Мукаддес Китап
Author: Мукаддес Китап Терҗиме Институты
Date: 2018-09-17T08:04:30.045178+00:00

Гириш

Гириш

1. Ысрайыл сердарлары

2. Сөзлүк

Элиңиздәки Мукаддес Китап хер бир адам үчин иң ваҗып китапдыр! Бу китап аркалы адамзат өз Ярадыҗысы Худайы танап, Онуң биз үчин ниетлән аҗайып максадыны өвренер ве иман эдип, бакы яшайша эе болар. Бейик патыша болан Давут пыгамбер Худайың Сөзи барада өз мезмурларының биринде: «Сениң сөзүң – чыра аякларыма, ол – ягтылык мениң ёдама» дийип айдяр. Худайың Сөзи, догрудан-да, хер бир ынсаның дурмушы үчин чырадыр, йөрейән ёлуны ягтылдян нурдур! Гой, Худай бу китабы окаян хер бир ынсана пәхим-пайхас берип, Өз Сөзүниң уммасыз байлыгыны оңа багыш этсин!

Китапларың атлары

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китапларың атлары дүрли-дүрлүдир:

- •Китап я-да онуң эсасы бөлеги белли бир адам тарапындан язылып, шол адамың ады билен атландырыляр, мысал үчин, «Сүлейманың пәхимлери».

- •Китап хайсыдыр бир адам барада язылып, шол адамың адына лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Рут».

- •Китап ысрайыл халкының тарыхының хайсыдыр бир дөврүни беян эдип, шол дөвүрдәки вакалара, ягдайлара лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Ысраыыл сердарлары». Булар барада хас гиңишлейин маглуматы алмак үчин, хер китабың башында берилйән гириш бөлүмине гөз айлаң.

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китаплар шу топарлара бөлүнйәр:

- •Көне Әхт

- ◦Төврат (Гелип чыкыш – Канун таглыматы)

- ◦Ир дөвүрдәки пыгамберлер; бу китаплар топары кәвагт «Тарыхы китаплар» дийлип хем атландырыляр (Ешува – Патышалар (Икинҗи китап))

- ◦Язгылар, шейле топара Зебур ве Сүлейманың пәхимлери ялы китаплар гирйәр. (Йыл язгылары – Нагмалар нагмасы)

- ◦Бейлеки пыгамберлер (Ишая – Малакы)

- •Тәзе Әхт

- ◦Хош хабарлар. Муңа дөрт китап дегишли болуп, олар дүрли адамлар тарапындан языландыр. Олар өзлериниң шаят болан вакаларыны беян эдйәрлер.

- ◦«Ресулларың ишлери» атлы китап Лука тарапындан языландыр. Ол бу китапда Иса Месихиң гөге гөтериленден соң болан вакалары беян эдйәр.

- ◦Хатлар. Булар Павлус, Петрус ве Ёханна ялы авторларың месихи йыгнаклара язан хатларыдыр.

- ◦«Ёханна гелен аянлык» эдебиятың айратын гөрнүши болуп, онда Худайдан гелен гөрнүшлер ве аянлыклар беян эдилйәр.

Ёкарда агзалан китаплар топлумларының хер бири өзүне махсус болан жанрда языландыр. Шонуң үчин-де окыҗы китабы оканда, онуң жанр айратынлыгыны хасаба алмалыдыр.

«Көне Әхт» ве «Тәзе Әхт» китапларына гошмача сөзбашылар берилйәр. «Көне Әхтиң» дүзүмине пыгамберлериң китапларының хем гирйәндигине гарамаздан, оңа түркмен окыҗыларына гиңден таныш болан «Төврат» ве «Зебур» диен гошмача сөзбашылар берилди. «Тәзе Әхт» китабына «Инҗил» диен гошмача сөзбашы берилсе-де, онуң дүзүмине «Инҗилден» башга китаплар ве иманлылар йыгнакларына язылан хатлар гирйәр.

Худайың атлары

Көне Әхт китабы түркмен дилине асыл нусгадан, ягны еврей дилинден терҗиме эдилди. Бу китабың еврей дилиндәки асыл нусгасында Худайың бирнәче ады душ гелйәр. Онуң «Элохим» ады хас көп уланылып, ол түркмен дилине «Худай» дийип терҗиме эдилди. Онуң бейлеки ады Яхве болуп, ол хем «Худай» диймеги аңладяр. Бу ат түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. «Реб» сөзи Худайың әхт баглашан, Өзүни халкына аян эден я-да ынсан кешбинде пейда болан ягдайларына дегишли вакаларда уланылды. Худайың «Эл-Шаддай» ады түркмен дилине «Гудратыгүйчли» дийип, «Эл-Элён» болса «Бейик Худай» дийип терҗиме эдилди. Худайың китапда сейрек душ гелйән «Адонай» ады «Таңры» дийип терҗиме эдилди. Херекет эдйән, бейик ишлери амала ашырян Худайы суратландырмак үчин еврей дилинде утгашдырылып уланылан «Яхве Элохим» ады түркмен дилине «Худайымыз Реб» дийип терҗиме эдилди.

Тәзе Әхт китабының асыл нусгасы грек дилинде язылып, онда Худай бабатда «куриос» диен сөз уланыляр. Китабың язга гечирилен дөврүнде бу сөз «ага» я-да «хоҗайын, эе» диймеги аңладярды. Көне Әхтиң грек дилиндәки терҗимесинде Худайың «Яхве» ве «Адонай» атлары хем «куриос» дийип терҗиме эдилендир. Шонуң үчин-де, Тәзе Әхт китабында адамлар Иса Месихе «куриос» дийип йүзлененлеринде, Оны Худай хөкмүнде кабул эдендиклери әшгәр боляр. Шейле ягдайларда «куриос» сөзи түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. Мундан башга-да, Иса Месих өлүмден диреленден соң Оңа Куриос Иса Месих дийип йүзленилип, бу ат түркмен дилине «Реббимиз Иса Месих» дийип терҗиме эдилди.

Мукаддес Язгылар ве тарыхы вакалар

Мукаддес Язгыларда беян эдилйән вакалара долы ве догры дүшүнмек үчин, олара шол дөвүрде болуп гечен тарыхы вакалар билен умумы багланышыкда гарамалыдыр. Ашакда Мукаддес Язгыларда беян эдилен тарыхы дөвүрлериң ве империяларың ады берилйәр:

1.Ыбрайым пыгамбериң дөврүне ченли болуп гечен вакалар. Худай дүнйәни ярадяр. Ол Адам атаны ве Хов энәни ярадып, олары Эрем багында ерлешдирйәр. Эмма олар Худайың эмрини бозансоңлар, Эремден махрум эдилйәрлер. Оларың несли көпелип, ер йүзүне яйраяр, гүнә ичинде яшап, өз дурмушларына гүмра болуп, Яраданы унудяр. Худайың муңа җуда гахары гелип, тутуш адамзады ёк этмеги ниет эдинйәр. Ол Өз ниетини берҗай этмек үчин, ер йүзүне элхенч сил иберйәр-де, Нух пыгамбер билен онуң машгаласындан башга тутуш адамзады ёк эдйәр. Хава, Худай шол силде диңе Нух пыгамбери ве онуң машгаласыны халас эдйәр, себәби олар дири Худая иман эдип, Оңа сежде эдйәрдилер. Беян эдилйән вакаларың шу тапгыры Нухуң несиллериниң Бабыл минарасыны гуршы ве тутуш адамзадың несил дарагтының дөрейши билен тамамланяр.

2.Ыбрайым пыгамбер барадакы вакалар. Хич перзенди болмадык Ыбрайым пыгамбере Худай бир огул берҗекдигини, ондан бейик бир миллет яратҗакдыгыны вада берйәр. Мундан башга-да, Худай пыгамбере онуң неслине «бал билен сүйт акян» Кенган топрагыны-да мирас берҗекдигини вада эдйәр. Ыбрайым пыгамбер вада берлен юрда гөчүп, ол ерде чадырда бир чарвадар кимин яшаяр. Худай Ыбрайымың агтыгы Якуба «Ысрайыл» дийип ат берйәр. Ысрайылың он ики оглы болуп, олар тутуш халкың несилбашылары боляр. Ысрайылың Юсуп атлы сөйгүли оглы доганлары тарапындан Мүсүр гулчулыгына сатылса-да, Худай оны ялңыз гоймаяр. Юсуп пыгамбер Худайың көмеги билен тутуш Мүсүр юрдунда икинҗи дереҗели адам боляр. Ол ачлык дөврүнде тутуш юрды ве өз атасының машгаласыны халас эдйәр. Онуң несли Мүсүрде җуда көпелйәр, эмма Юсуп пыгамбер арадан чыкандан соң, олар Мүсүр юрдунда гул болярлар.

3.Мүсүрден чыкыш ве вада эдилен топрагы эелемек барадакы вакалар:

а.Муса Ысрайылың неслини мүсүр гулчулыгындан азат эдйәр. Ысрайылың огулларындан дөрән тирелер чөлде Худая эерип, Ондан Мукаддес Кануны кабул эдйәрлер. Худай олара леви тиресини руханычылыга беллемеги ве Өзи үчин мукаддес чадыры ясамагы буюряр. Бу чадыр Худая сежде этмек үчин ниетлененди.

б.Ешува ысрайыллары Ыбрайым пыгамбере вада берлен топрага – Кенгана гетирйәр. Олар бу топрагы шол ерде яшап йөрен тирелерден басып алярлар. Бу тирелериң аглаба бөлеги Нух пыгамбериң Хам ве Яфес атлы огулларының несиллериди. Ыбрайым пыгамбер болса Нух пыгамбериң новбахар оглы Самың неслиди. Ысрайылың душманлары болан аммонлар ве моваплар болса Лутуң несиллериди. Басылып алнан юрт он ики бөлеге бөлүнип, ысрайыл тирелериниң арасында биҗе боюнча пайланыляр. Юсубың ики оглундан ики тире эмеле гелйәр, себәби Ысрайыл пыгамбер дүнйәден өтмәнкә олары өз огуллары хөкмүнде кабул эдип, ак пата берипди. Шонуң үчин-де, он ики бөлеге бөлүнен топрак Ысрайылың он бир оглуның несиллериниң арасында мүлк хөкмүнде пайланыляр. Ысрайылың Леви оглуның несиллери болса руханычылыга беллененсоңлар, топракдан хич мүлк алмаярлар, себәби Ысрайыл Худайы Реббиң Өзи оларың мүлкүди.

4.Он ики тирәниң бир патышалыгы эмеле гетириши барадакы вакалар:

а.Шавул патыша Ысрайылың илкинҗи патышасы боляр. Соңра Давут пыгамбер Ысрайыла патыша боляр ве он ики тирәни бирлешдирип, бир миллети эмеле гетирйәр--де, өз чәклерини гиңелдйәр.

б.Сүлейман пыгамбер Реббе сежде этмек үчин дүнйәде деңи-тайы болмадык ыбадатхананы гуряр.

5.Патышалыгың бөлүнмеги барадакы вакалар. Сүлейман пыгамбер арадан чыкандан соң, онуң ики оглуның арасында уруш башланяр. Юрдуң демиргазыгындакы он тире Сүлейманың огулларының бирини голдап, Ысрайыл патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве бенямин тирелери болса Сүлейманың бейлеки оглуны голдап, юрдуң гүнортасында Яхуда патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве Ысрайыл патышалыклары пыгамберлериң язгыларында көп ятланыляр. Демиргазык патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр, илаты болса Бабыла сүргүн эдилйәр.

6.Сүргүнлик дөври ыбадатхана вейран эдилйәр, гүнорта патышалыгы болан Яхуданың абрайлы ве гөрнүкли адамлары, машгалалары бабыллылар тарапындан есир алыняр.

7.Дикелдиш дөври – Парс империясы дөрәнден соң яхудылара өз ватанына, Ысрайыла доланмак ругсат эдилйәр. Олар өз юрдуна доланып, шәхери ве ыбадатхананы дикелдйәрлер.

8.Көне ве Тәзе Әхтиң аралыгындакы дөвүр – Македония империясы. Ортаер деңзи македониялылар тарапындан басылып алыняр. Македонлар грек дилини яйрадып, билим улгамыны өсдүрип яйбаңландырярлар.

9.Иса Месихиң дурмушы ве хызматы. Шол дөвүрде яхудылар Рим империясына гарашлы болуп, онуң беллән патышаларының голастында яшаярдылар. Шейле патышаларың бири-де Хирод болуп, ол Рим императорына долы гарашлы болупдыр.

10.Илкинҗи месихилер йыгнагы. Иса Месих гөге гөтериленден соң, Оңа иман эденлериң саны барха артяр. Гүйчли ызарланмалара, сөгүлмелере ве эҗирлере гарамаздан, оларың саны барха көпелйәр. Месихи йыгнаклар Орта Гүндогардан Рим империясының Азия велаятына (хәзирки Түркие), хатда Европа юртларына ченли яйраяр.

Мукаддес Язгыларың жанрлары

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде үч дүрли жанр: кысса (беян этме), гошгы (я ак гошгы) ве гошгы жанрында язылан проза уланылды. Гошгы жанрында язылан проза долы капыя эе болмаса-да, гошгы ялы окаляр. Шонуң үчин-де, шейле жанрда язылан пыгамберлик китаплары терҗиме эдиленде, олар гошгы гөрнүшде реҗеленди. Еврей шыгрыетинде «параллелизм» усулы гиңден уланыляр. Шейле усулда язылан гошгуларың биринҗи сетиринде беян эдилйән пикир икинҗи сетиринде гайталанып, манысы хас гиңишлейин дүшүндирилйәр.

Голязмалар

Көне Әхт китабы түркмен дилине еврей дилинде язылан Масоретик текстлеринден терҗиме эдилди. Бу Масоретик текст Библия Хебрайиканың соңкы неширинде чап эдилди. Зерурлыгың дөрән ягдайларында шу нешириң теклип эден алтернатив дүшүндирмелеринден хем угур алнып, олара дегишли чыкгытлар берилди. Тәзе Әхт китабы грек дилиндәки голыазмадан (Бирлешен Мукаддес китап җемгыети, 4‑нҗи нешири) терҗиме эдилди. Бу гөрнүшдәки аятларың Текстус Ресептус билен тапавутлы болан ягдайларында олара хем дегишли чыкгытлар берилди.

Чыкгытлар

Терҗимеде чыкгытларың бирнәче гөрнүшлери уланылды. Оларың иң йөнекейи окыҗа дүшнүксиз я-да нәбелли болан сөзе дүшүндириш берйәр. Шейле сөзлер китабың ахырында берилйән Сөзлүкде хем ерлешдирилендир. Чыкгытларың ене бир гөрнүши терҗиме эдилен асыл нусгадакы аятларың башга гөрнүшиниң бардыгыны хем гөркезйәр. Шейле аятларың арасындакы тапавут җикме-җик гөркезилмесе-де, хайсы асыл нусгадан алнандыгы мәлим эдилйәр.

Өлчег бирликлери

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде өлчег бирликлерини аңлатмак үчин мысгал, гадак, батман ялы гадымы көне түркмен өлчег бириклери уланылды. Оларың хәзирки дөвүрдәки такмынан өлчегини гөркезмек үчин дегишли чыкгытлар берилди. Шейле-де, чыкгытларда көне еврей ве грек өлчеглери уланылды. Сиз бу өлчег бирликлерини китабың ахырында берилйән таблисада гөрүп билерсиңиз.

Салгыланма аятлары

Тәзе Әхтиң китапларында Көне Әхтден мысал гетириленде, онуң хайсы китапдан алнандыгыны гөркезмек үчин салгыланма аятлары берилйәр. Бу окыҗа аядың я-да бабың асыл мазмуныны тапмагы еңиллешдирмек максады билен эдилди.

Мукаддес Язгыларың стили

Мукаддес Язгыларың стили өзболушлыдыр. Себәби онуң асыл нусгасының язылан дөврүндәки дурмуш ягдайларының, дәп-дессурларының кәбирлери түркмен дурмушы ве медениети үчин нәтанышдыр. Шоңа гөрә-де, терҗимечилер асыл нусганың манысының түркмен окыҗысына дүшнүкли болмагы үчин бу ише өрән сересаплы чемелешдилер. Олар асыл нусганың манысының үйтгедилмегине я-да тесвирленмегине ёл бермезлик үчин, оны сөзме-сөз терҗиме этмекден я-да диңе манысыны терҗиме этмекден гача дурдулар. Өңде гойлан меселәниң кын боландыгына гарамаздан, терҗиме адаты окыҗа дүшнүкли болуп, манысының арасса, анык ве тебигы болмагы үчин сада дилде эдилди. Терҗиме стилиниң дүрли болмагы терҗимелериң хем дүрли боляндыгыны аңладяр. Шонуң үчин-де, хайсыдыр бир терҗимәни башга терҗиме билен деңешдирип, онуң нәдогры эдилендигини айтмак ерликсиздир. Терҗимелериң бирмеңзеш болуп, адалгаларың я-да җүмлелериң башгача, окыҗа хас дүшнүкли тәрде берилмеги ахмалдыр. Мундан башга-да, терҗимелериң хеммеси белли бир дереҗеде дүшүндирмелере эедир. Терҗимәниң довамында душ гелен икиманылы сөзлемлериң аглаба бөлегиниң дүшүндирилмелери окыҗының пайына галдырылды. Йөне манысы өрән чылшырымлы ве айдың болмадык аятларың кәбирлери садалашдырылып, окыҗа дүшнүкли болар ялы терҗиме эдилди. Шейле аятларың терҗимесинде көп алымлар тарапындан бу бабатда кабул эдилен дүшүндиришлерден угур алынды.

Мукаддес Китап Терҗиме институты

Көне Әхт

Ысрайыл сердарлары

Ысрайыл сердарлары

Гириш

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21

Ысрайыл сердарлары китабы ысрайыл халкының баштутансыз яшан дөврүни беян эдйәр. Шол дөвүрде дагынык яшап йөрен ысрайыл тирелерини бүтеви бир миллете өврүп билҗек сердарлар герекди, себәби гоңшы халклар оларың үстүне чозуп, халкы дынгысыз эзйәрдилер. Шонуң үчин-де, Реб ысрайыл тирелерини бирлешдирҗек сердарлары сайлаярды. Бу сердарлар халка баштутанлык эдип, ысрайылларың душманларына гаршы сөвешйәрдилер. Булардан башга-да олар тирелериң ер ве бейлеки эмләклер бабатдакы давалы меселелерини чөзйәрдилер.

Шейле сердарларың бири-де Шимшонды. Ол гүйчли шахсы хәсиетлери билен көплери ызына эердйәрди, йөне өз этҗек ишлеринде кәвагт ысрайыл халкына геңешмейәрди. Эмма ысрайылларың өзлери хем этҗек ишлеринде көпленч Худая геңешмейәрдилер. Олар Онуң буйрукларыны бозуп, битабын болярдылар, башга халкларың бутларына сежде эдйәрдилер, өзлерини мүсүр гулчулыгындан бошадан Худайы унудярдылар. Оларың шейле бойнуёгынлыклары зерарлы Худай олары Өз пенакәрлигинден махрум эдйәрди. Шонда гоңшы халклар оларың үстүне чозуп, мал-мүлклерини олҗа, огул-гызларыны есир алярдылар. Ысрайылларың шейле битабынлыклары зерарлы олар өзлерине вада берлен юрды ве айратын хукугы, ягны Худайың халкы болмак хукугыны йитирмек ховпы дөрейәрди. Худайың ысрайыллара юрды ве Өз халкы болмак хукугыны берип, олар билен әхт багланышы барада Канун таглыматы китабында беян эдилйәр. Шол әхте лайыклыкда, ысрайыл халкы Худая табындыклары үчин ялканыша мынасып, битабынлыклары үчин гаргыша дучар болмалыдылар.

Мазмуны

- Ешуваның өлүмине ченли болан вакалар 1:1–2:10

- Ысрайыл сердарлары 2:11–16:31

- Дүрли вакалар 17:1–21:25

1‑нҗи бап

Ысрайыллар кенганлар билен сөвешйәрлер

1^1Ешува өленден соң, ысрайыллар: «Кенганларың гаршысына илки хайсымыз сөвеше чыкмалы?» дийип, Ребден сорадылар+.

2Реб: «Яхуда тиреси чыкар: ине, Мен бу юрды оларың элине берҗекдирин» дийди.

3Яхудалар шимгон тиресине: «Бизиң пайымыза дүшен ер үчин кенганларың гаршысына биле сөвешмәге гелиң. Биз хем сизиң пайыңыза дүшен ер үчин сөвешмәге барарыс» дийдилер. Шимгонлар олар билен биле гитдилер. 4Яхудалар сөвеше гирдилер, Реб кенганлары ве перизлери оларың элине берди. Олар Безек диен ерде душманың он мүңүсини өлдүрдилер. 5Безекде олар Адоныбезеге саташдылар, онуң билен сөвешип, оны еңдилер, кенганлары ве перизлери дерби-дагын этдилер+. 6Адоныбезек гачды, йөне онуң ызындан ковуп тутуп, онуң эллериниң хем аякларының башам бармакларыны чапдылар. 7Шонда Адоныбезек: «Эллериниң хем аякларының башам бармаклары чапылан етмиш саны баштутан мениң сачагымдан гачан чөрек овунтыкларыны чөпләп ийипди. Шолара эденлерими инди Худай мениң өзүме гөркезйәр» дийди. Олар Адоныбезеги Иерусалиме гетирдилер; ол шол ерде өлди+.

8Соңра яхудалар Иерусалими басып алып, онуң илатыны гылычдан гечирдилер ве галаны отладылар+. 9Ондан соң олар даглыкда, Негепде ве гүнбатар байырлыкда яшаян кенганларың гаршысына сөвеше гирдилер. 10Көне ады Кирятарба болан Хебронда яшаян кенганларың үстүне чозуп, Шешай, Ахыман ве Талмай баштутанларыны боюн эгдирдилер+.

11Бу ерден ол Дебириң илаты билен урушмага гитди. Дебире өң Кирятсепер дийилйәрди+. 12Калеп: «Еңиш газанып, Кирятсепери басып алана, гызым Аксаны гелин эдип берҗек» дийди+. 13Бу галаны Калебиң доганы, Кеназың оглы Отниел басып алды. Калеп өз гызы Аксаны оңа берди.

14Той гүни Акса өз какасының янына гидип, ондан ер дилемек үчин Отниелден разылык алды. Акса барып, эшегинден дүшенде, Калеп ондан: «Гызым, нәме дилегиң бар?» дийип сорады. 15Акса какасына: «Маңа пешгеш берсене. Сен маңа Негеп чөлүниң гурак ерлерини бердиң, маңа сув булакларыны-да берәй!» дийди. Шунлукда, Калеп ёкаркы ве ашакы чешмелери хем оңа багыш этди.

16Кейнлерден болан Мусаның гайынатасының несиллери яхудалар билен билеликде Палма галасындан чыкып, Арадың голайында Негепдәки Яхуда чөлүне яшамага гитдилер. Ол ерде олар амалеклериң арасында орнашдылар+. 17Соңра яхудалар шимгонлар билен билеликде, Сепат галасында яшаян кенганларың үстүне чозуп, олары еңдилер. Олар галаны Реббе багыш эдип, бүтинлей ёк этдилер ве онуң адына Хорма[*] дакдылар. 18Яхудалар Газа, Ашкелон ве Экрон галаларыны-да, оларың даш-төверегиндәки мейданлары билен биле басып алдылар. 19Реб яхудалар билен биледи. Олар даглыкда яшаянлары еңип, олары ковуп чыкардылар, эмма дүзлүкде яшаянлары еңип билмедилер, себәби оларың демир сөвеш арабалары барды+. 20Мусаның вада эдиши ялы, Хеброн Калебе берилди. Ол болса анакларың үч уругыны ол ерден ковуп чыкарды+. 21Беняминлер Иерусалимде яшаян ябуслары ковуп чыкармадылар, олар хәли-хәзире ченли хем беняминлер билен биле бу ерде яшап йөрлер+.

22Юсубың несиллери Бейтелиң гаршысына сөвеше чыкдылар. Реб олар биленди. 23Олар Бейтеле (галаның өңки ады Лузды) гөзден гечирмек үчин өз җансызларыны ибердилер+. 24Җансызлар галадан гелйән бир адамы гөрдүлер, оны тутуп, оңа: «Эгер бизе галаның гирелгесини гөркезсең, биз саңа рехимдарлык эдерис» дийдилер+. 25Ол адам булара галаның гирелгесини гөркезди. Юсубың несиллери галаны гылычдан гечирдилер, йөне бу адама хем онуң ковум-гарындашларына дегмедилер. 26Ол адам хетлериң юрдуна барып, ол ерде гала гурды ве өң яшан галасының хатырасына онуң адына Луз дакды. Ол гала хәзире ченли шол ат билен атландырыляр.

27Манашалар Бейтшеян, Тагнак, Дор, Иблегам, Мегидо галаларының ве олара дегишли обаларың илатыны ковуп чыкармадылар, шейдип, кенганлар шол ерде яшадылар+. 28Ысрайыллар гүйчлененден соңра, олар кенганлары бүтинлей ковуп чыкармадылар-да, меҗбуры иш эдйәнлере өвүрдилер.

29Эфрайымлар хем Гезерде яшаян кенганлары ковмадылар, кенганлар олар билен бир ерде яшадылар+.

30Шейлеликде, зебулунлар Китрон ве Нахалал галаларының илатыны ковмадылар, кенганлар олар билен яшабердилер, йөне кенганлар олары меҗбуры иш эдйәнлере өвүрдилер.

31Ашерлер Акко, Сидон, Ахлап, Акзып, Хелба, Афык ве Рехоп галаларының илатыны ковмадылар+. 32Шейдип, ашерлер шол ериң илаты болан кенганларың арасында яшабердилер, чүнки олары ковмадылар.

33Нафталылар Бейтшемешиң, Бейтанадың илатыны – кенганлары ковман, оларың арасында яшадылар. Эмма олар Бейтшемеш билен Бейтанадың илатыны меҗбуры иш эдйәнлере өвүрдилер+.

34Аморлар данлары даглыга тарап гысдылар, олары дүзлүге гойбермедилер+. 35Аморлар Херес дагында, Аялонда, Шагалбымда яшамагы йүреклерине дүвдүлер; Юсубың несиллери гүйчлененде, олар аморлары меҗбуры иш эдйәнлере өвүрдилер. 36Аморларың серхеди Ичян гечидинден Села гаясына ченли, хатда ондан хем аңры узалып гидйәрди+.

2‑нҗи бап

Ысрайыллар Реббе бивепалык эдйәрлер

2^1Реббиң перишдеси Гилгалдан Бохиме гелип, шейле дийди: «Мен сизи Мүсүрден чыкарып, ата-бабаларыңыза сөз берен юрдума гетирдим. Мен шол махал Өзүмиң сиз билен эден әхтими асла бозмаҗакдыгымы ве+
2бу юрдуң илаты билен сизиң әхт эдишмели дәлдигиңизи, оларың гурбанлык сыпаларыны йыкып-юмурмалыдыгыңызы айдыпдым. Йөне сиз сөзүме гулак асмадыңыз. Бу нәме этдигиңиз болды+? 3Шонуң үчин хем инди Мен сизе шуны айдярын: Мен олары сизиң өңүңизден ковмарын. Олар сизе душман боларлар, оларың худайлары сизе дузак боларлар»+. 4Реббиң перишдеси бу сөзлери айданда, әхли ысрайыллар мөңңүрип аглашдылар. 5Шонуң үчин олар бу ериң адына Бохим[*] гойдулар ве шол ерде Реббе гурбанлык бердилер.

6⚫Ешува адамлары өйли-өйүне уградандан соң, ысрайыллар өзлерине юртдан мүлк берлен ерлерине эелик этмек үчин гитдилер. 7Ешуваның яшан дөврүнде ысрайыл халкы Реббе гуллук этди. Ешувадан соң яшап, Реббиң Ысрайыла эден әгирт ишлерини гөзи билен гөрен гаррыларың дөврүнде-де ысрайыл халкы Реббе гуллук этди. 8Реббиң гулы Нун оглы Ешува йүз он яшап өлди. 9Оны Гагаш дагының демиргазык тарапындакы Эфрайым даглыгында, Тимнахересдәки өз мүлкүнде җайладылар+. 10Шейлелик билен, тутуш бир несил дүнйәден өтди ве бу өңки неслиң дерегине Ребби билмейән ве Онуң Ысрайыл үчин эден ишлеринден хабарсыз башга бир несил кемала гелди+.

11Соңра ысрайыллар Реббиң йигренйән ишлерини эдип, Багал бутларына гуллук этдилер+. 12Олар ата-бабаларыны Мүсүрден чыкаран өз Худайы Ребби терк эдип, даш-төверегиндәки әхли гоңшы миллетлериң худайларына сыгындылар, олара баш эгип сежде этдилер. Шейдип, олар Реббиң гахарыны гетирдилер+. 13Олар Ребби терк эдип, Багал хем-де Ашторет бутларына гуллук этдилер+. 14Реббиң ысрайыллара гахары гелди. Реб олары талаңчыларың элине берди, олары таладылар. Реб олары чар тарапдан душманларың элине берди. Олар душман өңүнде узак дуруп билмедилер+. 15Реббиң ант ичип сөз берши ялы, олар нирә сөвешмәге чыксалар, Реб ысрайыллара гаршы болды. Ысрайыллар гаты көп эҗир чекдилер+.

16Ысрайыллары талаңчыларың элинден халас этмек үчин Реб сердарлар сайлап чыкарды. 17Эмма олар сердарлара-да гулак асмадылар. Терсине, башга худайлара сежде эдип, Реббе бивепалык этдилер; Реббиң буйрукларыны ерине етирен ата-бабаларының ызына эермән, гайтам оларың ёлундан җуда тиз чыкдылар+. 18Реб олар үчин ёлбашчы сердары чыкаранда, Реб сердар билен биле боларды, сердарың әхли яшан өмрүнде, Реб ысрайыллары душманларының элинден халас эдерди. Чүнки олар сүтемиң ве зулумың голы астында боланларында, Реб олара рехим эдерди+. 19Эмма сердар өлен бадына, олар ене өңки ёлларына доланярдылар, ата-бабаларындан бетер бозулярдылар; башга худайлара гуллук эдип, олара сежде эдердилер. Шейдип, олар текепбирлик билен өзлериниң бет ишлеринден эл үзмедилер. 20Шоңа гөрә Реббиң ысрайыллара гахары гелип, шейле дийди: «Бу халк оларың ата-бабалары билен Мениң эден әхтими бозды, сөзүме гулак асмады, 21шу себәпден Ешува өлмезден өң, ковулман галан халкларың хич бирини-де, инди Мен оларың өңүнден ковмарын+. 22Шейдип, олары шу халклар билен сынап гөрҗек, ата-бабалары ялы олар хем Реббиң ёлундан йөрәрлермикә я-да ёк?» 23Реб бу халклары бирбада ковуп чыкармады. Олара Ешуваның ыгтыярына берилмедик үлкелерде галмагына ругсат берди.

3‑нҗи бап

Кенганда галан халклар

3^1Кенгандакы урушларың хич хайсысына гатнашып гөрмедик ысрайыллары сынамак үчин, Реб бирнәче миллетлери ковуп чыкарман өз юрдунда галдырды+. 2Реб муны Ысрайылың хер бир неслине сөвешмеги өвретмек үчин, эсасан хем өң хич хачан уршуп гөрмедик, урша хич хили теҗрибеси ёк соңкы несил үчин этди. 3Ине, Реббиң шол галдыран миллетлери: пилиштлилериң бәш ханлыгы, әхли кенганлар, сидонлар, Багалхермон дагындан Лебохамада ченли аралыкдакы Ливан дагында яшаян хивилер. 4Реббиң Мусаның үсти билен ата-бабаларына берлен буйрукларына ысрайылларың гулак асяндыкларыны я-да гулак асмаяндыкларыны сынамак үчин Реб шу халклары галдырыпды. 5Ысрайыллар кенганларың, хетлериң, аморларың, перизлериң, хивилериң ве ябусларың арасында месген тутдулар. 6Олар билен гыз алшып--беришдилер, оларың худайларына гуллук этдилер+.

Отниел сердар

7Ысрайыллар Реббиң йигренйән ишлерини этдилер, өзлериниң Худайы Ребби унудып, Багал хем-де Ашера бутларына гуллук этдилер+. 8Шол себәпден Реббиң Ысрайыла гахары гелип, олары Сирия патышасы Кушан-ришатайымың элине табшырды. Ысрайыллар секиз йыллап Кушан-ришатайымың гол астында болдулар. 9Олар Реббе перят эденлеринде, Реб олара Отниел диен бир халасгәр берди. Ол Калебиң иниси Кеназың оглуды+. 10Реббиң Рухы Отниеле инди; ол ысрайыллара сердар болуп, урша чыкды, Реб Сирия патышасы Кушан-ришатайымы онуң элине берди. Отниел Кушан-ришатайымы боюн эгдирди+. 11Юрт кырк йыллап парахат яшады. Соңра Кеназың оглы Отниел арадан чыкды.

Эхут сердар

12Ысрайыллар ене Реббиң йигренйән ишлерини этдилер. Реб хем Мовап патышасы Эглоны ысрайылларың гаршысына гүйчлендирди, себәби ысрайыллар Реббиң йигренйән ишлерини этдилер. 13Эглон аммонлылар ве амалеклер билен бирлешдилер ве ысрайыллара зарба уруп, Палма галасыны эеледи. 14Шейлеликде, ысрайыллар он секиз йыллап Мовап патышасы Эглоның гол астында галдылар.

15Ысрайыллар ене-де Реббе перят эденлеринде, Реб олар үчин бир халасгәр берди. Ол бенямин тиресинден Гераның оглы Эхутды, ол чепбекейди. Ысрайыллар Мовап патышасы Эглон үчин салгыт әкитмеги Эхуда табшырдылар+. 16Эхут өзүне узынлыгы бир тирсек болан ики йүзли ханҗар ясанды. Оны донуның ашагында саг будуна дакып, 17салгыды Мовап патышасы Эглона әкитди. Эглон гаты семиз адамды. 18Эхут салгыды берди ве муны гөтерип гелен адамлары угратды. 19Йөне онуң өзи Гилгалың гапдалындакы ёнулан улы дашың дуран еринден ызына өврүлип гелди-де: «Эй, патыша, саңа айтҗак бир гизлин сөзүм бар» дийди.

Эглон: «Үмсүм болуң!» дийип, янындакыларың хеммесини дашарык чыкарды.

20Эхут шонда өз сергин отагында еке галан патышаның янына голайлашып:

«Саңа Худайдан бир хабар гетирдим» диенде, патыша тагтындан турды. 21Эхут чеп эли билен саг будундакы ханҗарыны алды-да, патышаның гарнына сокды. 22Ханҗар сапы билен биле гирип гитди. Ханҗар патышаның яглы гарнында галды. Эхут ханҗарыны ызына чыкармады, ханҗарының уҗы онуң аркасындан чыкды, онуң ичгошы дашына чыкды. 23Онсоң Эхут ишигиң даш йүзүне чыкып, сергин отагың гапыларыны дашындан гулплады. 24Ол дашарык чыкан бадына, патышаның нөкерлери гелдилер. Олар сергин отагың гапыларының гулплыдыгыны гөрүп, патыша аяк ёлуна гидендир өйтдүлер. 25Җуда көп гарашдылар, гапылар вагты билен ачылмансоң, ахыры ачар алып, гапылары ачдылар. Гөрселер, оларың хоҗайыны өлүп ятырды.

26Олар нәмәниң-нәмедигине дүшүнйәнчәлер, Эхут гачды ве ёнулан улы дашың гапдалындан гечип, Сейире тарап зым-зыят болды. 27Ол бу ере гелип, Эфрайым даглыгында шахдан эдилен сурнай чалды. Ысрайыллар онуң билен бирликде даглыкдан индилер. Эхут оларың өңүндеди+. 28Эхут олара: «Мениң ызыма дүшүң, Реб душманыңыз моваплылары сизиң элиңизе табшырды» дийди. Олар хем онуң ызы билен ашак индилер ве моваплылардан Иордан дерясының гүзерлерини эеләп, ол ерден хич кими гечирмедилер+. 29Шонда олар он мүң саны даяв хем батыр моваплыны өлдүрдилер, оларың екеҗеси-де аман галмады. 30Шейлеликде, моваплылар шол гүн Ысрайылың голастына дүшдүлер. Соңра юрт сегсен йыл парахат яшады.

Шамгар сердар

31Эхутдан соң Анат оглы Шамгар пейда болды. Ол хем падыман таягы билен пилиштлилерден алты йүз адамы өлдүрип, Ысрайылы оларың элинден халас этди+.

4‑нҗи бап

Дебора билен Барак

4^1Эхут өленден соң, ысрайыллар ене-де Реббиң йигренйән ишлерини этдилер+. 2Реб ысрайыллары Хасор галасында хөкүм сүрен ве кенган халкындан болан Ябын атлы ханың элине берди. Харошет-хагойым галасында яшаян Сисера онуң харбы серкердесиди+. 3Ысрайыллар Реббе перят эдип, Ондан көмек сорадылар, Оңа ялбардылар, себәби Ябының докуз йүз саны демир сөвеш арабасы барды ве ол йигрими йыл бәри ысрайыллары рехимсизлик билен эзип гелйәрди.

4Шол дөвүрде ысрайыллара Лапыдодың аялы Дебора пыгамбер сердарлык эдйәрди. 5Ол Эфрайым даглыгында, Рама билен Бейтелиң аралыгындакы палма агаҗының ашагында отурярды. Дебораның буйругыны эшитмек үчин ысрайыллар онуң янына гелердилер. 6Дебора Абыногамың оглы Барагың ызындан адам иберип, Кедеш галасының Нафталы диен ерине чагыртды ве оңа шейле дийди: «Ысрайыл Худайы Реб саңа шейле буйрук берди: „Бар, нафталылардан ве зебулунлардан он мүң адамы яныңа ал-да, олар билен Табор дагына чык+. 7Мен болса харбы серкерде Сисераны, онуң сөвеш арабаларыны, агыр гошуныны Кишон дерясына тарап гетирип, сениң элиңе берҗек“»+. 8Барак оңа: «Эгер сен мениң билен гитсең, мен гидейин, ёгсам, мен гитҗек дәл» дийди. 9Дебора оңа: «Боляр, мен сениң билен гидейин; бу уршуң абрайы саңа несип этмез, чүнки Реб Сисераны бир аялың элине берер» дийди. Шейле дийип, Дебора Барак билен биле Кедеш галасына тарап ёла дүшди. 10Барак зебулунлар билен нафталылары Кедеш галасына үйшүрди, он мүң адам онуң ызына эерди. Дебора олара ёлдаш болды.

11Кейн тиресинден болан Хебер Кедешиң голайында ерлешен Сагананнымда, дуб агаҗының янында чадыр гурупды. Хебер шол вагтлар бейлеки кейнлерден айры яшаярды. Кейн тиреси Мусаның гайынатасы Хобабың несиллеринденди+.

12Абыногамың оглы Барагың Табор дагына чыкандыгыны Сисера хабар беренлеринде, 13ол өз янындакы эсгерлерини, әхли сөвеш арабаларыны ве докуз йүз демир арабасыны Харошет-хагойымдан чагырып, олары Кишон дерясының якасына үйшүрди. 14Дебора Барага: «Тур, Реббиң Сисераны сениң элиңе берҗек гүни шу гүндүр. Реббиң Өзи сениң өңүңе дүшер» дийди. Шейлеликде, Барак Табор дагындан ашак инди, онуң ызы билен он мүң адам гайтды. 15Барагың гошуны билен Сисераның гошуны сөвешип башланда, Реб Сисераның эсгерлерини ве сөвеш арабаларыны дерби-дагын этди. Сисера арабасындан дүшүп, пыядалап гачды+. 16Барак Сисераның сөвеш арабасыны ве бүтин гошуныны Харошет-хагойыма ченли ковды, оларың барыны гылычдан гечирди, еке адамы-да дири гоймады.

17Сисера пыяда гачып, кейнлерден болан Хебериң аялы Ягелиң яшаян чадырына барды. Хебер ве онуң өйүндәкилер Хасор ханы Ябын билен ылалашыклы яшаярды. 18Ягел голайлап гелйән Сисераны гөрүп, онуң өңүнден чыкды ве оңа: «Гел, агам, гел мениң яныма, горкма» дийди. Ол гелип, бу аялың чадырына гирди. Аял онуң үстүне килим япып, оны гизледи. 19Сисера аяла: «Мен гаты сувсадым, маңа бир азаҗык сув берсене» дийди. Ягел сүйтли мешикден сүйт алып, Сисера ичирди-де, ене онуң үстүни өртди. 20Соңра Сисера Ягеле: «Сен гапының агзында бол, эгер бири гелип: „Бу ерде адам бармы?“ дийип сорайса, сен: „Ёк“ дийип җогап берерсиң» дийди. 21Сисера өрән ядавды; ол ука гитди. Ягел чадырың газыкларындан бирини хем-де токмагы алып, газыгы ассырынлык билен Сисераның гулак тозунда гойды-да, үстүнден токмак билен урды. Газык онуң келлесини ере елмешдирди. Ол дессине җан берди. 22Барак Сисераны ызарлап, чадырың янына гелди. Ягел оны гөрүп, өңүнден чыкды-да: «Гел бәрик, мен саңа йитгиңи тапып берейин» дийди.

Барак Ягелиң янына гиренде, чекгесинден газык гечирилен, җансыз ятан Сисераны гөрди.

23Шейдип, шол гүн Худай кенган халкындан болан Ябын ханы ысрайыллара табын этди. 24Ысрайыллар гүн-гүнден гүйчленип, Кенган ханлыгыны долы сындырдылар.

5‑нҗи бап

Дебораның айдымы

5^1Шол гүн еңиш мынасыбетли Дебора билен Абыногамың оглы Барак шейле айдым айтдылар:

2«Ысрайыл ёлбашчылары аяга галанда,
халк олара мейлетин боюн боланда,
Реббе алкыш айдың!

3Эй, патышалар, эшидиң!

Эй, серкерделер, диңләң!

Мен Реббе нагма айтҗак,

Ысрайыл Худайы Реббе
бир овадан саз чалҗак.

4Я Реб, Сен Сегирден чыкаңда,
Эдомдан нызамлы аяк гошаңда,
ер сарсып титреди,
асмандан чагба ягды,
булутлардан сил акды+.
5Синай дагында Реббиң өңүнде,
Ысрайыл Худайы Реббиң өңүнде
даглар сарсып лерзана гелди+.

6Ягелиң заманында
Анат оглы Шамгар хөкүм сүренде,
кервенлериң ызы кесилипди,
ёлагчылар сова ёлдан йөрәпдилер+.
7Дебора хениз гелмезинден өң,
эне хөкмүнде орта чыкармазындан өң,
Ысрайыл обаларында хич ким галманды.

8Олар тәзе худайлары сайлан вагты
уруш гала дервезесине гелип етипди.

Ысрайылың кырк мүң эсгериниң әхлиси
не галканын тапды, не-де найзасын+.

9Эй, Ысрайыл серкерделери, йүрегим сиз билен,
гахрыманларча сөвешҗеклер билен.

Реббе шөхрат болсун!

10Муны айдың, адамлар,
ак эшек мүнүп гелйәнлер,
халы-паласларда отуранлар,
ёлдан гечип барянлар!
11Гүзере эшидилйәр сазың овазы,
эшидйәс биз сурнайлаң сесин.
Ысрайыл сердарларының бейик ишлерини,
Реббиң еңшини васп эдйәрлер.
Реббиң халкы гала дервезесине йөриш эдйәр.

12Оян, эй, Дебора, оян!

Айт, сен өз айдымыңы айт!

Эй, Абыногам оглы Барак, галкын!

Өз душманларыңы есир ал!+

13Дири галанлар өз серкердесиниң янына гелди,

Реббиң халкы улы гүйч билен маңа гелди.

14Амалек юрдундакы эфрайым
хем бенямин тирелеринден
уруш тәлимин билйәнлер гелдилер.

Макырдан ёлбашчылар гелдилер.

Зебулундан ша хасасыны гөтерйәнлер гелдилер+.

15Ысакар серкерделери Дебора билен биледи.

Хава, ысакар халкы Барага вепалыды,
онуң ызындан пыядалап дүзлүге дүшдүлер.

Эмма рубен уругында ичини хүмледйәнлер көпди.

16Нәме үчин сиз агылларың янында
чопан түйдүгиниң овазына майыл болуп отурдыңыз?

Рубениң уругында ичини хүмледйәнлер көпди.

17Гилгат Иорданың аңырсында галды.

Даның адамлары өз гәмилери билен галды.

Ашериң халкы деңиз якасында
өз гәми дуралгаларында галды+.

18Нафталы хем зебулун халклары
җанларыны ховп астында гоюп,
сөвеш мейданында чакнышдылар+.

19Тагнакда ве Мегидо сувларының якасында
Кенган ханлары гелип сөвешдилер;
эмма олар не күмүш, не олҗа газандылар+.
20Асмандан йылдызлар ловурдап,
өз ёлунда Сисера билен сөвешди.
21Кишоның акымы – бу гадымы деря
олары гарк этди.
Эй, җаным! Гүйҗүңи җемләп, өңе гит!+

22Ат тойнагының ер сарсдырян
сеси эшидилди.

23Реббиң перишдеси диййәр:

„Батыр эсгерлере гошулмандыгы үчин

Мероз галасына гаргаң,
онуң халкына лагнат ягдырың!“.

24Кейнлерден болан Хебериң аялы Ягел
чадырда яшаян аяллар арасында ялкансын!+
25Сисера сув диледи, Ягел оңа сүйт берди.
Ханлара мынасып кәседе оңа гаймак гетирди+.
26Ол чадырдан чыкды,
сол элине газык, саг элине токмак алды.
Токмак билен Сисераны уруп,
онуң келлесини мынҗыратды.
Ол газыгы элине алды-да,
Сисераның гулак тозунда гоюп,
үстүнден токмак билен какды+.
27Сисера Ягелиң аягының астында,
ятан еринде җан берди.

28Сисераның эҗеси пенҗиреден середип,
гөзүни ёла дикип дуршуна перят эдйәр:

„Оглумың сөвеш арабалары нәме үчин эглендикә?

Нәме үчин атларының аяк сеси эшидиленок?“.

29Акыллы бойдашлары оңа гөвүнлик бердилер.

Мегерем, онуң өзи-де өзүне шейле диерди:

30„Белки, олҗа пайлашяндырлар,
херси өзүне бирки гызы тутяндыр.

Сисера өз олҗа алан затларындан
дүрли реңкли гейимлер сайлаяндыр,
непис нагышлы гейимлерден
мениң үчин сайлаяндыр“.

31Гой, сениң душманларың хеммеси
шейдип ёк болсун, я Реббим!

Сени сөййәнлер бар гүйҗи билен шөхле сачян

Гүн ялы гүйчли болсун!»

Шондан соң юрт кырк йыллап парахат яшады+.

6-нҗы бап

Мидянлар ысрайыллары эзйәрлер

6^1Ысрайыллар ене-де Реббиң йигренйән ишлерини этмәге башладылар. Реб олары еди йыллап мидянларың элине берди+. 2Ысрайыллар мидянларың голастында галдылар. Мидянларың берйән көп җебир-сүтеми себәпли ысрайыллар дагларың говакларында ве башга-да сүмелгелерде өзлерине гизленмәге букулар гурдулар. 3Ысрайыллар ере тохум сепип, экише башланларында, мидянлар, амалеклер ве гүндогар халклар оларың үстүне чозардылар. 4Олар Ысрайылың еринде чадырлар гурардылар ве тә Газа галасына ченли әхли экинлери ёк эдердилер. Ысрайыллара не гоюн, не өкүз, не эшек хич зат гоймаздылар+. 5Олар маллары хем чадырлары билен биле эдил чекиртге чозан ялы болуп гелердилер; оларың өзлериниң хем, дүелериниң хем сан-саҗагы ёкды. Олар юрды вес-вейран эдердилер. 6Мидянларың сүтеми себәпли ысрайыллар гаты гарып дүшдүлер ве Ребден көмек сорап, ялбармага башладылар.

7Ысрайылларың мидянлардан дады-перят эдип, Өзүне ялбарандыкларына гөрә, Реб олара бир пыгамбер иберди. 8Шол пыгамбер олара: «Ысрайыл Худайы Реб сизе: „Мүсүр гулчулыгындан сизи Мен чыкардым. 9Кувватлы мүсүрлилериң ве сизе сүтем эденлериң хеммесиниң элинден Мен халас этдим. Мен олары сизиң өңүңизден ковуп, шу ерлери сизе бердим+. 10Сизе Худайыңыз Реб Мендигими, аморларың топрагында яшасаңыз-да, оларың худайларына сежде этмели дәлдигиңизи айдыпдым. Йөне сиз Мени диңлемедиңиз“ дийип айтды» дийди.

Гидегон сердарлык эдип башлаяр

11Ине, Реббиң иберен перишдеси Опра галасына гелип, дуб агаҗының ашагында отурды. Бу агач абыгезер уругындан Ёваш диен адамыңкыды. Онуң оглы Гидегон мидянлар билмез ялы, шол ердәки үзүм сыкылян чукурда бугдай дөвүп дурды+. 12Реббиң перишдеси оңа гөрнүп: «Эй, эдермен уршуҗы, Реб сениң билендир!» дийди. 13Гидегон оңа: «Эй, җенабым, эгер Реб бизиң билен болса, онда нәдип бизиң башымыза шунча бетбагтлык гелйәр? Ата-бабаларымыз: „Реб бизи Мүсүрден алып чыкды“ дийип, бизе гүррүң берйәрдилер. Ханы, Реббиң шол гудратлары? Инди Реб бизи терк эдип, мидянларың элине берди» дийди+. 14Реб Гидегона бакып: «Бар, шу гүйҗүң билен гит-де, ысрайыллары мидянларың элинден халас эт. Сени Мен иберйәрин!» дийди. 15Гидегон: «Я Реб! Мен нәдип Ысрайылы халас эдип билерин? Мениң уругым манаша тиресиниң иң эҗизидир. Мен өзүм хем машгаламызың иң кичиси ахырын» дийди+. 16Реб оңа: «Мен сениң билен боларын. Сен әхли мидянлары эмгенмән гылычдан гечирерсиң» дийди+. 17Шонда Гидегон Реббе: «Эгер менден разы болсаң, онда Сен Өзүңиң Ребдигиңи, мениң билен Реббиң геплешйәндигини субут эдйән бир аламат гөркез+. 18Саңа садака гетирип, өңүңде гойянчам, бу ерден гитме» дийди. Ол: «Сен гелйәнчәң, гарашарын» дийди+.

19Гидегон гидип, бир овлак сойды ве бир батман ундан петир биширди. Эти себеде салды, чорбасыны күйзә гуйды ве булары гетирип, дуб агаҗының ашагында Онуң өңүнде гойды. 20Худайың перишдеси Гидегона: «Эти ве петири шу дашың үстүнде гой-да, үстүнден чорбаны гуй» дийди. Гидегон шейле хем этди+. 21Перишдәниң элинде хасасы барды. Ол хасаның уҗуны эт билен петире дегренде, дашдан от чыкды. От дашың үстүндәки эт билен петири якып күл этди. Хут шол вагт Реббиң перишдеси гөзден гайып болды+. 22Гидегон Реббиң перишдесиниң өзи билен геплешендигине дүшүненде: «Эй, Хөкмүрован Реб! Маңа көмек эт! Мен перишдәң билен йүзбе-йүз болдум» дийип гыгырды+. 23Реб оңа: «Ховсала дүшме, рахатлан! Горкма, сен өлмерсиң!» дийди. 24Гидегон ол ерде Реббе гурбанлык сыпасыны гурды ве оны «Реб рахатдыр» дийип атландырды. (Бу гурбанлык сыпасы абыгезер уругының Опра галасында, дубуң астында хенизе ченли дур.)

25Шол гиҗәниң өзүнде Реб Гидегона: «Сен какаңың сүрүсинден ики саны өкүз гетир, оларың бири едияшар өкүз болсун. Какаңың Багала гуран гурбанлык сыпасыны йык, онуң янындакы Ашера бутуны чап. 26Соңра белентде Худайыңыз Реббе гурбанлык сыпасыны гур. Икинҗи өкүзи сой-да, оны шол ерде Ашера бутундан алнан одун билен якып, якма гурбанлык эдип бер» дийди 27Гидегон өзүниң адамларындан онусыны янына алып гелди-де, Реббиң буйругыны ерине етирди. Атасының өйүндәкилериниң хем-де галаның илатының гөреринден горкуп, Гидегон бу иши гиҗе этди.

28Галаның адамлары ирден туранларында Багалың гурбанлык сыпасының йыкыландыгыны, онуң янындакы Ашера бутуның чапыландыгыны, тәзе гурлан гурбанлык сыпасында икинҗи өкүзиң якыландыгыны гөрдүлер. 29«Бу кимиң эден ишикә?» дийшип, бири-бирилеринден сорадылар, ахыры сорап-идәп, муны Ёвашың оглы Гидегоның эдендигини билдилер. 30Адамлар Ёваша: «Оглуңы дашары чыкар, ол өлмели, себәби Багалың гурбанлык сыпасыны йыкыпдыр, онуң янындакы Ашера бутуны чапыпдыр» дийдилер 31Ёваш өзүниң төверегине үйшен мәхеллә: «Багалы горамак сизе галыпмы? Сиз оны голдаяңызмы? Онуң тарапыны тутан даңдана ченли өлер. Эгер Багал худай болян болса, өзүни йыкандан арыны өзи алсын, Багалың өзи хасаплашсын» дийди. 32Шол гүнден башлап, Гидегоны Ерубагал[*] дийип атландырдылар, себәби ол Багалың гурбанлык сыпасыны йыкды.

33Шу вакадан соң мидянлар, амалеклер, гүндогарың бейлеки халклары бирлешдилер ве Иордан дерясындан гечип, Йизрегел җүлгесинде дүшелге гурдулар+. 34Гидегона Реббиң Рухы инди. Шондан соң Гидегон сурнай чалып, абыгезер уругыны өз ызына дүшмәге чагырды+. 35Ол Манашаның әхли тирелерине адам иберип, ол ериң халкыны өз янына топлады. Ол ашерлере, зебулунлара, нафталылара хем чапарлар ёллады. Олар хем сөвеше чыкдылар.

36Гидегон Худая шейле дийди: «Ысрайыллары мениң үстүм билен халас этҗекдигиңе берен сөзүң чын болса, онда 37мен харманда гоюн йүңүни дүшәйин. Эгер даңданың чыгы диңе йүңүң үстүне дүшүп, онуң төверегиндәки ерлер гурулыгына галса, онда Сениң Ысрайылы мениң үстүм билен халас этҗекдигиңе гөз етирерин». 38Шейле хем болды. Эртеси ирден Гидегон йүңи сыкып, ондан бир җам сув алды. 39Гидегон Худая: «Мени язгарма. Сенден ене бир зат дилемәге маңа ругсат эт: гоюн йүңи билен ене бир гезек сынаг эдип гөрейин. Гой, инди йүң гурулыгына галсын-да, онуң төверегиндәки ерлер чыг болсун» дийди. 40Худай шол гиҗе шейле хем этди: йүң гуры галып, онуң төверегиндәки ерлере чыг дүшди.

7‑нҗи бап

Гидегон мидянлар билен сөвешйәр

7^1Ерубагал (ягны Гидегон) хем-де онуң янындакы адамлар даңдан Харот чешмесиниң башында дүшледилер. Мидянларың дүшелгеси олардан демиргазыкда, Море депесиниң янындакы җүлгедеди.

2Реб Гидегона: «Сениң яныңдакы гошун Мениң мидянлары сизиң элиңизе береримден җуда көп. Ёгсам, ысрайыллар: „Өз гүйҗүмиз билен халас болдук“ дийшип, Мениң өңүмде өвнерлер+. 3Сен халка эшитдирип: „Ким горкак ве йыгра болса, Гилгат дагларындан ызына долансын“ дийип җар эт» дийди. Гидегон олары сынагдан гечирди. Йигрими ики мүң адам ызына гайтды. Он мүң адам шол ерде галды+. 4Реб Гидегона: «Энтегем адам көп, олары сувуң якасына гетир. Мен Өзүм саңа олары сайлап берейин. Мениң саңа: „Гой, сениң билен гитсин“ диен адамларым сениң билен гитсинлер, „Сениң билен гитмесин“ диенлерим гитмели дәлдирлер, шолар гитмесинлер» дийди. 5Ол адамлары сувуң боюна гетирди. Реб Гидегона: «Сувы итиң ичиши ялы дили билен иченлери бир айры дуруз, дызына чөкүп, эглип иченлери бир айры дуруз» дийди. 6Сувы гошавуҗына алып, дили билен иченлер үч йүз адам болды; бейлеки адамларың хеммеси дызына чөкүп ичди. 7Реб Гидегона: «Сувы дили билен ичен үч йүз адам билен сизи халас эдерин; мидянлары сизиң элиңизе берерин; галан әхли адамлар өз өйлерине гайтсынлар» дийди. 8Шейдип, Гидегон бейлеки ысрайылларың иер-ичер ялы затларыны хем-де сурнайларыны алып, оларың хеммесини өз чадырларына гойберди. Үч йүз адамы болса алып галды. Мидянларың дүшелгеси җүлгеде, оларың ашак тарапындады.

9Шол гиҗе Реб оңа: «Тур, душманың дүшелгесине гаршы сөвешмәге дүш, чүнки Мен олары сениң элиңе берйәрин. 10Эгер сен душманың дүшелгесине сөвеше гитмәге горксаң, өз хызматкәриң Фура билен биле гидәй. 11Сен оларың нәме гүррүң эдйәнлерини диңләрсиң, шондан соң дүшелгә гаршы сөвешмәге сениң эллериң кувватланар» дийди. Гидегон өз хызматкәри Фура билен дүшелгедәки яраглы гошуның гөни үстүне гитдилер. 12Мидянлардыр амалеклер ве гүндогар халкларың хеммеси җүлгәниң боюна эдил чекиртге үйшен ялыды. Дүелери шейле бир көпди, олар эдил деңиз якасындакы чәге дей сансыз-саҗаксызды+. 13Гидегон ол ере геленде, бир адам достуна гөрен дүйшүни айдып берип отырды. Ол: «Дүйшүмде бир тегелек арпа чөреги мидянларың дүшелгесиниң үстүнден тогаланып, чадыра гелип уряр-да, оны йыкяр, чадыр ыранып даргаяр» диййәр. 14Бейлеки досты оңа: «Бу ысрайыллы Ёвашың оглы Гидегоның гылыҗыдыр. Мидянлары ве онуң дүшелгелериндәки тутуш гошуныны Худай онуң элине берди» дийип җогап берйәр.

15Гидегон бу дүйши диңләп, онуң ёргудыны эшиденден соң, Реббе сежде этди. Ол ысрайылларың дүшелгесине доланып гелди-де: «Туруң, чүнки Реб мидянларың гошуныны сизиң элиңизе берди» дийди. 16Соңра Гидегон үч йүз адамы үч бөлүме бөлди-де, хеммесиниң элине шахдан эдилен сурнай, бош күйзе ве күйзәниң ичине-де чыра салып берди+. 17Соң олара йүзленип: «Маңа середиң, мениң эденими гайталаң. Оларың дүшелгесине голайланымызда, мениң эден херекетими сиз хем эдерсиңиз. 18Мен билен янымдакылар сурнай чаларыс, сиз хем дүшелгәниң дашына айланып сурнай чалың хем-де „Реб үчин ве Гидегон үчин!“ дийип гыгырың» дийип табшырды+.

19Гидегон билен йүз адам ярыгиҗәниң өң яны, сакчыларың яңы чалшылан вагты, дүшелгәниң бир уҗундан гелдилер-де, сурнайларыны чалып, эллериндәки күйзелерини дөвдүлер. 20Үч бөлүмдәкилериң хеммеси-де сурнайларыны чалып, күйзелерини дөвдүлер. Чеп элинде чыраны саклап, саг элинде сурнай чалдылар хем-де: «Реб үчин, Гидегон үчин сөвеше чыкалың!» дийип гыгырышдылар. 21Хер бири дүшелгәниң төверегинде өз орунларында дурдулар: тутуш дүшелгедәкилериң хеммеси ылгашдылар, гыгырышдылар ве гачып башладылар. 22Үч йүз адамың сурнай чалан вагтындан башлап, Реббиң эмри билен дүшелгедәки мидянлар бири-бирини гылычлап өлдүрдилер. Мидянларың гошуны Серера тарап Бейтшитта ченли, Табадың голайындакы Абелмехоланың серхедине гачды+. 23Нафталыларың, ашерлериң тиресинден хем-де манашаларың әхли ковумларындан болан ысрайыллар чагырылдылар. Олар мидянларың ызындан коваладылар.

Гидегон ве эфрайымлар

24Соңра Гидегон тутуш Эфрайым даглыгында яшаянлара өз хабарчыларыны ёллап: «Гелиң, мидянларың гаршысына сөвешиң. Мидянлара үстүнден гечмәге ёл бермез ялы, Иордан дерясыны ве Бейтбара ченли болан сув чешмелерини эеләң» дийди. Хемме эфрайымлар чагырылды, олар Бейтбара ченли чешмелери ве Иордан дерясыны эеледилер+. 25Мидянларың ики баштутаныны: Ореби ве Зееби эле салдылар. Ореби Ореп гаясында, Зееби болса үзүм сыкылян ерде өлдүрдилер (соңра ол ер Зееп дийлип атландырылыпдыр). Эфрайымлар мидянларың ызындан ковдулар. Ореп билен Зеебиң келлесини кесип, Иорданың гүндогарында болян Гидегона элтип бердилер+.

8‑нҗи бап

8^1Соңра эфрайымлар Гидегона: «Сен нәме үчин бейле этдиң, нәме үчин мидянлар билен сөвешмәге гидениңде бизи чагырмадың?» дийдилер. Олар Гидегоны гаты язгардылар+. 2Гидегон олара: «Сизиң битирен ишиңизиң янында мениңки дагы нәме? Эфрайым Абыгезериң йыгнан үзүминден көп йыгып, өзүни багтлы хасапламанмыды нәме? 3Худай Мидян баштутанлары Ореп билен Зееби сизиң элиңизе берди. Мен сизиңкиче иш битирип билдимми?» дийди. Бу сөзлери эшидип, эфрайымларың гахары көшешди+.

Гидегон мидянлары еңйәр

4Гидегон ядав болса-да, душманың ызындан коваламагы довам эдип, өз үч йүз адамы билен Иордан дерясындан гечди. 5Ол Сукодың илатына: «Мениң ызымдан гелйән адамларыма чөрек бериң, олар гаты ядав. Мен мидян баштутанлары Зебах билен Салмуннаны ызарлап барярын» дийди+. 6Эмма Сукодың ёлбашчылары: «Сениң гошуныңа нәме үчин чөрек берели? Зебахы ве Салмуннаны сиз эле салдыңызмы нәме?!» дийдилер+. 7Гидегон: «Боляр, Реб Зебахы ве Салмуннаны мениң элиме беренден соң, шу болшуңыз үчин сизи чөл агаҗының тикенлери билен хем-де бөвүрслен чыбыклары билен тениңизи парчаларын» дийди. 8Гидегон бу ерден чыкып, Пениеле[*] гитди ве онуң илатына-да өңки айданларыны гайталады, олар хем Сукодың илатының берен җогабы ялы җогап бердилер+. 9Ол Пениелиң илатына-да: «Еңиш билен ызыма доланып геленимде, шу диңиңизи йыкарын» дийди.

10Зебах билен Салмунна Каркордады. Гүндогарың илатындан йыгнанан, тутуш гошундан дири галан он бәш мүңе голай эсгер хем оларың янындады. Оларың йүз йигрими мүң сөвешиҗилери болса өлдүрилипди. 11Гидегон Ноба билен Ёгбоханың гүндогарындакы кервен ёлы билен барып, оларың гарашмадык вагтында дуйдансыз олара зарба урды+. 12Мидянларың Зебах билен Салмунна атлы ики баштутаны гачды, эмма Гидегон олары ковалап тутды. Бүтин гошун алҗыраңңылыга дүшди.

13Ёвашың оглы Гидегон Херес гечидиниң үсти билен урушдан гайдып гелди. 14Ол Сукодың илатындан бир яш етгинҗеги тутды-да, оны сораг этди. Ол Сукот баштутанларының ве яшулуларының етмиш еди санысының адыны язып берди. 15Гидегон Сукодың илатының янына гелип: «Сиз: „Сениң ядав адамларыңа чөрек берер ялы, Зебахы ве Салмуннаны эле салдыңызмы нәме?“ дийип, мениң үстүмден гүлүпдиңиз. Ине, Зебах билен Салмунна» дийди. 16Олар Сукодың яшулуларыны ве галаның илатыны чөл агаҗының тикенлери хем-де бөвүрслен чыбыклары билен җезаландырдылар. 17Пенувал диңини йыкып, галаның илатыны гыргына бердилер+.

18Гидегон Зебах билен Салмуннадан: «Сизиң Таборда өлдүренлериңиз нәхили адамларды?» дийип сорады. Олар: «Сениң ялыдылар, шазада сыпатлыдылар» дийип җогап бердилер. 19Гидегон: «Олар мениң сүйтдеш доганларымды. Ребден ант ичйәрин, эгер сиз олары өлдүрмедик болсаңыз, мен хем сизи өлдүрмездим» дийди. 20Ол өзүниң новбахар оглы Етере: «Тур, олары өлдүр!» дийди. Етгинҗек гылыҗыны чыкармады, себәби энтек яш боланы үчин горкярды. 21Зебах билен Салмунна Гидегона: «Тур-да, өзүң бизи өлдүр, себәби эркек адамың ишини диңе эркек битирип билер» дийдилер. Гидегон туруп, Зебах билен Салмуннаны өлдүрди-де, оларың дүесиниң бойнундакы ярым ай шекилли шай-сеплерини алды+.

22Ысрайыллар Гидегона: «Сениң өзүң, оглуң, агтыгың бизе патыша болсун, чүнки сен бизи мидянларың элинден халас этдиң» дийдилер+. 23Гидегон олара: «Менем, мениң оглумам сизе патыша болмаз. Реб сизе патыша болар» дийди. 24Гидегон олара: «Олҗа эдип алан алтын гулак халкаларыңыздан маңа хериңиз бирини бериң» дийди. (Душманда гулакхалка көпди, чүнки олар ысмайылларды.)+
25Олар: «Хөвес билен берерис!» дийип, ере гейим дүшәп, онуң үстүне адам башына бир гулак халка ташладылар. 26Алтын-күмүш дүвмелерден, мидян патышаларының гойы гырмызы реңкли гейимлеринден хем-де оларың дүелериниң бойнуна дакылян алтын халкаларындан башга, онуң йыгнан диңе гулак халкаларының аграмы такмынан бир батман[*] болды. 27Гидегон олардан эфот ясады ве оны өз галасы болан Опрада гойды. Соңра әхли ысрайыллар ол ере гатнап, эфода сежде этдилер. Бу Гидегона хем-де онуң өйүндәкилериң әхлисине гурлан дузакды+. 28Шейлеликде, мидянлар ысрайыллара боюн эгдилер хем-де шондан соң олара баш галдырмадылар. Шейдип, Гидегоның дөврүнде ысрайыллар кырк йыллап парахат яшадылар.

Гидегоның өлүми

29Ёвашың оглы Ерубагал өз өйүне гидип, шол ерде яшап башлады. 30Гидегон көп аяллы болансоң, онуң етмиш оглы барды. 31Шекемде яшаян гырнагы хем оңа бир огул догруп берди. Онуң ады Абымелекди+. 32Гидегон гоҗалык яшына етип өлди, оны абыгезер уругының Опра галасында, өз атасы Ёвашың губры гойлан гүммезде җайладылар.

33Гидегон өленсоң, ысрайыллар Багал бутларына сежде эдип, зына этдилер; Багалберити өзлериниң худайы сайып башладылар. 34Ысрайыллар даш-төверегиндәки әхли душманларың элинден халас эден өзлериниң Худайы Ребби ятламадылар. 35Шейле хем, Ысрайыла ве өзлерине эден әхли хайырлы ишлери үчин Ерубагалың (ягны Гидегоның) өйүне вепалы болмадылар.

9-нҗы бап

Абымелек

9^1Ерубагалың оглы Абымелек Шекеме барып, дайыларына ве өз эҗесиниң әхли ковумларына йүзленип: 2«Шекемиң әхли илатына шуны етириң: Сизе Ерубагалың етмиш оглуның ёлбашчылык эдени говумы я бир адамың? Мениң өз сүегиңизден ве тениңиздендигими унутмаң» дийди. 3Онуң дайылары муны Шекемиң илатына етирип, олары ынандырдылар, оларың гөвүнлери Абымелеге тарап өврүлди. «Ол бизиң доганымыз ахырын» дийдилер. 4Олар Абымелеге Багалберит бутханасындан етмиш күмүш теңңе алып бердилер. Белли бир ишиң башыны тутман, ишсиз, гөвне геленини эдип, гөвүн хошлап гезип йөрен адамлара Абымелек шол күмүшлери берип, олары хакына тутды-да, өз ызына дүшүрди+. 5Абымелек Опра галасына өз атасының өйүне гелди ве Ерубагалың етмиш оглуны, ягны өз доганларыны бир дашың үстүнде өлдүрди. Диңе Ерубагалың иң кичи оглы Ётам гачып гизленип, дири галды+. 6Шекемиң әхли илаты ве Бейтмиллоның илатының хеммеси барып, Шекемиң голайындакы дуб агаҗының янында Абымелеги патыша дийип ыглан этдилер+.

7Бу хакда Ётама гүррүң беренлеринде, ол Геризим дагына гидип, онуң депесине чыкды-да, белент сес билен гыгырып, шейле дийди: «Эй, Шекемиң илаты! Мени диңләң, эгер шейтсеңиз, Худай хем сизиң дилегиңизи диңләр+.

8Гүнлерде бир гүн агачлар өзлерине патыша сайламакчы болдулар. Олар зейтун агаҗына йүзленип: „Бизе патыша бол“ дийипдирлер+.

9Зейтун олара: „Мен худайлара ве адамлара берйән хеззетли ягымы ташлап, башга агачларың үстүнден хөкүм сүрмәге гидеринми?“ дийип җогап берипдир.

10Соңра агачлар инҗир агаҗына: „Гел-де, сен бизе патыша бол“ дийип йүз тутупдырлар.

11Инҗир олара: „Мен өзүмиң ширин-шекер иймишими ташлап, агачларың үстүнден хөкүм сүрмәге гидеринми?“ дийип җогап берипдир.

12Соң олар үзүм агаҗына: „Гел-де, бизиң үстүмизден патышалык эт“ дийипдирлер. 13Үзүм агаҗы олара: „Мен нәме худайларың ве адамларың гөвнүни гөтерйән ширин-шербетими ташлап, агачларың үстүнден хөкүм сүрмәге гидеринми?“ дийип җогап берипдир+.

14Иң соңунда әхли агачлар тикенли агаҗа: „Бизе сен патыша болай“ дийипдирлер.

15Тикенли агач бейлеки агачлара бакып: „Эгер сиз мениң, хакыкатдан хем, өзүңизе патыша болмагымы ислейән болсаңыз, онда мениң саямда букулың. Эгер шейтмесеңиз, онда тикенли агачдан от чыкып, Ливаның кедр агачларыны якып-яндырар“ дийипдир+.

16Ине, инди бир середип гөрүң, чыныңыз билен ак йүрекден Абымелеги патыша сайладыңызмы? Ерубагалы хем онуң өйүни нәтдиңиз, онуң хайырлы ишлерине мынасып иш этдиңизми? 17Мениң какам сиз үчин сөвешди, өз җаныны гайгырмады. Ол сизи мидянларың элинден халас этди. 18Инди сиз мениң какамың өйүндәкилериниң гаршысына гидип, онуң етмиш оглуны бир дашың үстүнде өлдүрдиңиз, онуң гырнагындан болан оглы Абымелеги болса Шекемиң илатының үстүнден патыша эдип гойдуңыз, себәби ол сизиң доганыңыз. 19Эгер чыныңыз билен ак йүрекден Ерубагал билен онуң машгаласына догры иш эден болсаңыз, онда Абымелеге шатланың, ол хем сизе шатлансын. 20Эмма бейле этмедик болсаңыз, онда, гой, Абымелекден от чыкып, Шекемиң ве Бейтмиллоның илатыны яксын. Шекемиң ве Бейтмиллоның илатындан от яйрап, Абымелеги көйдүрсин». 21Соңра Ётам Беере гачып гитди ве ол ерде доганы Абымелекден гизленип яшады+.

22Абымелек Ысрайыла үч йыл ёлбашчылык этди. 23Худайың эмри билен Шекемиң илаты Абымелегиң гаршысына гидип башлады+. 24Бу Ерубагалың етмиш оглуның нәхак ганыны дөкен Абымелекден ве оңа муны этмәге голтгы берен Шекем илатындан ар алмак үчин шейле болды. 25Шекемлилер дагың ёкарсында талаңчылары гойдулар. Олар өзлериниң деңинден гечйәнлериң әхлисини таладылар. Бу барада Абымелеге хабар етирилди.

26Абымелеге гаршы чыкан Ебедиң оглы Гагал өз доганлары билен Шекеме гелди. Шекемиң илаты олара бил баглады. 27Олар мейдана чыкып, өз үзүмлерини йыгдылар. Үзүм енҗилйән сокуда енҗип, сыкып сувуны алдылар. Байрам этдилер, өз худайларына сежде этдилер. Ийип-ичип, Абымелеги нәлетледилер. 28Гагал шонда: «Биз Абымелеге гуллук эдер ялы, Абымелек ким? Биз нәхили адам экеник? Онуң атасы Ерубагал дәлми? Онуң ёлбашчысы Зебул дәлми? Говусы, шекемлилериң атасы Хаморың ковумларына гуллук эдиң, Абымелеге гуллук этмек нәмә герек+? 29Эгер-де халк Абымелеги мениң элиме берсе, мен оны ковардым ве Абымелеге: „Өз эсгерлериңиң саныны көпелт-де, сөвеше чык“ диердим» дийди+.

30Гагалың айдан сөзлерини эшиденде, галаның ёлбашчысы Зебулың гахары кекирдегине гелди. 31Ол хилегәрлик билен Арумадакы Абымелеге гизлин хабар иберди: «Ине, Гагал ве онуң доганлары Шекеме гелип, халкы сениң гаршыңа аяга галдырярлар. 32Сиз шейле эдиң: өзүң ве яныңдакылар гиҗе туруң-да, мейданда букуда эсгерлери отурдың. 33Ирден, Гүн догуберенде, туруң-да, гала хүҗүм эдиң, Гагал ве онуң янындакы адамлар өңүңизден чыканда, сен олары аяман, элиңде барыны эт».

34Гиҗе Абымелек ве онуң янындакы адамлар Шекемиң голайында дөрт топар эдип, эсгерлерини гойдулар. 35Гагал гелип, галаның дервезесиниң янында дурды. Абымелек хем-де букуда отуран адамлар букудан чыкып йөредилер. 36Гагал гелйән адамлары гөрүп, Зебула: «Ана, дагың ёкарсындан адамлар ашак инип гелйәрлер» дийди. Зебул оңа: «Дагың көлегеси саңа адам болуп гөрүнйәндир» дийди. 37Гагал ене-де: «Ине, адамлар бейикден ашак инип гелйәрлер. Бир бөлүмиң эсгерлери палчының дуб агаҗындан бәрик гелйәрлер» дийди. 38Зебул оңа: «Ханы инди сениң „Биз Абымелеге гуллук эдер ялы, ол киммишин?“ диен дилиң ниреде? Булар сениң шол әсгермедик адамларың дәлми нәме? Бар, инди чык-да, олар билен сөвеш-дә!» дийди. 39Гагал Шекем илатының өңүне дүшүп гитди-де, Абымелек билен сөвешди. 40Абымелек онуң ызындан ковалады; Гагал ондан гачды. Гала дервезесине ченли аралыкда болан сөвешде көп адам гырылды. 41Абымелек Арумада галды. Зебул Гагалы ве онуң доганларыны Шекемден чыкарып ковды.

42Эртеси халк экин мейданына чыкды. Бу барада Абымелеге хабар бердилер. 43Ол өз адамларыны алып, олары үч бөлүме бөлди-де, мейданда букуда отуртды. Халкың галадан чыканыны гөренде, дуйдансыз оларың үстүни басып, олары гырдырды. 44Абымелек ве онуң янындакы гошун бөлүми галаның дервезесиниң агзына тарап сүйшенде, онуң бейлеки ики бөлүми мейдандакыларың үстүне чозуп, олары гырдылар. 45Абымелек узынлы гүн сөвешди ве галаның илатыны гырып, галаны вейран этди ве ол ере дуз сепдирди+.

46Шекемиң голайындакы Эйлберит ыбадатхананың баштутанлары муны эшидип, ыбадатхананың иң берк гораг ерине гирдилер. 47Абымелек бу хакда эшиденде, 48янындакы адамлар билен Салмон дагына гитдилер. Абымелек өз яны билен палта әкидип, агач шахаларыны чапды-да, эгнине алды ве янындакылара: «Мен нәме эден болсам, сиз хем деррев шоны эдиң» дийди+. 49Эсгерлериң хер бири агач чыбыкларыны чапып, Абымелегиң ызы билен гитдилер ве чыбыклары ыбадатхананың төверегине үйшүрип, оны отладылар. Эйлберит ыбадатханасындакы мүңе голай эркеклер ве аяллар өлдүлер.

50Соңра Абымелек гидип, Тебез диен галаны габады ве оны эеледи. 51Галаның ортарасында берк диң барды. Аял-эркек, умуман, галаның илатының хеммеси шол ере гачдылар. Олар диңиң ичине гирип, гапыларыны бекледилер ве онуң депесине чыкдылар. 52Абымелек диңиң янына гелип, онуң дашыны габады, оны отламак үчин гапыларының янына барды. 53Шонда бир аял дегирмен дашыны Абымелегиң келлесинден зыңып, онуң келлечанагыны дөвди+. 54Абымелек шол махал өз янындакы яраг гөтерйән етгинҗегини чагырды-да, оңа: «Гылыҗыңы ялаңачла-да, мени өлдүр, мен барада „Оны аял өлдүрди“ дийлен гүррүң яйрамасын» дийди. Етгинҗек дессине оңа гылыҗыны салды, ол җан берди+. 55Абымелегиң өленини гөрен ысрайылларың херси өз өйли-өйүне доланды.

56Шейдип, Абымелегиң өз етмиш саны доганыны өлдүрип, атасының өйүне эден хыянатчылыгыны Худай онуң өзүне гөркезди. 57Шекемиң илатының эден әхли җенаятчылыгыны Худай оларың өз башларына салды. Олары Ерубагалың оглы Ётамың гаргышы тутды.

10-нҗы бап

Тола сердар

10^1Абымелекден соң Ысрайылы халас этмек үчин ысакар тиресинден Додоның агтыгы, Пуваның оглы Тола аяга галды. Ол Эфрайым даглыгында ерлешйән Шамыр диен ерде эфрайымларың арасында яшады. 2Ол йигрими үч йыл Ысрайыла сердар болды. Соңра ол дүнйәден өтди, оны Шамырда җайладылар.

Яйыр сердар

3Ондан соң, Ысрайыла йигрими ики йыллап Гилгатлы Яйыр сердар болды. 4Онуң отуз оглы барды; оларың херси бир эшек мүнүп, Гилгадың отуз галасына өз хөкүмлерини йөредйәрдилер. Хенизе ченли шол галалар Хавотяйыр[*] дийлип атландырыляр+. 5Яйыр арадан чыканда, оны Камон галасында җайладылар.

Ысрайыллар ене Реббе ялбарярлар

6Ысрайыллар ене Реббиң йигренйән ишлерини эдип башладылар. Ысрайыллар Багал билен Ашторет бутларына хем-де Сирияның, Сидоның, Мовабың, Аммоның, пилиштлилериң худайларына гуллук эдип башладылар. Олар Ребби терк эдип, Оңа гуллук этмедилер+. 7Шонуң үчин Реббиң Ысрайыла гахары гелди. Ол ысрайыллары пилиштлилериң ве аммонлыларың элине берди. 8Шол йыл олар ысрайыллары даргадып, олара гаты азар бердилер. Иорданың гүндогарындакы Гилгатда, ягны аморларың еринде яшаян әхли ысрайыллара олар он секиз йыллап сүтем этдилер. 9Иң соңунда яхуда, бенямин ве эфрайым тирелери билен урушмак үчин аммонлылар Иордандан гечдилер. Ысрайыллар улы гайгы-алада галдылар. 10Олар Реббе йүзленип: «Биз Сениң өңүңде гүнә этдик, өз Худайымыз Сени терк эдип, Багал бутларына гуллук этдик» дийип эңрешдилер+.

11Реб ысрайыллара шейле дийди: «Сизи мүсүрлилериң хем, аморларың хем, аммонлыларың хем, пилиштлилериң хем элинден азат эден Мен дәлми? 12Сидонлар, амалеклер ве моваплылар сизе сүтем эден вагты Мени чагыраныңызда, Мен сизи оларың элинден халас этдим. 13Сиз Мени унутдыңыз ве башга худайлара гуллук этдиңиз, шонуң үчин Мен сизе инди рехим этҗек дәл. 14Барың, өз сайлан худайларыңыза йүз тутуң, гысаҗа дүшениңизде, сизи, гой, шолар халас эдиберсинлер»+. 15Ысрайыллар Реббе йүзленип: «Биз Сениң өңүңде гүнәли, бизе ислән җезаңы берип билерсиң, йөне бу гүн бизи халас эт!» дийдилер. 16Шейдип, олар кесеки худайлардан йүз өврүп, ене Реббе гуллук эдип башладылар. Реб олара ене-де дөзмеди.

17Аммонлылар үйшүп, Гилгатда дүшелге гурдулар. Ысрайыллар йыгнанып, Миспада дүшелге гурдулар. 18Гилгат халкының тиребашылары бири-бирилерине: «Аммонлыларың гаршысына ким илкинҗи болуп урша башласа, шол адам Гилгадың тутуш илатына баштутан болар» дийдилер.

11‑нҗи бап

Ефтах сердар

11^1Гилгат уругындан Ефтах диен бир эдермен уршуҗы барды. Ефтахың эҗеси лолыды; какасының ады Гилгатды+. 2Гилгадың өз никалы аялындан бирнәче оглы барды. Олар улалып, йигит чыканларында, олар Ефтаха: «Сен башга аялдан болан огулсың, шоңа гөрә сен бизиң атамызың өйүнден хич зат мирас алмарсың» дийип, оны ковдулар. 3Ефтах өз доганларындан гачып, Топ дийлен ерде орнашды ве дашына үйшен бозгаклара баш болуп уграды+.

4Бирнәче вагтдан соң аммонлылар ысрайылларың үстүне чоздулар. 5Шонда Гилгадың яшулулары Ефтахы алып гайтмак үчин Топ үлкесине гитдилер. 6Олар Ефтаха: «Сен гел-де, бизе серкерде бол, аммонлылар билен уршалы» дийдилер. 7Эмма Ефтах олара: «Мени йигренип, атамың өйүнден кованлар сиз дәлми, эйсем? Бу гүнки гүн башыңыза иш дүшенде, мен сизе герек болдуммы?» дийди. 8Шонда Гилгадың яшулулары Ефтаха: «Шейле болан болса-да, биз инди саңа тарап өврүлдик. Йөр, биле аммонлыларың гаршысына сөвешели! Сен бизиң үстүмизден, тутуш Гилгат халкына баштутанлык эт!» дийдилер+. 9Ефтах олара: «Эгер-де сиз аммонлылар билен сөвешмек үчин мени ызыма алып гитсеңиз, Реб хем олары мениң элиме берсе, шонда мен баштутаныңыз боларын» дийди. 10Гилгат яшулулары Ефтаха: «Бизе Реб шаят болсун, биз сениң сөзүңден чыкмарыс» дийдилер+. 11Шейлеликде, Ефтах Гилгат яшулулары билен гитди. Халк оны өзүне баштутан ве серкерде эдип сайлады. Ефтах шонда Миспада Реббиң хузурында сөз сөзледи.

12Ефтах Аммон патышасына: «Сен мениң юрдумың үстүне чозар ялы, арамызда нәме болан зат бар?» диен сөзлери айтмак үчин, онуң янына өз илчилерини иберди. 13Аммон патышасы Ефтахың илчилерине шейле җогап берди: «Ысрайыллар Мүсүрден гайдып гелйәркәлер, Арнондан Ябок ве Иордан деряларына ченли аралыкдакы ерлерими мениң элимден алдылар; шол ерлери маңа урушсыз гайдып бер»+. 14Ефтах Аммон патышасының янына тәзеден илчилер иберди. 15Оңа шу ашакдакылары айтмакларыны буюрды:

«Ефтах муны айдяр: ысрайыллар моваплыларың ве аммонлыларың юрдуны алмады,+
16себәби ысрайыллар Мүсүрден чыканларында, Гызыл деңзе[*] ченли чөлүң үсти билен гидип, Кадеше гелдилер+. 17Соңра олар: „Юрдуңың ичинден гечмәге бизе ругсат эт“ диен хайыш билен Эдом патышасына өз илчилерини ибердилер, эмма Эдом патышасы диңлемеди. Ысрайыллар Мовап патышасының янына хем илчилер ёлладылар, эмма ол хем разы болмады. Шоңа гөрә ысрайыллар Кадешде галдылар+. 18Олар чөлүң ичи билен Эдом хем-де Мовап юрдундан сова гечдилер-де, Мовабың гүндогар арачәгинде, Арноның аңырсында ерлешдилер, эмма Мовабың мейданының ичине гирмедилер, чүнки Арнон Мовабың чәги болуп дурярды+. 19Соңра ысрайыллар Хешбон галасына, аморларың ханы Сихоның янына өз илчилерини иберип: „Юрдуңың ичинден гечип, өз еримизе аралашмага ругсат эт“ дийдилер. 20Эмма Сихон ысрайылларың гечип гитмегине разылык бермеди. Ол өз халкыны йыгнап, Яхсада дүшелге гурды ве ысрайыллар билен сөвеше гирди+. 21Ысрайыл Худайы Реб Сихоны хем-де онуң халкыны ысрайылларың элине берди. Ысрайыллар олары еңдилер. 22Олар аморларың Арнондан Ябок дерясына ченли ве чөлден тә Иордана ченли болан әхли ерини басып алдылар. 23Шейдип, Ысрайыл Худайы Реб Өз халкы Ысрайылың бәхбиди үчин аморлары басып алды. Инди хем сен олары ызына алҗак болярсыңмы? 24Сен өз худайың Кемошың өзүңе берен ериниң үстүнден эелик эдеңокмы нәме? Биз хем Худайымыз Реббиң бизиң бәхбидимиз үчин басып алан ерине эелик эдйәрис+. 25Сен Мовап патышасы Сипорың оглы Баллакдан говумы нәме? Ол Ысрайыл билен терслешдими я урушдымы+? 26Ысрайыллар эййәм үч йүз йыл бәри Хешбонда ве оңа дегишли обаларда, Арогерде ве оңа дегишли обаларда хем-де Арнона якын әхли галаларда яшап гелйәрлер. Сиз нәме үчин шонча вагтлап ол галалары эелемедиңиз? 27Мен сениң өңүңде гүнәкәр дәл, сен болса мениң гаршыма уруш башлап, маңа яманлык эдйәрсиң. Инди, гой, хөкүм йөредйән Реб ысрайыллар билен аммонлыларың арасында хөкүмдар болсун-да, хөкүм чыкарсын»+. 28Эмма Ефтахың бу сөзлерине Аммон патышасы гулак асмады.

29Ефтаха Реббиң Рухы инипди. Ол Гилгадың ве Манашаның үстүнден гечди. Ол Гилгатдакы Миспәниң үстүнден гечип, аммонлыларың үстүне гитди+. 30Ефтах Реббиң өңүнде ант ичип, шейле дийди: «Эгер Сен аммонлылары мениң элиме берсең,+
31онда мен аммонлылары еңип, ызыма доланып геленимде дервезәмден илкинҗи чыкан Сениңкидир. Мен шоны Реббе якма гурбанлык эдип берҗекдирин»+. 32Ефтах дерядан гечип, аммонлылар билен урушмага гитди. Реб олары Ефтахың элине берди. 33Ысрайыллар Арогерден Минните ченли оларың йигрими галасыны хем-де Абелкерамыма ченли аралыгы гыргына берип, улы еңиш газандылар. Шейдип, аммонлылар ысрайыллара боюн эгдилер+.

Ефтах ве онуң гызы

34Ефтах Миспадакы өйүне геленде, онуң өз гызы эли депрекли танс эдип, өңүнден чыкды; онуң еке гызы барды, башга оглы-да, гызы-да ёкды. 35Ол гызыны гөренде, якасыны йыртып: «Вах, гызым, сен мениң багтымы гаралтдың! Инди сен хем мени ынҗалыкдан гачырдың! Чүнки мен Реббиң өңүнде өз агзым билен касам этдим, инди нәдип ондан боюн гачырайын» дийди+. 36Гыз какасына: «Кака, сен Реббиң өңүнде өз агзың билен нәме касам эден болсаң, ерине етирибер, чүнки Реб сени Аммон душманларыңдан үстүн чыкарды» дийди. 37Ол ене какасына: «Маңа ики ай мөхлет бер. Мен дага гидип, җораларым билен гезим эдейин ве дурмуша чыкмакдан махрум боландыгымың агысыны аглайын» дийди. 38Какасы: «Боляр, гидәй» дийип, оны ики айлап гойберди. Ол өз җоралары билен гитди-де, дагда бой гызлыгына өлҗегине ики айлап яс тутды. 39Ики ай геченсоң, ол какасының янына доланып гелди. Какасы гызы барада эден касамыны ерине етирди, ол бой гызлыгына өлди. Шондан соң ысрайыл гызларының арасында 40гилгатлы Ефтахың гызының ясыны тутмак үчин, хер йылда дөрт гүн дага гитмек дәби пейда болды.

12‑нҗи бап

Ефтах эфрайымлар билен урушяр

12^1Эфрайымлар урушмак үчин бир ере йыгнандылар ве Иордан дерясындан гечип, Сафона гелдилер. Олар Ефтаха: «Сен нәме үчин аммонлылар билен урушмага гидениңде бизи чагырып, өзүң билен алып гитмедиң? Биз сениң өзүң билен билеликде өйүңи отларыс» дийдилер+. 2Ефтах олара шейле дийди: «Мениң ве мениң адамларымың аммонлылар билен бир улы давамыз барды. Мен сизи көмеге чагырдым, эмма сиз гелип, мени оларың элинден гутармадыңыз. 3Сизиң мени халас этмеҗегиңизе гөзүм етенде, мен җанымы ховп астында гоюп, аммонлыларың үстүне гитдим. Реб олары мениң элиме берди. Инди нәме бу гүн сиз мениң билен урушмага гелдиңизми?» 4Ефтах Гилгадың әхли эркеклерини чагырды-да, эфрайымлар билен урушды. Гилгатлылар эфрайымлары гырдылар, себәби эфрайымлар олара: «Эй, эфрайым ве манаша халкларының арасында яшаян гилгатлылар! Сиз Эфрайымдан гачан дөнүклерсиңиз!» дийипдилер. 5Гилгатлылар эфрайымларың элинден Иордан дерясының гүзерини алдылар. Дири галан эфрайымлардан бири: «Иордан дерясындан гечмәге ругсат эдәйиң» дийсе, Гилгадың адамлары: «Сен эфрайымлы дәлми?» дийип сорардылар. Эгер ол «Ёк» дийип җогап берсе, 6олар оңа: «Ханы, „шибболет“ дийип айт» диердилер. Шонда ол «сибболет» дийәйсе, онда оны Иордан дерясының гүзеринде өлдүрердилер. Чүнки эфрайымлар «ш» сесини айдып билмейәндиклери үчин, оңа дерек «с» сесини айдярдылар. Шейдип, гилгатлыларың элинден кырк ики мүң эфрайымлы өлди.

7Ефтах Ысрайылда алты йыллап сердар болды. Ол арадан чыканда, оны өз Гилгат галасында җайладылар.

Ыбсан, Элон ве Абдон

8Ефтах арадан чыкандан соң, бейтуллахамлы Ыбсан Ысрайылда сердар болды. 9Онуң отуз оглы ве отуз гызы болуп, гызларыны башга тирелере дурмуша чыкарып, огулларыны-да башга тирелерден өерди. Ол еди йыл Ысрайылың сердары болды. 10Ыбсан арадан чыканда, оны Бейтуллахамда җайладылар.

11Ондан соң зебулунлы Элон Ысрайыла сердар болуп, оны он йыллап доландырды. 12Элон арадан чыканда, оны Зебулундакы Аялонда җайладылар.

13Ондан соң пиргатонлы Хиллелиң оглы Абдон Ысрайыла сердар болды. 14Онуң кырк оглы ве отуз агтыгы болуп, оларың херси бир эшек мүнди. Ол Ысрайыла секиз йыллап сердар болды. 15Хиллелиң оглы Абдон арадан чыканда, оны Эфрайымдакы амалеклериң яшаян даглыгында, Пиргатон диен ерде җайладылар.

13‑нҗи бап

Шимшон сердарың догулмагы

13^1Ысрайыллар ене-де Реббиң йигренйән ишлерини этдилер. Шол себәпли Реб кырк йыллап ысрайыллары пилиштлилериң элине берди+.

2Шол дөвүрде Соргада дан тиресинден Манова диен бир адам барды; онуң аялы өнелгесизди+. 3Реббиң перишдеси онуң аялының янына гелип: «Сен өнелгесиз болсаң-да, гөврели боларсың ве бир огул дограрсың+. 4Сен өзүңи аяп сакла, шерап, чакырдан ичме, харам затлардан ийме. 5Чүнки сен гөврели боларсың ве огул дограрсың; онуң келлесине пәки дегмели дәлдир, себәби энесиниң гөвресинде галан гүнүнден башлап, ол чага Худая назыр[*] болар, ол Ысрайылы пилиштлилериң элинден халас эдер» дийди+. 6Аялы адамсының янына гелип, шейле дийди: «Мениң яныма Худайың адамы гелди, онуң даш кешби Худайың перишдесиниңки ялы, хайбатлы, горкунчды. Мен онуң ниреден геленини сорамадым, ол маңа өз адыны хем айтмады. 7Ол маңа: „Сен гөврели боларсың, огул дограрсың, шерап, чакырдан ичме, харам затлардан ийме, чүнки гөвреде галан гүнүнден башлап, ол Худая назыр болар“ дийип айтды».

8Манова Реббе йүзленип: «Я Реб! Гой, бизе иберилен Худайың адамы янымыза ене-де гелсин хем-де бизден догулҗак чага нәме этмелидигимизи өвретсин» дийип ялбарды. 9Худай Манованың сесини эшитди ве Манованың аялы мейдандака, Худайың перишдеси онуң янына гелди. Эмма аялың адамсы янында ёкды. 10Аялы шол вагт ылгап гидип: «Мениң яныма өңки гелип гиден адам гелди» дийип, адамсына хабар берди. 11Манова аялы билен ол адамың янына барды ве ондан: «Мениң аялым билен геплешен сенми?» дийип сорады. Перишде: «Мен!» дийип җогап берди. 12Манова оңа: «Сениң айданларың амала ашанда, биз ол чага нәхили гарамалы ве оңа нәме этмели?» дийип сорады. 13Реббиң перишдеси Манова: «Гой, сениң аялың мениң айданларымы этсин. 14Ол үзүмден өндүрилен затлары иймесин; шерап, чакыр датмасын, харам затлардан асла иймесин. Аялың мениң буйранларымың әхлисини берҗай этмелидир» дийди.

15Манова Реббиң перишдесине: «Сениң үчин бир овлагы тайярлаянчак, сени ёлуңдан сакламага ругсат эт» дийди+. 16Реббиң перишдеси Манова: «Сен мени сакласаң-де, мен сениң нахарыңы иймерин, эмма сен якма гурбанлык тайярламак ислесең, онда оны Реббе хөдүр эт» дийди. (Манова бу адамың Реббиң перишдесидигини билмейәрди.) 17Манова Реббиң перишдесине: «Айданларың хакыкат боланда, биз сени алкышлар ялы, өз адыңы айт» дийди. 18Реббиң перишдеси оңа: «Мениң адымы нәме сораярсың? Ол өрән тәсиндир!» дийди+.

19Манова овлак билен галла садакасыны дашың үстүне гетирип, тәсин гудратлар эдйән Реббе берди+. 20Гурбанлык сыпасының үстүнден ялын асмана галып угранда, Реббиң перишдеси ялын билен биле ёкары гөтерилди. Муны гөрен Манова билен онуң аялы ере йүзин йыкылдылар. 21Реббиң перишдеси Манова билен аялына шондан соң гайдып хич гөрүнмеди. Манова онуң Реббиң перишдесидигини шонда билип галды. 22Манова өз аялына: «Догрудан хем, биз хөкман өлерис, чүнки биз Худайы гөрдүк» дийди+. 23Аялы оңа: «Эгер Реб бизи өлдүрмек ислән болса, бизиң элимизден якма гурбанлыгымызы ве галла садакамызы кабул этмезди, бизе шол тәсинликлери гөркезмезди, бу затлары бизе мәлим этмезди» дийди.

24Аялы огул догурды ве оңа Шимшон диен ат гойды. Чага өсүп кемала гелди, Реб оңа ак пата берди+. 25Сорга билен Эштаволың аралыгындакы Маханаданда боланда Шимшоны Реббиң Рухы галкындырып башлады+.

14‑нҗи бап

Шимшон өйленйәр

14^1Гүнлерде бир гүн Шимшон Тимна гиденде, пилиштли бир гызы гөрди+. 2Ол барып, өз эҗесине ве какасына: «Мен Тимнада пилиштли гызлардан бирини гөрдүм. Шоны маңа алып бериң» дийди+. 3Эмма эҗеси билен какасы оңа: «Нәме үчин сен сүннетсиз пилиштли халкдан гыз алҗак болярсың? Нәме өзли-өзүңде, тутуш илимизде сен өйленер ялы гыз ёкмы?» дийдилер. Шимшон какасына: «Маңа шоны алып бер, себәби ол мениң гөвнүме ярады» дийди+. 4Бу ишиң Реб тарапындан боляндыгыны, пилиштлилериң гаршысына чыкмак үчин, Онуң аматлы пурсады гөзлейәндигини Шимшоның эҗеси билен какасы билмейәрди. Шол вагтлар ысрайылларың үстүнден пилиштлилер хөкүм сүрйәрди. 5Шимшон, онуң эҗеси ве какасы Тимна тарап уградылар. Олар Тимнадакы үзүмчиликден гечип баряркалар, Шимшон бир яш ёлбарсың арлаян сесини эшитди. 6Шимшона улы гүйч билен Реббиң Рухы инди, ол ёлбарсы эдил бир овлаҗыгы бөлеклейән ялы эдип, дүйт-мүйт этди; онуң элинде хич зат ёкды. Ол бу эден ишини эҗесине-какасына айтмады+. 7Барып, ол гыз билен геплешди; ол Шимшоның гөвнүне ярады.

8Бирнәче гүнден соң Шимшон ол гыза өйленмек үчин гиденинде, ол шол ёлбарсың маслыгыны гөрмек үчин совулды. Серетсе, ёлбарсың маслыгында бал арыларың өйҗүги хем-де бал бар экен. 9Ол балдан гошавуҗыны долдурып, ёлбойы ялап ийип гитди, эҗесиниң ве какасының янына геленде олара-да берди. Олар хем ийдилер, эмма балы ёлбарсың маслыгындан аландыгыны Шимшон олара айтмады.

10Шимшоның какасы гызыңка гелди, Шимшон шол ерде, адатча, өйленйән йигитлериң эдиши ялы еди гүнләп той тутды. 11Той башлананда, онуң янында биле болар ялы, оңа отуз саны дост сайладылар. 12Шимшон олара: «Мен сизе бир матал айтҗак; эгер сиз оны маңа тоюң еди гүнүниң довамында догры чөзүп берсеңиз, онда мен сизе отуз саны непис дон хем-де отуз лай көйнек берерин+. 13Эгер-де чөзүп билмесеңиз, онда сиз маңа отуз саны непис дон ве отуз лай көйнек берерсиңиз» дийди. Олар Шимшона: «Маталыңы айт, эшидели» дийдилер. 14Шимшон олара маталыны айтды:

«Иегенден иймит чыкды,
гүйчлүден сүйҗүлик чыкды».

Маталы үч гүнләп чөзүп билмедилер.

15Дөрдүнҗи гүн[*] дийленде, олар Шимшоның аялына: «Адамыңы ыр, ол бизе маталы чөзүп берсин; ёгсам, өзүңи-‑де, какаңың өйүни-де отларыс, сиз бизи иң соңкы задымыза ченли талап, гедай гоймак үчин чагырыпмыдыңыз?» дийдилер+. 16Шимшоның аялы адамсының янында аглап: «Сен мени йигренйәрсиң, мени сөймейәрсиң, мениң илимиң йигитлерине матал айтдың, маңа оны чөзүп береңок» дийди. Шимшон оңа: «Өз эҗеме, какама чөзүп берипдиринми, саңа чөзүп берер ялы» дийди+. 17Онуң аялы тоюң бүтин довамында, еди гүнләп аглады. Аялы өзеленип дурансоң, ахырсоңунда, единҗи гүн диенде Шимшон оңа маталың чөзгүдини айтды. Шимшоның аялы өз илиниң йигитлерине маталың чөзгүдини айдып берди. 18Единҗи гүн дийленде, Гүн батмаздан өң, йигитлер Шимшоның янына гелип:

«Балдан сүйҗи,
ёлбарсдан гүйчли нәме бар?»

дийдилер.

Шимшон олара: «Сиз мениң гөләм аркалы ер сүрмедик болсаңыз, маталы чөзүп билмездиңиз» дийди. 19Реббиң Рухы оңа инди, ол Ашкелона гидип, ол ерде отуз адамы өлдүрди. Оларың эшигини сыпырып алды-да, маталы чөзенлере бир лай көйнек гетирип берди. Онсоң ол газаба мүнүп, өз какасының өйүне гайтды+. 20Шимшоның аялыны болса, ол өйлененде, оңа иң якын дост болуп отурана дурмуша чыкардылар.

15‑нҗи бап

Шимшон пилиштлилерден ар аляр

15^1Бирнәче гүнден соң, бугдай дөвеги вагтында Шимшон бир овлак алып, аялыны гөрмәге гелди. Шимшон ятылян отага өз аялының янына гирҗекдигини айданда, аялының какасы оңа ёл бермеди. 2Аялының какасы оңа: «Сен өз аялыңдан йүз өвренсиң өйдүп, мен оны той вагтында саңа иң якын дост болана әре бердим. Ине, онуң кичи гыз җигиси ондан хем овадан дәлми? Аялыңың дерегине, белки, шуны аларсың?» дийди. 3Шимшон олара: «Инди пилиштлилере яманлык этсем, мениңки хак болар» дийди. 4Шимшон үч йүз саны тилкини тутуп, гуйрукларыны җүбүт-җүбүтден бири-бирине даңды. Соңра чыралары алды-да, олары хер ики тилкиниң гуйругының арасына беркитди. 5Ол чыралары отлап, пилиштлилериң бишен бугдайларының арасына гойберди-де, оларың орулмадык бугдайларыны ве күделенен бугдайларыны, үзүмлерини хем зейтун агачларыны отлады.

6Пилиштлилер: «Муны ким бейле этдикә? Бу тимналының гиевси Шимшоның ишидир, себәби онуң гайынатасы Шимшоның аялыны той вагтында Шимшона дост болана алып берди» дийдилер. Шонуң үчин пилиштлилер ол аялы ве онуң какасыны отладылар. 7Шимшон олара: «Сиз шейле этсеңиз-де, мен сизден арымы алянчам ынҗалмарын» дийди. 8Шимшон оларың үстүне газап билен топулды-да, оларың инҗиклерини ве уйлукларыны дөвүшдирди. Шондан соң, ол Эйтам гаясындакы говага гитди.

9Пилиштлилер Яхудада дүшелге гурдулар ве тә Лехә ченли яйрадылар. 10Яхуданың илаты олардан: «Сиз нәме үчин бизиң гаршымыза чыкдыңыз?» дийип соранларында, олар: «Шимшон бизе нәме эден болса, биз хем оңа шейле этмек ниети билен оны тутуп әкитмәге гелдик» дийдилер. 11Үч мүң саны яхудалы чыкып, Эйтам гаясындакы говага тарап гитдилер ве барып Шимшона: «Бизиң үстүмизден пилиштлилериң хөкүм сүрйәндиклерини сен билеңокмы нәме? Сен бизи нәме үчин бейтдиң?» дийдилер. Шимшон: «Олар маңа нәме эден болсалар, мен хем олара шоны этдим» дийди. 12Олар: «Биз сени даңып, пилиштлилериң элине бермек үчин гелдик» диенлеринде, Шимшон олара: «Мени өлдүрмеҗегиңизе ант ичиң» дийди. 13Олар: «Ёк, өлдүрмерис, биз сени диңе даңарыс-‑да, пилиштлилериң элине берерис» дийдилер. Оны ики саны тәзе танап билен даңдылар-да, говакдан чыкарып алып гитдилер.

14Олар Лехә етенлеринде, пилиштлилер оны улы гыкылык билен гаршыладылар. Шонда Реббиң Рухы гүйч билен Шимшона инип, оңа әгирт улы гүйч берди велин, онуң эллерини даңмак үчин уланылан танаплар эдил отда янан зыгыр ялы болды. Онуң эллериндәки танаплар чөзүлип гитди+. 15Ол яңы өлен эшегиң гурамадык әңини тапып, элине алды-да, онуң билен уруп, мүң адамы өлдүрди+. 16Шимшон шонда шейле дийди:

«Бир эшек әңи билен
ики топар йыгыны ятырдым.

Бир эшек әңи билен
мүң адамы өлдүрдим».

17Шу сөзлери айдып, элиндәки әңи ташлады ве ол ере Раматлехи[*] дийип ат дакды.

18Ол өзүниң өрән сувсаяндыгыны дуйды ве Реббе йүзленип: «Сен Өз гулуңа бейик еңиш бердиң; инди болса мен сувсузлыкдан өлүп, сүннетсиз пилиштлилериң элине дүшмелими?» дийди. 19Худай Лехиде бир чукурҗыгы эмеле гетирди, ондан сув чыкды. Ол сувдан ичип ганды, гүйҗи ызына гайдып гелди ве ол кувватланды. Шу гүнлере ченли Лехидәки шол ере Эйнхакор[*] дийилйәр.

20Ысрайылда пилиштлилериң агалык сүрен дөврүнде, Шимшон йигрими йыллап ысрайыллара сердар болды.

16-нҗы бап

Шимшон Газада

16^1Гүнлерде бир гүн Шимшон Газа геленде бир лолы аяла саташып, шонуң билен гитди+. 2Газаның илаты: «Шимшон бәрик гелипдир» дийшип, төверекде гаймалашды. Олар: «Җахан ягтылянча гарашарыс, оны өлдүрерис» дийип, узынлы гиҗе галаның дервезесини гаравулладылар. 3Шимшон ярыгиҗә ченли ятды, гиҗәниң ярында турды-да, барып, гала дервезесиниң гапыларының ики сөесини килтлери билен билеликде гопарып, оны омзуна алып, Хеброның гаршысындакы дагың депесине элтип гойды.

Шимшон ве Делила

4Шондан соң Шимшон Сорек җүлгесинде яшаян бир аяла ашык болды. Онуң ады Делилады. 5Пилиштли ханлар ол аялың янына гелип: «Биз оны даңып, өзүмизе боюн эгдирип билер ялы, сен угруны тап-да, онуң бейик гүйҗүниң нәмедедигини өзүне айтдыр. Шейтсең, бизиң херимиз саңа бир мүң бир йүз күмүш теңңе берерис» дийдилер+.

6Делила Шимшондан: «Сен маңа айтсана, бейле бейик гүйҗи ниреден алярсың? Сени нәме билен даңсаң, боюн эгдирип болар?» дийип сорады. 7Шимшон оңа: «Эгер-де мени энтек гурамадык еди саны яй кирши билен даңсалар, мен гүйчден гачып, бейлеки адамлар ялы боларын» дийди. 8Пилиштли ханлар ол аяла энтек гурамадык тәзеҗе еди саны яй киршини гетирип бердилер. Ол шонуң билен Шимшоны даңды. 9Шол вагт пилиштлилерден бирнәче адамлар шол отагда букулып отырдылар. Аял Шимшона: «Шимшон! Сениң үстүңе пилиштлилер гелйәрлер» дийди. Шимшон яй киришлерини эдил от деген йүплүгиң ёлнушы ялы эдип, үзүп ташлады. Онуң гүйҗүниң нәмедедиги билинмән галды.

10Делила Шимшона: «Сен мени самсык хасап эдйәрсиң, ялан сөзлейәрсиң. Инди бери айдай, сени нәме билен даңып болар?» дийди. 11Шимшон оңа: «Эгер-де мени өң уланылмадык тәзе йүп билен даңсалар, мен гүйчден гачарын, бейлеки адамлар ялы боларын» дийди+. 12Делила тәзе йүп алып, оны даңды-да, оңа: «Шимшон! Сениң үстүңе пилиштлилер гелйәрлер» дийди. Шол вагт пилиштлилерден бирнәче адам шол отагда букулып отырдылар. Шимшон оны-да от деген йүплүгиң ёлнушы ялы эдип, үзүп ташлады.

13Делила Шимшона ене: «Сен мени самсык хасап эдйәрсиң, ялан сөзлейәрсиң. Айтсана, сени нәме билен даңып болар?» дийди. Ол: «Мениң сачымың еди өрүмини гаты өрерсиң-де, оны докма докалян гурала берк чекдирип даңарсың. Шонда мен гүйчден гачып, бейлеки адамлар ялы боларын» дийди. 14Делила Шимшоны өз дызының үстүнде уклатды. Ол укланда, онуң сачының еди өрүмини алды-да, олары пугта өрүп, докма докалян гуралда чекдирип беркитди хем-де оңа: «Сениң үстүңе пилиштлилер гелйәрлер, Шимшон!» дийди. Ол укудан оянды-да, докма докалян гуралы ондакы мата билен билеликде гопарып ташлады. Онуң гүйҗүниң нәмедедиги ене билинмән галды.

15Делила оңа: «Сениң йүрегиң мениң билен дәл экен. Нәдип сен маңа: „Мен сени сөййәрин“ дийип билйәрсиң? Үч гезек сен мени самсык хасап этдиң, гүйҗүңиң нәмедедигини маңа айтмадың» дийди+. 16Делила хер гүн сорап, Шимшоның йүрегине дүшди. Ол оны халыс иризип, җанындан бизар этди. 17Шимшон ахырсоңунда оңа өз йүрегини ачды: «Мен энтек эҗемиң гөвресиндекәм Худая назыр боландыгым үчин, мениң келләме хениз пәки деген дәлдир. Эгер мениң сачым сырылса, гүйҗүм менден гидер; мениң гүйҗүм гачып, бейлеки адамлар ялы боларын» дийди+.

18Шейдип, ол әхли сырыны Делила ачды. Шундан соң, Делила: «Инди гелибериң, ол маңа өз йүрегини ачды» дийип айтмага пилиштли ханлара хабарчы иберди. Пилиштли ханлар эллери күмүш пуллы гелдилер. 19Делила Шимшоны өз дызының үстүнде уклатды. Онуң сачының еди өрүмини сырдырмак үчин адам чагырды-да, оңа сырмагы буюрды. Шимшон эҗизленип башлады, онуң гүйҗи гачды. 20Делила: «Сениң үстүңе пилиштлилер гелйәрлер, Шимшон!» диенде, ол оянып, өңки гезекдәки ялы өз-өзүни бошатмакчы болды. Эмма ол Реббиң инди өзүнден йүз өврендигини билмейәрди. 21Пилиштлилер оны тутуп, гөзлерини ойдулар. Газа гетирип, ики саны бүрүнч зынҗыр билен гандалладылар. Оңа зынданда дегирмен үветдилер. 22Шол аралыкда онуң келлесиниң сырылан ерлерине сач чыкып башлады.

Шимшоның өлүми

23Пилишт ханлары өзлериниң худайы Дагона җуда көп гурбанлыклар берип, шады-‑хоррамлык этмек үчин йыгнандылар. Олар: «Душманымыз Шимшоны худайымыз бизиң элимизе берди» дийишдилер+. 24Халк Шимшоны гөренде: «Көпимизи өлдүрип, ерлеримизи тоздуран душманымызы худайымыз бизиң элимизе берди» дийшип, өз худайларыны алкышламага башладылар. 25Мес болан җемагат: «Шимшоны гетириң, гой, ол бизиң гөвнүмизи ачсын» дийип гыгырышды. Шимшоны зындандан гетирип, онуң үстүнден гүлүп башладылар, масгараладылар, соңра оны сүтүнлериң аралыгында дуруздылар. 26Шимшон элинден тутуп, өзүни идип йөрен йигдекчә: «Мени шу җайы саклаян сүтүнлериң янына элт, шолара сөенейин» дийди. Йигдекче шейле хем этди. 27Җайың ичи аял-эркеклерден долуды; пилишт ханлары хем шол ердеди. Җайың үстүнде-де үч мүңе голай аял-эркек барды. Оларың бары Шимшона томаша эдйәрдилер.

28Шимшон Ребби чагырды-да: «Эй, Хөкмүрован Реб, мени ядыңа сал. Эй, Худай! Маңа ене бир гезеҗик кувват бер, ики гөзүм үчин, пилиштлилер билен бир гезекде хасаплашайын» дийди. 29Шимшон җайы саклаян сүтүнлериң бирине саг элини, бейлекисине чеп элини дирәп, олары еринден сүйшүрди. 30Шимшон: «Гой, пилиштлилер билен биле өлейин» дийип, бар гүйҗи билен сүтүнлери итенде, җай ханларың, җайдакы әхли адамларың үстүне йыкылды; Шимшоның өзи өлен вагты өлдүренлери онуң бүтин өмрүнде өлдүренлеринден хас көп болды. 31Онуң доганлары, какасының тутуш машгаласы гелип, Шимшоның җеседини әкитдилер ве оны гетирип, Сорга билен Эштаволың аралыгында, какасы Манованың губры гойлан гүммезде җайладылар. Ол ысрайыллара йигрими йыллап сердар болды.

17‑нҗи бап

Миканың бутлары

17^1Эфрайым даглыгында Мика диен бир адам барды. 2Ол өз эҗесине: «Сен бир мүң бир йүз саны күмүш теңңәни огурлатдың, оны алана мениң янымда гаргыш этдиң, сениң шол күмүшлериң менде, олары мен алдым. Эмма мен олары хәзир саңа гайтарып берйән» дийди. Эҗеси: «Реб сени ялкасын, оглум!» дийди+. 3Ол бир мүң бир йүз саны күмүш теңңәни эҗесине гайтарып берди. Эҗеси оңа: «Оглум, мен сениң үчин бу күмүшлерден ойма хем-де гуйма бут ясатмакчы болуп, өз элим билен Реббе ниетледим, олары саңа берйәрин» дийди+. 4Оглы олары эҗесине гайтарып беренде, эҗеси ики йүз саны күмүш теңңәни алды-да, күмүш уссасына берип, шол күмүшлерден ойма хем-де гуйма бут ясатдырды; олар Миканың өйүнде дурды+. 5Мика тарапындан салнан бир саны ыбадат эдилйән өй барды. Ол эфот ве бутлар ясады хем-де өз огулларының бирини руханы эдип белледи+. 6Шол дөвүрде ысрайылларың патышасы ёкды. Хер ким өз исләнини эдйәрди+.

7Яхуданың Бейтуллахам галасында бир йигит яшаярды. Ол леви тиресинденди+. 8Ол яшамага аматлы бир ер тапмак үчин Яхуданың Бейтуллахам галасындан чыкып гитди. Ол Эфрайым даглыгында яшаян Миканың өйүне гелди. 9Мика ондан: «Ниреден гелйәрсиң?» дийип соранда, ол: «Яхуданың Бейтуллахам галасындан гелйәрин, өзүм хем левилердендирин; яшар ялы ер гөзлейәрин» дийди. 10Мика оңа: «Мениң өйүмде галыбер. Мениң геңешчим хем руханым боларсың. Мен сениң гарныңы дойрайын, йылда бир лай гейим-геҗим хем-де он саны күмүш теңңе берейин» дийди. 11Леви йигит Миканың өйүнде галмага разылык берди. Мика оңа өз оглы ялы серетди. 12Мика леви йигидини руханычылыга белледи, шейдип, бу яш йигит Миканың өйүнде яшаберди. 13Мика: «Инди Реббиң маңа ягшылык этҗекдигини билйәрин, себәби леви йигиди мениң руханым болды» дийди.

18‑нҗи бап

Леви йигиди ве дан тиреси

18^1Шол дөвүрде ысрайылларың патышасы ёкды. Данлар өзлерине яшар ялы ер гөзлейәрдилер, себәби шол вагта ченли ысрайылларың тирелериниң арасында оларың мүлк пайы хениз пайланманды+. 2Данлар өз уругындан, Сорга хем Эштавол галаларындан бәш саны даяв эркек адамы ер гөзлемек хем-де маглумат топламак үчин гизлинликде угратдылар.

Олара: «Барың, ассырынлык билен ер гөзләң» дийдилер. Олар Эфрайым даглыгына, Миканың өйүне гелип етдилер ве гиҗәни шол ерде гечирдилер+. 3Миканың өйүнде боланда, олар леви йигидини онуң сесинден танадылар-да, ичерик гирдилер ве ондан: «Сени бу ере ким гетирди? Бу ерде сен нәме ишлейәрсиң? Нәме себәпден сен бу ерде?» дийип сорадылар. 4Бу йигит олара Миканың өзүне эденлерини айтды. «Мен хакына ише дурдум, мен онуң руханысы» дийди. 5Олар рухана: «Сен Худайдан сорап, бизе билип бер, биз өзүмизиң ёлумызың шовлы болҗагына-болмаҗагына гөз етирели» дийдилер+. 6Руханы олара: «Аркайын гидибериң, сизиң ёлуңыз Реббиң назарында» дийди.

7Бу бәш адам ол ерден гайдып, Лайыша гелди. Онуң илатының сидонлылар ялы парахат ве асуда яшаяндыгыны, олары сидонларың доландыряндыгыны гөрдүлер. Оларың хемме зады барды. Олар асуда ве аладасыз яшаярдылар. Олар сидонлардан узакда яшаярдылар ве хич ким билен арагатнашык сакламаярдылар+. 8Соңра олар Сорга хем-де Эштавола өз тиредешлериниң янына гайдып гелдилер; тиредешлери олардан: «Гуртмы, тилки?» дийип сорадылар. 9Олар: «Биз бир ер гөрдүк, топрагы җуда говы. Сиз нәме бейле пикире батдыңыз, икирҗиңленмәң-де, барып, ол ери эеләң. 10Сиз ол ерде хич бир аладасы болмадык халкы гөрерсиңиз. Оларың ери-де өрән гиң. Худай олары сизиң элиңизе берендир. Ол ерде асыл етмезчилик эдйән зат ёк» дийдилер.

11Данлардан болан алты йүз саны эркек адам ярагларыны дакынып, Соргадан ве Эштаволдан чыкып уградылар. 12Олар барып, Яхудадакы Кирятъегарымда дүшелге гурдулар. Шоңа гөрә ол ер хенизе ченли Маханадан[*] дийлип атландырыляр, бу Кирятъегарымың гүнбатарыдыр+. 13Олар бу ерден эфрайымларың яшаян даглыгына тарап гитдилер ве Миканың өйүниң янына гелдилер.

14Лайышы гөзден гечирмәге өң гелип гиден бәш адам өз доганларына: «Шу өйлериң биринде эфот, ойма хем гуйма бут ве башга бутлар бар, сиз шоны билйәрсиңизми? Инди нәме этмелидигиңизи өзүңиз билиң» дийдилер. 15Булар ол ере бардылар. Миканың топар болуп дуран өйлериниң биринде болян леви йигидиниңкә гирдилер, онуң билен саламлашдылар. 16Ярагларыны дакынан алты йүз саны дан адамлары дервезәниң агзында дурдулар. 17Ер гөрмәге өңки гелен бәш адам өе гирип, эфоды, ойма хем гуйма буты ве башга бутлары алдылар. Руханы дервезәниң агзында ярагларыны дакынан алты йүз адамың янында дурды. 18Миканың өйүне гирип, эфоды, ойма хем гуйма буты ве башга бутлары аланларында, руханы олара: «Нәме эдйәрсиңиз?» дийди. 19Олар рухана: «Сем бол! Йөр бизиң билен гит, бизе яшулулык хем руханылык эдерсиң. Диңе бир адама руханылык этмек говумы я-да Ысрайылың тутуш бир тиреси билен уругына?» дийдилер. 20Руханы бегенип, эфоды, ойма хем гуйма буты ве башга бутлары алып, яңкы гелен адамлар билен гитди. 21Олар чагалары, маллары, әхли гошлары өңден гойберип, ёла дүшдүлер.

22Олар Миканың өйүнден узаклашып башланда, Мика данлар билен сөвешмәге гоңшуларыны чагырды. Олар данларың ызындан коваладылар, 23оларың ызындан гыгырдылар. Данлар Мика тарап өврүлип: «Саңа нәме герек? Я уршасың гелйәрми?» дийдилер. 24Мика олара: «Сиз мениң ясадан худайларым билен руханымы алып гитдиңиз. Ханы инди маңа нәме галды? Ене-де: „Нәме герек?“ дийип сораярсыңыз» дийди+. 25Данлар оңа: «Сем бол, ёгсам, бизиң гахарымызы гетирерсиң, онсоң өзүңиң-де, тутуш машгалаңың-да җаныны җәхеннеме иберерис» дийдилер. 26Данлар өз ёллары билен гидибердилер, Мика болса оларың өзүнден гүйчлүдиклерини гөрүп, ызына доланды ве өйүне гайдып гелди.

27Данлар Миканың ясан сежде эдилйән затларыны хем-де онуң өйүнде яшан руханыны алып, Лайыша тарап гитдилер. Ол ере барып парахат ве аладасыз яшаян халкы гылычдан гечирип, галаны отладылар+. 28Ол ердәкилере көмек эден тапылмады, себәби олар Сидондан узакдады, хич ким билен арагатнашык сакламаярдылар. Ол гала Бейтрехобың голайында ерлешйәрди, данлар галаны тәзеден гурдулар-да, ол ерде яшап башладылар+. 29Олар Якубың оглы Даның хатырасына ол гала Дан диен ат бердилер; галаның өңки ады Лайышды. 30Данлар сежде эдилйән буты отуртдылар. Мусаның агтыгы[*] Гершомың оглы болан Ёнатаның өзи ве онуң огуллары тә юрт есирлиге алынянча данлара руханылык этдилер+. 31Худайың өйүниң Шилода болан вагтының бүтин довамында, Мика тарапындан ясалан сежде эдилйән бут шол ерде сакланды+.

19-нҗы бап

Бенямин тиреси масгара иш эдйәр

19^1Шол дөвүрде ысрайылларың патышасы ёкды. Эфрайым даглыгында бир леви яшаярды. Ол Яхуда юрдуның Бейтуллахам галасындан бир гырнак аялы гетирип, онуң билен яшап башлады+. 2Ол аял өйкеләп, левиниң янындан өз атасы өйүне, Бейтуллахам галасына гитди; ол атасы өйүнде дөрт айлап болды. 3Соңра адамсы аялы билен ярашып, оны гетирмек үчин ызындан уграды. Онуң янында бир хызматкәри билен ики саны эшеги барды. Аялы адамсыны атасы өйүне салды. Гайынатасы оны гүлер йүз билен гаршылап, өз өйүнде саклады. 4Гайынатасы гиевсини өйүнде галмаклыга ырды. Олар бу ерде ийип-ичип, үч гүн ятдылар. 5Дөрдүнҗи гүн олар ир ояндылар, ол адам туруп гитмекчи болды. Аялың какасы өз гиевсине: «Бир дөвүм чөрек ийиң, йүрексе эдиниң, соң хеммәңиз биле гидерсиңиз» дийди. 6Олар отурып, биле ийип-ичдилер. Аялың какасы өз гиевсине: «Ене бир гүн гал, кейпиңи сазла» дийди. 7Ол адам ене туруп гитмекчи болды, эмма гайынатасы оны галмаклыга ырды. Ол ене бир гиҗе ятды. 8Бәшинҗи гүн, ирден ол туруп гитмекчи болды. Аялың какасы оңа: «Бир затлар гарбаның, өйледен соң гидерсиңиз» дийди. Олар биле ийип-ичдилер. 9Ол адамың өзи, гырнак аялы ве хызматкәри гитмекчи болуп ерлеринден туранда, аялың какасы гиевсине: «Серет, Гүн яшып, агшама голайлап баряр. Бу гиҗе-де бу ерде ятың, дем-дынҗыңызы алып, өйүңизе эртир ир билен туруп гидерсиңиз» дийди. 10Эмма ол адам ятмага разы болман, туруп гидиберди. Ол Ябуса, ягны хәзирки Иерусалиме тарап гитди. Онуң янында йүкли эшеклери, гырнак аялы барды+.

11Олар Ябуса голайланларында, Гүн яшып барярды. Хызматкәр өз хоҗайынына: «Йөр, Ябуса баралы-да, гиҗәни шол ерде гечирели» дийди. 12Хоҗайыны оңа: «Ёк, биз Ысрайыла дегишли болмадык бир кесекилериң галасына бармарыс, Гибга гидерис. 13Гибга я-да Рама етҗек болалы, гиҗәни шоларың биринде гечирерис» дийди. 14Шейдип, олар ёлларыны довам этдирдилер. Олар беняминлериң Гибга галасына етенлеринде, Гүн батыпды. 15Олар гиҗе Гибгада ятмак үчин шол тарапа өврүлдилер. Барып, галаның мейданчасында дүшледилер; хич ким олары өйүне чагырмады.

16Бир гоҗа өзүниң экин мейданындан өйүне гайдып гелйәрди. Ол бу ере эфрайымларың яшаян даглыгындан гелип, Гибгада яшаярды. Бу ериң илаты болса беняминлерди. 17Гоҗа гала мейданчасындакы ёлагчылары гөрүп, олардан: «Ниреден гелип, нирә барярсыңыз?» дийип сорады. 18Ол адам: «Биз Яхуданың Бейтуллахам галасындан гелйәрис, инди хем Эфрайым даглыгына тарап, өйүме барярын. Бизи хич ким өйүне чагырмады. 19Эшеклеримиз үчин от-иймимиз, өзүм, аялым ве хызматкәрим үчин чөрек хем шерап бар, хич хили етмезчилигимиз ёк» дийди. 20Гоҗа оңа: «Аркайын бол, етмейән задыңы берейин, йөне мейданчада ятма» дийди+. 21Гоҗа олары өз өйүне алып барды, эшеклерине ийм берди, олар аякларыны ювдулар, ийип-ичдилер.

22Олар яңы бир язылып-яйнанларында, галаның азгын адамлары җайың дашыны габадылар. Гапыны юмруклап, өйүң хоҗайынына: «Өйүңе гелен эркеги дашарык чыкар, биз оны зорлаҗак» дийип гыгырдылар+. 23Өйүң хоҗайыны дашарык чыкды-да: «Ёк, доганлар, бейле азгынчылык этмәң, ол мениң мыхманым, сиз бейле айып иш этмәң. 24Ичерде мениң эл дегмедик гызым ве ол адамың гырнак аялы бар. Олары дашары чыкарайын, олара ислән ишиңизи эдиң, йөне бу адама дегмәң» дийди. 25Эмма олар гаррыны диңлемедилер. Шонда яңкы гелен адам өз гырнак аялыны зор билен чыкарып, оларың элине берди. Адамлар узак гиҗе ол аялы зорлап, намысына дегдилер. Даңдан олар оны гойбердилер. 26Даң агаранда, аял адамсының мыхман болан өйүниң гапысына гелип йыкылды ве җахан долы ягтылянча, шол ерде ятды.

27Гырнак аялың хоҗайыны ёлуны довам этдирмек үчин ирден гапыны ачып, дашарык чыканда, онуң эллерини гапының босагасының үстүнде гоюп ятандыгыны гөрди. 28Ол аялына: «Тур, гидели» дийди, эмма аялдан җогап болмады, себәби ол эййәм өлүпди. Ол аялыны эшегине йүкләп, өз өйүне алып гитди. 29Өйүне гелип, элине пычак алды-да, гырнак аялының он ики сынасыны кесишдирип, он ики бөлеги Ысрайылың он ики тиресине пайлады+. 30Ол чапарлар ёллап, олара муны гөренлере шуны айтмагы табшырды: «Ысрайылларың Мүсүрден гелен гүнүнден бәри, мунуң ялы зат гөрлүп-эшидилмәнди. Инди ойланып гөрүң, маслахатлашып, бизиң нәме этмелидигимизи айдың».

20‑нҗи бап

Бейлеки тирелер беняминлерден ар алярлар

20^1Соңра демиргазыкда Дандакы, гүнортада Беершебадакы ве гүндогарда Гилгатдакы әхли ысрайыллар бу чагырыша җогап бердилер. Оларың хеммеси бир адам ялы болуп, Миспада Реббиң хузурында йыгнанышдылар+. 2Ысрайылларың әхли тирелериниң ёлбашчылары Худайың адамларының йыгнагына үйшдүлер. Гылычларыны ялаңачлан дөрт йүз мүң саны эсгер хем шол ердеди. 3(Беняминлер ысрайылларың Миспада үйшендиклерини эшитдилер.) Ысрайыллар: «Нәдип бейле масгарачылык болуп билди?» дийип сорадылар.

4Өлдүрилен аялың адамсы леви шейле җогап берди: «Мен өз гырнак аялым билен беняминлериң Гибга галасына барып, гиҗе шол ерде ятдык. 5Гибганың адамлары гиҗе бизиң ятан җайымызың дашыны габадылар. Мени өлдүрҗек болдулар, мениң гырнак аялымы масгаралап, тә өлинчә зорладылар, ол өлди. 6Мен гырнак аялымы ол ерден гетирип, кесишдирдим-де, Ысрайылың әхли ерине ибердим, чүнки Ысрайылда када-кануна лайык гелмейән, масгарачылыклы иш этдилер+. 7Ине, сиз ысрайыллар, хеммәңиз шу болан ише середиң хем-де шу ерде нетиҗе чыкарың» дийди.

8Тутуш халк бир адам ялы болуп турды-да, шейле дийди: «Бизиң хич хайсымыз өз чадырларымыза гитмерис, өз өйүмизе доланмарыс. 9Инди биз Гибганы, гөр, нәдерис: биҗе атып, онуң үстүне кимиң гитмелидигини сайларыс. 10Ысрайылларың эркек адамларының ондан бириси гошун үчин иер-ичер ялы затлар гетирер, галанларының хеммеси беняминлериң Гибгада масгарачылыклы иш эдендиклери үчин, олары җезаландырмага гидер». 11Ысрайыллар бир адам ялы болуп, агзыбирлик билен Гибга галасының үстүне гитмек үчин йыгнандылар.

12Ысрайылларың әхли тиреси беняминлере векил иберип: «Сизде нәхили бейле неҗис иш эдилипдир. 13Сиз Гибгадакы шол азгын адамлары бизиң элимизе табшырың, биз олары өлдүрип, эрбетликлери көки-дамары билен Ысрайылдан гопарып ташларыс» дийдилер. Эмма беняминлер өз доганлары болан ысрайыллары диңлемедилер+. 14Беняминлер ысрайылларың гаршысына урушмак үчин, беняминлере дегишли галалардан гелип, Гибга галасына йыгнандылар. 15Шол гүн беняминлериң галаларындан йыгнанып, найзаларыны ялаңачлан эсгерлериниң саны йигрими алты мүң адам болды. Ондан башга-да, Гибга галасындан йыгнанан эсгерлериң саны еди йүз адамдан ыбарат болды+. 16Шол адамларың ичиндәки еди йүз саны сайлама эсгер чепбекейди, оларың сапан билен атян дашы сачың тарына дегмән гечмезди+. 17Диңе беняминлер дәл, эйсем, ысрайыллар-да гылычларыны ялаңачлапдылар, оларың саны дөрт йүз мүң адамдан ыбаратды, хеммеси-де урушмага укыплыды+.

18Ысрайыллар Бейтеле бардылар-да: «Хайсымыз урша илки башларыс?» дийип, Худайдан сорадылар.

Реб: «Яхуда өңүрти башлар» дийди+.

19Ысрайыллар эртеси ирден Гибганың янында дүшелге гуруп ерлешдилер. 20Ысрайыллар беняминлериң гаршысына чыкдылар-да, Гибганың голайында сөвешмәге тайярланып, нызама дурдулар. 21Беняминлер Гибгадан чыкдылар, шол гүн йигрими ики мүң ысрайылы ере яздылар+. 22-23Ысрайыллар Реббиң хузурына гелип, тә агшама ченли аглап яс тутдулар ве Ондан: «Биз өз доганымыз болан беняминлер билен ене-де сөвеше гирелими?» дийип сорадылар. Реб: «Оларың гаршысына чыкың» дийди. Ысрайыллар догумланып, шол өңкүси гүн барып дуран ерлеринде ене-де сөвешмәге нызама дурдулар.

24Ысрайыллар икинҗи гүн дийленде беняминлериң үстүне бардылар. 25Беняминлер шол гүни Гибгадан ысрайылларың гаршысына чыкдылар ве олар бу гезек он секиз мүң иң гүйчли эдермен ысрайыл уршуҗыларыны гылычдан гечирдилер.

26Шонда әхли ысрайыллар тутуш халк болуп, Бейтеле бардылар. Олар отурып, Реббиң хузурында агладылар ве шол гүн агшама ченли агыз бекледилер. Мал союп, Реббе якма хем-де саламатлык гурбанлыгыны бердилер. 27-28Худайың Әхт сандыгы шонда шол ердеди ве оңа Харуның оглы Элгазарың оглы Пинехас ёлбашчылык эдйәрди. Ысрайыллар Ребден: «Доганымыз болан беняминлериң гаршысына сөвешмәге гиделими я-да ёк?» дийип сорадылар. Реб: «Гидиң, эртир Мен олары сизиң элиңизе берерин» дийди+.

29Ысрайыллар Гибганың төверегинде букуда адам гойдулар+. 30Үчүнҗи гүн дийленде ысрайыллар беняминлериң үстүне бардылар ве сөвешмек үчин Гибганың янында өңкүлери ялы нызама дурдулар. 31Беняминлер ысрайылларың гаршысына хүҗүм эдип, галадан дашлашдылар-да, Бейтеле тарап гидйән ёлда хем-де Гибга тарап экин мейданының үсти билен гечйән ёлуң үстүнде ысрайыллары ене-де өңкүси ялы өлдүрдилер. Ысрайыллардан отуза голай адам өлдүрилди. 32Беняминлер: «Биз олары өңки еңшимиз ялы ене еңерис» дийдилер. Ысрайыллар болса: «Олардан гачалы-да, оларың үнсүни ёллара тарап совуп, олары галадан дашлашдыралың» дийдилер. Шейле хем этдилер+. 33Әхли ысрайыллар ерлеринден турдулар-да, Багал-тамарада нызама дурдулар. Ысрайылларың букуда гоян адамлары Гибганың гүнбатар тарапындан букудан чыкдылар. 34Гибганың янына Ысрайылың әхли еринден сайланып алнанларың он мүңүси гелди ве газаплы сөвеш башланды, йөне беняминлер энтек өзлерине бетбагтлык гарашяндыгыны билмейәрдилер. 35Реб беняминлери ысрайылларың өңүнде еңлише сезевар этди. Шол гүн ысрайыллар гылычларыны ялаңачлан йигрими бәш мүң бир йүз бенямини өлдүрдилер.

36Беняминлер өзлериниң еңилйәндиклерине дүшүндилер. Ысрайыллар өз орунларыны беняминлере бердилер, себәби олар Гибганың голайында букуда отуранлара бил баглапдылар. 37Букудакылар Гибга тарап топулдылар-да, галадакыларың әхлисини гылычдан гечирдилер+. 38Галадан ёкарык галян түссе букудакыларың чозмагы үчин дуйдурыш болсун дийип, ысрайыллар өзара айдышдылар. 39Шейлеликде, ысрайыллар сөвеш мейданындан ыза чекиленде, беняминлер ысрайылларың отуза голай адамыны боюн эгдирдилер. Олар: «Ине, ысрайыллар ене-де өңкүси ялы бизиң өңүмизде йыкылып ятырлар» дийдилер велин, эдил шол вагт 40галаның депесинде түссе сүтүн гөрнүшинде ёкары галып башлады. Беняминлер ызына середенлеринде, тутуш галаның депесинден түссәниң гөге гөтерилйәндигини гөрдүлер. 41Ысрайыллар ызларына доландылар, беняминлер өзлериниң бетбагтлыга учрандыкларыны гөрүп, ызларына гайтмага горкдулар. 42Олар ёла дүшүп, чөле тарап ысрайыллардан гачып башладылар. Эмма ысрайыллар оларың ызларындан галман етип, олары өлдүрдилер, галадан чыканларыны болса шол ерде гырдылар. 43Ысрайыллар беняминлериң дашыны габадылар-да, оларың ызындан ковуп, Гибганың гүндогар тарапына етенде, оларың әхлисини боюн эгдирип гырдылар. 44Беняминлериң он секиз мүң саны гүйчли уршуҗыларыны өлдүрдилер. 45Галанлары чөле, Риммон гаясына тарап гачдылар, ёлларда ысрайыллар оларың ене бәш мүңүсини өлдүрдилер ве Гидома ченли ызындан коваладылар-да, оларың ене ики мүңүни өлдүрдилер+.

46Беняминлерден шол гүн җеми йигрими бәш мүң адам өлди, оларың хеммеси-де гүйчли эдермен адамларды. 47Галан алты йүз саны бенямин чөле тарап Риммон гаясына гачды ве олар дөрт айлап шол гаяда галдылар. 48Ысрайыллар ене-де ызына беняминлериң үстүне гитдилер-де, галадакы әхли илаты, маллары, чем гелен затлары гылычдан гечирдилер. Соңра шол ердәки галан әхли галалары отлап ёк этдилер.

21‑нҗи бап

Ысрайыллар беняминлере гыз берйәрлер

21^1Ысрайыллар: «Хич биримиз беняминлере гыз бермерис» дийип, Миспада ант ичдилер+. 2Ысрайыллар Бейтеле гелип, Худайың хузурында агшама ченли гаты сес эдип, зар-зар аглашдылар. 3Олар: «Эй, Ысрайыл Худайы Реб! Ысрайыла нәме болды? Ысрайылдан инди бир тире ёк болуп йитип гитмелими?» дийдилер. 4Эртеси гүни илат ирден туруп, ол ерде мал өлдүрдилер, гурбанлык сыпасыны ясап, якма хем--де саламатлык гурбанлыгыны бердилер.

5Ысрайыллар: «Реббиң хузурында болуп гечен йыгнанышыга ысрайыл тирелеринден ким гелмедикә?» дийишдилер. Бу йыгнанышыга гелмедиклериң өлдүрилҗекдиги барада ант ичилип касам эдилди. 6Ысрайылларың беняминлере, ягны өз доганларына небислери агырып: «Инди ысрайылларың бир тиреси кесилип ташланды+. 7Биз олара гыз бермезлиге Реббиң хузурында ант ичдик. Инди оларың дири галанларының аял меселесини нәхили чөзмели боларкак? 8Миспадакы Реббиң хузурында болан йыгнанышыга Ысрайыл неслинден гелмедик бармы?» дийишдилер. Йыгнанышыга Гилгатдакы Ябешден адам гелмәндир+. 9Гөрселер, ол ерде Гилгатдакы Ябешден бир адам хем ёк экен. 10Эдермен йигитлериң он ики мүңүсини җемагат ол ере иберип, олара: «Барың, Ябешиң илатыны, аялларыны ве чагаларыны гылычлап өлдүриң. 11Өйлененлериниң хем-де дурмуша чыканларының әхлисини бүтинлей ёк эдиң, диңе гызлара дегмәң» дийип буюрдылар. Олар айдылышы ялы-да этдилер+. 12Ябешиң илатындан дөрт йүз саны бой гызы өзлери билен алып, Кенган юрдундакы Шило галасындакы дүшелгә гетирдилер+.

13Халк Риммон гаясындакы беняминлер билен геплешик гечирмек үчин, ол ере адам иберди, олар билен ылалашык ыглан эдилди+. 14Шонда беняминлер Ысрайыла доланып гелдилер ве ысрайыллар дири галдырылан Ябешиң гызларыны олара аяллыга бердилер; йөне оларың хеммесине гыз етмеди.

15Ысрайыл халкы бенямин тиресине гынанды, себәби Реб Ысрайыл тирелериниң бүтевүлигини бозды. 16Яшулулар: «Беняминлериң аялларының ёк эдилендигине гөрә, бу галанларына аял алып бермеклик меселесини нәтсеккәк?» дийишдилер. 17Олар: «Ысрайылларың бу тиреси йитип гитмез ялы, беняминлериң дири галанларының өзлериниң мүлки болсун, 18йөне биз олара гыз берип билмерис, чүнки: „Ким беняминлә гыз берсе, оңа нәлет болсун“ дийип ант ичипдик» дийдилер. 19Онсоң олар: «Ине, Бейтелиң демиргазыгында, Шекеме гидйән ёлуң гүндогарында ве Ливаның гүнортасында ерлешйән Шилода хер йыл Реббе багышланан байрамчылык боляр» дийишдилер. 20Олар беняминлере гөркезме берип шейле дийдилер: «Барың-да, үзүмчилигиң ичинде отурың. 21Шилоның гызлары үйшүп танс эден вагтларында, үзүмчиликден чыкың-да, Шило гызларындан хериңиз бирини тутуп, олара өйлениң ве беняминлере дегишли ере әкидиң+. 22Гызларың какалары я-да доганлары бизиң янымыза арз эдип гелселер, биз олара: „Шолар үчин биз сизден өтүнч сораярыс, оларың бейтмегиниң себәби бизиң сөвешип, есир гетирен гызларымыз оларың хеммесине етмеди, сизиң өзүңиз хем олара гызларыңызы бермедиңиз“ дийип айдарыс» дийдилер. 23Беняминлер айдылышы ялы хем этдилер; үйшүп танс эдип йөрен гызлардан херси бирини огурлап, өз мүлклерине гетирдилер ве галалар гуруп, яшап башладылар. 24Эдил шол вагты ысрайыллар ол ерден гайдып, херси өйли-өйүне, өз тиресине ве мүлклерине доланып барды.

25Шол дөвүрде ысрайылларың патышасы ёкды; хер ким өз гөвнүне геленини эдерди+.

* 1:17 Еврейче Хорма ве бүтинлей ёк этдилер диен сөзлериң айдылышы меңзешдир.

* 2:5 Бохим – бу сөз аглашянлар диймеги аңладяр.

* 6:32 Ерубагал – бу сөз Багалың өзи гөрешсин диймеги аңладяр.

* 8:8 Пениел – еврейче Пенувел. Бу Пениелиң бейлеки адыдыр.

* 8:26 Бир батман – еврейче бир мүң еди йүз шекел. Бу такм. 20 кг деңдир.

* 10:4 Хавотяйыр – бу сөз Яйырың обалары диймеги аңладяр.

* 11:16 Гызыл деңиз – еврейче Гамыш деңзи.

* 13:5 Назыр – өзүни Худая багышлан адамларың сачына пәки дегирмезлик нышаны. Сөзлүге серет.

* 14:15 Дөрдүнҗи гүн – бу җүмле кәбир голязмаларда единҗи гүн дийип душ гелйәр.

* 15:17 Раматлехи – бу сөз эшек әңи диймеги аңладяр.

* 15:19 Эйнхакор – бу сөз Оны чагыраның чешмеси диймеги аңладяр.

* 18:12 Маханадан – бу сөз Даның дүшелгеси диймеги аңладяр.

* 18:30 Мусаның агтыгы – бу җүмле кәбир голязмаларда Манашаның агтыгы дийип душ гелйәр.

+ 1:1 Ешу 24:29, Сер 20:18
+ 1:5 1Шам 11:8
+ 1:7 Лев 24:19
+ 1:8 Ешу 15:63, 2Шам 5:6
+ 1:10 Ешу 14:15, Чөл 13:23, Ешу 15:14
+ 1:11 Ешу 10:38, Ешу 15:15
+ 1:12 Чөл 13:31, Ешу 15:13-19
+ 1:16 Чөл 24:21, Чөл 10:29-32
+ 1:19 Ешу 17:16, Ешу 17:18

+ 1:20 Чөл 14:24, Ешу 14:13, Сер 1:10, Чөл 13:34, Кан 2:10

+ 1:21 Ешу 15:63
+ 1:23 Гчк 28:19
+ 1:24 Ешу 2:14
+ 1:27 Ешу 17:11-13
+ 1:29 Ешу 16:10, 1Пат 9:16
+ 1:31 Ешу 19:24-30
+ 1:33 Ешу 19:32-39
+ 1:34 Ешу 19:46
+ 1:36 Чөл 34:4, Ешу 15:3
+ 2:1 Гчк 17:7
+ 2:2 Кан 7:2, Кан 12:3
+ 2:3 Мср 23:33
⚫ 2:6 Ешу 24:28-31
+ 2:9 Ешу 19:50
+ 2:10 Эйп 18:21, Ерм 9:3, 2Сал 1:8

+ 2:11 Сер 3:7, Сер 4:1, Сер 6:1, Сер 10:6, Сер 13:1

+ 2:12 Кан 31:16-17
+ 2:13 1Шам 7:4
+ 2:14 Лев 26:37, Ешу 7:12
+ 2:15 Лев 26:14-46, Кан 28:15-68
+ 2:17 Мср 34:15, Кан 31:16
+ 2:18 Мср 2:23-25
+ 2:21 Ешу 23:12-13
+ 3:1 Ешу 13:2-6
+ 3:6 Мср 34:16
+ 3:7 Сер 2:11
+ 3:9 2Пат 13:5, Сер 1:13

+ 3:10 Чөл 24:2, Сер 6:34, Сер 11:29, Сер 13:25, Сер 14:6, Сер 14:19, Сер 15:14

+ 3:15 Сер 20:16
+ 3:27 Сер 6:34, 1Шам 13:3
+ 3:28 Ешу 2:7, Сер 7:24
+ 3:31 Сер 5:6, 1Шам 13:19
+ 4:1 Сер 2:11
+ 4:2 Ешу 11:10, 1Шам 12:9
+ 4:6 Ешу 19:37, Евр 11:32, Ерм 46:18
+ 4:7 1Пат 18:40

+ 4:11 Чөл 10:29, Чөл 24:21, Сер 1:16, Ешу 19:33

+ 4:15 Ешу 10:10

+ 5:4 Кан 33:2, 2Шам 22:8, Зеб 17:8, Зеб 67:9, Зеб 76:18, Зеб 96:4

+ 5:5 Мср 19:18
+ 5:6 Сер 3:31, Сер 4:17
+ 5:8 Кан 32:16, 1Шам 13:19, 1Шам 13:22
+ 5:12 Зеб 56:9
+ 5:14 Чөл 32:39
+ 5:17 Ешу 13:24-28
+ 5:18 Сер 4:10
+ 5:19 Ешу 17:11
+ 5:21 Сер 4:7
+ 5:24 Сер 4:17
+ 5:25 Сер 4:19
+ 5:26 Сер 4:21
+ 5:31 Зеб 36:6
+ 6:1 Сер 2:11, Гчк 25:1, Чөл 25:17-18
+ 6:4 Лев 26:16, Кан 28:31-33
+ 6:9 1Шам 10:18
+ 6:11 Ешу 17:2
+ 6:13 Кан 31:17
+ 6:15 1Шам 9:21, 1Шам 18:18
+ 6:16 Мср 3:12, Ешу 1:5
+ 6:17 2Пат 20:8, Зеб 85:17
+ 6:18 Гчк 18:3-8
+ 6:20 Сер 13:19
+ 6:21 Лев 9:24, 1Пат 18:38
+ 6:22 Гчк 32:30
+ 6:33 Ешу 17:16, Хош 1:5

+ 6:34 Чөл 24:2, Сер 3:10, Сер 3:27, 1Шам 13:3

+ 7:2 Кан 8:17
+ 7:3 Кан 20:8
+ 7:12 Ешу 11:4, 1Шам 13:5
+ 7:16 1Шам 11:11, Эйп 1:17
+ 7:18 Ешу 6:4
+ 7:22 1Шам 14:20, 2ЙЙ 20:22-23
+ 7:24 Ешу 2:7, Сер 3:28
+ 7:25 Зеб 82:12
+ 8:1 Сер 12:1
+ 8:3 Сүл 15:1
+ 8:5 Гчк 33:17
+ 8:6 1Шам 25:11
+ 8:8 Гчк 32:30
+ 8:11 Чөл 32:35, Чөл 32:42
+ 8:17 1Пат 12:25
+ 8:21 Зеб 82:12, Иша 3:18
+ 8:22 1Шам 8:5
+ 8:24 Мср 32:1-4, Гчк 25:12-18
+ 8:27 Кан 7:16
+ 8:31 Сер 9:1
+ 9:4 Сер 8:33
+ 9:5 2Пат 11:1
+ 9:6 Гчк 35:4, Ешу 24:26, 1Пат 12:1
+ 9:7 Кан 11:29, Кан 27:12, Ешу 8:33
+ 9:8 2Пат 14:9
+ 9:13 Зеб 103:15
+ 9:15 Эзк 31:3
+ 9:21 Чөл 21:16
+ 9:23 1Шам 16:14
+ 9:28 Гчк 34
+ 9:29 2Шам 15:4
+ 9:45 1Пат 12:25, Кан 29:29
+ 9:48 Зеб 67:15
+ 9:53 2Шам 11:21
+ 9:54 1Шам 31:4
+ 10:4 Кан 3:14
+ 10:6 Сер 2:11, 1Пат 11:5, 2Шам 23:13
+ 10:10 1Шам 7:6
+ 10:14 Кан 32:37
+ 11:1 Евр 11:32
+ 11:3 2Шам 10:6, 2Шам 10:8, 1Шам 22:2
+ 11:8 Сер 10:18
+ 11:10 Ерм 42:5
+ 11:13 Чөл 21:24-26
+ 11:15 Кан 2:9, Кан 2:19
+ 11:16 Чөл 13:27, Чөл 14:25
+ 11:17 Чөл 20:14-21, Кан 1:46
+ 11:18 Чөл 21:4, Чөл 21:13
+ 11:20 Чөл 21:21-23, Кан 2:26-37
+ 11:24 Чөл 21:29
+ 11:25 Чөл 22:2, Мик 6:5
+ 11:27 Гчк 16:5
+ 11:29 Чөл 24:2, Сер 3:10
+ 11:30 Гчк 28:20
+ 11:31 Чөл 21:2
+ 11:33 Эзк 27:17
+ 11:35 Лев 5:4, Чөл 30:3
+ 12:1 Сер 8:1
+ 13:1 Сер 2:11
+ 13:2 Ешу 19:41
+ 13:3 Сер 6:12, Лук 1:28, Лук 1:31
+ 13:5 Чөл 6:1-21, 1Шам 1:11
+ 13:15 Сер 6:18
+ 13:18 Гчк 32:29
+ 13:19 Сер 6:20
+ 13:22 Гчк 32:30
+ 13:24 1Шам 2:21
+ 13:25 Чөл 24:2, Сер 3:10
+ 14:1 Ешу 15:10, Ешу 19:43, Гчк 38:12
+ 14:2 Гчк 34:4
+ 14:3 Гчк 24:3, Гчк 24:4
+ 14:6 Чөл 24:2, Сер 3:10
+ 14:12 Гчк 29:27
+ 14:15 Сер 16:5
+ 14:16 Сер 16:15
+ 14:19 Чөл 24:2, Сер 3:10
+ 15:14 Чөл 24:2, Сер 3:10
+ 15:15 Чөл 6:6, Кан 32:30, Ешу 23:10
+ 16:1 Ешу 15:47
+ 16:5 Сер 14:15
+ 16:11 Сер 15:13
+ 16:15 Сер 14:16
+ 16:17 Чөл 6:2, Чөл 6:5, Сер 13:5
+ 16:23 1Шам 5:2, 1ЙЙ 10:10
+ 17:2 Лев 5:1
+ 17:3 Мср 20:4
+ 17:4 Иша 46:6
+ 17:5 1Пат 13:33

+ 17:6 Кан 12:8, Сер 18:1, Сер 19:1, Сер 21:25

+ 17:7 Рут 1:1, 1Шам 17:12, Мик 5:2, Мат 2:1

+ 18:1 Сер 17:6, Сер 19:1, Сер 21:25, Сер 1:34-36

+ 18:2 Сер 13:25, Сер 16:31
+ 18:5 Чөл 27:21, Хош 4:12
+ 18:7 Ешу 19:47
+ 18:12 Ешу 15:60
+ 18:24 Гчк 31:30
+ 18:27 Гчк 49:17, Ешу 19:47
+ 18:28 2Шам 10:6
+ 18:30 Мср 2:22, Мср 18:3, 2Пат 17:6
+ 18:31 Ешу 18:1
+ 19:1 Сер 17:6, Сер 18:1, Сер 21:25
+ 19:10 Ешу 15:8, Ешу 15:63, Ешу 18:28
+ 19:20 Гчк 19:2, Эйп 31:32
+ 19:22 Кан 13:13, Гчк 19:5-9
+ 19:29 1Шам 11:7

+ 20:1 1Шам 3:20, 2Шам 3:10, 2Шам 24:2, 1Шам 7:5, 1Шам 11:7

+ 20:6 Гчк 34:7
+ 20:13 Кан 13:13
+ 20:15 Чөл 1:37, Чөл 26:41
+ 20:16 Сер 3:15
+ 20:17 1Шам 11:8, 2Шам 24:9
+ 20:18 Сер 1:1-2
+ 20:21 Гчк 49:27
+ 20:27 Мср 6:15, Чөл 25:7-13, Ешу 22:13
+ 20:29 Ешу 8:4
+ 20:32 Ешу 8:5
+ 20:37 Ешу 8:19
+ 20:45 Ешу 15:32
+ 21:1 Сер 20:1
+ 21:6 1Шам 9:21
+ 21:8 1Шам 11:1
+ 21:11 Чөл 31:17
+ 21:12 Ешу 18:1
+ 21:13 Сер 20:47, Кан 20:10
+ 21:21 Мср 15:20, Сер 11:34

+ 21:25 Кан 12:8, Сер 17:6, Сер 18:1, Сер 19:1

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TKM/TKC/1-2017//Мукаддес-Китап__Full.azw3

Сөзлүк

Сөзлүк

1. А
2. Б
3. Ч
4. Д
5. Э
6. Ә
7. Ф
8. Г
9. Х
10. И
11. Җ
12. К
13. Л
14. М
15. Н
16. О
17. Ө
18. П
19. Р
20. С
21. Ш
22. Т
23. У
24. Ы
25. Я
26. Е
27. Ю
28. Й
29. З

А

А

1. Адалатлы
2. Адам ата
3. Агта
4. Агыз беклемек
5. Ахалот
6. Аждарха
7. Акмак
8. Аламот
9. Алоэ
10. Амалеклер
11. Аммонлар
12. Аморлар
13. Анаклар
14. Араба дүзлүги
15. Арамей дили
16. Арфа
17. Артемис
18. Арвах-җын
19. Арёпагус
20. Ашера
21. Ашторет
22. Ашур
23. Аянлык
24. Азия

Адалатлы – Худай хемише адалатлы. Ол элмыдама догры иш эдйәр ве хемише оңат карарлары чыкаряр. Мукаддес Китаба лайыклыкда, Худай хер бир адама, улы болсун, кичи болсун, бай я-да гарып, пархы ёк – хеммелере адалатлы гарамаклыгы үндейәр. Ол Өз халкына шейле диййәр:

«Ягшылык этмеги өврениң,
адалаты агтарың,
эзъет чекйәни халас эдиң,
етими гораң,
дул хатына арка дуруң» (Иша 1:17).

Казыларың, юрт баштутанларының, дини ёлбашчыларың халкың үстүнден хөкүм сүрйәндиклери үчин, Худай олардан адалатлы карарлары чыкармагы талап эдйәр ве адалатсыз херекетлер эден ягдайында, олары ёвузлык билен хөкүм эдйәр.

Серет: Догры.

Адам ата – Худай тарапындан ярадылан илкинҗи ынсан. Онуң аялы Хов эне болупдыр. Олар әхли ынсанларың ата-энеси болупдыр. Адам атаның ады еврейче «ынсан» диймеги аңладяр.

Гчк 2-3.

Агта – тарыхың кәбир дөвүрлеринде дүрли миллетлерде агталар хөкүмдарларың ёлбашчылыгы астында ёкары везипәни эеләпдирлер. Худайың гадаган эдйәндиги үчин, олары бичмеклик еврейлериң дәп-дессурында болмандыр.

Эст 2:3; Рес 8:27.

Агыз беклемек – агыз беклемегиң максады Худайың хузурында өзүңи песпәл тутмак я-да кәбир паҗыгалы ягдайда яс тутмак, гам-гусса дөври Худайы чагырмак болупдыр. Догры дурмушда яшамаздан, гарыплара ве эҗизлере адалатлы гарамаздан, агыз беклемеклигиң хич хили пейдасының ёкдугыны ве мунуң Худайың гөвнүнден турмаяндыгыны пыгамберлер халка ятладыпдырлар.

Сер 20:26; Иша 58:3-5; Ёв 1:14; Юн 3:5; Эст 4:16.

Ахалот – Хиндистанда өсйән ве өзени хошбой ыслы агач. Онуң өзенини гейимлере я-да отага хошбой ыс бермек үчин уланыпдырлар.

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Нгм 4:14.

Аждарха – гадымы еврей дүшүнҗесинде деңиз аждархасы башагайлыгы аңладып, әлем-җаханың ярадылышының ирки дөвүрлеринде пейда болупдыр. Кәте аждарха Рахап дийлип атландырылыпдыр (Эйп 9:3; 26:12; Иша 51:9), кәте болса Ливятан (Эйп 3:8; 41:1; Зеб 73:14; Иша 27:1). Шейле хем бу миллетлер үчин бир нышан, ягны Ысрайылың душманы болупдыр (Зеб 86:4). Икинҗи пикир Тәзе Әхтде Аянлык китабында габат гелйәр, Иса Месихе ынанянлара гаршы урушда аждарха эрбет гүйчлериң нышаныдыр.

Акмак – пайхас эдебиятында: Зебурың кәбир мезмурларында, Сүлейманың пәхимлеринде, Вагызда, Эйюпда «акмак» диңе бир акылсыз адам дәл-де, эйсем, акыл-пайхасы рет эдйән адамдыр. Шонуң үчин хем ол өлүм ве вейранчылык ёлундан барян адамдыр. Бейле адам Худай барада ве Худайың ислеги барада пикир этмейән, алада этмейән, текепбир, гедем, бипарх адам. Ол хатда дине ве пайхаслы өвүт-үндеве гаршы чыкып, булар барада яман затлары гепләп билйәр. Пайхас эдебиятында беян эдилен хәсиетлерден башга-да акмак адам өзүниң неҗис гылык-хәсиети билен таналыпдыр. Ишая пыгамбериң китабында акмак адам барада шейле дийилйәр: «Акмак биедеплик билен геплейәр, онуң ниети пислик этмекдир, иши яманлык этмек, Реббе дил етирмек, ачлары ач, сувсузлары сувсуз гоймакдыр» (Иша 32:6).

Зеб 52:1; Сүл 17:17-21

Серет: Надан.

Аламот – манысы белли дәл. Белки әхең, белки-де саз гуралы болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Алоэ – Тәзе Әхт дөврүнде алоэ өлен адамың җеседини җайламага тайярламакда уланылыпдыр.

Ёх 19:39.

Амалеклер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, онуң голайында яшан халк. Олар, эсасан, Дуз деңзиниң гүнорта-гүндогарында, ягны Негепде яшан чарва халк болупдыр.

Мср 17:8-16; Кан 25:17-19; 1Шам 15:2, 30:1-5; 1ЙЙ 4:43.

Аммонлар – Лутуң оглы Бенамының несиллери. Аммонлар Иордан дерясының гүндогарында яшапдырлар. Олар Молек худайына сежде эдипдирлер.

Гчк 19:30-38; Кан 23:3.

Серет: Лут.

Аморлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Олар өзлериниң әпет узын бойлары билен таналыпдыр. Месопотамияның тутуш төверегинде өзүниң шәхерлери ве ханлары билен аморлар өрән гүйчли халк болупдыр. Ысрайыллар Кенгана чозан вагтында, олар, эсасан хем, Иордан дерясының гүндогарында ве Иорданың гүнбатар дагларында яшан Ог хем Сихон атлы ики ханың ханлыгындакы гүйҗе даяныпдырлар.

Гчк 10:16; 15:16; Чөл 13:29; 21:13-34; Амо 2:10.

Серет: Кенганлар.

Анаклар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдуның голайында яшан халкларың бири. Олар Хеброн галасында ве онуң даш-төверегинде яшапдырлар. Анаклар үч уругдан ыбарат болуп, олар Нефиллериң несиллери болупдырлар.

Кан 9:2; Еш 11:21,22.

Серет: Нефиллер.

Араба дүзлүги – Иордан дерясының дүзлүгинден Дуз деңзиниң гүнорта-демиргазыгына ченли яйылып гидйән гуры ве текиз ер.

Чөл 22:1; 26:3.

Арамей дили – бу дил еврей дилине дегишлидир. Б. э. өң VI асырда бу эсасы дил хөкмүнде өсүп, гадымы якын Гүндогарда (хәзирки Орта Гүндогарда) дипломатия ве тәҗирчилик үчин уланылыпдыр. Ысрайыллар Бабыл сүргүнинден доланып геленлеринден соң, халк еврей дилине гаранда арамей дилинде хас көп геплемәге башлапдыр. Көне Әхтиң кәбир бөлеклери арамей дилинде язылыпдыр, ягны Эзр 4:8–6:18; 7:12-26; Дан 2:4–7:28. Исаның дөврүнде бу дил яхудылар ве Иса тарапындан гиңден уланылыпдыр, шонуң үчин Тәзе Әхтде бирнәче арамей сөзлери бар.

2Пат 18:26,28; Мат 5:22; Ёх 5:2; 19:13.

Серет: Еврей.

Арфа – киришли саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 32:2; 56:9.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Артемис – греклериң зенан худайының ады, оңа айратын Азия велаятында сежде эдипдирлер. Гадымы дүнйәниң еди гудратының бири болан онуң бутханасы Эфес шәхериниң эдил дашында ерлешипдир.

Рес 19:24-35.

Арвах-җын – Шейтана гуллук эдйән эрбет рухдур. Ол адама зыян етирип я-да оны эеләп билйәр. Исада олары ковуп чыкарян гудрат болупдыр ве Ол арвах-җын эелән адама шыпа берипдир. Ресуллара хем Исаның ады билен арвах-җынлары ковуп чыкармак гудраты берлипдир.

Мат 8:16; Лук 8:26; Рес 8:7; 16:18.

Арёпагус – Гресияның Афины шәхериндәки байырлык. Афины шәхериниң мөхүм адамлары бу байырлыкда душушып ваҗып меселелер барада геңешипдирлер. Бу адамларың геңеши хем Арёпагус дийлип атландырылыпдыр.

Рес 17:19,22,34.

Ашера – хасыл берйән иң мөхүм зенан худайы хасапланып, оңа Кенганда ве Сирияда сежде эдипдирлер. Бу зенан худайы көпленч Багал худайы билен гатнашыпдыр. Адамларың оңа сежде этмек үчин үйшен еринде, онуң агачдан я-да дашдан ёнулып ясалан хейкели дикилипдир.

Мср 34:13; Кан 7:5; 12:3; 16:21.

Ашторет – Суруң ве Сидоның эсасы зенан худайы болуп, оңа Мүсүрде ве Кенганда сежде эдипдирлер.

Сер 2:13; 2Пат 23:13.

Ашур – б. э. өң IX ве VIII асырларда Ашур Ысрайылың гүндогарында гүйчли империя болупдыр. Онуң пайтагт шәхери болан Ниневе хәзирки демиргазык Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 722‑нҗи йылда ашурлар Ысрайыл патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары есир эдип әкидипдирлер. Соңра ашурлар өз империясының бейлеки бөлеклеринден адамлары Ысрайылың юрдунда орнашдырыпдырлар. Өз юрдунда галан ысрайыл халкы бу адамлар билен гыз алшып-бершипдир. Ашурлар Яхуда патышалыгының хем үстүне чозупдырлар, эмма еңип билмәндирлер. Соңрак Ниневе пайтагты Худайың җезасы хөкмүнде душманың еңиҗи гошунлары тарапындан бүтинлей вейран эдилипдир.

2Пат 18:9–19:36; Нах 1-3.

Аянлык – кәвагт пыгамберлере Худай тарапындан аянлык берилйәр. Онда хәзирки ве гелҗекки затлар барада гөрнүш боляр. Шейле аянлыкларда Худай Өз мерхеметини ве хөкүмини гөркезйәр.

Гчк 41:25; Мср 6:3; Иша 40:5; 45:21; 65:1; Хаб 1:1; Рим 1:17; 1Кор 14:26.

Серет: Гөрнүш.

Азия – Тәзе Әхт дөврүнде Рим империясының иң бай велаяты болупдыр. Бу гүнки гүн бу велаят Түркийәниң арачәклеринде ерлешйәр.

Рес 19:10; Рим 16:5; 1Кор 16:19.

Карта серет.

Б

Б

1. Бабыл
2. Багал
3. Баш руханы
4. Башан
5. Байрам йылы
6. Байрамчылыклар
7. Берекет
8. Беелзебул
9. Бу дүнйәниң хөкүмдары
10. Бут
11. Бүтинлей ёк этмек

Бабыл – Бабыл шәхери Бабыл империясының пайтагты болупдыр ве ол хәзирки гүнорта Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 586-нҗы йылда бабыллылар Яхуда патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары Бабыла есир эдип әкидипдирлер.

2Пат 25:1-12.

Серет: Яхуда.

Багал – кенганлар тарапындан сежде эдилен харасат худайы. Багал сөзи аслында «хоҗайын», шейле хем «әр» диймеги аңладяр.

1Пат 18:1-45; Ер 7:9; Хош 11:2.

Баш руханы – Левиниң несли болан Харун пыгамбер ве онуң огуллары Худай тарапындан руханы болмаклыга сайланыпдырлар. Олар Мукаддес чадырда Худая хызмат эдипдирлер. Харун пыгамбер илкинҗи Баш руханы хөкмүнде сайланыпдыр. Диңе Баш рухана Иң мукаддес отага гирмәге ругсат эдилипдир. Ол ысрайыллары гүнәлеринден сапламак үчин ол ере йылда бир гезек «Гүнәден сапланма» гүни гирипдир. Еврейлер китабының авторы Исаны кәмил Баш руханы хөкмүнде беян эдйәр.

Мср 28; Лев 16.

1623-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Башан – бу гүнорта Сирияның текиз җүлгелери ве байырлыклары. Ол Җелиле көлүниң ве Иордан дерясының гүндогар тарапында ерлешйәр. Башан Гилгат этрабының демиргазыгында болуп, өзүниң семиз сыгырлары ве бол хасылы билен мешхур болупдыр.

Еш 12:5; 13:11; Кан 3:10.

Байрам йылы – хер элли йылдан ысрайыл халкы топрак, мирас, карз ве гуллар бабатда Худай тарапындан берлен йөрите дүзгүнлери берҗай этмели болупдыр.

Лев 25:1-34.

Байрамчылыклар – Мукаддес Китапда ысрайыл халкы тарапындан белленен бирнәче мөхүм байрамчылыклар айдылып гечилйәр. Ашакдакы санавда бу байрамларың атлары берилйәр:

Чатма байрамы

Эллинҗи гүн байрамы

Галла байрамы

Гүнәден сапланма гүни

Хасыл байрамы

Песах байрамы

Петир байрамы

Пурым байрамы

Сурнай байрамы

Тәзе Ай байрамы

Бу байрамлар барадакы маглуматлары сөзлүкден, оларың херсиниң адының ашагындан тапып билерсиңиз.

Берекет –

Серет: Ялкамак.

Беелзебул – арвах-җынларың ёлбашчысының ады. Бу ат «Багалзебупдан» гелип чыкандыр; Багалзебуп Көне Әхт дөврүнде ысрайыллара голай яшан халкларың сежде эден худайларының биридир (2Пат 1:2-16). Беелзебулың бейлеки ады шейтандыр.

Мат 10:25; 12:21,24,27; Мар 3:19,22,22; Лук 11:15,18,19.

Серет: Шейтан.

Бу дүнйәниң хөкүмдары –

Серет: Шейтан.

Бут – дашдан, агачдан я-да башга бир затдан ясалан хейкел, адамлар олары худай хөкмүнде хасаплап, сежде этмек үчин уланыпдырлар. Буларың кәбири сеждегәхде саклар ялы улы болупдыр, кәбири өйде саклар ялы кичи болупдыр.

Мср 20:4; Иша 40:19-20.

Серет: Өй бутлары.

Бүтинлей ёк этмек – Худайың Өз халкына сөз берен юрдунда урушдан соң олҗа дүшен эмләги, ягны есирлери, хайванлары ве харытлары ысрайыл халкының бәхбиди үчин алынман, эйсем бүтинлей ёк этмек аркалы Худая багыш эдилипдир.

Еш 6:17-21.

Ч

Ч

1. Чатма байрамы

Чатма байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) он бәши билен йигрими бири аралыгында, Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленилипдир. Бу хепдәниң довамында ысрайыл халкы Мүсүрден Кенгана барянча, чөлде азашып гезен дөврүни ятлапдыр. Халк Худая белленен гурбанлыклары хөдүрләпдир ве чатмаларда яшапдыр. Бу байрамчылык иң соңкы галланың ве мивелериң йыгналян дөври болупдыр, шонуң үчин бу дөвүрде хасыл тойы тутулыпдыр.

Мүс 23:16, 34:22, Лев 23:33-36, 39-43, Чөл 29:12-34, Кан 16:13-15, Зек 14:16-19.

Д

Д

1. Дагон
2. Давут галасы
3. Давут Оглы
4. Давут пыгамбер
5. Декаполис
6. Дери кесели
7. Дикме даш
8. Дога-дилег этмек
9. Догры

Дагон – бу пилиштлилериң худайы болуп, онуң гөвресиниң ярысындан ёкарсы адам, ашакы ярысы балык хөкмүнде суратландырылыпдыр.

1Шам 5:2.

Давут галасы – Сион дагында Иерусалимиң көне бөлеги, Давут пыгамбериң ябуслыларың илатыны басып алан ери.

2Шам 5:6-9; 1ЙЙ 11:5.

Серет: Ички гала.

Давут Оглы – Худай хезрети Давут патыша онуң несиллериниң бириниң мүдимилик шалык сүрҗекдигини сөз берипдир (2Шам 7:12-16; Иша 9:6-7). Исаның дөврүнде яхудылар бу Патыша гарашыпдырлар ве Оны Месих дийип атландырыпдырлар. Иса гарашылян Патыша хөкмүнде таналыпдыр ве Ол Давут Оглы дийлип атландырылыпдыр.

Мат 9:27; 15:22.

Серет: Худайың Оглы; Месих.

Давут пыгамбер – чөлде чопанчылык эдип йөркә, Худай Давуды ысрайыл халкына патыша эдип сайлаяр. Ол Иерусалими басып алып, оны пайтагт шәхери этмек билен душманларының үстүнден ысрайыл халкына еңиш гетирипдир. Давут пыгамбер догручыл хем адалатлы патыша болупдыр, йөне ол хем гүнә эдипдир. Шейле хем ол сазанда ве шахыр болупдыр, ол көп санлы мезмурлар языпдыр, булар соңра Зебур китабының бир бөлеги болупдыр. Давут пыгамберден соң онуң оглы Сүлейман пыгамбер патыша болупдыр. Давут Худая өрән садык болупдыр, Худай диңе Давудың неслинден бириниң хемишелик патыша болҗакдыгына сөз берипдир. Маттаның Хош Хабары китабыны ачанымызда, ол ерде Худайың Давуда сөз берен неслиниң Исадыгы хакда гүррүң берилйәр.

1Са 16:13-23; 17:12-58; 2Са 7; 11; Зеб 88:4; Мат 1:1; Рим 4:6; 2Ти 2:8; Айн 5:5.

Декаполис – Самария билен Җелиләниң гүндогарындакы он шәхер, олар Грек империясы дөврүнде гурлупдыр. Исаның дөврүнде олар Рим империясына дегишли болсалар-да, өзлери хөкүмдарлык эдипдирлер.

Мат 4:25; Мар 7:31.

Дери кесели – Көне ве Тәзе Әхт дөврүнде дери кеселиниң көп дүрли гөрнүшлери болупдыр. Дери кеселиниң хайсам болса бирине ёлуган адам, бу кесел бейлекилере ёкушмаз ялы ве ол башга адамы элләп, оны-да харам этмез ялы, башгалардан айры сакланыпдыр.

Лев 13:45-46; 2Пат 5:1-27; Мат 8:1-4; Лук 7:22.

Дикме даш – бу узын даш болуп, дим-‑дик гойлупдыр. Бу дикме даш кимдир бириниң мазарыны беллемек үчин я-да мөхүм бир зады я-да адамы ятламак үчин гөркезме хөкмүнде уланылыпдыр. Олар кераматлы хасапланыпдыр.

Гчк 28:18-22; 35:20; Мср 24:4; 2Шам 18:18.

Дога-дилег этмек – Мукаддес Китапда дога-дилег этмек – китапдан окамак я-да ят тутуп айтмак дәл-де, адатча калбыңдакы затлары Худая йүрекден беян этмекдир. Шейле хем дога-дилег этмек, көп халатда Худая алкыш айтмагы я-да Ондан көмек сорап ялбармагы аңладыпдыр. Мукаддес Китап бизе дурмушымызың әхли угурлары бабатда, шейле хем өз танаян ве бүтин дүнйәден эшидип, хатда танамаян адамларымызың хем мәтәчликлери догрусында Худай билен геплешип билйәндигимизи өвредйәр. Исаның бизе нәдип дога-дилег этмелидигини өвреден нусгасы Маттаның Хош Хабарының 6-нҗы бабының 9-13 аятларында ве Луканың Хош Хабарының 11‑нҗи бабының 2-4 аятларында гөркезлендир.

2Шам 7:27; Зеб 6:10; 141:2; Мат 6:9-13; Лук 11:2-4; Як 5:12-18; 1Пет 4:7; Фил 4:6; Кол 4:2; 1Тим 2:1-4.

Серет: Сежде этмек.

Догры – Мукаддес Китап Худайың догрудыгыны өвредйәр, Онуң әхли ишлери догрудыр. Шонуң үчин хем Худайың халкы Онуң буйрукларына табын болмак билен, Онуң хузурында догры ишлери этмәге чагырыландыр. Ишая пыгамбер халка: «Адалаты саклаң, догры ишлери эдиң» дийип, өвүт-үндев эдипдир (Иша 56:1). Тәзе Әхтде дашкы гөрнүши догры, эмма ичи эрбетликден долы адамларың хакыкатда кимдигини Худайың билйәндигини Иса бизе дуйдуряр. Шейле адамлар Худайың җезасындан гачып гутулмазлар. Павлус Худайың Ыбрайым пыгамбери иманы себәпли догры хасапландыгыны өвредйәр, эдил шунуң ялы, биз хем Худай тарапындан догры адамлар хасапланмак ислейән болсак, онда Худайың сайлап-сечен Иса Месихине иман этмелидирис.

Гчк 6:9; 15:6; Кан 12:25; Зеб 33:16; 63:11; Мат 13:49; Рим 4:3.

Серет: Адалатлы.

Э

Э

1. Эфиопия
2. Эфот
3. Эл гоймак
4. Эллинҗи гүн байрамы
5. Эляша пыгамбер
6. Эпикурчы философлар

Эфиопия – Мукаддес Китапда Эфиопия дийлип терҗиме эдилен ере хәзирки Суданың бир бөлеги ве гүнорта Мүсүр, шейле хем Эфиопияның демиргазык бөлеги гирйәр.

2Шам 18:21; Иша 11:11; 18:1; 20:3; Рес 8:25.

Эфот –

1. дини дабаралар гечирилйән вагты Баш руханының геййән еңсиз үстки эшиги. Гурсакчада сакланян Урым ве Туммым эфодың өң тарапына багланыпдыр (Мср 28:6-14).

2. Зыгыр матадан эдилен эшиклери руханылар ве хезрети Давут патыша гейипдир (1Шам 22:18; 2Шам 6:14).

3. Сежде эдилйән бир зат (Сер 8:26-27; 17:5).

Серет: Гурсакча; Урым ве Туммым. 1621-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Эл гоймак – Мукаддес Китапда адамлар башга бир адама пата бермек ве тәзе везипә белленендигини ыглан этмек үчин онуң үстүне элини гоюпдырлар. Иса адамлара пата беренде, шейле хем шыпа беренде, элини оларың үстүне гоюпдыр. Эдил шунуң ялы, ресуллар адамларың үстүне эллерини гоянларында, олар Мукаддес Рухы кабул эдипдирлер я-да шыпа алыпдырлар.

Гчк 48:14; Чөл 8:10; Мар 10:16; Лук 4:40; Рес 6:7; 13:3; 19:6.

Эллинҗи гүн байрамы – Исаның дөврүнде ысрайылларың Галла байрамы грекче «Пентикост» дийлип атландырылыпдыр, бу Эллинҗи гүн диймеги аңладыпдыр. Себәби Галла байрамы Песах байрамындан элли гүн соң белленилипдир.

Рес 2:1

Серет: Галла байрамы; Песах байрамы.

Эляша пыгамбер – Ыляс пыгамберден соң, онуң хызматыны довам этдирен пыгамбердир. Ол хем Ыляс пыгамбер ялы көп гудратлар гөркезипдир.

1Пат 19:16-21; 2Пат 2-13.

Эпикурчы философлар – эпикурчылар Эпикур атлы философың таглыматларына эерипдирлер. Ол адамларың дурмушда багтлы болмалыдыкларыны ве агыры билен горкыны айрып ташламалыдыкларыны өвредипдир.

Рес 17:18.

Ә

Ә

1. Әхт

2. Әхт сандыгы

Әхт – Мукаддес Китапда Худай билен ынсанларың арасында баглашылан эсасы бәш әхт бар:

1. Нух билен баглашылан әхт (Гчк 6:18; 9:8-17).

2. Ыбрайым билен баглашылан әхт (Гчк 15; 17).

3. Канун бабатда ысрайыл халкы билен баглашылан әхт (Мср 19:5; 24; Кан 4:13).

4. Давут билен баглашылан әхт (2Шам 7:8-16).

5. Иса Месихиң үсти билен баглашылан тәзе әхт (Ер 31:31-34; Лук 22:20; Ев 8:6-13).

Гчк 9:9-17; 15:18; Мср 6:3-6; 19:5-6; 2Шам 5:3; Зеб 88:4-5.

Әхт сандыгы – агачдан ясалып, алтына гапланан сандык болупдыр. Йүзүне Он табшырык язылан ики ясы даш бөлеги хем онуң ичинде сакланыпдыр. Сандыгың гапагының үстүнде ганатларыны яйып отуран ики саны керубың шекили болупдыр. Бу сандык мукаддес болупдыр ве Худайың хузуры онуң төверегини гуршапдыр, оңа эл дегирмек гадаган экен. Сандык чадырың Иң мукаддес отагында адамлардан гизлен сакланыпдыр, соңрак болса ыбадатхана гөчүрилипдир. Диңе Гүнәден сапланма гүни баш руханы оңа якын барып билипдир, ол яны билен түтетги алыпдыр, мунуң түссеси болса сандыгың гапагыны гөрүнмез ялы руханыдан гизләпдир.

Мср 25:10-22; 26:33; Лев 16:13-15; Чөл 10:33-36; Еш 3; 1Шам 5; 2ЙЙ 5:2-10.

Серет: Баш руханы.

Ф

Ф

1. Фараон
2. Фарисейлер
3. Финикия

Фараон – бу ат Мүсүр патышасы үчин берлен атдыр.

Гчк 12:10-20; Мср 1-14.

Фарисейлер – Исаның дөврүнде фарисейлер яхудыларың доландырян меҗлисинде гүйчли топар болупдыр. Олар саддукейлер билен ишлешипдирлер, эмма олардан тапавуды, фарисейлер адамларың дирелҗекдигине ынаныпдырлар. Фарисейлер Худайың Муса берен әхли канунларыны билипдирлер ве олар адамлара бу канунлары эдил язылышы ялы ерине етирмеги өвредипдирлер. Шейле хем олар өзлериниң Кануна гошан дәп-дессурларыны ве дүзгүнлерини халка өвредипдирлер.

Мат 15:1; Лук 11:39; Лук 20:27; Ёх 11:46.

Серет: Меҗлис; Саддукейлер. 1626-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Финикия – Ортаер деңзиниң кенарындакы мейдана греклер Финикия дийип ат берипдирлер. Хәзирки вагтда бу ер Ливаның бир бөлегидир. Сур ве Сидон онуң иң ваҗып шәхерлери болупдыр, оларың халкы мешхур деңизчилер ве сөвдагәрлер болупдыр.

Рес 11:19; 15:3; 21:2.

Г

Г

1. Гала дервезелери
2. Галла байрамы
3. Галла садакасы
4. Ган
5. Гиргашлар
6. Гитит
7. Гомора
8. Гөгүң Шалыгы
9. Гөк
10. Гөргүр
11. Гөрнүш
12. Греклер
13. Гурбанлык сыпасы
14. Гурбанлыклар
15. Гурсакча
16. Гүнә гурбанлыгы
17. Гүнәден сапланма гүни
18. Гырнак аял
19. Гызыл деңиз

Гала дервезелери – галаларың ве шәхерлериң төвереги гораг үчин диварлар билен өртүлипдир. Дервезелериң өңүндәки ачык мейдан адамлара душушмак үчин аматлы ер болупдыр, шейле хем бу ер хөкүм ыглан эдилйән, җемгыетчилик йыгнаклары гечирилйән ве сөвда-сатык эдилйән ер болупдыр.

Рут 4:1-11; 2Шам 19:8.

Галла байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча үчүнҗи айың, ягны Сиван айының алтысына белленипдир. Бу томусда, Песах байрамындан соңра еди хепде геченсоң белленипдир. Шол еди хепдәниң довамында хасыл йыгналыпдыр, арпадан башлап, бугдая ченли йыгналыпдыр. Шол гүн ысрайыл халкы Худайың хасыла берен берекеди үчин той эдип, хер дүрли садакалар гетирипдир. Исаның дөврүнде бу байрам Эллинҗи гүн байрамы хөкмүнде мешхур болупдыр.

Лев 23:15-21; Кан 16:9-12.

Серет: Эллинҗи гүн байрамы; Песах байрамы.

Галла садакасы – бу садака көпленч хасыл үчин миннетдарлык билдирилип, Худая ве руханылара совгат хөкмүнде берлипдир. Бу садака чиг я-да бишен галла болупдыр, я-да олар галланы үвәп, уны яг ве якымлы ыслы затлар билен гарып, ондан бир затлар биширип гетирипдирлер.

Мср 40:29; Лев 2:1-16; 6:14-17; 23:9.

Ган – Төвратда ган гаты мөхүм зат хасапланяр. Ган диңе Худая дегишли болан дурмуш габы хасапланылды, шонуң үчин кимдир бири өлдүрилсе, шол ган акан топрак харам сайылды. Хайван өлдүриленде, онуң ганыны ере акдырыпдырлар. Хич киме ол гандан ичмәге я-да нахар тайярламага ругсат эдилмәндир. Гурбанлыклар хөдүрлененде, малларың ганы адамлары ве гурбанлык сыпаларыны мукаддес этмек үчин уланылыпдыр.

Гчк 4:10; 9:4; 37:26; Мср 29:21; Лев 1:5; 16:18-19; 17:10-11.

Гиргашлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири

Гчк 15:21.

Серет: Кенган.

Гитит – манысы белли дәл. Саз гуралларының бир гөрнүши болмагы әхтимал.

Зеб 8:1: 80:1; 83:1.

Гомора – Өли деңзиң демиргазыгындакы Иордан җүлгесинде ерлешйән бир шәхер. Халкының эден писликлери себәпли Гомора Содом шәхери билен бирликде Худай тарапындан вейран эдилди.

Гчк 19; Иса 1:9; Ер 23:14; Мат 10:15.

Гөгүң Шалыгы –

Серет: Худайың Шалыгы.

Гөк – бу асмандан-да ёкарда болуп, Худайың ве Онуң перишделериниң яшаян ерини аңлатмак үчин уланылыпдыр. Тәзе Әхтде Исаның гөкден гелендиги ве өлүмден диреленден соң, ене гөге гөтерилендиги, шейле хем Хөкүм гүни Онуң ене гелҗекдиги айдыляр. Ким Иса ынанян болса, Онуң билен биле гөге гөтерилер. Аянлык китабында тәзе гөгүң ве тәзе ериң шекили суратландырыляр.

Гчк 1:30; 21:17; Еш 5:14; 1Пат 8:27,30; Зеб 52:3; Мар 11:25; Ёх 6:41-51; 2Кор 5:1,2; Фил 3:14,20; 1Сал 4:16; 2Сал 1:7-8; Айн 21:1-4.

Гөргүр –

Серет: Пыгамбер.

Гөрнүш – кимдир бирине башгалара етирмек үчин берилйән хабар. Худайдан гелен гөрнүшлер Көне Әхтде, эсасан хем Пыгамберлик китапларында беян эдилйәр. «Гөрнүш» ве «аянлык» сөзлериниң манысы бири-бирине өрән якын.

Чөл 12:6; Рес 10:9-16.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Греклер – Исгендер Зүлкарнейниң ве онуң гошунының басып алан чәклеринде яшаян халкларың хеммеси диен ялы грек медениетини ве дилини кабул эдипдирлер. Шонуң үчин-де, Иса Месихиң дөврүнде яшан яхудылар арамей дилинде дәл-де, грек дилинде гүрлешйәрдилер. Грек медениети оларың дүнйәгарайшына ве пикирлерине гүйчли тәсирини етирйәрди. Шоңа гөрә-де, Тәзе Әхтиң китаплары грек дилинде языландыр.

Гурбанлык сыпасы –

Серет: Сыпа.

Гурбанлыклар – Көне Әхтде беян эдилен эсасы гурбанлыклар шулардыр: Якма гурбанлыгы; Саламатлык гурбанлыгы; Гүнә гурбанлыгы; Язык гурбанлыгы. Гурбанлыклар барадакы маглуматлары бу сөзлүкде оларың херсиниң адының ашагындан окап билерсиңиз.

Гурсакча – бу баш руханы тарапындан гейлип, эфодың үстүнден багланыпдыр. Гурсакчаның йүзүне Ысрайылың он ики тиресиниң хер бири үчин он ики саны гымматбаха даш тикилипдир. Онуң ичинде кераматлы сайылан ики зат, Урым ве Туммым болупдыр.

Мср 28:4-30

Серет: Эфот; Урым ве Туммым.

Гүнә гурбанлыгы – бир адам я-да тутуш халк Реббиң берен буйрукларыны төтәнден бозанда, шу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәлеринден саплапдыр.

Лев 4:2-35.

Гүнәден сапланма гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) онуна белленилипдир. Бу Сурнай байрамындан соң гүйзде болупдыр. Шол гүн адамлар ишлемән, дынч алыпдырлар ве агыз бекләпдирлер. Руханылар өзлерини ве халкы эден гүнәлеринден сапламак үчин, шейле хем Мукаддес чадыры ве гурбанлык сыпасыны тәмизлемек үчин белленилен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер. Бу йылың довамында иң мөхүм байрам болупдыр.

Лев 16.

Гырнак аял – бу гырнак я-да есир алнан аял болупдыр. Онуң машгалада дереҗеси хемишелик экен, белли бир хукугы болупдыр, эмма хоҗайынының аялы билен деңхукуклы болмандыр.

Гчк 22:24; 2Шам 5:13; 1Пат 11:3.

Гызыл деңиз – Көне Әхтде бу ат Гызыл деңиз дийлип терҗиме эдилйәр, ол сөзме-сөз «Ям суф» болуп, «Гамыш деңзи» диймеги аңладяр. Кәбир алымлар «Ям суф» Мүсүр билен Ысрайылың арасында ерлешйән бир айлагы аңладяр дийип пикир эдйәрлер.

Мср 10:19.

Х

Х

1. Хача чүйлемек
2. Халасгәр
3. Хантагта
4. Хасыл байрамы
5. Хеләкчилик ери
6. Хепдәниң биринҗи гүни
7. Хермон дагы
8. Хетлер
9. Хигаён
10. Хирод
11. Хивилер
12. Хореп
13. Хорылар
14. Хоссар
15. Хош хабар
16. Хошбой ыслы гамыш
17. Хошея пыгамбер
18. Хов эне
19. Хөдүр чөреги
20. Худай
21. Худайың Гузусы
22. Худайың Оглы
23. Худайың Шалыгы
24. Хызмат этмек

Хача чүйлемек – Рим империясында элхенч җенаят эденлери хача чүйләп, олара өлүм җезасыны бермеклик адат болупдыр. Ол ерде эсгерлер ол адамы хача чүйләпдирлер я-да йүп билен хача баглапдырлар. Соңра хачы дикләпдирлер ве ол адам деми гутарып өлйәнчә, шол хачда дурупдыр. Хачда чүйленип өлдүрилмек улы масгарачылык хасапланыпдыр.

Мат 27; Мар 15; Лук 23; Ёх 19.

Халасгәр – Көне Әхтде Худай Халасгәрдир, себәби Ол Өз халкыны душманларындан халас этди. Пыгамберлери аркалы геплемек билен, Худай Өзүни Халасгәр дийип атландыряр. Еврейче «Ешува» диен ат «Реб – Халасгәр» диймеги аңладяр. Ешува ве Иса диен ики адың еврейче язылышы «Ехошува» диен сөзден гелип чыкяр. Юсуба гөрнен перишде Исаның Өз халкыны гүнәлеринден халас этҗекдигини хабар берйәр. Исаның доглан гиҗеси Җебрайыл перишде «Сизиң үчин Халасгәр догулды» дийип җар эдйәр.

Иша 43:3; Мат 1:21; Лук 2:11.

Хантагта – Реббе хөдүр эдилен чөреклери гоймак үчин йөрите ясалан тагта. Хантагта агачдан ясалып, сап алтына гапланыпдыр. Ол Мукаддес чадырың ичинде, соңрак Иерусалимдәки ыбадатханада гойлупдыр.

Мср 25:23-30, 26:35.

Серет: Хөдүр чөреги.

Хасыл байрамы – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айда, ягны Тишри айында (муңа Этаным айы хем дийлипдир) эдил Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленипдир. Тишри айы гүйз паслында болупдыр. Бу Чатма байрамының бир бөлеги болуп, Көне Әхтде ики гезек габат гелйәр.

Мср 23:16; 34:22.

Серет: Чатма байрамы.

Хеләкчилик ери –

Серет: Өлүлер дүнйәси.

Эйп 26:6; 28:22; 31:12; Зеб 87:12.

Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүни.

Хермон дагы – Ысрайыл топрагында иң бейик даг болуп, юрдуң демиргазыгында ерлешипдир.

Хетлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Б. э. өң 1200‑нҗи йылда оларың улы империясы болупдыр, хәзирки Түркийәниң бир бөлеги болупдыр.

Серет: Кенган.

Гчк 10:15.

Хигаён – бу саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 9:17.

Хирод – Тәзе Әхтде Хирод дийлип атландырылян дөрт адам бар:

1. Иса доглан вагты Яхуданың патышасы болан, Бейик Хирод дийлип атландырылан патыша. Иса бәбеккә Оны өлдүрмәге сынанышан хем шолды (Мат 2:1-22; Лук 1:5).

2. Иса вагыз эден ве гудратлар гөркезен дөври Җелиледе патыша болан Хирод Антип. Доганының аялы Хиродия өйленен ве Яхя чүмдүриҗиниң келлесини чапмагы буйран хем шолды. Яхудылар Исаны хача чүйлемезден өң, шу Хирод тарапындан тутуп гетирйәрлер. (Мар 6:14-29; Лук 23:6-12).

3. Патыша Хирод Агрип биринҗи, ирки йыгнакда Исаның ызына эеренлери ызарлан адам. Ол Яхяның доганы Якубы өлдүрдйәр (Рес 12:1-23).

4. Патыша Хирод Агрип Икинҗи, Павлус император тарапындан хөкүм эдилмеги үчин Риме иберилмезден өң, оны өз ягдайы билен танышдыряр (Рес 25:13–26:2; 26:19, 27-32).

Хивилер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар юрдуң меркезинде яшапдырлар.

Гчк 10:17; Мср 3:17; 13:5.

Серет: Кенган.

Хореп –

Серет: Синай.

Хорылар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири.

Гчк 14:6; 36:20-30; Кан 2:21-22.

Серет: Кенган.

Хоссар – гадымы Ысрайылда хоссарың дүрли җогапкәрчилиги болупдыр. Онуң гарындашы өлдүриленде, гандардан хун алыпдыр. Машгалада мирас галар ялы, оңа сатылан эмләги ызына сатын алмага ругсат эдилипдир.

Чөл 35:12-27; Рут 4:1-8; Эйп 19:25;

Хош хабар – Тәзе Әхтде бу сөз Исаның өлүми ве Онуң өлүмден дирелмеги аркалы Худайың Шалыгының беркарар боландыгы, Оңа ынанянларың халас эдилендиги барадакы хабар.

Мат 4:23; Мар 1:15; Рим 1:16; 1Кор 15:1-11; Гал 1:11.

Хошбой ыслы гамыш – атырлар ве яглар алмак үчин уланылан гамшың бир гөрнүши.

Мср 30:23; Наг 4:14; Иша 43:24; Йрм 6:20; Эзк 27:19.

Хошея пыгамбер –

Серет: Хош 1; Рим 9:25.

Хов эне – Хов әхли адамзадың энеси болупдыр, онуң ады еврейче «яшайыш» диймеги аңладыпдыр.

Гчк 3:20.

Хөдүр чөреги – чадырда, соңра ыбадатханада хантагтаның үстүнде гойлан он ики саны петир чөреги. Чөреклер хантагтада бир хепделәп галдырылыпдыр. Соңра тәзе он ики чөрек билен чалшырылыпдыр. Хантагтадан айрылан бу чөреклери диңе руханылара иймәге ругсат эдилипдир.

Лев 24:5-9; 1Шам 21:4

Серет: Мукаддес отаг.

Худай – гөги ве ери, ягны тутуш әлем-җаханы ярадан Худайдыр. Худай башга-да энчеме атлар билен атландырылыпдыр, эмма оларың хеммеси шол бир Худайы аңладыпдыр: Реб, Бейик Худай, Хөкмүрован Реб, Мукаддес.

Серет: Реб.

Худайың Гузусы – Яхя чүмдүриҗи Иса Месихи Худайың Гузусы дийип атландыряр. Яхудыларың урп-адатларына гөрә, Худай оларың гүнәлерини багышламагы үчин, олар җанлы союп, Худая гурбанлык берипдирлер. Бу гурбанлык аркалы олар Худайың назарында пәк сайылыпдыр. Яхя, белки, бу гурбанлыгы гөз өңүнде тутуп, Исаны шейле атландырандыр. Белки-де, Оны Песах гузусы өйдүп пикир эдендир. Песах байрамында ысрайыллар җанлы союп, өзлериниң новбахар огулларының шол җанлының ганы аркалы өлүм перишдесиниң элинден халас боландыкларыны ятлапдырлар. Аянлык китабының 5‑нҗи бабында беян эдилен гөрнүшде Месих Гузы хөкмүнде суратландырыляр.

Ёх 1:29, 36; Лев 4:32; Мср 12:21-27.

Серет: Гүнә гурбанлыгы; Песах байрамы.

Худайың Оглы – Көне Әхтде «Худайың Оглы» патышалар үчин, иң мөхүм патыша болан Давут пыгамбер үчин уланылыпдыр. Реб Давудың оглуның хемишелик шалык сүрҗекдигини ве Худай билен ата-огул гатнашыгының болҗакдыгыны сөз берйәр. Бу огул яхудылар тарапындан Месих дийлип атландырылыпдыр. Шейлеликде, Тәзе Әхтде бу атлар, ягны Худайың Оглы ве Месих, икиси хем диңе Иса үчин уланыляр. Буларың икиси хем Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан Сайланып-сечилен диймеги аңладяр, Худай билен Исаның деңхукуклы гатнашыгы бар.

Серет: Месих.

Худайың Шалыгы – Матта тарапындан Худайың Шалыгына «Гөгүң Шалыгы» хем дийилйәр. Иса Месих бу дүнйә геленде, адамларың Худай билен тәзе арагатнашыкда яшамагына ёл ачмак аркалы Худайың Шалыгыны беркарар этди. Худайың Шалыгының адамлары Иса ынанян ве табын болян адамларды. Иса Месих доланып геленде, Худайың Шалыгы долы тамам болар ве бу әхли адамлара айдың аян болар.

Мат 19:24; Лук 13:29; Ёх 3:3-5; Рим 14:17.

Хызмат этмек – Мукаддес Китапда бу сөз диңе бир хоҗайынларына хызмат эдйән адамлары дәл-де, эйсем Худая хызмат эдйән Онуң адамларыны хем аңладыпдыр. Иса ынанянлар Хош Хабары вагыз эдип ве бейлеки месихилере ягшылык эдип, оларың мәтәчликлерине көмек этмек билен Оңа хызмат эдйәрлер.

Чөл 16:8-9; Кан 6:13; Еш 23:7,16; 24:24.

Серет: Сежде этмек.

И

И

1. Иблис
2. Ичги садакасы
3. Ички гала
4. Император
5. Инҗил
6. Иң мукаддес отаг
7. Иордан дерясы
8. Иса
9. Ишая пыгамбер
10. Иерусалим

Иблис –

Серет: Шейтан.

Ичги садакасы – гурбанлык сыпасының үстүне шерап, кәте яг гуймак билен Худая хөдүр эдилипдир.

Гчк 35:14; Лев 23:13.

Ички гала – диварлар билен өртүлен галаның ичиндәки беркитме. Бу шәхериң иң бейик ери болупдыр.

1Пат 16:18; 2Пат 15:25; Ер 30:18.

Император – Рим империясының патышасы. Тәзе Әхтде үч император ятланяр:

1. Император Август, ол Октавиян дийлип хем атландырылярды (б. э. өң 27‑нҗи йылдан б. э. 14‑нҗи йылына ченли). Иса догланда, ол императорды (Лук 2:1).

2. Император Тибериюс (б. э. 14-37 йй). Иса вагыз эден ве өлүп-дирелен дөври ол императорды (Лук 3:1; Ёха 19:12).

3. Император Клавдий (б. э. 41-54 йй). Ол яхудылары Римден ковуп чыкарды (Рес 18:1-4).

Инҗил – Тәзе Әхт.

Иң мукаддес отаг – Мукаддес чадырың иң ички отагы, соңрак бу ыбадатханада Әхт сандыгының сакланан ери болупдыр. («Мукаддес чадыр» ве «Ыбадатхана» сөзлериниң ашагында берлен суратлара середиң.) Сүлейманың гуран ыбадатханасында бу ички отаг дийлип атландырылды ве ол ерде керупларың шекили хем болупдыр. Ички отаг дашкы отагдан улы туты аркалы бөлүнипдир. Кануна гөрә, диңе баш рухана ички отага гирмәге ругсат берлипдир, ол хем диңе йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни гирип билипдир.

Мср 26:33; Лев 16:1-2; 1Пат 6:16-30.

1628‑нҗи сахыпадакы сурата серет.

Серет: Гүнәден сапланма гүни; Керуп; Мукаддес отаг; Мукаддес өй; Туты; Ыбадатхана.

Иордан дерясы – Җелиле көли билен Өли деңзиң арасындан акян деря. Гүндогарда Ысрайыл юрдуның арачәги хөкмүнде уланылыпдыр. Ысрайыллар Кенгана гирмезден өң бу дерядан гечипдирлер.

Еш 2:1.

Карта серет

Серет: Җелиле.

Иса – Исаның еврейче ады «Ешува» болуп, ол «Реб халас эдйәр» диймеги аңладяр. I асырда бу ат яхудылар үчин йөргүнли ат болупдыр.

Ишая пыгамбер – Ишая пыгамбер Яхуда патышалары Узыяның, Ётамың, Ахазың ве Хизкияның дөврүнде пыгамберлик эдипдир. Ол б. э. өң VIII асырда яшап гечди. Ишая билимли адам болупдыр, ол патышаның маслахатчысы хөкмүнде өмрүни Иерусалимде гечирипдир. Бу дөвүрде Ысрайыл патышалыгы Ассырия империясы тарапындан басылып алнып, Яхуда патышалыгы болса хемише ховп астында болупдыр. Ишаяның пыгамберликлериниң аглабасы Худайың Өз халкыны халас эдйәндиги барададыр, эмма шол бир вагтың өзүнде ол ысрайыллара пислик эдйәнлери, адалатсызлары ве бута чокунянлары Худайың хөкүм этҗекдигини дуйдурыпдыр. Ишая даш-төверегинде болуп гечйән вакалара дегишли гөрнүшлер гөрүпдир, шейле хем ол гелҗекде болҗак затлары гөрнүш аркалы өңден гөрүпдир, эсасан хем эҗир чекмек билен Худайың халкыны халас этҗек Гул барадакы гөрнүши гөрүпдир. Тәзе Әхтде бу пыгамберликлер Иса Месихде амала ашмак билен айдың әшгәр боляр.

2Пат 19-20; Иша 1, 6; Мат 4:14; 8:17; 12:17; Ёх 12:38-41; Рес 8:28-35.

Иерусалим – Иерусалим Давут пыгамбер билен Сүлейман пыгамбериң хөкүмдарлык эден дөврүнде Ысрайылың пайтагты болупдыр. Сүлейманың өлүминден соңра бу Яхуда патышалыгының пайтагты болупдыр. Бу шәхер Сион ады билен хем тутулыпдыр.

2Шам 5:6-15; 2ЙЙ 9:25; 2ЙЙ 11:5-17; Зеб 68:36.

Җ

Җ

1. Җебрайыл перишде
2. Җелиле
3. Җеннет
4. Җул гейинмек

Җебрайыл перишде – адамзада Худайың хабарыны гетирйән перишде. Көне Әхтде ол Даныел пыгамбере гөрнүп, оңа Худайдан гелен гөрнүшлери дүшүндирйәр. Тәзе Әхтде ол Зекаря гөрнүп, Яхяның догулҗакдыгыны, шейле-де Меръеме гөрнүп, Иса Месихиң догулҗакдыгыны хабар берйәр.

Дан 8:14-19; 9:19-21; Лук 1:19,26.

Җелиле – Ысрайыл юрдуның демиргазык этрабы.

Мат 2:22; Иша 9:1.

Җеннет – грекче бу сөз «овадан баг» диймеги аңладяр. Тәзе Әхтде бу сөз Иса ынанянларың өлүмден соң гидйән аҗайып ерини аңладяр.

Лук 23:43; Айн 2:7.

Җул гейинмек – гадымы Ысрайылда адамлар эден гүнәсине тоба эдйәндиклерини гөркезенлеринде я-да кимдир бириниң ясыны тутанларында, җул гейнипдирлер ве күлүң үстүнде отурыпдырлар я-да депелеринден күл сепеләпдирлер. Умуман бу гам-гуссаны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2Шам 3:31; Нех 9:1; Мат 11:21.

К

К

1. Канун
2. Канун китабы
3. Кемош
4. Кенган
5. Кенганлар
6. Керуп
7. Кесетлер
8. Кейнлер
9. Кәкилик оты
10. Көне Әхт
11. Күл үстүнде отурмак

Канун – Төврадың бәш китабы: муңа сежде, мукаддес өй, байрамлар, гурбанлыклар ве садакалар дегишли болуп, иң эсасы хем Худайың халкы хөкмүнде ысрайылларың нәхили яшамалыдыкларына дегишли Худайың берен канунларындан ыбарат. Бу көпленч Мусаның кануны (Еш 8:29) я-да Мукаддес канун (Мат 23:23) дийлип атландырылыпдыр. Кануның эсасы бөлеги Он табшырыкдыр (Мср 20:1-17; Кан 5:6-21).

Серет: Канун китабы; Төврат.

Канун китабы – муңа Реббиң берен канунларындан ыбарат болан Канун таглыматы китабының бир бөлеги я-да Төврадың бәш китабы дегишлидир.

Кан 30:9-10; Еш 1:8; Гал 3:10.

Серет: Төврат.

Кемош – Мовапларың худайы.

1Пат 11:7, 33; Йрм 48:13,46.

Серет: Моваплар.

Кенган – Нухуң агтыкларының бириниң ады. Онуң несиллери болан кенганлар Ортаер деңзи билен Иордан дерясының аралыгында орнашыпдырлар, шонуң үчин ол ере Кенган ады берлипдир. Соңра олар ысрайыллар тарапындан басылып алныпдыр.

Гчк 9:18; 12:5; Мср 6:4; Еш 5:12.

Кенганлар – кенганың илаты гарышык болуп, финикиялылара якын болупдыр. Кәвагт бу сөз ол ерде яшан әхли тирелери аңладып, умумы уланылыпдыр, кәте диңе бир тирәни гөркезмек үчин уланылыпдыр. Соңра олар Кенганы басып алан ысрайыллар тарапындан өлдүрилипдир, дири галанлары-да ковлуп чыкарылыпдыр.

Гчк 12:6; 15:18-21; Еш 16:10.

Керуп – ганатлы перишделер. Олар Эрем багында яшайыш дарагтыны горапдырлар. Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң гөрен гөрнүшинде керуплар Худайың тагтының депесинде ерлешипдир. Әхт сандыгының үстүнде ганатларыны гапагың үстүне яйып отуран ики саны керубың алтындан ясалан кешби бар.

Гчк 3:24; Мср 25:18-22.

Серет: Әхт сандыгы; Перишде; Серафлар.

Кесетлер – илки Месопотамиядакы дүзлүкде, соңра Бабыл шәхеринде яшан тире. Кесетлер ол ердәки яшан тирелериниң арасында иң гүйчли тире болупдыр ве шонуң үчин оларың ады көпленч тутуш бабыллылары аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Эзр 5:12; Иша 47:1.

Серет: Бабыл.

Кейнлер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдунда яшан халкларың бири.

Гчк 15:19; 4:11; 1Шам 15:6; 27:10; 1ЙЙ 2:55.

Серет: Кенган.

Кәкилик оты – якымлы ыслы өсүмлик. Руханы бир богдак кәкилик отуны сува я-да гана батырып, тәмизлемек үчин адамларың я-да бейлеки затларың үстүне сепипдир.

Лев 14:4,6; Зеб 50:9.

Серет: Мурдар; Тәмиз.

Көне Әхт – ол Төвратдан, Зебурдан, Тарыхы, Даналык ве Пыгамберлик китапларындан ыбарат. Бу китаплар Иса Месих гелмезден өң язылыпдыр, оларың кәбиринде Онуң гелҗекдиги барадакы пыгамберликлер бар.

Серет: Пыгамберлик этмек; Тәзе Әхт; Төврат; Зебур.

Күл үстүнде отурмак –

Серет: Җул гейинмек.

Л

Л

1. Ладан
2. Левилер
3. Лира
4. Ливан
5. Ливятан
6. Лолы
7. Лут

Ладан – гырымсы агаҗың гүр япрагындан чыкян шире. Шире гатаяр ве якымлы ыслы шепбик хөкмүнде сатыляр, оны оврадып, ондан дерман ясаярлар.

Гчк 37:25; 43:11.

Левилер – Левилер Якубың оглы Левиниң несиллеридир. Леви тиреси үч уруга бөлүнипдир: Гершоның, Кохадың ве Мерарының несиллери. Мусаның дөврүнде Худай леви тиресинден болан Харун пыгамбериң несиллерини руханылыга сайлапдыр; бейлеки левилериң әхлисини Мукаддес чадырда хызмат эдип, руханылара көмеклешмәге белләпдир. Диңе шу тирәниң өзбашдак мүлк ери болмандыр, себәби оларың везипеси Мукаддес чадырда, соңра ыбадатханада хызмат этмек болупдыр. Шонуң үчин булара мүлк ер бейлеки тирелерден бөлүнип берлипдир.

Мср 6:25; 38:21; Лев 25:32ф; Чөл 3:6.

Серет: Руханы.

Лира – Ысрайылда ве онуң даш-төверегиндәки үлкелерде уланылан киришли саз гуралы. Ол улы гөврүмли арфа меңзеш болупдыр.

Гчк 4:21; 1Шам 16:15-23; Зеб 70:22.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ливан – Ысрайылың демиргазык арачәгинде ерлешйән даглык юрт, ол кедр токайлыгы билен мешхур болупдыр. Сүлейман патыша Иерусалимде көшгүни ве ыбадатхананы Ливаның кедр хем бейлеки агачларындан гурупдыр.

1Пат 5:6-10; Эзр 3:7; Иша 60:13.

Ливятан –

Серет: Аждарха.

Лолы – газанч үчин тенини сатян аял.

Сүл 9:3; Хош 4:14; Як 2:25; 1Кор 6:15,16.

Лут – Ыбрайым пыгамбериң доганының оглы. Ол овнуклы-ирили маллары ве чадырлары билен Содом галасының төверегиндәки дереде месген тутупдыр. Соңра Реб Содом билен Гомора шәхерлериниң икисини вейран эдипдир, йөне перишделер Луты машгаласы билен биле халас эдипдирлер. Лут мовапларың ве аммонларың атасыды, соңра онуң несиллери Ысрайылың душманы болупдырлар.

Гчк 12:4–14:16; 19:1-36; 2Пет 2:7,8.

М

М

1. Мадай
2. Манна
3. Маскил
4. Меҗлис
5. Меръем
6. Месх ягы
7. Месих
8. Месопотамия
9. Мейлетин садака
10. Мезмур
11. Мәликсадык
12. Мидянлар
13. Микайыл
14. Миктам
15. Миллетлер
16. Милло
17. Мирас
18. Молек
19. Моваплар
20. Мукаддес
21. Мукаддес чадыр
22. Мукаддес чөрек
23. Мукаддес даг
24. Мукаддес отаг
25. Мукаддес өй
26. Мукаддес Рух
27. Мурдар
28. Муса пыгамбер
29. Мут лабен
30. Мүр
31. Мүрзе

Мадай – хәзирки гүнбатар-демиргазык Эйранда ерлешйән гүйчли патышалык. Парс империясында мадайлар парслар билен биле бир патышалыкда гуллук эдипдирлер. Шонуң үчин оларың канунларына «Медес ве парс канунлары» дийлипдир.

2Пат 17:6; Эст 1:19; Дан 6:8,12,15; Рес 2:9.

Серет: Парс империясы.

Манна – Ысрайыллар Синай чөлүнде азашып йөркәлер, Худай тарапындан асмандан яган иймит.

Мср 16:31-35; Чөл 11:6; Зеб 77:24; Ёх 6:31-58.

Маскил – Зебур китабында бир айдымың гөрнүши. Олар бирнәче максатлар үчин язылыпдыр: гудратлы ишлери үчин Худайы шөхратландырмак; халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы гынанҗына яс тутмак; шейле хем алкыш айтмак ве ялбармак үчин.

Зеб 31; 41; 52; 89; 142.

Серет: Мезмур; Зебур.

Меҗлис – Мукаддес Китапда бирнәче меҗлис агзалып гечилйәр. Оларың икиси иң мөхүмидир:

1. Худайың меҗлиси.

2. Яхудыларың меҗлиси. Худайың меҗлисине перишделер ве гөгүң башга ылахы барлыклары йыгнанярлар. Яхудыларың меҗлисине иң мөхүм яхуды адамларындан етмиш бириси дегишли болупдыр. Оларың арасында фарисейлер ве саддукейлер болуп, Баш руханы меҗлисе баштутанлык эдипдир. Римлилериң хөкүмдарлыгы астында меҗлисиң раят ве җенаят ишлерине гарамага ыгтыяры болупдыр, йөне хич кими хөкүм этмәге хукугы болмандыр.

Эйп 15:8; Зеб 81:1; 88:6: Мар 14:53-65; Рес 4:1-22.

Меръем – Тәзе Әхтде Меръем атлы бирнәче аял бар:

1. Исаның эҗеси Меръем.

2. Магдалалы Меръем. Иса Магдалалы Меръемден еди саны эрбет рухы чыкарды ве Меръем Исаның ызына эериҗилериң бири болды (Мат 27:55-56; Мар 16:9; Лук 8:2; Ёх 20:1-2; 11-18 ве бейлеки бөлеклер).

3. Бейтаниядакы Меръем. Ол Марта билен Лазарың доганыды. Ол Исаның аягуҗунда отурып, Онуң өвүтлерини диңледи (Лук 10:38-42; Ёх 11:1-5; 12:1-7).

4. Якуп билен Юсубың эҗеси Меръем. Бу Меръем Клеопасың аялы Меръем болмагы ахмал, йөне бу анык дәл (Мат 27:56; Мар 15:40; 16:1; Лук 24:10).

5. Ёханнаның (оңа Марк хем дийипдирлер) эҗеси Меръем. Бу Меръемиң Иерусалимде өйи болупдыр ве Иса шәгиртлери билен ол ерде душушыпдыр (Рес 12:12).

Месх ягы – кимдир бириниң Реббе багыш эдилендигиниң я-да мукаддес эдилендигиниң нышаны хөкмүнде онуң депесине яг гуйлупдыр я-да сепилипдир.

Мср 25:6.

Серет: Яг гуймак, Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Месих – бу ат «депесинден яг гуйлан адамы» аңладыпдыр. Көне Әхтде кимдир бириниң депесинден яг гуймак онуң руханы я-да патыша хөкмүнде Худай тарапындан айратын сайланандыгының нышаны болупдыр. Месих диен ат яхудылар тарапындан уланылып башланыпдыр ве олар муны Худайың олара ибермеги вада берен Патышасының ады үчин уланыпдырлар. Бу Патыша хемишелик хөкүм сүрмелиди ве Ысрайылы душманларындан халас этмелиди. Иса ынанянлар ве Оңа эерйәнлер Исаның Месихдигине, Онуң әхли адамлары халас эдип, Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан сайланып иберилендигине ынанярлар. Грекче Месих сөзи «Христос» диймекдир.

Мат 1:1; Мар 8: 27-29; Лук 2:11; Ёх 20:31; Рес 18:28.

Серет: Худайың оглы; Яг гуймак.

Месопотамия – гадымы дөвүрде Евфрат дерясының гүнбатарындан Тигрис дерясының гүндогарына ченли болан аралык Месопотамия дийлип атландырылыпдыр. Бабыллылар ве ассыриялылар билен бирликде көп гадымы медениетлер бу ерде башланыпдыр.

Гчк 24:10; 25:20; Рес 2:9; 7:2.

Мейлетин садака – бу дүрли себәплер үчин Худая гетирилен дүрли гөрнүшли садакалар болупдыр. Меселем, адамлар мейлетин яг, якымлы ыслы түтетги, гейим-геҗим, агач, күмүш ве Мукаддес чадырың гурлушыгы үчин бейлеки затлары гетирипдирлер (Мср 35:20-29). Эмма шахсы себәплер үчин гурбанлык я-да садака ислендик гөрнүшде мейлетин берипдирлер.

Мср 35:29; 36:3; Лев 7:16.

Мезмур – Зебур китабында айдымың бир гөрнүши. Бирнәче максатлар үчин: Худайы шөхратландырмак үчин, халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы эҗир чекмелерине яс тутмак үчин, патышаны беллемек, Худая миннетдарлык билдирмек, ыбадатхана баряркаң шатланып айдым айтмак; Худая ялбарып дога-дилег этмек үчин язылан айдымлардыр. Бу айдымлар Зебур китабында топланандыр. Исаның ызына эерйәнлер бир ере үйшенлеринде, мезмур айдыпдырлар.

Зеб 5:1; 18:1; Эфе 5:19; Кол 3:16.

Серет: Зебур.

Мәликсадык – Иерусалимиң гадымы патышасы ве руханысы. Онуң ады «догрулык патышасы» диймеги аңладяр. Көне Әхтде Мәликсадык Ыбрайым пыгамбере душяр ве оңа пата берйәр (Гчк 14:17-20). 109-нҗы мезмурда Мәликсадык «мүдимилик руханы» дийлип атландырыляр ве Еврейлере хат китабының 5‑нҗи бабының 6-нҗы аядында Иса «Мәликсадык дереҗесиндәки» руханы хөкмүнде танышдырыляр. Иса Худайың сагында отурян мүдимилик Баш Руханыдыр ве Ол месихилер үчин төвелла эдйәр.

Мидянлар – Ыбрайым пыгамбериң оглы Мидяның несиллери (Гчк 25:1,2). Муса өмрүни Мидян юрдунда гечирипдир, Мидян Синай ярым адасының бир бөлеги болмагы ахмал. Сердарлар дөврүнде мидянлар ысрайылларың эсасы душманы болупдыр. «Мидянлар» ве «Ысмайыллар» диен сөзлер кәте чалшырылып уланылыпдыр (Гчк 37:25-29).

Гчк 25:1,2; 37:25-29.

Серет: Ысмайыл пыгамбер.

Микайыл – хер миллетиң өзүниң сердар перишдеси болупдыр диен пикир бар, оларың херекетлери өз миллети билен баглы болупдыр. Бу барада илкинҗи гезек Даныел пыгамбериң китабында парс ве грек сердарларының перишдеси, шейле хем Ысрайылың сердары Микайыл перишде барада айдыляр.

Дан 10:13,20; 12:1.

Миктам – Зебур китабында габат гелйән айдымың гөрнүши.

Зеб 15:1.

Миллетлер – Мукаддес Китапда бу адатча яхуды дәл миллетлери аңладыпдыр. Ысрайыл халкы Худай тарапындан Онуң халкы болмак үчин сайланыпдыр, эмма Худай әхли миллетлериң халкларының халас болмагыны ве оларың хем Өз халкы болмагыны исләпдир.

Лев 26:12; Эфе 2:11-13.

Милло – топрак билен долдурылан җайрык я-да бошлук ер. Кәте бу сөз галаның диварына чыкмак үчин гурлан япгыды аңладыпдыр.

2Шам 5:9.

Мирас – тутуш Кенган юрды Худай тарапындан ысрайыллара мүдимилик мирас хөкмүнде сөз берлипдир. Ешуваның дөврүнде ер биҗе боюнча Ысрайылың он ики тиресине пайланып берлипдир, шейлеликде, хер тирәниң өз ери болупдыр ве мирас хөкмүнде несилден несле гечипдир. Муңа гарамаздан, ысрайыл халкы Худайың Өз «мирасы» хөкмүнде суратландырылыпдыр. Ине, шонуң үчин Худай билен ысрайыл халкының арасындакы әхте гөрә, Ол диңе оларың Худайы болупдыр, олар болса Онуң халкы болупдыр. Ким Иса ынанян болса, онуң мирасы Худайың Шалыгыдыр ве бакы яшайышдыр.

Мср 32:13; Еш 13:6-8; Зеб 33:12; Як 2:5.

Молек – аммонларың эсасы худайы. Адамлар кәте өз чагаларыны Молек худайына гурбанлык бермек билен оңа сежде эдипдирлер. Худайың кануны бу адаты өрән язгарса-да, бир гезек хатда ысрайыл халкы-да Иерусалимиң голайындакы Хинном җүлгесинде огул-гызларыны Молек худайына хөдүр этди.

Лев 18:21; 20:2-5; 1Пат 11:7; Ер 32:35.

Моваплар – Ыбрайым пыгамбериң егени Лутуң несиллери. Олар Өли деңзиң гүндогарындакы Мовап юрдунда яшапдырлар. Моваплар өзлериниң эсасы худайы хөкмүнде Кемоша сежде эдипдирлер. Оларың геплешик дили еврей дилине дегишли болупдыр. Олар Ысрайылың душманы болупдырлар ве көпленч Ысрайылың пыгамберлери тарапындан паш эдилипдирлер. Муңа гарамаздан, Рут ак йүрекли моваплы аял болупдыр. Бабыллылар моваплары дерби-дагын эдипдирлер.

Иша 15-16; Ер 49; Зеп 2:8-11.

Мукаддес – Төвратда «мукаддес» адаты максатлар үчин дәл-де, Худайың максатлары үчин айры гойлан диймеги аңладяр. Бу руханылара я-да ысрайыл халкына, я-да Мукаддес чадыр ве гурбанлык сыпасы ялы затлара дегишлидир. Мукаддес эдилен адамлар я-да затлар пәк сакланылмалыды. Мукаддес Китапда мукаддес адамларың пәклигине оларың ахлак хәсиетлери хем дегишли болупдыр: «Өзүңизи чагыран Худайың мукаддес болшы ялы, сиз хем әхли эдйән ишлериңизде мукаддес болуң» (1Пет 1:15).

Мср 3:5; 16:23; 19:6; 25:8; Иша 6:3.

Мукаддес чадыр – Мукаддес чадыр Әхт сыпасыны ве ыбадат үчин бейлеки энҗамлары ерлешдирмек үчин гурлан чадырдыр. Тутуш гурлуша Мукаддес чадыр дийлипдир (1622‑нҗи ве 1628‑нҗи сахыпадакы суратлара серет). Мукаддес чадырың ичинде ики отаг болупдыр: мукаддес отаг ве иң мукаддес отаг. Чадыр гечиниң йүңүнден эдиленди ве онуң диварының ич тарапы овадан тутулар билен өртүленди. Онуң төвереги хаят билен гуршалып, дашына хаят айланыпдыр. Мукаддес чадыр билен онуң ховлусына Худайың мукаддес өйи дийлипдир. Ысрайыллар чарва адамлар болупдырлар, шонуң үчин олар гөченлеринде, чадыры сөкүп алып, өз янлары билен әкидипдирлер. Мукаддес чадыр Реббе йүз тутулян чадыр хөкмүнде хем белли болупдыр. Ховлуда Худая садакалар ве гурбанлыклар хөдүр этмек үчин гурбанлык сыпасы, шейле хем руханылар ювнар ялы сувдан долы бүрүнч леген дурупдыр. Өңки дөвүрдәки гөчме мукаддес чадыр Сүлейманың дөврүнде дашдан ве агачдан салнан ыбадатхана билен чалшырылыпдыр.

Мср 26:1-35

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Реббе йүз тутулян чадыр; Ыбадатхана. 1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Мукаддес чөрек –

Серет: Хөдүр чөреги.

Мукаддес даг – Иерусалимдәки даг, ол ерде ыбадатхана гурлупдыр ве сежде эдилипдир (адатча Сион дагы билен мешхур болупдыр).

Серет: Иерусалим; Сион.

Зеб 2:6; 14:1; 98:9; Иша 27:13; Ёл 2:1-2.

Мукаддес отаг – Мукаддес чадырдакы отаг, ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер. Мукаддес отагың ичинде якымлы ыслы гурбанлык сыпасы, чырадан, үстүнде хөдүр чөреклери болан хантагта барды. Бу отаг Иң мукаддес отагдан туты аркалы бөлүнипдир. Сүлейман чадыры ыбадатхана билен чалшанда, бу отаг дашкы отаг ады билен, Иң мукаддес отаг болса, ички отаг ады билен белли болупдыр.

Мср 26:30-34; 1Пат 6:14-18

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Ыбадатхана.

Мукаддес өй – бу ат Мукаддес чадыра ве онуң хаядына, соңрак болса ыбадатхана дегишлидир. Ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер.

Мср 25:8; 36:1; Лев 19:30; 1ЙЙ 22:19; Зеб 23:3.

Мукаддес Рух – Худайың Рухы болуп, Ол дүнйәде гудрат аркалы херекет эдйәр. Көне Әхтде Худайың Рухы адамлара инип, олар пыгамберлик эдипдирлер. Тәзе Әхтде Иса ынанянларың хеммеси Мукаддес Рухы кабул эдйәрлер.

Эйп 33:4; 1Шам 19:20; Рим 8:15.

Серет: Рух.

Мурдар – гадымы Ысрайылда эгер адам дини тайдан тәмиз болмаса, ол мурдар хасапланыпдыр. Левилер ве Чөлде китапларында нәхили адамың мурдар хасапланяндыгы беян эдилендир. Ысрайыллар Мукаддес өйде борчларыны ерине етирмәге башланларында, Худай олара бу ери мурдар этмезлиги буюрды. Иса адамы хакыкатдан нәмәниң мурдар эдйәндигини, ягны йүрекден чыкян эрбет пикирлериң ве херекетлериң мурдар эдйәндигини өвредйәр.

Лев 15:31; Эзк 5:11; Мат 15:11.

Серет: Тәмиз.

Муса пыгамбер – Ысрайыллар Мүсүрде гулчулыкда боланларында, Муса пыгамбер олара баш болмак үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ол Мүсүр патышасындан ысрайылларың гидип, чөлде Реббе ыбадат этмеклери үчин ругсат бермегини сораяр. Йөне фараон мунуң билен Реб диңе Мүсүр топрагына биртопар бетбагтчылыклар индеренден соң ылалашяр. Муса халка энчеме йыллап чөлде ёлбашчылык эдйәр, эмма сөз берлен Кенган юрдуны диңе узакдан гөрүп билйәр. Мукаддес Китабың илкинҗи бәш китабы Төврат хөкмүнде белли болуп, эсасан, Муса тарапындан языландыр.

Мут лабен – бу сөзүң манысы барада алымлар җеделлешйәрлер. Онуң «Лабениң өлүми» диен маныны аңладян болмагы мүмкин ве ол мезмурың нәме үчин языландыгының себәбини гөркезйәр. Белки, ол мезмурың нәдип айдым эдип айдыландыгыны я-да нәхили саз гуралында чалнандыгыны гөркезендир.

Зеб 9:1.

Мүр – мүр өсүмлиги гүр тикенли ве шахалы гырымсы агачдыр. Якымлы ыслы түтетги онуң шахаларындан алыняр ве ол гуранда гатаяр. Ол өрән гымматбаха түтетги болуп, атыр ясамак үчин яг билен гарыляр ве җеседи җайламага тайярламак үчин уланыляр. Мүрүң тагамы аҗы болупдыр. Бу агырыны еңиллешдирйәр дийип хем ынаныпдырлар. Бу хәсиетлериң, белки, эсгерлериң оны шераба гарып, Иса берендиклери билен баглы болмагы хем ахмал (Мар 15:23).

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Наг 5:5.

Мүрзе – мүрзәниң эсасы кәри ресминамаларың гөчүрмесини тайярламакдыр. Шейле хем олар хатлары, карарлары ве бейлеки ресминамалары языпдырлар, олар пайхаслы ве дүшүнҗели хасапланыпдыр. Мүрзелер язып билйәндиклери үчин, кәте малие язгыларыны хем саклапдырлар. Мүрзелер көпленч патыша билен якындан ишләнсоңлар, оларың кәбири ресминамаларың гөчүрмесини ерине етирмеклиги ве ёлбашчы болмаклыгы газаныпдыр. Исаның дөврүнде олар Төврат мугаллымлары хөкмүнде белли бир топары аңладыпдырлар.

2Пат 12:10; 25:9; Эст 8:9; Эзр 7:6,10,11,21; Ер 8:8.

Н

Н

1. Надан
2. Нард
3. Назыр
4. Нефиллер
5. Негеп чөли
6. Новбахар огул
7. Нух пыгамбер

Надан – Сүлейманың пәхимлери китабында надан адам барада көп гүррүң эдилйәр. Надан самсык дәл-де, эйсем Худайың халаян ёкары ахлак дурмушында яшамага пайхасы кемлик эдйән адамдыр.

Кан 32:6; Сүл 1:22; 7:7; 9:6.

Нард – нард өсүмлигиң сүммүли ве онуң көкүнден алынян ыслы ягы болупдыр. Нарддан ясалан хошбой ыслы яг өрән гыммат болупдыр, онуң бахасы бир йылың иш хакына барабар болупдыр.

Наг 1:11; Мар 14:3.

Назыр – назыр мукаддеслик дереҗесини алан хем-де сач-сакгалыны сырман, сачыны өсдүрип, шерап хем гүйчли ичгилери ичмекден сакланып, өзүни Реббе багыш этмеги вада берен адам болупдыр. Бир гудрат аркалы өзүниң я-да Шимшон ялы эҗесиниң вадасы аркалы адам назыр болупдыр. Соңы билен шейле адам өзүни Худая багыш этмек вадасы аркалы айратын дереҗә эе болупдыр.

13:5,7; 16:17 Амо 2:11.

Нефиллер – Нефиллер өрән узын ве гүйчли адамлар болупдырлар, олар Гелип чыкыш китабының 6-нҗы бабында ылахы барлыкларың ве ынсан гызларының несиллери хөкмүнде ятланып гечилйәр. Соңрак, ысрайыллар Кенган юрдуны гөзден гечирмәге гиденлеринде, нефиллери (ягны нефиллерден гелип чыкан анаклары) гөрүпдирлер.

Гчк 6:4; Чөл 13:33.

Серет: Анаклар.

Негеп чөли – Ысрайылың гүнорта бөлегиндәки чөл.

Гчк 12:9; 13:1,3; 20:1.

Новбахар огул – гадымы гүнорта җемгыетинде илкинҗи доглан огул үйтгешик хасапланыпдыр. Ол огул какасы арадан чыкандан соң, машгаланың башы болупдыр, какасының патасыны алыпдыр, мирасдан ики эссе пай алыпдыр. Мүсүрде Песах вакасы болуп геченден соң, хер бир новбахар огул Худая дегишли болупдыр ве машгаласы оңа дерек садака берип, оны ызына сатын алып билипдир.

Гчк 49:3; 27; Мср 13:2; Кан 21:17.

Серет: Ызына сатын алмак.

Нух пыгамбер – Нух пыгамбер өз машгаласыны, шейле хем халал ве харам хайванлары халас этмек үчин Худай тарапындан гәми гурмаклыга чагырылан адам болупдыр. Ол Худайың назарында догры сайылыпдыр. Силиң сувлары чекиленден соңра, Худай онуң билен әхт эдишип, мундан бейләк хич вагт ер йүзүни сил билен вейран этмеҗекдигине сөз берйәр.

Гчк 5:29; 6:8; Иша 54:9; Лук 17:27: 1Пет 3:20; 2Пет 2:5; Ев 11:7.

О

О

1. Омын

2. Ондан бири

Омын – көпленч дога-дилеглер эдиленде, оны җемлемек үчин уланыляр. «Омын» сөзи «Гой, шейле болсун!» диймеги аңладяр. Бу еврейче «Бу хөкман» диен сөзе эсасланяр.

Чөл 5:22 Кан 27:15-26; Рим 1:25.

Ондан бири – гадымы Ысрайылда хасылың ондан бири Реббе берлипдир. Муны аммарлара йыгнап, руханыларың ве левилериң иймити үчин харчлапдырлар. Исаның дөврүнде адамың өндүрен өнүминден я-да гирдеҗисинден ондан бири ыбадатхана руханыларына берлипдир.

Чөл 18:21; Кан 14:22.

Ө

Ө

1. Өлүлер дүнйәси

2. Өй бутлары

Өлүлер дүнйәси – гадымы Ысрайылың халкы Өлүлер дүнйәси ериң ашагында дийип дүшүнипдир, эмма ол довзах дәлдир. Хер кес өленден соң, ол ере инипдир. Ол ер үмсүм, гараңкы ер болупдыр. Гоҗалык яшына етип өлениңден соң, ата-бабаларыңа говушмак оңатды, йөне яш өлмек говы дәлди. Якуп өз оглы Юсуп үчин яс тутса-да, өлүлер дүнйәсине инмек ислемеди. Бу ере Хеләкчилик ери хем дийлипдир.

Гчк 37:25; 42:38; 44:29,31.

Өй бутлары – өй бутларына бутпаразлар, кә халатда ысрайыллар тарапындан сежде эдилипдир. Олар өйлерде сакланып, кераматлы сайылыпдыр.

Гчк 31:19; 2Пат 23:24.

П

П

1. Парс империясы
2. Парз
3. Пата
4. Патрос
5. Перишде
6. Перизлер
7. Перман
8. Песах байрамы
9. Петир байрамы
10. Пилат
11. Пилиштлилер
12. Пурым байрамы
13. Пыгамбер
14. Пыгамберлик этмек

Парс империясы – Бабыл империясындан соң эмеле гелен гүйчли ве хас улы империя болупдыр. Парс империясы Гресиядан Мүсүре ченли ве Орта Азия ченли ерлери, шол санда Ысрайылы хем басып алыпдыр. Кәте бу империя «Мадай-Парс империясы» дийип атландырылыпдыр, себәби онуң дүзүмине гирен мадай миллети империяны доландырмакда ваҗып орны эеләпдир. Парс канунлары «Парсларың ве мадайларың канунлары» дийип атландырылыпдыр.

Эст 1:19; Дан 6:8,12,15.

Серет: Мадай.

Парз –

Серет: Канун.

Пата –

Серет: Ялкамак.

Патрос – Мүсүриң гүнорта бөлеги.

Иша 11:11; Йрм 44:1, 15; Эзк 29:14; 30:14.

Перишде – перишделер адамлар үчин Худайың хабарчылары ве векиллеридирлер. Олар Худайың хузурында яшап, хемише Оны алкышлаярлар. Керуплар ве Серафлар перишделериң бир гөрнүшидирлер. Мукаддес Китапда ики саны мөхүм перишдәниң: Микайыл билен Җебрайылың ады агзалып гечилйәр.

Гчк 3:24; 16:7-11; Иша 6:2.

Серет: Җебрайыл; Микайыл.

Перизлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири.

Гчк 13:7; Еш 3:10.

Перман –

Серет: Канун.

Песах байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он дөрдүнҗи гүни агшам белленилипдир. Бу бахар паслының ыз янында болупдыр. Шол агшам ысрайыл халкы Худайың өзлерини Мүсүр гулчулыгындан нәхили халас эдендигини ве Мүсүрден гайтмазының өң янында агшам гурбанлык җанлысының ганы аркалы өз новбахар огулларының нәхили азат боландыгыны ятлапдырлар. Адамлар гузы я-да гечи союп, хеммеси билеликде Песах нахарыны ийипдирлер, оны аҗы гөк отлар ве петир билен ийипдирлер.

Мср 12:1-13,21-51; Лев 23:5; Чөл 9:1-14, Кан 6:1-7.

Петир байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он бәшинден йигрими бири аралыгында белленилипдир. Бу байрам Песах байрамының ыз яны башлапдыр, Көне Әхтиң кәбир парчаларында бу ики байрам бир байрам ялы гөркезилипдир. Шол хепдәниң довамында ысрайыл халкы өзлерини Мүсүр гулчулыгындан Худайың нәхили алып чыкандыгыны ятлапдырлар. Адамлар өйлеринден әхли хамырмаялары чыкарып зыңыпдырлар, хамырмаялы чөрек иймәндирлер. Олар байрамың биринҗи ве единҗи гүнлери мукаддес йыгнанышык эдип, Худая гурбанлыклар хөдүрләпдирлер.

Мср 12:14-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Лев 23:6-8; Чөл 28:17-25; Кан 16:3-4,8.

Пилат – Исаның өвреден ве вагыз эден гүнлеринде Понтий Пилат Яхуданың үстүнден хөкүм сүрен Рим императорыдыр.

Мат 27; Рес 3:13.

Пилиштлилер – б. э. өң XIII асырың ахырларында Ысрайылың гүнорта-гүнбатарындакы кенаряка золагыны эелән халк. Пилиштлилер бәш саны шәхери: Газаны, Ашкелоны, Ашдоды, Гаты ве Экроны эсасландырыпдырлар. Б. э. өң XII асырда олар ер чәклерини гүндогар тарапа гиңелдип башлаярлар. Бу ягдай Кенган тарапдан өз чәклерини гүнбатара гиңелдйән ысрайыл халкы билен пилиштлилериң арасында душманчылык дөредипдир. Шейлеликде, хезрети Давут патыша тарапындан долы дерби-дагын эдилйәнчәлер, пилиштлилер Ысрайылың эсасы душманы болупдырлар.

2Шам 8:1; 1ЙЙ 18:1.

Пурым байрамы – бу байрам еврей халкының дурмушына Парс империясы дөврүнде гошулыпдыр. Бу еврейлериң сененамасы боюнча он икинҗи айың, ягны Адар айының он дөрдүне ве он бәшине, ирки бахарда белленилипдир. Бу ики гүнүң довамында ысрайыл халкы Эстериң дөврүнде өзлериниң долы ёк эдилмекден Худайың нәхили халас эдендигини ятлапдыр. Олар шатланыпдырлар, ийип-ичипдирлер ве бири-бирилерине совгат берипдирлер.

Эст 9:20-32.

Пыгамбер – Худайың хабарыны халка етирмек үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ыляс ялы ирки пыгамберлер (Гөргүрлер) Худая сыгынян топар болуп, кәте оларда үйтгешик теҗрибе болупдыр ве тәсин гудратлар гөркезипдирлер. Шамувел пыгамбер өзүни көпленч сердар хөкмүнде алып барыпдыр. Соңрак Ермея ялы пыгамберлере Худайдан аянлык инипдир ве олар бу аянлыклары халка етирипдирлер.

1Шам 3:20; 9:9; 10:5-11; 1Пат 17 – 18; Ер 1:5.

Пыгамберлик этмек – Худайың халка ниетлән хабарыны оңа етирмек. Бу хабарлар көпленч аянлыкларың ве дүйшлериң үсти билен берлипдир. Гадымыетдәки пыгамберлериң дөврүнде бу сөз пыгамбериң аша җошгунлык ягдайыны беян этмекде хем уланылыпдыр.

1Шам 10:5ф; Ер 2:8.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Р

Р

1. Рабби
2. Рахап
3. Рапалар
4. Реб
5. Реббе хөдүр эдилен чөрек
6. Реббе йүз тутулян чадыр
7. Реббиң гүни
8. Реббиң өйи
9. Реббиң сачагы
10. Ресуллар
11. Римлилер
12. Рух
13. Руханы

Рабби – еврейлер акыллы ве ваҗып адамлара йүзлененлеринде, «Рабби» сөзүни уланыпдырлар, бу мугаллым диймеги аңладяр. Бу сылаг-хорматы аңладян сөздүр. «Раббуни» диен сөз хем шу маныны аңладяр.

Ёх 1:38; 3:2; 20:16.

Рахап –

Серет: Аждарха.

Рапалар – Ысрайыл халкы басып алмаздан өң, Кенганда яшан халкларың бири. Анаклар ялы олар хем өрән узын ве даяв адамлар болупдырлар.

Кан 2:11, 20; Еш 12:4.

Серет: Анаклар; Кенган.

Реб – гадымы вагтларда Худайың адыны айтмакдан сакланмак үчин яхудылар Оңа «Адонай» дийип салгыланыпдырлар, бу эе я-да хоҗайын диймеги аңладыпдыр. Көне Әхтиң түркменче терҗимесинде Худайың ады Реб сөзи билен терҗиме эдилди, себәби бу хем ага я-да эе диймеги аңладяр. Б. э. өң III асырда Көне Әхт грек дилине терҗиме эдилипдир ве «куриос» диен грек сөзи Худайың ады үчин уланылыпдыр. Соңра Тәзе Әхт язылан вагтында шол бир «куриос» сөзи Иса Месих үчин уланылыпдыр ве көпленч Реб дийлип терҗиме эдилипдир.

Реббе хөдүр эдилен чөрек –

Серет: Хөдүр чөрек.

Реббе йүз тутулян чадыр – шейле хем бу ере Мукаддес чадыр хем дийлипдир, бу ерде руханылар өз борчларыны ерине етирипдирлер. Муңа Реббе йүз тутулян чадыр дийилмегиниң себәби Худай руханылара ве адамлара чадырың гирелгесинде гепләпдир (Мср 29:42-43). Шейле хем Муса Худай билен бу ерде душушыпдыр (Мср 33:7-11).

Мср 29:42-43; 33:7-11.

Реббиң гүни – адатча шол гүн кесеки миллетлер үчин җеза гүни, Худайың сайлан халкы үчин болса акланма я-да хасаплашык гүни дийлип пикир эдилипдир. Муңа гарамаздан, пыгамберлер шол гүн ысрайылларың хем гүнәлери үчин җезаландырылҗакдыгыны олара дуйдурыпдырлар. Тәзе Әхтде Реббиң гүни казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге Исаның гелҗек гүнүдир.

Ер 46:10; Амо 5:17-27; 1Сал 5:1-9.

Реббиң өйи – бу сөз Ыбадатхананы аңлатмак үчин уланылыпдыр.

1Пат 3:1; Мик 4:1.

Серет: Ыбадатхана.

Реббиң сачагы – бу гурбанлык сыпасы үчин башга сөз болуп, диңе Малакы китабында уланыляр. Тәзе Әхтде бу сачак йыгнак агзаларының бир ере үйшүп, нахар ийип, Исаның өлүмини ве тәзеден дирелмегини ятламакларыны аңладыпдыр.

1Кор 11:17-33.

Ресуллар – Иса Өзүниң якын ёлдашларындан, таныш шәгиртлеринден он ики саны ресулы сайлаяр. Ол адамлар Онуң билен биледилер ве Иса олара әхли зады өвредипдир; олар Исаның өленини ве тәзеден диреленини өз гөзлери билен гөрүпдирлер. Иса олары гөрен затларыны гүррүң бермеклери үчин ве Худайың Шалыгы барада вагыз этмеклери үчин адамларың арасына иберйәр. Олар Иса ынанян адамларың ёлбашчысы болярлар.

Мар 3:14; Лук 22:14; Рес 1:2; 1Кор 15:7.

Римлилер – Рим империясының илаты. Римлилер Исаның яшан дөврүнде Демиргазык Африканың кәбир бөлеклеринде ве Орта Гүндогарда, хәзирки тутуш Түркийәниң ве Европаның көп бөлеклеринде хөкүм сүрдүлер.

Рес 28:17.

Рух – еврейче «рух» диен сөз шемал диймеги, шейле-де адамзадың рухуны ве Худайың Рухуны аңладыпдыр. Тәзе Әхтде шейтан тарапындан ынсаның калбына орнашян эрбет рух барада хем гүррүң эдилйәр. Иса адамлардан бу эрбет рухлары ковуп чыкарды.

Серет: Мукаддес Рух.

Гчк 1:2; Мср 15:8; 1Шам 10:6,10; Ёл 3:2; Мат 12:45; Мар 9:25; Лук 11:26; 13:11; Рес 16:16.

Руханы – ол дини дессурлары ве хызматлары ерине етирмәге айратын укыплы адам болупдыр. Ысрайыл халкының арасында Муса пыгамбер аркалы берлен кануна гөрә, Мусаның агасы Харун пыгамбериң несли руханы болупдыр, олар Мукаддес өйде, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада хызмат этмәге сайланыпдырлар. Олар сежде этмәге, садакалар бермәге, дини дессурлары ве байрамлары беллемәге ёлбашчылык эдипдирлер. Руханыларың ишлери левилер тарапындан пайланыпдыр. Мукаддес отага, соңрак ыбадатхана гирмәге диңе руханылара ругсат эдилипдир.

Гчк 41:45; Мср 19:6; 30:30.

Серет: Баш руханы; Левилер; Мукаддес өй.

С

С

1. Сабат гүни
2. Садака
3. Саддукейлер
4. Саламатлык гурбанлыгы
5. Салгытчы
6. Салим
7. Самария
8. Сара

9. Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

10. Сежде этмек
11. Сеждегәх
12. Села
13. Серафлар
14. Сердар
15. Сидон
16. Синагога
17. Синай
18. Сион
19. Сион гызы
20. Содом
21. Сөвеш арабасы
22. Стоик таглыматчылар
23. Сур
24. Сурнай байрамы
25. Сува чүмдүрмек
26. Сүлейман пыгамбер
27. Сүннет
28. Сүннетсизлер
29. Сүргүн
30. Сыпа

Сабат гүни – бу еврейлерде хепдәниң единҗи гүни болуп, дынч алмак үчин айратын гүн хасапланыпдыр, бу анна гүни Гүн яшандан башлап, шенбе гүни Гүн яшанда тамамланыпдыр. Ол гүн мукаддес гүн сайылып, хич бир иш эдилмәндир. Исаның дөврүнде яхудыларың Сабат гүнүне дегишли көп дүзгүнлер болупдыр.

Гчк 2:3; Мср 16:23; Лев 16:31.

Садака – Өзүниң буйрушы ялы, Реббе садака хөкмүнде ысрайыллар руханылара галла, миве, яг, шерап, чөрек, мал-гаралар, пул, шай-сеп, эгин-эшик, алтын-күмүш гетирипдирлер. Эгер халк догры яшамаса, оларың садакасыны Реббиң кабул этмеҗекдигини пыгамберлер олара дуйдурыпдырлар (Иша 1:10-17).

Серет: Галла садакасы; Гурбанлыклар; Ичги садакасы; Мейлетин садака.

Саддукейлер – Саддукейлер яхудыларың арасында ёкары дереҗели, бай адамлар болупдырлар ве еврей меҗлисинде отурыпдырлар. Олар халкың Худай тарапындан Муса берлен кануна эермелидигине ынаныпдырлар, йөне соңрак бу канунлара гошулан дүзгүнлере ве адатлара ынанмандырлар. Олар адамың өленден соң дирелйәндигине ынанмандырлар. Шонуң үчин хем олар фарисейлер билен көпленч шу меселелер барада давалашыпдырлар.

Мат 16:1; Мар 12:18; Рес 4:1.

Серет: Фарисейлер; Меҗлис.

Саламатлык гурбанлыгы – бу гурбанлык хайсам болса бир говы зат үчин Худая миннетдарлык билдирмек үчин берлипдир, шейле хем Худая айдылан садака я-да мейлетин садака хөкмүнде берлипдир. Мал өлдүриленден соң, онуң бир бөлеги гурбанлык сыпасының үстүнде якылыпдыр, бейлеки бөлеги гурбанлык берйән адамың машгаласы ве руханы тарапындан ийлипдир.

Лев 3:1-17; 1Пат 9:25.

Салгытчы – Исаның дөврүнде салгытчылар яхудылары басып алан ве зорлук билен оларың үстүнден хөкүм сүрйән Рим империясы үчин ишләпдирлер. Шонуң үчин яхудылар салгытчылары йигренипдирлер. Мунуң үстесине-де салгытчылар көпленч өзлерине алмак үчин, адамлардан алмалысындан көп пул талап эдипдирлер.

Мат 9:10; 10:2-4; 21:31; Лук 18:8.

Салим – Иерусалимиң гысга ады.

Гчк 14:18; Зеб 75:3.

Самария –

1. Б. э. өң IX асырда Омры патыша демиргазык ысрайыл тирелериниң пайтагт шәхери хөкмүнде Самарияны беркарар эдипдир.

2. Исаның дөврүнде хем шәхериң ерлешен ери болан рим этрабының ады болупдыр.

1Пат 13:32; 16:24; 2Пат 17:24.

Серет: Ысрайыл.

Карта серет.

Сара – Сара Ыбрайым пыгамбериң аялы болупдыр. Онуң ады аслында Серай болупдыр, эмма Худай оңа Сара адыны берипдир. Ол өнелгесизди, эмма ахырсоңунда, гаррылык яшында Худайың гудраты билен бир огул догрупдыр.

Гчк 17:15.

Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери – аяллар (кәте эркеклер) Кенган худайларына сежде эдилйән ерлерде пул төлән адам билен җынс гатнашыгыны эдипдирлер. Олар бейле этмеклик топрагың бол хасыл гетирмегиниң кепили дийип пикир эдипдирлер. Кенгана яшамага гелен ысрайыллар хем олардан гөрелде алып, өзлериниң сеждегәхлеринде бу иши эдипдирлер.

1Пат 14:24; 15:12; 22:46; 2Пат 23:7; Хош 4:14.

Сежде этмек – гадымы дөвүрде ысрайыллар Реббе сежде этмек үчин өзлерини тәмизләпдирлер, дога-дилег эдипдирлер, мезмурлары айдым эдип айдыпдырлар, рухана садака гетирипдирлер. Буларың кәбири өзбашдак, я-да машгала билен, я болмаса улы топар болуп ерине етирилипдир. Кәбирилери муны өйде, башга бирилери болса сежде эдилйән ерде берҗай эдипдирлер. Ысрайыллар Реббе ислендик ерде сежде эдипдирлер, руханының ёлбашчылыгында Худайың халкы хөкмүнде ысрайыллардан хеммесиниң билеликде сежде этмеклери талап эдиленде олар үчин йөрите гүнлер ве байрамлар белленилипдир. Ысрайылың тутуш тарыхы боюнча оларың сежде этмеклерине башга миллетлер терс тәсир эдипдирлер, меселем, олар бут ясамак билен Худайың гахарыны гетирипдирлер.

Гчк 22:5; Мср 3:12; Зеб 5:8; Иша 44:15

Серет: Хызмат этмек.

Сеждегәх – Кенган динине уйянларың сежде эдйән ери я-да кераматлы ери: Ашера бутлары дикилипдир ве олара гурбанлыклар берлипдир, шейле хем топрагың хер йыл бол хасыл бермеги үчин лолучылык эдилипдир. Олар адатча бейик депелерде, шейле хем улы агачларың ашагында, байырларда, башга ерлерде лолучылык эдипдирлер. Бу ишлер хемише Реб тарапындан пыгамберлер аркалы паш эдилипдир.

Серет: Ашера.

Лев 26:30; 1Пат 3:2-4; 2Пат 23:1-28; Ер 7:31.

Села – Зебурда уланылян сөз. Манысы белли дәл, белки, сазың довамындакы сәгинме болмагы ахмал.

Зеб 3:1.

Серафлар – ганатлы перишделер. Ишая пыгамбер Худайың тәҗиниң дашындан пырланян серафлары гөрүпдир ве шейле дийип җар эдипдир: «Хөкмүрован Реб мукаддесдир, мукаддесдир, мукаддесдир» (Иша 6:3). Еврейче бу сөз «янянлар» диймеги аңладяр.

Серет: Керуп; Перишде.

Иша 6:2,6.

Сердар – Худай тарапындан сайланан ёлбашчылар. Сердарлар патыша болмаздан өң, өз душманлары билен урушмакда ысрайыл халкына ёлбашчылык эдипдирлер. Шейле хем олар Худайың ислегини халка етирипдирлер ве казы хөкмүнде дава-‑җенҗеллери чөзүпдирлер.

Чөл 25:5; Сер 2:16; Рут 1:1; 1Шам 7:6.

Сидон – бу шәхер хәзирки Ливаның кенарында ерлешипдир. Мукаддес Китабың дөврүнде ол сөвданың ве агач уссачылыгының меркези болупдыр, бу шәхер көп асырларың довамында дүрли халклар, ягны бабыллылар, греклер, римлилер тарапындан басылып алныпдыр.

Серет: Финикия.

Синагога – синагога яхудыларың, адатча, Сабат гүни йыгнанышян ери болупдыр, олар дога-дилег этмек үчин, окалян Төврадың аятларыны ве Худайың канунының дүшүндирилишини диңлемек үчин үйшүпдирлер. Тәзе Әхт дөврүнде синагогалар яхуды җемагатының бар еринде, тутуш Рим империясында болупдыр.

Мат 4:23; Мар 1:39; Лук 4:16; Ёх 9:22; Рес 9:2.

1629-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Синай – бу дагың бейлеки ады Хорепдир. Муса йүзүне Он Табшырык язылан ясы дашлары алмак үчин бу дага чыкыпдыр.

Мср 19:18; 24:16; 31:18; Зеб 67:18.

Серет: Хореп.

Сион – Иерусалимде ыбадатхана гурлан депе.

2Шам 5:7; 2Пат 19:31; Зеб 9:11; Иша 35:10

Серет: Сион гызы.

Сион гызы – бу сөз гошгы стилинде уланылып, Иерусалимиң илатыны аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Зеб 9:14-15; Иша 1:8; Лам 1:6; Мик 4:8.

Серет: Сион.

Содом – Содом Лут билен онуң машгаласының яшан шәхериниң ады. Содом билен Гомораның халкы көп неҗис ишлери эдипдирлер, шонуң үчин Худай бу шәхерлери якып вейран эдипдир.

Гчк 13:12; 18:16; Мат 10:15; Йхд 1:7.

Сөвеш арабасы – бир ата я-да бирден көп ата дакылан ики тигирли араба болуп, ол сөвеш үчин уланылыпдыр, көпленч онуң үстүнде ики саны сөвешиҗи адам болупдыр, оларың элинде ок-яйы я-да найзасы болупдыр.

Мср 14:6; Еш 17:16; 1Шам 13:5; 2ЙЙ 1:14.

1625-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Стоик таглыматчылар – Зино философың ызына эериҗилер. Зино адамлара өз дурмушына өзлериниң хөкүмдарлык этмегини өвредипдир ве яшайшы хич хили леззетиң я-да агырының тәсири етмезден кабул этмеги ныгтапдыр.

Рес 17:18.

Сур – айлагда ерлешйән гадымы Финикияның бир шәхери болупдыр, ол хәзирки вагтда Ливаның бир бөлегидир. Сур бай шәхер болуп, ол тәҗирчиликде ве маталары гөк реңке боямакда мешхур болупдыр.

Серет: Финикия.

Сурнай байрамы – Ол еврейлериң сененамасы боюнча Тишри айының бирине (муңа Этаным айы хем дийипдирлер), ягны единҗи айда белленилипдир. Бу гүйз паслының ирки дөврүнде болупдыр. Шол гүн ысрайыл халкы ишлемән дынч алыпдыр. Олар йыгнак үчин биле үйшүп, сурнайлар чалыпдырлар ве белленен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер.

Лев 16; 23:26-32; Чөл 29:7-11.

Сува чүмдүрмек – Яхя яхудылары гүнәлерине тоба эдендиклериниң нышаны хөкмүнде Иордан дерясында сува чүмдүрип чыкарыпдыр. Ирки месихилер тәзе иман эден адамлары ислендик сув бар болан ерде олары сува чүмдүрипдирлер, бу оларың инди Месихиң шәгиртлеридигини гөркезмек үчин эдилипдир.

Мат 3:11; Рес 1:5; 8:12.

Сүлейман пыгамбер – Давут пыгамбериң оглы, ол Давут өленден соң патыша боляр. Ол Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр, ысрайыл халкының гүйҗүни ве шөхратыны газаныпдыр, шейле хем көп санлы салгытлар, эсгерлер, сөвеш арабаларыны, аяллар эдинипдир. Ол аяллар бабатда говшакдыгына гарамаздан, тутуш ер йүзүнде иң акыллы адам сайылыпдыр.

2Шам 5:14; 12:24; 1Пат 1:39; 4:29-34; 10:1; 11:1-6.

Серет: Давут пыгамбер.

Сүннет – сүннет Худай билен Ыбрайым пыгамбериң несиллериниң, ягны ысрайылларың арасындакы әхтиң нышаны болупдыр. Бу оларың инди Худайың халкы боландыкларының ве Худайың таглыматына табын болҗакдыкларының нышаныны гөркезипдир. Сүннет кануна гөрә, огланҗыклар секиз гүнлүккә ерине етирилипдир. Ресулларың дөврүнде месихилериң арасында аслы яхуды дәллери сүннет этмек барада улы җедел болупдыр. Павлус мунуң билен разылашмандыр. Ол бу барада Галатя язан хатында, шейле хем бейлеки көп хатларында языпдыр. Ол Иса Месих аркалы Худай Өзи үчин тәзе адамлары ярадандыгыны айдяр ве онуң агзасы болмак үчин талап эдилйән екеҗе зат, ол хем Иса Месихе иман этмекдир диййәр. Сува чүмдүрилмек инди Худайың халкына дегишлидигиң нышаныдыр, Иса Месихе иман этмек аркалы Мукаддес Рухуң гүйҗи ве мерхемети билен Худая табын болмак ислегидир.

Гчк 17:10; Лев 12:3.

Сүннетсизлер – бу сөз Худайың Ыбрайым пыгамбер билен эден әхтине дегишли болмадык адамлары аңладыпдыр. Исаның дөврүнде бу сөз эсасан яхуды дәллере дегишли болупдыр.

Серет: Миллетлер.

Сүргүн – Мукаддес Китапда бу сөз яхуда халкының б. э. өң 586-нҗы йылда (Ёхаякым патышасы үчин б. э. өң 597‑нҗи йыл) топарлайын Бабыла сүргүн эдилендиги суратландырылыпдыр. Яхудалар ол ерде парс империясы Бабыл империясыны басып алянча яшапдырлар, соңра Куреш патышасы яхудалара Иерусалим топрагына доланмага ругсат эдипдир.

2Пат 19.

Сыпа – гадымы Ысрайылда ики дүрли сыпа болупдыр, биринҗиси дүрли гөрнүшли садакалары хөдүрлемек үчин ве хайванлары союп, якма гурбанлыгы хөкмүнде бермек үчин уланылыпдыр. Икинҗиси болса якымлы ыслы түтетги үчин уланылыпдыр.

1. Иң ирки гурбанлык сыпасы палчыкдан я-да дашдан, соңрак болса агачдан ве бүрүнчден ясалыпдыр (Мср 13:19-20; 20:24-25). Гурбанлык сыпасы ховлуда мукаддес чадырың дашында гойлупдыр (Мср 27:1-12). Ыбадатхана гурланда, уллакан гурбанлык сыпасыны ыбадатхананың ховлусында гоюпдырлар (2ЙЙ 4:1).

2. Түтетги сыпасы агачдан ясалып, сап алтына өртүлипдир (Мср 30:1-10). Хер гүн ирден ве агшам руханылар Худая садака хөкмүнде якымлы ыслы түтетги түтедипдирлер. Оларың икиси хем Мукаддес чадырда ве Ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүп дуран тутының өңүнде ерлешдирилипдир (Мср 26:33).

Серет: Мукаддес чадыр; Ыбадатхана.

1620-нҗи, 1621-нҗи ве 1627-нҗи сахыпадакы суратлара серет.

Ш

Ш

1. Шеминит
2. Шейтан
3. Шигаён
4. Шөхрат

Шеминит – сазың ады болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Шейтан – Ол Худайың ве Оңа уйян вепалы адамларың душманы болупдыр. Онуң ады «гүнәлейҗи» диймеги аңладыпдыр. Шейле хем оны иблис, җынларың хөкүмдары ве бу дүнйәниң хөкүмдары дийип атландырыпдырлар. Онуң пис ишини Эйюп китабында гөрмек боляр; Иса Өз сөзлери ве бейик гудратлары билен шейтандан үстүндигини гөркезйәр.

Эйп 1; Мат 4:3; Мар 3:23; Лук 13:16; Айн 2:20.

Шигаён – сазың ады болмагы әхтимал.

Зеб 7:1.

Шөхрат – Худайың шөхраты Мукаддес Китапда кәте ягты шөхле я-да от хөкмүнде, я болмаса булут хөкмүнде суратландырыляр. Адамлар Онуң шөхратыны чөлде сежде эдилйән ерлерде, перишделер пейда боланда гөрүпдирлер. Дүнйәниң ахырында Иса доланып геленде, Худайың шөхратына бесленип гелер.

Гчк 45:13; Мср 16:7, 10; 1Шам 4:21; Иша 6:3; Хош 4:7; Хаб 2:14.

Т

Т

1. Табшырык
2. Тегелек ховуз
3. Тәмиз
4. Тәзе Ай байрамы
5. Тәзе Әхт
6. Төврат
7. Төврат мугаллымы
8. Туты
9. Түтетги
10. Түтетги сыпасы

Табшырык –

Серет: Канун.

Тегелек ховуз – бүрүнчден ясалан улы ховуз. Ол ыбадатхананың ховлусында гойлуп, ичи сувдан долдурылыпдыр ве руханылар ондан эллерини ве аякларыны ювупдырлар.

1Пат 7:23-26; 2ЙЙ 4:2-6,10.

Тәмиз – Ысрайыллара тәмиз болмалыдыклары айдылыпдыр, себәби олар Худайың халкыды ве Худай мукаддесдир (Лев 11:44). Тәмиз болмак үчин олар харам хасапланян затлардан дашда болмалыдылар ве йыгы-йыгыдан ювнуп дурмалыдылар; шейле хем олары руханы тарапындан тәмизлемек герекди (Лев 14:1-7). Бир адамың гүнәси билен тутуш халк тәмиз болман билйәрди (Еш 22:17). Өйлери ве затлары хем тәмизлемек герекди (Лев 14:33-53). Мукаддес Китап хич кимиң өз йүрегини тәмиз саклап билмеҗекдигини өвредйәр, шонуң үчин хем адамлара Худайың мерхемети ве багышламагы герек (Сүл 20:9).

Серет: Кәкилик оты; Мурдар.

Тәзе Ай байрамы – еврейлер тәзе Айың пейда болмагыны хер айда улы байрам эдип белләпдирлер. Олар бу гүни сурнай чалмак билен ве якма гурбанлыгыны хөдүр этмек билен белләпдирлер.

Чөл 29:6; Эзр 3:5; Зеб 81:3.

Тәзе Әхт – бу дөрт Хош Хабардан, ресуллар тарапындан язылан дүрли хатлардан ве Аянлык китабындан ыбарат.

Төврат –

1. Худай тарапындан Муса пыгамбере берлен Мукаддес Канун.

2. Бу Канундан ыбарат болан Көне Әхтиң илкинҗи бәш китабы (Гчк – Кан). Бир гезек, Ёшыя патышаның шалык сүрен дөврүнде ыбадатханада Төврат тапыляр. Бу болса өңки патышаларың кәбирилериниң мунуң бардыгындан бихабардыкларыны аңладяр.

Серет: Канун.

2Пат 22:8-10; Мат 5:18.

Төврат мугаллымы – Исаның дөврүнде Төврат мугаллымлары канундан оңат баш чыкарыпдырлар ве синагогаларда окадыпдырлар. Олар еврейлериң баш меҗлисинде векилчилик этмек билен гүйчли топар болупдырлар. Бизиң Эзра китабындан гөршүмиз ялы, оларың топары мүрзелерден гелип чыкыпдыр, мүрзелер язгылары ве ресминамалары языпдырлар, эмма асырларың гечмеги билен олар хем еврей канунындан өкде баш чыкарыпдырлар, себәби олар оны дүйрленен кагыза гөчүрипдирлер ве оны долы җикме-җик билипдирлер.

Мат 2:4; 7:29; Лук 6:7; Ёх 8:3.

Серет: Мүрзе.

Туты – овадан безелен туты чадырда, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүпдир. Бу тутудан гечмәге йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни диңе баш рухана ругсат эдилипдир.

Мср 26:31-33; 2ЙЙ 3:14.

Серет: Мукаддес чадыр.

Түтетги – түтетги дүрли гөрнүшли өсүмликлерден ве агачлардан алныпдыр ве олар кесиленде, якымлы ыс берипдир. Олар чалт гатапдыр ве бөлеклере бөлүнипдир я-да овраныпдыр. Түтетги якылыпдыр я-да яг билен гарылып, дүрли максатлар үчин уланылыпдыр. Көне Әхт дөврүнде руханы түтетгини гурбанлык сыпасында мукаддес чадырда, соңрак ыбадатханада түтедипдир. Ысрайыл халкына муны галла билен гарып, садака хөкмүнде гетирмек хем буйрулыпдыр.

Мср 30:1-8; 34-38; Лев 1:1; 16:12; Мат 2:11; Лук 24:1.

Серет: Ладан; Мүр.

Түтетги сыпасы –

Серет: Сыпа.

У

У

1. Урым ве Туммым

Урым ве Туммым – Урым ве Туммым Худайың ислегини аян этмек үчин уланылыпдыр. Олар баш руханының гурсакчасында сакланыпдыр.

Мср 28:30; Лев 8:8; Кан 33:8.

Серет: Эфот; Гурсакча.

Ы

Ы

1. Ыбадатхана
2. Ыбрайым пыгамбер
3. Ыляс пыгамбер
4. Ынсан оглы
5. Ысхак пыгамбер
6. Ысмайыл пыгамбер
7. Ысрайыл
8. Ысрайылың он ики тиреси
9. Ызына сатын алмак

Ыбадатхана – Сүлейман патыша Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр (1Пат 6-7; 2ЙЙ 2-4). Бабыллылар бу ыбадатхананы вейран эдипдирлер ве онуң әхли гымматбаха затларыны Бабыла әкидипдирлер. Кәбир яхудылар Бабыл сүргүнлигинден доланып баранларындан соң, бу ыбадатхана б. э. өң 520 – 515‑нҗи йылларда тәзеден гурлупдыр. Хирод патышаның хөкүмдарлык эден дөврүнде (б. э. өң 37‑нҗи йылындан б. э. 4‑нҗи йылына ченли) бу ыбадатхана улалдылып, хас-да оваданлашдырылыпдыр. Бизиң эйямымызың 70‑нҗи йылында ыбадатхана римлилер тарапындан вейран эдилипдир ве хич хачан тәзеден дикелдилмәндир.

1Пат 5:5; 6:2 2Пат 25:8-17; Эзк 40-46; Нех 8.

Серет: Мукаддес өй.

1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ыбрайым пыгамбер – Ысрайыл халкының илкинҗи атасы. Ыбрайым пыгамбер дийип атландырылмаздан өң, онуң ады Ыбрам болупдыр. Ол чарва дурмушда яшапдыр, онуң аялы Сара, огуллары хезрети Ысхак ве хезрети Ысмайыл болупдыр. Хезрети Ысхагың оглы Якуп Ысрайылың он ики тиресиниң атасы болупдыр.

Гчк 11:27–12:8; 15:1-21; 17:5.

Серет: Ысхак пыгамбер; Ысмайыл пыгамбер; Якуп.

Ыляс пыгамбер –

Серет: пыгамбер.

Ынсан оглы – бу ат Зебурда ве Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң китабында ынсаны аңладыпдыр. Эмма ол Даныел пыгамбериң китабының 7‑нҗи бабында Худай тарапындан шөхрат ве соңсуз патышалык берлен киши үчин уланылыпдыр. Бу киши Месих болмалы дийлип дүшүнилипдир. Иса Худайдан ыгтыярлык алан хөкмүнде бу ады Өзи үчин уланыпдыр. Ол эҗир чекип өлди ве дирелип гөге гөтерилди, эмма Ол ене ере казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге гелер.

Зеб 8:5; 145:3; Мар 8:38; Ёх 3:13-14.

Ысхак пыгамбер – Худайың берен вадасына гөрә, Ыбрайымың Сарадан болан оглы. Ысхак Худайың ялкан адамы болуп, Якуп билен Ысавың какасыдыр.

Гчк 17:19-21; 21:3-12; 22:1-9; 27:1-46; 35:29.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Якуп.

Ысмайыл пыгамбер – Ыбрайым пыгамбериң Хаҗар атлы гырнагындан доглан новбахар оглы.

Гчк 16:11,15,16; 17:18-26; 25:9-17; 28:9; 36:3

Серет: Гырнак аял.

Ысрайыл – Якуп Пениелде Худай билен тутлушанда, Худай онуң адыны Ысрайыл дийип үйтгедйәр. Көне Әхтде Якубың несиллери он ики тирәни эмеле гетирип, ысрайыл халкы дийлип атландырыляр. Көне Әхтиң пыгамберлик ве гошгы язгыларында «Якубың» ады көпленч ысрайыл халкыны аңлатмак үчин уланылыпдыр. Сүлейман патышаның өлүминден соң, Демиргазыкдакы он тире Гүнортадакы яхуда хем бенямин тирелеринден айрыляр ве Ысрайыл адыны саклаяр. Ысрайыл патышалыгының Самарияда өз пайтагты болупдыр. Гүнортада ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Шонуң үчин хем Көне Әхтиң кәбир ерлеринде «Ысрайыл» сөзи диңе Демиргазыкдакы он тирәни я-да Демиргазык патышалыгыны аңладыпдыр, көпленч болса Ыбрайым пыгамбериң агтыгы Якубың әхли несиллерини аңладыпдыр. Мукаддес Китап бу халкың Худайың сайлан ве сөен халкы боландыгыны өвредйәр, оларың үсти билен Худай дүнйәниң әхли халкларыны ялкамагы карар этди. Ысрайыл Худай тарапындан горалды ве ялканды, Худай олар билен әхт баглашды ве олара үйтгешик вадалар берди. Шейле хем, Ысрайыл Худайың кануныны кабул этди ве Худай олара пыгамберлер аркалы гепледи.

Гчк 32:28; 46:8; 49:28 Мср 1:1; 2ЙЙ 10:16; 2ЙЙ 11:1; Иша 9:7.

Серет: Якуп; Яхуда.

Ысрайылың он ики тиреси – Ысрайыл (өңки ады Якупды) огулларының әхли несиллери, оларың атлары Рубен, Шимгон, Леви, Яхуда, Зебулун, Ысакар, Дан, Гат, Ашер, Нафталы, Бенямин ве ики саны ярым тире, Эфрайым ве Манаша. Эфрайым ве Манаша Юсубың огуллары болуп, олар Юсубың какасы Ысрайыл тарапындан айратын сөйлүпдирлер.

Гчк 35:23-26; 41:51-52; 48:5; 49:28; Мср 1:1-5; Еш 17:1-18; 1ЙЙ 2:1-2; 6:63.

Серет: Ысрайыл; Яхуда; Якуп; Юсуп.

Ызына сатын алмак – илкинҗи доглан хайванлар, шейле хем, адамлар Реббе дегишли болупдыр. Улы мерхемет эдип, Реб еврейлере новбахар огулларыны ве илкинҗи болан эшеклерини ызына сатын алмага ругсат эдипдир. Олар муны Худая бермек үчин рухана садака я-да гурбанлык гетирмек аркалы ерине етирипдирлер. Реб новбахар огулларыны Мүсүрде өлүмден нәхили халас эдендигини хемише ятламаклары үчин ысрайыллара када-канунлар берипдир.

Мср 13:13-15; 34:19-20.

Я

Я

1. Ябуслар
2. Яг
3. Яг гуймак
4. Яхуда
5. Яхудаларың дили
6. Яхуды
7. Якма гурбанлыгы
8. Якуп пыгамбер
9. Ялкамак
10. Яшулулар
11. Язык гурбанлыгы

Ябуслар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар хезрети Давут патыша тарапындан эеленйәнчәлер, Иерусалимде ве онуң төверегинде яшапдырлар.

Гчк 10:15; Еш 3:10; 2Шам 5:6; 1Пат 9:20.

Серет: Кенган.

Яг – адатча Көне Әхтде зейтун ягы. Зейтун ягы гадымы Ысрайылда бирнәче максатлар үчин уланылыпдыр. Ол чыраларың ягы үчин, яралары беҗермек үчин ве деридәки ёкушян яралары беҗермек үчин уланылыпдыр. Кәте ягы атыр билен гарып, якымлы ыс бермек үчин дерә ве сача чалыпдырлар. Гымматбаха яг кимдир бири патышалыга, руханылыга, пыгамберлиге сайлананда, онуң депесинден гуйлупдыр, шейле хем мукаддес затлары пәклемек үчин оларың үстүне серпилипдир. Шейлеликде, яг бүтевүлигиң, саг-саламатлыгың, Худайың Рухуның гудратының ве тәмизленмегиң нышаны болупдыр.

Мср 25:6; 29:7; Лев 7:10; 14:26; 1Шам 10:1.

Яг гуймак – сайланан адамың я-да бир задың үстүне зейтун ягыны гуймак билен йөрите хызмат үчин айры гойландыгыны аңлатмак. Кимдир бириниң депесине яг гуйлуп, ол патышалыга я-да руханылыга белленилипдир. Гурбанлык сыпасы, тутуш мукаддес чадыр мукаддес эдилмек үчин, оларың үстүне яг серпилипдир. Тәзе Әхтде месихилер шыпа алмак үчин дилег эдйән адамларының үстүне яг гуюпдырлар. Иса «Месих» дийлип атландырыляр, бу «яг гуйлан» диймеги аңладяр, ягны Худай тарапындан сайланып белленен диймекдир.

Мср 40:9,15; Лев 4:3; 1Шам. 16:13.

Серет: Месх ягы; Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Яхуда –Якубың он ики оглуның бириниң ады ве яхуда тиресиниң ата-‑бабасы. Яхуда тиреси бейик болупдыр, оңа мүлк пай дийлип берлен ер хем улы болупдыр ве «Яхуда» дийип атландырылыпдыр. Сүлейман патыша өленден соң, Демиргазык тирелер Гүнорта тирелеринден, ягны яхуда ве бенямин тиресинден айры чыканларында, бу ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Гүнорта патышалыгының Давут пыгамбериң несиллери болан өз патышалары болупдыр ве онуң пайтагты Иерусалим болупдыр.

Гчк 29:35; 35:22-23; 38:1-26; 49:8; Мср 31:2; Еш 15:1-12; 1Шам 17:12.

Серет: Ысрайыл.

Яхудаларың дили –

2Пат 18:26.

Серет: Еврей.

Яхуды – аслы еврей болан адам. «Яхуды» ады «Яхуда» сөзүнден гелип чыкандыр. Б. э. өң 586-нҗы йылда Яхуда патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр ве халк Бабыла сүргүн эдилйәр. Сүргүн дөврүнде ве ондан соң хем «яхуды» сөзи халкы ве ысрайыл тирелеринден болан ислендик адамы аңлатмак үчин гиңден уланылыпдыр. Адамзады халас этмек үчин ве Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Исаның Худай тарапындан иберилендигине ынанан илкинҗи адамлар яхудылар болупдыр.

Нех 1:2; Эст 3:4; 9:1-6.

Серет: Бабыл, Яхуда.

Якма гурбанлыгы – бу айратын гурбанлык болуп, мал сойландан соң, онуң әхли бөлеклери гурбанлык сыпасында бүтинлей якыляр. От якыландан соңра, гурбанлык отда янып түссә өврүлипдир. Асмана етйән бу гурбанлыгың түссесиниң ысы Худая ярапдыр.

Гчк 8:20; 22:2; Лев 1:2-17.

Якуп пыгамбер – хезрети Ысхагың оглы, Ыбрайым пыгамбериң агтыгы, ол Худай тарапындан вада берлен ялканыша эе болупдыр. Якуп Пениелде Худай билен гөреш тутанда, Худай Якубың адыны Ысрайыл дийип үйтгетди. Якубың он ики оглы болупдыр ве бу огуллар ысрайыл халкының он ики тиресиниң ата-бабасы болупдыр.

Гчк 25:19; 27:6; 32:22-30; 35:22-26.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Ысхак пыгамбер; Ысрайыл; Яхуда.

Ялкамак – Худайың ниети ве ислеги адамзады ялкамаклык болуп, бу Онуң ыкрар эден әхтиниң меркезинде ерлешйәр. Ыбрайым пыгамбериң үсти билен Худай ер йүзүндәки әхли адамлары ялкамаклыгы вада берди (Гчк 12:3). Бу вада Ыбрайым пыгамбериң несли болан Иса Месихиң үсти билен амала ашды (Гал 3:14). Мукаддес Китап Худайың диңе догры адамлары ялкаяндыгыны өвредйәр, себәби олар Худайы сөййәрлер ве Оңа табын болярлар. Тәзе Әхтде ялканмак дүшүнҗеси хас гиң, ягны муңа диңе бир байлык гирмән, эйсем бу ве индики дурмушда рухы тайдан ялканмак хем гирйәр. Иса эерйәнлер дирелиш гүнүнде Худайың өзлерини ялкаҗакдыгыны билйәрлер (Мат 25:34). Онуң манысы «нәлетлемек» сөзи билен гапма-гаршыдыр.

Гчк 1:22,28; 12:3; Кан 28:1-12; Мат 25:34; Лук 14:14; Эфе 1:3.

Яшулулар – Ысрайыл халкының бүтин тарыхының довамында, хатда Исаның дөврүнде яшулулар ёлбашчылык этмәге, өвретмәге ве адамларың үстүнден ыгтыярлыгы йөретмәге җогапкәр болупдырлар. Олар кәте өз борчларыны догры ве адалатлы берҗай этмәндирлер, шонуң үчин Худай олары пыгамберлериниң үсти билен язгарыпдыр. Йыгнакларда Исаның ызына эерйәнлериң арасында бу хызматы йыгнагың ёлбашчылары ерине етирипдирлер. Аянлык китабында яшулулар Иса Месихе иман этмек аркалы әхли халас боланлары аңладыпдыр.

Мср 3:18; 4:29; Лев 4:15; Кан 19:12; Рут 4:2,9; Иша 3:14; Айн 4:4.

Язык гурбанлыгы – эгер кимдир бири төтәнден гүнә эден болса я-да харам затлары эллән болса, онда бу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәсинден саплапдыр.

Лев 5:2-19.

Е

Е

1. Едутун
2. Ехошапат җүлгеси
3. Еврей

Едутун – ол 1ЙЙ 16:41-де беян эдилйән Давут пыгамбериң баш сазандаларының бири болан болмагы әхтимал; башга бир манысы «боюн эгдирмекдир».

1ЙЙ 16:41.

Ехошапат җүлгеси – бу ер Иерусалимиң голайындакы җүлге үчин уланылян атдыр, ягны ол Иерусалиме гаршы йыгнанан миллетлере Худайың ыглан эден җезасының беян эдилйән ери болупдыр. Ёвел китабының 3‑нҗи бабының 14‑нҗи аядында бу хөкүм җүлгеси дийлип атландырылыпдыр.

Ёв 3:2,12,14.

Еврей –

1. Аслы нәбелли көне сөз, бу ысрайыл халкы үчин уланылыпдыр. Шейле хем бу Ыбрайым пыгамбериң асыл гелип чыкышыны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2. Б. э. өң 586-нҗы йылда Бабыл сүргүни дөврүне ченли, эсасан, ысрайыл халкы тарапындан уланылан дил. Халк сүргүнден доланып геленден соң, оларың аглабасы бу диле дерек арамей дилинде гүрләпдир. Көне Әхтиң көп ери еврей дилинде язылыпдыр.

Гчк 14:13; 39:14,17; 40:15; 41:22; 43:32; Мср 1:15-19; 21:2; 1Шам 4:6

Серет: Арамей.

Ю

Ю

1. Юнус пыгамбер

2. Юсуп пыгамбер

Юнус пыгамбер – Ниневе халкының пис ишлери үчин олары Худайың вейран этҗекдиги барада дуйдурыш берен пыгамбер. Онуң дуйдурышы себәпли халк тоба этди ве Худай олары багышлады.

Юнус китабы.

Юсуп пыгамбер – Ысрайылың иң сөйгүли оглы, Эфрайым билен Манашаның какасы. Доганлары оны гул эдип сатдылар, эмма Худай оны халас этди ве Мүсүр патышасының «саг эли» этди. Ол ерде Юсуп доганларыны ве тутуш машгаласыны, шейле хем көп мүсүрлилери узак вагтлап болан гуракчылык дөврүнде ачлыкдан халас этмекде эсасы хызматы битирди.

Гчк 30:24-25; 37:1–50:26.

Серет: Фараон.

Й

Й

1. Йыгнагың хызматчысы
2. Йыгнагың ёлбашчылары
3. Йыгнак

Йыгнагың хызматчысы – Иса гөге гөтериленден соң ве Мукаддес Рух иненден соң, месихилер топарына окатмага ве хызмат этмәге белленен йөрите адамлар тарапындан ёлбашчылык эдилипдир. Мунда белли бир дүзгүн болмандыр, муңа гарамаздан Павлус өз хатларында нәхили адамларың ёлбашчылык этмелидиги барада анык гөркезмелер берипдир. Иса башгалара хызмат этмеклиге өрән ёкары баха берипдир.

Рес 14:23; 1Пет 5:1-4; 1Тим 3:1-13; Рим 16:1; 1Тим 5:17-21; Тит 1:5-9; Ев 13:7,17.

Йыгнагың ёлбашчылары –

Серет: Яшулулар.

Йыгнак – Тәзе Әхт дөврүнде Иса ынанянлар сежде этмек үчин Иерусалимдәки ыбадатханада йыгнанышыпдырлар. Мундан соң тизара олар өз өйлеринде йыгнанышып башлапдырлар. Хош Хабар тутуш Рим империясында вагыз эдиленсоң, йыгнаклар көп ерлерде гурналды. Бу гүнки гүн йыгнаклар дүнйәниң әхли ерлеринде гечирилйәр. Бу йыгнакларың әхлиси бир бейик Йыгнагың бөлүми хасапланып, онуң дүзүми Исаның дөврүнден тә шу гүне ченли месихилерден ыбаратдыр.

Мат 16:18; Рес 8:1; 9:31; Рим 16:5; 1Кор 11:18; Эфе 5:23-32; Айн 1:11.

З

З

1. Зебур
2. Зекат
3. Зыгыр
4. Зыярат нагмасы

Зебур – 150 мезмурдан ыбарат топлум, оларың көпүси Давут пыгамбер тарапындан языландыр. Зебур Көне Әхтиң бир бөлегидир.

Серет: Давут пыгамбер; Көне әхт; Мезмур.

Зекат –

Серет: Ондан бири.

Зыгыр – Орта Гүндогарда өсүмлигиң бир гөрнүши. Зыгыр үйшмегини йыгнап, сувда эзипдирлер, соңра гурадып, сүйүмини айратын алып, ондан йүплүк өрүпдирлер ве ондан непис мата докапдырлар. Ахырында, докалан зыгыр мата йүң мата гаранда гыммат хасапланыпдыр, себәби оны ыссы ховада геймек якымлы болупдыр ве оны өндүрмек кын болупдыр. Руханы гейимлериниң кәбирлери зыгыр матадан докалыпдыр.

Мср 9:31; 25:4; 26:1; Лев 6:10; 16:4; Сүл 31:13; Дан 10:5.

Зыярат нагмасы – Еврейче «ёкары чыкян айдым» диймекдир. Бу айдым дагың ёкарсында ерлешйән ыбадатхана чыкыланда айдылыпдыр. Бу айдымлар дини байрамчылыклар үчин Иерусалиме баряркалар, ёлда зыяратчылар тарапындан айдылып, ыбадатханада байрамчылыгың бир бөлеги хөкмүнде сежде эдипдирлер. Бу сөз кәбир мезмурың еврейче адының бир бөлегидир.

Зеб 119-133.

Table of Contents

Гириш

Ысрайыл сердарлары

- 1‑нҗи бап
- 2‑нҗи бап
- 3‑нҗи бап
- 4‑нҗи бап
- 5‑нҗи бап
- 6-нҗы бап
- 7‑нҗи бап
- 8‑нҗи бап
- 9-нҗы бап
- 10-нҗы бап
- 11‑нҗи бап
- 12‑нҗи бап
- 13‑нҗи бап
- 14‑нҗи бап
- 15‑нҗи бап
- 16-нҗы бап
- 17‑нҗи бап
- 18‑нҗи бап
- 19-нҗы бап
- 20‑нҗи бап
- 21‑нҗи бап

Сөзлүк

А

- Адалатлы
- Адам ата
- Агта
- Агыз беклемек
- Ахалот
- Аждарха
- Акмак
- Аламот
- Алоэ
- Амалеклер
- Аммонлар
- Аморлар
- Анаклар
- Араба дүзлүги
- Арамей дили
- Арфа
- Артемис
- Арвах-җын
- Арёпагус
- Ашера
- Ашторет
- Ашур
- Аянлык
- Азия

Б

- Бабыл
- Багал
- Баш руханы
- Башан
- Байрам йылы
- Байрамчылыклар
- Берекет
- Беелзебул
- Бу дүнйәниң хөкүмдары
- Бут
- Бүтинлей ёк этмек

Ч

- Чатма байрамы

Д

- Дагон
- Давут галасы
- Давут Оглы
- Давут пыгамбер
- Декаполис
- Дери кесели
- Дикме даш
- Дога-дилег этмек
- Догры

Э

- Эфиопия
- Эфот
- Эл гоймак
- Эллинҗи гүн байрамы
- Эляша пыгамбер
- Эпикурчы философлар

Ә

- Әхт

- Әхт сандыгы

Ф

- Фараон
- Фарисейлер
- Финикия

Г

- Гала дервезелери
- Галла байрамы
- Галла садакасы
- Ган
- Гиргашлар
- Гитит
- Гомора
- Гөгүң Шалыгы
- Гөк
- Гөргүр
- Гөрнүш
- Греклер
- Гурбанлык сыпасы
- Гурбанлыклар
- Гурсакча
- Гүнә гурбанлыгы
- Гүнәден сапланма гүни
- Гырнак аял
- Гызыл деңиз

Х

- Хача чүйлемек
- Халасгәр
- Хантагта
- Хасыл байрамы
- Хеләкчилик ери
- Хепдәниң биринҗи гүни
- Хермон дагы
- Хетлер
- Хигаён
- Хирод
- Хивилер
- Хореп
- Хорылар
- Хоссар
- Хош хабар
- Хошбой ыслы гамыш
- Хошея пыгамбер
- Хов эне
- Хөдүр чөреги
- Худай
- Худайың Гузусы
- Худайың Оглы
- Худайың Шалыгы
- Хызмат этмек

И

- Иблис
- Ичги садакасы
- Ички гала
- Император
- Инҗил
- Иң мукаддес отаг
- Иордан дерясы
- Иса
- Ишая пыгамбер
- Иерусалим

Җ

- Җебрайыл перишде
- Җелиле
- Җеннет
- Җул гейинмек

К

- Канун
- Канун китабы
- Кемош
- Кенган
- Кенганлар
- Керуп
- Кесетлер
- Кейнлер
- Кәкилик оты
- Көне Әхт
- Күл үстүнде отурмак

Л

- Ладан
- Левилер
- Лира
- Ливан
- Ливятан
- Лолы
- Лут

М

- Мадай
- Манна
- Маскил
- Меҗлис
- Меръем
- Месх ягы
- Месих
- Месопотамия
- Мейлетин садака
- Мезмур
- Мәликсадык
- Мидянлар
- Микайыл
- Миктам
- Миллетлер
- Милло
- Мирас
- Молек
- Моваплар
- Мукаддес
- Мукаддес чадыр
- Мукаддес чөрек
- Мукаддес даг
- Мукаддес отаг
- Мукаддес өй
- Мукаддес Рух
- Мурдар
- Муса пыгамбер
- Мут лабен
- Мүр
- Мүрзе

Н

- Надан
- Нард
- Назыр
- Нефиллер
- Негеп чөли
- Новбахар огул
- Нух пыгамбер

О

- Омын

- Ондан бири

Ө

- Өлүлер дүнйәси

- Өй бутлары

П

- Парс империясы
- Парз
- Пата
- Патрос
- Перишде
- Перизлер
- Перман
- Песах байрамы
- Петир байрамы
- Пилат
- Пилиштлилер
- Пурым байрамы
- Пыгамбер
- Пыгамберлик этмек

Р

- Рабби
- Рахап
- Рапалар
- Реб
- Реббе хөдүр эдилен чөрек
- Реббе йүз тутулян чадыр
- Реббиң гүни
- Реббиң өйи
- Реббиң сачагы
- Ресуллар
- Римлилер
- Рух
- Руханы

С

- Сабат гүни
- Садака
- Саддукейлер
- Саламатлык гурбанлыгы
- Салгытчы
- Салим
- Самария
- Сара

- Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

- Сежде этмек
- Сеждегәх
- Села
- Серафлар
- Сердар
- Сидон
- Синагога
- Синай
- Сион
- Сион гызы
- Содом
- Сөвеш арабасы
- Стоик таглыматчылар
- Сур
- Сурнай байрамы
- Сува чүмдүрмек
- Сүлейман пыгамбер
- Сүннет
- Сүннетсизлер
- Сүргүн
- Сыпа

Ш

- Шеминит
- Шейтан
- Шигаён
- Шөхрат

Т

- Табшырык
- Тегелек ховуз
- Тәмиз
- Тәзе Ай байрамы
- Тәзе Әхт
- Төврат
- Төврат мугаллымы
- Туты
- Түтетги
- Түтетги сыпасы

У

- Урым ве Туммым

Ы

- Ыбадатхана
- Ыбрайым пыгамбер
- Ыляс пыгамбер
- Ынсан оглы
- Ысхак пыгамбер
- Ысмайыл пыгамбер
- Ысрайыл
- Ысрайылың он ики тиреси
- Ызына сатын алмак

Я

- Ябуслар
- Яг
- Яг гуймак
- Яхуда
- Яхудаларың дили
- Яхуды
- Якма гурбанлыгы
- Якуп пыгамбер
- Ялкамак
- Яшулулар
- Язык гурбанлыгы

Е

- Едутун
- Ехошапат җүлгеси
- Еврей

Ю

- Юнус пыгамбер

- Юсуп пыгамбер

Й

- Йыгнагың хызматчысы
- Йыгнагың ёлбашчылары
- Йыгнак

З

- Зебур
- Зекат
- Зыгыр
- Зыярат нагмасы