Мукаддес Китап
Author: Мукаддес Китап Терҗиме Институты
Date: 2018-09-17T08:02:14.110277+00:00

Гириш

Гириш

1. Ешува

2. Сөзлүк

Элиңиздәки Мукаддес Китап хер бир адам үчин иң ваҗып китапдыр! Бу китап аркалы адамзат өз Ярадыҗысы Худайы танап, Онуң биз үчин ниетлән аҗайып максадыны өвренер ве иман эдип, бакы яшайша эе болар. Бейик патыша болан Давут пыгамбер Худайың Сөзи барада өз мезмурларының биринде: «Сениң сөзүң – чыра аякларыма, ол – ягтылык мениң ёдама» дийип айдяр. Худайың Сөзи, догрудан-да, хер бир ынсаның дурмушы үчин чырадыр, йөрейән ёлуны ягтылдян нурдур! Гой, Худай бу китабы окаян хер бир ынсана пәхим-пайхас берип, Өз Сөзүниң уммасыз байлыгыны оңа багыш этсин!

Китапларың атлары

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китапларың атлары дүрли-дүрлүдир:

- •Китап я-да онуң эсасы бөлеги белли бир адам тарапындан язылып, шол адамың ады билен атландырыляр, мысал үчин, «Сүлейманың пәхимлери».

- •Китап хайсыдыр бир адам барада язылып, шол адамың адына лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Рут».

- •Китап ысрайыл халкының тарыхының хайсыдыр бир дөврүни беян эдип, шол дөвүрдәки вакалара, ягдайлара лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Ысраыыл сердарлары». Булар барада хас гиңишлейин маглуматы алмак үчин, хер китабың башында берилйән гириш бөлүмине гөз айлаң.

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китаплар шу топарлара бөлүнйәр:

- •Көне Әхт

- ◦Төврат (Гелип чыкыш – Канун таглыматы)

- ◦Ир дөвүрдәки пыгамберлер; бу китаплар топары кәвагт «Тарыхы китаплар» дийлип хем атландырыляр (Ешува – Патышалар (Икинҗи китап))

- ◦Язгылар, шейле топара Зебур ве Сүлейманың пәхимлери ялы китаплар гирйәр. (Йыл язгылары – Нагмалар нагмасы)

- ◦Бейлеки пыгамберлер (Ишая – Малакы)

- •Тәзе Әхт

- ◦Хош хабарлар. Муңа дөрт китап дегишли болуп, олар дүрли адамлар тарапындан языландыр. Олар өзлериниң шаят болан вакаларыны беян эдйәрлер.

- ◦«Ресулларың ишлери» атлы китап Лука тарапындан языландыр. Ол бу китапда Иса Месихиң гөге гөтериленден соң болан вакалары беян эдйәр.

- ◦Хатлар. Булар Павлус, Петрус ве Ёханна ялы авторларың месихи йыгнаклара язан хатларыдыр.

- ◦«Ёханна гелен аянлык» эдебиятың айратын гөрнүши болуп, онда Худайдан гелен гөрнүшлер ве аянлыклар беян эдилйәр.

Ёкарда агзалан китаплар топлумларының хер бири өзүне махсус болан жанрда языландыр. Шонуң үчин-де окыҗы китабы оканда, онуң жанр айратынлыгыны хасаба алмалыдыр.

«Көне Әхт» ве «Тәзе Әхт» китапларына гошмача сөзбашылар берилйәр. «Көне Әхтиң» дүзүмине пыгамберлериң китапларының хем гирйәндигине гарамаздан, оңа түркмен окыҗыларына гиңден таныш болан «Төврат» ве «Зебур» диен гошмача сөзбашылар берилди. «Тәзе Әхт» китабына «Инҗил» диен гошмача сөзбашы берилсе-де, онуң дүзүмине «Инҗилден» башга китаплар ве иманлылар йыгнакларына язылан хатлар гирйәр.

Худайың атлары

Көне Әхт китабы түркмен дилине асыл нусгадан, ягны еврей дилинден терҗиме эдилди. Бу китабың еврей дилиндәки асыл нусгасында Худайың бирнәче ады душ гелйәр. Онуң «Элохим» ады хас көп уланылып, ол түркмен дилине «Худай» дийип терҗиме эдилди. Онуң бейлеки ады Яхве болуп, ол хем «Худай» диймеги аңладяр. Бу ат түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. «Реб» сөзи Худайың әхт баглашан, Өзүни халкына аян эден я-да ынсан кешбинде пейда болан ягдайларына дегишли вакаларда уланылды. Худайың «Эл-Шаддай» ады түркмен дилине «Гудратыгүйчли» дийип, «Эл-Элён» болса «Бейик Худай» дийип терҗиме эдилди. Худайың китапда сейрек душ гелйән «Адонай» ады «Таңры» дийип терҗиме эдилди. Херекет эдйән, бейик ишлери амала ашырян Худайы суратландырмак үчин еврей дилинде утгашдырылып уланылан «Яхве Элохим» ады түркмен дилине «Худайымыз Реб» дийип терҗиме эдилди.

Тәзе Әхт китабының асыл нусгасы грек дилинде язылып, онда Худай бабатда «куриос» диен сөз уланыляр. Китабың язга гечирилен дөврүнде бу сөз «ага» я-да «хоҗайын, эе» диймеги аңладярды. Көне Әхтиң грек дилиндәки терҗимесинде Худайың «Яхве» ве «Адонай» атлары хем «куриос» дийип терҗиме эдилендир. Шонуң үчин-де, Тәзе Әхт китабында адамлар Иса Месихе «куриос» дийип йүзлененлеринде, Оны Худай хөкмүнде кабул эдендиклери әшгәр боляр. Шейле ягдайларда «куриос» сөзи түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. Мундан башга-да, Иса Месих өлүмден диреленден соң Оңа Куриос Иса Месих дийип йүзленилип, бу ат түркмен дилине «Реббимиз Иса Месих» дийип терҗиме эдилди.

Мукаддес Язгылар ве тарыхы вакалар

Мукаддес Язгыларда беян эдилйән вакалара долы ве догры дүшүнмек үчин, олара шол дөвүрде болуп гечен тарыхы вакалар билен умумы багланышыкда гарамалыдыр. Ашакда Мукаддес Язгыларда беян эдилен тарыхы дөвүрлериң ве империяларың ады берилйәр:

1.Ыбрайым пыгамбериң дөврүне ченли болуп гечен вакалар. Худай дүнйәни ярадяр. Ол Адам атаны ве Хов энәни ярадып, олары Эрем багында ерлешдирйәр. Эмма олар Худайың эмрини бозансоңлар, Эремден махрум эдилйәрлер. Оларың несли көпелип, ер йүзүне яйраяр, гүнә ичинде яшап, өз дурмушларына гүмра болуп, Яраданы унудяр. Худайың муңа җуда гахары гелип, тутуш адамзады ёк этмеги ниет эдинйәр. Ол Өз ниетини берҗай этмек үчин, ер йүзүне элхенч сил иберйәр-де, Нух пыгамбер билен онуң машгаласындан башга тутуш адамзады ёк эдйәр. Хава, Худай шол силде диңе Нух пыгамбери ве онуң машгаласыны халас эдйәр, себәби олар дири Худая иман эдип, Оңа сежде эдйәрдилер. Беян эдилйән вакаларың шу тапгыры Нухуң несиллериниң Бабыл минарасыны гуршы ве тутуш адамзадың несил дарагтының дөрейши билен тамамланяр.

2.Ыбрайым пыгамбер барадакы вакалар. Хич перзенди болмадык Ыбрайым пыгамбере Худай бир огул берҗекдигини, ондан бейик бир миллет яратҗакдыгыны вада берйәр. Мундан башга-да, Худай пыгамбере онуң неслине «бал билен сүйт акян» Кенган топрагыны-да мирас берҗекдигини вада эдйәр. Ыбрайым пыгамбер вада берлен юрда гөчүп, ол ерде чадырда бир чарвадар кимин яшаяр. Худай Ыбрайымың агтыгы Якуба «Ысрайыл» дийип ат берйәр. Ысрайылың он ики оглы болуп, олар тутуш халкың несилбашылары боляр. Ысрайылың Юсуп атлы сөйгүли оглы доганлары тарапындан Мүсүр гулчулыгына сатылса-да, Худай оны ялңыз гоймаяр. Юсуп пыгамбер Худайың көмеги билен тутуш Мүсүр юрдунда икинҗи дереҗели адам боляр. Ол ачлык дөврүнде тутуш юрды ве өз атасының машгаласыны халас эдйәр. Онуң несли Мүсүрде җуда көпелйәр, эмма Юсуп пыгамбер арадан чыкандан соң, олар Мүсүр юрдунда гул болярлар.

3.Мүсүрден чыкыш ве вада эдилен топрагы эелемек барадакы вакалар:

а.Муса Ысрайылың неслини мүсүр гулчулыгындан азат эдйәр. Ысрайылың огулларындан дөрән тирелер чөлде Худая эерип, Ондан Мукаддес Кануны кабул эдйәрлер. Худай олара леви тиресини руханычылыга беллемеги ве Өзи үчин мукаддес чадыры ясамагы буюряр. Бу чадыр Худая сежде этмек үчин ниетлененди.

б.Ешува ысрайыллары Ыбрайым пыгамбере вада берлен топрага – Кенгана гетирйәр. Олар бу топрагы шол ерде яшап йөрен тирелерден басып алярлар. Бу тирелериң аглаба бөлеги Нух пыгамбериң Хам ве Яфес атлы огулларының несиллериди. Ыбрайым пыгамбер болса Нух пыгамбериң новбахар оглы Самың неслиди. Ысрайылың душманлары болан аммонлар ве моваплар болса Лутуң несиллериди. Басылып алнан юрт он ики бөлеге бөлүнип, ысрайыл тирелериниң арасында биҗе боюнча пайланыляр. Юсубың ики оглундан ики тире эмеле гелйәр, себәби Ысрайыл пыгамбер дүнйәден өтмәнкә олары өз огуллары хөкмүнде кабул эдип, ак пата берипди. Шонуң үчин-де, он ики бөлеге бөлүнен топрак Ысрайылың он бир оглуның несиллериниң арасында мүлк хөкмүнде пайланыляр. Ысрайылың Леви оглуның несиллери болса руханычылыга беллененсоңлар, топракдан хич мүлк алмаярлар, себәби Ысрайыл Худайы Реббиң Өзи оларың мүлкүди.

4.Он ики тирәниң бир патышалыгы эмеле гетириши барадакы вакалар:

а.Шавул патыша Ысрайылың илкинҗи патышасы боляр. Соңра Давут пыгамбер Ысрайыла патыша боляр ве он ики тирәни бирлешдирип, бир миллети эмеле гетирйәр--де, өз чәклерини гиңелдйәр.

б.Сүлейман пыгамбер Реббе сежде этмек үчин дүнйәде деңи-тайы болмадык ыбадатхананы гуряр.

5.Патышалыгың бөлүнмеги барадакы вакалар. Сүлейман пыгамбер арадан чыкандан соң, онуң ики оглуның арасында уруш башланяр. Юрдуң демиргазыгындакы он тире Сүлейманың огулларының бирини голдап, Ысрайыл патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве бенямин тирелери болса Сүлейманың бейлеки оглуны голдап, юрдуң гүнортасында Яхуда патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве Ысрайыл патышалыклары пыгамберлериң язгыларында көп ятланыляр. Демиргазык патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр, илаты болса Бабыла сүргүн эдилйәр.

6.Сүргүнлик дөври ыбадатхана вейран эдилйәр, гүнорта патышалыгы болан Яхуданың абрайлы ве гөрнүкли адамлары, машгалалары бабыллылар тарапындан есир алыняр.

7.Дикелдиш дөври – Парс империясы дөрәнден соң яхудылара өз ватанына, Ысрайыла доланмак ругсат эдилйәр. Олар өз юрдуна доланып, шәхери ве ыбадатхананы дикелдйәрлер.

8.Көне ве Тәзе Әхтиң аралыгындакы дөвүр – Македония империясы. Ортаер деңзи македониялылар тарапындан басылып алыняр. Македонлар грек дилини яйрадып, билим улгамыны өсдүрип яйбаңландырярлар.

9.Иса Месихиң дурмушы ве хызматы. Шол дөвүрде яхудылар Рим империясына гарашлы болуп, онуң беллән патышаларының голастында яшаярдылар. Шейле патышаларың бири-де Хирод болуп, ол Рим императорына долы гарашлы болупдыр.

10.Илкинҗи месихилер йыгнагы. Иса Месих гөге гөтериленден соң, Оңа иман эденлериң саны барха артяр. Гүйчли ызарланмалара, сөгүлмелере ве эҗирлере гарамаздан, оларың саны барха көпелйәр. Месихи йыгнаклар Орта Гүндогардан Рим империясының Азия велаятына (хәзирки Түркие), хатда Европа юртларына ченли яйраяр.

Мукаддес Язгыларың жанрлары

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде үч дүрли жанр: кысса (беян этме), гошгы (я ак гошгы) ве гошгы жанрында язылан проза уланылды. Гошгы жанрында язылан проза долы капыя эе болмаса-да, гошгы ялы окаляр. Шонуң үчин-де, шейле жанрда язылан пыгамберлик китаплары терҗиме эдиленде, олар гошгы гөрнүшде реҗеленди. Еврей шыгрыетинде «параллелизм» усулы гиңден уланыляр. Шейле усулда язылан гошгуларың биринҗи сетиринде беян эдилйән пикир икинҗи сетиринде гайталанып, манысы хас гиңишлейин дүшүндирилйәр.

Голязмалар

Көне Әхт китабы түркмен дилине еврей дилинде язылан Масоретик текстлеринден терҗиме эдилди. Бу Масоретик текст Библия Хебрайиканың соңкы неширинде чап эдилди. Зерурлыгың дөрән ягдайларында шу нешириң теклип эден алтернатив дүшүндирмелеринден хем угур алнып, олара дегишли чыкгытлар берилди. Тәзе Әхт китабы грек дилиндәки голыазмадан (Бирлешен Мукаддес китап җемгыети, 4‑нҗи нешири) терҗиме эдилди. Бу гөрнүшдәки аятларың Текстус Ресептус билен тапавутлы болан ягдайларында олара хем дегишли чыкгытлар берилди.

Чыкгытлар

Терҗимеде чыкгытларың бирнәче гөрнүшлери уланылды. Оларың иң йөнекейи окыҗа дүшнүксиз я-да нәбелли болан сөзе дүшүндириш берйәр. Шейле сөзлер китабың ахырында берилйән Сөзлүкде хем ерлешдирилендир. Чыкгытларың ене бир гөрнүши терҗиме эдилен асыл нусгадакы аятларың башга гөрнүшиниң бардыгыны хем гөркезйәр. Шейле аятларың арасындакы тапавут җикме-җик гөркезилмесе-де, хайсы асыл нусгадан алнандыгы мәлим эдилйәр.

Өлчег бирликлери

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде өлчег бирликлерини аңлатмак үчин мысгал, гадак, батман ялы гадымы көне түркмен өлчег бириклери уланылды. Оларың хәзирки дөвүрдәки такмынан өлчегини гөркезмек үчин дегишли чыкгытлар берилди. Шейле-де, чыкгытларда көне еврей ве грек өлчеглери уланылды. Сиз бу өлчег бирликлерини китабың ахырында берилйән таблисада гөрүп билерсиңиз.

Салгыланма аятлары

Тәзе Әхтиң китапларында Көне Әхтден мысал гетириленде, онуң хайсы китапдан алнандыгыны гөркезмек үчин салгыланма аятлары берилйәр. Бу окыҗа аядың я-да бабың асыл мазмуныны тапмагы еңиллешдирмек максады билен эдилди.

Мукаддес Язгыларың стили

Мукаддес Язгыларың стили өзболушлыдыр. Себәби онуң асыл нусгасының язылан дөврүндәки дурмуш ягдайларының, дәп-дессурларының кәбирлери түркмен дурмушы ве медениети үчин нәтанышдыр. Шоңа гөрә-де, терҗимечилер асыл нусганың манысының түркмен окыҗысына дүшнүкли болмагы үчин бу ише өрән сересаплы чемелешдилер. Олар асыл нусганың манысының үйтгедилмегине я-да тесвирленмегине ёл бермезлик үчин, оны сөзме-сөз терҗиме этмекден я-да диңе манысыны терҗиме этмекден гача дурдулар. Өңде гойлан меселәниң кын боландыгына гарамаздан, терҗиме адаты окыҗа дүшнүкли болуп, манысының арасса, анык ве тебигы болмагы үчин сада дилде эдилди. Терҗиме стилиниң дүрли болмагы терҗимелериң хем дүрли боляндыгыны аңладяр. Шонуң үчин-де, хайсыдыр бир терҗимәни башга терҗиме билен деңешдирип, онуң нәдогры эдилендигини айтмак ерликсиздир. Терҗимелериң бирмеңзеш болуп, адалгаларың я-да җүмлелериң башгача, окыҗа хас дүшнүкли тәрде берилмеги ахмалдыр. Мундан башга-да, терҗимелериң хеммеси белли бир дереҗеде дүшүндирмелере эедир. Терҗимәниң довамында душ гелен икиманылы сөзлемлериң аглаба бөлегиниң дүшүндирилмелери окыҗының пайына галдырылды. Йөне манысы өрән чылшырымлы ве айдың болмадык аятларың кәбирлери садалашдырылып, окыҗа дүшнүкли болар ялы терҗиме эдилди. Шейле аятларың терҗимесинде көп алымлар тарапындан бу бабатда кабул эдилен дүшүндиришлерден угур алынды.

Мукаддес Китап Терҗиме институты

Көне Әхт

Ешува

Ешува

Гириш

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24

Ешува китабында ысрайылларың Кенган юрдуны (хәзирки Ысрайыл) эелейши беян эдилйәр. Худай бирвагтлар Ыбрайыма бу юрды онуң неслине мүлк эдип берҗекдигини вада эдипди. Шу ваданың берҗай болмалы вагты етип геленде, ысрайыллар Мүсүрден чыкып гайдярлар. Эмма олар Кенгана етмезлеринден өң өз бойнуёгынлыклары зерарлы 40 йыллап Арап ярым адасындакы чөлде сергездан гезмели болярлар. Шол дөвүрде олара Муса пыгамбер, соңра болса Ешува пыгамбер ёлбашчылык этди.

Кенган мес топраклы, гиң яйлалы, бейик даглы юртды. Ысрайыллар бу юрда етмек үчин, Иордан дерясындан гечмелидилер. Дерядан гечилмели вагты онуң сувы җошуп, әхли кенарлары билен долуп-дашярды. Эмма Әхт сандыгыны гөтерйән руханылар деряның гырасына гелип, аякларыны сува дегрен бадына, деряның акымы тогтаяр. Шейдип, тутуш халк деряның гуран ханасындан онуң бейлеки кенарына гечйәр. Деряның җошгунлы сувларының тогтамагы Худайың олар билендигини субут эдйәрди.

Кенган юрдунда яшаян халкларың гитдигисайы артян гүнәлери Ребби гаты гахарландырярды. Шонуң үчин-де, Ол ысрайыллара бу юртда яшаян халклары ёк эдип, оларың мал-мүлклерини, эмләклерини бүтинлей вейран этмеги буюряр. Ысрайыллар Худайың буйругына табын болуп, олҗа алнан затларың барыны Оңа багыш эдйәрлер. Шунлукда, ысрайыллар Худайың көмеги билен Кенган юрдуны эелейәрлер.

Ысрайыллар Кенганы эеләнлеринден соң, ол ерде экин экип, мал-гараларыны бакып башлаярлар. Шол дөвүрде ысрайыл халкына Нун оглы Ешува ёлбашчылык эдйәрди. Нун оглуна бу ады Муса пыгамбер дакыпды. Китап онуң хатырасына «Ешува» дийип атландырыляр. Ешува адының манысы «Реб еңиш берйәр» диймеги аңладяр.

Мазмуны

- Кенганың басылып алнышы 1:1–12:24

- Ер пайланышыгы 13:1–21:45

- Иордан дерясының гүндогарындакы ерлер 13:1-33

- Иордан дерясының гүнбатарындакы ерлер 14:1–19:51

- Гачыбаталга галалары 20:1-9
- Левилере берлен галалар 21:1-45
- Гүндогар тирелериниң доланмагы 22:1-34
- Ешуваның хошлашык сөзи 23:1-16
- Шекемде тәзеден әхт баглашылмагы 24:1-33

1‑нҗи бап

Реббиң Ешува буйругы

1^1Реб Өзүниң гулы Муса өленден соң, онуң көмекчиси Нун оглы Ешува шейле дийди:+
2«Мениң гулум Муса өлди. Инди Мениң ысрайыллара берйән ериме бармак үчин, сениң өзүң хем тутуш халк Иордан дерясындан гечмәге тайярланың+. 3Эдил Муса сөз бершим ялы, хер бир аяк басҗак ериңизи Мен сизе берҗекдирин+. 4Гүнортадакы чөлден башлап, демиргазыкдакы Ливан дагларына ченли, хетлериң тутуш үлкеси, гүндогардакы бейик Евфрат дерясындан гүнбатардакы Ортаер деңзине ченли ерлер сизиңки болар+. 5Өмрүңиң бүтин довамында хич ким сениң гаршыңда дуруп билмез. Муса билен болшум ялы, Мен сениң билен хем биле боларын. Сенден хич вагт бир әдим-де дашлашмарын, хич вагт сени еке ташламарын+. 6Дөзүмли хем мерт бол! Мениң оларың ата-бабаларына ант ичип, сөз берен ерими эелемекде сен шу халка ёлбашчы болмалысың+. 7Диңе дөзүмли хем мерт бол! Гулум Мусаның өзүңе табшыран тутуш кануныны дыкгат билен ерине етир. Нирә гитсең-де үстүнлик газанар ялы, олардан хич яна совулма+. 8Гой, бу Канун китабы сениң дилиңден дүшмесин. Шондакы языланларың хеммесини дыкгат билен ерине етирер ялы, оны гиҗе-гүндиз аңыңда сакла, шонда сениң әхли ишлериңде үстүнлик ве абаданлык хемраң болар+. 9Мен саңа шейле буйрук берйәндирин: дөзүмли хем мерт бол! Горкма ве довла дүшме, чүнки сен нирә гитсең-де, ниреде болсаң-да, Худайың Реб сениң билендир!»+

Ешува халка буйруклар берйәр

10Соңра Ешува халкың ёлбашчыларына шейле буйрук берди:+
11«Дүшелгәниң ичинден гечиң ве илата: „Ёл үчин азык хараҗадыңызы тайярлаң, себәби сиз ене үч гүнден Иордан дерясындан гечип, Худайыңыз Реббиң өзүңизе берҗек ерини эелемәге гидерсиңиз“ дийип табшырык бериң».

12Ешува рубен, гат тирелерине ве манаша тиресиниң ярысына йүзленип шейле дийди: 13«Реббиң гулы Мусаның айданларыны ядыңыза салың. Ол сизе: „Худайыңыз Реб сизиң рахатлыгыңыз үчин бу топрагы сизе берйәр“ дийипди. 14Сизиң аялларыңыз, чагаларыңыз ве мал-гараларыңыз, гой, Иордан дерясының гүндогар тарапында – Мусаның сизе берен еринде галсын. Эмма араңыздакы әхли уршуҗылар ярагланып, доганларыңызың өңүнден дерядан гечсинлер+. 15Тә Реб доганларыңыза-да сизиңки ялы парахатчылык берйәнчә ве тә олар хем Худайыңыз Реббиң өзлерине берйән ерини эелейәнчәлер, сиз олара көмек эдиң. Шондан соң сиз Реббиң гулы Мусаның Иордан дерясының гүндогарындакы өзүңизе берен ерине доланып гелип, оңа эелик эдерсиңиз»+.

16Олар Ешува шейле җогап бердилер: «Бизе буйран табшырыкларыңың әхлисини ерине етирерис ве нирә иберсең-де гидерис. 17Биз эдил Муса боюн эгшимиз ялы, саңа хем боюн эгерис. Йөне Худайың Реб элмыдама Муса билен болшы ялы, сениң билен хем биле болсун. 18Кимде-ким сениң сөзүңе гаршы чыкып, сениң табшыран хер бир буйругыңа боюн болмаса, онуң җезасы өлүмдир. Диңе дөзүмли хем мерт бол!»

2‑нҗи бап

Рахап ысрайыл ичалыларына көмек эдйәр

2^1Шейлеликде, Нунуң оглы Ешува Шитимден ики яш йигиди гизлинликде ичалылык этмәге иберип: «Барың, ол юрды ве Ерихо галасыны гөзден гечирип гелиң» дийди. Олар гидип, лолучылык билен гүнүни гөрйән Рахап атлы аялың өйүнде дүшледилер ве гиҗәни гечирмек үчин ол ерде галдылар+.

2Ерихоның ханына: «Юрдумызы гизлинликде гөзден гечирмек үчин, гиҗе бу ере бирнәче нәбелли ысрайыллар гелипдир» дийип хабар берилди. 3Шонда Ерихо ханы Рахаба шейле буйрук иберди: «Өйүңе гелен адамлары бизиң элимизе бер! Себәби олар бизиң тутуш юрдумызы гөзден гечирмек үчин гелипдирлер».

4Эмма бу аял ол ики адамы өз өйүнде гизләп, ханың иберен адамларына: «Догрудан-да, мениңкә адамлар гелдилер, йөне оларың ниредендиклеринден мениң хабарым ёк. 5Олар гараңкы дүшүп, гала дервезесиниң япылян вагты чыкып гитдилер, оларың нирә гидендиклерини мен билемок. Хаял этмән ызларындан ковсаңыз, олары эле салмагыңыз мүмкин» дийди+. 6Эмма Рахап ол адамлары үчегиң ёкарсына чыкарып, ол ердәки зыгыр үйшмегиниң арасында гизләпди. 7Ковгучылар галадан чыкан бадына дервезелер япылды. Олар ысрайыл ичалыларыны гөзләп, тә Иордан дерясының гүзерине ченли гитдилер+.

8Бу адамлар ятманкалар, Рахап тамың үчегине чыкып, оларың янына гелди 9ве олара шейле дийди: «Реббиң бу юрды сизе берендигини мен билйәрин. Бизи горкы гуршап алды ве бу ериң әхли илаты сиз себәпли довла дүшди+. 10Мүсүрден чыканыңызда, Реббиң сизиң өңүңизде Гызыл деңзиң[*] сувуны гурадандыгыны биз эшитдик. Иордан дерясының гүндогарындакы аморларың Сихон хем-де Ог диен ики ханыны сизиң бүтинлей ёк эдендигиңизден хем хабарымыз бар+. 11Булары эшиденимизде, йүрегимиз бүкгүлдеди, сизден горкымыз себәпли бизде ысгын-мыдар галмады. Сизиң Худайыңыз Реб гөкде хем, ерде хем Худайдыр+. 12Шоңа гөрә-де, мениң сизе рехимдарлык эдишим ялы, сизиң хем маңа ве атамың машгаласына рехим этҗекдигиңизе өз Худайыңыз Ребден ант ичиң. Сизе долы ынанар ялы маңа бир нышан бериң+. 13Мениң ата-энеми, эркек ве аял доганларымы, олара дегишли боланларың хеммесини дири галдырҗакдыгыңыза, бизи өлүмден халас этҗекдигиңизе сөз бериң».

14Олар Рахаба: «Эгер бизиң ишимизиң сырыны ачмасаң, онда, гой, җанымыз сизе пида болсун! Реб бу юрды бизе берен вагтында, биз хем сизе, хакыкатдан-да, рехимдарлык эдерис» дийдилер+.

15Ол аялың өйи галаның диварында ерлешйәрди. Рахап пенҗиреден танап саллап, ол адамлары ашак дүшүрди+. 16Онсоң Рахап олара: «Ковгучылара душмазыңыз ялы даглыга тарап гидиң ве олар ызына доланып гелйәнчәлер, үч гүнләп ол ерде гизлениң, соңра өз ёлуңыз билен гидибериң» дийди.

17-18Ол адамлар Рахаба шейле дийдилер: «Эгер биз бу юрды басып аланымызда, бизи ашак дүшүрен пенҗирәңе шу гызыл йүпи даңмасаң ве какаңы, эҗеңи, доганларыңы, атаңың әхли машгаласыны өз өйүңе йыгнамасаң, биз хем сениң ичирен антыңдан азатдырыс. 19Эгер-де кимде-ким сениң өйүңден дашары чыкса, ол өлүмини өзүнден гөрсүн, бу бизиң гүнәмиз болмаз, эмма сениң билен өйүңде болан адама эл гөтерилсе, онда биз онуң өлүмини өз үстүмизе алярыс. 20Ятдан чыкарма, эгер сен бизиң ишимизиң сырыны ачайсаң, биз хем сениң ичирен антыңдан азатдырыс».

21Рахап: «Сизиң айдышыңыз ялы болар» дийип, олары уградып гойберди ве олар гиденсоң, гызыл йүпи пенҗирә даңды.

22Олар гидишине даглыга бардылар. Ковгучылар олары гөзләп, ёлуң әхли ерлерини агтардылар, эмма тапмадылар. Ковгучылар ызына доланянчалар, олар үч гүнләп даглыкда болдулар. 23Шейлеликде, ол ики адам даглыкдан гечип, ызына гайтды. Олар Иордан дерясындан гечип, Нунуң оглы Ешуваның янына гелдилер ве болан ишлериң хеммесини оңа гүррүң бердилер. 24Олар Ешува: «Догрудан-да, Реб тутуш юрды бизиң элимизе берипдир. Ол ерде яшаян әхли халк биз себәпли довла дүшйәр» дийдилер.

3‑нҗи бап

Ысрайыллар Иордан дерясындан гечйәрлер

3^1Ешува ве әхли ысрайыллар ир билен туруп, Шитимден чыкып уградылар. Иордан дерясындан гечмезден өңүрти, олар гиҗәни гечирмек үчин онуң кенарында дүшледилер+. 2Үч гүнден соң ёлбашчылар дүшелгәниң ичинден гечип, 3халка шейле буйрук бердилер: «Хөкмүрован Реббиң Әхт сандыгыны гөтерйән леви руханыларыны гөрен бадыңыза, өз дүшелгәңизиң дашына чыкып, оларың ызына дүшүң+. 4Чүнки сиз өң бу ёлдан йөрәп гөрмәндиңиз, олар сизе нирә гитмелидигини гөркезерлер. Оларың ызы билен йөрәң, эмма гаты голай бармаң, олар билен араңыз ики мүң тирсек болсун».

5Ешува халка йүзленип: «Иниңизи тәмизләң, себәби эртир Реб сизиң араңызда гудрат гөркезип башлар» дийди. 6Соңра Ешува руханылара Әхт сандыгыны эгинлерине гөтерип, халкың өңүнден йөремеги буюрды. Олар айдылышы ялы этдилер+. 7Реб Ешува: «Шу гүн Мен сени әхли ысрайылларың гөзүниң алнында бейгелтҗек, гой, олар Мениң Муса билен биле болшум ялы, сениң билен хем биле боляндыгымы билсинлер. 8Әхт сандыгыны гөтерйән руханылар Иордан дерясына чала гирип, аяклары сува деген бадына, сен олара дурмаклыгы буюр» дийди.

9Ешува ысрайыллара йүзленип: «Бәри гелиң-де, өз Худайыңыз Реббиң сөзлерине гулак салың» дийип, олары чагырды. 10Ол сөзүни довам эдип, шейле дийди: «Худайыңыз сизиң өңүңизден шу халклары: кенганлары, хетлери, хивилери, перизлери, гиргашлары, аморлары ве ябуслары ковуп чыкарҗакдыр. Онуң шу этҗек ишлеринден сиз дири Худайың өз араңыздадыгыны билерсиңиз+. 11Ине, бүтин ер йүзүниң Таңрысының Әхт сандыгы сизиң өңүңизден Иордан дерясындан гечер+. 12Шунлукда, сиз Ысрайылың он ики тиресиниң херсинден бир адамы сайлаң+. 13Бүтин ер йүзүниң Таңрысы Реббиң Әхт сандыгыны гөтерйән руханыларың аяклары Иордан дерясының сувуна деген бадына, ёкардан акян сувлар кесилип, эдил дивар ялы болуп дурар»+.

14Шейлеликде, адамлар чадырларыны йыгнап, Иордан дерясындан гечмек үчин уградылар, Әхт сандыгыны гөтерйән руханылар оларың өңлерине дүшдүлер. 15Шол вагты бугдай орагы дөври болансоң Иордан дерясының сувы җошуп, әхли кенарлары билен долуп-дашярды. Муңа гарамаздан, Әхт сандыгыны гөтерйән руханылар деряның гырасына гелип, аякларыны сува дегрен бадына,+
16деряның акымы тогтады. Онсоң сувлар олардан узакдакы Саретаның голайында ерлешйән Адама галасының деңинде йыгнанып, бир үйшмек болуп дурды. Шейле хем, Араба деңзине, ягны Өли деңзе гелип гуйян сувларың акмасы бүтинлей кесилди. Адамлар дерядан Ерихо тарап гечдилер+. 17Реббиң Әхт сандыгыны гөтерйән руханылар болса тә ысрайылларың хеммеси гуры ерден гечип гутарянчалар, деряның ханасының ортасында дурдулар. Шейдип, тутуш ысрайыл халкы гуры ерден гечди+.

4‑нҗи бап

Ядыгәрлик дашлары гоюляр

4^1Тутуш халк Иордан дерясындан гечип боландан соң, Реб Ешува: 2«Халкың арасындан он ики саны адам, ягны хер тиреден бир адам сайла. 3Олара Иордан дерясының ортасындан, эдил руханыларың аягының дуран еринден он ики саны дашы гетирмеги буюр. Олар шол дашлары сизиң гиҗе дүшлеҗек дүшелгәңизе гетирип гойсунлар» дийди+.

4Соңра Ешува хер тиреден сайланан он ики адамы чагырды. 5Ешува олара шейле дийди: «Өз Худайыңыз Реббиң Әхт сандыгының өңүнден йөрәп, Иордан дерясының ортасына тарап гидиң. Ысрайыл халкының тире санына гөрә, хер бириңиз эгниңизе бир дашы гөтерип гетириң. 6Бу дашлар сизиң үчин ядыгәрлик болсун. Гелҗекде чагаларыңыз сизден бу дашларың нәмәни аңладяндыгыны соранларында, булар сизе субутнама болар+. 7Ысрайыллар үчин Реббиң Әхт сандыгының өңүнде Иордан дерясының сувуның кесилендигини, Әхт сандыгы гөтерилип гетириленде, сувларың ыза чекилендигини олара гүррүң бериң. Шейлеликде, бу дашлар ысрайыллар үчин асырлар бойы субутнама болар».

8Ысрайыллар Ешуваның табшырышы ялы этдилер. Олар Реббиң Ешува буйрушы ялы, Ысрайылың хер тиреси үчин бир дашы – он ики саны дашы Иордан дерясының ортасындан дүшелгә гетирип, олары шол ерде гойдулар. 9Ешува хем башга он ики саны дашы Иордан дерясының ортасында, Реббиң Әхт сандыгыны гөтерйән руханыларың дуран еринде гойды. (Ол дашлар бизиң гүнлеримизде хем шол ерде дур.)

10Ысрайыллара берҗай этмели дийип, Реббиң Ешува берен хемме буйруклары ерине етйәнчә, Реббиң Әхт сандыгыны гөтерйән руханылар Иордан дерясының ортасында дурдулар. Бу Мусаның Ешува дийши ялы болды. Ысрайыллар дерядан чалтлык билен гечдилер. 11Оларың хеммеси гечип боландан соңра Реббиң Әхт сандыгыны гөтерйән руханылар гечдилер ве олар халка баш болуп, адамларың өңүнден йөредилер. 12Рубенлер, гатлар ве гүндогардакы манаша тиреси Мусаның айдышы ялы, ярагланып ысрайылларың өңүнден гечдилер+. 13Гүйчли уршуҗыларың кырк мүңе голайы Реббиң хузурында сөвеше тайяр болуп, Ерихо дүзлүгине гелдилер.

14Шол гүн Реб әхли ысрайылларың гөзүниң алнында Ешуваны бейгелтди. Олар Мусадан горкушлары ялы, өмрүниң бүтин довамында Ешувадан хем горкдулар.

15-16Реб Ешува: «Әхт сандыгыны гөтерйән руханылара: „Иордандан чыкың“ дийип буйрук бер» дийди. 17Ешува хем буйругы ерине етирди. 18Реббиң Әхт сандыгыны гөтерйән руханылар сувдан чыкып, аяклары гуры ере деген бадына, Иорданың сувы ене-де өз ханасына өврүлип, өңкүси ялы долуп-дашып акып башлады.

19Ысрайыллар Иордандан биринҗи айың онунҗы гүни чыкдылар ве Ерихо галасының гүндогар тарапындакы Гилгалда дүшледилер. 20Ешува оларың Иордандан алан он ики саны дашыны Гилгалда гойдурды. 21Ол ысрайыллара шейле дийди: «Гелҗекде сизиң несиллериңиз өз аталарындан бу дашларың нәмәни аңладяндыгыны соранларында, 22сиз олара ысрайыл халкының Иордан дерясының ичинден гуры ер билен гечендигини дүшүндириң. 23Чүнки Гызыл деңизден геченимизде, Худайыңыз Реббиң бизиң үчин онуң сувуны гурадышы ялы, сиз гечйәнчәңиз Иорданың сувуны-да гурадандыгыны олара айдың+. 24Ол муны ер йүзүндәки әхли халклар Реббиң бейик гудратыны билсин дийип этди. Шейле-де Ол муны Худайыңыз Ребден хемише горкмагыңыз үчин этди»+.

5‑нҗи бап

5^1Иордан дерясының гүнбатарындакы әхли амор ханлары ве деңзиң якасында яшаян әхли кенган ханлары ысрайыллар Иордан дерясындан гечйәнчә, Реббиң оны гурадандыгыны эшиденлеринде, оларың йүреги бүкгүлдеди. Ысрайыллар себәпли оларда хич хили гүйч-гурбат галмады.

Ысрайыллар Гилгалда сүннетленйәрлер

2Шол вагт Реб Ешува: «Чакмак дашындан пычаклар яса ве өң ысрайылларың ата-бабаларының сүннетлениши ялы, булары хем сүннетле» дийди. 3Шейлеликде, Ешува өзүне айдылышы ялы этди ве сүннет эдилйән ер Гибегат Харалот[*] дийлип атландырылды. 4Ешуваның ысрайыллары нәме үчин сүннетләндигиниң себәби шудур: Мүсүрден чыкып гайдан, сөвеш яшына етен әхли эркеклер йөриш эденлеринде ёлда, чөлде өлдүлер+. 5Мүсүрден чыкан шол эркеклериң хеммеси сүннетлененди, эмма соңра чөлде доглан огланлар сүннетленмедикдилер. 6Ысрайыл халкы кырк йыллап чөлде сергездан гезди. Мүсүрден чыкан уршуҗыларың хеммеси өлди, чүнки олар Реббиң сөзүне гулак асмандылар. Ата-бабаларына ант ичип, сөз берен сүйт ве бал акян юрды Реб олара гөркезмеҗекдигине касам этди+. 7Шол адамларың огуллары өсүп кемала гелди, эмма олар сүннетленмәндилер, ине, шол себәпли Ешува олары сүннетледи+. 8Халкың әхли эркеклери сүннетлененден соң тә гутулянчалар дүшелгеде галдылар. 9Соңра Реб Ешува: «Бу гүн Мен сизден Мүсүр гулчулык рысвасыны айрып ташладым» дийди. (Шол ер хәзирки гүне ченли хем Гилгал[*] дийлип атландырыляр)+.

10Айың он дөрди гүни агшам ысрайыллар Ерихо дүзлүгиндәки Гилгалда дүшләнлеринде Песах байрамыны белледилер+. 11Эртеси гүн олар Кенганың хасылындан биринҗи гезек петир ве говурга ийдилер. 12Олар бу юрдуң өнүмлеринден биринҗи гезек иен гүнүниң эртеси маннаның[*] ягмасы галды. Ысрайыллар шондан соң манна яганыны гөрмедилер. Олар шол йыл Кенган юрдунда битйән иймитлерден ийдилер+.

Ешува ве гылычлы адам

13Ешува Ерихо галасына голай барып, башыны галдырып середенде, онуң эли сырма гылычлы дуран бир адама гөзи дүшди. Ешува онуң янына барып: «Сен хем бизиңкилериң биримиң я-да душманмысың?» дийип сорады+. 14Ол адам: «Хиҗиси хем дәл. Мен Реббиң гөкдәки гошунының серкердеси, яңыҗа гелдим» дийип җогап берди. Ешува ере йүзин дүшүп сежде этди ве оңа: «Агам, садык гулуңа нәме хызмат?» дийип сорады. 15Реббиң гошунының серкердеси оңа: «Чарыгыңы чыкар, чүнки сениң дуран бу ериң мукаддес топракдыр!» дийди. Ешува айдылышы ялы этди+.

16Шол вагты Ерихоның дервезелери ысрайыллардан горкяндыклары үчин гулплы горалып сакланярды. Хич ким ол ере гирип-де, чыкып-да билмейәрди.

6-нҗы бап

Ерихо галасы йыкыляр

6^1Онсоң Реб Ешува шейле табшырды: «Ине, Мен Ерихо галасыны ве онуң эдермен уршуҗылары билен бирликде онуң ханыны сениң элиңе берйәрин. 2Әхли уршуҗыларың билен алты гүнүң довамында, гүнде бир гезек галаның дашындан айлан. 3Гой, еди руханының херси гочуң шахындан эдилен бир сурнайы алып, Әхт сандыгының өңүнден йөресин. Единҗи гүн сиз галаның дашындан еди гезек айланың, шол вагт руханылар хем сурнайларыны чалсынлар. 4Батлы чалнан сурнайларың сеслерини эшиден бадыңыза, әхлиңиз гаты сесиңиз билен гыгырың, шонда галаның диварлары йыкылар. Шол вагт әхли адамлар галаның ичине күрсәп гирсинлер»+.

5Ешува руханылары чагырып, олара: «Реббиң Әхт сандыгыны гөтериң, еди саны руханы болса гочуң шахындан эдилен еди сурнайы гөтерип, Реббиң Әхт сандыгының өңүнден йөресин» дийди. 6Соңра ол өз адамларына галаның дашындан айланып башламагы ве өңдәки яраглы гошуна Реббиң Әхт сандыгының өңүнден йөремеклиги буюрды.

7Эдил Ешуваның буйрушы ялы, еди руханы Реббиң хузурында сурнайларыны чалып, өңе йөредилер. Реббиң Әхт сандыгыны гөтерйәнлер хем оларың ызына дүшдүлер. 8Яраглы гошун сурнайларыны чалып барян руханыларың өңүнден гитди ве ызкы гораг гошуны Реббиң Әхт сандыгының ызына дүшди. Тутуш шол вагт сурнай сеслериниң ызы үзүленокды. 9Эмма Ешува өз адамларына: «Өзүм буйрук берйәнчәм, сесиңизи чыкармаң, агзыңыздан бир сөз хем чыкмасын, диңе айдан вагтым гыгырың, диңе шол вагт гыгырың» дийди. 10Шейлеликде, Ешува Реббиң Әхт сандыгыны гөтердип, әхли адамлар билен биле галаның дашындан бир гезек айланды. Соңра адамлар ызларына дүшелгә доланып гелдилер ве олар гиҗәни шол ерде гечирдилер.

11Эртеси гүн Ешува ир билен турды ве руханылар Реббиң Әхт сандыгыны гөтерип уградылар. 12Гочуң шахындан эдилен еди сурнайы гөтерип барян еди руханы сурнайларыны дынман чалып, Реббиң Әхт сандыгының өңүнден йөредилер. Яраглы гошун оларың өңүнден барярды. Ызкы гораг гошуны Реббиң Әхт сандыгының ызындан гелйәрди. 13Олар галаның дашындан икинҗи гүн хем бир гезек айландылар ве ызларына дүшелгә доланып гелдилер. Олар шейдип, алты гүн айландылар.

14Единҗи гүн олар ирден туруп, өңки йөрән ёллары билен галаның дашындан еди гезек айландылар. Диңе шол гүн олар галаның дашындан еди гезек айландылар. 15Единҗи айлавда руханылар сурнайларыны чаланларында, Ешува өз адамларына гыгырмагы буйруп, шейле дийди: «Гыгырың! Чүнки Реб бу галаны сизе берди! 16Бу гала ве ондакы әхли затлар Реббе айры гойландыгы үчин бүтинлей ёк эдилмели. Лолучылык билен гүнүни гөрйән Рахапдан ве онуң өйүндәкилерден башга екеҗе адам хем дири галмалы дәлдир, себәби Рахап бизиң иберен ичалыларымызы гизләп саклады+. 17Бүтинлей ёк эдилмели затлардан дашда дуруң. Гөз гыздырып, ол затлардан екеҗесини алсаңыз-да, сиз Ысрайыл дүшелгесине вейранчылык ве бетбагтчылык гетирерсиңиз+. 18Алтын-күмүшден, мисден ве демирден ясалан әхли гап-гачлар Реббе багыш эдилендир. Олар Реббиң газнасына гоюлмалыдыр». 19Шейдип, адамлар гыгырдылар, руханылар сурнайларыны чалдылар. Гошун сурнайларың сесини эшиден бадына шейле бир улы шовхун турузды велин, галаның диварлары йыкылды. Шол вагт гошун гала тарап окдурылды ве оны басып алды+. 20Шунлукда, олар галадакы хемме эркекдир аяллары, яшу-гаррылары, шейле хем мал-гаралары, гоюнлары, эшеклери гылычдан гечирип бүтинлей ёк этдилер+. 21Соңра Ешува Ерихо галасына ве онуң даш-төверегине ичалылык этмәге гиден ики яш йигиде: «Рахабың өйүне барың ве оңа, онуң өйүндәкилерине сөз бершиңиз ялы, олары дашарык алып чыкың» дийди. 22Ол ики яш йигит Рахабың өйүне гидип, оны, онуң ата-энесини, доганларыны хем-де оңа дегишли болан адамларың хеммесини дашарык алып чыкды. Олар бу машгаланы тутушлыгына гетирип, Ысрайыл дүшелгесиниң янында ерлешдирдилер+. 23Галаны ве онуң ичиндәки әхли затлары отладылар, диңе алтын-күмүшден, мисден ве демирден ясалан гап-гачлар Реббиң өйүниң газнасына гоюлды. 24Ерихо галасына ичалы болуп баранлары гизләп сакландыгы үчин, Рахабы ве онуң доган-гарындашларыны Ешува дири галдырды. (Онуң несиллери шу гүнки гүн хем ысрайылларың арасында яшаярлар.)+
25Шол вагт Ешува касам эдип, шейле дийди:

«Ким бу Ерихо галасыны тәзеден гурса,
гой, оңа Реббиң хузурында нәлет сиңсин!
Онуң дүйбүни тутан новбахар оглуны йитирер,
дервезесини дикен көрпе оглундан дынар!»+

26Шейлеликде, Реб Ешува билен биле болды. Ешуваның шөхраты тутуш юрда яйрады.

7‑нҗи бап

Аканың гүнәси ве җезасы

7^1Йөне ёк эдилмели затлардан алмалы дәл диен буйруга ысрайылларың хеммеси боюн эгмедилер. Яхуда тиресинден болан Зераның човлугы, Забдының агтыгы, Кармының оглы Акан Реббе айры гойлан затлардан аландыгы үчин, Реббиң гахары ысрайылларың башындан инди+.

2Ешува Ериходан бирнәче адамы Ай галасына ичалылык этмек үчин иберди. Ай галасы Бейтелиң гүндогар тарапында, Бейтавениң янында ерлешйәрди. Иберилен адамлар Ай галасына гитдилер ве ол ерлери говы гөзден гечирдилер. 3Доланып геленлеринден соң, олар Ешува: «Әхли адамларың ол ере гитмеги хөкман дәл, гой, ики-үч мүң адам гитсин-де, Ай галасыны басып алсын. Онуң илаты аз, ол ере тутуш гошуны сүрмегиң гереги ёк» дийдилер. 4Ысрайыллардан үч мүңе голай адам Ай галасына тарап гитди, эмма Ай галасының яшайҗылары олары гачмага меҗбур этдилер+. 5Айың халкы оларың отуз алтысыны өлдүрди ве бейлекилерини болса дервезәниң агзындан тә даш гопарылян ере ченли ковалап, дагың этегинде гырдылар. Шонуң үчин тутуш халкың сусты басылды ве довла дүшүп, йүреги ярылара гелди.

6Ешува ве Ысрайылың яшулулары якаларыны йыртып, өзлерини йүзинлигине ере оклап, башларындан гум совруп, Реббиң Әхт сандыгының өңүнде тә агшама ченли яс тутуп ятдылар+. 7Ешува шейле дийди: «Эй, Хөкмүрован Реб, Сен нәме үчин бу халкы Иордандан бәрик гетирдиң? Я-да бизи аморларың элинде гырдырмак үчин гетирдиңми? Биз Иордандан гечмән, өңки еримизде галып яшаберен болсак болмаярмыды нәме?!+
8Эй, Таңрым, ысрайыллар душманларындан еңсе берип гачанларындан соң, инди мен нәме айдайын? 9Эгер кенганлар ве бейлеки халклар бу хакда эшитселер, олар бизиң дашымызы габап аларлар хем-де бизиң адымызы ер йүзүнден сүпүрип ташларлар. Шонда Сен Өз бейик адың үчин нәме эдип билерсиң?»+

10Реб Ешува шейле дийди: «Тур ериңден, нәме үчин йүзүңи саллаярсың? 11Ысрайыл гүнә иш этди. Олар ёк эдилмели затлардан алып, Мениң олара буйран әхтими боздулар. Олар шол затлардан огурладылар ве ялан сөзләп, олары өз өй гошларының арасында гизләп гойдулар. 12Шонуң үчин хем ысрайыллар душманың өңүнде дуруп билмедилер. Олар урушда еңсе берип гачдылар. Чүнки оларың өзлери хем ёк эдилип, өлүме сезевар эдилмелидирлер. Эгер сиз өз араңыздакы шол огурланан затлары айрып ёк этмесеңиз, Мен мундан бейләк сизиң билен биле болҗак дәл+. 13Ериңден тур-да, адамлара инлерини тәмизлемеги буюр. Гой, олар эртире ченли инлерини тәмизләп пәкленсинлер. Себәби Ысрайыл Худайы Реб шейле диййәр: „Эй, Ысрайыл, ёк эдилмели затлар сениң өз ичиңде. Шоңа гөрә-де сен тә өз ичиңден олары айрып ташлаянчаң, өз душманларыңың өңүнде дуруп билмерсиң. 14Шонуң үчин хем эртир ирден өз әхли тирелериңиз айры-айрылыкда тире-тире болуп өңе чыксын. Мениң гөркезен тирәм уруг--уруг болуп өңе чыксын. Мениң гөркезен уругым болса машгала-машгала болуп өңе чыксын. Мениң гөркезен машгалам болса, гой, хер бири еке-екеден өңе чыксын+. 15Ёк эдилмели затлардан огурлан адам гөркезилип, тутуш машгаласы, әхли эмләги өзи билен бирликде ода якылсын, себәби ол Реббиң әхтини бозды ве Ысрайылың арасында масгарачылыклы иш этди“».

16Ешува эртеси сәхер билен турды ве әхли ысрайыллара тире-тире болуп өңе чыкмакларыны буюрды ве яхуда тиреси гөркезилди. 17Соңра яхуда тиресиниң уругларына өңе чыкмакларыны буюрды ве Зераның уругы гөркезилди. Соңра Зераның уругы машгала-машгала болуп өңе чыкды ве Забдының машгаласы гөркезилди+. 18Онсоң Ешува Забдының машгаласына еке-екеден өңе чыкмагы буюрды ве Кармының оглы, Забдының агтыгы, Зераның човлугы Акан гөркезилди; ол яхуда тиресинденди.

19Соңра Ешува Акана: «Оглум, Ысрайыл Худайы Ребби шөхратландыр ве Оңа шүкүр эт. Инди болса, нәме эден болсаң маңа айт, менден хич зат гизлеме» дийди+. 20Акан Ешува: «Хакыкатданам, мен Ысрайыл Худайы Реббиң өңүнде гүнә иш этдим+. 21Мен олҗа алнан затларың арасындан овадан Шингар донуны, бәш гадак[*] күмүш хем-де аграмы бир ярым гадак[*] болан алтын токгасыны гөренимде, гөзүм гидип, олары огурладым. Ашагына күмүш гоюп, мен олары чадырымың ичинде ере гөмдүм» дийип җогап берди+.

22Ешува бирнәче адамы чадыры барламага иберди. Олар гөни чадыра күрсәп гирдилер. Яңкы айдылан әхли затлар ашагына күмүш гойлуп, ере гөмлен экен. 23Олар бу затларың хеммесини чадырдан чыкарып, Ешуваның ве әхли ысрайылларың дуран ерине гетирип, Реббиң хузурында гойдулар. 24Ешува ве әхли ысрайыллар Зераның човлугы Аканы ве онуң огурлан күмшүни, донуны, алтын бөлегини, онуң огул-гызларыны ве әхли эмләгини: өкүзлерини, эшеклерини, гоюнларыны, чадырыны онуң өзи билен биле Акор җүлгесине алып гелдилер. 25Ешува Акана: «Бизиң башымыза нәхили бела гетирен болсаң, инди Реб шол бела-бетери сениң өз башыңдан индерер» дийди. Соңра әхли ысрайыллар оны машгаласы билен биле дашлап өлдүрдилер ве олары ода якдылар. 26Аканың үстүнде улы даш үйшмеги эмеле гелди. Ол бизиң гүнлеримизе ченли сакланып галыпдыр. Диңе шондан соңра Реббиң гахар-газабы көшешди. Шонуң үчин ол ер шу гүнлер хем Акор[*] җүлгеси дийлип атландырыляр+.

8‑нҗи бап

Ысрайыллар Ай галасыны вейран эдйәрлер

8^1Соңра Реб Ешува шейле дийди: «Хич затдан горкма ве довла дүшме. Өз уршуҗыларыңың әхлисини ал-да, гөни Ай галасына йөриш эт. Гөрйәңми, Мен Ай галасыны, онуң ханыны, адамларыны ве ерини сениң элиңе берҗекдирин+. 2Сен Ерихо галасы билен онуң ханыны нәме эден болсаң, Ай галасы билен онуң ханыны хем шонуң ялы эт. Йөне ондан олҗа алан затларыңызы ве мал-гараларыңызы өз араңызда пайлашың. Дуйдансыз чозмага тайяр болуп, бир бөлегиңиз галаның еңсесинде букуда отурың»+.

3Ешува ве әхли гошун Ай галасына гитмек үчин ерлеринден турдулар, Ешува оларың арасындан отуз мүң саны эдермен уршуҗыны сайлап алып, олары гиҗе угратды. 4Ешува олара шейле буйрук берди: «Сиз галаның арка тарапында, онуң еңсесинде букуда отурарсыңыз. Галадан гаты узага гитмәң ве хеммәңиз тайяр болуп дуруң+. 5Мен янымдакы ёлдашларым билен гала голай барарыс. Шол вагт Айың яшайҗылары эдил өңки гезекки ялы бизиң гаршымыза чыкып уграрлар велин, биз олардан гачып башларыс+. 6Олар бизиң ызымыздан ковалап гайдарлар. Биз оларың үнсүни галадан соварыс, себәби олар бизи эдил өңки гезекки ялы, өзлеринден гачяндырлар өйдерлер. Биз олардан гачян махалымыз, 7сиз букудан чыкып, галаны эеләң. Чүнки Худайыңыз Реб бу галаны сизиң элиңизе берҗекдир. 8Галаны эеләниңизде, Реббиң буйрушы ялы, оны отлаң. Хут мениң табшырышым ялы эдиң!»

9Шейлеликде, Ешува олары угратды. Олар букуда отурмак үчин гитдилер. Олар Ай галасының гүнбатар тарапында, Бейтел билен Айың аралыгында ерлешдилер, эмма Ешува галан адамлар билен гиҗәни дүшелгеде гечирди.

10Ешува эртеси ирден туруп, адамларың хеммесини йыгнады. Ол Ысрайыл яшулулары билен гошуның өңүне дүшүп, Ай галасына тарап уграды. 11Онуң билен биле уршуҗыларың әхлиси гитди, олар галаның эсасы гирелгесине голайлашдылар. Олар Айың демиргазык тарапындан гелип дүшледилер. Инди олар билен Ай галасының арасында диңе җүлге барды. 12Соңра Ешува бәш мүңе голай адамы галаның гүнбатарында, Бейтел билен Айың аралыгында букуда отуртды. 13Гошуның аграмлы бөлеги галаның демиргазыгында, галан бөлеги гүнбатарында ерлешди. Ешува болса шол гиҗәни җүлгеде гечирди.

14Бу затлары гөренде Ай галасының ханы ве онуң әхли адамлары чалт херекет этдилер. Галаның ханы эркек адамлары билен биле ирден туруп, шол вагтың өзүнде Араба дүзлүгиниң өңүне, ысрайыллар билен сөвешмәге өңки ере чыкды. Эмма өзи үчин галаның еңсесинде дузак гурландыгындан Айың ханының хабары ёкды. 15Ешува ве әхли ысрайыллар, хамала, олардан еңилйән ялы болуп, чөле тарап гачдылар. 16Оларың ызындан ковмак үчин галадакы әхли эркек адамлар чагырылды. Оларың хеммеси биригип, Ешуваның ве онуң гошунының ызындан ковалап, галадан дашлашдылар. 17Айда ве Бейтелде ысрайылларың ызындан коваламадык екеҗе-де эркек адам галмады. Шейдип, олар өз галасыны горагсыз, алаң-ачык галдырдылар.

18Шонда Реб Ешува: «Элиңдәки найзаны Ай галасына тарап узат, себәби Мен оны сениң элиңе берҗек» дийди. Шейлеликде, Ешува элиндәки найзасыны гала тарап узатды. 19Ол элини узадан бадына, букуда отуранлар чаласынлык билен отуран ерлеринден чыкып, гала тарап окдурылдылар. Олар галаны эеләп, деррев оны ода бердилер+.

20Ай галасының адамлары ызларына середенде, галаның түссесиниң ал-асмана галандыгыны гөрдүлер. Оларың аңры хем, бәри хем гачара ери ёкды. Себәби чөле гачып барян ысрайыллар хем ковгучылара гаршы өврүлипдилер. 21Ешува ве әхли ысрайыллар букуда отуранларың галаны эеләндиклерини ве галаның түссесиниң асмана галандыгыны гөрүп, ызларына доландылар ве Айың адамларыны гырмага башладылар. 22Галаны эелән гошун душманың өңүнден чыкып, олары ысрайылларың орталыгында галар ялы эдип, әхли тарапдан габадылар-да, бир адамы хем дири галдырман я-да гачырман, барыны гырдылар+. 23Диңе Ай галасының ханыны дири тутуп, оны Ешуваның янына гетирдилер+.

24Ысрайыллар Ай галасының әхли илатыны оларың өзлерини ковалап элтен еринде гырдылар. Оларың иң соңкусы өлдүриленден соң, әхли ысрайыллар Ай галасына тарап өврүлдилер ве ол ердәкилери гылыч билен вейран этдилер. 25Тутуш Ай галасында шол гүн өлдүрилен илатың, аял-эркек әхлисиниң җеми он ики мүң саны болды. 26Ешува болса тә Айың әхли илатыны бүтинлей ёк эдип гутарянчалар, узадан найзалы элини ашак гойбермеди. 27Реббиң Ешува буйрушы ялы, ысрайыллар ол галаның диңе мал-гарасыны ве талап алан затларыны өзлерине олҗа эдип алдылар.

28Шейлеликде, Ешува Ай галасыны ода якды ве оны тә шу гүнлере ченли өмүрлик харабачылыга өвүрди+. 29Ай галасының ханыны болса тә агшам дүшйәнчә агачдан асып гойды. Гүн яшан бадына, Ешува онуң җеседини агачдан дүшүрип, галаның дервезесиниң гирелгесиниң өңүне ташламагы буюрды. Онуң үстүне түммек эдип, даш үйшүрдилер. Шол даш үйшмеги бизиң гүнлеримизе ченли сакланып галыпдыр+.

Ешува Мусаның кануныны окаяр

30Шол вагт Ешува Эйбал дагында Ысрайыл Худайы Реббе гурбанлык сыпасыны гурды+. 31Реббиң гулы Мусаның ысрайыллара буйрушы ве онуң Канун китабында язылышы ялы, гурбанлык сыпасы демир дегмедик дашлардан гурулды. Онуң үстүнде Реббе якма хем-де саламатлык гурбанлыкларыны бердилер+. 32Ешува ысрайылларың гатнашмагында шол дашларың йүзүне Мусаның канунының нусгасыны язды. 33Әхли ысрайыллар, онуң яшулулары, ёлбашчылары, казылары ве оларың арасындакы гелмишеклер Реббиң Әхт сандыгыны гөтерйән леви руханыларының гаршысында, оларың хем аңры гапдалындан, хем бәри гапдалындан ики топар болуп дурдулар. Реббиң гулы Мусаның: «Худайың ак патасыны алмалы пурсадыңыз геленде, шейле дуруң» дийип буйрушы ялы эдип, оларың ярысы Геризим дагының өңүнде, бейлеки ярысы болса Эйбал дагының өңүнде дурдулар+.

34Соңра Канун китабында язылышы ялы, Ешува әхли алкыш ве нәлет сөзлерини екеме-еке гаты сес билен окады+. 35Тутуш Ысрайыл җемагатының, аялларың, чагаларың ве оларың арасындакы гелмишеклериң өңүнде Ешува Мусаның әхли буйрукларыны еке сөз хем галдырман окады+.

9-нҗы бап

Гибгонлылар ысрайыллары алдаярлар

9^1Ысрайылларың еңши хакындакы хабар Иорданың гүнбатарындакы әхли ханлара: хет, амор, кенган, периз, хиви, ябус ханларына барып етди. Олар даглыкларда, гүнбатардакы байырлыкларда, шейле хем Ортаер деңзиниң тутуш кенар якасындан тә Ливана ченли аралыкда яшаян ханлардылар. 2Оларың хеммеси бирлешип, Ешуваның ве ысрайылларың гаршысына сөвеше чыкдылар+.

3Эмма голайда яшаян Гибгоның илаты Ешуваның Ерихо ве Ай галаларыны нәме эдендигини эшиденлеринде,+
4олар онуң янына алдав ёлы билен бармагы йүреклерине дүвдүлер. Оларың бир топары ёл шайыны тутуп, көне хорҗунларыны ве йыртык-йыртык, яма-яма шерап мешиклерини эшеклерине йүкләп ёла дүшдүлер. 5Оларың аякларындакы чарыклары көне--сана ямалыды, эгин-эшиклери сал-салды ве әхли ёл чөреклери гаты-гуты хем хеңлиди. 6Олар Гилгалдакы Ешуваның дүшелгесине гелип, оңа ве ысрайыллара: «Биз сизиң билен ылалашык баглашмак үчин узак юртдан гелдик» дийдилер+.

7Ысрайыллар хивилере: «Белки, сиз бизе голай яшаянсыңыз. Эгер шейле болса, биз сизиң билен нәхили ылалашык баглашалы?» дийдилер. 8Олар Ешува: «Биз сизиң садык гулларыңыз» дийдилер. Ешува олардан: «Сиз ким ве ниреден гелдиңиз?» дийип сорады.

9Олар шейле гүррүң бердилер: «Бизиң юрдумыз өрән узакда ерлешйәр, биз сизиң Худайыңыз Реббиң шөхратыны эшидип гелдик. Биз Онуң Мүсүрде битирен әхли ишлеринден хабарлы+. 10Иорданың гүндогарындакы ики амор ханыны – Хешбоның Сихон ханы билен Аштаротда яшан Башаның Ог ханыны Онуң нәме эдендигини биз билйәрис+. 11Шонуң үчин яшулуларымыз ве юрдумызың әхли адамлары бизи сизиң яныңыза иберип: „Ёл хараҗады үчин герек затларыңызы алың-да, ысрайыл халкыны гаршыламага гидиң. Олара душаныңызда, халкымызың оларың гулларыдыгыны айдып, олардан бизиң билен ылалашык баглашмагыны хайыш эдиң“ дийдилер. 12Бизиң чөреклеримизе середиң, сизиң яныңыза гайдан гүнүмиз өйде булары дүвенимизде, яңыҗа тамдырдан чыканды. Хәзир болса, сизиң гөршүңиз ялы, булар гаты ве хеңли. 13Ине, булар бизиң шерап мешиклеримиз. Биз олары долдуранымызда, олар тәзеҗедилер, хәзир болса оларың хеммеси җайрык-җайрык болдулар. Бизиң эгин-эшигимизе ве чарыгымыза середиң. Узак ёл олары сандан чыкарды».

14Шейдип, ысрайыллар оларың чөреклеринден дадып гөрдүлер, йөне бу хакда Ребден маслахат сорамадылар+. 15Ешува олар билен ылалашык баглашды ве олары дири галдырҗакдыгына сөз берди, җемагат баштутанлары хем оны тассыклап касам этдилер+.

16Олар билен ылалашык баглашып, үч гүн геченден соңра ысрайыллар оларың гоңшы болуп яшаяндыкларыны эшитдилер. 17Ысрайыллар йөриш эдип, үч гүн дийленде оларың Гибгон, Кепира, Беерот, Кирятъегарым галаларына гелип етдилер+. 18Ысрайыллар олара хүҗүм этмедилер, себәби җемагат баштутанлары олара Ысрайыл Худайы Реббиң адындан касам ичипдилер. Соңра җемагат өз баштутанларына гаршы нәгилелик билен хүңүрдешди. 19Эмма баштутанлар тутуш халка йүзленип: «Биз олара Ысрайыл Худайы Реббиң адындан касам этдик. Шонуң үчин хем биз олара дегмерис. 20Биз олар билен шейле эдерис: өз эден касамымыза Реббиң газабы башымыздан инмез ялы, олары дири галдырарыс. 21Гой, олар яшаберсинлер» дийдилер. Шейлеликде, җемагат баштутанларының эден теклиби боюнча олар әхли халк үчин одун чапянчы ве сув дашаянчы болдулар+.

22Ешува гибгонлылары янына чагырып, олара: «Нәме үчин сиз бизи алдадыңыз? Сиз: „Биз узакда яшаярыс“ дийдиңиз, хакыкатда болса бизиң голай гоңшымыз экениңиз. 23Шу пурсатдан башлап, сиз нәлетлендиңиз, сиз инди бизе хемишелик гул боларсыңыз. Сиз Худайымың өйи үчин одун чапянчы ве сув дашаянчы боларсыңыз» дийди.

24Олар Ешува: «Худайыңыз Реббиң әхли юртлары сизиң элиңизе бермеги ве оларың яшайҗыларыны гырмагы Өз гулы Муса буйрандыгыны бизе айтдылар. Сиз себәпли биз өз җанымызың ховп астындадыгыны билдик ве шонуң үчин хем шейле этдик+. 25Ине, инди биз сениң элиңде. Бизе нәме этмеги догры ве адалатлы хасап этсең, шоны-да эдәй» дийдилер+.

26Шонда Ешува олары ысрайылларың элинден халас этмеги йүрегине дүвди, олары өлдүрмедилер. 27Шейлеликде, Ешува хут шол гүнүң өзүнде җемагат үчин ве Реббиң Өзүниң сайлан ериндәки гурбанлык сыпасы үчин олары одун чапянчы ве сув дашаянчы эдип белледи. Олар бу гүнки гүн хем шейле ишлери эдйәрлер.

10-нҗы бап

Ешува Гүне сакланмагы буюряр

10^1Иерусалимиң ханы Адоныседек Ешуваның Ай галасыны басып алып, оны бүтинлей ёк эдендигини, онуң ханыны хем эдил Ерихоны ве онуң ханыны ёк эдиши ялы, гылычдан гечирендигини эшитди. Гибгоның яшайҗыларының болса Ысрайыл билен ярашык баглашып, оларың арасында яшаяндыкларыны эшиденде,+
2ол гаты горкды. Себәби Гибгон хем эдил бейлеки ханларың галалары ялы бир улы галады. Ол Ай галасындан хем улуды ве онуң әхли адамлары эдермен уршуҗыларды+. 3Иерусалимиң ханы Адоныседек шонуң үчин Хеброның ханы Хохама, Ярмудың ханы Пирама, Лакышың ханы Япыя, Эглоның ханы Дебире шейле хабар гөндерди: 4«Мениң яныма гелип, Гибгона хүҗүм этмәге ярдам эдиң, себәби гибгонлылар Ешува хем-де ысрайыллар билен ярашык баглашыпдырлар».

5Соңра аморларың бәш саны ханы: Иерусалимиң ханы, Хеброның ханы, Ярмудың ханы, Лакышың ханы ве Эглоның ханы өзлериниң әхли гошун топарлары билен билеликде бир ере йыгнанышдылар. Олар Гибгоның дашыны габап, оларың үстүне чоздулар+.

6Гибгонлылар Гилгалдакы дүшелгесинде болан Ешува: «Өз гулларыңдан эл чекме, тизрәк гел-де, бизи халас эт. Бизе көмек эт, себәби даглыкда яшаян әхли амор ханлары бизиң гаршымыза гүйч бирикдирипдирлер» дийип хабар ибердилер.

7Шейлеликде, Ешува өзүниң әхли гошуны, эдермен уршуҗылары билен биле Гилгалдан чыкып уграды. 8Реб оңа: «Горкма, ол ханларың әхлисини Мен сениң элиңе бердим. Оларың хич бири сениң өңүңде дуруп билмез» дийди+.

9Гилгалдан чыканларындан соң, Ешува бүтин гиҗе ёл йөрәп, оларың үстүне дуйдансыз гелди. 10Реб хем ысрайыллары гөрен бадына оларың йүреклерине ховсала дүшер ялы этди. Ысрайыллар олары Гибгонда дерби-дагын этдилер. Бейтхорон гечелгесине гидйән ёл билен Азека ве Македа ченли гачанларының ызындан ковалап, олары гырдылар+. 11Олар Бейтхорон дагының эңңидиниң угры билен ысрайыллардан гачанларында, Реб Азека барянча оларың үстүне гөкден улы дашлар ягдырды, олар гырылдылар. Улы дашың ашагында галып өленлер ысрайылларың өлдүренлеринден көп болды+.

12Реббиң аморлары ысрайылларың элине берен гүни, Ешува Реб билен геплешди ве ысрайылларың гөзлериниң алнында шейле дийди: «Эй, Гүн, дур, Гибгоның үстүнде! Эй, Ай, дур, Аялон дерәниң үстүнде!» 13Халк душманындан ар алып болянча, Гүн сакланды ве Ай дурды. Бу Яшур китабында язылгы дәлми эйсем? Хава, Гүн асманың ортасында сакланды ве узынлы гүн диен ялы яшмага ховлукмады+. 14Реббиң адамзадың сесини эшиден шол гүни ялы гүн өңде-соңда хич хачан болманды, чүнки Реб ысрайыллар үчин сөвешди+.

15Соңра Ешува әхли ысрайыллар билен биле Гилгалдакы дүшелгә гайдып гелди.

Ешува бәш амор ханыны гылычдан гечирйәр

16Бәш хан гачып, Македа говагында гизленипдилер. 17Оларың гизленен ери тапылып, Ешува хабар берилди. 18Ешува шейле дийди: «Улы дашлары говагың гирелгесине сөйәп гоюң ве ханлара гөзегчилик эдер ялы гаравуллар гоюң. 19Эмма сизиң өзүңиз ол ерде галмалы дәлсиңиз. Душманларыңызың ызындан ковуп, аркадан гелип, олары ёк эдиң. Галаларына гирмәге олара ёл бермәң, чүнки Худайыңыз Реб олары сизиң элиңизе берди».

20Ешува ве ысрайыллар оларың иң соңкусына ченли диен ялы ёк этдилер. Оларың дири галанларының бирнәчеси гачып, берк галалара гирип етишдилер. 21Соңра тутуш гошун саг-аман Македадакы дүшелгә, Ешуваның янына гайдып гелди. Бир адамың хем ысрайыллара гаршы геплемәге гурбы чатмады.

22Ешува адамларына: «Говагың агзыны ачың ве шол бәш ханы мениң яныма гетириң» дийип буйрук берди. 23Олар шейле хем этдилер. Шол бәш ханы: Иерусалим, Хеброн, Ярмут, Лакыш ве Эглон ханларыны говакдан чыкарып, 24Ешуваның янына гетирдилер. Ешува әхли ысрайыллары чагырып, өзи билен биле сөвешен гошун ёлбашчыларына: «Өңе чыкың ве аякларыңызы бу ханларың бойнуна гоюң!» дийди. Олар айдылышы ялы этдилер+.

25Ешува ене-де ол ёлбашчылара: «Горкмаң ве довла дүшмәң! Дөзүмли ве мерт болуң! Чүнки Реб сизиң билен сөвешйән хер бир душманы шейле этҗекдир» дийди+. 26Ол бу ханлары өлдүрип, оларың җесетлериниң херсини бир агачдан асып гойды. Олар агачдан агшама ченли асылгы дурдулар+.

27Гүн батанда, Ешуваның буйругы боюнча олары алып, өңки гизленен говагына ташладылар ве уллакан дашлар билен говагың агзыны япдылар. Олар хәзире ченли хем шол ерде сакланып галыпдырлар+.

Ешува кенганлары басып алмагы довам эдйәр

28Шол гүнүң өзүнде Ешува Македаны басып алды. Онуң илатыны ве ханыны гылычдан гечирди. Ол ерде екеҗе-де дири адам гойман, хеммесини бүтинлей ёк этди. Ешува Македаның ханыны хем эдил Ерихоның ханыны нәме эден болса шонуң ялы этди+.

29Соңра Ешува әхли ысрайыллар билен Македадан Либна гелип, онуң үстүне чозуш этди. 30Реб бу галаны хем онуң ханы билен биле ысрайылларың элине берди, олар онуң әхли илатыны гыргына бердилер, ол ерде екеҗе-де җанлы зат галдырмадылар. Ерихоның ханыны нәме эден болсалар, онуң ханыны хем шейле этдилер.

31Ешува әхли ысрайыллар билен Либнадан Лакыша гелди, онуң даш-төверегини габап, онуң үстүне чозды. 32Сөвешиң икинҗи гүнүнде Реб Лакышы ысрайылларың элине берди. Эдил Либнадакы эдишлери ялы, ысрайыллар онуң ичиндәки адамларың әхлисини гылычдан гечирдилер. 33Шол вагт Лакыша көмек этмек үчин, Гезериң ханы Хорам гелди. Ешува оны хем әхли адамлары билен бирликде екеҗесини-де дири галдырман гырды.

34Ешува әхли ысрайыллар билен Лакышдан Эглона барды. Онуң даш-төверегини габап, онуң үстүне чозды. 35Ешува шол гүнүң өзүнде оны басып алды, онуң әхли илатыны эдил Лакышдакы эдиши ялы, шол гүн гылычдан гечирип, бүтинлей ёк этди.

36Ешува әхли ысрайыллар билен Эглондан Хеброна барып, онуң үстүне чоздулар. 37Олар галаны басып алып, оны ве онуң ханыны, обаларыны хем ондакы әхли адамлары гылычдан гечирдилер. Эдил Эглондакы ялы эдип, олар галаның ичинде екеҗе-де дири адам галдырман, бүтинлей ёк этдилер.

38Соңра Ешува әхли Ысрайыл билен Дебире тарап ызына өврүлип, оңа чозуш этди+. 39Галасы билен биле онуң ханыны ве әхли обаларыны басып алды, екеҗе-де дири адам гойман, оларың хеммесини гылычдан гечирип, бүтинлей ёк этди. Олар Хеброна, Либна хем оларың ханларына нәме эден болсалар, Дебире ве онуң ханына хем шейле этдилер.

40Шейдип, Ешува әхли ери: даглык ерлери, Негеп чөлүни, гүнбатар байырлыклары, даг этеклерини ве оларың әхли ханларыны басып алды. Ысрайыл Худайы Реббиң буйрушы ялы, ол екеҗе-де дири адам галдырман, әхли җанлы-җандары гырып, бүтинлей ёк этди+. 41Ешува Кадешбарнеяның гүнортасындан Газа ченли, Гошениң тутуш ерини, Гибгоның демиргазыгына ченли болан ерлери басып алды. 42Шол бир вагтың өзүнде Ешува ол ерлериң әхли ханларыны ве олара дегишли ерлери басып алды, себәби Ысрайыл Худайы Реббиң хут Өзи Ысрайыл үчин сөвешди.

43Шундан соң Ешува әхли ысрайыллар билен биле Гилгалдакы дүшелгә доланып гелди.

11‑нҗи бап

Ешуваның демиргазыкдакы сөвеши

11^1Хасор ханы Ябын ысрайылларың бу еңишлери хакында эшиденде, Мадоның ханы Ёбаба, Шимрон ханына ве Акшап ханына, 2шейле хем, демиргазык даглыкларда яшаян ханлара, Киннередиң гүнортасындакы Араба дүзлүгинде, гүнбатар байырлыкда ве гүнбатар Напотдорда яшаян ханлара, 3гүндогар ве гүнбатар кенган ханларына, даглыкларда яшаян аморлара, хетлере, перизлере, ябуслара ве Хермон дагының этегиндәки Миспа үлкесинде яшаян хивилере көмек этмеклерини сорап хабар иберди. 4Бу ханлар әхли гошунлары билен гелдилер, оларың атларының ве сөвеш арабаларының саны җуда көпди. Оларың саны эдил деңиз кенарындакы чәге ялы көпди, әгирт улы гошунды+. 5Ол ханларың хеммеси ысрайыллара гаршы сөвешмек үчин бирлешип, Мером чешмесиниң янында дүшелге гурдулар+.

6Реб Ешува: «Сен олардан горкма, себәби эртир шу вагтлар Мен оларың әхлисини өлдүрип, ысрайылларың элине берҗекдирин. Сиз оларың атларының тойнакларыны дөвүң ве арабаларыны отлаң» дийди+. 7Шейлеликде, Ешува әхли уршуҗылар билен биле Мером чешмесине дуйдансыз гелип, оларың үстүне чозды. 8Реб олары ысрайылларың элине берди. Ысрайыллар олары гылычдан гечирдилер ве Бейик Сидона, Мисрепот Майыма, гүндогарда Миспе җүлгесине ченли оларың ызындан ковуп, оларың иң соңкусына ченли гырып өлдүрдилер. 9Ешува Реббиң өзүне буйрушы ялы эдип, оларың атларының тойнакларыны дөвди, ат-арабаларыны болса отлады. 10Шол вагтың өзүнде Ешува ызына доланып гелип, Хасоры басып алды ве онуң ханыны гылычдан гечирди. (Хасор шол вагткы ханлыкларың иң бейигиди.) 11Шейле хем, ысрайыллар онуң ичиндәки әхли яшайҗыларыны гылычдан гечирип, бүтинлей ёк этдилер, ол ерде екеҗе-де дири җанлы-җандар галдырмадылар. Хасор галасыны болса ода бердилер. 12Реббиң гулы Мусаның буйрушы ялы, Ешува бу галаларың хеммесини басып алып, онуң ханларының әхлисини гылычдан гечирип, бүтинлей ёк этди+. 13Ысрайыллар Ешуваның отлан Хасор галасындан башга, депелерде гурлан галаларың хиҗисини отламадылар. 14Галадакы олҗа алнан әхли затлары ве мал-гаралары өзлерине алдылар. Илатыны болса иң соңкусына ченли гылычдан гечирип гырдылар, екеҗесини хем дири галдырмадылар. 15Эдил Реббиң Өз гулы Муса буйрушы ялы, Муса-да Ешува эдил шонуң ялы буйрупды. Ешува буйругы ерине етирди. Ол Реббиң Муса берен буйрукларының екеҗесини-де галдырман, әхлисини берҗай этди+. 16Шейдип, Ешува шу әхли ерлери: даглыклары, тутуш Негеп чөлүни, Гошениң әхли ерини, гүнбатар байырлыклары, Араба дүзлүгини ве Ысрайыл даглыкларыны байырлары билен, 17Сегир билен янашык Халак дагындан тә Хермон дагының гүнортасында Ливан җүлгесиндәки Багалгат галасына ченли ерлери басып алды ве ол ерлериң әхли ханларыны боюн эгдирип, олары гылычдан гечирип өлдүрди. 18Ешува ол ханларың хеммеси билен узак вагтлап уршупды. 19Гибгонда яшаян хивилерден башга, екеҗе гала-да ысрайыллар билен ярашык баглашмады. Бейлекилериң хеммесини сөвешип алдылар+. 20Чүнки ысрайыллара гаршы сөвешмеклери үчин оларың йүреклерини гатадан хут Реббиң Өзүди. Эдил Реббиң Муса буйрушы ялы, ысрайыллар олара хич хили рехим-шепагат этмән, бүтинлей ёк этдилер+. 21Шол вагт Ешува гидип, даглыкларда яшаян анаклары гырды. Ешува Хебронда, Дебирде, Анапда, тутуш Яхуда ве Ысрайыл даглыкларында яшаян анаклары галалары билен бирликде бүтинлей ёк этди+. 22Ысрайылларың еринде анаклардан екеҗеси хем галмады. Диңе Газада, Гатда ве Ашдотда оларың ек-түки галды+. 23Шейдип, Ешува Реббиң Муса басып алмалы диен ерлериниң хеммесини алды ве ол ерлери бөлүп, ысрайылларың тирелери боюнча олара мүлк эдип пайлап берди. Шунлукда, ер урушдан дынып рахатланды+.

12‑нҗи бап

Мусаның басып алан ханлары

12^1Ине, ысрайылларың еңип алан ерлериниң ханлары шулардыр. Ысрайыллар Иордан дерясының аңырсындакы гүндогар тарапа узалып гидйән Арнон җүлгесинден Хермон дагына ченли болан ерлери ве тутуш Араба дүзлүгиниң гүндогар тарапыны басып алдылар. 2Ханларың бири Хешбонда яшан амор ханы Сихонды. Онуң ханлыгы Гилгадың ярысы ве Арнон җүлгесиниң якасындакы Арогерден башлап, шол җүлгәниң ортасындакы галадан тә аммонларың арачәги болан Ябок дерясына ченли аралыгы өз ичине алярды+. 3Шейле хем, ол Киннерет көлүнден Араба деңзине, ягны Өли деңзе ченли болан ерлере, Араба дүзлүгиниң гүндогарында Бейтъешимода ченли барян ерлере ве гүнбатарда Писга дагының этегиндәки ерлере эелик эдйәрди. 4Бейлеки хан Башан ханы Огды. Ол Аштаротда ве Эдрейде яшап, рапаларың иң соңкуларының бириди+. 5Онуң ханлыгына Хермон дагы, Салка, бүтин Башандан Гешурың ве Магакадың арачәклерине ченли, Гилгадың ярысы, хешбон ханы Сихоның мейданының арачәгине ченли ерлер гирйәр. 6Реббиң гулы Муса ве ысрайыллар оларың хеммесини басып алдылар. Муса оларың әхли ерлерини рубенлериң, гатларың ве гүндогардакы манаша тиресиниң эечилигине берди+.

Ешуваның басып алан ханлары

7Ешува ве ысрайыллар Иордан дерясының гүнбатарындакы әхли ханлары, Ливан җүлгесиндәки Багалгатдан Сегир билен янашык Халак дагына ченли ерлери басып алдылар. Ешува ол ерлери бөлүп, ысрайылларың тирелери боюнча мүлк эдип пайлап берди. 8Даглыкда, байырлыкда, Араба дүзлүгинде, даг этеклеринде, чөллүкде ве Негеп чөлүнде яшаян хетлериң, аморларың, кенганларың, перизлериң, хивилериң ве ябусларың ерлерини ысрайыллара мүлк эдип берди. 9Ине, Ешува ве ысрайыллар шу галаларың ханларыны: Ерихоның, Бейтелиң голайындакы Айың, 10Иерусалимиң, Хеброның, 11Ярмудың, Лакышың, 12Эглоның, Гезериң, 13Дебириң, Гедериң, 14Хорманың, Арадың, 15Либнаның, Адулламың, 16Македаның, Бейтелиң, 17Тапуваның, Хепериң, 18Апегиң, Лашароның, 19Мадоның, Хасорың, 20Шимронмероның, Акшабың, 21Тагнагың, Мегидоның, 22Кедешиң, Кармелдәки Ёкнегамың, 23Напотдорың янындакы Доруң, Җелиледәки Гойымың ве 24Тирсаның – җеми отуз бир ханы басып алдылар.

13‑нҗи бап

Ысрайылларың индики басып алмалы ерлери

13^1Ешува гаррап, гоҗалык яшына етенде, Реб оңа шейле дийди: «Инди сен өрән гаррадың, эмма басылып алынмалы ерлер энтек гаты кән. 2Шол басылып алынмалы ерлер шулардыр: пилиштлилериң, гешурларың әхли ерлери, 3гүнортада яшаян авалар, Мүсүриң гүндогарындакы Шихор дерясындан демиргазык Экроның арачәгине ченли ерлер. Бу ерлер кенганларың ерлери хасапланяр. Шейле хем, оңа пилиштлилериң бәш галасы: Газа, Ашдот, Ашкелон, Гат ве Экрон дегишлидир+. 4Шейле-де кенганларың тутуш ери, сидонлылара дегишли Мегары билен аморларың арачәги Апеге ченли болан ерлер. 5Гебаллыларың ерлери, бүтин гүндогар Ливан, Хермон дагына голай ерлешен Багалгатдан тә Лебохамат гирелгесине ченли болан ерлер+. 6-7Ливандан Мисрепот Майыма ченли әхли даглыклар ве оларың әхли илаты, хатда сидонлыларың әхлиси хем дегишлидир. Олары ысрайылларың өңүнден Мениң Өзүм ковуп чыкарарын. Йөне сен бу ерлериң хеммесини Мениң буйрушым ялы, биҗе атып, ысрайылларың докуз тиресине ве гүнбатардакы манаша тиресине мүлк эдип пайлап бер».

Иорданың гүндогарындакы ерлер

8Реббиң гулы Мусаның рубенлере, гатлара ве манаша тиресиниң ярысына Иордан дерясының гүндогарындан берен мүлк ерлери шулардыр:+
9Арнон җүлгесиниң гырасындакы Арогерден башлап, шол җүлгәниң ортасындакы гала хем-де тутуш Мейдеба текизлигинден Дибона ченли болан ерлер+. 10Шейле хем, Хешбонда хөкүмдарлык эден амор ханы Сихоның әхли галаларындан тә аммонларың арачәгине ченли болан ерлер. 11Гилгат, Гешур, Магакат топрагы, тутуш Хермон дагы ве бүтин Башандан тә Салка ченли болан ерлер; 12Аштаротда ве Эдрейде хөкүмдарлык эден Башан ханы Огуң әхли ханлыгы дегишлидир (Ог хан рапаларың иң соңкуларының бириди). Муса булары дерби-дагын эдип, ерлеринден ковуп чыкарыпды+. 13Эмма ысрайыллар Гешурың ве Магакадың илатыны юртларындан ковуп чыкармадылар. Олар шу гүне ченли хем ысрайылларың арасында яшаярлар+. 14Муса диңе леви тиресине мүлк бермеди. Реббиң Муса айдышы ялы, левилериң мирасы Ысрайыл Худайы Реб үчин от үсти билен берилйән гурбанлыклардыр+.

Рубен тиресиниң мүлк ери

15Муса рубен тиресине онуң уругларына гөрә мүлк ер берипди. 16Оларың ериниң тутян мейданы Арнон җүлгесиниң гырасындакы Арогерден, җүлгәниң ортасындакы галадан ве бүтин Мейдеба текизлигинден ыбаратдыр. 17Шейле хем, Хешбон галасы ве текизликдәки әхли галалар: Дибон, Бамотбагал ве Бейтбагал-мегон, 18Яхса, Кедемот ве Мейпагат, 19Кирятайым, Сибма ве җүлгәниң депесиндәки Серетшахар, 20Бейтпегор, Писга дагының этеги ве Бейтъешимот хем шол арачәге дегишлидир. 21Рубен тиресиниң мүлкүне Хешбонда хөкүмдарлык эден амор ханы Сихоның текизликдәки әхли галалары ве ханлыгы дегишлидир. Муса Сихоны ве юрдунда яшап, онуң тарапдары болан Мидян ханларыны: Эвини, Рекеми, Суры, Хуры ве Ребаны басып алды+. 22Ысрайыллар өз өлдүрен адамларының арасында Бегор оглы Билгамы хем гылыч билен өлдүрдилер, ол палчылык билен мешгулланярды+. 23Рубенлериң арачәги Иордан дерясының кенары болупдыр. Бу рубенлериң уругларына гөрә галалары ве обалары билен бирликде алан мүлк ерлери болупдыр.

Гат тиресиниң мүлк ери

24Ине, Мусаның гат тиресине онуң уругларына гөрә берен мүлк ерлери: 25Язер галасы, Гилгадың әхли галалары ве аммонларың юрдуның ярысы, Рабаның гүндогарындакы Арогере ченли; 26Хешбондан Раматмиспә ве Бетоныма ченли, Маханайымдан Дебириң арачәгине ченли; 27Бейтхарам дереси, Бейтнимра ве Сукот, Сапон, хешбон ханы Сихоның ханлыгының галан бөлеги. Онуң гүнбатар арачәги Иордандан Киннерет деңзине ченли болупдыр. 28Ине, гатларың уругларына гөрә галалары ве обалары билен бирликде алан мүлк ерлери шулардыр.

Гүндогардакы манаша тиресиниң мүлк ери

29Муса гүндогардакы манаша тиресине онуң айры-айры уругларына гөрә ер пайлап берипди. 30Оларың тутян ерлери Маханайым, тутуш Башан, Башан ханы Огуң әхли ханлыгы, Яйырың әхли галалары – җеми алтмыш гала;+
31Гилгадың ярысы, Аштарот ве Эдрей (Башан ханы Огуң ханлык эден галалары). Булар Манашаның оглы Макырың несиллери үчин оларың уруглары боюнча берлен пай болды+. 32Ине, шулар Мусаның Иордан дерясының аңырсындакы Мовап дүзлүгинде, Ерихоның гүндогарында пайлан мүлк ерлеридир. 33Эмма Муса леви тиресине мүлк бермеди. Сөз берши ялы, Ысрайыл Худайы Реббиң Өзи оларың мүлкүдир+.

14‑нҗи бап

Ысрайыллар ерлери пайлашярлар

14^1Ысрайылларың Кенганда алан мүлк ерлери шулардыр. Ол ерлери Элгазар руханы, Нунуң оглы Ешува ве ысрайыл тирелериниң уругбашылары олара мүлк хөкмүнде пайлап бердилер+. 2Реббиң Мусаның үсти билен олара буйрушы ялы, олар мүлк ерлери докуз тирәниң ве бир саны ярым тирәниң арасында биҗе атышмак билен пайлашдылар+. 3Себәби Муса ики тирә ве манаша тиресиниң ярысына мүлк ери Иорданың гүндогарындан берипди, эмма леви тиресине оларың арасындан мүлк бермәнди+. 4Юсубың неслинден манаша ве эфрайым тирелери гелип чыкды. Муса левилере ерден пай бермәнди, олара яшамак үчин диңе галалары, малдарчылык ве башга эмләклери үчин өри мейданларыны берипди+. 5Шейлеликде, ысрайыллар ерлери Реббиң Муса буйрушы ялы эдип пайлашдылар.

Калеп Хеброны мүлк аляр

6Яхуда тиресинден бирнәче адам Ешуваның янына Гилгала гелди. Оларың арасындан Кенизиң агтыгы Епуннәниң оглы Калеп оңа шейле дийди: «Реббиң Кадешбарнеяда икимиз хакда Худайың адамы Муса айдан сөзлерини билйәнсиң+. 7Реббиң гулы Муса ери гизлинликде гөзден гечирмек үчин Кадешбарнеядан мени иберенде, мен кырк яшымдадым. Шонда мен оңа йүрегимдәки җогабы гетирипдим. 8Эмма мениң билен биле гиден доганларым халкың йүрегине ховсала салдылар, мен болсам диңе Худайым Реббиң ызына эердим+. 9Шол гүн Муса касам эдип: „Аягыңың басҗак ерлери сениң ве чагаларыңың хемишелик мүлки болар, себәби сен тутуш калбың билен Худайым Реббиң ызына эердиң“ дийипди+. 10Шейлеликде, Өз сөз берши ялы, Реб мени дири галдырды, Реббиң Муса сөз берен дөврүнден бәри эййәм кырк бәш йыл гечипдир. Шол дөвүр ичинде ысрайыллар чөлде сергездан гезипдилер. Ине, инди мен сегсен бәш яшадым. 11Бу гүнки гүн хем мен Мусаның өзүми иберен гүнүндәки ялы гуҗурлы. Сөвешмәге хениз хем гуҗур-гайратым етҗек. 12Шоңа гөрә-де, Реббиң шол гүнки айдан бу даглыкларыны маңа бер. Ол ерде анакларың яшаяндыгыны, галаларының улудыгыны ве оларың берк сакланяндыгыны шол гүн өзүң хем эшидипдиң. Реббиң айдышы ялы, мен олары ковуп чыкарарын, Реб мениң билен биле болар»+. 13Ешува Епуннәниң оглы Калебе ак пата берди, оңа мүлк ер хөкмүнде Хеброны багыш этди. 14Кенизиң агтыгы Епуннәниң оглы Калебиң Ысрайыл Худайы Реббе йүрекден сыгынандыгы үчин, Хеброн онуң хемишелик мүлки болуп галды. 15Хеброның өңки ады Кирятарба экен. Арба анакларың арасында иң бейик адам экен. Шунлукда, ер урушдан дынып рахатланды+.

15‑нҗи бап

Яхуда тиресиниң мүлк ери

15^1Биҗе атышыкда яхуда тиресиниң уругларының пайына шу ашакдакы ерлер дүшди: гүнортада оларың мейданы Эдомың арачәги билен, гүнорта Син чөллүгине ченли барып етйәр. 2Оларың гүнорта арачәги узалып гидйән гүнортадакы айлаглардан, Өли деңзиң гутарян еринден башланяр. 3Соңра ол гүнорта Ичян гечидине тарап довам эдип, Син чөлүнден гечйәр. Кадешбарнеяның гүнортасындан Хесрона ве Аддара чыкып, ол ерден Карка тарап өврүлйәр. 4Соңра Асмондан гечип, Мүсүр дерясына ченли узалып гидйәр ве Ортаер деңзинде серхет гутаряр. Бу оларың гүнорта арачәги болар+. 5Яхуда тиресиниң гүндогар арачәги Өли деңиз болупдыр. Бу гүндогар арачәк демиргазыга тарап Иордан дерясының Өли деңзе гуйян ерине ченли узалып гидйәр. Демиргазыкдакы арачәк Иорданың деңзе гуйян еринден, деңиз айлагындан башланяр. 6Бу ерден арачәк Бейтхогла ченли барып, демиргазыкда Бейтарабадан гечйәр ве Рубен оглы Боханың ады дакылан даша ченли гидйәр+. 7Соңра арачәк Акор җүлгесинден Дебире ченли ёкары галып, демиргазыкда акымың гүнортасында ерлешйән Адуммым байырлыкларының гаршысындакы Гилгала тарап өврүлйәр. Арачәк бу ерден Эйншемеш чешмесине ченли довам эдип, Эйнрогеле етйәр. 8Бу ерден арачәк ябусларың галасы Иерусалимде ерлешйән дүзлүгиң гүнортасындакы Бенхинном дересинден ёкары галяр. Соңра ол Бенхинном дересиниң гүнбатарының гаршысындакы дагларың депесине ченли галып, демиргазыкдакы Рапа җүлгесиниң ахырына ченли баряр. 9Дагларың гершинден арачәк Нептова чешмесиниң гөзбашына тарап айланяр. Ол ерден хем Эпрон даглыгындакы галалара тарап гелйәр. Соңра ол Багала (бу Кирятъегарым) тарап ашак дүшйәр. 10Соңра серхет гүнбатар Багаладан Сегир дагына тарап айланяр, демиргазыкда Кесалон галаның Егарым дагларына ченли гидип, Бейтшемеше тарап өврүлйәр ве Тимнаның үсти билен айланып гечйәр. 11Ол ерден Экроның демиргазык тарапына гидйәр ве Шикарона тарап айланып, Багала дагының үсти билен Ябнееле гелйәр. Иң соңунда арачәк Ортаер деңзинде гутаряр. 12Ортаер деңзи ве онуң кенарлары гүнбатар арачәги эмеле гетирйәр. Яхуда тиресиниң уругларының әхли тараплайын арачәги, ине, шудур.

Калеп Хеброны ве Дебири басып аляр

13Реббиң буйрушы ялы, Ешува яхуда тиресиниң мүлк ериндәки Кирятарбаны, ягны Хеброны Епуннәниң оглы Калебе берди. Бу ер Анагың атасының хатырасына Кирятарба дийип атландырылыпды+. 14Калеп ол ерден анакларың үч уругыны: Шешайы, Ахыманы ве Талмайы чыкарып ковды. Булар Анагың несиллеридир+. 15Бу ерден ол Дебириң илаты билен урушмага гитди. Дебире өң Кирятсепер дийилйәрди+. 16Калеп: «Еңиш газанып, Кирятсепери басып алана, гызым Аксаны гелин эдип берҗек» дийди+. 17Бу галаны Калебиң доганы, Кеназың оглы Отниел басып алды. Калеп өз гызы Аксаны оңа берди. 18Той гүни Акса өз какасының янына гидип, ондан ер дилемек үчин Отниелден разылык алды. Акса барып, эшегинден дүшенде, Калеп ондан: «Гызым, нәме дилегиң бар?» дийип сорады. 19Акса какасына: «Маңа пешгеш берсене. Сен маңа Негеп чөлүниң гурак ерлерини бердиң, маңа сув булакларыны-да берәй!» дийди. Шунлукда, Калеп ёкаркы ве ашакы чешмелери хем оңа багыш этди+. 20Ине, яхуда тиреси өз уругларына гөрә шу ерлери мүлк эдип алды: 21Эдомың арачәгиниң голайындакы гүнорта Негеп чөлүнде олара шу галалар дегишлидир: Кабсеел, Эдер, Ягур, 22Кина, Димона, Адада, 23Кедеш, Хасор, Йытнан, 24Зип, Телем, Бегалот, 25Хасорхадат, Кирётхесрон (бу Хасор), 26Эмом, Шема, Молада, 27Хасаргада, Хешмон, Бейтпелет, 28Хасаршугал, Беершеба, Бизётия, 29Багала, Ией, Эсем, 30Элтолат, Кесил, Хорма, 31Зиклаг, Мадманна ве Сансанна, 32Левавот, Шилхим, Айын ве Риммон – оларың обалары билен биле җеми йигрими докуз гала. 33Гүнбатар байырлыкларда: Эштавол, Сорга, Ашна, 34Занова, Эйнганным, Тапува, Эйнам, 35Ярмут, Адуллам, Соко, Азека, 36Шагарайым, Адытайым, Гедера, Гедеротайым – обалары билен биле җеми он дөрт гала.

37Сенан, Хадаша, Мигдалгат, 38Дилеган, Миспе, Ёктеел, 39Лакыш, Боскат, Эглон, 40Каббон, Лахмас, Китлиш, 41Гедерот, Бейтдагон, Нагама, Македа. Булар обалары билен биле он алты галадыр.

42Либна, Этер, Ашан, 43Ефтах, Ашна, Несив, 44Кегила, Акзып, Мареша – обалары билен биле докуз галадыр.

45Экрон галасы ве онуң овнуклы-ирили обалары, 46Ашдодың голайындакы әхли галалар ве обалар, Экрондан Ортаер деңзине ченли, 47Ашдот галасы ве онуң овнуклы-ирили обалары, Газа галасы ве онуң овнуклы-ирили обалары билен Мүсүр дерясына ве Ортаер деңзиниң кенарларына ченли.

48Даглыкларда: Шамыр, Ятыр, Соко, 49Данна, Кирятсанна (бу Дебир), 50Анап, Эштемо, Аным, 51Гошен, Холон, Гило – обалары билен биле җеми он бир гала; 52Арав, Дума, Эшган, 53Янум, Бейтапува, Апеге, 54Хумта, Кирятарба (бу Хеброн) ве Сигор – обалары билен биле докуз гала; 55Магон, Кармел, Зип, Юта, 56Йизрегел, Ёкдегам, Занова, 57Кейн, Гибга, Тимна – обалары билен биле он гала; 58Халхул, Бейтсур, Гедор, 59Магарат, Бейтанот, Элтекон – обалары билен биле җеми алты гала; 60Кирятбагал (бу Кирятъегарым) ве Раба – обалары билен биле ики гала.

61Чөллүкде: Бейтараба, Мидин, Секака, 62Нибшан, Дуз галасы, Эйнгеди – обалары билен биле җеми алты гала. 63Яхудалар Иерусалимде яшаян ябуслары ковуп чыкарып билмедилер. Ябуслар бу гүнки гүн хем ол ерде яхудалар билен биле яшаярлар+.

16-нҗы бап

Эфрайым билен гүнбатардакы манаша тирелериниң мүлк ери

16^1Юсубың несиллериниң пайына биҗе боюнча Ерихоның голайындакы Иордандан Ерихо чешмесиниң гүндогарына ченли болан ерлер ве Ериходан башланып, Бейтел даглыгына узалып гидйән чөллүк дүшди. 2Арачәк Бейтелден Луза чыкып, Атаротда яшаян аркларың ерине ченли баряр+. 3Соңра ол гүнбатара тарап ашак дүшүп, яплетлериң арачәгине, ашакы Бейтхороның ве Гезериң арачәгине ченли гелип, деңизде тамамланяр. 4Шейлеликде, манаша тиресиниң ярысы ве эфрайым тиреси мүлк ерлерини алдылар.

Эфрайым тиресиниң мүлк ери

5Эфрайымларың уругларына гөрә алан ерлериниң арачәги шулар болупдыр: оларың мүлк ерлериниң гүндогар арачәги Атаротаддар болуп, ол ёкаркы Бейтхорона ченли баряр. 6Ол ерден арачәк Ортаер деңзи билен довам эдип, Микметадың демиргазыгына гелйәр ве Танатшылоның гүндогар тарапына өврүлип, Янованың гүндогарындан гечйәр. 7Яновадан Атаротаддара ве Нагара ченли ашак дүшүп, Ерихо биригип, Иордана барып етйәр. 8Арачәк Тапувадан чыкып, гүнбатара Кана җүлгесине тарап узалып гидйәр-де, Ортаер деңзине етип гутаряр. Ине, эфрайым ярым тиресине оларың уругларына гөрә берлен ерлер шулардан ыбарат. 9Эфрайым несиллерине булар билен бирликде манашалара дегишли болан галалардыр обалар хем бөлүнип берилди. 10Эфрайымлар Гезерде яшаян кенганлары ковуп чыкармадылар. Кенганлар шу гүнлер хем эфрайымларың ишини этмәге меҗбур эдилип, оларың арасында яшап йөрлер+.

17‑нҗи бап

Гүнбатардакы манаша тиресиниң мүлк ери

17^1Шейле хем, гүнбатардакы манаша тиреси үчин биҗе атылды. Манаша Юсубың новбахар оглуды. Манашаның илкинҗи оглы, Гилгадың какасы Макыр өкде уршуҗы боландыгы үчин, биҗе боюнча онуң уругына Гилгат ве Башан берлипди+. 2Манаша тиресиниң бейлеки уругларының: Абыгезериң, Хелегиң, Асрыелиң, Шекемиң, Хепериң ве Шемиданың хем биҗе боюнча Иордан дерясының гүнбатар тарапында пайлары барды+. 3Манашаның ювлугы, Макырың човлугы, Гилгадың агтыгы, Хепериң оглы Селопхадың огул перзенди ёкды. Онуң диңе бәш гызы болуп, оларың атлары шулардыр: Махла, Нога, Хогла, Милка ве Тирса+. 4Олар Элгазар руханының, Нунуң оглы Ешуваның ве ёлбашчыларың янына гелип, олара: «Реб Муса агаларымызың уруглары билен бирликде бизе хем мүлк ер бермеги буйрупды» дийдилер. Ешува Реббиң буйругына гөрә, олара хем бәш агасының уругларының арасында мүлк берди. 5-6Шейлеликде, гүнбатардакы манаша тиресине он пай ер берилди. Себәби Манашаның гыз говлуклары хем огул говлуклары билен бирликде мүлк алдылар. Манаша тиресиниң бейлеки уругларына Иордан дерясының гүндогар тарапында мүлк берилди.

7Манаша тиресиниң Иордан дерясының гүнбатарында тутян мейданы Ашерден башлап, Микметада ченли, ягны Шекемиң гүндогар тарапына ченли узалып, ол ерден арачәк гүнорта тарап Эйнтапуваның яшайҗыларына ченли етйәр. 8Тапува галасының даш-төвереги Манаша дегишлиди, эмма Тапува галасы эфрайымлылара дегишли болан Манашаның арачәгинде ерлешйәрди. 9Соңра арачәк Кана акымының гүнорта тарапы билен ашак дүшйәр. Акымың гүнортасындакы галалар Манашада ерлешселер-де, Эфрайыма дегишли болупдыр. Манашаның арачәги акымың демиргазык тарапында болуп, ол Ортаер деңзинде гутаряр. 10Гүнорта тарап Эфрайыма, демиргазык болса Манаша дегишли болуп, оларың гүнбатар арачәги Ортаер деңзи болупдыр. Оларың демиргазык-гүнбатар тарапы – Ашер, демиргазык-гүндогар тарапы болса Ысакар болупдыр. 11Ысакардан ве Ашерден манашалара обалары билен Бейтшеяны, Иблегамы, шейле-де Доруң (бу деңиз кенарында), Эндоруң, Тагнагың, Мегидоның илатыны ве обаларыны бердилер. 12Манашалар ол галаларың яшайҗыларыны ковуп чыкарып билмедилер ве кенганлар өз ерлеринде галып, яшамакларыны довам этдирдилер+. 13Ысрайыллар гүйчлененден соңра, кенганлары өзлери үчин меҗбуры иш эдйәнлере өвүрдилер. Эмма олары бүтинлей ковуп чыкармадылар.

Эфрайым ве манаша тирелери ер сораярлар

14Юсубың несиллери Ешува: «Нәме үчин сен бизе бир биҗе пай ве бир мүлк ер берйәрсиң? Бизиң болса адам санымыз көп, бизи Реб ялкады» дийдилер+. 15Ешува олара: «Эгер сизиң адам саныңыз көп болса ве Эфрайым даглыклары сизе дарлык эдйән болса, онда токайлара гидиң-де, шол ерде перизлериң ве рапаларың еринден өзүңизе ер ачың» дийди. 16Юсубың несиллери оңа: «Бу даглык мейданлар бизиң үчин етерлик дәл. Дүзлүкде яшаян әхли кенганларың, шейле хем, Бейтшеянда, онуң обаларында ве Йизрегел җүлгесинде яшаянларың демир сөвеш арабалары бар» дийдилер+. 17Соңра Ешува Юсубың несиллери болан манашалара ве эфрайымлара йүзленип, шейле дийди: «Сиз көп санлы ве сизде улы гүйч бар, шонуң үчин хем сизе диңе бир биҗе пай берип гоймалы дәлдир. 18Даглык мейданлар сизиңки болар. Ол ер токайлык болса-да, сиз оны арассаласаңыз, онуң дашкы серхетлерине ченли сизиңки болар. Кенганларың демир сөвеш арабалары бар болса-да, гүйчли болсалар-да, сиз олары ковуп чыкармагы башарарсыңыз».

18‑нҗи бап

Галан ерлериң пайланылышы

18^1Тутуш ысрайыл җемагаты Шилода йыгнанышды ве ол ерде Реббе йүз тутулян чадыр гурулды. Чүнки әхли ерлер ысрайыллара табын болупды+. 2Энтек ысрайыллардан өз мүлк ерини алмадык ене-де еди тире галыпды. 3Шонуң үчин хем Ешува олара шейле дийди: «Сиз хачана ченли ата-бабаларыңызың Худайы Реббиң өзүңизе берен ерлерини алмага бипервай гарап гезҗексиңиз? 4Хер тиреден үч адамы сайлаң, мен олары ерлере айланмага иберҗек, олар хер тирә етйән мүлк ери язга гечирсинлер-де, мениң яныма алып гелсинлер. 5Ерлери мүлк пайыны алмадык еди тирәниң арасында бөлсүнлер. Яхудалар өз өңки еринде гүнортада галар, Юсубың несиллери болса демиргазыкдакы еринде галар. 6Мүлк ериң еди бөлегини хем язга гечириң-де, маңа гетирип бериң. Мен шу ерде Худайымыз Реббиң хузурында сизиң үчин биҗе атарын. 7Сизиң араңызда левилериң пайы ёкдур, себәби оларың пайы Реббе руханы хөкмүнде гуллук этмекдир. Гатлар, рубенлер ве манаша тиресиниң ярысы эййәм өз мүлк ерлерини Иордан дерясының гүндогарындан алдылар. Бу ерлери олара Реббиң гулы Муса берипди»+. 8Шейдип, адамлар ёла дүшдүлер. Ешува ерлери өвренмәге гидйән ол адамлара шейле буйрук берди: «Әхли ерлери айланып чыкың ве оны язга гечириң-де, ызыңыза мениң яныма гелиң. Мен бу ерде Шилода Реббиң хузурында сизиң үчин биҗе атҗакдырын». 9Шейлеликде, адамлар ерлериң ичинден гечип, олары галама-гала еди бөлеге бөлүп, гөзден гечириш китабына яздылар. Соңра олар Шилодакы дүшелгә – Ешуваның янына гайдып гелдилер. 10Ол ерде Ешува Реббиң хузурында биҗе атып, ерлери ысрайылларың тирелерине өзлериниң бөлүшлери ялы пайлады.

Бенямин тиресиниң мүлк ери

11Илкинҗи болуп, бенямин тиресиниң уругларының биҗеси чыкды. Оларың биҗесине дүшен пай яхудалар билен Юсуп несиллериниң аралыгындакы ерлер болды. 12Оларың арачәгиниң демиргазык тарапы Иордан дерясындан башланяр, соң арачәк демиргазыкда Ерихо гершине чыкып, даглыкларың үсти билен гүнбатар тарапа өврүлип, Бейтавен чөллүгинде гутаряр. 13Бу ерден арачәк илерлигине Лузуң (бу өңки Бейтел) гүнорта гершине ченли гелйәр. Соңра ашакы Бейтхороның гүнортасындакы даглыкдан Атаротаддара дүшйәр. 14Соңра ол ерден айланып, дагларың гүнбатар тарапына өврүлйәр, яхудалара дегишли болан Кирятбагала (өңки Кирятъегарым) гелйәр. Бу оларың гүнбатар тарапының арачәгидир. 15Гүнорта арачәк Кирятъегарымың четинден башлап, Нептова чешмесине ченли гелип етйәр. 16Соңра арачәк Бенхинном дересиниң янындакы дагларың этегине ченли ашак дүшүп, Рапа дересине гелйәр. Ол демиргазыга Хинном дересине тарап ашак довам эдип, ябусларың галасының гүнорта эңңиди билен Эйнрогеле барып етйәр. 17Инди болса арачәк демиргазыкдан айланып, Эйншемеше гелйәр. Соңра Адуммым гечидиниң гаршысындакы Гелилода ченли узалып, Рубен оглы Боханың дашына тарап ашак дүшйәр+. 18Соңра Бейтарабаның демиргазык эңңиди билен гечип, Араба дүзлүгине тарап ашак дүшйәр. 19Арачәк Бейтхогланың демиргазыгы билен гидип, Өли деңзиң демиргазык айлагында ве гүнортада Иорданың четинде гутаряр. Бу оларың гүнорта арачәги болупдыр. 20Оларың гүндогар арачәги Иордан болупдыр. Бу бенямин тиресиниң уруглары боюнча әхли тараплайын арачәкленен мүлк ерлери болупдыр. 21Ине, булар болса бенямин тиресиниң уруглары боюнча алан галалары: Ерихо, Бейтхогла, Эмеккесис, 22Бейтараба, Самарайым, Бейтел, 23Авым, Пара, Опра, 24Кепар-аммоны, Опны, Геба – обалары билен биле җеми он ики гала. 25Гибгон, Рама, Беерот, 26Миспа, Кепира, Моса, 27Рекем, Йирпеел, Тарала, 28Села, Хаелеп, Ябус галасы (бу – Иерусалим), Гибга ве Кирятъегарым – обалары билен биле он дөрт гала. Бу бенямин тиресиниң өз уругларына гөрә алан мүлк еридир+.

19-нҗы бап

Шимгон тиресиниң мүлк ери

19^1Икинҗи гезек шимгон тиресиниң уругларының биҗеси чыкды. Оларың мүлки яхуда тиресиниң мүлк ериниң ичинден дүшди. 2Шимгон тиресиниң мүлк ерлери шулар болупдыр: Беершеба, Шеба, Молада,+
3Хасаршугал, Бала, Эсем, 4Элтолат, Бетул, Хорма, 5Зиклаг, Бейтмаркабот, Хасарсуса, 6Бейтлебаот, Шарухен – обалары билен биле он үч гала. 7Айын, Риммон, Этер, Ашан – обалары билен биле дөрт гала. 8Багалатбегериң ве Негеп чөлүндәки Раманың даш-төверегиндәки обалар хем шоңа гирйәрди. Буларың бары Шимгон тиресиниң өз уругларына гөрә алан мүлк ерлеридир. 9Шимгон тиресине мүлк ер яхудаларың пайындан бөлүнип берилди. Яхудаларың ер пайларының өзлеринден артыкдыгы себәпли, шимгон тиреси мүлк ерини оларың пайындан алды+.

Зебулун тиресиниң мүлк ери

10Үчүнҗи гезек зебулун тиресиниң уругларының биҗеси чыкды. Оларың мүлк ериниң арачәги Сарыда ченли узаляр. 11Арачәк гүнорта Маргала ченли гидип, Даббешеде барып етйәр ве Ёкнегамың гүндогар акымына гелйәр. 12Соң Сарыддан ызына гайдып, Гүнүң догян тарапына Кислот-табора гелйәр. Ол ерден Даберада гелип, Япыя тарап ёкары чыкяр. 13Ол ерден гүндогара Гатхепере ве Этказына тарап гечйәр, соңра Риммона тарап довам эдип, Нега тарап өврүлйәр. 14Демиргазык арачәк Ханнатона тарап айланып, Йыптахел җүлгесинде гутаряр. 15Катат, Нахалал, Шимрон, Йыдала, Бейтуллахам – обалары билен биле он ики гала. 16Ине, булар Зебулун тиресиниң уруглары боюнча алан мүлк ери, оларың галалары ве обаларыдыр+.

Ысакар тиресиниң мүлк ери

17Дөрдүнҗи гезек ысакар тиресиниң уругларының биҗеси чыкды. 18Оларың ерине шулар дегишлидир: Йизрегел, Кесуллот, Шунем, 19Хапарайым, Шиён, Анахарат, 20Рабыт, Кишён, Эбес, 21Ремет, Эйнганным, Эйнхадда, Бейтпаззес. 22Арачәк Табора, Шахасума, Бейтшемеше янашып, Иорданда гутаряр – обалары билен биле алты гала. 23Ине, булар Ысакар тиресиниң уруглары боюнча алан мүлк ерлери, галалары ве обаларыдыр.

Ашер тиресиниң мүлк ери

24Бәшинҗи гезек ашер тиресиниң уругларының биҗеси чыкды. 25Оларың арачәги Хелкат, Халы, Бетен, Акшап, 26Аламмелек, Амат, Мишал; гүнбатар Кармел дагына ченли ве Шихорлыбнат галасына ченли барып етйәр. 27Соңра арачәк ызына гүндогара Бейтдагона тарап айланып, Зебулуна, Йыптахел җүлгесине, демиргазыкда Бейтемеге ве Негиеле баряр. Соңра ол демиргазыкда Кабула, 28Эброна, Рехоба, Хаммона, Кана ве Бейик Сидона ченли довам эдйәр. 29-30Шундан соң серхет Рама өврүлип, берк Сур галасына гелйәр ве ене-де ызына Хоса тарап айланып, Ортаер деңзинде гутаряр. Оларың ерлерине Махалап, Акзып, Умма, Апек, Рехоп үлкелери хем дегишлидир. Олар обалары билен биле җеми йигрими ики галадыр. 31Ашер тиресиниң уруглары боюнча алан мүлк ерлери, галалары ве обалары, ине, шулардан ыбаратдыр.

Нафталы тиресиниң мүлк ери

32Алтынҗы гезек нафталы тиресиниң уругларының биҗеси чыкды. 33Оларың арачәги Хелепден, Сагананнымдакы дуб токайларындан, Адамынекепден ве Ябнеелден Лаккума ченли гелип, ол Иорданда гутаряр. 34Серхет гүнбатара Азноттабора өврүлип, соң Хукога баряр, гүнорта тарапдан Зебулуна, гүнбатар тарапдан болса Ашере ве гүндогар тарапдан Иорданың якасында болан Яхуда янашяр. 35Олара дегишли болан берк галалар шулардыр: Сиддим, Сер, Хаммат, Ракат, Киннерет, 36Адама, Рама, Хасор, 37Кедеш, Эдрей, Эйнхасор, 38Йырон, Мигдалел, Хорем, Бейтанат ве Бейтшемеш – обалары билен биле он докуз гала. 39Бу болса нафталы тиресиниң уругларына гөрә дүшен мүлк ерлери, галалары ве обаларыдыр.

Дан тиресиниң мүлк ери

40Единҗи гезек дан тиресиниң уругларының биҗеси чыкды. 41Оларың пайына дүшен мүлк ерлер шулардан ыбарат: Сорга, Эштавол, Иршемеш, 42Шагалбын, Аялон, Йытла, 43Эйлон, Тимна, Экрон, 44Элтеке, Гибетон, Багалат, 45Ехут, Бенейберак, Гатриммон, 46Мейяркон ве Яфоның гаршысындакы ерлер билен Ракон+. 47Эмма дан тиресине өз ерлерини эелемек агыр дүшди, олар Лешеме гаршы сөвеше чыкып, оны басып алдылар. Олары гылычлап өлдүрип, ерлерини өзлерине мүлк эдип алдылар ве ол ерде ерлешдилер. Олар Лешеме Дан дийип, аталары Даның адыны гойдулар+. 48Ине, бу болса дан тиресиниң уруглары боюнча алан мүлк ерлери, оларың галалары ве обаларыдыр.

Ер пайламак иши тамамланяр

49Мүлк ерлери арачәкләп бөлүп гутаранларындан соң, ысрайыллар өз араларындан Нунуң оглы Ешува мүлк пай бердилер. 50Олар оңа Реббиң буйругы боюнча Эфрайым даглыгындакы Тимнатсерах галасыны бердилер. Бу галаны онуң өзи сорапды. Ешува бу галаны тәзеден гуруп, ол ерде орнашды+. 51Ине, шулар Элгазар руханының, Нунуң оглы Ешуваның ве Ысрайыл тирелериниң уругбашыларының Реббе йүз тутулян чадырың гирелгесинде, Шилода Реббиң хузурында Ысрайыл тирелерине биҗе боюнча пайлап берен мүлк ерлеридир. Шейлелик билен, олар ерлери пайламак ишини тамамладылар.

20‑нҗи бап

Гачыбаталга галалары

(Канун таглыматы 19:1-13; Чөлде 35:6-34)

20^1⚫Реб Ешува шейле дийди:+
2«Ысрайыллара айт: Мен сизе Мусаның үсти билен гачыбаталга галалары барада айдыпдым. Шоларың хайсы галалар болмалыдыгыны сиз өз араңызда кесгитләң. 3Төтәнликден я-да ялңышлык билен адам өлдүрен ганхор ол ере гачып, өзүни горап билер. Гой, ол галалар ганхорлар үчин өлдүрилениң хоссарындан гачыбаталга болсун. 4Кимде-ким шол галаларың бирине гачып барса, ол адам галаның гирелгесинде, дервезәниң агзында дуруп, шол галаның яшулуларына эшитдирип, өз ягдайыны хабар берсин. Олар ол адамы өз яшайҗыларының бири хөкмүнде кабул эдип, оңа өз араларында галада яшамага орун берерлер. 5Эгер-де онуң ызындан өлдүрилениң хоссары ар алмак үчин гелсе, онда галадакы яшулулар ганхоры онуң элине бермели дәлдирлер, себәби ганхор онуң якыныны билкастлайын өлдүрмәндир. Өлдүрен адамы билен онуң өң хич хили душманчылыгы болмандыр. 6Җемагат үйшүп, ганхор барада хөкүм чыкарянча ве тә шол вагткы баш руханы өлйәнчә, гой, ол шол галада яшаберсин. Соңра ол гачып гайдан галасына, өз өйүне доланып билер». 7Шейлелик билен, олар Нафталы даглыгында Җелиледе Кедеш галасыны, Эфрайым даглыгында Шекеми ве Яхуда даглыгында Кирятарбаны (Хеброны) белледилер. 8Шейле хем Иордан дерясының аңырсындан Ерихоның гүндогарында олар рубен тиресинден дүзлүкдәки чөлде ерлешйән Бесери, гат тиресинден Гилгатдакы Рамоды, манаша тиресинден Башандакы Голаны белледилер. 9Бу галалар әхли ысрайыллар ве оларың арасында яшаян гелмишеклер үчин гачыбаталга хөкмүнде белленилди. Адамы төтәнликде өлдүрен ганхор шол галалара гачып барып, ондан ар алмакчы болян хоссарлардан башыны гутарып билер. Җемагат маслахатлашып, адалатлы хөкүм чыкарянча, ол ганхор шол галада ховпсузлыкда яшап билер.

21‑нҗи бап

Левилере берлен галалар

21^1⚫Леви тиресиниң ёлбашчылары Элгазар руханының, Нунуң оглы Ешуваның ве әхли Ысрайыл тирелериниң уругбашыларының янына гелдилер. 2Левилер Кенган юрдуның Шило галасына гелип, олара: «Реб бизе яшамак үчин галалар ве ири шахлы малларымыз үчин өри мейданлар бермеги Муса аркалы буйрупды» дийдилер. 3Шейлеликде, Реббиң буйругы боюнча ысрайыллар левилере өз мүлк ерлеринден шу ашакдакы галалары ве өри мейданларыны бердилер. 4Илкинҗи кохат уругының биҗеси чыкды. Левилерден болан Харун руханының несиллерине биҗе боюнча яхуда, шимгон ве бенямин тирелеринден сайланып, он үч гала берилди+. 5Бейлеки галан кохат уругына биҗе боюнча эфрайым, дан тирелеринден ве гүнбатардакы манаша тиресинден он гала берилди. 6Гершон уругы хем биҗе атышыкда ысакар, ашер, нафталы тирелеринден ве Башандакы манаша тиресинден өзлерине он үч гала алдылар. 7Мерары уругы өзлерине рубен, гат ве зебулун тирелеринден он ики гала алдылар. 8Шейлеликде, ысрайыллар Реббиң Мусаның үсти билен буйрушы ялы, бу галалары өри мейданлары билен бирликде левилере биҗе боюнча пайлап бердилер. 9-10Ысрайыллар левилерден болан кохат уругындан Харуның несиллерине яхуда ве шимгон тирелериниң хайсы галаларыны бермелидигини кесгитледилер, себәби оларың биҗеси биринҗи чыкыпды. 11Ысрайыллар олара Кирятарбаны (Арба Анагың какасыды) берипдирлер. Бу Яхуда даглыгындакы Хеброн галасы болупдыр, онуң даш-төверегини өри мейдан тутяр+. 12Эмма галаның якынындакы ачык мейданларыны ве онуң обаларыны болса Епунне оглы Калеп мүлк ер хөкмүнде алыпды. 13Харун руханының несиллерине ганхорлар үчин гачыбаталга болан Хеброн галасыны ве Либнаны, 14Ятыры, Эштемованы, 15Холоны, Дебири, 16Айыны, Ютаны, Бейтшемеши, оларың хер бириниң өри мейданлары билен биле бу ики тиреден җеми докуз гала бердилер. 17Олар бенямин тиресинден хем шу галалары алдылар: Гибгоны, Гебаны, 18Анатоды ве Алмоны, оларың херсиниң өри мейданлары билен биле җеми дөрт гала. 19Шу саналан он үч гала өри мейданлары билен биле Харун руханының несиллерине берилди. 20Левилериң кохат неслиниң галан бөлеги биҗе боюнча эфрайым тиресинден галалар алдылар. 21Олар ганхорлар үчин гачыбаталга болан, Эфрайым даглыгындакы Шекем галасыны, шейле хем Гезери, 22Кибсайымы, Бейтхороны өри мейданлары билен биле олара бердилер. Булар җеми дөрт галадыр. 23Олар дан тиресинден Элтеке, Гибетон, 24Аялон ве Гатриммон галаларыны өри мейданлары билен биле алдылар. Булар җеми дөрт галадыр. 25Олара гүнбатардакы манаша тиресинден шу галалары: Тагнагы, Гатриммоны – җеми ики галаны өри мейданлары билен биле бердилер. 26Шу ёкарда саналан он гала, өри мейданлары билен бирликде кохат несиллериниң галан бөлегине берилди. 27Левилериң гершон уругына гүндогардакы манаша тиресинден ганхорлар үчин гачыбаталга болан Башандакы Голан галасы ве Беештераг – җеми ики гала, оларың өри мейданлары билен биле берилди. 28Ысакар тиресинден болса олара Кишён, Даберат, 29Ярмут, Эйнганным галаларыны – җеми дөрт галаны оларың өри мейданлары билен биле алдылар. 30Ашер тиресинден олара Мишал, Абдон, 31Хелкат ве Рехоп галалары – җеми дөрт гала херсиниң өри мейданлары билен биле берилди. 32Олара нафталы тиресинден ганхорлар үчин гачыбаталга болан, Җелиледәки Кедеш галасы, шейле хем Хаммотдор, Картан галалары – җеми үч гала өри мейданлары билен биле берилди. 33Шу саналан он үч гала, оларың өри мейданлары билен бирликде гершон уругына берилди.

34Левилериң галан мерары уругына болса зебулун тиресинден галалар берилди. Олара Ёкнегам, Корта, 35Риммон, Нахалал галалары – җеми дөрт гала херсиниң өри мейданлары билен биле берилди. 36Рубен тиресинден олара Бесер, Яхса, 37Кедемот, Мейпагат галалары – җеми дөрт гала херсиниң өри мейданлары билен биле берилди. 38Гат тиресинден олара ганхорлара гачыбаталга эдилип белленен Гилгатдакы Рамот галасы ве Маханайым, 39Хешбон, Язер галалары өри мейданлары билен биле берилди. Булар җеми дөрт галадыр. 40Шейлеликде, левилериң галан мерары уругының пайына биҗе боюнча җеми он ики гала дүшди. 41Ысрайыллардан левилере мүлк хөкмүнде берлен галаларың җеми өри мейданлары билен бирликде кырк секиз болды. 42Шол галаларың хер бириниң даш-төверегини өри мейдан гуршап алярды. Өри мейдансыз екеҗе-де гала ёкды.

43Ине, Реб ысрайылларың ата-бабаларына ант ичип сөз берен ериниң әхлисини олара берди. Олар бу ерлери эеләп, ол ерде яшадылар+. 44Реб оларың ата-бабаларына сөз берши ялы, олара әхли тарапдан парахатчылык берди. Оларың душманларының екеҗеси хем оларың өңүнде дуруп билмеди. Реб оларың душманларыны өз эллерине берди+. 45Реббиң Ысрайыл несиллерине берен аҗайып вадаларындан екеҗе сөзи хем ерине етмән галмады. Оларың әхлиси хакыкат йүзүнде берҗай болды+.

22‑нҗи бап

Гүндогар тирелер өз мүлклерине доланярлар

22^1Соңра Ешува рубен, гат тирелерини ве гүндогардакы манаша тиресини янына чагырып, 2олара шейле дийди: «Сиз Реббиң гулы Мусаның буйрукларыны ерине етирдиңиз ве мениң әхли табшырыкларыма боюн болдуңыз+. 3Бүтин шол вагтың довамында сиз доганларыңызы шу гүне ченли еке ташламадыңыз ве өз Худайыңыз Реббиң буйрукларыны дыкгат билен ерине етирдиңиз. 4Ине, Худайыңыз Реб сизиң доганларыңыза сөз берши ялы, олара парахатчылык берди. Шонуң үчин хем, инди сиз өз өйлериңизе, ягны Реббиң гулы Мусаның Иордан дерясының бейлеки тарапында сизе берен ерлерине эелик этмәге доланып барың+. 5Эмма Реббиң гулы Мусаның сизе берен буйрукларыны ве кануныны долы берҗай эдиң. Худайыңыз Ребби сөйүң, әхли ерде Онуң ёлундан йөрәң, табшырыкларыны ерине етириң, Оңа бил баглаң ве бүтин йүрегиңиз билен җан-тенден Оңа гуллук эдиң»+. 6Соңра ак пата берип, Ешува олары угратды ве олар өз өйлерине гайтдылар. 7Ине, манаша тиресиниң ярысына Мусаның Башанда берен ери, эмма Ешува бейлеки ярысына Иордан дерясының демиргазык тарапында, өз доганларының арасындан берди. Шейлеликде, олара ак пата берип, өйлерине угратды+. 8Ешува олара: «Улы байлык билен, сүри-сүри мал билен, алтын-күмүш билен, мис-демир билен, көп эгин-эшик билен ызыңыза доланың. Душманларыңызы еңип, олардан алан олҗаларыңызы өз доганларыңыз билен пайлашың» дийди+. 9Шейлеликде, рубен, гат тирелери ве гүндогардакы манаша тиреси Кенганың Шило галасындакы бейлеки ысрайыллары ташлап, Гилгада тарап, Реббиң Мусаның үсти билен олара берен мүлк ерлерине эелик этмәге ызларына гайтдылар.

Иорданың янындакы гурбанлык сыпасы

10Рубен, гат тирелери ве гүндогардакы манаша тиреси Кенганда Иорданың голайына гелип, деряның якасында әпет бир гурбанлык сыпасыны бина этдилер. 11Ине, рубенлериң, гатларың ве гүндогардакы манаша тиресиниң Кенганың арачәгинде, Иорданың боюнда, ысрайылларың тарапында гурбанлык сыпасыны гурандыклары барадакы хабар ысрайыл халкына гелип етди. 12Бу тәзелиги эшиденлеринде, тутуш ысрайыл җемагаты Шилода бир ере йыгнанып, олара гаршы сөвешмәге аяга галды. 13Соңра ысрайыллар Гилгада тарап – рубенлериң, гатларың ве гүндогардакы манаша тиресиниң үстүне Элгазар руханының оглы Пинехасы ибердилер+. 14Онуң билен биле он саны ёлбашчы хем гитди. Олар ысрайылың хер тиресинден сайланып, херси ысрайыл уругларының баштутаныдылар. 15Олар Гилгада – рубенлериң, гатларың ве гүндогардакы манаша тиресиниң янына гелип, олара шейле дийдилер: 16«Реббиң тутуш җемагаты шейле диййәр: „Бу нәхили дөнүклик? Сиз Ысрайыл Худайы Реббиң гаршысына чыкдыңызмы? Сиз Реббе гуллук этмекден йүз өвүрдиңизми? Сиз өз гурбанлык сыпаңызы гуруп, Реббе гаршы баш гөтерйәңизми+? 17Бизиң үчин Пегорың кануны бозаны азмы нәме? Чүнки ол Реббиң җемагатына гыргын кеселини гетирди. Биз энтеклер хем ондан тәмизленип билемзок+. 18Сиз болса бу гүн Ребден боюн товладыңыз! Эгер сиз бу гүн Реббе баш гөтерсеңиз, эртир Ол тутуш ысрайыл җемагатына гөз гөркезер. 19Эгер сизиң мүлк ерлериңиз пәк болмаса, онда Реббиң топрагына – мукаддес чадырың дуран ерине гечиң-де, мүлк ериңизи бизиң арамыздан алың. Эмма бизиң Худайымыз Реббиң гурбанлык сыпасындан башга өз гурбанлык сыпаңызы гуруп, Реббе ве бизе гаршы баш гөтермәң. 20Ядыңыздамы, Зераның човлугы Акан Реббе айры гойлан затлардан огурлап, дөнүклик эдипди. Мунуң үчин болса җеза тутуш ысрайыл җемагатының үстүнден инди. Бу гүнә үчин онуң диңе еке өзи өлмәнди“»+. 21Рубен, гат тирелери ве гүндогардакы манаша тиреси Ысрайыл тирелериниң уругбашыларына шейле җогап бердилер: 22«Реб худайларың Худайыдыр! Реб худайларың Худайыдыр! Ол билйәндир, гой, ысрайыл халкы хем билсин: эгер биз Реббе боюн эгмезлик я-да дөнүклик эден болсак, сизиң бу гүн бизе рехимиңиз инмесин!+
23Эгер биз гурбанлык сыпамызы Ребби рет этмек үчин гуран болсак, онуң үстүнде якма гурбанлыгыны я галла садакасыны, я-да саламатлык гурбанлыгыны бермек үчин гуран болсак, онда Реббиң Өзи бизе берк җеза берсин. 24Хакыкатда болса, биз муны әтиячлык үчин этдик, себәби вагт гелер, шонда сизиң несиллериңизиң бизиң несиллеримизден: „Ысрайыл Худайы Реб билен сизиң нәме ишиңиз бар?“ дийип сорарлар. 25Реб Иордан дерясыны бизиң билен сизиң араңызда арачәк эдип гойды. Сизиң Ребде хич хили пайыңыз ёк диймезликлери үчин, шейле хем, сизиң несиллериңиз бизиңкилере Реббе сежде этмәге ёл гояр ялы, 26биз өз гурбанлык сыпамызы гурмагы йүрегимизе дүвдүк. Бу якма гурбанлыгы үчин хем дәл, мал садакасы үчин хем дәл. 27Эмма бу сиз билен бизиң ве соңкы несиллеримизиң арасында субутнама болмагы үчиндир. Мунда биз өз якма гурбанлыкларымыз, мал садакаларымызы ве саламатлык гурбанлыкларымызы бермек билен Реббиң өңүндәки борчларымызы Онуң хузурында ерине етирерис. Вагт геленде, сизиң несиллериңиз бизиң несиллеримизе: „Сизиң Ребде пайыңыз ёк“ дийип, хич хачан айдып билмезлер. 28Шейле хем, биз белли бир нетиҗә гелдик, хачан хем болса бир вагт олар бизе ве бизиң несиллеримизе шейле дийәйселер, биз олара: „Ата-бабаларымызың Реббе гуран бу гурбанлык сыпасының нусгасына середиң, бу якма гурбанлыгы я-да мал садакасы үчин дәл-де, сиз билен бизиң арамызда субутнама болмагы үчиндир“ диерис. 29Мукаддес чадырың өңүнде дуран Худайымыз Реббиң гурбанлык сыпасындан башга үйтгешик гурбанлык сыпасыны гурмак ве онда якма гурбанлыгыны, галла садакасыны я-да мал садакасыны берип, Ребби әсгермезлик эдип, Оны рет этмеклик бизден даш болсун!»

30Пинехас руханы ве онуң билен гелен җемагат баштутанлары, Ысрайыл тирелериниң уругбашылары рубенлериң, гатларың ве гүндогардакы манаша тиресиниң айданларыны эшиденлеринде, бу сөзлерден хошал болдулар. 31Элгазар руханының оглы Пинехас рубенлере, гатлара ве гүндогардакы манаша тиресине: «Хәзир биз Реббиң өз арамыздадыгыны билйәрис, себәби сиз Реббе гаршы дөнүклик этмәнсиңиз, гайтам, сиз бүтин ысрайыл халкыны Реббиң җезаландырмагындан халас этдиңиз» дийди+.

32Шундан соң Пинехас ве ёлбашчылар рубенлери ве гатлары Гилгатда галдырып, өз юрдуна доланып гелдилер ве ысрайыллара оларың айданларыны гүррүң бердилер. 33Шейлеликде, ысрайыллар оларың эден ишинден хошал болдулар ве Худая алкыш айтдылар. Шундан соң олар рубенлериң ве гатларың яшаян ерлерине чозуп, олар билен уруш этмек ве олары тоздурмак хакында келам агыз сөз айтмадылар. 34Рубенлер ве гатлар гурбанлык сыпасына «Субутнама» дийип ат бердилер. Олар: «Чүнки бу бизиң арамызда Реббиң Худайдыгының субутнамасыдыр» дийдилер+.

23‑нҗи бап

Ешуваның хошлашык сөзи

23^1Реббиң ысрайыллара даш-төверегиндәки әхли душманларындан парахатчылык беренинден бәри көп вагт гечипди ве Ешуваның хем яшы бирчене барып, гоҗалык яшына етипди+. 2Ешува әхли ысрайыллары, оларың яшулуларыны, баштутанларыны, казыларыны ве ёлбашчыларыны янына чагырып, олара шейле дийди: «Инди мениң көпүм гечип, азым галды. 3Худайыңыз Реббиң сизиң бәхбидиңиз үчин бу миллетлериң барыны нәхили гүне саландыгына өзүңиз гөзли шаятсыңыз. Сизиң үчин сөвешен Худайыңыз Реббиң хут Өзүдир+. 4Ядыңыздадыр, мен бу миллетлериң ве басып алан бейлеки миллетлеримиң әхли ерлерини, Иордан дерясындан Ортаер деңзиниң гүнбатарына ченли болан аралыгы сизиң тирелериңизе биҗе боюнча мүлк эдип пайлап бердим+. 5Худайыңыз Реббиң Өзи олары ыза серпикдирип, сизиң өңүңизден ковуп чыкарар. Худайыңыз Реббиң сизе сөз берши ялы, сиз оларың ерлерини эеләрсиңиз+. 6Шонуң үчин хем Мусаның Канун китабындакы языланларың барына боюн эгип, оны долы ерине етирмекде өрән мерт дуруң. Ондан хич яна совулмаң+. 7Араңызда галып, яшап йөрен бу гелмишек миллетлер билен гарышмаң, оларың худайларының атларыны агзамаң, оларың адындан ант ичмәң, олара гуллук эдип, сежде этмәң+. 8Диңе шу гүнки болшуңыз ялы, Худайыңыз Реббе бил баглаң+. 9Реб сизиң өңүңизден бейик ве гүйчли миллетлери ковуп чыкарды, шу вагта ченли оларың екеҗеси хем сизиң өңүңизде дуруп билмеди+. 10Сизиң бириңиз оларың мүңүсини гачырдыңыз, себәби Худайыңыз Реб эдил сөз берши ялы, сизиң тарапыңызда сөвешди+. 11Шонуң үчин хем сиз Худайыңыз Ребби җан-тенден сөйүң. 12Эмма сиз Ребден йүз өврүп, араңызда дири галан бейлеки миллетлере гошулсаңыз, олар билен гыз алшып-бершип, гарындашлык ачсаңыз,+
13онда шуны билип гоюң, чүнки сизиң Худайыңыз Реб шондан соң ол миллетлери сизиң өңүңизден ковуп чыкармаз. Терсине, олар сизе дузак ве тор боларлар, тә Худайыңыз Реббиң берен бу говы еринден айрылып ёк болянчаңыз, аркаңызы гамчылап, гөзүңизе тикен болуп дүртүлерлер. 14Ине, гөршүңиз ялы, мениң саналгым долды. Худайыңыз Реббиң сизе берен әхли аҗайып вадаларының екеҗеси хем ерине етмән галмандыгыны сизиң хут өзүңиз месе-мәлим билйәңиз. Онуң хер бир сөзи амала ашды, екеҗеси хем хакыката өврүлмән галмады+. 15Йөне Худайыңыз Реббиң хер бир аҗайып вадасының хакыката өврүлиши дек, Өзүниң берен оңат еринден сизи ёк эдйәнчә, башыңыздан бела-бетерлери-де индерер+. 16Эгер-де сиз өзүңизе берҗай этмек үчин берлен Худайыңыз Реббиң әхтини бозсаңыз ве башга худайлара гуллук эдип, олара сежде этсеңиз, онда Реббиң гахар-газабы сизиң гаршыңыза туташар. Сиз Реббиң берен бу оңат еринде шобада хеләк боларсыңыз».

24‑нҗи бап

Ешува ысрайыллар билен әхт баглашяр

24^1Шейлеликде, Ешува әхли ысрайыл тирелерини Шекеме йыгнады. Оларың арасындан Ысрайылың яшулуларыны, баштутанларыны, казыларыны ве ёлбашчыларыны чагырды. Оларың өзлери гелип, Худайың хузурында дурдулар. 2Соңра Ешува әхли халка йүзленип, шейле дийди: «Ысрайыл Худайы Реб шейле диййәр: „Сизиң ата-бабаларыңыз мундан көп йыл өң Евфрат дерясының боюнда яшап, башга худайлара гуллук этдилер. Оларың бири хем Ыбрайым билен Нахорың какасы Терады+. 3Эмма Мен атаңыз Ыбрайымы Евфрат дерясының боюндан әкидип, тутуш Кенганың ерини бердим ве онуң неберелерини көпелтдим. Мен оңа Ысхак диен бир огул бердим+. 4Ысхага хем Якуп билен Ысавы бердим. Мен Ысава Сегир даглыгыны мүлк бердим, йөне Якуп несиллери билен Мүсүре гитди+. 5Соңра Мен Муса билен Харуны Мүсүре ибердим ве оларың арасында эден әхли бела-бетерлерим билен мүсүрлилере гөз гөркездим. Шондан соң сизи ол ерден алып чыкдым+. 6Мен сизиң ата-бабаларыңызы Мүсүрден алып чыканымда, сиз деңзе гелдиңиз. Мүсүрлилер ат-арабалары ве сөвеш арабалы эсгерлери билен сизиң ата-бабаларыңызың ызындан Гызыл деңзе ченли коваладылар+. 7Шонда ысрайыллар перят эдип, Мен-Ребден көмек сорап ялбаранларында, Мен олар билен мүсүрлилериң аралыгыны түм-гараңкылыга гапладым. Мен мүсүрлилериң үстүни деңзиң сувы билен өртүп, гарк этдим. Сиз Мениң мүсүрлилере нәме эденими өз гөзлериңиз билен гөрдүңиз. Соңра сиз узак вагтлап чөлде яшадыңыз+. 8Шейдип, Мен сизи Иорданың гүндогарында яшаян аморларың ерине гетирдим. Олар сизиң гаршыңыза урушдылар, эмма Мен олары сизиң элиңизе бердим. Мен олары сизиң өңүңизде гырып ташладым ве сиз оларың ерлерини өзүңизе мүлк алдыңыз. 9Мовабың ханы Сипор оглы Баллак Ысрайыла гаршы урушмага тайярлананда, ол Бегор оглы Билгама сизи нәлетлемек үчин хабар иберди+. 10Эмма Мен Билгама гулак асмадым, шейлеликде, ол ене-де сизе ак пата берди ве Мен сизи Баллагың элинден халас этдим+. 11Соңра сиз Иордан дерясындан гечип, Ерихо гелдиңиз. Ерихоның яшайҗылары хем эдил хетлер, аморлар, перизлер, кенганлар, гиргашлар, хивилер ве ябуслар ялы сизиң гаршыңыза чыкдылар, эмма Мен олары хем сизиң элиңизе бердим+. 12Мен ики амор ханыны ховсала салып, олары сизиң өңүңизден ковуп чыкардым. Сиз олары өз гылычларыңыз билен я-да ок-яйларыңыз билен еңмедиңиз+. 13Мен сизе өз зәхметиңизи сиңдирмедик ерлериңизи ве өз гурмадык галаларыңызы бердим, хәзир сиз ол ерлерде яшап йөрсүңиз. Сиз өз отуртмадык үзүм ве зейтун багларыңызың мивелеринден ийип йөрсүңиз“+.

14Шонуң үчин хем инди сиз Ребден горкуң, Оңа ак йүрекден ыхлас билен гуллук эдиң. Сиз ата-бабаларыңызың Евфрат дерясының аңырсында ве Мүсүрде сежде эден худайларыны ташлаң. Диңе Реббе гуллук эдиң+. 15Реббе гуллук этмеги макул гөрмесеңиз, онда шу гүн киме гуллук этҗекдигиңизи сайлаң: сиз Евфрат дерясының аңырсындакы ата-бабаларыңызың гуллук эден худайларына гуллук этҗекмисиңиз я-да хәзирки яшаян ериңиздәки аморларың худайларына? Эмма хоҗалыгым билен мен болса Реббе гуллук этҗекдирин»+. 16Соңра адамлар Ешува шейле җогап бердилер: «Биз хич вагт Реббе дөнүклик этмерис! Башга худайлара гуллук этмек бизден даш болсун! 17Худайымыз Реббиң Өзи бизи ве ата-бабаларымызы Мүсүр гулчулыгындан алып чыкды ве гөзүмизиң алнында көп гудратлы ишлери этди. Бизиң йөрәп гечен бүтин ёлларымызда, әхли миллетлериң арасында Реб бизиң җанымызы аман саклады. 18Биз бу ере чозуш эденимизде, Реб бу ерде яшаян әхли аморлары бизиң өңүмизден ковуп чыкарды. Шонуң үчин биз хем Реббе гуллук этҗекдирис, себәби Ол бизиң еке-тәк Худайымыздыр».

19Ешува халка: «Сиз Реббе гуллук эдип билмерсиңиз, чүнки Ол мукаддес Худайдыр, Ол габанҗаң Худайдыр. Сизиң языкларыңызы я-да гүнәлериңизи багышламаз+. 20Эгер сиз Ребби терк эдип, кесеки худайлара гуллук этсеңиз, онда Ол сизе өң көп ягшылыклар эден хем болса, сизден йүз өвүрер, нәлетләп, сизи ёк эдип ташлар» дийди+. 21Адамлар Ешува: «Ёк! Биз Реббе гуллук эдерис!» дийдилер. 22Соңра Ешува ене-де олара: «Реббе гуллук этмеги сайлап аландыгыңыза сизиң өзүңиз хакыкы шаятсыңыз» дийди. Олар хем: «Хава, биз шаятдырыс!» дийип җогап бердилер.

23Ешува халка йүзленип: «Инди өз араңыздакы кесеки худайлары айрып ташлаң ве тутуш йүрегиңиз билен Ысрайылың Худайы Реббе тарап өврүлиң» дийди. 24Халк оңа: «Хава, биз Худайымыз Реббе гуллук эдерис ве Онуң сөзүне боюн эгерис!» дийди. 25Шейлеликде, Ешува шол гүн адамлар билен әхт баглашды ве Шекемде олар үчин парзлар ве дүзгүнлер чыкарды. 26Ешува шейле хем бу сөзлери Худайың Канун китабына язды. Соңра ол әпет бир дашы алып, Реббиң мукаддес ериндәки дуб агаҗының дүйбүнде гойды+. 27Ол әхли халка йүзленип: «Гөрйәңизми, шу даш бизиң үчин субутнама болар. Бу даш Реббиң бизе айдан әхли сөзлерини эшитди. Эгер сиз Реббе дөнүклик эдәйсеңиз, бу даш сизе гаршы субутнама болар!» дийди+.

Ешуваның ве Элгазарың өлүми

28Соңра Ешува халкың херсини өз мүлк ерине иберди+. 29⚫Шундан соң Реббиң гулы Нун оглы Ешува йүз он яшап өлди. 30Оны Гагаш дагының демиргазык тарапындакы Эфрайым даглыгында, өзүниң мүлк ери болан Тимнатсерахда җайладылар+. 31Ешуваның яшан дөврүнде ысрайыл халкы Реббе гуллук этди. Ешувадан соң яшап, Реббиң Ысрайыла эден әхли әгирт ишлерини гөзи билен гөрен гаррыларың дөврүнде-де ысрайыл халкы Реббе гуллук этди. 32Ысрайыллар Юсубың җеседини Мүсүрден чыкарып, Шекеме гетирипдилер. Олар оны Шекемиң какасы Хаморың огулларындан Якубың йүз күмүш теңңә сатын алан еринде җайладылар. Ол ер Юсубың несиллериниң мүлк ери болуп галды+. 33Харуның оглы Элгазар хем өлди, оны Эфрайым даглыгында, өз оглы Пинехасың Гибга галасында җайладылар.

* 2:10 Гызыл деңиз – еврейче Гамыш деңзи.

* 5:3 Гибегат Харалот – бу сөз пүрчүк кесилйән байырлык диймеги аңладяр.

* 5:9 Еврейче Гилгал ве айрып ташладым диен сөзлериң айдылышы меңзешдир.

* 5:12 Манна – чөлде Худай тарапындан ысрайыллара берлен үйтгешик иймит. Мср 16:15-э ве сөзлүге серет.

* 7:21 Бәш гадак – еврейче ики йүз шекел. Бу такм. 2 кг деңдир.

* 7:21 Бир ярым гадак – еврейче элли шекел. Бу такм. 600 гр деңдир.

* 7:26 Еврейче Акор ве бела сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

+ 1:1 Мср 24:13, Чөл 27:18-20, Кан 1:38
+ 1:2 Кан 34:5
+ 1:3 Кан 11:24
+ 1:4 Гчк 15:18, Чөл 34:1-12, Кан 11:24

+ 1:5 Кан 7:24, Мср 3:12, Сер 6:16, Кан 31:5-8, Евр 13:5

+ 1:6 Кан 31:6-7, Кан 31:23
+ 1:7 Кан 5:32
+ 1:8 Кан 17:18-19, Зеб 1:2
+ 1:9 Кан 1:21, Кан 31:8
+ 1:10 Кан 16:18
+ 1:14 Чөл 32:17-26, Кан 3:18
+ 1:15 Чөл 32:29, Кан 3:20, Ешу 22:1-9
+ 2:1 Мат 1:5, Яку 2:25, Евр 11:31
+ 2:5 2Шам 17:18-20
+ 2:7 Сер 3:28, Сер 7:24
+ 2:9 Мср 15:14-16, Мср 23:27
+ 2:10 Мср 14:21, Чөл 21:21-35
+ 2:11 Кан 4:39, 1Пат 8:23
+ 2:12 Кан 6:13
+ 2:14 Сер 1:24-25
+ 2:15 1Шам 19:12, Рес 9:25
+ 3:1 Чөл 25:1
+ 3:3 Кан 31:9
+ 3:6 Лев 20:7, Чөл 11:18
+ 3:10 Мср 23:23
+ 3:11 Мик 4:13, Зак 4:14, Зак 6:5
+ 3:12 Чөл 13:3
+ 3:13 Зеб 113:3
+ 3:15 1ЙЙ 12:15
+ 3:16 Кан 3:17
+ 3:17 Мср 14:21, Мср 14:29, 2Пат 2:8
+ 4:3 Кан 27:2, 1Пат 18:31

+ 4:6 Гчк 28:18, Гчк 35:14, 1Шам 7:12, Мср 12:26

+ 4:12 Чөл 32:17, Чөл 32:20
+ 4:23 Мср 14:21
+ 4:24 1Пат 8:42-43
+ 5:4 Чөл 14:29, Чөл 26:64-65

+ 5:6 Чөл 14:33-34, Мср 3:8, Чөл 14:23, Чөл 14:28-29

+ 5:7 Чөл 14:31, Кан 1:39
+ 5:9 Гчк 34:14
+ 5:10 Мср 12:6, Чөл 9:5
+ 5:12 Мср 16:35
+ 5:13 Чөл 22:23
+ 5:15 Мср 3:5
+ 6:4 Сер 7:16-18
+ 6:16 Лев 27:28, Кан 20:17, Ешу 2:1-6
+ 6:17 Ешу 7:12
+ 6:19 Евр 11:30
+ 6:20 Кан 7:2
+ 6:22 Евр 11:31
+ 6:24 Мат 1:5, Яку 2:25, Евр 11:32
+ 6:25 1Пат 16:34
+ 7:1 Ешу 22:20, 1ЙЙ 2:6-7
+ 7:4 Лев 26:17, Кан 28:25
+ 7:6 Чөл 14:5, 1Шам 4:12, Нех 9:1, Агы 2:10
+ 7:7 Мср 5:22, 2Пат 3:10
+ 7:9 Зеб 82:4
+ 7:12 Лев 26:37, Сер 2:14, Ешу 6:17
+ 7:14 1Шам 10:19, 1Шам 10:21
+ 7:17 Чөл 26:19-20
+ 7:19 Ёха 9:24
+ 7:20 2Шам 12:13

+ 7:21 Гчк 10:10, Гчк 11:2, Кан 7:25-26, Кан 13:17

+ 7:26 Ешу 7:26, 2Шам 18:17
+ 8:1 Ешу 6:1
+ 8:2 Ешу 6:20, Кан 20:14
+ 8:4 Сер 20:29
+ 8:5 Ешу 7:4-5, Сер 20:32
+ 8:19 Сер 20:37
+ 8:22 Кан 7:2
+ 8:23 1Шам 15:8-9
+ 8:28 Кан 13:16

+ 8:29 Ешу 10:26, Кан 21:22-23, Ешу 7:26, 2Шам 18:17

+ 8:30 Кан 27:2, Кан 27:5-6
+ 8:31 Мср 20:25
+ 8:33 Кан 11:29, Кан 27:12-13
+ 8:34 Кан 28:1-68
+ 8:35 Кан 31:12
+ 9:2 Гчк 14:1-3, Ешу 10:5, Ешу 11:5
+ 9:3 Ешу 6:20, Ешу 8:28
+ 9:6 Ешу 5:10
+ 9:9 Кан 20:11, Кан 20:15
+ 9:10 Чөл 21:21-35
+ 9:14 Чөл 27:21
+ 9:15 Ешу 11:19
+ 9:17 Ешу 18:25-28
+ 9:21 Кан 29:11
+ 9:24 Кан 7:1-2, Мср 15:14
+ 9:25 Ерм 26:14
+ 10:1 Ешу 6:20, Ешу 8:29, Ешу 9:15
+ 10:2 Кан 11:25
+ 10:5 Гчк 14:1-3, Ешу 9:2, Ешу 11:5
+ 10:8 Ешу 1:5, Ешу 21:44
+ 10:10 Сер 4:15, 1Шам 7:10, Иша 28:21

+ 10:11 Мср 9:23, Иша 30:30, Аян 11:19, Аян 16:21, 2Шам 18:8

+ 10:13 Хаб 3:11
+ 10:14 2Пат 20:10-11, Иша 38:8
+ 10:24 Кан 7:24
+ 10:25 Кан 3:21, Кан 7:19
+ 10:26 Ешу 8:29
+ 10:27 Кан 21:22-23
+ 10:28 Ешу 6:20
+ 10:38 Ешу 15:15, Сер 1:11
+ 10:40 Кан 20:16-17
+ 11:4 Сер 7:12, 1Шам 13:5
+ 11:5 Гчк 14:1-3, Ешу 9:1-2
+ 11:6 Кан 17:16, 2Шам 8:4, 1ЙЙ 18:4
+ 11:12 Кан 7:24, Кан 20:16-17
+ 11:15 Мср 34:11-12, Кан 7:2
+ 11:19 Ешу 9:7, Ешу 9:15

+ 11:20 Мср 4:21, Кан 7:16, Кан 20:16-17, 1Шам 2:25

+ 11:21 Чөл 13:23, Кан 1:28, Кан 2:10, Кан 9:2

+ 11:22 1Шам 17:4
+ 11:23 Чөл 26:53, Ешу 14:15
+ 12:2 Чөл 21:24

+ 12:4 Кан 2:11, Кан 3:11, Ешу 13:12, Чөл 21:33-35

+ 12:6 Чөл 32:33, Кан 29:8
+ 13:3 Кан 2:23
+ 13:5 1Пат 15:18, Зеб 82:8, Эзк 27:9
+ 13:8 Чөл 32:33, Кан 3:12
+ 13:9 Кан 2:35
+ 13:12 Ешу 12:4
+ 13:13 1ЙЙ 2:23
+ 13:14 Кан 18:1-2
+ 13:21 Чөл 25:15, Чөл 31:8
+ 13:22 Чөл 31:16
+ 13:30 1ЙЙ 2:23
+ 13:31 Чөл 32:41
+ 13:33 Чөл 18:20, Кан 10:9
+ 14:1 Чөл 34:17
+ 14:2 Чөл 26:53-55, Чөл 34:13
+ 14:3 Чөл 18:20, Кан 10:9
+ 14:4 Гчк 48:5, Чөл 35:2
+ 14:6 Чөл 13:31, Чөл 14:6
+ 14:8 Чөл 13:32, Кан 1:28
+ 14:9 Чөл 14:6-9, Чөл 14:24

+ 14:12 Чөл 13:23, Кан 1:28, Кан 2:10, Кан 9:2, Ешу 11:21

+ 14:15 Гчк 23:2, Гчк 35:27, Сер 1:10, Ешу 15:13, Ешу 11:23

+ 15:4 Чөл 34:3-5
+ 15:6 Ешу 18:17
+ 15:13 Чөл 13:31, Ешу 14:15, Ешу 21:11
+ 15:14 Чөл 13:23, Сер 1:10, Сер 1:20
+ 15:15 Ешу 10:38, Сер 1:11
+ 15:16 Сер 1:12-15, 1Шам 17:25
+ 15:19 Сер 1:10-15
+ 15:63 Сер 1:8, Сер 1:21, 2Шам 5:6
+ 16:2 2Шам 15:32, 2Шам 17:5
+ 16:10 Сер 1:29, 1Пат 9:16
+ 17:1 Гчк 41:51, 1ЙЙ 7:14, Чөл 32:40
+ 17:2 Чөл 26:30-32
+ 17:3 Чөл 26:33, Чөл 27:1-7, Чөл 36:1-12
+ 17:12 Сер 1:27-28
+ 17:14 Гчк 48:19
+ 17:16 Сер 1:19
+ 18:1 Сер 18:31
+ 18:7 Чөл 18:20, Кан 10:9, Ешу 13:8
+ 18:17 Ешу 15:6
+ 18:28 Ешу 9:17
+ 19:2 1ЙЙ 4:28-33
+ 19:9 Гчк 49:7
+ 19:16 Гчк 49:13
+ 19:46 Сер 1:34
+ 19:47 Сер 18:27
+ 19:50 Ешу 24:30, Сер 2:9

⚫ 20:1 Чөл 35:6, Чөл 35:9-34, Кан 4:41-43, Кан 19:1-13

+ 20:1 Мср 21:13
⚫ 21:1 Чөл 35:1-8, 1ЙЙ 6:54-81
+ 21:4 Мср 6:16-19, Чөл 3:17-20
+ 21:11 Ешу 14:15, Ешу 15:13

+ 21:43 Гчк 13:15, Гчк 15:18, Гчк 26:3, Гчк 28:13

+ 21:44 Ешу 10:8, Ешу 23:10
+ 21:45 1Пат 8:56
+ 22:2 Чөл 32:18-22, Кан 3:20, Ешу 1:12-15
+ 22:4 Ешу 11:23
+ 22:5 Кан 6:5, Кан 6:17, Кан 11:22
+ 22:7 Ешу 17:5
+ 22:8 Чөл 31:27, 1Шам 30:24
+ 22:13 Чөл 25:7-13
+ 22:16 Кан 13:12-15
+ 22:17 Чөл 25:1-5
+ 22:20 Ешу 7:1, Ешу 7:5
+ 22:22 Кан 10:17, 1Пат 8:39
+ 22:31 Лев 26:11-12
+ 22:34 Гчк 31:48
+ 23:1 Кан 12:10
+ 23:3 Мср 14:14
+ 23:4 Ешу 13:1-7
+ 23:5 Чөл 33:53
+ 23:6 Кан 5:32, Кан 28:14
+ 23:7 Мср 23:13
+ 23:8 Кан 10:10
+ 23:9 Ешу 10:8, Ешу 21:44

+ 23:10 Лев 26:8, Кан 32:30, Сер 15:15, Мср 14:14

+ 23:12 Мср 34:15-16, Кан 7:3, Сер 2:21, Мср 23:33, Кан 7:4

+ 23:14 1Пат 2:2, Ешу 21:45, 1Пат 8:56
+ 23:15 Лев 26:14-39, Кан 28:15-68
+ 24:2 Гчк 11:27-32
+ 24:3 Гчк 12:1-5, Гчк 21:2-3
+ 24:4 Гчк 25:24-26, Гчк 36:8, Гчк 46:5-7
+ 24:5 Мср 3:10, Мср 4:14, Мср 7, Мср 12:51
+ 24:6 Мср 14:9

+ 24:7 Мср 14:20, Мср 14:28, Чөл 14:33-34, Ешу 5:6

+ 24:9 Чөл 22:5-6, Кан 23:4

+ 24:10 Чөл 24:10, Кан 23:5

+ 24:11 Ешу 3:17, Ешу 6:1, Ешу 10:10, Ешу 11:8

+ 24:12 Чөл 21:21-35, Зеб 43:4
+ 24:13 Кан 6:10, Кан 6:11
+ 24:14 Кан 10:12, 1Шам 12:24
+ 24:15 1Пат 18:21
+ 24:19 Лев 19:2, Мср 20:5
+ 24:20 1Шам 12:25
+ 24:26 Кан 31:24, Гчк 35:4, Сер 9:6
+ 24:27 Гчк 31:44-45
+ 24:28 Сер 2:6
⚫ 24:29 Сер 2:7-9
+ 24:30 Ешу 19:50, Сер 2:9
+ 24:32 Гчк 33:19, Гчк 48:22, Гчк 50:25

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TKM/TKC/1-2017//Мукаддес-Китап__Full.azw3

Сөзлүк

Сөзлүк

1. А
2. Б
3. Ч
4. Д
5. Э
6. Ә
7. Ф
8. Г
9. Х
10. И
11. Җ
12. К
13. Л
14. М
15. Н
16. О
17. Ө
18. П
19. Р
20. С
21. Ш
22. Т
23. У
24. Ы
25. Я
26. Е
27. Ю
28. Й
29. З

А

А

1. Адалатлы
2. Адам ата
3. Агта
4. Агыз беклемек
5. Ахалот
6. Аждарха
7. Акмак
8. Аламот
9. Алоэ
10. Амалеклер
11. Аммонлар
12. Аморлар
13. Анаклар
14. Араба дүзлүги
15. Арамей дили
16. Арфа
17. Артемис
18. Арвах-җын
19. Арёпагус
20. Ашера
21. Ашторет
22. Ашур
23. Аянлык
24. Азия

Адалатлы – Худай хемише адалатлы. Ол элмыдама догры иш эдйәр ве хемише оңат карарлары чыкаряр. Мукаддес Китаба лайыклыкда, Худай хер бир адама, улы болсун, кичи болсун, бай я-да гарып, пархы ёк – хеммелере адалатлы гарамаклыгы үндейәр. Ол Өз халкына шейле диййәр:

«Ягшылык этмеги өврениң,
адалаты агтарың,
эзъет чекйәни халас эдиң,
етими гораң,
дул хатына арка дуруң» (Иша 1:17).

Казыларың, юрт баштутанларының, дини ёлбашчыларың халкың үстүнден хөкүм сүрйәндиклери үчин, Худай олардан адалатлы карарлары чыкармагы талап эдйәр ве адалатсыз херекетлер эден ягдайында, олары ёвузлык билен хөкүм эдйәр.

Серет: Догры.

Адам ата – Худай тарапындан ярадылан илкинҗи ынсан. Онуң аялы Хов эне болупдыр. Олар әхли ынсанларың ата-энеси болупдыр. Адам атаның ады еврейче «ынсан» диймеги аңладяр.

Гчк 2-3.

Агта – тарыхың кәбир дөвүрлеринде дүрли миллетлерде агталар хөкүмдарларың ёлбашчылыгы астында ёкары везипәни эеләпдирлер. Худайың гадаган эдйәндиги үчин, олары бичмеклик еврейлериң дәп-дессурында болмандыр.

Эст 2:3; Рес 8:27.

Агыз беклемек – агыз беклемегиң максады Худайың хузурында өзүңи песпәл тутмак я-да кәбир паҗыгалы ягдайда яс тутмак, гам-гусса дөври Худайы чагырмак болупдыр. Догры дурмушда яшамаздан, гарыплара ве эҗизлере адалатлы гарамаздан, агыз беклемеклигиң хич хили пейдасының ёкдугыны ве мунуң Худайың гөвнүнден турмаяндыгыны пыгамберлер халка ятладыпдырлар.

Сер 20:26; Иша 58:3-5; Ёв 1:14; Юн 3:5; Эст 4:16.

Ахалот – Хиндистанда өсйән ве өзени хошбой ыслы агач. Онуң өзенини гейимлере я-да отага хошбой ыс бермек үчин уланыпдырлар.

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Нгм 4:14.

Аждарха – гадымы еврей дүшүнҗесинде деңиз аждархасы башагайлыгы аңладып, әлем-җаханың ярадылышының ирки дөвүрлеринде пейда болупдыр. Кәте аждарха Рахап дийлип атландырылыпдыр (Эйп 9:3; 26:12; Иша 51:9), кәте болса Ливятан (Эйп 3:8; 41:1; Зеб 73:14; Иша 27:1). Шейле хем бу миллетлер үчин бир нышан, ягны Ысрайылың душманы болупдыр (Зеб 86:4). Икинҗи пикир Тәзе Әхтде Аянлык китабында габат гелйәр, Иса Месихе ынанянлара гаршы урушда аждарха эрбет гүйчлериң нышаныдыр.

Акмак – пайхас эдебиятында: Зебурың кәбир мезмурларында, Сүлейманың пәхимлеринде, Вагызда, Эйюпда «акмак» диңе бир акылсыз адам дәл-де, эйсем, акыл-пайхасы рет эдйән адамдыр. Шонуң үчин хем ол өлүм ве вейранчылык ёлундан барян адамдыр. Бейле адам Худай барада ве Худайың ислеги барада пикир этмейән, алада этмейән, текепбир, гедем, бипарх адам. Ол хатда дине ве пайхаслы өвүт-үндеве гаршы чыкып, булар барада яман затлары гепләп билйәр. Пайхас эдебиятында беян эдилен хәсиетлерден башга-да акмак адам өзүниң неҗис гылык-хәсиети билен таналыпдыр. Ишая пыгамбериң китабында акмак адам барада шейле дийилйәр: «Акмак биедеплик билен геплейәр, онуң ниети пислик этмекдир, иши яманлык этмек, Реббе дил етирмек, ачлары ач, сувсузлары сувсуз гоймакдыр» (Иша 32:6).

Зеб 52:1; Сүл 17:17-21

Серет: Надан.

Аламот – манысы белли дәл. Белки әхең, белки-де саз гуралы болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Алоэ – Тәзе Әхт дөврүнде алоэ өлен адамың җеседини җайламага тайярламакда уланылыпдыр.

Ёх 19:39.

Амалеклер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, онуң голайында яшан халк. Олар, эсасан, Дуз деңзиниң гүнорта-гүндогарында, ягны Негепде яшан чарва халк болупдыр.

Мср 17:8-16; Кан 25:17-19; 1Шам 15:2, 30:1-5; 1ЙЙ 4:43.

Аммонлар – Лутуң оглы Бенамының несиллери. Аммонлар Иордан дерясының гүндогарында яшапдырлар. Олар Молек худайына сежде эдипдирлер.

Гчк 19:30-38; Кан 23:3.

Серет: Лут.

Аморлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Олар өзлериниң әпет узын бойлары билен таналыпдыр. Месопотамияның тутуш төверегинде өзүниң шәхерлери ве ханлары билен аморлар өрән гүйчли халк болупдыр. Ысрайыллар Кенгана чозан вагтында, олар, эсасан хем, Иордан дерясының гүндогарында ве Иорданың гүнбатар дагларында яшан Ог хем Сихон атлы ики ханың ханлыгындакы гүйҗе даяныпдырлар.

Гчк 10:16; 15:16; Чөл 13:29; 21:13-34; Амо 2:10.

Серет: Кенганлар.

Анаклар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдуның голайында яшан халкларың бири. Олар Хеброн галасында ве онуң даш-төверегинде яшапдырлар. Анаклар үч уругдан ыбарат болуп, олар Нефиллериң несиллери болупдырлар.

Кан 9:2; Еш 11:21,22.

Серет: Нефиллер.

Араба дүзлүги – Иордан дерясының дүзлүгинден Дуз деңзиниң гүнорта-демиргазыгына ченли яйылып гидйән гуры ве текиз ер.

Чөл 22:1; 26:3.

Арамей дили – бу дил еврей дилине дегишлидир. Б. э. өң VI асырда бу эсасы дил хөкмүнде өсүп, гадымы якын Гүндогарда (хәзирки Орта Гүндогарда) дипломатия ве тәҗирчилик үчин уланылыпдыр. Ысрайыллар Бабыл сүргүнинден доланып геленлеринден соң, халк еврей дилине гаранда арамей дилинде хас көп геплемәге башлапдыр. Көне Әхтиң кәбир бөлеклери арамей дилинде язылыпдыр, ягны Эзр 4:8–6:18; 7:12-26; Дан 2:4–7:28. Исаның дөврүнде бу дил яхудылар ве Иса тарапындан гиңден уланылыпдыр, шонуң үчин Тәзе Әхтде бирнәче арамей сөзлери бар.

2Пат 18:26,28; Мат 5:22; Ёх 5:2; 19:13.

Серет: Еврей.

Арфа – киришли саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 32:2; 56:9.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Артемис – греклериң зенан худайының ады, оңа айратын Азия велаятында сежде эдипдирлер. Гадымы дүнйәниң еди гудратының бири болан онуң бутханасы Эфес шәхериниң эдил дашында ерлешипдир.

Рес 19:24-35.

Арвах-җын – Шейтана гуллук эдйән эрбет рухдур. Ол адама зыян етирип я-да оны эеләп билйәр. Исада олары ковуп чыкарян гудрат болупдыр ве Ол арвах-җын эелән адама шыпа берипдир. Ресуллара хем Исаның ады билен арвах-җынлары ковуп чыкармак гудраты берлипдир.

Мат 8:16; Лук 8:26; Рес 8:7; 16:18.

Арёпагус – Гресияның Афины шәхериндәки байырлык. Афины шәхериниң мөхүм адамлары бу байырлыкда душушып ваҗып меселелер барада геңешипдирлер. Бу адамларың геңеши хем Арёпагус дийлип атландырылыпдыр.

Рес 17:19,22,34.

Ашера – хасыл берйән иң мөхүм зенан худайы хасапланып, оңа Кенганда ве Сирияда сежде эдипдирлер. Бу зенан худайы көпленч Багал худайы билен гатнашыпдыр. Адамларың оңа сежде этмек үчин үйшен еринде, онуң агачдан я-да дашдан ёнулып ясалан хейкели дикилипдир.

Мср 34:13; Кан 7:5; 12:3; 16:21.

Ашторет – Суруң ве Сидоның эсасы зенан худайы болуп, оңа Мүсүрде ве Кенганда сежде эдипдирлер.

Сер 2:13; 2Пат 23:13.

Ашур – б. э. өң IX ве VIII асырларда Ашур Ысрайылың гүндогарында гүйчли империя болупдыр. Онуң пайтагт шәхери болан Ниневе хәзирки демиргазык Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 722‑нҗи йылда ашурлар Ысрайыл патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары есир эдип әкидипдирлер. Соңра ашурлар өз империясының бейлеки бөлеклеринден адамлары Ысрайылың юрдунда орнашдырыпдырлар. Өз юрдунда галан ысрайыл халкы бу адамлар билен гыз алшып-бершипдир. Ашурлар Яхуда патышалыгының хем үстүне чозупдырлар, эмма еңип билмәндирлер. Соңрак Ниневе пайтагты Худайың җезасы хөкмүнде душманың еңиҗи гошунлары тарапындан бүтинлей вейран эдилипдир.

2Пат 18:9–19:36; Нах 1-3.

Аянлык – кәвагт пыгамберлере Худай тарапындан аянлык берилйәр. Онда хәзирки ве гелҗекки затлар барада гөрнүш боляр. Шейле аянлыкларда Худай Өз мерхеметини ве хөкүмини гөркезйәр.

Гчк 41:25; Мср 6:3; Иша 40:5; 45:21; 65:1; Хаб 1:1; Рим 1:17; 1Кор 14:26.

Серет: Гөрнүш.

Азия – Тәзе Әхт дөврүнде Рим империясының иң бай велаяты болупдыр. Бу гүнки гүн бу велаят Түркийәниң арачәклеринде ерлешйәр.

Рес 19:10; Рим 16:5; 1Кор 16:19.

Карта серет.

Б

Б

1. Бабыл
2. Багал
3. Баш руханы
4. Башан
5. Байрам йылы
6. Байрамчылыклар
7. Берекет
8. Беелзебул
9. Бу дүнйәниң хөкүмдары
10. Бут
11. Бүтинлей ёк этмек

Бабыл – Бабыл шәхери Бабыл империясының пайтагты болупдыр ве ол хәзирки гүнорта Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 586-нҗы йылда бабыллылар Яхуда патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары Бабыла есир эдип әкидипдирлер.

2Пат 25:1-12.

Серет: Яхуда.

Багал – кенганлар тарапындан сежде эдилен харасат худайы. Багал сөзи аслында «хоҗайын», шейле хем «әр» диймеги аңладяр.

1Пат 18:1-45; Ер 7:9; Хош 11:2.

Баш руханы – Левиниң несли болан Харун пыгамбер ве онуң огуллары Худай тарапындан руханы болмаклыга сайланыпдырлар. Олар Мукаддес чадырда Худая хызмат эдипдирлер. Харун пыгамбер илкинҗи Баш руханы хөкмүнде сайланыпдыр. Диңе Баш рухана Иң мукаддес отага гирмәге ругсат эдилипдир. Ол ысрайыллары гүнәлеринден сапламак үчин ол ере йылда бир гезек «Гүнәден сапланма» гүни гирипдир. Еврейлер китабының авторы Исаны кәмил Баш руханы хөкмүнде беян эдйәр.

Мср 28; Лев 16.

1623-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Башан – бу гүнорта Сирияның текиз җүлгелери ве байырлыклары. Ол Җелиле көлүниң ве Иордан дерясының гүндогар тарапында ерлешйәр. Башан Гилгат этрабының демиргазыгында болуп, өзүниң семиз сыгырлары ве бол хасылы билен мешхур болупдыр.

Еш 12:5; 13:11; Кан 3:10.

Байрам йылы – хер элли йылдан ысрайыл халкы топрак, мирас, карз ве гуллар бабатда Худай тарапындан берлен йөрите дүзгүнлери берҗай этмели болупдыр.

Лев 25:1-34.

Байрамчылыклар – Мукаддес Китапда ысрайыл халкы тарапындан белленен бирнәче мөхүм байрамчылыклар айдылып гечилйәр. Ашакдакы санавда бу байрамларың атлары берилйәр:

Чатма байрамы

Эллинҗи гүн байрамы

Галла байрамы

Гүнәден сапланма гүни

Хасыл байрамы

Песах байрамы

Петир байрамы

Пурым байрамы

Сурнай байрамы

Тәзе Ай байрамы

Бу байрамлар барадакы маглуматлары сөзлүкден, оларың херсиниң адының ашагындан тапып билерсиңиз.

Берекет –

Серет: Ялкамак.

Беелзебул – арвах-җынларың ёлбашчысының ады. Бу ат «Багалзебупдан» гелип чыкандыр; Багалзебуп Көне Әхт дөврүнде ысрайыллара голай яшан халкларың сежде эден худайларының биридир (2Пат 1:2-16). Беелзебулың бейлеки ады шейтандыр.

Мат 10:25; 12:21,24,27; Мар 3:19,22,22; Лук 11:15,18,19.

Серет: Шейтан.

Бу дүнйәниң хөкүмдары –

Серет: Шейтан.

Бут – дашдан, агачдан я-да башга бир затдан ясалан хейкел, адамлар олары худай хөкмүнде хасаплап, сежде этмек үчин уланыпдырлар. Буларың кәбири сеждегәхде саклар ялы улы болупдыр, кәбири өйде саклар ялы кичи болупдыр.

Мср 20:4; Иша 40:19-20.

Серет: Өй бутлары.

Бүтинлей ёк этмек – Худайың Өз халкына сөз берен юрдунда урушдан соң олҗа дүшен эмләги, ягны есирлери, хайванлары ве харытлары ысрайыл халкының бәхбиди үчин алынман, эйсем бүтинлей ёк этмек аркалы Худая багыш эдилипдир.

Еш 6:17-21.

Ч

Ч

1. Чатма байрамы

Чатма байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) он бәши билен йигрими бири аралыгында, Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленилипдир. Бу хепдәниң довамында ысрайыл халкы Мүсүрден Кенгана барянча, чөлде азашып гезен дөврүни ятлапдыр. Халк Худая белленен гурбанлыклары хөдүрләпдир ве чатмаларда яшапдыр. Бу байрамчылык иң соңкы галланың ве мивелериң йыгналян дөври болупдыр, шонуң үчин бу дөвүрде хасыл тойы тутулыпдыр.

Мүс 23:16, 34:22, Лев 23:33-36, 39-43, Чөл 29:12-34, Кан 16:13-15, Зек 14:16-19.

Д

Д

1. Дагон
2. Давут галасы
3. Давут Оглы
4. Давут пыгамбер
5. Декаполис
6. Дери кесели
7. Дикме даш
8. Дога-дилег этмек
9. Догры

Дагон – бу пилиштлилериң худайы болуп, онуң гөвресиниң ярысындан ёкарсы адам, ашакы ярысы балык хөкмүнде суратландырылыпдыр.

1Шам 5:2.

Давут галасы – Сион дагында Иерусалимиң көне бөлеги, Давут пыгамбериң ябуслыларың илатыны басып алан ери.

2Шам 5:6-9; 1ЙЙ 11:5.

Серет: Ички гала.

Давут Оглы – Худай хезрети Давут патыша онуң несиллериниң бириниң мүдимилик шалык сүрҗекдигини сөз берипдир (2Шам 7:12-16; Иша 9:6-7). Исаның дөврүнде яхудылар бу Патыша гарашыпдырлар ве Оны Месих дийип атландырыпдырлар. Иса гарашылян Патыша хөкмүнде таналыпдыр ве Ол Давут Оглы дийлип атландырылыпдыр.

Мат 9:27; 15:22.

Серет: Худайың Оглы; Месих.

Давут пыгамбер – чөлде чопанчылык эдип йөркә, Худай Давуды ысрайыл халкына патыша эдип сайлаяр. Ол Иерусалими басып алып, оны пайтагт шәхери этмек билен душманларының үстүнден ысрайыл халкына еңиш гетирипдир. Давут пыгамбер догручыл хем адалатлы патыша болупдыр, йөне ол хем гүнә эдипдир. Шейле хем ол сазанда ве шахыр болупдыр, ол көп санлы мезмурлар языпдыр, булар соңра Зебур китабының бир бөлеги болупдыр. Давут пыгамберден соң онуң оглы Сүлейман пыгамбер патыша болупдыр. Давут Худая өрән садык болупдыр, Худай диңе Давудың неслинден бириниң хемишелик патыша болҗакдыгына сөз берипдир. Маттаның Хош Хабары китабыны ачанымызда, ол ерде Худайың Давуда сөз берен неслиниң Исадыгы хакда гүррүң берилйәр.

1Са 16:13-23; 17:12-58; 2Са 7; 11; Зеб 88:4; Мат 1:1; Рим 4:6; 2Ти 2:8; Айн 5:5.

Декаполис – Самария билен Җелиләниң гүндогарындакы он шәхер, олар Грек империясы дөврүнде гурлупдыр. Исаның дөврүнде олар Рим империясына дегишли болсалар-да, өзлери хөкүмдарлык эдипдирлер.

Мат 4:25; Мар 7:31.

Дери кесели – Көне ве Тәзе Әхт дөврүнде дери кеселиниң көп дүрли гөрнүшлери болупдыр. Дери кеселиниң хайсам болса бирине ёлуган адам, бу кесел бейлекилере ёкушмаз ялы ве ол башга адамы элләп, оны-да харам этмез ялы, башгалардан айры сакланыпдыр.

Лев 13:45-46; 2Пат 5:1-27; Мат 8:1-4; Лук 7:22.

Дикме даш – бу узын даш болуп, дим-‑дик гойлупдыр. Бу дикме даш кимдир бириниң мазарыны беллемек үчин я-да мөхүм бир зады я-да адамы ятламак үчин гөркезме хөкмүнде уланылыпдыр. Олар кераматлы хасапланыпдыр.

Гчк 28:18-22; 35:20; Мср 24:4; 2Шам 18:18.

Дога-дилег этмек – Мукаддес Китапда дога-дилег этмек – китапдан окамак я-да ят тутуп айтмак дәл-де, адатча калбыңдакы затлары Худая йүрекден беян этмекдир. Шейле хем дога-дилег этмек, көп халатда Худая алкыш айтмагы я-да Ондан көмек сорап ялбармагы аңладыпдыр. Мукаддес Китап бизе дурмушымызың әхли угурлары бабатда, шейле хем өз танаян ве бүтин дүнйәден эшидип, хатда танамаян адамларымызың хем мәтәчликлери догрусында Худай билен геплешип билйәндигимизи өвредйәр. Исаның бизе нәдип дога-дилег этмелидигини өвреден нусгасы Маттаның Хош Хабарының 6-нҗы бабының 9-13 аятларында ве Луканың Хош Хабарының 11‑нҗи бабының 2-4 аятларында гөркезлендир.

2Шам 7:27; Зеб 6:10; 141:2; Мат 6:9-13; Лук 11:2-4; Як 5:12-18; 1Пет 4:7; Фил 4:6; Кол 4:2; 1Тим 2:1-4.

Серет: Сежде этмек.

Догры – Мукаддес Китап Худайың догрудыгыны өвредйәр, Онуң әхли ишлери догрудыр. Шонуң үчин хем Худайың халкы Онуң буйрукларына табын болмак билен, Онуң хузурында догры ишлери этмәге чагырыландыр. Ишая пыгамбер халка: «Адалаты саклаң, догры ишлери эдиң» дийип, өвүт-үндев эдипдир (Иша 56:1). Тәзе Әхтде дашкы гөрнүши догры, эмма ичи эрбетликден долы адамларың хакыкатда кимдигини Худайың билйәндигини Иса бизе дуйдуряр. Шейле адамлар Худайың җезасындан гачып гутулмазлар. Павлус Худайың Ыбрайым пыгамбери иманы себәпли догры хасапландыгыны өвредйәр, эдил шунуң ялы, биз хем Худай тарапындан догры адамлар хасапланмак ислейән болсак, онда Худайың сайлап-сечен Иса Месихине иман этмелидирис.

Гчк 6:9; 15:6; Кан 12:25; Зеб 33:16; 63:11; Мат 13:49; Рим 4:3.

Серет: Адалатлы.

Э

Э

1. Эфиопия
2. Эфот
3. Эл гоймак
4. Эллинҗи гүн байрамы
5. Эляша пыгамбер
6. Эпикурчы философлар

Эфиопия – Мукаддес Китапда Эфиопия дийлип терҗиме эдилен ере хәзирки Суданың бир бөлеги ве гүнорта Мүсүр, шейле хем Эфиопияның демиргазык бөлеги гирйәр.

2Шам 18:21; Иша 11:11; 18:1; 20:3; Рес 8:25.

Эфот –

1. дини дабаралар гечирилйән вагты Баш руханының геййән еңсиз үстки эшиги. Гурсакчада сакланян Урым ве Туммым эфодың өң тарапына багланыпдыр (Мср 28:6-14).

2. Зыгыр матадан эдилен эшиклери руханылар ве хезрети Давут патыша гейипдир (1Шам 22:18; 2Шам 6:14).

3. Сежде эдилйән бир зат (Сер 8:26-27; 17:5).

Серет: Гурсакча; Урым ве Туммым. 1621-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Эл гоймак – Мукаддес Китапда адамлар башга бир адама пата бермек ве тәзе везипә белленендигини ыглан этмек үчин онуң үстүне элини гоюпдырлар. Иса адамлара пата беренде, шейле хем шыпа беренде, элини оларың үстүне гоюпдыр. Эдил шунуң ялы, ресуллар адамларың үстүне эллерини гоянларында, олар Мукаддес Рухы кабул эдипдирлер я-да шыпа алыпдырлар.

Гчк 48:14; Чөл 8:10; Мар 10:16; Лук 4:40; Рес 6:7; 13:3; 19:6.

Эллинҗи гүн байрамы – Исаның дөврүнде ысрайылларың Галла байрамы грекче «Пентикост» дийлип атландырылыпдыр, бу Эллинҗи гүн диймеги аңладыпдыр. Себәби Галла байрамы Песах байрамындан элли гүн соң белленилипдир.

Рес 2:1

Серет: Галла байрамы; Песах байрамы.

Эляша пыгамбер – Ыляс пыгамберден соң, онуң хызматыны довам этдирен пыгамбердир. Ол хем Ыляс пыгамбер ялы көп гудратлар гөркезипдир.

1Пат 19:16-21; 2Пат 2-13.

Эпикурчы философлар – эпикурчылар Эпикур атлы философың таглыматларына эерипдирлер. Ол адамларың дурмушда багтлы болмалыдыкларыны ве агыры билен горкыны айрып ташламалыдыкларыны өвредипдир.

Рес 17:18.

Ә

Ә

1. Әхт

2. Әхт сандыгы

Әхт – Мукаддес Китапда Худай билен ынсанларың арасында баглашылан эсасы бәш әхт бар:

1. Нух билен баглашылан әхт (Гчк 6:18; 9:8-17).

2. Ыбрайым билен баглашылан әхт (Гчк 15; 17).

3. Канун бабатда ысрайыл халкы билен баглашылан әхт (Мср 19:5; 24; Кан 4:13).

4. Давут билен баглашылан әхт (2Шам 7:8-16).

5. Иса Месихиң үсти билен баглашылан тәзе әхт (Ер 31:31-34; Лук 22:20; Ев 8:6-13).

Гчк 9:9-17; 15:18; Мср 6:3-6; 19:5-6; 2Шам 5:3; Зеб 88:4-5.

Әхт сандыгы – агачдан ясалып, алтына гапланан сандык болупдыр. Йүзүне Он табшырык язылан ики ясы даш бөлеги хем онуң ичинде сакланыпдыр. Сандыгың гапагының үстүнде ганатларыны яйып отуран ики саны керубың шекили болупдыр. Бу сандык мукаддес болупдыр ве Худайың хузуры онуң төверегини гуршапдыр, оңа эл дегирмек гадаган экен. Сандык чадырың Иң мукаддес отагында адамлардан гизлен сакланыпдыр, соңрак болса ыбадатхана гөчүрилипдир. Диңе Гүнәден сапланма гүни баш руханы оңа якын барып билипдир, ол яны билен түтетги алыпдыр, мунуң түссеси болса сандыгың гапагыны гөрүнмез ялы руханыдан гизләпдир.

Мср 25:10-22; 26:33; Лев 16:13-15; Чөл 10:33-36; Еш 3; 1Шам 5; 2ЙЙ 5:2-10.

Серет: Баш руханы.

Ф

Ф

1. Фараон
2. Фарисейлер
3. Финикия

Фараон – бу ат Мүсүр патышасы үчин берлен атдыр.

Гчк 12:10-20; Мср 1-14.

Фарисейлер – Исаның дөврүнде фарисейлер яхудыларың доландырян меҗлисинде гүйчли топар болупдыр. Олар саддукейлер билен ишлешипдирлер, эмма олардан тапавуды, фарисейлер адамларың дирелҗекдигине ынаныпдырлар. Фарисейлер Худайың Муса берен әхли канунларыны билипдирлер ве олар адамлара бу канунлары эдил язылышы ялы ерине етирмеги өвредипдирлер. Шейле хем олар өзлериниң Кануна гошан дәп-дессурларыны ве дүзгүнлерини халка өвредипдирлер.

Мат 15:1; Лук 11:39; Лук 20:27; Ёх 11:46.

Серет: Меҗлис; Саддукейлер. 1626-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Финикия – Ортаер деңзиниң кенарындакы мейдана греклер Финикия дийип ат берипдирлер. Хәзирки вагтда бу ер Ливаның бир бөлегидир. Сур ве Сидон онуң иң ваҗып шәхерлери болупдыр, оларың халкы мешхур деңизчилер ве сөвдагәрлер болупдыр.

Рес 11:19; 15:3; 21:2.

Г

Г

1. Гала дервезелери
2. Галла байрамы
3. Галла садакасы
4. Ган
5. Гиргашлар
6. Гитит
7. Гомора
8. Гөгүң Шалыгы
9. Гөк
10. Гөргүр
11. Гөрнүш
12. Греклер
13. Гурбанлык сыпасы
14. Гурбанлыклар
15. Гурсакча
16. Гүнә гурбанлыгы
17. Гүнәден сапланма гүни
18. Гырнак аял
19. Гызыл деңиз

Гала дервезелери – галаларың ве шәхерлериң төвереги гораг үчин диварлар билен өртүлипдир. Дервезелериң өңүндәки ачык мейдан адамлара душушмак үчин аматлы ер болупдыр, шейле хем бу ер хөкүм ыглан эдилйән, җемгыетчилик йыгнаклары гечирилйән ве сөвда-сатык эдилйән ер болупдыр.

Рут 4:1-11; 2Шам 19:8.

Галла байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча үчүнҗи айың, ягны Сиван айының алтысына белленипдир. Бу томусда, Песах байрамындан соңра еди хепде геченсоң белленипдир. Шол еди хепдәниң довамында хасыл йыгналыпдыр, арпадан башлап, бугдая ченли йыгналыпдыр. Шол гүн ысрайыл халкы Худайың хасыла берен берекеди үчин той эдип, хер дүрли садакалар гетирипдир. Исаның дөврүнде бу байрам Эллинҗи гүн байрамы хөкмүнде мешхур болупдыр.

Лев 23:15-21; Кан 16:9-12.

Серет: Эллинҗи гүн байрамы; Песах байрамы.

Галла садакасы – бу садака көпленч хасыл үчин миннетдарлык билдирилип, Худая ве руханылара совгат хөкмүнде берлипдир. Бу садака чиг я-да бишен галла болупдыр, я-да олар галланы үвәп, уны яг ве якымлы ыслы затлар билен гарып, ондан бир затлар биширип гетирипдирлер.

Мср 40:29; Лев 2:1-16; 6:14-17; 23:9.

Ган – Төвратда ган гаты мөхүм зат хасапланяр. Ган диңе Худая дегишли болан дурмуш габы хасапланылды, шонуң үчин кимдир бири өлдүрилсе, шол ган акан топрак харам сайылды. Хайван өлдүриленде, онуң ганыны ере акдырыпдырлар. Хич киме ол гандан ичмәге я-да нахар тайярламага ругсат эдилмәндир. Гурбанлыклар хөдүрлененде, малларың ганы адамлары ве гурбанлык сыпаларыны мукаддес этмек үчин уланылыпдыр.

Гчк 4:10; 9:4; 37:26; Мср 29:21; Лев 1:5; 16:18-19; 17:10-11.

Гиргашлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири

Гчк 15:21.

Серет: Кенган.

Гитит – манысы белли дәл. Саз гуралларының бир гөрнүши болмагы әхтимал.

Зеб 8:1: 80:1; 83:1.

Гомора – Өли деңзиң демиргазыгындакы Иордан җүлгесинде ерлешйән бир шәхер. Халкының эден писликлери себәпли Гомора Содом шәхери билен бирликде Худай тарапындан вейран эдилди.

Гчк 19; Иса 1:9; Ер 23:14; Мат 10:15.

Гөгүң Шалыгы –

Серет: Худайың Шалыгы.

Гөк – бу асмандан-да ёкарда болуп, Худайың ве Онуң перишделериниң яшаян ерини аңлатмак үчин уланылыпдыр. Тәзе Әхтде Исаның гөкден гелендиги ве өлүмден диреленден соң, ене гөге гөтерилендиги, шейле хем Хөкүм гүни Онуң ене гелҗекдиги айдыляр. Ким Иса ынанян болса, Онуң билен биле гөге гөтерилер. Аянлык китабында тәзе гөгүң ве тәзе ериң шекили суратландырыляр.

Гчк 1:30; 21:17; Еш 5:14; 1Пат 8:27,30; Зеб 52:3; Мар 11:25; Ёх 6:41-51; 2Кор 5:1,2; Фил 3:14,20; 1Сал 4:16; 2Сал 1:7-8; Айн 21:1-4.

Гөргүр –

Серет: Пыгамбер.

Гөрнүш – кимдир бирине башгалара етирмек үчин берилйән хабар. Худайдан гелен гөрнүшлер Көне Әхтде, эсасан хем Пыгамберлик китапларында беян эдилйәр. «Гөрнүш» ве «аянлык» сөзлериниң манысы бири-бирине өрән якын.

Чөл 12:6; Рес 10:9-16.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Греклер – Исгендер Зүлкарнейниң ве онуң гошунының басып алан чәклеринде яшаян халкларың хеммеси диен ялы грек медениетини ве дилини кабул эдипдирлер. Шонуң үчин-де, Иса Месихиң дөврүнде яшан яхудылар арамей дилинде дәл-де, грек дилинде гүрлешйәрдилер. Грек медениети оларың дүнйәгарайшына ве пикирлерине гүйчли тәсирини етирйәрди. Шоңа гөрә-де, Тәзе Әхтиң китаплары грек дилинде языландыр.

Гурбанлык сыпасы –

Серет: Сыпа.

Гурбанлыклар – Көне Әхтде беян эдилен эсасы гурбанлыклар шулардыр: Якма гурбанлыгы; Саламатлык гурбанлыгы; Гүнә гурбанлыгы; Язык гурбанлыгы. Гурбанлыклар барадакы маглуматлары бу сөзлүкде оларың херсиниң адының ашагындан окап билерсиңиз.

Гурсакча – бу баш руханы тарапындан гейлип, эфодың үстүнден багланыпдыр. Гурсакчаның йүзүне Ысрайылың он ики тиресиниң хер бири үчин он ики саны гымматбаха даш тикилипдир. Онуң ичинде кераматлы сайылан ики зат, Урым ве Туммым болупдыр.

Мср 28:4-30

Серет: Эфот; Урым ве Туммым.

Гүнә гурбанлыгы – бир адам я-да тутуш халк Реббиң берен буйрукларыны төтәнден бозанда, шу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәлеринден саплапдыр.

Лев 4:2-35.

Гүнәден сапланма гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) онуна белленилипдир. Бу Сурнай байрамындан соң гүйзде болупдыр. Шол гүн адамлар ишлемән, дынч алыпдырлар ве агыз бекләпдирлер. Руханылар өзлерини ве халкы эден гүнәлеринден сапламак үчин, шейле хем Мукаддес чадыры ве гурбанлык сыпасыны тәмизлемек үчин белленилен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер. Бу йылың довамында иң мөхүм байрам болупдыр.

Лев 16.

Гырнак аял – бу гырнак я-да есир алнан аял болупдыр. Онуң машгалада дереҗеси хемишелик экен, белли бир хукугы болупдыр, эмма хоҗайынының аялы билен деңхукуклы болмандыр.

Гчк 22:24; 2Шам 5:13; 1Пат 11:3.

Гызыл деңиз – Көне Әхтде бу ат Гызыл деңиз дийлип терҗиме эдилйәр, ол сөзме-сөз «Ям суф» болуп, «Гамыш деңзи» диймеги аңладяр. Кәбир алымлар «Ям суф» Мүсүр билен Ысрайылың арасында ерлешйән бир айлагы аңладяр дийип пикир эдйәрлер.

Мср 10:19.

Х

Х

1. Хача чүйлемек
2. Халасгәр
3. Хантагта
4. Хасыл байрамы
5. Хеләкчилик ери
6. Хепдәниң биринҗи гүни
7. Хермон дагы
8. Хетлер
9. Хигаён
10. Хирод
11. Хивилер
12. Хореп
13. Хорылар
14. Хоссар
15. Хош хабар
16. Хошбой ыслы гамыш
17. Хошея пыгамбер
18. Хов эне
19. Хөдүр чөреги
20. Худай
21. Худайың Гузусы
22. Худайың Оглы
23. Худайың Шалыгы
24. Хызмат этмек

Хача чүйлемек – Рим империясында элхенч җенаят эденлери хача чүйләп, олара өлүм җезасыны бермеклик адат болупдыр. Ол ерде эсгерлер ол адамы хача чүйләпдирлер я-да йүп билен хача баглапдырлар. Соңра хачы дикләпдирлер ве ол адам деми гутарып өлйәнчә, шол хачда дурупдыр. Хачда чүйленип өлдүрилмек улы масгарачылык хасапланыпдыр.

Мат 27; Мар 15; Лук 23; Ёх 19.

Халасгәр – Көне Әхтде Худай Халасгәрдир, себәби Ол Өз халкыны душманларындан халас этди. Пыгамберлери аркалы геплемек билен, Худай Өзүни Халасгәр дийип атландыряр. Еврейче «Ешува» диен ат «Реб – Халасгәр» диймеги аңладяр. Ешува ве Иса диен ики адың еврейче язылышы «Ехошува» диен сөзден гелип чыкяр. Юсуба гөрнен перишде Исаның Өз халкыны гүнәлеринден халас этҗекдигини хабар берйәр. Исаның доглан гиҗеси Җебрайыл перишде «Сизиң үчин Халасгәр догулды» дийип җар эдйәр.

Иша 43:3; Мат 1:21; Лук 2:11.

Хантагта – Реббе хөдүр эдилен чөреклери гоймак үчин йөрите ясалан тагта. Хантагта агачдан ясалып, сап алтына гапланыпдыр. Ол Мукаддес чадырың ичинде, соңрак Иерусалимдәки ыбадатханада гойлупдыр.

Мср 25:23-30, 26:35.

Серет: Хөдүр чөреги.

Хасыл байрамы – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айда, ягны Тишри айында (муңа Этаным айы хем дийлипдир) эдил Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленипдир. Тишри айы гүйз паслында болупдыр. Бу Чатма байрамының бир бөлеги болуп, Көне Әхтде ики гезек габат гелйәр.

Мср 23:16; 34:22.

Серет: Чатма байрамы.

Хеләкчилик ери –

Серет: Өлүлер дүнйәси.

Эйп 26:6; 28:22; 31:12; Зеб 87:12.

Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүни.

Хермон дагы – Ысрайыл топрагында иң бейик даг болуп, юрдуң демиргазыгында ерлешипдир.

Хетлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Б. э. өң 1200‑нҗи йылда оларың улы империясы болупдыр, хәзирки Түркийәниң бир бөлеги болупдыр.

Серет: Кенган.

Гчк 10:15.

Хигаён – бу саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 9:17.

Хирод – Тәзе Әхтде Хирод дийлип атландырылян дөрт адам бар:

1. Иса доглан вагты Яхуданың патышасы болан, Бейик Хирод дийлип атландырылан патыша. Иса бәбеккә Оны өлдүрмәге сынанышан хем шолды (Мат 2:1-22; Лук 1:5).

2. Иса вагыз эден ве гудратлар гөркезен дөври Җелиледе патыша болан Хирод Антип. Доганының аялы Хиродия өйленен ве Яхя чүмдүриҗиниң келлесини чапмагы буйран хем шолды. Яхудылар Исаны хача чүйлемезден өң, шу Хирод тарапындан тутуп гетирйәрлер. (Мар 6:14-29; Лук 23:6-12).

3. Патыша Хирод Агрип биринҗи, ирки йыгнакда Исаның ызына эеренлери ызарлан адам. Ол Яхяның доганы Якубы өлдүрдйәр (Рес 12:1-23).

4. Патыша Хирод Агрип Икинҗи, Павлус император тарапындан хөкүм эдилмеги үчин Риме иберилмезден өң, оны өз ягдайы билен танышдыряр (Рес 25:13–26:2; 26:19, 27-32).

Хивилер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар юрдуң меркезинде яшапдырлар.

Гчк 10:17; Мср 3:17; 13:5.

Серет: Кенган.

Хореп –

Серет: Синай.

Хорылар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири.

Гчк 14:6; 36:20-30; Кан 2:21-22.

Серет: Кенган.

Хоссар – гадымы Ысрайылда хоссарың дүрли җогапкәрчилиги болупдыр. Онуң гарындашы өлдүриленде, гандардан хун алыпдыр. Машгалада мирас галар ялы, оңа сатылан эмләги ызына сатын алмага ругсат эдилипдир.

Чөл 35:12-27; Рут 4:1-8; Эйп 19:25;

Хош хабар – Тәзе Әхтде бу сөз Исаның өлүми ве Онуң өлүмден дирелмеги аркалы Худайың Шалыгының беркарар боландыгы, Оңа ынанянларың халас эдилендиги барадакы хабар.

Мат 4:23; Мар 1:15; Рим 1:16; 1Кор 15:1-11; Гал 1:11.

Хошбой ыслы гамыш – атырлар ве яглар алмак үчин уланылан гамшың бир гөрнүши.

Мср 30:23; Наг 4:14; Иша 43:24; Йрм 6:20; Эзк 27:19.

Хошея пыгамбер –

Серет: Хош 1; Рим 9:25.

Хов эне – Хов әхли адамзадың энеси болупдыр, онуң ады еврейче «яшайыш» диймеги аңладыпдыр.

Гчк 3:20.

Хөдүр чөреги – чадырда, соңра ыбадатханада хантагтаның үстүнде гойлан он ики саны петир чөреги. Чөреклер хантагтада бир хепделәп галдырылыпдыр. Соңра тәзе он ики чөрек билен чалшырылыпдыр. Хантагтадан айрылан бу чөреклери диңе руханылара иймәге ругсат эдилипдир.

Лев 24:5-9; 1Шам 21:4

Серет: Мукаддес отаг.

Худай – гөги ве ери, ягны тутуш әлем-җаханы ярадан Худайдыр. Худай башга-да энчеме атлар билен атландырылыпдыр, эмма оларың хеммеси шол бир Худайы аңладыпдыр: Реб, Бейик Худай, Хөкмүрован Реб, Мукаддес.

Серет: Реб.

Худайың Гузусы – Яхя чүмдүриҗи Иса Месихи Худайың Гузусы дийип атландыряр. Яхудыларың урп-адатларына гөрә, Худай оларың гүнәлерини багышламагы үчин, олар җанлы союп, Худая гурбанлык берипдирлер. Бу гурбанлык аркалы олар Худайың назарында пәк сайылыпдыр. Яхя, белки, бу гурбанлыгы гөз өңүнде тутуп, Исаны шейле атландырандыр. Белки-де, Оны Песах гузусы өйдүп пикир эдендир. Песах байрамында ысрайыллар җанлы союп, өзлериниң новбахар огулларының шол җанлының ганы аркалы өлүм перишдесиниң элинден халас боландыкларыны ятлапдырлар. Аянлык китабының 5‑нҗи бабында беян эдилен гөрнүшде Месих Гузы хөкмүнде суратландырыляр.

Ёх 1:29, 36; Лев 4:32; Мср 12:21-27.

Серет: Гүнә гурбанлыгы; Песах байрамы.

Худайың Оглы – Көне Әхтде «Худайың Оглы» патышалар үчин, иң мөхүм патыша болан Давут пыгамбер үчин уланылыпдыр. Реб Давудың оглуның хемишелик шалык сүрҗекдигини ве Худай билен ата-огул гатнашыгының болҗакдыгыны сөз берйәр. Бу огул яхудылар тарапындан Месих дийлип атландырылыпдыр. Шейлеликде, Тәзе Әхтде бу атлар, ягны Худайың Оглы ве Месих, икиси хем диңе Иса үчин уланыляр. Буларың икиси хем Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан Сайланып-сечилен диймеги аңладяр, Худай билен Исаның деңхукуклы гатнашыгы бар.

Серет: Месих.

Худайың Шалыгы – Матта тарапындан Худайың Шалыгына «Гөгүң Шалыгы» хем дийилйәр. Иса Месих бу дүнйә геленде, адамларың Худай билен тәзе арагатнашыкда яшамагына ёл ачмак аркалы Худайың Шалыгыны беркарар этди. Худайың Шалыгының адамлары Иса ынанян ве табын болян адамларды. Иса Месих доланып геленде, Худайың Шалыгы долы тамам болар ве бу әхли адамлара айдың аян болар.

Мат 19:24; Лук 13:29; Ёх 3:3-5; Рим 14:17.

Хызмат этмек – Мукаддес Китапда бу сөз диңе бир хоҗайынларына хызмат эдйән адамлары дәл-де, эйсем Худая хызмат эдйән Онуң адамларыны хем аңладыпдыр. Иса ынанянлар Хош Хабары вагыз эдип ве бейлеки месихилере ягшылык эдип, оларың мәтәчликлерине көмек этмек билен Оңа хызмат эдйәрлер.

Чөл 16:8-9; Кан 6:13; Еш 23:7,16; 24:24.

Серет: Сежде этмек.

И

И

1. Иблис
2. Ичги садакасы
3. Ички гала
4. Император
5. Инҗил
6. Иң мукаддес отаг
7. Иордан дерясы
8. Иса
9. Ишая пыгамбер
10. Иерусалим

Иблис –

Серет: Шейтан.

Ичги садакасы – гурбанлык сыпасының үстүне шерап, кәте яг гуймак билен Худая хөдүр эдилипдир.

Гчк 35:14; Лев 23:13.

Ички гала – диварлар билен өртүлен галаның ичиндәки беркитме. Бу шәхериң иң бейик ери болупдыр.

1Пат 16:18; 2Пат 15:25; Ер 30:18.

Император – Рим империясының патышасы. Тәзе Әхтде үч император ятланяр:

1. Император Август, ол Октавиян дийлип хем атландырылярды (б. э. өң 27‑нҗи йылдан б. э. 14‑нҗи йылына ченли). Иса догланда, ол императорды (Лук 2:1).

2. Император Тибериюс (б. э. 14-37 йй). Иса вагыз эден ве өлүп-дирелен дөври ол императорды (Лук 3:1; Ёха 19:12).

3. Император Клавдий (б. э. 41-54 йй). Ол яхудылары Римден ковуп чыкарды (Рес 18:1-4).

Инҗил – Тәзе Әхт.

Иң мукаддес отаг – Мукаддес чадырың иң ички отагы, соңрак бу ыбадатханада Әхт сандыгының сакланан ери болупдыр. («Мукаддес чадыр» ве «Ыбадатхана» сөзлериниң ашагында берлен суратлара середиң.) Сүлейманың гуран ыбадатханасында бу ички отаг дийлип атландырылды ве ол ерде керупларың шекили хем болупдыр. Ички отаг дашкы отагдан улы туты аркалы бөлүнипдир. Кануна гөрә, диңе баш рухана ички отага гирмәге ругсат берлипдир, ол хем диңе йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни гирип билипдир.

Мср 26:33; Лев 16:1-2; 1Пат 6:16-30.

1628‑нҗи сахыпадакы сурата серет.

Серет: Гүнәден сапланма гүни; Керуп; Мукаддес отаг; Мукаддес өй; Туты; Ыбадатхана.

Иордан дерясы – Җелиле көли билен Өли деңзиң арасындан акян деря. Гүндогарда Ысрайыл юрдуның арачәги хөкмүнде уланылыпдыр. Ысрайыллар Кенгана гирмезден өң бу дерядан гечипдирлер.

Еш 2:1.

Карта серет

Серет: Җелиле.

Иса – Исаның еврейче ады «Ешува» болуп, ол «Реб халас эдйәр» диймеги аңладяр. I асырда бу ат яхудылар үчин йөргүнли ат болупдыр.

Ишая пыгамбер – Ишая пыгамбер Яхуда патышалары Узыяның, Ётамың, Ахазың ве Хизкияның дөврүнде пыгамберлик эдипдир. Ол б. э. өң VIII асырда яшап гечди. Ишая билимли адам болупдыр, ол патышаның маслахатчысы хөкмүнде өмрүни Иерусалимде гечирипдир. Бу дөвүрде Ысрайыл патышалыгы Ассырия империясы тарапындан басылып алнып, Яхуда патышалыгы болса хемише ховп астында болупдыр. Ишаяның пыгамберликлериниң аглабасы Худайың Өз халкыны халас эдйәндиги барададыр, эмма шол бир вагтың өзүнде ол ысрайыллара пислик эдйәнлери, адалатсызлары ве бута чокунянлары Худайың хөкүм этҗекдигини дуйдурыпдыр. Ишая даш-төверегинде болуп гечйән вакалара дегишли гөрнүшлер гөрүпдир, шейле хем ол гелҗекде болҗак затлары гөрнүш аркалы өңден гөрүпдир, эсасан хем эҗир чекмек билен Худайың халкыны халас этҗек Гул барадакы гөрнүши гөрүпдир. Тәзе Әхтде бу пыгамберликлер Иса Месихде амала ашмак билен айдың әшгәр боляр.

2Пат 19-20; Иша 1, 6; Мат 4:14; 8:17; 12:17; Ёх 12:38-41; Рес 8:28-35.

Иерусалим – Иерусалим Давут пыгамбер билен Сүлейман пыгамбериң хөкүмдарлык эден дөврүнде Ысрайылың пайтагты болупдыр. Сүлейманың өлүминден соңра бу Яхуда патышалыгының пайтагты болупдыр. Бу шәхер Сион ады билен хем тутулыпдыр.

2Шам 5:6-15; 2ЙЙ 9:25; 2ЙЙ 11:5-17; Зеб 68:36.

Җ

Җ

1. Җебрайыл перишде
2. Җелиле
3. Җеннет
4. Җул гейинмек

Җебрайыл перишде – адамзада Худайың хабарыны гетирйән перишде. Көне Әхтде ол Даныел пыгамбере гөрнүп, оңа Худайдан гелен гөрнүшлери дүшүндирйәр. Тәзе Әхтде ол Зекаря гөрнүп, Яхяның догулҗакдыгыны, шейле-де Меръеме гөрнүп, Иса Месихиң догулҗакдыгыны хабар берйәр.

Дан 8:14-19; 9:19-21; Лук 1:19,26.

Җелиле – Ысрайыл юрдуның демиргазык этрабы.

Мат 2:22; Иша 9:1.

Җеннет – грекче бу сөз «овадан баг» диймеги аңладяр. Тәзе Әхтде бу сөз Иса ынанянларың өлүмден соң гидйән аҗайып ерини аңладяр.

Лук 23:43; Айн 2:7.

Җул гейинмек – гадымы Ысрайылда адамлар эден гүнәсине тоба эдйәндиклерини гөркезенлеринде я-да кимдир бириниң ясыны тутанларында, җул гейнипдирлер ве күлүң үстүнде отурыпдырлар я-да депелеринден күл сепеләпдирлер. Умуман бу гам-гуссаны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2Шам 3:31; Нех 9:1; Мат 11:21.

К

К

1. Канун
2. Канун китабы
3. Кемош
4. Кенган
5. Кенганлар
6. Керуп
7. Кесетлер
8. Кейнлер
9. Кәкилик оты
10. Көне Әхт
11. Күл үстүнде отурмак

Канун – Төврадың бәш китабы: муңа сежде, мукаддес өй, байрамлар, гурбанлыклар ве садакалар дегишли болуп, иң эсасы хем Худайың халкы хөкмүнде ысрайылларың нәхили яшамалыдыкларына дегишли Худайың берен канунларындан ыбарат. Бу көпленч Мусаның кануны (Еш 8:29) я-да Мукаддес канун (Мат 23:23) дийлип атландырылыпдыр. Кануның эсасы бөлеги Он табшырыкдыр (Мср 20:1-17; Кан 5:6-21).

Серет: Канун китабы; Төврат.

Канун китабы – муңа Реббиң берен канунларындан ыбарат болан Канун таглыматы китабының бир бөлеги я-да Төврадың бәш китабы дегишлидир.

Кан 30:9-10; Еш 1:8; Гал 3:10.

Серет: Төврат.

Кемош – Мовапларың худайы.

1Пат 11:7, 33; Йрм 48:13,46.

Серет: Моваплар.

Кенган – Нухуң агтыкларының бириниң ады. Онуң несиллери болан кенганлар Ортаер деңзи билен Иордан дерясының аралыгында орнашыпдырлар, шонуң үчин ол ере Кенган ады берлипдир. Соңра олар ысрайыллар тарапындан басылып алныпдыр.

Гчк 9:18; 12:5; Мср 6:4; Еш 5:12.

Кенганлар – кенганың илаты гарышык болуп, финикиялылара якын болупдыр. Кәвагт бу сөз ол ерде яшан әхли тирелери аңладып, умумы уланылыпдыр, кәте диңе бир тирәни гөркезмек үчин уланылыпдыр. Соңра олар Кенганы басып алан ысрайыллар тарапындан өлдүрилипдир, дири галанлары-да ковлуп чыкарылыпдыр.

Гчк 12:6; 15:18-21; Еш 16:10.

Керуп – ганатлы перишделер. Олар Эрем багында яшайыш дарагтыны горапдырлар. Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң гөрен гөрнүшинде керуплар Худайың тагтының депесинде ерлешипдир. Әхт сандыгының үстүнде ганатларыны гапагың үстүне яйып отуран ики саны керубың алтындан ясалан кешби бар.

Гчк 3:24; Мср 25:18-22.

Серет: Әхт сандыгы; Перишде; Серафлар.

Кесетлер – илки Месопотамиядакы дүзлүкде, соңра Бабыл шәхеринде яшан тире. Кесетлер ол ердәки яшан тирелериниң арасында иң гүйчли тире болупдыр ве шонуң үчин оларың ады көпленч тутуш бабыллылары аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Эзр 5:12; Иша 47:1.

Серет: Бабыл.

Кейнлер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдунда яшан халкларың бири.

Гчк 15:19; 4:11; 1Шам 15:6; 27:10; 1ЙЙ 2:55.

Серет: Кенган.

Кәкилик оты – якымлы ыслы өсүмлик. Руханы бир богдак кәкилик отуны сува я-да гана батырып, тәмизлемек үчин адамларың я-да бейлеки затларың үстүне сепипдир.

Лев 14:4,6; Зеб 50:9.

Серет: Мурдар; Тәмиз.

Көне Әхт – ол Төвратдан, Зебурдан, Тарыхы, Даналык ве Пыгамберлик китапларындан ыбарат. Бу китаплар Иса Месих гелмезден өң язылыпдыр, оларың кәбиринде Онуң гелҗекдиги барадакы пыгамберликлер бар.

Серет: Пыгамберлик этмек; Тәзе Әхт; Төврат; Зебур.

Күл үстүнде отурмак –

Серет: Җул гейинмек.

Л

Л

1. Ладан
2. Левилер
3. Лира
4. Ливан
5. Ливятан
6. Лолы
7. Лут

Ладан – гырымсы агаҗың гүр япрагындан чыкян шире. Шире гатаяр ве якымлы ыслы шепбик хөкмүнде сатыляр, оны оврадып, ондан дерман ясаярлар.

Гчк 37:25; 43:11.

Левилер – Левилер Якубың оглы Левиниң несиллеридир. Леви тиреси үч уруга бөлүнипдир: Гершоның, Кохадың ве Мерарының несиллери. Мусаның дөврүнде Худай леви тиресинден болан Харун пыгамбериң несиллерини руханылыга сайлапдыр; бейлеки левилериң әхлисини Мукаддес чадырда хызмат эдип, руханылара көмеклешмәге белләпдир. Диңе шу тирәниң өзбашдак мүлк ери болмандыр, себәби оларың везипеси Мукаддес чадырда, соңра ыбадатханада хызмат этмек болупдыр. Шонуң үчин булара мүлк ер бейлеки тирелерден бөлүнип берлипдир.

Мср 6:25; 38:21; Лев 25:32ф; Чөл 3:6.

Серет: Руханы.

Лира – Ысрайылда ве онуң даш-төверегиндәки үлкелерде уланылан киришли саз гуралы. Ол улы гөврүмли арфа меңзеш болупдыр.

Гчк 4:21; 1Шам 16:15-23; Зеб 70:22.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ливан – Ысрайылың демиргазык арачәгинде ерлешйән даглык юрт, ол кедр токайлыгы билен мешхур болупдыр. Сүлейман патыша Иерусалимде көшгүни ве ыбадатхананы Ливаның кедр хем бейлеки агачларындан гурупдыр.

1Пат 5:6-10; Эзр 3:7; Иша 60:13.

Ливятан –

Серет: Аждарха.

Лолы – газанч үчин тенини сатян аял.

Сүл 9:3; Хош 4:14; Як 2:25; 1Кор 6:15,16.

Лут – Ыбрайым пыгамбериң доганының оглы. Ол овнуклы-ирили маллары ве чадырлары билен Содом галасының төверегиндәки дереде месген тутупдыр. Соңра Реб Содом билен Гомора шәхерлериниң икисини вейран эдипдир, йөне перишделер Луты машгаласы билен биле халас эдипдирлер. Лут мовапларың ве аммонларың атасыды, соңра онуң несиллери Ысрайылың душманы болупдырлар.

Гчк 12:4–14:16; 19:1-36; 2Пет 2:7,8.

М

М

1. Мадай
2. Манна
3. Маскил
4. Меҗлис
5. Меръем
6. Месх ягы
7. Месих
8. Месопотамия
9. Мейлетин садака
10. Мезмур
11. Мәликсадык
12. Мидянлар
13. Микайыл
14. Миктам
15. Миллетлер
16. Милло
17. Мирас
18. Молек
19. Моваплар
20. Мукаддес
21. Мукаддес чадыр
22. Мукаддес чөрек
23. Мукаддес даг
24. Мукаддес отаг
25. Мукаддес өй
26. Мукаддес Рух
27. Мурдар
28. Муса пыгамбер
29. Мут лабен
30. Мүр
31. Мүрзе

Мадай – хәзирки гүнбатар-демиргазык Эйранда ерлешйән гүйчли патышалык. Парс империясында мадайлар парслар билен биле бир патышалыкда гуллук эдипдирлер. Шонуң үчин оларың канунларына «Медес ве парс канунлары» дийлипдир.

2Пат 17:6; Эст 1:19; Дан 6:8,12,15; Рес 2:9.

Серет: Парс империясы.

Манна – Ысрайыллар Синай чөлүнде азашып йөркәлер, Худай тарапындан асмандан яган иймит.

Мср 16:31-35; Чөл 11:6; Зеб 77:24; Ёх 6:31-58.

Маскил – Зебур китабында бир айдымың гөрнүши. Олар бирнәче максатлар үчин язылыпдыр: гудратлы ишлери үчин Худайы шөхратландырмак; халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы гынанҗына яс тутмак; шейле хем алкыш айтмак ве ялбармак үчин.

Зеб 31; 41; 52; 89; 142.

Серет: Мезмур; Зебур.

Меҗлис – Мукаддес Китапда бирнәче меҗлис агзалып гечилйәр. Оларың икиси иң мөхүмидир:

1. Худайың меҗлиси.

2. Яхудыларың меҗлиси. Худайың меҗлисине перишделер ве гөгүң башга ылахы барлыклары йыгнанярлар. Яхудыларың меҗлисине иң мөхүм яхуды адамларындан етмиш бириси дегишли болупдыр. Оларың арасында фарисейлер ве саддукейлер болуп, Баш руханы меҗлисе баштутанлык эдипдир. Римлилериң хөкүмдарлыгы астында меҗлисиң раят ве җенаят ишлерине гарамага ыгтыяры болупдыр, йөне хич кими хөкүм этмәге хукугы болмандыр.

Эйп 15:8; Зеб 81:1; 88:6: Мар 14:53-65; Рес 4:1-22.

Меръем – Тәзе Әхтде Меръем атлы бирнәче аял бар:

1. Исаның эҗеси Меръем.

2. Магдалалы Меръем. Иса Магдалалы Меръемден еди саны эрбет рухы чыкарды ве Меръем Исаның ызына эериҗилериң бири болды (Мат 27:55-56; Мар 16:9; Лук 8:2; Ёх 20:1-2; 11-18 ве бейлеки бөлеклер).

3. Бейтаниядакы Меръем. Ол Марта билен Лазарың доганыды. Ол Исаның аягуҗунда отурып, Онуң өвүтлерини диңледи (Лук 10:38-42; Ёх 11:1-5; 12:1-7).

4. Якуп билен Юсубың эҗеси Меръем. Бу Меръем Клеопасың аялы Меръем болмагы ахмал, йөне бу анык дәл (Мат 27:56; Мар 15:40; 16:1; Лук 24:10).

5. Ёханнаның (оңа Марк хем дийипдирлер) эҗеси Меръем. Бу Меръемиң Иерусалимде өйи болупдыр ве Иса шәгиртлери билен ол ерде душушыпдыр (Рес 12:12).

Месх ягы – кимдир бириниң Реббе багыш эдилендигиниң я-да мукаддес эдилендигиниң нышаны хөкмүнде онуң депесине яг гуйлупдыр я-да сепилипдир.

Мср 25:6.

Серет: Яг гуймак, Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Месих – бу ат «депесинден яг гуйлан адамы» аңладыпдыр. Көне Әхтде кимдир бириниң депесинден яг гуймак онуң руханы я-да патыша хөкмүнде Худай тарапындан айратын сайланандыгының нышаны болупдыр. Месих диен ат яхудылар тарапындан уланылып башланыпдыр ве олар муны Худайың олара ибермеги вада берен Патышасының ады үчин уланыпдырлар. Бу Патыша хемишелик хөкүм сүрмелиди ве Ысрайылы душманларындан халас этмелиди. Иса ынанянлар ве Оңа эерйәнлер Исаның Месихдигине, Онуң әхли адамлары халас эдип, Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан сайланып иберилендигине ынанярлар. Грекче Месих сөзи «Христос» диймекдир.

Мат 1:1; Мар 8: 27-29; Лук 2:11; Ёх 20:31; Рес 18:28.

Серет: Худайың оглы; Яг гуймак.

Месопотамия – гадымы дөвүрде Евфрат дерясының гүнбатарындан Тигрис дерясының гүндогарына ченли болан аралык Месопотамия дийлип атландырылыпдыр. Бабыллылар ве ассыриялылар билен бирликде көп гадымы медениетлер бу ерде башланыпдыр.

Гчк 24:10; 25:20; Рес 2:9; 7:2.

Мейлетин садака – бу дүрли себәплер үчин Худая гетирилен дүрли гөрнүшли садакалар болупдыр. Меселем, адамлар мейлетин яг, якымлы ыслы түтетги, гейим-геҗим, агач, күмүш ве Мукаддес чадырың гурлушыгы үчин бейлеки затлары гетирипдирлер (Мср 35:20-29). Эмма шахсы себәплер үчин гурбанлык я-да садака ислендик гөрнүшде мейлетин берипдирлер.

Мср 35:29; 36:3; Лев 7:16.

Мезмур – Зебур китабында айдымың бир гөрнүши. Бирнәче максатлар үчин: Худайы шөхратландырмак үчин, халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы эҗир чекмелерине яс тутмак үчин, патышаны беллемек, Худая миннетдарлык билдирмек, ыбадатхана баряркаң шатланып айдым айтмак; Худая ялбарып дога-дилег этмек үчин язылан айдымлардыр. Бу айдымлар Зебур китабында топланандыр. Исаның ызына эерйәнлер бир ере үйшенлеринде, мезмур айдыпдырлар.

Зеб 5:1; 18:1; Эфе 5:19; Кол 3:16.

Серет: Зебур.

Мәликсадык – Иерусалимиң гадымы патышасы ве руханысы. Онуң ады «догрулык патышасы» диймеги аңладяр. Көне Әхтде Мәликсадык Ыбрайым пыгамбере душяр ве оңа пата берйәр (Гчк 14:17-20). 109-нҗы мезмурда Мәликсадык «мүдимилик руханы» дийлип атландырыляр ве Еврейлере хат китабының 5‑нҗи бабының 6-нҗы аядында Иса «Мәликсадык дереҗесиндәки» руханы хөкмүнде танышдырыляр. Иса Худайың сагында отурян мүдимилик Баш Руханыдыр ве Ол месихилер үчин төвелла эдйәр.

Мидянлар – Ыбрайым пыгамбериң оглы Мидяның несиллери (Гчк 25:1,2). Муса өмрүни Мидян юрдунда гечирипдир, Мидян Синай ярым адасының бир бөлеги болмагы ахмал. Сердарлар дөврүнде мидянлар ысрайылларың эсасы душманы болупдыр. «Мидянлар» ве «Ысмайыллар» диен сөзлер кәте чалшырылып уланылыпдыр (Гчк 37:25-29).

Гчк 25:1,2; 37:25-29.

Серет: Ысмайыл пыгамбер.

Микайыл – хер миллетиң өзүниң сердар перишдеси болупдыр диен пикир бар, оларың херекетлери өз миллети билен баглы болупдыр. Бу барада илкинҗи гезек Даныел пыгамбериң китабында парс ве грек сердарларының перишдеси, шейле хем Ысрайылың сердары Микайыл перишде барада айдыляр.

Дан 10:13,20; 12:1.

Миктам – Зебур китабында габат гелйән айдымың гөрнүши.

Зеб 15:1.

Миллетлер – Мукаддес Китапда бу адатча яхуды дәл миллетлери аңладыпдыр. Ысрайыл халкы Худай тарапындан Онуң халкы болмак үчин сайланыпдыр, эмма Худай әхли миллетлериң халкларының халас болмагыны ве оларың хем Өз халкы болмагыны исләпдир.

Лев 26:12; Эфе 2:11-13.

Милло – топрак билен долдурылан җайрык я-да бошлук ер. Кәте бу сөз галаның диварына чыкмак үчин гурлан япгыды аңладыпдыр.

2Шам 5:9.

Мирас – тутуш Кенган юрды Худай тарапындан ысрайыллара мүдимилик мирас хөкмүнде сөз берлипдир. Ешуваның дөврүнде ер биҗе боюнча Ысрайылың он ики тиресине пайланып берлипдир, шейлеликде, хер тирәниң өз ери болупдыр ве мирас хөкмүнде несилден несле гечипдир. Муңа гарамаздан, ысрайыл халкы Худайың Өз «мирасы» хөкмүнде суратландырылыпдыр. Ине, шонуң үчин Худай билен ысрайыл халкының арасындакы әхте гөрә, Ол диңе оларың Худайы болупдыр, олар болса Онуң халкы болупдыр. Ким Иса ынанян болса, онуң мирасы Худайың Шалыгыдыр ве бакы яшайышдыр.

Мср 32:13; Еш 13:6-8; Зеб 33:12; Як 2:5.

Молек – аммонларың эсасы худайы. Адамлар кәте өз чагаларыны Молек худайына гурбанлык бермек билен оңа сежде эдипдирлер. Худайың кануны бу адаты өрән язгарса-да, бир гезек хатда ысрайыл халкы-да Иерусалимиң голайындакы Хинном җүлгесинде огул-гызларыны Молек худайына хөдүр этди.

Лев 18:21; 20:2-5; 1Пат 11:7; Ер 32:35.

Моваплар – Ыбрайым пыгамбериң егени Лутуң несиллери. Олар Өли деңзиң гүндогарындакы Мовап юрдунда яшапдырлар. Моваплар өзлериниң эсасы худайы хөкмүнде Кемоша сежде эдипдирлер. Оларың геплешик дили еврей дилине дегишли болупдыр. Олар Ысрайылың душманы болупдырлар ве көпленч Ысрайылың пыгамберлери тарапындан паш эдилипдирлер. Муңа гарамаздан, Рут ак йүрекли моваплы аял болупдыр. Бабыллылар моваплары дерби-дагын эдипдирлер.

Иша 15-16; Ер 49; Зеп 2:8-11.

Мукаддес – Төвратда «мукаддес» адаты максатлар үчин дәл-де, Худайың максатлары үчин айры гойлан диймеги аңладяр. Бу руханылара я-да ысрайыл халкына, я-да Мукаддес чадыр ве гурбанлык сыпасы ялы затлара дегишлидир. Мукаддес эдилен адамлар я-да затлар пәк сакланылмалыды. Мукаддес Китапда мукаддес адамларың пәклигине оларың ахлак хәсиетлери хем дегишли болупдыр: «Өзүңизи чагыран Худайың мукаддес болшы ялы, сиз хем әхли эдйән ишлериңизде мукаддес болуң» (1Пет 1:15).

Мср 3:5; 16:23; 19:6; 25:8; Иша 6:3.

Мукаддес чадыр – Мукаддес чадыр Әхт сыпасыны ве ыбадат үчин бейлеки энҗамлары ерлешдирмек үчин гурлан чадырдыр. Тутуш гурлуша Мукаддес чадыр дийлипдир (1622‑нҗи ве 1628‑нҗи сахыпадакы суратлара серет). Мукаддес чадырың ичинде ики отаг болупдыр: мукаддес отаг ве иң мукаддес отаг. Чадыр гечиниң йүңүнден эдиленди ве онуң диварының ич тарапы овадан тутулар билен өртүленди. Онуң төвереги хаят билен гуршалып, дашына хаят айланыпдыр. Мукаддес чадыр билен онуң ховлусына Худайың мукаддес өйи дийлипдир. Ысрайыллар чарва адамлар болупдырлар, шонуң үчин олар гөченлеринде, чадыры сөкүп алып, өз янлары билен әкидипдирлер. Мукаддес чадыр Реббе йүз тутулян чадыр хөкмүнде хем белли болупдыр. Ховлуда Худая садакалар ве гурбанлыклар хөдүр этмек үчин гурбанлык сыпасы, шейле хем руханылар ювнар ялы сувдан долы бүрүнч леген дурупдыр. Өңки дөвүрдәки гөчме мукаддес чадыр Сүлейманың дөврүнде дашдан ве агачдан салнан ыбадатхана билен чалшырылыпдыр.

Мср 26:1-35

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Реббе йүз тутулян чадыр; Ыбадатхана. 1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Мукаддес чөрек –

Серет: Хөдүр чөреги.

Мукаддес даг – Иерусалимдәки даг, ол ерде ыбадатхана гурлупдыр ве сежде эдилипдир (адатча Сион дагы билен мешхур болупдыр).

Серет: Иерусалим; Сион.

Зеб 2:6; 14:1; 98:9; Иша 27:13; Ёл 2:1-2.

Мукаддес отаг – Мукаддес чадырдакы отаг, ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер. Мукаддес отагың ичинде якымлы ыслы гурбанлык сыпасы, чырадан, үстүнде хөдүр чөреклери болан хантагта барды. Бу отаг Иң мукаддес отагдан туты аркалы бөлүнипдир. Сүлейман чадыры ыбадатхана билен чалшанда, бу отаг дашкы отаг ады билен, Иң мукаддес отаг болса, ички отаг ады билен белли болупдыр.

Мср 26:30-34; 1Пат 6:14-18

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Ыбадатхана.

Мукаддес өй – бу ат Мукаддес чадыра ве онуң хаядына, соңрак болса ыбадатхана дегишлидир. Ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер.

Мср 25:8; 36:1; Лев 19:30; 1ЙЙ 22:19; Зеб 23:3.

Мукаддес Рух – Худайың Рухы болуп, Ол дүнйәде гудрат аркалы херекет эдйәр. Көне Әхтде Худайың Рухы адамлара инип, олар пыгамберлик эдипдирлер. Тәзе Әхтде Иса ынанянларың хеммеси Мукаддес Рухы кабул эдйәрлер.

Эйп 33:4; 1Шам 19:20; Рим 8:15.

Серет: Рух.

Мурдар – гадымы Ысрайылда эгер адам дини тайдан тәмиз болмаса, ол мурдар хасапланыпдыр. Левилер ве Чөлде китапларында нәхили адамың мурдар хасапланяндыгы беян эдилендир. Ысрайыллар Мукаддес өйде борчларыны ерине етирмәге башланларында, Худай олара бу ери мурдар этмезлиги буюрды. Иса адамы хакыкатдан нәмәниң мурдар эдйәндигини, ягны йүрекден чыкян эрбет пикирлериң ве херекетлериң мурдар эдйәндигини өвредйәр.

Лев 15:31; Эзк 5:11; Мат 15:11.

Серет: Тәмиз.

Муса пыгамбер – Ысрайыллар Мүсүрде гулчулыкда боланларында, Муса пыгамбер олара баш болмак үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ол Мүсүр патышасындан ысрайылларың гидип, чөлде Реббе ыбадат этмеклери үчин ругсат бермегини сораяр. Йөне фараон мунуң билен Реб диңе Мүсүр топрагына биртопар бетбагтчылыклар индеренден соң ылалашяр. Муса халка энчеме йыллап чөлде ёлбашчылык эдйәр, эмма сөз берлен Кенган юрдуны диңе узакдан гөрүп билйәр. Мукаддес Китабың илкинҗи бәш китабы Төврат хөкмүнде белли болуп, эсасан, Муса тарапындан языландыр.

Мут лабен – бу сөзүң манысы барада алымлар җеделлешйәрлер. Онуң «Лабениң өлүми» диен маныны аңладян болмагы мүмкин ве ол мезмурың нәме үчин языландыгының себәбини гөркезйәр. Белки, ол мезмурың нәдип айдым эдип айдыландыгыны я-да нәхили саз гуралында чалнандыгыны гөркезендир.

Зеб 9:1.

Мүр – мүр өсүмлиги гүр тикенли ве шахалы гырымсы агачдыр. Якымлы ыслы түтетги онуң шахаларындан алыняр ве ол гуранда гатаяр. Ол өрән гымматбаха түтетги болуп, атыр ясамак үчин яг билен гарыляр ве җеседи җайламага тайярламак үчин уланыляр. Мүрүң тагамы аҗы болупдыр. Бу агырыны еңиллешдирйәр дийип хем ынаныпдырлар. Бу хәсиетлериң, белки, эсгерлериң оны шераба гарып, Иса берендиклери билен баглы болмагы хем ахмал (Мар 15:23).

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Наг 5:5.

Мүрзе – мүрзәниң эсасы кәри ресминамаларың гөчүрмесини тайярламакдыр. Шейле хем олар хатлары, карарлары ве бейлеки ресминамалары языпдырлар, олар пайхаслы ве дүшүнҗели хасапланыпдыр. Мүрзелер язып билйәндиклери үчин, кәте малие язгыларыны хем саклапдырлар. Мүрзелер көпленч патыша билен якындан ишләнсоңлар, оларың кәбири ресминамаларың гөчүрмесини ерине етирмеклиги ве ёлбашчы болмаклыгы газаныпдыр. Исаның дөврүнде олар Төврат мугаллымлары хөкмүнде белли бир топары аңладыпдырлар.

2Пат 12:10; 25:9; Эст 8:9; Эзр 7:6,10,11,21; Ер 8:8.

Н

Н

1. Надан
2. Нард
3. Назыр
4. Нефиллер
5. Негеп чөли
6. Новбахар огул
7. Нух пыгамбер

Надан – Сүлейманың пәхимлери китабында надан адам барада көп гүррүң эдилйәр. Надан самсык дәл-де, эйсем Худайың халаян ёкары ахлак дурмушында яшамага пайхасы кемлик эдйән адамдыр.

Кан 32:6; Сүл 1:22; 7:7; 9:6.

Нард – нард өсүмлигиң сүммүли ве онуң көкүнден алынян ыслы ягы болупдыр. Нарддан ясалан хошбой ыслы яг өрән гыммат болупдыр, онуң бахасы бир йылың иш хакына барабар болупдыр.

Наг 1:11; Мар 14:3.

Назыр – назыр мукаддеслик дереҗесини алан хем-де сач-сакгалыны сырман, сачыны өсдүрип, шерап хем гүйчли ичгилери ичмекден сакланып, өзүни Реббе багыш этмеги вада берен адам болупдыр. Бир гудрат аркалы өзүниң я-да Шимшон ялы эҗесиниң вадасы аркалы адам назыр болупдыр. Соңы билен шейле адам өзүни Худая багыш этмек вадасы аркалы айратын дереҗә эе болупдыр.

13:5,7; 16:17 Амо 2:11.

Нефиллер – Нефиллер өрән узын ве гүйчли адамлар болупдырлар, олар Гелип чыкыш китабының 6-нҗы бабында ылахы барлыкларың ве ынсан гызларының несиллери хөкмүнде ятланып гечилйәр. Соңрак, ысрайыллар Кенган юрдуны гөзден гечирмәге гиденлеринде, нефиллери (ягны нефиллерден гелип чыкан анаклары) гөрүпдирлер.

Гчк 6:4; Чөл 13:33.

Серет: Анаклар.

Негеп чөли – Ысрайылың гүнорта бөлегиндәки чөл.

Гчк 12:9; 13:1,3; 20:1.

Новбахар огул – гадымы гүнорта җемгыетинде илкинҗи доглан огул үйтгешик хасапланыпдыр. Ол огул какасы арадан чыкандан соң, машгаланың башы болупдыр, какасының патасыны алыпдыр, мирасдан ики эссе пай алыпдыр. Мүсүрде Песах вакасы болуп геченден соң, хер бир новбахар огул Худая дегишли болупдыр ве машгаласы оңа дерек садака берип, оны ызына сатын алып билипдир.

Гчк 49:3; 27; Мср 13:2; Кан 21:17.

Серет: Ызына сатын алмак.

Нух пыгамбер – Нух пыгамбер өз машгаласыны, шейле хем халал ве харам хайванлары халас этмек үчин Худай тарапындан гәми гурмаклыга чагырылан адам болупдыр. Ол Худайың назарында догры сайылыпдыр. Силиң сувлары чекиленден соңра, Худай онуң билен әхт эдишип, мундан бейләк хич вагт ер йүзүни сил билен вейран этмеҗекдигине сөз берйәр.

Гчк 5:29; 6:8; Иша 54:9; Лук 17:27: 1Пет 3:20; 2Пет 2:5; Ев 11:7.

О

О

1. Омын

2. Ондан бири

Омын – көпленч дога-дилеглер эдиленде, оны җемлемек үчин уланыляр. «Омын» сөзи «Гой, шейле болсун!» диймеги аңладяр. Бу еврейче «Бу хөкман» диен сөзе эсасланяр.

Чөл 5:22 Кан 27:15-26; Рим 1:25.

Ондан бири – гадымы Ысрайылда хасылың ондан бири Реббе берлипдир. Муны аммарлара йыгнап, руханыларың ве левилериң иймити үчин харчлапдырлар. Исаның дөврүнде адамың өндүрен өнүминден я-да гирдеҗисинден ондан бири ыбадатхана руханыларына берлипдир.

Чөл 18:21; Кан 14:22.

Ө

Ө

1. Өлүлер дүнйәси

2. Өй бутлары

Өлүлер дүнйәси – гадымы Ысрайылың халкы Өлүлер дүнйәси ериң ашагында дийип дүшүнипдир, эмма ол довзах дәлдир. Хер кес өленден соң, ол ере инипдир. Ол ер үмсүм, гараңкы ер болупдыр. Гоҗалык яшына етип өлениңден соң, ата-бабаларыңа говушмак оңатды, йөне яш өлмек говы дәлди. Якуп өз оглы Юсуп үчин яс тутса-да, өлүлер дүнйәсине инмек ислемеди. Бу ере Хеләкчилик ери хем дийлипдир.

Гчк 37:25; 42:38; 44:29,31.

Өй бутлары – өй бутларына бутпаразлар, кә халатда ысрайыллар тарапындан сежде эдилипдир. Олар өйлерде сакланып, кераматлы сайылыпдыр.

Гчк 31:19; 2Пат 23:24.

П

П

1. Парс империясы
2. Парз
3. Пата
4. Патрос
5. Перишде
6. Перизлер
7. Перман
8. Песах байрамы
9. Петир байрамы
10. Пилат
11. Пилиштлилер
12. Пурым байрамы
13. Пыгамбер
14. Пыгамберлик этмек

Парс империясы – Бабыл империясындан соң эмеле гелен гүйчли ве хас улы империя болупдыр. Парс империясы Гресиядан Мүсүре ченли ве Орта Азия ченли ерлери, шол санда Ысрайылы хем басып алыпдыр. Кәте бу империя «Мадай-Парс империясы» дийип атландырылыпдыр, себәби онуң дүзүмине гирен мадай миллети империяны доландырмакда ваҗып орны эеләпдир. Парс канунлары «Парсларың ве мадайларың канунлары» дийип атландырылыпдыр.

Эст 1:19; Дан 6:8,12,15.

Серет: Мадай.

Парз –

Серет: Канун.

Пата –

Серет: Ялкамак.

Патрос – Мүсүриң гүнорта бөлеги.

Иша 11:11; Йрм 44:1, 15; Эзк 29:14; 30:14.

Перишде – перишделер адамлар үчин Худайың хабарчылары ве векиллеридирлер. Олар Худайың хузурында яшап, хемише Оны алкышлаярлар. Керуплар ве Серафлар перишделериң бир гөрнүшидирлер. Мукаддес Китапда ики саны мөхүм перишдәниң: Микайыл билен Җебрайылың ады агзалып гечилйәр.

Гчк 3:24; 16:7-11; Иша 6:2.

Серет: Җебрайыл; Микайыл.

Перизлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири.

Гчк 13:7; Еш 3:10.

Перман –

Серет: Канун.

Песах байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он дөрдүнҗи гүни агшам белленилипдир. Бу бахар паслының ыз янында болупдыр. Шол агшам ысрайыл халкы Худайың өзлерини Мүсүр гулчулыгындан нәхили халас эдендигини ве Мүсүрден гайтмазының өң янында агшам гурбанлык җанлысының ганы аркалы өз новбахар огулларының нәхили азат боландыгыны ятлапдырлар. Адамлар гузы я-да гечи союп, хеммеси билеликде Песах нахарыны ийипдирлер, оны аҗы гөк отлар ве петир билен ийипдирлер.

Мср 12:1-13,21-51; Лев 23:5; Чөл 9:1-14, Кан 6:1-7.

Петир байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он бәшинден йигрими бири аралыгында белленилипдир. Бу байрам Песах байрамының ыз яны башлапдыр, Көне Әхтиң кәбир парчаларында бу ики байрам бир байрам ялы гөркезилипдир. Шол хепдәниң довамында ысрайыл халкы өзлерини Мүсүр гулчулыгындан Худайың нәхили алып чыкандыгыны ятлапдырлар. Адамлар өйлеринден әхли хамырмаялары чыкарып зыңыпдырлар, хамырмаялы чөрек иймәндирлер. Олар байрамың биринҗи ве единҗи гүнлери мукаддес йыгнанышык эдип, Худая гурбанлыклар хөдүрләпдирлер.

Мср 12:14-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Лев 23:6-8; Чөл 28:17-25; Кан 16:3-4,8.

Пилат – Исаның өвреден ве вагыз эден гүнлеринде Понтий Пилат Яхуданың үстүнден хөкүм сүрен Рим императорыдыр.

Мат 27; Рес 3:13.

Пилиштлилер – б. э. өң XIII асырың ахырларында Ысрайылың гүнорта-гүнбатарындакы кенаряка золагыны эелән халк. Пилиштлилер бәш саны шәхери: Газаны, Ашкелоны, Ашдоды, Гаты ве Экроны эсасландырыпдырлар. Б. э. өң XII асырда олар ер чәклерини гүндогар тарапа гиңелдип башлаярлар. Бу ягдай Кенган тарапдан өз чәклерини гүнбатара гиңелдйән ысрайыл халкы билен пилиштлилериң арасында душманчылык дөредипдир. Шейлеликде, хезрети Давут патыша тарапындан долы дерби-дагын эдилйәнчәлер, пилиштлилер Ысрайылың эсасы душманы болупдырлар.

2Шам 8:1; 1ЙЙ 18:1.

Пурым байрамы – бу байрам еврей халкының дурмушына Парс империясы дөврүнде гошулыпдыр. Бу еврейлериң сененамасы боюнча он икинҗи айың, ягны Адар айының он дөрдүне ве он бәшине, ирки бахарда белленилипдир. Бу ики гүнүң довамында ысрайыл халкы Эстериң дөврүнде өзлериниң долы ёк эдилмекден Худайың нәхили халас эдендигини ятлапдыр. Олар шатланыпдырлар, ийип-ичипдирлер ве бири-бирилерине совгат берипдирлер.

Эст 9:20-32.

Пыгамбер – Худайың хабарыны халка етирмек үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ыляс ялы ирки пыгамберлер (Гөргүрлер) Худая сыгынян топар болуп, кәте оларда үйтгешик теҗрибе болупдыр ве тәсин гудратлар гөркезипдирлер. Шамувел пыгамбер өзүни көпленч сердар хөкмүнде алып барыпдыр. Соңрак Ермея ялы пыгамберлере Худайдан аянлык инипдир ве олар бу аянлыклары халка етирипдирлер.

1Шам 3:20; 9:9; 10:5-11; 1Пат 17 – 18; Ер 1:5.

Пыгамберлик этмек – Худайың халка ниетлән хабарыны оңа етирмек. Бу хабарлар көпленч аянлыкларың ве дүйшлериң үсти билен берлипдир. Гадымыетдәки пыгамберлериң дөврүнде бу сөз пыгамбериң аша җошгунлык ягдайыны беян этмекде хем уланылыпдыр.

1Шам 10:5ф; Ер 2:8.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Р

Р

1. Рабби
2. Рахап
3. Рапалар
4. Реб
5. Реббе хөдүр эдилен чөрек
6. Реббе йүз тутулян чадыр
7. Реббиң гүни
8. Реббиң өйи
9. Реббиң сачагы
10. Ресуллар
11. Римлилер
12. Рух
13. Руханы

Рабби – еврейлер акыллы ве ваҗып адамлара йүзлененлеринде, «Рабби» сөзүни уланыпдырлар, бу мугаллым диймеги аңладяр. Бу сылаг-хорматы аңладян сөздүр. «Раббуни» диен сөз хем шу маныны аңладяр.

Ёх 1:38; 3:2; 20:16.

Рахап –

Серет: Аждарха.

Рапалар – Ысрайыл халкы басып алмаздан өң, Кенганда яшан халкларың бири. Анаклар ялы олар хем өрән узын ве даяв адамлар болупдырлар.

Кан 2:11, 20; Еш 12:4.

Серет: Анаклар; Кенган.

Реб – гадымы вагтларда Худайың адыны айтмакдан сакланмак үчин яхудылар Оңа «Адонай» дийип салгыланыпдырлар, бу эе я-да хоҗайын диймеги аңладыпдыр. Көне Әхтиң түркменче терҗимесинде Худайың ады Реб сөзи билен терҗиме эдилди, себәби бу хем ага я-да эе диймеги аңладяр. Б. э. өң III асырда Көне Әхт грек дилине терҗиме эдилипдир ве «куриос» диен грек сөзи Худайың ады үчин уланылыпдыр. Соңра Тәзе Әхт язылан вагтында шол бир «куриос» сөзи Иса Месих үчин уланылыпдыр ве көпленч Реб дийлип терҗиме эдилипдир.

Реббе хөдүр эдилен чөрек –

Серет: Хөдүр чөрек.

Реббе йүз тутулян чадыр – шейле хем бу ере Мукаддес чадыр хем дийлипдир, бу ерде руханылар өз борчларыны ерине етирипдирлер. Муңа Реббе йүз тутулян чадыр дийилмегиниң себәби Худай руханылара ве адамлара чадырың гирелгесинде гепләпдир (Мср 29:42-43). Шейле хем Муса Худай билен бу ерде душушыпдыр (Мср 33:7-11).

Мср 29:42-43; 33:7-11.

Реббиң гүни – адатча шол гүн кесеки миллетлер үчин җеза гүни, Худайың сайлан халкы үчин болса акланма я-да хасаплашык гүни дийлип пикир эдилипдир. Муңа гарамаздан, пыгамберлер шол гүн ысрайылларың хем гүнәлери үчин җезаландырылҗакдыгыны олара дуйдурыпдырлар. Тәзе Әхтде Реббиң гүни казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге Исаның гелҗек гүнүдир.

Ер 46:10; Амо 5:17-27; 1Сал 5:1-9.

Реббиң өйи – бу сөз Ыбадатхананы аңлатмак үчин уланылыпдыр.

1Пат 3:1; Мик 4:1.

Серет: Ыбадатхана.

Реббиң сачагы – бу гурбанлык сыпасы үчин башга сөз болуп, диңе Малакы китабында уланыляр. Тәзе Әхтде бу сачак йыгнак агзаларының бир ере үйшүп, нахар ийип, Исаның өлүмини ве тәзеден дирелмегини ятламакларыны аңладыпдыр.

1Кор 11:17-33.

Ресуллар – Иса Өзүниң якын ёлдашларындан, таныш шәгиртлеринден он ики саны ресулы сайлаяр. Ол адамлар Онуң билен биледилер ве Иса олара әхли зады өвредипдир; олар Исаның өленини ве тәзеден диреленини өз гөзлери билен гөрүпдирлер. Иса олары гөрен затларыны гүррүң бермеклери үчин ве Худайың Шалыгы барада вагыз этмеклери үчин адамларың арасына иберйәр. Олар Иса ынанян адамларың ёлбашчысы болярлар.

Мар 3:14; Лук 22:14; Рес 1:2; 1Кор 15:7.

Римлилер – Рим империясының илаты. Римлилер Исаның яшан дөврүнде Демиргазык Африканың кәбир бөлеклеринде ве Орта Гүндогарда, хәзирки тутуш Түркийәниң ве Европаның көп бөлеклеринде хөкүм сүрдүлер.

Рес 28:17.

Рух – еврейче «рух» диен сөз шемал диймеги, шейле-де адамзадың рухуны ве Худайың Рухуны аңладыпдыр. Тәзе Әхтде шейтан тарапындан ынсаның калбына орнашян эрбет рух барада хем гүррүң эдилйәр. Иса адамлардан бу эрбет рухлары ковуп чыкарды.

Серет: Мукаддес Рух.

Гчк 1:2; Мср 15:8; 1Шам 10:6,10; Ёл 3:2; Мат 12:45; Мар 9:25; Лук 11:26; 13:11; Рес 16:16.

Руханы – ол дини дессурлары ве хызматлары ерине етирмәге айратын укыплы адам болупдыр. Ысрайыл халкының арасында Муса пыгамбер аркалы берлен кануна гөрә, Мусаның агасы Харун пыгамбериң несли руханы болупдыр, олар Мукаддес өйде, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада хызмат этмәге сайланыпдырлар. Олар сежде этмәге, садакалар бермәге, дини дессурлары ве байрамлары беллемәге ёлбашчылык эдипдирлер. Руханыларың ишлери левилер тарапындан пайланыпдыр. Мукаддес отага, соңрак ыбадатхана гирмәге диңе руханылара ругсат эдилипдир.

Гчк 41:45; Мср 19:6; 30:30.

Серет: Баш руханы; Левилер; Мукаддес өй.

С

С

1. Сабат гүни
2. Садака
3. Саддукейлер
4. Саламатлык гурбанлыгы
5. Салгытчы
6. Салим
7. Самария
8. Сара

9. Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

10. Сежде этмек
11. Сеждегәх
12. Села
13. Серафлар
14. Сердар
15. Сидон
16. Синагога
17. Синай
18. Сион
19. Сион гызы
20. Содом
21. Сөвеш арабасы
22. Стоик таглыматчылар
23. Сур
24. Сурнай байрамы
25. Сува чүмдүрмек
26. Сүлейман пыгамбер
27. Сүннет
28. Сүннетсизлер
29. Сүргүн
30. Сыпа

Сабат гүни – бу еврейлерде хепдәниң единҗи гүни болуп, дынч алмак үчин айратын гүн хасапланыпдыр, бу анна гүни Гүн яшандан башлап, шенбе гүни Гүн яшанда тамамланыпдыр. Ол гүн мукаддес гүн сайылып, хич бир иш эдилмәндир. Исаның дөврүнде яхудыларың Сабат гүнүне дегишли көп дүзгүнлер болупдыр.

Гчк 2:3; Мср 16:23; Лев 16:31.

Садака – Өзүниң буйрушы ялы, Реббе садака хөкмүнде ысрайыллар руханылара галла, миве, яг, шерап, чөрек, мал-гаралар, пул, шай-сеп, эгин-эшик, алтын-күмүш гетирипдирлер. Эгер халк догры яшамаса, оларың садакасыны Реббиң кабул этмеҗекдигини пыгамберлер олара дуйдурыпдырлар (Иша 1:10-17).

Серет: Галла садакасы; Гурбанлыклар; Ичги садакасы; Мейлетин садака.

Саддукейлер – Саддукейлер яхудыларың арасында ёкары дереҗели, бай адамлар болупдырлар ве еврей меҗлисинде отурыпдырлар. Олар халкың Худай тарапындан Муса берлен кануна эермелидигине ынаныпдырлар, йөне соңрак бу канунлара гошулан дүзгүнлере ве адатлара ынанмандырлар. Олар адамың өленден соң дирелйәндигине ынанмандырлар. Шонуң үчин хем олар фарисейлер билен көпленч шу меселелер барада давалашыпдырлар.

Мат 16:1; Мар 12:18; Рес 4:1.

Серет: Фарисейлер; Меҗлис.

Саламатлык гурбанлыгы – бу гурбанлык хайсам болса бир говы зат үчин Худая миннетдарлык билдирмек үчин берлипдир, шейле хем Худая айдылан садака я-да мейлетин садака хөкмүнде берлипдир. Мал өлдүриленден соң, онуң бир бөлеги гурбанлык сыпасының үстүнде якылыпдыр, бейлеки бөлеги гурбанлык берйән адамың машгаласы ве руханы тарапындан ийлипдир.

Лев 3:1-17; 1Пат 9:25.

Салгытчы – Исаның дөврүнде салгытчылар яхудылары басып алан ве зорлук билен оларың үстүнден хөкүм сүрйән Рим империясы үчин ишләпдирлер. Шонуң үчин яхудылар салгытчылары йигренипдирлер. Мунуң үстесине-де салгытчылар көпленч өзлерине алмак үчин, адамлардан алмалысындан көп пул талап эдипдирлер.

Мат 9:10; 10:2-4; 21:31; Лук 18:8.

Салим – Иерусалимиң гысга ады.

Гчк 14:18; Зеб 75:3.

Самария –

1. Б. э. өң IX асырда Омры патыша демиргазык ысрайыл тирелериниң пайтагт шәхери хөкмүнде Самарияны беркарар эдипдир.

2. Исаның дөврүнде хем шәхериң ерлешен ери болан рим этрабының ады болупдыр.

1Пат 13:32; 16:24; 2Пат 17:24.

Серет: Ысрайыл.

Карта серет.

Сара – Сара Ыбрайым пыгамбериң аялы болупдыр. Онуң ады аслында Серай болупдыр, эмма Худай оңа Сара адыны берипдир. Ол өнелгесизди, эмма ахырсоңунда, гаррылык яшында Худайың гудраты билен бир огул догрупдыр.

Гчк 17:15.

Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери – аяллар (кәте эркеклер) Кенган худайларына сежде эдилйән ерлерде пул төлән адам билен җынс гатнашыгыны эдипдирлер. Олар бейле этмеклик топрагың бол хасыл гетирмегиниң кепили дийип пикир эдипдирлер. Кенгана яшамага гелен ысрайыллар хем олардан гөрелде алып, өзлериниң сеждегәхлеринде бу иши эдипдирлер.

1Пат 14:24; 15:12; 22:46; 2Пат 23:7; Хош 4:14.

Сежде этмек – гадымы дөвүрде ысрайыллар Реббе сежде этмек үчин өзлерини тәмизләпдирлер, дога-дилег эдипдирлер, мезмурлары айдым эдип айдыпдырлар, рухана садака гетирипдирлер. Буларың кәбири өзбашдак, я-да машгала билен, я болмаса улы топар болуп ерине етирилипдир. Кәбирилери муны өйде, башга бирилери болса сежде эдилйән ерде берҗай эдипдирлер. Ысрайыллар Реббе ислендик ерде сежде эдипдирлер, руханының ёлбашчылыгында Худайың халкы хөкмүнде ысрайыллардан хеммесиниң билеликде сежде этмеклери талап эдиленде олар үчин йөрите гүнлер ве байрамлар белленилипдир. Ысрайылың тутуш тарыхы боюнча оларың сежде этмеклерине башга миллетлер терс тәсир эдипдирлер, меселем, олар бут ясамак билен Худайың гахарыны гетирипдирлер.

Гчк 22:5; Мср 3:12; Зеб 5:8; Иша 44:15

Серет: Хызмат этмек.

Сеждегәх – Кенган динине уйянларың сежде эдйән ери я-да кераматлы ери: Ашера бутлары дикилипдир ве олара гурбанлыклар берлипдир, шейле хем топрагың хер йыл бол хасыл бермеги үчин лолучылык эдилипдир. Олар адатча бейик депелерде, шейле хем улы агачларың ашагында, байырларда, башга ерлерде лолучылык эдипдирлер. Бу ишлер хемише Реб тарапындан пыгамберлер аркалы паш эдилипдир.

Серет: Ашера.

Лев 26:30; 1Пат 3:2-4; 2Пат 23:1-28; Ер 7:31.

Села – Зебурда уланылян сөз. Манысы белли дәл, белки, сазың довамындакы сәгинме болмагы ахмал.

Зеб 3:1.

Серафлар – ганатлы перишделер. Ишая пыгамбер Худайың тәҗиниң дашындан пырланян серафлары гөрүпдир ве шейле дийип җар эдипдир: «Хөкмүрован Реб мукаддесдир, мукаддесдир, мукаддесдир» (Иша 6:3). Еврейче бу сөз «янянлар» диймеги аңладяр.

Серет: Керуп; Перишде.

Иша 6:2,6.

Сердар – Худай тарапындан сайланан ёлбашчылар. Сердарлар патыша болмаздан өң, өз душманлары билен урушмакда ысрайыл халкына ёлбашчылык эдипдирлер. Шейле хем олар Худайың ислегини халка етирипдирлер ве казы хөкмүнде дава-‑җенҗеллери чөзүпдирлер.

Чөл 25:5; Сер 2:16; Рут 1:1; 1Шам 7:6.

Сидон – бу шәхер хәзирки Ливаның кенарында ерлешипдир. Мукаддес Китабың дөврүнде ол сөвданың ве агач уссачылыгының меркези болупдыр, бу шәхер көп асырларың довамында дүрли халклар, ягны бабыллылар, греклер, римлилер тарапындан басылып алныпдыр.

Серет: Финикия.

Синагога – синагога яхудыларың, адатча, Сабат гүни йыгнанышян ери болупдыр, олар дога-дилег этмек үчин, окалян Төврадың аятларыны ве Худайың канунының дүшүндирилишини диңлемек үчин үйшүпдирлер. Тәзе Әхт дөврүнде синагогалар яхуды җемагатының бар еринде, тутуш Рим империясында болупдыр.

Мат 4:23; Мар 1:39; Лук 4:16; Ёх 9:22; Рес 9:2.

1629-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Синай – бу дагың бейлеки ады Хорепдир. Муса йүзүне Он Табшырык язылан ясы дашлары алмак үчин бу дага чыкыпдыр.

Мср 19:18; 24:16; 31:18; Зеб 67:18.

Серет: Хореп.

Сион – Иерусалимде ыбадатхана гурлан депе.

2Шам 5:7; 2Пат 19:31; Зеб 9:11; Иша 35:10

Серет: Сион гызы.

Сион гызы – бу сөз гошгы стилинде уланылып, Иерусалимиң илатыны аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Зеб 9:14-15; Иша 1:8; Лам 1:6; Мик 4:8.

Серет: Сион.

Содом – Содом Лут билен онуң машгаласының яшан шәхериниң ады. Содом билен Гомораның халкы көп неҗис ишлери эдипдирлер, шонуң үчин Худай бу шәхерлери якып вейран эдипдир.

Гчк 13:12; 18:16; Мат 10:15; Йхд 1:7.

Сөвеш арабасы – бир ата я-да бирден көп ата дакылан ики тигирли араба болуп, ол сөвеш үчин уланылыпдыр, көпленч онуң үстүнде ики саны сөвешиҗи адам болупдыр, оларың элинде ок-яйы я-да найзасы болупдыр.

Мср 14:6; Еш 17:16; 1Шам 13:5; 2ЙЙ 1:14.

1625-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Стоик таглыматчылар – Зино философың ызына эериҗилер. Зино адамлара өз дурмушына өзлериниң хөкүмдарлык этмегини өвредипдир ве яшайшы хич хили леззетиң я-да агырының тәсири етмезден кабул этмеги ныгтапдыр.

Рес 17:18.

Сур – айлагда ерлешйән гадымы Финикияның бир шәхери болупдыр, ол хәзирки вагтда Ливаның бир бөлегидир. Сур бай шәхер болуп, ол тәҗирчиликде ве маталары гөк реңке боямакда мешхур болупдыр.

Серет: Финикия.

Сурнай байрамы – Ол еврейлериң сененамасы боюнча Тишри айының бирине (муңа Этаным айы хем дийипдирлер), ягны единҗи айда белленилипдир. Бу гүйз паслының ирки дөврүнде болупдыр. Шол гүн ысрайыл халкы ишлемән дынч алыпдыр. Олар йыгнак үчин биле үйшүп, сурнайлар чалыпдырлар ве белленен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер.

Лев 16; 23:26-32; Чөл 29:7-11.

Сува чүмдүрмек – Яхя яхудылары гүнәлерине тоба эдендиклериниң нышаны хөкмүнде Иордан дерясында сува чүмдүрип чыкарыпдыр. Ирки месихилер тәзе иман эден адамлары ислендик сув бар болан ерде олары сува чүмдүрипдирлер, бу оларың инди Месихиң шәгиртлеридигини гөркезмек үчин эдилипдир.

Мат 3:11; Рес 1:5; 8:12.

Сүлейман пыгамбер – Давут пыгамбериң оглы, ол Давут өленден соң патыша боляр. Ол Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр, ысрайыл халкының гүйҗүни ве шөхратыны газаныпдыр, шейле хем көп санлы салгытлар, эсгерлер, сөвеш арабаларыны, аяллар эдинипдир. Ол аяллар бабатда говшакдыгына гарамаздан, тутуш ер йүзүнде иң акыллы адам сайылыпдыр.

2Шам 5:14; 12:24; 1Пат 1:39; 4:29-34; 10:1; 11:1-6.

Серет: Давут пыгамбер.

Сүннет – сүннет Худай билен Ыбрайым пыгамбериң несиллериниң, ягны ысрайылларың арасындакы әхтиң нышаны болупдыр. Бу оларың инди Худайың халкы боландыкларының ве Худайың таглыматына табын болҗакдыкларының нышаныны гөркезипдир. Сүннет кануна гөрә, огланҗыклар секиз гүнлүккә ерине етирилипдир. Ресулларың дөврүнде месихилериң арасында аслы яхуды дәллери сүннет этмек барада улы җедел болупдыр. Павлус мунуң билен разылашмандыр. Ол бу барада Галатя язан хатында, шейле хем бейлеки көп хатларында языпдыр. Ол Иса Месих аркалы Худай Өзи үчин тәзе адамлары ярадандыгыны айдяр ве онуң агзасы болмак үчин талап эдилйән екеҗе зат, ол хем Иса Месихе иман этмекдир диййәр. Сува чүмдүрилмек инди Худайың халкына дегишлидигиң нышаныдыр, Иса Месихе иман этмек аркалы Мукаддес Рухуң гүйҗи ве мерхемети билен Худая табын болмак ислегидир.

Гчк 17:10; Лев 12:3.

Сүннетсизлер – бу сөз Худайың Ыбрайым пыгамбер билен эден әхтине дегишли болмадык адамлары аңладыпдыр. Исаның дөврүнде бу сөз эсасан яхуды дәллере дегишли болупдыр.

Серет: Миллетлер.

Сүргүн – Мукаддес Китапда бу сөз яхуда халкының б. э. өң 586-нҗы йылда (Ёхаякым патышасы үчин б. э. өң 597‑нҗи йыл) топарлайын Бабыла сүргүн эдилендиги суратландырылыпдыр. Яхудалар ол ерде парс империясы Бабыл империясыны басып алянча яшапдырлар, соңра Куреш патышасы яхудалара Иерусалим топрагына доланмага ругсат эдипдир.

2Пат 19.

Сыпа – гадымы Ысрайылда ики дүрли сыпа болупдыр, биринҗиси дүрли гөрнүшли садакалары хөдүрлемек үчин ве хайванлары союп, якма гурбанлыгы хөкмүнде бермек үчин уланылыпдыр. Икинҗиси болса якымлы ыслы түтетги үчин уланылыпдыр.

1. Иң ирки гурбанлык сыпасы палчыкдан я-да дашдан, соңрак болса агачдан ве бүрүнчден ясалыпдыр (Мср 13:19-20; 20:24-25). Гурбанлык сыпасы ховлуда мукаддес чадырың дашында гойлупдыр (Мср 27:1-12). Ыбадатхана гурланда, уллакан гурбанлык сыпасыны ыбадатхананың ховлусында гоюпдырлар (2ЙЙ 4:1).

2. Түтетги сыпасы агачдан ясалып, сап алтына өртүлипдир (Мср 30:1-10). Хер гүн ирден ве агшам руханылар Худая садака хөкмүнде якымлы ыслы түтетги түтедипдирлер. Оларың икиси хем Мукаддес чадырда ве Ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүп дуран тутының өңүнде ерлешдирилипдир (Мср 26:33).

Серет: Мукаддес чадыр; Ыбадатхана.

1620-нҗи, 1621-нҗи ве 1627-нҗи сахыпадакы суратлара серет.

Ш

Ш

1. Шеминит
2. Шейтан
3. Шигаён
4. Шөхрат

Шеминит – сазың ады болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Шейтан – Ол Худайың ве Оңа уйян вепалы адамларың душманы болупдыр. Онуң ады «гүнәлейҗи» диймеги аңладыпдыр. Шейле хем оны иблис, җынларың хөкүмдары ве бу дүнйәниң хөкүмдары дийип атландырыпдырлар. Онуң пис ишини Эйюп китабында гөрмек боляр; Иса Өз сөзлери ве бейик гудратлары билен шейтандан үстүндигини гөркезйәр.

Эйп 1; Мат 4:3; Мар 3:23; Лук 13:16; Айн 2:20.

Шигаён – сазың ады болмагы әхтимал.

Зеб 7:1.

Шөхрат – Худайың шөхраты Мукаддес Китапда кәте ягты шөхле я-да от хөкмүнде, я болмаса булут хөкмүнде суратландырыляр. Адамлар Онуң шөхратыны чөлде сежде эдилйән ерлерде, перишделер пейда боланда гөрүпдирлер. Дүнйәниң ахырында Иса доланып геленде, Худайың шөхратына бесленип гелер.

Гчк 45:13; Мср 16:7, 10; 1Шам 4:21; Иша 6:3; Хош 4:7; Хаб 2:14.

Т

Т

1. Табшырык
2. Тегелек ховуз
3. Тәмиз
4. Тәзе Ай байрамы
5. Тәзе Әхт
6. Төврат
7. Төврат мугаллымы
8. Туты
9. Түтетги
10. Түтетги сыпасы

Табшырык –

Серет: Канун.

Тегелек ховуз – бүрүнчден ясалан улы ховуз. Ол ыбадатхананың ховлусында гойлуп, ичи сувдан долдурылыпдыр ве руханылар ондан эллерини ве аякларыны ювупдырлар.

1Пат 7:23-26; 2ЙЙ 4:2-6,10.

Тәмиз – Ысрайыллара тәмиз болмалыдыклары айдылыпдыр, себәби олар Худайың халкыды ве Худай мукаддесдир (Лев 11:44). Тәмиз болмак үчин олар харам хасапланян затлардан дашда болмалыдылар ве йыгы-йыгыдан ювнуп дурмалыдылар; шейле хем олары руханы тарапындан тәмизлемек герекди (Лев 14:1-7). Бир адамың гүнәси билен тутуш халк тәмиз болман билйәрди (Еш 22:17). Өйлери ве затлары хем тәмизлемек герекди (Лев 14:33-53). Мукаддес Китап хич кимиң өз йүрегини тәмиз саклап билмеҗекдигини өвредйәр, шонуң үчин хем адамлара Худайың мерхемети ве багышламагы герек (Сүл 20:9).

Серет: Кәкилик оты; Мурдар.

Тәзе Ай байрамы – еврейлер тәзе Айың пейда болмагыны хер айда улы байрам эдип белләпдирлер. Олар бу гүни сурнай чалмак билен ве якма гурбанлыгыны хөдүр этмек билен белләпдирлер.

Чөл 29:6; Эзр 3:5; Зеб 81:3.

Тәзе Әхт – бу дөрт Хош Хабардан, ресуллар тарапындан язылан дүрли хатлардан ве Аянлык китабындан ыбарат.

Төврат –

1. Худай тарапындан Муса пыгамбере берлен Мукаддес Канун.

2. Бу Канундан ыбарат болан Көне Әхтиң илкинҗи бәш китабы (Гчк – Кан). Бир гезек, Ёшыя патышаның шалык сүрен дөврүнде ыбадатханада Төврат тапыляр. Бу болса өңки патышаларың кәбирилериниң мунуң бардыгындан бихабардыкларыны аңладяр.

Серет: Канун.

2Пат 22:8-10; Мат 5:18.

Төврат мугаллымы – Исаның дөврүнде Төврат мугаллымлары канундан оңат баш чыкарыпдырлар ве синагогаларда окадыпдырлар. Олар еврейлериң баш меҗлисинде векилчилик этмек билен гүйчли топар болупдырлар. Бизиң Эзра китабындан гөршүмиз ялы, оларың топары мүрзелерден гелип чыкыпдыр, мүрзелер язгылары ве ресминамалары языпдырлар, эмма асырларың гечмеги билен олар хем еврей канунындан өкде баш чыкарыпдырлар, себәби олар оны дүйрленен кагыза гөчүрипдирлер ве оны долы җикме-җик билипдирлер.

Мат 2:4; 7:29; Лук 6:7; Ёх 8:3.

Серет: Мүрзе.

Туты – овадан безелен туты чадырда, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүпдир. Бу тутудан гечмәге йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни диңе баш рухана ругсат эдилипдир.

Мср 26:31-33; 2ЙЙ 3:14.

Серет: Мукаддес чадыр.

Түтетги – түтетги дүрли гөрнүшли өсүмликлерден ве агачлардан алныпдыр ве олар кесиленде, якымлы ыс берипдир. Олар чалт гатапдыр ве бөлеклере бөлүнипдир я-да овраныпдыр. Түтетги якылыпдыр я-да яг билен гарылып, дүрли максатлар үчин уланылыпдыр. Көне Әхт дөврүнде руханы түтетгини гурбанлык сыпасында мукаддес чадырда, соңрак ыбадатханада түтедипдир. Ысрайыл халкына муны галла билен гарып, садака хөкмүнде гетирмек хем буйрулыпдыр.

Мср 30:1-8; 34-38; Лев 1:1; 16:12; Мат 2:11; Лук 24:1.

Серет: Ладан; Мүр.

Түтетги сыпасы –

Серет: Сыпа.

У

У

1. Урым ве Туммым

Урым ве Туммым – Урым ве Туммым Худайың ислегини аян этмек үчин уланылыпдыр. Олар баш руханының гурсакчасында сакланыпдыр.

Мср 28:30; Лев 8:8; Кан 33:8.

Серет: Эфот; Гурсакча.

Ы

Ы

1. Ыбадатхана
2. Ыбрайым пыгамбер
3. Ыляс пыгамбер
4. Ынсан оглы
5. Ысхак пыгамбер
6. Ысмайыл пыгамбер
7. Ысрайыл
8. Ысрайылың он ики тиреси
9. Ызына сатын алмак

Ыбадатхана – Сүлейман патыша Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр (1Пат 6-7; 2ЙЙ 2-4). Бабыллылар бу ыбадатхананы вейран эдипдирлер ве онуң әхли гымматбаха затларыны Бабыла әкидипдирлер. Кәбир яхудылар Бабыл сүргүнлигинден доланып баранларындан соң, бу ыбадатхана б. э. өң 520 – 515‑нҗи йылларда тәзеден гурлупдыр. Хирод патышаның хөкүмдарлык эден дөврүнде (б. э. өң 37‑нҗи йылындан б. э. 4‑нҗи йылына ченли) бу ыбадатхана улалдылып, хас-да оваданлашдырылыпдыр. Бизиң эйямымызың 70‑нҗи йылында ыбадатхана римлилер тарапындан вейран эдилипдир ве хич хачан тәзеден дикелдилмәндир.

1Пат 5:5; 6:2 2Пат 25:8-17; Эзк 40-46; Нех 8.

Серет: Мукаддес өй.

1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ыбрайым пыгамбер – Ысрайыл халкының илкинҗи атасы. Ыбрайым пыгамбер дийип атландырылмаздан өң, онуң ады Ыбрам болупдыр. Ол чарва дурмушда яшапдыр, онуң аялы Сара, огуллары хезрети Ысхак ве хезрети Ысмайыл болупдыр. Хезрети Ысхагың оглы Якуп Ысрайылың он ики тиресиниң атасы болупдыр.

Гчк 11:27–12:8; 15:1-21; 17:5.

Серет: Ысхак пыгамбер; Ысмайыл пыгамбер; Якуп.

Ыляс пыгамбер –

Серет: пыгамбер.

Ынсан оглы – бу ат Зебурда ве Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң китабында ынсаны аңладыпдыр. Эмма ол Даныел пыгамбериң китабының 7‑нҗи бабында Худай тарапындан шөхрат ве соңсуз патышалык берлен киши үчин уланылыпдыр. Бу киши Месих болмалы дийлип дүшүнилипдир. Иса Худайдан ыгтыярлык алан хөкмүнде бу ады Өзи үчин уланыпдыр. Ол эҗир чекип өлди ве дирелип гөге гөтерилди, эмма Ол ене ере казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге гелер.

Зеб 8:5; 145:3; Мар 8:38; Ёх 3:13-14.

Ысхак пыгамбер – Худайың берен вадасына гөрә, Ыбрайымың Сарадан болан оглы. Ысхак Худайың ялкан адамы болуп, Якуп билен Ысавың какасыдыр.

Гчк 17:19-21; 21:3-12; 22:1-9; 27:1-46; 35:29.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Якуп.

Ысмайыл пыгамбер – Ыбрайым пыгамбериң Хаҗар атлы гырнагындан доглан новбахар оглы.

Гчк 16:11,15,16; 17:18-26; 25:9-17; 28:9; 36:3

Серет: Гырнак аял.

Ысрайыл – Якуп Пениелде Худай билен тутлушанда, Худай онуң адыны Ысрайыл дийип үйтгедйәр. Көне Әхтде Якубың несиллери он ики тирәни эмеле гетирип, ысрайыл халкы дийлип атландырыляр. Көне Әхтиң пыгамберлик ве гошгы язгыларында «Якубың» ады көпленч ысрайыл халкыны аңлатмак үчин уланылыпдыр. Сүлейман патышаның өлүминден соң, Демиргазыкдакы он тире Гүнортадакы яхуда хем бенямин тирелеринден айрыляр ве Ысрайыл адыны саклаяр. Ысрайыл патышалыгының Самарияда өз пайтагты болупдыр. Гүнортада ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Шонуң үчин хем Көне Әхтиң кәбир ерлеринде «Ысрайыл» сөзи диңе Демиргазыкдакы он тирәни я-да Демиргазык патышалыгыны аңладыпдыр, көпленч болса Ыбрайым пыгамбериң агтыгы Якубың әхли несиллерини аңладыпдыр. Мукаддес Китап бу халкың Худайың сайлан ве сөен халкы боландыгыны өвредйәр, оларың үсти билен Худай дүнйәниң әхли халкларыны ялкамагы карар этди. Ысрайыл Худай тарапындан горалды ве ялканды, Худай олар билен әхт баглашды ве олара үйтгешик вадалар берди. Шейле хем, Ысрайыл Худайың кануныны кабул этди ве Худай олара пыгамберлер аркалы гепледи.

Гчк 32:28; 46:8; 49:28 Мср 1:1; 2ЙЙ 10:16; 2ЙЙ 11:1; Иша 9:7.

Серет: Якуп; Яхуда.

Ысрайылың он ики тиреси – Ысрайыл (өңки ады Якупды) огулларының әхли несиллери, оларың атлары Рубен, Шимгон, Леви, Яхуда, Зебулун, Ысакар, Дан, Гат, Ашер, Нафталы, Бенямин ве ики саны ярым тире, Эфрайым ве Манаша. Эфрайым ве Манаша Юсубың огуллары болуп, олар Юсубың какасы Ысрайыл тарапындан айратын сөйлүпдирлер.

Гчк 35:23-26; 41:51-52; 48:5; 49:28; Мср 1:1-5; Еш 17:1-18; 1ЙЙ 2:1-2; 6:63.

Серет: Ысрайыл; Яхуда; Якуп; Юсуп.

Ызына сатын алмак – илкинҗи доглан хайванлар, шейле хем, адамлар Реббе дегишли болупдыр. Улы мерхемет эдип, Реб еврейлере новбахар огулларыны ве илкинҗи болан эшеклерини ызына сатын алмага ругсат эдипдир. Олар муны Худая бермек үчин рухана садака я-да гурбанлык гетирмек аркалы ерине етирипдирлер. Реб новбахар огулларыны Мүсүрде өлүмден нәхили халас эдендигини хемише ятламаклары үчин ысрайыллара када-канунлар берипдир.

Мср 13:13-15; 34:19-20.

Я

Я

1. Ябуслар
2. Яг
3. Яг гуймак
4. Яхуда
5. Яхудаларың дили
6. Яхуды
7. Якма гурбанлыгы
8. Якуп пыгамбер
9. Ялкамак
10. Яшулулар
11. Язык гурбанлыгы

Ябуслар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар хезрети Давут патыша тарапындан эеленйәнчәлер, Иерусалимде ве онуң төверегинде яшапдырлар.

Гчк 10:15; Еш 3:10; 2Шам 5:6; 1Пат 9:20.

Серет: Кенган.

Яг – адатча Көне Әхтде зейтун ягы. Зейтун ягы гадымы Ысрайылда бирнәче максатлар үчин уланылыпдыр. Ол чыраларың ягы үчин, яралары беҗермек үчин ве деридәки ёкушян яралары беҗермек үчин уланылыпдыр. Кәте ягы атыр билен гарып, якымлы ыс бермек үчин дерә ве сача чалыпдырлар. Гымматбаха яг кимдир бири патышалыга, руханылыга, пыгамберлиге сайлананда, онуң депесинден гуйлупдыр, шейле хем мукаддес затлары пәклемек үчин оларың үстүне серпилипдир. Шейлеликде, яг бүтевүлигиң, саг-саламатлыгың, Худайың Рухуның гудратының ве тәмизленмегиң нышаны болупдыр.

Мср 25:6; 29:7; Лев 7:10; 14:26; 1Шам 10:1.

Яг гуймак – сайланан адамың я-да бир задың үстүне зейтун ягыны гуймак билен йөрите хызмат үчин айры гойландыгыны аңлатмак. Кимдир бириниң депесине яг гуйлуп, ол патышалыга я-да руханылыга белленилипдир. Гурбанлык сыпасы, тутуш мукаддес чадыр мукаддес эдилмек үчин, оларың үстүне яг серпилипдир. Тәзе Әхтде месихилер шыпа алмак үчин дилег эдйән адамларының үстүне яг гуюпдырлар. Иса «Месих» дийлип атландырыляр, бу «яг гуйлан» диймеги аңладяр, ягны Худай тарапындан сайланып белленен диймекдир.

Мср 40:9,15; Лев 4:3; 1Шам. 16:13.

Серет: Месх ягы; Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Яхуда –Якубың он ики оглуның бириниң ады ве яхуда тиресиниң ата-‑бабасы. Яхуда тиреси бейик болупдыр, оңа мүлк пай дийлип берлен ер хем улы болупдыр ве «Яхуда» дийип атландырылыпдыр. Сүлейман патыша өленден соң, Демиргазык тирелер Гүнорта тирелеринден, ягны яхуда ве бенямин тиресинден айры чыканларында, бу ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Гүнорта патышалыгының Давут пыгамбериң несиллери болан өз патышалары болупдыр ве онуң пайтагты Иерусалим болупдыр.

Гчк 29:35; 35:22-23; 38:1-26; 49:8; Мср 31:2; Еш 15:1-12; 1Шам 17:12.

Серет: Ысрайыл.

Яхудаларың дили –

2Пат 18:26.

Серет: Еврей.

Яхуды – аслы еврей болан адам. «Яхуды» ады «Яхуда» сөзүнден гелип чыкандыр. Б. э. өң 586-нҗы йылда Яхуда патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр ве халк Бабыла сүргүн эдилйәр. Сүргүн дөврүнде ве ондан соң хем «яхуды» сөзи халкы ве ысрайыл тирелеринден болан ислендик адамы аңлатмак үчин гиңден уланылыпдыр. Адамзады халас этмек үчин ве Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Исаның Худай тарапындан иберилендигине ынанан илкинҗи адамлар яхудылар болупдыр.

Нех 1:2; Эст 3:4; 9:1-6.

Серет: Бабыл, Яхуда.

Якма гурбанлыгы – бу айратын гурбанлык болуп, мал сойландан соң, онуң әхли бөлеклери гурбанлык сыпасында бүтинлей якыляр. От якыландан соңра, гурбанлык отда янып түссә өврүлипдир. Асмана етйән бу гурбанлыгың түссесиниң ысы Худая ярапдыр.

Гчк 8:20; 22:2; Лев 1:2-17.

Якуп пыгамбер – хезрети Ысхагың оглы, Ыбрайым пыгамбериң агтыгы, ол Худай тарапындан вада берлен ялканыша эе болупдыр. Якуп Пениелде Худай билен гөреш тутанда, Худай Якубың адыны Ысрайыл дийип үйтгетди. Якубың он ики оглы болупдыр ве бу огуллар ысрайыл халкының он ики тиресиниң ата-бабасы болупдыр.

Гчк 25:19; 27:6; 32:22-30; 35:22-26.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Ысхак пыгамбер; Ысрайыл; Яхуда.

Ялкамак – Худайың ниети ве ислеги адамзады ялкамаклык болуп, бу Онуң ыкрар эден әхтиниң меркезинде ерлешйәр. Ыбрайым пыгамбериң үсти билен Худай ер йүзүндәки әхли адамлары ялкамаклыгы вада берди (Гчк 12:3). Бу вада Ыбрайым пыгамбериң несли болан Иса Месихиң үсти билен амала ашды (Гал 3:14). Мукаддес Китап Худайың диңе догры адамлары ялкаяндыгыны өвредйәр, себәби олар Худайы сөййәрлер ве Оңа табын болярлар. Тәзе Әхтде ялканмак дүшүнҗеси хас гиң, ягны муңа диңе бир байлык гирмән, эйсем бу ве индики дурмушда рухы тайдан ялканмак хем гирйәр. Иса эерйәнлер дирелиш гүнүнде Худайың өзлерини ялкаҗакдыгыны билйәрлер (Мат 25:34). Онуң манысы «нәлетлемек» сөзи билен гапма-гаршыдыр.

Гчк 1:22,28; 12:3; Кан 28:1-12; Мат 25:34; Лук 14:14; Эфе 1:3.

Яшулулар – Ысрайыл халкының бүтин тарыхының довамында, хатда Исаның дөврүнде яшулулар ёлбашчылык этмәге, өвретмәге ве адамларың үстүнден ыгтыярлыгы йөретмәге җогапкәр болупдырлар. Олар кәте өз борчларыны догры ве адалатлы берҗай этмәндирлер, шонуң үчин Худай олары пыгамберлериниң үсти билен язгарыпдыр. Йыгнакларда Исаның ызына эерйәнлериң арасында бу хызматы йыгнагың ёлбашчылары ерине етирипдирлер. Аянлык китабында яшулулар Иса Месихе иман этмек аркалы әхли халас боланлары аңладыпдыр.

Мср 3:18; 4:29; Лев 4:15; Кан 19:12; Рут 4:2,9; Иша 3:14; Айн 4:4.

Язык гурбанлыгы – эгер кимдир бири төтәнден гүнә эден болса я-да харам затлары эллән болса, онда бу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәсинден саплапдыр.

Лев 5:2-19.

Е

Е

1. Едутун
2. Ехошапат җүлгеси
3. Еврей

Едутун – ол 1ЙЙ 16:41-де беян эдилйән Давут пыгамбериң баш сазандаларының бири болан болмагы әхтимал; башга бир манысы «боюн эгдирмекдир».

1ЙЙ 16:41.

Ехошапат җүлгеси – бу ер Иерусалимиң голайындакы җүлге үчин уланылян атдыр, ягны ол Иерусалиме гаршы йыгнанан миллетлере Худайың ыглан эден җезасының беян эдилйән ери болупдыр. Ёвел китабының 3‑нҗи бабының 14‑нҗи аядында бу хөкүм җүлгеси дийлип атландырылыпдыр.

Ёв 3:2,12,14.

Еврей –

1. Аслы нәбелли көне сөз, бу ысрайыл халкы үчин уланылыпдыр. Шейле хем бу Ыбрайым пыгамбериң асыл гелип чыкышыны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2. Б. э. өң 586-нҗы йылда Бабыл сүргүни дөврүне ченли, эсасан, ысрайыл халкы тарапындан уланылан дил. Халк сүргүнден доланып геленден соң, оларың аглабасы бу диле дерек арамей дилинде гүрләпдир. Көне Әхтиң көп ери еврей дилинде язылыпдыр.

Гчк 14:13; 39:14,17; 40:15; 41:22; 43:32; Мср 1:15-19; 21:2; 1Шам 4:6

Серет: Арамей.

Ю

Ю

1. Юнус пыгамбер

2. Юсуп пыгамбер

Юнус пыгамбер – Ниневе халкының пис ишлери үчин олары Худайың вейран этҗекдиги барада дуйдурыш берен пыгамбер. Онуң дуйдурышы себәпли халк тоба этди ве Худай олары багышлады.

Юнус китабы.

Юсуп пыгамбер – Ысрайылың иң сөйгүли оглы, Эфрайым билен Манашаның какасы. Доганлары оны гул эдип сатдылар, эмма Худай оны халас этди ве Мүсүр патышасының «саг эли» этди. Ол ерде Юсуп доганларыны ве тутуш машгаласыны, шейле хем көп мүсүрлилери узак вагтлап болан гуракчылык дөврүнде ачлыкдан халас этмекде эсасы хызматы битирди.

Гчк 30:24-25; 37:1–50:26.

Серет: Фараон.

Й

Й

1. Йыгнагың хызматчысы
2. Йыгнагың ёлбашчылары
3. Йыгнак

Йыгнагың хызматчысы – Иса гөге гөтериленден соң ве Мукаддес Рух иненден соң, месихилер топарына окатмага ве хызмат этмәге белленен йөрите адамлар тарапындан ёлбашчылык эдилипдир. Мунда белли бир дүзгүн болмандыр, муңа гарамаздан Павлус өз хатларында нәхили адамларың ёлбашчылык этмелидиги барада анык гөркезмелер берипдир. Иса башгалара хызмат этмеклиге өрән ёкары баха берипдир.

Рес 14:23; 1Пет 5:1-4; 1Тим 3:1-13; Рим 16:1; 1Тим 5:17-21; Тит 1:5-9; Ев 13:7,17.

Йыгнагың ёлбашчылары –

Серет: Яшулулар.

Йыгнак – Тәзе Әхт дөврүнде Иса ынанянлар сежде этмек үчин Иерусалимдәки ыбадатханада йыгнанышыпдырлар. Мундан соң тизара олар өз өйлеринде йыгнанышып башлапдырлар. Хош Хабар тутуш Рим империясында вагыз эдиленсоң, йыгнаклар көп ерлерде гурналды. Бу гүнки гүн йыгнаклар дүнйәниң әхли ерлеринде гечирилйәр. Бу йыгнакларың әхлиси бир бейик Йыгнагың бөлүми хасапланып, онуң дүзүми Исаның дөврүнден тә шу гүне ченли месихилерден ыбаратдыр.

Мат 16:18; Рес 8:1; 9:31; Рим 16:5; 1Кор 11:18; Эфе 5:23-32; Айн 1:11.

З

З

1. Зебур
2. Зекат
3. Зыгыр
4. Зыярат нагмасы

Зебур – 150 мезмурдан ыбарат топлум, оларың көпүси Давут пыгамбер тарапындан языландыр. Зебур Көне Әхтиң бир бөлегидир.

Серет: Давут пыгамбер; Көне әхт; Мезмур.

Зекат –

Серет: Ондан бири.

Зыгыр – Орта Гүндогарда өсүмлигиң бир гөрнүши. Зыгыр үйшмегини йыгнап, сувда эзипдирлер, соңра гурадып, сүйүмини айратын алып, ондан йүплүк өрүпдирлер ве ондан непис мата докапдырлар. Ахырында, докалан зыгыр мата йүң мата гаранда гыммат хасапланыпдыр, себәби оны ыссы ховада геймек якымлы болупдыр ве оны өндүрмек кын болупдыр. Руханы гейимлериниң кәбирлери зыгыр матадан докалыпдыр.

Мср 9:31; 25:4; 26:1; Лев 6:10; 16:4; Сүл 31:13; Дан 10:5.

Зыярат нагмасы – Еврейче «ёкары чыкян айдым» диймекдир. Бу айдым дагың ёкарсында ерлешйән ыбадатхана чыкыланда айдылыпдыр. Бу айдымлар дини байрамчылыклар үчин Иерусалиме баряркалар, ёлда зыяратчылар тарапындан айдылып, ыбадатханада байрамчылыгың бир бөлеги хөкмүнде сежде эдипдирлер. Бу сөз кәбир мезмурың еврейче адының бир бөлегидир.

Зеб 119-133.

Table of Contents

Гириш

Ешува

- 1‑нҗи бап
- 2‑нҗи бап
- 3‑нҗи бап
- 4‑нҗи бап
- 5‑нҗи бап
- 6-нҗы бап
- 7‑нҗи бап
- 8‑нҗи бап
- 9-нҗы бап
- 10-нҗы бап
- 11‑нҗи бап
- 12‑нҗи бап
- 13‑нҗи бап
- 14‑нҗи бап
- 15‑нҗи бап
- 16-нҗы бап
- 17‑нҗи бап
- 18‑нҗи бап
- 19-нҗы бап
- 20‑нҗи бап
- 21‑нҗи бап
- 22‑нҗи бап
- 23‑нҗи бап
- 24‑нҗи бап

Сөзлүк

А

- Адалатлы
- Адам ата
- Агта
- Агыз беклемек
- Ахалот
- Аждарха
- Акмак
- Аламот
- Алоэ
- Амалеклер
- Аммонлар
- Аморлар
- Анаклар
- Араба дүзлүги
- Арамей дили
- Арфа
- Артемис
- Арвах-җын
- Арёпагус
- Ашера
- Ашторет
- Ашур
- Аянлык
- Азия

Б

- Бабыл
- Багал
- Баш руханы
- Башан
- Байрам йылы
- Байрамчылыклар
- Берекет
- Беелзебул
- Бу дүнйәниң хөкүмдары
- Бут
- Бүтинлей ёк этмек

Ч

- Чатма байрамы

Д

- Дагон
- Давут галасы
- Давут Оглы
- Давут пыгамбер
- Декаполис
- Дери кесели
- Дикме даш
- Дога-дилег этмек
- Догры

Э

- Эфиопия
- Эфот
- Эл гоймак
- Эллинҗи гүн байрамы
- Эляша пыгамбер
- Эпикурчы философлар

Ә

- Әхт

- Әхт сандыгы

Ф

- Фараон
- Фарисейлер
- Финикия

Г

- Гала дервезелери
- Галла байрамы
- Галла садакасы
- Ган
- Гиргашлар
- Гитит
- Гомора
- Гөгүң Шалыгы
- Гөк
- Гөргүр
- Гөрнүш
- Греклер
- Гурбанлык сыпасы
- Гурбанлыклар
- Гурсакча
- Гүнә гурбанлыгы
- Гүнәден сапланма гүни
- Гырнак аял
- Гызыл деңиз

Х

- Хача чүйлемек
- Халасгәр
- Хантагта
- Хасыл байрамы
- Хеләкчилик ери
- Хепдәниң биринҗи гүни
- Хермон дагы
- Хетлер
- Хигаён
- Хирод
- Хивилер
- Хореп
- Хорылар
- Хоссар
- Хош хабар
- Хошбой ыслы гамыш
- Хошея пыгамбер
- Хов эне
- Хөдүр чөреги
- Худай
- Худайың Гузусы
- Худайың Оглы
- Худайың Шалыгы
- Хызмат этмек

И

- Иблис
- Ичги садакасы
- Ички гала
- Император
- Инҗил
- Иң мукаддес отаг
- Иордан дерясы
- Иса
- Ишая пыгамбер
- Иерусалим

Җ

- Җебрайыл перишде
- Җелиле
- Җеннет
- Җул гейинмек

К

- Канун
- Канун китабы
- Кемош
- Кенган
- Кенганлар
- Керуп
- Кесетлер
- Кейнлер
- Кәкилик оты
- Көне Әхт
- Күл үстүнде отурмак

Л

- Ладан
- Левилер
- Лира
- Ливан
- Ливятан
- Лолы
- Лут

М

- Мадай
- Манна
- Маскил
- Меҗлис
- Меръем
- Месх ягы
- Месих
- Месопотамия
- Мейлетин садака
- Мезмур
- Мәликсадык
- Мидянлар
- Микайыл
- Миктам
- Миллетлер
- Милло
- Мирас
- Молек
- Моваплар
- Мукаддес
- Мукаддес чадыр
- Мукаддес чөрек
- Мукаддес даг
- Мукаддес отаг
- Мукаддес өй
- Мукаддес Рух
- Мурдар
- Муса пыгамбер
- Мут лабен
- Мүр
- Мүрзе

Н

- Надан
- Нард
- Назыр
- Нефиллер
- Негеп чөли
- Новбахар огул
- Нух пыгамбер

О

- Омын

- Ондан бири

Ө

- Өлүлер дүнйәси

- Өй бутлары

П

- Парс империясы
- Парз
- Пата
- Патрос
- Перишде
- Перизлер
- Перман
- Песах байрамы
- Петир байрамы
- Пилат
- Пилиштлилер
- Пурым байрамы
- Пыгамбер
- Пыгамберлик этмек

Р

- Рабби
- Рахап
- Рапалар
- Реб
- Реббе хөдүр эдилен чөрек
- Реббе йүз тутулян чадыр
- Реббиң гүни
- Реббиң өйи
- Реббиң сачагы
- Ресуллар
- Римлилер
- Рух
- Руханы

С

- Сабат гүни
- Садака
- Саддукейлер
- Саламатлык гурбанлыгы
- Салгытчы
- Салим
- Самария
- Сара

- Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

- Сежде этмек
- Сеждегәх
- Села
- Серафлар
- Сердар
- Сидон
- Синагога
- Синай
- Сион
- Сион гызы
- Содом
- Сөвеш арабасы
- Стоик таглыматчылар
- Сур
- Сурнай байрамы
- Сува чүмдүрмек
- Сүлейман пыгамбер
- Сүннет
- Сүннетсизлер
- Сүргүн
- Сыпа

Ш

- Шеминит
- Шейтан
- Шигаён
- Шөхрат

Т

- Табшырык
- Тегелек ховуз
- Тәмиз
- Тәзе Ай байрамы
- Тәзе Әхт
- Төврат
- Төврат мугаллымы
- Туты
- Түтетги
- Түтетги сыпасы

У

- Урым ве Туммым

Ы

- Ыбадатхана
- Ыбрайым пыгамбер
- Ыляс пыгамбер
- Ынсан оглы
- Ысхак пыгамбер
- Ысмайыл пыгамбер
- Ысрайыл
- Ысрайылың он ики тиреси
- Ызына сатын алмак

Я

- Ябуслар
- Яг
- Яг гуймак
- Яхуда
- Яхудаларың дили
- Яхуды
- Якма гурбанлыгы
- Якуп пыгамбер
- Ялкамак
- Яшулулар
- Язык гурбанлыгы

Е

- Едутун
- Ехошапат җүлгеси
- Еврей

Ю

- Юнус пыгамбер

- Юсуп пыгамбер

Й

- Йыгнагың хызматчысы
- Йыгнагың ёлбашчылары
- Йыгнак

З

- Зебур
- Зекат
- Зыгыр
- Зыярат нагмасы