Мукаддес Китап
Author: Мукаддес Китап Терҗиме Институты
Date: 2018-09-17T09:27:13.260535+00:00

Гириш

Гириш

1. Ёханнаның хош хабары

2. Сөзлүк

Элиңиздәки Мукаддес Китап хер бир адам үчин иң ваҗып китапдыр! Бу китап аркалы адамзат өз Ярадыҗысы Худайы танап, Онуң биз үчин ниетлән аҗайып максадыны өвренер ве иман эдип, бакы яшайша эе болар. Бейик патыша болан Давут пыгамбер Худайың Сөзи барада өз мезмурларының биринде: «Сениң сөзүң – чыра аякларыма, ол – ягтылык мениң ёдама» дийип айдяр. Худайың Сөзи, догрудан-да, хер бир ынсаның дурмушы үчин чырадыр, йөрейән ёлуны ягтылдян нурдур! Гой, Худай бу китабы окаян хер бир ынсана пәхим-пайхас берип, Өз Сөзүниң уммасыз байлыгыны оңа багыш этсин!

Китапларың атлары

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китапларың атлары дүрли-дүрлүдир:

- •Китап я-да онуң эсасы бөлеги белли бир адам тарапындан язылып, шол адамың ады билен атландырыляр, мысал үчин, «Сүлейманың пәхимлери».

- •Китап хайсыдыр бир адам барада язылып, шол адамың адына лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Рут».

- •Китап ысрайыл халкының тарыхының хайсыдыр бир дөврүни беян эдип, шол дөвүрдәки вакалара, ягдайлара лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Ысраыыл сердарлары». Булар барада хас гиңишлейин маглуматы алмак үчин, хер китабың башында берилйән гириш бөлүмине гөз айлаң.

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китаплар шу топарлара бөлүнйәр:

- •Көне Әхт

- ◦Төврат (Гелип чыкыш – Канун таглыматы)

- ◦Ир дөвүрдәки пыгамберлер; бу китаплар топары кәвагт «Тарыхы китаплар» дийлип хем атландырыляр (Ешува – Патышалар (Икинҗи китап))

- ◦Язгылар, шейле топара Зебур ве Сүлейманың пәхимлери ялы китаплар гирйәр. (Йыл язгылары – Нагмалар нагмасы)

- ◦Бейлеки пыгамберлер (Ишая – Малакы)

- •Тәзе Әхт

- ◦Хош хабарлар. Муңа дөрт китап дегишли болуп, олар дүрли адамлар тарапындан языландыр. Олар өзлериниң шаят болан вакаларыны беян эдйәрлер.

- ◦«Ресулларың ишлери» атлы китап Лука тарапындан языландыр. Ол бу китапда Иса Месихиң гөге гөтериленден соң болан вакалары беян эдйәр.

- ◦Хатлар. Булар Павлус, Петрус ве Ёханна ялы авторларың месихи йыгнаклара язан хатларыдыр.

- ◦«Ёханна гелен аянлык» эдебиятың айратын гөрнүши болуп, онда Худайдан гелен гөрнүшлер ве аянлыклар беян эдилйәр.

Ёкарда агзалан китаплар топлумларының хер бири өзүне махсус болан жанрда языландыр. Шонуң үчин-де окыҗы китабы оканда, онуң жанр айратынлыгыны хасаба алмалыдыр.

«Көне Әхт» ве «Тәзе Әхт» китапларына гошмача сөзбашылар берилйәр. «Көне Әхтиң» дүзүмине пыгамберлериң китапларының хем гирйәндигине гарамаздан, оңа түркмен окыҗыларына гиңден таныш болан «Төврат» ве «Зебур» диен гошмача сөзбашылар берилди. «Тәзе Әхт» китабына «Инҗил» диен гошмача сөзбашы берилсе-де, онуң дүзүмине «Инҗилден» башга китаплар ве иманлылар йыгнакларына язылан хатлар гирйәр.

Худайың атлары

Көне Әхт китабы түркмен дилине асыл нусгадан, ягны еврей дилинден терҗиме эдилди. Бу китабың еврей дилиндәки асыл нусгасында Худайың бирнәче ады душ гелйәр. Онуң «Элохим» ады хас көп уланылып, ол түркмен дилине «Худай» дийип терҗиме эдилди. Онуң бейлеки ады Яхве болуп, ол хем «Худай» диймеги аңладяр. Бу ат түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. «Реб» сөзи Худайың әхт баглашан, Өзүни халкына аян эден я-да ынсан кешбинде пейда болан ягдайларына дегишли вакаларда уланылды. Худайың «Эл-Шаддай» ады түркмен дилине «Гудратыгүйчли» дийип, «Эл-Элён» болса «Бейик Худай» дийип терҗиме эдилди. Худайың китапда сейрек душ гелйән «Адонай» ады «Таңры» дийип терҗиме эдилди. Херекет эдйән, бейик ишлери амала ашырян Худайы суратландырмак үчин еврей дилинде утгашдырылып уланылан «Яхве Элохим» ады түркмен дилине «Худайымыз Реб» дийип терҗиме эдилди.

Тәзе Әхт китабының асыл нусгасы грек дилинде язылып, онда Худай бабатда «куриос» диен сөз уланыляр. Китабың язга гечирилен дөврүнде бу сөз «ага» я-да «хоҗайын, эе» диймеги аңладярды. Көне Әхтиң грек дилиндәки терҗимесинде Худайың «Яхве» ве «Адонай» атлары хем «куриос» дийип терҗиме эдилендир. Шонуң үчин-де, Тәзе Әхт китабында адамлар Иса Месихе «куриос» дийип йүзлененлеринде, Оны Худай хөкмүнде кабул эдендиклери әшгәр боляр. Шейле ягдайларда «куриос» сөзи түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. Мундан башга-да, Иса Месих өлүмден диреленден соң Оңа Куриос Иса Месих дийип йүзленилип, бу ат түркмен дилине «Реббимиз Иса Месих» дийип терҗиме эдилди.

Мукаддес Язгылар ве тарыхы вакалар

Мукаддес Язгыларда беян эдилйән вакалара долы ве догры дүшүнмек үчин, олара шол дөвүрде болуп гечен тарыхы вакалар билен умумы багланышыкда гарамалыдыр. Ашакда Мукаддес Язгыларда беян эдилен тарыхы дөвүрлериң ве империяларың ады берилйәр:

1.Ыбрайым пыгамбериң дөврүне ченли болуп гечен вакалар. Худай дүнйәни ярадяр. Ол Адам атаны ве Хов энәни ярадып, олары Эрем багында ерлешдирйәр. Эмма олар Худайың эмрини бозансоңлар, Эремден махрум эдилйәрлер. Оларың несли көпелип, ер йүзүне яйраяр, гүнә ичинде яшап, өз дурмушларына гүмра болуп, Яраданы унудяр. Худайың муңа җуда гахары гелип, тутуш адамзады ёк этмеги ниет эдинйәр. Ол Өз ниетини берҗай этмек үчин, ер йүзүне элхенч сил иберйәр-де, Нух пыгамбер билен онуң машгаласындан башга тутуш адамзады ёк эдйәр. Хава, Худай шол силде диңе Нух пыгамбери ве онуң машгаласыны халас эдйәр, себәби олар дири Худая иман эдип, Оңа сежде эдйәрдилер. Беян эдилйән вакаларың шу тапгыры Нухуң несиллериниң Бабыл минарасыны гуршы ве тутуш адамзадың несил дарагтының дөрейши билен тамамланяр.

2.Ыбрайым пыгамбер барадакы вакалар. Хич перзенди болмадык Ыбрайым пыгамбере Худай бир огул берҗекдигини, ондан бейик бир миллет яратҗакдыгыны вада берйәр. Мундан башга-да, Худай пыгамбере онуң неслине «бал билен сүйт акян» Кенган топрагыны-да мирас берҗекдигини вада эдйәр. Ыбрайым пыгамбер вада берлен юрда гөчүп, ол ерде чадырда бир чарвадар кимин яшаяр. Худай Ыбрайымың агтыгы Якуба «Ысрайыл» дийип ат берйәр. Ысрайылың он ики оглы болуп, олар тутуш халкың несилбашылары боляр. Ысрайылың Юсуп атлы сөйгүли оглы доганлары тарапындан Мүсүр гулчулыгына сатылса-да, Худай оны ялңыз гоймаяр. Юсуп пыгамбер Худайың көмеги билен тутуш Мүсүр юрдунда икинҗи дереҗели адам боляр. Ол ачлык дөврүнде тутуш юрды ве өз атасының машгаласыны халас эдйәр. Онуң несли Мүсүрде җуда көпелйәр, эмма Юсуп пыгамбер арадан чыкандан соң, олар Мүсүр юрдунда гул болярлар.

3.Мүсүрден чыкыш ве вада эдилен топрагы эелемек барадакы вакалар:

а.Муса Ысрайылың неслини мүсүр гулчулыгындан азат эдйәр. Ысрайылың огулларындан дөрән тирелер чөлде Худая эерип, Ондан Мукаддес Кануны кабул эдйәрлер. Худай олара леви тиресини руханычылыга беллемеги ве Өзи үчин мукаддес чадыры ясамагы буюряр. Бу чадыр Худая сежде этмек үчин ниетлененди.

б.Ешува ысрайыллары Ыбрайым пыгамбере вада берлен топрага – Кенгана гетирйәр. Олар бу топрагы шол ерде яшап йөрен тирелерден басып алярлар. Бу тирелериң аглаба бөлеги Нух пыгамбериң Хам ве Яфес атлы огулларының несиллериди. Ыбрайым пыгамбер болса Нух пыгамбериң новбахар оглы Самың неслиди. Ысрайылың душманлары болан аммонлар ве моваплар болса Лутуң несиллериди. Басылып алнан юрт он ики бөлеге бөлүнип, ысрайыл тирелериниң арасында биҗе боюнча пайланыляр. Юсубың ики оглундан ики тире эмеле гелйәр, себәби Ысрайыл пыгамбер дүнйәден өтмәнкә олары өз огуллары хөкмүнде кабул эдип, ак пата берипди. Шонуң үчин-де, он ики бөлеге бөлүнен топрак Ысрайылың он бир оглуның несиллериниң арасында мүлк хөкмүнде пайланыляр. Ысрайылың Леви оглуның несиллери болса руханычылыга беллененсоңлар, топракдан хич мүлк алмаярлар, себәби Ысрайыл Худайы Реббиң Өзи оларың мүлкүди.

4.Он ики тирәниң бир патышалыгы эмеле гетириши барадакы вакалар:

а.Шавул патыша Ысрайылың илкинҗи патышасы боляр. Соңра Давут пыгамбер Ысрайыла патыша боляр ве он ики тирәни бирлешдирип, бир миллети эмеле гетирйәр--де, өз чәклерини гиңелдйәр.

б.Сүлейман пыгамбер Реббе сежде этмек үчин дүнйәде деңи-тайы болмадык ыбадатхананы гуряр.

5.Патышалыгың бөлүнмеги барадакы вакалар. Сүлейман пыгамбер арадан чыкандан соң, онуң ики оглуның арасында уруш башланяр. Юрдуң демиргазыгындакы он тире Сүлейманың огулларының бирини голдап, Ысрайыл патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве бенямин тирелери болса Сүлейманың бейлеки оглуны голдап, юрдуң гүнортасында Яхуда патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве Ысрайыл патышалыклары пыгамберлериң язгыларында көп ятланыляр. Демиргазык патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр, илаты болса Бабыла сүргүн эдилйәр.

6.Сүргүнлик дөври ыбадатхана вейран эдилйәр, гүнорта патышалыгы болан Яхуданың абрайлы ве гөрнүкли адамлары, машгалалары бабыллылар тарапындан есир алыняр.

7.Дикелдиш дөври – Парс империясы дөрәнден соң яхудылара өз ватанына, Ысрайыла доланмак ругсат эдилйәр. Олар өз юрдуна доланып, шәхери ве ыбадатхананы дикелдйәрлер.

8.Көне ве Тәзе Әхтиң аралыгындакы дөвүр – Македония империясы. Ортаер деңзи македониялылар тарапындан басылып алыняр. Македонлар грек дилини яйрадып, билим улгамыны өсдүрип яйбаңландырярлар.

9.Иса Месихиң дурмушы ве хызматы. Шол дөвүрде яхудылар Рим империясына гарашлы болуп, онуң беллән патышаларының голастында яшаярдылар. Шейле патышаларың бири-де Хирод болуп, ол Рим императорына долы гарашлы болупдыр.

10.Илкинҗи месихилер йыгнагы. Иса Месих гөге гөтериленден соң, Оңа иман эденлериң саны барха артяр. Гүйчли ызарланмалара, сөгүлмелере ве эҗирлере гарамаздан, оларың саны барха көпелйәр. Месихи йыгнаклар Орта Гүндогардан Рим империясының Азия велаятына (хәзирки Түркие), хатда Европа юртларына ченли яйраяр.

Мукаддес Язгыларың жанрлары

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде үч дүрли жанр: кысса (беян этме), гошгы (я ак гошгы) ве гошгы жанрында язылан проза уланылды. Гошгы жанрында язылан проза долы капыя эе болмаса-да, гошгы ялы окаляр. Шонуң үчин-де, шейле жанрда язылан пыгамберлик китаплары терҗиме эдиленде, олар гошгы гөрнүшде реҗеленди. Еврей шыгрыетинде «параллелизм» усулы гиңден уланыляр. Шейле усулда язылан гошгуларың биринҗи сетиринде беян эдилйән пикир икинҗи сетиринде гайталанып, манысы хас гиңишлейин дүшүндирилйәр.

Голязмалар

Көне Әхт китабы түркмен дилине еврей дилинде язылан Масоретик текстлеринден терҗиме эдилди. Бу Масоретик текст Библия Хебрайиканың соңкы неширинде чап эдилди. Зерурлыгың дөрән ягдайларында шу нешириң теклип эден алтернатив дүшүндирмелеринден хем угур алнып, олара дегишли чыкгытлар берилди. Тәзе Әхт китабы грек дилиндәки голыазмадан (Бирлешен Мукаддес китап җемгыети, 4‑нҗи нешири) терҗиме эдилди. Бу гөрнүшдәки аятларың Текстус Ресептус билен тапавутлы болан ягдайларында олара хем дегишли чыкгытлар берилди.

Чыкгытлар

Терҗимеде чыкгытларың бирнәче гөрнүшлери уланылды. Оларың иң йөнекейи окыҗа дүшнүксиз я-да нәбелли болан сөзе дүшүндириш берйәр. Шейле сөзлер китабың ахырында берилйән Сөзлүкде хем ерлешдирилендир. Чыкгытларың ене бир гөрнүши терҗиме эдилен асыл нусгадакы аятларың башга гөрнүшиниң бардыгыны хем гөркезйәр. Шейле аятларың арасындакы тапавут җикме-җик гөркезилмесе-де, хайсы асыл нусгадан алнандыгы мәлим эдилйәр.

Өлчег бирликлери

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде өлчег бирликлерини аңлатмак үчин мысгал, гадак, батман ялы гадымы көне түркмен өлчег бириклери уланылды. Оларың хәзирки дөвүрдәки такмынан өлчегини гөркезмек үчин дегишли чыкгытлар берилди. Шейле-де, чыкгытларда көне еврей ве грек өлчеглери уланылды. Сиз бу өлчег бирликлерини китабың ахырында берилйән таблисада гөрүп билерсиңиз.

Салгыланма аятлары

Тәзе Әхтиң китапларында Көне Әхтден мысал гетириленде, онуң хайсы китапдан алнандыгыны гөркезмек үчин салгыланма аятлары берилйәр. Бу окыҗа аядың я-да бабың асыл мазмуныны тапмагы еңиллешдирмек максады билен эдилди.

Мукаддес Язгыларың стили

Мукаддес Язгыларың стили өзболушлыдыр. Себәби онуң асыл нусгасының язылан дөврүндәки дурмуш ягдайларының, дәп-дессурларының кәбирлери түркмен дурмушы ве медениети үчин нәтанышдыр. Шоңа гөрә-де, терҗимечилер асыл нусганың манысының түркмен окыҗысына дүшнүкли болмагы үчин бу ише өрән сересаплы чемелешдилер. Олар асыл нусганың манысының үйтгедилмегине я-да тесвирленмегине ёл бермезлик үчин, оны сөзме-сөз терҗиме этмекден я-да диңе манысыны терҗиме этмекден гача дурдулар. Өңде гойлан меселәниң кын боландыгына гарамаздан, терҗиме адаты окыҗа дүшнүкли болуп, манысының арасса, анык ве тебигы болмагы үчин сада дилде эдилди. Терҗиме стилиниң дүрли болмагы терҗимелериң хем дүрли боляндыгыны аңладяр. Шонуң үчин-де, хайсыдыр бир терҗимәни башга терҗиме билен деңешдирип, онуң нәдогры эдилендигини айтмак ерликсиздир. Терҗимелериң бирмеңзеш болуп, адалгаларың я-да җүмлелериң башгача, окыҗа хас дүшнүкли тәрде берилмеги ахмалдыр. Мундан башга-да, терҗимелериң хеммеси белли бир дереҗеде дүшүндирмелере эедир. Терҗимәниң довамында душ гелен икиманылы сөзлемлериң аглаба бөлегиниң дүшүндирилмелери окыҗының пайына галдырылды. Йөне манысы өрән чылшырымлы ве айдың болмадык аятларың кәбирлери садалашдырылып, окыҗа дүшнүкли болар ялы терҗиме эдилди. Шейле аятларың терҗимесинде көп алымлар тарапындан бу бабатда кабул эдилен дүшүндиришлерден угур алынды.

Мукаддес Китап Терҗиме институты

Тәзе Әхт

Ёханнаның хош хабары

Ёханнаның хош хабары

Гириш

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21

Бу китап Исаның шәгирди Ёханна тарапындан язылды. Ёханна Иса душмазындан озал йөнекей бир балыкчыды. Йөне Иса билен душушык онуң дурмушыны дүйпгөтер өзгертди. Яхя өз агасы Якуп билен Иса эерип, Онуң ресуллары болдулар. Олар Исаның иң якын шәгиртлериди, әхли ере Онуң билен биле гидердилер. Китапда «Исаның сөйгүли шәгирди» дийип язылан ерлери хем хут Ёханна барададыр (Ёх 19:26, 20:2, 21:7,20).

Ёханна бу китабы адамларың Иса Месих иң кимдигине дүшүнип, Оңа иман этмеклери үчин язяр. Ол китабың башында окыҗылары Иса Месих билен танышдырып, Оны ынсан кешбинде доглуп, арамызда яшан Худайың эбеди Сөзи хөкмүнде суратландыряр. Ёханна Иса Месих иң бизиң гөкдәки Атамыз Худай билен эбеди гатнашыгыны мәлим этмек үчин, Оны Худайың Оглы дийип атландыряр. Китапда Иса Месих «яшайыш чөреги», «дүнйәниң нуры», «говы Чопан», «хакыкы үзүм агаҗы» дийип атландырыляр. Ёханна Онуң гөркезен мугҗызаларыны гудратлы аламатлар дийип атландыряр. Бу мугҗызаларың шаяды болан адамлар Исаның догрудан-да Худайың Оглудыгыны тассыклаярдылар. Ёханнаның Хош Хабары илки-илкилер Азиядакы (хәзирки Түркие) месихи йыгнакларда окалярды. Ёханна бу йыгнаклары алып бармага көмек эдйәрди. Ёханнаның 1‑нҗи, 2‑нҗи ве 3‑нҗи хатлары, Ёханна гелен ылхам атлы Тәзе Әхтиң китаплары хем Ёханна тарапындан языландыр.

Мазмуны

- Иса Месих – Худайың эбеди Сөзи 1:1-18
- Яхя пыгамбериң шаятлыгы 1:19-34
- Исаның илкинҗи шәгиртлери 1:35-51
- Исаның гөркезен гудратлары 2:1–12:50

- Исаның ердәки соңкы гүнлери: җебирлери ве өлүми 13:1–19:42

- Исаның дирелмеги 20:1-10

- Исаның шәгиртлерине гөрүнмеги 20:11–21:25

1‑нҗи бап

Сөз

1^1Овал-башда Сөз барды, Сөз Худай биленди, Сөз Худайың Өзүди+. 2Овал-башда Ол Худай биленди. 3Тутуш барлык Сөз аркалы ярадылды, ярадылан затларың хич бири Онсуз ярадылмады+. 4Сөз яшайыш чешмесидир, бу яшайыш ынсанларың Нуры болды+. 5Нур түмлүкде парлаяндыр, түмлүк болса Оны еңип билмеди.

6Худай тарапындан Яхя атлы бир адам иберилди+. 7Яхя Нур барада шаятлык этмәге ве өз шаятлыгы аркалы хеммелери ынандырмага гелди+. 8Яхяның өзи Нур дәлди, ол диңе Нур барада шаятлык этмәге гелди. 9Хер бир ынсаны нурландырян хакыкы Нур дүнйә гелди+. 10Ол дүнйәдеди, дүнйә Ол аркалы ярадылыпды, эмма дүнйә Оны танамады. 11Ол Өзүниңкилере гелди, эмма олар Оны кабул этмеди+. 12Ол Өзүни кабул эдип, адына иман эденлериң хеммесине Худайың перзентлери болмак хукугыны берди+. 13Олар не тен, не ынсан ислегинден, не-де әр хөвесинден доглупдылар. Олар Худай тарапындан доглан перзентлердир+.

14Сөз ынсан болуп, арамызда яшады. Ол мерхеметден ве хакыкатдан долуды. Биз Онуң шөхратыны, ягны Атадан гелен Еке-тәгиң шөхратыны гөрдүк+. 15Яхя Иса барада шаятлык эдип, батлы сес билен: «Ине, Менден соңра гелҗек Менден үстүндир, себәби Ол менден хем овал барды диеним Шудур» дийип гыгырды+. 16Бизиң хеммәмиз Онуң чәксиз мерхемети аркалы ялканыш үстүне ялканыш алдык. 17Чүнки Мукаддес Канун Муса аркалы берилди, мерхемет ве хакыкат болса Иса Месих [*] аркалы пейда болды+. 18Худайы хич ким асла гөрен дәлдир. Бизе Оны Атасының гуҗагындакы, Өзи-де Худай болан еке-тәк Оглы[*][*] танатды+.

Яхя чүмдүриҗиниң шаятлыгы

(Матта 3:1-12; Марк 1:1-8; Лука 3:1-18)

19⚫Ине, яхудыларың баштутанлары Иерусалимден руханылары ве левилери Яхяның янына ибердилер. Олар Яхядан: «Сен ким?» дийип сорадылар. Яхя сөзүни инкәр этмеди, 20ол шаятлык эдип: «Мен Месих дәл» дийип, чүрт-кесик ыкрар этди+. 21Олар ондан: «Онда сен ким? Белки, Ыляссың?» дийип сорадылар. Яхя: «Ёк» дийип җогап берди. Олар ене-де: «Онда шол гарашылян пыгамбермиң?» дийип сорадылар. Ол: «Ёк, ол дәл» дийип җогап берди+. 22Ахыры олар: «Онда сен ким? Биз өзүмизи ёлланлара нәме җогап берели? Сен өзүң хакда нәме айдып билҗек?» дийип сорадылар. 23+Яхя Ишая пыгамбериң сөзлери билен җогап берип: «Ине, „Реббиң ёлуны дүзләң“ дийип, чөлде гыгырян сес мендирин» дийди+. 24-25Онсоң онуң янына иберилен кәбир фарисейлер: «Сен Месих ем, Ылясам, гарашылян пыгамберем дәл болсаң, онда нәме үчин адамлары сува чүмдүрйәрсиң?» дийип сорадылар. 26Яхя олара: «Хава, мен адамлары сува чүмдүрйәрин, эмма араңызда Бири бар, сиз Оны танамаярсыңыз. 27Ол менден соңра гелҗекдир. Мен Онуң чарыгының багыны чөзмәге-де мынасып дәлдирин» дийип җогап берди. 28Бу вакаларың хеммеси Иордан дерясының гүндогарындакы Бейтанияда, Яхяның сува чүмдүрйән еринде болуп гечди.

29Эртеси гүни Яхя өз янына гелйән Исаны гөрүп, шейле дийди: «Ине, дүнйәни гүнәден саплаян Худайың Гузусы!+
30Сизе: „Менден соңра Бири гелер, Ол менден үстүндир, себәби Ол менден хем овал барды“ дийип айдан Кишим Шудур. 31Башда мен хем Онуң кимдигини танамаярдым. Эмма мен Оны ысрайыл халкына танатмак үчин, адамлары сува чүмдүрмәге гелдим»+.

32Яхя ене шаятлык эдип, шейле дийди: «Мен Мукаддес Рухуң гөкден кепдери кимин инип, Онуң үстүне иненини гөрдүм+. 33Шол вагт мен Онуң кимдигини танамаярдым, эмма халкы сува чүмдүрмек үчин мени Иберен: „Мукаддес Рухуң кимиң үстүне иненини гөрсең, адамлары Мукаддес Руха чүмдүрҗек Шолдур“ дийди+. 34Мен муны гөрдүм ве Онуң Худайың Оглудыгына шаятлык эдйәрин».

Исаның илкинҗи шәгиртлери

35Эртеси гүн Яхя янында ики саны шәгирди билен ене шол ердеди+. 36Ол гечип барян Исаны гөрүп: «Ине, Худайың Гузусы!» дийди+. 37Яхяның сөзлерини эшидип, бу ики шәгирт Исаның ызына дүшүп гитди. 38Иса гаңрылып, ызына дүшүп гелйәнлери гөрди-де, олардан: «Сизе нәме герек?» дийип сорады. Олар: «Рабби, Сен ниреде яшаярсың?» дийип сорадылар. (Рабби мугаллым диймекдир)+. 39Иса олара: «Мениң ызыма дүшүң, гөрерсиңиз» дийди. Шейдип, олар Иса билен гидип, Онуң ниреде яшаяндыгыны гөрдүлер, шол вагт өйлән сагат дөрт төверегиди. Олар шол гүн Онуң янында галдылар. 40Яхядан Иса хакда эшидип, Онуң ызына дүшүп гиденлериң бири Симун Петрусың доганы Андрысды+. 41Андрыс илки билен доганы Симуны тапып, оңа: «Биз Месих и тапдык» дийди. ( Месих Худайың сайлап-сечени диймекдир)+. 42Ол доганыны Исаның янына гетирди. Иса Симуна середип: «Сен Ёханнаның оглы Симунсың, йөне сен Кепас[*] дийлип атландырыларсың» дийди. (Кепас Петрус дийлип терҗиме эдилйәр)+. 43Эртеси гүн Иса Җелилә гитмеги йүрегине дүвди. Ол Филипи тапып: «Мениң ызыма дүш!» дийди. 44Андрыс билен Петрус ялы, Филип хем Бетсайда шәхеринденди+. 45Филип Натанаели тапып, оңа: «Биз Мусаның Төврадында ве бейлеки пыгамберлериң язгыларында язылан Адамы тапдык. Ол насыралы Юсубың оглы Иса экен!» дийди+. 46Натанаел оңа: «Насыралы?! Ол ерден, хей, бир оңлы зат чыкармыка?!» дийди. Филип хем оңа: «Йөр, гөрерсиң!» дийди. 47Иса Өзүне тарап гелйән Натанаели гөрүп, ол хакда: «Ине, калбы хилесиз, хакыкы Ысрайыл оглы» дийди+. 48Натанаел Ондан: «Сен мени ниреден танаярсың?» дийип сорады. Иса оңа: «Филип сени хениз чагырманка, Мен сени инҗир агаҗының ашагында гөрдүм» дийип җогап берди. 49Натанаел Оңа: «Мугаллым, Сен Худайың Оглусың! Сен Ысрайылың Патышасысың!» дийди+. 50Иса оңа: «Сени инҗир агаҗының ашагында гөрдүм диеним үчин иман эдйәрсиңми? Сен мундан-да бейик ишлери гөрерсиң» дийди. 51Иса сөзүни довам эдип: «Сизе догрусыны айдярын, инди сиз гөклериң ачылып, Худайың перишделериниң Ынсан Оглуның хузурына инип-чыкышыны гөрерсиңиз» дийди+.

2‑нҗи бап

Иса сувы шераба өвүрйәр

2^1Шондан ики гүн геченсоң, Җелиләниң Кана шәхеринде той болды. Исаның эҗеси-де шол ердеди+. 2Иса билен шәгиртлери хем тоя чагырылыпды. 3Шерап гутарыберенде, эҗеси Иса йүзленип: «Оларың шерабы гутарыпдыр» дийди. 4Иса оңа: «Эй, хатын, мунуң Маңа нәме дахылы бар? Мениң вагтым энтек геленок» дийип җогап берди+. 5Эҗеси хызматкәрлере: «Ол сизе нәме дийсе, шоны хем эдиң» дийди. 6Шол ерде яхудыларың ювнуп-пәкизленме дессуры үчин улы гөврүмли[*]алты саны хум барды+. 7Иса хызматкәрлере: «Хумлары сувдан долдурың» дийди. Олар хумлары эрңегине ченли долдурдылар. 8Онсоң хызматкәрлере: «Инди шулардан гуюп, тоюң беемчисине әкидиң» дийди. Олар әкитдилер. 9Тоюң беемчиси шераба өврүлен сувуң ниреден геленини билмейәрди, муны диңе сувы гуян хызматкәрлер билйәрди. Ол бу шерапдан дадып гөрди ве өйленйән йигиди чагырып, оңа: 10«Хеммелер сачага илки билен оңат шерабы гойярлар. Мыхманлар ичип доянларындан соң, арзан шерабы берйәрлер. Сен болса оңат шерабы шу вагта ченли саклап гоюпсың!» дийди. 11Бу Исаның илкинҗи гөркезен гудратлы аламатыды. Ол муны Җелиләниң Кана шәхеринде гөркезип, Өз шөхратыны аян этди. Муны гөрен шәгиртлери Оңа иман этдилер. 12Бу вакадан соң Иса эҗеси, инилери, шәгиртлери билен биле Капернаума гидип, ол ерде бирнәче гүн галды+.

Иса сатыҗылары ыбадатханадан ковяр

(Матта 21:12,13; Марк 11:15-17; Лука 19:45,46)

13⚫Яхудыларың Песах байрамының голайлашяндыгы үчин Иса Иерусалиме гитди+. 14Ол ыбадатхананың ховлусында сыгыр, гоюн, кепдери сатянлары, шейле хем пул чалшып отуранлары гөрди. 15Иса йүпден дүрре ясап, мал-гаралары билен бирликде хеммәни гамчылап, ыбадатханадан ковуп чыкарды, пул чалышянларың текҗелерини агдарып, пулларыны ере сечип гойберди. 16Ол кепдери сатянлара: «Булары бу ерден ёк эдиң! Атамың өйүни базара өвүрмәң!» дийди+. 17+Шонда Онуң шәгиртлери Мукаддес Язгылардакы «Сениң өйүңе болан ыхлас мени көйдүрер» дийлен сөзлери ятладылар+. 18Онсоң яхудыларың баштутанлары Ондан: «Сениң бейтмәге нәме хакың бар? Эгер хакың бар болса, гудрат гөркезип, муны бизе субут эт» дийип талап этдилер+. 19Иса олара: «Бу ыбадатхананы йыкың, Мен оны үч гүнде дикелдерин» дийип җогап берди+. 20Ёлбашчылар: «Бу ыбадатхана кырк алты йылда гурулды, Сен болса оны инди үч гүнде дикелтҗекми?» дийдилер. 21Эмма Иса ыбадатхана дийип, Өз беденине айдярды. 22Иса өлүмден диреленден соң, шәгиртлери Онуң бу айданыны ятлап, Мукаддес Язгылара ве Исаның сөзлерине ынандылар+.

23Иса Иерусалимде Песах байрамында боланда, көп адамлар Онуң гөркезен гудратларыны гөрүп, Оңа иман этдилер+. 24Эмма Иса әхли адамларың йүрегини биленсоң, Өзүни олара ынанмаярды. 25Ынсан бабатда Оңа хич кимиң шаятлыгы герек дәлди, себәби Ол ынсаның нәме ниетиниң бардыгыны билйәрди.

3‑нҗи бап

Иса билен Никодим

3^1Фарисейлериң арасында Никодим атлы бир адам барды, ол яхудыларың меҗлисиниң бир агзасыды+. 2Ол бир гүн гиҗе Исаның янына гелип: «Я Рабби, биз сениң Худайдан гелен бир мугаллымдыгыңы билйәрис. Чүнки Худайың Өзи сениң билен болмадык болса, бейле гудратлы аламатлары гөркезип билмездиң» дийди. 3Иса оңа: «Хакыкатдан хем, гайтадан догулмадык[*] адам Худайың Шалыгыны гөрүп билмез» дийип җогап берди. 4Никодим Оңа: «Гарран адам нәдип гайтадан доглуп билер? Ол ене-де энесиниң гөвресине гирип, тәзеден доглуп билмез ахыры!» дийди. 5Иса шейле җогап берди: «Хакыкатдан хем, сувдан ве Мукаддес Рухдан догулмадык адам Худайың Шалыгына гирип билмез+. 6Беденден доглан бедендир, Мукаддес Рухдан доглан рухдур. 7Саңа гайтадан догулмалысың диййәниме гең галма. 8Ел ислән тарапына өвүсйәр, сен онуң шуввулдысыны эшидйәрсиң-де, ниреден гелип, нирә баряныны билмейәрсиң. Мукаддес Рухдан догланлар хем шейледир». 9Никодим Ондан: «Бу нәхили бейле болуп билйәр?» дийип сорады. 10Иса оңа шейле җогап берди: «Сен Ысрайылың мугаллымы болубам, булары билеңокмы?! 11Хакыкатдан хем, биз биленимизи айдярыс, гөренимизе шаятлык эдйәрис, эмма сиз бизиң шаятлыгымызы кабул этмейәрсиңиз. 12Мениң ердәки затлар барада айдянларыма ынанмасаңыз, онда гөкдәки затлар барада айтсам, нәхили ынанаркаңыз? 13Хич ким гөге чыкан дәлдир; оңа диңе гөкден инен[*] Ынсан Оглы чыкандыр+. 14+Мусаның чөлде йыланы ёкары гөтериши ялы, Ынсан Оглы-да ёкары гөтерилмелидир+. 15Шоңа гөрә Оңа иман эден хер бир адам бакы яшайша говшар[*]».

16Худай дүнйәни өрән сөендиги себәпли Өзүниң еке-тәк Оглуны берди. Ол муны Оглуна иман эденлериң хич бири хеләк болман, бакы яшайша говушмагы үчин этди+. 17Худай Оглуны дүнйәни хөкүм этмек үчин дәл-де, эйсем дүнйә Ол аркалы халас болсун дийип иберди+. 18Оңа иман эден хөкүм эдилмез. Эмма иман этмедик эййәм хөкүм эдилендир, себәби ол Худайың еке-тәк Оглуна иман этмеди+. 19Хөкүм, ине, шейле субутнама эсасланяр: дүнйә Нур гелди, эмма адамлар гараңкылыгы Нурдан хас говы гөрдүлер, себәби оларың ишлери яманлыкды+. 20Яманлык эдйән адам Нуры йигренйәндир, өз эдйән писликлериниң әшгәр болмагындан горкуп, Нура якынлашян дәлдир+. 21Эмма хак иш эдйән адам Нура якынлашяр. Шейдип, онуң ишлериниң Худайың хакы үчин эдилйәндиги әшгәр боляр.

Яхяның Иса барадакы шаятлыгы

22Шундан соң Иса шәгиртлери билен Яхудыя этрабына гитди. Иса олар билен бирнәче вагтлап шол ерде галды ве ол ерде адамлары сува чүмдүрди+. 23Шол вагт Салимиң голайындакы Энонда болса халк Яхя тарапындан чүмдүрилйәрди. Ол ерде сув көпди ве чүмдүрилмек үчин ол ере гелйән адамларың ызы үзүленокды. 24Бу вакалар Яхя зындана салынмаздан өң болуп гечди+.

25Шол махал Яхяның шәгиртлери билен бир яхудының[*] арасында ювнуп-пәкизленме дессуры барада җедел турды+. 26Олар Яхяның янына гелип: «Эй, мугаллым, Иорданың бейлеки тарапында сен бир Адам барада шаятлык эдипдиң, ине, шол Адам халкы сува чүмдүрйәр. Хеммелер Онуң янына барярлар» дийдилер+. 27Яхя олара шейле җогап берди: «Гөкден берилмесе, ынсан хич зат эдип билмез+. 28„Мен Месих дәл, мен диңе Онуң өңүнден иберилдим“ диениме сизиң өзүңиз шаятсыңыз+. 29Гелин гиеве дегишлидир. Гиевиң досты болса, гиевиң гелерине гарашып, онуң сесини эшиденинде җуда шатланяндыр. Хут шонуң ялы мениң шатлыгым-да инди хасыл болды+. 30Ол бейгелмелидир, мен песелмелидирин.

31Ёкардан гелен хеммеден ёкарыдыр. Ерден болан ериңкидир, ердәки затлар барада геплейәндир. Гөкден гелен хеммеден үстүндир. 32Ол гөренине, эшиденине шаятлык эдйәр, йөне Онуң шаятлыгыны хич ким кабул этмейәр. 33Эмма Онуң шаятлыгыны кабул эден киши Худайың хакдыгыны тассыклаяндыр+. 34Худайың Иберени Худайың сөзлерини сөзлейәндир, себәби Худай Оңа Мукаддес Рухы өлчегсиз берйәр. 35Ата Оглы сөййәр ве Ол хемме зады Онуң элине табшырандыр+. 36Огла иман эдйән адам бакы яшайша эе боляр, эмма Оглы рет эден адам бакы яшайша говушмаз, ол Худайың газабына дучар боляр»+.

4‑нҗи бап

Иса самариялы аял билен геплешйәр

4^1Исаның Яхя гаранда хас көп шәгирт эдинип, сува чүмдүрйәндиги барадакы хабар фарисейлериң гулагына етди. 2Аслында олары Иса дәл-де, шәгиртлери чүмдүрйәрди+. 3Иса фарисейлериң Өзи хакында эшидендигини биленде, Яхудыяны ташлап, ене-де Җелилә гайтды+. 4Ол Самарияның үсти билен гитмелиди+. 5Шейлеликде, Иса Самарияның Сихар диен шәхерине гелди. Бу шәхер Якубың өз оглы Юсуба берен ерине голайды+. 6Якубың гуюсы-да шол ердеди. Ёл йөрәп ядан Иса гуйының башында отурды. Вагт гүнортан болуп барярды. 7Шол вагт самариялы бир аял гуюдан сув алмага гелди. Иса оңа: «Маңа ичмәге сув берсене» дийди. 8Исаның шәгиртлери болса иймит сатын алмак үчин шәхере гидипдилер. 9Самариялы аял Иса гең галып: «Сен яхуды болуп, мен самариялы аялдан нәдип ичмәге сув сораярсың?» дийди. Себәби яхудылар самариялылары әсгермейәрдилер. 10Иса оңа: «Сен Худайың пешгешини ве өзүңден сув диләниң кимдигини билседиң, өзүң Ондан сув диләрдиң, Ол-да саңа яшайыш сувуны берерди» дийди+. 11Аял Оңа: «Эй, Ага, Сениң сув чекер ялы хич задыңам-а ёк, гуйы болса чуң, яшайыш сувуны ниреден алҗак? 12Бу гуйыны бизе атамыз Якуп берди. Онуң өзи-де, чагалары-да, мал-гаралары-да бу гуюдан сув ичен. Эйсем сен шол атамыз Якупдан хем бейикми?» дийди. 13Иса оңа: «Бу сувдан ичен ене сувсар. 14Эмма Мениң берҗек сувумдан ичен асла сувсамаз. Терсине, Мениң берҗек сувум онуң ичинде бакы яшайыш чешмесине өврүлер» дийди+. 15Аял: «Эй, Ага, маңа шол сувдан берсене, гайдып сувсамайын, сув чекмәге бу ере гелмәйин» дийди. 16Иса: «Бар, гит-де, әриңи чагырып гел» дийди. 17Аял: «Мениң әрим ёк» дийди. Иса оңа: «Әрим ёк дийип, догрусыны айтдың. 18Сениң өң бәш әриң барды, хәзирки биле яшап йөрениң хем өз әриң дәл, муны догры айтдың» дийди. 19Аял: «Эй, Ага, гөрйән велин, Сен пыгамбер өйдйән+. 20Бизиң ата-бабаларымыз Худая шу дагда сежде эдипдирлер, эмма сиз яхудылар Худая сежде эдилйән ер Иерусалимдедир диййәрсиңиз» дийди+. 21Иса оңа шейле дийди: «Эй, зенан, Маңа ынан, шейле бир вагт гелер, шонда Ата Худая не шу дагда, не-де Иерусалимде сежде эдерсиңиз. 22Сиз самариялылар киме сежде эдйәниңизи билмейәрсиңиз, биз киме сежде эдйәнимизи билйәрис, себәби халас болмаклык яхудылардан гелйәндир+. 23Эмма шейле бир вагт гелер, хакыкы сежде эдйәнлер Ата рухда ве хакыкатда сежде эдерлер. Ол вагт эййәм гелди! Ата Өзүне шейле сежде эдйәнлери агтаряр+. 24Худай Рухдур, Оңа сежде эдйәнлер рухда ве хакыкатда сежде этмелидирлер»+. 25Аял Оңа: «Мен Месих иң гелҗегини билйәрин, Ол геленде бизе әхли зады дүшүндирер» дийди. ( Месих Худайың сайлап-сечени диймекдир.)+
26Иса оңа: «Сениң билен геплешип дуран Шолдур» дийди+.

27Эдил шол вагт Исаның шәгиртлери гелдилер ве Онуң бир аял билен геплешип дуранына хайран галдылар. Эмма хич ким: «Эдйәниң нәме?» я-да «Бу аял билен нәме үчин геплешйәрсиң?» дийип сорамады. 28Онсоң яңкы аял күйзесини гойды-да, шәхере барып, халка: 29«Йөрүң, мениң әхли эден ишлерими айдып берен Адамы гөрүң. Ол Месих болаймасын?» дийди. 30Олар шәхерден чыкып, Исаның янына бардылар. 31Шу аралыкда шәгиртлери Иса: «Мугаллым, чөрек ийип отур!» дийип, хөдүр этдилер. 32Иса болса олара: «Мениң иймәге задым бар, йөне сиз оны билмейәрсиңиз» дийди. 33Онсоң шәгиртлери: «Кимдир бири Оңа иймәге зат гетирип берен дәлдир-ә?» дийишдилер. 34Иса олара: «Мениң иймитим Өзүми Иберениң ырадасыны берҗай этмекдир, Онуң ишини ерине етирмекдир+. 35Сиз орага ене дөрт ай бар диймейәрсиңизми? Эмма Мен сизе диййәрин, башыңызы галдырың-да, экин мейданларына середиң, олар эййәм орага тайяр+. 36Оракчы хем хакыны аляр, хем-де бакы яшайыш үчин хасыл топлаяр. Шейдип, экйән-де, орян-да билеликде шатланяр+. 37+„Бири экер, башга бири орар“ дийилйән сөз бу бабатда догрудыр. 38Мен сизи зәхметиңизиң сиңмедик хасылыны ормага ибердим. Башгалар бу хасыл угрунда зәхмет чекдилер, сиз болса оларың зәхметиниң рәхнетини гөрйәрсиңиз» дийди.

39«Мениң әхли эден ишлерими айдып берди» дийип, шаятлык эден аялың сөзи билен бу шәхердәки самариялыларың көпүси Иса иман этдилер. 40Шонуң үчин-де, самариялылар Исаның янына гелип, өз янларында галмагыны Ондан хайыш этдилер. Ол хем шол ерде ики гүн галды. 41Онуң сөзлерини диңләп, ене-де көп адамлар Оңа иман этдилер. 42Олар аяла: «Инди биз сениң айданларыңа гөрә иман этмейәрис, муны өзүмиз эшитдик. Ол, догрудан-да, дүнйәниң чын Халасгәри» дийдилер+.

Иса көшк эмелдарының оглуны сагалдяр

43Ики гүн геченден соң, Иса ол ерден Җелилә гитди. 44Пыгамберлериң өз юрдунда гадырының ёкдугыны Исаның Өзи тассыклапды+. 45Муңа гарамаздан, Иса Җелилә геленде, җелилелилер Оны гызгын гаршы алдылар, себәби олар Песах байрамы үчин Иерусалиме баранларында, ол ерде Исаның эден әхли ишлерини гөрүпдилер+. 46Шейлеликде, Иса ене-де Өзүниң сувы шераба өврен ери болан Җелиләниң Кана шәхерине гайдып гелди. Шол вагт Капернаумда бир көшк эмелдарының оглы кеселләп ятырды+. 47Бу адам Исаның Яхудыядан Җелилә геленини эшидип, Онуң янына барды. Ол гелип, өлүм яссыгында ятан оглуны сагалтмагыны сорап, Иса ялбарды. 48Иса оңа: «Сиз аламатлар, мугҗызалар гөрмесеңиз, асла ынанмарсыңыз» дийди+. 49Көшк эмелдары Оңа: «Эй, Ага, оглум өлмәнкә барай-да!» дийди. 50Иса оңа: «Гидибер, оглуң яшар» дийди. Ол хем Исаның айдан сөзүне ынанып, өйүне гайтды. 51Ол хениз ёлдака, хызматкәрлери онуң өңүнден чыкып: «Оглуң сагалды» дийдилер. 52Ол адам хызматкәрлеринден оглуның говулашып башлан сагадыны сорады. Олар оңа: «Дүйн гүндиз сагат бирде гызгыны гайтды» дийдилер. 53Онсоң мунуң Исаның «Оглуң яшар» диен сагадында боландыгына атасы гөз етирди. Шейдип ол өй-ичерси билен бирликде Оңа иман этди+. 54Бу Исаның Яхудыядан Җелилә геленден соң гөркезен икинҗи гудратлы аламатыды+.

5‑нҗи бап

Иса ховзуң башында бир хассаны сагалдяр

5^1Бираз вагтдан яхудыларың бир байрамы болды ве Иса муны беллемек үчин Иерусалиме гитди. 2Иерусалимде Гоюн дервезесиниң янында бир ховуз барды. Бу ховзуң арамейче ады Бейтзата болуп, онуң төверегинде бәш эйван барды+. 3Бу эйванларда гаты көп хассалар, көрлер, агсаклар, ысмазлар ятырдылар[*]. 5Шол ерде отуз секиз йыл бәри дерт чекип ятан бир хасса барды. 6Иса ятан хассаны гөрүп, онуң энчеме йылдан бәри бу дерди чекйәндигини билди. Шонуң үчин ондан: «Сагалмак ислейәрсиңми?» дийип сорады. 7Хасса: «Эй, Ага, сув чайканан вагты мени ховза салҗак хич кимим ёк. Мен барянчам, башга бири менден өң ховза гирәййәр» дийип җогап берди. 8Иса оңа: «Тур, дүшегиңи ал-да, йөре!» дийди+. 9Яңкы адам шобада сагалып, дүшегини алды-да, йөрәп башлады. Бу вака Сабат гүни болуп гечди. 10Мунуң үчин яхудыларың баштутанлары сагалан адама: «Бу гүн Сабат гүни, саңа дүшегиңи гөтермек гадаган» дийдилер+. 11Эмма сагалан адам олара: «Мени сагалдан Адам маңа: „Дүшегиңи ал-да, йөре“ дийди» дийип җогап берди. 12Ондан: «Саңа: „Дүшегиңи ал-да, йөре“ диен Адам ким?» дийип сорадылар. 13Йөне сагалан адам Онуң кимдигини билмейәрди, себәби Иса шол ердәки мәхелләниң арасына гирип гидипди. 14Соңра Иса ыбадатханада ол адама габат гелип: «Ине, сагалдың, мундан бейләк гүнә этме, ёгсам башыңа мундан бетер гүнлер гелер» дийди. 15Шейлеликде, яңкы адам барып, өзүни сагалданың Исадыгыны яхудыларың баштутанларына айтды.

Яшайыш берйән Огул

16Бу иши Сабат гүни эдендиги үчин яхудыларың баштутанлары Исаны ызарламага башладылар+. 17Эмма Иса олара: «Мениң Атам шу гүне ченли Өз ишини эдип гелйәр, Мен хем Өз ишими эдйәрин» дийип җогап берди. 18Шу себәпден яхудыларың баштутанлары өңкүден-де бетер газапланып, Оны өлдүрмегиң күл-күлүне дүшдүлер. Себәби Ол диңе Сабат гүнүни бозмак билен чәкленмән, эйсем, Худая Атам дийип, Өзүни Худая деңейәрди+. 19Иса олара шейле җогап берди: «Хакыкатдан хем, Атасының эден затларыны гөрмесе, Огул Өз-Өзүнден хич зат эдип билмез. Атасы нәме этсе, Огул-да шоны эдйәндир. 20Чүнки Ата Оглы сөййәр, әхли эдйән затларыны Оңа гөркезйәр. Хава, Ол Огла мундан хем бейик ишлери гөркезер, шонда хеммәңиз муңа хайран галарсыңыз+. 21Атаның өлүлери дирелдиши ялы, Огул-да ислән адамыны дирелдер+. 22Ата хич кимиң үстүнден хөкүм чыкарян дәлдир, Ол әхли казылыгы Огла табшырандыр+. 23Шейлеликде, Ата хормат гойянлар Огла-да хормат гоймалыдырлар. Огла хормат гоймаян адам Оны иберен Ата-да хормат гойян дәлдир+. 24Хакыкатдан хем, Мениң сөзлерими диңләп, Мени Иберене иман эден адам бакы яшайша эе боляндыр, ол хөкүм эдилмез. Ол өлүмден яшайша гечендир+. 25Мен сизе догрусыны айдярын, Худайың Оглуның сесини өлүлериң-де эшитҗек вагты гелер, бу вагт эййәм гелди. Онуң сесини эшиденлер яшар+. 26Чүнки Атаның яшайыш берип билши ялы, Ол Огла-да яшайыш бермек ыгтыярыны берди+. 27Онуң Ынсан Оглудыгы себәпли, Оңа казылык этмек ыгтыярыны-да берди+. 28Муңа гең галмаң, себәби мазардакыларың хеммесиниң Онуң сесини эшитҗек вагты гелер+. 29Ягшылык эденлер яшамак үчин, яманлык эденлер болса хөкүм эдилмек үчин дирелер+.

Иса хакдакы шаятлыклар

30Мен Өз-Өзүмден хич зат эдип билмейәрин; Атамдан нәме эшитсем, шонуң ялы хөкүм чыкарярын. Мениң казылыгым хакдыр, себәби Мен Өз ислегим боюнча хөкүм чыкармаярын, Мени Иберениң ырадасыны берҗай эдйәрин+. 31Эгер Мен Өзүм хакда шаятлык этсем, онда бу шаятлыгым хакыкы болмаз+. 32Мен хакда шаятлык эдйән башга Бири бар. Онуң Өзүм хакдакы шаятлыгының догрудыгыны Мен билйәрин. 33Сиз Яхяның янына адамлар ёлладыңыз, ол хем хакыката шаятлык этди+. 34Мен ынсан шаятлыгына мәтәч болмасам-да, муны сизиң халас болмагыңыз үчин айдярын. 35Яхя нур сачян ышык ялыды. Сиз аз салым хем болса, онуң ышыгына гуванмак иследиңиз+. 36Эмма Мениң Яхяныңкыдан хас бейик шаятлыгым бар, себәби берҗай этмегим үчин Атаның Өзүме табшыран ишлери, ягны шу эдйән ишлерим Мени Атаның иберендигине шаятлык эдйәр+. 37Мени иберен Атаның Өзи хем Мен хакда шаятлык этди. Йөне сиз Онуң не сесини эшитдиңиз, не-де йүзүни гөрдүңиз. 38Калбыңызда Онуң сөзлери ёк, себәби сиз Онуң Иберенине иман этмейәрсиңиз. 39Сиз бакы яшайыш Мукаддес Язгылардадыр өйдүп, олары ыхлас билен өвренйәрсиңиз. Олар болса Мен хакда шаятлык эдйәрлер+. 40Эмма сиз яшайша эе болар ялы, Маңа гелмек ислемейәрсиңиз. 41Мен ынсанлардан өвги агтармаярын+. 42Эмма Мен сизи танаярын, сизиң калбыңызда Худайың сөйгүси ёк. 43Мен Атамың адындан гелдим, сиз болса Мени кабул этмейәрсиңиз. Йөне башга бири өз адындан геләйсе, сиз оны кабул эдерсиңиз+. 44Сиз бири-бириңизден өвгүлер кабул эдйәрсиңиз, эмма еке-тәк Худайың өвгүсини газанмага чалышмаярсыңыз. Онсоң нәдип сизде иман болсун+? 45Атаның өңүнде Мен сизи айыпларын өйтмәң. Сизи өз умыт баглаян Мусаңыз айыплаяндыр. 46Сиз Муса ынансадыңыз, онда Маңа-да ынанардыңыз, себәби ол Мен хакда язды+. 47Онуң язанларына ынанмаян болсаңыз, онда Мениң айдянларыма нәхили ынанҗаксыңыз?»

6-нҗы бап

Иса бәш мүң адамы доюряр

(Матта 14:13-21; Марк 6:30-44; Лука 9:10-17)

6^1⚫Шундан соң Иса Җелиле көлүниң бейлеки тарапына гечди. Бу көле Тиберия көли хем дийилйәрди. 2Исаның гудратлар аркалы хассалары сагалдандыгыны гөрен улы мәхелле Онуң ызына дүшди. 3Иса шәгиртлери билен бейик депә чыкып отурды. 4Яхудыларың Песах байрамы голайлапды+. 5Иса төверегине гөзүни айлады. Өз янына улы мәхелләниң гелйәнини гөрүп, Филипе: «Булара иер ялы чөреги ниреден сатын аларыс?» дийди+. 6Ол муны Филипи сынамак үчин сорапды, аслында велин Өзүниң нәме этҗегини эййәм билйәрди. 7Филип Оңа: «Буларың хер бирине бир дөвүм чөрек сатын алмак үчин ики йүз күмүш теңңе сарп этсек-де етмез!» дийип җогап берди. 8Шәгиртлерден бири, Симун Петрусың доганы Андрыс Оңа:+
9«Бу ерде бир огланда бәш арпа чөреги билен ики балык бар. Эмма шейле улы мәхеллә булар нәмеҗик болар?» дийди. 10Иса: «Халкы отурдың» дийди. Халк шол ердәки гөк яйлада отурды. Ол ерде бәш мүңе голай эркек адам барды. 11Иса чөреклери алып, шүкүр этди, соңра олары отуранлара пайлады. Балыклары хем шейтди, нәче ислеселер, олара пайлады. Адамлар дойянчалар ийдилер+. 12Олар доянларындан соң, Иса шәгиртлерине: «Галан-гачанлары йыгнашдырың, хич зат заяланмасын» дийди. 13Шейлеликде, шәгиртлер ийлен бәш арпа чөрекден артан бөлеклери йыгнап, он ики себеди долдурдылар. 14Исаның бу гудратлы аламатыны гөрен адамлар: «Хакыкатдан-да, дүнйә гелмели пыгамбер Шудур» дийдилер+. 15Иса оларың Өзүни патыша этмек үчин зор билен тутҗак боляндыкларыны биленсоң, ене-де еке Өзи дага гитди.

Иса сувуң йүзүнден йөрейәр

(Матта 14:22-33; Марк 6:45-52)

16⚫Агшамара Онуң шәгиртлери көлүң боюна гелдилер. 17Гараңкы дүшсе-де, Иса хениз оларың янына гелмәнди. Онсоң шәгиртлер гайыга мүнүп, көлүң аңырсындакы Капернаума уградылар. 18Гүйчли ел туруп, көл толкун атып башлады. 19Олар гайыклы бәш-алты чакрым[*] йүзенлеринден соң, Исаның сувуң йүзүнден йөрәп, гайыга якынлашып гелйәнини гөрүп горкдулар. 20Эмма Иса олара: «Горкмаң, бу – Мен!» дийди. 21Олар бегенип, Оны гайыга мүндүрдилер. Гайык шол пурсадың өзүнде етмели кенарына барып етди. 22Эртеси гүн көлүң бейлеки кенарында галан мәхелле ол ерде дүйн диңе бир гайыгың бардыгыны ве Исаның Өз шәгиртлери билен шол гайыга мүнмән, оларың диңе өзлериниң гидендиклерини аныкладылар. 23Шол вагт Тибериядан башга гайыклар гелди. Гайыкларың сакланан ери Реб Исаның Худая шүкүр айдан ве халкың чөрек иен ерине голайды. 24Исаның-да, Онуң шәгиртлериниң-де ол ерде ёкдугыны гөрен мәхелле гайыклара мүнүп, Исаны гөзлемәге Капернаума тарап гитди. 25Оны көлүң аңры тарапындан тапып: «Мугаллым, бу ере хачан гелдиң?» дийип сорадылар.

Иса – Яшайыш чөреги

26Иса олара: «Мен сизе догрусыны айдярын, сиз Мени гудрат гөрениңиз үчин дәл-де, чөрек ийип дояныңыз үчин агтарярсыңыз. 27Заяланян иймит үчин дәл-де, бакы яшайыш берйән иймит үчин ыхлас эдиң, оны сизе Ынсан Оглы берер. Чүнки Атамыз Худайың Өзи бу иши Оңа табшырандыр» дийип җогап берди+. 28Ондан: «Биз Худайың ишлерини берҗай этмек үчин нәме этмели?» дийип сорадылар. 29Иса олара: «Худайың ишини берҗай этмек ислейән болсаңыз, Онуң Иберенине иман эдиң» дийип җогап берди+. 30Олар ене-де: «Гөрүп, Саңа иман эдеримиз ялы, Сен нәхили гудратлы аламат гөркезерсиң? Ханы, нәме эдерсиң+? 31+Бизиң ата-бабаларымыз чөлде манна ийдилер. Мукаддес Язгыларда бу барада: „Олара иймек үчин гөкден чөрек берди“ дийип язылан» дийдилер+. 32Иса олара: «Мен сизе догрусыны айдярын, сизе гөкден чөрек берен Муса дәл. Гөкден сизе хакыкы чөреги Мениң Атам берйәр. 33Чүнки Худайың чөреги гөкден инип, дүнйә яшайыш берйәндир» дийди. 34Олар Оңа: «Агам, шол чөреги бизе хемише бер» дийдилер+. 35Иса олара шейле дийди: «Яшайыш чөреги Мендирин, Маңа гелен асла аҗыкмаз, Маңа иман эден асла сувсамаз+. 36Айдышым ялы, сиз Мени гөрдүңиз, эмма Маңа иман этмейәрсиңиз. 37Атамың Маңа берен адамларының бары Маңа гелер, Мен яныма геленлери асла ковмарын+. 38Чүнки Мен Өз ырадамы дәл-де, Мени Иберениң ырадасыны берҗай этмек үчин гөкден индим+. 39Мени Иберениң ырадасы болса, Онуң Өзүме беренлериниң хич бирини йитирмән, олары ахыркы гүн гайтадан дирелтмегимдир+. 40Оглы гөрен ве Оңа иман эден хер бир адамың бакы яшайша говушмагы Атамың ырадасыдыр. Мен-де бу адамлары ахыркы гүн гайтадан дирелдерин»+. 41«Гөкден инен чөрек Мендирин» диени үчин яхудыларың баштутанлары Оңа гаршы чыкып хүңүрдешдилер. 42Олар: «Бу Юсубың оглы Иса дәлми? Биз Онуң ата-энесини танаярыс. Ол нәхили „Мен гөкден индим“ диййәр?» дийишдилер+. 43Иса олара шейле дийди: «Өзара хүңүрдешмәңизи бес эдиң. 44Эгер Мени иберен Атаның Өзи гетирмесе, хич ким Маңа гелип билмез. Яныма гелен адамы болса, Мен ахыркы гүн дирелдерин+. 45+Пыгамберлериң язгыларында: „Оларың хеммеси Худайдан таглым аларлар“ дийип язылан. Атадан эшидип, Ондан таглым алан хер кес Маңа гелер+. 46Аслында хич ким хич вагт Атаны гөрен дәлдир. Атаны диңе Худайдан Гелен гөрендир+. 47Мен сизе догрусыны айдярын, Маңа иман эден бакы яшайша говшандыр. 48Яшайыш чөреги Мендирин. 49Ата-бабаларыңыз чөлде манна иендиклерине гарамаздан, өлдүлер. 50Эмма гөкден инен бир чөрек бар, ондан иййән адам хич өлмез. 51Гөкден инен дири чөрек Мендирин. Мундан иен адам бакы яшар. Дүнйәниң яшайшы үчин берҗек чөрегим Мениң Өз беденимдир»+.

52Онсоң яхудылар: «Бу Адам Өз беденини бизе иймәге нәхили берип билер?» дийшип, өзара җеделлешмәге башладылар. 53Иса олара: «Мен сизе догрусыны айдярын, Ынсан Оглуның беденини ийип, ганыны ичмесеңиз, сизде яшайыш болмаз+. 54Мениң беденими ийип, ганымы ичен бакы яшайша говшар. Ахыркы гүн Мен оны дирелдерин. 55Мениң беденим хакыкы иймит, ганым хакыкы ичгидир. 56Мениң беденими ийип, ганымы ичйән Менде яшар, Мен хем онда+. 57Мени Дири Ата иберди ве Мен Ол аркалы яшаярын. Эдил шунуң ялы, Менден иймитленйән-де Мен аркалы яшар. 58Хава, гөкден инен чөрек будур. Серет, бу ата-бабаларыңызың иен маннасы ялы дәлдир. Олар манна ийселер-де, өлүп гитдилер, эмма бу чөреги иен адам бакы яшар» дийди. 59Ол бу сөзлери Капернаумдакы синагогада өвредйәркә айтды.

Көп адамлар Исаны терк эдйәрлер

60Шәгиртлериң көпүси муны эшидип: «Бу сөзлер агыр. Муны ким кабул эдип билер?» дийишди. 61Иса шәгиртлериң муңа хүңүрдешйәнини билип, олара: «Бу сизиң җаныңыза батярмы? 62Онда сиз Ынсан Оглуның овал болан ерине гайтадан чыканыны гөрсеңиз нәме диеркәңиз+? 63Яшайыш берйән Рухдур, ынсан гүйҗүниң пейдасы ёкдур. Мениң сизе айдян сөзлерим Мукаддес Рухдандыр ве яшайыш берйәндир+. 64Йөне сизиң араңызда кәбир иман этмейәнлер бар» дийди. Чүнки Иса кимиң иман этмейәндигини ве Өзүне кимиң хайынлык этҗекдигини илкибашдан билйәрди+. 65Ол: «Атаның Өзи гетирмесе, хич ким Маңа гелип билмез дийип, Мен сизе шонуң үчин айтдым» дийди. 66Шондан соң шәгиртлериниң көпүси Ондан йүз өвүрдилер ве Онуң ызына эермеги бес этдилер. 67Шонда Иса Онкилерден: «Сиз хем Мени терк этмекчимисиңиз?» дийип сорады. 68Симун Петрус Оңа: «Агам, биз Сени терк эдип, башга киме баралы? Бакы яшайыш сөзлери диңе Сенде ахырын. 69Биз Сениң Худайың Мукаддесидигиңе[*] ынанярыс ве муны анык билйәрис» дийип җогап берди+. 70Иса олара: «Сиз Онкилери Өзүм сайлап алмадыммы? Муңа гарамаздан, араңыздан бири иблисдир» дийип җогап берди+. 71Ол муны Симун Искариёдың оглы Юданы гөз өңүнде тутуп айтды. Себәби Юдас Онкилериң бири болса-да, соңра Иса хайынлык этди+.

7‑нҗи бап

Иса Иерусалиме гидйәр

7^1Шондан соң Иса Җелиледе айланмага башлады. Яхудыларың баштутанлары Онуң кастына чыкансоңлар, Ол Яхудыяда гезмек ислемейәрди+. 2Яхудыларың Чатма байрамы голайлапды+. 3Шонуң үчин Исаның инилери Оңа: «Бу ерден чыкып, Яхудыя гит, эдйән ишлериңи шәгиртлериң гөрсүн+. 4Өзүни ачык танатмак ислейән адам гизлин иш эдйән дәлдир. Сен бу затлары эдйән болсаң, Өзүңи дүнйә гөркез» дийдилер, 5себәби Оңа хатда инилери-де ынанмаярдылар. 6Иса олара: «Мениң вагтым энтек доланок, йөне сизиң үчин ислендик вагт пурсатдыр+. 7Дүнйә сизи йигренип билмез, эмма Мени йигренйәр, себәби Мен онуң ишлериниң эрбетдигине шаятлык эдйәрин+. 8Сиз байрама гидиң, Мен бу байрама гитҗек дәл. Себәби Мениң вагтым энтек доланок» дийип җогап берди. 9Олара шейле дийип, Ол Җелиледе галды. 10Эмма инилери байрама гиденлеринден соң, Иса-да гитди, йөне ач-ачан дәл-де, гизлин гитди.

11Яхудыларың баштутанлары байрамчылыкда Оны идәп: «Ол ниреде?» дийип сораярдылар. 12Мәхелләниң арасында Ол хакда көп гүррүң эдилди. Кәбирлери «Ол говы адам» дийсе, башгалары «Ол халкы аздыряр» диййәрдилер. 13Йөне яхуды ёлбашчыларындан горкуп, хич ким Ол хакда ачык гүррүң эдип билмейәрди+.

14Байрамчылыгың ярысы геченде, Иса ыбадатхана барып, өвретмәге башлады. 15Яхудылар хайран галып: «Бу адам хич ерде окамадык болса-да, Мукаддес Язгылары ниреден билйәркә?» дийишйәрдилер. 16Иса олара шейле җогап берди: «Мениң өвредйәнлерим Өзүмиңки дәл, Мени Иберениңкидир+. 17Худайың ырадасыны берҗай этмек ислейән адам Мениң өвредйәнлеримиң Худайдандыгына я-да Өзүмдендигине гөз етирер. 18Ким өзүнден сөзлейән болса, өзүне шөхрат гөзлейәндир. Ким өзүни иберене шөхрат гөзлейән болса, хакыкаты сөзлейәндир, онуң сөзлеринде ялан ёкдур+. 19Муса сизе Мукаддес Кануны бермедими нәме? Йөне сизиң хич бириңиз бу Кануны берҗай этмейәрсиңиз. Нәме үчин Мени өлдүрҗек болярсыңыз?»+
20Мәхелле Оңа: «Сен җынлы, ким Сени өлдүрҗек боляр?» дийди+. 21Иса олара: «Мен бир гудрат гөркездим, оңа хеммәңиз хайран галярсыңыз. 22+Өзүңиз болса, Мусаның кануныны берҗай эдйәрис дийип хем, Сабат гүни чагалары сүннет эдйәрсиңиз. Аслында сүннет Мусадан дәл-де, ата-бабалардан галандыр. 23Шейлеликде, Мусаның кануны бозулмасын дийип хем, өзүңиз Сабат гүни сүннет эдйәңиз. Онда нәме үчин Сабат гүни бир адамы бүтинлей сагалдандыгым үчин Мени язгарярсыңыз+? 24Дашкы гөрнүше гөрә хөкүм чыкармаң, хөкүмиңиз адалатлы болсун» дийди+.

Иса Месих мидир?

25Бу ерде иерусалимлилериң кәбирлери: «Оларың өлдүрҗек болян Адамы шу дәлми? 26Ине, Ол аркайын гүррүң берип дур, Оңа гаршы хич ким хич зат диймейәр. Бизиң ёлбашчыларымыз Онуң Месих дигини, хакыкатданам, билйән болаймасынлар?! 27Йөне биз бу Адамың ниредендигини билйәрис. Месих геленде болса Онуң ниредендигини хич ким билмез» дийишдилер+. 28Онсоң Иса ыбадатханада өвредип дурка, гаты сес билен шейле дийди: «Хава, сиз Мени хем танаярсыңыз, ниредендигими хем билйәрсиңиз. Эмма Мен Өз-Өзүмден гелемок, Мени Иберен хакдыр, сиз Оны танамаярсыңыз. 29Мен Оны танаярын, себәби Мен Ондан гелендирин. Мени иберен Олдур»+. 30Шондан соң Оны тутҗак болдулар, йөне хич ким Оңа эл галдырмады, себәби энтек Онуң вагты долманды+. 31Барыбир мәхелләниң көпүси Оңа иман эдип: « Месих геленде, шунуңкыдан көп гудратлы аламат гөркезерми?» дийшип пышырдашды+. 32Фарисейлер халкың Иса хакындакы бу пышырдыларыны эшитдилер. Онсоң ёлбашчы руханылар билен фарисейлер Оны тутмак үчин гаравуллары ибердилер. 33Иса: «Мен ене аз салым сизиң яныңызда болуп, соңра Өзүми Иберениң янына гидерин+. 34Сиз Мени гөзләрсиңиз, йөне тапмарсыңыз. Мениң барҗак ериме сиз барып билмерсиңиз» дийди+. 35Онсоң яхудыларың баштутанлары бири-бирине: «Бу Адам биз тапып билмез ялы, нирә гитҗеккә? Греклериң арасына даргап гиден яхудыларың янына гидип, греклере-де өвретҗекмикә? 36Мунуң „Мени гөзләрсиңиз, йөне тапмарсыңыз, Мениң барҗак ериме сиз барып билмерсиңиз“ диййәни нәмекә?» дийишдилер. 37Байрамың соңкы ве иң эсасы гүни Иса өр туруп, мәхеллә: «Сувсаянлар Мениң яныма гелип, тешнелигини гандырсынлар+. 38Ким Маңа иман этсе, Мукаддес Язгыларда айдылышы ялы, онуң ичинден яшайыш сувуның булаклары акар» дийип гыгырды+. 39Ол муны Өзүне иман эденлериң алҗак Мукаддес Рухы барада айдярды. Олара энтек Мукаддес Рух инмәнди, себәби Иса энтек шөхратландырылманды+. 40Мәхелләниң ичинден кәбирлери бу сөзи эшидип: «Бу хакыкатдан хем шол гелҗек пыгамбердир» дийдилер+. 41Башгалары: «Бу Месих дир» дийдилер, эмма кәбирлери: «Болуп билмез! Месих , хей-де, Җелиледен гелерми? 42Мукаддес Язгыларда: „ Месих Давудың неслинден, Давудың яшан Бейтуллахам шәхеринден гелер“ дийип язылманмы нәме?» дийдилер+. 43Шейлеликде, мәхелләниң арасында Иса барада агзалалык дөреди+. 44Олардан кәбири Оны тутмак иследи, йөне хич ким Оңа эл дегирмеди.

Яхудыларың баштутанлары Иса ынанмаярлар

45Ахырсоңы ыбадатхана гаравуллары гайдып гелдилер ве ёлбашчы руханылар билен фарисейлер олардан: «Нәме үчин Оны гетирмедиңиз?» дийип сорадылар. 46Ыбадатхана гаравуллары: «Хич ким хич вагт бу Адамың геплейши ялы геплемәнди» дийип җогап бердилер. 47Фарисейлер олара: «Сиз хем алдандыңызмы? 48Ёлбашчылардан я-да фарисейлерден, хей, Оңа иман эден бармы+? 49Ёкдур! Эмма Төврады билмейән бу надан халк нәлет астындадыр!» дийдилер. 50Шонда фарисейлериң арасындан бири, озал Исаның янына баран Никодим олара:+
51+«Канунымыза гөрә бир адамы өңүрти диңлемән, нәме эденини билмән, оңа хөкүм чыкармак догрумыдыр?» дийди+. 52Олар: «Сен хем җелилелими? Мукаддес Язгылара сер сал, Җелиледен хич вагт пыгамбер чыкмаҗагыны гөрерсиң» дийдилер+.

53Соңра хеммеси өйли-өйүне гайтды.

8‑нҗи бап

Зынада тутулан аял

8^1Иса болса Зейтун дагына гитди. 2Эртеси ирден Ол ене ыбадатхана барды, әхли халк Онуң янына гелди; Иса олара өвретмәге башлады. 3Төврат мугаллымлары билен фарисейлер зынада тутулан бир аялы алып гелдилер. Аялы хеммәниң өңүнде дуруздылар. 4Онсоң олар Иса йүзленип: «Мугаллым, бу аял зынада тутулды. 5Муса Төвратда булар ялылары дашлап өлдүрмеги буйрупдыр. Сен муңа нәме диерсиң?» дийип сорадылар+. 6Олар муны Исаны сынамак үчин сорапдылар, себәби Оны айыпламак үчин тутарык агтарярдылар. Иса ашак отурып, бармагы билен ере бир затлар язмага башлады+. 7Ондан сорамагы довам этдиренлеринде, Иса дикелип: «Сизиң араңызда кимиң гүнәси ёк болса, бу аяла дашы илки шол атсын» дийди+. 8Ол ене-де ашак отурып, ере бир затлар язмага дурды. 9Муны эшидип, яшулулардан башлап, хеммеси еке-екеден гитмәге башлады. Диңе Иса билен Онуң өңүнде дуран аял галды. 10Иса дикеленде, аялдан башга хич киме гөзи дүшмәнсоң, оңа: «Эй, начар, бейлекилер ханы? Хич ким сени хөкүм этмедими?» дийип сорады. 11Аял: «Ёк, Агам» дийди. Иса: «Мен хем сени хөкүм эдемок. Бар, гидибер, мундан бейләк гүнә иш этме» дийди+.

Хакыкы шаятлык

12Иса ене-де халка йүзленип: «Дүнйәниң нуры Мендирин. Мениң ызыма эерен гараңкылыкда гезмез, онда яшайыш нуры болар» дийди+. 13Фарисейлер Оңа: «Сен Өз-Өзүңе шаятлык эдйәрсиң, Сениң шаятлыгың хакыкы дәл» дийдилер+. 14Иса олара: «Мен Өз-Өзүме шаятлык эдйән хем болсам, Мениң шаятлыгым хакдыр. Себәби Мен ниреден гелип, нирә барянымы билйәрин, йөне Мениң ниреден геленими я нирә барянымы сиз билмейәрсиңиз+. 15Сиз ынсан өлчеги билен хөкүм чыкарярсыңыз, Мен хич кимиң үстүнден хөкүм чыкармаярын+. 16Мен хөкүм чыкарайсам-да, хөкүмим хакдыр, чүнки Мен еке дәл-де, Өзүми иберен Ата билендирин+. 17+Төвратда ики адамың шаятлыгы хак дийлип язылгыдыр+. 18Мен Өзүм хакда шаятлык эдйәрин, Мени иберен Ата-да Мен хакда шаятлык эдйәр» дийип җогап берди+. 19Онсоң Исадан: «Сениң Атаң ниреде?» дийип сорадылар. Иса олара: «Сиз не Мени танаярсыңыз, не-де Мениң Атамы. Мени танаян болсадыңыз, Мениң Атамы-да танардыңыз» дийди+. 20Ол бу сөзлери ыбадатханада өвредйәркә садака гутусының янында айтды, йөне хич ким Оны тутҗак болмады, себәби Онуң вагты энтек долманды+. 21Иса олара ене: «Мен гидип барярын; сиз Мени гөзләрсиңиз ве гүнәңизиң ичинде өлерсиңиз. Сиз Мениң барян ериме барып билмерсиңиз» дийди+. 22Яхудыларың баштутанлары: «Ол Өзүни өлдүрҗекмикә? Ол шонуң үчин Мениң барян ериме барып билмерсиңиз диййәрмикә?» дийишдилер. 23Иса олара: «Сиз ашакдансыңыз, Мен ёкардандырын; сиз бу дүнйәденсиңиз, Мен болса, бу дүнйәден дәлдирин+. 24Мунуң үчин Мен сизе „гүнәңизиң ичинде өлерсиңиз“ дийдим, чүнки Мениң Бирибардыгыма иман этмесеңиз, гүнәңизиң ичинде өлерсиңиз» дийди. 25Ондан: «Сен кимсиң?» дийип сорадылар. Иса олара: «Озал-башдан сизе ким дийип айдан болсам, Шолдурын. 26Сизи айыплап айтҗак затларым көп. Мени Иберен хакдыр, Мен Ондан эшиденлерими дүнйә әшгәр эдйәрин» дийип җогап берди+. 27Олар Исаның Өз Атасы барада айдяндыгына дүшүнмедилер. 28Соңра Иса олара: «Ынсан Оглуны хачда ёкары гөтерен махалыңыз, Мениң Шолдугымы билерсиңиз. Шейле хем Мениң Өзүмден хич зат этмәндигиме, диңе Атамың өвреден затларыны айдандыгыма дүшүнерсиңиз+. 29Мени Иберен Мениң билендир, Ол Мени еке ташлап гитмеди. Себәби Мен хемише Оңа яраян затлары эдйәрин» дийди+. 30Булары айданда, энчеме адамлар Оңа иман этдилер+.

Ыбрайымың несиллери

31Онсоң Иса Өзүне иман эден яхудылара: «Мениң сөзүми берҗай этсеңиз, хакыкатдан хем, Мениң шәгиртлерим боларсыңыз; 32Сиз хакыкаты билерсиңиз, хакыкат-да сизи азат эдер» дийди+. 33Олар Исадан «Биз Ыбрайымың неслидирис, хич вагт хич киме гул болан дәлдирис. Онсоң нәдип Сен бизе азат боларсыңыз дийип билйәрсиң?» дийдилер+. 34Иса олара шейле җогап берди: «Мен сизе догрусыны айдярын, гүнә эдйән киши гүнәниң гулудыр+. 35Гул хич хачан өйүң агзасы болуп билмез, йөне Огул өйүң хемишелик агзасыдыр+. 36Шонуң үчин хем Огул сизи азат этсе, сиз, хакыкатдан хем, азат боларсыңыз. 37Сизиң Ыбрайымың несиллеридигиңизи билйәрин, йөне сиз Мениң кастыма чыкдыңыз, себәби сиз Мениң сөзүме өз калбыңыздан орун береңзок+. 38Мен сизе Атамың янында гөренлерими айдярын, сиз хем өз атаңыздан гөренлериңизи эдйәрсиңиз». 39Олар Оңа: «Бизиң атамыз Ыбрайымдыр» дийдилер. Иса олара: «Сиз Ыбрайымың перзентлери болян болсаңыз, Ыбрайымың ишлерини эдердиңиз+. 40Эмма сиз Мени, ягны Худайдан эшиден хакыкаты айдян Ынсаны өлдүрмекчи болярсыңыз. Ыбрайым бейле иш этмәнди. 41Сиз Ыбрайымың дәл-де, өз атаңызың ишлерини эдйәрсиңиз» дийди. Олар Оңа: «Биз зынадан доглан дәл, бизиң еке-тәк бир Атамыз бар, Ол Худайың Өзүдир» дийдилер+. 42Иса олара шейле дийди: «Эгер Атаңыз Худай болса, онда Мени сөердиңиз, себәби Мен Худайдан гелдим, Өз-Өзүмден гелмедим, Мени Ол иберди. 43Нәме үчин Мениң айдянларыма дүшүнмейәрсиңиз? Себәби сиз Мениң айдянларымы диңлемеги башармаярсыңыз+. 44Сизиң атаңыз иблисдир, сиз онуң ислегини берҗай этмек ислейәрсиңиз. Ол овалдан ганхорды, хич вагт хакыкатың тарапдары болманды, себәби онда хакыкат ёк. Ол ялан сөзләнде, өз-өзүнден сөзлейәр, чүнки ол яланчы, яланың атасыдыр+. 45Эмма Мен хакыкаты айдяндырын. Шонуң үчинем сиз Маңа иман этмейәрсиңиз. 46Сизиң хайсыңыз Маңа гүнә йөңкәп билерсиңиз? Эгер Мен хакыкаты айдян болсам, онда нәме үчин сиз Маңа иман этмейәрсиңиз? 47Ким Худая дегишли болса, Худайың сөзлерини диңлейәндир. Сиз диңлемейәрсиңиз, себәби сиз Худая дегишли дәлсиңиз».

Исаның шөхраты

48Яхудылар Оңа: «Саңа җын уран самариялы дийип, биз догры айдыпдырыс!» дийдилер+. 49Иса олара җогап берип: «Мени җын уранок! Мен Атамы хорматлаярын, эмма сиз Мени хорматламаярсыңыз+. 50Мен Өзүме шөхрат агтармаярын, Мен шөхратландырян Бири бар. Казылык Эдйән-де Олдур+. 51Мен сизе догрусыны айдярын, Мениң сөзүме уйян адам асла өлүм гарасыны гөрмез» дийди+. 52Яхудылар Оңа: «Сени җын урандыгыны инди анык билдик. Ыбрайым-да, пыгамберлер-де өлди. Эмма Сен: „Мениң сөзүме уйян адам хич хачан өлмез“ диййәрсиң. 53Эйсем, Сен атамыз Ыбрайымдан хем бейикми? Ол-да, пыгамберлер-де өлди. Сен Өзүңи кимдирин өйдйәрсиң?» дийдилер. 54Иса олара шейле җогап берди: «Мен Өзүми шөхратландырсам, онда бу шөхрат пуч болар. Мени шөхратландырян Өз Атамдыр; сиз Оңа Худайымыз диййәрсиңиз+. 55Йөне сиз Оны танамаярсыңыз, Мен Оны танаярын. Эгер Оны танамаярын дийсем, онда Мен хем сизиң ялы яланчы боларын. Эмма Мен Оны танаярын ве Онуң сөзүни ерине етирйәрин+. 56Атаңыз Ыбрайым Мениң гелҗек гүнүме гарашып, шатланярды. Ол шол гүни гөрүп, җуда бегенди»+. 57Яхудылар Ондан: «Хениз элли яша-да бармадык халыңа Сен Ыбрайымы гөрдүңми?» дийип сорадылар. 58+Иса олара: «Сизе догрусыны айдярын, Ыбрайым догулмазындан өң „Мен бардырын“» дийди. 59Шонда Исаны дашламакчы болдулар, эмма Ол гизленип, ыбадатханадан чыкып гитди+.

9-нҗы бап

Иса бир догабитди көри сагалдяр

9^1Иса гечип барярка, бир догабитди көр адамы гөрди. 2Шәгиртлери Ондан: «Мугаллым, бу адамың көр болуп догулмагына ким гүнәкәр? Онуң өзи гүнәкәрми я-да эне-атасы?» дийип сорадылар+. 3Иса олара: «Муңа ол адамың өзи хем, эне-атасы хем гүнәкәр дәл. Бу онда Худайың ишлериниң гөркезилмеги үчин болды. 4Өзүми Иберениң ишлерини Мен гүндиз этмели. Гиҗе етип гелйәр, шонда хич ким ишләп билмез+. 5Мен дүнйәдекәм, дүнйәниң нуры Мендирин» дийип җогап берди+. 6Онсоң Иса ере түйкүрди-де, түйкүлигинден палчык ясап, оны көрүң гөзүне сүртди+. 7Соңра оңа: «Гит-де, Силоям ховзунда ювун» дийди. (Силоям «Иберилен» диймекдир.) Ол гидип ювунды ве ызына гөзлери ачылып гелди+. 8Гоңшулары ве онуң овал дилегчилик эдип йөренини гөренлер: «Бу отурып, дилегчилик эдйән адам дәлми?» дийип сорадылар. 9Кәбирлери: «Шол» дийдилер; кәбирлери: «Ёк, бу шоңа меңзеш» дийдилер. Йөне онуң өзи: «Хава, мен шол адам» дийди. 10Ондан: «Шейле болса, онда гөзлериң нәхили ачылды?» дийип сорадылар. 11Ол: «Иса диен Адам палчык ясап, гөзүме сүртди-де: „Силоям ховзуна гит-де, ювун“ дийди. Мен хем гидип ювундым велин, гөзлерим ачылайды» дийип җогап берди. 12Ондан: «Шол Адам ниреде?» дийип сорадылар. Ол: «Билемок» дийип җогап берди.

13Озал көр болан бу адамы фарисейлериң янына гетирдилер. 14Исаның палчык ясап, онуң гөзлерини ачан гүни Сабат гүнүди+. 15Фарисейлер-де онуң гөзүниң нәхили ачыландыгы барада сорадылар. Ол адам: «Ол мениң гөзүме палчык сүртди, онсоң ювундым. Инди мен гөрйәрин» дийип җогап берди. 16Фарисейлериң кәбирлери: «Ол Адам Худайдан дәл, себәби Сабат гүнүни сакламаяр» дийдилер. Башгалары болса: «Эйсем гүнәкәр адам бейле гудратлы аламатлары гөркезип билерми?» дийдилер. Шейдип, оларың арасында агзалалык дөреди+. 17Олар ене-де көрден: «Гөзүңи ачан шол Адам барада нәме диййәрсиң?» дийип сорадылар. Ол хем: «Ол бир пыгамбер» дийди+. 18Яхудыларың баштутанлары гөзлери ачылан адамың эҗеси билен какасыны чагырып сораянчалар, онуң озал көр болуп, инди гөзлериниң ачыландыгына ынанмадылар. 19Олардан: «Көр догулды диййән оглуңыз шумы? Инди бу нәдип гөрйәр?» дийип сорадылар. 20Онуң эҗеси билен какасы олара: «Мунуң өз оглумыздыгыны, онуң көр догландыгыны билйәрис. 21Йөне онуң инди нәдип гөрйәндигини я-да онуң гөзүни кимиң ачандыгыны биз билмейәрис. Ол инди бир етишен йигит, өзүнден сораң, гой, өзи айдып берсин» дийип җогап бердилер. 22Онуң эҗеси билен какасы яхудыларың баштутанларындан горкуларына шейле дийдилер. Себәби яхудылар Исаның Месих дигини ыкрар эден адамы синагогадан ковмак барада дил бирикдирипдилер+. 23Шонуң үчин онуң эҗеси билен какасы: «Ол бир етишен йигит, өзүнден сораң» дийдилер. 24Шейлелик билен, фарисейлер озалкы көри икинҗи гезек чагырып, оңа: «Худайың хакы үчин хакыкаты айт. Биз ол Адамың гүнәкәрдигини билйәрис» дийдилер+. 25Ол адам: «Онуң гүнәкәрдигини я-да дәлдигини билемок. Йөне мен бир зады билйәрин: озал көрдүм, инди гөрйәрин» дийип җогап берди. 26«Ол саңа нәме этди? Гөзүңи нәдип ачды?» дийип, ондан ене сорадылар. 27Ол булара: «Мен яңы айтдым ахыры, йөне диңлемедиңиз. Нәме үчин ене эшитмек ислейәрсиңиз? Я сизем Онуң шәгиртлери болмакчымы?» дийип җогап берди. 28Оңа сөгүп: «Онуң шәгирди – сенсиң, биз Мусаның шәгирдидирис. 29Биз Худайың Муса билен геплешендигини билйәрис, бу Адамың болса ниредендигини-де билмейәрис» дийдилер+. 30Яңкы адам олара шейле җогап берди: «Хайран галаймалы! Сиз Онуң ниредендигини-де билмейәрсиңиз, Ол болса мениң гөзлерими ачды. 31Худайың гүнәкәрлери диңлемейәндигини билйәрис, эмма ким Оңа сежде эдип, Онуң ырадасыны берҗай этсе, Худай оны диңлейәр+. 32Догабитди көрүң гөзүниң ачылмагы хенизе ченли гөрлүп-эшидилен зат дәл. 33Эгер Ол Худайдан болмадык болса, хич зат эдип билмезди». 34Оңа: «Сен бүтинлей гүнә ичинде доглуп, инди бизе акыл сатярмың?» дийдилер. Шейлеликде, оны синагогадан ковуп чыкардылар.

Рухы көрлүк

35Оны ковуп гойберенлерини эшиден Иса яңкы адамы тапып: «Сен Ынсан Оглуна[*] иман эдйәрмиң?» дийди. 36Ол хем Оңа: «Ага, айтсана, Ол кимкә? Мен Оңа иман эдейин» дийип җогап берди. 37Иса оңа: «Сен Оны гөрдүң. Ине, сениң билен геплешип дуран Шолдур» дийди+. 38Ол хем: «Я Реб, иман эдйәрин» дийип, Оңа сежде этди. 39Иса оңа: «Мен бу дүнйә гөрмейәнлер гөрсүн, гөрйәнлер көр болсун дийип, хөкүм чыкармага гелдим» дийди. 40Муны диңләп дуран фарисейлериң кәбири Ондан: «Эйсем бизем көрми?» дийип сорадылар+. 41Иса олара: «Көр болан болсадыңыз, гүнәңиз болмазды, эмма гөрйәрис диениңиз үчин гүнәңиз өз бойнуңызда галар» дийди+.

10-нҗы бап

Говы чопан

10^1Иса ене-де сөзе башлады: «Мен сизе догрусыны айдярын, гоюн агылына гапысындан гирмән, башга еринден ашып гирйән адам огрудыр хем гаракчыдыр. 2Гапыдан гирйән адам болса гоюнларың чопаныдыр. 3Сакчы оңа гапыны ачып берйәндир. Гоюнлар чопаның сесини эшидйәндирлер. Чопан хем гоюнларыны атма-ат чагырып, олары өрә алып чыкяндыр. 4Чопан гоюнларыны агылдан алып чыкандан соң, оларың өңүнден йөрейәндир, онуң сесини танаян гоюнлар болса, онуң ызына дүшйәндирлер. 5Олар кесекиниң ызына дүшйән дәлдирлер, ондан гачяндырлар, себәби кесекиниң сесини танаян дәлдирлер». 6Шейдип, Иса олара бу тымсалы гүррүң берди, эмма олар мунуң манысына дүшүнмедилер+. 7Иса ене-де олара шейле дийди: «Сизе догрусыны айдярын, гоюнлар үчин гапы Мендирин. 8Менден өң геленлериң әхлиси огрудылар хем гаракчыдылар, гоюнлар олара гулак асмадылар. 9Гапы Мендирин. Ким шу гапыдан гирсе, халас болар. Ол гирип-чыкып, өзүне отлаг тапар+. 10Огры диңе огурламак, өлдүрмек, ёк этмек үчин гелйәндир. Эмма Мен олара яшайыш, болелин яшайыш бермек үчин гелдим. 11Мен говы чопандырын. Говы чопан гоюнлары үчин җаныны пида эдйәндир+. 12Хакына тутулан адам гоюнларың хакыкы чопаны я-да эеси дәлдир. Шонуң үчин ол мөҗегиң гелйәнини гөрсе, гоюнлары ташлап гачяндыр. Мөҗек сүриниң үстүне чозуп, олары даргадяндыр+. 13Ол адам гачып гидер, себәби ол хакына тутуландыр. Ол гоюнлар хакда хич хили алада этмез+. 14-15Мен говы чопандырын. Эдил Атамың Мени, Мениңем Атамы танайшым ялы, Мен гоюнларымы танаяндырын. Олар-да Мени танаяндырлар; Мен гоюнларым үчин җанымы пида эдйәрин+. 16Мениң бу агылдакылардан башга-да гоюнларым бар. Мен олары хем йыгнамалыдырын. Олар хем Мениң сесими эшидерлер, шонда бир сүри, бир чопан болар+. 17Мен җанымы гайтадан алмак үчин пида эдйәрин. Шол себәпден Атам Мени сөййәр+. 18Җанымы Менден хич ким алмаяр, Өзүм пида эдйәрин. Мениң җанымы пида этмәге-де, оны гайтадан алмага-да ыгтыярым бар. Мен бу буйругы Атамдан алдым»+. 19Бу сөзлер себәпли, яхудыларың арасына ене-де агзалалык дөреди+. 20Оларың көпүси: «Оны җын урупдыр, Ол дәлирәпдир. Нәме үчин сиз Оны диңлейәрсиңиз?» дийди+. 21Башгалар болса: «Булар җын уран адамың айтҗак сөзлери дәл. Җын көрлериң гөзүни ачып билерми?» дийдилер+.

Яхудыларың баштутанлары иман этмейәрлер

22Шол вагт гыш паслыды, Иерусалимде Нур байрамы белленилйәрди. 23Иса ыбадатханада Сүлейманың эйваны диен ерде гезмеләп йөрди+. 24Месих Яхудыларың баштутанлары Онуң дашына үйшүп: «Сен хачана ченли бизи аласармык эдип гойҗак? Эгер Месих болсаң, аныгыны айт» дийдилер+. 25Иса олара: «Мен сизе айтдым, йөне сиз иман этмейәрсиңиз. Атамың ады билен эден ишлерим Мениң кимдигиме шаятлык эдйәр+. 26Йөне сиз иман этмейәрсиңиз, себәби сизе айдышым ялы, сиз Мениң гоюнларымдан дәл. 27Мениң гоюнларым сесиме гулак асярлар, Мен хем олары танаярын, олар Мениң ызыма дүшйәрлер. 28Мен олара бакы яшайыш берйәрин. Олар асла хеләк болмаз, хич ким олары Мениң элимден какып алмаз+. 29Олары Маңа берен Атам хеммеден бейикдир. Атамың элинден олары хич ким алып билмез. 30Атам Икимиз бирдирис» дийип җогап берди+. 31Яхудыларың баштутанлары Оны дашлаҗак болуп, ене ерден даш алдылар+. 32Иса олара: «Мен Атам тарапындан сизе көп ягшылыклар этдим. Буларың хайсысы үчин Мени дашлаҗак болярсыңыз?» дийди. 33Яхудыларың баштутанлары Оңа: «Биз Сени ягшы иш эдйәнлигиң үчин дәл-де, Худая дил етирйәнлигиң үчин, ягны ынсан халыңа Өзүңи Худай сайянлыгың үчин дашлаҗак болярыс» дийдилер+. 34+Иса олара шейле дийди: «Мукаддес Кануныңызда: „Мен диййәрин: Сиз худайларсыңыз“ дийип язылан дәлми+? 35Мукаддес Язгылары үйтгедип болмаяндыгыны билеңзокмы нәме?! Худайың Сөзи гелен адамлар „худайлар“ дийлип атландырылан болса, 36онда нәме Мени Худайың Оглы диеним үчин күпүр геплән хасаплаярсыңыз? Мени болса Атам Өзи үчин сайлап-сечип, дүнйә иберди+. 37Мен Атамың ишлерини этмейән болсам, онда Маңа иман этмәң. 38Эгер-де Онуң ишлерини эдйән болсам, онда Маңа ынанмасаңыз-да, эдйән ишлериме ынаның. Шонда Атаның Мендедигини, Мениңем Атададыгыма анык гөз етирерсиңиз»+. 39Шонда Оны ене тутмага сынанышдылар, эмма Иса оларың эллеринден сыпып гачды+. 40Иса ене-де Иордан дерясының аңры тарапына, өңлер Яхяның адамлары сува чүмдүрен ерине гитди ве шол ерде галды+. 41Көп адамлар Онуң янына гелип: «Яхя хич хили гудратлы аламат гөркезмесе-де, онуң бу Адам хакдакы айданларының бары догры экен» дийишдилер+. 42Шейлеликде, ол ерде көп адамлар Иса иман этдилер+.

11‑нҗи бап

Лазарың өлүми

11^1Бейтания обасында Лазар атлы бир адам кеселләп ятырды. Онуң уялары Меръем билен Марта хем шол обада яшаярдылар+. 2Реб Иса хошбой ыслы яг гуюп, Онуң аягыны сачы билен сүпүрен аял шол Меръемди. Хава, кесел ятан Лазар Меръемиң доганыды+. 3Шейлеликде, уялар: «Агам, Сениң эзиз достуң кесел ятыр» дийип, Иса хабар ёлладылар. 4Иса муны эшидип: «Бу кесел онуң өлмеги үчин дәл-де, Худайың шөхратланып, бу аркалы Худайың Оглуның шөхрат газанмагы үчиндир». 5Иса Мартаны, онуң уясыны ве Лазары говы гөрйәрди. 6Эмма Лазарың кесел ятандыгыны билсе-де, Иса өңки болян еринде ене ики гүн галды. 7Мундан соң Иса шәгиртлерине: «Яхудыя доланалың» дийди. 8Шәгиртлери Оңа: «Эй, мугаллым, яхудыларың баштутанларының Сени дашлаҗак боланлары яңы дәлмиди?! Сен ене-де шол ере гитҗек болярсыңмы?» дийдилер+. 9Иса олара: «Гүндиз он ики сагатдан ыбарат дәлми? Ким гүндиз йөресе бүдремез, себәби ол бу дүнйәниң нуруны гөрйәндир+. 10Эмма гиҗе йөрейән адам бүдрәр, себәби онда нур ёкдур» дийип җогап берди+. 11Соңра Иса олара ене-де: «Достумыз Лазар уклап ятыр. Мен шоны оярмак үчин гидйәрин» дийди+. 12Шәгиртлери Оңа: «Агам, уклап ятан болса сагалар» дийдилер. 13Иса онуң өлендиги хакда айдярды, йөне олар адаты укы хакда айдяндыр өйтдүлер. 14Шейлеликде, Иса олара аныгыны айтды: «Лазар арадан чыкды. 15Иман этмегиңиз үчин, Мен сизиң хатыраңыза ол ерде болмандыгыма бегенйәрин. Инди болса, йөрүң, онуң янына гиделиң». 16Шонда Экиз лакамлы Томас диен шәгирт бейлеки шәгиртлере: «Йөрүң, бизем гиделиң-де, Иса билен биле өлелиң» дийди+.

17Иса Бейтания геленде, Лазарың җайлананына эййәм дөрт гүн болан экен. 18Бейтания Иерусалимден бары-ёгы үч чакрым[*] дашлыкда ерлешйәрди. 19Марта билен Меръеме гөвүнлик бермәге көп яхудылар Лазарың патасына гелипдилер. 20Марта Исаның гелйәнини эшидип, Оны гаршыламага чыкды. Меръем болса өйде галды. 21Марта Иса: «Эй, Агам, Сен шу ерде болан болсадың, доганым өлмезди. 22Хәзир хем Худайдан нәме дилесең, Сениң дилегиңи битирҗегини билйәрин» дийди. 23Иса оңа: «Доганың дирелер» дийди. 24Марта болса: «Мен ахыркы гүн, ягны өлүлериң дирелиш гүнүнде онуң дирелҗегини билйәрин» дийди+. 25Иса оңа: «Дирелишем, яшайышам Мендирин, Маңа иман эден өлсе-де яшар+. 26Ким Маңа иман эдип яшаян болса, ол асла өлмез. Сен шуңа ынанярсыңмы?» дийди+. 27Ол Иса: «Хава, Агам. Мен Сениң шу дүнйә гелмели Худайың Оглы Месих дигиңе ынанярын» дийди+. 28Марта шейле диенсоң, уясы Меръеми чагырмага гитди. Оны бир чете чекип: «Мугаллым шу ерде. Ол сени чагыряр» дийди. 29Меръем муны эшиден бадына еринден туруп, Исаның янына гитди. 30Иса энтек оба гирмәнди, Ол хениз хем Мартаның гаршылан ериндеди. 31Өйде Меръемиң янында болуп, оңа гөвүнлик берйән яхудылар онуң ховлукмач чыкып гиденини гөрдүлер. Ол агламак үчин мазара тарап баряндыр өйдүп, олар онуң ызындан гитдилер. 32Меръем Исаның дуран ерине гелди. Оны гөрүп, аякларына йыкылды-да: «Агам, Сен шу ерде болан болсадың, доганым өлмезди» дийди. 33Меръемиң ве онуң билен биле гелен яхудыларың аглаяныны гөренде, Исаның калбыны чуңңур гынанч гаплап, йүреги гыйылды. 34Ол: «Оны ниреде җайладыңыз?» дийип сорады. Оңа: «Эй, Агам, гел, гөр» дийдилер. 35Исаның гөзлеринден боюр-боюр яш акды+. 36Шонда яхудылар: «Середиң, Ол оны нәхили говы гөрйән экен!» дийишдилер. 37Кәбирлери болса: «Көрүң гөзүни ачан Адам Лазары-да өлүмден алып галып билмезмиди?» дийишдилер+.

Иса Лазары дирелдйәр

38Шол вагт Исаның йүреги гыйым-гыйым болуп, мазарың янына барды. Мазар бир говакды, онуң агзына болса даш гоюпдылар+. 39Иса: «Дашы айрың» дийди. Мерхумың уясы Марта Оңа: «Агам, ол эййәм порсандыр, оны җайланымыза дөрт гүн болды ахыры» дийди. 40Иса оңа: «Эгер иман этсең, Худайың шөхратыны гөрерсиң диймәнмидим?» дийди. 41Шейлеликде, дашы айырдылар. Иса гөзүни гөге дикип: «Эй, Ата, Мени эшидениң үчин Саңа шүкүр эдйәрин+. 42Сениң Мени хемише-де эшидйәндигиңи билйәрин. Эмма бу сөзлери шу ерде дуран халк үчин, Мени Сениң иберендигиңе иман этсинлер дийип айтдым» дийди+. 43Шу сөзлерден соң Ол гаты сес билен: «Лазар, дашары чык!» дийип гыгырды+. 44Эллери, аяклары кепене доланан, йүзи яглык билен саралан мерхум мазардан чыкды. Иса олара: «Онуң кепенини айрың, гой, гитсин» дийди+.

Исаны өлдүрмек барадакы дилдүвшүк

(Матта 26:1-5; Марк 14:1,2; Лука 22:1,2)

45⚫Шейлеликде, Меръемиң янына гелен яхудыларың көпүси Исаның эден ишини гөрүп, Оңа иман этдилер+. 46Бирнәчеси болса барып, Исаның эден ишлерини фарисейлере гүррүң бердилер. 47Онсоң ёлбашчы руханылар билен фарисейлер ёкары меҗлиси чагырып: «Нәме этмели? Бу Адам көп гудратлар гөркезйәр. 48Муңа ёл берсек, онда хеммелер Оңа иман эдер. Римлилер хем гелип, ыбадатханамызы ве халкымызы ёк эдерлер» дийдилер. 49Оларың арасында шол йыл баш руханы болан Каяфа-да барды. Каяфа олара: «Сиз хич зады билмейәрсиңиз. 50Әхли халкың хеләк боланындан, бир адамың халк үчин өлмеги сизе өрән бәхбитлидир. Сиз нәме муңа дүшүнеңзокмы?» дийди+. 51Ол муны өз-өзүнден айтмады. Шол йылың баш руханысы болмак билен ол Исаның яхуды миллети үчин өлҗегини пыгамберлик эдип айтды+. 52Ол диңе бир шол миллет үчин дәл-де, эйсем Худайың дагынык перзентлерини бир ере топлап бирлешдирмек үчин хем өлмелиди+. 53Шейлеликде, шол гүнден башлап, Исаны өлдүрмек үчин дил бирикдирдилер+. 54Шондан соң Иса яхудыларың арасында ач-ачан гезмеди. Ол чөлүң голайындакы Эфрайым шәхерине гидип, шәгиртлери билен шол ерде галды. 55Яхудыларың Песах байрамы якынлапды. Юрдуң әхли күнҗеклеринден гелен көп адамлар Песахдан өң тәмизлениш дессурларыны берҗай этмек үчин Иерусалиме гелипдилер+. 56Олар Исаны гөзлейәрдилер, ыбадатханада дуркалар, бири-бирлерине: «Нәхили пикир эдйәрсиңиз? Ол байрама гелерми я-да гелмез?» дийишйәрдилер. 57Ёлбашчы руханылар билен фарисейлер болса Исаны эле салмак үчин, Онуң ниредедигини ким билйән болса, хабар бермеклерини буйрупдылар+.

12‑нҗи бап

Меръем Иса нард ягыны чаляр

(Матта 26:1-5; Марк 14:1,2; Лука 22:1,2)

12^1⚫Песах байрамына алты гүн галанда, Иса ене Бейтания барды. Исаның дирелден Лазары-да шол ердеди+. 2Ол ерде Исаның хорматына нахар берилди. Марта хызмат эдйәрди, Лазар болса мыхманлар ве Иса билен бир сачагың башында отырды+. 3Онсоң Меръем бир чүйшеде гымматбаха сап-арасса нард ягыны гетирди-де, Исаның аякларына чалып, соңра сачы билен сүпүрди. Ягың якымлы ысы өйүң ичине долды+. 4Шол вагт Онуң шәгиртлериниң бири, Оңа хайынлык этмеги йүрегине дүвен Симуның оглы Юдас Искариёт: 5«Нәме үчин бу яг сатылып, онуң пулы гарыплара пайланмады? Мунуң бахасы бир йыллык иш хакына[*] барабар ахыры» дийди. 6Ол муны гарыпларың гамыны иймек үчин дәл-де, өзүниң огрудыгы үчин айдярды. Себәби ол ортак пул торбасыны гөтерен болуп, нәме берилсе, өзи алып йөрди+. 7Эмма Иса олара: «Начары өз гүнүне гоюң! Ол Мени җайланҗак гүнүме тайярламак үчин шейле этди. 8Гарыплар хемише сизиң яныңызда болар, эмма Мен сизиң яныңызда элмыдама болмарын» дийди+. 9Яхудылардан бир улы мәхелле Исаның ол ердедигини эшидип, диңе бир Исаны дәл, эйсем, Онуң дирелден Лазарыны-да гөрмәге гелдилер+. 10Шонуң үчин ёлбашчы руханылар Лазары-да өлдүрмегиң маслахатыны этдилер. 11Чүнки көп яхудылар Лазар себәпли Иса иман эдипдилер.

Иса Иерусалиме улы дабара билен гирйәр

(Матта 21:1-11; Марк 11:1-11; Лука 19:28-40)

12⚫Эртеси гүн байрамчылыга гелен улы мәхелле Исаның Иерусалиме гелйәнини эшитди. 13+Адамлар палма шахаларыны алып, Оны гаршыламага чыкдылар. Олар шейле дийип гыгырышярдылар: «Худая өвгүлер болсун! Реббиң адындан Гелйәне алкыш болсун! Ысрайыл Патышасына алкыш болсун!»+

14-15+Эдил Мукаддес Язгыларда: «Горкма, эй, Сион гызы! Ине, Патышаң тайхара мүнүп гелйәр» дийип язылышы ялы, Иса бир тайхар тапып мүнди+. 16Шәгиртлери шол вагт бу затлара дүшүнмедилер. Эмма Иса шөхратландырыландан соңра бу сөзлериң Ол хакында языландыгы ве өзлериниң муны язылышы ялы эдендиклери оларың ятларына дүшди+.

17Иса Лазары мазардан чагырып дирелденде, көп мәхелле бу ваканы гөрди. Инди олар бу хакда хеммелере гүррүң берйәрдилер. 18Шонуң үчин Исаның гөркезен бу гудраты барада эшиден көп адамлар Оны гаршыламага чыкдылар. 19Шейлеликде, фарисейлер бири-бирине: «Гөрйәңизми, элимизден хич зат гелмейәр. Бүтин дүнйә Онуң ызына эерди!» дийишйәрдилер+.

Иса өлүп дирелҗегини өңүнден айдяр

20Байрамчылыкда ыбадат этмәге Иерусалиме геленлериң арасында бирнәче греклер-де барды. 21Олар Җелиләниң Бетсайда шәхеринден болан Филипиң янына гелип: «Эй, ага, биз Исаны гөрмек ислейәрис» дийип, ондан хайыш этдилер+. 22Филип хем муны Андрыса айтды. Онсоң Андрыс билен Филип биле гидип, Иса айтдылар. 23Иса олара шейле җогап берди: «Ынсан Оглуның шөхратланмалы вагты гелди+. 24Мен сизе догрусыны айдярын, бугдай дәнеси ере гачып өлмесе, еке дәне болуп галар, йөне өләйсе, көп хасыл берер+. 25Бу дүнйәде җаныны сөййән оны йитирйәндир. Эмма бу дүнйәде ким җаныны йигренйән болса, оны бакы яшайыш үчин саклаяндыр+. 26Ким Маңа хызмат этмек ислейән болса, ызыма эерсин. Мен ниреде болсам, Мениң хызматкәрим-де шол ерде болар. Маңа хызмат эден адамы Атам хорматлар. 27Хәзир Мениң йүрегим гам-гусса батяр. Мен нәме диейин? „Эй, Ата, Мени шу пурсатдан халас эт“ диейинми? Ёк, Мен хут шу пурсат үчин гелдим ахырын+. 28Эй, Ата, адыңы шөхратландыр!» Шонда гөкден: «Мен адымы шөхратландырдым ве ене-де шөхратландырарын» диен сес гелди+. 29Ол ерде дуран мәхелле муны эшидип: «Гөк гүрледи» дийди. Кәбирлери болса: «Онуң билен бир перишде геплешди» дийишдилер+. 30Иса олара: «Бу сес Мениң үчин дәл-де, сизиң үчин гелди+. 31Инди бу дүнйә хөкүм чыкарылмалы вагт гелди. Ине, бу дүнйәниң хөкүмдары шейтан ковлуп чыкарылар+. 32Ерден ёкары гөтериленимде, Мен әхли ынсанлары Өзүме чекерин» дийип җогап берди+. 33Иса муны нәхили өлүм билен өлҗегини билдирмек үчин айтды+. 34Мәхелле Оңа гаршы болуп: «Төвратда айдылышына гөрә, Месих эбеди галмалыдыр. Онсоң нәдип Сен: „Ынсан Оглы ёкары гөтерилмелидир“ диййәрсиң? Ол Ынсан Оглы диййәниң ким?» дийип сорады+. 35Иса олара: «Нур сизиң араңызда ене аз вагт болар. Нур барка, нурда гезиң, шонда үстүңизи түмлүк басмаз. Чүнки түмлүкде гезйән өзүниң нирә баряныны билйән дәлдир+. 36Нур хениз яныңыздака, нура иман эдиң, шонда нуруң перзентлери боларсыңыз» дийди. Иса булары айдансоң, оларың янындан гидип гизленди+.

Яхудыларың ынамсызлыгы

37Иса яхудыларың гөзлериниң алнында шунча көп гудратлы аламат гөркезен хем болса, олар Оңа иман этмедилер. 38+Буларың бары Ишая пыгамбериң:

«Я Реб, бизиң хабарымыза ким ынанды?

Реббиң гүйч-гудраты киме аян болды?»

– дийип айдан шу сөзүниң берҗай болмагы үчин шейле болды+.

39Хакыкатдан хем, олар ынанып билмейәрдилер. Муңа гөрә, Ишая олар хакда ене шейле дийипдир:

40+«Худай оларың гөзлерини көр этди,
йүреклерини гататды.
Гой, гөзлери билен гөрмесинлер,
гулаклары билен эшитмесинлер,
аңлары билен аңламасынлар,
Маңа дөнүп, шыпа тапмасынлар»+.

41Ишая Исаның шөхратыны гөрүп, бу сөзлери Ол хакда айдыпдыр+. 42Муңа гарамаздан, меҗлисиң агзаларының көпүси Оңа иман этди, эмма фарисейлер зерарлы муны ачык ыглан этмедилер, себәби олар синагогадан ковулмакдан горкярдылар+. 43Себәби олар ынсанларың өвгүсини Худайың өвгүсинден говы гөрдүлер+. 44Иса болса гаты сес билен шейле дийди: «Маңа иман эдйән Маңа дәл-де, Мени Иберене иман эдйәндир+. 45Мени гөрйән, Мени Иберени-де гөрйәндир+. 46Маңа иман эден хер кес гараңкылыкда галмасын дийип, Мен дүнйә нур болуп гелдим+. 47Сөзлерими эшидибем, олары берҗай этмедигиң үстүнден хөкүм чыкармарын. Себәби Мен дүнйәниң үстүнден хөкүм чыкармага дәл-де, оны халас этмәге гелдим+. 48Мени рет эдип, сөзлерими кабул этмейәне ахыркы гүнде Мениң хут шу айдян сөзлерим хөкүм чыкарар+. 49Себәби Мен Өз-Өзүмден геплемедим. Мени иберен Ата нәме айтмалыдыгымы, нәхили сөзлемелидигими Маңа Өзи буюрды. 50Онуң буйругының болса бакы яшайша говшуряндыгыны билйәрин. Шонуң үчин Атам Маңа нәме буйран болса, Мен сизе диңе шоны айдяндырын».

13‑нҗи бап

Иса шәгиртлериниң аягыны ювяр

13^1Песах байрамының өң яныды. Иса бу дүнйәден айрылып, Атасының янына гитмели сагадының гелендигини билйәрди. Иса бу дүнйәде Өзүниңкилери хемише сөйди, олары ахыркы гүне ченли сөйди+.

2Агшамлык нахар вагтыды. Иблис эййәм Симуның оглы Юдас Искариёдың калбына Иса хайынлык этмек ниетини салыпды+. 3Иса Атасының әхли зады Өз ыгтыярына берендигини, Өзүниң Худайдан гелип, Худая гитҗекдигини билйәрди+. 4Шонуң үчин Ол нахар башындан туруп, донуны чыкарды-да, бир яглык билен билини гушады. 5Онсоң бир легене сув гуйды-да, шәгиртлериниң аякларыны ювуп, гушанан яглыгы билен сүпүрмәге дурды+. 6Иса Симун Петрусың янына геленде, Петрус Оңа: «Эй, Агам, Сен мениң аягымы ювҗак болярмың?» дийди. 7Иса оңа: «Мениң эдйән ишиме энтек акылың чатмаяр, муңа соң дүшүнерсиң» дийди. 8Петрус Оңа: «Ёк, мен Саңа аягымы асла ювдурмарын!» дийди. Эмма Иса оңа: «Эгер ювмасам, онда Мениң билен шәриклигиң болмаз» дийип җогап берди+. 9Симун Петрус Оңа: «Агам, онда диңе аягымы дәл, элими-де, башымы-да юв» дийди. 10Иса оңа: «Ювнан адамың диңе аягыны ювмакдан башга хаҗаты ёкдур, тутуш бедени тәмиздир. Сиз хем тәмизсиңиз, йөне хеммәңиз дәл» дийди+. 11Иса Өзүне кимиң хайынлык этҗекдигини билйәрди. Шонуң үчин-де «Хеммәңиз тәмиз дәл» дийипди+.

12Иса оларың аякларыны ювуп боланындан соң, донуны гейди-де, ене сачак башына гечип отурды ве олара шейле дийди: «Сизе нәме эдениме дүшүнйәрсиңизми? 13Сиз Маңа „Мугаллым“, „Ага“ дийип, догры айдярсыңыз, себәби Мен Шолдурын+. 14Эгер Мен сизиң Агаңыз ве Мугаллымыңыз болубам, аягыңызы юван болсам, онда сиз-де бири-бириңизиң аягыңызы ювмалысыңыз+. 15Мениң сизе эденими, сиз хем бири-бириңизе эдерсиңиз дийип, Мен сизе гөрелде гөркездим+. 16Мен сизе догрусыны айдярын, гул хоҗайындан бейик дәлдир, хабарчы-да өзүни иберенден бейик дәлдир+. 17Эгер бу затлара дүшүнип, олары берҗай этсеңиз, багтлы боларсыңыз+.

Юдасың Иса хайынлык этҗекдиги барадакы гүррүң

18+⚫Мен сизиң хеммәңиз хакда айтмаярын. Мен Өз сайланларымы билйәрин. Эмма, гой, бу Мукаддес Язгылардакы: „Хатда дузумы иен маңа хайынлык этди“ диен сөзлер берҗай болсун+. 19Мен сизе нәме болҗагыны өңүнден айдярын. Булар амала ашан вагты сиз Мениң кимдигиме гөз етирерсиңиз, Маңа ынанарсыңыз+. 20Сизе догрусыны айдярын, Мениң иберен адамымы кабул эден Мени кабул эдйәндир, Мени кабул эден болса, Мени Иберени кабул эдйәндир»+. 21Бу затлары айдандан соң, Исаның йүрегини гусса гаплады. Ол: «Хакыкатдан хем, сизиң бириңиз Маңа хайынлык эдерсиңиз» дийип, ачык айтды+. 22Шәгиртлери Онуң муны киме какдырып айдяныны билмән, алҗыраңңылык билен бири-бирлерине середишдилер. 23Сачак башында шәгиртлерден бири Иса япланып отырды. Ол Исаның сөйгүли шәгирдиди+. 24Симун Петрус Онуң киме какдырып айдяныны сорамагы яңкы шәгирде үмледи. 25Ол хем Иса япланып отуршына Ондан: «Агам, ол ким?» дийип сорады. 26Иса: «Шу чөреги окара батырып, киме берсем, ол шолдур» дийип җогап берди. Онсоң Ол чөреги окара батырды-да, оны Симуның оглы Юдас Искариёда берди. 27Чөреги алан бадына, Юданың ичине шейтан гирди. Иса оңа: «Нәме этҗек болсаң, тизрәк эт» дийди. 28Муны Исаның оңа нәме үчин айданына отуранларың хич бири дүшүнмеди. 29Пул торба Юдасда болансоң, кәбирлери Иса оңа: «Байрам үчин бизе герек затлары сатын ал» я-да «Гарыплара бираз пул пайла» диййәндир өйтдүлер+. 30Юдас болса чөреги алан бадына дашары чыкып гитди. Гараңкы дүшүпди.

Иса Петрусың инкәр этҗекдигини айдяр

(Матта 26:31-35; Марк 14:27-31; Лука 22:31-34)

31Юдас чыкып гиденсоң, Иса шейле дийди: «Инди Ынсан Оглы шөхратландырылды, Худай-да Ол аркалы шөхратландырылды+. 32Эгер Худай Ынсан Оглы аркалы шөхратланан болса, Оны хем Өз шөхратына шәрик эдер. Хава, Оны шол пурсадың өзүнде шөхратландырар+. 33Балаларым! Мен инди сизиң билен узак болмарын. Сиз Мени агтарарсыңыз, йөне яхудылара айданымы сизе-де айдярын: „Мениң гитҗек ериме сиз барып билмерсиңиз“+. 34Сизе бир тәзе табшырык берйәрин: бири-бириңизи сөйүң. Мениң сизи сөйшүм ялы, сиз-де бири-бириңизи сөйүң+. 35Эгер бири-бириңизи сөйсеңиз, хеммелер сизиң Мениң шәгирдимдигиңизи билерлер».

36⚫Симун Петрус Исадан: «Агам, Сен нирә барярсың?» дийип сорады. Иса оңа: «Сен Мениң билен хәзир гидип билмерсиң, йөне соңра барып билерсиң» дийип җогап берди. 37Петрус Оңа: «Агам, нәме үчин мен Сениң билен хәзир гидип билмерин? Мен Сениң үчин җанымы бермәге-де тайяр» дийди+. 38Иса оңа: «Сен Мениң үчин җаныңы бермәге тайярмың?! Мен саңа догрусыны айдярын, хораз гыгырмаздан өң, сен Мени үч гезек инкәр эдерсиң» дийип җогап берди+.

14‑нҗи бап

Иса – Худая элтйән ёл

14^1Иса ене сөзе башлады: «Йүрегиңиз гусса батмасын. Худая иман эдиң, Маңа иман эдиң+. 2Атамың өйүнде яшамага ер көпдүр. Шейле болмаса, Мен сизе: „Ер тайынламага барярын“ диермидим? 3Гидип, сизиң үчин ер тайынланымдан соңра, ене гелип, сизи Өз яныма алып гидерин. Мениң болян еримде сиз хем боларсыңыз+. 4Сиз Мениң барян ериме элтйән ёлы билйәнсиңиз». 5Томас Оңа: «Агам, биз Сениң нирә баряныңы билмесек, ёлы ниреден билели?» дийди+. 6Иса оңа: «Ёл, хакыкат ве яшайыш Мендирин, Менсиз хич ким Атаның янына барып билмез+. 7Мени чындан танасаңыз, Атамы-да танарсыңыз. Инди Оны танаярсыңыз, Оны гөрдүңиз» дийди. 8Филип Оңа: «Агам, Атаны бизе гөркез, бизе шол етерлик» дийди+. 9Иса оңа шейле дийди: «Эй, Филип, Мен сизиң билен шейле көп вагт болсам-да, Мени танамадыңмы? Мени гөрен Атаны-да гөрендир. Сениң „Атаны бизе гөркез“ диймәң нәме+? 10Мениң Атададыгыма, Атаның хем Мендедигине сен иман этмейәрсиңми? Сизе айдян сөзлерими Мен Өз-Өзүмден айтмаярын. Терсине, Менде яшаян Атам Мен аркалы Өз ишлерини эдйәр+. 11Мениң Атададыгыма, Атаның-да Мендедигине иман эдиң; хич болманда, гөркезен гудратларым үчин иман эдиң+. 12Сизе догрусыны айдярын, Маңа иман эден Мениң битирен ишлерими-де битирер, хатда булардан хем хас бейик ишлери битирер. Себәби Мен Атаның янына барярын+. 13Атам Оглы аркалы шөхратланар ялы, Мениң адым билен нәме дилесеңиз, дилегиңизи битирерин. 14Хава, Мениң адым билен Менден нәме дилесеңиз, дилегиңизи берҗай эдерин+.

Иса Мукаддес Рухы вада берйәр

15Мени сөййән болсаңыз, буйрукларымы берҗай эдиң+. 16Мен Атама ялбарарын, Ол сизе хемише сизиң билен болҗак башга бир Хемаятчы,+
17ягны Хакыкат Рухуны берер. Дүнйә Оны кабул эдип билмез, себәби дүнйә Оны не гөрйәр, не-де танаяр. Йөне сиз Оны танаярсыңыз, себәби Ол сизиң араңызда яшап, ичиңизде болар+. 18Мен сизи етим гоймарын, ене яныңыза гайдып гелерин. 19Аз салымдан соң дүнйә Мени гөрмез, эмма сиз гөрерсиңиз. Мениң яшаяндыгым үчин, сиз-де яшарсыңыз+. 20Шол гүн Мениң Атададыгымы, сизиң Мендедигиңизи, Мениң-де сиздедигиме гөз етирерсиңиз. 21Мениң буйрукларымы берҗай эдйән киши Мени сөййәндир. Мени сөййәни Атам-да сөер. Мен хем оны сөерин ве Өзүми оңа аян эдерин»+. 22Шонда Искариёт дәл-де, бейлеки Юдас Исадан: «Эй, Агам, нәме үчин Сен Өзүңи дүнйә дәл-де, бизе аян этмек ислейәрсиң?» дийип сорады+. 23Иса оңа шейле җогап берди: «Ким Мени сөййән болса, сөзүми берҗай эдер. Атам хем оны сөер. Мен Атам билен ол адамың янына барып, онуң билен яшарыс+. 24Мени сөймейән Мениң сөзүми берҗай эдйән дәлдир. Сизиң бу эшидйән сөзлериңиз Мениңки дәл-де, Мени иберен Атаныңкыдыр. 25Мен бу затлары сизе Өзүм яныңыздакам айдярын. 26Атаның Мениң адымдан иберҗек Хемаятчысы, ягны Мукаддес Рух сизе әхли зады өвредер. Мениң сизе айдан әхли сөзлерими ядыңыза салар+. 27Мен сизе рахатлык гоюп барярын, Өз рахатлыгымы сизе берйәрин. Мен муны дүнйәниң берши ялы бермейәрин. Йүрегиңиз гусса батмасын, горкмаң+. 28Сизе „Мен гидип барярын, эмма яныңыза гайдып гелерин“ диеними эшитдиңиз ахырын. Эгер сиз Мени чындан сөййән болсаңыз, Мениң Атаның янына гидйәндигиме шатланардыңыз. Чүнки Ата Менден бейикдир+. 29Мен сизе бу затлар амала ашмаздан өң айтдым, амала ашан вагты ынанарсыңыз+. 30Маңа инди сизиң билен геплешере көп вагт галмады, себәби бу дүнйәниң хөкүмдары шейтан гелйәр. Онуң Мен бабатда хич хили ыгтыяры ёкдур+. 31Эмма дүнйә Мениң Атаны сөййәндигими, Атаның Өзүме нәме буйран болса, шоны берҗай эдйәндигими билмелидир. Ханы, туруң, бу ерден гиделиң».

15‑нҗи бап

Үзүм агаҗы ве шахалар

15^1Мен хакыкы үзүм агаҗыдырын ве Атам багбандыр+. 2Ол Мениң миве бермейән хер бир шахамы кесип ташлаяр, миве берйәнини болса тәмиз болар ялы ве көп миве берер ялы тимарлаяр+. 3Мениң сизе айдан сөзүм аркалы сиз биреййәм тәмизсиңиз+. 4Менде яшаң, Мен хем сизде яшайын. Үзүм агаҗындан айрылан шаха өз-өзүнден миве берип билмейши ялы, Менден айрылсаңыз, сиз хем миве берип билмерсиңиз+. 5Мен үзүм агаҗыдырын, сиз шахаларсыңыз. Ким Менде, Менем онда яшасам, ол бол миве берер. Сиз Менден үзңе хич зат эдип билмерсиңиз+. 6Ким Менде яшамаса, кесилен шаха кимин ташланып, гурар. Гуран шахалары болса йыгнап, ода якарлар+. 7Менде месген тутуп, сөзлерими йүрегиңизде сакласаңыз, нәме дилесеңиз, сизе берлер+. 8Сиз көп миве берип, Мениң шәгиртлеримдигиңизи гөркезерсиңиз. Бу аркалы Атам шөхратланар. 9Атамың Мени сөйши ялы, Мен-де сизи сөйдүм. Мениң сөйгимде галың+. 10Мен Атамың буйрукларыны берҗай эдип, Онуң сөйгүсине вепалы болшум ялы, сиз хем буйрукларымы берҗай этсеңиз, Мениң сөйгиме вепалы боларсыңыз. 11Мен бу затлары сизе шатлыгыма шәрик болуп, шатлыгыңызың долуп-дашмагы үчин айтдым+. 12Мениң буйругым шудур: Мен сизи нәхили сөен болсам, сиз хем бири-бириңизи шонуң ялы сөйүң+. 13Ким җаныны достлары үчин пида этсе, мундан бейик сөйги ёкдур+. 14Эгер буйрукларымы берҗай этсеңиз, Мениң достларым боларсыңыз+. 15Мундан бейләк Мен сизе гул диймерин, себәби гул хоҗайынының нәме эдйәнини билйән дәлдир. Мен сизе дост диййәрин, себәби Атамдан эшиден әхли затларымы сизе айтдым+. 16Сиз Мени дәл-де, Мен сизи сайладым. Мен сизиң гидип, хич солмаян миве бермегиңиз үчин сайлап-сечдим. Шоңа гөрә Мениң адым билен Атадан нәме дилесеңиз, Ол сизе берер+. 17Мениң сизе буйругым шудур: бири-бириңизи сөйүң+.

Дүнйә шәгиртлери йигренйәр

18Дүнйә сизи йигренйән болса, онуң сизден өң Мени йигренендигини билиң+. 19Дүнйәден болан болсадыңыз, дүнйә сизи өзүниңкилер кимин сөерди. Эмма сиз бу дүнйә дегишли дәлсиңиз. Мен сизи бу дүнйәден сайлап алдым. Ине, шонуң үчин хем, дүнйә сизи йигренйәр+. 20Мениң сизе: «Хызматкәр хоҗайындан бейик дәлдир» диен сөзүми ядыңыза салың. Олар Мени ызарласалар, онда сизи-де ызарларлар. Мениң сөзүми берҗай этселер, сизиңкини-де берҗай эдерлер+. 21Олар сизе бу затларың әхлисини Мениң адым үчин эдерлер, себәби олар Мени Иберени танамаярлар. 22Мен гелип, олара айтмадык болсадым, олар гүнәкәр болмаздылар. Инди болса билмәндиклерини баханалап билмезлер+. 23Мени йигренйән Мениң Атамы-да йигренйәндир+. 24Эгер Мен оларың арасында башга хич кимиң башармадык гудратларыны гөркезмедик болсам, гүнәде айыплы болмаздылар. Инди болса эден гудратларымы гөрселер-де, Мени хем, Атамы хем йигрендилер+. 25+Бу болса Мукаддес Язгыларда: «Мени нәхак ере йигрендилер» дийип язылан сөзлериң берҗай болмагы үчиндир+. 26Мениң сизе Атамдан иберҗек Хемаятчым, ягны Атамдан чыкан Хакыкат Рухы геленде, Мен хакда шаятлык эдер+. 27Сиз хем шаятлык эдерсиңиз, себәби башдан-аяк Мениң билен биле болдуңыз+.

16-нҗы бап

16^1Мен сизе бу затлары имандан дәнмезлигиңиз үчин айтдым. 2Сизи синагогалардан коварлар. Шейле бир дөвүр гелер, сизи өлдүрмек билен хер бир киши Худая хызмат эдйәндирин өйдер+. 3Олар бу ишлери Атам билен Мени танамаяндыклары үчин эдерлер+. 4Булары Мен сизе хәзирден айдып гойярын. Вагты геленде, булары сизе айдандыгымы ядыңыза саларсыңыз.

Мукаддес Рухуң хызматы

Сизе булары илкибашда гүррүң бермедим, себәби Өзүм сизиң билен биледим+. 5Инди болса Мен Өзүми Иберениң янына гидйәрин. Сизиң хич бириңиз Менден: «Нирә гидйәрсиң?» дийип сорамаярсыңыз+. 6Муңа дерек бу затлары айданым үчин сизиң йүрегиңиз гайгы-гама батды. 7Эмма Мен сизе хакыкаты сөзлейәрин: Мениң гитмегим сизиң үчин бәхбитдир. Мен гитмесем, Хемаятчы сизе гелмез, гитсем велин, Оны сизе иберерин+. 8Хемаятчы гелен вагты дүнйәниң гүнә, адалат ве хөкүм бабатда нәхакдыгыны субут эдер. 9Гүнә барадакы хакыкат шундан ыбарат: адамлар Маңа ынанмаярлар+. 10Адалат бабатда болса, Мен Атамың янына гидйәрин ве мундан бейләк сиз Мени гөрмерсиңиз. 11Хөкүм бабатда айтсам, бу дүнйәниң хөкүмдары шейтан хөкүм эдилендир+. 12Сизе айтҗак ене көп затларым бар, эмма мундан артыгы аңыңыза сыгмаз. 13Эмма Хакыкат Рухы гелен вагты сизи тутуш хакыката алып гидер. Ол Өз-Өзүнден геплемез, нәме эшитсе, шоны гепләр ве гелҗек затлары сизе аян эдер+. 14Ол Мени шөхратландырар, себәби Менден эшиден затларыны сизе аян эдер. 15Атамың әхли затлары Мениңкидир. Шонуң үчин Менден эшиден затларыны сизе аян эдер дийдим+. 16«Аз вагтдан соң сиз Мени гөрмерсиңиз, эмма көп вагт гечмәнкә, ене Мени гөрерсиңиз»+.

Гайгыңыз шатлыга өврүлер

17Шонда Исаның кәбир шәгиртлери бири-бирине: «Онуң: „Аз вагтдан соң Мени гөрмерсиңиз, эмма көп вагт гечмәнкә, ене Мени гөрерсиңиз“, шейле хем: „Мен Атамың янына гидйәрин“ диен сөзлери нәме аңладярка?» дийишдилер. 18Олар сөзүни довам эдип: «Аз вагтдан соң Мени гөрмерсиңиз дийдиги нәмекә? Онуң нәме диймекчи болянына биз-ә дүшүнмейәрис» дийдилер. 19Иса Өзүне сораг бермек ислейәндиклерини билип, шейле дийди: «Аз вагтдан соң Мени гөрмерсиңиз, эмма көп вагт гечмәнкә, ене Мени гөрерсиңиз диййәним үчин бири-бириңизе сораг берйәрсиңизми? 20Сизе догрусыны айдярын, сиз аглап яс тутарсыңыз, дүнйә болса шатланар. Сиз гайга батарсыңыз, йөне гайгыңыз шатлыга өврүлер+. 21Аял догурҗак вагты агыры чекйәндир, себәби айы-гүни доландыр. Эмма чага догландан соң, ол чаганың дүнйә иненлигиниң шатлыгы билен гайгы-гуссаны унудар+. 22Сиз хем шейлесиңиз, хәзир гам-гусса чекйәрсиңиз, эмма Мен сизи ене гөрерин, шонда гөвнүңиз галкынар, хич ким сизден шатлыгыңызы алып билмез+. 23Шол гүн Менден хич зат сорамарсыңыз. Сизе догрусыны айдярын, Мениң адым билен Атадан нәме дилесеңиз, Ол сизе берер+. 24Шу вагта ченли сиз Мениң адымдан хич зат дилемедиңиз. Диләң, аларсыңыз, шатлыгыңыз долуп-дашар+. 25Мен бу затлары сизе тымсаллар аркалы айтдым, йөне вагт гелер, Мен тымсаллар билен геплемән, Атам барада ач-ачан гүррүң берерин+. 26Шол гүн Атамдан Мениң адым билен өзүңиз диләрсиңиз. Мениң сизиң үчин Атамдан дилемегимиң хаҗаты болмаз. 27Чүнки Атамың Өзи сизи сөййәр, себәби сиз Мени сөйүп, Мениң Худайдан гелендигиме ынандыңыз+. 28Мен Атамың янындан гайдып, дүнйә гелдим. Инди болса дүнйәни ташлап, Атамың янына барярын»+. 29Исаның шәгиртлери Оңа: «Ине, инди Сен хич бир тымсалсыз, ачык сөзлейәрсиң. 30Сениң әхли затлары билйәндигиңе биз инди дүшүндик. Саңа сораг бермегиң гереги ёк. Инди биз Сениң Худайдан гелендигиңе ынанярыс» дийдилер+. 31Иса олара: «Инди чындан ынанярсыңызмы? 32Ине, вагт гелер, эййәм гелди хем, әхлиңиз өйли-өйүңизе даргашып гидерсиңиз. Мени еке ташлап гидерсиңиз. Эмма Мен еке дәлдирин, себәби Атам Мениң билендир+. 33Бу затлары сизе Менде рахатлыгыңыз болсун дийип айтдым. Бу дүнйәде гайгы-гуссаңыз болар, йөне мерт болуң. Мен дүнйәни еңдим!» дийди+.

17‑нҗи бап

Иса дога-дилег эдйәр

17^1Бу затлары айдансоң, Иса гөзлерини гөге дикип, шейле дийди: «Эй, Атам, пурсат гелди. Оглуңы шөхратландыр, Оглуң хем Сени шөхратландырсын+. 2Сен Огла әхли ынсанларың үстүнден ыгтыяр бердиң. Гой, Огул хем Сениң Оңа табшыран әхли ынсанларыңа бакы яшайыш берсин+. 3Бакы яшайыш болса, Сени, ягны еке-тәк хак Худайы ве Сениң иберен Иса Месих иңи танамакдыр. 4Өзүме табшыран ишиңи берҗай этмек билен Мен Сени ер йүзүнде шөхратландырдым. 5Эй, Атам, дүнйә ярадылмаздан өңем Мениң Сениң хузурыңда шөхратым барды. Инди шол шөхрат билен Мени ене-де Өз хузурыңда шөхратландыр+.

6Дүнйәден Өзүме берен адамларыңа Сениң адыңы аян этдим. Олар Сениңкидир ве Сен олары Маңа бердиң, олар Сениң сөзүңи берҗай этдилер. 7Инди олар Маңа берен әхли задыңың Сендендигини билйәрлер. 8Чүнки Маңа айдан сөзлериңи Мен олара етирдим. Олар сөзлериңи кабул эдип, Мениң, хакыкатдан-да, Сенден гелендигими билдилер. Мени Сениң иберендигиңе иман этдилер+. 9Олар үчин Саңа ялбарярын. Дүнйә үчин дәл-де, Маңа берен адамларың үчин ялбарярын, чүнки олар Сениңкидир+. 10Мениң әхли задым Сениңкидир, Сениңки-де Мениңкидир, Мен олар аркалы шөхратландым+. 11Мен бу дүнйәде мундан артык галмарын, эмма олар энтек дүнйәдедирлер. Мен Сениң яныңа доланып барярын. Эй, Мукаддес Атам, Маңа берен адамларыңы Өз гудратлы гүйҗүң билен гора. Маңа-да шол гүйҗи Сен бердиң. Шонда олар хем Бизиң ялы бир болсунлар+. 12Мен оларың янындакам, Маңа берен гудратың билен олары горап сакладым. Мукаддес Язгылар берҗай болсун дийип, хеләк эдилмели адамдан башга оларың хич бири йитмеди+. 13Инди Мен Сениң яныңа барярын. Олар Мениң шатлыгымдан долсун дийип, булары олара хениз бу дүнйәдекәм айдярын+. 14Мен олара Сениң сөзлериңи етирдим, дүнйә болса олары йигренди. Чүнки Мениң дүнйәден болмайшым ялы, олар-да дүнйәден дәлдирлер+. 15Олары дүнйәден алмагыңы дәл-де, шейтандан горамагыңы дилейәрин+. 16Мениң бу дүнйәден болмайшым ялы, олар-да бу дүнйәден дәлдирлер. 17Сениң сөзүң хакыкатдыр. Хакыкатың аркалы олары мукаддес эт+. 18Сениң Мени дүнйә иберишиң ялы, Мен хем олары дүнйә ибердим+. 19Олар хем Сениң хакыкатың аркалы мукаддес болары ялы, Мен Өзүми Саңа багыш этдим. 20Мен диңе олар үчин дәл, эйсем оларың вагзы билен Маңа иман этҗеклер үчин-де дилег эдйәрин. 21Оларың хеммеси бир болсун. Ата, Сениң Менде, Мениң-де Сенде болшум ялы, олар хем Бизде болсунлар. Шейлеликде, Мени Сениң иберендигиңе дүнйә иман этсин. 22Маңа берен шөхратыңы олара бердим. Бизиң бир болшумыз ялы, олар-да бир болсун+. 23Мен олардадырын, Сен болса Мендесиң. Мени Сениң иберендигиңи, Мени сөйшүң кимин олары-да сөййәндигиңи дүнйә билер ялы, олар бүтеви бирликде болсунлар. 24Эй, Ата, Сениң Маңа берен ынсанларың-да Мениң билен бир ерде болмакларыны ислейәрин. Шейле хем, гой, олар Мениң шөхратымы ве Сениң Маңа берен шөхратыңы гөрсүнлер. Чүнки Сен Мени дүнйә ярадылмаздан өң сөййәрдиң+. 25Эй, адалатлы Ата, дүнйә Сени танамаяр, эмма Мен Сени танаярын. Бу адамлар хем Мени Сениң иберендигиңи билйәрлер+. 26Маңа болан сөйгиң оларда-да болсун, Мен хем оларда болайын дийип, Сениң адыңы олара танатдым ве танатмагы довам эдерин»+.

18‑нҗи бап

Иса тутуляр

(Матта 26:47-56; Марк 14:43-50; Лука 22:47-53)

18^1⚫Бу затлары айдып болансоң, Иса шәгиртлери билен Кидрон дересинден гечип, ол ердәки зейтун багына гирди+. 2Шәгиртлери билен Иса шол ерде йыгы-йыгыдан душушып дурярды. Шоңа гөрә, Оңа хайынлык эден Юдас хем ол ери билйәрди+. 3Ол Рим эсгерлериниң бир бөлүми билен бирликде ёлбашчы руханыларың ве фарисейлериң иберен гаравулларыны алып гелди. Оларың эллери чыралы, пануслы ве ок-яраглыды+. 4Иса Өз башына дүшҗек әхли зады билйәрди. Шонуң үчинем өңе чыкып, олардан: «Кими гөзлейәрсиңиз?» дийип сорады+. 5Олар Оңа: «Насыралы Исаны» дийип җогап бердилер. Иса олара: «Шол Мендирин» дийди. Оңа хайынлык эден Юдас-да олар билен дурды. 6Иса олара: «Шол Мендирин» диенде, олар ыза чекилип, ере йыкылдылар. 7Иса олардан ене: «Кими гөзлейәрсиңиз?» дийип сорады. Олар: «Насыралы Исаны» дийдилер. 8Иса олара: «Мен сизе „Шол Мендирин“ дийдим ахырын. Мени гөзлейән болсаңыз, булары гойбериң, гитсинлер» дийди. 9Иса муны «Маңа беренлериңден хич бирини йитирмедим» диен сөзлериниң берҗай болмагы үчин айтды+. 10Шол вагт Симун Петрус гылыҗыны гынындан чыкарды-да, баш руханының хызматкәрини уруп, саг гулагыны кесди. Ол хызматкәриң ады Малхусды+. 11Иса Петруса: «Гылыҗыңы гынына сал. Атамың Маңа берен хасрат кәсесинден ичмәйинми?» дийди+. 12⚫Онсоң эсгерлер, оларың харбы серкердеси ве яхуды гаравуллары Исаны тутуп, элини-аягыны даңдылар. 13Оны илки Хананың янына алып бардылар. Ханан шол йыл баш руханы сайланан Каяфаның гайынатасыды+. 14Халк үчин бир адамың өлмеги бәхбитлидир дийип, яхудылара маслахат берен хем Каяфады+.

Петрус Исаны инкәр эдйәр

15Симун Петрус билен ене бир шәгирт Исаның ызына дүшүп гитдилер. Яңкы шәгирт баш руханы билен өңден таныш болансоң, ол Иса билен биле баш руханының ховлусына гирди. 16⚫Йөне Петрус дашарда, гапының агзында дурды. Онсоң баш руханы билен таныш шәгирт дашары чыкды-да, гапыны саклаян аяла бир затлар айдып, Петрусы ичери салды. 17Гапыны саклаян аял Петруса: «Сенем бу Адамың шәгиртлеринден-ә дәлсиң?» дийип сорады. Ол: «Ёк» дийип җогап берди. 18Хованың совук боланы үчин хызматкәрлер ве гаравуллар от якып, чоюнып дурдулар. Петрус хем оларың янында йылнып дурды.

Баш руханы Исаны сораг эдйәр

(Матта 26:59-66; Марк 14:55-64; Лука 22:66-71)

19⚫Баш руханы Исадан Онуң шәгиртлери ве таглыматы барада сораярды. 20Иса оңа җогап берип: «Мен дүнйә әхли зады ач-ачан айтдым. Әхли яхудыларың йыгнанян синагогаларында ве ыбадатханада хемише өвретдим, гизлинликде хич зат айтмадым+. 21Нәме үчин Менден сораярсың? Нәме айданымы эшиденлерден сора. Олар Мениң нәме диеними билйәндирлер» дийди. 22Бу затлары айдып болансоң, шол ерде дуран гаравулларың бири Исаның дулугына бир шапбат чалып: «Баш рухана шейле җогап берйәрсиңми?» дийди+. 23Иса оңа: «Мен нәдогры айдан болсам, мунуң нәдогрудыгыны субут эт. Эгер догры айдан болсам, онда нәме үчин Мени урярсың?» дийди. 24Онсоң Ханан Исаның элини даңдырып, Оны баш руханы Каяфаның янына иберди.

Петрус Исаны ене инкәр эдйәр

(Матта 26:71-75; Марк 14:69-72; Лука 22:58-62)

25Симун Петрус ол ерде ода чоюнып дурды. Ондан: «Сенем Онуң шәгиртлеринден-ә дәлсиң?» дийип сорадылар. Эмма ол: «Ёк» дийип инкәр этди. 26Ол ерде баш руханының хызматкәрлеринден бири Петрусың гулагыны кесен адамың гарындашыды. Ол хызматкәр: «Мен сени багда Онуң билен биле гөрмедимми нәме?» дийди+. 27Петрус ене инкәр этди, эдил шол вагт хораз гыгырды+.

Иса Пилатың өңүнде

(Матта 27:1,2,11-31; Марк 15:1-20; Лука 23:1-5,13-25)

28⚫Онсоң яхудылар Исаны Каяфаның янындан Рим хәкиминиң җайына алып бардылар. Шол вагт даң атыпды. Песах нахарындан ийип билер ялы ве дини дәп-дессурлары бозмазлык үчин яхудылар хәкимиң җайына гирмедилер+. 29Шейлеликде, Пилатың өзи оларың янына гелип: «Бу Адамы нәмеде айыплаярсыңыз?» дийип сорады+. 30Олар: «Бу Адам җенаятчы болмадык болса, Оны тутуп, сениң яныңа гетирмездик» дийип җогап бердилер. 31Пилат олара: «Бейле болса, Оны әкидиң-де, өз кануныңыз боюнча хөкүм чыкарыбериң» дийди. Яхудылар Пилата: «Бизиң кимдир бирини өлүме хөкүм этмәге хакымыз ёк» дийдилер. 32Бу Исаның Өзүниң нәхили өлүм билен өлҗекдиги барада өңден айдан сөзлериниң берҗай болмагы үчинди+. 33Онсоң Пилат ене өз җайына гирди-де, Исаны чагырып, Ондан: «Сен яхудыларың Патышасымы?» дийип сорады+. 34Иса ондан: «Муны өзүңден айдярсыңмы я-да Мен хакда саңа башгалар айтдымы?» дийип сорады. 35Пилат Иса: «Эйсем мен яхудымы нәме? Сени маңа Өз халкың билен ёлбашчы руханылар тутуп гетирдилер. Сен нәме иш этдиң?» дийди. 36Иса оңа: «Мениң Патышалыгым бу дүнйәден дәл. Эгер Мениң Патышалыгым бу дүнйәден болсады, онда хызматкәрлерим Мени яхудыларың элине бердирмеҗек болуп гөрешердилер. Эмма Мениң Патышалыгым башга ердендир» дийди+. 37Пилат Оңа: «Диймек, Сен Патыша-да?» дийди. Иса оңа: «Патышадыгымы өзүң айдып дурсуң. Мен хакыката шаятлык этмек үчин догулдым, шонуң үчин хем дүнйә гелдим. Хакыкатың тарапдары болан хер бир адам Маңа гулак асар» дийип җогап берди+. 38Пилат Ондан: «Хакыкат нәме?» дийип сорады.

Муны диенден соң, ол ене яхудыларың янына чыкып, олара: «Мен Ондан хич бир язык тапмадым+. 39Эмма сизиң бир адатыңыз бар, шол адат боюнча хер йыл Песах байрамында мен бир адамы туссаглыкдан бошадярдым. Инди сизиң үчин яхудыларың Патышасыны бошатмагымы ислейәрсиңизми?» дийди+. 40Шонда олар: «Оны дәл, бизе Бараббасы бошат!» дийип гыгырышдылар.

Бараббас болса бир гозгалаңчыды.

19-нҗы бап

Иса өлүме хөкүм эдилйәр

19^1⚫Соңра Пилат Исаны тутуп гамчылатды. 2Эсгерлер тикенден тәч өрүп, Онуң башына гейдирдилер, эгнине гырмызы дон япдылар. 3Янына барып: «Яшасын яхудыларың Патышасы!» дийшип, Онуң дулугына шарпык чалдылар. 4Пилат ене дашары чыкып, яхудылара: «Ине, Оны сизиң өңүңизе гетирйәрин. Ондан хич бир айып тапмандыгымы билип гоюң» дийди+. 5Шол вагт башы тикенден тәчли, эгни гырмызы донлы Иса дашары чыкды. Пилат олара: «Ине, ол Адам!» дийди. 6Ёлбашчы руханылар билен баштутанлар Исаны гөрүп: «Оны хача чүйле, хача чүйле!» дийип гыгырышдылар. Пилат олара: «Оны әкидип, өзүңиз хача чүйләң. Мен-ә Ондан хич бир язык тапмадым» дийди. 7Яхудыларың баштутанлары: «Бизиң бир канунымыз бар, шол канун боюнча Ол өлмели, себәби Ол Өзүни Худайың Оглы дийип атландыряр» дийдилер+. 8Бу сөзлери эшидип, Пилат өрән горкды. 9Ол тәзеден өзүниң хәкимлик җайына гирип, Исадан: «Сен нирели?» дийип сорады. Эмма Иса оңа җогап бермеди+. 10Пилат Оңа: «Сен мениң билен геплешмекден йүз өвүрйәңми? Сени бошатмага-да, хача чүйлемәге-де мениң ыгтыярымың бардыгыны билеңокмы?» дийди. 11Иса оңа: «Эгер саңа ёкардан берилмедик болсады, Мениң үстүмден хич хили ыгтыярың болмазды. Шонуң үчин хем, Мени тутуп, сениң элиңе берениң гүнәси хас-да агырдыр» дийип җогап берди+. 12Шундан соң Пилат Исаны бошатмага сынанышды. Эмма яхудыларың баштутанлары гыгырышып: «Оны бошатсаң, сен императорың досты дәлсиң. Ким-де ким өзүни патыша сайса, ол императора гаршыдыр» дийдилер+. 13Пилат бу сөзлери эшидип, Исаны дашары алып чыкды ве Даш секи дийилйән ерде хөкүм күрсүсинде отурды. Бу ериң арамейче ады Габбатады. 14Песах байрамына тайярлык гүнүди. Гүнортана голай Пилат яхудылара йүзленип: «Ине, сизиң Патышаңыз!» дийди. 15Олар: «Гүм эт Оны! Ёк эт! Оны хача чүйле!» дийип гыгырышдылар. Пилат олардан: «Патышаңызы хача чүйләйинми?» дийип сорады. Ёлбашчы руханылар: «Бизиң императордан башга патышамыз ёкдур» дийип җогап бердилер+. 16Ахыры Пилат Исаны хача чүйлемек үчин, Оны эсгерлериң элине табшырды.

Иса хача чүйленйәр

(Матта 27:32-44; Марк 15:21-32; Лука 23:26-43)

17⚫Эсгерлер Исаны алып гитдилер. Иса хачыны Өзи гөтерип, Келлечанак дийилйән ере гелди. Бу ериң арамейче ады Голготады. 18Ол ерде Исаны ве Онуң билен биле ене ики адамы хача чүйледилер: оларың бири – Онуң саг тарапында, бейлекиси чеп тарапындады, Иса болса ортадады. 19Пилат бир тагтаның йүзүне язгы яздырып, оны хачың ёкарсындан асдырды. Тагтада: «ЯХУДЫЛАРЫҢ ПАТЫШАСЫ НАСЫРАЛЫ ИСА» дийлип языланды. 20Исаның хача чүйленен ериниң шәхере голайдыгы үчин, язгыны көп яхудылар окадылар. Ол еврейче, грекче ве латынча язылыпды+. 21Яхудыларың ёлбашчы руханылары Пилата: «Муны „Яхудыларың Патышасы“ дийип язма-да, „Өзүни Мен яхудыларың Патышасы дийип атландырды“ дийип яз» дийдилер. 22Пилат олара: «Эййәм язҗагымы яздым» дийип җогап берди. 23Исаны хача чүйлән эсгерлер Онуң эгин-эшигини алдылар. Онуң гейимлерини дөрт бөлеге бөлүп, хер эсгере бир пай бердилер. Ички көйнегини хем алдылар. Ички көйнек тикилги дәл-де, бойдан-баша тутуш докалгыды. 24+Эсгерлер бири-бирине: «Гелиң, муны йыртмалың, муңа биҗе аталың, кимиң биҗеси чыкса, шол алар» дийдилер. Бу Мукаддес Язгылардакы:

«Өзара пайлашярлар гейимлерими,
эгинбашым үчин биҗе атярлар»

диен сөзлериң берҗай болмагы үчин шейле болды. Эсгерлер шейле хем этдилер+.

25Исаның хачының янында Онуң эҗеси, дайзасы, Клопасың аялы Меръем ве магдалалы Меръем дагы дурды+. 26Иса эҗесини ве онуң янында дуран сөйгүли шәгирдини гөрүп, эҗесине: «Эй, зенан, бу сениң оглуңдыр» дийди+. 27Онсоң шәгирде гарап: «Бу-да сениң эҗеңдир» дийди. Шондан соң яңкы шәгирт оны өз өйүне алды.

Исаның өлүми

(Матта 27:45-56; Марк 15:33-41; Лука 23:44-49)

28⚫Онсоң Иса әхли задың тамам болуп баряныны билип, Мукаддес Язгыларың берҗай болмагы үчин, «Сувсадым» дийди+. 29Эсгерлер сиркеден долы күйзә бир эсгини батырып, кәкилик отуның балдагына даңдылар-да, ичирҗек болуп, оны Исаның агзына етирдилер. 30Иса сиркеден дадып: «Хеммеси берҗай болды!» дийди ве башыны эгип җан берди.

31Шол гүн Тайярлык гүнүди, эртеси болса эсасы гүн – Сабат гүнүди. Шол себәпден Сабат гүни җесетлер хачда галмаз ялы, яхудыларың баштутанлары Пилатдан хача чүйлененлериң инҗиклерини дөвүп, җесетлери ашак дүшүртмеги хайыш этдилер+. 32Шонуң үчин хем, эсгерлер барып, илки билен Исаның гапдалында хача чүйленен биринҗи адамың, соңра икинҗи адамың инҗиклерини дөвдүлер. 33Эмма Исаның янына геленлеринде, Онуң эййәм өлендигини гөрүп, инҗиклерини дөвмедилер. 34Муңа гарамаздан, эсгерлериң бири найза билен Онуң бөврүни дилди, шобада ондан ган билен сув чогдурылды+. 35Муны гөрен адам шаят болды, онуң шаятлыгы хакдыр. Ол сизиң иман этмегиңиз үчин, өзүниң догры сөзлейәндигини билйәндир+. 36+Бу иш «Онуң екеҗе сүңки хем дөвүлмез» диен Мукаддес Язгыларың берҗай болмагы үчин болды+. 37+Мукаддес Язгыларың башга бир еринде болса: «Олар өзлериниң дешим-дешим эденине середерлер» дийилйәр+.

Иса җайланяр

(Матта 27:57-61; Марк 15:42-47; Лука 23:50-56)

38⚫Онсоң Исаның шәгирди болан, йөне яхудылардан горкуп, муны яшырып йөрен ариматиялы Юсуп Онуң җеседини хачдан дүшүрип алмага Пилатдан ругсат сорады. Пилат оңа ругсат берди. Ол барып, Исаның җеседини хачдан дүшүрип алды+. 39Озал гиҗәниң ичинде Исаның янына баран Никодим хем Юсуп билен биледи. Никодим җеми аграмы ики пут[*] болан гарышык мүр билен алоэ алып гелди+. 40Ол икиси Исаның җеседини гетирип, яхудыларың җайлама адаты боюнча Оны якымлы ыслы яг сепилен кепене доладылар+. 41Исаның хача чүйленен еринде бир баг барды. Ол багда хениз хич ким җайланмадык бир тәзе мазар барды+. 42Шол гүн яхудыларың Сабат гүнүне тайярлык гүнүди. Шонуң үчин мазар голай болансоң, Исаның җеседини шол мазарда гойдулар.

20‑нҗи бап

Иса дирелйәр

(Матта 28:1-8; Марк 16:1-8; Лука 24:1-12)

20^1⚫Хепдәниң биринҗи гүни[*], энтек алагараңкыка, магдалалы Меръем ирден мазара барды. Гөрсе, мазарың агзындан даш айрылыпдыр+. 2Шонда ол Симун Петрус билен Исаның сөйгүли шәгирдиниң янына ылгап барып, олара: «Агамызы мазардан чыкарып әкидипдирлер. Оны ниреде гояндыкларыны билмейәрис» дийди+. 3Петрус билен бейлеки шәгирт дессине мазара тарап ёла дүшдүлер. 4Оларың икиси-де ылгаярды, йөне бейлеки шәгирт Петрусдан чалт ылгап, мазара ондан өң барды. 5Ол эглип середенде, мазарың ичинде кепениң ятандыгыны гөрди, йөне ичерик гирмеди. 6-7Шол вагт онуң ызындан Симун Петрус хем гелди. Ол мазара гирип, ерде ятан кепени ве Исаның башына оралан яглыгы гөрди. Эмма яглык кепен билен бир ерде болман, айры бир ерде чөзүлги ятырды. 8Соңра ол ере биринҗи болуп баран шәгирт хем мазарың ичине гирди. Муны гөрүп, ол Исаның дирелендигине ынанды. 9Шол пурсада ченли олар Мукаддес Язгыларда Исаның дирелҗекдиги барада айдылан сөзлере хенизем дүшүнмәндилер+.

Иса магдалалы Меръеме гөрүнйәр

(Матта 28:9,10; Марк 16:9-11)

10Бу вакалардан соң шәгиртлер ене өйли-өйүне гайтдылар. 11⚫Меръем болса мазарың агзында дуруп аглаярды. Ол гөзяш эдип дурка, мазарың ичине эглип середенде, 12ак эшикли ики саны перишдә гөзи дүшди. Оларың бири Исаның җесединиң ятан ериниң башуҗунда, бейлекиси-де аягуҗунда отырды+. 13Олар ондан: «Эй, зенан, нәме үчин аглаярсың?» дийип сорадылар. Меръем олара: «Агамы мазардан чыкарып алып гидипдирлер. Оны ниреде гояндыкларыны билмейәрин» дийди. 14Шейле дийип, аркасына өврүленде, ол ерде Исаның дурандыгыны гөрди, йөне Оны танамады+. 15Иса оңа: «Эй, зенан, нәме үчин аглаярсың? Кими гөзлейәрсиң?» дийди. Меръем Оңа багбандыр өйдүп: «Эй, ага, Оны мазардан сен әкиден болсаң, ниреде гояныңы маңа айт, мен Оны алып гидейин» дийди+. 16Иса оңа: «Меръем!» дийди. Ол хем Оңа тарап гаңрылып середип: «Раббуни!» дийди. (Бу арамейче «Мугаллымым» диймекдир.) 17Иса оңа: «Маңа голайлашма, себәби Мен энтек Атамың янына чыкамок. Сен доганларымың янына гидип, олара Мениң гөге, Атамың – Худайымың янына барянымы айт. Ол сизиң-де Атаңыздыр ве Худайыңыздыр» дийди+. 18Магдалалы Меръем шәгиртлериң янына гитди. Олара: «Ребби гөрдүм!» дийип, Реббиң өзүне айданларыны шәгиртлере хабар берди.

Иса шәгиртлерине гөрүнйәр

(Матта 28:16-20; Марк 16:14-18; Лука 24:36-49)

19⚫Хепдәниң шол илкинҗи гүни агшамара Исаның шәгиртлери үйшүп, яхудылардан горкуларына гапылары гулплап отырдылар. Бирденкә Иса оларың арасында пейда болуп: «Сизе рахатлык болсун!» дийди. 20Муны айдып, олара Өз эллерини, бөврүни гөркезди. Шәгиртлери Ребби гөрүп шатландылар. 21Иса олара ене-де: «Сизе рахатлык болсун! Атамың Мени ибериши ялы, Мен хем сизи иберйәрин» дийди+. 22Шейле дийип, оларың үстүне үфләп гойберди-де: «Мукаддес Рухы кабул эдиң+. 23Сиз кимиң гүнәсини багышласаңыз, шол багышланар, кимиң гүнәсини багышламасаңыз, шол багышланмаз» дийди+.

Иса Томаса гөрүнйәр

24Иса гелен махалы Онкилериң бири, Экиз лакамлы Томас диен шәгирт оларың янында дәлди+. 25Бейлеки шәгиртлер оңа: «Реб Исаны гөрдүк!» дийдилер. Эмма Томас олара: «Мен Онуң эллеринде чүйлериң ызыны гөрүп, шол ызлара бармакларымы дегирмесем, бөврүни элләп гөрмесем, асла ынанмарын» дийди.

26Секиз гүнден соң, шәгиртлер ене өйде үйшүп отырдылар. Бу гезек Томас хем оларың арасындады. Гапылар гулплы болса-да, Иса өе гирип, оларың арасында дурды. Ол: «Сизе рахатлык болсун!» дийди. 27Онсоң Иса Томасың янына барып, оңа: «Бармагыңы бу ере дегир, эллериме серет! Элиңи узат-да, бөврүме дегир. Шүбхеленмәңи бес эт, иманлы бол» дийди. 28Томас Оңа: «Сен мениң Реббимсиң! Мениң Худайымсың!» дийди+. 29Иса оңа: «Сен Мени гөрениң үчин иман этдиң. Гөрмән иман эденлер нәхили багтлы!» дийди+. 30Иса шәгиртлериниң янында бу китапда язылмадык башга-да көп гудратлы аламатлар гөркезди+. 31Йөне булар сизиң Исаның Худайың Оглы Месих дигине иман этмегиңиз үчин ве иман эдип, Онуң ады билен яшайша говушмагыңыз үчин язылды+.

21‑нҗи бап

Иса көлүң кенарында

21^1Бу вакалардан соң, Иса Тиберия көлүниң[*] кенарында ене шәгиртлерине гөрүнди. Бу шейле болды:+
2Симун Петрус, Экиз лакамлы Томас, Җелиләниң Кана шәхеринден болан Натанаел, Зебедейиң огуллары ве Исаның шәгиртлеринден ене икиси бир ере үйшүпдилер+. 3Симун Петрус олара: «Мен балык тутмага гидйәрин» дийди. Олар-да: «Биз хем сениң билен гитҗек» дийдилер-де, гайыга мүнүп гитдилер, йөне шол гиҗе хич зат тутуп билмедилер. 4Гүн доганда, Иса кенарда дурды, йөне шәгиртлери Онуң Исадыгыны билмедилер+. 5Иса олардан: «Эй, достлар, иймәге задыңыз бармы?» дийип сорады. Олар: «Ёк» дийип җогап бердилер+. 6Иса олара: «Торуңызы гайыгың саг тарапына ташлаң, тутарсыңыз» дийди. Олар торы саг тарапа ташладылар велин, шейле бир көп балык тутдулар, хатда балыгың көплүгинден яңа торы чекип чыкарыбам билмедилер+. 7Шонда Исаның сөйгүли шәгирди Петруса йүзленип: «Бу Реб Исадыр!» дийди. Симун Петрус Онуң Ребдигини эшиден бадына эгниндәки көйнегиниң этегини гушагына гысдырып, өзүни көле оклады+. 8Бейлеки шәгиртлер болса балыкдан долы торы чекип, гайык билен йүзүп гелдилер. Олар кенардан узак дәлдилер, онуң ики йүз әдим чемеси голайындадылар. 9Олар гуры ере чыканларында, чөрек ве көзүң үстүнде бишип дуран балык гөрдүлер. 10Иса олара: «Инди тутан балыкларыңыздан гетириң» дийди. 11Симун Петрус гайыга мүнүп, ичинде йүз элли үч саны уллакан балыкдан долы торы кенара чыкарды. Балык шейле көп болса-да, тор йыртылманды. 12Иса олара: «Ханы, гелиң, эртирлик эдиниң» дийди. Ондан: «Сен ким?» дийип сорамага шәгиртлериң хич бири милт эдип билмеди. Олар Онуң Ребдигини билйәрдилер. 13Иса оларың янына гелди-де, чөреги алып, олара берди, балыгы хем шейле этди. 14Бу Исаның диреленден соң, шәгиртлерине үчүнҗи гезек гөрнүшиди+.

Исаның Петрус билен сөхбеди

15Олар нахар эдинип боланларындан соң, Иса Симун Петрусдан: «Эй, Ёханнаның оглы Симун, сен Мени булардан артык сөййәрсиңми?» дийип сорады. Симун Оңа: «Хава, я Реб, Сени сөййәндигими Өзүң билйәнсиң» дийди. Иса оңа: «Гузуларымы отлат» дийди. 16Иса икинҗи гезек ондан ене: «Эй, Ёханнаның оглы Симун, сен, хакыкатдан хем, Мени сөййәрсиңми?» дийип сорады. Ол хем Иса: «Хава, я Реб, Сени сөййәндигими Өзүң билйәнсиң» дийип җогап берди. Иса оңа: «Гоюнларымы бак» дийди+. 17Иса ене-де ондан: «Эй, Ёханнаның оглы Симун, Мени сөййәрсиңми?» дийип, үчүнҗи гезек сорады. Исаның «Мени сөййәрсиңми?» дийип үчүнҗи гезек сораны үчин, Петрус гусса батды. Ол Иса: «Я Реб, Сен әхли зады билйәнсиң, Сени сөййәними-де билйәнсиң» дийди. Иса оңа: «Гоюнларымы отлат. 18Мен саңа догрусыны айдярын, яшкаң өзүң билиңи гушап, ислән ериңе гидйәрдиң. Гарраныңда велин, эллериңи узадып дурарсың, сени башга бири гушандырып, ислемейән ериңе алып гидер» дийди. 19Иса булары Петрусың нәхили өлүм билен өлүп, Худайы шөхратландырҗакдыгыны билдирмек үчин айтды. Муны айдандан соңра оңа: «Мениң ызыма дүш» дийди+.

20Петрус ызына середенде, Исаның сөйгүли шәгирдиниң хем өз ызларына дүшүп гелйәнини гөрди. Бу шәгирт агшамлык нахары вагтында Иса япланып, Ондан: «Агам, Саңа хайынлык этҗек адам ким?» дийип соран шәгиртди+. 21Петрус оны гөрүп, Исадан: «Я Реб, онуң ыкбалы нәхили болар?» дийип сорады. 22Иса оңа: «Өзүм доланып гелйәнчәм, онуң дири галмагыны ислейән болсам, саңа нәме? Сен Мениң ызыма дүш» дийип җогап берди+. 23Шу себәпден иманлы доганларың арасында бу шәгирт өлмез диен гүррүң яйрады. Эмма Иса онуң өлмеҗекдиги барада айтманды, Ол Петруса диңе: «Өзүм доланып гелйәнчәм, онуң дири галмагыны ислейән болсам, саңа нәме?» дийипди.

24Бу затлара шаят болуп, шулары язан шол шәгиртдир. Биз онуң шаятлыгының хакыкатдыгыны билйәрис+. 25Иса башга-да көп ишлер этди. Булар бирин-бирин язылан болса, онда ол китаплар, мениң пикиримче, тутуш әлеме-де сыгмазды.[*]+

* 1:17 Месих – еврейлер бу сөзи Худай тарапындан вада берлен Патыша бабатында уланярдылар, хениз хем уланярлар. Сөзлүге серет.

* 1:18 Огул – Көне Әхтде патышалар «Худайың оглы» дийип атландырылярды. Тәзе Әхтде болса бу ат Худай тарапындан сайланып-сечилен диймеги аңладяр. Сөзлүкде «Худайың Оглы» сөзүне серет.

* 1:18 Атасының гуҗагындакы Өзи-де Худай болан еке-тәк Оглы – кәбир голязмаларда Атасының гуҗагындакы еке-тәк Оглы.

* 1:42 Кепас – бу арамей сөзи болуп, грек дилинде Петрус гөрнүшде уланыляр, буларың икиси хем гая диймеги аңладяр.

* 2:6 Улы гөврүмли – грекче ики я-да үч метретес саклаян. Бир метретес такм. 40 литре деңдир.

* 3:3 Гайтадан догулмадык – 3‑нҗи ве 7‑нҗи аятларда гайтадан догулмадык диен сөзлер ёкардан догулмадык диен маныда хем гелйәр.

* 3:13 Кәбир голязмаларда гөкден инен ве гөкде болан.

* 3:15 Оңа иман эден хер бир адам бакы яшайша говшар – кәбир голязмаларда Оңа иман эден хер бир адам хеләк болман, эйсем бакы яшайша эе болар.

* 3:25 Бир яхудының – кәбир голязмаларда кәбир яхудыларың.

* 5:3 Ысмазлар ятырдылар – кәбир голязмаларда ысмазлар сувуң чайканмагына гарашып ятырдылар. 4 Вагтал-вагтал Реббиң бир перишдеси шол ховза гирип, сувы чайкаярды. Сув чайканан бадына илкинҗи болуп сува гирен өз кеселинден сапланярды диен сөзлемлер хем бар.

* 6:19 Бәш-алты чакрым – грекче йигрими бәш-отуз стадиос. Бир стадиос такм. 200 м деңдир.

* 6:69 Биз Сениң Худайың Мукаддесидигиңе – бу җүмле кәбир голязмаларда Биз Сениң Месихдигиңе, дири Худайың Оглудыгыңа дийип душ гелйәр.

* 9:35 Ынсан Оглуна – кәбир голязмаларда Худайың Оглуна.

* 11:18 Үч чакрым – грекче он бәш стадиос, бу такм. 3 километре деңдир.

* 12:5 Бир йыллык иш хакына – грекче үч йүз динар. Бир динар бир гүнлүк иш хакына барабардыр.

* 19:39 Ики пут – грекче йүз лытра. Бу такм. 30 кг деңдир.

* 20:1 Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүнүдир.

* 21:1 Тиберия көли – бу Җелиле көлүниң бейлеки ады.

* 21:25 Кәбир голязмаларда Омын диен сөз хем бар.

+ 1:1 Гчк 1:1, Аян 19:13, Ёха 20:28, 1Ёха 5:20, Фил 2:6

+ 1:3 Зеб 32:6, 1Кор 8:6, Кол 1:16, Евр 1:2

+ 1:4 Ёха 5:26, Ёха 11:25, 1Ёха 1:2, 1Ёха 5:11, Ёха 8:12, Ёха 9:5, Ёха 12:46

+ 1:6 Мат 3:1, Мар 1:4, Лук 1:80, Лук 3:2

+ 1:7 Ёха 3:26, Ёха 5:33, Ёха 10:41, Ёха 20:31, Рес 19:4

+ 1:9 Зеб 35:10, Иша 49:6, 1Пет 2:9
+ 1:11 Ёха 5:43
+ 1:12 Мат 5:9, 1Ёха 3:1, 1Ёха 5:1, Рим 8:14
+ 1:13 Ёха 3:3, Яку 1:18

+ 1:14 1Ёха 4:2, 2Ёха 1:7, 1Тим 3:16, Евр 2:14

+ 1:15 Мат 3:11

+ 1:17 Кан 33:4, Ёха 7:19, Ёха 14:6

+ 1:18 Мср 33:20, Ёха 6:46, 1Ёха 4:12, Кол 1:15, 1Тим 6:16

⚫ 1:19 Мат 3:1-12, Мар 1:2-8, Лук 3:15-17

+ 1:20 Рес 13:25

+ 1:21 Мал 4:5, Мат 17:12-13, Лук 1:17, Кан 18:15, Кан 18:18-19

+ 1:23 Иша 40:3.

+ 1:23 Иша 40:3

+ 1:29 Мср 12:3, Лев 1:10, Иша 53:7, 1Пет 1:19, 1Ёха 2:2, 1Ёха 4:10

+ 1:31 Лук 1:17
+ 1:32 Иша 11:2, Мат 3:16, Мар 1:10, Лук 3:22
+ 1:33 Ёвл 2:28, Рес 1:5
+ 1:35 Мат 11:2, Мар 2:18, Лук 11:1
+ 1:36 Ёха 1:29
+ 1:38 Ёха 18:4, Ёха 18:7
+ 1:40 Мат 4:18-20, Мар 1:16-20, Лук 5:2-11
+ 1:41 Ёха 4:25

+ 1:42 Мат 16:18, Мар 3:16, Гал 1:18, 1Кор 1:12

+ 1:44 Ёха 12:21

+ 1:45 Ёха 21:2, Кан 18:15, Лук 24:27, Мат 2:23, Лук 2:39

+ 1:47 Зеб 31:2, Рим 9:6

+ 1:49 Зеб 2:7, Мат 27:11, Мат 27:42, Ёха 11:27

+ 1:51 Гчк 28:12, Дан 7:13

+ 2:1 Ёха 4:46, Ёха 21:2

+ 2:4 Мар 14:41, Ёха 7:6, Ёха 7:30, Ёха 8:20, Ёха 13:1

+ 2:6 Ёха 3:25

+ 2:12 Мар 3:31, Мар 6:3, Ёха 7:3, Рес 1:14, 1Кор 9:5, Гал 1:19

⚫ 2:13 Мат 21:12-13, Мар 11:15-17, Лук 19:45-46

+ 2:13 Кан 16:1, Кан 16:16, Ёха 6:4, Ёха 11:55

+ 2:16 Лук 2:49
+ 2:17 Зеб 68:10.
+ 2:17 Зеб 68:10
+ 2:18 Ёха 4:48, Ёха 6:30, 1Кор 1:22

+ 2:19 Мар 8:31, Мар 14:58, Мар 15:29, Ёха 10:18

+ 2:22 Лук 24:8, Ёха 12:16
+ 2:23 Ёха 11:45
+ 3:1 Ёха 7:50, Ёха 19:39

+ 3:5 Мар 16:16, Рес 2:38, Мат 5:20, 1Кор 15:50

+ 3:13 Сүл 30:4, Ёха 6:38, 1Кор 15:47, Эфе 4:9

+ 3:14 Чөл 21:9.
+ 3:14 Чөл 21:9, Ёха 8:28, Ёха 12:32
+ 3:16 Рим 5:8, Эфе 2:4, 1Ёха 3:1, 1Ёха 4:10
+ 3:17 Ёха 8:15, Ёха 12:47
+ 3:18 Мар 16:16
+ 3:19 Ёха 1:4, Ёха 8:12, Ёха 7:7
+ 3:20 Эфе 5:13
+ 3:22 Ёха 4:1-2
+ 3:24 Мат 11:2, Мар 6:17-18, Лук 3:19-20
+ 3:25 Ёха 2:6
+ 3:26 Ёха 1:7, Ёха 5:33
+ 3:27 1Кор 4:7
+ 3:28 Мал 3:1, Мар 1:2, Ёха 1:20

+ 3:29 Мат 9:15, Мат 25:1-13, Аян 19:7, Аян 21:2, Мат 9:15, Мар 2:19

+ 3:33 Ёха 8:26
+ 3:35 Мат 3:17, Мат 17:5, Ёха 5:20
+ 3:36 Ёха 5:24, Ёха 6:40, 1Ёха 5:12-13
+ 4:2 Ёха 3:22
+ 4:3 Ёха 2:11-12
+ 4:4 Лук 9:52-53
+ 4:5 Гчк 33:19, Гчк 48:22
+ 4:10 Зеб 35:10, Ерм 2:13, Ерм 17:13
+ 4:14 Иша 55:1, Ёха 7:38
+ 4:19 Ёха 9:20

+ 4:20 Гчк 12:6-7, Гчк 33:18, Кан 11:29, Кан 27:12, Сер 9:7, Кан 12:5

+ 4:22 2Пат 17:28-34, Зеб 147:8-9, Рес 13:23, Рим 3:1-2

+ 4:23 Рим 8:15, Эфе 6:18, Зеб 144:18
+ 4:24 2Кор 3:17
+ 4:25 Ёха 1:41, Мат 11:2, Кан 18:18
+ 4:26 Ёха 9:37

+ 4:34 Кан 8:3, Ёха 5:30, Ёха 6:38, Ёха 9:4, Ёха 14:31

+ 4:35 Мат 9:38, Лук 10:2
+ 4:36 1Кор 3:6-9
+ 4:37 Эйп 31:8; Мик 6:15.
+ 4:42 Ёха 1:29, 1Ёха 4:14
+ 4:44 Мат 13:57, Мар 6:4, Лук 4:24
+ 4:45 Ёха 2:23
+ 4:46 Ёха 2:1, Ёха 21:2, Ёха 2:12
+ 4:48 Ёха 2:18, Ёха 6:30, 1Кор 1:22
+ 4:53 Мат 8:13, Рес 16:34, Рес 18:8
+ 4:54 Ёха 2:11
+ 5:2 Нех 3:1, Нех 12:39
+ 5:8 Мат 9:6-7, Мар 2:11, Лук 5:24
+ 5:10 Мср 20:10, Ерм 17:21
+ 5:16 Ёха 15:20
+ 5:18 Ёха 7:1, Фил 2:6

+ 5:20 Мат 3:17, Мат 17:5, Ёха 3:35, Ёха 10:17, Ёха 15:9, Ёха 17:26

+ 5:21 Иша 26:19, Эзк 37:5, Эзк 37:12, Дан 12:2, Рим 8:11, 1Кор 15:45

+ 5:22 Ёха 17:2, Рес 10:42

+ 5:23 Мат 10:40, Лук 10:16, Ёха 13:20, Ёха 15:23

+ 5:24 Ёха 3:36, Ёха 6:40, Ёха 20:31, 1Ёха 5:9-13, 1Ёха 3:14

+ 5:25 Мат 27:52-53, Эфе 2:1, Эфе 2:5

+ 5:26 Ёха 1:4, Ёха 11:25, 1Ёха 1:2, 1Ёха 5:11

+ 5:27 Дан 7:13

+ 5:28 Иша 26:19, Эзк 37:12, Ёха 11:25, Ёха 11:43

+ 5:29 Дан 12:2
+ 5:30 Мар 14:36, Ёха 6:38, Ёха 8:16
+ 5:31 Ёха 8:13
+ 5:33 Ёха 1:7, Ёха 3:26, Ёха 10:41
+ 5:35 Мат 5:16, 2Пет 1:19
+ 5:36 Ёха 8:18, Ёха 10:25, 1Ёха 5:9
+ 5:39 Лук 24:27
+ 5:41 1Сал 2:6

+ 5:43 Ёха 10:25, Ёха 12:12, Ёха 1:11, Ёха 3:11-12

+ 5:44 Ёха 12:43
+ 5:46 Чөл 21:9, Кан 28:15
⚫ 6:1 Мат 14:13-21, Мар 6:30-44, Лук 9:10-17

+ 6:4 Мср 12:1-30, Кан 16:1, Кан 16:16, Ёха 2:13, Ёха 11:55

+ 6:5 Ёха 1:44, 2Пат 4:42-44
+ 6:8 Ёха 1:40, Ёха 1:44
+ 6:11 Мат 15:36
+ 6:14 Мат 11:2-3, Ёха 4:25, Ёха 11:27
⚫ 6:16 Мат 14:22-27, Мар 6:45-52
+ 6:27 Иша 55:2
+ 6:29 1Ёха 3:23

+ 6:30 Мат 12:38, Ёха 2:18, Ёха 4:48, 1Кор 1:22

+ 6:31 Мср 16:4-5; Зеб 77:24; 105:40.

+ 6:31 Мср 16:15, Чөл 11:7-9, Нех 9:15, Зеб 77:24

+ 6:34 Ёха 4:15
+ 6:35 Ёха 4:14, Ёха 7:37
+ 6:37 Ёха 17:6

+ 6:38 Ёха 3:13, 1Кор 15:47, Мар 14:36, Ёха 5:30

+ 6:39 Мат 18:14, Ёха 10:28-29
+ 6:40 Ёха 3:35, Ёха 5:24, 1Ёха 5:12-13
+ 6:42 Мат 13:55
+ 6:44 Хош 11:4, Ёха 12:32
+ 6:45 Иша 54:13.
+ 6:45 Иша 54:13
+ 6:46 Мср 33:20, Мат 11:27, Ёха 1:18
+ 6:51 Ёха 3:13, Мат 26:26-28
+ 6:53 Мар 14:22-24, 1Кор 10:16, 1Кор 11:27
+ 6:56 Ёха 15:4-5, 1Ёха 3:24
+ 6:62 Мар 16:19, Лук 24:51, Рес 1:9
+ 6:63 2Кор 3:6
+ 6:64 Ёха 13:11
+ 6:69 Мар 1:24
+ 6:70 Ёха 13:2, Ёха 13:27
+ 6:71 Ёха 18:2-3
+ 7:1 Ёха 5:18, Ёха 8:37, Ёха 11:53
+ 7:2 Лев 23:34, Кан 16:13-15

+ 7:3 Мар 3:31, Мар 6:3, Ёха 2:12, Рес 1:14, 1Кор 9:5, Гал 1:19

+ 7:6 Мар 14:41, Ёха 2:4, Ёха 8:20, Ёха 13:1
+ 7:7 Ёха 15:18, Ёха 3:19
+ 7:13 Ёха 19:38
+ 7:16 Ёха 8:28, Ёха 12:49, Ёха 14:10
+ 7:18 Ёха 5:41, Ёха 8:50
+ 7:19 Кан 33:4, Ёха 1:17
+ 7:20 Мар 3:22, Ёха 8:48, Ёха 10:20
+ 7:22 Лев 12:3.
+ 7:23 Мат 12:2, Ёха 5:16
+ 7:24 Ёха 8:15
+ 7:27 Ёха 8:14, Ёха 9:29, Ёха 19:9
+ 7:29 Мат 11:27, Ёха 8:55

+ 7:30 Ёха 10:39, Мар 14:41, Ёха 2:4, Ёха 7:6, Ёха 8:20, Ёха 13:1

+ 7:31 Ёха 8:30
+ 7:33 Мар 14:7, Ёха 14:19, Ёха 16:5
+ 7:34 Ёха 8:21-22, Ёха 13:33

+ 7:37 Лев 23:36, Чөл 29:35, Нех 8:18, Мат 11:28, Зеб 41:2, Иша 55:1, Мат 5:6, Ёха 4:14, Ёха 6:35

+ 7:38 Зеб 35:10, Иша 58:11, Ерм 2:13, Ерм 17:13, Зак 14:8

+ 7:39 Иша 44:3, Ёвл 2:28, Рес 2:4

+ 7:40 Кан 18:15, Кан 18:18-19, Ёха 1:21

+ 7:42 2Шам 7:12, 2Шам 7:16, 1Шам 16:1, Мик 5:2, Мат 2:1, Лук 2:4-7

+ 7:43 Ёха 9:16, Ёха 10:19
+ 7:48 1Кор 1:20, 1Кор 2:8
+ 7:50 Ёха 3:1, Ёха 19:39
+ 7:51 Кан 17:6; Мср 23:1.
+ 7:51 Чөл 35:30, Кан 17:6, Кан 19:15
+ 7:52 2Пат 14:25
+ 8:5 Лев 20:10, Кан 22:22-24, Эзк 16:38
+ 8:6 Лук 11:54, Лук 20:20
+ 8:7 Кан 17:7, Рим 2:1, Рим 2:22
+ 8:11 Ёха 5:14

+ 8:12 Иша 42:6, Иша 49:6, Лук 2:30, Ёха 1:4, Ёха 1:9, Ёха 12:35

+ 8:13 Ёха 5:31
+ 8:14 Ёха 13:3, Ёха 16:28, Ёха 7:27
+ 8:15 Ёха 3:17, Ёха 7:24, Ёха 12:47
+ 8:16 Ёха 5:30, Ёха 16:32
+ 8:17 Кан 19:15.
+ 8:17 Чөл 35:30, Кан 17:6, Кан 19:15
+ 8:18 Ёха 5:36, 1Ёха 5:9
+ 8:19 Мат 11:27, Ёха 16:3
+ 8:20 Мар 14:41, Ёха 2:4, Ёха 7:6, Ёха 13:1

+ 8:21 Эзк 3:18, Эзк 33:8, Ёха 7:34-35, Ёха 13:33

+ 8:23 1Ёха 4:5, Ёха 17:14

+ 8:26 Ёха 15:15, Ёха 3:33

+ 8:28 Чөл 21:9, Ёха 3:14, Ёха 12:32, Ёха 5:30, Ёха 7:16

+ 8:29 Ёха 4:34, Ёха 6:38

+ 8:30 Ёха 7:31

+ 8:32 Яку 2:12, 1Пет 2:16, Рим 6:18, 1Кор 7:22, 2Кор 3:17, Гал 5:1

+ 8:33 Мат 3:9
+ 8:34 2Пет 2:19, Рим 6:16-20, Тит 3:3
+ 8:35 Гчк 21:10, Гал 4:30
+ 8:37 Ёха 5:18, Ёха 7:1, Ёха 11:53
+ 8:39 Лук 19:9
+ 8:41 Кан 32:6, Иша 63:16, Иша 64:8
+ 8:43 Ерм 6:10

+ 8:44 1Ёха 3:8, 1Ёха 3:10, 1Ёха 3:12, Гчк 3:4, 2Кор 11:3, Аян 12:9

+ 8:48 Мар 3:22, Ёха 7:20
+ 8:49 Ёха 5:23
+ 8:50 Ёха 5:41, Ёха 7:18
+ 8:51 Ёха 5:24, Ёха 11:26
+ 8:54 Евр 5:5, Ёха 17:1, Рес 3:13, 2Пет 1:17
+ 8:55 Ёха 7:28-29
+ 8:56 Мат 13:17, Лук 17:22
+ 8:58 Мср 3:14-15.
+ 8:59 Ёха 10:31
+ 9:2 Мср 20:5, Эзк 18:19
+ 9:4 Ёха 4:34, Ёха 11:9, Ёха 12:35
+ 9:5 Ёха 1:4, Ёха 8:12, Ёха 12:46
+ 9:6 Мар 7:33, Мар 8:23
+ 9:7 Иша 8:6, Лук 13:4
+ 9:14 Ёха 5:9

+ 9:16 Мср 20:8-10, Чөл 15:32-36, Ёха 7:43, Ёха 10:19

+ 9:17 Ёха 4:19, Ёха 6:14
+ 9:22 Ёха 7:13, Ёха 12:42, Ёха 16:2
+ 9:24 Ешу 7:19
+ 9:29 Ёха 7:27, Ёха 8:14

+ 9:31 Эйп 27:9, Зеб 65:18, Сүл 15:8, Сүл 28:9, Иша 59:2

+ 9:37 Ёха 4:26
+ 9:40 Рим 2:19
+ 9:41 Ёха 15:22, Яку 4:17
+ 10:6 Мар 6:52, Мар 8:17
+ 10:9 Зеб 22:2, Эзк 34:14

+ 10:11 Зеб 22:1, Зеб 79:2, Иша 40:11, Эзк 34:11-15, Эзк 34:31, Ваг 12:12, Евр 13:20, Ёха 15:13, 1Ёха 3:16

+ 10:12 Мат 7:15, Рес 20:29
+ 10:13 Зак 11:16-17
+ 10:15 Мат 11:27

+ 10:16 Иша 56:8, Ёха 11:52, Иша 40:11, Эзк 34:23, Эзк 37:24, Лук 12:32

+ 10:17 Мат 3:17, Ёха 5:20
+ 10:18 Ёха 2:19
+ 10:19 Ёха 7:43, Ёха 9:16
+ 10:20 Мар 3:22, Ёха 7:20, Ёха 8:48, Хош 9:7
+ 10:21 Мср 4:11, Зеб 145:8
+ 10:23 Рес 3:11, Рес 5:12
+ 10:24 Мат 26:63, Ёха 1:24-25, Ёха 1:41
+ 10:25 Ёха 5:36
+ 10:28 Ёха 3:16, Ёха 17:12
+ 10:30 Ёха 17:11
+ 10:31 Ёха 8:59
+ 10:33 Лев 24:16, Мат 9:3
+ 10:34 Зеб 81:6.
+ 10:34 Зеб 81:6
+ 10:36 Ёха 3:17, Зеб 2:7, Мар 2:7, Мар 14:64
+ 10:38 Ёха 14:10
+ 10:39 Лук 4:30, Ёха 7:30
+ 10:40 Ёха 1:28
+ 10:41 Ёха 1:7, Ёха 3:26, Ёха 5:33
+ 10:42 Ёха 7:31
+ 11:1 Лук 10:38-39
+ 11:2 Ёха 12:3
+ 11:8 Ёха 8:59, Ёха 10:31
+ 11:9 Ёха 9:4, Ёха 12:35
+ 11:10 Ерм 13:16
+ 11:11 Мат 9:24, Мар 5:39, 2Пат 4:31

+ 11:16 Мат 10:3, Мар 3:18, Лук 6:15, Ёха 14:5, Ёха 20:24, Ёха 21:2, Рес 1:13, Ёха 13:37

+ 11:24 Лук 14:14, Ёха 5:29, Ёха 6:39

+ 11:25 Ёха 1:4, Ёха 5:26, 1Ёха 1:2, 1Ёха 5:11

+ 11:26 Ёха 5:24, Ёха 8:51

+ 11:27 Зеб 2:7, Мат 11:2, Ёха 1:49, Мат 16:16, Мар 8:29

+ 11:35 Лук 19:41
+ 11:37 Ёха 9:6-7
+ 11:38 Мат 27:60
+ 11:41 Ёха 17:1
+ 11:42 Ёха 3:17
+ 11:43 Ёха 5:28
+ 11:44 Ёха 5:28
⚫ 11:45 Мат 26:1-5, Мар 14:1-22, Лук 22:1-2
+ 11:45 Ёха 2:23
+ 11:50 Ёха 18:14
+ 11:51 Иша 53:10-11, Мар 10:45
+ 11:52 Иша 49:6, Ёха 10:16, 1Ёха 2:2
+ 11:53 Мар 14:1, Ёха 5:18, Ёха 7:1, Ёха 8:37

+ 11:55 Мср 12:1-30, Кан 16:1, Кан 16:16, Ёха 2:13, Ёха 6:4, 2ЙЙ 30:17-18

+ 11:57 Ёха 7:11

⚫ 12:1 Мат 26:6-13, Мар 14:3-9, Лук 7:36-50

+ 12:1 Мср 12:1-30, Ёха 11:55, Мат 21:17, Ёха 11:1, Ёха 11:18

+ 12:2 Лук 10:38
+ 12:3 Ёха 11:2
+ 12:6 Ёха 13:29
+ 12:8 Кан 15:11
+ 12:9 Ёха 11:44
⚫ 12:12 Мат 21:4-9, Мар 11:7-10, Лук 19:35-38
+ 12:13 Зеб 117:25-26.
+ 12:13 Зеб 117:25-26
+ 12:14-15 Зак 9:9.
+ 12:15 Зак 9:9, Мат 21:4-5
+ 12:16 Ёха 2:22
+ 12:19 Ёха 11:47-48
+ 12:21 Ёха 1:44
+ 12:23 Ёха 2:4, Ёха 17:1
+ 12:24 1Кор 15:36
+ 12:25 Мат 10:39, Лук 14:26
+ 12:27 Мар 14:34, Ёха 13:21
+ 12:28 Мар 1:11, Мар 9:7
+ 12:29 Рес 23:9
+ 12:30 Ёха 11:42
+ 12:31 Ёха 16:11, 2Кор 4:4, Кол 2:15

+ 12:32 Чөл 21:9, Ёха 3:14, Ёха 8:28, Хош 11:4, Ёха 6:44

+ 12:33 Ёха 18:32

+ 12:34 Зеб 88:5, Зеб 109:4, Иша 9:7

+ 12:35 Иша 2:5, Ёха 1:4, Ёха 8:12, Эфе 5:8, Сүл 4:19, Ерм 13:16, Ёха 9:4, Ёха 11:9, 1Ёха 1:6

+ 12:36 Лук 16:8, 1Сал 5:5

+ 12:38 Иша 53:1.

+ 12:38 Иша 53:1, Рим 10:16

+ 12:40 Иша 6:10.

+ 12:40 Иша 6:10, Мат 13:15, Мар 4:12, Рес 28:27

+ 12:41 Иша 6:1
+ 12:42 Ёха 3:1, Ёха 9:22, Ёха 16:2
+ 12:43 Ёха 5:44
+ 12:44 Мат 10:40, Ёха 13:20, Ёха 14:1
+ 12:45 Ёха 14:9
+ 12:46 Ёха 1:4, Ёха 8:12, Ёха 9:5
+ 12:47 Ёха 3:17, Ёха 4:42, Ёха 8:15
+ 12:48 Кан 18:19

+ 13:1 Мср 12:1-30, Ёха 12:1, Мар 14:41, Ёха 2:4, Ёха 7:6, Ёха 8:20

+ 13:2 Ёха 6:70

+ 13:3 Мат 11:27, Ёха 17:2, Ёха 8:14, Ёха 16:28

+ 13:5 Мат 20:28, Лук 22:27

+ 13:8 1Кор 6:11, Эфе 5:26, Тит 3:5, Евр 10:22

+ 13:10 Ёха 15:3

+ 13:11 Ёха 6:64, Ёха 18:2

+ 13:13 Мат 7:22, Мат 23:8, Лук 6:46, Фил 2:11

+ 13:14 1Тим 5:10
+ 13:15 1Пет 2:21
+ 13:16 Лук 6:40, Ёха 15:20

+ 13:17 Мат 24:46, Лук 11:28, Яку 1:22, Рим 2:13

+ 13:18 Зеб 40:10.

⚫ 13:18 Мат 26:21-25, Мар 14:18-21, Лук 22:21-23

+ 13:18 Ёха 6:70, Зеб 40:10
+ 13:19 Мар 13:23, Ёха 14:29, Ёха 16:4
+ 13:20 Мат 10:40, Лук 10:16, Ёха 12:44
+ 13:21 Мар 14:34, Ёха 12:27

+ 13:23 Ёха 19:26, Ёха 20:2, Ёха 21:7, Ёха 21:20

+ 13:29 Ёха 12:6
+ 13:31 1Пет 4:11
+ 13:32 Ёха 17:1, Ёха 17:5
+ 13:33 Ёха 7:34, Ёха 8:21

+ 13:34 1Ёха 2:7-8, 1Ёха 3:11, 2Ёха 1:5, Лев 19:18, Ёха 15:12

⚫ 13:36 Мат 26:31-35, Мар 14:27-31, Лук 22:31-34

+ 13:37 Ёха 11:16, Ёха 21:19
+ 13:38 Ёха 18:27
+ 14:1 Ёха 12:44
+ 14:3 Ёха 14:1, 1Сал 4:17
+ 14:5 Ёха 11:16
+ 14:6 Ёха 1:17, Ёха 11:25, Евр 10:20
+ 14:8 Ёха 1:43, Ёха 12:21
+ 14:9 Ёха 12:45
+ 14:10 Ёха 10:38
+ 14:11 Ёха 5:36
+ 14:12 Ёха 8:14, Ёха 13:3, Ёха 16:28

+ 14:14 Мат 7:7-8, Мар 11:24, Ёха 15:16, Ёха 16:23, 1Ёха 3:22

+ 14:15 Мат 28:20, 1Ёха 5:3, 2Ёха 1:6, Рим 13:10

+ 14:16 Ёха 15:26, Ёха 16:13
+ 14:17 1Кор 2:14, Рес 2:4
+ 14:19 Ёха 7:33
+ 14:21 Сүл 8:17, Ёха 16:27
+ 14:22 Лук 6:16, Рес 1:13
+ 14:23 Аян 3:20

+ 14:26 Ёха 15:26, Ёха 16:13, 1Кор 2:10, 1Ёха 2:20, Лук 24:49

+ 14:27 Фил 4:7, Кол 3:15
+ 14:28 Ёха 14:1-2, 1Кор 11:3, 1Кор 15:24
+ 14:29 Мар 13:23, Ёха 13:19
+ 14:30 Ёха 12:31, Эфе 2:2
+ 15:1 Иша 5:1
+ 15:2 Ерм 2:21, Мат 3:10, Мат 7:19
+ 15:3 Ёха 13:10
+ 15:4 1Ёха 2:6

+ 15:5 Рим 11:17, Ёха 6:56, 1Ёха 3:24, Мар 4:20

+ 15:6 Мат 13:42
+ 15:7 Ёха 14:14
+ 15:9 Мат 3:17, Ёха 5:20

+ 15:11 Ёха 3:29, Ёха 16:24, Ёха 17:13, 1Ёха 1:4, 2Ёха 1:12

+ 15:12 Ёха 13:34

+ 15:13 Ёха 10:11, 1Ёха 3:16, Рим 5:7-8, Эфе 5:2

+ 15:14 Мар 3:35

+ 15:15 Ёха 3:32, Ёха 8:26

+ 15:16 Мат 7:7-8, Мар 11:24, Ёха 14:14, Ёха 16:23

+ 15:17 1Ёха 2:7, 1Ёха 3:11, 2Ёха 1:5
+ 15:18 Мар 13:13, Ёха 7:7, 1Ёха 3:13
+ 15:19 Ёха 8:23, Ёха 17:14

+ 15:20 Мат 10:24, Лук 6:40, Ёха 13:16, Ёха 5:16, 1Кор 4:12, 2Кор 4:9, 1Сал 2:15, 2Тим 3:12

+ 15:22 Ёха 9:41
+ 15:23 Ёха 5:23
+ 15:24 Ёха 7:31, Ёха 10:37
+ 15:25 Зеб 34:19; 68:5.
+ 15:25 Зеб 34:19, Зеб 68:5

+ 15:26 Ёха 14:17, Ёха 16:13, Рес 5:32, 1Ёха 5:6-8

+ 15:27 Лук 24:48, Ёха 19:35, Рес 1:8

+ 16:2 Ёха 9:22, Ёха 12:42, Рес 8:1, Рес 9:1, Рес 26:9

+ 16:3 Ёха 18:19
+ 16:4 Мар 13:23, Ёха 13:19, Ёха 14:29
+ 16:5 Ёха 7:33, Ёха 14:12
+ 16:7 Ёха 15:26
+ 16:9 Ёха 8:24
+ 16:11 Ёха 12:31, Кол 2:15

+ 16:13 Ёха 14:17, Ёха 15:26, 1Ёха 2:20, 1Кор 2:10

+ 16:15 Ёха 17:10
+ 16:16 Ёха 7:33
+ 16:20 Мат 9:15
+ 16:21 Иша 26:17
+ 16:22 2Кор 6:10

+ 16:23 Мат 7:7-8, Мар 11:24, Ёха 14:14, Ёха 15:16

+ 16:24 Ёха 3:29, Ёха 15:11, Ёха 17:13, 2Ёха 1:12

+ 16:25 Мар 8:32
+ 16:27 Ёха 14:21
+ 16:28 Ёха 8:14, Ёха 13:3
+ 16:30 Ёха 2:24-25
+ 16:32 Мат 26:31, Мар 14:27, Ёха 8:16

+ 16:33 Ёха 14:27, Кол 3:15, Рим 8:37, Аян 3:21

+ 17:1 Ёха 11:41, Ёха 2:4, Ёха 12:23, Ёха 8:54, Ёха 13:32

+ 17:2 Мат 28:18, Ёха 5:22, Ёха 13:3
+ 17:5 Ёха 1:1-2
+ 17:8 Ёха 6:69
+ 17:9 Лук 22:32
+ 17:10 Ёха 16:15, Иша 49:3
+ 17:11 Ёха 10:30
+ 17:12 2Сал 3:3, Ёха 13:2, Ёха 10:28

+ 17:13 Ёха 3:29, Ёха 15:11, Ёха 16:24, 2Ёха 1:12

+ 17:14 Ёха 8:23, Ёха 15:19
+ 17:15 Мат 6:13
+ 17:17 Зеб 118:160
+ 17:18 Ёха 20:21
+ 17:22 Рим 8:30
+ 17:24 Ёха 14:3
+ 17:25 Ерм 12:1, Ёха 8:55, Ёха 10:15
+ 17:26 Мат 3:17, Ёха 5:20

⚫ 18:1 Мат 26:47-56, Мар 14:43-50, Лук 22:47-53

+ 18:1 Мат 26:36
+ 18:2 Лук 22:39
+ 18:3 Рес 1:16
+ 18:4 Ёха 13:1, Ёха 1:38, Ёха 20:15
+ 18:9 Ёха 17:12
+ 18:10 Лук 22:38
+ 18:11 Мар 10:38, Мар 14:36
⚫ 18:12 Мат 26:57-58, Мар 14:53-54, Лук 22:54
+ 18:13 Лук 3:2, Рес 4:6
+ 18:14 Ёха 11:50

⚫ 18:16 Мат 26:69-70, Мар 14:66-68, Лук 22:55-57

⚫ 18:19 Мат 26:59-66, Мар 14:55-64, Лук 22:66-71

+ 18:20 Ёха 7:26
+ 18:22 1Пат 12:24, Рес 23:2, Рес 23:4
+ 18:26 Ёха 18:10

+ 18:27 Мат 26:64, Мар 14:72, Лук 22:60, Ёха 13:38

⚫ 18:28 Мат 27:1-2, Мат 27:11-14, Мар 15:1-5, Лук 23:1-5

+ 18:28 Рес 10:28, Кан 16:1

+ 18:29 Лук 3:1, Лук 13:1, Рес 3:13, Рес 4:27, 1Тим 6:13

+ 18:32 Мар 10:33, Ёха 12:33
+ 18:33 Мат 2:2
+ 18:36 Ёха 8:23, Ёха 17:14
+ 18:37 Ёха 3:11, 1Ёха 4:6
+ 18:38 Лук 23:41, Евр 4:15
+ 18:39 Мар 15:6-7

⚫ 19:1 Мат 27:15-31, Мар 15:6-20, Лук 23:13-25

+ 19:4 Лук 23:41, Евр 4:15
+ 19:7 Ёха 10:36, Лев 24:16
+ 19:9 Иша 53:7, Рес 8:32-33
+ 19:11 Ёха 18:2, Ёха 18:14
+ 19:12 Рес 3:13
+ 19:15 Зеб 92:1

⚫ 19:17 Мат 27:32-44, Мар 15:21-32, Лук 23:26-43

+ 19:20 Евр 13:12
+ 19:24 Зеб 21:19.
+ 19:24 Зеб 21:19
+ 19:25 Лук 24:18, Лук 8:2
+ 19:26 Ёха 13:23

⚫ 19:28 Мат 27:45-56, Мар 15:33-41, Лук 23:44-49

+ 19:28 Зеб 68:22
+ 19:31 Кан 21:23, Ешу 8:29, Ешу 10:26-27
+ 19:34 1Ёха 5:6

+ 19:35 Ёха 15:27, Рес 1:8, 1Ёха 1:1-3, Аян 1:2

+ 19:36 Мср 12:46; Чөл 9:12; Зеб 33:21.

+ 19:36 Мср 12:46, Чөл 9:12, Зеб 33:21, Мат 1:23, Мат 21:4, Мат 26:56

+ 19:37 Зак 12:10.

+ 19:37 Зак 12:10

⚫ 19:38 Мат 27:57-61, Мар 15:42-47, Лук 23:50-56

+ 19:38 Ёха 7:13
+ 19:39 Ёха 3:1, Ёха 7:50, Мат 2:11
+ 19:40 Ёха 11:44
+ 19:41 2Пат 21:18, 2Пат 21:26
⚫ 20:1 Мат 28:1-10, Мар 16:1-8, Лук 24:1-12
+ 20:1 Лук 8:2
+ 20:2 Ёха 13:23
+ 20:9 Зеб 15:10, Лук 24:27
⚫ 20:11 Мар 16:9-11
+ 20:12 Лук 24:4, Рес 1:10
+ 20:14 Лук 24:16, Лук 24:31, Ёха 21:4
+ 20:15 Ёха 1:38, Ёха 18:4
+ 20:17 Мат 28:10, Рим 8:29, Евр 2:11

⚫ 20:19 Мат 28:16-20, Мар 16:14-18, Лук 24:36-49

+ 20:21 Ёха 17:18
+ 20:22 Гчк 2:7
+ 20:23 Мат 16:19, Мат 18:18
+ 20:24 Ёха 11:16
+ 20:28 Ёха 1:1, 1Ёха 5:20, Фил 2:6
+ 20:29 Мар 15:32, 1Пет 1:8
+ 20:30 Ёха 21:25

+ 20:31 Зеб 2:7, Мат 14:33, Лук 1:35, Ёха 1:7, Рес 19:4, Ёха 3:14-15, 1Ёха 5:13

+ 21:1 Ёха 6:1

+ 21:2 Ёха 11:16, Ёха 14:5, Ёха 20:24, Ёха 1:45, Ёха 2:1, Мат 4:21, Лук 5:10

+ 21:4 Лук 24:16, Лук 24:31, Ёха 20:14
+ 21:5 Лук 24:41
+ 21:6 Лук 5:4
+ 21:7 Ёха 13:23
+ 21:14 Ёха 20:19, Ёха 20:26
+ 21:16 Рес 20:28, 1Пет 5:1
+ 21:19 Ёха 13:37, 2Пет 1:14
+ 21:20 Ёха 13:23, Ёха 13:25
+ 21:22 Мат 16:27, Мар 9:1
+ 21:24 Ёха 15:27, 3Ёха 1:12
+ 21:25 Ёха 20:30

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TKM/TKC/1-2017//Мукаддес-Китап__Full.azw3

Сөзлүк

Сөзлүк

1. А
2. Б
3. Ч
4. Д
5. Э
6. Ә
7. Ф
8. Г
9. Х
10. И
11. Җ
12. К
13. Л
14. М
15. Н
16. О
17. Ө
18. П
19. Р
20. С
21. Ш
22. Т
23. У
24. Ы
25. Я
26. Е
27. Ю
28. Й
29. З

А

А

1. Адалатлы
2. Адам ата
3. Агта
4. Агыз беклемек
5. Ахалот
6. Аждарха
7. Акмак
8. Аламот
9. Алоэ
10. Амалеклер
11. Аммонлар
12. Аморлар
13. Анаклар
14. Араба дүзлүги
15. Арамей дили
16. Арфа
17. Артемис
18. Арвах-җын
19. Арёпагус
20. Ашера
21. Ашторет
22. Ашур
23. Аянлык
24. Азия

Адалатлы – Худай хемише адалатлы. Ол элмыдама догры иш эдйәр ве хемише оңат карарлары чыкаряр. Мукаддес Китаба лайыклыкда, Худай хер бир адама, улы болсун, кичи болсун, бай я-да гарып, пархы ёк – хеммелере адалатлы гарамаклыгы үндейәр. Ол Өз халкына шейле диййәр:

«Ягшылык этмеги өврениң,
адалаты агтарың,
эзъет чекйәни халас эдиң,
етими гораң,
дул хатына арка дуруң» (Иша 1:17).

Казыларың, юрт баштутанларының, дини ёлбашчыларың халкың үстүнден хөкүм сүрйәндиклери үчин, Худай олардан адалатлы карарлары чыкармагы талап эдйәр ве адалатсыз херекетлер эден ягдайында, олары ёвузлык билен хөкүм эдйәр.

Серет: Догры.

Адам ата – Худай тарапындан ярадылан илкинҗи ынсан. Онуң аялы Хов эне болупдыр. Олар әхли ынсанларың ата-энеси болупдыр. Адам атаның ады еврейче «ынсан» диймеги аңладяр.

Гчк 2-3.

Агта – тарыхың кәбир дөвүрлеринде дүрли миллетлерде агталар хөкүмдарларың ёлбашчылыгы астында ёкары везипәни эеләпдирлер. Худайың гадаган эдйәндиги үчин, олары бичмеклик еврейлериң дәп-дессурында болмандыр.

Эст 2:3; Рес 8:27.

Агыз беклемек – агыз беклемегиң максады Худайың хузурында өзүңи песпәл тутмак я-да кәбир паҗыгалы ягдайда яс тутмак, гам-гусса дөври Худайы чагырмак болупдыр. Догры дурмушда яшамаздан, гарыплара ве эҗизлере адалатлы гарамаздан, агыз беклемеклигиң хич хили пейдасының ёкдугыны ве мунуң Худайың гөвнүнден турмаяндыгыны пыгамберлер халка ятладыпдырлар.

Сер 20:26; Иша 58:3-5; Ёв 1:14; Юн 3:5; Эст 4:16.

Ахалот – Хиндистанда өсйән ве өзени хошбой ыслы агач. Онуң өзенини гейимлере я-да отага хошбой ыс бермек үчин уланыпдырлар.

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Нгм 4:14.

Аждарха – гадымы еврей дүшүнҗесинде деңиз аждархасы башагайлыгы аңладып, әлем-җаханың ярадылышының ирки дөвүрлеринде пейда болупдыр. Кәте аждарха Рахап дийлип атландырылыпдыр (Эйп 9:3; 26:12; Иша 51:9), кәте болса Ливятан (Эйп 3:8; 41:1; Зеб 73:14; Иша 27:1). Шейле хем бу миллетлер үчин бир нышан, ягны Ысрайылың душманы болупдыр (Зеб 86:4). Икинҗи пикир Тәзе Әхтде Аянлык китабында габат гелйәр, Иса Месихе ынанянлара гаршы урушда аждарха эрбет гүйчлериң нышаныдыр.

Акмак – пайхас эдебиятында: Зебурың кәбир мезмурларында, Сүлейманың пәхимлеринде, Вагызда, Эйюпда «акмак» диңе бир акылсыз адам дәл-де, эйсем, акыл-пайхасы рет эдйән адамдыр. Шонуң үчин хем ол өлүм ве вейранчылык ёлундан барян адамдыр. Бейле адам Худай барада ве Худайың ислеги барада пикир этмейән, алада этмейән, текепбир, гедем, бипарх адам. Ол хатда дине ве пайхаслы өвүт-үндеве гаршы чыкып, булар барада яман затлары гепләп билйәр. Пайхас эдебиятында беян эдилен хәсиетлерден башга-да акмак адам өзүниң неҗис гылык-хәсиети билен таналыпдыр. Ишая пыгамбериң китабында акмак адам барада шейле дийилйәр: «Акмак биедеплик билен геплейәр, онуң ниети пислик этмекдир, иши яманлык этмек, Реббе дил етирмек, ачлары ач, сувсузлары сувсуз гоймакдыр» (Иша 32:6).

Зеб 52:1; Сүл 17:17-21

Серет: Надан.

Аламот – манысы белли дәл. Белки әхең, белки-де саз гуралы болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Алоэ – Тәзе Әхт дөврүнде алоэ өлен адамың җеседини җайламага тайярламакда уланылыпдыр.

Ёх 19:39.

Амалеклер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, онуң голайында яшан халк. Олар, эсасан, Дуз деңзиниң гүнорта-гүндогарында, ягны Негепде яшан чарва халк болупдыр.

Мср 17:8-16; Кан 25:17-19; 1Шам 15:2, 30:1-5; 1ЙЙ 4:43.

Аммонлар – Лутуң оглы Бенамының несиллери. Аммонлар Иордан дерясының гүндогарында яшапдырлар. Олар Молек худайына сежде эдипдирлер.

Гчк 19:30-38; Кан 23:3.

Серет: Лут.

Аморлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Олар өзлериниң әпет узын бойлары билен таналыпдыр. Месопотамияның тутуш төверегинде өзүниң шәхерлери ве ханлары билен аморлар өрән гүйчли халк болупдыр. Ысрайыллар Кенгана чозан вагтында, олар, эсасан хем, Иордан дерясының гүндогарында ве Иорданың гүнбатар дагларында яшан Ог хем Сихон атлы ики ханың ханлыгындакы гүйҗе даяныпдырлар.

Гчк 10:16; 15:16; Чөл 13:29; 21:13-34; Амо 2:10.

Серет: Кенганлар.

Анаклар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдуның голайында яшан халкларың бири. Олар Хеброн галасында ве онуң даш-төверегинде яшапдырлар. Анаклар үч уругдан ыбарат болуп, олар Нефиллериң несиллери болупдырлар.

Кан 9:2; Еш 11:21,22.

Серет: Нефиллер.

Араба дүзлүги – Иордан дерясының дүзлүгинден Дуз деңзиниң гүнорта-демиргазыгына ченли яйылып гидйән гуры ве текиз ер.

Чөл 22:1; 26:3.

Арамей дили – бу дил еврей дилине дегишлидир. Б. э. өң VI асырда бу эсасы дил хөкмүнде өсүп, гадымы якын Гүндогарда (хәзирки Орта Гүндогарда) дипломатия ве тәҗирчилик үчин уланылыпдыр. Ысрайыллар Бабыл сүргүнинден доланып геленлеринден соң, халк еврей дилине гаранда арамей дилинде хас көп геплемәге башлапдыр. Көне Әхтиң кәбир бөлеклери арамей дилинде язылыпдыр, ягны Эзр 4:8–6:18; 7:12-26; Дан 2:4–7:28. Исаның дөврүнде бу дил яхудылар ве Иса тарапындан гиңден уланылыпдыр, шонуң үчин Тәзе Әхтде бирнәче арамей сөзлери бар.

2Пат 18:26,28; Мат 5:22; Ёх 5:2; 19:13.

Серет: Еврей.

Арфа – киришли саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 32:2; 56:9.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Артемис – греклериң зенан худайының ады, оңа айратын Азия велаятында сежде эдипдирлер. Гадымы дүнйәниң еди гудратының бири болан онуң бутханасы Эфес шәхериниң эдил дашында ерлешипдир.

Рес 19:24-35.

Арвах-җын – Шейтана гуллук эдйән эрбет рухдур. Ол адама зыян етирип я-да оны эеләп билйәр. Исада олары ковуп чыкарян гудрат болупдыр ве Ол арвах-җын эелән адама шыпа берипдир. Ресуллара хем Исаның ады билен арвах-җынлары ковуп чыкармак гудраты берлипдир.

Мат 8:16; Лук 8:26; Рес 8:7; 16:18.

Арёпагус – Гресияның Афины шәхериндәки байырлык. Афины шәхериниң мөхүм адамлары бу байырлыкда душушып ваҗып меселелер барада геңешипдирлер. Бу адамларың геңеши хем Арёпагус дийлип атландырылыпдыр.

Рес 17:19,22,34.

Ашера – хасыл берйән иң мөхүм зенан худайы хасапланып, оңа Кенганда ве Сирияда сежде эдипдирлер. Бу зенан худайы көпленч Багал худайы билен гатнашыпдыр. Адамларың оңа сежде этмек үчин үйшен еринде, онуң агачдан я-да дашдан ёнулып ясалан хейкели дикилипдир.

Мср 34:13; Кан 7:5; 12:3; 16:21.

Ашторет – Суруң ве Сидоның эсасы зенан худайы болуп, оңа Мүсүрде ве Кенганда сежде эдипдирлер.

Сер 2:13; 2Пат 23:13.

Ашур – б. э. өң IX ве VIII асырларда Ашур Ысрайылың гүндогарында гүйчли империя болупдыр. Онуң пайтагт шәхери болан Ниневе хәзирки демиргазык Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 722‑нҗи йылда ашурлар Ысрайыл патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары есир эдип әкидипдирлер. Соңра ашурлар өз империясының бейлеки бөлеклеринден адамлары Ысрайылың юрдунда орнашдырыпдырлар. Өз юрдунда галан ысрайыл халкы бу адамлар билен гыз алшып-бершипдир. Ашурлар Яхуда патышалыгының хем үстүне чозупдырлар, эмма еңип билмәндирлер. Соңрак Ниневе пайтагты Худайың җезасы хөкмүнде душманың еңиҗи гошунлары тарапындан бүтинлей вейран эдилипдир.

2Пат 18:9–19:36; Нах 1-3.

Аянлык – кәвагт пыгамберлере Худай тарапындан аянлык берилйәр. Онда хәзирки ве гелҗекки затлар барада гөрнүш боляр. Шейле аянлыкларда Худай Өз мерхеметини ве хөкүмини гөркезйәр.

Гчк 41:25; Мср 6:3; Иша 40:5; 45:21; 65:1; Хаб 1:1; Рим 1:17; 1Кор 14:26.

Серет: Гөрнүш.

Азия – Тәзе Әхт дөврүнде Рим империясының иң бай велаяты болупдыр. Бу гүнки гүн бу велаят Түркийәниң арачәклеринде ерлешйәр.

Рес 19:10; Рим 16:5; 1Кор 16:19.

Карта серет.

Б

Б

1. Бабыл
2. Багал
3. Баш руханы
4. Башан
5. Байрам йылы
6. Байрамчылыклар
7. Берекет
8. Беелзебул
9. Бу дүнйәниң хөкүмдары
10. Бут
11. Бүтинлей ёк этмек

Бабыл – Бабыл шәхери Бабыл империясының пайтагты болупдыр ве ол хәзирки гүнорта Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 586-нҗы йылда бабыллылар Яхуда патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары Бабыла есир эдип әкидипдирлер.

2Пат 25:1-12.

Серет: Яхуда.

Багал – кенганлар тарапындан сежде эдилен харасат худайы. Багал сөзи аслында «хоҗайын», шейле хем «әр» диймеги аңладяр.

1Пат 18:1-45; Ер 7:9; Хош 11:2.

Баш руханы – Левиниң несли болан Харун пыгамбер ве онуң огуллары Худай тарапындан руханы болмаклыга сайланыпдырлар. Олар Мукаддес чадырда Худая хызмат эдипдирлер. Харун пыгамбер илкинҗи Баш руханы хөкмүнде сайланыпдыр. Диңе Баш рухана Иң мукаддес отага гирмәге ругсат эдилипдир. Ол ысрайыллары гүнәлеринден сапламак үчин ол ере йылда бир гезек «Гүнәден сапланма» гүни гирипдир. Еврейлер китабының авторы Исаны кәмил Баш руханы хөкмүнде беян эдйәр.

Мср 28; Лев 16.

1623-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Башан – бу гүнорта Сирияның текиз җүлгелери ве байырлыклары. Ол Җелиле көлүниң ве Иордан дерясының гүндогар тарапында ерлешйәр. Башан Гилгат этрабының демиргазыгында болуп, өзүниң семиз сыгырлары ве бол хасылы билен мешхур болупдыр.

Еш 12:5; 13:11; Кан 3:10.

Байрам йылы – хер элли йылдан ысрайыл халкы топрак, мирас, карз ве гуллар бабатда Худай тарапындан берлен йөрите дүзгүнлери берҗай этмели болупдыр.

Лев 25:1-34.

Байрамчылыклар – Мукаддес Китапда ысрайыл халкы тарапындан белленен бирнәче мөхүм байрамчылыклар айдылып гечилйәр. Ашакдакы санавда бу байрамларың атлары берилйәр:

Чатма байрамы

Эллинҗи гүн байрамы

Галла байрамы

Гүнәден сапланма гүни

Хасыл байрамы

Песах байрамы

Петир байрамы

Пурым байрамы

Сурнай байрамы

Тәзе Ай байрамы

Бу байрамлар барадакы маглуматлары сөзлүкден, оларың херсиниң адының ашагындан тапып билерсиңиз.

Берекет –

Серет: Ялкамак.

Беелзебул – арвах-җынларың ёлбашчысының ады. Бу ат «Багалзебупдан» гелип чыкандыр; Багалзебуп Көне Әхт дөврүнде ысрайыллара голай яшан халкларың сежде эден худайларының биридир (2Пат 1:2-16). Беелзебулың бейлеки ады шейтандыр.

Мат 10:25; 12:21,24,27; Мар 3:19,22,22; Лук 11:15,18,19.

Серет: Шейтан.

Бу дүнйәниң хөкүмдары –

Серет: Шейтан.

Бут – дашдан, агачдан я-да башга бир затдан ясалан хейкел, адамлар олары худай хөкмүнде хасаплап, сежде этмек үчин уланыпдырлар. Буларың кәбири сеждегәхде саклар ялы улы болупдыр, кәбири өйде саклар ялы кичи болупдыр.

Мср 20:4; Иша 40:19-20.

Серет: Өй бутлары.

Бүтинлей ёк этмек – Худайың Өз халкына сөз берен юрдунда урушдан соң олҗа дүшен эмләги, ягны есирлери, хайванлары ве харытлары ысрайыл халкының бәхбиди үчин алынман, эйсем бүтинлей ёк этмек аркалы Худая багыш эдилипдир.

Еш 6:17-21.

Ч

Ч

1. Чатма байрамы

Чатма байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) он бәши билен йигрими бири аралыгында, Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленилипдир. Бу хепдәниң довамында ысрайыл халкы Мүсүрден Кенгана барянча, чөлде азашып гезен дөврүни ятлапдыр. Халк Худая белленен гурбанлыклары хөдүрләпдир ве чатмаларда яшапдыр. Бу байрамчылык иң соңкы галланың ве мивелериң йыгналян дөври болупдыр, шонуң үчин бу дөвүрде хасыл тойы тутулыпдыр.

Мүс 23:16, 34:22, Лев 23:33-36, 39-43, Чөл 29:12-34, Кан 16:13-15, Зек 14:16-19.

Д

Д

1. Дагон
2. Давут галасы
3. Давут Оглы
4. Давут пыгамбер
5. Декаполис
6. Дери кесели
7. Дикме даш
8. Дога-дилег этмек
9. Догры

Дагон – бу пилиштлилериң худайы болуп, онуң гөвресиниң ярысындан ёкарсы адам, ашакы ярысы балык хөкмүнде суратландырылыпдыр.

1Шам 5:2.

Давут галасы – Сион дагында Иерусалимиң көне бөлеги, Давут пыгамбериң ябуслыларың илатыны басып алан ери.

2Шам 5:6-9; 1ЙЙ 11:5.

Серет: Ички гала.

Давут Оглы – Худай хезрети Давут патыша онуң несиллериниң бириниң мүдимилик шалык сүрҗекдигини сөз берипдир (2Шам 7:12-16; Иша 9:6-7). Исаның дөврүнде яхудылар бу Патыша гарашыпдырлар ве Оны Месих дийип атландырыпдырлар. Иса гарашылян Патыша хөкмүнде таналыпдыр ве Ол Давут Оглы дийлип атландырылыпдыр.

Мат 9:27; 15:22.

Серет: Худайың Оглы; Месих.

Давут пыгамбер – чөлде чопанчылык эдип йөркә, Худай Давуды ысрайыл халкына патыша эдип сайлаяр. Ол Иерусалими басып алып, оны пайтагт шәхери этмек билен душманларының үстүнден ысрайыл халкына еңиш гетирипдир. Давут пыгамбер догручыл хем адалатлы патыша болупдыр, йөне ол хем гүнә эдипдир. Шейле хем ол сазанда ве шахыр болупдыр, ол көп санлы мезмурлар языпдыр, булар соңра Зебур китабының бир бөлеги болупдыр. Давут пыгамберден соң онуң оглы Сүлейман пыгамбер патыша болупдыр. Давут Худая өрән садык болупдыр, Худай диңе Давудың неслинден бириниң хемишелик патыша болҗакдыгына сөз берипдир. Маттаның Хош Хабары китабыны ачанымызда, ол ерде Худайың Давуда сөз берен неслиниң Исадыгы хакда гүррүң берилйәр.

1Са 16:13-23; 17:12-58; 2Са 7; 11; Зеб 88:4; Мат 1:1; Рим 4:6; 2Ти 2:8; Айн 5:5.

Декаполис – Самария билен Җелиләниң гүндогарындакы он шәхер, олар Грек империясы дөврүнде гурлупдыр. Исаның дөврүнде олар Рим империясына дегишли болсалар-да, өзлери хөкүмдарлык эдипдирлер.

Мат 4:25; Мар 7:31.

Дери кесели – Көне ве Тәзе Әхт дөврүнде дери кеселиниң көп дүрли гөрнүшлери болупдыр. Дери кеселиниң хайсам болса бирине ёлуган адам, бу кесел бейлекилере ёкушмаз ялы ве ол башга адамы элләп, оны-да харам этмез ялы, башгалардан айры сакланыпдыр.

Лев 13:45-46; 2Пат 5:1-27; Мат 8:1-4; Лук 7:22.

Дикме даш – бу узын даш болуп, дим-‑дик гойлупдыр. Бу дикме даш кимдир бириниң мазарыны беллемек үчин я-да мөхүм бир зады я-да адамы ятламак үчин гөркезме хөкмүнде уланылыпдыр. Олар кераматлы хасапланыпдыр.

Гчк 28:18-22; 35:20; Мср 24:4; 2Шам 18:18.

Дога-дилег этмек – Мукаддес Китапда дога-дилег этмек – китапдан окамак я-да ят тутуп айтмак дәл-де, адатча калбыңдакы затлары Худая йүрекден беян этмекдир. Шейле хем дога-дилег этмек, көп халатда Худая алкыш айтмагы я-да Ондан көмек сорап ялбармагы аңладыпдыр. Мукаддес Китап бизе дурмушымызың әхли угурлары бабатда, шейле хем өз танаян ве бүтин дүнйәден эшидип, хатда танамаян адамларымызың хем мәтәчликлери догрусында Худай билен геплешип билйәндигимизи өвредйәр. Исаның бизе нәдип дога-дилег этмелидигини өвреден нусгасы Маттаның Хош Хабарының 6-нҗы бабының 9-13 аятларында ве Луканың Хош Хабарының 11‑нҗи бабының 2-4 аятларында гөркезлендир.

2Шам 7:27; Зеб 6:10; 141:2; Мат 6:9-13; Лук 11:2-4; Як 5:12-18; 1Пет 4:7; Фил 4:6; Кол 4:2; 1Тим 2:1-4.

Серет: Сежде этмек.

Догры – Мукаддес Китап Худайың догрудыгыны өвредйәр, Онуң әхли ишлери догрудыр. Шонуң үчин хем Худайың халкы Онуң буйрукларына табын болмак билен, Онуң хузурында догры ишлери этмәге чагырыландыр. Ишая пыгамбер халка: «Адалаты саклаң, догры ишлери эдиң» дийип, өвүт-үндев эдипдир (Иша 56:1). Тәзе Әхтде дашкы гөрнүши догры, эмма ичи эрбетликден долы адамларың хакыкатда кимдигини Худайың билйәндигини Иса бизе дуйдуряр. Шейле адамлар Худайың җезасындан гачып гутулмазлар. Павлус Худайың Ыбрайым пыгамбери иманы себәпли догры хасапландыгыны өвредйәр, эдил шунуң ялы, биз хем Худай тарапындан догры адамлар хасапланмак ислейән болсак, онда Худайың сайлап-сечен Иса Месихине иман этмелидирис.

Гчк 6:9; 15:6; Кан 12:25; Зеб 33:16; 63:11; Мат 13:49; Рим 4:3.

Серет: Адалатлы.

Э

Э

1. Эфиопия
2. Эфот
3. Эл гоймак
4. Эллинҗи гүн байрамы
5. Эляша пыгамбер
6. Эпикурчы философлар

Эфиопия – Мукаддес Китапда Эфиопия дийлип терҗиме эдилен ере хәзирки Суданың бир бөлеги ве гүнорта Мүсүр, шейле хем Эфиопияның демиргазык бөлеги гирйәр.

2Шам 18:21; Иша 11:11; 18:1; 20:3; Рес 8:25.

Эфот –

1. дини дабаралар гечирилйән вагты Баш руханының геййән еңсиз үстки эшиги. Гурсакчада сакланян Урым ве Туммым эфодың өң тарапына багланыпдыр (Мср 28:6-14).

2. Зыгыр матадан эдилен эшиклери руханылар ве хезрети Давут патыша гейипдир (1Шам 22:18; 2Шам 6:14).

3. Сежде эдилйән бир зат (Сер 8:26-27; 17:5).

Серет: Гурсакча; Урым ве Туммым. 1621-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Эл гоймак – Мукаддес Китапда адамлар башга бир адама пата бермек ве тәзе везипә белленендигини ыглан этмек үчин онуң үстүне элини гоюпдырлар. Иса адамлара пата беренде, шейле хем шыпа беренде, элини оларың үстүне гоюпдыр. Эдил шунуң ялы, ресуллар адамларың үстүне эллерини гоянларында, олар Мукаддес Рухы кабул эдипдирлер я-да шыпа алыпдырлар.

Гчк 48:14; Чөл 8:10; Мар 10:16; Лук 4:40; Рес 6:7; 13:3; 19:6.

Эллинҗи гүн байрамы – Исаның дөврүнде ысрайылларың Галла байрамы грекче «Пентикост» дийлип атландырылыпдыр, бу Эллинҗи гүн диймеги аңладыпдыр. Себәби Галла байрамы Песах байрамындан элли гүн соң белленилипдир.

Рес 2:1

Серет: Галла байрамы; Песах байрамы.

Эляша пыгамбер – Ыляс пыгамберден соң, онуң хызматыны довам этдирен пыгамбердир. Ол хем Ыляс пыгамбер ялы көп гудратлар гөркезипдир.

1Пат 19:16-21; 2Пат 2-13.

Эпикурчы философлар – эпикурчылар Эпикур атлы философың таглыматларына эерипдирлер. Ол адамларың дурмушда багтлы болмалыдыкларыны ве агыры билен горкыны айрып ташламалыдыкларыны өвредипдир.

Рес 17:18.

Ә

Ә

1. Әхт

2. Әхт сандыгы

Әхт – Мукаддес Китапда Худай билен ынсанларың арасында баглашылан эсасы бәш әхт бар:

1. Нух билен баглашылан әхт (Гчк 6:18; 9:8-17).

2. Ыбрайым билен баглашылан әхт (Гчк 15; 17).

3. Канун бабатда ысрайыл халкы билен баглашылан әхт (Мср 19:5; 24; Кан 4:13).

4. Давут билен баглашылан әхт (2Шам 7:8-16).

5. Иса Месихиң үсти билен баглашылан тәзе әхт (Ер 31:31-34; Лук 22:20; Ев 8:6-13).

Гчк 9:9-17; 15:18; Мср 6:3-6; 19:5-6; 2Шам 5:3; Зеб 88:4-5.

Әхт сандыгы – агачдан ясалып, алтына гапланан сандык болупдыр. Йүзүне Он табшырык язылан ики ясы даш бөлеги хем онуң ичинде сакланыпдыр. Сандыгың гапагының үстүнде ганатларыны яйып отуран ики саны керубың шекили болупдыр. Бу сандык мукаддес болупдыр ве Худайың хузуры онуң төверегини гуршапдыр, оңа эл дегирмек гадаган экен. Сандык чадырың Иң мукаддес отагында адамлардан гизлен сакланыпдыр, соңрак болса ыбадатхана гөчүрилипдир. Диңе Гүнәден сапланма гүни баш руханы оңа якын барып билипдир, ол яны билен түтетги алыпдыр, мунуң түссеси болса сандыгың гапагыны гөрүнмез ялы руханыдан гизләпдир.

Мср 25:10-22; 26:33; Лев 16:13-15; Чөл 10:33-36; Еш 3; 1Шам 5; 2ЙЙ 5:2-10.

Серет: Баш руханы.

Ф

Ф

1. Фараон
2. Фарисейлер
3. Финикия

Фараон – бу ат Мүсүр патышасы үчин берлен атдыр.

Гчк 12:10-20; Мср 1-14.

Фарисейлер – Исаның дөврүнде фарисейлер яхудыларың доландырян меҗлисинде гүйчли топар болупдыр. Олар саддукейлер билен ишлешипдирлер, эмма олардан тапавуды, фарисейлер адамларың дирелҗекдигине ынаныпдырлар. Фарисейлер Худайың Муса берен әхли канунларыны билипдирлер ве олар адамлара бу канунлары эдил язылышы ялы ерине етирмеги өвредипдирлер. Шейле хем олар өзлериниң Кануна гошан дәп-дессурларыны ве дүзгүнлерини халка өвредипдирлер.

Мат 15:1; Лук 11:39; Лук 20:27; Ёх 11:46.

Серет: Меҗлис; Саддукейлер. 1626-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Финикия – Ортаер деңзиниң кенарындакы мейдана греклер Финикия дийип ат берипдирлер. Хәзирки вагтда бу ер Ливаның бир бөлегидир. Сур ве Сидон онуң иң ваҗып шәхерлери болупдыр, оларың халкы мешхур деңизчилер ве сөвдагәрлер болупдыр.

Рес 11:19; 15:3; 21:2.

Г

Г

1. Гала дервезелери
2. Галла байрамы
3. Галла садакасы
4. Ган
5. Гиргашлар
6. Гитит
7. Гомора
8. Гөгүң Шалыгы
9. Гөк
10. Гөргүр
11. Гөрнүш
12. Греклер
13. Гурбанлык сыпасы
14. Гурбанлыклар
15. Гурсакча
16. Гүнә гурбанлыгы
17. Гүнәден сапланма гүни
18. Гырнак аял
19. Гызыл деңиз

Гала дервезелери – галаларың ве шәхерлериң төвереги гораг үчин диварлар билен өртүлипдир. Дервезелериң өңүндәки ачык мейдан адамлара душушмак үчин аматлы ер болупдыр, шейле хем бу ер хөкүм ыглан эдилйән, җемгыетчилик йыгнаклары гечирилйән ве сөвда-сатык эдилйән ер болупдыр.

Рут 4:1-11; 2Шам 19:8.

Галла байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча үчүнҗи айың, ягны Сиван айының алтысына белленипдир. Бу томусда, Песах байрамындан соңра еди хепде геченсоң белленипдир. Шол еди хепдәниң довамында хасыл йыгналыпдыр, арпадан башлап, бугдая ченли йыгналыпдыр. Шол гүн ысрайыл халкы Худайың хасыла берен берекеди үчин той эдип, хер дүрли садакалар гетирипдир. Исаның дөврүнде бу байрам Эллинҗи гүн байрамы хөкмүнде мешхур болупдыр.

Лев 23:15-21; Кан 16:9-12.

Серет: Эллинҗи гүн байрамы; Песах байрамы.

Галла садакасы – бу садака көпленч хасыл үчин миннетдарлык билдирилип, Худая ве руханылара совгат хөкмүнде берлипдир. Бу садака чиг я-да бишен галла болупдыр, я-да олар галланы үвәп, уны яг ве якымлы ыслы затлар билен гарып, ондан бир затлар биширип гетирипдирлер.

Мср 40:29; Лев 2:1-16; 6:14-17; 23:9.

Ган – Төвратда ган гаты мөхүм зат хасапланяр. Ган диңе Худая дегишли болан дурмуш габы хасапланылды, шонуң үчин кимдир бири өлдүрилсе, шол ган акан топрак харам сайылды. Хайван өлдүриленде, онуң ганыны ере акдырыпдырлар. Хич киме ол гандан ичмәге я-да нахар тайярламага ругсат эдилмәндир. Гурбанлыклар хөдүрлененде, малларың ганы адамлары ве гурбанлык сыпаларыны мукаддес этмек үчин уланылыпдыр.

Гчк 4:10; 9:4; 37:26; Мср 29:21; Лев 1:5; 16:18-19; 17:10-11.

Гиргашлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири

Гчк 15:21.

Серет: Кенган.

Гитит – манысы белли дәл. Саз гуралларының бир гөрнүши болмагы әхтимал.

Зеб 8:1: 80:1; 83:1.

Гомора – Өли деңзиң демиргазыгындакы Иордан җүлгесинде ерлешйән бир шәхер. Халкының эден писликлери себәпли Гомора Содом шәхери билен бирликде Худай тарапындан вейран эдилди.

Гчк 19; Иса 1:9; Ер 23:14; Мат 10:15.

Гөгүң Шалыгы –

Серет: Худайың Шалыгы.

Гөк – бу асмандан-да ёкарда болуп, Худайың ве Онуң перишделериниң яшаян ерини аңлатмак үчин уланылыпдыр. Тәзе Әхтде Исаның гөкден гелендиги ве өлүмден диреленден соң, ене гөге гөтерилендиги, шейле хем Хөкүм гүни Онуң ене гелҗекдиги айдыляр. Ким Иса ынанян болса, Онуң билен биле гөге гөтерилер. Аянлык китабында тәзе гөгүң ве тәзе ериң шекили суратландырыляр.

Гчк 1:30; 21:17; Еш 5:14; 1Пат 8:27,30; Зеб 52:3; Мар 11:25; Ёх 6:41-51; 2Кор 5:1,2; Фил 3:14,20; 1Сал 4:16; 2Сал 1:7-8; Айн 21:1-4.

Гөргүр –

Серет: Пыгамбер.

Гөрнүш – кимдир бирине башгалара етирмек үчин берилйән хабар. Худайдан гелен гөрнүшлер Көне Әхтде, эсасан хем Пыгамберлик китапларында беян эдилйәр. «Гөрнүш» ве «аянлык» сөзлериниң манысы бири-бирине өрән якын.

Чөл 12:6; Рес 10:9-16.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Греклер – Исгендер Зүлкарнейниң ве онуң гошунының басып алан чәклеринде яшаян халкларың хеммеси диен ялы грек медениетини ве дилини кабул эдипдирлер. Шонуң үчин-де, Иса Месихиң дөврүнде яшан яхудылар арамей дилинде дәл-де, грек дилинде гүрлешйәрдилер. Грек медениети оларың дүнйәгарайшына ве пикирлерине гүйчли тәсирини етирйәрди. Шоңа гөрә-де, Тәзе Әхтиң китаплары грек дилинде языландыр.

Гурбанлык сыпасы –

Серет: Сыпа.

Гурбанлыклар – Көне Әхтде беян эдилен эсасы гурбанлыклар шулардыр: Якма гурбанлыгы; Саламатлык гурбанлыгы; Гүнә гурбанлыгы; Язык гурбанлыгы. Гурбанлыклар барадакы маглуматлары бу сөзлүкде оларың херсиниң адының ашагындан окап билерсиңиз.

Гурсакча – бу баш руханы тарапындан гейлип, эфодың үстүнден багланыпдыр. Гурсакчаның йүзүне Ысрайылың он ики тиресиниң хер бири үчин он ики саны гымматбаха даш тикилипдир. Онуң ичинде кераматлы сайылан ики зат, Урым ве Туммым болупдыр.

Мср 28:4-30

Серет: Эфот; Урым ве Туммым.

Гүнә гурбанлыгы – бир адам я-да тутуш халк Реббиң берен буйрукларыны төтәнден бозанда, шу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәлеринден саплапдыр.

Лев 4:2-35.

Гүнәден сапланма гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) онуна белленилипдир. Бу Сурнай байрамындан соң гүйзде болупдыр. Шол гүн адамлар ишлемән, дынч алыпдырлар ве агыз бекләпдирлер. Руханылар өзлерини ве халкы эден гүнәлеринден сапламак үчин, шейле хем Мукаддес чадыры ве гурбанлык сыпасыны тәмизлемек үчин белленилен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер. Бу йылың довамында иң мөхүм байрам болупдыр.

Лев 16.

Гырнак аял – бу гырнак я-да есир алнан аял болупдыр. Онуң машгалада дереҗеси хемишелик экен, белли бир хукугы болупдыр, эмма хоҗайынының аялы билен деңхукуклы болмандыр.

Гчк 22:24; 2Шам 5:13; 1Пат 11:3.

Гызыл деңиз – Көне Әхтде бу ат Гызыл деңиз дийлип терҗиме эдилйәр, ол сөзме-сөз «Ям суф» болуп, «Гамыш деңзи» диймеги аңладяр. Кәбир алымлар «Ям суф» Мүсүр билен Ысрайылың арасында ерлешйән бир айлагы аңладяр дийип пикир эдйәрлер.

Мср 10:19.

Х

Х

1. Хача чүйлемек
2. Халасгәр
3. Хантагта
4. Хасыл байрамы
5. Хеләкчилик ери
6. Хепдәниң биринҗи гүни
7. Хермон дагы
8. Хетлер
9. Хигаён
10. Хирод
11. Хивилер
12. Хореп
13. Хорылар
14. Хоссар
15. Хош хабар
16. Хошбой ыслы гамыш
17. Хошея пыгамбер
18. Хов эне
19. Хөдүр чөреги
20. Худай
21. Худайың Гузусы
22. Худайың Оглы
23. Худайың Шалыгы
24. Хызмат этмек

Хача чүйлемек – Рим империясында элхенч җенаят эденлери хача чүйләп, олара өлүм җезасыны бермеклик адат болупдыр. Ол ерде эсгерлер ол адамы хача чүйләпдирлер я-да йүп билен хача баглапдырлар. Соңра хачы дикләпдирлер ве ол адам деми гутарып өлйәнчә, шол хачда дурупдыр. Хачда чүйленип өлдүрилмек улы масгарачылык хасапланыпдыр.

Мат 27; Мар 15; Лук 23; Ёх 19.

Халасгәр – Көне Әхтде Худай Халасгәрдир, себәби Ол Өз халкыны душманларындан халас этди. Пыгамберлери аркалы геплемек билен, Худай Өзүни Халасгәр дийип атландыряр. Еврейче «Ешува» диен ат «Реб – Халасгәр» диймеги аңладяр. Ешува ве Иса диен ики адың еврейче язылышы «Ехошува» диен сөзден гелип чыкяр. Юсуба гөрнен перишде Исаның Өз халкыны гүнәлеринден халас этҗекдигини хабар берйәр. Исаның доглан гиҗеси Җебрайыл перишде «Сизиң үчин Халасгәр догулды» дийип җар эдйәр.

Иша 43:3; Мат 1:21; Лук 2:11.

Хантагта – Реббе хөдүр эдилен чөреклери гоймак үчин йөрите ясалан тагта. Хантагта агачдан ясалып, сап алтына гапланыпдыр. Ол Мукаддес чадырың ичинде, соңрак Иерусалимдәки ыбадатханада гойлупдыр.

Мср 25:23-30, 26:35.

Серет: Хөдүр чөреги.

Хасыл байрамы – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айда, ягны Тишри айында (муңа Этаным айы хем дийлипдир) эдил Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленипдир. Тишри айы гүйз паслында болупдыр. Бу Чатма байрамының бир бөлеги болуп, Көне Әхтде ики гезек габат гелйәр.

Мср 23:16; 34:22.

Серет: Чатма байрамы.

Хеләкчилик ери –

Серет: Өлүлер дүнйәси.

Эйп 26:6; 28:22; 31:12; Зеб 87:12.

Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүни.

Хермон дагы – Ысрайыл топрагында иң бейик даг болуп, юрдуң демиргазыгында ерлешипдир.

Хетлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Б. э. өң 1200‑нҗи йылда оларың улы империясы болупдыр, хәзирки Түркийәниң бир бөлеги болупдыр.

Серет: Кенган.

Гчк 10:15.

Хигаён – бу саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 9:17.

Хирод – Тәзе Әхтде Хирод дийлип атландырылян дөрт адам бар:

1. Иса доглан вагты Яхуданың патышасы болан, Бейик Хирод дийлип атландырылан патыша. Иса бәбеккә Оны өлдүрмәге сынанышан хем шолды (Мат 2:1-22; Лук 1:5).

2. Иса вагыз эден ве гудратлар гөркезен дөври Җелиледе патыша болан Хирод Антип. Доганының аялы Хиродия өйленен ве Яхя чүмдүриҗиниң келлесини чапмагы буйран хем шолды. Яхудылар Исаны хача чүйлемезден өң, шу Хирод тарапындан тутуп гетирйәрлер. (Мар 6:14-29; Лук 23:6-12).

3. Патыша Хирод Агрип биринҗи, ирки йыгнакда Исаның ызына эеренлери ызарлан адам. Ол Яхяның доганы Якубы өлдүрдйәр (Рес 12:1-23).

4. Патыша Хирод Агрип Икинҗи, Павлус император тарапындан хөкүм эдилмеги үчин Риме иберилмезден өң, оны өз ягдайы билен танышдыряр (Рес 25:13–26:2; 26:19, 27-32).

Хивилер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар юрдуң меркезинде яшапдырлар.

Гчк 10:17; Мср 3:17; 13:5.

Серет: Кенган.

Хореп –

Серет: Синай.

Хорылар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири.

Гчк 14:6; 36:20-30; Кан 2:21-22.

Серет: Кенган.

Хоссар – гадымы Ысрайылда хоссарың дүрли җогапкәрчилиги болупдыр. Онуң гарындашы өлдүриленде, гандардан хун алыпдыр. Машгалада мирас галар ялы, оңа сатылан эмләги ызына сатын алмага ругсат эдилипдир.

Чөл 35:12-27; Рут 4:1-8; Эйп 19:25;

Хош хабар – Тәзе Әхтде бу сөз Исаның өлүми ве Онуң өлүмден дирелмеги аркалы Худайың Шалыгының беркарар боландыгы, Оңа ынанянларың халас эдилендиги барадакы хабар.

Мат 4:23; Мар 1:15; Рим 1:16; 1Кор 15:1-11; Гал 1:11.

Хошбой ыслы гамыш – атырлар ве яглар алмак үчин уланылан гамшың бир гөрнүши.

Мср 30:23; Наг 4:14; Иша 43:24; Йрм 6:20; Эзк 27:19.

Хошея пыгамбер –

Серет: Хош 1; Рим 9:25.

Хов эне – Хов әхли адамзадың энеси болупдыр, онуң ады еврейче «яшайыш» диймеги аңладыпдыр.

Гчк 3:20.

Хөдүр чөреги – чадырда, соңра ыбадатханада хантагтаның үстүнде гойлан он ики саны петир чөреги. Чөреклер хантагтада бир хепделәп галдырылыпдыр. Соңра тәзе он ики чөрек билен чалшырылыпдыр. Хантагтадан айрылан бу чөреклери диңе руханылара иймәге ругсат эдилипдир.

Лев 24:5-9; 1Шам 21:4

Серет: Мукаддес отаг.

Худай – гөги ве ери, ягны тутуш әлем-җаханы ярадан Худайдыр. Худай башга-да энчеме атлар билен атландырылыпдыр, эмма оларың хеммеси шол бир Худайы аңладыпдыр: Реб, Бейик Худай, Хөкмүрован Реб, Мукаддес.

Серет: Реб.

Худайың Гузусы – Яхя чүмдүриҗи Иса Месихи Худайың Гузусы дийип атландыряр. Яхудыларың урп-адатларына гөрә, Худай оларың гүнәлерини багышламагы үчин, олар җанлы союп, Худая гурбанлык берипдирлер. Бу гурбанлык аркалы олар Худайың назарында пәк сайылыпдыр. Яхя, белки, бу гурбанлыгы гөз өңүнде тутуп, Исаны шейле атландырандыр. Белки-де, Оны Песах гузусы өйдүп пикир эдендир. Песах байрамында ысрайыллар җанлы союп, өзлериниң новбахар огулларының шол җанлының ганы аркалы өлүм перишдесиниң элинден халас боландыкларыны ятлапдырлар. Аянлык китабының 5‑нҗи бабында беян эдилен гөрнүшде Месих Гузы хөкмүнде суратландырыляр.

Ёх 1:29, 36; Лев 4:32; Мср 12:21-27.

Серет: Гүнә гурбанлыгы; Песах байрамы.

Худайың Оглы – Көне Әхтде «Худайың Оглы» патышалар үчин, иң мөхүм патыша болан Давут пыгамбер үчин уланылыпдыр. Реб Давудың оглуның хемишелик шалык сүрҗекдигини ве Худай билен ата-огул гатнашыгының болҗакдыгыны сөз берйәр. Бу огул яхудылар тарапындан Месих дийлип атландырылыпдыр. Шейлеликде, Тәзе Әхтде бу атлар, ягны Худайың Оглы ве Месих, икиси хем диңе Иса үчин уланыляр. Буларың икиси хем Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан Сайланып-сечилен диймеги аңладяр, Худай билен Исаның деңхукуклы гатнашыгы бар.

Серет: Месих.

Худайың Шалыгы – Матта тарапындан Худайың Шалыгына «Гөгүң Шалыгы» хем дийилйәр. Иса Месих бу дүнйә геленде, адамларың Худай билен тәзе арагатнашыкда яшамагына ёл ачмак аркалы Худайың Шалыгыны беркарар этди. Худайың Шалыгының адамлары Иса ынанян ве табын болян адамларды. Иса Месих доланып геленде, Худайың Шалыгы долы тамам болар ве бу әхли адамлара айдың аян болар.

Мат 19:24; Лук 13:29; Ёх 3:3-5; Рим 14:17.

Хызмат этмек – Мукаддес Китапда бу сөз диңе бир хоҗайынларына хызмат эдйән адамлары дәл-де, эйсем Худая хызмат эдйән Онуң адамларыны хем аңладыпдыр. Иса ынанянлар Хош Хабары вагыз эдип ве бейлеки месихилере ягшылык эдип, оларың мәтәчликлерине көмек этмек билен Оңа хызмат эдйәрлер.

Чөл 16:8-9; Кан 6:13; Еш 23:7,16; 24:24.

Серет: Сежде этмек.

И

И

1. Иблис
2. Ичги садакасы
3. Ички гала
4. Император
5. Инҗил
6. Иң мукаддес отаг
7. Иордан дерясы
8. Иса
9. Ишая пыгамбер
10. Иерусалим

Иблис –

Серет: Шейтан.

Ичги садакасы – гурбанлык сыпасының үстүне шерап, кәте яг гуймак билен Худая хөдүр эдилипдир.

Гчк 35:14; Лев 23:13.

Ички гала – диварлар билен өртүлен галаның ичиндәки беркитме. Бу шәхериң иң бейик ери болупдыр.

1Пат 16:18; 2Пат 15:25; Ер 30:18.

Император – Рим империясының патышасы. Тәзе Әхтде үч император ятланяр:

1. Император Август, ол Октавиян дийлип хем атландырылярды (б. э. өң 27‑нҗи йылдан б. э. 14‑нҗи йылына ченли). Иса догланда, ол императорды (Лук 2:1).

2. Император Тибериюс (б. э. 14-37 йй). Иса вагыз эден ве өлүп-дирелен дөври ол императорды (Лук 3:1; Ёха 19:12).

3. Император Клавдий (б. э. 41-54 йй). Ол яхудылары Римден ковуп чыкарды (Рес 18:1-4).

Инҗил – Тәзе Әхт.

Иң мукаддес отаг – Мукаддес чадырың иң ички отагы, соңрак бу ыбадатханада Әхт сандыгының сакланан ери болупдыр. («Мукаддес чадыр» ве «Ыбадатхана» сөзлериниң ашагында берлен суратлара середиң.) Сүлейманың гуран ыбадатханасында бу ички отаг дийлип атландырылды ве ол ерде керупларың шекили хем болупдыр. Ички отаг дашкы отагдан улы туты аркалы бөлүнипдир. Кануна гөрә, диңе баш рухана ички отага гирмәге ругсат берлипдир, ол хем диңе йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни гирип билипдир.

Мср 26:33; Лев 16:1-2; 1Пат 6:16-30.

1628‑нҗи сахыпадакы сурата серет.

Серет: Гүнәден сапланма гүни; Керуп; Мукаддес отаг; Мукаддес өй; Туты; Ыбадатхана.

Иордан дерясы – Җелиле көли билен Өли деңзиң арасындан акян деря. Гүндогарда Ысрайыл юрдуның арачәги хөкмүнде уланылыпдыр. Ысрайыллар Кенгана гирмезден өң бу дерядан гечипдирлер.

Еш 2:1.

Карта серет

Серет: Җелиле.

Иса – Исаның еврейче ады «Ешува» болуп, ол «Реб халас эдйәр» диймеги аңладяр. I асырда бу ат яхудылар үчин йөргүнли ат болупдыр.

Ишая пыгамбер – Ишая пыгамбер Яхуда патышалары Узыяның, Ётамың, Ахазың ве Хизкияның дөврүнде пыгамберлик эдипдир. Ол б. э. өң VIII асырда яшап гечди. Ишая билимли адам болупдыр, ол патышаның маслахатчысы хөкмүнде өмрүни Иерусалимде гечирипдир. Бу дөвүрде Ысрайыл патышалыгы Ассырия империясы тарапындан басылып алнып, Яхуда патышалыгы болса хемише ховп астында болупдыр. Ишаяның пыгамберликлериниң аглабасы Худайың Өз халкыны халас эдйәндиги барададыр, эмма шол бир вагтың өзүнде ол ысрайыллара пислик эдйәнлери, адалатсызлары ве бута чокунянлары Худайың хөкүм этҗекдигини дуйдурыпдыр. Ишая даш-төверегинде болуп гечйән вакалара дегишли гөрнүшлер гөрүпдир, шейле хем ол гелҗекде болҗак затлары гөрнүш аркалы өңден гөрүпдир, эсасан хем эҗир чекмек билен Худайың халкыны халас этҗек Гул барадакы гөрнүши гөрүпдир. Тәзе Әхтде бу пыгамберликлер Иса Месихде амала ашмак билен айдың әшгәр боляр.

2Пат 19-20; Иша 1, 6; Мат 4:14; 8:17; 12:17; Ёх 12:38-41; Рес 8:28-35.

Иерусалим – Иерусалим Давут пыгамбер билен Сүлейман пыгамбериң хөкүмдарлык эден дөврүнде Ысрайылың пайтагты болупдыр. Сүлейманың өлүминден соңра бу Яхуда патышалыгының пайтагты болупдыр. Бу шәхер Сион ады билен хем тутулыпдыр.

2Шам 5:6-15; 2ЙЙ 9:25; 2ЙЙ 11:5-17; Зеб 68:36.

Җ

Җ

1. Җебрайыл перишде
2. Җелиле
3. Җеннет
4. Җул гейинмек

Җебрайыл перишде – адамзада Худайың хабарыны гетирйән перишде. Көне Әхтде ол Даныел пыгамбере гөрнүп, оңа Худайдан гелен гөрнүшлери дүшүндирйәр. Тәзе Әхтде ол Зекаря гөрнүп, Яхяның догулҗакдыгыны, шейле-де Меръеме гөрнүп, Иса Месихиң догулҗакдыгыны хабар берйәр.

Дан 8:14-19; 9:19-21; Лук 1:19,26.

Җелиле – Ысрайыл юрдуның демиргазык этрабы.

Мат 2:22; Иша 9:1.

Җеннет – грекче бу сөз «овадан баг» диймеги аңладяр. Тәзе Әхтде бу сөз Иса ынанянларың өлүмден соң гидйән аҗайып ерини аңладяр.

Лук 23:43; Айн 2:7.

Җул гейинмек – гадымы Ысрайылда адамлар эден гүнәсине тоба эдйәндиклерини гөркезенлеринде я-да кимдир бириниң ясыны тутанларында, җул гейнипдирлер ве күлүң үстүнде отурыпдырлар я-да депелеринден күл сепеләпдирлер. Умуман бу гам-гуссаны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2Шам 3:31; Нех 9:1; Мат 11:21.

К

К

1. Канун
2. Канун китабы
3. Кемош
4. Кенган
5. Кенганлар
6. Керуп
7. Кесетлер
8. Кейнлер
9. Кәкилик оты
10. Көне Әхт
11. Күл үстүнде отурмак

Канун – Төврадың бәш китабы: муңа сежде, мукаддес өй, байрамлар, гурбанлыклар ве садакалар дегишли болуп, иң эсасы хем Худайың халкы хөкмүнде ысрайылларың нәхили яшамалыдыкларына дегишли Худайың берен канунларындан ыбарат. Бу көпленч Мусаның кануны (Еш 8:29) я-да Мукаддес канун (Мат 23:23) дийлип атландырылыпдыр. Кануның эсасы бөлеги Он табшырыкдыр (Мср 20:1-17; Кан 5:6-21).

Серет: Канун китабы; Төврат.

Канун китабы – муңа Реббиң берен канунларындан ыбарат болан Канун таглыматы китабының бир бөлеги я-да Төврадың бәш китабы дегишлидир.

Кан 30:9-10; Еш 1:8; Гал 3:10.

Серет: Төврат.

Кемош – Мовапларың худайы.

1Пат 11:7, 33; Йрм 48:13,46.

Серет: Моваплар.

Кенган – Нухуң агтыкларының бириниң ады. Онуң несиллери болан кенганлар Ортаер деңзи билен Иордан дерясының аралыгында орнашыпдырлар, шонуң үчин ол ере Кенган ады берлипдир. Соңра олар ысрайыллар тарапындан басылып алныпдыр.

Гчк 9:18; 12:5; Мср 6:4; Еш 5:12.

Кенганлар – кенганың илаты гарышык болуп, финикиялылара якын болупдыр. Кәвагт бу сөз ол ерде яшан әхли тирелери аңладып, умумы уланылыпдыр, кәте диңе бир тирәни гөркезмек үчин уланылыпдыр. Соңра олар Кенганы басып алан ысрайыллар тарапындан өлдүрилипдир, дири галанлары-да ковлуп чыкарылыпдыр.

Гчк 12:6; 15:18-21; Еш 16:10.

Керуп – ганатлы перишделер. Олар Эрем багында яшайыш дарагтыны горапдырлар. Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң гөрен гөрнүшинде керуплар Худайың тагтының депесинде ерлешипдир. Әхт сандыгының үстүнде ганатларыны гапагың үстүне яйып отуран ики саны керубың алтындан ясалан кешби бар.

Гчк 3:24; Мср 25:18-22.

Серет: Әхт сандыгы; Перишде; Серафлар.

Кесетлер – илки Месопотамиядакы дүзлүкде, соңра Бабыл шәхеринде яшан тире. Кесетлер ол ердәки яшан тирелериниң арасында иң гүйчли тире болупдыр ве шонуң үчин оларың ады көпленч тутуш бабыллылары аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Эзр 5:12; Иша 47:1.

Серет: Бабыл.

Кейнлер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдунда яшан халкларың бири.

Гчк 15:19; 4:11; 1Шам 15:6; 27:10; 1ЙЙ 2:55.

Серет: Кенган.

Кәкилик оты – якымлы ыслы өсүмлик. Руханы бир богдак кәкилик отуны сува я-да гана батырып, тәмизлемек үчин адамларың я-да бейлеки затларың үстүне сепипдир.

Лев 14:4,6; Зеб 50:9.

Серет: Мурдар; Тәмиз.

Көне Әхт – ол Төвратдан, Зебурдан, Тарыхы, Даналык ве Пыгамберлик китапларындан ыбарат. Бу китаплар Иса Месих гелмезден өң язылыпдыр, оларың кәбиринде Онуң гелҗекдиги барадакы пыгамберликлер бар.

Серет: Пыгамберлик этмек; Тәзе Әхт; Төврат; Зебур.

Күл үстүнде отурмак –

Серет: Җул гейинмек.

Л

Л

1. Ладан
2. Левилер
3. Лира
4. Ливан
5. Ливятан
6. Лолы
7. Лут

Ладан – гырымсы агаҗың гүр япрагындан чыкян шире. Шире гатаяр ве якымлы ыслы шепбик хөкмүнде сатыляр, оны оврадып, ондан дерман ясаярлар.

Гчк 37:25; 43:11.

Левилер – Левилер Якубың оглы Левиниң несиллеридир. Леви тиреси үч уруга бөлүнипдир: Гершоның, Кохадың ве Мерарының несиллери. Мусаның дөврүнде Худай леви тиресинден болан Харун пыгамбериң несиллерини руханылыга сайлапдыр; бейлеки левилериң әхлисини Мукаддес чадырда хызмат эдип, руханылара көмеклешмәге белләпдир. Диңе шу тирәниң өзбашдак мүлк ери болмандыр, себәби оларың везипеси Мукаддес чадырда, соңра ыбадатханада хызмат этмек болупдыр. Шонуң үчин булара мүлк ер бейлеки тирелерден бөлүнип берлипдир.

Мср 6:25; 38:21; Лев 25:32ф; Чөл 3:6.

Серет: Руханы.

Лира – Ысрайылда ве онуң даш-төверегиндәки үлкелерде уланылан киришли саз гуралы. Ол улы гөврүмли арфа меңзеш болупдыр.

Гчк 4:21; 1Шам 16:15-23; Зеб 70:22.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ливан – Ысрайылың демиргазык арачәгинде ерлешйән даглык юрт, ол кедр токайлыгы билен мешхур болупдыр. Сүлейман патыша Иерусалимде көшгүни ве ыбадатхананы Ливаның кедр хем бейлеки агачларындан гурупдыр.

1Пат 5:6-10; Эзр 3:7; Иша 60:13.

Ливятан –

Серет: Аждарха.

Лолы – газанч үчин тенини сатян аял.

Сүл 9:3; Хош 4:14; Як 2:25; 1Кор 6:15,16.

Лут – Ыбрайым пыгамбериң доганының оглы. Ол овнуклы-ирили маллары ве чадырлары билен Содом галасының төверегиндәки дереде месген тутупдыр. Соңра Реб Содом билен Гомора шәхерлериниң икисини вейран эдипдир, йөне перишделер Луты машгаласы билен биле халас эдипдирлер. Лут мовапларың ве аммонларың атасыды, соңра онуң несиллери Ысрайылың душманы болупдырлар.

Гчк 12:4–14:16; 19:1-36; 2Пет 2:7,8.

М

М

1. Мадай
2. Манна
3. Маскил
4. Меҗлис
5. Меръем
6. Месх ягы
7. Месих
8. Месопотамия
9. Мейлетин садака
10. Мезмур
11. Мәликсадык
12. Мидянлар
13. Микайыл
14. Миктам
15. Миллетлер
16. Милло
17. Мирас
18. Молек
19. Моваплар
20. Мукаддес
21. Мукаддес чадыр
22. Мукаддес чөрек
23. Мукаддес даг
24. Мукаддес отаг
25. Мукаддес өй
26. Мукаддес Рух
27. Мурдар
28. Муса пыгамбер
29. Мут лабен
30. Мүр
31. Мүрзе

Мадай – хәзирки гүнбатар-демиргазык Эйранда ерлешйән гүйчли патышалык. Парс империясында мадайлар парслар билен биле бир патышалыкда гуллук эдипдирлер. Шонуң үчин оларың канунларына «Медес ве парс канунлары» дийлипдир.

2Пат 17:6; Эст 1:19; Дан 6:8,12,15; Рес 2:9.

Серет: Парс империясы.

Манна – Ысрайыллар Синай чөлүнде азашып йөркәлер, Худай тарапындан асмандан яган иймит.

Мср 16:31-35; Чөл 11:6; Зеб 77:24; Ёх 6:31-58.

Маскил – Зебур китабында бир айдымың гөрнүши. Олар бирнәче максатлар үчин язылыпдыр: гудратлы ишлери үчин Худайы шөхратландырмак; халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы гынанҗына яс тутмак; шейле хем алкыш айтмак ве ялбармак үчин.

Зеб 31; 41; 52; 89; 142.

Серет: Мезмур; Зебур.

Меҗлис – Мукаддес Китапда бирнәче меҗлис агзалып гечилйәр. Оларың икиси иң мөхүмидир:

1. Худайың меҗлиси.

2. Яхудыларың меҗлиси. Худайың меҗлисине перишделер ве гөгүң башга ылахы барлыклары йыгнанярлар. Яхудыларың меҗлисине иң мөхүм яхуды адамларындан етмиш бириси дегишли болупдыр. Оларың арасында фарисейлер ве саддукейлер болуп, Баш руханы меҗлисе баштутанлык эдипдир. Римлилериң хөкүмдарлыгы астында меҗлисиң раят ве җенаят ишлерине гарамага ыгтыяры болупдыр, йөне хич кими хөкүм этмәге хукугы болмандыр.

Эйп 15:8; Зеб 81:1; 88:6: Мар 14:53-65; Рес 4:1-22.

Меръем – Тәзе Әхтде Меръем атлы бирнәче аял бар:

1. Исаның эҗеси Меръем.

2. Магдалалы Меръем. Иса Магдалалы Меръемден еди саны эрбет рухы чыкарды ве Меръем Исаның ызына эериҗилериң бири болды (Мат 27:55-56; Мар 16:9; Лук 8:2; Ёх 20:1-2; 11-18 ве бейлеки бөлеклер).

3. Бейтаниядакы Меръем. Ол Марта билен Лазарың доганыды. Ол Исаның аягуҗунда отурып, Онуң өвүтлерини диңледи (Лук 10:38-42; Ёх 11:1-5; 12:1-7).

4. Якуп билен Юсубың эҗеси Меръем. Бу Меръем Клеопасың аялы Меръем болмагы ахмал, йөне бу анык дәл (Мат 27:56; Мар 15:40; 16:1; Лук 24:10).

5. Ёханнаның (оңа Марк хем дийипдирлер) эҗеси Меръем. Бу Меръемиң Иерусалимде өйи болупдыр ве Иса шәгиртлери билен ол ерде душушыпдыр (Рес 12:12).

Месх ягы – кимдир бириниң Реббе багыш эдилендигиниң я-да мукаддес эдилендигиниң нышаны хөкмүнде онуң депесине яг гуйлупдыр я-да сепилипдир.

Мср 25:6.

Серет: Яг гуймак, Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Месих – бу ат «депесинден яг гуйлан адамы» аңладыпдыр. Көне Әхтде кимдир бириниң депесинден яг гуймак онуң руханы я-да патыша хөкмүнде Худай тарапындан айратын сайланандыгының нышаны болупдыр. Месих диен ат яхудылар тарапындан уланылып башланыпдыр ве олар муны Худайың олара ибермеги вада берен Патышасының ады үчин уланыпдырлар. Бу Патыша хемишелик хөкүм сүрмелиди ве Ысрайылы душманларындан халас этмелиди. Иса ынанянлар ве Оңа эерйәнлер Исаның Месихдигине, Онуң әхли адамлары халас эдип, Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан сайланып иберилендигине ынанярлар. Грекче Месих сөзи «Христос» диймекдир.

Мат 1:1; Мар 8: 27-29; Лук 2:11; Ёх 20:31; Рес 18:28.

Серет: Худайың оглы; Яг гуймак.

Месопотамия – гадымы дөвүрде Евфрат дерясының гүнбатарындан Тигрис дерясының гүндогарына ченли болан аралык Месопотамия дийлип атландырылыпдыр. Бабыллылар ве ассыриялылар билен бирликде көп гадымы медениетлер бу ерде башланыпдыр.

Гчк 24:10; 25:20; Рес 2:9; 7:2.

Мейлетин садака – бу дүрли себәплер үчин Худая гетирилен дүрли гөрнүшли садакалар болупдыр. Меселем, адамлар мейлетин яг, якымлы ыслы түтетги, гейим-геҗим, агач, күмүш ве Мукаддес чадырың гурлушыгы үчин бейлеки затлары гетирипдирлер (Мср 35:20-29). Эмма шахсы себәплер үчин гурбанлык я-да садака ислендик гөрнүшде мейлетин берипдирлер.

Мср 35:29; 36:3; Лев 7:16.

Мезмур – Зебур китабында айдымың бир гөрнүши. Бирнәче максатлар үчин: Худайы шөхратландырмак үчин, халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы эҗир чекмелерине яс тутмак үчин, патышаны беллемек, Худая миннетдарлык билдирмек, ыбадатхана баряркаң шатланып айдым айтмак; Худая ялбарып дога-дилег этмек үчин язылан айдымлардыр. Бу айдымлар Зебур китабында топланандыр. Исаның ызына эерйәнлер бир ере үйшенлеринде, мезмур айдыпдырлар.

Зеб 5:1; 18:1; Эфе 5:19; Кол 3:16.

Серет: Зебур.

Мәликсадык – Иерусалимиң гадымы патышасы ве руханысы. Онуң ады «догрулык патышасы» диймеги аңладяр. Көне Әхтде Мәликсадык Ыбрайым пыгамбере душяр ве оңа пата берйәр (Гчк 14:17-20). 109-нҗы мезмурда Мәликсадык «мүдимилик руханы» дийлип атландырыляр ве Еврейлере хат китабының 5‑нҗи бабының 6-нҗы аядында Иса «Мәликсадык дереҗесиндәки» руханы хөкмүнде танышдырыляр. Иса Худайың сагында отурян мүдимилик Баш Руханыдыр ве Ол месихилер үчин төвелла эдйәр.

Мидянлар – Ыбрайым пыгамбериң оглы Мидяның несиллери (Гчк 25:1,2). Муса өмрүни Мидян юрдунда гечирипдир, Мидян Синай ярым адасының бир бөлеги болмагы ахмал. Сердарлар дөврүнде мидянлар ысрайылларың эсасы душманы болупдыр. «Мидянлар» ве «Ысмайыллар» диен сөзлер кәте чалшырылып уланылыпдыр (Гчк 37:25-29).

Гчк 25:1,2; 37:25-29.

Серет: Ысмайыл пыгамбер.

Микайыл – хер миллетиң өзүниң сердар перишдеси болупдыр диен пикир бар, оларың херекетлери өз миллети билен баглы болупдыр. Бу барада илкинҗи гезек Даныел пыгамбериң китабында парс ве грек сердарларының перишдеси, шейле хем Ысрайылың сердары Микайыл перишде барада айдыляр.

Дан 10:13,20; 12:1.

Миктам – Зебур китабында габат гелйән айдымың гөрнүши.

Зеб 15:1.

Миллетлер – Мукаддес Китапда бу адатча яхуды дәл миллетлери аңладыпдыр. Ысрайыл халкы Худай тарапындан Онуң халкы болмак үчин сайланыпдыр, эмма Худай әхли миллетлериң халкларының халас болмагыны ве оларың хем Өз халкы болмагыны исләпдир.

Лев 26:12; Эфе 2:11-13.

Милло – топрак билен долдурылан җайрык я-да бошлук ер. Кәте бу сөз галаның диварына чыкмак үчин гурлан япгыды аңладыпдыр.

2Шам 5:9.

Мирас – тутуш Кенган юрды Худай тарапындан ысрайыллара мүдимилик мирас хөкмүнде сөз берлипдир. Ешуваның дөврүнде ер биҗе боюнча Ысрайылың он ики тиресине пайланып берлипдир, шейлеликде, хер тирәниң өз ери болупдыр ве мирас хөкмүнде несилден несле гечипдир. Муңа гарамаздан, ысрайыл халкы Худайың Өз «мирасы» хөкмүнде суратландырылыпдыр. Ине, шонуң үчин Худай билен ысрайыл халкының арасындакы әхте гөрә, Ол диңе оларың Худайы болупдыр, олар болса Онуң халкы болупдыр. Ким Иса ынанян болса, онуң мирасы Худайың Шалыгыдыр ве бакы яшайышдыр.

Мср 32:13; Еш 13:6-8; Зеб 33:12; Як 2:5.

Молек – аммонларың эсасы худайы. Адамлар кәте өз чагаларыны Молек худайына гурбанлык бермек билен оңа сежде эдипдирлер. Худайың кануны бу адаты өрән язгарса-да, бир гезек хатда ысрайыл халкы-да Иерусалимиң голайындакы Хинном җүлгесинде огул-гызларыны Молек худайына хөдүр этди.

Лев 18:21; 20:2-5; 1Пат 11:7; Ер 32:35.

Моваплар – Ыбрайым пыгамбериң егени Лутуң несиллери. Олар Өли деңзиң гүндогарындакы Мовап юрдунда яшапдырлар. Моваплар өзлериниң эсасы худайы хөкмүнде Кемоша сежде эдипдирлер. Оларың геплешик дили еврей дилине дегишли болупдыр. Олар Ысрайылың душманы болупдырлар ве көпленч Ысрайылың пыгамберлери тарапындан паш эдилипдирлер. Муңа гарамаздан, Рут ак йүрекли моваплы аял болупдыр. Бабыллылар моваплары дерби-дагын эдипдирлер.

Иша 15-16; Ер 49; Зеп 2:8-11.

Мукаддес – Төвратда «мукаддес» адаты максатлар үчин дәл-де, Худайың максатлары үчин айры гойлан диймеги аңладяр. Бу руханылара я-да ысрайыл халкына, я-да Мукаддес чадыр ве гурбанлык сыпасы ялы затлара дегишлидир. Мукаддес эдилен адамлар я-да затлар пәк сакланылмалыды. Мукаддес Китапда мукаддес адамларың пәклигине оларың ахлак хәсиетлери хем дегишли болупдыр: «Өзүңизи чагыран Худайың мукаддес болшы ялы, сиз хем әхли эдйән ишлериңизде мукаддес болуң» (1Пет 1:15).

Мср 3:5; 16:23; 19:6; 25:8; Иша 6:3.

Мукаддес чадыр – Мукаддес чадыр Әхт сыпасыны ве ыбадат үчин бейлеки энҗамлары ерлешдирмек үчин гурлан чадырдыр. Тутуш гурлуша Мукаддес чадыр дийлипдир (1622‑нҗи ве 1628‑нҗи сахыпадакы суратлара серет). Мукаддес чадырың ичинде ики отаг болупдыр: мукаддес отаг ве иң мукаддес отаг. Чадыр гечиниң йүңүнден эдиленди ве онуң диварының ич тарапы овадан тутулар билен өртүленди. Онуң төвереги хаят билен гуршалып, дашына хаят айланыпдыр. Мукаддес чадыр билен онуң ховлусына Худайың мукаддес өйи дийлипдир. Ысрайыллар чарва адамлар болупдырлар, шонуң үчин олар гөченлеринде, чадыры сөкүп алып, өз янлары билен әкидипдирлер. Мукаддес чадыр Реббе йүз тутулян чадыр хөкмүнде хем белли болупдыр. Ховлуда Худая садакалар ве гурбанлыклар хөдүр этмек үчин гурбанлык сыпасы, шейле хем руханылар ювнар ялы сувдан долы бүрүнч леген дурупдыр. Өңки дөвүрдәки гөчме мукаддес чадыр Сүлейманың дөврүнде дашдан ве агачдан салнан ыбадатхана билен чалшырылыпдыр.

Мср 26:1-35

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Реббе йүз тутулян чадыр; Ыбадатхана. 1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Мукаддес чөрек –

Серет: Хөдүр чөреги.

Мукаддес даг – Иерусалимдәки даг, ол ерде ыбадатхана гурлупдыр ве сежде эдилипдир (адатча Сион дагы билен мешхур болупдыр).

Серет: Иерусалим; Сион.

Зеб 2:6; 14:1; 98:9; Иша 27:13; Ёл 2:1-2.

Мукаддес отаг – Мукаддес чадырдакы отаг, ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер. Мукаддес отагың ичинде якымлы ыслы гурбанлык сыпасы, чырадан, үстүнде хөдүр чөреклери болан хантагта барды. Бу отаг Иң мукаддес отагдан туты аркалы бөлүнипдир. Сүлейман чадыры ыбадатхана билен чалшанда, бу отаг дашкы отаг ады билен, Иң мукаддес отаг болса, ички отаг ады билен белли болупдыр.

Мср 26:30-34; 1Пат 6:14-18

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Ыбадатхана.

Мукаддес өй – бу ат Мукаддес чадыра ве онуң хаядына, соңрак болса ыбадатхана дегишлидир. Ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер.

Мср 25:8; 36:1; Лев 19:30; 1ЙЙ 22:19; Зеб 23:3.

Мукаддес Рух – Худайың Рухы болуп, Ол дүнйәде гудрат аркалы херекет эдйәр. Көне Әхтде Худайың Рухы адамлара инип, олар пыгамберлик эдипдирлер. Тәзе Әхтде Иса ынанянларың хеммеси Мукаддес Рухы кабул эдйәрлер.

Эйп 33:4; 1Шам 19:20; Рим 8:15.

Серет: Рух.

Мурдар – гадымы Ысрайылда эгер адам дини тайдан тәмиз болмаса, ол мурдар хасапланыпдыр. Левилер ве Чөлде китапларында нәхили адамың мурдар хасапланяндыгы беян эдилендир. Ысрайыллар Мукаддес өйде борчларыны ерине етирмәге башланларында, Худай олара бу ери мурдар этмезлиги буюрды. Иса адамы хакыкатдан нәмәниң мурдар эдйәндигини, ягны йүрекден чыкян эрбет пикирлериң ве херекетлериң мурдар эдйәндигини өвредйәр.

Лев 15:31; Эзк 5:11; Мат 15:11.

Серет: Тәмиз.

Муса пыгамбер – Ысрайыллар Мүсүрде гулчулыкда боланларында, Муса пыгамбер олара баш болмак үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ол Мүсүр патышасындан ысрайылларың гидип, чөлде Реббе ыбадат этмеклери үчин ругсат бермегини сораяр. Йөне фараон мунуң билен Реб диңе Мүсүр топрагына биртопар бетбагтчылыклар индеренден соң ылалашяр. Муса халка энчеме йыллап чөлде ёлбашчылык эдйәр, эмма сөз берлен Кенган юрдуны диңе узакдан гөрүп билйәр. Мукаддес Китабың илкинҗи бәш китабы Төврат хөкмүнде белли болуп, эсасан, Муса тарапындан языландыр.

Мут лабен – бу сөзүң манысы барада алымлар җеделлешйәрлер. Онуң «Лабениң өлүми» диен маныны аңладян болмагы мүмкин ве ол мезмурың нәме үчин языландыгының себәбини гөркезйәр. Белки, ол мезмурың нәдип айдым эдип айдыландыгыны я-да нәхили саз гуралында чалнандыгыны гөркезендир.

Зеб 9:1.

Мүр – мүр өсүмлиги гүр тикенли ве шахалы гырымсы агачдыр. Якымлы ыслы түтетги онуң шахаларындан алыняр ве ол гуранда гатаяр. Ол өрән гымматбаха түтетги болуп, атыр ясамак үчин яг билен гарыляр ве җеседи җайламага тайярламак үчин уланыляр. Мүрүң тагамы аҗы болупдыр. Бу агырыны еңиллешдирйәр дийип хем ынаныпдырлар. Бу хәсиетлериң, белки, эсгерлериң оны шераба гарып, Иса берендиклери билен баглы болмагы хем ахмал (Мар 15:23).

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Наг 5:5.

Мүрзе – мүрзәниң эсасы кәри ресминамаларың гөчүрмесини тайярламакдыр. Шейле хем олар хатлары, карарлары ве бейлеки ресминамалары языпдырлар, олар пайхаслы ве дүшүнҗели хасапланыпдыр. Мүрзелер язып билйәндиклери үчин, кәте малие язгыларыны хем саклапдырлар. Мүрзелер көпленч патыша билен якындан ишләнсоңлар, оларың кәбири ресминамаларың гөчүрмесини ерине етирмеклиги ве ёлбашчы болмаклыгы газаныпдыр. Исаның дөврүнде олар Төврат мугаллымлары хөкмүнде белли бир топары аңладыпдырлар.

2Пат 12:10; 25:9; Эст 8:9; Эзр 7:6,10,11,21; Ер 8:8.

Н

Н

1. Надан
2. Нард
3. Назыр
4. Нефиллер
5. Негеп чөли
6. Новбахар огул
7. Нух пыгамбер

Надан – Сүлейманың пәхимлери китабында надан адам барада көп гүррүң эдилйәр. Надан самсык дәл-де, эйсем Худайың халаян ёкары ахлак дурмушында яшамага пайхасы кемлик эдйән адамдыр.

Кан 32:6; Сүл 1:22; 7:7; 9:6.

Нард – нард өсүмлигиң сүммүли ве онуң көкүнден алынян ыслы ягы болупдыр. Нарддан ясалан хошбой ыслы яг өрән гыммат болупдыр, онуң бахасы бир йылың иш хакына барабар болупдыр.

Наг 1:11; Мар 14:3.

Назыр – назыр мукаддеслик дереҗесини алан хем-де сач-сакгалыны сырман, сачыны өсдүрип, шерап хем гүйчли ичгилери ичмекден сакланып, өзүни Реббе багыш этмеги вада берен адам болупдыр. Бир гудрат аркалы өзүниң я-да Шимшон ялы эҗесиниң вадасы аркалы адам назыр болупдыр. Соңы билен шейле адам өзүни Худая багыш этмек вадасы аркалы айратын дереҗә эе болупдыр.

13:5,7; 16:17 Амо 2:11.

Нефиллер – Нефиллер өрән узын ве гүйчли адамлар болупдырлар, олар Гелип чыкыш китабының 6-нҗы бабында ылахы барлыкларың ве ынсан гызларының несиллери хөкмүнде ятланып гечилйәр. Соңрак, ысрайыллар Кенган юрдуны гөзден гечирмәге гиденлеринде, нефиллери (ягны нефиллерден гелип чыкан анаклары) гөрүпдирлер.

Гчк 6:4; Чөл 13:33.

Серет: Анаклар.

Негеп чөли – Ысрайылың гүнорта бөлегиндәки чөл.

Гчк 12:9; 13:1,3; 20:1.

Новбахар огул – гадымы гүнорта җемгыетинде илкинҗи доглан огул үйтгешик хасапланыпдыр. Ол огул какасы арадан чыкандан соң, машгаланың башы болупдыр, какасының патасыны алыпдыр, мирасдан ики эссе пай алыпдыр. Мүсүрде Песах вакасы болуп геченден соң, хер бир новбахар огул Худая дегишли болупдыр ве машгаласы оңа дерек садака берип, оны ызына сатын алып билипдир.

Гчк 49:3; 27; Мср 13:2; Кан 21:17.

Серет: Ызына сатын алмак.

Нух пыгамбер – Нух пыгамбер өз машгаласыны, шейле хем халал ве харам хайванлары халас этмек үчин Худай тарапындан гәми гурмаклыга чагырылан адам болупдыр. Ол Худайың назарында догры сайылыпдыр. Силиң сувлары чекиленден соңра, Худай онуң билен әхт эдишип, мундан бейләк хич вагт ер йүзүни сил билен вейран этмеҗекдигине сөз берйәр.

Гчк 5:29; 6:8; Иша 54:9; Лук 17:27: 1Пет 3:20; 2Пет 2:5; Ев 11:7.

О

О

1. Омын

2. Ондан бири

Омын – көпленч дога-дилеглер эдиленде, оны җемлемек үчин уланыляр. «Омын» сөзи «Гой, шейле болсун!» диймеги аңладяр. Бу еврейче «Бу хөкман» диен сөзе эсасланяр.

Чөл 5:22 Кан 27:15-26; Рим 1:25.

Ондан бири – гадымы Ысрайылда хасылың ондан бири Реббе берлипдир. Муны аммарлара йыгнап, руханыларың ве левилериң иймити үчин харчлапдырлар. Исаның дөврүнде адамың өндүрен өнүминден я-да гирдеҗисинден ондан бири ыбадатхана руханыларына берлипдир.

Чөл 18:21; Кан 14:22.

Ө

Ө

1. Өлүлер дүнйәси

2. Өй бутлары

Өлүлер дүнйәси – гадымы Ысрайылың халкы Өлүлер дүнйәси ериң ашагында дийип дүшүнипдир, эмма ол довзах дәлдир. Хер кес өленден соң, ол ере инипдир. Ол ер үмсүм, гараңкы ер болупдыр. Гоҗалык яшына етип өлениңден соң, ата-бабаларыңа говушмак оңатды, йөне яш өлмек говы дәлди. Якуп өз оглы Юсуп үчин яс тутса-да, өлүлер дүнйәсине инмек ислемеди. Бу ере Хеләкчилик ери хем дийлипдир.

Гчк 37:25; 42:38; 44:29,31.

Өй бутлары – өй бутларына бутпаразлар, кә халатда ысрайыллар тарапындан сежде эдилипдир. Олар өйлерде сакланып, кераматлы сайылыпдыр.

Гчк 31:19; 2Пат 23:24.

П

П

1. Парс империясы
2. Парз
3. Пата
4. Патрос
5. Перишде
6. Перизлер
7. Перман
8. Песах байрамы
9. Петир байрамы
10. Пилат
11. Пилиштлилер
12. Пурым байрамы
13. Пыгамбер
14. Пыгамберлик этмек

Парс империясы – Бабыл империясындан соң эмеле гелен гүйчли ве хас улы империя болупдыр. Парс империясы Гресиядан Мүсүре ченли ве Орта Азия ченли ерлери, шол санда Ысрайылы хем басып алыпдыр. Кәте бу империя «Мадай-Парс империясы» дийип атландырылыпдыр, себәби онуң дүзүмине гирен мадай миллети империяны доландырмакда ваҗып орны эеләпдир. Парс канунлары «Парсларың ве мадайларың канунлары» дийип атландырылыпдыр.

Эст 1:19; Дан 6:8,12,15.

Серет: Мадай.

Парз –

Серет: Канун.

Пата –

Серет: Ялкамак.

Патрос – Мүсүриң гүнорта бөлеги.

Иша 11:11; Йрм 44:1, 15; Эзк 29:14; 30:14.

Перишде – перишделер адамлар үчин Худайың хабарчылары ве векиллеридирлер. Олар Худайың хузурында яшап, хемише Оны алкышлаярлар. Керуплар ве Серафлар перишделериң бир гөрнүшидирлер. Мукаддес Китапда ики саны мөхүм перишдәниң: Микайыл билен Җебрайылың ады агзалып гечилйәр.

Гчк 3:24; 16:7-11; Иша 6:2.

Серет: Җебрайыл; Микайыл.

Перизлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири.

Гчк 13:7; Еш 3:10.

Перман –

Серет: Канун.

Песах байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он дөрдүнҗи гүни агшам белленилипдир. Бу бахар паслының ыз янында болупдыр. Шол агшам ысрайыл халкы Худайың өзлерини Мүсүр гулчулыгындан нәхили халас эдендигини ве Мүсүрден гайтмазының өң янында агшам гурбанлык җанлысының ганы аркалы өз новбахар огулларының нәхили азат боландыгыны ятлапдырлар. Адамлар гузы я-да гечи союп, хеммеси билеликде Песах нахарыны ийипдирлер, оны аҗы гөк отлар ве петир билен ийипдирлер.

Мср 12:1-13,21-51; Лев 23:5; Чөл 9:1-14, Кан 6:1-7.

Петир байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он бәшинден йигрими бири аралыгында белленилипдир. Бу байрам Песах байрамының ыз яны башлапдыр, Көне Әхтиң кәбир парчаларында бу ики байрам бир байрам ялы гөркезилипдир. Шол хепдәниң довамында ысрайыл халкы өзлерини Мүсүр гулчулыгындан Худайың нәхили алып чыкандыгыны ятлапдырлар. Адамлар өйлеринден әхли хамырмаялары чыкарып зыңыпдырлар, хамырмаялы чөрек иймәндирлер. Олар байрамың биринҗи ве единҗи гүнлери мукаддес йыгнанышык эдип, Худая гурбанлыклар хөдүрләпдирлер.

Мср 12:14-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Лев 23:6-8; Чөл 28:17-25; Кан 16:3-4,8.

Пилат – Исаның өвреден ве вагыз эден гүнлеринде Понтий Пилат Яхуданың үстүнден хөкүм сүрен Рим императорыдыр.

Мат 27; Рес 3:13.

Пилиштлилер – б. э. өң XIII асырың ахырларында Ысрайылың гүнорта-гүнбатарындакы кенаряка золагыны эелән халк. Пилиштлилер бәш саны шәхери: Газаны, Ашкелоны, Ашдоды, Гаты ве Экроны эсасландырыпдырлар. Б. э. өң XII асырда олар ер чәклерини гүндогар тарапа гиңелдип башлаярлар. Бу ягдай Кенган тарапдан өз чәклерини гүнбатара гиңелдйән ысрайыл халкы билен пилиштлилериң арасында душманчылык дөредипдир. Шейлеликде, хезрети Давут патыша тарапындан долы дерби-дагын эдилйәнчәлер, пилиштлилер Ысрайылың эсасы душманы болупдырлар.

2Шам 8:1; 1ЙЙ 18:1.

Пурым байрамы – бу байрам еврей халкының дурмушына Парс империясы дөврүнде гошулыпдыр. Бу еврейлериң сененамасы боюнча он икинҗи айың, ягны Адар айының он дөрдүне ве он бәшине, ирки бахарда белленилипдир. Бу ики гүнүң довамында ысрайыл халкы Эстериң дөврүнде өзлериниң долы ёк эдилмекден Худайың нәхили халас эдендигини ятлапдыр. Олар шатланыпдырлар, ийип-ичипдирлер ве бири-бирилерине совгат берипдирлер.

Эст 9:20-32.

Пыгамбер – Худайың хабарыны халка етирмек үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ыляс ялы ирки пыгамберлер (Гөргүрлер) Худая сыгынян топар болуп, кәте оларда үйтгешик теҗрибе болупдыр ве тәсин гудратлар гөркезипдирлер. Шамувел пыгамбер өзүни көпленч сердар хөкмүнде алып барыпдыр. Соңрак Ермея ялы пыгамберлере Худайдан аянлык инипдир ве олар бу аянлыклары халка етирипдирлер.

1Шам 3:20; 9:9; 10:5-11; 1Пат 17 – 18; Ер 1:5.

Пыгамберлик этмек – Худайың халка ниетлән хабарыны оңа етирмек. Бу хабарлар көпленч аянлыкларың ве дүйшлериң үсти билен берлипдир. Гадымыетдәки пыгамберлериң дөврүнде бу сөз пыгамбериң аша җошгунлык ягдайыны беян этмекде хем уланылыпдыр.

1Шам 10:5ф; Ер 2:8.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Р

Р

1. Рабби
2. Рахап
3. Рапалар
4. Реб
5. Реббе хөдүр эдилен чөрек
6. Реббе йүз тутулян чадыр
7. Реббиң гүни
8. Реббиң өйи
9. Реббиң сачагы
10. Ресуллар
11. Римлилер
12. Рух
13. Руханы

Рабби – еврейлер акыллы ве ваҗып адамлара йүзлененлеринде, «Рабби» сөзүни уланыпдырлар, бу мугаллым диймеги аңладяр. Бу сылаг-хорматы аңладян сөздүр. «Раббуни» диен сөз хем шу маныны аңладяр.

Ёх 1:38; 3:2; 20:16.

Рахап –

Серет: Аждарха.

Рапалар – Ысрайыл халкы басып алмаздан өң, Кенганда яшан халкларың бири. Анаклар ялы олар хем өрән узын ве даяв адамлар болупдырлар.

Кан 2:11, 20; Еш 12:4.

Серет: Анаклар; Кенган.

Реб – гадымы вагтларда Худайың адыны айтмакдан сакланмак үчин яхудылар Оңа «Адонай» дийип салгыланыпдырлар, бу эе я-да хоҗайын диймеги аңладыпдыр. Көне Әхтиң түркменче терҗимесинде Худайың ады Реб сөзи билен терҗиме эдилди, себәби бу хем ага я-да эе диймеги аңладяр. Б. э. өң III асырда Көне Әхт грек дилине терҗиме эдилипдир ве «куриос» диен грек сөзи Худайың ады үчин уланылыпдыр. Соңра Тәзе Әхт язылан вагтында шол бир «куриос» сөзи Иса Месих үчин уланылыпдыр ве көпленч Реб дийлип терҗиме эдилипдир.

Реббе хөдүр эдилен чөрек –

Серет: Хөдүр чөрек.

Реббе йүз тутулян чадыр – шейле хем бу ере Мукаддес чадыр хем дийлипдир, бу ерде руханылар өз борчларыны ерине етирипдирлер. Муңа Реббе йүз тутулян чадыр дийилмегиниң себәби Худай руханылара ве адамлара чадырың гирелгесинде гепләпдир (Мср 29:42-43). Шейле хем Муса Худай билен бу ерде душушыпдыр (Мср 33:7-11).

Мср 29:42-43; 33:7-11.

Реббиң гүни – адатча шол гүн кесеки миллетлер үчин җеза гүни, Худайың сайлан халкы үчин болса акланма я-да хасаплашык гүни дийлип пикир эдилипдир. Муңа гарамаздан, пыгамберлер шол гүн ысрайылларың хем гүнәлери үчин җезаландырылҗакдыгыны олара дуйдурыпдырлар. Тәзе Әхтде Реббиң гүни казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге Исаның гелҗек гүнүдир.

Ер 46:10; Амо 5:17-27; 1Сал 5:1-9.

Реббиң өйи – бу сөз Ыбадатхананы аңлатмак үчин уланылыпдыр.

1Пат 3:1; Мик 4:1.

Серет: Ыбадатхана.

Реббиң сачагы – бу гурбанлык сыпасы үчин башга сөз болуп, диңе Малакы китабында уланыляр. Тәзе Әхтде бу сачак йыгнак агзаларының бир ере үйшүп, нахар ийип, Исаның өлүмини ве тәзеден дирелмегини ятламакларыны аңладыпдыр.

1Кор 11:17-33.

Ресуллар – Иса Өзүниң якын ёлдашларындан, таныш шәгиртлеринден он ики саны ресулы сайлаяр. Ол адамлар Онуң билен биледилер ве Иса олара әхли зады өвредипдир; олар Исаның өленини ве тәзеден диреленини өз гөзлери билен гөрүпдирлер. Иса олары гөрен затларыны гүррүң бермеклери үчин ве Худайың Шалыгы барада вагыз этмеклери үчин адамларың арасына иберйәр. Олар Иса ынанян адамларың ёлбашчысы болярлар.

Мар 3:14; Лук 22:14; Рес 1:2; 1Кор 15:7.

Римлилер – Рим империясының илаты. Римлилер Исаның яшан дөврүнде Демиргазык Африканың кәбир бөлеклеринде ве Орта Гүндогарда, хәзирки тутуш Түркийәниң ве Европаның көп бөлеклеринде хөкүм сүрдүлер.

Рес 28:17.

Рух – еврейче «рух» диен сөз шемал диймеги, шейле-де адамзадың рухуны ве Худайың Рухуны аңладыпдыр. Тәзе Әхтде шейтан тарапындан ынсаның калбына орнашян эрбет рух барада хем гүррүң эдилйәр. Иса адамлардан бу эрбет рухлары ковуп чыкарды.

Серет: Мукаддес Рух.

Гчк 1:2; Мср 15:8; 1Шам 10:6,10; Ёл 3:2; Мат 12:45; Мар 9:25; Лук 11:26; 13:11; Рес 16:16.

Руханы – ол дини дессурлары ве хызматлары ерине етирмәге айратын укыплы адам болупдыр. Ысрайыл халкының арасында Муса пыгамбер аркалы берлен кануна гөрә, Мусаның агасы Харун пыгамбериң несли руханы болупдыр, олар Мукаддес өйде, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада хызмат этмәге сайланыпдырлар. Олар сежде этмәге, садакалар бермәге, дини дессурлары ве байрамлары беллемәге ёлбашчылык эдипдирлер. Руханыларың ишлери левилер тарапындан пайланыпдыр. Мукаддес отага, соңрак ыбадатхана гирмәге диңе руханылара ругсат эдилипдир.

Гчк 41:45; Мср 19:6; 30:30.

Серет: Баш руханы; Левилер; Мукаддес өй.

С

С

1. Сабат гүни
2. Садака
3. Саддукейлер
4. Саламатлык гурбанлыгы
5. Салгытчы
6. Салим
7. Самария
8. Сара

9. Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

10. Сежде этмек
11. Сеждегәх
12. Села
13. Серафлар
14. Сердар
15. Сидон
16. Синагога
17. Синай
18. Сион
19. Сион гызы
20. Содом
21. Сөвеш арабасы
22. Стоик таглыматчылар
23. Сур
24. Сурнай байрамы
25. Сува чүмдүрмек
26. Сүлейман пыгамбер
27. Сүннет
28. Сүннетсизлер
29. Сүргүн
30. Сыпа

Сабат гүни – бу еврейлерде хепдәниң единҗи гүни болуп, дынч алмак үчин айратын гүн хасапланыпдыр, бу анна гүни Гүн яшандан башлап, шенбе гүни Гүн яшанда тамамланыпдыр. Ол гүн мукаддес гүн сайылып, хич бир иш эдилмәндир. Исаның дөврүнде яхудыларың Сабат гүнүне дегишли көп дүзгүнлер болупдыр.

Гчк 2:3; Мср 16:23; Лев 16:31.

Садака – Өзүниң буйрушы ялы, Реббе садака хөкмүнде ысрайыллар руханылара галла, миве, яг, шерап, чөрек, мал-гаралар, пул, шай-сеп, эгин-эшик, алтын-күмүш гетирипдирлер. Эгер халк догры яшамаса, оларың садакасыны Реббиң кабул этмеҗекдигини пыгамберлер олара дуйдурыпдырлар (Иша 1:10-17).

Серет: Галла садакасы; Гурбанлыклар; Ичги садакасы; Мейлетин садака.

Саддукейлер – Саддукейлер яхудыларың арасында ёкары дереҗели, бай адамлар болупдырлар ве еврей меҗлисинде отурыпдырлар. Олар халкың Худай тарапындан Муса берлен кануна эермелидигине ынаныпдырлар, йөне соңрак бу канунлара гошулан дүзгүнлере ве адатлара ынанмандырлар. Олар адамың өленден соң дирелйәндигине ынанмандырлар. Шонуң үчин хем олар фарисейлер билен көпленч шу меселелер барада давалашыпдырлар.

Мат 16:1; Мар 12:18; Рес 4:1.

Серет: Фарисейлер; Меҗлис.

Саламатлык гурбанлыгы – бу гурбанлык хайсам болса бир говы зат үчин Худая миннетдарлык билдирмек үчин берлипдир, шейле хем Худая айдылан садака я-да мейлетин садака хөкмүнде берлипдир. Мал өлдүриленден соң, онуң бир бөлеги гурбанлык сыпасының үстүнде якылыпдыр, бейлеки бөлеги гурбанлык берйән адамың машгаласы ве руханы тарапындан ийлипдир.

Лев 3:1-17; 1Пат 9:25.

Салгытчы – Исаның дөврүнде салгытчылар яхудылары басып алан ве зорлук билен оларың үстүнден хөкүм сүрйән Рим империясы үчин ишләпдирлер. Шонуң үчин яхудылар салгытчылары йигренипдирлер. Мунуң үстесине-де салгытчылар көпленч өзлерине алмак үчин, адамлардан алмалысындан көп пул талап эдипдирлер.

Мат 9:10; 10:2-4; 21:31; Лук 18:8.

Салим – Иерусалимиң гысга ады.

Гчк 14:18; Зеб 75:3.

Самария –

1. Б. э. өң IX асырда Омры патыша демиргазык ысрайыл тирелериниң пайтагт шәхери хөкмүнде Самарияны беркарар эдипдир.

2. Исаның дөврүнде хем шәхериң ерлешен ери болан рим этрабының ады болупдыр.

1Пат 13:32; 16:24; 2Пат 17:24.

Серет: Ысрайыл.

Карта серет.

Сара – Сара Ыбрайым пыгамбериң аялы болупдыр. Онуң ады аслында Серай болупдыр, эмма Худай оңа Сара адыны берипдир. Ол өнелгесизди, эмма ахырсоңунда, гаррылык яшында Худайың гудраты билен бир огул догрупдыр.

Гчк 17:15.

Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери – аяллар (кәте эркеклер) Кенган худайларына сежде эдилйән ерлерде пул төлән адам билен җынс гатнашыгыны эдипдирлер. Олар бейле этмеклик топрагың бол хасыл гетирмегиниң кепили дийип пикир эдипдирлер. Кенгана яшамага гелен ысрайыллар хем олардан гөрелде алып, өзлериниң сеждегәхлеринде бу иши эдипдирлер.

1Пат 14:24; 15:12; 22:46; 2Пат 23:7; Хош 4:14.

Сежде этмек – гадымы дөвүрде ысрайыллар Реббе сежде этмек үчин өзлерини тәмизләпдирлер, дога-дилег эдипдирлер, мезмурлары айдым эдип айдыпдырлар, рухана садака гетирипдирлер. Буларың кәбири өзбашдак, я-да машгала билен, я болмаса улы топар болуп ерине етирилипдир. Кәбирилери муны өйде, башга бирилери болса сежде эдилйән ерде берҗай эдипдирлер. Ысрайыллар Реббе ислендик ерде сежде эдипдирлер, руханының ёлбашчылыгында Худайың халкы хөкмүнде ысрайыллардан хеммесиниң билеликде сежде этмеклери талап эдиленде олар үчин йөрите гүнлер ве байрамлар белленилипдир. Ысрайылың тутуш тарыхы боюнча оларың сежде этмеклерине башга миллетлер терс тәсир эдипдирлер, меселем, олар бут ясамак билен Худайың гахарыны гетирипдирлер.

Гчк 22:5; Мср 3:12; Зеб 5:8; Иша 44:15

Серет: Хызмат этмек.

Сеждегәх – Кенган динине уйянларың сежде эдйән ери я-да кераматлы ери: Ашера бутлары дикилипдир ве олара гурбанлыклар берлипдир, шейле хем топрагың хер йыл бол хасыл бермеги үчин лолучылык эдилипдир. Олар адатча бейик депелерде, шейле хем улы агачларың ашагында, байырларда, башга ерлерде лолучылык эдипдирлер. Бу ишлер хемише Реб тарапындан пыгамберлер аркалы паш эдилипдир.

Серет: Ашера.

Лев 26:30; 1Пат 3:2-4; 2Пат 23:1-28; Ер 7:31.

Села – Зебурда уланылян сөз. Манысы белли дәл, белки, сазың довамындакы сәгинме болмагы ахмал.

Зеб 3:1.

Серафлар – ганатлы перишделер. Ишая пыгамбер Худайың тәҗиниң дашындан пырланян серафлары гөрүпдир ве шейле дийип җар эдипдир: «Хөкмүрован Реб мукаддесдир, мукаддесдир, мукаддесдир» (Иша 6:3). Еврейче бу сөз «янянлар» диймеги аңладяр.

Серет: Керуп; Перишде.

Иша 6:2,6.

Сердар – Худай тарапындан сайланан ёлбашчылар. Сердарлар патыша болмаздан өң, өз душманлары билен урушмакда ысрайыл халкына ёлбашчылык эдипдирлер. Шейле хем олар Худайың ислегини халка етирипдирлер ве казы хөкмүнде дава-‑җенҗеллери чөзүпдирлер.

Чөл 25:5; Сер 2:16; Рут 1:1; 1Шам 7:6.

Сидон – бу шәхер хәзирки Ливаның кенарында ерлешипдир. Мукаддес Китабың дөврүнде ол сөвданың ве агач уссачылыгының меркези болупдыр, бу шәхер көп асырларың довамында дүрли халклар, ягны бабыллылар, греклер, римлилер тарапындан басылып алныпдыр.

Серет: Финикия.

Синагога – синагога яхудыларың, адатча, Сабат гүни йыгнанышян ери болупдыр, олар дога-дилег этмек үчин, окалян Төврадың аятларыны ве Худайың канунының дүшүндирилишини диңлемек үчин үйшүпдирлер. Тәзе Әхт дөврүнде синагогалар яхуды җемагатының бар еринде, тутуш Рим империясында болупдыр.

Мат 4:23; Мар 1:39; Лук 4:16; Ёх 9:22; Рес 9:2.

1629-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Синай – бу дагың бейлеки ады Хорепдир. Муса йүзүне Он Табшырык язылан ясы дашлары алмак үчин бу дага чыкыпдыр.

Мср 19:18; 24:16; 31:18; Зеб 67:18.

Серет: Хореп.

Сион – Иерусалимде ыбадатхана гурлан депе.

2Шам 5:7; 2Пат 19:31; Зеб 9:11; Иша 35:10

Серет: Сион гызы.

Сион гызы – бу сөз гошгы стилинде уланылып, Иерусалимиң илатыны аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Зеб 9:14-15; Иша 1:8; Лам 1:6; Мик 4:8.

Серет: Сион.

Содом – Содом Лут билен онуң машгаласының яшан шәхериниң ады. Содом билен Гомораның халкы көп неҗис ишлери эдипдирлер, шонуң үчин Худай бу шәхерлери якып вейран эдипдир.

Гчк 13:12; 18:16; Мат 10:15; Йхд 1:7.

Сөвеш арабасы – бир ата я-да бирден көп ата дакылан ики тигирли араба болуп, ол сөвеш үчин уланылыпдыр, көпленч онуң үстүнде ики саны сөвешиҗи адам болупдыр, оларың элинде ок-яйы я-да найзасы болупдыр.

Мср 14:6; Еш 17:16; 1Шам 13:5; 2ЙЙ 1:14.

1625-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Стоик таглыматчылар – Зино философың ызына эериҗилер. Зино адамлара өз дурмушына өзлериниң хөкүмдарлык этмегини өвредипдир ве яшайшы хич хили леззетиң я-да агырының тәсири етмезден кабул этмеги ныгтапдыр.

Рес 17:18.

Сур – айлагда ерлешйән гадымы Финикияның бир шәхери болупдыр, ол хәзирки вагтда Ливаның бир бөлегидир. Сур бай шәхер болуп, ол тәҗирчиликде ве маталары гөк реңке боямакда мешхур болупдыр.

Серет: Финикия.

Сурнай байрамы – Ол еврейлериң сененамасы боюнча Тишри айының бирине (муңа Этаным айы хем дийипдирлер), ягны единҗи айда белленилипдир. Бу гүйз паслының ирки дөврүнде болупдыр. Шол гүн ысрайыл халкы ишлемән дынч алыпдыр. Олар йыгнак үчин биле үйшүп, сурнайлар чалыпдырлар ве белленен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер.

Лев 16; 23:26-32; Чөл 29:7-11.

Сува чүмдүрмек – Яхя яхудылары гүнәлерине тоба эдендиклериниң нышаны хөкмүнде Иордан дерясында сува чүмдүрип чыкарыпдыр. Ирки месихилер тәзе иман эден адамлары ислендик сув бар болан ерде олары сува чүмдүрипдирлер, бу оларың инди Месихиң шәгиртлеридигини гөркезмек үчин эдилипдир.

Мат 3:11; Рес 1:5; 8:12.

Сүлейман пыгамбер – Давут пыгамбериң оглы, ол Давут өленден соң патыша боляр. Ол Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр, ысрайыл халкының гүйҗүни ве шөхратыны газаныпдыр, шейле хем көп санлы салгытлар, эсгерлер, сөвеш арабаларыны, аяллар эдинипдир. Ол аяллар бабатда говшакдыгына гарамаздан, тутуш ер йүзүнде иң акыллы адам сайылыпдыр.

2Шам 5:14; 12:24; 1Пат 1:39; 4:29-34; 10:1; 11:1-6.

Серет: Давут пыгамбер.

Сүннет – сүннет Худай билен Ыбрайым пыгамбериң несиллериниң, ягны ысрайылларың арасындакы әхтиң нышаны болупдыр. Бу оларың инди Худайың халкы боландыкларының ве Худайың таглыматына табын болҗакдыкларының нышаныны гөркезипдир. Сүннет кануна гөрә, огланҗыклар секиз гүнлүккә ерине етирилипдир. Ресулларың дөврүнде месихилериң арасында аслы яхуды дәллери сүннет этмек барада улы җедел болупдыр. Павлус мунуң билен разылашмандыр. Ол бу барада Галатя язан хатында, шейле хем бейлеки көп хатларында языпдыр. Ол Иса Месих аркалы Худай Өзи үчин тәзе адамлары ярадандыгыны айдяр ве онуң агзасы болмак үчин талап эдилйән екеҗе зат, ол хем Иса Месихе иман этмекдир диййәр. Сува чүмдүрилмек инди Худайың халкына дегишлидигиң нышаныдыр, Иса Месихе иман этмек аркалы Мукаддес Рухуң гүйҗи ве мерхемети билен Худая табын болмак ислегидир.

Гчк 17:10; Лев 12:3.

Сүннетсизлер – бу сөз Худайың Ыбрайым пыгамбер билен эден әхтине дегишли болмадык адамлары аңладыпдыр. Исаның дөврүнде бу сөз эсасан яхуды дәллере дегишли болупдыр.

Серет: Миллетлер.

Сүргүн – Мукаддес Китапда бу сөз яхуда халкының б. э. өң 586-нҗы йылда (Ёхаякым патышасы үчин б. э. өң 597‑нҗи йыл) топарлайын Бабыла сүргүн эдилендиги суратландырылыпдыр. Яхудалар ол ерде парс империясы Бабыл империясыны басып алянча яшапдырлар, соңра Куреш патышасы яхудалара Иерусалим топрагына доланмага ругсат эдипдир.

2Пат 19.

Сыпа – гадымы Ысрайылда ики дүрли сыпа болупдыр, биринҗиси дүрли гөрнүшли садакалары хөдүрлемек үчин ве хайванлары союп, якма гурбанлыгы хөкмүнде бермек үчин уланылыпдыр. Икинҗиси болса якымлы ыслы түтетги үчин уланылыпдыр.

1. Иң ирки гурбанлык сыпасы палчыкдан я-да дашдан, соңрак болса агачдан ве бүрүнчден ясалыпдыр (Мср 13:19-20; 20:24-25). Гурбанлык сыпасы ховлуда мукаддес чадырың дашында гойлупдыр (Мср 27:1-12). Ыбадатхана гурланда, уллакан гурбанлык сыпасыны ыбадатхананың ховлусында гоюпдырлар (2ЙЙ 4:1).

2. Түтетги сыпасы агачдан ясалып, сап алтына өртүлипдир (Мср 30:1-10). Хер гүн ирден ве агшам руханылар Худая садака хөкмүнде якымлы ыслы түтетги түтедипдирлер. Оларың икиси хем Мукаддес чадырда ве Ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүп дуран тутының өңүнде ерлешдирилипдир (Мср 26:33).

Серет: Мукаддес чадыр; Ыбадатхана.

1620-нҗи, 1621-нҗи ве 1627-нҗи сахыпадакы суратлара серет.

Ш

Ш

1. Шеминит
2. Шейтан
3. Шигаён
4. Шөхрат

Шеминит – сазың ады болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Шейтан – Ол Худайың ве Оңа уйян вепалы адамларың душманы болупдыр. Онуң ады «гүнәлейҗи» диймеги аңладыпдыр. Шейле хем оны иблис, җынларың хөкүмдары ве бу дүнйәниң хөкүмдары дийип атландырыпдырлар. Онуң пис ишини Эйюп китабында гөрмек боляр; Иса Өз сөзлери ве бейик гудратлары билен шейтандан үстүндигини гөркезйәр.

Эйп 1; Мат 4:3; Мар 3:23; Лук 13:16; Айн 2:20.

Шигаён – сазың ады болмагы әхтимал.

Зеб 7:1.

Шөхрат – Худайың шөхраты Мукаддес Китапда кәте ягты шөхле я-да от хөкмүнде, я болмаса булут хөкмүнде суратландырыляр. Адамлар Онуң шөхратыны чөлде сежде эдилйән ерлерде, перишделер пейда боланда гөрүпдирлер. Дүнйәниң ахырында Иса доланып геленде, Худайың шөхратына бесленип гелер.

Гчк 45:13; Мср 16:7, 10; 1Шам 4:21; Иша 6:3; Хош 4:7; Хаб 2:14.

Т

Т

1. Табшырык
2. Тегелек ховуз
3. Тәмиз
4. Тәзе Ай байрамы
5. Тәзе Әхт
6. Төврат
7. Төврат мугаллымы
8. Туты
9. Түтетги
10. Түтетги сыпасы

Табшырык –

Серет: Канун.

Тегелек ховуз – бүрүнчден ясалан улы ховуз. Ол ыбадатхананың ховлусында гойлуп, ичи сувдан долдурылыпдыр ве руханылар ондан эллерини ве аякларыны ювупдырлар.

1Пат 7:23-26; 2ЙЙ 4:2-6,10.

Тәмиз – Ысрайыллара тәмиз болмалыдыклары айдылыпдыр, себәби олар Худайың халкыды ве Худай мукаддесдир (Лев 11:44). Тәмиз болмак үчин олар харам хасапланян затлардан дашда болмалыдылар ве йыгы-йыгыдан ювнуп дурмалыдылар; шейле хем олары руханы тарапындан тәмизлемек герекди (Лев 14:1-7). Бир адамың гүнәси билен тутуш халк тәмиз болман билйәрди (Еш 22:17). Өйлери ве затлары хем тәмизлемек герекди (Лев 14:33-53). Мукаддес Китап хич кимиң өз йүрегини тәмиз саклап билмеҗекдигини өвредйәр, шонуң үчин хем адамлара Худайың мерхемети ве багышламагы герек (Сүл 20:9).

Серет: Кәкилик оты; Мурдар.

Тәзе Ай байрамы – еврейлер тәзе Айың пейда болмагыны хер айда улы байрам эдип белләпдирлер. Олар бу гүни сурнай чалмак билен ве якма гурбанлыгыны хөдүр этмек билен белләпдирлер.

Чөл 29:6; Эзр 3:5; Зеб 81:3.

Тәзе Әхт – бу дөрт Хош Хабардан, ресуллар тарапындан язылан дүрли хатлардан ве Аянлык китабындан ыбарат.

Төврат –

1. Худай тарапындан Муса пыгамбере берлен Мукаддес Канун.

2. Бу Канундан ыбарат болан Көне Әхтиң илкинҗи бәш китабы (Гчк – Кан). Бир гезек, Ёшыя патышаның шалык сүрен дөврүнде ыбадатханада Төврат тапыляр. Бу болса өңки патышаларың кәбирилериниң мунуң бардыгындан бихабардыкларыны аңладяр.

Серет: Канун.

2Пат 22:8-10; Мат 5:18.

Төврат мугаллымы – Исаның дөврүнде Төврат мугаллымлары канундан оңат баш чыкарыпдырлар ве синагогаларда окадыпдырлар. Олар еврейлериң баш меҗлисинде векилчилик этмек билен гүйчли топар болупдырлар. Бизиң Эзра китабындан гөршүмиз ялы, оларың топары мүрзелерден гелип чыкыпдыр, мүрзелер язгылары ве ресминамалары языпдырлар, эмма асырларың гечмеги билен олар хем еврей канунындан өкде баш чыкарыпдырлар, себәби олар оны дүйрленен кагыза гөчүрипдирлер ве оны долы җикме-җик билипдирлер.

Мат 2:4; 7:29; Лук 6:7; Ёх 8:3.

Серет: Мүрзе.

Туты – овадан безелен туты чадырда, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүпдир. Бу тутудан гечмәге йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни диңе баш рухана ругсат эдилипдир.

Мср 26:31-33; 2ЙЙ 3:14.

Серет: Мукаддес чадыр.

Түтетги – түтетги дүрли гөрнүшли өсүмликлерден ве агачлардан алныпдыр ве олар кесиленде, якымлы ыс берипдир. Олар чалт гатапдыр ве бөлеклере бөлүнипдир я-да овраныпдыр. Түтетги якылыпдыр я-да яг билен гарылып, дүрли максатлар үчин уланылыпдыр. Көне Әхт дөврүнде руханы түтетгини гурбанлык сыпасында мукаддес чадырда, соңрак ыбадатханада түтедипдир. Ысрайыл халкына муны галла билен гарып, садака хөкмүнде гетирмек хем буйрулыпдыр.

Мср 30:1-8; 34-38; Лев 1:1; 16:12; Мат 2:11; Лук 24:1.

Серет: Ладан; Мүр.

Түтетги сыпасы –

Серет: Сыпа.

У

У

1. Урым ве Туммым

Урым ве Туммым – Урым ве Туммым Худайың ислегини аян этмек үчин уланылыпдыр. Олар баш руханының гурсакчасында сакланыпдыр.

Мср 28:30; Лев 8:8; Кан 33:8.

Серет: Эфот; Гурсакча.

Ы

Ы

1. Ыбадатхана
2. Ыбрайым пыгамбер
3. Ыляс пыгамбер
4. Ынсан оглы
5. Ысхак пыгамбер
6. Ысмайыл пыгамбер
7. Ысрайыл
8. Ысрайылың он ики тиреси
9. Ызына сатын алмак

Ыбадатхана – Сүлейман патыша Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр (1Пат 6-7; 2ЙЙ 2-4). Бабыллылар бу ыбадатхананы вейран эдипдирлер ве онуң әхли гымматбаха затларыны Бабыла әкидипдирлер. Кәбир яхудылар Бабыл сүргүнлигинден доланып баранларындан соң, бу ыбадатхана б. э. өң 520 – 515‑нҗи йылларда тәзеден гурлупдыр. Хирод патышаның хөкүмдарлык эден дөврүнде (б. э. өң 37‑нҗи йылындан б. э. 4‑нҗи йылына ченли) бу ыбадатхана улалдылып, хас-да оваданлашдырылыпдыр. Бизиң эйямымызың 70‑нҗи йылында ыбадатхана римлилер тарапындан вейран эдилипдир ве хич хачан тәзеден дикелдилмәндир.

1Пат 5:5; 6:2 2Пат 25:8-17; Эзк 40-46; Нех 8.

Серет: Мукаддес өй.

1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ыбрайым пыгамбер – Ысрайыл халкының илкинҗи атасы. Ыбрайым пыгамбер дийип атландырылмаздан өң, онуң ады Ыбрам болупдыр. Ол чарва дурмушда яшапдыр, онуң аялы Сара, огуллары хезрети Ысхак ве хезрети Ысмайыл болупдыр. Хезрети Ысхагың оглы Якуп Ысрайылың он ики тиресиниң атасы болупдыр.

Гчк 11:27–12:8; 15:1-21; 17:5.

Серет: Ысхак пыгамбер; Ысмайыл пыгамбер; Якуп.

Ыляс пыгамбер –

Серет: пыгамбер.

Ынсан оглы – бу ат Зебурда ве Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң китабында ынсаны аңладыпдыр. Эмма ол Даныел пыгамбериң китабының 7‑нҗи бабында Худай тарапындан шөхрат ве соңсуз патышалык берлен киши үчин уланылыпдыр. Бу киши Месих болмалы дийлип дүшүнилипдир. Иса Худайдан ыгтыярлык алан хөкмүнде бу ады Өзи үчин уланыпдыр. Ол эҗир чекип өлди ве дирелип гөге гөтерилди, эмма Ол ене ере казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге гелер.

Зеб 8:5; 145:3; Мар 8:38; Ёх 3:13-14.

Ысхак пыгамбер – Худайың берен вадасына гөрә, Ыбрайымың Сарадан болан оглы. Ысхак Худайың ялкан адамы болуп, Якуп билен Ысавың какасыдыр.

Гчк 17:19-21; 21:3-12; 22:1-9; 27:1-46; 35:29.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Якуп.

Ысмайыл пыгамбер – Ыбрайым пыгамбериң Хаҗар атлы гырнагындан доглан новбахар оглы.

Гчк 16:11,15,16; 17:18-26; 25:9-17; 28:9; 36:3

Серет: Гырнак аял.

Ысрайыл – Якуп Пениелде Худай билен тутлушанда, Худай онуң адыны Ысрайыл дийип үйтгедйәр. Көне Әхтде Якубың несиллери он ики тирәни эмеле гетирип, ысрайыл халкы дийлип атландырыляр. Көне Әхтиң пыгамберлик ве гошгы язгыларында «Якубың» ады көпленч ысрайыл халкыны аңлатмак үчин уланылыпдыр. Сүлейман патышаның өлүминден соң, Демиргазыкдакы он тире Гүнортадакы яхуда хем бенямин тирелеринден айрыляр ве Ысрайыл адыны саклаяр. Ысрайыл патышалыгының Самарияда өз пайтагты болупдыр. Гүнортада ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Шонуң үчин хем Көне Әхтиң кәбир ерлеринде «Ысрайыл» сөзи диңе Демиргазыкдакы он тирәни я-да Демиргазык патышалыгыны аңладыпдыр, көпленч болса Ыбрайым пыгамбериң агтыгы Якубың әхли несиллерини аңладыпдыр. Мукаддес Китап бу халкың Худайың сайлан ве сөен халкы боландыгыны өвредйәр, оларың үсти билен Худай дүнйәниң әхли халкларыны ялкамагы карар этди. Ысрайыл Худай тарапындан горалды ве ялканды, Худай олар билен әхт баглашды ве олара үйтгешик вадалар берди. Шейле хем, Ысрайыл Худайың кануныны кабул этди ве Худай олара пыгамберлер аркалы гепледи.

Гчк 32:28; 46:8; 49:28 Мср 1:1; 2ЙЙ 10:16; 2ЙЙ 11:1; Иша 9:7.

Серет: Якуп; Яхуда.

Ысрайылың он ики тиреси – Ысрайыл (өңки ады Якупды) огулларының әхли несиллери, оларың атлары Рубен, Шимгон, Леви, Яхуда, Зебулун, Ысакар, Дан, Гат, Ашер, Нафталы, Бенямин ве ики саны ярым тире, Эфрайым ве Манаша. Эфрайым ве Манаша Юсубың огуллары болуп, олар Юсубың какасы Ысрайыл тарапындан айратын сөйлүпдирлер.

Гчк 35:23-26; 41:51-52; 48:5; 49:28; Мср 1:1-5; Еш 17:1-18; 1ЙЙ 2:1-2; 6:63.

Серет: Ысрайыл; Яхуда; Якуп; Юсуп.

Ызына сатын алмак – илкинҗи доглан хайванлар, шейле хем, адамлар Реббе дегишли болупдыр. Улы мерхемет эдип, Реб еврейлере новбахар огулларыны ве илкинҗи болан эшеклерини ызына сатын алмага ругсат эдипдир. Олар муны Худая бермек үчин рухана садака я-да гурбанлык гетирмек аркалы ерине етирипдирлер. Реб новбахар огулларыны Мүсүрде өлүмден нәхили халас эдендигини хемише ятламаклары үчин ысрайыллара када-канунлар берипдир.

Мср 13:13-15; 34:19-20.

Я

Я

1. Ябуслар
2. Яг
3. Яг гуймак
4. Яхуда
5. Яхудаларың дили
6. Яхуды
7. Якма гурбанлыгы
8. Якуп пыгамбер
9. Ялкамак
10. Яшулулар
11. Язык гурбанлыгы

Ябуслар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар хезрети Давут патыша тарапындан эеленйәнчәлер, Иерусалимде ве онуң төверегинде яшапдырлар.

Гчк 10:15; Еш 3:10; 2Шам 5:6; 1Пат 9:20.

Серет: Кенган.

Яг – адатча Көне Әхтде зейтун ягы. Зейтун ягы гадымы Ысрайылда бирнәче максатлар үчин уланылыпдыр. Ол чыраларың ягы үчин, яралары беҗермек үчин ве деридәки ёкушян яралары беҗермек үчин уланылыпдыр. Кәте ягы атыр билен гарып, якымлы ыс бермек үчин дерә ве сача чалыпдырлар. Гымматбаха яг кимдир бири патышалыга, руханылыга, пыгамберлиге сайлананда, онуң депесинден гуйлупдыр, шейле хем мукаддес затлары пәклемек үчин оларың үстүне серпилипдир. Шейлеликде, яг бүтевүлигиң, саг-саламатлыгың, Худайың Рухуның гудратының ве тәмизленмегиң нышаны болупдыр.

Мср 25:6; 29:7; Лев 7:10; 14:26; 1Шам 10:1.

Яг гуймак – сайланан адамың я-да бир задың үстүне зейтун ягыны гуймак билен йөрите хызмат үчин айры гойландыгыны аңлатмак. Кимдир бириниң депесине яг гуйлуп, ол патышалыга я-да руханылыга белленилипдир. Гурбанлык сыпасы, тутуш мукаддес чадыр мукаддес эдилмек үчин, оларың үстүне яг серпилипдир. Тәзе Әхтде месихилер шыпа алмак үчин дилег эдйән адамларының үстүне яг гуюпдырлар. Иса «Месих» дийлип атландырыляр, бу «яг гуйлан» диймеги аңладяр, ягны Худай тарапындан сайланып белленен диймекдир.

Мср 40:9,15; Лев 4:3; 1Шам. 16:13.

Серет: Месх ягы; Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Яхуда –Якубың он ики оглуның бириниң ады ве яхуда тиресиниң ата-‑бабасы. Яхуда тиреси бейик болупдыр, оңа мүлк пай дийлип берлен ер хем улы болупдыр ве «Яхуда» дийип атландырылыпдыр. Сүлейман патыша өленден соң, Демиргазык тирелер Гүнорта тирелеринден, ягны яхуда ве бенямин тиресинден айры чыканларында, бу ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Гүнорта патышалыгының Давут пыгамбериң несиллери болан өз патышалары болупдыр ве онуң пайтагты Иерусалим болупдыр.

Гчк 29:35; 35:22-23; 38:1-26; 49:8; Мср 31:2; Еш 15:1-12; 1Шам 17:12.

Серет: Ысрайыл.

Яхудаларың дили –

2Пат 18:26.

Серет: Еврей.

Яхуды – аслы еврей болан адам. «Яхуды» ады «Яхуда» сөзүнден гелип чыкандыр. Б. э. өң 586-нҗы йылда Яхуда патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр ве халк Бабыла сүргүн эдилйәр. Сүргүн дөврүнде ве ондан соң хем «яхуды» сөзи халкы ве ысрайыл тирелеринден болан ислендик адамы аңлатмак үчин гиңден уланылыпдыр. Адамзады халас этмек үчин ве Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Исаның Худай тарапындан иберилендигине ынанан илкинҗи адамлар яхудылар болупдыр.

Нех 1:2; Эст 3:4; 9:1-6.

Серет: Бабыл, Яхуда.

Якма гурбанлыгы – бу айратын гурбанлык болуп, мал сойландан соң, онуң әхли бөлеклери гурбанлык сыпасында бүтинлей якыляр. От якыландан соңра, гурбанлык отда янып түссә өврүлипдир. Асмана етйән бу гурбанлыгың түссесиниң ысы Худая ярапдыр.

Гчк 8:20; 22:2; Лев 1:2-17.

Якуп пыгамбер – хезрети Ысхагың оглы, Ыбрайым пыгамбериң агтыгы, ол Худай тарапындан вада берлен ялканыша эе болупдыр. Якуп Пениелде Худай билен гөреш тутанда, Худай Якубың адыны Ысрайыл дийип үйтгетди. Якубың он ики оглы болупдыр ве бу огуллар ысрайыл халкының он ики тиресиниң ата-бабасы болупдыр.

Гчк 25:19; 27:6; 32:22-30; 35:22-26.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Ысхак пыгамбер; Ысрайыл; Яхуда.

Ялкамак – Худайың ниети ве ислеги адамзады ялкамаклык болуп, бу Онуң ыкрар эден әхтиниң меркезинде ерлешйәр. Ыбрайым пыгамбериң үсти билен Худай ер йүзүндәки әхли адамлары ялкамаклыгы вада берди (Гчк 12:3). Бу вада Ыбрайым пыгамбериң несли болан Иса Месихиң үсти билен амала ашды (Гал 3:14). Мукаддес Китап Худайың диңе догры адамлары ялкаяндыгыны өвредйәр, себәби олар Худайы сөййәрлер ве Оңа табын болярлар. Тәзе Әхтде ялканмак дүшүнҗеси хас гиң, ягны муңа диңе бир байлык гирмән, эйсем бу ве индики дурмушда рухы тайдан ялканмак хем гирйәр. Иса эерйәнлер дирелиш гүнүнде Худайың өзлерини ялкаҗакдыгыны билйәрлер (Мат 25:34). Онуң манысы «нәлетлемек» сөзи билен гапма-гаршыдыр.

Гчк 1:22,28; 12:3; Кан 28:1-12; Мат 25:34; Лук 14:14; Эфе 1:3.

Яшулулар – Ысрайыл халкының бүтин тарыхының довамында, хатда Исаның дөврүнде яшулулар ёлбашчылык этмәге, өвретмәге ве адамларың үстүнден ыгтыярлыгы йөретмәге җогапкәр болупдырлар. Олар кәте өз борчларыны догры ве адалатлы берҗай этмәндирлер, шонуң үчин Худай олары пыгамберлериниң үсти билен язгарыпдыр. Йыгнакларда Исаның ызына эерйәнлериң арасында бу хызматы йыгнагың ёлбашчылары ерине етирипдирлер. Аянлык китабында яшулулар Иса Месихе иман этмек аркалы әхли халас боланлары аңладыпдыр.

Мср 3:18; 4:29; Лев 4:15; Кан 19:12; Рут 4:2,9; Иша 3:14; Айн 4:4.

Язык гурбанлыгы – эгер кимдир бири төтәнден гүнә эден болса я-да харам затлары эллән болса, онда бу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәсинден саплапдыр.

Лев 5:2-19.

Е

Е

1. Едутун
2. Ехошапат җүлгеси
3. Еврей

Едутун – ол 1ЙЙ 16:41-де беян эдилйән Давут пыгамбериң баш сазандаларының бири болан болмагы әхтимал; башга бир манысы «боюн эгдирмекдир».

1ЙЙ 16:41.

Ехошапат җүлгеси – бу ер Иерусалимиң голайындакы җүлге үчин уланылян атдыр, ягны ол Иерусалиме гаршы йыгнанан миллетлере Худайың ыглан эден җезасының беян эдилйән ери болупдыр. Ёвел китабының 3‑нҗи бабының 14‑нҗи аядында бу хөкүм җүлгеси дийлип атландырылыпдыр.

Ёв 3:2,12,14.

Еврей –

1. Аслы нәбелли көне сөз, бу ысрайыл халкы үчин уланылыпдыр. Шейле хем бу Ыбрайым пыгамбериң асыл гелип чыкышыны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2. Б. э. өң 586-нҗы йылда Бабыл сүргүни дөврүне ченли, эсасан, ысрайыл халкы тарапындан уланылан дил. Халк сүргүнден доланып геленден соң, оларың аглабасы бу диле дерек арамей дилинде гүрләпдир. Көне Әхтиң көп ери еврей дилинде язылыпдыр.

Гчк 14:13; 39:14,17; 40:15; 41:22; 43:32; Мср 1:15-19; 21:2; 1Шам 4:6

Серет: Арамей.

Ю

Ю

1. Юнус пыгамбер

2. Юсуп пыгамбер

Юнус пыгамбер – Ниневе халкының пис ишлери үчин олары Худайың вейран этҗекдиги барада дуйдурыш берен пыгамбер. Онуң дуйдурышы себәпли халк тоба этди ве Худай олары багышлады.

Юнус китабы.

Юсуп пыгамбер – Ысрайылың иң сөйгүли оглы, Эфрайым билен Манашаның какасы. Доганлары оны гул эдип сатдылар, эмма Худай оны халас этди ве Мүсүр патышасының «саг эли» этди. Ол ерде Юсуп доганларыны ве тутуш машгаласыны, шейле хем көп мүсүрлилери узак вагтлап болан гуракчылык дөврүнде ачлыкдан халас этмекде эсасы хызматы битирди.

Гчк 30:24-25; 37:1–50:26.

Серет: Фараон.

Й

Й

1. Йыгнагың хызматчысы
2. Йыгнагың ёлбашчылары
3. Йыгнак

Йыгнагың хызматчысы – Иса гөге гөтериленден соң ве Мукаддес Рух иненден соң, месихилер топарына окатмага ве хызмат этмәге белленен йөрите адамлар тарапындан ёлбашчылык эдилипдир. Мунда белли бир дүзгүн болмандыр, муңа гарамаздан Павлус өз хатларында нәхили адамларың ёлбашчылык этмелидиги барада анык гөркезмелер берипдир. Иса башгалара хызмат этмеклиге өрән ёкары баха берипдир.

Рес 14:23; 1Пет 5:1-4; 1Тим 3:1-13; Рим 16:1; 1Тим 5:17-21; Тит 1:5-9; Ев 13:7,17.

Йыгнагың ёлбашчылары –

Серет: Яшулулар.

Йыгнак – Тәзе Әхт дөврүнде Иса ынанянлар сежде этмек үчин Иерусалимдәки ыбадатханада йыгнанышыпдырлар. Мундан соң тизара олар өз өйлеринде йыгнанышып башлапдырлар. Хош Хабар тутуш Рим империясында вагыз эдиленсоң, йыгнаклар көп ерлерде гурналды. Бу гүнки гүн йыгнаклар дүнйәниң әхли ерлеринде гечирилйәр. Бу йыгнакларың әхлиси бир бейик Йыгнагың бөлүми хасапланып, онуң дүзүми Исаның дөврүнден тә шу гүне ченли месихилерден ыбаратдыр.

Мат 16:18; Рес 8:1; 9:31; Рим 16:5; 1Кор 11:18; Эфе 5:23-32; Айн 1:11.

З

З

1. Зебур
2. Зекат
3. Зыгыр
4. Зыярат нагмасы

Зебур – 150 мезмурдан ыбарат топлум, оларың көпүси Давут пыгамбер тарапындан языландыр. Зебур Көне Әхтиң бир бөлегидир.

Серет: Давут пыгамбер; Көне әхт; Мезмур.

Зекат –

Серет: Ондан бири.

Зыгыр – Орта Гүндогарда өсүмлигиң бир гөрнүши. Зыгыр үйшмегини йыгнап, сувда эзипдирлер, соңра гурадып, сүйүмини айратын алып, ондан йүплүк өрүпдирлер ве ондан непис мата докапдырлар. Ахырында, докалан зыгыр мата йүң мата гаранда гыммат хасапланыпдыр, себәби оны ыссы ховада геймек якымлы болупдыр ве оны өндүрмек кын болупдыр. Руханы гейимлериниң кәбирлери зыгыр матадан докалыпдыр.

Мср 9:31; 25:4; 26:1; Лев 6:10; 16:4; Сүл 31:13; Дан 10:5.

Зыярат нагмасы – Еврейче «ёкары чыкян айдым» диймекдир. Бу айдым дагың ёкарсында ерлешйән ыбадатхана чыкыланда айдылыпдыр. Бу айдымлар дини байрамчылыклар үчин Иерусалиме баряркалар, ёлда зыяратчылар тарапындан айдылып, ыбадатханада байрамчылыгың бир бөлеги хөкмүнде сежде эдипдирлер. Бу сөз кәбир мезмурың еврейче адының бир бөлегидир.

Зеб 119-133.

Table of Contents

Гириш

Ёханнаның хош хабары

- 1‑нҗи бап
- 2‑нҗи бап
- 3‑нҗи бап
- 4‑нҗи бап
- 5‑нҗи бап
- 6-нҗы бап
- 7‑нҗи бап
- 8‑нҗи бап
- 9-нҗы бап
- 10-нҗы бап
- 11‑нҗи бап
- 12‑нҗи бап
- 13‑нҗи бап
- 14‑нҗи бап
- 15‑нҗи бап
- 16-нҗы бап
- 17‑нҗи бап
- 18‑нҗи бап
- 19-нҗы бап
- 20‑нҗи бап
- 21‑нҗи бап

Сөзлүк

А

- Адалатлы
- Адам ата
- Агта
- Агыз беклемек
- Ахалот
- Аждарха
- Акмак
- Аламот
- Алоэ
- Амалеклер
- Аммонлар
- Аморлар
- Анаклар
- Араба дүзлүги
- Арамей дили
- Арфа
- Артемис
- Арвах-җын
- Арёпагус
- Ашера
- Ашторет
- Ашур
- Аянлык
- Азия

Б

- Бабыл
- Багал
- Баш руханы
- Башан
- Байрам йылы
- Байрамчылыклар
- Берекет
- Беелзебул
- Бу дүнйәниң хөкүмдары
- Бут
- Бүтинлей ёк этмек

Ч

- Чатма байрамы

Д

- Дагон
- Давут галасы
- Давут Оглы
- Давут пыгамбер
- Декаполис
- Дери кесели
- Дикме даш
- Дога-дилег этмек
- Догры

Э

- Эфиопия
- Эфот
- Эл гоймак
- Эллинҗи гүн байрамы
- Эляша пыгамбер
- Эпикурчы философлар

Ә

- Әхт

- Әхт сандыгы

Ф

- Фараон
- Фарисейлер
- Финикия

Г

- Гала дервезелери
- Галла байрамы
- Галла садакасы
- Ган
- Гиргашлар
- Гитит
- Гомора
- Гөгүң Шалыгы
- Гөк
- Гөргүр
- Гөрнүш
- Греклер
- Гурбанлык сыпасы
- Гурбанлыклар
- Гурсакча
- Гүнә гурбанлыгы
- Гүнәден сапланма гүни
- Гырнак аял
- Гызыл деңиз

Х

- Хача чүйлемек
- Халасгәр
- Хантагта
- Хасыл байрамы
- Хеләкчилик ери
- Хепдәниң биринҗи гүни
- Хермон дагы
- Хетлер
- Хигаён
- Хирод
- Хивилер
- Хореп
- Хорылар
- Хоссар
- Хош хабар
- Хошбой ыслы гамыш
- Хошея пыгамбер
- Хов эне
- Хөдүр чөреги
- Худай
- Худайың Гузусы
- Худайың Оглы
- Худайың Шалыгы
- Хызмат этмек

И

- Иблис
- Ичги садакасы
- Ички гала
- Император
- Инҗил
- Иң мукаддес отаг
- Иордан дерясы
- Иса
- Ишая пыгамбер
- Иерусалим

Җ

- Җебрайыл перишде
- Җелиле
- Җеннет
- Җул гейинмек

К

- Канун
- Канун китабы
- Кемош
- Кенган
- Кенганлар
- Керуп
- Кесетлер
- Кейнлер
- Кәкилик оты
- Көне Әхт
- Күл үстүнде отурмак

Л

- Ладан
- Левилер
- Лира
- Ливан
- Ливятан
- Лолы
- Лут

М

- Мадай
- Манна
- Маскил
- Меҗлис
- Меръем
- Месх ягы
- Месих
- Месопотамия
- Мейлетин садака
- Мезмур
- Мәликсадык
- Мидянлар
- Микайыл
- Миктам
- Миллетлер
- Милло
- Мирас
- Молек
- Моваплар
- Мукаддес
- Мукаддес чадыр
- Мукаддес чөрек
- Мукаддес даг
- Мукаддес отаг
- Мукаддес өй
- Мукаддес Рух
- Мурдар
- Муса пыгамбер
- Мут лабен
- Мүр
- Мүрзе

Н

- Надан
- Нард
- Назыр
- Нефиллер
- Негеп чөли
- Новбахар огул
- Нух пыгамбер

О

- Омын

- Ондан бири

Ө

- Өлүлер дүнйәси

- Өй бутлары

П

- Парс империясы
- Парз
- Пата
- Патрос
- Перишде
- Перизлер
- Перман
- Песах байрамы
- Петир байрамы
- Пилат
- Пилиштлилер
- Пурым байрамы
- Пыгамбер
- Пыгамберлик этмек

Р

- Рабби
- Рахап
- Рапалар
- Реб
- Реббе хөдүр эдилен чөрек
- Реббе йүз тутулян чадыр
- Реббиң гүни
- Реббиң өйи
- Реббиң сачагы
- Ресуллар
- Римлилер
- Рух
- Руханы

С

- Сабат гүни
- Садака
- Саддукейлер
- Саламатлык гурбанлыгы
- Салгытчы
- Салим
- Самария
- Сара

- Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

- Сежде этмек
- Сеждегәх
- Села
- Серафлар
- Сердар
- Сидон
- Синагога
- Синай
- Сион
- Сион гызы
- Содом
- Сөвеш арабасы
- Стоик таглыматчылар
- Сур
- Сурнай байрамы
- Сува чүмдүрмек
- Сүлейман пыгамбер
- Сүннет
- Сүннетсизлер
- Сүргүн
- Сыпа

Ш

- Шеминит
- Шейтан
- Шигаён
- Шөхрат

Т

- Табшырык
- Тегелек ховуз
- Тәмиз
- Тәзе Ай байрамы
- Тәзе Әхт
- Төврат
- Төврат мугаллымы
- Туты
- Түтетги
- Түтетги сыпасы

У

- Урым ве Туммым

Ы

- Ыбадатхана
- Ыбрайым пыгамбер
- Ыляс пыгамбер
- Ынсан оглы
- Ысхак пыгамбер
- Ысмайыл пыгамбер
- Ысрайыл
- Ысрайылың он ики тиреси
- Ызына сатын алмак

Я

- Ябуслар
- Яг
- Яг гуймак
- Яхуда
- Яхудаларың дили
- Яхуды
- Якма гурбанлыгы
- Якуп пыгамбер
- Ялкамак
- Яшулулар
- Язык гурбанлыгы

Е

- Едутун
- Ехошапат җүлгеси
- Еврей

Ю

- Юнус пыгамбер

- Юсуп пыгамбер

Й

- Йыгнагың хызматчысы
- Йыгнагың ёлбашчылары
- Йыгнак

З

- Зебур
- Зекат
- Зыгыр
- Зыярат нагмасы