың беденине галташан хер кес гейимлерини ювсун, сува дүшүнсин. Ол агшама ченли харамдыр. 8Эгер сувуклык акмасы бар адам тәмиз адамларың үстүне түйкүрсе, олар гейимлерини ювсунлар, сува дүшүнсинлер. Олар агшама ченли харамдырлар. 9Сувуклык акмасы бар адамың мүнен ислендик эери-де харапдыр. 10Сувуклык акмасы бар адамың отуран ислендик задына галташан адам агшама ченли харамдыр. Харам адамың отуран ислендик задыны гөтерен гейимлерини ювсун, сува дүшсүн. Ол агшама ченли харамдыр. 11Сувуклык акмасы бар адам элини ювман бирине галташса, ол адам гейимлерини ювсун, сува дүшүнсин. Ол агшама ченли харамдыр. 12Сувуклык акмасы бар адамың эллән ислендик тоюн габы дөвүлсин, агачдан эдилен гап болса, ол ювулсын+.

13Сувуклык акмасы бар адам кеселден гутулансоң, тәмизленмек үчин еди гүни санап гечирсин. Ол гейимлерини ювуп, акар сува дүшсүн. Шондан соң ол тәмиз болар. 14Секизленҗи гүн ол ики саны гумрыны я-да ики кепдерини Реббиң хузурына, Реббе йүз тутулян чадырың агзына гетирип, олары рухана берсин+. 15Руханы гушларың бирини гүнә гурбанлыгы, бейлекисини болса, якма гурбанлыгы үчин хөдүр этсин. Шейдип, Реббиң хузурында руханы ол адамы сувуклык акмасы зерарлы болан харамлыкдан тәмизлесин.

16Эгер хайсыдыр бир эркегиң тохумы акса, ол адам тутуш беденини ювсун. Ол агшама ченли харамдыр+. 17Матадан я-да дериден эдилен зада тохум деген болса, ол сув билен ювулсын. Ол зат агшама ченли харапдыр. 18Эркек аялына янашып, ондан тохум акса, эркегем, аялам сува дүшүнсинлер. Олар агшама ченли харамдырлар.

19Айбашы гөрйән аял еди гүне ченли харамдыр. Ким оңа галташса, ол агшама ченли харамдыр+. 20Айбашы гөрйән дөврүнде аялың дүшенип ятан хер зады харап болар. Аялың отуран хер зады хем харапдыр. 21Онуң дүшегине галташан адам гейимлерини ювсун, сува дүшүнсин. Ол агшама ченли харамдыр. 22Ол аялың отуран задына галташан адам гейимлерини ювсун, сува дүшүнсин. Ол агшама ченли харамдыр. 23Ол аялың ёрган-дүшегими я-да үстүнде отуран зады – пархы ёк, оңа галташан адам агшама ченли харамдыр. 24Эгер эркек адам ол аяла янашса, аялың харамлыгы эркеге-де гечер ве ол еди гүне ченли харамдыр ве онуң ятан ёрган-дүшеги-де харапдыр+.

25Эгер аялың ган акмасы айбашы гөрйән дөврүнден дашары бирнәче гүнләп довам этсе, ган акмасы кесилйәнчә, ол аял эдил айбашы гөрйән дөврүндәки ялы харамдыр+. 26Онуң ган акмасы дөврүнде ятян ёрган-дүшеги, эдил айбашы гөрйән дөврүндәки ёрган-дүшеги ялы харам хасаплансын. Аялың отуран ислендик зады онуң айбашы гөрйән дөврүндәки ялы харамдыр. 27Бу затлара галташан хер кес-де харам болар. Ол эшиклерини ювуп, сува дүшүнсин. Ол агшама ченли харамдыр. 28Аялың ган акмасы кесиленден соң, арадан еди гүн гечсин. Диңе шондан соң, ол тәмиз болар. 29Секизинҗи гүн ол ики саны гумрыны я-да ики кепдерини алып, Реббиң хузурына, Реббе йүз тутулян чадырың агзына гетирип, олары рухана берсин+. 30Руханы оларың бирини гүнә гурбанлыгы, бейлекисини-де, якма гурбанлыгы хөкмүнде хөдүрләп, ган акмасы зерарлы харам аялы Реббиң хузурында харамлыгындан тәмизлесин.

31Шейдип, харамлыклары зерарлы, мукаддес чадырдан дашда болмакларыны ысрайыл халкына дуйдурың. Маңа йүз тутулян өйи хараплап, оларың өзлери хем мурдарлыкда өлмесинлер+. 32-33Эркеклик җынсындан сувуклык я-да тохум акып харам болан киши айбашы гөрйән аял, сувуклык акмасы болан эркек я-да аял ве харам аяла янашан эркек хакындакы кадалар шулардан ыбаратдыр“».

16-нҗы бап

Гүнәден сапланма гүни

161-2Харуның мукаддес дәл от билен Реббиң хузурына якынлашандыклары себәпли өлен ики оглуның өлүминден соң, Реб Муса шейле дийди: «Доганың Харуна айт, ол тутының аңырсына – иң мукаддес отага ислән вагты гирмесин, ёгсам ол өлер. Чүнки Мен Әхт сандыгының гапагының үстүнде булут болуп гөрүнйәндирин++. 3Харун илки билен гүнә гурбанлыгы үчин бир өкүзчәни ве якма гурбанлыгы үчин бир гочы гурбанлык бермезден өң иң мукаддес отага гирмели дәлдир. 4Харун иң мукаддес отага гирмезинден өң сува дүшүнип, непис зыгыр матадан тикилен мукаддес доны гейсин. Донуң ашагындан зыгыр матадан тикилен ички гейимлери гейсин ве билине зыгыр матадан эдилен гушагы гушанып, келлесине зыгыр матадан селле орансын+. 5Ысрайыл халкы болса гүнә гурбанлыгы үчин ики эркеҗи ве якма гурбанлыгы үчин бир гочы рухана гетирип берсин. 6Харун өзи үчин гүнә гурбанлыгы хөкмүнде бир өкүзчәни хөдүрләп, өзүни ве машгаласыны гүнәлеринден сапласын. 7Соң ол ики эркеҗи алып, Реббиң хузурына, Реббе йүз тутулян чадырың агзына гетирсин. 8Онсоң Харун ики эркеч үчин биҗе атсын: бир эркеч Реббе гурбанлык хөкмүнде хөдүрленсин, бейлекиси болса гүнә алып гидйән эркеч болар. 9Харун Реббе хөдүр эдилмели эркеҗи гетирип, гүнә гурбанлыгы хөкмүнде хөдүрлесин. 10Гүнә алып гидйән эркеч болса халкы гүнәсинден сапламак үчин, дирилигине Реббиң хузурына гетирилип, соңра чөле ковулсын. 11Харун өзи үчин гүнә гурбанлыгы хөкмүнде бир өкүзчәни хөдүрләп, өзүни ве машгаласыны гүнәлеринден сапласын. Ол өзи үчин гүнә гурбанлыгы хөкмүнде бу өкүзчәниң дамагыны чалсын. 12Харун Реббиң хузурындакы гурбанлык сыпасында янян одуң көзлеринден долдурылан күл атары ве оврадылан якымлы ыслы түтетгиден ики гысым алып, иң мукаддес отага гирсин. 13Якымлы ыслы түтетгиниң түссеси Әхт сандыгының гапагының үстүни бүрәр ялы, Харун якымлы ыслы түтетгини Реббиң хузурында ода атсын, ёгсам ол өлер+. 14Соңра ол өкүзчәниң ганындан алып, оны бармагы билен Әхт сандыгының гапагының үстүне ве Әхт сандыгының өңүне еди гезек сепелесин. 15Соңра Харун халк үчин гүнә гурбанлыгына ниетленен эркеҗиң дамагыны чалып, онуң ганыны иң мукаддес отага гетирсин. Онуң ганыны-да, өкүзчәниң ганыны эдиши ялы, Әхт сандыгының гапагының үстүне ве өңүне сепелесин. 16Ысрайыл халкының харамлыклары ве оларың бар этмишлери, гүнәлери зерарлы Харун иң мукаддес отагы халалласын. Ол Реббе йүз тутулян өйи-де халалласын, чүнки Реббе йүз тутулян бу өй мурдарлыкдан долы дүшелгәниң ортарасындадыр. 17Харун гүнәден сапламак үчин, иң мукаддес отага гирип, өзүни, машгаласыны ве бүтин ысрайыл халкыны гүнәлеринден саплап, дашарык чыкянча, Реббе йүз тутулян отагда хич ким болмасын. 18Соңра ол чыкып, Реббиң хузурындакы гурбанлык сыпасыны халалласын. Өкүзчәниң ве эркеҗиң ганындан алып, гурбанлык сыпасының шахларына чалсын+. 19Ол бармаклары билен еди сапар гурбанлык сыпасының үстүне ган сепеләп, оны ысрайыл халкының харамлыкларындан тәмизләп, мукаддес этсин.

20Харун иң мукаддес отагы, Реббе йүз тутулян өйи ве гурбанлык сыпасыны халалландан соң, дири эркеҗи Реббиң хузурына гетирсин. 21Онсоң Харун эллерини дири эркеҗиң башына гоюп, ысрайыл халкының бар писликлерини, этмишлерини ве гүнәлерини боюн алсын. Руханы шейле этмек билен халкың гүнәсини эркеҗе гечирип, оны йөрите чөле бошадып ибермек үчин белленен адам билен чөле иберсин. 22Эркеч оларың әхли языкларыны гөтерип, адам аягы секмедик бир ере әкидер. Яңкы белленен адам эркеҗи бошадып чөле иберсин+.

23Шондан соң Харун Реббе йүз тутулян өе гирсин-де, иң мукаддес отага гиренинде геен непис зыгыр матадан тикилен лыбасларыны чыкарып, олары иң мукаддес отагда гойсун+. 24Харун мукаддес ерде сува дүшүнип, өзүниң гүнделик геййән гейимлерини гейсин. Соңра чыкып, өзи үчин ве халк үчин якма гурбанлыкларыны хөдүрләп, өзүни хем-де халкы гүнәлеринден сапласын. 25Ол гүнә гурбанлыгының ягыны гурбанлык сыпасында яксын. 26Гүнә алып гидйән эркеҗи чөле гойберен адам гейимлерини ювуп, сува дүшүненинден соң, ол дүшелгә гирип билер+. 27Гүнә гурбанлыгы хөкмүнде хөдүрленен ве гүнәден сапламак үчин ганлары иң мукаддес отага гетирилен өкүзче билен эркеҗиң ләшлери дүшелгәниң дашына чыкарылсын. Оларың дериси, эти ве гарын-гаҗагы якылсын+. 28Олары якан адам гейимлерини ювуп, сува дүшүненинден соң, ол дүшелгә гирип билер.

29Бу сизиң үчин эбедилик дүзгүн болсун: единҗи айың[*] онунҗы гүни сиз гиҗе-гүндиз агыз бекләп, ишлемәң. Шол гүн ерли халк-да, араңызда яшаян гелмишеклер-де ишлемесин+. 30Чүнки шол гүн сиз гүнәлериңизден тәмизленерсиңиз. Реб сизи әхли гүнәлериңизден тәмизләр. 31Ол гүн Сабат гүни болуп, сизиң үчин долы дынчлык гүнүдир. Шол гүн сиз гиҗе-гүндиз агыз бекләң. Бу сизиң үчин эбедилик дүзгүн болсун. 32Атасының ерине руханылыга белленип, багыш эдилен руханы непис зыгыр матадан тикилен мукаддес лыбасларыны гейип, сизи гүнәлериңизден сапласын+. 33Ол иң мукаддес отагы, Реббе йүз тутулян өйи, гурбанлык сыпасыны халаллап, руханылары ве бүтин ысрайыл халкыны гүнәлеринден сапласын. 34Ысрайыл халкыны әхли гүнәлеринден йылда бир гезек сапламак сизиң үчин эбедилик дүзгүн болсун». Муса Реббиң табшырышы ялы этди.

17‑нҗи бап

Ганың мукаддеслиги

17^1Реб Муса шейле дийди: 2«Харуна, онуң огулларына ве бүтин ысрайыл халкына айт, Мениң олара табшырыгым шейледир: 3-4„Эгер ысрайыллардан бири өкүзчәни, гузыны я-да гечини Реббе гурбанлык хөкмүнде хөдүрлемек үчин, йүз тутулян чадырының агзына гетирмән, онуң өзи гурбанлык малының дамагыны дүшелгәниң ичинде я-да дашында чалса, ол кануны бозандыр. Чүнки ол гурбанлык малының ганыны харам ере дөкди ве шонуң үчин-де ол халкдан четлешдирилсин. 5Бу табшырык ысрайыл халкының ачык мейданда гурбанлыклар бермегини тогтадар. Бу ысрайыл халкының өз гурбанлыкларыны Реббе йүз тутулян чадырың агзындакы рухана гетирип бермеги үчиндир. Руханы ол гурбанлыклары Реббе саламатлык гурбанлыклары хөкмүнде хөдүр эдер+. 6Руханы ганы Реббе йүз тутулян чадырың агзындакы Реббиң гурбанлык сыпасына серпсин ве ягы Реббе якымлы ыс чыкармак үчин яксын+. 7Ысрайыл халкы мундан бейләк Реббе икилик эдип, гурбанлыкларыны бут эркечлерине хөдүр этмесинлер. Бу олара несилден-несле эбедилик дүзгүн болсун“+. 8-9Мундан башга-да олара шуны табшыр: „Ысрайыл халкындан я-да оларың арасында яшаян гелмишеклерден бири якма гурбанлык я-да ислендик башга гурбанлык берип, оны Реббе хөдүр этмек үчин, Реббе йүз тутулян чадырың агзына гетирмесе, ол адам өз халкындан четлешдирилсин+. 10Эгер ысрайыл халкындан я-да оларың арасында яшаян гелмишеклерден бири ган ийсе, Мен ондан йүз өврерин ве оны өз халкындан четлешдирерин+. 11Чүнки хер бир җандарың җаны онуң ганындадыр. Шоңа гөрә-де, Мен ганы сизе гурбанлык сыпасында җанларыңызы гүнәлериңизден сапламагыңыз үчин бердим, чүнки сизи гүнәлериңизден саплаян гандыр+. 12Шонуң үчин Мен ысрайыл халкына шейле дийдим: 'Сизиң хич бириңиз я-да араңызда яшаян гелмишеклерден хич бири ган иймесин'. 13Ысрайыл халкындан я-да араңызда яшаян гелмишеклерден бири ийилйән хайваны я-да гушы авласа, ол онуң ганыны акдырып, үстүни топрак билен гөмсүн+. 14Чүнки хер бир җандарың җаны ганындадыр. Шонуң үчин Мен ысрайыл халкына шейле дийдим: 'Хич бир җандарың ганыны агзыңыза алмаң, чүнки хер бир җандарың җаны онуң ганындадыр'. Оны иен Мениң халкымдан четлешдирилсин. 15Харам өлен я-да йыртыҗыларың парчалан хайванының этини иен киши өзүниң ерли халкдан я-да гелмишекдигине гарамаздан, гейимлерини ювсун, сува дүшүнсин. Ол агшама ченли харамдыр ве соңра тәмиз болар+. 16Эгер ол гейимлерини ювмаса я-да сува дүшмесе, онда ол өз җезасыны чекмели“».

18‑нҗи бап

Гадаган эдилйән җынс гатнашыклары

18^1⚫Реб Муса шейле дийди: 2«Ысрайыл халкына шейле дий: „Худайыңыз Реб Мендирин. 3Сиз яшан ериңиз болан Мүсүр юрдуның ве сизи инди алып барян юрдум болан Кенганың адатларына эермәң+. 4Сиз Мениң хөкүмлериме, парзларыма эерип, олары берҗай эдиң. Худайыңыз Реб Мендирин. 5Мениң парзларымы, хөкүмлерими берҗай эдиң. Олары берҗай эден аман галар. Мен Ребдирин+.

6Хич бириңиз өз мәхрем гарындашыңыз билен җынс гатнашыгыны этмәң. Мен Ребдирин. 7Өз эҗең билен җынс гатнашыгыны эдип, какаңы намыса гойма. Ол сениң эҗеңдир, сен онуң билен җынс гатнашыгыны этмели дәлсиң. 8Какаңың бейлеки аяллары билен-де җынс гатнашыгыны эдип, какаңы намыса гойма+. 9Исле бир өйде, исле башга ерде доглан болсун – пархы ёк, өз аял доганың билен я-да какаңың я-да эҗеңиң гызы билен җынс гатнашыгыны этме+. 10Өз оглуңдан болан гыз агтыгың я-да өз гызыңдан болан гыз агтыгың билен җынс гатнашыгыны этме, чүнки сен олары биабрай этмек билен, өзүңи-де биабрай эдйәрсиң. 11Өвей энеңден болан өвей аял доганың билен җынс гатнашыгыны этме, чүнки ол сениң какаңдан өнен аял доганыңдыр. 12Өз эҗекең билен җынс гатнашыгыны этме, ол сениң какаңың аял доганыдыр. 13Дайзаң билен җынс гатнашыгыны этме, чүнки ол сениң эҗеңиң аял доганыдыр. 14Өз гелнеҗеңе голайлашып, онуң билен җынс гатнашыгыны этме, ол сениң гелнеҗеңдир. 15Өз гелниң билен җынс гатнашыгыны этме, ол сениң оглуңың аялыдыр+. 16Өз доганың аялы билен җынс гатнашыгыны этме, сен өз доганыңы намыса гоярсың+. 17Бир аялың хем өзи, хем гызы билен җынс гатнашыгыны этме; бир аялың хем өзи хем гыз агтыгы билен җынс гатнашыгыны этме. Олар сениң мәхрем гарындашларыңдыр, бу азгынлыкдыр+. 18Аялың дирикә, онуң уясыны оңа гүни эдип алма ве онуң билен җынс гатнашыгыны этме+. 19Айбашы гөрйән аял билен җынс гатнашыгыны этме+. 20Ёлдашың аялы билен җынс гатнашыгыны эдип, өзүңи харам этме+. 21Өз перзентлериңден хич бирини Молек буты үчин гурбанлык этме. Чүнки шейле этмек билен сен өз Худайың адына ыснат гетирерсиң. Мен Ребдирин. 22Аял билен җынс гатнашыгыны эдишиң ялы, эркек билен җынс гатнашыгыны этме, бу неҗисликдир+. 23Хич бир эркек я-да аял хайван билен җынс гатнашыгыны эдип, өзүни харам этмесин, бу азгынлыкдыр+.

24Шу неҗисликлериң хич бири билен гүнә этмәң, чүнки сизиң өңүңизден ковян миллетлерим шу пис ишлери зерарлы харам болдулар. 25Шейдип, юрт харама чыкды. Мен юрды этмишлери үчин җезаландырдым. Юрт өз илатындан йүз дөндерди+. 26Эмма сиз Мениң парзларымы, хөкүмлерими берҗай эдип, бу неҗис ишлери этмәң. Ерли халк-да, араңызда яшаян гелмишеклер-де шейле пис ишлери этмесинлер. 27Чүнки сизден өң бу юртда яшан илат бу неҗисликлериң барыны этди ве юрт харама чыкды. 28Эгер сизем юрды харама чыкарсаңыз, озалкы миллетден йүз дөндериши ялы, юрт сизден-де йүз дөндерер. 29Кимде-ким бу неҗисликлерден бирини этсе, ол өз халкындан четлешдирилсин. 30Сизден өңкүлериң эден неҗисликлерини гайталамазлыгыңыз үчин, өзүңизи шу затлар зерарлы харам этмезлигиңиз үчин, Мениң буйругымы берҗай эдиң. Худайыңыз Реб Мендирин“».

19-нҗы бап

Мукаддеслик ве адалатлылык

19^1Реб Муса шейле дийди:

2«Бүтин ысрайыл халкына шейле дий: „Мукаддес болуң, чүнки Мен, сизиң Худайыңыз Реб, мукаддесдирин+. 3Хер бириңиз өз эне-атаңызы сылаң, Сабат гүнүмиң канунларыны ерине етириң. Худайыңыз Реб Мендирин+. 4Гуйма бутлары ве башга хили бутлары ясап, олара сежде этмәң. Худайыңыз Реб Мендирин+.

5Реббе саламатлык гурбанлыгыны хөдүр эдениңизде, гурбанлыгыңызың кабул болары ялы, оны када лайыклыкда бериң+. 6Гурбанлык малының эти хөдүр эдилен гүни я-да эртеси ийилсин. Үчүнҗи гүне галан эт ода якылсын. 7Эгер эт үчүнҗи гүн ийилсе, ол харамдыр ве сизиң гурбанлыгыңыз кабул болмаз. 8Ол гурбанлыкдан иен өз җезасыны чекер, чүнки ол Реббе багыш эдилен зады харландыр. Шол себәпли бу адам өз халкының арасындан ковлуп чыкарылсын.

9Ериңизиң хасылыны йыгнаныңызда, атызларыңызың гыра четиндәкилерини ормаң, хасылыңызың хошасыны чөплемәң+. 10Үзүм багларыңызың мивелериниң барыны йыгмаң, ере гачан үзүмлери йыгнаман, олары гарып-гасара, гелмишеклере гоюң. Худайыңыз Реб Мендирин+.

11Огрулык, хилегәрлик этмәң, бир-бириңизи алдамаң+. 12Галп зат бабатда Мениң адымдан ант ичип, Худайыңызың адына ыснат гетирмәң. Мен Ребдирин+. 13Ёлдашыңың хакыны ийме, оны талама. Гүнлүкчиниң зәхмет хакыны бир гүнем саклама+. 14Кере сөгме, көрүң өңүнде бүдрәр ялы зат гойма. Худайыңдан горк. Мен Ребдирин. 15Хөкүм чыкараныңда адалатсызлык этме. Гарыбың тарапыны тутуп я-да байдан хедер эдип, адалатсызлык этме, илдешиңе хемише адалатлы хөкүм чыкар+. 16Өз халкыңың арасында ялан геп гездирме, адалатсыз хөкүм зерарлы илдешиңе ховп абанян болса, шаят онуң аркасында дурсун[*]. Мен Ребдирин+. 17Йүрегиңде илдешиңи йигренме, гүнәсини онуң йүзүне айт, ёгсам сенем гүнәкәр боларсың+. 18Өз халкыңдан өч алма, оларың хич бири бабатда ичиңде китүв саклама. Гайтам, якыныңы өзүңи сөйшүң ялы сөй. Мен Ребдирин+.

19Сиз Мениң парзларымы берҗай эдиң. Мал-гараларыңы башга гөрнүшдәки маллар билен чакнышдырма. Экин мейданыңда ики хили тохумы биле экме ве ики хили матадан тикилен эшик гейме+.

20Эгер бир адам башга бирине адагланан, ызына сатын алынмадык я-да азат эдилмедик гырнак билен ятса, онда оларың икисине-де җеза берилсин, йөне өлдүрилмесин. Чүнки бу гырнак азат эдилен дәлдир. 21Ол адам өзи үчин Реббе йүз тутулян чадырың агзына Реббе язык гурбанлыгы хөкмүнде бир гоч гетирсин. 22Онсоң руханы Реббиң хузурында бу язык гурбанлыгының гочы билен, оны эден гүнәсинден сапласын ве Худай гүнәлиниң эден гүнәсини гечер.

23Сиз Кенган юрдуна гелип, иймит үчин хер хили мивели агачлары отурданыңызда, илкинҗи үч йылың мивелеринден иймеклик гадаган эдилсин, олары иймәң. 24Дөрдүнҗи йыл болса хемме мивелер алкыш хөкмүнде Реббе багыш эдилсин. 25Бәшинҗи йыл велин, сиз мивели агачларың мивесинден ийип билерсиңиз, олар сизе бол миве берер. Худайыңыз Реб Мендирин.

26Хич бир эти ганы билен иймәң. Сиз пал атмаң, җадыгөйлик этмәң+. 27Сачыңызың гыраларыны гыркып, сакгалыңызы тимарламаң+. 28Мерхум үчин бедениңизе тыг чекмәң, өзүңизи тагмаламаң. Мен Ребдирин+. 29Гызларыңызы лолучылыга сатып, олары биабрай этмәң. Эгер сиз шейле этсеңиз, юрт зынахорлыга берлип, ол азгынлыкдан долар+. 30Сабат гүнүмиң канунларыны ерине етирип, мукаддес өйүме хормат гоюң. Мен Ребдирин+. 31Җадыгөйлере ве палчылара йүз тутмаң. Олардан маслахат сорап, өзүңизи харам этмәң. Худайыңыз Реб Мендирин+. 32Улы яшулының өңүнде дик дуруң, гаррыны сылаң, Худайыңыздан горкуң. Мен Ребдирин+.

33Юрдуңызда өз араңызда яшаян гелмишеклере сүтем этмәң+. 34Араңызда яшаян гелмишеклер сизиң үчин илдешиңиз ялы болсун. Олары өзүңизи сөйшүңиз ялы сөйүң, чүнки сизем Мүсүр илинде гелмишек болупдыңыз. Худайыңыз Реб Мендирин+.

35Сиз узынлык өлчәниңизде, чекимде я-да санагда хич кими алдамаң. 36Сиз хак терезилери, хак өлчег дашларыны, хак өлчеглери уланың. Сизи Мүсүр юрдундан чыкаран Худайыңыз Реб Мендирин+. 37Сиз Мениң әхли парзларымы, әхли хөкүмлерими саклап, олары берҗай эдиң. Мен Ребдирин“».

20‑нҗи бап

Реббиң канунларына боюн эгмедиклер үчин җезалар

20^1Реб Муса шейле дийди: 2«Ысрайыл халкына айт: „Ысрайыл халкындан я-да оларың арасында яшаян гелмишеклерден кимдир бири өз перзентлеринден бирини, Молек бута багыш этсе, ол адам өлдүрилсин. Юрдуң халкы оны дашлап өлдүрсин+. 3Мен хем ол адамдан йүз өврерин ве оны өз халкым хөкмүнде гөрмерин. Чүнки ол халк Мениң мукаддес өйүми харама чыкарып, Мениң мукаддес адыма ыснат гетирип, өз перзендини Молеге багыш этди+. 4-5Эгер юрдуң халкы перзендини Молеге берйән адамы гөрмезлиге салып өлдүрмесе, Мениң Өзүм ол адамдан ве онуң машгаласындан йүз өврерин. Оны Молегиң ызына эерип, зынахорлыга йүз уранларың бары билен биле Өз халкымдан четлешдирерин+. 6Эгер кимде-ким бивепалык эдип, җадыгөйлериң ве палчыларың ызына эерсе, Мен ондан йүз өврерин ве оны Өз халкымдан четлешдирерин+. 7Шонуң үчин сиз иниңизи тәмизләп, мукаддес болуң, чүнки Худайыңыз Реб Мендирин+. 8Мениң парзларымы саклап, олары берҗай эдиң. Сизи мукаддес эдйән Реб Мендирин. 9Какасыны я-да эҗесини нәлетлән адам өлдүрилсин. Өз какасыны ве эҗесини нәлетләндиги үчин, онуң ганы өз бойнунадыр+.

10Эгер бир адам башга бир адамың аялы билен җынс гатнашыгыны этсе, ол азгын эркек-де, аял-да өлдүрилсин+. 11Ким какасының аялы билен җынс гатнашыгыны этсе, ол өз какасыны намыса гойяндыр. Оларың икиси-де өлдүрилсин. Оларың ганлары өз боюнларынадыр+. 12Бир эркек өз гелни билен җынс гатнашыгыны этсе, оларың икиси-де өлдүрилсин, чүнки булар азгынлык этдилер. Оларың ганлары өз боюнларынадыр+. 13Бир эркек аял билен җынс гатнашыгыны эдиши ялы, эркек билен җынс гатнашыгыны этсе, оларың икиси-де неҗис иш эдендиклери үчин өлдүрилсин. Оларың ганлары өз боюнларынадыр+. 14Эгер бир эркек бир аяла хем-де онуң эҗесине-де өйленсе, бу азгынлыкдыр. Араңызда азгынлык болмаз ялы, ол адам аялы ве онуң эҗеси билен биле ода якылсын+. 15Эгер бир эркек бир хайван билен җынс гатнашыгыны этсе, ол адам-да, хайван-да өлдүрилсин+. 16Эгер бир аял бир хайван билен җынс гатнашыгыны этсе, ол аял-да, хайван-да өлдүрилсин. Олар өлдүрилсин, оларың ганлары өз боюнларынадыр. 17Эгер бир адам өз гыз доганына, какасының я эҗесиниң гызына өйленсе, олар көпчүлигиң өңүнде масгараланып, өз халкының арасындан чыкарылсын. Ол адам өз гыз доганы билен җынс гатнашыгыны эденлиги үчин җезаландырылмалыдыр+. 18Эгер бир адам айбашы гөрйән аял билен җынс гатнашыгыны этсе, оларың икиси-де өз халкындан четлешдирилсин, чүнки олар тәмизлик барадакы кадалары боздулар+. 19Өз дайзаң я-да эҗекең билен җынс гатнашыгыны этме, чүнки бейле этмек билен сен өзүңи намыса гойянсың. Оларың икисине-де җеза берилмелидир+. 20Гелнеҗеси билен җынс гатнашыгыны эден адам агасыны намыса гойяндыр. Булар өз җезаларыны чекип, дүнйәден перзентсиз өтерлер+. 21Кимде-ким өз гелнеҗесине өйленсе, бу харамлыкдыр. Ол өз доганыны намыса гойяндыр, олар перзентсиз өтерлер+.

22Месген тутмагыңыз үчин алып барян юрдумың сизден йүз дөндермези ялы, сиз Мениң парзларымы ве хөкүмлерими саклап, олары берҗай эдиң. 23Өңүңизден ковуп чыкарян миллетиң адатларына эермәң, чүнки шейле ишлер эдендиклери үчин Мен олары йигрендим. 24Эмма Мен сизе шейле дийдим: 'Оларың юрдуны сиз мирас аларсыңыз, Мен сүйт ве бал акян, мес топраклы юрды сизе мүлк эдип берерин'. Сизи бейлеки миллетлерден сайлап алан Худайыңыз Реб Мендирин+. 25Шонуң үчин хем сиз халал хайваны харам хайвандан, халал гушы хем харам гушдан сайгарың. Сизиң үчин харам дийип айрыбашгалан хайванларым, гушларым я-да гурыер сүйрениҗилери билен өзүңизи харам этмәң+. 26Мениң үчин мукаддес болуң, чүнки Мен – Реб мукаддесдирин ве Мен сизи бейлеки халклардан Өзүмиңки болмагыңыз үчин сайлап алдым+. 27Җадыгөй, палчы болан эркегу-аял дашланып өлдүрилсин. Оларың ганы өз боюнларынадыр“»+.

21‑нҗи бап

Руханылар мукаддес болмалыдыр

21^1Реб Муса шейле дийди: «Руханылар, ягны Харун огуллары билен геплешип, олара шейле дий: „Оларың хич бири өз гарындашларындан болан мерхума галташып, өзлерини харам этмесин+. 2-3Диңе мәхрем гарындашы, ягны эҗеси, какасы, оглы, гызы, доганы, шонуң ялы-да, дурмуша чыкмадык уясы өлен ягдайында ол мерхума галташып, өзүни харам эдип билер. 4Эмма руханы аялының гарындашларындан болан мерхум үчин өзүни харам эдип, өз адына ыснат гетирмесин. 5Яс тутянлыгының аламаты хөкмүнде, руханылар сачларыны ве сакгалларыны гыркып тимарламасынлар, беденлерине тыг чекмесинлер+. 6Руханылар өзлерини Худая багыш этсинлер ве Худайың адына ыснат гетирмесинлер. Чүнки Реббе от үсти билен берилйән иймит садакасыны хөдүрлейән шолардыр. Руханылар мукаддес болмалыдырлар+. 7Олар лола, азгын аяла, әринден айрылан аяла өйленмесинлер. Чүнки руханылар Худая багыш эдилендир+. 8Сиз руханылары мукаддес сайың, чүнки Худайыңыза иймит садакасыны олар хөдүрлейәрлер. Халк хем олары мукаддес сайсын, себәби сизи мукаддес эдйән Мен – Реб мукаддесдирин+. 9Эгер руханының гызы лолучылыга баш уруп, өзүни биабрай этсе, ол атасының адына хем ыснат гетирйәр. Бейле гыз ода якылсын+. 10Башына месх ягы гуйлуп, руханылык лыбасларыны геймек үчин белленен баш руханы яс тутяндыгыны гөркезмек үчин, сачыны яйып, лыбасларыны йыртмасын+. 11Ол хич бир өлә якынлашып, хатда өз какасы я эҗеси үчин хем өзүни харам этмесин+. 12Баш руханы мукаддес өйден даша чыкып, өз Худайының мукаддес өйүни харламасын, чүнки ол Худайының месх ягы гуйлуп мукаддес эдилди. Мен Ребдирин+. 13Ол бой гыза өйленсин. 14-15Баш руханы дула, әринден айрылана, азана я-да лолы аяла өйленмесин. Ол халкының арасында өз перзендиниң адына ыснат гетирмез ялы, диңе өз тиресинден болан гыза өйленсин. Чүнки Мен-Реб оны мукаддес эдйәндирин“»+. 16Реб Муса шейле дийди: 17«Харун билен геплешип, оңа шейле дий: „Сениң тохум-тиҗиңиң гелҗекки несиллериңден-де ногсанлы адам Реббе багыш эдилен иймит садакасыны хөдүр этмесин. 18-20Шикесли болан көр я-да агсак, йүзи эрбет шикесли я-да догабитди майып адам, аягы я-да эли дөвүк, күйки я-да игли, гөзи шикесли я-да гиҗилевүк кеселли, демревли болан я-да эркеклиги болмадык адам гурбанлык сыпасына якынлашмасын+. 21Харуның неслинден болан ногсанлы руханы Реббе от үсти билен берилйән садакалары хөдүрлемесин; ногсанлыдыгы зерарлы ол Худая иймит садакасыны хөдүрлеҗек болуп, гурбанлык сыпасына асла якынлашмасын. 22Ногсанлы руханы Худая хөдүр эдилен иймитден, мукаддес ве иң мукаддес иймитден ийип билер. 23Эмма ол тутының янына я-да гурбанлык сыпасына голайлашмасын. Чүнки ол ногсанлыдыр. Ол бу мукаддес затлара якынлашып, олары харламасын. Руханылары мукаддес эдйән сизиң Худайыңыз Реб Мендирин“». 24Ине, Мусаның Харуна, онуң огулларына ве бүтин ысрайыл халкына айдан затлары шулардан ыбаратдыр.

22‑нҗи бап

Садакаларың мукаддеслиги

22^1Реб Муса шейле дийди: 2«Харуна ве онуң огулларына айт: „Харун ве онуң огуллары ысрайыл халкының Маңа багыш эден мукаддес садакаларына сересаплы чемелешсинлер. Олар Мениң мукаддес адыма ыснат гетирмесинлер. Мен Ребдирин“. 3Олара шейле дий: „Эгер сизиң гелҗекки несиллериңизден, тохум-тиҗиңизден бири, ысрайыл халкының Маңа багыш эден мукаддес садакаларына харамлыкда якынлашса, ол Мениң хузурымдан ёк эдилсин. Худайыңыз Реб Мендирин+. 4-6Харун неслинден болан ёканчлы дери кесели я-да сувуклык акмасы болан эркек тәмизленйәнчә, мукаддес садакалардан иймели дәлдир. Җеседе дегип, харам болан ислендик зада галташан я-да тохум акан эркеге я-да ынсаны харам эдйән гурыер сүйрениҗилериниң бирине я-да харамлыгы нәмедигиниң пархы болмадык ынсаны харам эдйән шу агзалан затлардан бирине галташан руханы агшама ченли харамдыр. Ол сува дүшүнмезден, мукаддес садакалардан иймесин+. 7Гүн яшан чагы руханы тәмиз болар, диңе шондан соң ол мукаддес садакалардан ийип билер, чүнки бу садака руханылар машгаласына дегишлидир. 8Руханы харам өлен я-да йыртыҗыларың парчалан хайванының этинден ийип, өзүни харам этмесин. Худайыңыз Реб Мендирин+. 9Руханылар Мениң буйрукларымы берҗай этсинлер, ёгсам олар мукаддес чадыры харландыклары үчин, өз җезаларыны чекип өлерлер. Олары мукаддес эдйән Худайыңыз Реб Мендирин.

10Руханы машгаласындан болмадык адам мукаддес садакалардан иймели дәлдир. Руханыңкыда вагтлайын яшаян гелмишек я-да гүнлүкчи мукаддес садакалардан иймесин+. 11Эмма руханының сатын алан гулы ве онуң өйүнде догланлар онуң сачагындан ийип билер+. 12Эгер руханының гызы руханы машгаласындан болмадык бирине дурмуша чыкса, ол хөдүр эдилен мукаддес садакалардан иймели дәлдир. 13Эмма руханының гызы айрылышып я дул галып, чагасы болман, яшлыгындакы ялы атасы өйүне доланып гелсе, ол какасының сачагындан ийип билер, йөне башга бир гелмишек ондан иймесин. 14Эгер бир адам төтәнликден мукаддес садакадан ийсе, онда ол онуң бахасының бәшден бирини үстүне гошуп, мукаддес садаканы рухана берсин+. 15-16Руханылар ысрайыл халкының Реббе хөдүр эден мукаддес садакаларыны халкың иймегине ёл берип, өзлерине дегишли мукаддес садакалары харламасынлар. Бу халкы языклы эдип, башларына җеза гетирдйәндир. Чүнки ол садакалары мукаддес эдйән Худайыңыз Реб Мендирин“».

17Реб Муса шейле дийди: 18-19«Харуна, онуң огулларына ве бүтин ысрайыл халкына айт: „Ысрайыллармы я-да Ысрайылда яшаян гелмишек – пархы ёк, ким Реббе якма гурбанлык хөкмүнде хөдүрленйән, өз айдылан я-да мейлетин садакасыны хөдүр этсе, сизиң гурбанлыгыңызың кабул болары ялы, гара малмы, гоюн-гечи – пархы ёк, ол шикессиз эркек мал болсун. 20Шикесли малы гурбанлык бермәң, чүнки ол кабул болмаз+. 21Эгер кимде-ким айдылан я-да мейлетин садака хөкмүнде гара маллардан я-да доварлардан Реббе саламатлык гурбанлыгыны бермекчи болса, онуң кабул болары ялы, ол гурат, шикессиз мал болсун. 22Көр, шикес етен я-да майып, баш кеселли, готур я-да демревли малы Реббе хөдүр этмәң, шейле маллары Реббе от үсти билен берилйән садака хөкмүнде гурбанлык сыпасының үстүне гоймаң. 23Гөвресинде артыклыгы я кемиси болан өкүзчәни я гузыны мейлетин садака хөкмүнде хөдүрләп билерсиңиз, йөне ол айдылан садаканың ерине кабул болмаз. 24Эркеклик тохумлыгы енҗилен, сындырылан, ёлнан я-да кесилен малы Реббе хөдүр этмәң, юрдуңызда бейле иш эдилмесин. 25Шейле хайванлары Реббе иймит садакасы хөкмүнде хөдүр этмек үчин, гелмишегиң элинден алмаң, чүнки олар майып-мүҗрүп, шикесли боландыклары үчин, Реббе иймит садакасы хөкмүнде кабул болмаз“».

26Реб Муса шейле дийди: 27«Гөле, гузы я-да овлак догландан соң, ол еди гүнләп энесиниң янында болсун. Секизинҗи гүнден башлап, ол Реббе от үсти билен берилйән гурбанлык хөкмүнде кабул эдилер+. 28Йөне сыгрың ве онуң гөлесиниң, гойнуң ве онуң гузусының, ягны малың ве онуң чагасының дамагыны бир гүнде чалмаң+. 29Эгер Реббе шүкүр садакасыны хөдүр этсеңиз, оны кабул болар ялы эдип бериң+. 30Садака шол гүнүң өзүнде ийилсин, ондан эртире хич зат галдырылмасын. Мен Ребдирин+.

31Сиз Мениң буйрукларымы саклап, олары берҗай эдиң. Мен Ребдирин. 32Мениң ысрайыл халкының арасында мукаддес хасапланарым ялы, сиз Мениң адыма ыснат гетирмәң. Сизи мукаддес эдйән Худайыңыз Реб Мендирин. 33Сизиң Худайыңыз болмак үчин, сизи Мүсүр юрдундан чыкарып гетирен Мендирин. Мен Ребдирин»+.

23‑нҗи бап

23^1Реб Муса шейле дийди: 2«Ысрайыл халкына айт: „Реббиң дини байрамлары, ягны сиз тарапындан мукаддес йыгнанышыклар хөкмүнде ыглан эдилмели Мениң байрамларым, ине, шулардыр.

Сабат гүни, Песах байрамы, Петир байрамы

(Чөлде 28:16-25)

3Алты гүнләп ишләң, единҗи гүн Сабатдыр, ол долы дынчлык ве мукаддес йыгнанышык гүнүдир. Шол гүн сиз хич хили иш этмәң. Ниреде яшаяндыгыңыза гарамаздан, шол Сабат гүни Реббе дегишлидир+. 4Ине, Реббиң шу байрамларыны сиз кесгитленен вагтларында беллемелисиңиз. 5Биринҗи айың он дөрдүне Гүн яшандан соң, Реббе Песах гурбанлыгы хөдүр эдилсин+. 6Шу айың он бәши Реббиң Петир байрамыдыр. Сиз еди гүнләп петир иймелисиңиз. 7Шу гүнлериң илкинҗи гүни сиз халкы мукаддес йыгнанышыга чагырың. Шол гүн сиз ишлемәң. 8Еди гүнләп Реббе от үсти билен берилйән садака пайларыңызы хөдүрләп, единҗи гүни сиз халкы мукаддес йыгнанышыга чагырың. Шол гүн сиз ишлемәң“»+.

Илкинҗи мивелерден берилмели садака

9Реб Муса шейле дийди: 10«Ысрайыл халкына айт: „Сизе берҗек юрдума барып, онуң хасылыны йыгнан махалыңыз, илкинҗи хасыл десселерини рухана гетирип бериң+. 11Ол сизиң үчин кабул болсун дийип, дессәни Реббе садака хөкмүнде ёкары галдырсын. Руханы оны Сабат гүнүниң эртеси хөдүр этсин. 12Дессәни садака хөкмүнде ёкары галдыран гүнүңиз, сиз Реббе якма гурбанлык хөкмүнде шикессиз токлыны хөдүрләң. 13Онуң билен бирликде зейтун ягына гарылан ондан ики батман мөчбериндәки сайлама бугдай унуны галла садакасы хөкмүнде бериң. Реббе от үсти билен берилйән бу галла садаканың ысы Оңа якымлыдыр. Хөдүр эдилен ичги хөкмүнде бир күйзе[*] шерап бериң. 14Худайыңыза бу садаканы хөдүр эдйән гүнүңизе ченли чөрек, говрулан бугдай я-да тәзе бугдай дәнесини иймәң. Бу сизиң ниреде яшаяндыгыңыза гарамаздан, бүтин несиллериңиз үчин эбедилик дүзгүн болсун.

Галла байрамы

15Сабат гүнүниң эртеси сиз Реббе гөтерме садакасы хөкмүнде хөдүр эден дессәңизи гетирен гүнүңизден санап, долы еди хепдәни гечириң+. 16Единҗи Сабадың эртеси, эллинҗи гүн Реббе тәзе галла садакасыны хөдүрләң. 17Сиз яшаян ерлериңизден ики чөреги Реббе гөтерме садакасы хөкмүнде хөдүр эдиң. Оларың хер бири ондан ики батмана барабар сайлама бугдай унуна югрулып, илкинҗи миве хөкмүнде хамырмаялы биширилен болсун. 18Чөрек билен бирликде шикессиз токлулардан едисини, бир өкүзчәни ве ики гочы хөдүр эдиң. Булар Реббе якма гурбанлык болсун. Олар Реббе от үсти билен берилйән галла садакасы ве хөдүр эдилен ичги билен бирликде Реббе хөдүр эдилсин. Онуң ысы Реббе якымлыдыр. 19Шейле хем сиз гүнә гурбанлыгы үчин бир эркеҗи ве саламатлык гурбанлыгы үчин ики саны гочы хөдүрләң. 20Руханы булары ики гузы ве илкинҗи хасыл чөреги билен бирликде Реббе гөтерме садакасы хөкмүнде ёкары галдырсын. Булар Реббе багыш эдилип, руханыныңкы болмалыдыр. 21Шол гүн сиз халкы мукаддес йыгнанышыга чагырың. Шол гүн сиз ишлемәң. Бу ниреде яшаяндыгыңыза гарамаздан, сизиң бүтин несиллериңиз үчин эбедилик дүзгүн болсун. 22Ериңизиң хасылыны йыгнаныңызда, атызларыңызың гыра четлериндәкилери ормаң, хасылыңызың хошасыны чөплемәң. Олары гарып-гасара ве гелмишеге гоюң. Худайыңыз Реб Мендирин“»+.

Сурнай байрамы

23Реб Муса шейле дийди: 24«Ысрайыл халкына айт: „Единҗи айың биринҗи гүни сизиң үчин долы дынчлык гүнүдир. Шол гүн сурнайлар чалнып ятланян мукаддес йыгнанышык гүнүдир+. 25Шол гүн сиз ишлемәң. Сиз Реббе от үсти билен берилйән гурбанлыгы хөдүрләң“».

Гүнәден сапланма гүни

26Реб Муса шейле дийди: 27«Единҗи айың онунҗы гүни гүнәден сапланма гүнүдир. Шол гүн сизиң үчин мукаддес йыгнанышык гүни болсун. Сиз гиҗе-гүндиз агыз бекләп, Реббе от үсти билен берилйән гурбанлыгы хөдүрләң+. 28Шол гүн сиз хич ишлемәң, чүнки бу сизиң Худайыңыз Реббиң хузурында гүнәлериңизден сапланмагыңыз үчин, гүнәден сапланма гүнүдир. 29Кимде-ким шол гүн гиҗе-гүндиз агыз беклемесе, ол өз халкының арасындан ковлуп чыкарылсын. 30Шол гүн хайсыдыр бир иш эден адамы, Мен өлдүрерин. 31Сиз шол гүн ишлемәң, бу сизиң бүтин несиллериңиз үчин ниреде яшаяндыкларына гарамаздан, эбедилик дүзгүн болсун. 32Ол гүн сизиң үчин Сабат, долы дынчлык гүнүдир. Сиз агыз бекләң. Айың докузы гүнүниң агшамындан эртеси агшама ченли Сабат гүнүниң канунларыны ерине етириң».

Чатма байрамы

33Реб Муса шейле дийди: 34«Ысрайыл халкына айт: „Шу единҗи айың он бәшинден башлап, еди гүнүң довамында Реббиң хорматына Чатма байрамы гечирилсин+. 35Онуң биринҗи гүни сиз халкы мукаддес йыгнанышыга чагырың. Шол гүн сиз ишлемәң. 36Еди гүнләп, Реббе от үсти билен берилйән гурбанлык пайларыны хөдүрләң. Секизинҗи гүн халкы мукаддес йыгнанышыга чагырың. Реббе от үсти билен берилйән гурбанлык пайларыны хөдүрләң. Шол гүн сиз халкы мукаддес йыгнанышыга чагырың ве ишлемәң.

37Мукаддес йыгнанышыкларда Реббиң беллемеги буйран байрамлары шулардыр: Реббе от үсти билен берилйән садака пайлары: якма гурбанлыклары, галла садакалары, башга гурбанлыклары ве хөдүр эдилен ичгилериң хеммесини өз белленмели гүнлеринде бериң. 38Бу байрамлар Реббиң Сабат гүнлеринден, айратын садакаларыңыздан, Худая айдан садакаларыңыздан ве Реббе хөдүр эден әхли мейлетин садакаларыңыздан дашарыдыр. 39Единҗи айың он бәшинҗи гүни, сиз ерлериңизиң хасылыны йыгнаныңызда, еди гүнләп Реббиң хорматына байрам эдиң. Биринҗи ве секизинҗи гүнлери долы дынч алың, ишлемәң+. 40Биринҗи гүн оңат мивели агачларың мивесини, палма шахаларыны, гүр япраклы агачларың ве сув боюнда өсйән сөвүтлериң шахаларыны алып, Худайыңыз Реббиң хузурында еди гүнләп шады-хоррамлыкда болуң+. 41Хер йыл единҗи айда еди гүнләп Реббиң шанына байрам белләң. Бу сизиң бүтин несиллериңиз үчин эбедилик дүзгүндир. 42Еди гүнләп чатмаларда яшаң, Ысрайылың әхли ерли халкы чатмаларда яшасын. 43Эгер шейле этсеңиз, Мениң ысрайыл халкыны Мүсүрден алып чыканымдан соң, олары чатмаларда яшадандыгымы сизиң несиллериңиз билерлер. Худайыңыз Реб Мендирин“». 44Шейдип, Муса ысрайыл халкына Реббиң белленмели байрамларыны ыглан этди.

24‑нҗи бап

Мукаддес ердәки чыралар

24^1Реб Муса шейле дийди: 2«Ысрайыл халкына буюр: хер гүн ышык болар ялы, саңа чыра үчин енҗилен зейтуның сап арасса ягыны гетирсинлер+. 3Харун чыраны Реббе йүз тутулян чадырда, Әхт сандыгының өңүндәки тутының дашында, Реббиң хузурында хер гүн агшамдан эртире ченли янып дурар ялы эдип гойсун. Бу сизиң бүтин несиллериңиз үчин эбедилик дүзгүн болсун. 4Ол чыралары сап алтындан болан чыраданың үстүнде Реббиң хузурында хер гүн агшамдан эртире ченли янып дурар ялы эдип гойсун».

Реббе хөдүр эдилен чөрек

5Реб Муса шейле дийди: «Сайлама бугдай унундан он ики саны чөрек биширт, оларың хер бириниң аграмы ондан ики батмана барабар болсун. 6Олары Реббиң хузурында сап алтындан болан хантагтаның үстүнде алты-алтыдан ики хатар эдип гой+. 7Хер хатар чөрегиң янында Реббиң ёлуна хөдүр эдилен пай хөкмүнде сап арасса, якымлы ыслы түтетгиден гой. Бу Реббе от үсти билен берилйән садака болуп, ол чөрегиң орнуны тутар. 8Харун булары адат боюнча хер Сабат гүни Реббиң хузурында гойсун. Бу ысрайыл халкының эбедилик борҗудыр. 9Бу чөреклер Харун ве онуң огулларыныңкыдыр. Олар мукаддес ерде ийилсин. Чүнки Реббе от үсти билен берилйән садака пайларының ичинде руханылар үчин өрән мукаддеси шудур. Бу сизиң үчин эбеди парздыр»+.

Худая дил етирмек ве онуң җезасы

10Ысрайылларың арасында эҗеси ысрайыллы, какасы болса мүсүрли болан бир адам барды. Дүшелгеде бир ысрайыллы аялың оглы билен башга бир ысрайыллы урушмага башладылар. 11Ысрайыллы аялың оглы күпүр гепләп, Реббиң адына дил етирди. Онсоң оны Мусаның янына алып гелдилер. Онуң эҗесиниң ады Шеломытды, ол дан тиресинден болан Дибриниң гызыды. 12Реб өзлерине нәме этмелидигини аян эдйәнчә, олар яңкы адамы габап гойдулар+.

13Реб Муса шейле дийди: 14«Худая дил етирени дүшелгәниң дашына чыкар, оны эшиденлериң бары эллерини онуң келлесине гойсунлар ве бүтин халк оны дашласын+. 15Онсоң ысрайыл халкына айт: „Ким өз Худайына дил етирсе, онуң гүнәси өз бойнунадыр+. 16Кимде-ким Реббиң адына дил етирсе, ол өлүме хөкүм эдилсин, оны бүтин халк дашласын. Гелмишекми я-да ерли халк – пархы ёк, Реббиң адына дил етирен өлдүрилмелидир+. 17Адам өлдүрениң өзи-де өлүме хөкүм эдилсин+. 18Мал өлдүрен онуң өвезини мал билен төлесин+. 19Ким-де ким бириниң беденине шикес етирсе, онуң өзүне-де эдил шонуң ялы шикес етирилсин+. 20Дөвүк орнуна дөвүк, гөз орнуна гөз, диш орнуна диш, киме нәхили шикес етирен болса, онуң өзүне-де шонуң ялы шикес етирилсин. 21Мал өлдүрен онуң өвезини мал билен төлесин, адам өлдүрен өлүме хөкүм эдилсин. 22Гелмишек үчин хем, ерли адам үчин хем канун бирдир, чүнки Худайыңыз Реб Мендирин“»+.

23Муса бу табшырыклары ысрайыл халкына беренинден соң, олар Реббе дил етирен адамы дүшелгәниң дашына чыкарып дашладылар. Шейле этмек билен ысрайыл халкы Реббиң Муса берен табшырыгыны ерине етирди.

25‑нҗи бап

Мукаддес йыл

Канун таглыматы 15:1-11)

25^1⚫Реб Синай дагында Муса шейле дийди: 2«Ысрайыл халкына айт: „Мениң сизе берйән юрдума бараныңызда, сиз Реббиң хорматына хер единҗи йыл ере экин экмән дынч бериң. 3Алты йыл ериңе экин эк, алты йыл үзүмчилигиңи пуда ве алты йыл хасылыңы йыгна+. 4Эмма единҗи йыл ер бүтинлей экишсиз галдырылсын. Ол Реббе багыш эдилен йыл болсун. Сен экин мейданыңа экин экме, үзүмчилигиңи пудама. 5Хасыл йыгналандан соң, сен өзи гөгерени орма, пудалмадык үзүмиң мивесини йыгнама, единҗи йыл ер бүтинлей экишсиз галдырылсын. 6Ериң экишсиз галдырылан йылы битен хасыл сизиң үчин, гул-гырнакларыңыздыр гүнлүкчилер үчин ве сизиңкиде вагтлайын яшаян гелмишеклер үчин иймит болсун. 7Шейле хем ериң хасылы сизиң мал-гараларыңыз ве юрдуңыздакы ябаны хайванлар үчин иймит болсун.

Байрам йылы

8Еди йылы еди гезек санап гечир. Шонда ол кырк докуз йыл боляндыр. 9Онсоң единҗи айың онунҗы гүни сурнай батлы чалынсын. Гүнәден сапланма гүни сурнай бүтин юрдуңызда чалынсын+. 10Эллинҗи йылы мукаддес йыл эдип, сиз юрдуң яшайҗыларының барына азатлык ыглан эдиң. Бу сизиң үчин байрам йылы болсун. Хер ким өз мүлкүне, өз машгаласына доланып гелсин. 11Бу эллинҗи йыл сизиң үчин байрам йылы болсун. Ере экин экмәң, өзи гөгерени ормаң, пудалмадык үзүмиң хасылыны йыгнамаң. 12Чүнки бу байрам йылы сизиң үчин мукаддес йылдыр. Бу йыл сиз диңе экин мейданының өз өндүрен өнүмлерини ийиң.

13Бу байрам йылында хер ким өз мүлкүне доланып гелсин. 14Ёлдашыңыза ер сатаныңызда я-да сатын аланыңызда бири-бириңизи алдамаң. 15Ёлдашыңыздан ер сатын аланыңызда, онуң бахасы индики байрам йылына ченли, ериң өндүрип билҗек хасылына гөрә кесилсин+. 16Эгер байрама ченли вагт көп болса, онда ериң бахасыны артдырың. Эгер байрама ченли аз вагт галан болса, онуң бахасыны ашак дүшүриң, чүнки сиз ериң өндүрҗек белли бир мукдардакы хасылыны сатын алярсыңыз. 17Сиз бирек-биреги алдамаң, Худайыңыздан горкуң, чүнки Худайыңыз Реб Мендирин.

18Юрдуңызда ховпсуз яшарыңыз ялы, Мениң парзларымы берҗай эдиң, хөкүмлериме боюн болуң. 19Ер сизе өз мивесини эчилер, сиз ондан доюп ийип, ховпсуз яшарсыңыз. 20Эмма кимдир бириниң: ‘Эгер экин экмесек, хасыл йыгнамасак, онда биз единҗи йылда нәме иерис?’ дийип сорамагы мүмкиндир. 21Мен алтынҗы йылда ере шейле бир берекет индерерин велин, ол ики йыла етерлик хасыл берер+. 22Секизинҗи йыл экин экениңизде-де, сиз өңки хасылдан иерсиңиз. Тә докузынҗы йыла ченли, тәзе хасыл етишйәнчә, сиз көне хасылдан иерсиңиз.

Сатылан эмләк хакда

23Ер хемишелик сатылмасын, чүнки ол Мениңкидир. Сиз Мениң янымда гелмишек ве кәрендечи ялысыңыз+. 24Эелейән әхли ериңизде сиз оны гайтадан сатын алмага мүмкинчилик дөредиң. 25Эгер өз гарындашларыңыздан бири гарып дүшүп, мүлкүниң бир бөлегини сатса, онда онуң хоссары гелип, онуң сатан ерини ызына сатын алсын+. 26-27Эгер онуң ери пул төләп ызына сатын алып билҗек хоссары болман, эмма соң онуң өзи баяп, ери ызына сатын алар ялы етерлик пул топласа, онда ол ериң сатыланындан бәри гечен вагты хасаплап айрып, галан пулы сатан адамына гайтарып берсин ве мүлк хем эесине гайтарылып берилсин. 28Эмма эесиниң ери ызына сатын алмага етерлик пулы болмаса, онда сатылан ер байрам йылына ченли оны сатын алан адамың элинде галар. Йөне байрам йылында ер онуң ыгтыярындан чыкып, мүлк өңки эесине гайтарылып берилсин+.

29Эгер бири галадакы өйүни сатса, ол сатылан вагтындан соңкы бир йылың довамында өйи ызына сатын алып билер. Эесиниң өйи бир йыла ченли ызына сатын алмага хакы бар. 30Эгер галадакы өй бир йыла ченли ызына сатын алынмаса, өй оны сатын алан адамың элинде хемишелик галар. Өй байрам йылында-да сатын аланың ыгтыярындан чыкмаз. 31Эмма диварсыз обалардакы өйлер ачык мейдан билен дең сайылсын. Олар ызына сатын алнып билнер ве байрам йылы өз хакыкы эесине гайтарылып берилсин. 32Левилериң галалары барада айтсак, левилер өзлерине дегишли галалардакы өйлерини ислән вагтлары ызына сатын алып билерлер+. 33Левилериң бири өзлерине дегишли болан галаларың бириндәки өйи сатып, оны ызына сатын алмаса, өй байрам йылы онуң өзүне гайтарылып берилсин. Чүнки левилериң галаларындакы өйлери оларың ысрайыл халкының арасындакы мүлклеридир. 34Эмма оларың галаларының төверегиндәки ачык мейданлар сатылмалы дәлдир, чүнки бу оларың эбедилик мүлкүдир.

Гарыплар хакда

35Эгер гарындашларыңыздан бири гарып дүшүп, ол сениң көмегиңе мәтәч болса, сен оңа араңызда яшаян гелмишеклере голдав бершиң ялы голдав бермели+. 36Ондан гөтерим алып, пейда гөрҗек болма. Худайыңыздан горк. Гой, олар сизиң араңызда яшасын+. 37Көмеге мәтәҗе карз алан пулундан артык төлетме я-да пейда гөрмек үчин иймити оңа ёкары бахадан сатма. 38Кенган юрдуны сизе бермек үчин, сизиң Худайыңыз болмак үчин, сизи Мүсүрден алып чыкан Худайыңыз Реб Мендирин.

39Эгер илдешиңиң бири халыс гарып дүшүп, өзүни саңа сатса, сен оны гул ялы ишлетме+. 40Гайтам, ол сениңкиде вагтлайын яшаян гелмишек я-да гүнлүкчи болсун. Ол байрам йылына ченли сениңкиде ишлесин+. 41Байрам йылында болса ол өз чагалары билен сениң ыгтыярыңдан чыкып, өз машгаласына, ата-бабаларының мүлкүне доланып гелсин. 42Чүнки ол Мениң Мүсүрден алып чыкан гулумдыр. Ол гулуң сатылышы ялы сатылмалы дәлдир+. 43Сиз оңа гөдек дарашмаң, Худайыңыздан горкуң+. 44Эгер сизе гул-гырнак герек болса, олары төверегиңиздәки миллетлерден сатын алың. 45Өз араңызда яшаян гелмишеклериң арасындан, оларың сизиң юрдуңызда доглан чагаларының арасындан гул-гырнак сатын алып билерсиңиз. Олар сизиң эечилигиңизде боларлар. 46Олары сиз өзүңизден соңкы чагаларыңыза мирас хөкмүнде галдырып билерсиңиз. Сиз олары гул хөкмүнде уланып билерсиңиз, йөне өз ысрайыл доганларыңыза хич ким гөдеклик билен дарашмасын.

47-48Эгер сизиң араңызда яшаян гелмишеклериң бири баяп, өз ысрайыл доганларыңыздан бири гарып дүшүп, өзүни яңкы гелмишеге я-да гелмишегиң ковмындан бирине сатса, ол сатыланындан соң, онуң ызына сатын алынмага хакы бардыр. Өз ысрайыл доганларындан бири оны ызына сатын алып билер++. 49Агасы я-да доганогланы, я-да өз ковмындан болан мәхрем гарындашларының бири оны ызына сатын алып билер. Эгер сатыланың өзи баяса, онда онуң өзи өзүни ызына сатын алып билер. 50Ол өзүни сатын алан адам билен, сатылан йылындан бәри гечен йыллары хасапласын. Баха байрам йылына ченли галан вагта гөрә гүнлүкчиниң зәхмет хакының хасабына гөрә хасапланып чыкарылсын. 51Эгер байрам йылына ченли вагт узак болса, онда ол өзүниң сатын алнан бахасына гөрә төлесин. 52Эгер-де байрам йылына ченли галан вагт аз болса, онда ол өзүни сатын алан адам билен хасаплашып, төлеги өз сатылан вагтындан бәри гечен вагта гөрә төлесин. 53Олар йылына хакына тутулян ишчи хөкмүнде бай гелмишегиң ыгтыярында болар. Йөне хоҗайын сизиң гөзүңизиң алнында олара гөдек дарашмасын. 54Эгер олар шейле ягдайда ызына сатын алынмасалар, олар ве оларың чагалары байрам йылында азатлыга чыкарылмалыдырлар+. 55Чүнки ысрайыл халкы Мениң гулларым, Мениң Мүсүрден алып чыкан гулларымдыр. Худайыңыз Реб Мендирин.

26-нҗы бап

Реббиң табшырыкларыны берҗай этмегиң сылагы

26^1⚫Өзүңизе бутлар ясамаң, хейкеллер ве улы дашлар дикмәң. Сежде этмек үчин юрдуңызда ойма даш дикмәң. Худайыңыз Реб Мендирин+. 2Сабат гүнүмиң канунларыны ерине етирип, Мениң мукаддес өйүме хормат гоюң. Реб Мендирин+.

3-4Эгер сиз Мениң парзларыма эерип, табшырыкларымы саклап, олары ак йүрекден берҗай этсеңиз, Мен сизиң ерлериңизе герек вагтында ягыш ягдырарын. Ер хасыл берер, мейдан агачлары-да миве гетирер+. 5Экинлериңиз шейле бир көп хасыл гетирер велин, дөвегиңиз үзүм йыгымына ченли довам эдер. Үзүм йыгымы галла экишине ченли довам эдер, чөрегиңизи доюп иерсиңиз, юрдуңызда ховпсузлыкда яшарсыңыз. 6Мен юрда парахатчылык берерин. Сиз аркайын ятып турарсыңыз. Сизи горкузан болмаз. Мен юртдакы вагшы хайванларың ёгуна янарын. Юрдуңызда уруш болмаз+. 7Сиз душманларыңыздан үстүн чыкарсыңыз. Урушда душманларыңызы гырарсыңыз. 8Бәшиңиз йүзден, йүзиңиз мүңден үстүн чыкарсыңыз. Урушда душманларыңызы гырарсыңыз+. 9Мен сизи ялкап, сизе көп чага берип, саныңызы көпелдерин. Мен сизиң билен эден әхтими сакларын. 10Сиз узак вагтлап сакланан өңки көне галланы иерсиңиз. Тәзе хасыла ер ачмак үчин, сиз көне хасылы чыкарып ташламалы боларсыңыз. 11Мен сизиң араңызда месген тутарын. Мен хич хачан сизден йүз өвүрмерин+. 12Мен сизиң араңызда болуп, сизиң Худайыңыз боларын, сизем Мениң халкым боларсыңыз+. 13Мүсүрлилериң гулы болуп галмасынлар дийип, сизи Мүсүрден алып чыкан Худайыңыз Реб Мендирин. Сизи оларың элинден азат эдип, башыңызы дик тутдурып йөреден Мендирин+.

Реббе гулак асмазлыгың җезасы

14-16⚫Эгер сиз Маңа боюн эгмән, әхли табшырыкларымы берҗай этмән, парзларымдан, хөкүмлеримден йүз өврүп, әхтими бозсаңыз, Мен сизиң үстүңизден ховп индерерин. Беҗерип болмаян, гөзүңи көр эдип, лүтүңи чыкарян ысытманы Мен сизиң башыңыздан индерерин. Экен экинлериңиз өзүңизе несип этмез, олары душманларыңыз иер+. 17Мен сизден йүз өврерин, душманларыңыз сизден үстүн чыкарлар, ягыларыңыз үстүңизден хөкүм сүрерлер. Сиз ызыңызда ковгы болмаса--да, довла дүшүп гачарсыңыз+. 18Шейле бетбагтчылыклардан соңам сиз Маңа гулак асмасаңыз, онда Мен сизе өңкүден еди эссе артык җеза берерин. 19Мен сизиң буйсанян гүйҗүңизи сындырарын. Гөкден ягыш ягмаз ве ерлериңиз гатап, даша дөнер. 20Сиз гүйҗүңизи бидерек сарп эдерсиңиз, ериңиз хасыл, агачларыңыз миве бермез.

21Эгер сиз Маңа гаршы гитмегиңизи довам эдип, Маңа гулак асмасаңыз, бойнуёгынлыгыңыз үчин Мен сизе ене-де еди эссе артык җеза берерин+. 22Үстүңизе вагшы хайванлары иберерин. Олар сизи чагаларыңыздан җыда дүшүрерлер, малларыңызы гырарлар, саныңызы азалдып, ёлларыңызы чолардарлар+. 23-24Шу җезалардан соңам Маңа тарап өврүлмән, гаршыма гитмегиңизи довам этсеңиз, онда Мен хем сизиң гаршыңыза гидип, гүнәлериңиз үчин сизе ене өңкүден-де еди эссе артык җеза берерин. 25Мен сизиң юрдуңызда уруш турзарын. Әхтими бозанлыгыңыз үчин, Мен сизе хөкман җеза берерин. Эгер сиз галаларыңызда гачып гизленсеңиз, Мен сизиң араңыза гыргын кеселини иберерин. Шейдип, Мен сизи душманыңызың элине берерин ве олар сизиң үстүңизден хөкүм сүрерлер. 26Мен сизи чөрекден кесенимде, он аял диңе бир тамдырда чөрек япар. Олар чөрегиңизи сизе өлчәп берерлер. Сиз ондан иерсиңиз, йөне доймарсыңыз+. 27-28Эмма шонда-да Маңа гулак асман, гаршыма гитмеги довам этсеңиз, Мен гахар билен сизе гаршы гидип, гүнәлериңиз үчин сизе ене өңкүден-де еди эссе артык җеза берерин. 29Сиз ачлыгыңыздан яңа огулларыңызың, гызларыңызың этини иерсиңиз+. 30Сизиң сеждегәхлериңизи йыкып, якымлы ыслы түтетги якян сыпаларыңызы вейран эдерин. Сизиң маслыкларыңызы йыкылан бутларыңызың маслыкларының үстүне үйшүрерин. Мен сизи рет эдерин+. 31Мен сизиң галаларыңызы хараба өврүп, сизиң сеждегәхлериңизи ер билен егсан эдерин, якымлы ыслы садакаларыңызы кабул этмерин+. 32Сизиң юрдуңызы шейле бир вейран эдерин велин, онда орнашмага гелйән душманларыңыз муңа хайран галарлар+. 33Мен сизи гелмишек миллетлериң арасына пытрадып, гаршыңыза уруш турзарын. Сизиң юрдуңыз чоларып, галаларыңыз хараба өврүлер+. 34Сиз душманларыңызың юрдундакаңыз, хараба болуп ятан бош ер оңат дынч алар. Ер нәче көп харабалыкда ятса, ол шонча-да онуң хөзирини гөрер+. 35Ол ерде яшаяркаңыз Сабат гүнлериңиз бош ятмадык ер, шу вагт сиз есирликдекәңиз, бош ятсын. 36Душманларыңызың юртларында дири галанларыңызың йүреклерине Мен шейле бир горкы саларын велин, хатда япрагың шемала шыгырдаян сеси-де сизи гачмага меҗбур эдер. Сиз гылычдан гачян ялы гачарсыңыз. Сиз ызыңызда ковгы болмаса-да, бар ялы болуп гачарсыңыз. 37Сизи ковалаян болмаса-да, гылычдан гачян дек, бири-бириңизе бүдрешип йыкыларсыңыз, сизде душманларыңыза гаршы дурмага меҗал галмаз+. 38Сиз гелмишек миллетлериң арасында хеләк болуп, душманларыңызың юрды сизи ювудар. 39Дири галанларыңыз болса өз этмишлериңиз ве аталарыңызың этмишлери зерарлы душманларыңызың юрдунда чүйрәрсиңиз.

40-42Сизиң несиллериңиз өз этмишлерини ве аталарының этмишлерини, оларың Маңа бивепалык эдип, Мениң гаршыма гидендиклерини ве Мениң хем олара гаршы гидип, олары душманларының юрдуна гетирендигими боюн аларлар. Сизиң несиллериңиз бойнуёгынлык этмеклерини бес эдип, өз гүнәлери үчин өтүнч соранларындан соң, Мен Якуп билен эден әхтими, Ысхак билен эден әхтими, Ыбрайым билен эден әхтими ве юрды сизе берерин дийип эден вадамы ятларын+. 43Чүнки ер халк тарапындан терк эдилип, ол хараба болуп ятыр. Халк Мениң хөкүмлерими рет эдип, парзларымдан йүз өврендиги үчин, өз душманының юрдунда өз этмишиниң җезасыны чексин. 44Эмма бу затлара гарамаздан Мен олар хениз душманларының юрдундакалар, олары рет эдип, олардан йүз дөндерип, бүтинлей хеләк этмерин ве олар билен эден әхтими бозмарын, чүнки оларың Худайы Реб Мендирин. 45Гайтам, олар үчин, оларың Худайы болмак үчин, оларың бейлеки миллетлериң гөзүниң алнында Мүсүрден алып чыкан ата-бабалары билен эден әхтими ятларын. Мен Ребдирин“». 46Реббиң Синай дагында Мусаның үсти билен ысрайыл халкына берен парзлары, хөкүмлери ве канунлары шулардан ыбаратдыр.

27‑нҗи бап

Реббе айдылан садакалар хакында

27^1Реб Муса шейле дийди: 2«Ысрайыл халкына айт: „Эгер кимдир бири Реббе берлен ваданы берҗай этмек үчин Реббе багыш эдилен болса, ол адам шу мөчбердәки бахалар билен азат эдилип билнер+. 3Йигрими яшдан алтмыш яша ченли болан эркек адамың бахасы мукаддес өйүң кесгитлән өлчегине гөрә бир йүз мысгал[*] күмүш болсун. 4Эгер аял машгала болса, етмиш мысгал[*] күмүш болсун. 5Бәш яшдан йигрими яша ченли болан огланларың бахасы кырк бәш мысгал[*] күмүш, гызларыңкы йигрими ики мысгал[*] күмүш болсун. 6Бир айлыкдан бәш яша ченли болан огланың бахасы он бир мысгал[*] күмүш, гызың бахасы еди мысгал[*] күмүш болсун. 7Яшы алтмыш я-да ондан ёкары болан эркек кишиниң бахасы отуз бәш мысгал[*] күмүш, аялыңкы йигрими ики мысгал күмүш болсун. 8Эгер кимдир бири Реббе адам бермеги вада эдип, соңам онуң бошадылмагы үчин төленмели баханы төләп билмесе, онда оны руханының янына гетирсинлер. Руханы онуң ягдайына гөрә баха кессин.

9Эгер Реббе вада берлен мал садака хөкмүнде кабул эдилсе, онда хөдүр эдилен хер бир садака малы мукаддесдир. 10Малың эеси малы башга оңат мал билен чалышмалы дәлдир. Эгер бир мал башга мал билен чалшылаян ягдайында, оларың икиси-де Реббе дегишлидир. 11Эгер вада берлен мал Реббе хөдүр эдилмейән харам маллардан болса, ол мал руханының янына гетирилсин. 12Оңатдыгына я-да эрбетдигине гарамаздан, руханы мала баха кессин. Руханының кесен бахасы гутарныклы баха болсун. 13Эгер малың эеси оны ызына сатын алмакчы болса, ол руханының кесен бахасының үстүне ене бәшден бирини гошсун+.

14Эгер кимдир бири өйүни Реббе багыш этсе, оңатмы я-да эрбет – пархы ёк, руханы оңа баха кессин. Руханы оны нәче бахаласа, шол баха гутарныклы баха болсун. 15Эгер-де өйүни багыш эден адам оны ызына сатын алмакчы болса, ол кесилен баханың үстүне ене бәшден бирини гошсун. Шондан соң өй өз эесине гайтарылып берлер. 16Эгер кимдир бири өз мүлкүнден бир бөлек ери Реббе багыш этсе, ериң бахасы оңа экилҗек тохумың мукдарына гөрә кесилсин: бир эшек йүки арпа тохумының гымматы бир йүз мысгал күмүш болсун. 17Эгер кимдир бири ери байрам йылы гечен бадына Реббе багыш этсе, ериң бахасы руханының кесен нырхында галсын+. 18Эгер эеси ери байрам йылындан хас соңрак Реббе багыш этсе, онда руханы индики байрам йылына ченли галан вагты хасаплап, баханы өңкүден кемелтсин. 19Эгер ери Реббе багыш эден адам оны ызына сатын алмакчы болса, онда ол руханының кесен бахасының үстүне бәшден бирини гошсун. Шондан соң ер өз эесине гайтарылып берлер. 20Эмма ери илки ызына сатын алман, оны башга бирине сатса, ер эесиниң оны ызына сатын алмага хакы ёкдур+. 21Эмма байрам йылы геленде, ер багыш эдилен мүлк хөкмүнде Реббиңки болар. Ол ер руханының эечилигине гечер+.

22-23Эгер бири өз мүлкүнден дашары сатын алан ерини Реббе багыш этсе, руханы ериң бахасыны байрам йылына ченли галан вагта гөрә хасаплап чыкарсын. Реббе мукаддес садака хөкмүнде ериң бахасы шол гүнүң өзүнде төленсин. 24Байрам йылында болса ер мүлк эесине, ягны сатын алнан адамына гечер. 25Әхли бахалар, мукаддес өйүң ресми өлчегине гөрә кесилсин, ягны ики мысгал[*] болсун+.

26Мал-гараның илкинҗи догланы Реббиңкидир. Оны хич ким Реббе багыш эдип билмез. Өкүз болсун, овлак-гузы болсун – пархы ёк, олар Реббиңкидир+. 27Эгер ол мал харам болса, онда малың эеси руханының кесен бахасының үстүне бәшден бирини гошуп, оны ызына сатын алсын. Эгер мал ызына сатын алынмаса, кесилен баха гөрә сатылсын+.

28Реббе багыш эдилен ислендик зат: адам болсун, хайван болсун я-да мүлк берлен ер болсун – пархы ёк, ол сатылып я-да ызына сатын алнып билинмез. Багыш эдилен хер бир зат эбедилик Реббе дегишлидир. 29Бүтинлей ёк эдилмели ынсанлар хем ызына сатын алнып билинмез. Олар хөкман өлүме хөкүм эдилсин+.

30Ерден өнйән өнүмлериң ондан бири: дәнеми я-да миве – пархы ёк, оларың бары Реббиңкидир. Олар Реббе багыш эдилендир+. 31Эгер кимдир бири өз ондан бирини ызына сатын алмак ислесе, ондан бириниң нырхының үстүне бәшден бирини гошсун+. 32Ири малларың ве доварларың ондан бирини, ягны чопаның санаян хер онунҗы малы Реббе багыш эдилсин. 33Хич ким шикесли малы садака бермесин. Шейле хем мал чалшылмасын. Эгер ол чалшылайса, оларың икисем Реббе дегишли болар. Сиз олары ызына сатын алмалы дәлсиңиз“».

34Реббиң Синай дагында ысрайыл халкы үчин Муса берен буйруклары шулардан ыбаратдыр.

* 8:8 Урым ве Туммым – Худайың ислегини билмек үчин руханылар тарапындан уланылан ики саны даш. Сөзлүге серет.

* 16:29 Еврейлериң сененамасы боюнча единҗи ай такмынан сентябр айына габат гелйәр.

* 19:16 Адалатсыз хөкүм зерарлы… дурсун – я-да илдешиң җанына каст этсе, бипарх гарама.

* 23:13 Бир күйзе – еврейче хиниң дөртден бири. Бу такм. 1 литре деңдир.

* 27:3 Бир йүз мысгал – еврейче элли шекел. Бу такм. 600 гр деңдир.

* 27:4 Етмиш мысгал – еврейче отуз шекел. Бу такм. 340 гр деңдир.

* 27:5 Кырк бәш мысгал – еврейче йигрими шекел. Бу такм. 230 гр деңдир.

* 27:5 Йигрими ики мысгал – еврейче он шекел. Бу такм. 115 гр деңдир.

* 27:6 Он бир мысгал – еврейче бәш шекел. Бу такм. 57 гр деңдир.

* 27:6 Еди мысгал – еврейче үч шекел. Бу такм. 34 гр деңдир.

* 27:7 Отуз бәш мысгал – еврейче он бәш шекел. Бу такм. 170 гр деңдир.

* 27:25 Ики мысгал – еврейче йигрими гера. Бу такм. 10 гр деңдир.

+ 1:2 Лев 6:8-13
+ 1:9 Мср 29:18
+ 1:13 Лев 1:9

+ 1:14 Лев 5:7, Лев 12:8, Лев 14:4, Лев 15:14, Лев 15:29, Чөл 6:10

+ 1:17 Гчк 15:10, Лев 1:9
+ 2:1 Лев 6:14-18, Чөл 15:4-9
+ 2:2 Лев 1:9
+ 2:3 Лев 7:10, Лев 10:13
+ 2:4 Мср 29:2
+ 2:5 Лев 6:21
+ 2:9 Лев 1:9
+ 2:11 Лев 6:17
+ 2:12 Мср 23:19
+ 2:13 Чөл 18:19, 2ЙЙ 13:5
+ 2:14 Лев 23:14
+ 2:16 Лев 2:1, Лев 1:9
+ 3:1 Лев 7:11-21, Лев 7:29-34
+ 3:5 Лев 1:9
+ 3:11 Лев 1:9, Лев 21:6, Чөл 28:2, Эзк 44:7
+ 3:16 Лев 1:9, Лев 7:23

+ 3:17 Гчк 9:4, Лев 7:26, Лев 17:10, Кан 12:23-24, Рес 15:20, Рес 15:29

+ 4:2 Лев 5:15, Чөл 15:22-29

+ 4:7 Мср 30:1-2

+ 4:11 Мср 29:14, Лев 6:11, Лев 9:11, Лев 16:27, Чөл 19:3, Чөл 19:5

+ 4:13 Чөл 15:24-25
+ 4:17 Чөл 19:4
+ 4:27 Чөл 15:27
+ 4:31 Лев 1:9
+ 5:2 Лев 11
+ 5:3 Лев 12

+ 5:4 Сер 11:30, Сер 11:35, 1Шам 14:24, 1Шам 14:29, Ваг 5:4

+ 5:7 Лев 1:14, Лев 12:8
+ 5:11 Чөл 5:15
+ 5:13 Лев 2:3
+ 5:15 Лев 4:2, Лев 4:27, Чөл 15:22-29

+ 5:16 Лев 6:5, Лев 22:14, Лев 27:13, Лев 27:15, Лев 27:27, Лев 27:31, Чөл 5:7

+ 6:2 Мср 23:4, Лев 19:11
+ 6:5 Чөл 5:7
+ 6:9 Лев 1:2-17
+ 6:10 Мср 28:39-43
+ 6:11 Лев 4:2
+ 6:12 Нех 10:34
+ 6:14 Лев 2:1-16
+ 6:17 Лев 2:11
+ 6:18 Мср 29:37, Лев 6:18
+ 6:21 Лев 2:5, Лев 1:9
+ 6:22 Мср 29:23-25
+ 6:25 Лев 4
+ 6:28 Лев 11:32, Лев 15:12
+ 6:30 Лев 16:27
+ 7:1 Лев 5:14
+ 7:7 Лев 14:13
+ 7:9 Лев 2:4-5
+ 7:10 Лев 2:3
+ 7:11 Лев 3:1-17
+ 7:12 Лев 2:4, Чөл 6:15
+ 7:15 Лев 22:29-30
+ 7:16 Лев 19:5-8
+ 7:20 Лев 22:3
+ 7:23 Лев 3:16-17
+ 7:24 Лев 17:15

+ 7:26 Гчк 9:4, Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:10-11, Лев 17:14, Кан 12:23-24, Рес 15:20, Рес 15:29

+ 7:31 Чөл 6:20
⚫ 8:1 Мср 29:1-36
+ 8:8 Мср 28:30
+ 8:9 Мср 28:36
+ 8:10 Мср 30:26-29, Чөл 7:1
+ 8:12 Мср 30:30
+ 8:15 Мср 27:2
+ 8:16 Лев 3:3-4
+ 8:17 Лев 4:11-12
+ 8:21 Лев 1:9
+ 8:23 Лев 14:14-17
+ 9:11 Лев 4:11-12, Чөл 19:5
+ 9:23 Чөл 6:22-27

+ 9:24 Сер 6:21, 1Пат 18:38, 1ЙЙ 21:26, 2ЙЙ 7:1

+ 10:1 Мср 6:23, Мср 30:9

+ 10:2 Чөл 11:1, Чөл 16:35, Чөл 3:4, Чөл 26:61

+ 10:3 Мср 19:22
+ 10:4 Мср 6:18, Мср 6:22
+ 10:6 Лев 21:10
+ 10:7 Лев 21:10
+ 10:9 Эзк 44:21
+ 10:10 Лев 11:47
+ 10:13 Лев 2:3
+ 10:16 Лев 9:3, Лев 9:15
+ 10:18 Лев 6:26
⚫ 11:1 Кан 14:3-20
+ 11:2 Мар 7:19, Рес 10:12-15, Рим 14:14
+ 11:22 Мар 1:6

+ 11:25 Лев 13:6, Лев 13:34, Лев 14:8, Лев 14:9, Лев 14:47, Лев 15:5, Лев 16:26, Лев 16:28, Лев 17:15, Чөл 19:10, Чөл 31:24

+ 11:32 Лев 15:12, Чөл 19:15
+ 11:33 Лев 6:28, Лев 15:12
+ 11:39 Лев 17:15, Лев 22:8, Кан 14:21

+ 11:44 Лев 19:2, Лев 20:7, Лев 20:26, Лев 21:8, 1Пет 1:16, Евр 12:10

+ 11:47 Лев 10:10, Эзк 44:23
+ 12:2 Лев 15:19
+ 12:3 Гчк 17:12
+ 12:4 Лук 2:22
+ 12:8 Лев 1:14, Лук 2:24

+ 13:3 Чөл 12:10, 2Пат 5:1, 2Пат 15:5, 2ЙЙ 26:20

+ 13:6 Лев 11:25
+ 13:34 Лев 11:25, Лев 13:6
+ 13:46 Чөл 5:2, Чөл 12:14, Лук 17:12
+ 14:2 Мат 8:4, Мар 1:44, Лук 5:14, Лук 17:14
+ 14:4 Лев 1:14, Чөл 19:6, Мср 12:22
+ 14:7 2Пат 5:10, Лев 16:22
+ 14:8 Лев 11:25
+ 14:13 Лев 7:7
+ 14:14 Лев 8:23
+ 14:25 Лев 8:23
+ 14:47 Лев 11:25
+ 14:49 Лев 14:4
+ 14:56 Лев 10:10
+ 15:5 Лев 11:25
+ 15:12 Лев 6:28, Лев 11:32
+ 15:14 Лев 1:14
+ 15:16 Кан 23:10
+ 15:19 Лев 12:2
+ 15:24 Лев 18:19

+ 15:25 Лев 11:47, Мат 9:20, Мар 5:25, Лук 8:43

+ 15:29 Лев 1:14

+ 15:31 Чөл 5:3, Чөл 19:13, Чөл 19:20, Ерм 7:30, Эзк 5:11, Эзк 23:38

+ 16:1 Лев 10:2

+ 16:2 Мср 26:31, Мср 30:10, Мат 27:51, Евр 6:19, Евр 9:3, Мср 25:22

+ 16:4 Мср 28:39-43, Эзк 44:18
+ 16:13 Мср 25:21-22
+ 16:18 Мср 30:10
+ 16:22 Лев 14:7
+ 16:23 Лев 6:11
+ 16:26 Лев 11:25

+ 16:27 Мср 29:14, Лев 4:11-12, Лев 6:30, Лев 9:11, Чөл 19:5, Евр 13:11

+ 16:29 Лев 23:27-32, Чөл 29:7-11
+ 16:32 Мср 29:30
+ 17:5 Кан 12:15-20
+ 17:6 Гчк 8:21, Лев 1:9
+ 17:7 2ЙЙ 11:15
+ 17:9 Кан 12:20
+ 17:10 Гчк 9:4-6, Лев 3:17
+ 17:11 Евр 9:22
+ 17:13 Кан 12:16, Кан 12:24
+ 17:15 Лев 11:25, Лев 11:40
⚫ 18:1 Лев 20:11-22
+ 18:3 Эзк 20:7-8, Эзк 23:8

+ 18:5 Кан 4:1, Кан 32:47, Нех 9:29, Сүл 4:4, Эзк 18:9, Эзк 20:11, Рим 8:13, Рим 10:5, Гал 3:12

+ 18:8 Кан 22:30
+ 18:9 Кан 27:22, 2Шам 13:12
+ 18:15 Гчк 38:26
+ 18:16 Мат 14:4, Мар 6:18
+ 18:17 Кан 27:23
+ 18:18 Гчк 29:30, Гчк 30:15
+ 18:19 Лев 15:24
+ 18:20 Мср 20:14
+ 18:22 Гчк 19:5, Сер 19:22, Рим 1:27
+ 18:23 Мср 22:19
+ 18:25 Чөл 35:34, Ерм 2:7, Эзк 36:17
+ 19:2 Лев 11:44, Ешу 24:19, 1Пет 1:16
+ 19:3 Мср 20:8-12
+ 19:4 Мср 20:3-5, Кан 5:8
+ 19:5 Лев 7:16-18
+ 19:9 Лев 23:22, Кан 24:19, Рут 2:1-2
+ 19:10 Рут 2:1, Рут 2:15

+ 19:11 Мср 20:15, Лев 6:2-3, Эфе 4:25, Кол 3:9

+ 19:12 Мср 20:7, Кан 5:11, Мал 3:5
+ 19:13 Кан 24:14-15, Рим 13:8
+ 19:15 Мср 23:2-3, Кан 1:17

+ 19:16 Мср 23:1, Мср 23:7, Кан 27:25, 1Пат 21:1-11

+ 19:17 Мат 18:15, Лук 17:3

+ 19:18 Сүл 20:22, 1Шам 20:17, Мат 5:43, Мат 19:19, Мат 22:39, Мар 12:31, Лук 10:27, Яку 2:8, Рим 13:9, Гал 5:14

+ 19:19 Кан 22:9

+ 19:26 Гчк 9:4, Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:10, Кан 12:23-24, Рес 15:20, Рес 15:29, Кан 18:10

+ 19:27 Лев 21:5
+ 19:28 Лев 21:5, Кан 14:1
+ 19:29 Кан 23:17
+ 19:30 Лев 26:2
+ 19:31 Мср 22:18, Кан 18:11, 1Шам 28:7
+ 19:32 Сүл 20:29
+ 19:33 Мср 22:21

+ 19:34 Мср 12:49, Лев 24:22, Чөл 15:16, Кан 10:19

+ 19:36 Кан 25:13, Сүл 11:1, Сүл 20:10, Эзк 45:10

+ 20:2 Лев 18:21
+ 20:3 Лев 17:10, Эзк 5:11
+ 20:4 Кан 17:2-5
+ 20:6 Лев 19:31
+ 20:7 Лев 11:44
+ 20:9 Мср 21:17

+ 20:10 Мср 20:14, Лев 18:20, Кан 22:22, Ёха 8:5

+ 20:11 Лев 18:7-16, Кан 22:30, Гчк 35:22
+ 20:12 Гчк 38:26
+ 20:13 Лев 18:22, Рим 1:27
+ 20:14 Лев 18:17, Кан 27:23
+ 20:15 Мср 22:19
+ 20:17 Лев 18:9, 2Шам 13:12
+ 20:18 Лев 15:24, Лев 18:19
+ 20:19 Лев 18:12-13
+ 20:20 Лев 18:14
+ 20:21 Лев 18:16, Мат 14:4, Мар 6:18
+ 20:24 Мср 3:17
+ 20:25 Лев 11:2-47, Кан 14:4-20
+ 20:26 Лев 11:44
+ 20:27 Лев 19:31, Мср 22:18
+ 21:1 Эзк 44:25
+ 21:5 Лев 19:27
+ 21:6 Лев 3:11
+ 21:7 Эзк 44:22
+ 21:8 Лев 11:44
+ 21:9 Гчк 38:24
+ 21:10 Лев 10:6, Эзк 24:17
+ 21:11 Чөл 19:14
+ 21:12 Лев 10:7
+ 21:14 Эзк 44:22
+ 21:18 Кан 23:1
+ 22:3 Лев 7:20-21
+ 22:4 Лев 13:3, Лев 15:2, Чөл 19:11
+ 22:8 Мср 22:31, Лев 11:40, Лев 17:15
+ 22:10 Мср 29:33
+ 22:11 Чөл 18:11
+ 22:14 Лев 6:5

+ 22:20 Кан 15:21, Кан 17:1, Мал 1:8, Мал 1:14

+ 22:27 Мср 22:30
+ 22:28 Мср 23:19, Кан 22:6
+ 22:29 Лев 7:12
+ 22:30 Лев 7:12-15
+ 22:33 Чөл 15:41
+ 23:3 Мср 20:8, Мср 35:2
+ 23:5 Мср 12:1-13
+ 23:8 Мср 12:14-20, Мср 13:3-7

+ 23:10 Мср 23:19, Мср 34:26, Чөл 15:20, Кан 26:2

+ 23:15 Мср 23:16, Мср 34:22, Кан 16:9

+ 23:22 Лев 19:9, Кан 24:19, Рут 2:1, Рут 2:15

+ 23:24 Чөл 29:1-6
+ 23:27 Лев 16:29-31, Чөл 29:7-11
+ 23:34 Чөл 29:12-39, Кан 16:13-15
+ 23:39 Мср 23:16
+ 23:40 Нех 8:14-16
+ 24:2 Мср 25:31, Мср 27:20-21
+ 24:6 Мср 25:30
+ 24:9 1Шам 21:6, Мат 12:4
+ 24:12 Чөл 15:34
+ 24:14 Чөл 15:35-36
+ 24:15 Мср 20:7, Кан 5:11
+ 24:16 1Пат 21:10
+ 24:17 Гчк 9:6, Мср 21:12, Чөл 35:31
+ 24:18 Мср 21:33, Мср 21:34

+ 24:19 Мср 21:23-25, Кан 19:21, Сер 1:7, Мат 5:38

+ 24:22 Мср 12:49, Лев 19:34, Чөл 15:16, Кан 10:19

⚫ 25:1 Мср 23:10-11
+ 25:3 Лев 26:34-35
+ 25:9 Лев 23:27
+ 25:15 Лев 27:17-24
+ 25:21 Кан 28:8
+ 25:23 1ЙЙ 29:15

+ 25:25 Рут 3:9, Рут 4:3-6, Чөл 27:11, Ерм 32:7

+ 25:28 Лев 27:19-21
+ 25:32 Чөл 35:2, Ешу 21:1-40
+ 25:35 1Ёха 3:17
+ 25:36 Мср 22:25-27, Кан 15:7-8

+ 25:39 2Пат 4:1, Нех 5:5, Мат 18:25, Кан 24:14

+ 25:40 Мср 21:2, Кан 15:12
+ 25:42 1Кор 7:23
+ 25:43 Эфе 6:9
+ 25:47 Нех 5:5
+ 25:48 Нех 5:8
+ 25:54 Мср 21:2, Кан 15:12
⚫ 26:1 Кан 11:13-15, Кан 28:1-14
+ 26:1 Мср 20:4-5, Мср 23:24
+ 26:2 Лев 19:30

+ 26:4 Кан 11:14, Кан 28:12, Эзк 34:27, Зеб 66:7, Зеб 84:13

+ 26:6 Ерм 30:10, Ерм 46:27, Эзк 39:26, Мик 4:4, Эзк 34:25

+ 26:8 Кан 32:30, Ешу 23:10, 2ЙЙ 24:24, Иша 30:17

+ 26:11 Эзк 37:26

+ 26:12 Ерм 30:22, Эзк 11:20, Зак 13:9, Аян 21:3

+ 26:13 Мср 20:2, Кан 5:6

⚫ 26:14 Кан 28:15-68

+ 26:16 Кан 28:22, 1Пат 8:37, 2ЙЙ 6:28, Сер 6:4, Ерм 5:17, Мик 6:15

+ 26:17 Сер 2:14, 1Пат 8:33, Ешу 7:4, Сүл 28:1

+ 26:21 Гчк 4:15, Зеб 78:12

+ 26:22 Кан 32:24

+ 26:26 Иша 3:1, Эзк 4:16, Эзк 5:16, Эзк 14:13, Иша 9:20, Мик 6:14, Хаг 1:6

+ 26:29 Кан 28:53, 2Пат 6:29, Агы 4:10, Ерм 19:9, Эзк 5:10

+ 26:30 2Пат 23:20, 2ЙЙ 34:5, Эзк 6:5
+ 26:31 2Пат 25:9
+ 26:32 Кан 29:24, 1Пат 9:8, Ерм 18:16

+ 26:33 Кан 4:27, Кан 28:64, Нех 1:8, Ерм 9:16, Эзк 12:15, Зак 7:14

+ 26:34 Мср 23:10-11, Лев 25:2-7, 2ЙЙ 36:21

+ 26:37 Ерм 46:16, Ешу 7:12, Сер 2:14

+ 26:40 1Пат 8:47, 2ЙЙ 6:37, Нех 9:2, Дан 9:4-5

+ 27:2 Чөл 30:1-17, Сер 11:30, 1Шам 1:11, 1Шам 1:28

+ 27:13 Лев 6:5
+ 27:17 Лев 25:15
+ 27:20 Лев 25:28
+ 27:21 Чөл 18:14
+ 27:25 Мср 30:13
+ 27:26 Мср 13:2, Мср 13:11-16
+ 27:27 Лев 6:5
+ 27:29 Чөл 21:2, Сер 11:35
+ 27:30 Чөл 18:21, Кан 14:22
+ 27:31 Лев 6:5

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TKM/TKC/1-2017//Мукаддес-Китап__Full.azw3

Сөзлүк

Сөзлүк

1. А
2. Б
3. Ч
4. Д
5. Э
6. Ә
7. Ф
8. Г
9. Х
10. И
11. Җ
12. К
13. Л
14. М
15. Н
16. О
17. Ө
18. П
19. Р
20. С
21. Ш
22. Т
23. У
24. Ы
25. Я
26. Е
27. Ю
28. Й
29. З

А

А

1. Адалатлы
2. Адам ата
3. Агта
4. Агыз беклемек
5. Ахалот
6. Аждарха
7. Акмак
8. Аламот
9. Алоэ
10. Амалеклер
11. Аммонлар
12. Аморлар
13. Анаклар
14. Араба дүзлүги
15. Арамей дили
16. Арфа
17. Артемис
18. Арвах-җын
19. Арёпагус
20. Ашера
21. Ашторет
22. Ашур
23. Аянлык
24. Азия

Адалатлы – Худай хемише адалатлы. Ол элмыдама догры иш эдйәр ве хемише оңат карарлары чыкаряр. Мукаддес Китаба лайыклыкда, Худай хер бир адама, улы болсун, кичи болсун, бай я-да гарып, пархы ёк – хеммелере адалатлы гарамаклыгы үндейәр. Ол Өз халкына шейле диййәр:

«Ягшылык этмеги өврениң,
адалаты агтарың,
эзъет чекйәни халас эдиң,
етими гораң,
дул хатына арка дуруң» (Иша 1:17).

Казыларың, юрт баштутанларының, дини ёлбашчыларың халкың үстүнден хөкүм сүрйәндиклери үчин, Худай олардан адалатлы карарлары чыкармагы талап эдйәр ве адалатсыз херекетлер эден ягдайында, олары ёвузлык билен хөкүм эдйәр.

Серет: Догры.

Адам ата – Худай тарапындан ярадылан илкинҗи ынсан. Онуң аялы Хов эне болупдыр. Олар әхли ынсанларың ата-энеси болупдыр. Адам атаның ады еврейче «ынсан» диймеги аңладяр.

Гчк 2-3.

Агта – тарыхың кәбир дөвүрлеринде дүрли миллетлерде агталар хөкүмдарларың ёлбашчылыгы астында ёкары везипәни эеләпдирлер. Худайың гадаган эдйәндиги үчин, олары бичмеклик еврейлериң дәп-дессурында болмандыр.

Эст 2:3; Рес 8:27.

Агыз беклемек – агыз беклемегиң максады Худайың хузурында өзүңи песпәл тутмак я-да кәбир паҗыгалы ягдайда яс тутмак, гам-гусса дөври Худайы чагырмак болупдыр. Догры дурмушда яшамаздан, гарыплара ве эҗизлере адалатлы гарамаздан, агыз беклемеклигиң хич хили пейдасының ёкдугыны ве мунуң Худайың гөвнүнден турмаяндыгыны пыгамберлер халка ятладыпдырлар.

Сер 20:26; Иша 58:3-5; Ёв 1:14; Юн 3:5; Эст 4:16.

Ахалот – Хиндистанда өсйән ве өзени хошбой ыслы агач. Онуң өзенини гейимлере я-да отага хошбой ыс бермек үчин уланыпдырлар.

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Нгм 4:14.

Аждарха – гадымы еврей дүшүнҗесинде деңиз аждархасы башагайлыгы аңладып, әлем-җаханың ярадылышының ирки дөвүрлеринде пейда болупдыр. Кәте аждарха Рахап дийлип атландырылыпдыр (Эйп 9:3; 26:12; Иша 51:9), кәте болса Ливятан (Эйп 3:8; 41:1; Зеб 73:14; Иша 27:1). Шейле хем бу миллетлер үчин бир нышан, ягны Ысрайылың душманы болупдыр (Зеб 86:4). Икинҗи пикир Тәзе Әхтде Аянлык китабында габат гелйәр, Иса Месихе ынанянлара гаршы урушда аждарха эрбет гүйчлериң нышаныдыр.

Акмак – пайхас эдебиятында: Зебурың кәбир мезмурларында, Сүлейманың пәхимлеринде, Вагызда, Эйюпда «акмак» диңе бир акылсыз адам дәл-де, эйсем, акыл-пайхасы рет эдйән адамдыр. Шонуң үчин хем ол өлүм ве вейранчылык ёлундан барян адамдыр. Бейле адам Худай барада ве Худайың ислеги барада пикир этмейән, алада этмейән, текепбир, гедем, бипарх адам. Ол хатда дине ве пайхаслы өвүт-үндеве гаршы чыкып, булар барада яман затлары гепләп билйәр. Пайхас эдебиятында беян эдилен хәсиетлерден башга-да акмак адам өзүниң неҗис гылык-хәсиети билен таналыпдыр. Ишая пыгамбериң китабында акмак адам барада шейле дийилйәр: «Акмак биедеплик билен геплейәр, онуң ниети пислик этмекдир, иши яманлык этмек, Реббе дил етирмек, ачлары ач, сувсузлары сувсуз гоймакдыр» (Иша 32:6).

Зеб 52:1; Сүл 17:17-21

Серет: Надан.

Аламот – манысы белли дәл. Белки әхең, белки-де саз гуралы болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Алоэ – Тәзе Әхт дөврүнде алоэ өлен адамың җеседини җайламага тайярламакда уланылыпдыр.

Ёх 19:39.

Амалеклер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, онуң голайында яшан халк. Олар, эсасан, Дуз деңзиниң гүнорта-гүндогарында, ягны Негепде яшан чарва халк болупдыр.

Мср 17:8-16; Кан 25:17-19; 1Шам 15:2, 30:1-5; 1ЙЙ 4:43.

Аммонлар – Лутуң оглы Бенамының несиллери. Аммонлар Иордан дерясының гүндогарында яшапдырлар. Олар Молек худайына сежде эдипдирлер.

Гчк 19:30-38; Кан 23:3.

Серет: Лут.

Аморлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Олар өзлериниң әпет узын бойлары билен таналыпдыр. Месопотамияның тутуш төверегинде өзүниң шәхерлери ве ханлары билен аморлар өрән гүйчли халк болупдыр. Ысрайыллар Кенгана чозан вагтында, олар, эсасан хем, Иордан дерясының гүндогарында ве Иорданың гүнбатар дагларында яшан Ог хем Сихон атлы ики ханың ханлыгындакы гүйҗе даяныпдырлар.

Гчк 10:16; 15:16; Чөл 13:29; 21:13-34; Амо 2:10.

Серет: Кенганлар.

Анаклар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдуның голайында яшан халкларың бири. Олар Хеброн галасында ве онуң даш-төверегинде яшапдырлар. Анаклар үч уругдан ыбарат болуп, олар Нефиллериң несиллери болупдырлар.

Кан 9:2; Еш 11:21,22.

Серет: Нефиллер.

Араба дүзлүги – Иордан дерясының дүзлүгинден Дуз деңзиниң гүнорта-демиргазыгына ченли яйылып гидйән гуры ве текиз ер.

Чөл 22:1; 26:3.

Арамей дили – бу дил еврей дилине дегишлидир. Б. э. өң VI асырда бу эсасы дил хөкмүнде өсүп, гадымы якын Гүндогарда (хәзирки Орта Гүндогарда) дипломатия ве тәҗирчилик үчин уланылыпдыр. Ысрайыллар Бабыл сүргүнинден доланып геленлеринден соң, халк еврей дилине гаранда арамей дилинде хас көп геплемәге башлапдыр. Көне Әхтиң кәбир бөлеклери арамей дилинде язылыпдыр, ягны Эзр 4:8–6:18; 7:12-26; Дан 2:4–7:28. Исаның дөврүнде бу дил яхудылар ве Иса тарапындан гиңден уланылыпдыр, шонуң үчин Тәзе Әхтде бирнәче арамей сөзлери бар.

2Пат 18:26,28; Мат 5:22; Ёх 5:2; 19:13.

Серет: Еврей.

Арфа – киришли саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 32:2; 56:9.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Артемис – греклериң зенан худайының ады, оңа айратын Азия велаятында сежде эдипдирлер. Гадымы дүнйәниң еди гудратының бири болан онуң бутханасы Эфес шәхериниң эдил дашында ерлешипдир.

Рес 19:24-35.

Арвах-җын – Шейтана гуллук эдйән эрбет рухдур. Ол адама зыян етирип я-да оны эеләп билйәр. Исада олары ковуп чыкарян гудрат болупдыр ве Ол арвах-җын эелән адама шыпа берипдир. Ресуллара хем Исаның ады билен арвах-җынлары ковуп чыкармак гудраты берлипдир.

Мат 8:16; Лук 8:26; Рес 8:7; 16:18.

Арёпагус – Гресияның Афины шәхериндәки байырлык. Афины шәхериниң мөхүм адамлары бу байырлыкда душушып ваҗып меселелер барада геңешипдирлер. Бу адамларың геңеши хем Арёпагус дийлип атландырылыпдыр.

Рес 17:19,22,34.

Ашера – хасыл берйән иң мөхүм зенан худайы хасапланып, оңа Кенганда ве Сирияда сежде эдипдирлер. Бу зенан худайы көпленч Багал худайы билен гатнашыпдыр. Адамларың оңа сежде этмек үчин үйшен еринде, онуң агачдан я-да дашдан ёнулып ясалан хейкели дикилипдир.

Мср 34:13; Кан 7:5; 12:3; 16:21.

Ашторет – Суруң ве Сидоның эсасы зенан худайы болуп, оңа Мүсүрде ве Кенганда сежде эдипдирлер.

Сер 2:13; 2Пат 23:13.

Ашур – б. э. өң IX ве VIII асырларда Ашур Ысрайылың гүндогарында гүйчли империя болупдыр. Онуң пайтагт шәхери болан Ниневе хәзирки демиргазык Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 722‑нҗи йылда ашурлар Ысрайыл патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары есир эдип әкидипдирлер. Соңра ашурлар өз империясының бейлеки бөлеклеринден адамлары Ысрайылың юрдунда орнашдырыпдырлар. Өз юрдунда галан ысрайыл халкы бу адамлар билен гыз алшып-бершипдир. Ашурлар Яхуда патышалыгының хем үстүне чозупдырлар, эмма еңип билмәндирлер. Соңрак Ниневе пайтагты Худайың җезасы хөкмүнде душманың еңиҗи гошунлары тарапындан бүтинлей вейран эдилипдир.

2Пат 18:9–19:36; Нах 1-3.

Аянлык – кәвагт пыгамберлере Худай тарапындан аянлык берилйәр. Онда хәзирки ве гелҗекки затлар барада гөрнүш боляр. Шейле аянлыкларда Худай Өз мерхеметини ве хөкүмини гөркезйәр.

Гчк 41:25; Мср 6:3; Иша 40:5; 45:21; 65:1; Хаб 1:1; Рим 1:17; 1Кор 14:26.

Серет: Гөрнүш.

Азия – Тәзе Әхт дөврүнде Рим империясының иң бай велаяты болупдыр. Бу гүнки гүн бу велаят Түркийәниң арачәклеринде ерлешйәр.

Рес 19:10; Рим 16:5; 1Кор 16:19.

Карта серет.

Б

Б

1. Бабыл
2. Багал
3. Баш руханы
4. Башан
5. Байрам йылы
6. Байрамчылыклар
7. Берекет
8. Беелзебул
9. Бу дүнйәниң хөкүмдары
10. Бут
11. Бүтинлей ёк этмек

Бабыл – Бабыл шәхери Бабыл империясының пайтагты болупдыр ве ол хәзирки гүнорта Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 586-нҗы йылда бабыллылар Яхуда патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары Бабыла есир эдип әкидипдирлер.

2Пат 25:1-12.

Серет: Яхуда.

Багал – кенганлар тарапындан сежде эдилен харасат худайы. Багал сөзи аслында «хоҗайын», шейле хем «әр» диймеги аңладяр.

1Пат 18:1-45; Ер 7:9; Хош 11:2.

Баш руханы – Левиниң несли болан Харун пыгамбер ве онуң огуллары Худай тарапындан руханы болмаклыга сайланыпдырлар. Олар Мукаддес чадырда Худая хызмат эдипдирлер. Харун пыгамбер илкинҗи Баш руханы хөкмүнде сайланыпдыр. Диңе Баш рухана Иң мукаддес отага гирмәге ругсат эдилипдир. Ол ысрайыллары гүнәлеринден сапламак үчин ол ере йылда бир гезек «Гүнәден сапланма» гүни гирипдир. Еврейлер китабының авторы Исаны кәмил Баш руханы хөкмүнде беян эдйәр.

Мср 28; Лев 16.

1623-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Башан – бу гүнорта Сирияның текиз җүлгелери ве байырлыклары. Ол Җелиле көлүниң ве Иордан дерясының гүндогар тарапында ерлешйәр. Башан Гилгат этрабының демиргазыгында болуп, өзүниң семиз сыгырлары ве бол хасылы билен мешхур болупдыр.

Еш 12:5; 13:11; Кан 3:10.

Байрам йылы – хер элли йылдан ысрайыл халкы топрак, мирас, карз ве гуллар бабатда Худай тарапындан берлен йөрите дүзгүнлери берҗай этмели болупдыр.

Лев 25:1-34.

Байрамчылыклар – Мукаддес Китапда ысрайыл халкы тарапындан белленен бирнәче мөхүм байрамчылыклар айдылып гечилйәр. Ашакдакы санавда бу байрамларың атлары берилйәр:

Чатма байрамы

Эллинҗи гүн байрамы

Галла байрамы

Гүнәден сапланма гүни

Хасыл байрамы

Песах байрамы

Петир байрамы

Пурым байрамы

Сурнай байрамы

Тәзе Ай байрамы

Бу байрамлар барадакы маглуматлары сөзлүкден, оларың херсиниң адының ашагындан тапып билерсиңиз.

Берекет –

Серет: Ялкамак.

Беелзебул – арвах-җынларың ёлбашчысының ады. Бу ат «Багалзебупдан» гелип чыкандыр; Багалзебуп Көне Әхт дөврүнде ысрайыллара голай яшан халкларың сежде эден худайларының биридир (2Пат 1:2-16). Беелзебулың бейлеки ады шейтандыр.

Мат 10:25; 12:21,24,27; Мар 3:19,22,22; Лук 11:15,18,19.

Серет: Шейтан.

Бу дүнйәниң хөкүмдары –

Серет: Шейтан.

Бут – дашдан, агачдан я-да башга бир затдан ясалан хейкел, адамлар олары худай хөкмүнде хасаплап, сежде этмек үчин уланыпдырлар. Буларың кәбири сеждегәхде саклар ялы улы болупдыр, кәбири өйде саклар ялы кичи болупдыр.

Мср 20:4; Иша 40:19-20.

Серет: Өй бутлары.

Бүтинлей ёк этмек – Худайың Өз халкына сөз берен юрдунда урушдан соң олҗа дүшен эмләги, ягны есирлери, хайванлары ве харытлары ысрайыл халкының бәхбиди үчин алынман, эйсем бүтинлей ёк этмек аркалы Худая багыш эдилипдир.

Еш 6:17-21.

Ч

Ч

1. Чатма байрамы

Чатма байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) он бәши билен йигрими бири аралыгында, Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленилипдир. Бу хепдәниң довамында ысрайыл халкы Мүсүрден Кенгана барянча, чөлде азашып гезен дөврүни ятлапдыр. Халк Худая белленен гурбанлыклары хөдүрләпдир ве чатмаларда яшапдыр. Бу байрамчылык иң соңкы галланың ве мивелериң йыгналян дөври болупдыр, шонуң үчин бу дөвүрде хасыл тойы тутулыпдыр.

Мүс 23:16, 34:22, Лев 23:33-36, 39-43, Чөл 29:12-34, Кан 16:13-15, Зек 14:16-19.

Д

Д

1. Дагон
2. Давут галасы
3. Давут Оглы
4. Давут пыгамбер
5. Декаполис
6. Дери кесели
7. Дикме даш
8. Дога-дилег этмек
9. Догры

Дагон – бу пилиштлилериң худайы болуп, онуң гөвресиниң ярысындан ёкарсы адам, ашакы ярысы балык хөкмүнде суратландырылыпдыр.

1Шам 5:2.

Давут галасы – Сион дагында Иерусалимиң көне бөлеги, Давут пыгамбериң ябуслыларың илатыны басып алан ери.

2Шам 5:6-9; 1ЙЙ 11:5.

Серет: Ички гала.

Давут Оглы – Худай хезрети Давут патыша онуң несиллериниң бириниң мүдимилик шалык сүрҗекдигини сөз берипдир (2Шам 7:12-16; Иша 9:6-7). Исаның дөврүнде яхудылар бу Патыша гарашыпдырлар ве Оны Месих дийип атландырыпдырлар. Иса гарашылян Патыша хөкмүнде таналыпдыр ве Ол Давут Оглы дийлип атландырылыпдыр.

Мат 9:27; 15:22.

Серет: Худайың Оглы; Месих.

Давут пыгамбер – чөлде чопанчылык эдип йөркә, Худай Давуды ысрайыл халкына патыша эдип сайлаяр. Ол Иерусалими басып алып, оны пайтагт шәхери этмек билен душманларының үстүнден ысрайыл халкына еңиш гетирипдир. Давут пыгамбер догручыл хем адалатлы патыша болупдыр, йөне ол хем гүнә эдипдир. Шейле хем ол сазанда ве шахыр болупдыр, ол көп санлы мезмурлар языпдыр, булар соңра Зебур китабының бир бөлеги болупдыр. Давут пыгамберден соң онуң оглы Сүлейман пыгамбер патыша болупдыр. Давут Худая өрән садык болупдыр, Худай диңе Давудың неслинден бириниң хемишелик патыша болҗакдыгына сөз берипдир. Маттаның Хош Хабары китабыны ачанымызда, ол ерде Худайың Давуда сөз берен неслиниң Исадыгы хакда гүррүң берилйәр.

1Са 16:13-23; 17:12-58; 2Са 7; 11; Зеб 88:4; Мат 1:1; Рим 4:6; 2Ти 2:8; Айн 5:5.

Декаполис – Самария билен Җелиләниң гүндогарындакы он шәхер, олар Грек империясы дөврүнде гурлупдыр. Исаның дөврүнде олар Рим империясына дегишли болсалар-да, өзлери хөкүмдарлык эдипдирлер.

Мат 4:25; Мар 7:31.

Дери кесели – Көне ве Тәзе Әхт дөврүнде дери кеселиниң көп дүрли гөрнүшлери болупдыр. Дери кеселиниң хайсам болса бирине ёлуган адам, бу кесел бейлекилере ёкушмаз ялы ве ол башга адамы элләп, оны-да харам этмез ялы, башгалардан айры сакланыпдыр.

Лев 13:45-46; 2Пат 5:1-27; Мат 8:1-4; Лук 7:22.

Дикме даш – бу узын даш болуп, дим-‑дик гойлупдыр. Бу дикме даш кимдир бириниң мазарыны беллемек үчин я-да мөхүм бир зады я-да адамы ятламак үчин гөркезме хөкмүнде уланылыпдыр. Олар кераматлы хасапланыпдыр.

Гчк 28:18-22; 35:20; Мср 24:4; 2Шам 18:18.

Дога-дилег этмек – Мукаддес Китапда дога-дилег этмек – китапдан окамак я-да ят тутуп айтмак дәл-де, адатча калбыңдакы затлары Худая йүрекден беян этмекдир. Шейле хем дога-дилег этмек, көп халатда Худая алкыш айтмагы я-да Ондан көмек сорап ялбармагы аңладыпдыр. Мукаддес Китап бизе дурмушымызың әхли угурлары бабатда, шейле хем өз танаян ве бүтин дүнйәден эшидип, хатда танамаян адамларымызың хем мәтәчликлери догрусында Худай билен геплешип билйәндигимизи өвредйәр. Исаның бизе нәдип дога-дилег этмелидигини өвреден нусгасы Маттаның Хош Хабарының 6-нҗы бабының 9-13 аятларында ве Луканың Хош Хабарының 11‑нҗи бабының 2-4 аятларында гөркезлендир.

2Шам 7:27; Зеб 6:10; 141:2; Мат 6:9-13; Лук 11:2-4; Як 5:12-18; 1Пет 4:7; Фил 4:6; Кол 4:2; 1Тим 2:1-4.

Серет: Сежде этмек.

Догры – Мукаддес Китап Худайың догрудыгыны өвредйәр, Онуң әхли ишлери догрудыр. Шонуң үчин хем Худайың халкы Онуң буйрукларына табын болмак билен, Онуң хузурында догры ишлери этмәге чагырыландыр. Ишая пыгамбер халка: «Адалаты саклаң, догры ишлери эдиң» дийип, өвүт-үндев эдипдир (Иша 56:1). Тәзе Әхтде дашкы гөрнүши догры, эмма ичи эрбетликден долы адамларың хакыкатда кимдигини Худайың билйәндигини Иса бизе дуйдуряр. Шейле адамлар Худайың җезасындан гачып гутулмазлар. Павлус Худайың Ыбрайым пыгамбери иманы себәпли догры хасапландыгыны өвредйәр, эдил шунуң ялы, биз хем Худай тарапындан догры адамлар хасапланмак ислейән болсак, онда Худайың сайлап-сечен Иса Месихине иман этмелидирис.

Гчк 6:9; 15:6; Кан 12:25; Зеб 33:16; 63:11; Мат 13:49; Рим 4:3.

Серет: Адалатлы.

Э

Э

1. Эфиопия
2. Эфот
3. Эл гоймак
4. Эллинҗи гүн байрамы
5. Эляша пыгамбер
6. Эпикурчы философлар

Эфиопия – Мукаддес Китапда Эфиопия дийлип терҗиме эдилен ере хәзирки Суданың бир бөлеги ве гүнорта Мүсүр, шейле хем Эфиопияның демиргазык бөлеги гирйәр.

2Шам 18:21; Иша 11:11; 18:1; 20:3; Рес 8:25.

Эфот –

1. дини дабаралар гечирилйән вагты Баш руханының геййән еңсиз үстки эшиги. Гурсакчада сакланян Урым ве Туммым эфодың өң тарапына багланыпдыр (Мср 28:6-14).

2. Зыгыр матадан эдилен эшиклери руханылар ве хезрети Давут патыша гейипдир (1Шам 22:18; 2Шам 6:14).

3. Сежде эдилйән бир зат (Сер 8:26-27; 17:5).

Серет: Гурсакча; Урым ве Туммым. 1621-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Эл гоймак – Мукаддес Китапда адамлар башга бир адама пата бермек ве тәзе везипә белленендигини ыглан этмек үчин онуң үстүне элини гоюпдырлар. Иса адамлара пата беренде, шейле хем шыпа беренде, элини оларың үстүне гоюпдыр. Эдил шунуң ялы, ресуллар адамларың үстүне эллерини гоянларында, олар Мукаддес Рухы кабул эдипдирлер я-да шыпа алыпдырлар.

Гчк 48:14; Чөл 8:10; Мар 10:16; Лук 4:40; Рес 6:7; 13:3; 19:6.

Эллинҗи гүн байрамы – Исаның дөврүнде ысрайылларың Галла байрамы грекче «Пентикост» дийлип атландырылыпдыр, бу Эллинҗи гүн диймеги аңладыпдыр. Себәби Галла байрамы Песах байрамындан элли гүн соң белленилипдир.

Рес 2:1

Серет: Галла байрамы; Песах байрамы.

Эляша пыгамбер – Ыляс пыгамберден соң, онуң хызматыны довам этдирен пыгамбердир. Ол хем Ыляс пыгамбер ялы көп гудратлар гөркезипдир.

1Пат 19:16-21; 2Пат 2-13.

Эпикурчы философлар – эпикурчылар Эпикур атлы философың таглыматларына эерипдирлер. Ол адамларың дурмушда багтлы болмалыдыкларыны ве агыры билен горкыны айрып ташламалыдыкларыны өвредипдир.

Рес 17:18.

Ә

Ә

1. Әхт

2. Әхт сандыгы

Әхт – Мукаддес Китапда Худай билен ынсанларың арасында баглашылан эсасы бәш әхт бар:

1. Нух билен баглашылан әхт (Гчк 6:18; 9:8-17).

2. Ыбрайым билен баглашылан әхт (Гчк 15; 17).

3. Канун бабатда ысрайыл халкы билен баглашылан әхт (Мср 19:5; 24; Кан 4:13).

4. Давут билен баглашылан әхт (2Шам 7:8-16).

5. Иса Месихиң үсти билен баглашылан тәзе әхт (Ер 31:31-34; Лук 22:20; Ев 8:6-13).

Гчк 9:9-17; 15:18; Мср 6:3-6; 19:5-6; 2Шам 5:3; Зеб 88:4-5.

Әхт сандыгы – агачдан ясалып, алтына гапланан сандык болупдыр. Йүзүне Он табшырык язылан ики ясы даш бөлеги хем онуң ичинде сакланыпдыр. Сандыгың гапагының үстүнде ганатларыны яйып отуран ики саны керубың шекили болупдыр. Бу сандык мукаддес болупдыр ве Худайың хузуры онуң төверегини гуршапдыр, оңа эл дегирмек гадаган экен. Сандык чадырың Иң мукаддес отагында адамлардан гизлен сакланыпдыр, соңрак болса ыбадатхана гөчүрилипдир. Диңе Гүнәден сапланма гүни баш руханы оңа якын барып билипдир, ол яны билен түтетги алыпдыр, мунуң түссеси болса сандыгың гапагыны гөрүнмез ялы руханыдан гизләпдир.

Мср 25:10-22; 26:33; Лев 16:13-15; Чөл 10:33-36; Еш 3; 1Шам 5; 2ЙЙ 5:2-10.

Серет: Баш руханы.

Ф

Ф

1. Фараон
2. Фарисейлер
3. Финикия

Фараон – бу ат Мүсүр патышасы үчин берлен атдыр.

Гчк 12:10-20; Мср 1-14.

Фарисейлер – Исаның дөврүнде фарисейлер яхудыларың доландырян меҗлисинде гүйчли топар болупдыр. Олар саддукейлер билен ишлешипдирлер, эмма олардан тапавуды, фарисейлер адамларың дирелҗекдигине ынаныпдырлар. Фарисейлер Худайың Муса берен әхли канунларыны билипдирлер ве олар адамлара бу канунлары эдил язылышы ялы ерине етирмеги өвредипдирлер. Шейле хем олар өзлериниң Кануна гошан дәп-дессурларыны ве дүзгүнлерини халка өвредипдирлер.

Мат 15:1; Лук 11:39; Лук 20:27; Ёх 11:46.

Серет: Меҗлис; Саддукейлер. 1626-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Финикия – Ортаер деңзиниң кенарындакы мейдана греклер Финикия дийип ат берипдирлер. Хәзирки вагтда бу ер Ливаның бир бөлегидир. Сур ве Сидон онуң иң ваҗып шәхерлери болупдыр, оларың халкы мешхур деңизчилер ве сөвдагәрлер болупдыр.

Рес 11:19; 15:3; 21:2.

Г

Г

1. Гала дервезелери
2. Галла байрамы
3. Галла садакасы
4. Ган
5. Гиргашлар
6. Гитит
7. Гомора
8. Гөгүң Шалыгы
9. Гөк
10. Гөргүр
11. Гөрнүш
12. Греклер
13. Гурбанлык сыпасы
14. Гурбанлыклар
15. Гурсакча
16. Гүнә гурбанлыгы
17. Гүнәден сапланма гүни
18. Гырнак аял
19. Гызыл деңиз

Гала дервезелери – галаларың ве шәхерлериң төвереги гораг үчин диварлар билен өртүлипдир. Дервезелериң өңүндәки ачык мейдан адамлара душушмак үчин аматлы ер болупдыр, шейле хем бу ер хөкүм ыглан эдилйән, җемгыетчилик йыгнаклары гечирилйән ве сөвда-сатык эдилйән ер болупдыр.

Рут 4:1-11; 2Шам 19:8.

Галла байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча үчүнҗи айың, ягны Сиван айының алтысына белленипдир. Бу томусда, Песах байрамындан соңра еди хепде геченсоң белленипдир. Шол еди хепдәниң довамында хасыл йыгналыпдыр, арпадан башлап, бугдая ченли йыгналыпдыр. Шол гүн ысрайыл халкы Худайың хасыла берен берекеди үчин той эдип, хер дүрли садакалар гетирипдир. Исаның дөврүнде бу байрам Эллинҗи гүн байрамы хөкмүнде мешхур болупдыр.

Лев 23:15-21; Кан 16:9-12.

Серет: Эллинҗи гүн байрамы; Песах байрамы.

Галла садакасы – бу садака көпленч хасыл үчин миннетдарлык билдирилип, Худая ве руханылара совгат хөкмүнде берлипдир. Бу садака чиг я-да бишен галла болупдыр, я-да олар галланы үвәп, уны яг ве якымлы ыслы затлар билен гарып, ондан бир затлар биширип гетирипдирлер.

Мср 40:29; Лев 2:1-16; 6:14-17; 23:9.

Ган – Төвратда ган гаты мөхүм зат хасапланяр. Ган диңе Худая дегишли болан дурмуш габы хасапланылды, шонуң үчин кимдир бири өлдүрилсе, шол ган акан топрак харам сайылды. Хайван өлдүриленде, онуң ганыны ере акдырыпдырлар. Хич киме ол гандан ичмәге я-да нахар тайярламага ругсат эдилмәндир. Гурбанлыклар хөдүрлененде, малларың ганы адамлары ве гурбанлык сыпаларыны мукаддес этмек үчин уланылыпдыр.

Гчк 4:10; 9:4; 37:26; Мср 29:21; Лев 1:5; 16:18-19; 17:10-11.

Гиргашлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири

Гчк 15:21.

Серет: Кенган.

Гитит – манысы белли дәл. Саз гуралларының бир гөрнүши болмагы әхтимал.

Зеб 8:1: 80:1; 83:1.

Гомора – Өли деңзиң демиргазыгындакы Иордан җүлгесинде ерлешйән бир шәхер. Халкының эден писликлери себәпли Гомора Содом шәхери билен бирликде Худай тарапындан вейран эдилди.

Гчк 19; Иса 1:9; Ер 23:14; Мат 10:15.

Гөгүң Шалыгы –

Серет: Худайың Шалыгы.

Гөк – бу асмандан-да ёкарда болуп, Худайың ве Онуң перишделериниң яшаян ерини аңлатмак үчин уланылыпдыр. Тәзе Әхтде Исаның гөкден гелендиги ве өлүмден диреленден соң, ене гөге гөтерилендиги, шейле хем Хөкүм гүни Онуң ене гелҗекдиги айдыляр. Ким Иса ынанян болса, Онуң билен биле гөге гөтерилер. Аянлык китабында тәзе гөгүң ве тәзе ериң шекили суратландырыляр.

Гчк 1:30; 21:17; Еш 5:14; 1Пат 8:27,30; Зеб 52:3; Мар 11:25; Ёх 6:41-51; 2Кор 5:1,2; Фил 3:14,20; 1Сал 4:16; 2Сал 1:7-8; Айн 21:1-4.

Гөргүр –

Серет: Пыгамбер.

Гөрнүш – кимдир бирине башгалара етирмек үчин берилйән хабар. Худайдан гелен гөрнүшлер Көне Әхтде, эсасан хем Пыгамберлик китапларында беян эдилйәр. «Гөрнүш» ве «аянлык» сөзлериниң манысы бири-бирине өрән якын.

Чөл 12:6; Рес 10:9-16.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Греклер – Исгендер Зүлкарнейниң ве онуң гошунының басып алан чәклеринде яшаян халкларың хеммеси диен ялы грек медениетини ве дилини кабул эдипдирлер. Шонуң үчин-де, Иса Месихиң дөврүнде яшан яхудылар арамей дилинде дәл-де, грек дилинде гүрлешйәрдилер. Грек медениети оларың дүнйәгарайшына ве пикирлерине гүйчли тәсирини етирйәрди. Шоңа гөрә-де, Тәзе Әхтиң китаплары грек дилинде языландыр.

Гурбанлык сыпасы –

Серет: Сыпа.

Гурбанлыклар – Көне Әхтде беян эдилен эсасы гурбанлыклар шулардыр: Якма гурбанлыгы; Саламатлык гурбанлыгы; Гүнә гурбанлыгы; Язык гурбанлыгы. Гурбанлыклар барадакы маглуматлары бу сөзлүкде оларың херсиниң адының ашагындан окап билерсиңиз.

Гурсакча – бу баш руханы тарапындан гейлип, эфодың үстүнден багланыпдыр. Гурсакчаның йүзүне Ысрайылың он ики тиресиниң хер бири үчин он ики саны гымматбаха даш тикилипдир. Онуң ичинде кераматлы сайылан ики зат, Урым ве Туммым болупдыр.

Мср 28:4-30

Серет: Эфот; Урым ве Туммым.

Гүнә гурбанлыгы – бир адам я-да тутуш халк Реббиң берен буйрукларыны төтәнден бозанда, шу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәлеринден саплапдыр.

Лев 4:2-35.

Гүнәден сапланма гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) онуна белленилипдир. Бу Сурнай байрамындан соң гүйзде болупдыр. Шол гүн адамлар ишлемән, дынч алыпдырлар ве агыз бекләпдирлер. Руханылар өзлерини ве халкы эден гүнәлеринден сапламак үчин, шейле хем Мукаддес чадыры ве гурбанлык сыпасыны тәмизлемек үчин белленилен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер. Бу йылың довамында иң мөхүм байрам болупдыр.

Лев 16.

Гырнак аял – бу гырнак я-да есир алнан аял болупдыр. Онуң машгалада дереҗеси хемишелик экен, белли бир хукугы болупдыр, эмма хоҗайынының аялы билен деңхукуклы болмандыр.

Гчк 22:24; 2Шам 5:13; 1Пат 11:3.

Гызыл деңиз – Көне Әхтде бу ат Гызыл деңиз дийлип терҗиме эдилйәр, ол сөзме-сөз «Ям суф» болуп, «Гамыш деңзи» диймеги аңладяр. Кәбир алымлар «Ям суф» Мүсүр билен Ысрайылың арасында ерлешйән бир айлагы аңладяр дийип пикир эдйәрлер.

Мср 10:19.

Х

Х

1. Хача чүйлемек
2. Халасгәр
3. Хантагта
4. Хасыл байрамы
5. Хеләкчилик ери
6. Хепдәниң биринҗи гүни
7. Хермон дагы
8. Хетлер
9. Хигаён
10. Хирод
11. Хивилер
12. Хореп
13. Хорылар
14. Хоссар
15. Хош хабар
16. Хошбой ыслы гамыш
17. Хошея пыгамбер
18. Хов эне
19. Хөдүр чөреги
20. Худай
21. Худайың Гузусы
22. Худайың Оглы
23. Худайың Шалыгы
24. Хызмат этмек

Хача чүйлемек – Рим империясында элхенч җенаят эденлери хача чүйләп, олара өлүм җезасыны бермеклик адат болупдыр. Ол ерде эсгерлер ол адамы хача чүйләпдирлер я-да йүп билен хача баглапдырлар. Соңра хачы дикләпдирлер ве ол адам деми гутарып өлйәнчә, шол хачда дурупдыр. Хачда чүйленип өлдүрилмек улы масгарачылык хасапланыпдыр.

Мат 27; Мар 15; Лук 23; Ёх 19.

Халасгәр – Көне Әхтде Худай Халасгәрдир, себәби Ол Өз халкыны душманларындан халас этди. Пыгамберлери аркалы геплемек билен, Худай Өзүни Халасгәр дийип атландыряр. Еврейче «Ешува» диен ат «Реб – Халасгәр» диймеги аңладяр. Ешува ве Иса диен ики адың еврейче язылышы «Ехошува» диен сөзден гелип чыкяр. Юсуба гөрнен перишде Исаның Өз халкыны гүнәлеринден халас этҗекдигини хабар берйәр. Исаның доглан гиҗеси Җебрайыл перишде «Сизиң үчин Халасгәр догулды» дийип җар эдйәр.

Иша 43:3; Мат 1:21; Лук 2:11.

Хантагта – Реббе хөдүр эдилен чөреклери гоймак үчин йөрите ясалан тагта. Хантагта агачдан ясалып, сап алтына гапланыпдыр. Ол Мукаддес чадырың ичинде, соңрак Иерусалимдәки ыбадатханада гойлупдыр.

Мср 25:23-30, 26:35.

Серет: Хөдүр чөреги.

Хасыл байрамы – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айда, ягны Тишри айында (муңа Этаным айы хем дийлипдир) эдил Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленипдир. Тишри айы гүйз паслында болупдыр. Бу Чатма байрамының бир бөлеги болуп, Көне Әхтде ики гезек габат гелйәр.

Мср 23:16; 34:22.

Серет: Чатма байрамы.

Хеләкчилик ери –

Серет: Өлүлер дүнйәси.

Эйп 26:6; 28:22; 31:12; Зеб 87:12.

Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүни.

Хермон дагы – Ысрайыл топрагында иң бейик даг болуп, юрдуң демиргазыгында ерлешипдир.

Хетлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Б. э. өң 1200‑нҗи йылда оларың улы империясы болупдыр, хәзирки Түркийәниң бир бөлеги болупдыр.

Серет: Кенган.

Гчк 10:15.

Хигаён – бу саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 9:17.

Хирод – Тәзе Әхтде Хирод дийлип атландырылян дөрт адам бар:

1. Иса доглан вагты Яхуданың патышасы болан, Бейик Хирод дийлип атландырылан патыша. Иса бәбеккә Оны өлдүрмәге сынанышан хем шолды (Мат 2:1-22; Лук 1:5).

2. Иса вагыз эден ве гудратлар гөркезен дөври Җелиледе патыша болан Хирод Антип. Доганының аялы Хиродия өйленен ве Яхя чүмдүриҗиниң келлесини чапмагы буйран хем шолды. Яхудылар Исаны хача чүйлемезден өң, шу Хирод тарапындан тутуп гетирйәрлер. (Мар 6:14-29; Лук 23:6-12).

3. Патыша Хирод Агрип биринҗи, ирки йыгнакда Исаның ызына эеренлери ызарлан адам. Ол Яхяның доганы Якубы өлдүрдйәр (Рес 12:1-23).

4. Патыша Хирод Агрип Икинҗи, Павлус император тарапындан хөкүм эдилмеги үчин Риме иберилмезден өң, оны өз ягдайы билен танышдыряр (Рес 25:13–26:2; 26:19, 27-32).

Хивилер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар юрдуң меркезинде яшапдырлар.

Гчк 10:17; Мср 3:17; 13:5.

Серет: Кенган.

Хореп –

Серет: Синай.

Хорылар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири.

Гчк 14:6; 36:20-30; Кан 2:21-22.

Серет: Кенган.

Хоссар – гадымы Ысрайылда хоссарың дүрли җогапкәрчилиги болупдыр. Онуң гарындашы өлдүриленде, гандардан хун алыпдыр. Машгалада мирас галар ялы, оңа сатылан эмләги ызына сатын алмага ругсат эдилипдир.

Чөл 35:12-27; Рут 4:1-8; Эйп 19:25;

Хош хабар – Тәзе Әхтде бу сөз Исаның өлүми ве Онуң өлүмден дирелмеги аркалы Худайың Шалыгының беркарар боландыгы, Оңа ынанянларың халас эдилендиги барадакы хабар.

Мат 4:23; Мар 1:15; Рим 1:16; 1Кор 15:1-11; Гал 1:11.

Хошбой ыслы гамыш – атырлар ве яглар алмак үчин уланылан гамшың бир гөрнүши.

Мср 30:23; Наг 4:14; Иша 43:24; Йрм 6:20; Эзк 27:19.

Хошея пыгамбер –

Серет: Хош 1; Рим 9:25.

Хов эне – Хов әхли адамзадың энеси болупдыр, онуң ады еврейче «яшайыш» диймеги аңладыпдыр.

Гчк 3:20.

Хөдүр чөреги – чадырда, соңра ыбадатханада хантагтаның үстүнде гойлан он ики саны петир чөреги. Чөреклер хантагтада бир хепделәп галдырылыпдыр. Соңра тәзе он ики чөрек билен чалшырылыпдыр. Хантагтадан айрылан бу чөреклери диңе руханылара иймәге ругсат эдилипдир.

Лев 24:5-9; 1Шам 21:4

Серет: Мукаддес отаг.

Худай – гөги ве ери, ягны тутуш әлем-җаханы ярадан Худайдыр. Худай башга-да энчеме атлар билен атландырылыпдыр, эмма оларың хеммеси шол бир Худайы аңладыпдыр: Реб, Бейик Худай, Хөкмүрован Реб, Мукаддес.

Серет: Реб.

Худайың Гузусы – Яхя чүмдүриҗи Иса Месихи Худайың Гузусы дийип атландыряр. Яхудыларың урп-адатларына гөрә, Худай оларың гүнәлерини багышламагы үчин, олар җанлы союп, Худая гурбанлык берипдирлер. Бу гурбанлык аркалы олар Худайың назарында пәк сайылыпдыр. Яхя, белки, бу гурбанлыгы гөз өңүнде тутуп, Исаны шейле атландырандыр. Белки-де, Оны Песах гузусы өйдүп пикир эдендир. Песах байрамында ысрайыллар җанлы союп, өзлериниң новбахар огулларының шол җанлының ганы аркалы өлүм перишдесиниң элинден халас боландыкларыны ятлапдырлар. Аянлык китабының 5‑нҗи бабында беян эдилен гөрнүшде Месих Гузы хөкмүнде суратландырыляр.

Ёх 1:29, 36; Лев 4:32; Мср 12:21-27.

Серет: Гүнә гурбанлыгы; Песах байрамы.

Худайың Оглы – Көне Әхтде «Худайың Оглы» патышалар үчин, иң мөхүм патыша болан Давут пыгамбер үчин уланылыпдыр. Реб Давудың оглуның хемишелик шалык сүрҗекдигини ве Худай билен ата-огул гатнашыгының болҗакдыгыны сөз берйәр. Бу огул яхудылар тарапындан Месих дийлип атландырылыпдыр. Шейлеликде, Тәзе Әхтде бу атлар, ягны Худайың Оглы ве Месих, икиси хем диңе Иса үчин уланыляр. Буларың икиси хем Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан Сайланып-сечилен диймеги аңладяр, Худай билен Исаның деңхукуклы гатнашыгы бар.

Серет: Месих.

Худайың Шалыгы – Матта тарапындан Худайың Шалыгына «Гөгүң Шалыгы» хем дийилйәр. Иса Месих бу дүнйә геленде, адамларың Худай билен тәзе арагатнашыкда яшамагына ёл ачмак аркалы Худайың Шалыгыны беркарар этди. Худайың Шалыгының адамлары Иса ынанян ве табын болян адамларды. Иса Месих доланып геленде, Худайың Шалыгы долы тамам болар ве бу әхли адамлара айдың аян болар.

Мат 19:24; Лук 13:29; Ёх 3:3-5; Рим 14:17.

Хызмат этмек – Мукаддес Китапда бу сөз диңе бир хоҗайынларына хызмат эдйән адамлары дәл-де, эйсем Худая хызмат эдйән Онуң адамларыны хем аңладыпдыр. Иса ынанянлар Хош Хабары вагыз эдип ве бейлеки месихилере ягшылык эдип, оларың мәтәчликлерине көмек этмек билен Оңа хызмат эдйәрлер.

Чөл 16:8-9; Кан 6:13; Еш 23:7,16; 24:24.

Серет: Сежде этмек.

И

И

1. Иблис
2. Ичги садакасы
3. Ички гала
4. Император
5. Инҗил
6. Иң мукаддес отаг
7. Иордан дерясы
8. Иса
9. Ишая пыгамбер
10. Иерусалим

Иблис –

Серет: Шейтан.

Ичги садакасы – гурбанлык сыпасының үстүне шерап, кәте яг гуймак билен Худая хөдүр эдилипдир.

Гчк 35:14; Лев 23:13.

Ички гала – диварлар билен өртүлен галаның ичиндәки беркитме. Бу шәхериң иң бейик ери болупдыр.

1Пат 16:18; 2Пат 15:25; Ер 30:18.

Император – Рим империясының патышасы. Тәзе Әхтде үч император ятланяр:

1. Император Август, ол Октавиян дийлип хем атландырылярды (б. э. өң 27‑нҗи йылдан б. э. 14‑нҗи йылына ченли). Иса догланда, ол императорды (Лук 2:1).

2. Император Тибериюс (б. э. 14-37 йй). Иса вагыз эден ве өлүп-дирелен дөври ол императорды (Лук 3:1; Ёха 19:12).

3. Император Клавдий (б. э. 41-54 йй). Ол яхудылары Римден ковуп чыкарды (Рес 18:1-4).

Инҗил – Тәзе Әхт.

Иң мукаддес отаг – Мукаддес чадырың иң ички отагы, соңрак бу ыбадатханада Әхт сандыгының сакланан ери болупдыр. («Мукаддес чадыр» ве «Ыбадатхана» сөзлериниң ашагында берлен суратлара середиң.) Сүлейманың гуран ыбадатханасында бу ички отаг дийлип атландырылды ве ол ерде керупларың шекили хем болупдыр. Ички отаг дашкы отагдан улы туты аркалы бөлүнипдир. Кануна гөрә, диңе баш рухана ички отага гирмәге ругсат берлипдир, ол хем диңе йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни гирип билипдир.

Мср 26:33; Лев 16:1-2; 1Пат 6:16-30.

1628‑нҗи сахыпадакы сурата серет.

Серет: Гүнәден сапланма гүни; Керуп; Мукаддес отаг; Мукаддес өй; Туты; Ыбадатхана.

Иордан дерясы – Җелиле көли билен Өли деңзиң арасындан акян деря. Гүндогарда Ысрайыл юрдуның арачәги хөкмүнде уланылыпдыр. Ысрайыллар Кенгана гирмезден өң бу дерядан гечипдирлер.

Еш 2:1.

Карта серет

Серет: Җелиле.

Иса – Исаның еврейче ады «Ешува» болуп, ол «Реб халас эдйәр» диймеги аңладяр. I асырда бу ат яхудылар үчин йөргүнли ат болупдыр.

Ишая пыгамбер – Ишая пыгамбер Яхуда патышалары Узыяның, Ётамың, Ахазың ве Хизкияның дөврүнде пыгамберлик эдипдир. Ол б. э. өң VIII асырда яшап гечди. Ишая билимли адам болупдыр, ол патышаның маслахатчысы хөкмүнде өмрүни Иерусалимде гечирипдир. Бу дөвүрде Ысрайыл патышалыгы Ассырия империясы тарапындан басылып алнып, Яхуда патышалыгы болса хемише ховп астында болупдыр. Ишаяның пыгамберликлериниң аглабасы Худайың Өз халкыны халас эдйәндиги барададыр, эмма шол бир вагтың өзүнде ол ысрайыллара пислик эдйәнлери, адалатсызлары ве бута чокунянлары Худайың хөкүм этҗекдигини дуйдурыпдыр. Ишая даш-төверегинде болуп гечйән вакалара дегишли гөрнүшлер гөрүпдир, шейле хем ол гелҗекде болҗак затлары гөрнүш аркалы өңден гөрүпдир, эсасан хем эҗир чекмек билен Худайың халкыны халас этҗек Гул барадакы гөрнүши гөрүпдир. Тәзе Әхтде бу пыгамберликлер Иса Месихде амала ашмак билен айдың әшгәр боляр.

2Пат 19-20; Иша 1, 6; Мат 4:14; 8:17; 12:17; Ёх 12:38-41; Рес 8:28-35.

Иерусалим – Иерусалим Давут пыгамбер билен Сүлейман пыгамбериң хөкүмдарлык эден дөврүнде Ысрайылың пайтагты болупдыр. Сүлейманың өлүминден соңра бу Яхуда патышалыгының пайтагты болупдыр. Бу шәхер Сион ады билен хем тутулыпдыр.

2Шам 5:6-15; 2ЙЙ 9:25; 2ЙЙ 11:5-17; Зеб 68:36.

Җ

Җ

1. Җебрайыл перишде
2. Җелиле
3. Җеннет
4. Җул гейинмек

Җебрайыл перишде – адамзада Худайың хабарыны гетирйән перишде. Көне Әхтде ол Даныел пыгамбере гөрнүп, оңа Худайдан гелен гөрнүшлери дүшүндирйәр. Тәзе Әхтде ол Зекаря гөрнүп, Яхяның догулҗакдыгыны, шейле-де Меръеме гөрнүп, Иса Месихиң догулҗакдыгыны хабар берйәр.

Дан 8:14-19; 9:19-21; Лук 1:19,26.

Җелиле – Ысрайыл юрдуның демиргазык этрабы.

Мат 2:22; Иша 9:1.

Җеннет – грекче бу сөз «овадан баг» диймеги аңладяр. Тәзе Әхтде бу сөз Иса ынанянларың өлүмден соң гидйән аҗайып ерини аңладяр.

Лук 23:43; Айн 2:7.

Җул гейинмек – гадымы Ысрайылда адамлар эден гүнәсине тоба эдйәндиклерини гөркезенлеринде я-да кимдир бириниң ясыны тутанларында, җул гейнипдирлер ве күлүң үстүнде отурыпдырлар я-да депелеринден күл сепеләпдирлер. Умуман бу гам-гуссаны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2Шам 3:31; Нех 9:1; Мат 11:21.

К

К

1. Канун
2. Канун китабы
3. Кемош
4. Кенган
5. Кенганлар
6. Керуп
7. Кесетлер
8. Кейнлер
9. Кәкилик оты
10. Көне Әхт
11. Күл үстүнде отурмак

Канун – Төврадың бәш китабы: муңа сежде, мукаддес өй, байрамлар, гурбанлыклар ве садакалар дегишли болуп, иң эсасы хем Худайың халкы хөкмүнде ысрайылларың нәхили яшамалыдыкларына дегишли Худайың берен канунларындан ыбарат. Бу көпленч Мусаның кануны (Еш 8:29) я-да Мукаддес канун (Мат 23:23) дийлип атландырылыпдыр. Кануның эсасы бөлеги Он табшырыкдыр (Мср 20:1-17; Кан 5:6-21).

Серет: Канун китабы; Төврат.

Канун китабы – муңа Реббиң берен канунларындан ыбарат болан Канун таглыматы китабының бир бөлеги я-да Төврадың бәш китабы дегишлидир.

Кан 30:9-10; Еш 1:8; Гал 3:10.

Серет: Төврат.

Кемош – Мовапларың худайы.

1Пат 11:7, 33; Йрм 48:13,46.

Серет: Моваплар.

Кенган – Нухуң агтыкларының бириниң ады. Онуң несиллери болан кенганлар Ортаер деңзи билен Иордан дерясының аралыгында орнашыпдырлар, шонуң үчин ол ере Кенган ады берлипдир. Соңра олар ысрайыллар тарапындан басылып алныпдыр.

Гчк 9:18; 12:5; Мср 6:4; Еш 5:12.

Кенганлар – кенганың илаты гарышык болуп, финикиялылара якын болупдыр. Кәвагт бу сөз ол ерде яшан әхли тирелери аңладып, умумы уланылыпдыр, кәте диңе бир тирәни гөркезмек үчин уланылыпдыр. Соңра олар Кенганы басып алан ысрайыллар тарапындан өлдүрилипдир, дири галанлары-да ковлуп чыкарылыпдыр.

Гчк 12:6; 15:18-21; Еш 16:10.

Керуп – ганатлы перишделер. Олар Эрем багында яшайыш дарагтыны горапдырлар. Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң гөрен гөрнүшинде керуплар Худайың тагтының депесинде ерлешипдир. Әхт сандыгының үстүнде ганатларыны гапагың үстүне яйып отуран ики саны керубың алтындан ясалан кешби бар.

Гчк 3:24; Мср 25:18-22.

Серет: Әхт сандыгы; Перишде; Серафлар.

Кесетлер – илки Месопотамиядакы дүзлүкде, соңра Бабыл шәхеринде яшан тире. Кесетлер ол ердәки яшан тирелериниң арасында иң гүйчли тире болупдыр ве шонуң үчин оларың ады көпленч тутуш бабыллылары аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Эзр 5:12; Иша 47:1.

Серет: Бабыл.

Кейнлер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдунда яшан халкларың бири.

Гчк 15:19; 4:11; 1Шам 15:6; 27:10; 1ЙЙ 2:55.

Серет: Кенган.

Кәкилик оты – якымлы ыслы өсүмлик. Руханы бир богдак кәкилик отуны сува я-да гана батырып, тәмизлемек үчин адамларың я-да бейлеки затларың үстүне сепипдир.

Лев 14:4,6; Зеб 50:9.

Серет: Мурдар; Тәмиз.

Көне Әхт – ол Төвратдан, Зебурдан, Тарыхы, Даналык ве Пыгамберлик китапларындан ыбарат. Бу китаплар Иса Месих гелмезден өң язылыпдыр, оларың кәбиринде Онуң гелҗекдиги барадакы пыгамберликлер бар.

Серет: Пыгамберлик этмек; Тәзе Әхт; Төврат; Зебур.

Күл үстүнде отурмак –

Серет: Җул гейинмек.

Л

Л

1. Ладан
2. Левилер
3. Лира
4. Ливан
5. Ливятан
6. Лолы
7. Лут

Ладан – гырымсы агаҗың гүр япрагындан чыкян шире. Шире гатаяр ве якымлы ыслы шепбик хөкмүнде сатыляр, оны оврадып, ондан дерман ясаярлар.

Гчк 37:25; 43:11.

Левилер – Левилер Якубың оглы Левиниң несиллеридир. Леви тиреси үч уруга бөлүнипдир: Гершоның, Кохадың ве Мерарының несиллери. Мусаның дөврүнде Худай леви тиресинден болан Харун пыгамбериң несиллерини руханылыга сайлапдыр; бейлеки левилериң әхлисини Мукаддес чадырда хызмат эдип, руханылара көмеклешмәге белләпдир. Диңе шу тирәниң өзбашдак мүлк ери болмандыр, себәби оларың везипеси Мукаддес чадырда, соңра ыбадатханада хызмат этмек болупдыр. Шонуң үчин булара мүлк ер бейлеки тирелерден бөлүнип берлипдир.

Мср 6:25; 38:21; Лев 25:32ф; Чөл 3:6.

Серет: Руханы.

Лира – Ысрайылда ве онуң даш-төверегиндәки үлкелерде уланылан киришли саз гуралы. Ол улы гөврүмли арфа меңзеш болупдыр.

Гчк 4:21; 1Шам 16:15-23; Зеб 70:22.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ливан – Ысрайылың демиргазык арачәгинде ерлешйән даглык юрт, ол кедр токайлыгы билен мешхур болупдыр. Сүлейман патыша Иерусалимде көшгүни ве ыбадатхананы Ливаның кедр хем бейлеки агачларындан гурупдыр.

1Пат 5:6-10; Эзр 3:7; Иша 60:13.

Ливятан –

Серет: Аждарха.

Лолы – газанч үчин тенини сатян аял.

Сүл 9:3; Хош 4:14; Як 2:25; 1Кор 6:15,16.

Лут – Ыбрайым пыгамбериң доганының оглы. Ол овнуклы-ирили маллары ве чадырлары билен Содом галасының төверегиндәки дереде месген тутупдыр. Соңра Реб Содом билен Гомора шәхерлериниң икисини вейран эдипдир, йөне перишделер Луты машгаласы билен биле халас эдипдирлер. Лут мовапларың ве аммонларың атасыды, соңра онуң несиллери Ысрайылың душманы болупдырлар.

Гчк 12:4–14:16; 19:1-36; 2Пет 2:7,8.

М

М

1. Мадай
2. Манна
3. Маскил
4. Меҗлис
5. Меръем
6. Месх ягы
7. Месих
8. Месопотамия
9. Мейлетин садака
10. Мезмур
11. Мәликсадык
12. Мидянлар
13. Микайыл
14. Миктам
15. Миллетлер
16. Милло
17. Мирас
18. Молек
19. Моваплар
20. Мукаддес
21. Мукаддес чадыр
22. Мукаддес чөрек
23. Мукаддес даг
24. Мукаддес отаг
25. Мукаддес өй
26. Мукаддес Рух
27. Мурдар
28. Муса пыгамбер
29. Мут лабен
30. Мүр
31. Мүрзе

Мадай – хәзирки гүнбатар-демиргазык Эйранда ерлешйән гүйчли патышалык. Парс империясында мадайлар парслар билен биле бир патышалыкда гуллук эдипдирлер. Шонуң үчин оларың канунларына «Медес ве парс канунлары» дийлипдир.

2Пат 17:6; Эст 1:19; Дан 6:8,12,15; Рес 2:9.

Серет: Парс империясы.

Манна – Ысрайыллар Синай чөлүнде азашып йөркәлер, Худай тарапындан асмандан яган иймит.

Мср 16:31-35; Чөл 11:6; Зеб 77:24; Ёх 6:31-58.

Маскил – Зебур китабында бир айдымың гөрнүши. Олар бирнәче максатлар үчин язылыпдыр: гудратлы ишлери үчин Худайы шөхратландырмак; халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы гынанҗына яс тутмак; шейле хем алкыш айтмак ве ялбармак үчин.

Зеб 31; 41; 52; 89; 142.

Серет: Мезмур; Зебур.

Меҗлис – Мукаддес Китапда бирнәче меҗлис агзалып гечилйәр. Оларың икиси иң мөхүмидир:

1. Худайың меҗлиси.

2. Яхудыларың меҗлиси. Худайың меҗлисине перишделер ве гөгүң башга ылахы барлыклары йыгнанярлар. Яхудыларың меҗлисине иң мөхүм яхуды адамларындан етмиш бириси дегишли болупдыр. Оларың арасында фарисейлер ве саддукейлер болуп, Баш руханы меҗлисе баштутанлык эдипдир. Римлилериң хөкүмдарлыгы астында меҗлисиң раят ве җенаят ишлерине гарамага ыгтыяры болупдыр, йөне хич кими хөкүм этмәге хукугы болмандыр.

Эйп 15:8; Зеб 81:1; 88:6: Мар 14:53-65; Рес 4:1-22.

Меръем – Тәзе Әхтде Меръем атлы бирнәче аял бар:

1. Исаның эҗеси Меръем.

2. Магдалалы Меръем. Иса Магдалалы Меръемден еди саны эрбет рухы чыкарды ве Меръем Исаның ызына эериҗилериң бири болды (Мат 27:55-56; Мар 16:9; Лук 8:2; Ёх 20:1-2; 11-18 ве бейлеки бөлеклер).

3. Бейтаниядакы Меръем. Ол Марта билен Лазарың доганыды. Ол Исаның аягуҗунда отурып, Онуң өвүтлерини диңледи (Лук 10:38-42; Ёх 11:1-5; 12:1-7).

4. Якуп билен Юсубың эҗеси Меръем. Бу Меръем Клеопасың аялы Меръем болмагы ахмал, йөне бу анык дәл (Мат 27:56; Мар 15:40; 16:1; Лук 24:10).

5. Ёханнаның (оңа Марк хем дийипдирлер) эҗеси Меръем. Бу Меръемиң Иерусалимде өйи болупдыр ве Иса шәгиртлери билен ол ерде душушыпдыр (Рес 12:12).

Месх ягы – кимдир бириниң Реббе багыш эдилендигиниң я-да мукаддес эдилендигиниң нышаны хөкмүнде онуң депесине яг гуйлупдыр я-да сепилипдир.

Мср 25:6.

Серет: Яг гуймак, Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Месих – бу ат «депесинден яг гуйлан адамы» аңладыпдыр. Көне Әхтде кимдир бириниң депесинден яг гуймак онуң руханы я-да патыша хөкмүнде Худай тарапындан айратын сайланандыгының нышаны болупдыр. Месих диен ат яхудылар тарапындан уланылып башланыпдыр ве олар муны Худайың олара ибермеги вада берен Патышасының ады үчин уланыпдырлар. Бу Патыша хемишелик хөкүм сүрмелиди ве Ысрайылы душманларындан халас этмелиди. Иса ынанянлар ве Оңа эерйәнлер Исаның Месихдигине, Онуң әхли адамлары халас эдип, Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан сайланып иберилендигине ынанярлар. Грекче Месих сөзи «Христос» диймекдир.

Мат 1:1; Мар 8: 27-29; Лук 2:11; Ёх 20:31; Рес 18:28.

Серет: Худайың оглы; Яг гуймак.

Месопотамия – гадымы дөвүрде Евфрат дерясының гүнбатарындан Тигрис дерясының гүндогарына ченли болан аралык Месопотамия дийлип атландырылыпдыр. Бабыллылар ве ассыриялылар билен бирликде көп гадымы медениетлер бу ерде башланыпдыр.

Гчк 24:10; 25:20; Рес 2:9; 7:2.

Мейлетин садака – бу дүрли себәплер үчин Худая гетирилен дүрли гөрнүшли садакалар болупдыр. Меселем, адамлар мейлетин яг, якымлы ыслы түтетги, гейим-геҗим, агач, күмүш ве Мукаддес чадырың гурлушыгы үчин бейлеки затлары гетирипдирлер (Мср 35:20-29). Эмма шахсы себәплер үчин гурбанлык я-да садака ислендик гөрнүшде мейлетин берипдирлер.

Мср 35:29; 36:3; Лев 7:16.

Мезмур – Зебур китабында айдымың бир гөрнүши. Бирнәче максатлар үчин: Худайы шөхратландырмак үчин, халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы эҗир чекмелерине яс тутмак үчин, патышаны беллемек, Худая миннетдарлык билдирмек, ыбадатхана баряркаң шатланып айдым айтмак; Худая ялбарып дога-дилег этмек үчин язылан айдымлардыр. Бу айдымлар Зебур китабында топланандыр. Исаның ызына эерйәнлер бир ере үйшенлеринде, мезмур айдыпдырлар.

Зеб 5:1; 18:1; Эфе 5:19; Кол 3:16.

Серет: Зебур.

Мәликсадык – Иерусалимиң гадымы патышасы ве руханысы. Онуң ады «догрулык патышасы» диймеги аңладяр. Көне Әхтде Мәликсадык Ыбрайым пыгамбере душяр ве оңа пата берйәр (Гчк 14:17-20). 109-нҗы мезмурда Мәликсадык «мүдимилик руханы» дийлип атландырыляр ве Еврейлере хат китабының 5‑нҗи бабының 6-нҗы аядында Иса «Мәликсадык дереҗесиндәки» руханы хөкмүнде танышдырыляр. Иса Худайың сагында отурян мүдимилик Баш Руханыдыр ве Ол месихилер үчин төвелла эдйәр.

Мидянлар – Ыбрайым пыгамбериң оглы Мидяның несиллери (Гчк 25:1,2). Муса өмрүни Мидян юрдунда гечирипдир, Мидян Синай ярым адасының бир бөлеги болмагы ахмал. Сердарлар дөврүнде мидянлар ысрайылларың эсасы душманы болупдыр. «Мидянлар» ве «Ысмайыллар» диен сөзлер кәте чалшырылып уланылыпдыр (Гчк 37:25-29).

Гчк 25:1,2; 37:25-29.

Серет: Ысмайыл пыгамбер.

Микайыл – хер миллетиң өзүниң сердар перишдеси болупдыр диен пикир бар, оларың херекетлери өз миллети билен баглы болупдыр. Бу барада илкинҗи гезек Даныел пыгамбериң китабында парс ве грек сердарларының перишдеси, шейле хем Ысрайылың сердары Микайыл перишде барада айдыляр.

Дан 10:13,20; 12:1.

Миктам – Зебур китабында габат гелйән айдымың гөрнүши.

Зеб 15:1.

Миллетлер – Мукаддес Китапда бу адатча яхуды дәл миллетлери аңладыпдыр. Ысрайыл халкы Худай тарапындан Онуң халкы болмак үчин сайланыпдыр, эмма Худай әхли миллетлериң халкларының халас болмагыны ве оларың хем Өз халкы болмагыны исләпдир.

Лев 26:12; Эфе 2:11-13.

Милло – топрак билен долдурылан җайрык я-да бошлук ер. Кәте бу сөз галаның диварына чыкмак үчин гурлан япгыды аңладыпдыр.

2Шам 5:9.

Мирас – тутуш Кенган юрды Худай тарапындан ысрайыллара мүдимилик мирас хөкмүнде сөз берлипдир. Ешуваның дөврүнде ер биҗе боюнча Ысрайылың он ики тиресине пайланып берлипдир, шейлеликде, хер тирәниң өз ери болупдыр ве мирас хөкмүнде несилден несле гечипдир. Муңа гарамаздан, ысрайыл халкы Худайың Өз «мирасы» хөкмүнде суратландырылыпдыр. Ине, шонуң үчин Худай билен ысрайыл халкының арасындакы әхте гөрә, Ол диңе оларың Худайы болупдыр, олар болса Онуң халкы болупдыр. Ким Иса ынанян болса, онуң мирасы Худайың Шалыгыдыр ве бакы яшайышдыр.

Мср 32:13; Еш 13:6-8; Зеб 33:12; Як 2:5.

Молек – аммонларың эсасы худайы. Адамлар кәте өз чагаларыны Молек худайына гурбанлык бермек билен оңа сежде эдипдирлер. Худайың кануны бу адаты өрән язгарса-да, бир гезек хатда ысрайыл халкы-да Иерусалимиң голайындакы Хинном җүлгесинде огул-гызларыны Молек худайына хөдүр этди.

Лев 18:21; 20:2-5; 1Пат 11:7; Ер 32:35.

Моваплар – Ыбрайым пыгамбериң егени Лутуң несиллери. Олар Өли деңзиң гүндогарындакы Мовап юрдунда яшапдырлар. Моваплар өзлериниң эсасы худайы хөкмүнде Кемоша сежде эдипдирлер. Оларың геплешик дили еврей дилине дегишли болупдыр. Олар Ысрайылың душманы болупдырлар ве көпленч Ысрайылың пыгамберлери тарапындан паш эдилипдирлер. Муңа гарамаздан, Рут ак йүрекли моваплы аял болупдыр. Бабыллылар моваплары дерби-дагын эдипдирлер.

Иша 15-16; Ер 49; Зеп 2:8-11.

Мукаддес – Төвратда «мукаддес» адаты максатлар үчин дәл-де, Худайың максатлары үчин айры гойлан диймеги аңладяр. Бу руханылара я-да ысрайыл халкына, я-да Мукаддес чадыр ве гурбанлык сыпасы ялы затлара дегишлидир. Мукаддес эдилен адамлар я-да затлар пәк сакланылмалыды. Мукаддес Китапда мукаддес адамларың пәклигине оларың ахлак хәсиетлери хем дегишли болупдыр: «Өзүңизи чагыран Худайың мукаддес болшы ялы, сиз хем әхли эдйән ишлериңизде мукаддес болуң» (1Пет 1:15).

Мср 3:5; 16:23; 19:6; 25:8; Иша 6:3.

Мукаддес чадыр – Мукаддес чадыр Әхт сыпасыны ве ыбадат үчин бейлеки энҗамлары ерлешдирмек үчин гурлан чадырдыр. Тутуш гурлуша Мукаддес чадыр дийлипдир (1622‑нҗи ве 1628‑нҗи сахыпадакы суратлара серет). Мукаддес чадырың ичинде ики отаг болупдыр: мукаддес отаг ве иң мукаддес отаг. Чадыр гечиниң йүңүнден эдиленди ве онуң диварының ич тарапы овадан тутулар билен өртүленди. Онуң төвереги хаят билен гуршалып, дашына хаят айланыпдыр. Мукаддес чадыр билен онуң ховлусына Худайың мукаддес өйи дийлипдир. Ысрайыллар чарва адамлар болупдырлар, шонуң үчин олар гөченлеринде, чадыры сөкүп алып, өз янлары билен әкидипдирлер. Мукаддес чадыр Реббе йүз тутулян чадыр хөкмүнде хем белли болупдыр. Ховлуда Худая садакалар ве гурбанлыклар хөдүр этмек үчин гурбанлык сыпасы, шейле хем руханылар ювнар ялы сувдан долы бүрүнч леген дурупдыр. Өңки дөвүрдәки гөчме мукаддес чадыр Сүлейманың дөврүнде дашдан ве агачдан салнан ыбадатхана билен чалшырылыпдыр.

Мср 26:1-35

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Реббе йүз тутулян чадыр; Ыбадатхана. 1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Мукаддес чөрек –

Серет: Хөдүр чөреги.

Мукаддес даг – Иерусалимдәки даг, ол ерде ыбадатхана гурлупдыр ве сежде эдилипдир (адатча Сион дагы билен мешхур болупдыр).

Серет: Иерусалим; Сион.

Зеб 2:6; 14:1; 98:9; Иша 27:13; Ёл 2:1-2.

Мукаддес отаг – Мукаддес чадырдакы отаг, ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер. Мукаддес отагың ичинде якымлы ыслы гурбанлык сыпасы, чырадан, үстүнде хөдүр чөреклери болан хантагта барды. Бу отаг Иң мукаддес отагдан туты аркалы бөлүнипдир. Сүлейман чадыры ыбадатхана билен чалшанда, бу отаг дашкы отаг ады билен, Иң мукаддес отаг болса, ички отаг ады билен белли болупдыр.

Мср 26:30-34; 1Пат 6:14-18

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Ыбадатхана.

Мукаддес өй – бу ат Мукаддес чадыра ве онуң хаядына, соңрак болса ыбадатхана дегишлидир. Ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер.

Мср 25:8; 36:1; Лев 19:30; 1ЙЙ 22:19; Зеб 23:3.

Мукаддес Рух – Худайың Рухы болуп, Ол дүнйәде гудрат аркалы херекет эдйәр. Көне Әхтде Худайың Рухы адамлара инип, олар пыгамберлик эдипдирлер. Тәзе Әхтде Иса ынанянларың хеммеси Мукаддес Рухы кабул эдйәрлер.

Эйп 33:4; 1Шам 19:20; Рим 8:15.

Серет: Рух.

Мурдар – гадымы Ысрайылда эгер адам дини тайдан тәмиз болмаса, ол мурдар хасапланыпдыр. Левилер ве Чөлде китапларында нәхили адамың мурдар хасапланяндыгы беян эдилендир. Ысрайыллар Мукаддес өйде борчларыны ерине етирмәге башланларында, Худай олара бу ери мурдар этмезлиги буюрды. Иса адамы хакыкатдан нәмәниң мурдар эдйәндигини, ягны йүрекден чыкян эрбет пикирлериң ве херекетлериң мурдар эдйәндигини өвредйәр.

Лев 15:31; Эзк 5:11; Мат 15:11.

Серет: Тәмиз.

Муса пыгамбер – Ысрайыллар Мүсүрде гулчулыкда боланларында, Муса пыгамбер олара баш болмак үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ол Мүсүр патышасындан ысрайылларың гидип, чөлде Реббе ыбадат этмеклери үчин ругсат бермегини сораяр. Йөне фараон мунуң билен Реб диңе Мүсүр топрагына биртопар бетбагтчылыклар индеренден соң ылалашяр. Муса халка энчеме йыллап чөлде ёлбашчылык эдйәр, эмма сөз берлен Кенган юрдуны диңе узакдан гөрүп билйәр. Мукаддес Китабың илкинҗи бәш китабы Төврат хөкмүнде белли болуп, эсасан, Муса тарапындан языландыр.

Мут лабен – бу сөзүң манысы барада алымлар җеделлешйәрлер. Онуң «Лабениң өлүми» диен маныны аңладян болмагы мүмкин ве ол мезмурың нәме үчин языландыгының себәбини гөркезйәр. Белки, ол мезмурың нәдип айдым эдип айдыландыгыны я-да нәхили саз гуралында чалнандыгыны гөркезендир.

Зеб 9:1.

Мүр – мүр өсүмлиги гүр тикенли ве шахалы гырымсы агачдыр. Якымлы ыслы түтетги онуң шахаларындан алыняр ве ол гуранда гатаяр. Ол өрән гымматбаха түтетги болуп, атыр ясамак үчин яг билен гарыляр ве җеседи җайламага тайярламак үчин уланыляр. Мүрүң тагамы аҗы болупдыр. Бу агырыны еңиллешдирйәр дийип хем ынаныпдырлар. Бу хәсиетлериң, белки, эсгерлериң оны шераба гарып, Иса берендиклери билен баглы болмагы хем ахмал (Мар 15:23).

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Наг 5:5.

Мүрзе – мүрзәниң эсасы кәри ресминамаларың гөчүрмесини тайярламакдыр. Шейле хем олар хатлары, карарлары ве бейлеки ресминамалары языпдырлар, олар пайхаслы ве дүшүнҗели хасапланыпдыр. Мүрзелер язып билйәндиклери үчин, кәте малие язгыларыны хем саклапдырлар. Мүрзелер көпленч патыша билен якындан ишләнсоңлар, оларың кәбири ресминамаларың гөчүрмесини ерине етирмеклиги ве ёлбашчы болмаклыгы газаныпдыр. Исаның дөврүнде олар Төврат мугаллымлары хөкмүнде белли бир топары аңладыпдырлар.

2Пат 12:10; 25:9; Эст 8:9; Эзр 7:6,10,11,21; Ер 8:8.

Н

Н

1. Надан
2. Нард
3. Назыр
4. Нефиллер
5. Негеп чөли
6. Новбахар огул
7. Нух пыгамбер

Надан – Сүлейманың пәхимлери китабында надан адам барада көп гүррүң эдилйәр. Надан самсык дәл-де, эйсем Худайың халаян ёкары ахлак дурмушында яшамага пайхасы кемлик эдйән адамдыр.

Кан 32:6; Сүл 1:22; 7:7; 9:6.

Нард – нард өсүмлигиң сүммүли ве онуң көкүнден алынян ыслы ягы болупдыр. Нарддан ясалан хошбой ыслы яг өрән гыммат болупдыр, онуң бахасы бир йылың иш хакына барабар болупдыр.

Наг 1:11; Мар 14:3.

Назыр – назыр мукаддеслик дереҗесини алан хем-де сач-сакгалыны сырман, сачыны өсдүрип, шерап хем гүйчли ичгилери ичмекден сакланып, өзүни Реббе багыш этмеги вада берен адам болупдыр. Бир гудрат аркалы өзүниң я-да Шимшон ялы эҗесиниң вадасы аркалы адам назыр болупдыр. Соңы билен шейле адам өзүни Худая багыш этмек вадасы аркалы айратын дереҗә эе болупдыр.

13:5,7; 16:17 Амо 2:11.

Нефиллер – Нефиллер өрән узын ве гүйчли адамлар болупдырлар, олар Гелип чыкыш китабының 6-нҗы бабында ылахы барлыкларың ве ынсан гызларының несиллери хөкмүнде ятланып гечилйәр. Соңрак, ысрайыллар Кенган юрдуны гөзден гечирмәге гиденлеринде, нефиллери (ягны нефиллерден гелип чыкан анаклары) гөрүпдирлер.

Гчк 6:4; Чөл 13:33.

Серет: Анаклар.

Негеп чөли – Ысрайылың гүнорта бөлегиндәки чөл.

Гчк 12:9; 13:1,3; 20:1.

Новбахар огул – гадымы гүнорта җемгыетинде илкинҗи доглан огул үйтгешик хасапланыпдыр. Ол огул какасы арадан чыкандан соң, машгаланың башы болупдыр, какасының патасыны алыпдыр, мирасдан ики эссе пай алыпдыр. Мүсүрде Песах вакасы болуп геченден соң, хер бир новбахар огул Худая дегишли болупдыр ве машгаласы оңа дерек садака берип, оны ызына сатын алып билипдир.

Гчк 49:3; 27; Мср 13:2; Кан 21:17.

Серет: Ызына сатын алмак.

Нух пыгамбер – Нух пыгамбер өз машгаласыны, шейле хем халал ве харам хайванлары халас этмек үчин Худай тарапындан гәми гурмаклыга чагырылан адам болупдыр. Ол Худайың назарында догры сайылыпдыр. Силиң сувлары чекиленден соңра, Худай онуң билен әхт эдишип, мундан бейләк хич вагт ер йүзүни сил билен вейран этмеҗекдигине сөз берйәр.

Гчк 5:29; 6:8; Иша 54:9; Лук 17:27: 1Пет 3:20; 2Пет 2:5; Ев 11:7.

О

О

1. Омын

2. Ондан бири

Омын – көпленч дога-дилеглер эдиленде, оны җемлемек үчин уланыляр. «Омын» сөзи «Гой, шейле болсун!» диймеги аңладяр. Бу еврейче «Бу хөкман» диен сөзе эсасланяр.

Чөл 5:22 Кан 27:15-26; Рим 1:25.

Ондан бири – гадымы Ысрайылда хасылың ондан бири Реббе берлипдир. Муны аммарлара йыгнап, руханыларың ве левилериң иймити үчин харчлапдырлар. Исаның дөврүнде адамың өндүрен өнүминден я-да гирдеҗисинден ондан бири ыбадатхана руханыларына берлипдир.

Чөл 18:21; Кан 14:22.

Ө

Ө

1. Өлүлер дүнйәси

2. Өй бутлары

Өлүлер дүнйәси – гадымы Ысрайылың халкы Өлүлер дүнйәси ериң ашагында дийип дүшүнипдир, эмма ол довзах дәлдир. Хер кес өленден соң, ол ере инипдир. Ол ер үмсүм, гараңкы ер болупдыр. Гоҗалык яшына етип өлениңден соң, ата-бабаларыңа говушмак оңатды, йөне яш өлмек говы дәлди. Якуп өз оглы Юсуп үчин яс тутса-да, өлүлер дүнйәсине инмек ислемеди. Бу ере Хеләкчилик ери хем дийлипдир.

Гчк 37:25; 42:38; 44:29,31.

Өй бутлары – өй бутларына бутпаразлар, кә халатда ысрайыллар тарапындан сежде эдилипдир. Олар өйлерде сакланып, кераматлы сайылыпдыр.

Гчк 31:19; 2Пат 23:24.

П

П

1. Парс империясы
2. Парз
3. Пата
4. Патрос
5. Перишде
6. Перизлер
7. Перман
8. Песах байрамы
9. Петир байрамы
10. Пилат
11. Пилиштлилер
12. Пурым байрамы
13. Пыгамбер
14. Пыгамберлик этмек

Парс империясы – Бабыл империясындан соң эмеле гелен гүйчли ве хас улы империя болупдыр. Парс империясы Гресиядан Мүсүре ченли ве Орта Азия ченли ерлери, шол санда Ысрайылы хем басып алыпдыр. Кәте бу империя «Мадай-Парс империясы» дийип атландырылыпдыр, себәби онуң дүзүмине гирен мадай миллети империяны доландырмакда ваҗып орны эеләпдир. Парс канунлары «Парсларың ве мадайларың канунлары» дийип атландырылыпдыр.

Эст 1:19; Дан 6:8,12,15.

Серет: Мадай.

Парз –

Серет: Канун.

Пата –

Серет: Ялкамак.

Патрос – Мүсүриң гүнорта бөлеги.

Иша 11:11; Йрм 44:1, 15; Эзк 29:14; 30:14.

Перишде – перишделер адамлар үчин Худайың хабарчылары ве векиллеридирлер. Олар Худайың хузурында яшап, хемише Оны алкышлаярлар. Керуплар ве Серафлар перишделериң бир гөрнүшидирлер. Мукаддес Китапда ики саны мөхүм перишдәниң: Микайыл билен Җебрайылың ады агзалып гечилйәр.

Гчк 3:24; 16:7-11; Иша 6:2.

Серет: Җебрайыл; Микайыл.

Перизлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири.

Гчк 13:7; Еш 3:10.

Перман –

Серет: Канун.

Песах байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он дөрдүнҗи гүни агшам белленилипдир. Бу бахар паслының ыз янында болупдыр. Шол агшам ысрайыл халкы Худайың өзлерини Мүсүр гулчулыгындан нәхили халас эдендигини ве Мүсүрден гайтмазының өң янында агшам гурбанлык җанлысының ганы аркалы өз новбахар огулларының нәхили азат боландыгыны ятлапдырлар. Адамлар гузы я-да гечи союп, хеммеси билеликде Песах нахарыны ийипдирлер, оны аҗы гөк отлар ве петир билен ийипдирлер.

Мср 12:1-13,21-51; Лев 23:5; Чөл 9:1-14, Кан 6:1-7.

Петир байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он бәшинден йигрими бири аралыгында белленилипдир. Бу байрам Песах байрамының ыз яны башлапдыр, Көне Әхтиң кәбир парчаларында бу ики байрам бир байрам ялы гөркезилипдир. Шол хепдәниң довамында ысрайыл халкы өзлерини Мүсүр гулчулыгындан Худайың нәхили алып чыкандыгыны ятлапдырлар. Адамлар өйлеринден әхли хамырмаялары чыкарып зыңыпдырлар, хамырмаялы чөрек иймәндирлер. Олар байрамың биринҗи ве единҗи гүнлери мукаддес йыгнанышык эдип, Худая гурбанлыклар хөдүрләпдирлер.

Мср 12:14-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Лев 23:6-8; Чөл 28:17-25; Кан 16:3-4,8.

Пилат – Исаның өвреден ве вагыз эден гүнлеринде Понтий Пилат Яхуданың үстүнден хөкүм сүрен Рим императорыдыр.

Мат 27; Рес 3:13.

Пилиштлилер – б. э. өң XIII асырың ахырларында Ысрайылың гүнорта-гүнбатарындакы кенаряка золагыны эелән халк. Пилиштлилер бәш саны шәхери: Газаны, Ашкелоны, Ашдоды, Гаты ве Экроны эсасландырыпдырлар. Б. э. өң XII асырда олар ер чәклерини гүндогар тарапа гиңелдип башлаярлар. Бу ягдай Кенган тарапдан өз чәклерини гүнбатара гиңелдйән ысрайыл халкы билен пилиштлилериң арасында душманчылык дөредипдир. Шейлеликде, хезрети Давут патыша тарапындан долы дерби-дагын эдилйәнчәлер, пилиштлилер Ысрайылың эсасы душманы болупдырлар.

2Шам 8:1; 1ЙЙ 18:1.

Пурым байрамы – бу байрам еврей халкының дурмушына Парс империясы дөврүнде гошулыпдыр. Бу еврейлериң сененамасы боюнча он икинҗи айың, ягны Адар айының он дөрдүне ве он бәшине, ирки бахарда белленилипдир. Бу ики гүнүң довамында ысрайыл халкы Эстериң дөврүнде өзлериниң долы ёк эдилмекден Худайың нәхили халас эдендигини ятлапдыр. Олар шатланыпдырлар, ийип-ичипдирлер ве бири-бирилерине совгат берипдирлер.

Эст 9:20-32.

Пыгамбер – Худайың хабарыны халка етирмек үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ыляс ялы ирки пыгамберлер (Гөргүрлер) Худая сыгынян топар болуп, кәте оларда үйтгешик теҗрибе болупдыр ве тәсин гудратлар гөркезипдирлер. Шамувел пыгамбер өзүни көпленч сердар хөкмүнде алып барыпдыр. Соңрак Ермея ялы пыгамберлере Худайдан аянлык инипдир ве олар бу аянлыклары халка етирипдирлер.

1Шам 3:20; 9:9; 10:5-11; 1Пат 17 – 18; Ер 1:5.

Пыгамберлик этмек – Худайың халка ниетлән хабарыны оңа етирмек. Бу хабарлар көпленч аянлыкларың ве дүйшлериң үсти билен берлипдир. Гадымыетдәки пыгамберлериң дөврүнде бу сөз пыгамбериң аша җошгунлык ягдайыны беян этмекде хем уланылыпдыр.

1Шам 10:5ф; Ер 2:8.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Р

Р

1. Рабби
2. Рахап
3. Рапалар
4. Реб
5. Реббе хөдүр эдилен чөрек
6. Реббе йүз тутулян чадыр
7. Реббиң гүни
8. Реббиң өйи
9. Реббиң сачагы
10. Ресуллар
11. Римлилер
12. Рух
13. Руханы

Рабби – еврейлер акыллы ве ваҗып адамлара йүзлененлеринде, «Рабби» сөзүни уланыпдырлар, бу мугаллым диймеги аңладяр. Бу сылаг-хорматы аңладян сөздүр. «Раббуни» диен сөз хем шу маныны аңладяр.

Ёх 1:38; 3:2; 20:16.

Рахап –

Серет: Аждарха.

Рапалар – Ысрайыл халкы басып алмаздан өң, Кенганда яшан халкларың бири. Анаклар ялы олар хем өрән узын ве даяв адамлар болупдырлар.

Кан 2:11, 20; Еш 12:4.

Серет: Анаклар; Кенган.

Реб – гадымы вагтларда Худайың адыны айтмакдан сакланмак үчин яхудылар Оңа «Адонай» дийип салгыланыпдырлар, бу эе я-да хоҗайын диймеги аңладыпдыр. Көне Әхтиң түркменче терҗимесинде Худайың ады Реб сөзи билен терҗиме эдилди, себәби бу хем ага я-да эе диймеги аңладяр. Б. э. өң III асырда Көне Әхт грек дилине терҗиме эдилипдир ве «куриос» диен грек сөзи Худайың ады үчин уланылыпдыр. Соңра Тәзе Әхт язылан вагтында шол бир «куриос» сөзи Иса Месих үчин уланылыпдыр ве көпленч Реб дийлип терҗиме эдилипдир.

Реббе хөдүр эдилен чөрек –

Серет: Хөдүр чөрек.

Реббе йүз тутулян чадыр – шейле хем бу ере Мукаддес чадыр хем дийлипдир, бу ерде руханылар өз борчларыны ерине етирипдирлер. Муңа Реббе йүз тутулян чадыр дийилмегиниң себәби Худай руханылара ве адамлара чадырың гирелгесинде гепләпдир (Мср 29:42-43). Шейле хем Муса Худай билен бу ерде душушыпдыр (Мср 33:7-11).

Мср 29:42-43; 33:7-11.

Реббиң гүни – адатча шол гүн кесеки миллетлер үчин җеза гүни, Худайың сайлан халкы үчин болса акланма я-да хасаплашык гүни дийлип пикир эдилипдир. Муңа гарамаздан, пыгамберлер шол гүн ысрайылларың хем гүнәлери үчин җезаландырылҗакдыгыны олара дуйдурыпдырлар. Тәзе Әхтде Реббиң гүни казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге Исаның гелҗек гүнүдир.

Ер 46:10; Амо 5:17-27; 1Сал 5:1-9.

Реббиң өйи – бу сөз Ыбадатхананы аңлатмак үчин уланылыпдыр.

1Пат 3:1; Мик 4:1.

Серет: Ыбадатхана.

Реббиң сачагы – бу гурбанлык сыпасы үчин башга сөз болуп, диңе Малакы китабында уланыляр. Тәзе Әхтде бу сачак йыгнак агзаларының бир ере үйшүп, нахар ийип, Исаның өлүмини ве тәзеден дирелмегини ятламакларыны аңладыпдыр.

1Кор 11:17-33.

Ресуллар – Иса Өзүниң якын ёлдашларындан, таныш шәгиртлеринден он ики саны ресулы сайлаяр. Ол адамлар Онуң билен биледилер ве Иса олара әхли зады өвредипдир; олар Исаның өленини ве тәзеден диреленини өз гөзлери билен гөрүпдирлер. Иса олары гөрен затларыны гүррүң бермеклери үчин ве Худайың Шалыгы барада вагыз этмеклери үчин адамларың арасына иберйәр. Олар Иса ынанян адамларың ёлбашчысы болярлар.

Мар 3:14; Лук 22:14; Рес 1:2; 1Кор 15:7.

Римлилер – Рим империясының илаты. Римлилер Исаның яшан дөврүнде Демиргазык Африканың кәбир бөлеклеринде ве Орта Гүндогарда, хәзирки тутуш Түркийәниң ве Европаның көп бөлеклеринде хөкүм сүрдүлер.

Рес 28:17.

Рух – еврейче «рух» диен сөз шемал диймеги, шейле-де адамзадың рухуны ве Худайың Рухуны аңладыпдыр. Тәзе Әхтде шейтан тарапындан ынсаның калбына орнашян эрбет рух барада хем гүррүң эдилйәр. Иса адамлардан бу эрбет рухлары ковуп чыкарды.

Серет: Мукаддес Рух.

Гчк 1:2; Мср 15:8; 1Шам 10:6,10; Ёл 3:2; Мат 12:45; Мар 9:25; Лук 11:26; 13:11; Рес 16:16.

Руханы – ол дини дессурлары ве хызматлары ерине етирмәге айратын укыплы адам болупдыр. Ысрайыл халкының арасында Муса пыгамбер аркалы берлен кануна гөрә, Мусаның агасы Харун пыгамбериң несли руханы болупдыр, олар Мукаддес өйде, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада хызмат этмәге сайланыпдырлар. Олар сежде этмәге, садакалар бермәге, дини дессурлары ве байрамлары беллемәге ёлбашчылык эдипдирлер. Руханыларың ишлери левилер тарапындан пайланыпдыр. Мукаддес отага, соңрак ыбадатхана гирмәге диңе руханылара ругсат эдилипдир.

Гчк 41:45; Мср 19:6; 30:30.

Серет: Баш руханы; Левилер; Мукаддес өй.

С

С

1. Сабат гүни
2. Садака
3. Саддукейлер
4. Саламатлык гурбанлыгы
5. Салгытчы
6. Салим
7. Самария
8. Сара

9. Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

10. Сежде этмек
11. Сеждегәх
12. Села
13. Серафлар
14. Сердар
15. Сидон
16. Синагога
17. Синай
18. Сион
19. Сион гызы
20. Содом
21. Сөвеш арабасы
22. Стоик таглыматчылар
23. Сур
24. Сурнай байрамы
25. Сува чүмдүрмек
26. Сүлейман пыгамбер
27. Сүннет
28. Сүннетсизлер
29. Сүргүн
30. Сыпа

Сабат гүни – бу еврейлерде хепдәниң единҗи гүни болуп, дынч алмак үчин айратын гүн хасапланыпдыр, бу анна гүни Гүн яшандан башлап, шенбе гүни Гүн яшанда тамамланыпдыр. Ол гүн мукаддес гүн сайылып, хич бир иш эдилмәндир. Исаның дөврүнде яхудыларың Сабат гүнүне дегишли көп дүзгүнлер болупдыр.

Гчк 2:3; Мср 16:23; Лев 16:31.

Садака – Өзүниң буйрушы ялы, Реббе садака хөкмүнде ысрайыллар руханылара галла, миве, яг, шерап, чөрек, мал-гаралар, пул, шай-сеп, эгин-эшик, алтын-күмүш гетирипдирлер. Эгер халк догры яшамаса, оларың садакасыны Реббиң кабул этмеҗекдигини пыгамберлер олара дуйдурыпдырлар (Иша 1:10-17).

Серет: Галла садакасы; Гурбанлыклар; Ичги садакасы; Мейлетин садака.

Саддукейлер – Саддукейлер яхудыларың арасында ёкары дереҗели, бай адамлар болупдырлар ве еврей меҗлисинде отурыпдырлар. Олар халкың Худай тарапындан Муса берлен кануна эермелидигине ынаныпдырлар, йөне соңрак бу канунлара гошулан дүзгүнлере ве адатлара ынанмандырлар. Олар адамың өленден соң дирелйәндигине ынанмандырлар. Шонуң үчин хем олар фарисейлер билен көпленч шу меселелер барада давалашыпдырлар.

Мат 16:1; Мар 12:18; Рес 4:1.

Серет: Фарисейлер; Меҗлис.

Саламатлык гурбанлыгы – бу гурбанлык хайсам болса бир говы зат үчин Худая миннетдарлык билдирмек үчин берлипдир, шейле хем Худая айдылан садака я-да мейлетин садака хөкмүнде берлипдир. Мал өлдүриленден соң, онуң бир бөлеги гурбанлык сыпасының үстүнде якылыпдыр, бейлеки бөлеги гурбанлык берйән адамың машгаласы ве руханы тарапындан ийлипдир.

Лев 3:1-17; 1Пат 9:25.

Салгытчы – Исаның дөврүнде салгытчылар яхудылары басып алан ве зорлук билен оларың үстүнден хөкүм сүрйән Рим империясы үчин ишләпдирлер. Шонуң үчин яхудылар салгытчылары йигренипдирлер. Мунуң үстесине-де салгытчылар көпленч өзлерине алмак үчин, адамлардан алмалысындан көп пул талап эдипдирлер.

Мат 9:10; 10:2-4; 21:31; Лук 18:8.

Салим – Иерусалимиң гысга ады.

Гчк 14:18; Зеб 75:3.

Самария –

1. Б. э. өң IX асырда Омры патыша демиргазык ысрайыл тирелериниң пайтагт шәхери хөкмүнде Самарияны беркарар эдипдир.

2. Исаның дөврүнде хем шәхериң ерлешен ери болан рим этрабының ады болупдыр.

1Пат 13:32; 16:24; 2Пат 17:24.

Серет: Ысрайыл.

Карта серет.

Сара – Сара Ыбрайым пыгамбериң аялы болупдыр. Онуң ады аслында Серай болупдыр, эмма Худай оңа Сара адыны берипдир. Ол өнелгесизди, эмма ахырсоңунда, гаррылык яшында Худайың гудраты билен бир огул догрупдыр.

Гчк 17:15.

Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери – аяллар (кәте эркеклер) Кенган худайларына сежде эдилйән ерлерде пул төлән адам билен җынс гатнашыгыны эдипдирлер. Олар бейле этмеклик топрагың бол хасыл гетирмегиниң кепили дийип пикир эдипдирлер. Кенгана яшамага гелен ысрайыллар хем олардан гөрелде алып, өзлериниң сеждегәхлеринде бу иши эдипдирлер.

1Пат 14:24; 15:12; 22:46; 2Пат 23:7; Хош 4:14.

Сежде этмек – гадымы дөвүрде ысрайыллар Реббе сежде этмек үчин өзлерини тәмизләпдирлер, дога-дилег эдипдирлер, мезмурлары айдым эдип айдыпдырлар, рухана садака гетирипдирлер. Буларың кәбири өзбашдак, я-да машгала билен, я болмаса улы топар болуп ерине етирилипдир. Кәбирилери муны өйде, башга бирилери болса сежде эдилйән ерде берҗай эдипдирлер. Ысрайыллар Реббе ислендик ерде сежде эдипдирлер, руханының ёлбашчылыгында Худайың халкы хөкмүнде ысрайыллардан хеммесиниң билеликде сежде этмеклери талап эдиленде олар үчин йөрите гүнлер ве байрамлар белленилипдир. Ысрайылың тутуш тарыхы боюнча оларың сежде этмеклерине башга миллетлер терс тәсир эдипдирлер, меселем, олар бут ясамак билен Худайың гахарыны гетирипдирлер.

Гчк 22:5; Мср 3:12; Зеб 5:8; Иша 44:15

Серет: Хызмат этмек.

Сеждегәх – Кенган динине уйянларың сежде эдйән ери я-да кераматлы ери: Ашера бутлары дикилипдир ве олара гурбанлыклар берлипдир, шейле хем топрагың хер йыл бол хасыл бермеги үчин лолучылык эдилипдир. Олар адатча бейик депелерде, шейле хем улы агачларың ашагында, байырларда, башга ерлерде лолучылык эдипдирлер. Бу ишлер хемише Реб тарапындан пыгамберлер аркалы паш эдилипдир.

Серет: Ашера.

Лев 26:30; 1Пат 3:2-4; 2Пат 23:1-28; Ер 7:31.

Села – Зебурда уланылян сөз. Манысы белли дәл, белки, сазың довамындакы сәгинме болмагы ахмал.

Зеб 3:1.

Серафлар – ганатлы перишделер. Ишая пыгамбер Худайың тәҗиниң дашындан пырланян серафлары гөрүпдир ве шейле дийип җар эдипдир: «Хөкмүрован Реб мукаддесдир, мукаддесдир, мукаддесдир» (Иша 6:3). Еврейче бу сөз «янянлар» диймеги аңладяр.

Серет: Керуп; Перишде.

Иша 6:2,6.

Сердар – Худай тарапындан сайланан ёлбашчылар. Сердарлар патыша болмаздан өң, өз душманлары билен урушмакда ысрайыл халкына ёлбашчылык эдипдирлер. Шейле хем олар Худайың ислегини халка етирипдирлер ве казы хөкмүнде дава-‑җенҗеллери чөзүпдирлер.

Чөл 25:5; Сер 2:16; Рут 1:1; 1Шам 7:6.

Сидон – бу шәхер хәзирки Ливаның кенарында ерлешипдир. Мукаддес Китабың дөврүнде ол сөвданың ве агач уссачылыгының меркези болупдыр, бу шәхер көп асырларың довамында дүрли халклар, ягны бабыллылар, греклер, римлилер тарапындан басылып алныпдыр.

Серет: Финикия.

Синагога – синагога яхудыларың, адатча, Сабат гүни йыгнанышян ери болупдыр, олар дога-дилег этмек үчин, окалян Төврадың аятларыны ве Худайың канунының дүшүндирилишини диңлемек үчин үйшүпдирлер. Тәзе Әхт дөврүнде синагогалар яхуды җемагатының бар еринде, тутуш Рим империясында болупдыр.

Мат 4:23; Мар 1:39; Лук 4:16; Ёх 9:22; Рес 9:2.

1629-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Синай – бу дагың бейлеки ады Хорепдир. Муса йүзүне Он Табшырык язылан ясы дашлары алмак үчин бу дага чыкыпдыр.

Мср 19:18; 24:16; 31:18; Зеб 67:18.

Серет: Хореп.

Сион – Иерусалимде ыбадатхана гурлан депе.

2Шам 5:7; 2Пат 19:31; Зеб 9:11; Иша 35:10

Серет: Сион гызы.

Сион гызы – бу сөз гошгы стилинде уланылып, Иерусалимиң илатыны аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Зеб 9:14-15; Иша 1:8; Лам 1:6; Мик 4:8.

Серет: Сион.

Содом – Содом Лут билен онуң машгаласының яшан шәхериниң ады. Содом билен Гомораның халкы көп неҗис ишлери эдипдирлер, шонуң үчин Худай бу шәхерлери якып вейран эдипдир.

Гчк 13:12; 18:16; Мат 10:15; Йхд 1:7.

Сөвеш арабасы – бир ата я-да бирден көп ата дакылан ики тигирли араба болуп, ол сөвеш үчин уланылыпдыр, көпленч онуң үстүнде ики саны сөвешиҗи адам болупдыр, оларың элинде ок-яйы я-да найзасы болупдыр.

Мср 14:6; Еш 17:16; 1Шам 13:5; 2ЙЙ 1:14.

1625-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Стоик таглыматчылар – Зино философың ызына эериҗилер. Зино адамлара өз дурмушына өзлериниң хөкүмдарлык этмегини өвредипдир ве яшайшы хич хили леззетиң я-да агырының тәсири етмезден кабул этмеги ныгтапдыр.

Рес 17:18.

Сур – айлагда ерлешйән гадымы Финикияның бир шәхери болупдыр, ол хәзирки вагтда Ливаның бир бөлегидир. Сур бай шәхер болуп, ол тәҗирчиликде ве маталары гөк реңке боямакда мешхур болупдыр.

Серет: Финикия.

Сурнай байрамы – Ол еврейлериң сененамасы боюнча Тишри айының бирине (муңа Этаным айы хем дийипдирлер), ягны единҗи айда белленилипдир. Бу гүйз паслының ирки дөврүнде болупдыр. Шол гүн ысрайыл халкы ишлемән дынч алыпдыр. Олар йыгнак үчин биле үйшүп, сурнайлар чалыпдырлар ве белленен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер.

Лев 16; 23:26-32; Чөл 29:7-11.

Сува чүмдүрмек – Яхя яхудылары гүнәлерине тоба эдендиклериниң нышаны хөкмүнде Иордан дерясында сува чүмдүрип чыкарыпдыр. Ирки месихилер тәзе иман эден адамлары ислендик сув бар болан ерде олары сува чүмдүрипдирлер, бу оларың инди Месихиң шәгиртлеридигини гөркезмек үчин эдилипдир.

Мат 3:11; Рес 1:5; 8:12.

Сүлейман пыгамбер – Давут пыгамбериң оглы, ол Давут өленден соң патыша боляр. Ол Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр, ысрайыл халкының гүйҗүни ве шөхратыны газаныпдыр, шейле хем көп санлы салгытлар, эсгерлер, сөвеш арабаларыны, аяллар эдинипдир. Ол аяллар бабатда говшакдыгына гарамаздан, тутуш ер йүзүнде иң акыллы адам сайылыпдыр.

2Шам 5:14; 12:24; 1Пат 1:39; 4:29-34; 10:1; 11:1-6.

Серет: Давут пыгамбер.

Сүннет – сүннет Худай билен Ыбрайым пыгамбериң несиллериниң, ягны ысрайылларың арасындакы әхтиң нышаны болупдыр. Бу оларың инди Худайың халкы боландыкларының ве Худайың таглыматына табын болҗакдыкларының нышаныны гөркезипдир. Сүннет кануна гөрә, огланҗыклар секиз гүнлүккә ерине етирилипдир. Ресулларың дөврүнде месихилериң арасында аслы яхуды дәллери сүннет этмек барада улы җедел болупдыр. Павлус мунуң билен разылашмандыр. Ол бу барада Галатя язан хатында, шейле хем бейлеки көп хатларында языпдыр. Ол Иса Месих аркалы Худай Өзи үчин тәзе адамлары ярадандыгыны айдяр ве онуң агзасы болмак үчин талап эдилйән екеҗе зат, ол хем Иса Месихе иман этмекдир диййәр. Сува чүмдүрилмек инди Худайың халкына дегишлидигиң нышаныдыр, Иса Месихе иман этмек аркалы Мукаддес Рухуң гүйҗи ве мерхемети билен Худая табын болмак ислегидир.

Гчк 17:10; Лев 12:3.

Сүннетсизлер – бу сөз Худайың Ыбрайым пыгамбер билен эден әхтине дегишли болмадык адамлары аңладыпдыр. Исаның дөврүнде бу сөз эсасан яхуды дәллере дегишли болупдыр.

Серет: Миллетлер.

Сүргүн – Мукаддес Китапда бу сөз яхуда халкының б. э. өң 586-нҗы йылда (Ёхаякым патышасы үчин б. э. өң 597‑нҗи йыл) топарлайын Бабыла сүргүн эдилендиги суратландырылыпдыр. Яхудалар ол ерде парс империясы Бабыл империясыны басып алянча яшапдырлар, соңра Куреш патышасы яхудалара Иерусалим топрагына доланмага ругсат эдипдир.

2Пат 19.

Сыпа – гадымы Ысрайылда ики дүрли сыпа болупдыр, биринҗиси дүрли гөрнүшли садакалары хөдүрлемек үчин ве хайванлары союп, якма гурбанлыгы хөкмүнде бермек үчин уланылыпдыр. Икинҗиси болса якымлы ыслы түтетги үчин уланылыпдыр.

1. Иң ирки гурбанлык сыпасы палчыкдан я-да дашдан, соңрак болса агачдан ве бүрүнчден ясалыпдыр (Мср 13:19-20; 20:24-25). Гурбанлык сыпасы ховлуда мукаддес чадырың дашында гойлупдыр (Мср 27:1-12). Ыбадатхана гурланда, уллакан гурбанлык сыпасыны ыбадатхананың ховлусында гоюпдырлар (2ЙЙ 4:1).

2. Түтетги сыпасы агачдан ясалып, сап алтына өртүлипдир (Мср 30:1-10). Хер гүн ирден ве агшам руханылар Худая садака хөкмүнде якымлы ыслы түтетги түтедипдирлер. Оларың икиси хем Мукаддес чадырда ве Ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүп дуран тутының өңүнде ерлешдирилипдир (Мср 26:33).

Серет: Мукаддес чадыр; Ыбадатхана.

1620-нҗи, 1621-нҗи ве 1627-нҗи сахыпадакы суратлара серет.

Ш

Ш

1. Шеминит
2. Шейтан
3. Шигаён
4. Шөхрат

Шеминит – сазың ады болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Шейтан – Ол Худайың ве Оңа уйян вепалы адамларың душманы болупдыр. Онуң ады «гүнәлейҗи» диймеги аңладыпдыр. Шейле хем оны иблис, җынларың хөкүмдары ве бу дүнйәниң хөкүмдары дийип атландырыпдырлар. Онуң пис ишини Эйюп китабында гөрмек боляр; Иса Өз сөзлери ве бейик гудратлары билен шейтандан үстүндигини гөркезйәр.

Эйп 1; Мат 4:3; Мар 3:23; Лук 13:16; Айн 2:20.

Шигаён – сазың ады болмагы әхтимал.

Зеб 7:1.

Шөхрат – Худайың шөхраты Мукаддес Китапда кәте ягты шөхле я-да от хөкмүнде, я болмаса булут хөкмүнде суратландырыляр. Адамлар Онуң шөхратыны чөлде сежде эдилйән ерлерде, перишделер пейда боланда гөрүпдирлер. Дүнйәниң ахырында Иса доланып геленде, Худайың шөхратына бесленип гелер.

Гчк 45:13; Мср 16:7, 10; 1Шам 4:21; Иша 6:3; Хош 4:7; Хаб 2:14.

Т

Т

1. Табшырык
2. Тегелек ховуз
3. Тәмиз
4. Тәзе Ай байрамы
5. Тәзе Әхт
6. Төврат
7. Төврат мугаллымы
8. Туты
9. Түтетги
10. Түтетги сыпасы

Табшырык –

Серет: Канун.

Тегелек ховуз – бүрүнчден ясалан улы ховуз. Ол ыбадатхананың ховлусында гойлуп, ичи сувдан долдурылыпдыр ве руханылар ондан эллерини ве аякларыны ювупдырлар.

1Пат 7:23-26; 2ЙЙ 4:2-6,10.

Тәмиз – Ысрайыллара тәмиз болмалыдыклары айдылыпдыр, себәби олар Худайың халкыды ве Худай мукаддесдир (Лев 11:44). Тәмиз болмак үчин олар харам хасапланян затлардан дашда болмалыдылар ве йыгы-йыгыдан ювнуп дурмалыдылар; шейле хем олары руханы тарапындан тәмизлемек герекди (Лев 14:1-7). Бир адамың гүнәси билен тутуш халк тәмиз болман билйәрди (Еш 22:17). Өйлери ве затлары хем тәмизлемек герекди (Лев 14:33-53). Мукаддес Китап хич кимиң өз йүрегини тәмиз саклап билмеҗекдигини өвредйәр, шонуң үчин хем адамлара Худайың мерхемети ве багышламагы герек (Сүл 20:9).

Серет: Кәкилик оты; Мурдар.

Тәзе Ай байрамы – еврейлер тәзе Айың пейда болмагыны хер айда улы байрам эдип белләпдирлер. Олар бу гүни сурнай чалмак билен ве якма гурбанлыгыны хөдүр этмек билен белләпдирлер.

Чөл 29:6; Эзр 3:5; Зеб 81:3.

Тәзе Әхт – бу дөрт Хош Хабардан, ресуллар тарапындан язылан дүрли хатлардан ве Аянлык китабындан ыбарат.

Төврат –

1. Худай тарапындан Муса пыгамбере берлен Мукаддес Канун.

2. Бу Канундан ыбарат болан Көне Әхтиң илкинҗи бәш китабы (Гчк – Кан). Бир гезек, Ёшыя патышаның шалык сүрен дөврүнде ыбадатханада Төврат тапыляр. Бу болса өңки патышаларың кәбирилериниң мунуң бардыгындан бихабардыкларыны аңладяр.

Серет: Канун.

2Пат 22:8-10; Мат 5:18.

Төврат мугаллымы – Исаның дөврүнде Төврат мугаллымлары канундан оңат баш чыкарыпдырлар ве синагогаларда окадыпдырлар. Олар еврейлериң баш меҗлисинде векилчилик этмек билен гүйчли топар болупдырлар. Бизиң Эзра китабындан гөршүмиз ялы, оларың топары мүрзелерден гелип чыкыпдыр, мүрзелер язгылары ве ресминамалары языпдырлар, эмма асырларың гечмеги билен олар хем еврей канунындан өкде баш чыкарыпдырлар, себәби олар оны дүйрленен кагыза гөчүрипдирлер ве оны долы җикме-җик билипдирлер.

Мат 2:4; 7:29; Лук 6:7; Ёх 8:3.

Серет: Мүрзе.

Туты – овадан безелен туты чадырда, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүпдир. Бу тутудан гечмәге йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни диңе баш рухана ругсат эдилипдир.

Мср 26:31-33; 2ЙЙ 3:14.

Серет: Мукаддес чадыр.

Түтетги – түтетги дүрли гөрнүшли өсүмликлерден ве агачлардан алныпдыр ве олар кесиленде, якымлы ыс берипдир. Олар чалт гатапдыр ве бөлеклере бөлүнипдир я-да овраныпдыр. Түтетги якылыпдыр я-да яг билен гарылып, дүрли максатлар үчин уланылыпдыр. Көне Әхт дөврүнде руханы түтетгини гурбанлык сыпасында мукаддес чадырда, соңрак ыбадатханада түтедипдир. Ысрайыл халкына муны галла билен гарып, садака хөкмүнде гетирмек хем буйрулыпдыр.

Мср 30:1-8; 34-38; Лев 1:1; 16:12; Мат 2:11; Лук 24:1.

Серет: Ладан; Мүр.

Түтетги сыпасы –

Серет: Сыпа.

У

У

1. Урым ве Туммым

Урым ве Туммым – Урым ве Туммым Худайың ислегини аян этмек үчин уланылыпдыр. Олар баш руханының гурсакчасында сакланыпдыр.

Мср 28:30; Лев 8:8; Кан 33:8.

Серет: Эфот; Гурсакча.

Ы

Ы

1. Ыбадатхана
2. Ыбрайым пыгамбер
3. Ыляс пыгамбер
4. Ынсан оглы
5. Ысхак пыгамбер
6. Ысмайыл пыгамбер
7. Ысрайыл
8. Ысрайылың он ики тиреси
9. Ызына сатын алмак

Ыбадатхана – Сүлейман патыша Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр (1Пат 6-7; 2ЙЙ 2-4). Бабыллылар бу ыбадатхананы вейран эдипдирлер ве онуң әхли гымматбаха затларыны Бабыла әкидипдирлер. Кәбир яхудылар Бабыл сүргүнлигинден доланып баранларындан соң, бу ыбадатхана б. э. өң 520 – 515‑нҗи йылларда тәзеден гурлупдыр. Хирод патышаның хөкүмдарлык эден дөврүнде (б. э. өң 37‑нҗи йылындан б. э. 4‑нҗи йылына ченли) бу ыбадатхана улалдылып, хас-да оваданлашдырылыпдыр. Бизиң эйямымызың 70‑нҗи йылында ыбадатхана римлилер тарапындан вейран эдилипдир ве хич хачан тәзеден дикелдилмәндир.

1Пат 5:5; 6:2 2Пат 25:8-17; Эзк 40-46; Нех 8.

Серет: Мукаддес өй.

1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ыбрайым пыгамбер – Ысрайыл халкының илкинҗи атасы. Ыбрайым пыгамбер дийип атландырылмаздан өң, онуң ады Ыбрам болупдыр. Ол чарва дурмушда яшапдыр, онуң аялы Сара, огуллары хезрети Ысхак ве хезрети Ысмайыл болупдыр. Хезрети Ысхагың оглы Якуп Ысрайылың он ики тиресиниң атасы болупдыр.

Гчк 11:27–12:8; 15:1-21; 17:5.

Серет: Ысхак пыгамбер; Ысмайыл пыгамбер; Якуп.

Ыляс пыгамбер –

Серет: пыгамбер.

Ынсан оглы – бу ат Зебурда ве Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң китабында ынсаны аңладыпдыр. Эмма ол Даныел пыгамбериң китабының 7‑нҗи бабында Худай тарапындан шөхрат ве соңсуз патышалык берлен киши үчин уланылыпдыр. Бу киши Месих болмалы дийлип дүшүнилипдир. Иса Худайдан ыгтыярлык алан хөкмүнде бу ады Өзи үчин уланыпдыр. Ол эҗир чекип өлди ве дирелип гөге гөтерилди, эмма Ол ене ере казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге гелер.

Зеб 8:5; 145:3; Мар 8:38; Ёх 3:13-14.

Ысхак пыгамбер – Худайың берен вадасына гөрә, Ыбрайымың Сарадан болан оглы. Ысхак Худайың ялкан адамы болуп, Якуп билен Ысавың какасыдыр.

Гчк 17:19-21; 21:3-12; 22:1-9; 27:1-46; 35:29.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Якуп.

Ысмайыл пыгамбер – Ыбрайым пыгамбериң Хаҗар атлы гырнагындан доглан новбахар оглы.

Гчк 16:11,15,16; 17:18-26; 25:9-17; 28:9; 36:3

Серет: Гырнак аял.

Ысрайыл – Якуп Пениелде Худай билен тутлушанда, Худай онуң адыны Ысрайыл дийип үйтгедйәр. Көне Әхтде Якубың несиллери он ики тирәни эмеле гетирип, ысрайыл халкы дийлип атландырыляр. Көне Әхтиң пыгамберлик ве гошгы язгыларында «Якубың» ады көпленч ысрайыл халкыны аңлатмак үчин уланылыпдыр. Сүлейман патышаның өлүминден соң, Демиргазыкдакы он тире Гүнортадакы яхуда хем бенямин тирелеринден айрыляр ве Ысрайыл адыны саклаяр. Ысрайыл патышалыгының Самарияда өз пайтагты болупдыр. Гүнортада ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Шонуң үчин хем Көне Әхтиң кәбир ерлеринде «Ысрайыл» сөзи диңе Демиргазыкдакы он тирәни я-да Демиргазык патышалыгыны аңладыпдыр, көпленч болса Ыбрайым пыгамбериң агтыгы Якубың әхли несиллерини аңладыпдыр. Мукаддес Китап бу халкың Худайың сайлан ве сөен халкы боландыгыны өвредйәр, оларың үсти билен Худай дүнйәниң әхли халкларыны ялкамагы карар этди. Ысрайыл Худай тарапындан горалды ве ялканды, Худай олар билен әхт баглашды ве олара үйтгешик вадалар берди. Шейле хем, Ысрайыл Худайың кануныны кабул этди ве Худай олара пыгамберлер аркалы гепледи.

Гчк 32:28; 46:8; 49:28 Мср 1:1; 2ЙЙ 10:16; 2ЙЙ 11:1; Иша 9:7.

Серет: Якуп; Яхуда.

Ысрайылың он ики тиреси – Ысрайыл (өңки ады Якупды) огулларының әхли несиллери, оларың атлары Рубен, Шимгон, Леви, Яхуда, Зебулун, Ысакар, Дан, Гат, Ашер, Нафталы, Бенямин ве ики саны ярым тире, Эфрайым ве Манаша. Эфрайым ве Манаша Юсубың огуллары болуп, олар Юсубың какасы Ысрайыл тарапындан айратын сөйлүпдирлер.

Гчк 35:23-26; 41:51-52; 48:5; 49:28; Мср 1:1-5; Еш 17:1-18; 1ЙЙ 2:1-2; 6:63.

Серет: Ысрайыл; Яхуда; Якуп; Юсуп.

Ызына сатын алмак – илкинҗи доглан хайванлар, шейле хем, адамлар Реббе дегишли болупдыр. Улы мерхемет эдип, Реб еврейлере новбахар огулларыны ве илкинҗи болан эшеклерини ызына сатын алмага ругсат эдипдир. Олар муны Худая бермек үчин рухана садака я-да гурбанлык гетирмек аркалы ерине етирипдирлер. Реб новбахар огулларыны Мүсүрде өлүмден нәхили халас эдендигини хемише ятламаклары үчин ысрайыллара када-канунлар берипдир.

Мср 13:13-15; 34:19-20.

Я

Я

1. Ябуслар
2. Яг
3. Яг гуймак
4. Яхуда
5. Яхудаларың дили
6. Яхуды
7. Якма гурбанлыгы
8. Якуп пыгамбер
9. Ялкамак
10. Яшулулар
11. Язык гурбанлыгы

Ябуслар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар хезрети Давут патыша тарапындан эеленйәнчәлер, Иерусалимде ве онуң төверегинде яшапдырлар.

Гчк 10:15; Еш 3:10; 2Шам 5:6; 1Пат 9:20.

Серет: Кенган.

Яг – адатча Көне Әхтде зейтун ягы. Зейтун ягы гадымы Ысрайылда бирнәче максатлар үчин уланылыпдыр. Ол чыраларың ягы үчин, яралары беҗермек үчин ве деридәки ёкушян яралары беҗермек үчин уланылыпдыр. Кәте ягы атыр билен гарып, якымлы ыс бермек үчин дерә ве сача чалыпдырлар. Гымматбаха яг кимдир бири патышалыга, руханылыга, пыгамберлиге сайлананда, онуң депесинден гуйлупдыр, шейле хем мукаддес затлары пәклемек үчин оларың үстүне серпилипдир. Шейлеликде, яг бүтевүлигиң, саг-саламатлыгың, Худайың Рухуның гудратының ве тәмизленмегиң нышаны болупдыр.

Мср 25:6; 29:7; Лев 7:10; 14:26; 1Шам 10:1.

Яг гуймак – сайланан адамың я-да бир задың үстүне зейтун ягыны гуймак билен йөрите хызмат үчин айры гойландыгыны аңлатмак. Кимдир бириниң депесине яг гуйлуп, ол патышалыга я-да руханылыга белленилипдир. Гурбанлык сыпасы, тутуш мукаддес чадыр мукаддес эдилмек үчин, оларың үстүне яг серпилипдир. Тәзе Әхтде месихилер шыпа алмак үчин дилег эдйән адамларының үстүне яг гуюпдырлар. Иса «Месих» дийлип атландырыляр, бу «яг гуйлан» диймеги аңладяр, ягны Худай тарапындан сайланып белленен диймекдир.

Мср 40:9,15; Лев 4:3; 1Шам. 16:13.

Серет: Месх ягы; Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Яхуда –Якубың он ики оглуның бириниң ады ве яхуда тиресиниң ата-‑бабасы. Яхуда тиреси бейик болупдыр, оңа мүлк пай дийлип берлен ер хем улы болупдыр ве «Яхуда» дийип атландырылыпдыр. Сүлейман патыша өленден соң, Демиргазык тирелер Гүнорта тирелеринден, ягны яхуда ве бенямин тиресинден айры чыканларында, бу ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Гүнорта патышалыгының Давут пыгамбериң несиллери болан өз патышалары болупдыр ве онуң пайтагты Иерусалим болупдыр.

Гчк 29:35; 35:22-23; 38:1-26; 49:8; Мср 31:2; Еш 15:1-12; 1Шам 17:12.

Серет: Ысрайыл.

Яхудаларың дили –

2Пат 18:26.

Серет: Еврей.

Яхуды – аслы еврей болан адам. «Яхуды» ады «Яхуда» сөзүнден гелип чыкандыр. Б. э. өң 586-нҗы йылда Яхуда патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр ве халк Бабыла сүргүн эдилйәр. Сүргүн дөврүнде ве ондан соң хем «яхуды» сөзи халкы ве ысрайыл тирелеринден болан ислендик адамы аңлатмак үчин гиңден уланылыпдыр. Адамзады халас этмек үчин ве Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Исаның Худай тарапындан иберилендигине ынанан илкинҗи адамлар яхудылар болупдыр.

Нех 1:2; Эст 3:4; 9:1-6.

Серет: Бабыл, Яхуда.

Якма гурбанлыгы – бу айратын гурбанлык болуп, мал сойландан соң, онуң әхли бөлеклери гурбанлык сыпасында бүтинлей якыляр. От якыландан соңра, гурбанлык отда янып түссә өврүлипдир. Асмана етйән бу гурбанлыгың түссесиниң ысы Худая ярапдыр.

Гчк 8:20; 22:2; Лев 1:2-17.

Якуп пыгамбер – хезрети Ысхагың оглы, Ыбрайым пыгамбериң агтыгы, ол Худай тарапындан вада берлен ялканыша эе болупдыр. Якуп Пениелде Худай билен гөреш тутанда, Худай Якубың адыны Ысрайыл дийип үйтгетди. Якубың он ики оглы болупдыр ве бу огуллар ысрайыл халкының он ики тиресиниң ата-бабасы болупдыр.

Гчк 25:19; 27:6; 32:22-30; 35:22-26.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Ысхак пыгамбер; Ысрайыл; Яхуда.

Ялкамак – Худайың ниети ве ислеги адамзады ялкамаклык болуп, бу Онуң ыкрар эден әхтиниң меркезинде ерлешйәр. Ыбрайым пыгамбериң үсти билен Худай ер йүзүндәки әхли адамлары ялкамаклыгы вада берди (Гчк 12:3). Бу вада Ыбрайым пыгамбериң несли болан Иса Месихиң үсти билен амала ашды (Гал 3:14). Мукаддес Китап Худайың диңе догры адамлары ялкаяндыгыны өвредйәр, себәби олар Худайы сөййәрлер ве Оңа табын болярлар. Тәзе Әхтде ялканмак дүшүнҗеси хас гиң, ягны муңа диңе бир байлык гирмән, эйсем бу ве индики дурмушда рухы тайдан ялканмак хем гирйәр. Иса эерйәнлер дирелиш гүнүнде Худайың өзлерини ялкаҗакдыгыны билйәрлер (Мат 25:34). Онуң манысы «нәлетлемек» сөзи билен гапма-гаршыдыр.

Гчк 1:22,28; 12:3; Кан 28:1-12; Мат 25:34; Лук 14:14; Эфе 1:3.

Яшулулар – Ысрайыл халкының бүтин тарыхының довамында, хатда Исаның дөврүнде яшулулар ёлбашчылык этмәге, өвретмәге ве адамларың үстүнден ыгтыярлыгы йөретмәге җогапкәр болупдырлар. Олар кәте өз борчларыны догры ве адалатлы берҗай этмәндирлер, шонуң үчин Худай олары пыгамберлериниң үсти билен язгарыпдыр. Йыгнакларда Исаның ызына эерйәнлериң арасында бу хызматы йыгнагың ёлбашчылары ерине етирипдирлер. Аянлык китабында яшулулар Иса Месихе иман этмек аркалы әхли халас боланлары аңладыпдыр.

Мср 3:18; 4:29; Лев 4:15; Кан 19:12; Рут 4:2,9; Иша 3:14; Айн 4:4.

Язык гурбанлыгы – эгер кимдир бири төтәнден гүнә эден болса я-да харам затлары эллән болса, онда бу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәсинден саплапдыр.

Лев 5:2-19.

Е

Е

1. Едутун
2. Ехошапат җүлгеси
3. Еврей

Едутун – ол 1ЙЙ 16:41-де беян эдилйән Давут пыгамбериң баш сазандаларының бири болан болмагы әхтимал; башга бир манысы «боюн эгдирмекдир».

1ЙЙ 16:41.

Ехошапат җүлгеси – бу ер Иерусалимиң голайындакы җүлге үчин уланылян атдыр, ягны ол Иерусалиме гаршы йыгнанан миллетлере Худайың ыглан эден җезасының беян эдилйән ери болупдыр. Ёвел китабының 3‑нҗи бабының 14‑нҗи аядында бу хөкүм җүлгеси дийлип атландырылыпдыр.

Ёв 3:2,12,14.

Еврей –

1. Аслы нәбелли көне сөз, бу ысрайыл халкы үчин уланылыпдыр. Шейле хем бу Ыбрайым пыгамбериң асыл гелип чыкышыны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2. Б. э. өң 586-нҗы йылда Бабыл сүргүни дөврүне ченли, эсасан, ысрайыл халкы тарапындан уланылан дил. Халк сүргүнден доланып геленден соң, оларың аглабасы бу диле дерек арамей дилинде гүрләпдир. Көне Әхтиң көп ери еврей дилинде язылыпдыр.

Гчк 14:13; 39:14,17; 40:15; 41:22; 43:32; Мср 1:15-19; 21:2; 1Шам 4:6

Серет: Арамей.

Ю

Ю

1. Юнус пыгамбер

2. Юсуп пыгамбер

Юнус пыгамбер – Ниневе халкының пис ишлери үчин олары Худайың вейран этҗекдиги барада дуйдурыш берен пыгамбер. Онуң дуйдурышы себәпли халк тоба этди ве Худай олары багышлады.

Юнус китабы.

Юсуп пыгамбер – Ысрайылың иң сөйгүли оглы, Эфрайым билен Манашаның какасы. Доганлары оны гул эдип сатдылар, эмма Худай оны халас этди ве Мүсүр патышасының «саг эли» этди. Ол ерде Юсуп доганларыны ве тутуш машгаласыны, шейле хем көп мүсүрлилери узак вагтлап болан гуракчылык дөврүнде ачлыкдан халас этмекде эсасы хызматы битирди.

Гчк 30:24-25; 37:1–50:26.

Серет: Фараон.

Й

Й

1. Йыгнагың хызматчысы
2. Йыгнагың ёлбашчылары
3. Йыгнак

Йыгнагың хызматчысы – Иса гөге гөтериленден соң ве Мукаддес Рух иненден соң, месихилер топарына окатмага ве хызмат этмәге белленен йөрите адамлар тарапындан ёлбашчылык эдилипдир. Мунда белли бир дүзгүн болмандыр, муңа гарамаздан Павлус өз хатларында нәхили адамларың ёлбашчылык этмелидиги барада анык гөркезмелер берипдир. Иса башгалара хызмат этмеклиге өрән ёкары баха берипдир.

Рес 14:23; 1Пет 5:1-4; 1Тим 3:1-13; Рим 16:1; 1Тим 5:17-21; Тит 1:5-9; Ев 13:7,17.

Йыгнагың ёлбашчылары –

Серет: Яшулулар.

Йыгнак – Тәзе Әхт дөврүнде Иса ынанянлар сежде этмек үчин Иерусалимдәки ыбадатханада йыгнанышыпдырлар. Мундан соң тизара олар өз өйлеринде йыгнанышып башлапдырлар. Хош Хабар тутуш Рим империясында вагыз эдиленсоң, йыгнаклар көп ерлерде гурналды. Бу гүнки гүн йыгнаклар дүнйәниң әхли ерлеринде гечирилйәр. Бу йыгнакларың әхлиси бир бейик Йыгнагың бөлүми хасапланып, онуң дүзүми Исаның дөврүнден тә шу гүне ченли месихилерден ыбаратдыр.

Мат 16:18; Рес 8:1; 9:31; Рим 16:5; 1Кор 11:18; Эфе 5:23-32; Айн 1:11.

З

З

1. Зебур
2. Зекат
3. Зыгыр
4. Зыярат нагмасы

Зебур – 150 мезмурдан ыбарат топлум, оларың көпүси Давут пыгамбер тарапындан языландыр. Зебур Көне Әхтиң бир бөлегидир.

Серет: Давут пыгамбер; Көне әхт; Мезмур.

Зекат –

Серет: Ондан бири.

Зыгыр – Орта Гүндогарда өсүмлигиң бир гөрнүши. Зыгыр үйшмегини йыгнап, сувда эзипдирлер, соңра гурадып, сүйүмини айратын алып, ондан йүплүк өрүпдирлер ве ондан непис мата докапдырлар. Ахырында, докалан зыгыр мата йүң мата гаранда гыммат хасапланыпдыр, себәби оны ыссы ховада геймек якымлы болупдыр ве оны өндүрмек кын болупдыр. Руханы гейимлериниң кәбирлери зыгыр матадан докалыпдыр.

Мср 9:31; 25:4; 26:1; Лев 6:10; 16:4; Сүл 31:13; Дан 10:5.

Зыярат нагмасы – Еврейче «ёкары чыкян айдым» диймекдир. Бу айдым дагың ёкарсында ерлешйән ыбадатхана чыкыланда айдылыпдыр. Бу айдымлар дини байрамчылыклар үчин Иерусалиме баряркалар, ёлда зыяратчылар тарапындан айдылып, ыбадатханада байрамчылыгың бир бөлеги хөкмүнде сежде эдипдирлер. Бу сөз кәбир мезмурың еврейче адының бир бөлегидир.

Зеб 119-133.

Table of Contents

Гириш

Левилер

- 1‑нҗи бап
- 2‑нҗи бап
- 3‑нҗи бап
- 4‑нҗи бап
- 5‑нҗи бап
- 6-нҗы бап
- 7‑нҗи бап
- 8‑нҗи бап
- 9-нҗы бап
- 10-нҗы бап
- 11‑нҗи бап
- 12‑нҗи бап
- 13‑нҗи бап
- 14‑нҗи бап
- 15‑нҗи бап
- 16-нҗы бап
- 17‑нҗи бап
- 18‑нҗи бап
- 19-нҗы бап
- 20‑нҗи бап
- 21‑нҗи бап
- 22‑нҗи бап
- 23‑нҗи бап
- 24‑нҗи бап
- 25‑нҗи бап
- 26-нҗы бап
- 27‑нҗи бап

Сөзлүк

А

- Адалатлы
- Адам ата
- Агта
- Агыз беклемек
- Ахалот
- Аждарха
- Акмак
- Аламот
- Алоэ
- Амалеклер
- Аммонлар
- Аморлар
- Анаклар
- Араба дүзлүги
- Арамей дили
- Арфа
- Артемис
- Арвах-җын
- Арёпагус
- Ашера
- Ашторет
- Ашур
- Аянлык
- Азия

Б

- Бабыл
- Багал
- Баш руханы
- Башан
- Байрам йылы
- Байрамчылыклар
- Берекет
- Беелзебул
- Бу дүнйәниң хөкүмдары
- Бут
- Бүтинлей ёк этмек

Ч

- Чатма байрамы

Д

- Дагон
- Давут галасы
- Давут Оглы
- Давут пыгамбер
- Декаполис
- Дери кесели
- Дикме даш
- Дога-дилег этмек
- Догры

Э

- Эфиопия
- Эфот
- Эл гоймак
- Эллинҗи гүн байрамы
- Эляша пыгамбер
- Эпикурчы философлар

Ә

- Әхт

- Әхт сандыгы

Ф

- Фараон
- Фарисейлер
- Финикия

Г

- Гала дервезелери
- Галла байрамы
- Галла садакасы
- Ган
- Гиргашлар
- Гитит
- Гомора
- Гөгүң Шалыгы
- Гөк
- Гөргүр
- Гөрнүш
- Греклер
- Гурбанлык сыпасы
- Гурбанлыклар
- Гурсакча
- Гүнә гурбанлыгы
- Гүнәден сапланма гүни
- Гырнак аял
- Гызыл деңиз

Х

- Хача чүйлемек
- Халасгәр
- Хантагта
- Хасыл байрамы
- Хеләкчилик ери
- Хепдәниң биринҗи гүни
- Хермон дагы
- Хетлер
- Хигаён
- Хирод
- Хивилер
- Хореп
- Хорылар
- Хоссар
- Хош хабар
- Хошбой ыслы гамыш
- Хошея пыгамбер
- Хов эне
- Хөдүр чөреги
- Худай
- Худайың Гузусы
- Худайың Оглы
- Худайың Шалыгы
- Хызмат этмек

И

- Иблис
- Ичги садакасы
- Ички гала
- Император
- Инҗил
- Иң мукаддес отаг
- Иордан дерясы
- Иса
- Ишая пыгамбер
- Иерусалим

Җ

- Җебрайыл перишде
- Җелиле
- Җеннет
- Җул гейинмек

К

- Канун
- Канун китабы
- Кемош
- Кенган
- Кенганлар
- Керуп
- Кесетлер
- Кейнлер
- Кәкилик оты
- Көне Әхт
- Күл үстүнде отурмак

Л

- Ладан
- Левилер
- Лира
- Ливан
- Ливятан
- Лолы
- Лут

М

- Мадай
- Манна
- Маскил
- Меҗлис
- Меръем
- Месх ягы
- Месих
- Месопотамия
- Мейлетин садака
- Мезмур
- Мәликсадык
- Мидянлар
- Микайыл
- Миктам
- Миллетлер
- Милло
- Мирас
- Молек
- Моваплар
- Мукаддес
- Мукаддес чадыр
- Мукаддес чөрек
- Мукаддес даг
- Мукаддес отаг
- Мукаддес өй
- Мукаддес Рух
- Мурдар
- Муса пыгамбер
- Мут лабен
- Мүр
- Мүрзе

Н

- Надан
- Нард
- Назыр
- Нефиллер
- Негеп чөли
- Новбахар огул
- Нух пыгамбер

О

- Омын

- Ондан бири

Ө

- Өлүлер дүнйәси

- Өй бутлары

П

- Парс империясы
- Парз
- Пата
- Патрос
- Перишде
- Перизлер
- Перман
- Песах байрамы
- Петир байрамы
- Пилат
- Пилиштлилер
- Пурым байрамы
- Пыгамбер
- Пыгамберлик этмек

Р

- Рабби
- Рахап
- Рапалар
- Реб
- Реббе хөдүр эдилен чөрек
- Реббе йүз тутулян чадыр
- Реббиң гүни
- Реббиң өйи
- Реббиң сачагы
- Ресуллар
- Римлилер
- Рух
- Руханы

С

- Сабат гүни
- Садака
- Саддукейлер
- Саламатлык гурбанлыгы
- Салгытчы
- Салим
- Самария
- Сара

- Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

- Сежде этмек
- Сеждегәх
- Села
- Серафлар
- Сердар
- Сидон
- Синагога
- Синай
- Сион
- Сион гызы
- Содом
- Сөвеш арабасы
- Стоик таглыматчылар
- Сур
- Сурнай байрамы
- Сува чүмдүрмек
- Сүлейман пыгамбер
- Сүннет
- Сүннетсизлер
- Сүргүн
- Сыпа

Ш

- Шеминит
- Шейтан
- Шигаён
- Шөхрат

Т

- Табшырык
- Тегелек ховуз
- Тәмиз
- Тәзе Ай байрамы
- Тәзе Әхт
- Төврат
- Төврат мугаллымы
- Туты
- Түтетги
- Түтетги сыпасы

У

- Урым ве Туммым

Ы

- Ыбадатхана
- Ыбрайым пыгамбер
- Ыляс пыгамбер
- Ынсан оглы
- Ысхак пыгамбер
- Ысмайыл пыгамбер
- Ысрайыл
- Ысрайылың он ики тиреси
- Ызына сатын алмак

Я

- Ябуслар
- Яг
- Яг гуймак
- Яхуда
- Яхудаларың дили
- Яхуды
- Якма гурбанлыгы
- Якуп пыгамбер
- Ялкамак
- Яшулулар
- Язык гурбанлыгы

Е

- Едутун
- Ехошапат җүлгеси
- Еврей

Ю

- Юнус пыгамбер

- Юсуп пыгамбер

Й

- Йыгнагың хызматчысы
- Йыгнагың ёлбашчылары
- Йыгнак

З

- Зебур
- Зекат
- Зыгыр
- Зыярат нагмасы