Мукаддес Китап
Author: Мукаддес Китап Терҗиме Институты
Date: 2018-09-17T08:41:40.576803+00:00

Гириш

Гириш

1. Ишая

2. Сөзлүк

Элиңиздәки Мукаддес Китап хер бир адам үчин иң ваҗып китапдыр! Бу китап аркалы адамзат өз Ярадыҗысы Худайы танап, Онуң биз үчин ниетлән аҗайып максадыны өвренер ве иман эдип, бакы яшайша эе болар. Бейик патыша болан Давут пыгамбер Худайың Сөзи барада өз мезмурларының биринде: «Сениң сөзүң – чыра аякларыма, ол – ягтылык мениң ёдама» дийип айдяр. Худайың Сөзи, догрудан-да, хер бир ынсаның дурмушы үчин чырадыр, йөрейән ёлуны ягтылдян нурдур! Гой, Худай бу китабы окаян хер бир ынсана пәхим-пайхас берип, Өз Сөзүниң уммасыз байлыгыны оңа багыш этсин!

Китапларың атлары

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китапларың атлары дүрли-дүрлүдир:

- •Китап я-да онуң эсасы бөлеги белли бир адам тарапындан язылып, шол адамың ады билен атландырыляр, мысал үчин, «Сүлейманың пәхимлери».

- •Китап хайсыдыр бир адам барада язылып, шол адамың адына лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Рут».

- •Китап ысрайыл халкының тарыхының хайсыдыр бир дөврүни беян эдип, шол дөвүрдәки вакалара, ягдайлара лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Ысраыыл сердарлары». Булар барада хас гиңишлейин маглуматы алмак үчин, хер китабың башында берилйән гириш бөлүмине гөз айлаң.

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китаплар шу топарлара бөлүнйәр:

- •Көне Әхт

- ◦Төврат (Гелип чыкыш – Канун таглыматы)

- ◦Ир дөвүрдәки пыгамберлер; бу китаплар топары кәвагт «Тарыхы китаплар» дийлип хем атландырыляр (Ешува – Патышалар (Икинҗи китап))

- ◦Язгылар, шейле топара Зебур ве Сүлейманың пәхимлери ялы китаплар гирйәр. (Йыл язгылары – Нагмалар нагмасы)

- ◦Бейлеки пыгамберлер (Ишая – Малакы)

- •Тәзе Әхт

- ◦Хош хабарлар. Муңа дөрт китап дегишли болуп, олар дүрли адамлар тарапындан языландыр. Олар өзлериниң шаят болан вакаларыны беян эдйәрлер.

- ◦«Ресулларың ишлери» атлы китап Лука тарапындан языландыр. Ол бу китапда Иса Месихиң гөге гөтериленден соң болан вакалары беян эдйәр.

- ◦Хатлар. Булар Павлус, Петрус ве Ёханна ялы авторларың месихи йыгнаклара язан хатларыдыр.

- ◦«Ёханна гелен аянлык» эдебиятың айратын гөрнүши болуп, онда Худайдан гелен гөрнүшлер ве аянлыклар беян эдилйәр.

Ёкарда агзалан китаплар топлумларының хер бири өзүне махсус болан жанрда языландыр. Шонуң үчин-де окыҗы китабы оканда, онуң жанр айратынлыгыны хасаба алмалыдыр.

«Көне Әхт» ве «Тәзе Әхт» китапларына гошмача сөзбашылар берилйәр. «Көне Әхтиң» дүзүмине пыгамберлериң китапларының хем гирйәндигине гарамаздан, оңа түркмен окыҗыларына гиңден таныш болан «Төврат» ве «Зебур» диен гошмача сөзбашылар берилди. «Тәзе Әхт» китабына «Инҗил» диен гошмача сөзбашы берилсе-де, онуң дүзүмине «Инҗилден» башга китаплар ве иманлылар йыгнакларына язылан хатлар гирйәр.

Худайың атлары

Көне Әхт китабы түркмен дилине асыл нусгадан, ягны еврей дилинден терҗиме эдилди. Бу китабың еврей дилиндәки асыл нусгасында Худайың бирнәче ады душ гелйәр. Онуң «Элохим» ады хас көп уланылып, ол түркмен дилине «Худай» дийип терҗиме эдилди. Онуң бейлеки ады Яхве болуп, ол хем «Худай» диймеги аңладяр. Бу ат түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. «Реб» сөзи Худайың әхт баглашан, Өзүни халкына аян эден я-да ынсан кешбинде пейда болан ягдайларына дегишли вакаларда уланылды. Худайың «Эл-Шаддай» ады түркмен дилине «Гудратыгүйчли» дийип, «Эл-Элён» болса «Бейик Худай» дийип терҗиме эдилди. Худайың китапда сейрек душ гелйән «Адонай» ады «Таңры» дийип терҗиме эдилди. Херекет эдйән, бейик ишлери амала ашырян Худайы суратландырмак үчин еврей дилинде утгашдырылып уланылан «Яхве Элохим» ады түркмен дилине «Худайымыз Реб» дийип терҗиме эдилди.

Тәзе Әхт китабының асыл нусгасы грек дилинде язылып, онда Худай бабатда «куриос» диен сөз уланыляр. Китабың язга гечирилен дөврүнде бу сөз «ага» я-да «хоҗайын, эе» диймеги аңладярды. Көне Әхтиң грек дилиндәки терҗимесинде Худайың «Яхве» ве «Адонай» атлары хем «куриос» дийип терҗиме эдилендир. Шонуң үчин-де, Тәзе Әхт китабында адамлар Иса Месихе «куриос» дийип йүзлененлеринде, Оны Худай хөкмүнде кабул эдендиклери әшгәр боляр. Шейле ягдайларда «куриос» сөзи түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. Мундан башга-да, Иса Месих өлүмден диреленден соң Оңа Куриос Иса Месих дийип йүзленилип, бу ат түркмен дилине «Реббимиз Иса Месих» дийип терҗиме эдилди.

Мукаддес Язгылар ве тарыхы вакалар

Мукаддес Язгыларда беян эдилйән вакалара долы ве догры дүшүнмек үчин, олара шол дөвүрде болуп гечен тарыхы вакалар билен умумы багланышыкда гарамалыдыр. Ашакда Мукаддес Язгыларда беян эдилен тарыхы дөвүрлериң ве империяларың ады берилйәр:

1.Ыбрайым пыгамбериң дөврүне ченли болуп гечен вакалар. Худай дүнйәни ярадяр. Ол Адам атаны ве Хов энәни ярадып, олары Эрем багында ерлешдирйәр. Эмма олар Худайың эмрини бозансоңлар, Эремден махрум эдилйәрлер. Оларың несли көпелип, ер йүзүне яйраяр, гүнә ичинде яшап, өз дурмушларына гүмра болуп, Яраданы унудяр. Худайың муңа җуда гахары гелип, тутуш адамзады ёк этмеги ниет эдинйәр. Ол Өз ниетини берҗай этмек үчин, ер йүзүне элхенч сил иберйәр-де, Нух пыгамбер билен онуң машгаласындан башга тутуш адамзады ёк эдйәр. Хава, Худай шол силде диңе Нух пыгамбери ве онуң машгаласыны халас эдйәр, себәби олар дири Худая иман эдип, Оңа сежде эдйәрдилер. Беян эдилйән вакаларың шу тапгыры Нухуң несиллериниң Бабыл минарасыны гуршы ве тутуш адамзадың несил дарагтының дөрейши билен тамамланяр.

2.Ыбрайым пыгамбер барадакы вакалар. Хич перзенди болмадык Ыбрайым пыгамбере Худай бир огул берҗекдигини, ондан бейик бир миллет яратҗакдыгыны вада берйәр. Мундан башга-да, Худай пыгамбере онуң неслине «бал билен сүйт акян» Кенган топрагыны-да мирас берҗекдигини вада эдйәр. Ыбрайым пыгамбер вада берлен юрда гөчүп, ол ерде чадырда бир чарвадар кимин яшаяр. Худай Ыбрайымың агтыгы Якуба «Ысрайыл» дийип ат берйәр. Ысрайылың он ики оглы болуп, олар тутуш халкың несилбашылары боляр. Ысрайылың Юсуп атлы сөйгүли оглы доганлары тарапындан Мүсүр гулчулыгына сатылса-да, Худай оны ялңыз гоймаяр. Юсуп пыгамбер Худайың көмеги билен тутуш Мүсүр юрдунда икинҗи дереҗели адам боляр. Ол ачлык дөврүнде тутуш юрды ве өз атасының машгаласыны халас эдйәр. Онуң несли Мүсүрде җуда көпелйәр, эмма Юсуп пыгамбер арадан чыкандан соң, олар Мүсүр юрдунда гул болярлар.

3.Мүсүрден чыкыш ве вада эдилен топрагы эелемек барадакы вакалар:

а.Муса Ысрайылың неслини мүсүр гулчулыгындан азат эдйәр. Ысрайылың огулларындан дөрән тирелер чөлде Худая эерип, Ондан Мукаддес Кануны кабул эдйәрлер. Худай олара леви тиресини руханычылыга беллемеги ве Өзи үчин мукаддес чадыры ясамагы буюряр. Бу чадыр Худая сежде этмек үчин ниетлененди.

б.Ешува ысрайыллары Ыбрайым пыгамбере вада берлен топрага – Кенгана гетирйәр. Олар бу топрагы шол ерде яшап йөрен тирелерден басып алярлар. Бу тирелериң аглаба бөлеги Нух пыгамбериң Хам ве Яфес атлы огулларының несиллериди. Ыбрайым пыгамбер болса Нух пыгамбериң новбахар оглы Самың неслиди. Ысрайылың душманлары болан аммонлар ве моваплар болса Лутуң несиллериди. Басылып алнан юрт он ики бөлеге бөлүнип, ысрайыл тирелериниң арасында биҗе боюнча пайланыляр. Юсубың ики оглундан ики тире эмеле гелйәр, себәби Ысрайыл пыгамбер дүнйәден өтмәнкә олары өз огуллары хөкмүнде кабул эдип, ак пата берипди. Шонуң үчин-де, он ики бөлеге бөлүнен топрак Ысрайылың он бир оглуның несиллериниң арасында мүлк хөкмүнде пайланыляр. Ысрайылың Леви оглуның несиллери болса руханычылыга беллененсоңлар, топракдан хич мүлк алмаярлар, себәби Ысрайыл Худайы Реббиң Өзи оларың мүлкүди.

4.Он ики тирәниң бир патышалыгы эмеле гетириши барадакы вакалар:

а.Шавул патыша Ысрайылың илкинҗи патышасы боляр. Соңра Давут пыгамбер Ысрайыла патыша боляр ве он ики тирәни бирлешдирип, бир миллети эмеле гетирйәр--де, өз чәклерини гиңелдйәр.

б.Сүлейман пыгамбер Реббе сежде этмек үчин дүнйәде деңи-тайы болмадык ыбадатхананы гуряр.

5.Патышалыгың бөлүнмеги барадакы вакалар. Сүлейман пыгамбер арадан чыкандан соң, онуң ики оглуның арасында уруш башланяр. Юрдуң демиргазыгындакы он тире Сүлейманың огулларының бирини голдап, Ысрайыл патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве бенямин тирелери болса Сүлейманың бейлеки оглуны голдап, юрдуң гүнортасында Яхуда патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве Ысрайыл патышалыклары пыгамберлериң язгыларында көп ятланыляр. Демиргазык патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр, илаты болса Бабыла сүргүн эдилйәр.

6.Сүргүнлик дөври ыбадатхана вейран эдилйәр, гүнорта патышалыгы болан Яхуданың абрайлы ве гөрнүкли адамлары, машгалалары бабыллылар тарапындан есир алыняр.

7.Дикелдиш дөври – Парс империясы дөрәнден соң яхудылара өз ватанына, Ысрайыла доланмак ругсат эдилйәр. Олар өз юрдуна доланып, шәхери ве ыбадатхананы дикелдйәрлер.

8.Көне ве Тәзе Әхтиң аралыгындакы дөвүр – Македония империясы. Ортаер деңзи македониялылар тарапындан басылып алыняр. Македонлар грек дилини яйрадып, билим улгамыны өсдүрип яйбаңландырярлар.

9.Иса Месихиң дурмушы ве хызматы. Шол дөвүрде яхудылар Рим империясына гарашлы болуп, онуң беллән патышаларының голастында яшаярдылар. Шейле патышаларың бири-де Хирод болуп, ол Рим императорына долы гарашлы болупдыр.

10.Илкинҗи месихилер йыгнагы. Иса Месих гөге гөтериленден соң, Оңа иман эденлериң саны барха артяр. Гүйчли ызарланмалара, сөгүлмелере ве эҗирлере гарамаздан, оларың саны барха көпелйәр. Месихи йыгнаклар Орта Гүндогардан Рим империясының Азия велаятына (хәзирки Түркие), хатда Европа юртларына ченли яйраяр.

Мукаддес Язгыларың жанрлары

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде үч дүрли жанр: кысса (беян этме), гошгы (я ак гошгы) ве гошгы жанрында язылан проза уланылды. Гошгы жанрында язылан проза долы капыя эе болмаса-да, гошгы ялы окаляр. Шонуң үчин-де, шейле жанрда язылан пыгамберлик китаплары терҗиме эдиленде, олар гошгы гөрнүшде реҗеленди. Еврей шыгрыетинде «параллелизм» усулы гиңден уланыляр. Шейле усулда язылан гошгуларың биринҗи сетиринде беян эдилйән пикир икинҗи сетиринде гайталанып, манысы хас гиңишлейин дүшүндирилйәр.

Голязмалар

Көне Әхт китабы түркмен дилине еврей дилинде язылан Масоретик текстлеринден терҗиме эдилди. Бу Масоретик текст Библия Хебрайиканың соңкы неширинде чап эдилди. Зерурлыгың дөрән ягдайларында шу нешириң теклип эден алтернатив дүшүндирмелеринден хем угур алнып, олара дегишли чыкгытлар берилди. Тәзе Әхт китабы грек дилиндәки голыазмадан (Бирлешен Мукаддес китап җемгыети, 4‑нҗи нешири) терҗиме эдилди. Бу гөрнүшдәки аятларың Текстус Ресептус билен тапавутлы болан ягдайларында олара хем дегишли чыкгытлар берилди.

Чыкгытлар

Терҗимеде чыкгытларың бирнәче гөрнүшлери уланылды. Оларың иң йөнекейи окыҗа дүшнүксиз я-да нәбелли болан сөзе дүшүндириш берйәр. Шейле сөзлер китабың ахырында берилйән Сөзлүкде хем ерлешдирилендир. Чыкгытларың ене бир гөрнүши терҗиме эдилен асыл нусгадакы аятларың башга гөрнүшиниң бардыгыны хем гөркезйәр. Шейле аятларың арасындакы тапавут җикме-җик гөркезилмесе-де, хайсы асыл нусгадан алнандыгы мәлим эдилйәр.

Өлчег бирликлери

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде өлчег бирликлерини аңлатмак үчин мысгал, гадак, батман ялы гадымы көне түркмен өлчег бириклери уланылды. Оларың хәзирки дөвүрдәки такмынан өлчегини гөркезмек үчин дегишли чыкгытлар берилди. Шейле-де, чыкгытларда көне еврей ве грек өлчеглери уланылды. Сиз бу өлчег бирликлерини китабың ахырында берилйән таблисада гөрүп билерсиңиз.

Салгыланма аятлары

Тәзе Әхтиң китапларында Көне Әхтден мысал гетириленде, онуң хайсы китапдан алнандыгыны гөркезмек үчин салгыланма аятлары берилйәр. Бу окыҗа аядың я-да бабың асыл мазмуныны тапмагы еңиллешдирмек максады билен эдилди.

Мукаддес Язгыларың стили

Мукаддес Язгыларың стили өзболушлыдыр. Себәби онуң асыл нусгасының язылан дөврүндәки дурмуш ягдайларының, дәп-дессурларының кәбирлери түркмен дурмушы ве медениети үчин нәтанышдыр. Шоңа гөрә-де, терҗимечилер асыл нусганың манысының түркмен окыҗысына дүшнүкли болмагы үчин бу ише өрән сересаплы чемелешдилер. Олар асыл нусганың манысының үйтгедилмегине я-да тесвирленмегине ёл бермезлик үчин, оны сөзме-сөз терҗиме этмекден я-да диңе манысыны терҗиме этмекден гача дурдулар. Өңде гойлан меселәниң кын боландыгына гарамаздан, терҗиме адаты окыҗа дүшнүкли болуп, манысының арасса, анык ве тебигы болмагы үчин сада дилде эдилди. Терҗиме стилиниң дүрли болмагы терҗимелериң хем дүрли боляндыгыны аңладяр. Шонуң үчин-де, хайсыдыр бир терҗимәни башга терҗиме билен деңешдирип, онуң нәдогры эдилендигини айтмак ерликсиздир. Терҗимелериң бирмеңзеш болуп, адалгаларың я-да җүмлелериң башгача, окыҗа хас дүшнүкли тәрде берилмеги ахмалдыр. Мундан башга-да, терҗимелериң хеммеси белли бир дереҗеде дүшүндирмелере эедир. Терҗимәниң довамында душ гелен икиманылы сөзлемлериң аглаба бөлегиниң дүшүндирилмелери окыҗының пайына галдырылды. Йөне манысы өрән чылшырымлы ве айдың болмадык аятларың кәбирлери садалашдырылып, окыҗа дүшнүкли болар ялы терҗиме эдилди. Шейле аятларың терҗимесинде көп алымлар тарапындан бу бабатда кабул эдилен дүшүндиришлерден угур алынды.

Мукаддес Китап Терҗиме институты

Көне Әхт

Ишая

Ишая пыгамбериң китабы

Гириш

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66

Ишая пыгамбер иң бейик пыгамберлериң бириди. Онуң ады «Реб халас эдйәр» диймеги аңладяр. Ол Амос, Хошея ве Мика пыгамберлериң дөврүнде яшап, б. э. өң 740-нҗы йылда пыгамберлик эдип башлады. Онуң пыгамберлик эдип башлан дөврүнде юрды Узыя патыша доландырярды. Узыядан соң шалык сүрен үч патышаның дөврүнде хем Ишая пыгамбер Реббиң айданларыны Яхуда халкына етирди. Шол дөвүрде Ашур патышалыгы өз чәклерини гиңелдйәрди. Миллетлер Ашур патышалыгына гаршы гөрешмек үчин бирлешйәрдилер, йөне ашурлылар ахырсоңы Ысрайылы ве гоңшы дөвлетлери басып алярлар. Мүңлерче адам есир алнып, сүргүн эдилйәр. Яхуда патышалыгы долы басылып алынмандыгына гарамаздан, Ашур патышалыгына агыр салгыт төлемәге меҗбур эдилйәр.

Ишая пыгамбер Худайы «Ысрайылың Мукаддеси» ве «Хөкмүрован Реб» дийип атландыряр. «Хөкмүрован Реб» еврей дилинде Адонай Яхве диймеги аңладяр. Адонай сөзи адатча Таңры, Яхве – Реб дийип терҗиме эдилди. Эмма бу сөзлериң утгашып гелен ягдайларында, олар Хөкмүрован Реб дийип терҗиме эдилди.

Ишая пыгамбер от-алавы җеза бермеклигиң нышаны хөкмүнде, үзүм агаҗыны ве үзүмчилиги Ысрайыл халкының нышаны хөкмүнде уланяр (5:7).

Китап шу ашакдакы бөлүмлере бөлүнйәр:

Ишая 1–39: Сүргүн эдилмезден өңки дөвүр – Хөкүм китабы.

Ишая 40–66: Сүргүн ве ондан соңкы дөвүр – Теселли китабы.

Бабыл сүргүниниң тарыхы 2‑нҗи Патышалар китабының 25‑нҗи бабында беян эдилйәр.

Ишая пыгамбер китабының биринҗи бөлүминде тутуш дүнйәниң Патышасы болан Реббиң мукаддеслиги ве хөкмүрованлыгы айратын ныгталяр. Мукаддес Патыша хөкмүнде Реббиң яхуда халкының пислигине гаршы гахар-газабы тутушяр. Дөвлет баштутанлары пара-пешгеше ятыпды, әхли ерде адалатсызлык ве зорлук хөкүм сүрйәрди. Эмма Реб яхуды халкының Өзүне доланып, Оңа бил баглан ягдайларында оны халас этҗекдигини ве гораҗакдыгыны вада берйәр.

Китабың икинҗи бөлүминде Реб озал хөкүм эдилен адамлара гүрләп (40:1-2), рухдан дүшен халкына умыт берйәр. Реб оларың дашдан я агачдан ясалан бутларың хич гүйҗүниң ёкдугына, еке-тәк Худайың диңе Олдугына дүшүнмеклерини ислейәр. Эгер ысрайыл халкы тоба эдип, Худая доланса, оны Бабыл сүргүнлигинден азат этҗекдигини, бейлеки миллетлериң арасында пытраңңы яшап йөренлерини хем ата юртларына гайтарҗакдыгыны вада берйәр. Булардан башга-да Худай Өз халкының Оңа доланан ягдайында оны ялкап, берекединиң болдан-бол артдырҗакдыгыны хем вада берйәр. Реб бу вадаларыны берҗай этмеги башаряндыр, себәби Ол тутуш дүнйәни ярадып, оны доландыряр. Шу бөлүмиң ахырында Реб Өзүне садык галан адамлара айратын ягты гелеҗеги вада берйәр. Бу вада диңе яхуды халкына дәл, эйсем әхли миллетлере хем дегишлидир.

Ишая пыгамбериң китабы эсасан хем гошгы гөрнүшинде языландыр. Йөне онуң кәбир парчалары – тарыхы маглуматлары беян эдилйән ерлери кысса гөрнүшинде языландыр. Бу тарыхы маглуматлар эсасан хем Патышалар китабындан алнандыр. Пыгамберликлер кәвагт халкы халас этҗек Халасгәр барада болуп, оларың иң мешхуры 53‑нҗи бапда беян эдилйәр.

Мазмуны

- Хөкүм китабы 1–39
- Дуйдурышлар ве вадалар 1:1–12:6
- Миллетлер хөкүм эдилйәр 13:1–23:18
- Реб ер йүзүни җезаландыряр 24:1–27:13
- Гошмача дуйдурышлар ве вадалар 28:1–35:10

- Яхуданың патышасы Хизкия ве ашурлылар 36:1–39:8

- Теселли китабы 40–66

- Вадалар ве умыт барадакы пыгамберликлер 40:1–55:13

- Дуйдурышлар ве вадалар 56:1–66:24

1‑нҗи бап

1^1Яхуда патышалары Узыяның, Ётамың, Ахазың ве Хизкияның дөврүнде Амозың оглы Ишаяның Яхуда ве Иерусалим бабатда гөрен гөрнүшлери+.

Яхуда халкының пислиги

2Эй, гөк, эшит,
эй, ер, гулак гой!
Реб шейле диййәр:
«Мен чагалары экледим, улалтдым,
эмма олар гаршыма баш гөтердилер+.
3Өкүз өз эесини танаяр,
эшек-де эесиниң ахырыны,
эмма Ысрайыл Мени танамаяр,
халкым Маңа дүшүнмейәр»+.
4Гүнә эдйән миллетиң,
языгы агыр халкың,
пислик эдйән зүрятларың,
азгынлык эдйән чагаларың
халына вай!
Олар Ребби терк этдилер,
Ысрайылың Мукаддесини әсгермедилер,
Ондан йүз өвүрдилер.

5Нәме үчин ене-де җеза гөзлейәрсиңиз?
Нәме үчин башбозарлыгыңызы бес этмейәрсиңиз?
Башыңыз бүтинлей яраланан,
йүрегиңиз дуршуна солуп-саралан.
6Депәңизден дабаныңыза ченли
сагат ериңиз ёк,
ган өймелердир, яралар,
ганы акып дуран яралар.
Олар арассаланмадык, саралмадык,
яг билен юмшадылмадык+.
7Юрдуңыз харабалык,
шәхерлериңиз ода янан;
кесекилер гөзүңизиң алнында
юрдуңызы ялмаярлар,
оны хараба өвүрйәрлер+.
8Сион гызы[*] үзүмликдәки чадыр кимин,
хыяр атызындакы чатма кимин,
дашы габалан шәхер кимин болуп галар.
9Эгер Хөкмүрован Реб
бирнәчәмизи аман галдырмадык болсады,
Содом ялы болардык,
Гомора меңзәрдик+.

10Эй, Содом баштутанлары,
Реббиң сөзүни эшидиң!
Эй, Гомора халкы,
Худайымызың канунына гулак гой!+
11Реб шейле диййәр:
«Көп гурбанлыкларыңызың Маңа хайры нә?
Гочлардан берлен якма гурбанлыкларындан,
бага бакылан малларың ягындан дойдум.
Өкүзлериң, гузуларың ве эркечлериң
ганындан леззет алмаярын+.
12Хузурыма шейле гелип,
ховлымы депеләп йөрмегиңизи
ким сизден талап этди+?
13Садака бермек бидерекдир,
якымлы ыслы түтетгиңиз Маңа неҗисликдир.
Тәзе Ай байрамында, Сабат гүнүнде
пислик эдйәркәңиз
гураян меҗлисиңизе,
йыгнанышыгыңыза чыдап билмейәрин+.
14Йүрекден йигренйәрин
Тәзе Ай ве бейлеки байрамларыңызы.
Булар Маңа йүк болдулар,
ядадым Мен олары гөтермекден.
15Дилег эдип эллериңизи галдыраныңызда,
сизе үнс бермерин,
нәче дилег этсеңиз-де,
сизи диңлемерин;
эллериңиз гана боялыпдыр+.
16Ювнуң, тәмизлениң,
пис ишлериңизи терк эдиң
гөзүмиң алнындан,
яманлык этмеги бес эдиң+.
17Ягшылык этмеги өврениң,
адалаты агтарың,
эзъет чекйәни халас эдиң,
етими гораң,
дул хатына арка дуруң»+.

18Реб шейле диййәр:
«Гелиң, инди дүшүнишелиң,
гүнәлериңиз гырмызы дек болса-да,
олар гар кимин ак боларлар,
гырмызы дек гызыл болсалар-да,
ак йүң дек боларлар+.

19Эгер сөзлерими гөвүнҗеңлик билен диңлесеңиз,
юрдуң нәз-ныгматыны иерсиңиз+.

20Боюн гачырып, баш гөтерәйсеңиз велин,
сизи гылыч ялмар».

Муны Реб айдяндыр+.

Реб Иерусалими хөкүм эдйәр

21Садык шәхер нәхили зынахор болды!
Ол өң адалатдан долуды,
догрулык месген тутупды онда,
инди болса ганхорлар!+
22Күмшүң галында өврүлди,
шерабыңа сув гатылды+.
23Хөкүмдарларың питнечә өврүлдилер,
огрулара шәрикдир олар,
әхлиси пара ятды,
пешгешлериң ызында халлан атярлар.
Етимиң хукугыны горамаярлар,
дул хатының давасына гарамаярлар+.
24Шонуң үчин Хөкмүрован Таңры Реб,
Ысрайылың гудратлы Худайы шейле диййәр:
«Ягыларымың үстүнден газабымы дөкерин,
душманларымдан өч аларын!+
25Элими саңа гаршы узадарын,
харамлыгыңыздан ашгар билен тәмизләрин сени,
әхли яныкларыңы айрарын+.
26Казыларыңы озалкы халына,
маслахатчыларыңы өңки халына дикелдерин.
Шондан соң саңа:
„Догрулык шәхери, садык шәхер“ дийлер»+.

27Сион[*] адалатлылык билен халас эдилер,
тоба эденлер догрулык билен.

28Питнечилер ве гүнәкәрлер бирликде гырларлар,

Ребби терк эдйәнлер-де ёк боларлар+.
29Хөвес эден
кераматлы агачларыңыз үчин утанарсыңыз,
сайлан багларыңыз үчин йүзүңиз гызарар+.
30Сиз япрагы гуран
чынар агаҗы кимин боларсыңыз,
сувсуз галан бага меңзәрсиңиз+.
31Гүйчлүлер чөпе дөнерлер,
ишлери учгуна меңзәр,
ишлери-де, өзлери-де ода янарлар,
ол оды сөндүрен болмаз+.

2‑нҗи бап

Реббиң дагы

2^1⚫Амозың оглы Ишаяның Яхуда ве Иерусалим бабатда гөрен гөрнүшлери.

2Ахыркы гүнлерде шейле боляр:
Реббиң өйи дагларың
иң бейиги дей беркарар эдилер,
депелерден белент болар ол,
әхли миллетлер оңа тарап эңерлер.
3Көп халклар гелип, шейле диерлер:
«Гелиң, Реббиң дагына –
Якубың Худайының өйүне чыкалың;
ёдаларындан йөрәр ялы,
Ол бизе Өз ёлларыны өвредер».
Чүнки канун Сиондан,
Реббиң сөзи Иерусалимден чыкар+.
4Реб миллетлер арасында казылык эдер,
көп халкларың даваларыны чөзер;
олар гылычларындан азал,
найзаларындан орак ясарлар;
миллет миллете гаршы гылыч галдырмаз,
сөвешмеги өвренмезлер инди+.
5Эй, Якубың несиллери,
гелиң, Реббиң нурунда йөрәлиң!+

Реббиң гүни

6Сен Өз халкыңы, ягны
Якубың неслини терк этдиң.
Олар гүндогарың палчыларындан,
пилиштлилериңки ялы мүнечҗимлерден долы,
кесеки халк билен эл беришйәрлер олар.
7Оларың юрды алтын-күмүшден долы,
хазыналары түкениксиздир,
юрт атлардан долы,
сөвеш арабалары сан-саҗаксыздыр+.
8Оларың юрды бутлардан долы,
өз эллериниң ишине,
бармакларының ясан задына сежде эдйәрлер+.
9Муңа гөрә ынсан кичелдилер,
хер кес песелдилер,
олары багышлама!

10Реббиң ховпундан,
Онуң шан-шөхратындан
гаяларда букулың,
топрак астында гизлениң+.
11Халкың гедем бакышлары песелдилер,
ынсан текепбирлиги эглер,
шол гүн диңе Реб бейгелдилер+.
12Хөкмүрован Реббиң бир гүни бар,
шол гүн әхли текепбирлери, гедемлери,
әхли бейгелдиленлери песелдер,

13Ливаның әхли бейик ве белент башлы кедр агачларына,

Башаның бар дубларына гаршыдыр,+
14Әхли белент даглара,
бейик депелере гаршыдыр.
15Хер бир бейик диңе,
хер бир берк гала гаршыдыр.
16Таршыш гәмилериниң барыны,
овадан гайыкларың хеммесини ёк эдер+.
17Ынсан мен-менлиги,
хем гедемлиги песелдилер,
шол гүн диңе Реб бейгелдилер.
18Бутлар бүтинлей ёк эдилер.
19Реб ери лерзана салмага галканда,
ынсанлар Онуң ховпундан,
шан-шөхратындан,
гаялардакы говаклара,
ериң дешиклерине гирерлер+.
20Шол гүн адамлар өзлериниң
сежде этмек үчин ясан
алтын-күмүш бутларыны
көрсычанларың, ярганатларың өңүне окларлар+.
21Реб ери лерзана салмага галканда,
ынсанлар Онуң шан-шөхратындан,
ховпундан
гаялардакы говаклара,
керт гаялардакы җайрыклара гирерлер.
22Соңы өлүмли ынсанлара бил багламаң.
Ким болупмыш олар+?

3‑нҗи бап

Иерусалимдәки битертиплик

3^1Ине, Хөкмүрован Таңры Реб
Иерусалимден, Яхудадан
ярдамы ве азыгы,
наны ве сувы кесер+.
2Сөвешиҗилердир эсгерлери,
казылардыр пыгамберлери,
палманлардыр яшулулары,
3эллибашылары,
атлы-абрайлы адамлары,
маслахатчылардыр мекир гөзбагчылары,
өкде җадыгөйлери арадан айрар.
4Етгинҗеклери олара баштутан эдерин,
гөвнүне геленини эдйәнлер
олара хөкмүрованлык эдерлер.
5Ынсан ынсана,
гоңшы гоңшусына сүтем эдер,
яшлар яшулулары,
гарамаяк адамлар
абрайлы адамлары сыламазлар+.
6Гарындаш гарындашына япышып,
өз уругындан болана шейле диер:
«Эгниңде эшигиң бар,
сен бизе баштутан бол!
Бу харабалыклар
сениң гол астыңда болсун».
7Шол гүн ол адам гыгырып, шейле диер:
«Мен яраңызы сарап билмен;
өйүмде не чөрек бар, не-де гейим,
мени халка баштутан этмәң».
8Иерусалимиң бүдрейәндиги,
Яхуданың йыкыляндыгы үчин,
Реббиң шөхратлы барлыгыны әсгермән
сөзлериниң ве эдйән ишлериниң
Реббе гаршы боландыгы үчин шейле болар.

9Йүз кешплери өзлериниң гаршысына шаятлык эдйәр,
гүнәлерини Содом ялы әшгәр эдйәрлер,
олары яшырмаярлар,
оларың дат гүнүне!
Бетбагтчылыгы сатын алдылар олар+.
10Догрулара айдың,
ягшылык гөрерлер олар,
өз ишлериниң мивесини иерлер+.
11Пислериң дат гүнүне!
Бетбагтчылык инер оларың башына,
эллери билен эденлерини эгинлери билен чекерлер.

12Чагалары халкыма сүтем эдйәрлер,
аяллары үстлеринден хөкүм сүрйәрлер.

Эй, халкым, баштутанларыңыз сизи азашдырярлар,
йөреҗек ёдаларыңызы булашдырярлар.

13Реб дава тутмага еринден галяр,
халклара казылык этмек үчин аяга галяр+.

14Реб халкының яшулулары,
хөкүмдарлары билен хөкүме гиришйәр:

«Үзүмчилиги вейран эден сизсиңиз,
өйлериңиз гарыпдан талан олҗаңыздан долы+.

15Халкымы эзип,
гарыплары ере чалмага нәме хакыңыз бар?»

Муны Гудратыгүйчли–Хөкмүрован Реб айдяндыр+.

Иерусалим аялларына дуйдурыш

16Реб шейле диййәр:
«Сион гызлары текепбирдирлер,
тумшукларыны гөге тутуп йөрейәрлер,
нәзиргешип середйәрлер,
нәз-керешме билен әдим әдип,
аяк халкаларыны шыңңырдадярлар+.
17Шонуң үчин Таңры
Сион гызларының келлесини кел эдер,
Реб маңлайларыны такырадар.
18Шол гүн Таңры овадан аяк-халкаларыны,
алын безеглерини, гымматбаха монҗукларыны,+

19гулакхалкаларыны, билезиклерини ве яглыкларыны,
бөрүклерини, топук-халкаларыны, гушакларыны,
атыр чүйшеҗиклерини ве дога-тумарларыны,
20йүзүклерини ве бурун халкаларыны,
21той лыбасларыны, күртелерини,
чабытларыны ве эл гапҗыкларыны,
22йүз айналарыны, йүпек лыбасларыны,
бөрүклерини ве бүренчеклерини айрар.
23Атырың дерегине порсы ыс,
бил гушагың дерегине йүп,
буйра зүлплериң дерегине келлик,
беземен лыбасың дерегине җул,
гөзеллигиң дерегине утанч болар.
24Эркеклериң гылычдан гырларлар,
эдермен уршуҗыларың сөвешде өлерлер.
25Сионың дервезелери ах чекип, яс тутар,
шәхер чоларып, гуры ерде отурар»+.

4‑нҗи бап

4^1Шол гүн еди аял бир эркеге япышып, шейле диер:

«Өз чөрегимизи ийип, өз эшиклеримизи геерис,
сениң адыңы алсак боляр,
бизи утанчдан гутар».

Сиондакы аман галанларың гелҗеги

2Шол гүн Реббиң шахасы гөзел, шөхратлы болар; юрдуң мивеси Ысрайылың аман галанларына буйсанч хем абрай болар+. 3Сионда галанлара – Иерусалимде аман галанлара, Иерусалимде ады дурмуш китабына языланлара, «Мукаддес» дийлер+. 4Таңры Сион гызларының пислигини ювар, Иерусалимде дөкүлен ганы хөкүм ве алав рухы билен тәмизләр+. 5Соңра Реб Сион дагының хер яныны, ол ерде топлананларың үстүни гүндизине булут ве түссе билен, гиҗесине парлак от ялны билен өртер. Бүтин шөхратың үсти өртгүли болар+. 6Бу өртүк гүндиз ыссыда көлеге болар, гайда, ягышда пена ве гачыбаталга болар+.

5‑нҗи бап

Мивесиз үзүмчилик хакда нагма

5^1Сөйгүлиме үзүмчилик хакдакы
сөйги нагмамы айдайын:

мес топраклы депеде
сөйгүлимиң үзүмчилиги бар+.

2Оны агдарып, дашлардан арассалады,
сайлама үзүмлер экди.

Ортасында гөзегчилик диңини дикди,
үзүм сыкмак үчин чукур газды.

Үзүм хасылына гарашды,
эмма ол ябаны үзүм берди.

3Инди, эй, Иерусалим илаты,
Яхуда халкы!
Мен билен үзүмчилигимиң арасында
казылык эдиң.
4Үзүмчилигим үчин ене нәме эдейин Мен?
Эдилмән галдырылан иш бармы?
Хасылына гарашанымда,
нәме үчин ябаны үзүм берди?
5Инди Мен сизе үзүмчилигиме
нәме этҗекдигими айдарын.
Мен онуң хаядыны айрарын,
ол вейран эдилер;
онуң диварыны йыкарын,
оны басгылап заяларлар+.
6Оны хараба өврерин,
оны пудамазлар,
ери беҗермезлер,
онда чалыдыр тикенеклер битер;
булутлара-да онуң үстүне
ягыш ягдырмазлыгы буйрарын+.
7Хөкмүрован Реббиң үзүмчилиги
Ысрайылың несиллеридир,
хош гөрйән багы-да,
яхуда халкыдыр.
Ол адалата гарашды,
йөне зулум гөрди;
догрулыга гарашды,
йөне дады-перят эшитди+.

Адалатсызлык эдйәнлериң дат гүнүне!

8Өй үстүне өй,
ер үстүне ер
эдинйәнлериң дат гүнүне!

Өзүңизден башга ер гоймаярсыңыз,
юртда диңе сиз яшамалымы нәме+?

9Хөкмүрован Реббиң шейле диенини эшитдим:

«Бейик хем гөзел җайлар хараба өврүлер,
ичинде хич ким галмаз.

10Үзүмчилигиң он танап ери бир мешик[*] шерап берер,
он батман[*] тохум диңе бир батман хасыл берер».

11Ир туруп, чакыр угрунда ылгаянларың,
гич агшама ченли шерап ичип,
мөвч алянларың дат гүнүне!+
12Мейлислеринде лирадыр арфа,
депрекдир түйдүк чалнып, шерап ичилйәр,
йөне Реббиң ишлерине үнс бермейәрлер,
Онуң элиниң ишлерини гөрмейәрлер+.

13Мунуң үчин халкым наданлыкдан есир эдилип әкидилер,
ат-абрайлы адамлары ачлыкдан өлер,
көплери болса тешнеликден гырлар+.
14Шонуң үчин доймагы билмейән
өлүлер дүнйәси
агзыны гиңден ачды;
Иерусалимиң ат-абрайлылары,
көплүги, шовхунчылары,
шады-хоррамлары бу дүнйә гирерлер,+
15Ынсан песелдилер, хер кес кичелдилер,
текепбир бакышлар песелдилер+.
16Эмма Хөкмүрован Реб
адалатлылыкда бейгелдилер,
Мукаддес Худай догрулыкда
Өз мукаддеслигини гөркезер.
17Гоюнлар өз өрүлериндәки ялы отларлар,
овлак-гузулар
харабалыкларың арасында отларлар.

18Этмиши яланчылык йүплери билен,
гүнәни араба танаплары билен
сүйрейәнлериң дат гүнүне!
19Олар: «Гой, Худай ховлуксын,
ишини тиз этсин,
биз-де гөрели;
Ысрайылың Мукаддесиниң ниетләни
тиз амала ашсын,
биз хем оны билели»+.
20Ямана ягшы,
ягша яман диййәнлериң,
зулматы нур,
нуры зулмат сайянларың,
аҗа сүйҗи,
сүйҗә аҗы диййәнлериң
дат гүнүне!+
21Өзлерини пайхаслы,
дүшүнҗели сайянларың
дат гүнүне!+
22Шерап ичмекде батырларың,
чакыр гармакда гүйчлүлериң,
23пара үчин гүнәкәри аклаянларың,
догрыны хакындан махрум эдйәнлериң
дат гүнүне!+

Кесеки чозушы өңден айдыляр

24Одуң сыпалы ялмайшы кимин,
гуры отуң алав ичинде ашак чөкүши кимин,
оларың көки-де шейле чүйрәр,
гүллери тозан кимин гөге соврулар;
чүнки олар Хөкмүрован Реббиң кануныны рет этдилер,

Ысрайылың Мукаддесиниң сөзүни әсгермедилер+.
25Мунуң үчин Реббиң газабы
Өз халкына гаршы ловлаяр,
элини олара гаршы узадып, җеза берйәр;
даглар титрешйәр,
маслыклары зибил кимин көчелерде ятыр,
Шонда-да Онуң газабы көшешмәнди,
эли энтек хем җеза бермәге тайын+.
26Ол узакдакы миллетлере нышан иберер,
олары ериң аңры уҗундан сыкылык билен чагырар,
ине, олар дазлап, тизден етип гелерлер+.
27Ичинде ядавы, бүдрейәни болмаз,
хич ким иркилмез я-да укламаз,
биллериниң гушагы говшамаз,
чарыкларының багы үзүлмез.
28Оклары йитидир,
яйлары-да дартыландыр,
атларының тойнаклары
чакмакдаша меңзейәр,
арабаларының тигирлери түвелее+.
29Аррылдылары арсланыңкы дей,
яш ширлер кимин арлаярлар;
арлап, авуны тутярлар,
оны алып гидйәрлер,
халас этҗек ёк+.
30Шол гүн олар авуның үстүнде
деңиз гүввүлдиси кимин арларлар,
ким юрда назар салса,
ине, гараңкылык хем хасрат;
нур гара булутлар билен өртүлер+.

6-нҗы бап

Реб Ишаяны чагыряр

6^1Узыя патышаның өлен йылы бейик хем шөхратлы тагтың үстүнде отуран Таңрыны гөрдүм. Лыбасының сыйы ыбадатхананы долдурярды+. 2Онуң ёкарсында серафлар[*] дурды; херсиниң алты ганаты барды. Олар ганатларының икиси билен йүзлерини, бейлеки икиси билен аякларыны бүрейәрдилер, галан икиси билен-де учярдылар+. 3Олар бири-бирине шейле дийди:

«Хөкмүрован Реб мукаддесдир, мукаддесдир, мукаддесдир.

Тутуш әлем Онуң шөхратындан долудыр»+.

4Оларың сесине гапының сөелери сарсды, Худайың өйи түсседен долды+. 5Мен хем шейле дийдим: «Мениң дат гүнүме! Мен хеләк болдум, чүнки мен агзы харам адамдырын ве агзы харам адамларың арасында яшаярын. Ине, гөзлерим Шаны–Хөкмүрован Ребби гөрди».

6Онсоң серафларың бири маңа тарап учды. Онуң элинде гурбанлык сыпасындан әтишгир билен алнан көрәп дуран көз барды. 7Сераф көзи агзыма дегрип, шейле дийди: «Ине, бу көз додакларыңа дегди. Инди языкларың айрылды, гүнәлериңден сапландың»+. 8Соңра Реббиң сесини эшитдим. Ол: «Кими иберейин? Бизиң үчин ким гидер?» дийди. Мен: «Ине, мен; мени ибер!» дийдим.

9Ол шейле дийди: «Бар-да бу халка:
„Эшидип дурсаңыз-да,
хич дүшүнмейәрсиңиз,
середип дурсаңыз-да,
хич аңламаярсыңыз“ дий+.
10Бу халкың йүрегини күтелт,
гулакларыны кер эт,
гөзлерини гап,
гөзлери билен гөрмесин,
гулаклары билен эшитмесин,
аңлары билен аңламасын,
Маңа дөнүп, шыпа тапмасынлар»+.

11Онсоң мен: «Я Реб хачана ченли?» дийип сорадым.

Ол шейле җогап берди:
«Шәхерлер вейран болуп,
илатсыз галянчалар,
өйлер адамсыз галып,
юрт бүтинлей хараба өврүлйәнчә,
12Реб хеммелери узаклара ковуп,
юрдуң ичинде терк эдилен ерлер көпелйәнчә,
13халкың ондан бири галса-да,
юрт ене-де якылар.

Эмма дагдан я-да дуб чапыланда көклериниң галышы кимин,
мукаддес несил-де юртда көк кимин болар»+.

7‑нҗи бап

Ахаз патыша берлен хабар

7^1Ресин Сирияның патышасыды; Ремаляның оглы Пека Ысрайылың патышасыды. Олар Иерусалиме гаршы уруш этмәге чыкдылар, йөне оңа гаршы сөвеш эдип билмедилер. Шол дөвүрде Узыяның агтыгы, Ётамың оглы Ахаз Яхуданың патышасыды+. 2Давудың несли Сирияның Эфрайым билен бирлешенини эшиденде, Ахазың йүреги еле титрейән җеңңел агачлары ялы титреди. 3Онсоң Реб Ишая шейле дийди: «Оглуң Шеяряшуп билен ёкаркы ховза акян ябың аягындакы кир ювулян мейданың ёлунда Ахазы гаршыламага гидип, оңа шуны айдың:+
4„Гулак гой, рахатлан, горкма. Бу түсселәп дуран ики отлы кесиндиден, Сирия шасы Ресиниң ве Ремаляның оглуның ловлаян газабындан хедер этме. 5Сириялылар ве эфрайымлылар өз патышасы Ремаляның оглы билен саңа гаршы дилдүвшүк гурады. 6Олар: 'Гелиң, Яхуданың үстүне чозалың, оны горкузып, басып алалың ве Табеелиң оглуны патыша эделиң' дийдилер. 7Эмма Хөкмүрован Реб шейле диййәр:

'Бу амала ашмаз,
берҗай болмаз ол+.
8Дамаск Сирияның пайтагтыдыр,
Ресин Дамаскың баштутаныдыр.
Халк болмакдан галар Эфрайым,
алтмыш бәш йылың ичинде сынып.
9Самария Эфрайымың пайтагты,
Ремаляның оглы Самарияның башы,
ынамда берк дурмасаңыз,
берк дурмарсыңыз асла'“».

Иманувелиң аламаты

10Реб ене-де Ахаза: 11«Худайың Ребден аламат сора; гой, ол өлүлер дүнйәсинден чуң, гөк кимин бейик болсун» дийди. 12Эмма Ахаз: «Сораҗак дәл, Ребби сынаҗак дәл» дийди. 13Онсоң Ишая шейле дийди: «Гулак гоюң, эй, Давудың несиллери! Ынсанлары иризениңиз сизе азлык эдип, инди Худайымы хем иризҗекмисиңиз? 14Мунуң үчин Реббиң Өзи сизе бир аламат берер. Ине, гыз гөврели болуп, огул дограр. Онуң адына Иманувел[*] дакар+. 15Ол ягшыны ямандан сайгарып билйәнчә, диңе гаймак билен бал иер. 16Йөне огланың ягшыны ямандан сайгармагы өвренмезинден өң, сени горка салан ики патышаның юрды терк эдилер. 17Реб сениң, халкыңың ве ата-бабаларың несиллериниң башларына Эфрайымың Яхудадан бөлүнип айрылан гүнүнден бәри гөрүлмедик гүнлери гетирер; Ашур патышасыны гетирер»+.

18Шол гүн Реб Мүсүр деряларының аягучларындакы сиңеклере, Ашур юрдундакы арылара сыгырар+. 19Олар хем гелип, япашак дерелерде, гаяларың җайрыкларында, әхли тикенекли гырымсы агачларда ве өрүлерде орнашарлар.

20Шол гүн Реб Евфрат дерясының аңырсындан кирейине алнан пәки билен, ягны Ашур патышасы билен сачыңызы, аякларыңызың түйлерини ве сакгалыңызы сырар+.

21Шол гүн бир адам бир гулаҗын билен ики гоюн саклар. 22Ол сагып алан бол сүйдүнден гаймак иер; юртда галан хер кес гаймак хем бал иер.

23Шол гүн бахасы мүң күмүш теңңә барабар болан мүң дүйп үзүмли тутуш ер чалылык ве тикенлик ерлере өврүлер. 24Тутуш юрт чалылыга ве тикенлиге өврүлер; адамлар ол ере окдур яйлары билен гидер+. 25Чалылардан ве тикенлерден горкыңыза өңки кәтменленен депелере гидип билмерсиңиз; ол ерлер мал гойберилйән, гоюнларың басгылаян ери болар.

8‑нҗи бап

Ишаяның оглы халк үчин аламатдыр

8^1Реб маңа: «Бир улы тагта ал-да, айдың гөрүнйән харплар билен онуң йүзүне „Махер-шалал-хашбаз“[*] дийип яз+. 2Мен Урыя руханы билен Яберекяның оглы Закаряны Өзүме ынамлы шаятлар хөкмүнде чагырарын» дийди+. 3Онсоң мен пыгамбер аял билен ятдым. Ол гөврели болуп, бир огул догурды. Реб маңа: «Адына Махер-шалал-хашбаз дак. 4Чага „кака“, „эҗе“ диймеги өвренмезден өң, Дамаскың ве Самарияның байлыгыны Ашур патышасы олҗа алар» дийди+.

5Реб ене сөзүни довам эдип: 6«Бу халк хаял акян Шилова сувуны рет этди, оларың Ресиниң хем Ремаляның оглундан көңүллери шат болды+. 7Шонуң үчин Реб Евфрат дерясының гүйчли сил сувларыны, Ашур патышасыны ве онуң шөхратыны бу халкың үстүне гетирер. Ол онуң әхли җарларындан ашып, бүтин кенарларына долар+. 8Ол җошуп, Яхуда гечер ве оны-да басар; юрдуң богазына етер. Яйылан ганатларының герими юрдуң әхли чәклерине етер, эй, Иманувел»+. 9Эй, миллетлер, гидиң, уршуң, йөне сиз гырларсыңыз! Гулак гоюң, эй, узакдакы әхли юртлар! Биллериңизи гушаң, йөне горкуң! Биллериңизи гушаң, йөне сиз гырларсыңыз! 10Биле маслахат гечирерсиңиз, йөне ол баша бармаз; сөз сөзләрсиңиз, йөне ол амала ашмаз, чүнки Худай бизиң билендир+.

Реббиң дуйдурышы

11Реббиң гүйчли эли үстүмдекә, Ол маңа бу халкың ёлундан йөремезлиги дуйдурып, шейле дийди: 12«Бу халкың дилдүвшүк диййән хер задына дилдүвшүк диймәң, оларың горкян затларындан горкмаң, хедер этмәң+. 13Хөкмүрован Ребби, диңе Оны мукаддес сайың; Ондан горкуң, Ондан хедер эдиң! 14Ол мукаддес өй болар, эмма Ол Ысрайылың ики патышалыгына бүдреме дашы, йыкян гая, Иерусалимиң илатына дузак ве тор болар+. 15Оларың көпүси бүдрәп, йыкылар, юмрулар, дузага дүшүрилип, тутулар».

16Шәгиртлеримиң арасында шаятлыгы багла, кануны мөхүрле+. 17Мен Якубың несиллеринден йүзүни гизлейән Реббе интизар, Оңа умыт багларын+. 18Ине, мен ве Реббиң маңа берен чагалары, Сион дагында месген тутян Хөкмүрован Реббиң Ысрайылдакы аламатлары ве нышаныдыр+. 19-20Халк сизе шейле дийсе: «Пышырдаян ве самырдаян рух чагырянлара ве җадыгөйлере йүз тутуң; халк өвүт-несихат үчин өз худайларына, дирилериң адындан өлүлере йүз тутмалы дәлми нәме?» Шейле диййәнлер даң шапагыны гөрмезлер!++
21-22Олар мушакгат хем ачлык ичинде юртда ыкмандалык эдерлер; ач галанларында газапланып, өз патышаларыны ве худайларыны нәлетләрлер. Гөге-де, юрда-да бакарлар, эмма диңе хасрат, гараңкылык ве элхенч түмлүк гөрерлер. Олар түмлүге ковларлар++.

9-нҗы бап

Адыл ша

9^1Муңа гарамаздан, азап ичиндәкилер түкениксиз түмлүкде болмаз. Гечмишде Ол Зебулун ве Нафталы юрдуны песелтди, эмма гелҗекде Деңиз якасындакы ёлы, Иорданың аңырсыны ве миллетлериң Җелилесини шөхратландырар+.

2Бейик бир нур гөрди,
түмлүкде гезйән халк;
түм гараңкылыкда яшаянларың
үстлерине нур сачылды+.
3Миллети көпелтдиң Сен,
артдырдың оларың шатлыгын,
хасылда шатланышлары дей,
Сениң өңүңде гуванярлар,
олҗа пайлашян дей
галкынышярлар+.
4Оларың агыр боюнтырыгыны,
геришлериндәки сердессесини,
сүтемкешлериниң хасасыны дөвдүң
мидянларың башына гетирен гүнүң дек+.
5Сөвешдәки эсгерлериң әдиклери,
әхли гана булашан эшиклери,
ода ташланып якылар+.
6Бизиң үчин бир чага догулды,
бир огул берилди бизе,
хөкүмдарлык онуң гершинде болар;
Онуң ады
Аҗайып Маслахатчы, Гудратлы Худай,
Эбеди Ата, Парахатлык Шазадасы болар+.
7Хөкүмдарлыгы дынувсыз өсер,
парахатчылыгы түкениксиз болар.
Давудың тагтындан
бакы беркарар эдер өз патышалыгыны.

Патышалыгы адалатлылык хем догрулык билен голдар.

Хөкмүрован Реббиң ыхласы билен амала ашар бу+.

8Таңры Якубың неслине гаршы сөз иберди,
ол Ысрайылда берҗай болды.
9Бүтин халк,
Эфрайымың, Самарияның илатлары
муны билерлер.
Олар текепбирлик,
йүрек буйсанҗы билен шейле диййәрлер:
10«Керпичлер йыкылды,
йөне ёнулан дашлардан гурарыс биз,
керкав агачлары кесилип ташланды,
йөне кедр агачларыны экерис биз».
11Муңа гөрә Реб Ресиниң ягыларына
онуң гаршысына чыкмага гүйч берди,
душманларыны аяга галдырды оларың,+
12гүндогардан сириялылары,
пилиштлилери гүнбатардан.
Олар Ысрайылы ювударлар,
агызларыны ачарлар-да.
Йөне Реббиң газабы сөнмәнди шонда-да,
эли энтек-де җеза бермәге тайын+.
13Өзүне җеза Берене
тарап өврүлмеди халк,
Хөкмүрован Реббе табын болмады+.
14Шонуң үчин Ысрайылдан башы-да, гуйругы-да,
палма шахасыны-да, гамшы-да
бир гүнде кесип ташлар Реб+.
15Яшулулар хем ат-абрайлы адамлар-а башдыр,
ялан зады өвредйән пыгамберлер болса гуйрукдыр+.

16Ёл гөркезйәнлер бу халкы азашдырярлар,
олара эеренлер болса бетбагтчылыга учраярлар.
17Мунуң үчин Реб
оларың яшларына гуванмаз,
рехим этмез етимине, дул хатынына,
чүнки хер кес худайсыз хем пис,
хеммәниң агзындан акмак сөз чыкяр.
Булара гарамаздан,
Реббиң газабы сөнмәнди,
эли шинди җеза бермәге тайын+.
18Пислик от кимин яняр,
чалыдыр тикенлери ялмаяр ол,
токайың гүр ерлерини туташдыряр,
түссе ал-асмана галяр.
19Хөкмүрован Реббиң газабындан
юрт янар,
халкы от якып-яндырар,
хич ким өз доганына рехим этмез+.
20Халк онда-мунда тапаныны иер,
йөне шонда-да доймаз, ач болар,
хер кес өз гарындашының этини иер+.
21Эфрайым билен Манаша
бири-бирини ювударлар,
билеликде Яхуда хүҗүм эдерлер,
сөнмәнди Реббиң газабы барыбир,
энтек хем җеза бермәге тайын эли+.

10-нҗы бап

10^1Адалатсыз парзлары чыкарянларың дат гүнүне!

зорлук перманыны язянларың вай халына!+
2Эҗизлериң хакыны иййәрсиңиз,
ёксуллары адалатдан махрум эдйәрсиңиз,
дул хатынлары авлаярсыңыз,
етимлер олҗаңыз боляр+.
3Җеза гүни,
узакдан бетбагтчылык геленде,
нәме эдеркәңиз?
Кимден көмек сораркаңыз,
ниреден җай тапаркаңыз байлыгыңыза?
4Есирлериң арасында дыза чөкмекден,
Җесетлере бүдрәп йыкылмакдан гайры
чәрәңиз болмаз сизиң.
Барыбир сөнмәнди Реббиң газабы,
җеза бермәге тайындыр
хенизем Онуң эли+.

Реббиң Ашур барадакы хөкүми

5Дат гүнүңе, Ашур!

Ол гахарымың хасасыдыр!

Элиндәки таягыдыр газабым!+

6Оны худайсыз миллетиң гаршысына,
газапланан халкымың гаршысына иберйәрин,
оңа таламагы, таланыны олҗа алмагы,
олары көчелериң палчыгы кимин
аяк астына алмагы буюрдым+.

7Эмма Ашур патышасы бейле ниет эденок,
бейле пикир этмейәр ол;
йүрегинде көп миллетлери гырмак,
көки-дамары билен ёк этмек күйүндедир онуң+.

8Ол шейле диййәр:

«Лешгербашыларымың әхлиси
патыша дәлми нәме?

9Кално шәхери Каркемиш кимин дәлми?

Арпат кимин дәлми Хамат?

Самария Дамаск кимин дәлми+?

10Иерусалим билен Самарияныңкыдан-да бейик ойма бутлары болан
бутпараз патышалыклары эле салшым ялы,

11Самария ве онуң бутларына эдишим ялы,

Иерусалиме ве онуң бутларына- -да шейле эдерин»+.

12Реб Сион дагында ве Иерусалимде әхли ишини гутаранда шейле диер: «Ашур патышасыны текепбир йүрегине, гедем бакышына гөрә җезаландырарын»+. 13Чүнки Ашур патышасы шейле диййәр:

«Муны өз элимиң гүйҗи билен,
өз пайхасым билен газандым,
мен пайхаслыдырын.
Миллетлериң серхетлерини айырдым,
оларың хазыналарыны таладым,
тагтындан агдардым гүйчли шалары+.
14Миллетлериң байлыгыны тапды элим,
хөвүртге тапан ялы;
терк эдилен юмуртгаларың
йыгналышы кимин,
бүтин дүнйәни йыгнадым.
Ганат какып, агзыны ачып,
сес чыкаран болмады».

15Палта өзүни ишледйәниң янында өвүнерми?
Бычгы өзүни уланяндан бейгелдерми өзүни?
Өзүни гөтерйәни гөтерерми таяк?
Өзүни галдыряны галдырармы хаса?
16Мунуң үчин Хөкмүрован Таңры Реб,
Ашурың семизлерине хорлук ёллар,
Онуң шөхратының астында от ялыны туташар+.
17Ысрайылың Нуры от,
онуң Мукаддеси ялын болар,
ялын онуң тикенлеридир
чалыларыны бир гүнде якып-яндырар+.
18Гөзел токайларыдыр,
мес топраклы ерлерини
бүтинлей ёк эдер Реб,
хеләк болар
агыр дерде ёлуган адам дей.
19Токайларында галан агачлар шейле аз велин,
чага-да санап, язып билер олары.

Ысрайылың аман галанлары

20Шол гүн Ысрайылың аман галанлары ве Якубың несиллериниң халас боланлары мундан бейләк өзлерине җеза берйәне дәл-де, эйсем түйс йүрекден Ысрайылың Мукаддесине бил багларлар. 21Аман галанлар, Якубың аман галанлары гудратлы Худая доланарлар. 22Халкың Ысрайыл деңиз якасындакы чәге дей көп болса-да, онуң диңе аман галанлары Худая доланарлар. Карар эдилен хеләкчилик догрулык билен амала ашырылар+. 23Гудратыгүйчли–Хөкмүрован Реб хөкүм эдиши ялы, бүтин ер йүзүнде хеләкчилиги амала ашырар+.

24Шонуң үчин Гудратыгүйчли-Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Эй, Мениң Сионда яшаян халкым! Мүсүрлилер кимин сизе гаршы хасасыны галдырып, таяк билен уранда, сиз ашурлылардан горкмаң+. 25Ине, бираз вагтдан гахарым ятышар, газабым ашурлылары хеләк этмәге гөнүгер. 26Ореп гаясында мидянлары вейран эдиши кимин, Хөкмүрован Реб олара гаршы гамчы галдырар. Хасасыны Мүсүрде ёкары галдырышы кимин деңзиң үстүне узадар+. 27Шол гүн ашурлыларың йүки сизиң гершиңизден, боюнтырыгы сизиң бойнуңыздан айрылар; семизлигиңизден яңа боюнтырык дөвлер»+.

28Аят шәхерине гелйәрлер олар,
Мигрондан гечйәрлер,
Микмашда йүклерини гойярлар+.
29Гечелгеден гечйәрлер олар,
Гебада бир гиҗе дүшлейәрлер,
Рама шәхери лерзана гелйәр,
Шавулың Гибга шәхериниң илаты гачяр+.
30Бар сесиңе гыгыр, эй, Галлым гызы!
Гулак гой, эй, Лайша!
Эй, гөргүли Анатот!+
31Мадмена гачып гидйәр,
Гебимиң илаты пена агтаряр.
32Бу гүн душманлар Нопда галарлар,
Сион гызының дагына,
Иерусалимиң депесине юмрук ченәр+.
33Ине, Хөкмүрован Таңры Реб
гудратлы гүйҗи билен кесер шахалары,
иң бейик агачлар чапылар,
белентликлери ере язылар+.
34Токайың гүр ерлерини палта билен чапар,
Ливан Гудратлы Боланың өңүнде йыкылар.

11‑нҗи бап

Йышайың несли

11^1Йышайың көтүгинден бир пудак чыкар,
көкүнден гөгерен Шаха миве берер.
2Реббиң Рухы:
даналык хем пайхас,
маслахат хем гүйч-гудрат,
Ребби билмек хем
Ондан горкмак рухы
Онуң үстүнде болар+.
3Ол Ребден горкмакдан леззет алар,
гөршүне гөрә хөкүм чыкармаз Ол,
эшидишине гөрә карар чыкармаз.
4Гарыплара догрулык билен казылык эдер Ол,
ер йүзүндәки пукаралар үчин догры карар чыкарар.

Буйрук билен җезаландырар дүнйәни Ол,
пислери-де Өз сөзлери билен өлдүрер+.
5Догрулык хем садыклык гушак болар билине.
6Мөҗек билен гузы бир ерде яшар,
бир ерде ятар гаплаң ве овлак,
гөле, арслан ве бир яшар мал биледир,
олары бир яш бала бакар+.
7Сыгыр айы билен биле отлар,
балалары-да биле ятар оларың,
арслан өкүз дек саман иер.

8Эмйән чага гара йыланың хининиң агзында ойнар,
сүйтден айрылан чага элини кепҗебашың хинине сокар.

9Мукаддес дагымда
зелел етирилмез, хич ким хеләк эдилмез,
бүтин ер йүзи
деңзиң сувдан долушы дей,
Ребби билмекден долар+.

10Шол гүн Йышайың көки халклара нышан болар; миллетлер Оңа йүз тутарлар, Онуң месгени шөхратлы болар+. 11Шол гүн Ашурдан, Мүсүрден, Патросдан, Эфиопиядан, Эйламдан, Шингардан, Хаматдан ве адаларда аман галан халкыны ызына гетирмек үчин, Таңры икинҗи гезек элини узадар+.

12Ол миллетлер үчин байдак галдырар,
Ысрайылың сүргүндәкилерини топлар,
ер йүзүниң дөрт күнҗегинден,
Яхуданың дарганларыны йыгнар+.
13Эфрайымың габанҗаңлыгы айрылар,
Яхуданың душманлары ёк эдилер,
Эфрайым Яхуда гөрипчилик этмез,
Яхуда Эфрайыма душманчылык этмез+.

14Олар билеликде гүнбатардакы пилиштлилериң үстүне хүҗүм эдерлер,
билеликде гүндогарың халкыны таларлар,
Эдома, Моваба гаршы эл галдырарлар,
аммонлар табын боларлар олара+.
15Мүсүр деңзиниң айлагыны
бүтинлей гурадар Реб,
гүйчли ели билен
элини Евфрат дерясына галгадар,
еди чешмә бөлер оны,
чарыклы гечерлер адамлар ондан+.
16Ысрайылларың Мүсүрден чыкан гүни
Ысрайыла эдиши ялы,
Реббиң Ашурда аман галан халкы үчин
улы ёл ачылар+.

12‑нҗи бап

Алкыш ве өвги

12^1Шол гүн сиз, ысрайыллар шейле диерсиңиз:
«Я, Реб Саңа шүкүр эдерин,
Сен бизе
гахарланан хем болсаң,
гахарың совулды,
теселли бердиң бизе Сен+.
2Элбетде, Худай Халасгәримдир,
Оңа бил багларын, горкмарын мен,
чүнки Реб еке-тәк гүйҗүмдир, айдымымдыр,
Ол мениң Халасгәрим болды»+.
3Шатлык билен гуюлардан сув чекишиңиз дей,
шатлык билен-де халас эдилерсиңиз.
4Шейле диерсиңиз шол гүн:
«Реббе шүкүр эдиң,
Онуң адына өвгүлер айдың;
миллетлериң арасында
Онуң ишлерини аян эдиң,
Адының бейикдигини җар эдиң+.
5Реббе өвгүлер айдың,
Ол бейик ишлер этди;
ер йүзи билсин муны!+
6Эй, Сион халкы,
хешелле как, гыгыр!
Араңыздакы Ысрайылың Мукаддеси бейикдир!»+

13‑нҗи

Бабыла гаршы пыгамберлик

13^1Бабыл хакда Амозың оглы Ишая аянлык аркалы гелен пыгамберлик:+

2Ялаңач дагың үстүнде байдак дикиң,
сөвешиҗилере гыгырың сесиңиз етдигинден,
беглериң дервезелеринден гирер ялы,
олара эл булаң+.
3Өзүме багыш эдиленлере буйрук бердим,
уршуҗыларымы, шаныма гуванянларымы
газабымы дөкдүртмек үчин чагырдым.

4Даглардакы гыкылыга гулак гоюң,
бу көп халкларың сесине меңзейәр!

Бир ере йыгнанышян миллетлериң,
патышалыкларың гөчгүнли сесини диңләң!

Хөкмүрован Реб сөвеше гошун топлаяр.

5Өз газабының яраглары билен
бүтин ер йүзүни вейран этмек үчин,
узак үлкелерден,
дүнйәниң аңры уҗундан гелер Реб+.

6Перят эдиң, Реббиң гүни якындыр!

Ол Гудратыгүйчли тарапындан вейранчылык дей гелер+.

7Мунуң үчин эллер говшар,
хер ынсаның йүреги ярылар+.
8Довла дүшер олар,
ыза хем гайгы басар;
бургусы тутян дей,
агыры чекер олар,
аңалып бирек-биреге бакарлар,
йүзлери ялын дек ловлар+.
9Ине, Реббиң гүни, ёвуз гүн гелйәр,
ер йүзүни хараба өвүрмек үчин,
ондакы гүнәкәрлери ёк этмек үчин,
газап билен, гахар оды билен гелйәр+.
10Гөкдәки йылдызлар,
оларың топлумы
ышык бермезлер;
Гүн догса-да гаралар,
Ай нуруны сачмаз+.
11Мен дүнйәни яманлыгы үчин,
этмишлери үчин җезаландырарын эрбетлери;
текепбирлериң гедемлигиниң соңуна чыкарын,
залымларың улумсылыгыны песелдерин+.
12Ынсанлары сап алтындан,
адамлары Опыр гызылындан-да
хас гымматлы эдерин+.
13Шонуң үчин гөклери титредерин,
Реббиң гахар оды ловлаян гүни,
Хөкмүрован Реббиң газабындан
ер йүзи лерзана гелер+.
14Коваланян җерен кимин,
чопансыз гоюнлар кимин,
хер кес өз халкына,
хер киши өз юрдуна гачар+.
15Тутуланлар найзадан гечирилер,
эле дүшен гылычдан өтүрилер.
16Чагалары гөзлериниң алнында
парча-парча эдилер,
өйлери таланар,
аялларына эл урлар+.
17Ине, Мен күмше гызмаян,
алтыны сөймейән мадайлары
олара гаршы өҗүкдирйәрин+.
18Яш йигитлери ере язар яйлары,
бәбеклере рехим этмезлер,
гөзлери чагалары гайгырмаз+.
19Худай патышалыкларың иң гөзели болан,
бабыллыларың буйсанҗы болан шөхратлы Бабылы
ер билен егсан эдер
Содом хем Гомора ялы+.
20Ол ер илатсыз галар,
хич хачан яшайыш болмаз онда,
араплар чадырларыны дикмезлер,
чопанлар сүрүлерини бакмазлар+.
21Вагшы хайванлар ятар ол ерде,
байгушдан долар өйлери,
дүегушлар месген тутар,
гечилер бөкҗекләрлер ол ерде+.
22Сарайларында сыртланлар,
көшклеринде шагаллар увлашар;
Бабылың соңы якындыр,
онуң гүнлери узак болмаз.

14‑нҗи бап

Есирлер гайдып гелйәрлер

14^1Эмма Реб Якубың неслине рехим эдер, Ысрайылы ене сайлар ве олары өз юрдунда орнашдырар. Кесекилер олара гошулып, ысрайыл халкына бирлешерлер+. 2Халклар ысрайыллары өз ерлерине алып гелерлер. Ысрайыл халкы Реббиң берен юрдунда башга халклары өзлерине гул--гырнак эдерлер; өзлерини есир эденлери есир эдип, өзлерине зулум эденлериң үстүнден агалык сүрерлер+.

3Реб сизи ызаңыздан, гайгыңыздан ве чекен агыр ишиңизден азат эденде, 4Бабыл патышасына шу тымсалы айдарсыңыз:

«Ине, зулумкешиң соңы гелди!
Онуң текепбирлиги тамам болды!+
5Реб пислериң таягыны,
хөкүмдарларың хасасыны дөвди.
6Ол халклара газаплы,
үзнүксиз зарбалар урды,
миллетлери газап билен,
дынувсыз зулум билен доландырды.
7Бүтин дүнйә дынчлыкда, рахатлыкда;
олар айдыма башлаярлар.
8Сервилер ве Ливаның кедр агачлары
үстүнден шатланып, шейле диййәрлер:
„Аяк астына дүшелиң бәри,
хич ким бизи чапмага гелмейәр“»+.

9Сен гелйәркәң өлүлер дүнйәси
гаршыламага ховлугяр;
ол сениң үчин өлүлери,
ер йүзүниң әхли башлыкларыны ояряр;
миллетлериң әхли шаларыны
тагтларындан турузяр.
10Оларың хеммеси саңа:
«Сен-де биз ялы эҗизледиң,
бизе меңзедиң!» диерлер.
11Шан-шөхратың, арфаларың сеси
өлүлер дүнйәсине индерилди;
астыңа гуртлар дүшелди,
үстүң гурчуклара бүрелди.

12Эй, парлак йылдыз, даң оглы,
гөкден нәхили гачдың!
Эй, миллетлери еңен сен,
инди өзүң ере йыкылдың!+
13Сен йүрегиңде дийдиң:
«Гөклере чыкарын,
тагтымы Худайың йылдызларындан
ёкарда гоярын.
Җемагатың топланан дагында,
Зафон дагында отурарын+.
14Булутларың депесине чыкарын,
Бейик Худай ялы эдерин өзүми»+.
15Эмма сен өлүлер дүнйәсине,
габрың дүйбүне индерилерсиң+.
16Гөренлер чиңерилип середерлер саңа,
сен хакда ойланып, шейле диерлер:
«Ери сарсдыран,
патышалыклары титреден,
17дүнйәни чөле дөндерен,
шәхерлери ер билен егсан эден,
есирлери өйлерине гойбермедик шумы?»+
18Миллетлериң патышаларының әхлиси,
херси өз габрында, шөхрат ичинде ятыр.
19Эмма терк эдилен чага кимин
габрыңдан дашары атылдың;
гылычдан гечирилен,
габрың дашлы дүйбүне атылан
җесетлер билен өртүлйәрсиң.
Аяк астында депеленен маслык дей,
20бейлеки шалар ялы җайланмарсың;
чүнки сен өз юрдуңы вейран этдиң,
өз халкыңы гырдың.
Пислик эдйәнлериң несли
асла ятланмасын!+
21Аталарының этмишлери зерарлы,
огулларыны өлдүрмәге тайынлаң,
олар галып, дүнйәни эелемесинлер,
ер йүзүни шәхерлерден долдурмасынлар.

22«Мен олара гаршы галарын, Бабылың адыны, аман галанларыны, огулларыны ве несиллерини ёк эдерин». Муны Реб айдяндыр. 23«Оны байгушхана, батгалыга өврерин, хеләкчилик сүбсеси билен сүпүрерин» Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр+.

Ашура гаршы пыгамберлик

24Хөкмүрован Реб ант ичип, шейле диййәр:
«Нәхили ниет эден болсам,
шейле-де болар,
нәме карара гелен болсам,
шол-да амала ашар.
25Ашурлылары Өз юрдумда сындырарын,
дагларымда олары аяк астына аларын;
оларың боюнтырыгы халкымдан айрылар,
йүклери халкымың герденинден дүшүрилер»+.
26Бүтин дүнйә хакда эдилен карар будур,
әхли миллетлере тарап узан эл будур.
27Хөкмүрован Реб карар этди,
ким Оңа пәсгел берип билер?
Ол элини узатды,
ким оны ызына өврүп билер+?

Пилиштлилере гаршы пыгамберлик

28Ахаз патышаның өлен йылы шу пыгамберлик гелди:+

29«Өзүңизи уран таяк дөвүлди дийип
шатланмаң, эй, пилиштлилер!

Йылан тохумындан кепҗебаш дөрәр,
онуң мивеси-де учян мәхнет йылан болар.

30Гарыпларың гарыбы дояр,
мәтәчлер ховпсузлыкда ятарлар,
эмма сениң көкүңи ачлыкдан яңа гырарын,
аман галанларыңыз-да өлерсиңиз.

31Перят эт, эй, дервезе!

Нала чек, эй, шәхер!

Эй, пилиштлилер, горкудан титрәң!

Демиргазыкдан түссе чыкяр,
гошун хатар-хатар болуп гелйәр».

32Миллетиң чапарларына нәме җогап берлер?

Реб Сионы бина этди,

Халкының мәтәчлери онда пена тапарлар+.

15‑нҗи бап

Моваба гаршы пыгамберлик

15^1Мовап хакындакы пыгамберлик:

Хакыкатдан Мовабың Ар шәхери
бир гиҗеде харабалыга өврүлйәр,
Мовап вейран болды!
Хакыкатдан Мовабың Кир шәхери
бир гиҗеде харабалыга өврүлйәр,
Мовап вейран болды!+
2Дибон халкы агламак үчин ыбадатхана,
сеждегәхлере чыкяр;
Мовап халкы Небо,
Мейдеба үчин перят эдйәр.
Хер кесиң башы такырланяр,
хер кесиң сакгалы сырыляр+.
3Көчелеринде җул гейинйәрлер,
үчеклерде, мейданчаларда
хер кес перят эдйәр, зар-зар аглашяр.
4Хешбон билен Элгала налыш эдйәр,
сеслери Яхаса ченли эшидилйәр.
Шонуң үчин Мовабың эсгерлери аглашяр,
горкудан йүреклери галдыраяр+.
5Йүрегим Мовап үчин налыш эдйәр,
гачгаклары Согара,
Эглат Шелишия гачярлар.
Олар аглашып,
Лухутың ёкарсына чыкярлар.
Вейранчылыкдан перят чекйәрлер
Хоронайым ёлунда+.
6Нимрим сувлары гурады;
отлар солды, тәзе от гөгермеди,
гөк өвүсйән зат галмады асла.
7Мунуң үчин газанан байлыкларыны,
бар топлан затларыны
сөвүт җүлгесине әкидерлер.
8Агы билен долды
тутуш Мовап юрды;
оларың перяды Эглайыма,
налышы Беерелиме етйәр.
9Димоның сувлары гандан долы,
эмма Мен мунданам бетерини гетирерин
Димоның башына,
Мовапдан гачанларың,
юрдуң аман галанларының
үстүне шир гетирерин.

16-нҗы бап

Моваплылар рехим дилейәрлер

16^1Сәхра ёлы билен Селадан
Сион гызының дагына,
юрдуң хөкүмдарларына
гузулары ёллаң+.
2Арнон гечелгесинде
Мовабың аяллары
хөвүртгесинден ковлан
өйсүз-өвзарсыз гушлара меңзейәр+.
3«Маслахат бер,
адалаты берҗай эт.
Гүнортан чагы гиҗе кимин
үстүмизе сая сал.
Ковуланлары гизле,
гачгаклары эле берме.
4Мовапдан ковланлар
месген тутсун араңызда;
вейран эдйәнлерден
олара пена болуң».

Сүтемкәр ёк болуп,
вейранчылык соңланар,
талаңчылар йитирим боларлар.
5Тагт мерхемет билен беркидилер,
садыклык билен шалык сүрер
Давудың несиллеринден бири,
адалаты агтарян хөкүмдар
догрулыгы йөредер+.

6Мовабың текепбирлиги,
онуң хетденаша гедемлиги,
мен-менлиги, улумсылыгы,
газабы барада эшитдик;
бош ере өвүнйәр ол+.
7Шонуң үчин Мовап перят этсин,
хер кес Мовап үчин нала чексин,
Кирхараседиң кишмишли көкелери үчин
яс тутуң, гам чекиң+.
8Хешбоның экин мейданлары,
Сибманың үзүмчиликлери гурады;
башга миллетлериң баштутанлары
сайлама үзүмчиликлери басгыладылар;
үзүмчиликлер Язере етип,
чөле ченли яйылды;
шахалары яйрап,
деңизден-де ашды+.
9Шонуң үчин Язер агысы билен
Сибманың үзүмчиликлери үчин агларын мен;
гөзяшым билен суварарын сизи,
эй, Хешбон ве Элгала!
Чүнки томус мивелериң,
хасыл йыгналян дөврүндәки
шагалаң шовхуныңыз кесилди+.
10Шатлык хем бегенч айрылды
хасыллы баглардан;
үзүмчиликлерде не айдым айдыляр,
не-де хешелле какыляр;
үзүм сыкянчы үзүм сыкмаяр,
кесдим оларың шагалаң шовхуныны.
11Шол себәпден йүрегим Мовап үчин,

Калбым Кирхарасет үчин лира[*] дек нала чекйәр+.

12Моваплылар сеждегәхлерине чыкып, өзлерини тапдан дүшүрйәрлер; өз мукаддес ерлерине дилег этмәге гидйәрлер, йөне бу хич пейда бермез. 13Бу Реббиң Мовап хакында гечмишде айдан сөзүди. 14Инди Реб шейле диййәр: «Хакына тутма ишчиниң мөхлети ялы үч йылың довамында Мовабың шан-шөхраты улы халкы билен бирликде абрайдан дүшер; гутуланлары җуда аз ве гүйчсүз болар»+.

17‑нҗи бап

Дамаска гаршы пыгамберлик

17^1Дамаск барадакы пыгамберлик:

Ине, Дамаск инди шәхер сайылмаз,
ол харабачылыга өврүлер+.
2Арогер шәхерлери терк эдилер,
сүрүлериң ятян ерине өврүлер,
олары үркүзен болмаз+.
3Эфрайымда гала галмаз,
Дамаскда ша болмаз,
Сирияның аман галанлары
Ысрайыл огулларының шөхраты дей болар.
Муны Хөкмүрован Реб айдяндыр.
4Шол гүн Якубың шөхраты өчер,
семиз гөвреси хорланар.
5Оракчыларың дәне хасылыны йыгнайшы дей,
дәне башларыны алшы дей эллериниң,

Рапалар җүлгесине дәне башларының топланышы дей,
болар Ысрайыл хем+.
6Зейтун агаҗының мивеси какылып алнандан соң,
депесинде ики-үч зейтуның галышы дей,
шахаларының учларында дөрт-‑бәшисиниң галышы дей,
диңе биразы аман галдырылар.

Муны Ысрайыл Худайы Реб айдяндыр+.

7Шол гүн халк назарыны Ярадана дикер,
гөзлери Ысрайылың Мукаддесини гөрер.
8Өзлериниң гуран
гурбанлык сыпаларына бакмазлар,
эллери билен ясан Ашера бутларына,
түтетги сыпаларына серетмезлер+.
9Шол гүн оларың берк галалары
ысрайыллардан гачан хивилериң, аморларың
терк эден шәхерлери кимин чөле дөнер+.
10Сен өз Халасгәр Худайыңы унутдың,
Пенакәриң болан Гаяны ятламадың.
Шоңа гөрә якымлы өсүмликлер эксең-де,
өзге юртлаң аҗайып нахалларыны отуртсаң-да,+
11олары экен гүнүң өсдүрсең-де,
отурдыланлары эртеси гүллетсең-де,
хассалык ве эмсиз дерт гүнүнде
хасылың еле соврулар.
12Бетбагтчылык! Көп миллетлериң гүввүлдиси!
Деңзиң гүввүлдиси дей гүвлейәр олар!
Ах! Халкларың гүввүлдиси!
Гүйчли толкунлар дей гүввүлдешйәрлер!+

13Миллетлер гүйчли толкунларың увлайшы дек увлашарлар,
эмма Ол олара кәйәр,
даглардакы шемала учян чөп- -чалам дей,
узаклара гачарлар олар,
түвелейиң өңүндәки тогаланян тоз дей тогаланарлар.

14Агшамара, ине, ховп!

Сәхерден өң ол ёк боляр.

Бизи тоздурянларың пайы,
бизи талаянларың кысматы шудур.

18‑нҗи бап

Эфиопия гаршы пыгамберлик

18^1Эфиопия деряларының аңырсында
ганатларыны пасырдадян юрдуң дат гүнүне!
2Ол Нил дерясының үсти билен
гамыш гәмилеринде илчилерини ёллаяр.
Эй, йылдам чапарлар,
юртлары дерялар билен бөлүнйән,
узын бойлы, овадан беденли миллете,
хер яна горкы сачан халка,
хайбатлы хем басыбалыҗы миллете гидиң!

3Эй, бүтин дүнйәниң илаты,
ер йүзүнде яшаянлар!
Дагларың чүр башында
байдак дикиленде середиң!
Сурнай чалнанда диңләң!+
4Реб маңа шейле дийди:
«Гүнүң ховурлы ыссысы дек,
хасыл вагтындакы чыглы булут дек,
месгенимден үмсүм середерин»+.
5Хасыл йыгымындан өң,
гүллеме гутаранда,
гүл үзүм болуп етишенде,
ол баг гайчысы билен пудаклары кесер,
яйраян шахалары кесип ташлар.
6Хеммеси даглардакы йыртыҗы гушлара,
ердәки вагшы хайванлара галдырылар.
Олар томсуна йыртыҗы гушлара,
гышына вагшы хайванлара шам боларлар.
7Шол вагт юртлары дерялар билен бөлүнйән,
узын бойлы, овадан беденли миллет,
хер яна горкы сачан халк,
хайбатлы хем басыбалыҗы миллет,
Хөкмүрован Реббе,
Хөкмүрован Реббиң адыны гоян ере,
Сион дагына совгатлар гетирер.

19-нҗы бап

Мүсүре гаршы пыгамберлик

19^1Мүсүр барадакы пыгамберлик:

Ине, йылдам булуда атланып,
Мүсүре гелйәр Реб,
Мүсүр бутлары титрешерлер,
мүсүрлилериң йүреклери ярылар
хузурында Онуң+.
2«Мүсүрлилери бири-бирине гаршы өҗүкдирерин,
доган доганың гаршысына,
гоңшы гоңшусының гаршысына,
шәхер шәхериң гаршысына,
патышалык патышалыгың гаршысына уршар+.
3Мүсүрлилериң зәхресини ярарын,
ниетлерини пуҗа чыкарарын,
бутларындан, өли рухларындан,
җадыгөйлерден,
рух чагырянлардан маслахат сорарлар+.
4Мүсүрлилери залым хоҗайының элине берерин,
рехимсиз патыша хөкүм сүрер үстлеринден».
Муны Хөкмүрован Таңры Реб айдяндыр+.

5Нилде сув галмаз,
деря чекилер, гурар+.
6Онуң яплары порсар,
такырар, гурар Мүсүр чешмелери,
гамышлар, гаргылар чүйрәр+.
7Нилиң төверегиндәки,
якасындакы чайырлар,
онуң боюндакы бар экинлер гурап,
соврулып, ёк болуп гидерлер.
8Балыкчылар яс тутарлар,
Ниле чеңңек ташлаянлар аглашарлар,
сува тор атянларың сусты басылар.
9Зыгырдан мата докаянлар лапыкеч боларлар,
ак биз докаянлар умытдан дүшерлер.
10Онуң докмачылары ховсала дүшерлер,
әхли хакына тутуланлар гам чекерлер.

11Зоган шәхериниң хөкүмдарлары акмакдыр!
Фараоның пайхаслы маслахатчылары
пәхимсиз маслахат берйәрлер,
сиз фараона нәдип:
«Мен акылдарларың оглудырын,
гадымы шаларың неслидирин» дийип билйәрсиңиз+?

12Ханы, ниреде сениң акылдарларың?
Гой, саңа айтсынлар олар,
Хөкмүрован Реббиң Мүсүре гаршы
нәме ниетләндигини аян этсинлер+.
13Зоганың хөкүмдарлары акмаклык этдилер!
Мемфисиң баштутанлары алдандылар,
тире баштутанлары Мүсүри азашдырдылар+.
14Реб акылы чашырян рухлары иберди,
серхошуң өз гусугының үстүнде ыранышы дей,
олар мүсүрлилери бар ишинде азашдырдылар+.
15Мүсүриң хич киме дады етмез,
не баш, не гуйрук, не палма шахасы, не-де гамыш
оңа ярдам эдер+.

Мүсүрлилер Реббе бил баглаярлар

16Шол гүн мүсүрлилер аял ялы болуп, Хөкмүрован Реббиң өзлерине гаршы эл галдырар горкусындан яңа титрешерлер+. 17Яхуда юрды мүсүрлилере ховп салар. Янында Яхуданың ады агзалан хер кес Хөкмүрован Реббиң Мүсүре гаршы тайынлаян карарындан горкар.

18Шол гүн Мүсүрде бәш шәхер кенган дилинде гепләп, Хөкмүрован Ребден ант ичерлер. Оларың бири Хеләкчилик Шәхери дийип атландырылар+.

19Шол гүн Мүсүриң ортарасында Реббе гурбанлык сыпасы, серхединде болса бир сүтүн дикилер+. 20Бу Мүсүр топрагында Хөкмүрован Реббе аламат ве шаят болар. Олар зулумдарлары зерарлы Реббе перят эденлеринде, Реб мүсүрлилере бир халасгәр хем горагчы ёллап, олары халас эдер. 21Реб Өзүни мүсүрлилере танадар. Шол гүн мүсүрлилер Ребби танарлар. Олар гурбанлыкларыдыр галла садакалары билен Реббе ыбадат эдерлер; олар Реббе вада берип, оны берҗай эдерлер+. 22Реб Мүсүри җезаландырар, ене-де Өзи олара шыпа берер. Мүсүрлилер Реббе доланарлар, Реб-де оларың ялбармаларыны диңләп, олара шыпа берер+. 23Шол гүн Мүсүрден Ашура улы ёл болар. Ашурлылар Мүсүре гелерлер, мүсүрлилер-де Ашура гидерлер. Мүсүрлилер ашурлар билен биле ыбадат эдерлер+.

24Шол гүн Ысрайыл Мүсүр билен Ашурың янында үчүнҗи юрт болар. Оларың үсти билен дүнйә ялканар+. 25Хөкмүрован Реб: «Халкым Мүсүр, Өз элимиң иши болан Ашур ве мирасым Ысрайыл ялкансын!» дийип, олара ак пата берер.

20‑нҗи бап

Мүсүре ве Эфиопия гаршы пыгамберлик

20^1Ашур патышасы Саргон баш серкердесини Ашдода ёллап, оңа гаршы сөвешип, Ашдоды эле салды+. 2Шол вагт Реб Амозың оглы Ишая: «Гит-де, эгниңдәки җулы, аягыңдакы чарыгыңы чыкар» дийди. Ишая шейле эдип, диңе ички гейиминде аякялаң гезиберди+. 3Реб шейле дийди: «Эдил гулум Ишаяның Мүсүре ве Эфиопия аламат хем нышан хөкмүнде үч йыллап диңе ички гейимде, аякялаң гезиши кимин,+
4Ашурың патышасы-да Мүсүре утанч болсун дийип, мүсүрлилери сүргүн эдип, эфиопиялылары есир алып, яшлардыр гаррылары ялаңач, аякялаң, отыръерлери ачык халда әкидер+. 5Эфиопия умыт баглаян, Мүсүре өвүнйән халк горкар ве утанҗа галар. 6Шол гүн бу кенар якасында яшаянлар шейле диерлер: „Ине, Ашур патышасындан халас болмак үчин ярдам исләп, умыт багланларымыза, гөр, нәмелер болды! Инди биз нәхили гачып гутуларыс?“».

21‑нҗи бап

Бабылың, Эдомың ве Арабыстаның гаршысына пыгамберлик

21^1Деңиз янындакы чөл хакда пыгамберлик:

Түвелейлериң гүнортадан гелши дей,
басыбалыҗы-да горкунч юртдан, чөлден гелер+.

2Бир горкунч гөрнүш аян болды,
хайын хайынлык эдйәр,
талаңчы талаяр.

Хүҗүм эт, эй, Эйлам!

Габа, эй, Мадай!

Бабыл себәпли болан
налышларың соңуна чыкарын+.

3Мунуң үчин санҗы тутды билимден,
догурян аялың бургусы дек,
бургулар тутды мени;
эшидйәнлеримден яңа ики бүкүлдим,
гөрйәнлеримден яңа горкы гаплады+.
4Йүрегим бикарардыр,
саңңылдаян горкудан яңа;
күйсән алагараңкылыгым
вехиме салгар.

5Иййәрлер, ичйәрлер,
халылар дүшәп,
сачак язып.
Эй, серкерделер, туруң-да,
галканлары яглаң!
6Реб маңа шейле дийди:
«Гит-де бир гөзегчи гой,
гой, ол хабар берсин гөренини+.
7Ол сөвеш арабаларыны,
җүбүт-җүбүт атлылары,
эшеклилери, дүелилери гөренде,
дыкгат берсин, үнс берсин».
8Гөзегчи[*] гыгырды:
«Я Реб,
гөзегчилик диңидир гүндизлерине орнум,
нобатчылык чекйән бүтин гиҗеләп+.
9Җүбүт-җүбүт атлылар гелйәр, ине,
өз сөвеш арабаларыны тиркәп.
„Йыкылды, Бабыл йыкылды;
онуң бут-худайлары ере язылды,
оврадылды“» дийип җогап берди ол+.
10Эй, харманда дөвлен,
еле соврулан халкым!
Хөкмүрован Ребден,
Ысрайылың Худайындан эшиденлеримдир,
сизе аян эдйәним+.

11Дума барадакы пыгамберлик:

Сегирден[*] чагыряр бири мени:

«Эй, гөзегчи, даң атара нәче вагт бар?

Нәче вагт бар даңың ягтылмагына?»

12«Даң атып баряр,
йөне энтек гиҗе.

Ене сораҗак болсаңыз сораң,
соңра өврүлип гелиң» диййәр гөзегчи.

13Арабыстан хакындакы пыгамберлик:

Эй, деданлыларың кервенлери!

Гиҗәни Арабыстан җеңңелинде гечирерсиңиз.

14Эй, Тейма юрдуның халкы,
сувсана сув,
босгунлара чөрек бер+.

15Олар гылычдан гачдылар,
сырылан гылычдан,
чекилен яйдан,
агыр сөвешден гачдылар.

16Реб маңа шейле диййәр: «Хакына тутма ишчиниң мөхлети ялы бир йылың довамында Кедарың шан-шөхраты сөнер+. 17Кедар огулларының эдермен уршуҗылардан галан кеманчылары аз болар». Муны Ысрайыл Худайы Реб дийди.

22‑нҗи бап

Иерусалим барадакы пыгамберлик

22^1Гөрнүш җүлгеси барада пыгамберлик:

Барыңыз үчеклере чыкар ялы,
сизе нәме болды?
2Эй, шовхун-шагалаңлы,
гох-галмагаллы, шадыян шәхер!
Өлдүриленлериң гылычдан өлмеди,
сөвешде-де өлмеди+.
3Әхли баштутанларың билеликде гачдылар;
яйларыны уланмадылар,
есир дүшдүлер,
узаклара гачдылар, йөне
тапыланларың бары эле дүшди.
4Мунуң үчин мен:
«Назарыңы менден сов,
зар-зар аглайын» дийдим.
Эзиз халкымың вейранчылыгы үчин
теселли бермәң маңа+.
5Гөрнүш җүлгесинде
Гудратыгүйчли–Хөкмүрован Реббиң ховсалалы,
табын эдйән, алҗыраңңы гүни болар.
Диварлар йыкылар бу гүн,
даглара перят эдилер.
6Эйлам сөвеш арабалары,
атлылары билен сагдагыны галгадяр,
Кир гошуны галканларыны сомлаяр+.
7Сөвеш арабаларындан
хырын-дыкындыр гөзел җүлгелериң,
атлылар дервезелерде нызама дурдулар.
8Яхуданың өртгүси айрылды.
Шол гүн җеңңелиң горханасына серетдиң.
9Давут шәхериндәки көп җайрыклары гөрдүңиз,
ашакы ховза сув топладыңыз+.
10Иерусалимиң өйлерини санадыңыз,
дивары беркитмек үчин өйлери йыкдыңыз.
11Көне ховзуң сувлары үчин,
ики диварың арасындан
сув ховданыны газдыңыз.
Йөне оны Ярадана серетмедиңиз,
овалдан Тайынланы гөрмедиңиз.

12Шол гүн Гудратыгүйчли–Хөкмүрован Реб
яс багламага чагырды сизи,
сачларыңызы үтүп, җул гейинмәге чагырды+.
13Эмма сиз өкүз, гоюн өлдүрип,
эт ийип, шерап ичип,
шатланярсыңыз, бегенйәрсиңиз.
«Гелиң, иелиң, ичелиң,
эртир биз өлерис» диййәрсиңиз+.
14Хөкмүрован Реб гулагыма:

«Элбетде, өлйәнчәңиз бу гүнәңизден сапланмарсыңыз» дийди.

Муны Гудратыгүйчли–Хөкмүрован Реб диййәр.

Көшк эмелдары айыпланяр

15Гудратыгүйчли–Хөкмүрован Реб шейле диййәр: «Гит-де, патышаның эмелдары, көшк хәкими Шебнаның янына бар-да, оңа шейле дий:+
16„Бу ерде нәме ишиң бар? Өзүңе габыр газар ялы кимиң бар? Өзүңе белентде габыр газярсың, гаяда өзүңе дынч ер эдинйәрсиң+. 17Эй, гүйчли киши, Реб сени гүйч билен тогалар. Ол сени ыкҗам тутуп, 18айлап-айлап, топ кимин бир гиң юрда ташлар. Сен ол ерде өлерсиң. Аҗайып сөвеш арабаларың ол ерде галар. Өз җенабыңың өйүни биабрай эден сенсиң. 19Сени орнуңдан коварын, везипәңден бошадыларсың.

20Шол гүн Мен гулум Хилкия оглы Элякымы чагырарын+. 21Сениң донуңы оңа гейдирип, гушагыңы онуң билине гушарын. Хәкимиетиңи оңа берерин; ол Иерусалимиң илатына ве Яхуда халкына ата болар. 22Давудың өйүниң ачарыны онуң гершинден асарын. Онуң ачаныны хич ким япып билмез, япаныны хич ким ачып билмез+. 23Оны ере газык кимин гайым какарын, ол өз несиллерине хормат тагты болар. 24Чадырың газыга багланышы ялы, онуң уругының чагаларының, агтыкларының абрайы-да оңа баглыдыр“». 25Хөкмүрован Реб: «Шол гүн ере гайым какылан газык еринден согрулар; ол чапылып йыкылар; оңа багланан чадыр-да ёк болар» диййәр. Муны Реб айдяндыр.

23‑нҗи бап

Сур хакындакы пыгамберлик

23^1Сур хакындакы пыгамберлик:

Эй, Таршыш гәмилери,
Сур вейран болды,
перят эдиң!
өйсүз-өвзарсыз галды ол.
Кипрден сизе хабар гелди+.
2Эй, ада илаты,
деңизден гечйәнлериң үсти билен
баян Сидон тәҗирлери, дымың!+
3Бол сувлар якасында
Шихорың галласы,
Нилиң хасылы гирдеҗиңди.
Миллетлериң тәҗириди ол+.
4Утан, эй, Сидон, деңиз якасындакы гала,
деңиз шейле диййәр:
«Не бургы тутды, не-де догурдым,
не яш йигитлери кемала гетирдим,
не-де яш гызлары етишдирдим».
5Суруң халына гынанар Мүсүр,
ол барада эшиденде.
6Таршыша гечиң,
эй, адалылар, перят эдиң!
7Аслы овалдан бәри болан,
узак үлкелери юрт эдинен
шагалаңлы шәхериңиз шумы?
8Тәчлери берйән Сура гаршы
бейле карар чыкаран ким?
Суруң тәҗирлери шазадаларды,
тәҗирлери дүнйәниң абрайлы адамларыды.

9Бүтин шан-шөхратың гедемлигини ёк этмек үчин,
дүнйәниң әхли абрайлы адамларыны биабрай этмек үчин,

Хөкмүрован Реб шейле карар чыкарды.
10Эй, Таршыш гызы,
юрдуңдан Нил кимин геч;
инди бөкденч болмаз.
11Реб деңиз үстүне элини узадып,
патышалыклары титретди;
ёк этмеги буюрды ол
Кенган галаларыны+.
12Ол дийди:
«Эй, Сидоның эзилен бой гызы,
сен инди шатланмарсың.
Бар, Кипре гит,
ол ерде-де саңа дынчлык болмаз».
13Бабыллыларың юрдуна серед-ә,
бу халк инди ёк!
Вагшы хайванларың элине берди
ашурлылар оны.
Олар габав диңлерини дикдилер,
галаларыны йыкып,
хараба өвүрдилер оны+.

14Перят эдиң, эй, Таршыш гәмилери!

Галаңыз вейран болды.

15Шол гүнден башлап, Сур етмиш йыл – бир патышаның өмрүче унудылар. Етмиш йыл соң Суруң башына бир кемчин хакдакы айдымда айдыланлар гелер:+

16Эй, унудылан кемчин,
шәхере айлан лира[*] ал-да!
Лира чал-да,
көп айдымлар айт,
сени ятларлар белки-де.

17Етмиш йылдан соң, Реб Суры идәр. Сур сөвдасына доланып, ер йүзүндәки әхли патышалыклар билен зына эдер+. 18Онуң дүшевүнди, газанҗы Реббе багыш эдилер. Булар хазынада топланып сакланмаз, йөне ол газанчлар Реббиң хузурында яшаянлар үчин болелин азыга хем гөзел эшиклере харч эдилер.

24‑нҗи бап

Реб ер йүзүни җезаландыряр

24^1Ине, Реб ер йүзүни вейран эдип чолардар,
ериң йүзүни танар ялы этмез Ол,
илатыны даргадар+.
2Халкың-да, руханың-да,
гулуң-да, хоҗайының-да,
гырнагың-да, бикәниң-де,
сатын аляның-да, сатяның-да,
бергидарың-да, алгыдарың-да,
карздарың-да, карз берениң-де
такдыры бирдир+.
3Ер йүзи бүтинлей вейран эдилип таланар.
Муны Реб айдяндыр.

4Ер йүзи соляр, гураяр
хеләк болуп, йитип гидер дүнйә;
дүнйәниң халкларының гүйчлүлери хеләк боларлар+.

5Илатлар харама чыкарды дүнйәни,
олар канунлардан чыкдылар,
парзлары сакламадылар,
эбеди әхти боздулар+.
6Муңа гөрә дүнйә лагнат ягяр,
илаты языкларының җезасыны чекйәр,
шонуң үчин ер йүзүниң илаты янып,
гаты аз адам галяр+.
7Тәзе шерап гутаряр,
соляр үзүм агаҗы,
ах чекйәр шадыянлар+.
8Депреклерем шат овазыны кесди,
шадыян сеслер эшидилмеди,
лира сем болды+.
9Инди айдым айдып, шерап ичмезлер,
агызлара аҗы дегер ичги.
10Вейран болан шәхер харабалыкдыр,
хич ким гирмез ялы, әхли өй япылды.
11Көчелерде шерап үчин налашярлар,
шатлыкдан нам-нышан галмады,
бегенч дүнйәни терк этди+.
12Шәхер харабалык,
бөлек-бөлекдир дервезелер.

13Зейтун агаҗы какыланда,
хасыл йыгыландан соң,
артып галан үзүмлер билен
нәме эдилйән болса,
дүнйәдәки миллетлер билен-де шейле болар+.
14Олар сеслерини гаталдып,
бегенҗине хешелле какарлар,
Реббиң бейиклиги үчин
гүнбатардан гыгырышарлар.
15Шонуң үчин гүндогарда Ребби өвүң,
Ысрайылың Худайы
Реббиң адыны шөхратландырың
деңиз адаларында.
16Өвги айдымлары яңланяр
ериң аңры уҗунда:
«Догры Болана шөхрат!»
Эмма мен: «Гарамаңлай, гарамаңлай!
Дат гүнүме!
Дөнүклер дөнүклик эдйәрлер,
дөнүклиги чәксиз оларың» дийдим+.
17Эй, ер йүзүниң илаты,
горкы, чукур ве дузак башыңызда!+
18Горкы сесинден гачан чукура гапгарылар,
чукурдан чыкан дузага дүшер,
гөгүң пенҗирелери ачылар,
ериң бинятлары титрәр+.
19Җайрык-җайрык болар ер йүзи,
бөлек-бөлек болар ол,
ер йүзи гүйчли сарсар.
20Серхош кимин ыраң атар ол,
сакчы җайы кимин чайканар,
языклары оңа агыр йүк болар,
йыкылар-да, соң галмаз ол+.

21Шол гүн Реб
гөкде гөк гошунларыны,
ерде дүнйәниң шаларыны җезаландырар.
22Ерземине туссаг кимин топланарлар,
зындана габаларлар,
бирнәче гүнден соң җезаландырыларлар.
23Айың йүзи гызарар,
Гүн утанар;
Хөкмүрован Реб Сион дагында,
Иерусалимде хөкүм сүрер,
Яшулуларының өңүнде
Өз шөхратыны гөркезер+.

25‑нҗи бап

Реббе өвги

25^1Я Реб, Сенсиң мениң Худайым!
Сени арша чыкарарын,
алкыша бесләрин адыңы,
чүнки Сен аҗайып ишлер этдиң,
овалдан карар этдиң,
кәмил садыклык билен+.
2Сен шәхери даш үйшмегине,
диварлы шәхери харабалыга өвүрдиң;
кесекилериң көшклери болан шәхерлери ёк этдиң,
олар бина эдилмез асла+.

3Шонуң үчин гүйчли халклар шөхратландырар Сени;
ёвуз миллетлериң шәхерлери Сенден горкарлар.
4Сен ёксуллара пена,
мәтәчлере мәтәчлигинде пена болдуң,
тупандан гораян гачыбаталга,
ыссыдан гораян көлеге болдуң.
Рехимсизлериң гахарлы деми
дивара урулян тупан кимин,+
5гурак ердәки ыссы киминдир,
кесекилериң галмагалыны ятырарсың;
булут көлегеси билен
ыссыны басышың кимин,
ёвузларың айдымы-да ятырылды.

Реббиң тайярлан мейлиси

6Хөкмүрован Реб
бу дагда әхли халклар үчин
бол иймитли, сап шераплы,
йиликли, бол этден,
сүзүлен сап шераплы мейлис гурар+.
7Бүтин халклары өртен өртүги,
әхли миллетлериң үстүндәки япынҗаны
бу дагдан ёк эдер.
8Өлүми эбедилик ювудар Ол;
гөзяшлары сүпүрер Хөкмүрован Реб,
халкының утанҗыны
бүтин ер йүзүнден
айрар Ол.
Муны Реб айдяндыр+.
9Шол гүн шейле дийлер:
«Ине, Худайымыз будур,
биз Оңа умыт багладык,
Ол бизи халас этди.
Бизиң умыт баглан Реббимиз будур;
халас боланымыз үчин
бегенелиң, шатланалың!»+
10Реббиң эли бу дагда болар,
дерсли чукурда саманың депелениши кимин
моваплылар-да өз ерлеринде басгыланар+.

11Йүзүҗиниң йүзҗек болуп, эллерини галгадышы кимин,
олар-да онуң ичинде эллерини галгадарлар;
эмма Худай эллериниң уссатлыгына гарамаздан,
оларың текепбирлерини песелдер.
12Ер билен егсан эдилер,
диварларындакы беркитмелер.

26-нҗы бап

Алкыш айдымы

26^1Шол гүн Яхуда юрдунда шу айдым яңланар:

«Бизде гүйчли шәхер бар,
Худайың халас эдиши
диварлардыр сеңңерлер ялыдыр.
2Дервезелери ачың,
садык, догры миллет
ичери гирсин+.
3Пикири Өзүңе йөнеленлери
долы рахатлыкда саклаярсың,
чүнки олар Саңа бил баглаярлар.
4Реббе эбедилик бил багла,
чүнки Бейик Худай эбеди Гаядыр+.
5Текепбирлери кичелдйәр,
бейик шәхери йыкып,
ер билен егсан эдйәр оны.
6Ол шәхер эҗизлериң аяклары,
мәтәчлериң дабанлары билен басгыланар».

7Догруларың ёлы дүздүр.
Эй, Адыл Болан,
догруларың ёдасыны текизлейәрсиң+.
8Я Реб,
Хөкүмлериңиң ёдасында,
биз Саңа интизар,
Сениң адың ве ятланмагың
йүрегимизиң ислегидир.
9Гиҗе калбым Сени күйсейәр,
җаным Сени чынлакай ызлаяр,
хөкүмлериң ер йүзүндекә,
дүнйәниң бүтин илаты
догрулыгы өвренер+.
10Пислер мерхемет газансалар-да,
догрулыгы өвренмезлер,
адалатсызлык эдерлер,
догруларың юрдунда.
Реббиң шан-шөхратыны гөрмезлер.
11Я Реб, эл галдырдың,
эмма оны гөрмедилер.
Халкыңа болан ыхласыңы гөрүп,
утансынлар олар.
Душманларыңа ниетленен от,
гой, олары ювутсын+.
12Я Реб, рахатлык берҗек Сенсиң,
әхли эден ишлеримизи берҗай эден Сенсиң+.
13Я Реб, Худайымыз,
Сенден башга хөкүмдарлар
бизе агалык этдилер,
эмма биз диңе
Сениң адыңа хормат гойярыс+.
14Ол хөкүмдарлар өлди,
олар инди ёк,
Сен олары җезаландырып, хеләк этдиң,
олары хич ким ятламаз асла+.
15Я Реб, Сен миллети көпелтдиң!
Миллети көпелдип, Өзүңе шөхрат газандың;
юрдуң әхли чәклерини гиңелтдиң+.

16Я Реб, хасрат ичинде сени агтардылар,
Сенден темми аланларында,
пышырдап зордан дилег этдилер.
17Догурмак пурсады якынлашанда,
бургудан эҗир чекип,
гыгырян аял нәхили болса,
биз-де, я Реб,
Сениң өңүңде шейле болдук+.
18Биз гөврели болдук, эҗир чекдик,
эмма елден башга зат догурмадык,
ер йүзүне еңиш гетирмедик,
дүнйәниң илаты йыкылмады.
19Эмма өлүлериң яшар,
җесетлер дирелер.
Эй, топрак астында ятанлар,
ояның, шатлыкдан айдым айдың!
Чыгың эртириң чыгы киминдир,
топракдакы мерхумлар яшайша етер+.
20Гелиң, эй, халкым,
отагларыңыза гириң-де,
ичинден япың гапылары!
Газап гечйәнчә,
аз салым гизлениң+.
21Ине, Реб дүнйәниң әхли илатына
этмишлери үчин җеза бермәге
Өз меканындан чыкып гелйәр;
ер үстүне дөкүлен ганы әшгәр эдер,
өлдүриленлерини яшырмаз инди+.

27‑нҗи бап

Реб өз халкыны топлаяр

27^1Шол гүн Реб газаплы, хайбатлы,
гудратлы гылыч билен
гачян, товланян йылан
Ливятаны –
деңиз аждархасыны җезаландырар+.
2Шол гүн
«Аҗайып үзүмчилик барада айдым айдың+.
3Мен – Реб онуң сакчысыдырын,
оны хер пурсат суварярын,
хич ким зыян етирмесин дийип,
гиҗе-гүндиз гораярын.
4Мен газаплы дәл,
чалылар, тикенлер гаршыма чыкса,
олар билен сөвешип,
барыны ода якарын+.
5Я-да ол пена ызлап, Маңа япышсын,
Мениң билен ярашык этсин,
ярашык этсин Мениң билен.
6Гелҗекде Якуп көк урар,
Ысрайыл гунчалап гүлләр,
ер йүзүни миведен долдурар+.
7Реб ысрайыллары җезаландыранларың
җезаландырышы кимин җезаландырдымы?
я-да ысрайыллары өлдүренлериң
өлдүриши кимин өлдүрдими?
8Реб Ысрайыла хөкүм этди,
ковуп, сүргүн этди;
олары газаплы деми билен ковуп чыкарды,
гүндогардан өвүсйән ел дек+.
9Шейдип, Якубың этмиши өтүлер,
гүнәсиниң өтүлмегиниң долы мивеси шу болар:
Гурбанлык сыпаларының әхли дашлары
хек дашлары дей оврадыланда,
не Ашера бутлары, не-де түтетги сыпалары галар+.

10Диварлы шәхер терк эдилйәр,
чөл кимин терк эдилен,
ташланан юртдыр бу;
гөлелер ол ерде отлап,
агачларың шахаларыны иййәрлер;
ол ерде ятярлар+.
11Пудаклары гурап дөвлер,
аяллар гелип, олары якарлар.
Бу халк дүшүнмейән халкдыр;
шонуң үчин Яраданы олара рехим этмез,
Дөредиҗиси олара мерхемет гөркезмез»+.

12Шол гүн Реб Евфрат дерясындан Мүсүр дерясына ченли сизи харман дөвеги дей енҗер, ысрайыллары еке-екеден топлар. 13Шол гүн улы сурнай чалнар; Ашур юрдунда хеләк боланлар, Мүсүре сүргүн эдиленлер гелип, Иерусалимдәки мукаддес дагда Реббе ыбадат эдерлер+.

28‑нҗи бап

Эфрайымың дат гүнүне!

28^1Эфрайым серхошларының буйсанян
тәҗиниң дат гүнүне!
Онуң шөхратлы гөзеллиги
солуп барян гүллер киминдир,
хасыллы дерәниң башындакы
шәхериң дат гүнүне!
Шерапдан доянлар оңа гуванярлар.
2Ине, Реббиң гудратлы, гүйчли бир адамы бар;
вейран эдйән долы тупаны кимин,
гүйчли ягыш сили кимин,
Өз эли билен шәхери ере чалар+.
3Эфрайымың серхошларының
буйсанҗы болан тәҗи
аяк астында депеленер.
4Хасыллы дерәниң башында ерлешен,
шөхратлы гөзеллиги солуп барян гүл,
томусдан өң етишен инҗир дек болар;
оны гөрен, тиз ёлуп иер.

5Шол гүн
халкының аман галанларына
шөхрат тәҗи, гөзеллик җыгасы болар Хөкмүрован Реб.

6Хөкүм күрсүсинде отуряна
адалатлык рухы,
дервезеде душмана зарба уряна
медет болар+.

Реб баштутанлары җезаландыряр

7Руханыдыр пыгамберлер-де
шерапдан яңа ыраң атярлар,
чакыр зерарлы энтиреклейәрлер;
шерап ичип ёлдан чыкярлар,
шерапдан башлары айланяр,
чакыр зерарлы энтреклейәрлер,
нәхак гөрнүшлер гөрйәрлер,
хөкүм эденлеринде бүдрейәрлер+.
8Әхли сачаклары гусукдан долы,
арасса ер ёкдур асла.
9«Олар билими киме өвредйәрлер?
Хабары киме дүшүндирйәрлер?
Сүйтден кесиленлереми?
Эмҗекден айрыланларамы?
10Буйрук үстүне буйрук,
буйрук үстүне буйрук,
дүзгүн үстүне дүзгүн,
дүзгүн үстүне дүзгүн,
бираз бу ерде, бираз ол ерде»+.

11Инди бу халка
кесеки агзы билен гепләр Реб
дүшнүксиз дилде сөзләр+.
12Олара: «Бу дынчлык еридир,
аргынлара дынч бериң,
бу дынчлык еридир» дийди;
эмма диңлемек ислемедилер.
13Шонуң үчин олар гидип,
аркан йыкылып,
яраланарлары ялы,
дузага дүшүп, тутулары ялы,
Реббиң сөзи олар үчин:
«Буйрук үстүне буйрук,
буйрук үстүне буйрук,
дүзгүн үстүне дүзгүн,
дүзгүн үстүне дүзгүн,
бираз бу ерде, бираз ол ерде» болар+.
14Мунуң үчин эй, масгаралайҗылар,
Иерусалимдәки бу халка хөкүмдарлык эдйән сиз,
Реббиң сөзүни эшидиң!+
15Сиз: «Биз өлүм билен әхт эдишдик,
ылалашык баглашдык өлүлер дүнйәси билен;
улы бетбагтчылык иненде юрда,
гечип гидер, бизе етмез,
чүнки биз яланчылыгы пена эдиндик,
галплык ичинде гизлендик» дийдиңиз.
16Шонуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр:
«Ине, Мен Сионда бина дашыны,
сыналан дашы,
гымматбаха бурч дашыны,
ынамдар бина гойярын;
Оңа бил баглан ховсала дүшмез+.
17Адалаты өлчег йүпи,
догрулыгы терези эдерин;
долы ягып яланчылык пенасыны сүпүрип әкидер,
сувлар басар гачыбаталганы+.
18Өлүм билен эден әхтиңиз ятырылар,
Габыр билен баглашан ылалашыгыңыз пуҗа чыкар;
улы бетбагтчылык геленде,
ер билен егсан боларсыңыз.
19Бетбагтчылык хер геченде,
сизи сүпүрип әкидер,
ол хер сәхер, гиҗе-гүндизине гечер».
Хабара дүшүнениңизде,
сизи горкы гаплар.
20Үстүнде узалардан гысга болар дүшек,
өртүнмәге инсиз болар ёрган.
21Өз ишини, тәсин ишини,
амалыны, гең амалыны ерине етирмек үчин,
Перазим дагындакы ялы аяга галар Реб,
Гибгон җүлгесиндәки ялы газаба мүнер+.
22Инди масгараламаңызы бес эдиң,
ёгсам зынҗырларыңыз агралар,
бүтин юрдуң вейран эдилҗекдиги
барада карара гелендигини
Гудратыгүйчли–Хөкмүрован Ребден эшитдим+.

23Гулак гоюң, сесими эшидиң,
үнс бериң, сөзүми диңләң.
24Сүрүмчилер экин экмек үчин
дынувсыз ер сүрйәрлерми?
Ери кешләп, малалап гезйәрлерми?
25Ери текизләнлеринден соң,
күнҗи, зире сепмейәрлерми?
Бугдайы хатарлайын,
арпаны өз еринде,
язлык бугдайы-да
өз еринде экмейәрлерми?
26Худайы олара гөркезме берер,
өвредер.
27Күнҗи дөвек билен дөвүлмез,
тигир йөредилмез зирәниң үстүнден,
күнҗи токмак билен,
зире-де таяк билен дөвүлйәр.
28Бугдай чөрек үчин үвелйәр,
эмма ол эбедилик дөвүлмез,
үстүнден арабадыр атлар айланса-да,
бугдай үвелмез.
29Бу-да Хөкмүрован Ребдендир,
Онуң маслахаты аҗайып,
пайхасы бейикдир+.

29-нҗы бап

Иерусалим габавы

29^1Давудың месген тутан шәхери
Ариелиң[*] дат гүнүне!
Йылың йылына
байрамларыңыз довам эдиберсин+.
2Ариеле азап чекдирерин,
яс тутар, перят эдер ол,
Мениң үчин гурбанлык оҗагы[*] кимин болар.
3Даш-төверегиңде дүшелге гурарын,
төверегиңе габав диңлер гуруп, сени габарын,
гаршыңа беркитмелер дикерин+.
4Сен песелдилип, ериң астындан гепләрсиң,
сөзлериң топрак ичинден гелер;
сесиң җының сеси дек ерден чыкар,
топрагың тейинден пышырдап эшидилер сөзлериң.
5Душманларыңың көпүси тоз дек болар,
залымларың соврулан саман чөпи дейиндир.
Бирденкә, дуйдансыз,
6Хөкмүрован Реб гөк гүррүлдиси билен,
ер титремеси, улы шовхун билен,
харасат ве тупан билен,
ялмаян одуң ялны билен гелер+.
7Ариеле гаршы сөвешйән әхли миллетлер,
онуң ве галаларының гаршысына сөвешйәнлер,
оны гысянлар
дүйш кимин, гиҗеки гөрнүш кимин боларлар+.
8Дүйшүнде нахар иен ач киши,
оянансоңам ач боляндыр,
дүйшүнде сув ичен тешне,
оянансоңам тешнедир.
Сион дагына гаршы сөвешйән
әхли миллетлер топары-да шу ахвала дүшер.

Надан халк

9Доңуп галың, гатап галың!
өзүңизи көр эдиң, гөречден галың,
серхош болуң, йөне шерапдан дәл,
энтирекләң, йөне чакырдан дәл+.
10Реб сизи агыр ука батырды,
пыгамберлер гөзлериңизи юмдурды,
гөргүрлер башларыңызы өртди+.

11Әхли гөрнүш сизиң үчин мөхүрли китабың сөзлери киминдир. Оны окап билйәнлере берип: «Шуны ока» дийсеңиз, олар: «Окап билмейәрис, ол мөхүрленен» диерлер+. 12Окап билмейәнлере берип: «Шуны ока» дийсеңиз, олар: «Окап билмейәрис» диерлер.

13Реб шейле диййәр:

«Бу халк Маңа якынлашып,
дили, додаклары билен Мени хорматлаяр,
йөне йүреклери Менден узакдадыр.

Ынсан буйрукларына гөрә

Маңа ыбадат эдйәрлер олар+.

14Муңа гөрә Мен ене
бу халкың арасында гудратлар,
гудрат үстүне гудрат гөркезерин.

Даналары даналыкдан махрум болар,
акыллылары акылдан айрылар»+.

15Өз ниетлерини Ребден гизлемәге
чалышянларың, дат гүнүне!

Ишлери гараңкылыкда болуп,
олар: «Бизи ким гөрйәр?

Бизи ким танаяр» диййәрлер+.

16Сиз бар зады терсине өвүрйәрсиңиз,
күйзегәр тоюн билен дең хасапланармы?

Ясалан зат өзүни ясана:

«Ол мени ясамады» диерми?

Шекиллендирилен зат шекиллендирене:

«Онуң дүшүнҗеси ёк диерми?»+

Гелҗеге умыт

17Ливан аз салымың ичинде
хасыллы мейдана өврүлмезми,
мес топраклы ер токай кимин гөрүнмезми?
18Шол гүн керлер
китабың сөзлерини эшидерлер,
түмлүк, гараңкылык ичинде
көрлериң гөзлери ачылар+.
19Пукаралар ене Ребде шатлык тапарлар,
мәтәчлер Ысрайылың Мукаддесинде галкынарлар+.
20Залымлар ёк боларлар,
масгаралайҗыларың соңуна чыкылар,
яманлык этмәге гарашянлар ёк эдилер.
21Олар ынсана төхмет атярлар,
каза дузак гурярлар,
шәхер дервезесинде.
Хаклыны адалатдан нәхак махрум эдйәрлер+.
22Мунуң үчин Ыбрайымы халас эден Реб
Якубың несиллери хакда шейле диййәр:
«Якуп инди утанмаз,
Онуң йүзи гызармаз инди+.
23Өз элим билен ярадан чагаларымы
өз араларында гөренлеринде,
адымы мукаддес саярлар;
Якубың Мукаддесини мукаддес саярлар,
Ысрайыл Худайындан горкарлар.
24Ёлундан азашанлар дүшүнерлер,
арз-шикаят эдйәнлер тәлим аларлар».

30-нҗы бап

Питнечи халк

30^1«Питнечи халкың дат гүнүне!
Олар Мениңкини дәл-де,
өз ниетлерини берҗай эдйәрлер;
Менден сорашман ылалашык баглашып,
гүнә үстүне гүнә гошярлар.
Муны Реб айдяндыр.
2Фараоның пенасында пеналамак үчин,
Мүсүриң көлегесинде гоналга гөзлемек үчин,
Менден геңешсиз Мүсүре гидйәрлер+.
3Фараоның горагы олара утанч,
рысвалык болар Мүсүриң көлегесини пеналамак+.
4Баштутанлары Зоганда болуп,
илчилери Ханасе етенем болсалар,+
5өзлерине пейдасы болмадык
халк зерарлы утанҗа галар олар.
Не ярдам берйәр бу халк,
не-де пейда берйәр,
гайтам олары утанҗа ве гыҗалата гойяр»+.

6Негеп хайванлары барада пыгамберлик:

уркачы хем эркек арсланың,
алахөврениң хем учян йыланың яшаян,
алада хем хасрат юрдуның үстүнден гечип,
байлыкларыны эшеклериниң аркасына,
хазыналарыны дүелериниң өркүҗине атып,
пейдасыз халка әкидип берйәрлер.

7Мүсүриң ярдамы бош хем пейдасыздыр.

Мунуң үчин Мен оны:

«Үмсүм отурян Рахап»[*] дийип атландырдым+.

8Инди гит-де, муны ясы даш бөлегине яз,
дүйрленен кагыза гечир.
Бу гелҗекки гүнлер үчин
эбеди шаят болсун!+
9Бу питнечи халк,
хилегәр огуллар,
Реббиң өвүдине
гулак гоймаян огуллардыр.
10Олар гөргүрлере: «Гөрмәң»,
пыгамберлере: «Бизе догры затлары пыгамберлик этмәң,
сүйҗи сөзлер айдың бизе,
хилели затлары пыгамберлик эдиң+.
11Ёлдан совлуң, ёдадан айрылың,
бизи Ысрайылың Мукаддеси билен йүзлешдирмәң» диййәрлер.

12Мунуң үчин Ысрайыл Мукаддеси шейле диййәр:
«Бу сөзи рет эдип,
зулум хем хилегәрлиге бил баглап,
олара даяняндыгыңыз үчин,
13бу этмиш белент диварда пейда болуп
опурылып гелйән җайрык кимин болар;
диварың йыкылышы дуйдансыз болуп гечер+.

14Дөвлүши күйзегәриң күйзесиниң дөвлүши киминдир;
ол шейле бир пытрар велин,
дөвүклериң арасында оҗакдан от алмага,
гуюдан сув алмага
яраҗак бөлек тапылмаз»+.
15Мунуң үчин Хөкмүрован Реб,
Ысрайылың Мукаддеси шейле диййәр:

«Маңа доланып, рахатлык тапанда халас боларсыңыз;
гүйҗүңиз асудалыкда ве ынамда болар»,
йөне сиз ислемейәрсиңиз.
16Сиз: «Ёк, биз атлы гачарыс» дийдиңиз.
Шонуң үчин гачарсыңыз!
Сиз: «Йүврүк атлара мүнерис» дийдиңиз.
Шонуң үчин ковгучылар йүврүк болар.
17Бир кишиниң хайбатындан
мүң киши гачар,
бәш кишиниң хайбатындан
сиз гачарсыңыз,
аман галанларыңыз
дагың депесиндәки байдак сырыгы,
депедәки байдак кимин боларсыңыз+.

18Реб сизе мерхемет этҗек болуп гарашяр,
ёкарда сизе рехим этмәге хәзир,
чүнки Реб адалат Худайыдыр;
Оңа интизарлар нәхили багтлы!+
19Эй, Сионың–Иерусалимиң халкы,
агламарсыңыз инди сиз!
Перят эдениңизде,
сизе мерхемет эдер Ол,
оны эшиденинде, сизе җогап берер.
20Реб сизе азап чөрегини,
күлпет сувуны берсе-де,
Мугаллымыңыз инди гизленмез,
гөзүңиз билен Оны гөрерсиңиз.
21Сага, сола өврүлениңизде,
ызыңыздан: «Ёл будур,
шундан йөрәң» диен сеси эшидерсиңиз.
22Онсоң күмүш билен өртүлен бутларыңызы,
алтына гапланан хейкеллериңизи
харам саярсыңыз;
олары харам эсги хөкмүнде ташларсыңыз,
сиз олара: «Гүм болуң!» диерсиңиз+.
23Реб ере сепен тохумыңыз үчин ягыш берер,
ер хасылының чөреги бол ве берекетли болар.

Шол гүн мал-гараларыңыз гиң өрүлерде отларлар+.

24Ер беҗерйән өкүзлер билен эшеклер
күрек ве ябак билен соврулан
сайлама ийм иер.
25Улы гыргынчылык гүнүнде, диңлер йыкыланда,
хер бейик дагда, хер белент байырда
акар сувлы чешмелер болар+.
26Реббиң Өз халкының яраларыны сарап,
Өз етирен шикесине шыпа берен гүни,
Айың нуры Гүнүң нуры дек,
Гүнүң нуры еди Гүнүң нуры дек,
еди эссе артык болар+.

Реб Ашуры җезаландыряр

27Ине, Реббиң Өзи узакдан гелйәр,
ловлаян газап билен гара булудың ичиндедир Ол;
додаклары гахардан долы,
дили ялмаян от киминдир+.
28Онуң деми җошуп,
кекирдеге етйән чешме киминдир,
миллетлери хеләкчилик элегинден гечирер,
халкларың агзында ёлдан азашдырян агыззырык болар+.

29Мукаддес байрам белленйән
гиҗесиндәки дек
айдым айдарсыңыз;
Реббиң дагына, Ысрайылың Гаясына
түйдүк чалып чыкян дек,
йүрегиңиз шатланар+.
30Реб хайбатлы сесини эшитдирер,
ловлаян газап билен,
ялмаян от ялны билен,
булутларың партламасы билен,
тупан хем долы билен
голуның гудратыны гөркезер+.
31Реббиң сесинден Ашур вехим эдер,
Ол хасасы билен Ашуры урар.
32Реббиң оларың үстүнден индерйән
җеза хасасының хер зарбасы
депреклердир лиралар билен амала ашырылар;
Реб газаплы сөвешлер билен
гаршысына чыкар онуң.
33Җесетлер якылян бир ер тайынланды,
хава, ол патыша үчин тайынланды;
ол ер чуңңур хем гиң эдилди,
ол одун билен долдурылды.
Күкүрт акымы кимин
оны яндырар Реббиң деми+.

31‑нҗи бап

Мүсүр билен бирлешмек нетиҗесиздир

31^1Медет сорап, Мүсүре гидйәнлериң,
атлара даянянларың,
көпдүклери үчин сөвеш арабаларына,
гүйчлүдиклери үчин атлылара бил баглаянларың
дат гүнүне!
Олар Ысрайылың Мукаддесине йүз тутмаярлар,
Ребден маслахат сорамаярлар+.
2Эмма Реб данадыр,
Ол бетбагтчылык гетирер, сөзүни ызына алмаз,
яманлык эдйәнлере гаршы аяга галар,
пислере көмек эдйәнлере гаршы чыкар.
3Мүсүрлилер Худай дәл, ынсандыр,
рух дәлдир, тендир атлары;
Реб элини узаданда,
көмекчи-де, көмек алан-да йыкылар,
әхлиси бирликде хеләк болар+.
4Чүнки Реб маңа шейле дийди:
«Арслан, авуның башында арлаян яш арслан,
бир топар чопан болуп, дашына гечселер-де,
оларың сесинден горкмаз,
галмагалларындан үркмез,
Хөкмүрован Реб-де,
Сион дагында, онуң депесинде
урушмак үчин ашак инер шейдип+.
5Гушларың ганат герип,
өз чагаларыны горайшы дек,
Хөкмүрован Реб-де
Иерусалими горар;
Ол оны горар, халас эдер,
рехим эдер, азат эдер»+.
6Эй, ысрайыл халкы,
гаршысына улы питне турзан
Реббе тарап өврүлиң!
7Шол гүн хер кес,
гүнә үчин өз эли билен ясан
алтындыр күмүш бутларыны рет эдер+.

8«Онсоң ашурлылар ынсаныңкы болмадык гылычдан йыкыларлар,
адамзадыңкы болмадык гылычдан өлерлер,
олар гылычдан гачарлар,
яш йигитлери-де гул эдилер+.
9Горкудан яңа йыкылар оларың гаясы,
серкерделери байдагы гөрүп титрешерлер».
Муны оды Сионда,
оҗагы Иерусалимде болан Реб айдяндыр+.

32‑нҗи бап

Адыл дөвлет вада берилйәр

32^1Ине, патыша догрулык билен шалык эдер,
хөкүмдарлар адалатлык билен хөкүм сүрерлер+.
2Оларың херси елден букы,
тупандан пена,
гурак ерде булаклар,
тешне юртдакы улы гаяның көлегеси дек болар+.
3Гөрйәнлериң гөзлери юмулмаз,
эшидйәнлер-де гулак гоярлар+.
4Акылсызың акылы гоялар,
сакав ачык-айдың гепләр.
5Акмага мундан бейләк асылзада дийилмез,
ярамаза хормат гоюлмаз.
6Акмак биедеплик билен геплейәр,
онуң ниети пислик этмекдир,
иши яманлык этмек,
Реббе дил етирмек,
ачлары ач,
сувсузлары сувсуз гоймакдыр+.
7Хилегәриң ярагы ямандыр,
пукара догры сөзлейән хем болса,
олар ялан сөзлери билен оны хеләк этҗек болуп,
ниетлерини ямана дикйәндирлер.

8Эмма асылзада асыллы ниет эдйәр,
асыллы ишлеринде берк дуряр ол.

Өзүне буйсанян аяла дуйдурыш

9Эй, өзлерине буйсанян аяллар,
туруң, сесими эшидиң!
Эй, өзлерине даянян аяллар,
сөзүме гулак гоюң!+
10Эй, өзлерине буйсанян аяллар,
бир йылдан соңра титрешерсиңиз,
чүнки үзүм хасыл бермез,
миве йыгымы болмаз.
11Эй, өзлерине даянян аяллар титрешиң,
эй, өзлерине буйсанян аяллар сандырашың,
эшиклериңизи чыкарып атып, билиңизе җул баглаң!

12Аҗайып экин мейданлары үчин,
хасыллы үзүм багы үчин,
дөшүңизе уруп аглашың!
13Халкымың тикендир чалы битен топрагы үчин,
шадыян шәхердәки шатлыкдан долы
өйлер үчин аглашың!+
14Көшк терк эдилер,
шовхунлы шәхер бош галар;
галадыр гөзегчи диңи харабалыга,
гуланларың гиң ерине,
сүрүлериң өрүсине өврүлер.
15Үстүмизе ёкардан Рух дөкүлйәнчә,
чөл хасыллы мейдана өврүлйәнчә,
мес топраклы ер токая дөнйәнчә шейле болар+.

Асуда дурмуш

16Онсоң чөлде адалат месген тутар,
догрулык хасыллы мейданда яшар.
17Догрулыгың мивеси рахатлык,
нетиҗеси асудалык, эбеди ховпсузлыкдыр.
18Халкым өйлеринде рахатлыкда,
ховпсуз ерлерде,
асуда месгенде яшарлар.
19Җеңңел бүтинлей ёк болса-да,
ер билен егсан эдиленем болса шәхер,+
20хер чешмәниң боюнда экин экйән,
өкүзи, эшеги бош иберйән
сиз багтлы боларсыңыз!

33‑нҗи бап

Ярдам үчин ялбарыш

33^1Өзи вейран эдилмән,
вейран эдйәниң,
өзүне дөнүклик эдилмән,
дөнүклик эдйәниң дат гүнүне!
Вейран эдениңден соң,
өзүңи-де вейран эдерлер;
дөнүклик этмеги бес эдениңде,
саңа-да дөнүклик эдилер+.
2Я Реб, бизе мерхемет эт!
Биз Саңа умыт баглаярыс.
Сәхерлерине гүйч бер,
хасратлы пурсатларда бизи халас эт!
3Гудратлы сесиңден халклар гачярлар,
шан-шөхратыңдан миллетлер дагашярлар.

4Олҗаңыз чекиртгелериң йыгнайшы кимин йыгналяр,
олар чекиртгелериң топулышы дей олҗаның үстүне топулярлар+.

5Бейикдир ёкарда отуран Реб,
адалатдан, догрулыкдан
долдуряр Ол Сионы+.
6Ол сениң дөвүрлериң берк бинядыдыр,
бол даналык хем билим болар;
Ол ызыгидерли халас эдер.
Ребден горкмак халкының хазынасыдыр.
7Ине, батырлары көчелерде перят эдйәрлер,
зар-зар аглашярлар парахатчылык илчилери+.
8Шаёллар чоларяр,
ёлагчылар ол ёлдан гечмез.
Шертнама бозуляр,
антларыны[*] рет эдйәрлер,
ынсанлары әсгермейәрлер+.
9Юрт яс тутуп, рухдан дүшйәр,
Ливан утанчдан саралып-соляр,
Шарон Араба чөли киминдир;
Башан ве Кармел япракларыны дөкйәр+.
10Реб: «Инди аяга галарын,
инди бейгелерин,
беленде гөтерилерин+.
11Сиз самандан хамыла болуп,
сыпал догурярсыңыз;
демиңиз сизи ялмаян отдур.
12Халклар янып, күл боларлар,
кесилип, ода якылан тикенлер дек боларлар»+.
13Эй, узакдакылар, эденлерими эшидиң,
эй, якындакылар, гудратымы билиң!
14Сиондакы гүнәкәрлер довла дүшүп,
худайсызлар лерзана гелди:
«Хайсымыз ялмаян одуң башында
орнашып билерис?»+
15Догручыл яшап, догры сөзлейәнлер
сүтем билен газанылан газанҗы йигренйәнлер,
элини пара алмакдан саклаянлар,
ган дөкүшиклиге гулак габартмаянлар,
яманлыга гөзлерини юмянлар+
16белентликлерде яшарлар.
Гаялардакы галалар пеналары болар,
чөреклери берлер, тешне галдырылмазлар.

Аҗайып патышаның юрды

17Гөзүңиз патышаны гөзеллигинде гөрер,
узаклара узаян юрды гөрер.

18Пикириңде өңки ховплы гүнлер барада ойланарсың:

«Салгыт топлан ниреде?
Пач йыгнан ниреде?
Диңлери санан ниреде?»
19Мундан бейләк выҗырдашян,
ят дилде геплейән
текепбир халкы гөрмерсиңиз+.
20Байрамлар гечирилйән Сион шәхерине серет!
Гөзлериңиз асуда мекан,
сарсмаз чадыр болан Иерусалими гөрер,
онуң газыклары согрулмаз асла,
йүплериниң хич бири үзүлмез.
21Гиң дерялардыр чешмелериң болан еринде,
шөхратлы Реб биз билен болар,
олардан не күрекли гәмилер,
не-де улы гәмилер гечер.
22Реб бизиң казымыздыр,
бизиң канун чыкарыҗымыздыр,
Реб патышамыздыр,
Ол бизи халас эдер.
23Гәмилериңиң йүплери чөзүлди,
богалдагы гайым саклап билмейәр,
елкени ачып билмеди.
Шонда көп олҗалар пайлашылар;
хатда агсаклар-да олҗа талаң салар.
24Сион илатының хиҗиси: «Мен сыркав» диймез;
ол ерде яшаян халкың этмишлери өтүлер.

34‑нҗи бап

Миллетлере гаршы хөкүм

34^1Эй, миллетлер, голайрак гелиң-де, эшидиң!
Эй, халклар, диңләң!
Ер йүзи ве ондакы хер кес,
дүнйәдәкилер, онда дөрәнлериң бары эшитсин!+
2Реб миллетлере гахарланяр,
гошунларына гаршы газабы туташяр,
олары бүтинлей ёк эдер,
өлүме берер.
3Өлүлери дашары ташланар,
маслыкларының ысы яйрар,
даглардан оларың ганы акар+.
4Гөгүң әхли гошунлары чүйрәр,
асман кагыз кимин дүйрленер;
әхли асман җисимлери
үзүм агаҗының япрагы дек,
инҗир агаҗының япрагы дек соларлар+.
5Гылыҗым гөклерде гандан ганды,
ине, гылыҗым Эдомың үстүне,
бүтинлей ёк этҗек халкымың үстүне
җеза үчин инер+.
6Реббиң гылыҗы гана буланандыр,
гузудыр овлакларың ганындан долудыр,
яг, гочларың бөврек ягы билен өртүлендир;
Реббиң Босрада гурбанлыгы бар,
Эдомда улы гыргын болар+.
7Ябаны гәвмишлер,
өкүзчелердир, гүйчли өкүзлер
ере серлер.
Юртлары гана эзилер,
топраклары яга+.
8Реббиң өч гүни,
Сионың ынҗамасындан ар алыш йылы болар+.
9Эдомың чешмелери эргин шепбиге
топрагы күкүрде,
юрды янып дуран шепбиге өврүлер+.
10Гиҗе-гүндиз сөнмез ол,
түссеси бакы түтәр,
несилден-несле чоларар ятар,
асырлар бойы ичинден хич ким гечмез+.
11Готанлар билен кирпилер Эдомы эеләрлер,
байгушлардыр гаргалар месген тутарлар онда,
Реб онуң үстүне алҗыраңңылык йүпүни,
вейранчылык йүпүни өлчемек үчин чекер+.
12Шалык сүрер ялы асылзадалары ёк инди,
әхли хөкүмдарлары хич инди.
13Көшклеринде тикенлер,
галаларында читчитидир бүрмеклер гөгерер,
шагалларың меканына,
дүегушларың месгенине өврүлер+.
14Вагшы хайванлар сыртланлара душарлар,
даг гочлары хөвүрлерини чагырарлар,
гиҗеки җандарлар-да ол ерде орнашып,
дынч алмага ер тапарлар+.
15Ол ерде байгушлар хөвүртгеләп,
юмуртгалар ве чагалар,
олары өз саясына үйшүрерлер,
чайкеллер-де җүбүт-җүбүтден топланар+.
16Реббиң китабындан окап агтарың:
булардан хиҗиси-де кем болмаз,
хич бири өз җүбүтини йитирмез.
Муны Реб буюрды,
Онуң Рухы олары үйшүрди.
17Олар үчин биҗе атды,
Өз эли билен юрды өлчәп пайлады,
Олар оны бакы эеләрлер,
ол ерде яшарлар несиллер бойы.

35‑нҗи бап

Мукаддес ёл

35^1Чөл-бееван ве гуры ер шатланар,
чөл гуванып, неркес кимин гүлләр.
2Гүл-пүрчүк болар ол,
шатлыкдан, гуванчдан яңа нагма айдар.
Ливаның гөзеллиги,
Кармелиң, Шароның гөрки берлер оңа.
Олар Реббиң шөхратыны,
Худайымызың шан-шөхратыны гөрерлер+.
3Эҗиз голлара гуҗур бериң,
кувват бериң эҗиз дызлара+.
4Товшанйүреклилере:
«Гайрата галың! Горкмаң!
Ине, Худайыңыз өч алмага гелйәр,
Ол мынасып хак билен гелип,
сизи халас эдер» дийиң+.
5Шонда көрлериң гөзлери,
керлериң гулаклары ачылар;+
6Агсаклар кейик кимин бөкҗекләрлер,
лал диллер шатлыкдан айдым айдарлар;
дүзден сувлар,
чөлден чешмелер чогуп чыкар;+
7Гызгын гум ховдана,
тешне топрак сув булакларына өврүлер;
шагалларың месген тутан мейданына
гамыш, гаргы гамыш битер.
8Ол ерде шаёл болар,
оңа Мукаддес Ёл дийлер;
харам адам ондан гечмез,
ол диңе шол Ёла голай яшаянларыңкы болар,
хатда акмаклар-да ол ёлдан азашмаз+.
9Арслан болмаз ол ерде,
йыртыҗы хайван ол ёла чыкмаз,
олар онда тапылмаз,
бу ёлдан диңе халас эдиленлер йөрәрлер.
10Реббиң азат эденлери ыза доланарлар,
айдым айдып, Сиона[*] гайдып гелерлер;
эбеди шатлыга говшар олар,
бегенчден, шатлыкдан доларлар,
гайгыдыр гам-гусса ёк болар+.

36-нҗы бап

Санхерип Иерусалими горкузяр

(2 Патышалар 18:13-37)

36^1⚫Хизкия патышаның шалыгының он дөрдүнҗи йылында Ашур патышасы Санхерип Яхуданың әхли галаларына гаршы хүҗүм эдип, олары басып алды. 2Ашур патышасы баш везирини улы гошун билен Лакышдан Иерусалиме Хизкия патышаның янына иберди. Ол гелип, Чырпыҗы мейданының ёлундакы ёкаркы ховданың янындакы ябың янында дурды+. 3Көшги доландырыҗы Хилкияның оглы Элякым, Шебна кәтип ве Асафың оглы Ёва – патышаның баш эмелдары, оларың янына бардылар+. 4Баш везир олара Хизкия шейле дийиң дийди: «Бейик Ашур патышасы шейле диййәр: „Сен нәмә бил баглаярсың? 5Сен харбы укыбың ве гүйч-кувватың гүррүңини эдйәрсиң, эмма олар бош сөзлердир. Сен киме бил баглап, мениң гаршыма гозгалаң туруздың? 6Ине, сен дөвүк гамыш кысмы Мүсүре бил баглаярсың. Эмма ким шол дөвүк гамша хаса хөкмүнде сөенсе, шонуң элине батар. Мүсүр патышасы фараон хем өзүне бил баглаянларың хеммеси үчин-де шейледир+. 7Эгер сен маңа: ‘Биз Худайымыз Реббе бил баглаярыс’ дийсең, онда Хизкияның Яхуда ве Иерусалиме йүзленип: ‘Сиз Иерусалимде шу гурбанлык сыпасының өңүнде сежде эдиң’ дийип, онуң йыкан сеждегәхлери, гурбанлык сыпалары Худайыңкы дәлми нәме+? 8Инди гел-де, мениң җенабым Ашур патышасы билен бәслеш. Эгер-де мен сизе ики мүң саны ат берсем, сиз олара мүнмәге шонча адам тапып билерсиңизми? 9Онсоң сиз нәдип җенабымың иң пес дереҗели серкердесини еңип билҗек? Сиз сөвеш арабалары ве атлылары бар дийип, Мүсүре бил баглаярсыңызмы? 10Мунуң үстесине-де, сиз мени бу юрды вейран этмәге Ребден ругсатсыз гелендир өйдйәрсиңизми? Реб маңа шу юрдуң үстүне чоз-да, оны дерби-дагын эт дийди“».

11Онсоң Элякым, Шебна ве Ёва баш везире шейле дийдилер: «Хайыш эдйәрис, биз гулларың билен өз дүшүнйән дилимизде – арамейче гүрлеш. Бизиң билен яхудаларың дилинде гүрлешме, диварың үстүндәки адамлар диңләп дурлар»+. 12Эмма баш везир олара шейле җогап берди: «Җенабым мени бу сөзлери диңе җенабыңыза ве сизе айтмак үчин ёлладымы нәме? Диварың үстүнде отуран адамлара айтмак үчин хем ёлламадымы эйсем? Олар хем сизиң ялы өз тәретлерини ийип, өз пешевлерини ичерлер».

13Онсоң баш везир дик дуруп, бар сеси билен гыгырып, яхуда дилинде гепледи. Ол: «Бейик патыша болан Ашур патышасының сөзлерини диңләң. 14Патыша шейле диййәр: „Хизкия өзүңизи алдатмаң, ол сизи халас эдип билмез“. 15Хизкия: „Реб бизи хөкман халас эдер ве бу шәхер Ашур патышасының элине берилмез“ дийип, сизе Реббе бил баглатмасын. 16Хизкия гулак асмаң! Ашур патышасы шейле диййәр: „Мениң билен ярашык эдиң-де, мениң яныма гелиң. Шонда хер ким өз үзүмчилигиниң хем-де инҗир дарагтының мивесинден ийип, өз гуюсындан сув ичер+. 17Соңра мен гелип, сизи өз юрдуңыза меңзеш бир юрда алып барарын. Ол ер бугдай, шерап, чөрек, үзүмлик меканыдыр“+. 18Хизкияның: „Реб бизи халас эдер“ дийип, алдамакчы болян сөзлерине гулак асмаң. Хайсы миллетлериң худайлары өз юрдуны Ашур патышасының элинден халас эдипдир? 19Хамадың, Арпадың худайлары ниреде? Сепарвайымың худайлары ниреде? Самарияның худайлары олары мениң элимден халас этдилерми+? 20Реббиң Иерусалими мениң элимден халас эдери ялы, бу худайларың арасында өз юртларыны мениң элимден халас эдени бармы?»+

21Эмма халкдан сес чыкмады, оңа җогап гайтаран болмады, чүнки Хизкия патыша: «Оңа җогап гайтармаң» дийип табшырыпды. 22Шейдип, көшги доландырыҗы Хилкияның оглы Элякым, Шебна кәтип ве Асафың оглы Ёва – патышаның баш эмелдары дагы якаларыны йыртып, Хизкияның янына гелип, оңа баш везириң сөзлерини айдып бердилер.

37‑нҗи бап

Хизкия патыша Ишаядан маслахат сораяр

(2 Патышалар 19:1-34)

37^1⚫Хизкия патыша Рабшаканың сөзлерини эшиден-де, якасыны йыртып, җул гейнип, Реббиң өйүне гитди. 2Патыша көшги доландырыҗы Элякымы, Шебна мүрзәни ве яшулы руханылары Амозың оглы Ишая пыгамбериң янына иберди. Хеммеси җул гейдилер+. 3Олар Ишая пыгамбере шейле дийдилер: «Хизкия патыша шейле диййәр: „Шу гүн биз хасрат, җеза ве рысвалык астындадырыс; бизиң ягдайымыз кувваты болмадык гөврели аялың чага догурян болшы ялыдыр+. 4Онуң алыхезрети Ашур патышасының иберен баш везириниң дири Худайы масгараламак үчин айдан сөзлерини, белки, Худайың Реб эшидендир; Худайың Реб шол сөзлери үчин олары җезаландырар. Инди аман галан адамлар үчин дилег эт“»+.

5Хизкияның хызматкәрлери Ишая пыгамбериң янына геленлеринде, 6Ишая пыгамбер олара шейле дийди: «Җенабыңыза айдың, Реб шейле диййәр: „Ашур патышасының хызматкәрлериниң Мени кемсидип айдан сөзлерини эшидениң үчин олардан горкма+. 7Мен онуң ичине бир рух иберерин велин, ол бир хабар эшидип, өз юрдуна доланар. Мен оны өз юрдунда гылыч билен өлдүрдерин“».

Ашур патышасының хайбаты

8Баш везир Ашур патышасының Лакышдан гайдандыгыны эшидип, ызына доланды. Ол патышаның Либна галасына гаршы уршуп йөрендигини гөрди+. 9Патыша Эфиопия патышасы Тирхаканың өзи билен урушмага чыкандыгыны эшиденде, ол Хизкияның янына чапарлар ёллады. 10Ашур патышасы Яхуда патышасы Хизкия шейле хабар иберди: «Бил баглаян Худайың „Иерусалим Ашур патышасының элине берилмез“ дийип, сени алдамасын. 11Ашур патышасының әхли юртлары бүтинлей ёк эдип, халкларың башына нә гүнлери гетирендигини эшиденсиң. Инди сиз халас эдилермикәңиз? 12Ата-бабаларымың дерби-дагын эден миллетлерини – Гозаны, Хараны, Ресепи ве Теласарда болан Эден халкыны өз худайлары ата-бабаларыңың элинден халас этдими+? 13Хамат, Арпат ве Сепарвайым галаларының шалары, Хенаның ве Ывахың шалары ниреде?»+

Хизкияның дилеги

14Хизкия хаты чапарларың элинден алып окады. Онсоң ол Реббиң өйүне барып, хаты Реббиң өңүнде ачып гойды. 15Хизкия Реббиң хузурында дилег эдип, шейле дийди: 16«Эй, керупларың үстүнде тагт гуран Ысрайыл Худайы Реб! Бүтин дүнйәниң патышалыкларының Худайы Сенсиң, Сен еке-тәксиң. Ери-гөги ярадан-да Сенсиң+. 17Я Реб, гулак ас-да, эшит, я Реб, гөзлериңи ач-да гөр. Санхерибиң дири Худайы масгаралап айдан сөзлерини эшит+. 18Я Реб, хакыкатданам, Ашур патышалары әхли миллетлери ве оларың юртларыны вейран этдилер. 19Шол миллетлериң худайларыны ода атып якдылар, олар худайлар дәлди. Олар адамларың агачдан ве дашдан ясан бутларыды+. 20Инди, эй, Худайымыз Реб, бизи Ашур патышасының элинден халас эт. Я Реб, гой, бүтин дүнйәниң әхли патышалыклары Сениң еке-тәк Худайдыгыңы билсинлер»+.

Ишая Ашур патышасы барада пыгамберлик эдйәр

21Онсоң Амозың оглы Ишая пыгамбер шейле сөзлер билен Хизкияның янына адам иберди: «Ысрайыл Худайы Реб шейле диййәр: „Ашур патышасы Санхерип барада дилег эдендигиң үчин,

22Реббиң ол барада айдан сөзлери шудур:
Сион бой гызы
йигренч билен сени кемсидйәр,
Иерусалим гызы[*]
сениң үстүңден гүлйәр.

23Сен кими масгаралап, киме дил етирдиң?
Кимиң гаршысына сесиңе бат берип,
киме улумсылык билен габак галдырдың?
Ысрайылың Мукаддесине!
24Хызматкәрлериң үсти билен
Таңрыны масгаралап,
шейле дийдиң:
ʻБиртопар сөвеш арабаларым билен
дагларың үстүне чыкдым,
Ливаның җүммүшине бардым,
онуң иң узын кедр агачларыны,
гөзел серви агачларыны чапдым.
Мен онуң иң бейик депесине,
гүр җеңңелине барып етдим+.
25Мен гуюлар газып,
сувуны ичдим.
Мүсүриң әхли деряларыны,
өз дабаным билен гуратдымʼ.

26Эшитмедиңми нәме сен
озалдан шу нетиҗә геленими?
Гадымдан бәри муны йүрегиме дүвүп йөрдүм,
инди шу гүн оны амала ашырярын,
сен галалары вейран эдерсиң,
харабачылыга өврерсиң+.
27Бу галаларың илаты эҗизди,
алҗырап ховсала дүшдүлер.
Олар мейдан өсүмликлериниң,
мымык гөк майсалыкларың,
тамың үстүндәки отларың,
өсмәнкә гурап ёк болшы дек болдулар+.

28Эмма сениң отурып-туршуңы,
гирип-чыкышыңы,
Маңа гаршы дызайшыңы билйәрин+.
29Мениң гаршыма дызанлыгың,
гопбамсылыгың
гулагыма гелип етендиги үчин,
бурунлыгымы бурнуңа,
агыззырыгымы-да агзыңа дакып,
сени гелен ёлуң билен
ызыңа уградарын Мен“»+.

30Ишая Хизкия шейле дийди: «Сениң үчин аламат шудур: „Шу йыл ве гелҗек йыл сиз өзи битен зады иерсиңиз, үчүнҗи йыл болса өзүңиз экип, хасылыны оруп алың ве үзүм багларыны отурдың-да, шоларың мивелерини ийиң+. 31Яхуда несиллериниң гутулып аман галанлары ене-де ашакда көк уруп, ёкарда миве берерлер+. 32Аман галанлар Иерусалимден, халас боланлар Сион дагындан чыкып гелерлер. Бу Хөкмүрован Реббиң ыхласы билен амала ашар“»+.

33Реб Ашур патышасы барада шейле диййәр: «Ол бу шәхере гирмез, ок атмаз, бу шәхериң гаршысына галканлы чыкмаз ве шәхериң диварына яплап япгыды дикмез+. 34Ол гелен ёлы билен ызына гайдар, бу шәхере гирмез. Муны Мен – Реб айдяндырын. 35Мен бу шәхери Өзүмиң хем-де гулум Давудың хатырасы үчин горап, оны халас эдерин».

Санхерибиң өлүми

(2 Патышалар 19:35-37)

36Реббиң перишдеси гидип, ашурлыларың дүшелгесинде йүз сегсен бәш мүң адамы өлдүрди. Эртеси даңдан туруп гөрселер, ол ери җесетден долы экен!+
37Ашур патышасы Санхерип дүшелгәни ташлап, өйүне гитди. Ол Ниневә гелип, шол ерде галды+. 38Санхерип өз худайы Нисрокың бутханасында оңа сежде эдип дурка, огуллары Адраммелек билен Саресер какаларыны гылыч билен өлдүрдилер-де, Арарат юрдуна гачып гитдилер. Онсоң онуң ерине оглы Эсархадон патыша болды+.

38‑нҗи бап

Хизкияның хассалыгы

(2 Патышалар 20:1-8)

38^1⚫Шол дөвүрлерде Хизкия кеселләп, өлүм яссыгында ятырды. Амозың оглы Ишая пыгамбер онуң янына гелип: «Реб шейле диййәр: „Өйүңдәкилере весъет эт, чүнки сен өлерсиң, сен бу кеселден гутулмарсың“» дийди. 2Онсоң Хизкия йүзүни дивара тарап өврүп, Реббе дилег эдип: 3«Саңа ялбарярын, я Реб, мениң Саңа бүтин калбым билен вепалы боланымы хем-де Сениң назарыңда догры ишлери эденими ятла» дийди. Хизкия соҗап-соҗап аглады+.

4Шондан соң Ишая пыгамбере Реббиң шу сөзи аян болды: 5«Гит-де, Хизкия шейле дий: „Атаң Давудың Худайы Реб: ‘Сениң дилегиңи эшитдим, гөзяшларыңы гөрдүм. Мен сениң өмрүңи он бәш йыл узалдарын+. 6Мен сени ве бу шәхери Ашур патышасының элинден халас эдерин. Мен Иерусалими горарын’ диййәр дий“»+.

7Реб берен вадасыны ерине етирер. Ребден саңа аламат шудур: 8«Ине, Мен Ахазың басганчагына дүшен көлегәни он әдим ыза сүйшүрерин». Шейдип, Гүн дүшмели еринден он әдим ыза чекилди+. 9Яхуда патышасы Хизкия кеселинден гутуландан соң шулары язды:

10«„Өмрүмиң иң ягшы чагында,
мен гитмели;
өлүлер дүнйәсиниң дервезелеринден гирип,
галан йылларымдан махрум эдилдим“ дийдим.
11„Дирилер юрдунда Ребби гөрмерин.
Бу дүнйәде яшаянлар кимин
ынсана гөзүм дүшмез мундан артык“ дийдим+.
12Өйүм чопаның чадыры кимин
согрулып, элимден алынды.
Өмрүми докмачы кимин кесдим,
Реб мени эришден кесди;
бир гүнүң ичинде соңума чыкдың+.
13Эртире ченли сабырсызлык билен гарашдым;
ол арслан кимин бар сүңклерими дөвди;
бир гүнүң ичинде соңума чыкдың+.
14Гарлавач, дурна кимин гыгырдым,
гумры кимин иңледим,
гөзлерим гөге бакмакдан ядады.
Я Реб, мен зулум ичинде,
дадыма етиш!+
15Нәме диейин?
Мениң билен геплешен,
муны эден Ребдир,
калбымың хасратлыдыгы зерарлы
өмүрбойы песпәл гезерин.
16Я Реб, ынсанлары яшадян Сенсиң,
мени-де Сен яшадярсың,
мени сагалт, мени яшат!
17Чекен эҗирим-эзъетим
өз хайрыма болды;
мени сөендигиң үчин
җанымы хеләкчилик чукурындан сакладың,
әхли гүнәлерими аркаңа атдың+.
18Өлүлер дүнйәси Саңа шүкүрлер айтмаз,
өлүм Саңа өвгүлер айтмаз,
Сениң вепалылыгыңа
умыт баглап билмезлер
габра инйәнлер+.
19Бу гүн мениң эдишим ялы,
дирилер, диңе дирилер
Саңа шүкүр эдйәрлер,
аталар перзентлерине
Сениң вепалылыгыңы билдирйәрлер+.
20Реб мени халас эдер,
бүтин өмрүмиз бойы Реббиң өйүнде
киришли саз гураллары билен
нагмалар айдарыс».

21Ишая пыгамбер Хизкияның хызматкәрлерине: «Енҗилен инҗир гетириң-де, оны патышаның чыбанының үстүне япың. Шондан соң ол сагалар» дийипди. 22Хизкия Ишая пыгамберден: «Үчүнҗи гүни мениң Реббиң өйүне барҗакдыгыма нәме аламат болар?» дийип сорапды.

39-нҗы бап

Бабылдан гелен чапарлар

(2 Патышалар 20:12-19)

39^1⚫Шол дөвүрде Бабыл патышасы Баладаның оглы Меродакбаладан Хизкия патышаның кеселләндигини ве сагаландыгыны эшидип, оңа векиллеринден хатлар билен пешгеш ёллады. 2Хизкия Бабыл патышасының векиллерини шатлык билен кабул этди; олара хазынасындакы күмшүни, алтыныны, хошбой ыслы затларыны, гымматбаха ягларыны, яраг горханасыны хем-де аммарларындакы затлары гөркезди. Ол көшгүндәки ве бүтин патышалыгындакы затларың барыны векиллере гөркезди+. 3Онсоң Ишая пыгамбер Хизкия патышаның янына гелип, ондан: «Бу адамлар саңа нәме дийдилер? Олар сениң яныңа ниреден гелдилер?» дийип сорады. Хизкия хем: «Олар узак юрт Бабылдан гелдилер» дийип җогап берди. 4Ишая: «Олар сениң көшгүңде нәмелер гөрдүлер?» дийип, Хизкиядан сорады. Хизкия: «Олар мениң көшгүмдәки затларың әхлисини гөрдүлер. Аммарларымда олара гөркезилмедик задым галмады» дийип җогап берди.

5Онсоң Ишая пыгамбер Хизкия шейле дийди: «Хөкмүрован Реббиң сөзүни эшит: 6„Бир гүн сениң көшгүңдәки затларың хеммеси ве ата-бабаларыңың тә шу гүне ченли йыгнан затларының бары Бабыла әкидилер, екеҗе зат хем галдырылмаз+. 7Сениң өз багрыңдан өнен огулларың Бабыла сүргүн эдилип, шол ерде патышаның көшгүнде агталар боларлар“»+. 8Онсоң Хизкия Ишая пыгамбере: «Реббиң сениң үстүң билен айдан сөзи ягшы сөздүр» дийди. Хизкия: «Мениң дөврүмде асудалык ве ховпсузлык болар» дийип пикир эдйәрди.

40-нҗы бап

Худайың халкы көшешдирилйәр

40^1Худайыңыз: «Теселли бериң,
халкыма теселли бериң» диййәр+.
2Иерусалиме мылайым сөзлери айдың:
сөвеш мөхлетиниң гутарандыгыны,
языкларының гечилендигини,
гүнәлериниң җезасыны Реббиң элинден
ики эссе эдип аландыкларыны ыглан эдиң+.
3Бир сес гыгыряр:
«Сәхрада Реббе ёл тайынлаң,
чөлде Худайымыз үчин ёда дүзләң+.
4Әхли дерелер бейгелдилер,
әхли даглар ве депелер песелдилер,
аңңат ерлер текизленер,
бейикли-песли ерлер дүзлүге өврүлер.
5Шонда Реббиң шөхраты аян болар,
әхли ынсанлар оны бирликде гөрерлер,
муны айдян Ребдир»+.

6«Җар эт!» диййәр бир сес.

Мен: «Нәмәни җар этмели?» дийдим.

Әхли ынсанлар отлук киминдир,
оларың гөзеллиги мейдан гүли киминдир.

7Реб демини үфләнде,
от гураяр, гүл соляр.

Хакыкатдан хем, халк отлукдыр.

8От гураяр, гүл соляр,
эмма Худайымызың сөзи эбеди галяр+.

9Эй, Сион, хош хабар,
бейик дага чык!

Эй, Иерусалим, хош хабар,
сесиңи батлы гаталт!

Сесиңи батландыр, горкма;

Яхуда шәхерлерине:

«Ине, Худайыңыз!» дийиң.

10Ине, Хөкмүрован Реб гүйҗи билен гелйәр,

Ол гудрат билен хөкүм сүрйәр,
байрагы янындадыр,
лайык хакы өңүндедир+.

11Ол сүрүсини чопан кимин бакяр,
гузулары Өз элине аляр,
олары гөтерип, багрына басяр,
эне гоюнлара ёл гөркезйәр+.

Реббе тай ёк

12Сувлары гошавуҗы билен,
гөклери гаршы билен өлчән ким?

Ериң тозуны өлчеге салан,

Байырлары терезиде,
даглары гапанда чекен ким+?

13Реббиң Рухуна ким акыл етирди?

Ким Оңа маслахат берип билди+?

14Акыл үчин Ол кимден маслахат сорады?

Адалат ёлуны Оңа өвреден ким?

Оңа билим берип,
пайхас ёлуны гөркезен ким+?

15Ине, миллетлер ягыш дамҗасы кимин,
терезилердәки тоз кимин сайыляр,

Ол адалары тоз дейин әкидйәр.

16Ливан җеңңелиниң одуны етерлик болмаз,
маллары якма гурбанлыга азлык эдйәр+.

17Әхли миллетлер Онуң өңүнде хич затдыр,
олары хич зат хасаплап, бошлукдан-да пес сайяр+.

18Онда Худайы киме меңзедйәрсиңиз?
Хайсы меңзетмәни уланярсыңыз Онуң үчин+?
19Бутумы? Оны бир хүнәрмент гуйяр,
зергәр оны алтына гаплаяр,
онуң үчин күмүш зынҗыр ясаяр.
20Бейле гурбанлыга гурбы чатмаян киши,
бир чүйремез агаҗы сайлаяр.
Мәкәм отурдылан бут ясатҗак болуп,
өкде уссаның гөзлегине чыкяр+.
21Билмейәрмисиңиз? Эшитмедиңизми?
Сизе башдан айдылмадымы?
Дүнйә ярадыланы бәри дүшүнмедиңизми?
22Земин гүммезинде отурян Олдур,
ерде яшаянлар чекиртгелер киминдир,
гөклери перде кимин герип,
яшамак үчин чадыр кимин язян Олдур+.
23Шазадалары хич эдйән,
дүнйәниң хөкүмдарларыны
пуҗа чыкарян Олдур+.
24Олар экилип, сепилип,
балдаклары ере зордан көк уран дессине,
Реб демини үфлейәр, олар гураярлар,
харасат олары саман дек совуряр.

25«Мени киме меңзедерсиңиз?
Ким Маңа тай гелер?»
Муны Мукаддес Болан диййәр.
26Гөзлериңизи гөге тарап галдырың,
Булары ярадан ким?
Реб гөкдәки гошунлары
екеме-еке чыкаряр,
атларыны тутуп, чагыряр,
Онуң зор гүйҗүне,
бейик гудратына гөрә
оларың хич бири кемлик этмейәр+.
27Нәме үчин, эй, Якуп, эй, Ысрайыл:
«Ёлум Реббе аян дәлдир,
Худайым хакыма дыкгат бермеди» диййәрсиңиз+?
28Билмейәрсиңизми? Эшитмедиңизми?
Реб – эбеди Худай,
ериң әхли күнҗегиниң Ярадыҗысы.
Ол эҗизлейән я-да ядаян дәлдир,
Онуң дүшүнҗесине акыл етмез+.
29Ол эҗизлери кувватландыряр,
меҗалсызларың гүйҗүни артдыряр,+
30Хатда яшлар-да ысгындан гачып, ядаярлар,
яш йигитлер-де бүдрәп, йыкылярлар.
31Эмма Реббе умыт баглаянлар
тәзеден гүйч топларлар,
бүргүтлер дек ганат яйып беленде галарлар,
йүврерлер, йөне ядамазлар,
йөрәрлер, йөне ысгындан гачмазлар+.

41‑нҗи бап

Реб Ысрайыла медет берйәр

41^1«Эй, адалар, Мениң хузурымда дымың,
халклар тәзеден гүйч топласынлар,
олар якына гелип, геплесинлер;
хөкүм үчин биле топланалың+.
2Гүндогардан догры адамы аяга галдыран ким?
Оны хызматына чагыран ким?
Миллетлери онуң элине берйәр,
патышалары аяк астында эзйәр,
олары гылыҗы билен тозана,
соврулан самана өвүрйәр яйы билен+.
3Ковалаяр олары,
саг-аман гечйәр
аяк басмадык ёдасындан.
4Башдан несиллери чагырып,
булары эден, тамамлан ким?
Мен – Реб олар билен илкибашдан болдум,
ахырда хем олар билен болҗак Мендирин+.
5Адалар муны гөрүп, горкярлар,
ериң аңры учлары титрешйәрлер,
олар якынлашып гелйәрлер.
6Херси бейлекисине көмек эдйәр,
бири-бирине: „Батыр бол!“ диййәр.
7Хүнәрмент зергәри,
чекич билен текизлейән
сандала уряны рухландыряр.
Кебширлейиш хакда: „Бу говы болды“ диййәр;
гозганмаз ялы чүй билен беркидйәр+.
8Эмма сени, эй, бендәм Ысрайыл,
Өз сайланым Якуп,
достум Ыбрайымың несиллери,+
9ериң аңры уҗундан топладым,
узак ерлерден чагырып:
„Сиз Мениң бендәмсиңиз,
Мен сизи сайладым, терк этмедим“ дийдим.
10Горкмаң, сизиң билендирин Мен,
хедер этмәң, Худайыңыздырын Мен,
сизе гүйч берерин, ярдам эдерин,
садык саг голум билен сөйгет берерин.
11Сизе гаршы газапланянларың әхлиси
утандырылар, иле рысва эдилер.
Хич зат дек ёгалып гидерлер
сизе гаршы чыкянлар.
12Душманларыңызы
тапып билмерсиңиз
агтарарсыңыз-да,
хич затча болман ёгалып гидерлер
сизе гаршы чыкянлар.
13Худайыңыз Мен – Реб
саг элиңизден тутарын,
сизе: „Горкмаң, ярдам эдерин“
диййән Мендирин.
14Эй, ер гурчугы Якуп,
эй, Ысрайыл адамлары, горкмаң!
Сизе көмек эдерин.
Муны Мен – Реб,
Ысрайылың Мукаддеси, Пенакәриңиз айдяндыр+.
15Ине, Мен сизи йити, тәзе, дишли
дөвек гуралы этдим;
сиз даглары дөверсиңиз, оврадарсыңыз,
байырлары саман чөпи кимин эдерсиңиз.
16Сиз олары соврарсыңыз,
шемал олары учурып әкидер,
харасат олары пытрадар.
Онсоң сиз Ребде шатланарсыңыз,
Ысрайылың Мукаддесинде шөхратланарсыңыз.
17Гарыплар, мәтәчлер сув агтарярлар,
йөне сув ёк;
тешнеликден кепейәр агызлары,
Мен – Реб олара җогап берерин,
Ысрайыл Худайы Мен олары терк этмерин.
18Мен ачык депелерден дерялар,
дерелериң ортасындан булаклар акдырарын;
чөли көле, гуры ери
сувлы чешмелере өврерин+.
19Чөлде кедр, акация, мирт,
зейтун агачларыны отурдарын,
сервини, чынары, арчаны сәхрада биле дикерин+.

20Онсоң хеммелер
муны Реббиң элиниң эдендигини,
Ысрайылың Мукаддесиниң ярадандыгыны
гөрерлер, билерлер,
акыл етирерлер, дүшүнерлер».

Бутлар бидерекдир

21Реб: «Даваңызы айдың» диййәр,

Якубың Патышасы: «Субутнамаңызы гетириң» диййәр.

22«Бутларыңызы гетириң,
гой, олар нәме болҗагыны айтсынлар,
ойланып, соңуны билеримиз ялы
гечмишде боланлары аян этсинлер,
я-да болҗак затлары бизе хабар берсинлер.
23Сизиң худайлардыгыңызы билеримиз ялы,
бизе мундан соң болҗак затлары билдириң;
горкуп, хедер эдеримиз ялы,
я ягшылык, я-да яманлык эдиң.
24Эмма сиз хич затсыңыз,
ишлериңиз-де бидерек;
сизи сайлан йигренҗидир+.
25Мен демиргазыкдан бирини өҗүкдирдим,
ол гелйәр,
гүндогардан адымы тутуп чагырян бири.
Ол күйзегәриң тойны депелейши кимин
хөкүмдарлары палчык кимин депеләр+.

26Биз билер ялы, ким муны башлангычдан ыглан этди?

„Ол мамла“ диеримиз ялы, ким өңүнден хабар берди?

Хич ким хабар бермеди, хич ким җар этмеди,
хич ким сөзлериңизи эшитмеди+.
27Илки Сиона: „Ине, олар!“ дийип аян этдим,
Иерусалиме хабарчы ёлладым+.
28Серетдим, йөне хич ким ёк,
араларында маслахатчы ёк,
сорагыма җогап берҗек ёк.
29Ине, оларың хеммеси галп,
ишлери хич затдыр,
бутлары бош елдир».

42‑нҗи бап

Реббиң бендеси

42^1Ине, Мениң голдаян бендәм,
гөвнүхош болуп сайланым;
Рухумы оңа бердим,
ол миллетлере адалат гетирер+.
2Ол гыгырмаз, сесини гаталтмаз,
сеси көчелерде асла яңланмаз.
3Енҗилен гамшы дөвмез,
түтейән пелтәни сөндүрмез,
садыклык билен адалат гетирер.
4Эҗизлемез, рухдан дүшмез ол,
ер йүзүнде адалаты беркидйәнчә,
адалар онуң канунына гарашарлар.
5Гөклери ярадып, олары герен,
ери ве ондакылары яян,
ондакы ынсанлара дем берен,
онда гезйәнлере җан берен Худай
шейле диййәр:+
6«Мен – Реб сени догрулык билен чагырдым,
элиңден тутуп, горарын сени,
халка әхт хөкмүнде берерин сени,
Сени миллетлере нур эдерин+.
7Көр гөзлери ачмак,
туссаглары туссаглыкдан,
зулматда отуранлары зындандан
азат этмек үчин сени халка әхт,
миллетлере нур эдерин+.
8Мен Ребдирин. Бу Мениң адымдыр;
шөхратымы башга хич кесе,
өвгүлерими бутлара бермерин+.
9Ине, өңки затлар амала ашды,
Мен тәзе затлары ыглан эдйәрин;
йүзе чыкмаздан өң
олары сизе аян эдйәрин».

Реббе өвги айдымы

10Эй, деңиз сыяхатчылары, деңзиң ичиндәкилер,
адалар ве онда яшаянлар,
Реббе тәзе айдым айдың,
ериң аңры уҗундан өвгүлер айдың!+
11Чөл ве онуң шәхерлери,
кедарлыларың яшаян обалары
сесини гаталтсын!
Селаның илаты шатлыкдан айдым айтсын,
дагларың башындан гыгырышсынлар!+
12Олар Ребби шөхратландырып,
адаларда Оңа өвгүлер айтсынлар.
13Реб пәлван дек өңе гидйәр,
уршуҗы кимин газабыны артдыряр,
гыгырып, сөвеш награсыны чекйәр,
душманларындан үстүндигини гөркезйәр+.

Реб өз халкыны халас эдйәр

14Мен узак вагтлап дымдым,
үмсүм болуп, Өзүми сакладым;
инди догурян аял дек чыгырарын,
соҗап дем аларын+.
15Даглары, байырлары вейран эдерин,
әхли өсүмликлерини гурадарын,
дерялары адалара өврерин,
ховданлары гурадарын+.
16Көрлери билмейән ёлларындан әкидерин,
идерин таныш болмадык ёдаларындан,
өңлеринде гараңкылыгы ягтылыга,
чаркандаклы ерлери текиз ере өврерин.
Мендирин булары этҗек,
олары терк этмерин+.
17Ойма бутлара бил баглап,
гуйма бутлара: «Худайларымыз сизсиңиз»

диййәнлер ызларына улы утанч билен дөндерилер+.

Көр ве кер Ысрайыл

18Эй, керлер эшидиң!

Эй, көрлер, середиң, гөрүң!+

19Бендәмден башга ким көр?

Ким ёллан хабарчым дек кер?

Ким Маңа багыш эдилен дек көр?

Я Реббиң бендеси кимин көр+?

20Ол көп затлары гөрйәр,
эмма үнс бермейәр,
гулаклары ачык, йөне эшитмейәр+.

21Өз догрулыгы зерарлы
кануныны бейгелтмек, шөхратландырмак
Реббе ярады.
22Эмма бу даган, таланан халкдыр.
Әхлиси говакларда дузага дүшен,
Туссагханаларда гизленен;
олар олҗа болдулар, халас эдйән ёк.
Таландылар, «Ызына гайтар!» диййән ёк+.
23Араңызда муңа гулак гойҗак,
гелҗекде үнсли диңлеҗек бармы?
24Якубы талаңчылара,
Ысрайылы гаракчылара берен ким?
Бу гаршысына гүнә эден Реббимиз дәлмиди?
Олар Онуң ёлундан йөремек ислемедилер,
Онуң канунына гулак асмадылар.
25Мунуң үчин Ол ловлаян газабыны,
залым уршы үстлеринден индерди;
олары хемме тарапдан отлады,
эмма олар шонда-да дүшүнмедилер,
олары якды, йөне үнс бермедилер+.

43‑нҗи бап

Ысрайылың Халасгәри

43^1Эмма инди, эй, Якуп, сени ярадан,
эй, Ысрайыл, сени дөреден
Реб шейле диййәр:
«Горкма, чүнки Мен сени азат этдим,
адыңы тутуп чагырдым, сен Мениңкисиң+.
2Сениң билен боларын сувлардан гечениңде,
дерялардан гечениңде, сени гарк этмез олар,
одуң ичинден йөрәниңде янмарсың,
ялын якмаз сени+.
3Мен сениң Худайың Реб,
Ысрайылың Мукаддеси, сениң Халасгәриң.
Мен саңа төлег хөкмүнде Мүсүри,
сениң ериңе Эфиопияны, Себаны бердим+.
4Назарымда эзиз, гадырлы болуп,
сени сөййәндигим үчин,
сениң өвезиңе адамлар,
халклар берерин җаныңың дерегине.
5Горкма, Мен сениң билендирин;
перзентлериңи гүндогардан,
сени гүнбатардан гетирерин+.
6Демиргазыга: „Олары бер“,
гүнорта: „Олары саклама“ диерин;
огулларымы узакдан,
гызларымы ериң четлеринден,
7Маңа дегишли болан хер кеси,
Өз шөхратым үчин яраданымы,
шекил берип дөреденими гетир.

8Гөзли көрлери,
гулаклы керлери өңе чыкар+.
9Әхли миллетлер бир ере йыгнансын,
халклар топлансын,
оларың арасында ким муны ыглан этди?
Хайсысы болуп геченлери өңден билдирди?
Гүвәлерини гетирип, өзлерини акласынлар,
башгалар эшидип: „Бу догры“ дийсинлер+.
10Сиз Мениң шаядымсыңыз,
муны Мен – Реб айдяндырын.
Өз сайлан бенделеримсиңиз,
Сиз Мени билип, Маңа ынам эдиң,
Мениң Шолдугыма дүшүниң,
Менден өң хич худай болан дәлдир,
Менден соң-да хиҗиси болмаз+.
11Мен, диңе Мен Ребдирин,
Менден башга Халасгәр ёкдур+.
12Мен ыглан этдим, халас этдим, аян этдим,
араңызда башга худай ёк;
сиз Мениң шаятларым.
Муны Мен – Реб айдяндырын.
13Овалдан бәри Мен Олдурын.
Элимден халас эдип билҗек ёкдур.
Мениң эденими ятырып билҗек бармы?»+
14Пенакәриңиз, Ысрайылың Мукаддеси
Реб шейле диййәр:
«Сизиң хатыраңыза Бабыла лешгер ёллап,
әхли бабыллылары гачгаклар хөкмүнде
буйсанян гәмилеринде гетирерин.
15Сизиң Мукаддесиңиз, Ысрайылы Ярадан,
Патышаңыз Реб Мендирин».
16-17Деңизден ёл,
чуң сувлардан ёда ачяр Реб,
сөвеш арабалары, атлары,
гошунлары сөвешиҗилери билен чыкаряр Ол;
олар йыкылып, галып билмейәрлер,
өчүрилйәрлер, пелтелер дек сөндүрилйәрлер.
Булары эдйән Реб шейле диййәр:+
18«Ятламаң өтен затлары,
көне затлара үнс бермәң.
19Ине, Мен бир тәзе зат эдйәрин,
ол хәзир башлаяр, гөрмейәрмисиңиз?
Мен чөлде ёл,
сәхрада дерялар эмеле гетирерин+.
20Ябаны хайванлар,
шагаллардыр дүегушлар
Мени хорматларлар.
Мен Өз сайлан халкымы
гандырмак үчин чөлде сувлар,
сәхрада дерялар билен үпҗүн этдим+.
21Маңа алкыш айтсынлар дийип,
Өзүм үчин яратдым бу халкы.
22Эмма сен, эй, Якуп,
чагырмадың Мени,
эй, Ысрайыл, Менден ирдиң сен!+
23Гоюнларыңызы гетирмедиңиз Маңа
якма гурбанлык үчин,
гурбанлыкларыңыз билен Мени сыламадыңыз.
Садакалары сизе агыр йүк этмедим,
якымлы ыслы түтетги билен иризмедим.
24Хошбой ыслы гамыш сатын алмадыңыз Маңа,
гурбанлыкларыңызың ягындан доюрмадыңыз,
гүнәлериңиз билен Маңа йүк болдуңыз гайтам,
этмишлериңиз билен Мени ириздиңиз+.
25Өз хатырам үчин
языкларыңызы өчүрйән Мендирин,
Мен гүнәлериңизи ятламарын+.
26Маңа ятлат!
Гел, билеликде давалашалың,
акланар ялы
делиллериңи айт+.
27Илкинҗи атаңыз гүнә этди,
төвеллачыларыңыз гаршыма чыкдылар+.
28Мунуң үчин биабрай этдим
ыбадатхананың руханыларыны,
Якубы долы вейранчылыга,
Ысрайылы рысвалыга хөкүм этдим».

44‑нҗи бап

Ысрайыллар Худайың сайлан халкыдыр

44^1«Эмма инди, эй, бендәм Якуп,
сайлан Ысрайылым, гулак гой!+
2Сени ярадан, ятгыда сизе шекил берен
Мен Реб геплейәрин.
Горкма, эй, бендәм Якуп,
ягны сайланым Ешурун!
3Мен сувсуз топрага сувлар дөкерин,
гуры ерлере чешмелер акдырарын;
несиллериңиң үстүне Рухумы,
перзентлериңиң үстүне берекедими дөкерин+.
4Олар гөк яйладакы отлар кимин,
акар сувлар якасындакы
сөвүтлер кимин бой аларлар.
5Бири: „Мен Реббиңки“ диер,
бейлекиси өз адына Якуп дакар,
ене бири: „Реббиңки“ дийип язар элине,
өзүни Ысрайыл дийип атландырар».
6Ысрайылың Патышасы ве Пенакәри Реб,
Хөкмүрован Реб шейле диййәр:
«Мен илкинҗи ве ахыркыдырын,
Менден башга худай ёкдур+.
7Маңа меңзейән бармы? Ол аян этсин,
гадымы халкы беркарар эделим бәри
болуп геченлери айдып берсин ол;
гелҗек затлары ыглан этсин,
инди болҗак затлары хабар берсин.
8Горкмаң, эйменмәң,
Саңа овалдан айтмадыммы,
билдирмедимми нәме?
Сиз Мениң шаятларым!
Худай бармы Менден башга?
Башга Гая ёкдур,
хич бирини билмейәрин»+.

Бутпаразлыга гаршы пыгамберлик

9Бут ясаянларың бары бидерекдир,
олара яраян затлар пейдасыздыр,
оларың шаятлары не гөрйәр, не-де зат билйәр.
Утанҗа галдырылар олар+.
10Дерде яравсыз худайы,
я гуйма буты ким ясаяр+?
11Ине, онуң әхли ёлдашлары утандырылар,
хүнәрментлериң өзлери адамлардыр.
Әхлиси йыгнанышып, әхлиси биле дурсунлар;
довла дүшер олар, утанҗа галар+.
12Демирчи гуралыны алып,
онуң билен көзде ишлейәр;
ол бута чекич билен шекил берйәр,
гүйчли голы билен онуң үстүнде ишлейәр.
Ол аҗыгып, гүйчден гачяр;
сувсузлыкдан меҗалсыз боляр.
13Агач уссасы йүп билен өлчейәр,
галам билен беллик эдйәр,
төрпи билен шекил берйәр,
исгене билен беллейәр.
Бутханада гоймак үчин
буты адам шекилли ясаяр,
ынсан гөзеллигине гөрә ясаяр.
14Ол кедр агачларыны кесйәр,
серви ве дуб агачларыны аляр.
Токайың агачларындан бирини сайлаяр,
дагдан агаҗыны отурдяр, ягыш оны өсдүрйәр.
15Агач ынсана одун боляр,
ол гетирен одуны билен хем йылыняр,
одуны якып, чөрек биширйәр.
Шейле хем өзүне бир таңры ясап,
ыбадат эдйәр оңа,
бут ясап, сежде эдйәр оңа.
16Одунларың ярысыны якып,
одуң үстүнде кебап биширйәр,
ондан ийип дойяр.
Ол йылнып, шейле диййәр:
«Ине, йылындым,
алавың ховруны дуйдум!»
17Галанындан болса бир таңры ясаяр,
өзүне бут ясап, сежде эдйәр оңа,
ыбадат эдйәр, дилег эдип, шейле диййәр:
«Мени халас эт, мениң таңрымсың сен!»
18Олар хич зат билмейәрлер, дүшүнмейәрлер,
чүнки гөрмесинлер дийип гөзлери,
дүшүнмесинлер дийип йүреклери багланды+.
19Хич ким ойланып гөрмейәр,
«Одуның ярысыны якдым,
көзүне чөрек биширдим,
этден кебап эдип ийдим,
инди галанындан йигренҗи зат ясайынмы?
Бир бөлек агаҗа сежде эдейинми?»
диер ялы акыл-пайхас ёк.
20Күли хөрек эдинйәрлер
алданан калплары азашдыряр олары,
җанларыны халас эдип билмейәрлер,

«Саг элимдәки зат ялан дәлми?» дийип билмейәрлер+.

Реб – Ярадан ве Халасгәр

21«Булары ятла, эй, Якуп,
эй, Ысрайыл, сен мениң бендәмсиң;
сиз мениң бендәмсиңиз, Мен яратдым сизи,
эй, Ысрайыл, Мен сени унутмарын+.
22Языкларыңызы булут кимин,
гүнәлериңизи думан кимин айрарын.
Маңа долан, чүнки Мен сизи ызыңыза алдым»+.
23Айдым айдың, эй, гөклер,
чүнки муны Реб этди;
гыгырышың, эй, ериң чуңлуклары;
эй, даглар, җеңңел ве ондакы агачлар
шатлыкдан айдым айдың,
чүнки Якубы Реб азат этди,
Ысрайылда Өзүни шөхратландырды+.

24Сизе ятгыда шекил берен Пенакәриңиз
Реб шейле диййәр:
«Әхли зады ярадан,
гөклери еке Өзи яйрадан,
ялңыз Өзи ери язан,+

25галп пыгамберлериң аламатларыны пуҗа чыкарян,
палчылары акмак эдйән,
акылдарлара зарба берип,
билйәнлерини самсыклыга өвүрйән,+
26бендесиниң сөзүни тассыклаян,
илчилериниң айданларыны амала ашырян,
Иерусалиме: „Илатлы боларсың!“,
Яхуда шәхерлерине: „Булар тәзеден гурлар,
харабаларыңы дикелдерин!“ диййән,+
27чуңлуга: „Гура,
деряларыңы гурадарын“ диййән,+
28Куреше: „Мениң чопанымдыр,
бар максатларымы ол амала ашырар“,
Иерусалиме: „Тәзеден гурлар“,
ыбадатхана: „Дүйбүң тутулар“»
диййән Реб Мендирин+.

45‑нҗи бап

Реб Куреши сайлаяр

45^1Реб сечип-сайланына,
саг элинден тутанына, Куреше шейле диййәр:
«Өңүңде миллетлери баш эгдирерин,
патышалары гүйҗүнден махрум эдерин,
гапылары ачарын өңүңде,
дервезелер япылмаз+.
2Мен өңүңден гидип,
даглары текизләрин,
бүрүнч гапылары күл эдерин,
демир килтлерини дөверин+.
3Адыңы тутуп чагыран Ысрайыл Худайы
Мениң Ребдигими билмегиң үчин,
гараңкылыгың хазыналарыны,
гизлин ерлердәки байлыклары саңа берерин+.
4Сен мени танамасаң-да,
бендәм Якубың,
сайланым Ысрайылың хатырасына
адыңы тутуп чагырып,
хормат гойдум саңа+.
5-6Мен Ребдирин, башгасы ёкдур,
Менден башга Худай ёкдур.
Мени танамасаң-да,
саңа Мен гүйч берерин.
Гүндогардан гүнбатара деңеч
Менден башганың ёкдугыны билсинлер дийип,
Мен гүйч берерин саңа++.
7Нуры, гараңкылыгы ярадян Мендирин,
абаданчылыгы, бетбагтчылыгы гетирйән-де Мендирин;
буларың хеммесини Мен – Реб эдйәндирин+.

8Эй, гөклер, ёкардан ягдырың,
булутлар догрулык ягдырсын;
ер ачылып, гутулыш мивесини берсин,
онуң билен бирликде догрулык битсин;
булары Мен – Реб яратдым».

9Яраданы билен давалашяның дат гүнүне!

Ериң күйзе дөвүклериниң арасындакы
бир күйзе дөвүги!

Тоюн өзүни шекил берйәне:

«Нәме ясаярсың?»

«Ясан задың тутаваҗы ёк» диерми я+?

10Атасына: «Нәме үчин дүнйә индердиң мени?»

Энесине: «Нәме үчин догурдың мени?»

диййәниң дат гүнүне!

11Ысрайылың Мукаддеси,
оны ярадан Реб шейле диййәр:

«Огулларымың гелҗеги хакда

Мени сораг эдйәңизми?

Элимиң иши хакда буйрук берйәңизми Маңа?

12Мен ери дөретдим,
онда ынсанлары яратдым;
эллерим гөклери герди,
асман җисимлерине буйрук бердим+.

13Куреши догрулык билен оярдым,
бүтин ёлларыны догруларын;

Мениң шәхерими ол дикер,
есирлерими төлегсиз, пешгешсиз
азат эдер ол».

Муны Хөкмүрован Реб диййәр+.

14Реб шейле диййәр:
«Мүсүриң байлыгы, Эфиопия сөвдасы,
узын бойлы сабалылар
саңа гелерлер, сениңки болар.
Гандаллы гуллар яныңа гелип,
сениң ызыңа эерерлер,
саңа тагзым эдип ялбарарлар:
„Худай диңе сениң билендир,
башгасы ёкдур;
Ондан башга худай ёкдур“»+.
15Хакыкатдан-да, Өзүни гизлейән Худай Сенсиң,
эй, Ысрайыл Худайы, эй, Халасгәр!

16Әхли бут ясаянлар утандырылар, рысва эдилер;
әхлиси биле рысва болар оларың+.
17Эмма Ысрайылы Реб халас этди,
Ол бакы халас эдйәр;
асырлар бойы утанҗа галмарсыңыз,
рысва эдилмерсиңиз+.
18Гөклери ярадан,
Ол Худай,
дүнйәни ярадан, оңа шекил берен,
оны беркиден,
бош болмасын,
адамлы болсун диен
Реб шейле диййәр:
«Мен Ребдирин, Менден башга хич ким ёкдур».
19Мен гизлинликде,
түмлүк меканында геплемедим,
Якубың неслине:
«Мени чола ерден агтарың» диймедим.
Мен – Реббиң сөзлейәни хакыкатдыр,
догрулыкдыр беян эдйәни+.

Бутлар Бабылы халас эдип билмейәр

20Эй, миллетлерден гачып гутуланлар,
топланың, бир ере топланың,
бирек-биреге якынлашың!

Агач бутлары гөтерип гезйәнлер,
халас эдип билмейән худайдан
дилег эдйәнлериң билйән зады ёкдур+.

21Билдириң, даваңызы айдың,
гой, хеммеси үйшүп маслахатлашсынлар!

Муны овалдан айдан ким?

Гечмишде аян эден ким?

Мен – Реб дәлмидир?

Менден башга худай ёкдур,

Мен адыл Худай ве Халасгәрдирин,

Менден башга хич ким ёкдур+.

22Эй, ериң дөрт күнҗегиндәкилер,

Маңа доланың-да, халас болуң!

Мен Худайдырын, Менден башгасы ёкдур.

23Өз барлыгымдан ант ичдим,
агзымдан чыкан сөз догрудыр,
ол бош дәлдир:

«Хер бир дыз өңүмде эпилер,
хер бир дил Менден ант ичер»+.

24Олар: «Догрулык хем кувват
ялңыз Ребдедир» диерлер.

Оңа газап билдиренлериң әхлиси
хузурына гелип, утанарлар.

25Ысрайылың бүтин несли

Ребде акланар, шөхратланар.

46-нҗы бап

Реббиң максатлары

46^1Бел худайы дыза чөкйәр,
Небо худайы эгилйәр,
хейкеллери өкүзлере йүкленйәр;
дашаян затларыңыз агыр йүк дей,
ядав хайванлара йүкленилйәр;+
2худайлар эгилйәрлер, дыза чөкйәрлер,
хейкеллерини халас эдип билмән,
өзлери сүргүн эдилйәрлер+.

3Эй, Якубың несли,
Ысрайыл неслиниң аман галанлары!
Гөвреде галаныңыз бәри этдим аладаңызы,
догланыңыз бәри элимде гөтердим+.
4Гарраныңызда-да, Мен Шолдурын,
сачыңыз агаранда хем сизи гөтерерин,
сизи Мен яратдым, Өзүм гөтерерин,
Мен гөтерип, сизи халас эдерин+.
5Мени киме меңзедйәрсиңиз?
Ким билен деңешдирйәрсиңиз?
Киме деңейәрсиңиз, Маңа меңзейән бармы+?
6Алтыны торбадан гуйянлар,
күмши терезиде чекйәнлер
бир зергәри хакына тутярлар,
ол-да олардан бир худай ясаяр;
олар ере йүзин дүшүп, оңа сежде эдйәрлер+.
7Оны геришлерине алып гөтерйәрлер,
еринде гойярлар, ол шол ерде дуряр,
еринден гозганып билмейәр.
Җогап бермейәр оңа перят эденлеринде,
хич бир беладан гутармаяр+.

8Эй, гүнәкәрлер, унутмаң муны,
мерт болуң, чыкармаң ятдан.
9Гадымда болан-гечен затлары ятлаң,
Мен Худайдырын, Менден башга Худай ёкдур,
Мен Худайдырын, Маңа меңзейән ёкдур.
10Овалдан ахыра болҗагы,
хениз болмадыклары аян эдйәрин.
Мен: «Берҗай болар максатларым,
бар ислеглерими амал эдерин» диййәрин+.
11Гүндогардан бир йыртыҗы гушы,
максадымы берҗай этҗек бирини
узак юртдан чагырдым.
Булары айдан Мендирин,
ерине-де етирерин;
Мен ниет этдим, амала ашырарын оны+.
12Эй, гутулышдан узак болан дикдүшдилер,
гулак гоюң Маңа!
13Мен халас этмек үчин якын гелйәрин,
узакда дәлдирин,
узак эглемерин халас эдишими,
Сионы халас эдерин,
Ысрайыла шөхратымы берерин+.

47‑нҗи бап

Бабыл шәхериниң сынмагы

47^1«Эй, бойы етен Бабыл гызы,
ашак дүш-де, тоза чөк!
Эй, кесетлер гызы,
ерде отур, тагтың ёкдур!
Нәзик, мылайым,
дийилмез инди саңа+.
2Дегирмен дашларыны ал-да, ун үве,
айыр япынҗаңы, лыбасыңы чыкар,
дерялардан геч, балдырларыңы ялаңачла-да+.
3Ялаңачлыгың аян болар,
айбың ачылар.
Өч аларын Мен,
хич кими аямарын»+.
4Пенакәримиз Ысрайылың Мукаддесидир,
Хөкмүрован Ребдир ады.

5«Эй, Бабыл гызы,
үмсүм отур, түмлүге гит!
Саңа „патышалыкларың
меликеси“ дийилмез инди.
6Халкыма гахарландым,
мирасымы харлап,
сениң элиңе бердим;
сен олара рехим этмедиң;
хатда гоҗалара-да
агыр боюнтырык атдың+.
7Сен: „Мен эбеди мелике боларын“ дийдиң,
булара үнс бермедиң,
нәме болҗагыны ойланмадың»+.

8Эй, эшрети сөййән,
ховпсузлыкда яшап, ичинден:
«Диңе мен, менден башга ёк,
дул отурмарын,
перзент йитгисини гөрмерин» диййән
сен муңа гулак гой инди!+
9Буларың икиси-де бир гүнде,
дуйдансыз башыңа гелер:
перзентлериңден айрыларсың, дул галарсың.
Гөзбагчылар көпем болса,
җадыгөйлериң болам болса,
буларың бары башыңа гелер.
10Өз пислигиңе бил багладың;
сен: «Мени хич ким гөрмейәр» дийдиң.
Пайхасың ве билимиң сени азашдырды,
ичиңден: «Диңе мен,
менден башга ёк» дийдиң.
11Мунуң үчин башыңа бела гелер,
җадыгөйлик билен халас эдип билмерсиң;
башыңа бетбагтчылык инер,
өңүни алып билмерсиң сен онуң;
дуйдансыз үстүңе гелер
осламаян вейранчылыгың+.

12Яшлыгыңдан бәри угрунда җан чекен
җадыгөйлериңдир гөзбагчыларың билен гал,
белки, олардан пейда гөрерсиң,
белки, олар билен горкузарсың!
13Маслахатчыларың көплүгинден яңа ядадың.
Гой, мүнечҗимлер, хер ай үчин
тәлейнама дүзйәнлер,
өр турсунлар-да,
башыңа гелҗек затлардан сени гутарсынлар инди.

14Ине, олар сыпал киминдирлер,
от олары яндыряр;
җанларыны ялның гүйҗүнден
халас эдип билмейәрлер.
Бу от не чоюнара көз,
не-де алав болар башында отурара+.
15Ине, биле зәхмет чекишенлер,
яшлыгыңдан сениң билен
иш салшанлар нәхили болуп чыкярлар;
өз ёлуна рованадыр оларың херси,
халас эден болмаз сени.

48‑нҗи бап

Реб Ярадыҗы хем Пенакәрдир

48^1Эй, Якубың несли, гулак гой!
Ысрайылың ады билен атландырылан,
Яхуданың билинден өнен, сиз,
Ребден ант ичйәрсиңиз,
ятлаярсыңыз Ысрайыл Худайыны,
эмма чын йүрекден,
догрулык билен этмейәрсиңиз булары+.
2Өзлерини мукаддес шәхерден дийип,
Ысрайыл Худайына даянярлар олар;
Онуң ады Хөкмүрован Ребдир.

3«Гечмишдәкилери овалдан Мен беян этдим,
Мениң агзымдан чыкды, Мен олары билдирдим;
дуйдансыз шейле этдим, олар берҗай болды+.
4Сизиң кесирдигиңизи Мен билйәндирин.
Еңсе дамарыңыз демирдендир,
маңлайыңыз мисдендир+.
5Булары сизе овалдан беян этдим.
„Булары эден мениң бутум,
ойма, гуйма хейкеллерим
булары буйрук берди“ диймезиңиз ялы,
берҗай болманкалар, олары сизе аян этдим+.

6Инди эшиденлериңизиң әхлисини гөрүң;
олары ыглан этҗек дәлмисиңиз?
Индиден бейләк сизе тәзе затлары,
сизиң билмейән, гизлин затларыңызы айдарын+.
7Булар яңы ярадылды, гечмишде дәл,
шу гүне деңеч билмедиңиз булары,
„Булары эййәм билйәрдик“ диердиңиз ёгса.
8Не эшитдиңиз сиз, не-де билдиңиз,
овалдан гулагыңыз ачылманды.
Мен сизиң дөнүклик этҗекдигиңизи билдим,
догланыңыздан бәри сизе топалаңчы дийилди.
9Өз адымың хатырасына гахарымы ятырярын,
гахарымы саклаярын Өз хорматымың хатырасына,
ёк эдердим сизи ёгсам.
10Ине, сени сапладым, йөне күмүш дек дәл,
азап күресинде сынадым сени+.
11Өз хатырама, Өз мертебәме муны эдйәрин,
нәме үчин Мениң адым харлансын?
Башга бермерин Өз шөхратымы+.

Бабылдан чыкың!

12Эй, Якуп,
эй, чагыраным Ысрайыл,
Мени диңле!
Мен Шолдурын, Илкинҗи-де,
Ахыркы-да Мендирин+.
13Ериң бинядыны гоян Мениң элимдир,
Мениң саг элимдир гөклери яйрадан;
бары бирликде өңүмде дурярлар,
олары чагыранымда»+.

14Хеммәңиз топланың, диңләң!

Бутларың хайсысы булары өңден аян этди?

Реб бирини сайлап-сечер,
ол Реббиң Бабыла гаршы максадыны амала ашырар,
онуң голы бабыллылара гаршы болар+.

15«Мен, хава, Мен гепледим,
оны Мен чагырдым, Мен гетирдим,
ол өз ёлунда үстүнлик газанар+.

16Маңа якынлашың-да, муны эшидиң!

Овалдан яшырын геплән дәлдирин Мен,
шондан бәри Мен шол ерде».

Инди Хөкмүрован Реб мени ве Рухуны иберди+.
17Пенакәриңиз, Ысрайылың Мукаддеси
Реб шейле диййәр:
«Пейдалы зады өвредйән сизе,
йөремели ёлуңыздан әкидйән
Худайыңыз Реб Мендирин.
18Табшырыкларыма гулак асан болсадыңыз,
шонда абаданлыгыңыз деря дей,
догрулыгыңыз деңиз толкунлары дей боларды+.
19Перзентлериңиз чәге дей,
несиллериңиз чәге овнуклары дей боларды;
атлары хузурымдан айрылмаз,
ёк эдилмез»+.
20Бабылдан чыкың, кесетлерден гачың,
муны шатлыклы оваз билен аян эдиң, җар эдиң,
аңры четине етсин земиниң;
«Реб бендеси Якубы азат этди!» дийиң+.

21Чөллериң ичи билен әкидиленде-де, сувсаманды олар,
олар үчин гаядан сув акдырды;

Ол гаяны ярды, сув чогуп чыкды ондан+.

22Реб: «Пислере рахатлык ёкдур» диййәр.

49-нҗы бап

Реббиң бендеси

49^1Эй, адалар, мени диңләң!
Эй, узакдакы халклар, гулак асың!
Ятгыдакам Реб мени чагырды,
энемиң гөвресиндекәм адымы тутды+.
2Дилими кесгир гылыч кимин этди,
мени элиниң көлегесинде гизледи;
йити ок эдип,
Өз сагдагында яшырды мени+.
3Ол маңа: «Сен Мениң бендәмсиң,
эй, Ысрайыл, Мен сенде шөхратланарын» дийди+.
4Онсоң мен: «Бидерек зәхмет чекдим,
бидерек, бихуда сарп этдим гүйҗүми;
йөне хакым Реб билендир,
сылагым Худайым билендир».
5Якуп неслини Өзүне гайтармагым үчин,
Ысрайылы Онуң өңүне топламагым үчин,
ятгыдакам маңа шекил берип, бендесине өвүрди Реб мени.

Мен Реббиң назарында хормат газандым,

Худайым мениң гүйч-‑гудратым болды.

6Ол: «Якубың тирелерини тәзеден дикелтмек үчин,
ысрайылың горалып саклананларыны ызына гетирмек үчин
бендәм болмагың етерлик дәлдир,
сени миллетлере нур эдерин,
сениң үстүң билен
ериң аңры чәгине ченли халас эдерин» диййәр+.
7Ынсаның кемсидйәнине,
халкың йигренйәнине,
хөкүмдарларың гулуна
Ысрайылың Пенакәри,
онуң Мукаддеси Реб шейле диййәр:
«Патышалар сени гөрүп, аяга галарлар,
хөкүмдарлар ики бүкүлип тагзым эдерлер,
Ысрайылың Мукаддеси, сени сайлан
Реб садыкдыр»+.

Реб халкыны ызына гетирер

8Реб шейле диййәр:

«Мерхемет гөркезҗек дөврүмде саңа җогап берерин,
көмек эдерин халас этҗек гүнүмде;
сени горарын,
халка әхт хөкмүнде берерин сени
сен юрды тәзеден дикелдерсиң,
чоларып галан мүлки пайларсың+.
9Есирлере: „Чыкың“,
гараңкыдакылара: „Гөрнүң“ диерсиң.
Олар ёл бойларында отларлар,
такыр депелерде өри тапарлар+.
10Аҗыкмазлар, сувсамазлар,
җөвза хем Гүн олары якмаз,
чүнки олара рехим эдениң Өзи ёл гөркезер,
олары сув чешмелерине гетирер+.
11Әхли дагларымы ёла өврерин,
шаёлларым беленде галдырылар.
12Ине, олар узаклардан,
кәси демиргазыкдан, кәси гүнбатардан,
хатда Синим юрдундан гелерлер+.
13Шатлыкдан гыгырың, эй, гөклер!
Эй, земин, беген!
Айдыма гыгырышың, эй, даглар!
Реб Өз халкына теселли берди,
эҗир чекйәнлере рехим эдер+.
14Эмма Сион: „Реб терк этди мени,
Таңрым мени унутды“ дийди+.
15Эмдирйән эне баласыны унудып билерми?
Өзүнден өнен чага рехим этмезми?
Хатда эне өз баласыны унутса-да,
Мен сени унутмарын+.
16Ине, Мен адыңы эллеримиң аясына яздым,
диварларың гөз өңүмдедир элмыдам.
17Огулларың ховлугышып гелерлер,
сени вейран эденлер чыкып гидерлер.
18Гөзлериңи даш-төвереге айла-да, серет,
оларың хеммеси топланып, яныңа гелйәрлер.
Барлыгымдан ант ичйәрин,
оларың бары сениң үчин безег болар,
гелин дек олары дакынарсың.
Муны Мен – Реб айдяндырын+.
19Ериң вейран эдилип, чоларан болса-да,
хараба дөнен болса-да юрдуң,
инди юрт халкыңа дарлык эдер,
сени ювудып-ялманлар сенден узаклашарлар+.
20Агыр йитги астында доглан чагаларың
ене саңа шейле диерлер:
„Бу ер бизе дарлык эдйәр,
месген тутара бизе ер бер“+.
21Шонда сен ичиңден диерсиң:
„Булары маңа ким догруп берди?
Чагасыздым, өнелгесиздим,
сүргүн эдилип ковлупдым;
эйсем булары ким улалтды?
Еке-ялңыз галыпдым,
булар ниреден гелип чыкдылар?“».

22Хөкмүрован Реб шейле диййәр:

«Ине, миллетлере элим билен ышарат эдерин,
халклара байдагымы галдырарын;
олар огулларыңы гуҗакларында гетирерлер,
гызларыңы геришлеринде гөтерерлер+.

23Патышалар саңа аталык,
ша аяллары саңа энелик эдерлер.

Олар саңа тагзым эдип,
аяк тозуңызы яларлар.

Шонда сен Мениң Ребдигими билерсиң.

Маңа умыт баглаянлар утанҗа галмаз»+.

24Гүйчлиниң элинден олҗасыны алып болармы?

Залымың[*] есир аланларыны азат эдип болармы+?

25Эмма Реб шейле диййәр:
«Хава, гүйчлиниң есирлери ызына алнар,
залымың олҗасы элинден азат эдилер;
Мен саңа гаршы дурана гаршы дуруп,
чагаларыңы халас эдерин+.

26Саңа сүтем эдйәнлериң өзлерини өзүне ийдирерин,
тәзе шерап ичен дей өз ганларындан серхош боларлар.

Онсоң әхли ынсанлар Мениң Ребдигими,
сениң Халасгәриңдигими, Пенакәриңдигими,
Якубың Гудратлы Худайыдыгымы билерлер»+.

50‑нҗи бап

50^1Реб шейле диййәр:

«Эҗеңиз талак зерарлы гитдими?

Эйсем бергидар болуп сатдыммы сизи?

Ине, сиз өз этмишлериңиз себәпли сатылдыңыз,
сизиң языкларыңыз зерарлы эҗеңиз ковулды+.

2Нәме үчин геленимде, хич ким ёкды?

Нәме үчин чагыранымда, хич ким җогап бермеди?

Сизи азат этмәге гысгамы голум?

Я сизи халас этмәге Менде гүйч ёкмы?

Өз кәйинҗим билен деңзи гурадярын,
дерялары чөле өвүрйәрин;
балыклар сувсузлыкдан порсаярлар,
тешнеликден өлйәрлер+.

3Гөклере гара гейдирйәрин,
җулы оларың өртгүси эдйәрин»+.

Реббиң гулуның эҗири

4Меҗалсызлара сөз билен ярдам эдерим ялы
Хөкмүрован Реб маңа дана дил берди.
Ол дана адамлар дей диңлесин дийип,
гулагымы ояряр хер сәхер+.
5Хөкмүрован Реб гулагымы ачды,
мен гаршы чыкмадым,
ыза чекилмедим.
6Өзүми урянлара аркамы,
сакгалымы үтйәнлере яңагымы тутдум;
масгараланмакдан,
түйкүрмеден йүзүми гизлемедим+.
7Хөкмүрован Реббиң маңа ярдам берендиги үчин,
мен утанҗа галмадым,
йүзүми чакмакдашы дей этдим,
мен утандырылмаҗагымы билйәрин+.
8Мени аклаҗак якынымдадыр,
мениң билен давалашҗак ким?
Гелиң, йүзлешелиң.
Гүнәкәрлейҗим ким мениң?
Гой, яныма гелсин!+
9Маңа ярдам эдйән Хөкмүрован Ребдир.
Ким мени гүнәли чыкарҗак?
Оларың әхлиси гейим дей көнелер,
олара гүе дегер+.

10Сизиң араңызда Ребден горкуп,
Онуң гулуның сөзүне гулак асян бармы?
Гараңкылыкда гезйән, ышыгы болмадык,
Реббиң адына бил баглап,
Худайына даянсын.
11Эмма от якып,
алавлы оклар гушанан сизиң хеммәңиз
өз одуңызың ышыгында,
якан алавлы окларыңызың арасында гезиң!
Мениң элимден башыңыза гелҗек шудур:
сиз азап ичинде ятарсыңыз.

51‑нҗи бап

Гелҗеге умыт

51^1Реб шейле диййәр:
«Эй, догрулыгы ызарлаянлар,
эй, Ребби агтарянлар,
Маңа гулак гоюң!
Кесилип алнан гаяңыза,
газылып чыкарылан чукурыңыза середиң.
2Атаңыз Ыбрайыма,
өзүңизи догран Сара назар айлаң;
Ыбрайымы чагыранымда, ол екеди,
эмма Мен оны ялкадым, көпелтдим»+.
3Реб Сиона,
онуң әхли харабаларына теселли берер,
онуң чөлүни Эрем дей эдер,
Реббиң багы дей эдер онуң сәхрасыны;
шатлык ве бегенч,
шүкүр ве айдым сеси эшидилер ондан+.

4«Мени диңле, эй, халкым,
Маңа гулак гой, эй, миллетим!
Менден бир канун чыкар;
адалатым халклара нур болар+.
5Азат этмек үчин тиз чыкарын,
Мен халас этмәге ёла дүшдүм,
голларым халклара хөкүм эдер,
адалар Маңа интизардырлар,
гудратыма умыт баглаярлар+.
6Гөзлериңизи гөклере дикиң,
ашага, ере середиң;
гөклер түссе кимин йитип гидер,
ер йүзи эшик кимин тозар;
онда яшаянлар хем чыбын дек өлерлер,
эмма Мен ынсанлары бакы халас эдерин,
олары азат эдерин+.
7Эй, догрулыгы билйәнлер,
канунымы йүрегинде саклаянлар,
Мени диңләң!
Ынсанларың язгармаларындан горкмаң,
оларың сөгүнчлеринден хедер этмәң+.
8Гүе олары эшик кимин иер,
олары йүң кимин иер гүе;
Мен болса сизи элмыдама азат эдерин,
асырлар бойы сизи халас эдерин»+.
9Оян, эй, Реббиң голы, оян,
гудраты гейин!
Гадым гүнлердәки дек,
овалкы несиллердәки дек оян!
Рахаб аждарханы парчалан,
парран дешен Сен дәлмидиң+?
10Деңзи, улы чуңлугың
сувларыны гурадан,
азат эдиленлер гечсин дийип,
деңзиң чуң ерлерини
ёла өврен Сен дәлмидиң+?
11Реббиң азат эденлери доланарлар,
айдым айдып, Сиона гелерлер,
башларында эбеди шатлык болар,
бегенч хем шатлык тапарлар олар,
гам-гусса хем нала ёк болар+.

12«Сизе гөвүнлик берйән Мендирин,
нәме үчин өлүмли ынсандан,
от кимин солян
адам оглундан горкярсыңыз+?
13Сизи ярадан, гөклери яйрадан,
ериң дүйбүни тутан
Ребби унутдыңыз.
Сизи ёк этмек ниетинде болан
зулумкәриң газабындан узаклы гүн горкярсыңыз.
Ханы, зулумкәриң газабы ниреде+?
14Есирлер басым азат эдилер,
өлмез, габра инмез олар,
чөреклери кемлик этмез.
15Толкунлары увласын дийип, деңзи чайкаян
Худайыңыз Реб Мендирин».
Онуң ады Хөкмүрован Ребдир+.
16«Сөзлерими агзыңа салдым,
сени элимиң көлегесинде гизледим;
гөклери беркарар этдим,
ериң дүйбүни тутдум,
Сиона: „Сен Мениң халкымсың“ дийдим».

Реббиң газап кәсеси

17Оян, эй, Иерусалим оян, аяга гал!
Реббиң газап кәсесини Онуң элинден ичдиң,
серхошлык кәсесини
башыңа чекдиң+.
18Өз догран әхли огулларының ичинде
Иерусалиме ёл гөркезйәни ёк;
экләп-саклан әхли огулларының арасында
элинден тутуп, оңа голдав берйәни ёк.
19Башыңа бу ики бела:
харабачылык ве вейранчылык,
ачлык ве гылыч гелди.
Ким саңа дуйгудашлык билдирер?
Саңа нәдип гөвүнлик берейин+?
20Огулларың тапдан дүшүп,
хер көчәниң башында ятырлар,
тора дүшен даг кейиги ялы болуп;
Реббиң газабындан,
Худайың кәйинҗинден пүрепүр олар.
21Мунуң үчин, эй, азап чекен,
чакырсыз серхош болан халк, муны эшит!
22Таңры Реббиңиз,
Өз халкыны гораян Худайыңыз шейле диййәр:
«Ине, Мен серхош эдйән кәсәни элиңден алдым,
Мениң газап кәсәмден
мундан бейләк ичмерсиң+.
23Бу кәсәни сүтемкәрлериңиң элине берерин,
Олар саңа:

„Үстүңден гечеримиз ялы, ерде йүзин ят“ дийди.

Сенем олар гечер ялы
ер кимин, ёл кимин этдиң аркаңы».

52‑нҗи бап

Сионың шатлыгы

52^1Оян, эй, Сион, оян! Гудратыңа беслен!

Эй, Иерусалим, мукаддес шәхер,
гөзел лыбаса гир!

Сүннетсизлер, харам адамлар
ичери гирмезлер асла+.

2Үстүңдәки тозаны как-да,
гал, эй, Иерусалим, тагтда отур.

Бойнуңдакы зынҗыры үз,
эй, Сион, есир гыз!

3Реб шейле диййәр:

«Сиз мугт сатылдыңыз,
ызыңыза пул төленмән алнарсыңыз».

4Хөкмүрован Реб шейле диййәр:

«Халкым месген тутҗак болуп,
овал Мүсүре гидипди;
соңра ашурлар олара нәхак сүтем этдилер».

5Реб: «Инди бу ерде нәмәм бар?» диййәр.

«Халкым бидерек ере әкидилди,
хөкүмдарлары перят эдйәрлер.

Адым узаклы гүн харланяр».

Муны Реб айдяндыр+.

6«Мунуң үчин халкым Мениң адымы билер;
шонуң үчин геплейәниң Мендигими
шол гүн билерлер. Ине, бу Мендирин».

7Дагдан ашып,
парахатлыгы ыглан эдйән
хабарчының гелши не гөзелдир!
Ол: «Реб Халасгәрдир» дийип җар эдип,
Сиона: «Худайың хөкүм сүрйәр» дийип,
хош хабар гетирйәр+.
8Диңләң! Гаравулларың сеслерини гаталдяр,
шатланып, биле айдым айдярлар;
Реббиң Сиона гайдып гелшини
өз гөзлери билен гөрерлер олар.
9Эй, Иерусалимиң харабалары,
шатлык билен айдыма гыгырың!
Реб Өз халкына теселли берди,
Иерусалими азат этди+.
10Әхли миллетлериң гөзлериниң алнында
Реб мукаддес билегини чермеди;
ериң аңры уҗы
Худайымызың халас эдйәндигини гөрер+.
11Барың, гидиң, ол ерден чыкың!
Харам затлара эл дегирмәң;
ол ерден чыкып, тәмизлениң,
эй, Реббиң гап-гачларыны гөтерйәнлер!+
12Эмма сиз гыссаглы чыкмарсыңыз,
гачып гитмерсиңиз;
чүнки Реб сизиң өңүңизден гидер,
Ысрайыл Худайы ызыңызда гораг болар+.

Реббиң гулуның эҗир чекмеси ве бейгелдилиши

13Ине, гулум ровачланар,
ол бейгелдилер, ёкары галдырылар,
гаты беленде чыкарылар+.
14Көплер оңа хайран галды.
Онуң кешби әхли ынсаныңкыдан бетнышанды,
сыраты ынсан оглуныңка меңземейәрди.
15Ол көп миллетлери гең галдырар;
патышалар онуң янында агзыны юмарлар;
чүнки олар өң айдылмадык зады гөрүп,
эшитмедик затларына дүшүнерлер+.

53‑нҗи бап

53^1Бизиң хабарымыза ким ынанды?
Реббиң гүйч-гудраты киме аян болды+?
2Ол Реббиң өңүнде нәзик майса дек,
гуры ердәки көк дей өсди;
бизиң оңа середеримиз ялы,
онда не шекил, не сырат барды,
арзувларымыз ялы кешп ёкды+.
3Ол әсгерилмеди, ынсанлар оны рет этди,
ол дерди, хассалыгы билйән адамды;
адамлар ондан йүзлерини өвүрдилер,
ол әсгерилмеди,
хич затча-да гөрмедик оны биз+.
4Ол бизиң хассалыгымызы өз үстүне йүкледи,
бизиң дертлеримизи чекди;
биз болса ол Худай тарапындан җезаландырылып,
урлуп эҗир чекендир дийип пикир этдик+.
5Эмма ол бизиң языкларымыз үчин яраланды,
бизиң этмишлеримиз үчин эзъет чекди,
рахатлыгымыз үчин җеза онуң башына гелди,
онуң яралары аркалы биз шыпа тапдык+.
6Әхлимиз эдил гоюн ялы азашдык;
өз ёлумыз билен гитдик херимиз,
Реб әхлимизиң этмишимизи оңа йүкледи+.
7Оңа сүтем эдилди, ол эҗир чекди,
эмма шонда-да агзыны ачмады.
Союлмага әкидилип барян гузы дек,
гыркымчының өңүндәки сессиз гоюн дек,
хич агзыны ачмады ол+.
8Ол сүтем, адалатсызлык билен әкидилди.
Онуң несли хакда ким айдып билҗек?
Ол дирилер диярындан махрум эдилди,
халкымың языгы үчин зарба оңа дегди+.
9Онуң габры пислер билен болды.
Ол бай адамың янында җайланды,
ол хич хили сүтем этмәнди,
агзындан ялан сөзлер чыкманды+.
10Эмма онуң эзилмеси,
дерт чекмеси Реббиң ислегиди.
Онуң җаны гүнә гурбанлыгы эдилсе,
ол неслини гөрер, онуң өмри узар;
Реббиң ислеги ол аркалы ровачланар.
11Җанының чекен җебир-җепаларының
хөзирини гөрүп, ол канагатланар.
Өз билшине гөрә,
Мениң догры гулум көплери аклар,
өз үстүне алар оларың этмишини+.
12Шонуң үчин Мен оңа
бейик адамларың арасындан пай берерин;
олҗаны гүйчлүлер билен пайлашар ол,
җаныны гурбан этди ол,
языклылар билен бир сайылды;
ол көплериң гүнәсини өз үстүне алды,
оларың языкларының гечилмегини диледи.

54‑нҗи бап

Реббиң әхти

54^1Реб: «Шатлан, эй, чага догмадык, өнелгесиз,
бургуда болмадык,
бегенчден айдым айт!
Чүнки өң терк эдилен аялың огуллары
әрли аялың огулларындан көп болар» диййәр+.
2Чадырыңың ерини гиңелт,
месгениңиң перделерини гер, гайгырма;
танапларыңы узалт,
газыкларыңы беркит.
3Сен сага-сола яйыларсың,
несиллериң миллетлери эеләп,
чола шәхерлерде орнашарлар.
4Горкма, утанҗа галмарсың сен;
рухдан дүшме, рысва болмарсың сен;
яшлыгыңдакы утанҗыңы унударсың,
дуллук рысваңы ятламарсың мундан бейләк+.
5Ярадыҗың сениң әриңдир,
Онуң ады Хөкмүрован Ребдир;
Ысрайылың Мукаддеси Пенакәриңдир,
Оңа бүтин дүнйәниң Худайы дийилйәр+.
6Реб сени терк эдилен,
калбы гуссалы аял дек,
рет эдилен яш гелин дек чагырды.
Муны Худай диййәр+.
7«Мен сени бир салым терк этдим,
йөне бейик рехим билен сени йыгнарын+.
8Газап одунда
сенден бир салым йүзүми гизледим,
эмма саңа рехим эдерин садык сөйги билен».
Муны Пенакәриңиз Реб диййәр+.
9Бу Мениң үчин Нухуң дөври киминдир,
Нухуң тупаны ер йүзүнде
инди гайталанмаз дийип ант ичишим ялы,
саңа-да гахарланмарын инди,
хич хачан кәемерин дийип ант ичдим+.
10Даглар еринден гозганса-да,
депелер сарсса-да,
садык сөйгим сенден айрылмаз,
сарсмаз парахатчылык әхтим.
Саңа рехим эден Реб диййәр муны+.

11«Эй, харасада дүшүп, теселли тапмадык
мушакгатлы шәхер!
Дашларыңы гымматбаха дашлардан гоюп,
гөк якутлар билен дүйбүңи тутарын.
12Күңрелериңи лагылдан,
дервезелериңи җөвхерден,
гымматбаха дашлардан эдерин диварларыңы.
13Әхли чагаларың Ребден таглым аларлар,
чагаларыңың абаданчылыгы бейик болар+.
14Догрулыкда беркарар эдилерсиң,
сүтемден узакда боларсың, горкмарсың;
ховп-хатардан даш боларсың, голайлашмаз саңа.
15Саңа хүҗүм этсе бири,
Менден дәлдир;
ким саңа хүҗүм этсе,
саңа боюн эгер.
16Ине, көмүр көзүни үфлейән,
өз максады үчин яраг ясаян демирчини
Мен яратдым.
Ёк этсин дийип,
хеләк эдиҗини ярадан-да Мендирин.
17Сениң гаршыңа ясалан яраг дерде ярамаз,
хөкүмде гаршыңа чыкян хер дили айыпларсың.
Реббиң бенделериниң мирасы шудур,
Мен олары акларын».
Муны Реб айдяндыр+.

55‑нҗи бап

Бол яшайша чагырыш

55^1Эй, тешнелер, сува гелиң!
Эй, пулсузлар, гелиң, галла сатын алың, ийиң!
Гелиң, шерабы, сүйди пулсуз алың!+
2Нәме үчин пулуңы чөрек болмаҗак зада,
зәхметиңи доюрмаҗак зада сарп эдйәң?
Мени үнсли диңләң, ягшы зады ийиң,
җаныңыз нәз-ныгматлардан леззет алар+.
3Гулак асың, Маңа гелиң,
диңләң, яшарсыңыз,
сиз билен бакы әхт эдишерин,
Давуда вада берен
садык сөйгими берерин+.
4Ине, Мен оны халклара шаят,
баштутан хем баш серкерде этдим.

5Ине, сиз танамаян миллетлериңизи чагырярсыңыз,
сизи танамадык миллетлер-де, сизе гелерлер.

Бу Ысрайылың Мукаддеси,

Худайыңыз Реб себәплидир,

Ол сизи шөхратландырды+.

6Ребби тапылярка, агтарың,
якындака, чагырың+.
7Пислер өз ёлларындан,
эрбетлер өз пикирлеринден дәнип,
Реббе доланып барсынлар,
Реб олара рехим эдер;
Худайымыза долансынлар,
Ол гаты гечиримлидир.
8«Мениң пикирлерим сизиң пикирлериңиз дәл,
сизиң ёлларыңыз Мениң ёлларым дәл».
Муны Реб айдяндыр.
9«Гөклер ерден нәхили бейикликде болса,
Мениң ёлларым-да сизиң ёлларыңыздан,

Мениң пикирлерим-де сизиң пикирлериңизден бейикдир+.

10Ягшың, гарың гөклерден инип,
ери суварып, оны өнүмли,
хасыллы эдип, экене тохум,
чөрек иййәне чөрек берйәнчә,
ызына доланмайшы дек,
11Мениң агзымдан чыкян сөзүм-‑де шейле болар;
Ол Маңа бош гайдып гелмез,
максадымы ерине етирер,
этсин дийип иберен ишимде үстүнликли болар» Реб диййәр+.

12Сиз шатлык билен чыкарсыңыз,
парахатлык билен гетирилерсиңиз,
даглардыр депелер өңүңизде айдыма гыгырышарлар,
бүтин мейданың агачлары-да эл чарпышарлар+.
13Тикенекли гырымсы агаҗың ерине серви,
читчити ерине нар битер;
бу Реббе шөхрат гетирер,
өлмез-йитмез эбеди аламат болар+.

56-нҗы бап

Реббиң әхли миллетлер билен эден әхти

56^1Реб шейле диййәр:

«Адалаты саклаң, догры ишлери эдиң,
ине, Мен тизара азат этмәге гелерин,
халас эдишими аян эдерин+.

2Муны эдйән ынсан,
оны берк саклаян нәхили багтлы!

Ол Сабат гүнүни амал эдип, оны харламаяр,
элини хер хили яман ишден саклаяр»+.

3Гой, Реббе бил баглаян кесеки:

«Реб мени Өз халкындан айрар» диймесин,

Агта: «Ине, мен бир гуры агачдырын» диймесин+.

4Реб шейле диййәр:
«Сабат гүнлерими амал эдйән,
Маңа яраян затлары сайлаян,
әхтими берк саклаян агталара
5өйүмде, диварларымың ичинде
огул-гызларыңкыдан-да зыяда
хатыра хем ат берерин;
олара өлмез-йитмез эбеди ат берерин.
6Реббе хызмат этмек үчин,
Реббиң адыны сөймек үчин,
Онуң бендеси болмак үчин
Реббе бил баглаян кесекилери,
Сабат канунымы харламан ерине етирйәнлери,
әхтими берк саклаянлары,
7мукаддес дагыма гетирерин,
ыбадат өйүмде шатландырарын олары;
якма гурбанлыклары, башга гурбанлыклары
гурбанлык сыпамда кабул эдилер;
чүнки Мениң өйүм әхли миллетлер үчин
ыбадат өйи дийип атландырылар»+.

8Ысрайылың ковланларыны топлаян Хөкмүрован Реб шейле диййәр:

«Мен өйүме эййәм топлананлардан
бейлекилерини-де топларын»+.

Ысрайылың азгын баштутанлары

9Эй, әхли вагшы хайванлар,
эй, бүтин җеңңел хайванлары,
гелиң, иймәге гелиң!+
10Ысрайылың сакчылары көр,
хич зады билмейәрлер;
әхлиси үйрүп билмейән лал итлердир;
олар ятып, дүйш гөрйәрлер,
укламагы говы гөрйәрлер+.
11Дояныны билмейән
ачгөз итлердир олар.
Олар дүшүнҗесиз чопанлардыр;
херси өз ёлы билен гидйәр,
хер кес өз бәхбидини араяр+.
12Олар: «Гелиң, шерап гетирелиң!
Чакырдан җулк доялың.
Эртиримизем шу гүн ялы болар,
хатда мунданам хас говы болар» диййәрлер+.

57‑нҗи бап

57^1Догры адамлар өлүп гидйәрлер,
хич ким муңа үнс бермейәр.
Таква адамлар ёгалярлар,
муңа хич ким дүшүнмейәр,
догрулар бетбагтчылыкдан гутарыляр.
2Олар рахатлыга говушярлар;
догрулыкда гезйәнлер
өз ерлеринде дынч алярлар+.
3Эмма сиз, эй, җадыгөйиң чагалары,
зынагәриң, кемчиниң зүрятлары,
голайрак гелиң!+
4Кимиң үстүнден гүлйәрсиңиз?
Киме гаршы агыз ачып,
дилиңизи чыкарярсыңыз?
Сиз языклы чагалар дәлмисиңиз?
Яланчы несиллер дәлмисиңиз?
5Дуб агачларының арасында,
гүр япраклы агаҗың астында
бутлар билен зына гызышып,
дерелерде, гаяларың көвеклеринде
чагаларыңызы гурбан эдйән сиз дәлми эйсем+?

6Деряның йылчыр дашларының арасындадыр пайыңыз,
несибәңиз шолардыр сизиң;
олара садака хөкмүнде шерап гуйярсыңыз,
галла садакасыны хөдүрлейәрсиңиз,
булардан соң сизи җезасыз галдырарынмы?

7Бейик, улы дагың үстүнде ерлешдирдиңиз дүшегиңизи,
гурбанлык хөдүр этмәге чыкдыңыз ол ере.
8Гапыларыңызың, сөелериңизиң арка тарапында
бутпаразчылыклы хейкеллер гойдуңыз.
Мени терк эдип, ялаңачланып,
дүшегиңизе гечдиңиз.
Оны гиңелтдиңиз;
әхт эдишдиңиз олар билен,
оларың дүшегини сөйдүңиз,
оларың ялаңач беденине серетдиңиз+.

9Хошбой ыслы яг билен Молек худайың янына гитдиңиз,
атырларыңызы көпелтдиңиз;
узак ерлере ёлладыңыз илчилериңизи,
хатда өлүлер дүнйәсине индердиңиз.
10Узак ёллар сизи ядатды,
эмма: «Бу бидерек» диймедиңиз сиз.
Гүйҗүңизи гайтадан дикелдип,
тапдан дүшмедиңиз.

11Мени алдап, ятламазыңыз ялы,
йүрегиңизде Маңа ер бермезиңиз ялы,
кимден эймендиңиз, кимден горкдуңыз?
Узак вагтлап дымандыгым себәпли
Менден горкмаярсыңызмы сиз+?
12Догрулыгыңызы, ишлериңизи аян эдерин,
непи дегмез буларың сизе.
13Перят эдениңизде,
топлан бутларыңыз сизи халас этсин,
олары ел сүпүрип әкидер,
шемал учурып әкидер олары.
Йөне Мени пена тутунян юрды мүлк эдинер,
Мениң мукаддес дагымы мирас алар+.

Песгөвүнлилере теселли

14Ол диер: «Топрагы текизләп,
ёл тайынлаң,
халкымың ёлундакы пәсгелчиликлери айрың».
15Бейик хем белент Болан,
эбеди Яшаян,
ады Мукаддес Болан шейле диййәр:
«Мен бейик, мукаддес ерде яшаярын,
песгөвүнлилериң рухуны җанландырмак үчин,
эзиленлериң йүреклерини җанландырмак үчин,
эзиленлер ве кичигөвүнлилер билен биледирин+.
16Мен хемише айыплап,
элмыдама гахарланмарын;
ёгсам ярадан ынсанымың рухы,
җаны тапдан дүшер+.
17Нәхак газанч этмишлери үчин гахарланып,
олары җезаландырдым,
гахарландым, йүз өвүрдим;
эмма олар өз ислән ёлларындан гитдилер+.
18Оларың ёлларыны гөрдүм,
йөне шонда-да олара шыпа берерин,
олара ве яс тутянлара ёл гөркезип,
теселли берерин+.
19Диллеринде өвгини Мен яратдым,
узакдакылара-да, якындакылара-да рахатлык,
улы рахатлык берерин,
олара шыпа берерин»+.
20«Эмма пислер толкун атян деңиз ялыдыр,
олар асуда болуп билмейәрлер,
толкунлары лай ве хапа чыкаряр.

21Пислер үчин рахатлык ёкдур» диййәр Худайым Реб+.

58‑нҗи бап

Хакыкы ыбадат этмеклик

58^1Гаты гыгыр, чекинме!
Сесиңи сурнай кимин гаталт!
Халкыма языкларыны,
Якубың неслине гүнәлерини ыглан эт+.
2Олар хер гүн Мени агтарярлар,
леззет алярмышлар ёлларымы билмекден,
догры иш эдип, Худайың хөкүмлерини
терк этмедик миллет кимин
Менден адыл хөкүм сораярлар,
Худая якынлашмагы арзув эдйәрлер.

3Олар: «Биз агыз бекледик, нәме үчин гөрмейәрсиң?

Өзүмизи кичелтдик, нәме үчин үнс бермейәрсиң?» диййәрлер.

Ине, сиз агыз беклән гүнүңиз
өз исләниңизи эдйәрсиңиз,
ишчилериңизи агыр ишледйәрсиңиз+.
4Ине, сиз дава, җенҗел билен,
рехимсиз юмруклама билен агыз беклейәрсиңиз.
Бу гүнки агыз беклейшиңиз билен
ёкарда сесиңизи эшитдирмерсиңиз.
5Мениң сайлан агыз беклемәм,
ынсаның өзүни кичелтмели гүни шейле болармы?
Гамыш кимин башыңызы эгип,
җулуң, күлүң үстүнде ятмак үчинми?
Сиз муңа агыз беклеме,
Реббе ярамлы гүн диййәрсиңизми+?
6Мениң сайлаян агыз беклемәм
адалатсызлык зынҗырларыны гырмак,
боюнтырык йүплерини чөзмек,
эзиленлери азат этмек,
хер бир боюнтырыгы сындырмак үчин дәлми+?
7Чөрегиңи ач билен пайлашып,
өйсүз гарыбы өйүңе гетирмек үчин дәлми?
Ялаңаҗы гөренде, оңа эшик берип,
гарындашларыңыздан көмегиңизи
гайгырмазлык үчин дәлми+?
8Шонда нуруңыз даң кимин ялпылдар,
басым шыпа тапарсыңыз,
догрулыгыңыз өңүңизден гидер,
Реббиң шөхраты ызда горагыңыз болар+.
9Онсоң дилег эдерсиңиз, Реб җогап берер;
перят эдерсиңиз,
Ол: «Мен бу ерде» диер.
Араңыздан боюнтырыгы,
бармак чоммалтмагы,
яман геплери айырсаңыз,
10ачларың хатырасына җаныңызы пида этсеңиз,
эҗирлилери зерур затлары билен доюрсаңыз,
гараңкылыкда нуруңыз ялпылдап,
түмлүгиң гүнорта чагы дек болар.
11Реб хемише сизе ёл гөркезер,
гурак ерлерде сизи канагатландырар,
сүегиңизе кувват берер.
Сиз суварылан баг кимин,
сувы эгсилмейән чешме кимин боларсыңыз+.
12Көне харабаларыңыз тәзеден дикелдилер,
көп асырлардан галан
харабаларың дүйбүни гайтадан тутарсыңыз;
олар сизе: «Җайрыклары беҗерйән,
яшамак үчин көчелери дүзедйән» диерлер+.
13Сабат гүнүни бозмакдан,
мукаддес гүнүмде
исләниңизи этмекден саклансаңыз,
Сабат гүнүни якымлы,
Реббиң мукаддес гүнүни
хорматлы сайсаңыз,
өзүңизе яраяны этмән,
исләниңизи этмән,
бош сөзлери сөзлемән,
ол гүни хорматласаңыз,+
14шонда сиз Ребден хошал боларсыңыз,
Мен сизи дүнйәниң белентликлерине чыкарарын;
атаңыз Якубың мирасыны сизе берерин.
Муны Реб айдяндыр+.

59-нҗы бап

Реб адалатсызлыгы җезаландыряр

59^1Реббиң эли гысга дәлдир халас этмез ялы,
эшитмез ялы гулагы-да агыр дәлдир+.

2Языкларыңыз Худайыңыз билен араңыза айралык салды,
сесиңизи эшитмез ялы,
гүнәлериңиз Онуң йүзүни сизден гизледи+.
3Сизиң эллериңиз ган билен,
бармакларыңыз этмишлер билен харамланды;
диллериңиз ялан сөзлейәр,
пис сөзлер чыкяр агзыңыздан+.
4Догрулыга чагырян ёк,
адалатлы чөзйән ёк даваны.
Бош сөзлере умыт баглаяр олар,
ялан сөзлейәрлер,
бетбагтлыкдан хамыла болуп,
яманлык догурярлар+.
5Кепҗебашың юмуртгаларыны басырярлар,
мөй керебини докаярлар;
оларың юмуртгаларыны иен өлйәр,
алахөврен чыкяр дөвлен юмуртгадан.
6Керебинден эгинбаш болмаз оларың,
газананлары безененлерине етмейәр,
ишлери эрбет ишдир,
эллеринде зорлук иши+.
7Аяклары пислиге ёртяр,
бигүнә ган дөкмәге ховлугяр,
пикирлери шердир,
харабалык, вейранчылык бар ёлларында+.
8Парахатлык ёлы недир, олар билмейәрлер,
адалат ёкдур ёдаларында,
өзлерине эгри ёллар этдилер,
ол ёллардан йөрейәнлер
парахатлыгы билйән дәлдирлер.
9Муңа гөрә адалат бизден узакда,
гутулыш бизден дашда;
биз нура гарашярыс, йөне диңе гараңкылык;
ягтылыга гарашярыс,
йөне түмлүкден барярыс.
10Көрлер кимин дивары сермелейәрис,
сермелешип гезйәрис гөзсүз кимин,
гүнорта чагы алагараңкыда мысалы бүдрейәрис,
гүйчлүлериң арасында өли ялыдырыс+.
11Әхлимиз айы дей арлаярыс,
гөгерчин дей иңңилдейәрис.
Адалата гарашярыс, йөне ол ёк;
халас эдилмәге гарашярыс, йөне ол бизден узакда+.

12Өңүңде языкларымыз көпдүр,
гүнәлеримиз өзүмизе гаршы шаятлык эдйәр,
языкларымыз янымыздадыр,
этмишлеримизи биз билйәрис.
13Языклы болдук, Ребби рет этдик,
Худайымыздан йүз өвүрдик,
сүтемиң, питнәниң гүррүңини этдик,
калбымыздакы ялан сөзлеримизи сөзледик.
14Адалат ыза чекилйәр,
догрулык узакда;
шәхер мейданчасында бүдрейәр хакыкат,
догрулык арамыза гирип билмейәр.
15Хакыкат ёк,
яманлыкдан гача дурян таланяр,
Реб муны гөрди,
адалатың ёкдугына гынанды.
16Реб хич кимиң ёкдугыны гөрди,
арачының ёкдугына гең галды;
Өз голы еңиш гетирди Оңа,
Өз догрулыгы голдады Оны+.
17Ол догрулыгы совут кимин гейинди,
гутулыш тувулгасыны башына гейди;
өч алыш лыбасына бүренди,
газап донуны гейди+.
18Ол хер кесе ишлерине гөрә җеза берер,
ягыларына газап,
душманларына җеза гарашяр,
адалара җеза берер+.
19Гүнбатардакылар Реббиң адындан,
гүндогардакылар Онуң шөхратындан горкарлар.
Чүнки Реб ел ковалаян даг сили дей гелер.
20«Сиона, Якуп неслинден болуп,
языкларындан дөненлере
Пенакәр гелер».
Муны Реб айдяндыр+.

21«Мениң болса, олар билен эдйән әхтим, ине, шудур: үстүңиздәки Рухум, агзыңыза салан сөзлерим шу гүнден эбедә ченли өз дилиңизден, зүрятларыңызың дилинден, зүрятларыңызың зүрятларының дилинден дүшмесин». Муны Реб айдяндыр+.

60-нҗы бап

Сион шәхериниң шөхраты

60^1Тур, парла, нуруң гелди,
үстүңде Реббиң шөхраты догды+.
2Ине, ер йүзүни гараңкылык,
халклары түм гараңкылык бүрәр;
сениң үстүңде болса Реб пейда болар,
үстүңде болар Онуң шөхраты+.
3Миллетлер ышыгыңа гелерлер,
шалар даңыңың ягтысына+.

4Төвереге сер сал, галдыр башыңы,
әхлиси үйшүшип, саңа гелйәрлер.
Огулларың узакдан гелерлер,
гуҗакда гөтерилер гызҗагазларың+.
5Шонда олары гөрүп, йүзүң ягтылар,
шатлыкдан тирпилдәр йүрегиң,
чүнки байлык деңиз үсти билен саңа гетирилер,
миллетлериң байлыгы саңа гелер+.
6Сен дүе сүрүлеринден,
Мидян, Эйпа көшеклеринден доларсың;
бүтин Шеба халкы гелер.
Олар алтындыр
якымлы ыслы түтетги гетирип,
Реббе алкыш айдарлар+.
7Кедарың әхли сүрүлери яныңа топланар,
Небаётың гочлары саңа хызмат эдерлер,
олар гурбанлык сыпамда
гурбанлык хөкмүнде кабул эдилер,
шөхратлы өйүми шөхратландырарын Мен+.

8Кимдир бу булут кимин сүйшйәнлер,
хөвүртгелерине гөгерчин дек учянлар+?
9Адалар Маңа умыт баглаярлар элбетде;
Худайың Реббиң,
Ысрайылың Мукаддесиниң адының хатырасына
Таршыш гәмилери өңүрти гелйәрлер,
огулларың күмүшдир алтыныны
өзлери билен гетирйәрлер.
Реб сени шөхратландырды+.
10Кесекилер диварларыңы дикерлер,
оларың шалары саңа хызмат эдерлер;
газабымда сени җезаландырдым,
йөне мәхримде рехим этдим саңа+.
11Дервезелериң ачык болар мыдам,
миллетлериң өз патышаларының баштутанлыгында
байлыкларыны саңа гетирерлери ялы,
гиҗе-гүндиз япылмаз+.
12Саңа хызмат этмедик
миллет ве патышалык ёк болар;
шол миллетлер бүтинлей вейран эдилер+.
13Мукаддес өйүми беземек үчин
Ливаның байлыгы гелер саңа,
Аяк басян ерими шөхратландырмак үчин
серви, чынар ве арча агачлары саңа гетирилер.
14Саңа эзъет беренлериң несиллери гелип,
тагзым эдерлер саңа,
сени кемсиденлериң әхлиси
аягыңа йыкыларлар;
саңа Реббиң шәхери,
Ысрайылың Мукаддесиниң Сионы[*] диер олар+.
15Терк эдилип, йигренилип,
үстүңден хич ким гечмеди.
Инди болса Мен сени бакы бейик,
несилден-несле шатлык эдерин.
16Миллетлериң сүйдүни эмерсиң,
Сорарсың шаларың гөвсүн.
Шонда сен Мен Реббиң Халасгәриңдигими,

Пенакәриңдигими, Якубың Гудратлы Худайыдыгымы билерсиң+.

17Бүрүнч ерине алтын,
демир ерине күмүш берерин Мен;
агач ерине бүрүнч,
демир берерин даш ерине.
Парахатчылыгы баштутаның,
догрулыгы гөзегчиң эдип белләрин.
18Юрдуңда мундан бейләк зорлук,
серхетлериң ичинде вейранчылык, гыргынчылык болмаз;

Худай халас эдйәр,
алкыш болсун Худая+.

19Мундан бейләк гүндизине Гүн ышыгың болмаз,
гиҗесине Ай саңа ышык бермез;
чүнки Реб сениң эбеди нуруң болар,
шөхратың өз Худайың болар+.
20Мундан бейләк Гүнүң батмаз,
Айың яшмаз,
чүнки Реб сениң эбеди нуруң болар,
яслы гүнлериң тамам болар+.
21Бүтин халкың догручыл болар,
олар юрды бакы эеләрлер,
Өзүмиң шөхратланмагым үчин,
экен нахалым, эллеримиң ишидир олар+.
22Оларың иң азы уруг болар,
гүйчли миллет болар иң эҗизи;
Мен – Реб муны
өз вагтында тиз амал эдерин.

61‑нҗи бап

Реббиң мерхемет йылы

61^1Хөкмүрован Реббиң Рухы үстүмдедир.
Гарыплара хош хабары билдирмегим үчин,
Ол мени сечип-сайлады[*];
гөвни сыныклара шыпа бермәге,
туссаглара азатлыгы ыглан этмәге,
зындандакылары бошатмага иберди мени+.
2Реббиң мерхемет йылыны,
Худайымызың өч алҗак гүнүни ыглан этмәге,
әхли яс тутянлара гөвүнлик бермәге,+
3Сионда яс тутянларың аладасыны этмәге:
күлүң дерегине овадан башатгыҗыны,
ясың дерегине шатлык ягыны,
гамгын рухуң дерегине
алкыш донуны бермәге иберди мени.
Реббиң шөхратыны
гөркезмек үчин экилен
догрулык дуб агачлары дийлер олара+.
4Олар гадымы харабалары тәзеден гурарлар,
өңки вейран болан ерлери дикелдерлер,
несилден-несле вейран болан шәхерлери,
харабалыклары абатларлар+.

5Кесекилер гелип, сүрүлериңизи бакарлар,
ят халклар дайханыңыз, багбаныңыз болар.
6Сизе болса Реббиң руханылары,
Худайымызың хызматкәрлери диерлер;
сиз миллетлериң байлыгындан леззет аларсыңыз,
оларың шөхратына шәрик боларсыңыз+.
7Утанч дерегине ики эссе пай аларсыңыз,
рысвалык дерегине мирасыңызда шатланарсыңыз;
мунуң үчин сиз ики эссе мүлкли боларсыңыз,
эбеди шатлык сизиңки болар+.
8«Мен – Реб адалаты сөййәндирин,
талаңчылыгы, нәхаклыгы йигренйәндирин.
Олара муздларыны такык берерин,
олар билен эбеди әхт баглашарын+.
9Оларың несиллери миллетлериң арасында,
зүрятлары халкларың арасында таналар,
гөренлериң әхлиси оларың Реббиң
ялкан халкыдыгыны билерлер»+.

10Ребде шатланарын Мен,
җаным Худайымда җошар,
чүнки Ол мени гутулыш лыбасына беследи,
гиевиң тәч гейши дек,
гелниң шай-сеп билен безениши дей,
Мени догрулык доны билен өртди+.
11Топрагың өсүмликлерини өсдүриши дек,
багың ичиндәки экиленлери гөгердиши дек,
Хөкмүрован Реб-де догрулык билен
алкышы әхли миллетлериң өңүнде өсдүрер.

62‑нҗи бап

Сионың тәзе ады

62^1Сионың догрулыгы нур кимин,
халас эдилиш янып дуран чыра дей парлаянча,
Сионың хатырасына,
Иерусалимиң хатырасына дыммарын.
2Миллетлер догрулыгыңы,
патышалар шөхратыңы гөрерлер;
Реббиң Өз агзындан чыкан
тәзе ат билен атландырыларсың+.
3Реббиң элинде гөзеллик тәҗи,
Худайыңың элинде шалык җыгасы боларсың+.
4Мундан бейләк «Терк эдилен» дийилмез саңа,
мундан бейләк «Харабалык» дийилмез юрдуңа,
эмма саңа «Сөйдүгим»,
юрдуңа «Әрли» дийлер;
Реб сени сөййәр,
юрдуң әрли болар+.
5Йигидиң гыза өйлениши дек,
огулларың-да саңа эе чыкарлар,
гиевиң гелни үчин шатланышы дек,
Худай-да сениң үчин шатланар+.
6Эй, Иерусалим,
диварларыңда гөзегчилер гойдум,
гиҗе-гүндиз асла дыммаз олар.
Эй, Реббе ятладянлар,
өзүңизе дынч бермәң,
7Иерусалими беркидип,
оны ер йүзүниң шөхраты эдйәнчә,
оңа ынҗалык бермәң.

8Реб Өз саг элинден,
гүйчли голундан ант ичди:
«Инди галлаңы душманларыңа
иймит хөкмүнде бермерин,
өз зәхметиң сиңен шерабыңы
кесекилер ичмезлер+.
9Хасылыны йыганлар ийип,
Реббе алкыш айдарлар,
оны топланлар,
мукаддес ховлуларымда ичерлер».

10Гечиң, гечиң дервезелерден!
Халкың ёлуны тайынлаң!
Чекиң, чекиң шаёлы,
оны дашлардан арассалаң,
халклар үчин байдак дикиң!+
11Реб ериң аңры уҗуна ыглан этди:
«Сион гызына[*] шейле дий:
„Ине, Халасгәриң гелйәр;
Онуң сылагы янындадыр“»+.
12Олара «Мукаддес халк,
Реббиң азат эденлери» дийлер,
саңа болса «Худайың агтараны,
терк эдилмедик шәхер» дийлер.

63‑нҗи бап

Реббиң гудраты

63^1Эдомдан, Босрадан
гырмызы эшикли гелйән бу ким?

Шөхратлы лыбас ичинде
бейик гудрат билен йөриш эдйән бу ким?

«Дабара билен геплейән,
халас этмәге гүйҗи етйән Мендирин!»+

2Нәме үчин лыбасың гырмызы,
эшигиң үзүм сыкяныңкы кимин?

3«Үзүми еке сыкдым,
янымда халклардан хич ким ёкды;
гахарлыкам сыкдым үзүми,
газаплыкам аяк астына алдым;
онуң ганы эшиклериме сычрады,
бар лыбасымы хапалады+.
4Өч алыш гүни йүрегимдеди,
халас этҗек йылым гелипди+.
5Мен серетдим, көмекчи ёкды;
хич кимиң Мени голдамаяндыгына
хайран галдым.
Онсоң Өз голум Маңа еңиш гетирди,
Өз газабым Мени голдады+.
6Гахарыма халклары аяк астына алдым,
газабыма олары серхош этдим,
ганларыны ере дөкдүм»+.

7Реббиң эден әхли ишлерине гөрә
Онуң ягшылыгыны, алкышларыны,
рехимлерине гөрә, Ысрайыл неслине
гөркезен бейик мерхеметини,
улы ягшылыгыны агзайын.
8Ол: «Элбетде, олар Мениң халкым,
Мени алдамаҗак огуллардыр» дийди.
Шейдип, оларың Халасгәри болды.
9Олар азап чекенде, гынанды Ол.
Хузурындан гелен перишде олары халас этди;
сөйгүси ве рехими билен азат этди олары;
овалдан олары элинде гөтерип гелди+.
10Эмма олар питне турзуп,
Онуң Мукаддес Рухуны ынҗатдылар;
Реб-де олара душман болуп,
гаршыларына сөвешди+.
11Худайың халкы гечмиши,
Реббиң гулы Мусаны ятлады.
Сүрүсиниң чопанлары билен биле
олары деңизден гечирен ниреде?
Өз Мукаддес Рухуны
ичлерине салан ниреде+?
12Гудратлы голуны Мусаның сагында йөреден,
Өзүне эбеди ат эдинмек үчин
өңлериндәки сувы бөлен ниреде+?
13Халкыны деңиз дүйбүнден гечирен ким?
Атың бүдремән чөлден гечиши дек
олар-да бүдремедилер.
14Дерә инйән мал сүрүси дек,
Реббиң Рухы олара рахатлык берди.
Өзүңе шөхратлы ат эдинмек үчин
халкыңа, ине, шейле ёл гөркездиң.

15Гөклерден серет,
Өз мукаддес, шөхратлы месгениңден
бизе назар сал.
Ыхласың, гудратың ниреде Сениң?
Мерхеметиң, рехимиң ниреде?
Олары бизден сакладың+.
16Атамыз Сенсиң,
Ыбрайым бизи билмесе-де,
Ысрайыл бизи танамаса-да,
я Реб, бизиң Атамызсың Сен,
овалдан бәри адың «Пенакәримиздир»+.

17Я Реб, нәме үчин бизи Өз ёлларыңдан азашдырярсың,

Сенден горкмазымыз ялы йүреклеримизи гатадярсың?

Өз бенделериң хатырасына,

Мирасың болан тирелериң хатырасына ыза долан.

18Мукаддес халкың аз вагт мукаддес ериңе эелик этди,
эмма душманларымыз аяк астына атдылар оны.
19Овалдан бәри үстлеринден
Сен хөкүм сүрмедик,
Сениң адың дакылмадык
халка меңзедик биз+.

64‑нҗи бап

64^1Гөклери ярып, ашак инседиң, Сен!
Өңүңде титрешседи даглар!+
2Алавың чалыны яндырышы дек,
сувы гайнадышы дек одуң
адыңы душманларыңа танатдыряң,
миллетлер өңүңде лерзана гелерлер.
3Гарашылмаян горкунч ишлери эдениңде,
ер йүзүне индиң, өңүңде даглар титрешди.
4Өзүне умыт баглаянлар үчин
шейле ишлери эден Худайы
овалдан бәри не гулак эшидипди,
не-де гөз гөрүпди+.
5Догры ишлери шатланып эдйәнлери,
Сени ятлаянлары гаршылаярсың ёлларыңда.
Йөне гүнә батдык биз,
Сен гахарландың,
биз халас эдилерисми+?
6Харам адам дей болдук әхлимиз,
әхли догры ишлеримиз харам эсги дей.
Солярыс биз япрак дей,
ел дек алып гидйәр языкларымыз бизи+.
7Сениң адыңы тутян,
Саңа даянҗак болуп, оянян ёк;
Сен йүзүңи гизледиң бизден,
бизи языкларымызың ыгтыярына бердиң+.
8Шонда-да Атамыз Сенсиң, я Реб,
биз тоюндырыс, Сен күйзегәримиз,
Сениң элиңиң ишидирис әхлимиз+.
9Гаты гахарланма,
хемишелик ятлама языгы, я Реб,
әхлимиз Сениң халкыңдырыс,
муны назара ал!
10Мукаддес шәхерлериң чөл болды,
Сион дүзлүге,
Иерусалим хараба өврүлди.
11Аталарымызың Саңа
өвги айдан ери болан
мукаддес хем гөзел өйүмиз
ода янды,
әхли эзиз затларымыз хараба өврүлди+.
12Шулара гарамаздан, я Реб,
сакланҗакмы Сен?
Дымып, шейле газаплы эзъет берҗекми бизе?

65‑нҗи бап

Хөкүм ве гутулыш

65^1Мени сорамаянлара Өзүми аян этдим,
агтармаянлар тапдылар Мени.
Адымы тутмаян миллете:
«Ине, Мен! Ине, Мен!» дийдим.
2Мен өз ислеглерине эерип,
яман ёлдан йөрейән
питнечи халка,
гүнузын эллерими узадып отырын+.
3Ол халк багларда гурбанлык берип,
якымлы ыслы түтетги якып керпич сыпада,
гөзүмиң алнында ызлы-ызына
гахарымы гетирйәр+.
4Олар габырларың арасында отурып,
гизлин ерлерде гиҗәни өтүрйәрлер;
доңуз этини иййәрлер,
харам эт гайнадярлар газанларында+.
5Олар: «Дашда дур, якынлашма,
мен Сенден мукаддесдирин» диййәрлер.
Олар бурнума түсседир,
гүнузын янян отдурлар.
6Шейле языландыр, ине:
«Мен дыммарын, берерин алмытларыны;
хава, алмытларыны гурсакларына берерин+.
7Сизиң языкларыңызың,
дагларда якымлы ыслы түтетги якып,
депелерде Мени әсгермезлик эден
аталарыңызың языкларының
алмытыны берерин.
Өңки эден ишлерини өлчәп,
олары башларына гетирерин» диййәр Реб.

8Реб шейле диййәр:
«Үзүм хениз ширеликә,
кимдир бири: „Оны заялама,
берекет шондадыр“ диййәр.
Мен-де бенделеримиң хатырасына шейле эдерин,
оларың хеммесини хеләклемерин+.
9Якупдан несиллери чыкарарын,
Яхудадан дагларымы мирас алҗагы;
Мениң сайланым оны мирас алар,
бенделерим ол ерде яшарлар.
10Мени агтаран халкым үчин
Шарон сүрүлере өри,
Акор җүлгеси сыгырлара ятак болар»+.
11«Эмма сиз Ребби терк эдйәнлер,
мукаддес дагымы унудянлар,
тәлей буты үчин сачак язянлар,
кысмат буты үчин гарышык шерап гуйянлар,
12Мен-де сизи гылыҗа ниетләрин,
барыңыз гырылмак үчин дыза чөкерсиңиз,
чагыранымда җогап бермедиңиз,
гепләнимде, гулак асмадыңыз,
назарымда йигренйән ишлерими этдиңиз,
Маңа ярамаяны сайладыңыз»+.
13Мунуң үчин Хөкмүрован Реб шейле диййәр:
«Бенделерим иерлер,
сиз болса ач боларсыңыз;
бенделерим ичерлер,
сиз болса сувсарсыңыз;
бенделерим шатланарлар,
сиз болса утанҗа гойларсыңыз;+

14Бенделерим йүрек шатлыгындан айдым айдарлар,
йөне сиз йүрек дердинден перят эдерсиңиз,
хасратлы рух билен перят эдерсиңиз+.
15Адыңызы Өз сайланларыма
гаргыш үчин галдырарсыңыз.
Хөкмүрован Реб сизи өлүме хөкүм эдип,
башга ат берер Өз бенделерине+.
16Юртда өзүне ак пата берен,
хакыкат Худайының адындан пата берер;
юртда ант ичен,
хакыкат Худайындан ант ичер.
Өңки хасратлар унудылып,
гөзлеримден гизленер»+.

Тәзе гөк, тәзе дүнйә

17«Ине, Мен тәзе гөк, тәзе дүнйә яратмакчы,
өңки затлар ятланмаз, яда дүшмез+.
18Яратҗак затларыма шатланып,
бакы бегениң;
Ине, Мен Иерусалими шатлык үчин,
халкыны-да бегенч үчин яратҗак.
19Иерусалим үчин шатланарын,
халкым үчин бегенерин.
Инди не агы сеси
не-де ахы-нала эшидилер ол ерде+.
20Онда бирнәче гүн яшап өлен бәбеклер,
я-да узак өмүр сүрмедик гоҗалар болмаз;
йүз яшында өлен яш сайылар,
нәлетленен сайылар йүз яша етмедик.
21Олар җайлар салып, онда яшарлар,
үзүм агачларыны экип, мивесини иерлер+.
22Башга бири яшамаз оларың гуранында,
башга бири иймез оларың экенин.

Чүнки халкымың өмри дарагтыңкы дей узак болар.

Сайланларым өз эллериниң ишлеринден леззет алар+.

23Олар бидерек зәхмет чекмезлер,
чага догурмазлар бетбагтлык үчин,
оларың өзлери-де, несиллери-де
Реббиң ялкан зүрятлары болар+.
24Олар чагырманка, Мен җогап берерин,
гепләп дуркалар, Мен эшидерин+.
25Бөри билен гузы биле отлар,
өкүз дей саман иер шир,
йылан гум иер.
Мениң тутуш мукаддес дагымда
хич киме зелел етирмезлер олар,
хич кими хеләк этмезлер» диййәр Реб+.

66-нҗы бап

Хөкүм ве умыт

66^1Реб шейле диййәр:

«Гөклер Мениң тагтым,
ер аягыма күрсүдир.
Маңа гурҗак өйүңиз ханы?!
Дынчлык меканым ниреде болҗак?!+
2Өз элим яратды буларың барын,
хеммеси-де Мениңкидир!
Йөне Мен кичигөвүнлә, рухы сыныга,
сөзүме титрейәне назар саларын».
Муны Реб айдяндыр+.
3«Өз ёлларыны сайлаянлар,
неҗис ишлеринден леззет алянлар бар.
Өкүзи гурбанлык берйән
адам өлдүрен билен деңдир,
гузыны гурбанлык берйән
итиң бойнуны яздыран ялыдыр;
галла садакасыны берыән
доңзуң ганыны хөдүрлән билен деңдир,
якымлы ыслы түтетги түтедыән
бута сежде эден ялыдыр+.

4Олара залымлык этмеги сайларын Менем,
горкян затларыны башларына гетирерин;
чүнки Мен чагыранымда,
хич ким җогап бермеди,
гепләнимде, диңлемедилер;
Мениң йигренйән ишлерими этдилер,
Маңа ярамаян затлары сайладылар»+.

5Эй, Реббиң сөзүне титрейәнлер,

Онуң сөзүне гулак гоюң:

«Сизи йигренйән,

Мениң адым үчин
сизи рет эдйән доганларыңыз:

„Реб шөхратландырылсын,
бизем сизиң шатлыгыңызы гөрели!“ дийдилер.

Эмма оларың өзлери утандырылар».

6Шәхерден бир гүйчли сес,
ыбадатханадан бир сес эшидилйәр!

Душманларының җезасыны берйән

Реббиң сесидир бу!

7Бургусыз догурды,
бир огул догурды азап чекмән+.
8Шейле зады эшиден бармы?
Гөрен бармы шейле зады?
Юрт бир гүнде доглармы?
Бир демде дүнйә инерми миллет?
Эмма Сион бургусы тутан дессине
огулларыны догурды.
9«Мен догурма пурсадына етирибем,
догуртмайынмы?» диййәр Реб.
«Догурмага гүйч берйән Мен
ятгыны япарынмы?» диййәр Худайың.
10Иерусалим билен биле шатланың,
онуң үчин бегениң, эй, оны сөййәнлер,
эй, Иерусалим үчин яс тутянлар,
онуң билен биле шатланың.
11Онуң гөвсүнден эмип,
доярсыңыз, теселли тапарсыңыз;
ганып-ганып ичип,
долы гөвсүнден леззет аларсыңыз.
12Реб шейле диййәр:
«Мен абаданчылыгы деря дек,
миллетлериң байлыгыны
дашгын чешме дек
оңа угрукдырарын,
ол сизи эмдирип,
элинде гөтерер,
аягында ыралар+.
13Энәниң чагасына теселли берши дек,
Менем сизе теселли берерин.
Сиз Иерусалимде теселли тапарсыңыз»+.
14Булары гөрүп, калбыңыз шатлыкдан долар,
бедениңиз майса кимин гүлләп өсер;

Реббиң элиниң бенделериниң үстүндедиги аян болар,

Онуң газабы болса душманларына гаршыдыр.
15Чүнки Реб алав билен гелйәр,
сөвеш арабалары түвелей дек,
ловлаян газабыны, кәйинҗини
ялынлы алав кимин дөкер+.
16Реб бүтин адамзада
отдур гылыҗы билен хөкүм эдер,
Реббиң өлдүренлери көп болар+.
17Бутпараз сеждегәхлерине гирмек үчин,
өзлерини мукаддес эдип, инлерини тәмизләнлер,
шейле-де доңуз, сычан ве бейлеки харам хайванларың этини иенлериң ортасында
баш болуп дураның ызына эеренлер ёк боларлар.

Муны Реб айдяндыр+.

18Реб шейле диййәр: «Мен оларың ишлерини-де, ниетлерини-де билйәрин. Әхли миллетлери ве диллери бир ере топламак үчин Мен гелйәрин. Олар гелип, Мениң шөхратымы гөрерлер+. 19Мен оларың арасында бир аламат гөркезерин. Оларың арасындан гачып гутуланлары миллетлериң арасына, Таршыша, Пула, яйчы Луда, Тубала, Явана, Мен барада эшитмедик, шөхратымы гөрмедик узакдакы адалара ёлларын. Олар Мениң шөхратымы миллетлериң арасында ыглан эдерлер. 20Ысрайыл огулларының галла садакасыны халал гапда Реббиң өйүне гетиришлери ялы, олар хем сизиң доганларыңызың барыны атларда, сөвеш арабаларында, ат арабаларында, гатырлардыр дүелерде әхли миллетлериң ичинден топлап, Мениң мукаддес дагыма – Иерусалиме Реббе пешгеш хөкмүнде гетирерлер+. 21Оларың арасындан бирнәчесини руханы ве леви эдип сайларын»+.

22-23«Мениң яратҗак тәзе гөгүмиң, тәзе еримиң гөзүмиң алнында дурушлары ялы, сизиң несиллериңиз билен адыңыз-да шейле болар. Хер Тәзе Ай байрамында, хер Сабатда әхли ынсанлар хузурыма гелип, Маңа ыбадат эдерлер». Муны Реб айдяндыр+. 24Олар даша чыкып, Маңа гаршы баш галдыранларың җесетлерини гөрерлер. Оларың җесетлерини иййән гурт өлмез, олары якян от сөнмез; олар бүтин адамзада йигренҗи боларлар+.

* 1:8 Сион гызы – бу Иерусалим халкы диймекдир. Сөзлүге серет.

* 1:27 Сион – бу Иерусалим шәхериниң бейлеки ады. Сөзлүге серет.

* 5:10 Бир мешик – еврейче бир бат. Бу такм. 22 литре деңдир.

* 5:10 Он батман – еврейче бир хомер. Бу такм. 200 кг деңдир.

* 6:2 Серафлар – перишделериң бир гөрнүши. Сөзлүге серет.

* 7:14 Иманувел – бу сөз Худай бизиң билен диймеги аңладяр.

* 8:1 Махер-шалал-хашбаз – бу сөзлер талаңа окдурылян, олҗа алмага ховлугян диймеги аңладяр.

* 16:11 Лира – киришли саз гуралы. Сөзлүге серет.

* 21:8 Гөзегчи – кәбир голязмаларда арслан.

* 21:11 Сегир – бу Эдомың бейлеки ады.

* 23:16 Лира – киришли саз гуралы. Сөзлүге серет.

* 29:1 Ариел – бу Иерусалимиң бейлеки адым.

* 29:2 Ариеле… гурбанлык оҗагы – еврейче Ариел ве гурбанлык оҗагы сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 30:7 Рахап – гадымы роваятларда душ гелйән әпет деңиз җандары. Сөзлүге серет.

* 33:8 Антларыны – кәбир голязмаларда шәхерлери.

* 35:10 Сион – бу Иерусалимиң бейлеки ады. Сөзлүге серет.

* 37:22 Сион бой гызы… Иерусалим гызы – бу Иерусалим халкы диймекдир. Сөзлүге серет.

* 49:24 Залымың – кәбир голязмаларда догручылың.

* 60:14 Сион – бу Иерусалимиң бейлеки ады. Сөзлүге серет.

* 61:1 Мени сечип-сайлады – сөзме-сөз терҗиме: башыма яг гуйды. Кимдир бириниң башына яг гуюп, патышалыга я-да руханылыга беллеме дессуры. Сөзлүге серет.

* 62:11 Сион гызы – бу Иерусалим халкы диймекдир. Сөзлүге серет.

+ 1:1 Хош 1:1, Амо 1:1, Мик 1:1
+ 1:2 Кан 32:1, Ерм 22:29
+ 1:3 Ерм 5:4, Ерм 8:7
+ 1:6 Зеб 37:4, Лук 10:34
+ 1:7 Кан 28:51
+ 1:9 Гчк 19:24, Рим 9:29
+ 1:10 Гчк 18:20, Ерм 23:14, Эзк 16:46
+ 1:11 1Шам 15:22, Сүл 15:8, Хош 6:6
+ 1:12 Мср 23:17, Мср 34:23, Ваг 4:17

+ 1:13 Ерм 6:20, Амо 5:21-22, Мал 1:10, Чөл 28:1-15

+ 1:15 Ерм 4:31, Агы 1:17, 1Шам 8:18, Сүл 1:28, Ерм 11:11, Мик 3:4, Сүл 6:17, Иша 59:3

+ 1:16 Зеб 50:4, Ерм 4:14, Яку 4:8

+ 1:17 Мср 22:22, Ерм 21:12, Ерм 22:3, Мик 6:8, Зак 7:9-10, Яку 1:27

+ 1:18 Зеб 50:9, Иша 44:22
+ 1:19 Кан 30:16
+ 1:20 Эйп 27:14
+ 1:21 Лев 17:7, Эзк 16:15, Эзк 23:3
+ 1:22 Ерм 6:30, Эзк 22:19-20
+ 1:23 Мик 3:11, Мик 7:3, Ерм 5:28, Зак 7:10
+ 1:24 Кан 32:41, Ерм 46:10
+ 1:25 Эзк 22:18, Зак 13:9, Мал 3:2-3
+ 1:26 Зак 8:3
+ 1:28 Зеб 1:6
+ 1:29 Иша 65:3, Иша 66:17
+ 1:30 Ерм 8:13
+ 1:31 Иша 66:24
⚫ 2:1 Мик 4:1-3

+ 2:3 Иша 56:7, Иша 60:3, Иша 66:20, Мал 1:11, Иша 27:13, Ерм 31:6, Зак 8:20-22

+ 2:4 Ёвл 3:10, Эзк 39:9, Хош 2:18, Зак 9:10
+ 2:5 Иша 60:1, 1Ёха 1:7, Эфе 5:8
+ 2:7 Иша 39:2, Кан 17:16-17
+ 2:8 Ерм 2:28, Иша 44:9-17
+ 2:10 Сеп 2:3, 2Сал 1:9
+ 2:11 Иша 5:15-16
+ 2:13 Эзк 27:6, Эзк 31:3, Зак 11:1-2
+ 2:16 Зеб 47:8, Эзк 27:25
+ 2:19 Эйп 9:6, Иша 13:13, Хаг 2:6, Аян 6:15
+ 2:20 Иша 30:22, Иша 31:7
+ 2:22 Зеб 145:3-4
+ 3:1 Лев 26:26, Эзк 4:16
+ 3:5 Мик 7:3-6
+ 3:9 Гчк 13:13, Гчк 18:20
+ 3:10 Сүл 12:14, Ерм 22:15
+ 3:13 Зеб 9:9, Зеб 81:1, Иша 2:4, Ёвл 3:12
+ 3:14 Хош 4:1, Мик 6:2, Амо 3:10
+ 3:15 Зеб 93:5
+ 3:16 Иша 32:9, Амо 6:1, Сеп 1:12
+ 3:18 Сер 8:21
+ 3:25 Ерм 14:2, Эйп 2:3
+ 4:2 Ерм 23:5, Ерм 33:15, Зак 3:8, Зак 6:12
+ 4:3 Абд 1:17
+ 4:4 Эзк 36:25, Ёвл 3:21
+ 4:5 Мср 13:21, Зак 2:5
+ 4:6 Иша 25:4

+ 5:1 Зеб 79:9, Ерм 2:21, Хош 9:10, Мат 21:33, Ёха 15:1

+ 5:5 Ерм 5:10, Ерм 39:8
+ 5:6 Иша 7:23-24, 1Пат 17:1
+ 5:7 Зеб 79:9
+ 5:8 Мик 2:2
+ 5:11 Сүл 23:20-21
+ 5:12 Зеб 27:5
+ 5:13 Иша 1:3, Хош 4:6
+ 5:14 Зеб 140:7
+ 5:15 Иша 2:11, Иша 2:17
+ 5:19 Ерм 17:15, Эзк 12:22, 2Пет 3:4
+ 5:20 Эйп 17:12, Мал 2:17
+ 5:21 Сүл 3:7
+ 5:23 Мср 23:7, Сүл 17:15, Сүл 24:24
+ 5:24 Иша 47:14

+ 5:25 Ерм 4:24, Иша 9:12, Иша 9:17, Иша 9:21, Иша 10:4

+ 5:26 Кан 28:49, Иша 11:10, Иша 11:12
+ 5:28 Ерм 4:13
+ 5:29 Ерм 2:15, Нах 2:11
+ 5:30 Ваг 12:2, Иша 8:22, Ерм 4:23, Агы 3:2
+ 6:1 2ЙЙ 26:23, 1Пат 22:19, Дан 7:9, Аян 4:2
+ 6:2 Эзк 1:11, Аян 4:8

+ 6:3 Чөл 14:21, Зеб 71:19, Иша 11:9, Хаб 2:14, Аян 4:8

+ 6:4 1Пат 8:10, Аян 15:8

+ 6:7 Ерм 1:9, Дан 10:16

+ 6:9 Кан 29:4, Ерм 5:21, Мат 13:14-15, Мар 4:12, Рес 28:26-27

+ 6:10 Ерм 5:21, Ёха 12:40

+ 6:13 Кан 7:6

+ 7:1 2Пат 16:1, 2Пат 15:37, 2Пат 16:5, 2ЙЙ 28:5

+ 7:3 2Пат 18:17, Иша 36:2
+ 7:7 Иша 8:10
+ 7:14 Иша 37:30, Иша 38:7, Мат 1:23
+ 7:17 1Пат 12:16-17
+ 7:18 Иша 5:26
+ 7:20 2Пат 18:13, Иша 36:1
+ 7:24 Иша 5:6, Иша 32:13
+ 8:1 Кан 27:8, Иша 30:8, Хаб 2:2
+ 8:2 2Пат 16:10
+ 8:4 Иша 7:8-9
+ 8:6 Иша 7:1, Иша 7:4
+ 8:7 Иша 7:20
+ 8:8 Иша 30:28, Дан 11:10
+ 8:10 Иша 7:7
+ 8:12 1Пет 3:14
+ 8:14 Эзк 11:16, Иша 28:16, 1Пет 2:8

+ 8:16 Иша 29:11, Дан 12:4, Аян 5:1, Аян 10:4, Аян 22:10

+ 8:17 Иша 26:14
+ 8:18 Евр 2:13, Иша 20:3
+ 8:19 Лев 19:31, Иша 19:13, 1Шам 28:11-14
+ 8:20 Иша 60:2
+ 8:21 Мср 22:28
+ 8:22 Иша 5:30, Нах 1:8
+ 9:1 2Пат 15:29, 2ЙЙ 16:4

+ 9:2 Иша 42:6-7, Иша 49:6, Мат 4:15-16, Лук 1:79

+ 9:3 Иша 26:15
+ 9:4 Сер 7:19-25, Иша 10:26
+ 9:5 Иша 2:4, Эзк 39:9, Хош 2:18, Мик 4:3
+ 9:6 Иша 26:12, Мик 5:5

+ 9:7 Зеб 88:4, Лук 1:32, 2Шам 7:13, 2Пат 19:31, Иша 37:32

+ 9:11 Иша 7:1, Иша 8:6

+ 9:12 2Пат 16:6, 2ЙЙ 28:18, Иша 5:25, Иша 10:4

+ 9:13 Ерм 2:30
+ 9:14 Кан 28:13, Иша 19:15
+ 9:15 Мик 3:5
+ 9:17 Иша 5:25
+ 9:19 Иша 24:6
+ 9:20 Лев 26:26
+ 9:21 Иша 5:25
+ 10:1 Ерм 8:8

+ 10:2 Мср 22:31, Мср 23:6, Амо 2:7, Эйп 22:9, Зеб 93:6, Эзк 22:7

+ 10:4 Иша 5:25, Иша 9:12
+ 10:5 Хаб 1:12
+ 10:6 Иша 9:17
+ 10:7 Мик 4:12
+ 10:9 Амо 6:2

+ 10:11 2Пат 18:33-35, Иша 36:18-20, Иша 37:12

+ 10:12 2Пат 19:35-37, Иша 37:36-38
+ 10:13 Кан 32:27
+ 10:16 Зеб 105:15
+ 10:17 Иша 27:4, Иша 33:12
+ 10:22 Гчк 22:17
+ 10:23 Иша 28:22, Рим 9:27-28
+ 10:24 2Пат 19:6, Иша 37:6

+ 10:26 Сер 7:22, Сер 7:25, Иша 9:4, Мср 14:27-30

+ 10:27 Нах 1:13
+ 10:28 1Шам 14:2
+ 10:29 1Шам 13:23, 1Шам 7:17, 1Шам 11:4
+ 10:30 1Шам 25:44, Ешу 21:18, Ерм 1:1
+ 10:32 1Шам 21:1
+ 10:33 Иша 10:18, Эзк 31:3, Амо 2:9
+ 11:2 Иша 42:1, Иша 61:1, Мат 3:16

+ 11:4 Зеб 71:2, Зеб 71:4, Эйп 4:9, Зеб 138:19, 2Сал 2:8, Аян 2:16

+ 11:6 Иша 65:25

+ 11:9 Иша 65:25, Чөл 14:21, Зеб 71:19, Хаб 2:14

+ 11:10 Кан 28:49, Иша 5:26, Иша 49:22, Иша 62:11, Аян 5:5, Аян 22:16, Рим 15:12

+ 11:11 Хош 11:11, Мик 7:12, Зак 7:10

+ 11:12 Кан 30:3, Ерм 32:37, Эзк 11:17, Сеп 3:20

+ 11:13 2Шам 19:41-43, Ерм 3:18, Эзк 37:16-17, Хош 1:11

+ 11:14 Ерм 49:28
+ 11:15 Иша 7:20, Аян 16:12
+ 11:16 Мср 14:29, Иша 19:23
+ 12:1 Иша 11:11
+ 12:2 Мср 15:2, Зеб 117:13
+ 12:4 1ЙЙ 16:8, Зеб 104:1, Зеб 8:2-3
+ 12:5 Мср 15:1

+ 12:6 Сеп 3:14, Зак 2:10, Зак 9:9, Зеб 45:6, Хош 11:9

+ 13:1 Иша 21:1, Иша 47:1, Ерм 50:1
+ 13:2 Иша 5:6
+ 13:5 Ерм 50:24
+ 13:6 Эзк 30:3, Ёвл 1:15, Абд 1:15, Сеп 1:7
+ 13:7 Эзк 7:17

+ 13:8 Иша 42:14, Ерм 4:31, Ерм 30:6, Мик 4:9-10

+ 13:9 Иша 24:1

+ 13:10 Иша 24:23, Эзк 32:7-8, Ёвл 2:31, Мат 24:29, Аян 6:12

+ 13:11 Иша 2:11

+ 13:12 Гчк 10:29, 1Пат 9:28, 1ЙЙ 29:4, Эйп 22:24, Зеб 44:8

+ 13:13 Эйп 9:6, Хаг 2:6

+ 13:14 Ерм 50:16

+ 13:16 2Пат 8:12, Зеб 136:9, Нах 3:10, Агы 5:11, Зак 14:2

+ 13:17 Иша 21:12, Ерм 51:11, Ерм 51:28, Дан 5:31

+ 13:18 Ерм 50:29

+ 13:19 Гчк 19:24, Кан 29:23, Ерм 49:18, Сеп 2:9

+ 13:20 Ерм 51:37, Ерм 3:2

+ 13:21 Эйп 30:29, Иша 34:13, Ерм 50:39, Мик 1:8

+ 14:1 Зак 1:17, Эзк 47:22, Эфе 2:12-14
+ 14:2 Иша 49:22, Иша 66:20
+ 14:4 Хаб 2:6
+ 14:8 Эзк 31:16-17
+ 14:12 Аян 9:1, Аян 12:8-9
+ 14:13 Ерм 51:53
+ 14:14 Эзк 28:2, 2Сал 2:4
+ 14:15 Эйп 20:6-7, Агы 2:1, Мат 11:23
+ 14:17 Ерм 50:33
+ 14:20 Зеб 36:28
+ 14:23 Иша 34:11

+ 14:25 Иша 10:5, Иша 37:36, Нах 3:7, Сеп 2:13, Иша 10:27, Нах 1:13

+ 14:27 Эйп 9:13, Эйп 23:13, Дан 4:32
+ 14:28 2Пат 16:20
+ 14:32 Сеп 3:12

+ 15:1 Иша 25:10, Ерм 48:1, Эзк 25:8, Амо 2:1, Сеп 2:8, Чөл 21:15, Кан 2:9, Кан 2:18, Кан 2:29

+ 15:2 Чөл 21:30, Чөл 32:38, Эзк 7:18
+ 15:4 Чөл 32:37, Ерм 48:34
+ 15:5 Ерм 48:5
+ 16:1 2Пат 14:7
+ 16:2 Сер 11:18
+ 16:5 Иша 32:1
+ 16:6 Ерм 48:29
+ 16:7 2Пат 3:25, Ерм 48:31-34
+ 16:8 Чөл 21:32
+ 16:9 Чөл 32:37, Ерм 48:34
+ 16:11 Ерм 4:19
+ 16:14 Иша 21:16, Иша 21:16, Ерм 48:13
+ 17:1 Иша 7:8-9, Ерм 49:23, Амо 1:3, Зак 9:1
+ 17:2 Кан 28:26, Ерм 7:33
+ 17:5 2Шам 5:18
+ 17:6 Иша 24:13, Мик 7:1
+ 17:8 Иша 27:9, Мик 5:13
+ 17:9 Мик 5:11
+ 17:10 Кан 32:18, Зеб 105:21, Ерм 2:32
+ 17:12 Зеб 64:8
+ 18:3 Иша 5:26
+ 18:4 Зеб 10:4

+ 19:1 Ерм 46:2, Эзк 29:2, Ёвл 3:19, Зеб 17:10, Зеб 103:3, Мср 12:12, Чөл 33:4

+ 19:2 Сер 7:22
+ 19:3 Зеб 32:10, Иша 8:19
+ 19:4 Ерм 46:13, Эзк 29:19
+ 19:5 Эйп 14:11
+ 19:6 Эзк 30:12
+ 19:11 Чөл 13:23, Зеб 77:12, Зеб 77:43
+ 19:12 1Пат 4:30
+ 19:13 Эзк 30:13
+ 19:14 Ерм 48:26
+ 19:15 Иша 9:14-15
+ 19:16 Ерм 50:37, Ерм 51:30, Нах 3:13
+ 19:18 Сеп 3:9
+ 19:19 Гчк 28:18-19
+ 19:21 Юнс 1:16, Зак 14:16-18
+ 19:22 Ерм 46:26, Эзк 29:13
+ 19:23 Иша 11:16
+ 19:24 Гчк 12:2-3
+ 20:1 1Шам 5:1
+ 20:2 1Шам 19:24, Мик 1:8, Мик 1:11
+ 20:3 Иша 8:18
+ 20:4 Нах 3:10

+ 21:1 Иша 13:1, Иша 47:1, Ерм 50:1, Ерм 51:42, Ерм 51:1

+ 21:2 Иша 24:16, Иша 33:1, Гчк 14:1, Ерм 49:34, Эзк 32:24, Дан 8:2, Иша 13:17, Дан 5:31

+ 21:3 Иша 13:8
+ 21:6 Ерм 6:17, Эзк 3:17, Эзк 33:2, Хош 9:8
+ 21:8 Хаб 2:1
+ 21:9 1Шам 5:4, Ерм 50:2, Ерм 51:8
+ 21:10 Ерм 51:33, Амо 1:3
+ 21:14 Гчк 25:15, Эйп 6:19, Ерм 25:23
+ 21:16 Иша 16:14
+ 22:2 Иша 32:13, Агы 4:9
+ 22:4 Ерм 9:1, Мик 1:8
+ 22:6 Иша 21:2, 2Пат 16:9, Амо 1:5, Амо 9:7
+ 22:9 2Шам 5:7
+ 22:12 Мик 1:16, 2Шам 3:31
+ 22:13 Иша 56:12, 1Кор 15:32
+ 22:15 2Пат 18:18, Иша 36:3, Иша 37:2
+ 22:16 2ЙЙ 16:14
+ 22:20 2Пат 18:18, 2Пат 19:2
+ 22:22 Мат 16:18, Аян 3:7-8

+ 23:1 Ерм 47:4, Эзк 26:2, Ёвл 3:4, Амо 1:9, Зак 9:2, 1Пат 10:22, Юнс 1:3

+ 23:2 Гчк 10:15, Ешу 19:28
+ 23:3 Эзк 27:3-36
+ 23:11 Мср 14:21
+ 23:13 Иша 47:1
+ 23:15 Ерм 25:11, Ерм 25:22
+ 23:17 Аян 17:1-2
+ 24:1 Иша 13:9
+ 24:2 Хош 4:9
+ 24:4 Ерм 4:28, Хош 4:3, Ёвл 1:10
+ 24:5 Чөл 35:33
+ 24:6 Кан 29:27, Зак 5:3, Иша 9:19
+ 24:7 Ёвл 1:10

+ 24:8 Ерм 7:34, Ерм 16:9, Эзк 26:13, Хош 2:11

+ 24:11 Ёвл 1:12
+ 24:13 Иша 17:6, Мик 7:1
+ 24:16 Иша 21:2, Иша 33:1
+ 24:17 Ерм 48:43-44, Агы 3:47
+ 24:18 Амо 5:19, Гчк 7:11, Зеб 17:8
+ 24:20 Эйп 12:25, Зеб 106:27, Иша 29:9
+ 24:23 Зеб 92:1, Иша 13:10
+ 25:1 Мср 15:2
+ 25:2 Ерм 9:11
+ 25:4 Иша 4:6, Ёвл 3:16
+ 25:6 Иша 2:2-3
+ 25:8 1Кор 15:54-55, Аян 7:17, Аян 21:4
+ 25:9 Зеб 9:15

+ 25:10 Иша 15:1, Ерм 48:1, Эзк 25:8, Амо 2:1, Сеп 2:8

+ 26:2 Зеб 23:7, Зеб 117:19-20
+ 26:4 Кан 32:18, Иша 17:10, Иша 44:8
+ 26:7 Зеб 36:23
+ 26:9 Зеб 62:2, 1ЙЙ 16:14, Зеб 104:7
+ 26:11 Мик 7:16, Зеб 20:10, Евр 10:27
+ 26:12 Иша 9:6, Мик 5:5
+ 26:13 Мср 1:11, Сер 3:8
+ 26:14 Ваг 9:5
+ 26:15 Иша 9:3
+ 26:17 Иша 13:8, Ёха 16:21
+ 26:19 Эзк 37:12, Дан 12:2
+ 26:20 Иша 2:10, Сеп 2:3
+ 26:21 Мик 1:3
+ 27:1 Кан 32:41
+ 27:2 Иша 5:7
+ 27:4 Иша 27:4
+ 27:6 Иша 37:31, Хош 14:6
+ 27:8 Мср 15:8, Эйп 4:9, Иша 11:4
+ 27:9 2Пат 18:4, Иша 17:8
+ 27:10 Иша 17:9, Мик 5:11
+ 27:11 Кан 32:28

+ 27:13 Мат 24:31, 1Сал 4:16, Аян 11:15, Иша 11:11, Мик 7:12

+ 28:2 Иша 28:17, Эзк 13:11, Эзк 38:22
+ 28:6 1Пат 3:28
+ 28:7 Хош 4:11
+ 28:10 Ерм 6:10
+ 28:11 Кан 28:49, Иша 33:19, 1Кор 14:21
+ 28:13 Иша 8:14-15
+ 28:14 Сүл 3:34, Сүл 21:24

+ 28:16 Зеб 86:2, Зеб 117:22, Зак 3:9, Рим 9:33, Рим 10:11, 1Пет 2:6

+ 28:17 Иша 28:2, Эзк 38:22
+ 28:21 Ешу 10:10, 2Шам 5:20
+ 28:22 Иша 10:23
+ 28:29 Ерм 32:19, Рим 11:33
+ 29:1 2Шам 5:9
+ 29:3 2Пат 25:1, Эзк 4:2
+ 29:6 Мср 19:16-18, 1Пат 19:11-12
+ 29:7 Эйп 20:8
+ 29:9 Иша 24:20
+ 29:10 Рим 11:8

+ 29:11 Иша 8:16, Дан 12:4, Аян 5:1, Аян 10:4, Аян 22:10

+ 29:13 Зеб 77:36, Ерм 12:2, Мат 15:9, Мар 7:7, Кол 2:22

+ 29:14 1Кор 1:19
+ 29:15 Эзк 8:12, Эзк 9:9
+ 29:16 Иша 29:16, Ерм 18:6, Рим 9:20-24
+ 29:18 Иша 32:2, Иша 35:5
+ 29:19 Иша 61:1
+ 29:21 Амо 5:10
+ 29:22 Иша 51:2
+ 30:2 Иша 31:1, Иша 36:6, Ерм 2:18
+ 30:3 2Пат 18:21, Иша 22:20
+ 30:4 Чөл 13:23, Иша 19:11
+ 30:5 Ерм 2:36
+ 30:7 Иша 36:6, Ерм 46:17
+ 30:8 Кан 27:8, Эйп 19:23, Иша 8:1, Хаб 2:2

+ 30:10 Ерм 11:21, Амо 2:11, Мик 2:6, Эзк 13:8-9

+ 30:13 Сүл 6:15
+ 30:14 Зеб 2:9, Ваг 12:6, Ерм 19:11
+ 30:17 Лев 26:8, 2ЙЙ 24:24
+ 30:18 2Пет 3:9
+ 30:22 Иша 2:20, Иша 31:7
+ 30:23 Зеб 64:13-14
+ 30:25 Ёвл 3:18
+ 30:26 Иша 60:19-20, Кан 32:39, Эйп 5:18
+ 30:27 Кан 4:24
+ 30:28 Иша 8:8, Дан 11:10
+ 30:29 Иша 26:4
+ 30:30 Ешу 10:11, Зеб 17:13

+ 30:33 Эзк 24:9, Эйп 4:9, Эйп 15:30, Зеб 17:8, Эзк 20:48

+ 31:1 Иша 30:2, Ерм 2:18, Зеб 19:8, Сүл 21:31

+ 31:3 Ерм 17:5
+ 31:4 Хош 11:10, Амо 3:8
+ 31:5 Кан 32:11
+ 31:7 Иша 2:20, Иша 30:22
+ 31:8 Иша 37:36
+ 31:9 Зеб 20:10
+ 32:1 Зеб 71:1, Иша 16:5
+ 32:2 Иша 4:6, Иша 25:4
+ 32:3 Иша 29:18, Иша 35:5
+ 32:6 1Шам 25:11
+ 32:9 Иша 3:16, Амо 6:1, Сеп 1:12
+ 32:13 Иша 5:6, Иша 7:24, Иша 22:2
+ 32:15 Эзк 39:29, Ёвл 2:28
+ 32:19 Иша 28:2, Иша 28:17
+ 33:1 Иша 21:2, Иша 24:16, Ерм 30:16
+ 33:4 Ёвл 2:9
+ 33:5 Иша 2:17
+ 33:7 Иша 36:22
+ 33:8 Лев 26:22
+ 33:9 Ерм 4:28, Хош 4:3, Ёвл 1:10, Нах 1:4
+ 33:10 Зеб 67:2
+ 33:12 Иша 10:17
+ 33:14 Евр 10:31
+ 33:15 Зеб 14:1-5, Зеб 23:3-4
+ 33:19 Кан 28:49, Иша 28:11
+ 34:1 Зеб 48:1, Мик 1:2
+ 34:3 Ёвл 2:20

+ 34:4 Ёвл 2:10, Ёвл 3:15, Мат 24:29, Аян 6:13-14

+ 34:5 Кан 32:41, Ерм 49:7-22, Эзк 25:12-14, Эзк 35:1-15, Амо 1:11-12, Абд 1:1-16, Мал 1:3-4

+ 34:6 Гчк 36:33, 1ЙЙ 1:44, Иша 63:1, Сеп 1:7, Эзк 39:17

+ 34:7 Чөл 23:22, Зеб 21:13
+ 34:8 Иша 61:2, Иша 63:4
+ 34:9 Кан 29:23

+ 34:10 Иша 66:24, Ерм 17:27, Эзк 20:48, Аян 14:11, Аян 19:3

+ 34:11 Иша 14:23, Иша 13:21-22, Сеп 2:14

+ 34:13 Иша 32:13, Эйп 30:29, Иша 13:21, Мик 1:8

+ 34:14 Аян 18:2
+ 34:15 Кан 14:13
+ 35:2 Иша 55:12, Иша 40:5
+ 35:3 Эйп 4:3, Евр 12:12
+ 35:4 Кан 32:35, Кан 32:43, Зеб 93:1

+ 35:5 Иша 29:18, Иша 32:2, Иша 42:18, Мат 11:5

+ 35:6 Рес 3:8, Рес 14:10, Иша 41:18, Иша 49:10

+ 35:8 Иша 40:3, Иша 52:1
+ 35:10 Иша 51:11, Иша 60:20
⚫ 36:1 2Пат 18:13-37, 2ЙЙ 32:1-19
+ 36:2 Ешу 15:39, Иша 7:3
+ 36:3 Иша 22:20, Иша 22:15, Иша 37:2
+ 36:6 Эзк 29:6, Иша 30:2
+ 36:7 2Пат 18:4, 2ЙЙ 31:1
+ 36:11 Эзр 4:7, Дан 2:4
+ 36:16 1Пат 4:25
+ 36:17 Кан 8:7-10
+ 36:19 2Пат 17:24, Иша 10:9
+ 36:20 Дан 3:15, 2Пат 19:12, Иша 10:11
⚫ 37:1 2Пат 19:1-37, 2ЙЙ 32:20-22
+ 37:2 Иша 22:15, Иша 36:3
+ 37:3 Хош 13:13
+ 37:4 2Шам 16:12
+ 37:6 Иша 10:24
+ 37:8 Ешу 10:29-30
+ 37:12 Гчк 11:31
+ 37:13 2Пат 18:33-34

+ 37:16 Мср 25:22, Кан 6:4, 1Пат 18:39, Нех 9:6, Зеб 85:10, Иша 44:6

+ 37:17 Зеб 30:3, Зеб 70:2, 2ЙЙ 6:40, Дан 9:18

+ 37:19 Ерм 16:20, 2ЙЙ 32:19
+ 37:20 Зеб 82:19
+ 37:24 Зеб 19:8
+ 37:26 Иша 45:7
+ 37:27 Зеб 128:6
+ 37:28 Зеб 138:2
+ 37:29 Эзк 29:4, Эзк 38:4, Амо 4:2, Хаб 1:15
+ 37:30 Иша 7:11
+ 37:31 Иша 27:6
+ 37:32 Иша 9:7
+ 37:33 2Шам 20:15
+ 37:36 2Шам 24:16, 1ЙЙ 21:15, Нах 3:3
+ 37:37 Гчк 10:11, Юнс 1:2
+ 37:38 Гчк 8:4, Ерм 51:27, Эзр 4:2
⚫ 38:1 2Пат 20:1-11, 2ЙЙ 32:24-26
+ 38:3 2Пат 18:3
+ 38:5 Зеб 38:13
+ 38:6 Иша 37:35
+ 38:8 Ешу 10:13
+ 38:11 Зеб 26:13, Иша 53:8, Эзк 26:20
+ 38:12 Эйп 7:6
+ 38:13 Агы 3:4
+ 38:14 Эзк 7:16, Нах 2:7, Зеб 68:4
+ 38:17 Зеб 15:10, Эйп 33:28, Мик 7:19
+ 38:18 Зеб 6:6, Ваг 9:10
+ 38:19 Кан 4:9, Кан 6:7, Зеб 77:4
⚫ 39:1 2Пат 20:12-19, 2ЙЙ 32:31
+ 39:2 2ЙЙ 32:27

+ 39:6 2Пат 24:13, 2ЙЙ 36:10, Ерм 20:5, Ерм 27:19-21, Мик 4:10

+ 39:7 2Пат 24:12, 2Пат 25:7, 2ЙЙ 33:11
+ 40:1 Иша 49:13, Зак 1:17
+ 40:2 Хош 2:14, Эйп 42:10, Ерм 16:18

+ 40:3 Иша 35:8, Зеб 67:5, Мат 3:3, Мар 1:3, Лук 3:4-6, Ёха 1:23

+ 40:5 Иша 35:2
+ 40:8 Зеб 118:89, 1Пет 1:24-25, Яку 1:11
+ 40:10 Иша 62:11, Аян 22:12

+ 40:11 Зеб 22:1, Ерм 31:10, Эзк 34:15, Мик 5:4, Ёха 10:11

+ 40:12 Сүл 30:4
+ 40:13 Рим 11:34, 1Кор 2:16
+ 40:14 Эйп 21:22
+ 40:16 Зеб 49:10
+ 40:17 Зеб 61:10, Дан 4:32
+ 40:18 Иша 46:5, Рес 17:29
+ 40:20 Иша 44:9, Иша 46:7, Ерм 10:3-5

+ 40:22 Чөл 13:34, Эйп 9:8, Эйп 26:7, Зеб 103:2, Ерм 10:12, Ерм 51:15

+ 40:23 Эйп 12:21, Зеб 106:40
+ 40:26 Зеб 146:4
+ 40:27 Иша 49:14
+ 40:28 Зеб 146:5
+ 40:29 2Кор 12:10
+ 40:31 Зеб 102:5
+ 41:1 Иша 43:9
+ 41:2 2ЙЙ 36:23
+ 41:4 Иша 44:6, Иша 48:12, Аян 1:17
+ 41:7 Иша 40:19

+ 41:8 Иша 42:19, Иша 43:10, Иша 44:1, Ерм 30:10, 2ЙЙ 20:7, Яку 2:23

+ 41:14 Эйп 25:6, Зеб 21:7
+ 41:18 Иша 35:6
+ 41:19 Иша 55:13
+ 41:24 Ерм 10:5, 1Кор 8:4
+ 41:25 Иша 41:2, Ерм 1:15, Ерм 50:3
+ 41:26 Иша 46:10, Иша 48:14
+ 41:27 Иша 40:9, Иша 52:7

+ 42:1 Иша 41:8, Иша 43:10, Иша 52:13, Иша 53:11, Мат 3:17, Мат 17:5, Мар 1:11, Лук 3:22, Иша 11:2, Иша 61:1, Мат 12:17-21

+ 42:5 Зак 12:1

+ 42:6 Иша 45:13, Иша 42:6, Иша 49:6, Лук 2:3, Лук 2:30-32, Рес 13:47

+ 42:7 Иша 9:2, Иша 35:5, Иша 49:9, Иша 61:1
+ 42:8 Иша 48:11
+ 42:10 Зеб 32:3
+ 42:11 Иша 21:16
+ 42:13 Зеб 77:65
+ 42:14 Иша 13:8
+ 42:15 Иша 50:2
+ 42:16 Иша 40:4

+ 42:17 Зеб 96:7, Иша 45:16, Иша 44:11, Ерм 10:14

+ 42:18 Иша 35:5
+ 42:19 Иша 41:8
+ 42:20 Ерм 6:10, Эзк 12:2
+ 42:22 Ерм 50:33
+ 42:25 Хош 7:9
+ 43:1 Иша 45:3
+ 43:2 Зеб 65:12, Дан 3:25
+ 43:3 Зеб 71:10, Иша 45:14
+ 43:5 Хош 11:11, Мик 7:12, Зак 8:7
+ 43:8 Иша 42:18-19
+ 43:9 Иша 41:1
+ 43:10 Иша 41:8, Ерм 30:10
+ 43:11 Иша 45:21, Хош 13:4
+ 43:13 Кан 32:39, Эйп 10:7
+ 43:16 Мср 14:21, Иша 51:10

+ 43:19 Иша 48:6, 2Кор 5:17, Аян 21:5, Иша 35:6-8

+ 43:20 Мср 17:1-7
+ 43:22 Мик 6:3
+ 43:24 Мал 2:17
+ 43:25 Зеб 50:3, Ерм 31:34
+ 43:26 Иша 1:18
+ 43:27 Гчк 3:6, Ерм 5:31
+ 44:1 Иша 41:8, Ерм 30:10
+ 44:3 Эзк 39:29, Ёвл 2:28, Ёха 7:38

+ 44:6 Иша 41:4, Иша 48:12, Аян 1:8, Аян 1:17, Кан 6:4, 1Пат 18:39, Нех 9:6, Зеб 85:10

+ 44:8 Кан 32:18, Иша 26:4
+ 44:9 Иша 41:24, Иша 41:29
+ 44:10 Ерм 10:3-5, Хаб 2:18
+ 44:11 Иша 42:17, Иша 45:16
+ 44:18 Иша 45:20
+ 44:20 Хош 12:1
+ 44:21 Иша 41:8
+ 44:22 Иша 1:18
+ 44:23 Зеб 95:11, Иша 49:13, Иша 48:20
+ 44:24 Эйп 37:18, Зеб 135:5, Иша 42:5
+ 44:25 1Кор 1:20, 1Кор 3:19
+ 44:26 2ЙЙ 36:22-23

+ 44:27 Иша 11:15, Иша 51:10, Ерм 50:38, Ерм 51:36

+ 44:28 2ЙЙ 36:22, Эзр 1:1, Иша 45:1, Дан 6:28, Рес 13:22

+ 45:1 Нах 2:6
+ 45:2 Зеб 106:16
+ 45:3 Иша 43:1
+ 45:4 Иша 41:8
+ 45:5 Кан 4:35
+ 45:6 Мср 15:11
+ 45:7 Агы 3:38, 2Пат 19:25, Иша 37:26

+ 45:9 Иша 29:16, Ерм 18:6, Рим 9:20-24, Эйп 9:32, Ваг 6:10

+ 45:12 Иша 44:24, Ерм 27:5

+ 45:13 Иша 42:6, Иша 44:28

+ 45:14 Зеб 71:10, Иша 43:3, Зак 8:23, 1Кор 14:25

+ 45:16 Иша 42:17, Иша 44:11
+ 45:17 Иша 54:4
+ 45:19 Ерм 29:13-14
+ 45:20 Иша 44:17-18
+ 45:21 Иша 43:11, Хош 13:4
+ 45:23 Рим 14:11, Фил 2:10-11
+ 46:1 Ерм 50:2, Ерм 51:44, 1Шам 5:3
+ 46:2 Ерм 48:7
+ 46:3 Кан 1:31
+ 46:4 Зеб 67:20
+ 46:5 Иша 40:18, Рес 17:29
+ 46:6 Сер 17:4, Иша 44:15
+ 46:7 Зеб 113:15
+ 46:10 Иша 41:26
+ 46:11 Иша 41:2, Ерм 12:9
+ 46:13 Иша 51:5, Иша 56:1
+ 47:1 Амо 5:2, Иша 13:1, Иша 21:1, Ерм 50:1
+ 47:2 Сер 16:21
+ 47:3 Ерм 13:26, Нах 3:5
+ 47:6 Зак 1:15
+ 47:7 Аян 18:7
+ 47:8 Сеп 2:15
+ 47:11 Зеб 34:8
+ 47:14 Иша 5:24, Нах 1:10, Мал 4:1
+ 48:1 Нех 11:1, Ерм 7:4, Мик 1:5
+ 48:3 Иша 41:26
+ 48:4 Мср 32:9
+ 48:5 Ерм 44:17
+ 48:6 Иша 43:19, Ерм 33:3

+ 48:10 Эйп 23:10, Зеб 65:10, Иша 1:25, Зак 13:9, Мал 3:3

+ 48:11 Эзк 20:9, Иша 42:8

+ 48:12 Иша 41:4, Иша 44:6, Аян 1:8, Аян 1:17

+ 48:13 Эйп 9:8, Зеб 103:2, Иша 42:5, Ерм 10:12, Ерм 51:15, Зак 12:1

+ 48:14 Иша 41:26, Иша 41:2, Иша 46:10
+ 48:15 Иша 45:1-3
+ 48:16 Иша 61:1
+ 48:18 Зеб 80:14, Лук 19:42
+ 48:19 Гчк 22:17

+ 48:20 Иша 52:11, Ерм 50:8, Зак 2:6-7, Аян 18:4, Иша 44:23

+ 48:21 Мср 17:6, Чөл 20:11

+ 49:1 Ерм 1:4-5, Гал 1:15-16, Мат 1:21, Лук 1:31

+ 49:2 Иша 11:4

+ 49:3 Ёха 17:10

+ 49:6 Иша 42:6, Ерм 1:5, Рес 13:47, Рес 26:23

+ 49:7 Зеб 21:7, Иша 53:3
+ 49:8 2Кор 6:2, Иша 42:6
+ 49:9 Иша 42:7, Иша 61:1
+ 49:10 Аян 7:16-17, Иша 35:6
+ 49:12 Иша 43:5
+ 49:13 Зеб 95:11, Иша 44:23, Иша 40:1
+ 49:14 Иша 40:27
+ 49:15 Зеб 26:10

+ 49:18 Иша 60:4, Ерм 22:24, Эзк 5:11, Эзк 16:48, Сеп 2:9, Рим 14:11

+ 49:19 Ерм 31:27, Зак 2:4
+ 49:20 Зак 10:10
+ 49:22 Иша 11:10, Иша 14:2
+ 49:23 Зеб 71:9, Мик 7:17, Зеб 24:3
+ 49:24 Мар 3:27
+ 49:25 Зеб 34:1
+ 49:26 Аян 16:6
+ 50:1 Кан 24:1, Ерм 3:8

+ 50:2 Ерм 35:17, Чөл 11:23, Иша 59:1, Мср 14:21-22, Зеб 103:7, Зеб 105:2, Зеб 106:33, Иша 42:15

+ 50:3 Ерм 4:28, Аян 6:12, Аян 6:12

+ 50:4 Зеб 39:7

+ 50:6 Иша 53:6, Мат 26:67, Мар 14:65, Мар 15:19

+ 50:7 Ерм 1:18, Эзк 3:9
+ 50:8 Рим 8:33, Эйп 13:19
+ 50:9 Эйп 13:28, Иша 51:8
+ 51:2 Гчк 12:2, Эзк 33:24

+ 51:3 Иша 40:1, Иша 52:9, Гчк 2:8, Эзк 28:13, Эзк 36:35

+ 51:4 Иша 42:6, Иша 49:6
+ 51:5 Иша 46:13, Иша 60:9
+ 51:6 Зеб 101:26-27, Мар 13:31

+ 51:7 Кан 6:6, Зеб 36:28, Ерм 31:33, Мат 10:28

+ 51:8 Иша 50:9

+ 51:9 Эйп 9:13, Эйп 26:12, Зеб 88:11, Иша 30:7

+ 51:10 Мср 14:21, Зеб 105:9, Иша 43:16-17

+ 51:11 Иша 35:10

+ 51:12 Иша 40:1, Иша 66:13, Зеб 55:5, Зеб 117:6, Мат 10:28

+ 51:13 Иша 40:12, Иша 48:14

+ 51:15 Ерм 31:35

+ 51:17 Иша 52:1, Зеб 74:8, Ерм 25:15, Абд 1:16, Зак 12:2, Аян 14:10

+ 51:19 Ерм 15:5, Нах 3:7

+ 51:22 Ерм 25:17, Нах 3:11

+ 52:1 Иша 51:17, Нех 11:1, Иша 48:2, Мат 4:5, Мат 27:53, Иша 35:8, Ёвл 3:17, Нах 1:15, Аян 21:27

+ 52:5 Рим 2:24
+ 52:7 Иша 41:27, Нах 1:15, Рим 10:15
+ 52:9 Иша 40:1, Иша 51:3
+ 52:10 Зеб 97:3, Лук 3:6
+ 52:11 Иша 48:20, Зак 2:7, Эзр 1:7-11
+ 52:12 Иша 58:8, Мик 2:13
+ 52:13 Иша 42:1
+ 52:15 Иша 49:23, Рим 15:21, 1Кор 2:9
+ 53:1 Ёха 12:38, Рим 10:16
+ 53:2 Иша 11:1
+ 53:3 Иша 49:7
+ 53:4 Мат 8:17
+ 53:5 1Пет 2:24-25
+ 53:6 Зеб 118:176, Ерм 50:6
+ 53:7 Ерм 11:19, Иша 37:14, Рес 8:32-33

+ 53:8 Зеб 26:13, Иша 38:11, Эзк 26:20, Эзк 32:23

+ 53:9 1Пет 2:22, Мар 15:46
+ 53:11 Иша 42:1, Иша 52:13, Рим 5:16
+ 54:1 1Шам 2:5, Гал 4:27
+ 54:4 Иша 45:17, Сеп 3:11
+ 54:5 Ерм 3:14, Хош 2:7
+ 54:6 Иша 62:4
+ 54:7 Ерм 51:5
+ 54:8 Зеб 88:29-30, Иша 55:3
+ 54:9 Гчк 8:21, Гчк 9:11

+ 54:10 Чөл 25:12-13, Эзк 34:25, Эзк 37:26, Хош 2:18

+ 54:13 Ерм 31:33-34, Ёха 6:45, 1Кор 2:13, 1Сал 4:9

+ 54:17 Зеб 4:2
+ 55:1 Иша 44:3, Ёха 7:37
+ 55:2 Ёха 6:27

+ 55:3 Иша 61:8, Ерм 32:40, Эзк 16:60, Зеб 88:29-30, Иша 54:6, Рес 13:34

+ 55:5 2Шам 22:44

+ 55:6 1ЙЙ 28:9, 2ЙЙ 15:2, Ерм 29:13, Амо 5:4, Амо 5:6, Сеп 2:3

+ 55:9 Зеб 102:11
+ 55:11 Кан 32:2, Эзк 12:25
+ 55:12 Зеб 97:8, Иша 35:2
+ 55:13 Иша 41:19
+ 56:1 Иша 46:13, Иша 51:5
+ 56:2 Мср 20:8

+ 56:3 Мср 12:38, Кан 23:8, Эст 9:27, Иша 14:1, Зак 2:11

+ 56:7 Иша 2:2-3, Иша 60:3, Иша 66:20, Мал 1:11, Мат 21:13, Мар 11:17, Лук 19:46

+ 56:8 Иша 11:12, Ёха 10:16
+ 56:9 Ерм 12:9, Эзк 39:17, Аян 19:17-18
+ 56:10 Ерм 6:17
+ 56:11 Эзк 34:2
+ 56:12 Сүл 23:35, Иша 22:13
+ 57:2 Дан 12:13
+ 57:3 Мар 8:38
+ 57:5 Эзк 16:20-21
+ 57:8 Эзк 16:25, Эзк 23:17
+ 57:11 Зеб 49:21
+ 57:13 Ерм 11:12
+ 57:15 2Пат 22:19, 2ЙЙ 34:27
+ 57:16 Зеб 102:9
+ 57:17 Ерм 6:13
+ 57:18 Ерм 3:22, Иша 40:1
+ 57:19 Рим 2:10, Эфе 2:17
+ 57:21 Иша 48:22
+ 58:1 Мик 1:5, Мик 3:8
+ 58:3 Лев 16:29, Чөл 29:7, Мал 3:14
+ 58:5 Лев 16:29, Зак 7:5, Мат 6:16
+ 58:6 Лук 4:18, Зеб 81:4, Сүл 24:11
+ 58:7 Мат 25:35, Лук 3:11, Яку 2:15-16
+ 58:8 Зеб 36:6, Зеб 84:14, Иша 52:12
+ 58:11 Ерм 31:12, Ёха 7:38
+ 58:12 Эйп 3:14, Иша 61:4
+ 58:13 Нех 13:15-21
+ 58:14 Эйп 22:26, Зеб 36:4, Кан 32:13
+ 59:1 Чөл 11:23, Иша 50:2
+ 59:2 Хош 5:4, Зеб 65:18, Сүл 15:8, Сүл 28:9
+ 59:3 Иша 1:15, Сүл 6:17
+ 59:4 Эйп 15:35, Зеб 7:15, Яку 1:15
+ 59:6 Эйп 8:14

+ 59:7 Сүл 1:16, Сүл 6:18, Иша 59:7, Рим 3:15-17

+ 59:10 Кан 28:29, Эйп 5:14, Сеп 1:17

+ 59:11 Эзк 7:16, Нах 2:7

+ 59:16 Ерм 5:1, Эзк 22:30, Зеб 97:1, Иша 63:5

+ 59:17 Эфе 6:14, Эфе 6:17, 1Сал 5:8
+ 59:18 Кан 7:10, Ерм 51:56
+ 59:20 Рим 11:26-27
+ 59:21 Ерм 31:31
+ 60:1 Зеб 101:17, Мал 4:2, 1Ёха 1:7
+ 60:2 Эйп 37:19

+ 60:3 Иша 2:2-3, Иша 56:7, Иша 66:20, Мал 1:11, Эйп 11:17, Эйп 22:28, Сүл 4:18, Дан 12:3, Аян 21:24

+ 60:4 Иша 49:18, Иша 66:20
+ 60:5 Иша 61:6
+ 60:6 1Пат 10:1, 2ЙЙ 9:1, Мат 2:11

+ 60:7 Зеб 119:5, Наг 1:4, Иша 21:16, Гчк 25:13

+ 60:8 Хош 11:11

+ 60:9 Иша 51:5, 1Пат 10:22, Иша 23:1, Юнс 1:3

+ 60:10 Зак 6:15
+ 60:11 Аян 21:25
+ 60:12 Зак 14:17-19
+ 60:14 Иша 49:23, Эзк 48:35
+ 60:16 Иша 66:12, Гчк 49:24
+ 60:18 Иша 11:9
+ 60:19 Иша 30:26, Аян 21:23, Аян 22:5

+ 60:20 Зеб 26:1, Иша 35:10, Иша 65:19, Аян 21:4

+ 60:21 Зеб 36:9, Эзк 37:25, Мат 15:13

+ 61:1 Иша 11:2, Лук 4:18-19, Лук 7:22, Иша 29:19, Лев 25:8-15, Иша 42:7, Иша 49:9

+ 61:2 Лев 25:10, Иша 34:8, Иша 63:4, Мат 5:4
+ 61:3 Мат 15:13
+ 61:4 Эйп 3:14, Иша 58:12, Амо 9:14
+ 61:6 Мср 19:6, 1Пет 2:9, Иша 60:5
+ 61:7 Эйп 42:10, Иша 40:2, Зак 9:12

+ 61:8 Зеб 10:7, Иша 55:3, Ерм 32:40, Эзк 16:60

+ 61:9 Иша 65:23
+ 61:10 Зак 3:4, Ерм 2:32, Аян 21:2
+ 62:2 Аян 2:17, Аян 3:12
+ 62:3 Зак 9:16
+ 62:4 Иша 54:6, Хош 1:10, Хош 2:23
+ 62:5 Ерм 32:41, Сеп 3:17
+ 62:8 Кан 28:33, Ерм 5:17
+ 62:10 Иша 11:10, Иша 49:22
+ 62:11 Иша 40:10, Аян 22:12
+ 63:1 Гчк 36:33, 1ЙЙ 1:44, Иша 34:6
+ 63:3 Ёвл 3:13, Аян 19:15
+ 63:4 Иша 34:8, Иша 61:2
+ 63:5 Иша 59:16
+ 63:6 Иша 51:22
+ 63:9 Сер 10:16, Мср 14:9, Мср 23:20
+ 63:10 Зеб 77:40, Рес 7:51, Эфе 4:30
+ 63:11 Мср 12:50-51, Зеб 76:21, Хош 12:13
+ 63:12 Мср 14:21

+ 63:15 Гчк 11:5, Кан 26:15, Зеб 13:2, Зеб 32:14

+ 63:16 Кан 32:6, Иша 64:8, Ёха 8:41
+ 63:19 Ерм 14:8
+ 64:1 2Шам 22:10, Зеб 17:10, Зеб 143:5
+ 64:4 1Кор 2:9
+ 64:5 Рес 10:35
+ 64:6 Зеб 1:4, Зеб 89:6
+ 64:7 Иша 43:22, Хош 7:7

+ 64:8 Кан 32:6, Иша 63:16, Ёха 8:41, Эйп 10:9, Эйп 33:6, Иша 45:9, Ерм 18:6, Рим 9:20-24

+ 64:11 2Пат 25:9, Хаг 1:9, Хаг 2:3
+ 65:2 Рим 10:20
+ 65:3 Иша 1:29, Иша 66:17
+ 65:4 Лев 11:7
+ 65:6 Зеб 149:9, Мср 20:5
+ 65:8 Гчк 18:26, Мар 13:20
+ 65:10 Иша 33:9, Иша 35:2, Ешу 7:24, Сеп 2:6
+ 65:12 Сүл 1:24, Иша 66:4, Ерм 7:13
+ 65:13 Иша 55:1, Лук 6:25
+ 65:14 Лук 6:25

+ 65:15 Ерм 29:22, Иша 62:2, Аян 2:17, Аян 3:12

+ 65:16 Ерм 4:2

+ 65:17 Иша 66:22, 2Пет 3:13, Аян 21:1, 1Кор 2:9

+ 65:19 Иша 35:10, Иша 60:20, Аян 21:4
+ 65:21 Ерм 31:5, Эзк 28:26
+ 65:22 Зеб 21:13
+ 65:23 Кан 28:41, Зеб 113:22, Иша 61:9
+ 65:24 Дан 9:21
+ 65:25 Иша 11:6, Гчк 3:14, Иша 11:9

+ 66:1 Эзк 43:7, Мат 5:35, 1Пат 8:27, 2ЙЙ 2:6, Рес 7:49-50

+ 66:2 Эзр 9:4

+ 66:3 Иша 1:11

+ 66:4 Эйп 3:25, Сүл 10:24, Сүл 1:24, Иша 65:12, Ерм 7:13

+ 66:7 Иша 13:8, Аян 12:5
+ 66:12 Иша 60:16
+ 66:13 Иша 40:1, Иша 51:12

+ 66:15 2Пет 3:7, 2Сал 1:8, Зеб 67:18, Хаб 3:8

+ 66:16 Кан 32:41, Ерм 25:33

+ 66:17 Иша 1:29, Иша 65:3, Лев 11:7, Лев 11:29

+ 66:18 Иша 2:2, Зак 14:16

+ 66:20 Иша 14:2, Иша 49:22, Иша 60:4, Иша 2:2-3, Иша 56:7, Иша 60:3, Мал 1:11

+ 66:21 Мср 19:6, Иша 61:6
+ 66:22 Иша 65:17
+ 66:24 Иша 1:31, Мат 18:9, Мар 9:47

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TKM/TKC/1-2017//Мукаддес-Китап__Full.azw3

Сөзлүк

Сөзлүк

1. А
2. Б
3. Ч
4. Д
5. Э
6. Ә
7. Ф
8. Г
9. Х
10. И
11. Җ
12. К
13. Л
14. М
15. Н
16. О
17. Ө
18. П
19. Р
20. С
21. Ш
22. Т
23. У
24. Ы
25. Я
26. Е
27. Ю
28. Й
29. З

А

А

1. Адалатлы
2. Адам ата
3. Агта
4. Агыз беклемек
5. Ахалот
6. Аждарха
7. Акмак
8. Аламот
9. Алоэ
10. Амалеклер
11. Аммонлар
12. Аморлар
13. Анаклар
14. Араба дүзлүги
15. Арамей дили
16. Арфа
17. Артемис
18. Арвах-җын
19. Арёпагус
20. Ашера
21. Ашторет
22. Ашур
23. Аянлык
24. Азия

Адалатлы – Худай хемише адалатлы. Ол элмыдама догры иш эдйәр ве хемише оңат карарлары чыкаряр. Мукаддес Китаба лайыклыкда, Худай хер бир адама, улы болсун, кичи болсун, бай я-да гарып, пархы ёк – хеммелере адалатлы гарамаклыгы үндейәр. Ол Өз халкына шейле диййәр:

«Ягшылык этмеги өврениң,
адалаты агтарың,
эзъет чекйәни халас эдиң,
етими гораң,
дул хатына арка дуруң» (Иша 1:17).

Казыларың, юрт баштутанларының, дини ёлбашчыларың халкың үстүнден хөкүм сүрйәндиклери үчин, Худай олардан адалатлы карарлары чыкармагы талап эдйәр ве адалатсыз херекетлер эден ягдайында, олары ёвузлык билен хөкүм эдйәр.

Серет: Догры.

Адам ата – Худай тарапындан ярадылан илкинҗи ынсан. Онуң аялы Хов эне болупдыр. Олар әхли ынсанларың ата-энеси болупдыр. Адам атаның ады еврейче «ынсан» диймеги аңладяр.

Гчк 2-3.

Агта – тарыхың кәбир дөвүрлеринде дүрли миллетлерде агталар хөкүмдарларың ёлбашчылыгы астында ёкары везипәни эеләпдирлер. Худайың гадаган эдйәндиги үчин, олары бичмеклик еврейлериң дәп-дессурында болмандыр.

Эст 2:3; Рес 8:27.

Агыз беклемек – агыз беклемегиң максады Худайың хузурында өзүңи песпәл тутмак я-да кәбир паҗыгалы ягдайда яс тутмак, гам-гусса дөври Худайы чагырмак болупдыр. Догры дурмушда яшамаздан, гарыплара ве эҗизлере адалатлы гарамаздан, агыз беклемеклигиң хич хили пейдасының ёкдугыны ве мунуң Худайың гөвнүнден турмаяндыгыны пыгамберлер халка ятладыпдырлар.

Сер 20:26; Иша 58:3-5; Ёв 1:14; Юн 3:5; Эст 4:16.

Ахалот – Хиндистанда өсйән ве өзени хошбой ыслы агач. Онуң өзенини гейимлере я-да отага хошбой ыс бермек үчин уланыпдырлар.

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Нгм 4:14.

Аждарха – гадымы еврей дүшүнҗесинде деңиз аждархасы башагайлыгы аңладып, әлем-җаханың ярадылышының ирки дөвүрлеринде пейда болупдыр. Кәте аждарха Рахап дийлип атландырылыпдыр (Эйп 9:3; 26:12; Иша 51:9), кәте болса Ливятан (Эйп 3:8; 41:1; Зеб 73:14; Иша 27:1). Шейле хем бу миллетлер үчин бир нышан, ягны Ысрайылың душманы болупдыр (Зеб 86:4). Икинҗи пикир Тәзе Әхтде Аянлык китабында габат гелйәр, Иса Месихе ынанянлара гаршы урушда аждарха эрбет гүйчлериң нышаныдыр.

Акмак – пайхас эдебиятында: Зебурың кәбир мезмурларында, Сүлейманың пәхимлеринде, Вагызда, Эйюпда «акмак» диңе бир акылсыз адам дәл-де, эйсем, акыл-пайхасы рет эдйән адамдыр. Шонуң үчин хем ол өлүм ве вейранчылык ёлундан барян адамдыр. Бейле адам Худай барада ве Худайың ислеги барада пикир этмейән, алада этмейән, текепбир, гедем, бипарх адам. Ол хатда дине ве пайхаслы өвүт-үндеве гаршы чыкып, булар барада яман затлары гепләп билйәр. Пайхас эдебиятында беян эдилен хәсиетлерден башга-да акмак адам өзүниң неҗис гылык-хәсиети билен таналыпдыр. Ишая пыгамбериң китабында акмак адам барада шейле дийилйәр: «Акмак биедеплик билен геплейәр, онуң ниети пислик этмекдир, иши яманлык этмек, Реббе дил етирмек, ачлары ач, сувсузлары сувсуз гоймакдыр» (Иша 32:6).

Зеб 52:1; Сүл 17:17-21

Серет: Надан.

Аламот – манысы белли дәл. Белки әхең, белки-де саз гуралы болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Алоэ – Тәзе Әхт дөврүнде алоэ өлен адамың җеседини җайламага тайярламакда уланылыпдыр.

Ёх 19:39.

Амалеклер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, онуң голайында яшан халк. Олар, эсасан, Дуз деңзиниң гүнорта-гүндогарында, ягны Негепде яшан чарва халк болупдыр.

Мср 17:8-16; Кан 25:17-19; 1Шам 15:2, 30:1-5; 1ЙЙ 4:43.

Аммонлар – Лутуң оглы Бенамының несиллери. Аммонлар Иордан дерясының гүндогарында яшапдырлар. Олар Молек худайына сежде эдипдирлер.

Гчк 19:30-38; Кан 23:3.

Серет: Лут.

Аморлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Олар өзлериниң әпет узын бойлары билен таналыпдыр. Месопотамияның тутуш төверегинде өзүниң шәхерлери ве ханлары билен аморлар өрән гүйчли халк болупдыр. Ысрайыллар Кенгана чозан вагтында, олар, эсасан хем, Иордан дерясының гүндогарында ве Иорданың гүнбатар дагларында яшан Ог хем Сихон атлы ики ханың ханлыгындакы гүйҗе даяныпдырлар.

Гчк 10:16; 15:16; Чөл 13:29; 21:13-34; Амо 2:10.

Серет: Кенганлар.

Анаклар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдуның голайында яшан халкларың бири. Олар Хеброн галасында ве онуң даш-төверегинде яшапдырлар. Анаклар үч уругдан ыбарат болуп, олар Нефиллериң несиллери болупдырлар.

Кан 9:2; Еш 11:21,22.

Серет: Нефиллер.

Араба дүзлүги – Иордан дерясының дүзлүгинден Дуз деңзиниң гүнорта-демиргазыгына ченли яйылып гидйән гуры ве текиз ер.

Чөл 22:1; 26:3.

Арамей дили – бу дил еврей дилине дегишлидир. Б. э. өң VI асырда бу эсасы дил хөкмүнде өсүп, гадымы якын Гүндогарда (хәзирки Орта Гүндогарда) дипломатия ве тәҗирчилик үчин уланылыпдыр. Ысрайыллар Бабыл сүргүнинден доланып геленлеринден соң, халк еврей дилине гаранда арамей дилинде хас көп геплемәге башлапдыр. Көне Әхтиң кәбир бөлеклери арамей дилинде язылыпдыр, ягны Эзр 4:8–6:18; 7:12-26; Дан 2:4–7:28. Исаның дөврүнде бу дил яхудылар ве Иса тарапындан гиңден уланылыпдыр, шонуң үчин Тәзе Әхтде бирнәче арамей сөзлери бар.

2Пат 18:26,28; Мат 5:22; Ёх 5:2; 19:13.

Серет: Еврей.

Арфа – киришли саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 32:2; 56:9.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Артемис – греклериң зенан худайының ады, оңа айратын Азия велаятында сежде эдипдирлер. Гадымы дүнйәниң еди гудратының бири болан онуң бутханасы Эфес шәхериниң эдил дашында ерлешипдир.

Рес 19:24-35.

Арвах-җын – Шейтана гуллук эдйән эрбет рухдур. Ол адама зыян етирип я-да оны эеләп билйәр. Исада олары ковуп чыкарян гудрат болупдыр ве Ол арвах-җын эелән адама шыпа берипдир. Ресуллара хем Исаның ады билен арвах-җынлары ковуп чыкармак гудраты берлипдир.

Мат 8:16; Лук 8:26; Рес 8:7; 16:18.

Арёпагус – Гресияның Афины шәхериндәки байырлык. Афины шәхериниң мөхүм адамлары бу байырлыкда душушып ваҗып меселелер барада геңешипдирлер. Бу адамларың геңеши хем Арёпагус дийлип атландырылыпдыр.

Рес 17:19,22,34.

Ашера – хасыл берйән иң мөхүм зенан худайы хасапланып, оңа Кенганда ве Сирияда сежде эдипдирлер. Бу зенан худайы көпленч Багал худайы билен гатнашыпдыр. Адамларың оңа сежде этмек үчин үйшен еринде, онуң агачдан я-да дашдан ёнулып ясалан хейкели дикилипдир.

Мср 34:13; Кан 7:5; 12:3; 16:21.

Ашторет – Суруң ве Сидоның эсасы зенан худайы болуп, оңа Мүсүрде ве Кенганда сежде эдипдирлер.

Сер 2:13; 2Пат 23:13.

Ашур – б. э. өң IX ве VIII асырларда Ашур Ысрайылың гүндогарында гүйчли империя болупдыр. Онуң пайтагт шәхери болан Ниневе хәзирки демиргазык Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 722‑нҗи йылда ашурлар Ысрайыл патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары есир эдип әкидипдирлер. Соңра ашурлар өз империясының бейлеки бөлеклеринден адамлары Ысрайылың юрдунда орнашдырыпдырлар. Өз юрдунда галан ысрайыл халкы бу адамлар билен гыз алшып-бершипдир. Ашурлар Яхуда патышалыгының хем үстүне чозупдырлар, эмма еңип билмәндирлер. Соңрак Ниневе пайтагты Худайың җезасы хөкмүнде душманың еңиҗи гошунлары тарапындан бүтинлей вейран эдилипдир.

2Пат 18:9–19:36; Нах 1-3.

Аянлык – кәвагт пыгамберлере Худай тарапындан аянлык берилйәр. Онда хәзирки ве гелҗекки затлар барада гөрнүш боляр. Шейле аянлыкларда Худай Өз мерхеметини ве хөкүмини гөркезйәр.

Гчк 41:25; Мср 6:3; Иша 40:5; 45:21; 65:1; Хаб 1:1; Рим 1:17; 1Кор 14:26.

Серет: Гөрнүш.

Азия – Тәзе Әхт дөврүнде Рим империясының иң бай велаяты болупдыр. Бу гүнки гүн бу велаят Түркийәниң арачәклеринде ерлешйәр.

Рес 19:10; Рим 16:5; 1Кор 16:19.

Карта серет.

Б

Б

1. Бабыл
2. Багал
3. Баш руханы
4. Башан
5. Байрам йылы
6. Байрамчылыклар
7. Берекет
8. Беелзебул
9. Бу дүнйәниң хөкүмдары
10. Бут
11. Бүтинлей ёк этмек

Бабыл – Бабыл шәхери Бабыл империясының пайтагты болупдыр ве ол хәзирки гүнорта Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 586-нҗы йылда бабыллылар Яхуда патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары Бабыла есир эдип әкидипдирлер.

2Пат 25:1-12.

Серет: Яхуда.

Багал – кенганлар тарапындан сежде эдилен харасат худайы. Багал сөзи аслында «хоҗайын», шейле хем «әр» диймеги аңладяр.

1Пат 18:1-45; Ер 7:9; Хош 11:2.

Баш руханы – Левиниң несли болан Харун пыгамбер ве онуң огуллары Худай тарапындан руханы болмаклыга сайланыпдырлар. Олар Мукаддес чадырда Худая хызмат эдипдирлер. Харун пыгамбер илкинҗи Баш руханы хөкмүнде сайланыпдыр. Диңе Баш рухана Иң мукаддес отага гирмәге ругсат эдилипдир. Ол ысрайыллары гүнәлеринден сапламак үчин ол ере йылда бир гезек «Гүнәден сапланма» гүни гирипдир. Еврейлер китабының авторы Исаны кәмил Баш руханы хөкмүнде беян эдйәр.

Мср 28; Лев 16.

1623-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Башан – бу гүнорта Сирияның текиз җүлгелери ве байырлыклары. Ол Җелиле көлүниң ве Иордан дерясының гүндогар тарапында ерлешйәр. Башан Гилгат этрабының демиргазыгында болуп, өзүниң семиз сыгырлары ве бол хасылы билен мешхур болупдыр.

Еш 12:5; 13:11; Кан 3:10.

Байрам йылы – хер элли йылдан ысрайыл халкы топрак, мирас, карз ве гуллар бабатда Худай тарапындан берлен йөрите дүзгүнлери берҗай этмели болупдыр.

Лев 25:1-34.

Байрамчылыклар – Мукаддес Китапда ысрайыл халкы тарапындан белленен бирнәче мөхүм байрамчылыклар айдылып гечилйәр. Ашакдакы санавда бу байрамларың атлары берилйәр:

Чатма байрамы

Эллинҗи гүн байрамы

Галла байрамы

Гүнәден сапланма гүни

Хасыл байрамы

Песах байрамы

Петир байрамы

Пурым байрамы

Сурнай байрамы

Тәзе Ай байрамы

Бу байрамлар барадакы маглуматлары сөзлүкден, оларың херсиниң адының ашагындан тапып билерсиңиз.

Берекет –

Серет: Ялкамак.

Беелзебул – арвах-җынларың ёлбашчысының ады. Бу ат «Багалзебупдан» гелип чыкандыр; Багалзебуп Көне Әхт дөврүнде ысрайыллара голай яшан халкларың сежде эден худайларының биридир (2Пат 1:2-16). Беелзебулың бейлеки ады шейтандыр.

Мат 10:25; 12:21,24,27; Мар 3:19,22,22; Лук 11:15,18,19.

Серет: Шейтан.

Бу дүнйәниң хөкүмдары –

Серет: Шейтан.

Бут – дашдан, агачдан я-да башга бир затдан ясалан хейкел, адамлар олары худай хөкмүнде хасаплап, сежде этмек үчин уланыпдырлар. Буларың кәбири сеждегәхде саклар ялы улы болупдыр, кәбири өйде саклар ялы кичи болупдыр.

Мср 20:4; Иша 40:19-20.

Серет: Өй бутлары.

Бүтинлей ёк этмек – Худайың Өз халкына сөз берен юрдунда урушдан соң олҗа дүшен эмләги, ягны есирлери, хайванлары ве харытлары ысрайыл халкының бәхбиди үчин алынман, эйсем бүтинлей ёк этмек аркалы Худая багыш эдилипдир.

Еш 6:17-21.

Ч

Ч

1. Чатма байрамы

Чатма байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) он бәши билен йигрими бири аралыгында, Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленилипдир. Бу хепдәниң довамында ысрайыл халкы Мүсүрден Кенгана барянча, чөлде азашып гезен дөврүни ятлапдыр. Халк Худая белленен гурбанлыклары хөдүрләпдир ве чатмаларда яшапдыр. Бу байрамчылык иң соңкы галланың ве мивелериң йыгналян дөври болупдыр, шонуң үчин бу дөвүрде хасыл тойы тутулыпдыр.

Мүс 23:16, 34:22, Лев 23:33-36, 39-43, Чөл 29:12-34, Кан 16:13-15, Зек 14:16-19.

Д

Д

1. Дагон
2. Давут галасы
3. Давут Оглы
4. Давут пыгамбер
5. Декаполис
6. Дери кесели
7. Дикме даш
8. Дога-дилег этмек
9. Догры

Дагон – бу пилиштлилериң худайы болуп, онуң гөвресиниң ярысындан ёкарсы адам, ашакы ярысы балык хөкмүнде суратландырылыпдыр.

1Шам 5:2.

Давут галасы – Сион дагында Иерусалимиң көне бөлеги, Давут пыгамбериң ябуслыларың илатыны басып алан ери.

2Шам 5:6-9; 1ЙЙ 11:5.

Серет: Ички гала.

Давут Оглы – Худай хезрети Давут патыша онуң несиллериниң бириниң мүдимилик шалык сүрҗекдигини сөз берипдир (2Шам 7:12-16; Иша 9:6-7). Исаның дөврүнде яхудылар бу Патыша гарашыпдырлар ве Оны Месих дийип атландырыпдырлар. Иса гарашылян Патыша хөкмүнде таналыпдыр ве Ол Давут Оглы дийлип атландырылыпдыр.

Мат 9:27; 15:22.

Серет: Худайың Оглы; Месих.

Давут пыгамбер – чөлде чопанчылык эдип йөркә, Худай Давуды ысрайыл халкына патыша эдип сайлаяр. Ол Иерусалими басып алып, оны пайтагт шәхери этмек билен душманларының үстүнден ысрайыл халкына еңиш гетирипдир. Давут пыгамбер догручыл хем адалатлы патыша болупдыр, йөне ол хем гүнә эдипдир. Шейле хем ол сазанда ве шахыр болупдыр, ол көп санлы мезмурлар языпдыр, булар соңра Зебур китабының бир бөлеги болупдыр. Давут пыгамберден соң онуң оглы Сүлейман пыгамбер патыша болупдыр. Давут Худая өрән садык болупдыр, Худай диңе Давудың неслинден бириниң хемишелик патыша болҗакдыгына сөз берипдир. Маттаның Хош Хабары китабыны ачанымызда, ол ерде Худайың Давуда сөз берен неслиниң Исадыгы хакда гүррүң берилйәр.

1Са 16:13-23; 17:12-58; 2Са 7; 11; Зеб 88:4; Мат 1:1; Рим 4:6; 2Ти 2:8; Айн 5:5.

Декаполис – Самария билен Җелиләниң гүндогарындакы он шәхер, олар Грек империясы дөврүнде гурлупдыр. Исаның дөврүнде олар Рим империясына дегишли болсалар-да, өзлери хөкүмдарлык эдипдирлер.

Мат 4:25; Мар 7:31.

Дери кесели – Көне ве Тәзе Әхт дөврүнде дери кеселиниң көп дүрли гөрнүшлери болупдыр. Дери кеселиниң хайсам болса бирине ёлуган адам, бу кесел бейлекилере ёкушмаз ялы ве ол башга адамы элләп, оны-да харам этмез ялы, башгалардан айры сакланыпдыр.

Лев 13:45-46; 2Пат 5:1-27; Мат 8:1-4; Лук 7:22.

Дикме даш – бу узын даш болуп, дим-‑дик гойлупдыр. Бу дикме даш кимдир бириниң мазарыны беллемек үчин я-да мөхүм бир зады я-да адамы ятламак үчин гөркезме хөкмүнде уланылыпдыр. Олар кераматлы хасапланыпдыр.

Гчк 28:18-22; 35:20; Мср 24:4; 2Шам 18:18.

Дога-дилег этмек – Мукаддес Китапда дога-дилег этмек – китапдан окамак я-да ят тутуп айтмак дәл-де, адатча калбыңдакы затлары Худая йүрекден беян этмекдир. Шейле хем дога-дилег этмек, көп халатда Худая алкыш айтмагы я-да Ондан көмек сорап ялбармагы аңладыпдыр. Мукаддес Китап бизе дурмушымызың әхли угурлары бабатда, шейле хем өз танаян ве бүтин дүнйәден эшидип, хатда танамаян адамларымызың хем мәтәчликлери догрусында Худай билен геплешип билйәндигимизи өвредйәр. Исаның бизе нәдип дога-дилег этмелидигини өвреден нусгасы Маттаның Хош Хабарының 6-нҗы бабының 9-13 аятларында ве Луканың Хош Хабарының 11‑нҗи бабының 2-4 аятларында гөркезлендир.

2Шам 7:27; Зеб 6:10; 141:2; Мат 6:9-13; Лук 11:2-4; Як 5:12-18; 1Пет 4:7; Фил 4:6; Кол 4:2; 1Тим 2:1-4.

Серет: Сежде этмек.

Догры – Мукаддес Китап Худайың догрудыгыны өвредйәр, Онуң әхли ишлери догрудыр. Шонуң үчин хем Худайың халкы Онуң буйрукларына табын болмак билен, Онуң хузурында догры ишлери этмәге чагырыландыр. Ишая пыгамбер халка: «Адалаты саклаң, догры ишлери эдиң» дийип, өвүт-үндев эдипдир (Иша 56:1). Тәзе Әхтде дашкы гөрнүши догры, эмма ичи эрбетликден долы адамларың хакыкатда кимдигини Худайың билйәндигини Иса бизе дуйдуряр. Шейле адамлар Худайың җезасындан гачып гутулмазлар. Павлус Худайың Ыбрайым пыгамбери иманы себәпли догры хасапландыгыны өвредйәр, эдил шунуң ялы, биз хем Худай тарапындан догры адамлар хасапланмак ислейән болсак, онда Худайың сайлап-сечен Иса Месихине иман этмелидирис.

Гчк 6:9; 15:6; Кан 12:25; Зеб 33:16; 63:11; Мат 13:49; Рим 4:3.

Серет: Адалатлы.

Э

Э

1. Эфиопия
2. Эфот
3. Эл гоймак
4. Эллинҗи гүн байрамы
5. Эляша пыгамбер
6. Эпикурчы философлар

Эфиопия – Мукаддес Китапда Эфиопия дийлип терҗиме эдилен ере хәзирки Суданың бир бөлеги ве гүнорта Мүсүр, шейле хем Эфиопияның демиргазык бөлеги гирйәр.

2Шам 18:21; Иша 11:11; 18:1; 20:3; Рес 8:25.

Эфот –

1. дини дабаралар гечирилйән вагты Баш руханының геййән еңсиз үстки эшиги. Гурсакчада сакланян Урым ве Туммым эфодың өң тарапына багланыпдыр (Мср 28:6-14).

2. Зыгыр матадан эдилен эшиклери руханылар ве хезрети Давут патыша гейипдир (1Шам 22:18; 2Шам 6:14).

3. Сежде эдилйән бир зат (Сер 8:26-27; 17:5).

Серет: Гурсакча; Урым ве Туммым. 1621-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Эл гоймак – Мукаддес Китапда адамлар башга бир адама пата бермек ве тәзе везипә белленендигини ыглан этмек үчин онуң үстүне элини гоюпдырлар. Иса адамлара пата беренде, шейле хем шыпа беренде, элини оларың үстүне гоюпдыр. Эдил шунуң ялы, ресуллар адамларың үстүне эллерини гоянларында, олар Мукаддес Рухы кабул эдипдирлер я-да шыпа алыпдырлар.

Гчк 48:14; Чөл 8:10; Мар 10:16; Лук 4:40; Рес 6:7; 13:3; 19:6.

Эллинҗи гүн байрамы – Исаның дөврүнде ысрайылларың Галла байрамы грекче «Пентикост» дийлип атландырылыпдыр, бу Эллинҗи гүн диймеги аңладыпдыр. Себәби Галла байрамы Песах байрамындан элли гүн соң белленилипдир.

Рес 2:1

Серет: Галла байрамы; Песах байрамы.

Эляша пыгамбер – Ыляс пыгамберден соң, онуң хызматыны довам этдирен пыгамбердир. Ол хем Ыляс пыгамбер ялы көп гудратлар гөркезипдир.

1Пат 19:16-21; 2Пат 2-13.

Эпикурчы философлар – эпикурчылар Эпикур атлы философың таглыматларына эерипдирлер. Ол адамларың дурмушда багтлы болмалыдыкларыны ве агыры билен горкыны айрып ташламалыдыкларыны өвредипдир.

Рес 17:18.

Ә

Ә

1. Әхт

2. Әхт сандыгы

Әхт – Мукаддес Китапда Худай билен ынсанларың арасында баглашылан эсасы бәш әхт бар:

1. Нух билен баглашылан әхт (Гчк 6:18; 9:8-17).

2. Ыбрайым билен баглашылан әхт (Гчк 15; 17).

3. Канун бабатда ысрайыл халкы билен баглашылан әхт (Мср 19:5; 24; Кан 4:13).

4. Давут билен баглашылан әхт (2Шам 7:8-16).

5. Иса Месихиң үсти билен баглашылан тәзе әхт (Ер 31:31-34; Лук 22:20; Ев 8:6-13).

Гчк 9:9-17; 15:18; Мср 6:3-6; 19:5-6; 2Шам 5:3; Зеб 88:4-5.

Әхт сандыгы – агачдан ясалып, алтына гапланан сандык болупдыр. Йүзүне Он табшырык язылан ики ясы даш бөлеги хем онуң ичинде сакланыпдыр. Сандыгың гапагының үстүнде ганатларыны яйып отуран ики саны керубың шекили болупдыр. Бу сандык мукаддес болупдыр ве Худайың хузуры онуң төверегини гуршапдыр, оңа эл дегирмек гадаган экен. Сандык чадырың Иң мукаддес отагында адамлардан гизлен сакланыпдыр, соңрак болса ыбадатхана гөчүрилипдир. Диңе Гүнәден сапланма гүни баш руханы оңа якын барып билипдир, ол яны билен түтетги алыпдыр, мунуң түссеси болса сандыгың гапагыны гөрүнмез ялы руханыдан гизләпдир.

Мср 25:10-22; 26:33; Лев 16:13-15; Чөл 10:33-36; Еш 3; 1Шам 5; 2ЙЙ 5:2-10.

Серет: Баш руханы.

Ф

Ф

1. Фараон
2. Фарисейлер
3. Финикия

Фараон – бу ат Мүсүр патышасы үчин берлен атдыр.

Гчк 12:10-20; Мср 1-14.

Фарисейлер – Исаның дөврүнде фарисейлер яхудыларың доландырян меҗлисинде гүйчли топар болупдыр. Олар саддукейлер билен ишлешипдирлер, эмма олардан тапавуды, фарисейлер адамларың дирелҗекдигине ынаныпдырлар. Фарисейлер Худайың Муса берен әхли канунларыны билипдирлер ве олар адамлара бу канунлары эдил язылышы ялы ерине етирмеги өвредипдирлер. Шейле хем олар өзлериниң Кануна гошан дәп-дессурларыны ве дүзгүнлерини халка өвредипдирлер.

Мат 15:1; Лук 11:39; Лук 20:27; Ёх 11:46.

Серет: Меҗлис; Саддукейлер. 1626-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Финикия – Ортаер деңзиниң кенарындакы мейдана греклер Финикия дийип ат берипдирлер. Хәзирки вагтда бу ер Ливаның бир бөлегидир. Сур ве Сидон онуң иң ваҗып шәхерлери болупдыр, оларың халкы мешхур деңизчилер ве сөвдагәрлер болупдыр.

Рес 11:19; 15:3; 21:2.

Г

Г

1. Гала дервезелери
2. Галла байрамы
3. Галла садакасы
4. Ган
5. Гиргашлар
6. Гитит
7. Гомора
8. Гөгүң Шалыгы
9. Гөк
10. Гөргүр
11. Гөрнүш
12. Греклер
13. Гурбанлык сыпасы
14. Гурбанлыклар
15. Гурсакча
16. Гүнә гурбанлыгы
17. Гүнәден сапланма гүни
18. Гырнак аял
19. Гызыл деңиз

Гала дервезелери – галаларың ве шәхерлериң төвереги гораг үчин диварлар билен өртүлипдир. Дервезелериң өңүндәки ачык мейдан адамлара душушмак үчин аматлы ер болупдыр, шейле хем бу ер хөкүм ыглан эдилйән, җемгыетчилик йыгнаклары гечирилйән ве сөвда-сатык эдилйән ер болупдыр.

Рут 4:1-11; 2Шам 19:8.

Галла байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча үчүнҗи айың, ягны Сиван айының алтысына белленипдир. Бу томусда, Песах байрамындан соңра еди хепде геченсоң белленипдир. Шол еди хепдәниң довамында хасыл йыгналыпдыр, арпадан башлап, бугдая ченли йыгналыпдыр. Шол гүн ысрайыл халкы Худайың хасыла берен берекеди үчин той эдип, хер дүрли садакалар гетирипдир. Исаның дөврүнде бу байрам Эллинҗи гүн байрамы хөкмүнде мешхур болупдыр.

Лев 23:15-21; Кан 16:9-12.

Серет: Эллинҗи гүн байрамы; Песах байрамы.

Галла садакасы – бу садака көпленч хасыл үчин миннетдарлык билдирилип, Худая ве руханылара совгат хөкмүнде берлипдир. Бу садака чиг я-да бишен галла болупдыр, я-да олар галланы үвәп, уны яг ве якымлы ыслы затлар билен гарып, ондан бир затлар биширип гетирипдирлер.

Мср 40:29; Лев 2:1-16; 6:14-17; 23:9.

Ган – Төвратда ган гаты мөхүм зат хасапланяр. Ган диңе Худая дегишли болан дурмуш габы хасапланылды, шонуң үчин кимдир бири өлдүрилсе, шол ган акан топрак харам сайылды. Хайван өлдүриленде, онуң ганыны ере акдырыпдырлар. Хич киме ол гандан ичмәге я-да нахар тайярламага ругсат эдилмәндир. Гурбанлыклар хөдүрлененде, малларың ганы адамлары ве гурбанлык сыпаларыны мукаддес этмек үчин уланылыпдыр.

Гчк 4:10; 9:4; 37:26; Мср 29:21; Лев 1:5; 16:18-19; 17:10-11.

Гиргашлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири

Гчк 15:21.

Серет: Кенган.

Гитит – манысы белли дәл. Саз гуралларының бир гөрнүши болмагы әхтимал.

Зеб 8:1: 80:1; 83:1.

Гомора – Өли деңзиң демиргазыгындакы Иордан җүлгесинде ерлешйән бир шәхер. Халкының эден писликлери себәпли Гомора Содом шәхери билен бирликде Худай тарапындан вейран эдилди.

Гчк 19; Иса 1:9; Ер 23:14; Мат 10:15.

Гөгүң Шалыгы –

Серет: Худайың Шалыгы.

Гөк – бу асмандан-да ёкарда болуп, Худайың ве Онуң перишделериниң яшаян ерини аңлатмак үчин уланылыпдыр. Тәзе Әхтде Исаның гөкден гелендиги ве өлүмден диреленден соң, ене гөге гөтерилендиги, шейле хем Хөкүм гүни Онуң ене гелҗекдиги айдыляр. Ким Иса ынанян болса, Онуң билен биле гөге гөтерилер. Аянлык китабында тәзе гөгүң ве тәзе ериң шекили суратландырыляр.

Гчк 1:30; 21:17; Еш 5:14; 1Пат 8:27,30; Зеб 52:3; Мар 11:25; Ёх 6:41-51; 2Кор 5:1,2; Фил 3:14,20; 1Сал 4:16; 2Сал 1:7-8; Айн 21:1-4.

Гөргүр –

Серет: Пыгамбер.

Гөрнүш – кимдир бирине башгалара етирмек үчин берилйән хабар. Худайдан гелен гөрнүшлер Көне Әхтде, эсасан хем Пыгамберлик китапларында беян эдилйәр. «Гөрнүш» ве «аянлык» сөзлериниң манысы бири-бирине өрән якын.

Чөл 12:6; Рес 10:9-16.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Греклер – Исгендер Зүлкарнейниң ве онуң гошунының басып алан чәклеринде яшаян халкларың хеммеси диен ялы грек медениетини ве дилини кабул эдипдирлер. Шонуң үчин-де, Иса Месихиң дөврүнде яшан яхудылар арамей дилинде дәл-де, грек дилинде гүрлешйәрдилер. Грек медениети оларың дүнйәгарайшына ве пикирлерине гүйчли тәсирини етирйәрди. Шоңа гөрә-де, Тәзе Әхтиң китаплары грек дилинде языландыр.

Гурбанлык сыпасы –

Серет: Сыпа.

Гурбанлыклар – Көне Әхтде беян эдилен эсасы гурбанлыклар шулардыр: Якма гурбанлыгы; Саламатлык гурбанлыгы; Гүнә гурбанлыгы; Язык гурбанлыгы. Гурбанлыклар барадакы маглуматлары бу сөзлүкде оларың херсиниң адының ашагындан окап билерсиңиз.

Гурсакча – бу баш руханы тарапындан гейлип, эфодың үстүнден багланыпдыр. Гурсакчаның йүзүне Ысрайылың он ики тиресиниң хер бири үчин он ики саны гымматбаха даш тикилипдир. Онуң ичинде кераматлы сайылан ики зат, Урым ве Туммым болупдыр.

Мср 28:4-30

Серет: Эфот; Урым ве Туммым.

Гүнә гурбанлыгы – бир адам я-да тутуш халк Реббиң берен буйрукларыны төтәнден бозанда, шу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәлеринден саплапдыр.

Лев 4:2-35.

Гүнәден сапланма гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) онуна белленилипдир. Бу Сурнай байрамындан соң гүйзде болупдыр. Шол гүн адамлар ишлемән, дынч алыпдырлар ве агыз бекләпдирлер. Руханылар өзлерини ве халкы эден гүнәлеринден сапламак үчин, шейле хем Мукаддес чадыры ве гурбанлык сыпасыны тәмизлемек үчин белленилен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер. Бу йылың довамында иң мөхүм байрам болупдыр.

Лев 16.

Гырнак аял – бу гырнак я-да есир алнан аял болупдыр. Онуң машгалада дереҗеси хемишелик экен, белли бир хукугы болупдыр, эмма хоҗайынының аялы билен деңхукуклы болмандыр.

Гчк 22:24; 2Шам 5:13; 1Пат 11:3.

Гызыл деңиз – Көне Әхтде бу ат Гызыл деңиз дийлип терҗиме эдилйәр, ол сөзме-сөз «Ям суф» болуп, «Гамыш деңзи» диймеги аңладяр. Кәбир алымлар «Ям суф» Мүсүр билен Ысрайылың арасында ерлешйән бир айлагы аңладяр дийип пикир эдйәрлер.

Мср 10:19.

Х

Х

1. Хача чүйлемек
2. Халасгәр
3. Хантагта
4. Хасыл байрамы
5. Хеләкчилик ери
6. Хепдәниң биринҗи гүни
7. Хермон дагы
8. Хетлер
9. Хигаён
10. Хирод
11. Хивилер
12. Хореп
13. Хорылар
14. Хоссар
15. Хош хабар
16. Хошбой ыслы гамыш
17. Хошея пыгамбер
18. Хов эне
19. Хөдүр чөреги
20. Худай
21. Худайың Гузусы
22. Худайың Оглы
23. Худайың Шалыгы
24. Хызмат этмек

Хача чүйлемек – Рим империясында элхенч җенаят эденлери хача чүйләп, олара өлүм җезасыны бермеклик адат болупдыр. Ол ерде эсгерлер ол адамы хача чүйләпдирлер я-да йүп билен хача баглапдырлар. Соңра хачы дикләпдирлер ве ол адам деми гутарып өлйәнчә, шол хачда дурупдыр. Хачда чүйленип өлдүрилмек улы масгарачылык хасапланыпдыр.

Мат 27; Мар 15; Лук 23; Ёх 19.

Халасгәр – Көне Әхтде Худай Халасгәрдир, себәби Ол Өз халкыны душманларындан халас этди. Пыгамберлери аркалы геплемек билен, Худай Өзүни Халасгәр дийип атландыряр. Еврейче «Ешува» диен ат «Реб – Халасгәр» диймеги аңладяр. Ешува ве Иса диен ики адың еврейче язылышы «Ехошува» диен сөзден гелип чыкяр. Юсуба гөрнен перишде Исаның Өз халкыны гүнәлеринден халас этҗекдигини хабар берйәр. Исаның доглан гиҗеси Җебрайыл перишде «Сизиң үчин Халасгәр догулды» дийип җар эдйәр.

Иша 43:3; Мат 1:21; Лук 2:11.

Хантагта – Реббе хөдүр эдилен чөреклери гоймак үчин йөрите ясалан тагта. Хантагта агачдан ясалып, сап алтына гапланыпдыр. Ол Мукаддес чадырың ичинде, соңрак Иерусалимдәки ыбадатханада гойлупдыр.

Мср 25:23-30, 26:35.

Серет: Хөдүр чөреги.

Хасыл байрамы – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айда, ягны Тишри айында (муңа Этаным айы хем дийлипдир) эдил Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленипдир. Тишри айы гүйз паслында болупдыр. Бу Чатма байрамының бир бөлеги болуп, Көне Әхтде ики гезек габат гелйәр.

Мср 23:16; 34:22.

Серет: Чатма байрамы.

Хеләкчилик ери –

Серет: Өлүлер дүнйәси.

Эйп 26:6; 28:22; 31:12; Зеб 87:12.

Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүни.

Хермон дагы – Ысрайыл топрагында иң бейик даг болуп, юрдуң демиргазыгында ерлешипдир.

Хетлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Б. э. өң 1200‑нҗи йылда оларың улы империясы болупдыр, хәзирки Түркийәниң бир бөлеги болупдыр.

Серет: Кенган.

Гчк 10:15.

Хигаён – бу саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 9:17.

Хирод – Тәзе Әхтде Хирод дийлип атландырылян дөрт адам бар:

1. Иса доглан вагты Яхуданың патышасы болан, Бейик Хирод дийлип атландырылан патыша. Иса бәбеккә Оны өлдүрмәге сынанышан хем шолды (Мат 2:1-22; Лук 1:5).

2. Иса вагыз эден ве гудратлар гөркезен дөври Җелиледе патыша болан Хирод Антип. Доганының аялы Хиродия өйленен ве Яхя чүмдүриҗиниң келлесини чапмагы буйран хем шолды. Яхудылар Исаны хача чүйлемезден өң, шу Хирод тарапындан тутуп гетирйәрлер. (Мар 6:14-29; Лук 23:6-12).

3. Патыша Хирод Агрип биринҗи, ирки йыгнакда Исаның ызына эеренлери ызарлан адам. Ол Яхяның доганы Якубы өлдүрдйәр (Рес 12:1-23).

4. Патыша Хирод Агрип Икинҗи, Павлус император тарапындан хөкүм эдилмеги үчин Риме иберилмезден өң, оны өз ягдайы билен танышдыряр (Рес 25:13–26:2; 26:19, 27-32).

Хивилер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар юрдуң меркезинде яшапдырлар.

Гчк 10:17; Мср 3:17; 13:5.

Серет: Кенган.

Хореп –

Серет: Синай.

Хорылар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири.

Гчк 14:6; 36:20-30; Кан 2:21-22.

Серет: Кенган.

Хоссар – гадымы Ысрайылда хоссарың дүрли җогапкәрчилиги болупдыр. Онуң гарындашы өлдүриленде, гандардан хун алыпдыр. Машгалада мирас галар ялы, оңа сатылан эмләги ызына сатын алмага ругсат эдилипдир.

Чөл 35:12-27; Рут 4:1-8; Эйп 19:25;

Хош хабар – Тәзе Әхтде бу сөз Исаның өлүми ве Онуң өлүмден дирелмеги аркалы Худайың Шалыгының беркарар боландыгы, Оңа ынанянларың халас эдилендиги барадакы хабар.

Мат 4:23; Мар 1:15; Рим 1:16; 1Кор 15:1-11; Гал 1:11.

Хошбой ыслы гамыш – атырлар ве яглар алмак үчин уланылан гамшың бир гөрнүши.

Мср 30:23; Наг 4:14; Иша 43:24; Йрм 6:20; Эзк 27:19.

Хошея пыгамбер –

Серет: Хош 1; Рим 9:25.

Хов эне – Хов әхли адамзадың энеси болупдыр, онуң ады еврейче «яшайыш» диймеги аңладыпдыр.

Гчк 3:20.

Хөдүр чөреги – чадырда, соңра ыбадатханада хантагтаның үстүнде гойлан он ики саны петир чөреги. Чөреклер хантагтада бир хепделәп галдырылыпдыр. Соңра тәзе он ики чөрек билен чалшырылыпдыр. Хантагтадан айрылан бу чөреклери диңе руханылара иймәге ругсат эдилипдир.

Лев 24:5-9; 1Шам 21:4

Серет: Мукаддес отаг.

Худай – гөги ве ери, ягны тутуш әлем-җаханы ярадан Худайдыр. Худай башга-да энчеме атлар билен атландырылыпдыр, эмма оларың хеммеси шол бир Худайы аңладыпдыр: Реб, Бейик Худай, Хөкмүрован Реб, Мукаддес.

Серет: Реб.

Худайың Гузусы – Яхя чүмдүриҗи Иса Месихи Худайың Гузусы дийип атландыряр. Яхудыларың урп-адатларына гөрә, Худай оларың гүнәлерини багышламагы үчин, олар җанлы союп, Худая гурбанлык берипдирлер. Бу гурбанлык аркалы олар Худайың назарында пәк сайылыпдыр. Яхя, белки, бу гурбанлыгы гөз өңүнде тутуп, Исаны шейле атландырандыр. Белки-де, Оны Песах гузусы өйдүп пикир эдендир. Песах байрамында ысрайыллар җанлы союп, өзлериниң новбахар огулларының шол җанлының ганы аркалы өлүм перишдесиниң элинден халас боландыкларыны ятлапдырлар. Аянлык китабының 5‑нҗи бабында беян эдилен гөрнүшде Месих Гузы хөкмүнде суратландырыляр.

Ёх 1:29, 36; Лев 4:32; Мср 12:21-27.

Серет: Гүнә гурбанлыгы; Песах байрамы.

Худайың Оглы – Көне Әхтде «Худайың Оглы» патышалар үчин, иң мөхүм патыша болан Давут пыгамбер үчин уланылыпдыр. Реб Давудың оглуның хемишелик шалык сүрҗекдигини ве Худай билен ата-огул гатнашыгының болҗакдыгыны сөз берйәр. Бу огул яхудылар тарапындан Месих дийлип атландырылыпдыр. Шейлеликде, Тәзе Әхтде бу атлар, ягны Худайың Оглы ве Месих, икиси хем диңе Иса үчин уланыляр. Буларың икиси хем Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан Сайланып-сечилен диймеги аңладяр, Худай билен Исаның деңхукуклы гатнашыгы бар.

Серет: Месих.

Худайың Шалыгы – Матта тарапындан Худайың Шалыгына «Гөгүң Шалыгы» хем дийилйәр. Иса Месих бу дүнйә геленде, адамларың Худай билен тәзе арагатнашыкда яшамагына ёл ачмак аркалы Худайың Шалыгыны беркарар этди. Худайың Шалыгының адамлары Иса ынанян ве табын болян адамларды. Иса Месих доланып геленде, Худайың Шалыгы долы тамам болар ве бу әхли адамлара айдың аян болар.

Мат 19:24; Лук 13:29; Ёх 3:3-5; Рим 14:17.

Хызмат этмек – Мукаддес Китапда бу сөз диңе бир хоҗайынларына хызмат эдйән адамлары дәл-де, эйсем Худая хызмат эдйән Онуң адамларыны хем аңладыпдыр. Иса ынанянлар Хош Хабары вагыз эдип ве бейлеки месихилере ягшылык эдип, оларың мәтәчликлерине көмек этмек билен Оңа хызмат эдйәрлер.

Чөл 16:8-9; Кан 6:13; Еш 23:7,16; 24:24.

Серет: Сежде этмек.

И

И

1. Иблис
2. Ичги садакасы
3. Ички гала
4. Император
5. Инҗил
6. Иң мукаддес отаг
7. Иордан дерясы
8. Иса
9. Ишая пыгамбер
10. Иерусалим

Иблис –

Серет: Шейтан.

Ичги садакасы – гурбанлык сыпасының үстүне шерап, кәте яг гуймак билен Худая хөдүр эдилипдир.

Гчк 35:14; Лев 23:13.

Ички гала – диварлар билен өртүлен галаның ичиндәки беркитме. Бу шәхериң иң бейик ери болупдыр.

1Пат 16:18; 2Пат 15:25; Ер 30:18.

Император – Рим империясының патышасы. Тәзе Әхтде үч император ятланяр:

1. Император Август, ол Октавиян дийлип хем атландырылярды (б. э. өң 27‑нҗи йылдан б. э. 14‑нҗи йылына ченли). Иса догланда, ол императорды (Лук 2:1).

2. Император Тибериюс (б. э. 14-37 йй). Иса вагыз эден ве өлүп-дирелен дөври ол императорды (Лук 3:1; Ёха 19:12).

3. Император Клавдий (б. э. 41-54 йй). Ол яхудылары Римден ковуп чыкарды (Рес 18:1-4).

Инҗил – Тәзе Әхт.

Иң мукаддес отаг – Мукаддес чадырың иң ички отагы, соңрак бу ыбадатханада Әхт сандыгының сакланан ери болупдыр. («Мукаддес чадыр» ве «Ыбадатхана» сөзлериниң ашагында берлен суратлара середиң.) Сүлейманың гуран ыбадатханасында бу ички отаг дийлип атландырылды ве ол ерде керупларың шекили хем болупдыр. Ички отаг дашкы отагдан улы туты аркалы бөлүнипдир. Кануна гөрә, диңе баш рухана ички отага гирмәге ругсат берлипдир, ол хем диңе йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни гирип билипдир.

Мср 26:33; Лев 16:1-2; 1Пат 6:16-30.

1628‑нҗи сахыпадакы сурата серет.

Серет: Гүнәден сапланма гүни; Керуп; Мукаддес отаг; Мукаддес өй; Туты; Ыбадатхана.

Иордан дерясы – Җелиле көли билен Өли деңзиң арасындан акян деря. Гүндогарда Ысрайыл юрдуның арачәги хөкмүнде уланылыпдыр. Ысрайыллар Кенгана гирмезден өң бу дерядан гечипдирлер.

Еш 2:1.

Карта серет

Серет: Җелиле.

Иса – Исаның еврейче ады «Ешува» болуп, ол «Реб халас эдйәр» диймеги аңладяр. I асырда бу ат яхудылар үчин йөргүнли ат болупдыр.

Ишая пыгамбер – Ишая пыгамбер Яхуда патышалары Узыяның, Ётамың, Ахазың ве Хизкияның дөврүнде пыгамберлик эдипдир. Ол б. э. өң VIII асырда яшап гечди. Ишая билимли адам болупдыр, ол патышаның маслахатчысы хөкмүнде өмрүни Иерусалимде гечирипдир. Бу дөвүрде Ысрайыл патышалыгы Ассырия империясы тарапындан басылып алнып, Яхуда патышалыгы болса хемише ховп астында болупдыр. Ишаяның пыгамберликлериниң аглабасы Худайың Өз халкыны халас эдйәндиги барададыр, эмма шол бир вагтың өзүнде ол ысрайыллара пислик эдйәнлери, адалатсызлары ве бута чокунянлары Худайың хөкүм этҗекдигини дуйдурыпдыр. Ишая даш-төверегинде болуп гечйән вакалара дегишли гөрнүшлер гөрүпдир, шейле хем ол гелҗекде болҗак затлары гөрнүш аркалы өңден гөрүпдир, эсасан хем эҗир чекмек билен Худайың халкыны халас этҗек Гул барадакы гөрнүши гөрүпдир. Тәзе Әхтде бу пыгамберликлер Иса Месихде амала ашмак билен айдың әшгәр боляр.

2Пат 19-20; Иша 1, 6; Мат 4:14; 8:17; 12:17; Ёх 12:38-41; Рес 8:28-35.

Иерусалим – Иерусалим Давут пыгамбер билен Сүлейман пыгамбериң хөкүмдарлык эден дөврүнде Ысрайылың пайтагты болупдыр. Сүлейманың өлүминден соңра бу Яхуда патышалыгының пайтагты болупдыр. Бу шәхер Сион ады билен хем тутулыпдыр.

2Шам 5:6-15; 2ЙЙ 9:25; 2ЙЙ 11:5-17; Зеб 68:36.

Җ

Җ

1. Җебрайыл перишде
2. Җелиле
3. Җеннет
4. Җул гейинмек

Җебрайыл перишде – адамзада Худайың хабарыны гетирйән перишде. Көне Әхтде ол Даныел пыгамбере гөрнүп, оңа Худайдан гелен гөрнүшлери дүшүндирйәр. Тәзе Әхтде ол Зекаря гөрнүп, Яхяның догулҗакдыгыны, шейле-де Меръеме гөрнүп, Иса Месихиң догулҗакдыгыны хабар берйәр.

Дан 8:14-19; 9:19-21; Лук 1:19,26.

Җелиле – Ысрайыл юрдуның демиргазык этрабы.

Мат 2:22; Иша 9:1.

Җеннет – грекче бу сөз «овадан баг» диймеги аңладяр. Тәзе Әхтде бу сөз Иса ынанянларың өлүмден соң гидйән аҗайып ерини аңладяр.

Лук 23:43; Айн 2:7.

Җул гейинмек – гадымы Ысрайылда адамлар эден гүнәсине тоба эдйәндиклерини гөркезенлеринде я-да кимдир бириниң ясыны тутанларында, җул гейнипдирлер ве күлүң үстүнде отурыпдырлар я-да депелеринден күл сепеләпдирлер. Умуман бу гам-гуссаны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2Шам 3:31; Нех 9:1; Мат 11:21.

К

К

1. Канун
2. Канун китабы
3. Кемош
4. Кенган
5. Кенганлар
6. Керуп
7. Кесетлер
8. Кейнлер
9. Кәкилик оты
10. Көне Әхт
11. Күл үстүнде отурмак

Канун – Төврадың бәш китабы: муңа сежде, мукаддес өй, байрамлар, гурбанлыклар ве садакалар дегишли болуп, иң эсасы хем Худайың халкы хөкмүнде ысрайылларың нәхили яшамалыдыкларына дегишли Худайың берен канунларындан ыбарат. Бу көпленч Мусаның кануны (Еш 8:29) я-да Мукаддес канун (Мат 23:23) дийлип атландырылыпдыр. Кануның эсасы бөлеги Он табшырыкдыр (Мср 20:1-17; Кан 5:6-21).

Серет: Канун китабы; Төврат.

Канун китабы – муңа Реббиң берен канунларындан ыбарат болан Канун таглыматы китабының бир бөлеги я-да Төврадың бәш китабы дегишлидир.

Кан 30:9-10; Еш 1:8; Гал 3:10.

Серет: Төврат.

Кемош – Мовапларың худайы.

1Пат 11:7, 33; Йрм 48:13,46.

Серет: Моваплар.

Кенган – Нухуң агтыкларының бириниң ады. Онуң несиллери болан кенганлар Ортаер деңзи билен Иордан дерясының аралыгында орнашыпдырлар, шонуң үчин ол ере Кенган ады берлипдир. Соңра олар ысрайыллар тарапындан басылып алныпдыр.

Гчк 9:18; 12:5; Мср 6:4; Еш 5:12.

Кенганлар – кенганың илаты гарышык болуп, финикиялылара якын болупдыр. Кәвагт бу сөз ол ерде яшан әхли тирелери аңладып, умумы уланылыпдыр, кәте диңе бир тирәни гөркезмек үчин уланылыпдыр. Соңра олар Кенганы басып алан ысрайыллар тарапындан өлдүрилипдир, дири галанлары-да ковлуп чыкарылыпдыр.

Гчк 12:6; 15:18-21; Еш 16:10.

Керуп – ганатлы перишделер. Олар Эрем багында яшайыш дарагтыны горапдырлар. Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң гөрен гөрнүшинде керуплар Худайың тагтының депесинде ерлешипдир. Әхт сандыгының үстүнде ганатларыны гапагың үстүне яйып отуран ики саны керубың алтындан ясалан кешби бар.

Гчк 3:24; Мср 25:18-22.

Серет: Әхт сандыгы; Перишде; Серафлар.

Кесетлер – илки Месопотамиядакы дүзлүкде, соңра Бабыл шәхеринде яшан тире. Кесетлер ол ердәки яшан тирелериниң арасында иң гүйчли тире болупдыр ве шонуң үчин оларың ады көпленч тутуш бабыллылары аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Эзр 5:12; Иша 47:1.

Серет: Бабыл.

Кейнлер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдунда яшан халкларың бири.

Гчк 15:19; 4:11; 1Шам 15:6; 27:10; 1ЙЙ 2:55.

Серет: Кенган.

Кәкилик оты – якымлы ыслы өсүмлик. Руханы бир богдак кәкилик отуны сува я-да гана батырып, тәмизлемек үчин адамларың я-да бейлеки затларың үстүне сепипдир.

Лев 14:4,6; Зеб 50:9.

Серет: Мурдар; Тәмиз.

Көне Әхт – ол Төвратдан, Зебурдан, Тарыхы, Даналык ве Пыгамберлик китапларындан ыбарат. Бу китаплар Иса Месих гелмезден өң язылыпдыр, оларың кәбиринде Онуң гелҗекдиги барадакы пыгамберликлер бар.

Серет: Пыгамберлик этмек; Тәзе Әхт; Төврат; Зебур.

Күл үстүнде отурмак –

Серет: Җул гейинмек.

Л

Л

1. Ладан
2. Левилер
3. Лира
4. Ливан
5. Ливятан
6. Лолы
7. Лут

Ладан – гырымсы агаҗың гүр япрагындан чыкян шире. Шире гатаяр ве якымлы ыслы шепбик хөкмүнде сатыляр, оны оврадып, ондан дерман ясаярлар.

Гчк 37:25; 43:11.

Левилер – Левилер Якубың оглы Левиниң несиллеридир. Леви тиреси үч уруга бөлүнипдир: Гершоның, Кохадың ве Мерарының несиллери. Мусаның дөврүнде Худай леви тиресинден болан Харун пыгамбериң несиллерини руханылыга сайлапдыр; бейлеки левилериң әхлисини Мукаддес чадырда хызмат эдип, руханылара көмеклешмәге белләпдир. Диңе шу тирәниң өзбашдак мүлк ери болмандыр, себәби оларың везипеси Мукаддес чадырда, соңра ыбадатханада хызмат этмек болупдыр. Шонуң үчин булара мүлк ер бейлеки тирелерден бөлүнип берлипдир.

Мср 6:25; 38:21; Лев 25:32ф; Чөл 3:6.

Серет: Руханы.

Лира – Ысрайылда ве онуң даш-төверегиндәки үлкелерде уланылан киришли саз гуралы. Ол улы гөврүмли арфа меңзеш болупдыр.

Гчк 4:21; 1Шам 16:15-23; Зеб 70:22.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ливан – Ысрайылың демиргазык арачәгинде ерлешйән даглык юрт, ол кедр токайлыгы билен мешхур болупдыр. Сүлейман патыша Иерусалимде көшгүни ве ыбадатхананы Ливаның кедр хем бейлеки агачларындан гурупдыр.

1Пат 5:6-10; Эзр 3:7; Иша 60:13.

Ливятан –

Серет: Аждарха.

Лолы – газанч үчин тенини сатян аял.

Сүл 9:3; Хош 4:14; Як 2:25; 1Кор 6:15,16.

Лут – Ыбрайым пыгамбериң доганының оглы. Ол овнуклы-ирили маллары ве чадырлары билен Содом галасының төверегиндәки дереде месген тутупдыр. Соңра Реб Содом билен Гомора шәхерлериниң икисини вейран эдипдир, йөне перишделер Луты машгаласы билен биле халас эдипдирлер. Лут мовапларың ве аммонларың атасыды, соңра онуң несиллери Ысрайылың душманы болупдырлар.

Гчк 12:4–14:16; 19:1-36; 2Пет 2:7,8.

М

М

1. Мадай
2. Манна
3. Маскил
4. Меҗлис
5. Меръем
6. Месх ягы
7. Месих
8. Месопотамия
9. Мейлетин садака
10. Мезмур
11. Мәликсадык
12. Мидянлар
13. Микайыл
14. Миктам
15. Миллетлер
16. Милло
17. Мирас
18. Молек
19. Моваплар
20. Мукаддес
21. Мукаддес чадыр
22. Мукаддес чөрек
23. Мукаддес даг
24. Мукаддес отаг
25. Мукаддес өй
26. Мукаддес Рух
27. Мурдар
28. Муса пыгамбер
29. Мут лабен
30. Мүр
31. Мүрзе

Мадай – хәзирки гүнбатар-демиргазык Эйранда ерлешйән гүйчли патышалык. Парс империясында мадайлар парслар билен биле бир патышалыкда гуллук эдипдирлер. Шонуң үчин оларың канунларына «Медес ве парс канунлары» дийлипдир.

2Пат 17:6; Эст 1:19; Дан 6:8,12,15; Рес 2:9.

Серет: Парс империясы.

Манна – Ысрайыллар Синай чөлүнде азашып йөркәлер, Худай тарапындан асмандан яган иймит.

Мср 16:31-35; Чөл 11:6; Зеб 77:24; Ёх 6:31-58.

Маскил – Зебур китабында бир айдымың гөрнүши. Олар бирнәче максатлар үчин язылыпдыр: гудратлы ишлери үчин Худайы шөхратландырмак; халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы гынанҗына яс тутмак; шейле хем алкыш айтмак ве ялбармак үчин.

Зеб 31; 41; 52; 89; 142.

Серет: Мезмур; Зебур.

Меҗлис – Мукаддес Китапда бирнәче меҗлис агзалып гечилйәр. Оларың икиси иң мөхүмидир:

1. Худайың меҗлиси.

2. Яхудыларың меҗлиси. Худайың меҗлисине перишделер ве гөгүң башга ылахы барлыклары йыгнанярлар. Яхудыларың меҗлисине иң мөхүм яхуды адамларындан етмиш бириси дегишли болупдыр. Оларың арасында фарисейлер ве саддукейлер болуп, Баш руханы меҗлисе баштутанлык эдипдир. Римлилериң хөкүмдарлыгы астында меҗлисиң раят ве җенаят ишлерине гарамага ыгтыяры болупдыр, йөне хич кими хөкүм этмәге хукугы болмандыр.

Эйп 15:8; Зеб 81:1; 88:6: Мар 14:53-65; Рес 4:1-22.

Меръем – Тәзе Әхтде Меръем атлы бирнәче аял бар:

1. Исаның эҗеси Меръем.

2. Магдалалы Меръем. Иса Магдалалы Меръемден еди саны эрбет рухы чыкарды ве Меръем Исаның ызына эериҗилериң бири болды (Мат 27:55-56; Мар 16:9; Лук 8:2; Ёх 20:1-2; 11-18 ве бейлеки бөлеклер).

3. Бейтаниядакы Меръем. Ол Марта билен Лазарың доганыды. Ол Исаның аягуҗунда отурып, Онуң өвүтлерини диңледи (Лук 10:38-42; Ёх 11:1-5; 12:1-7).

4. Якуп билен Юсубың эҗеси Меръем. Бу Меръем Клеопасың аялы Меръем болмагы ахмал, йөне бу анык дәл (Мат 27:56; Мар 15:40; 16:1; Лук 24:10).

5. Ёханнаның (оңа Марк хем дийипдирлер) эҗеси Меръем. Бу Меръемиң Иерусалимде өйи болупдыр ве Иса шәгиртлери билен ол ерде душушыпдыр (Рес 12:12).

Месх ягы – кимдир бириниң Реббе багыш эдилендигиниң я-да мукаддес эдилендигиниң нышаны хөкмүнде онуң депесине яг гуйлупдыр я-да сепилипдир.

Мср 25:6.

Серет: Яг гуймак, Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Месих – бу ат «депесинден яг гуйлан адамы» аңладыпдыр. Көне Әхтде кимдир бириниң депесинден яг гуймак онуң руханы я-да патыша хөкмүнде Худай тарапындан айратын сайланандыгының нышаны болупдыр. Месих диен ат яхудылар тарапындан уланылып башланыпдыр ве олар муны Худайың олара ибермеги вада берен Патышасының ады үчин уланыпдырлар. Бу Патыша хемишелик хөкүм сүрмелиди ве Ысрайылы душманларындан халас этмелиди. Иса ынанянлар ве Оңа эерйәнлер Исаның Месихдигине, Онуң әхли адамлары халас эдип, Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан сайланып иберилендигине ынанярлар. Грекче Месих сөзи «Христос» диймекдир.

Мат 1:1; Мар 8: 27-29; Лук 2:11; Ёх 20:31; Рес 18:28.

Серет: Худайың оглы; Яг гуймак.

Месопотамия – гадымы дөвүрде Евфрат дерясының гүнбатарындан Тигрис дерясының гүндогарына ченли болан аралык Месопотамия дийлип атландырылыпдыр. Бабыллылар ве ассыриялылар билен бирликде көп гадымы медениетлер бу ерде башланыпдыр.

Гчк 24:10; 25:20; Рес 2:9; 7:2.

Мейлетин садака – бу дүрли себәплер үчин Худая гетирилен дүрли гөрнүшли садакалар болупдыр. Меселем, адамлар мейлетин яг, якымлы ыслы түтетги, гейим-геҗим, агач, күмүш ве Мукаддес чадырың гурлушыгы үчин бейлеки затлары гетирипдирлер (Мср 35:20-29). Эмма шахсы себәплер үчин гурбанлык я-да садака ислендик гөрнүшде мейлетин берипдирлер.

Мср 35:29; 36:3; Лев 7:16.

Мезмур – Зебур китабында айдымың бир гөрнүши. Бирнәче максатлар үчин: Худайы шөхратландырмак үчин, халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы эҗир чекмелерине яс тутмак үчин, патышаны беллемек, Худая миннетдарлык билдирмек, ыбадатхана баряркаң шатланып айдым айтмак; Худая ялбарып дога-дилег этмек үчин язылан айдымлардыр. Бу айдымлар Зебур китабында топланандыр. Исаның ызына эерйәнлер бир ере үйшенлеринде, мезмур айдыпдырлар.

Зеб 5:1; 18:1; Эфе 5:19; Кол 3:16.

Серет: Зебур.

Мәликсадык – Иерусалимиң гадымы патышасы ве руханысы. Онуң ады «догрулык патышасы» диймеги аңладяр. Көне Әхтде Мәликсадык Ыбрайым пыгамбере душяр ве оңа пата берйәр (Гчк 14:17-20). 109-нҗы мезмурда Мәликсадык «мүдимилик руханы» дийлип атландырыляр ве Еврейлере хат китабының 5‑нҗи бабының 6-нҗы аядында Иса «Мәликсадык дереҗесиндәки» руханы хөкмүнде танышдырыляр. Иса Худайың сагында отурян мүдимилик Баш Руханыдыр ве Ол месихилер үчин төвелла эдйәр.

Мидянлар – Ыбрайым пыгамбериң оглы Мидяның несиллери (Гчк 25:1,2). Муса өмрүни Мидян юрдунда гечирипдир, Мидян Синай ярым адасының бир бөлеги болмагы ахмал. Сердарлар дөврүнде мидянлар ысрайылларың эсасы душманы болупдыр. «Мидянлар» ве «Ысмайыллар» диен сөзлер кәте чалшырылып уланылыпдыр (Гчк 37:25-29).

Гчк 25:1,2; 37:25-29.

Серет: Ысмайыл пыгамбер.

Микайыл – хер миллетиң өзүниң сердар перишдеси болупдыр диен пикир бар, оларың херекетлери өз миллети билен баглы болупдыр. Бу барада илкинҗи гезек Даныел пыгамбериң китабында парс ве грек сердарларының перишдеси, шейле хем Ысрайылың сердары Микайыл перишде барада айдыляр.

Дан 10:13,20; 12:1.

Миктам – Зебур китабында габат гелйән айдымың гөрнүши.

Зеб 15:1.

Миллетлер – Мукаддес Китапда бу адатча яхуды дәл миллетлери аңладыпдыр. Ысрайыл халкы Худай тарапындан Онуң халкы болмак үчин сайланыпдыр, эмма Худай әхли миллетлериң халкларының халас болмагыны ве оларың хем Өз халкы болмагыны исләпдир.

Лев 26:12; Эфе 2:11-13.

Милло – топрак билен долдурылан җайрык я-да бошлук ер. Кәте бу сөз галаның диварына чыкмак үчин гурлан япгыды аңладыпдыр.

2Шам 5:9.

Мирас – тутуш Кенган юрды Худай тарапындан ысрайыллара мүдимилик мирас хөкмүнде сөз берлипдир. Ешуваның дөврүнде ер биҗе боюнча Ысрайылың он ики тиресине пайланып берлипдир, шейлеликде, хер тирәниң өз ери болупдыр ве мирас хөкмүнде несилден несле гечипдир. Муңа гарамаздан, ысрайыл халкы Худайың Өз «мирасы» хөкмүнде суратландырылыпдыр. Ине, шонуң үчин Худай билен ысрайыл халкының арасындакы әхте гөрә, Ол диңе оларың Худайы болупдыр, олар болса Онуң халкы болупдыр. Ким Иса ынанян болса, онуң мирасы Худайың Шалыгыдыр ве бакы яшайышдыр.

Мср 32:13; Еш 13:6-8; Зеб 33:12; Як 2:5.

Молек – аммонларың эсасы худайы. Адамлар кәте өз чагаларыны Молек худайына гурбанлык бермек билен оңа сежде эдипдирлер. Худайың кануны бу адаты өрән язгарса-да, бир гезек хатда ысрайыл халкы-да Иерусалимиң голайындакы Хинном җүлгесинде огул-гызларыны Молек худайына хөдүр этди.

Лев 18:21; 20:2-5; 1Пат 11:7; Ер 32:35.

Моваплар – Ыбрайым пыгамбериң егени Лутуң несиллери. Олар Өли деңзиң гүндогарындакы Мовап юрдунда яшапдырлар. Моваплар өзлериниң эсасы худайы хөкмүнде Кемоша сежде эдипдирлер. Оларың геплешик дили еврей дилине дегишли болупдыр. Олар Ысрайылың душманы болупдырлар ве көпленч Ысрайылың пыгамберлери тарапындан паш эдилипдирлер. Муңа гарамаздан, Рут ак йүрекли моваплы аял болупдыр. Бабыллылар моваплары дерби-дагын эдипдирлер.

Иша 15-16; Ер 49; Зеп 2:8-11.

Мукаддес – Төвратда «мукаддес» адаты максатлар үчин дәл-де, Худайың максатлары үчин айры гойлан диймеги аңладяр. Бу руханылара я-да ысрайыл халкына, я-да Мукаддес чадыр ве гурбанлык сыпасы ялы затлара дегишлидир. Мукаддес эдилен адамлар я-да затлар пәк сакланылмалыды. Мукаддес Китапда мукаддес адамларың пәклигине оларың ахлак хәсиетлери хем дегишли болупдыр: «Өзүңизи чагыран Худайың мукаддес болшы ялы, сиз хем әхли эдйән ишлериңизде мукаддес болуң» (1Пет 1:15).

Мср 3:5; 16:23; 19:6; 25:8; Иша 6:3.

Мукаддес чадыр – Мукаддес чадыр Әхт сыпасыны ве ыбадат үчин бейлеки энҗамлары ерлешдирмек үчин гурлан чадырдыр. Тутуш гурлуша Мукаддес чадыр дийлипдир (1622‑нҗи ве 1628‑нҗи сахыпадакы суратлара серет). Мукаддес чадырың ичинде ики отаг болупдыр: мукаддес отаг ве иң мукаддес отаг. Чадыр гечиниң йүңүнден эдиленди ве онуң диварының ич тарапы овадан тутулар билен өртүленди. Онуң төвереги хаят билен гуршалып, дашына хаят айланыпдыр. Мукаддес чадыр билен онуң ховлусына Худайың мукаддес өйи дийлипдир. Ысрайыллар чарва адамлар болупдырлар, шонуң үчин олар гөченлеринде, чадыры сөкүп алып, өз янлары билен әкидипдирлер. Мукаддес чадыр Реббе йүз тутулян чадыр хөкмүнде хем белли болупдыр. Ховлуда Худая садакалар ве гурбанлыклар хөдүр этмек үчин гурбанлык сыпасы, шейле хем руханылар ювнар ялы сувдан долы бүрүнч леген дурупдыр. Өңки дөвүрдәки гөчме мукаддес чадыр Сүлейманың дөврүнде дашдан ве агачдан салнан ыбадатхана билен чалшырылыпдыр.

Мср 26:1-35

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Реббе йүз тутулян чадыр; Ыбадатхана. 1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Мукаддес чөрек –

Серет: Хөдүр чөреги.

Мукаддес даг – Иерусалимдәки даг, ол ерде ыбадатхана гурлупдыр ве сежде эдилипдир (адатча Сион дагы билен мешхур болупдыр).

Серет: Иерусалим; Сион.

Зеб 2:6; 14:1; 98:9; Иша 27:13; Ёл 2:1-2.

Мукаддес отаг – Мукаддес чадырдакы отаг, ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер. Мукаддес отагың ичинде якымлы ыслы гурбанлык сыпасы, чырадан, үстүнде хөдүр чөреклери болан хантагта барды. Бу отаг Иң мукаддес отагдан туты аркалы бөлүнипдир. Сүлейман чадыры ыбадатхана билен чалшанда, бу отаг дашкы отаг ады билен, Иң мукаддес отаг болса, ички отаг ады билен белли болупдыр.

Мср 26:30-34; 1Пат 6:14-18

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Ыбадатхана.

Мукаддес өй – бу ат Мукаддес чадыра ве онуң хаядына, соңрак болса ыбадатхана дегишлидир. Ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер.

Мср 25:8; 36:1; Лев 19:30; 1ЙЙ 22:19; Зеб 23:3.

Мукаддес Рух – Худайың Рухы болуп, Ол дүнйәде гудрат аркалы херекет эдйәр. Көне Әхтде Худайың Рухы адамлара инип, олар пыгамберлик эдипдирлер. Тәзе Әхтде Иса ынанянларың хеммеси Мукаддес Рухы кабул эдйәрлер.

Эйп 33:4; 1Шам 19:20; Рим 8:15.

Серет: Рух.

Мурдар – гадымы Ысрайылда эгер адам дини тайдан тәмиз болмаса, ол мурдар хасапланыпдыр. Левилер ве Чөлде китапларында нәхили адамың мурдар хасапланяндыгы беян эдилендир. Ысрайыллар Мукаддес өйде борчларыны ерине етирмәге башланларында, Худай олара бу ери мурдар этмезлиги буюрды. Иса адамы хакыкатдан нәмәниң мурдар эдйәндигини, ягны йүрекден чыкян эрбет пикирлериң ве херекетлериң мурдар эдйәндигини өвредйәр.

Лев 15:31; Эзк 5:11; Мат 15:11.

Серет: Тәмиз.

Муса пыгамбер – Ысрайыллар Мүсүрде гулчулыкда боланларында, Муса пыгамбер олара баш болмак үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ол Мүсүр патышасындан ысрайылларың гидип, чөлде Реббе ыбадат этмеклери үчин ругсат бермегини сораяр. Йөне фараон мунуң билен Реб диңе Мүсүр топрагына биртопар бетбагтчылыклар индеренден соң ылалашяр. Муса халка энчеме йыллап чөлде ёлбашчылык эдйәр, эмма сөз берлен Кенган юрдуны диңе узакдан гөрүп билйәр. Мукаддес Китабың илкинҗи бәш китабы Төврат хөкмүнде белли болуп, эсасан, Муса тарапындан языландыр.

Мут лабен – бу сөзүң манысы барада алымлар җеделлешйәрлер. Онуң «Лабениң өлүми» диен маныны аңладян болмагы мүмкин ве ол мезмурың нәме үчин языландыгының себәбини гөркезйәр. Белки, ол мезмурың нәдип айдым эдип айдыландыгыны я-да нәхили саз гуралында чалнандыгыны гөркезендир.

Зеб 9:1.

Мүр – мүр өсүмлиги гүр тикенли ве шахалы гырымсы агачдыр. Якымлы ыслы түтетги онуң шахаларындан алыняр ве ол гуранда гатаяр. Ол өрән гымматбаха түтетги болуп, атыр ясамак үчин яг билен гарыляр ве җеседи җайламага тайярламак үчин уланыляр. Мүрүң тагамы аҗы болупдыр. Бу агырыны еңиллешдирйәр дийип хем ынаныпдырлар. Бу хәсиетлериң, белки, эсгерлериң оны шераба гарып, Иса берендиклери билен баглы болмагы хем ахмал (Мар 15:23).

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Наг 5:5.

Мүрзе – мүрзәниң эсасы кәри ресминамаларың гөчүрмесини тайярламакдыр. Шейле хем олар хатлары, карарлары ве бейлеки ресминамалары языпдырлар, олар пайхаслы ве дүшүнҗели хасапланыпдыр. Мүрзелер язып билйәндиклери үчин, кәте малие язгыларыны хем саклапдырлар. Мүрзелер көпленч патыша билен якындан ишләнсоңлар, оларың кәбири ресминамаларың гөчүрмесини ерине етирмеклиги ве ёлбашчы болмаклыгы газаныпдыр. Исаның дөврүнде олар Төврат мугаллымлары хөкмүнде белли бир топары аңладыпдырлар.

2Пат 12:10; 25:9; Эст 8:9; Эзр 7:6,10,11,21; Ер 8:8.

Н

Н

1. Надан
2. Нард
3. Назыр
4. Нефиллер
5. Негеп чөли
6. Новбахар огул
7. Нух пыгамбер

Надан – Сүлейманың пәхимлери китабында надан адам барада көп гүррүң эдилйәр. Надан самсык дәл-де, эйсем Худайың халаян ёкары ахлак дурмушында яшамага пайхасы кемлик эдйән адамдыр.

Кан 32:6; Сүл 1:22; 7:7; 9:6.

Нард – нард өсүмлигиң сүммүли ве онуң көкүнден алынян ыслы ягы болупдыр. Нарддан ясалан хошбой ыслы яг өрән гыммат болупдыр, онуң бахасы бир йылың иш хакына барабар болупдыр.

Наг 1:11; Мар 14:3.

Назыр – назыр мукаддеслик дереҗесини алан хем-де сач-сакгалыны сырман, сачыны өсдүрип, шерап хем гүйчли ичгилери ичмекден сакланып, өзүни Реббе багыш этмеги вада берен адам болупдыр. Бир гудрат аркалы өзүниң я-да Шимшон ялы эҗесиниң вадасы аркалы адам назыр болупдыр. Соңы билен шейле адам өзүни Худая багыш этмек вадасы аркалы айратын дереҗә эе болупдыр.

13:5,7; 16:17 Амо 2:11.

Нефиллер – Нефиллер өрән узын ве гүйчли адамлар болупдырлар, олар Гелип чыкыш китабының 6-нҗы бабында ылахы барлыкларың ве ынсан гызларының несиллери хөкмүнде ятланып гечилйәр. Соңрак, ысрайыллар Кенган юрдуны гөзден гечирмәге гиденлеринде, нефиллери (ягны нефиллерден гелип чыкан анаклары) гөрүпдирлер.

Гчк 6:4; Чөл 13:33.

Серет: Анаклар.

Негеп чөли – Ысрайылың гүнорта бөлегиндәки чөл.

Гчк 12:9; 13:1,3; 20:1.

Новбахар огул – гадымы гүнорта җемгыетинде илкинҗи доглан огул үйтгешик хасапланыпдыр. Ол огул какасы арадан чыкандан соң, машгаланың башы болупдыр, какасының патасыны алыпдыр, мирасдан ики эссе пай алыпдыр. Мүсүрде Песах вакасы болуп геченден соң, хер бир новбахар огул Худая дегишли болупдыр ве машгаласы оңа дерек садака берип, оны ызына сатын алып билипдир.

Гчк 49:3; 27; Мср 13:2; Кан 21:17.

Серет: Ызына сатын алмак.

Нух пыгамбер – Нух пыгамбер өз машгаласыны, шейле хем халал ве харам хайванлары халас этмек үчин Худай тарапындан гәми гурмаклыга чагырылан адам болупдыр. Ол Худайың назарында догры сайылыпдыр. Силиң сувлары чекиленден соңра, Худай онуң билен әхт эдишип, мундан бейләк хич вагт ер йүзүни сил билен вейран этмеҗекдигине сөз берйәр.

Гчк 5:29; 6:8; Иша 54:9; Лук 17:27: 1Пет 3:20; 2Пет 2:5; Ев 11:7.

О

О

1. Омын

2. Ондан бири

Омын – көпленч дога-дилеглер эдиленде, оны җемлемек үчин уланыляр. «Омын» сөзи «Гой, шейле болсун!» диймеги аңладяр. Бу еврейче «Бу хөкман» диен сөзе эсасланяр.

Чөл 5:22 Кан 27:15-26; Рим 1:25.

Ондан бири – гадымы Ысрайылда хасылың ондан бири Реббе берлипдир. Муны аммарлара йыгнап, руханыларың ве левилериң иймити үчин харчлапдырлар. Исаның дөврүнде адамың өндүрен өнүминден я-да гирдеҗисинден ондан бири ыбадатхана руханыларына берлипдир.

Чөл 18:21; Кан 14:22.

Ө

Ө

1. Өлүлер дүнйәси

2. Өй бутлары

Өлүлер дүнйәси – гадымы Ысрайылың халкы Өлүлер дүнйәси ериң ашагында дийип дүшүнипдир, эмма ол довзах дәлдир. Хер кес өленден соң, ол ере инипдир. Ол ер үмсүм, гараңкы ер болупдыр. Гоҗалык яшына етип өлениңден соң, ата-бабаларыңа говушмак оңатды, йөне яш өлмек говы дәлди. Якуп өз оглы Юсуп үчин яс тутса-да, өлүлер дүнйәсине инмек ислемеди. Бу ере Хеләкчилик ери хем дийлипдир.

Гчк 37:25; 42:38; 44:29,31.

Өй бутлары – өй бутларына бутпаразлар, кә халатда ысрайыллар тарапындан сежде эдилипдир. Олар өйлерде сакланып, кераматлы сайылыпдыр.

Гчк 31:19; 2Пат 23:24.

П

П

1. Парс империясы
2. Парз
3. Пата
4. Патрос
5. Перишде
6. Перизлер
7. Перман
8. Песах байрамы
9. Петир байрамы
10. Пилат
11. Пилиштлилер
12. Пурым байрамы
13. Пыгамбер
14. Пыгамберлик этмек

Парс империясы – Бабыл империясындан соң эмеле гелен гүйчли ве хас улы империя болупдыр. Парс империясы Гресиядан Мүсүре ченли ве Орта Азия ченли ерлери, шол санда Ысрайылы хем басып алыпдыр. Кәте бу империя «Мадай-Парс империясы» дийип атландырылыпдыр, себәби онуң дүзүмине гирен мадай миллети империяны доландырмакда ваҗып орны эеләпдир. Парс канунлары «Парсларың ве мадайларың канунлары» дийип атландырылыпдыр.

Эст 1:19; Дан 6:8,12,15.

Серет: Мадай.

Парз –

Серет: Канун.

Пата –

Серет: Ялкамак.

Патрос – Мүсүриң гүнорта бөлеги.

Иша 11:11; Йрм 44:1, 15; Эзк 29:14; 30:14.

Перишде – перишделер адамлар үчин Худайың хабарчылары ве векиллеридирлер. Олар Худайың хузурында яшап, хемише Оны алкышлаярлар. Керуплар ве Серафлар перишделериң бир гөрнүшидирлер. Мукаддес Китапда ики саны мөхүм перишдәниң: Микайыл билен Җебрайылың ады агзалып гечилйәр.

Гчк 3:24; 16:7-11; Иша 6:2.

Серет: Җебрайыл; Микайыл.

Перизлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири.

Гчк 13:7; Еш 3:10.

Перман –

Серет: Канун.

Песах байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он дөрдүнҗи гүни агшам белленилипдир. Бу бахар паслының ыз янында болупдыр. Шол агшам ысрайыл халкы Худайың өзлерини Мүсүр гулчулыгындан нәхили халас эдендигини ве Мүсүрден гайтмазының өң янында агшам гурбанлык җанлысының ганы аркалы өз новбахар огулларының нәхили азат боландыгыны ятлапдырлар. Адамлар гузы я-да гечи союп, хеммеси билеликде Песах нахарыны ийипдирлер, оны аҗы гөк отлар ве петир билен ийипдирлер.

Мср 12:1-13,21-51; Лев 23:5; Чөл 9:1-14, Кан 6:1-7.

Петир байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он бәшинден йигрими бири аралыгында белленилипдир. Бу байрам Песах байрамының ыз яны башлапдыр, Көне Әхтиң кәбир парчаларында бу ики байрам бир байрам ялы гөркезилипдир. Шол хепдәниң довамында ысрайыл халкы өзлерини Мүсүр гулчулыгындан Худайың нәхили алып чыкандыгыны ятлапдырлар. Адамлар өйлеринден әхли хамырмаялары чыкарып зыңыпдырлар, хамырмаялы чөрек иймәндирлер. Олар байрамың биринҗи ве единҗи гүнлери мукаддес йыгнанышык эдип, Худая гурбанлыклар хөдүрләпдирлер.

Мср 12:14-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Лев 23:6-8; Чөл 28:17-25; Кан 16:3-4,8.

Пилат – Исаның өвреден ве вагыз эден гүнлеринде Понтий Пилат Яхуданың үстүнден хөкүм сүрен Рим императорыдыр.

Мат 27; Рес 3:13.

Пилиштлилер – б. э. өң XIII асырың ахырларында Ысрайылың гүнорта-гүнбатарындакы кенаряка золагыны эелән халк. Пилиштлилер бәш саны шәхери: Газаны, Ашкелоны, Ашдоды, Гаты ве Экроны эсасландырыпдырлар. Б. э. өң XII асырда олар ер чәклерини гүндогар тарапа гиңелдип башлаярлар. Бу ягдай Кенган тарапдан өз чәклерини гүнбатара гиңелдйән ысрайыл халкы билен пилиштлилериң арасында душманчылык дөредипдир. Шейлеликде, хезрети Давут патыша тарапындан долы дерби-дагын эдилйәнчәлер, пилиштлилер Ысрайылың эсасы душманы болупдырлар.

2Шам 8:1; 1ЙЙ 18:1.

Пурым байрамы – бу байрам еврей халкының дурмушына Парс империясы дөврүнде гошулыпдыр. Бу еврейлериң сененамасы боюнча он икинҗи айың, ягны Адар айының он дөрдүне ве он бәшине, ирки бахарда белленилипдир. Бу ики гүнүң довамында ысрайыл халкы Эстериң дөврүнде өзлериниң долы ёк эдилмекден Худайың нәхили халас эдендигини ятлапдыр. Олар шатланыпдырлар, ийип-ичипдирлер ве бири-бирилерине совгат берипдирлер.

Эст 9:20-32.

Пыгамбер – Худайың хабарыны халка етирмек үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ыляс ялы ирки пыгамберлер (Гөргүрлер) Худая сыгынян топар болуп, кәте оларда үйтгешик теҗрибе болупдыр ве тәсин гудратлар гөркезипдирлер. Шамувел пыгамбер өзүни көпленч сердар хөкмүнде алып барыпдыр. Соңрак Ермея ялы пыгамберлере Худайдан аянлык инипдир ве олар бу аянлыклары халка етирипдирлер.

1Шам 3:20; 9:9; 10:5-11; 1Пат 17 – 18; Ер 1:5.

Пыгамберлик этмек – Худайың халка ниетлән хабарыны оңа етирмек. Бу хабарлар көпленч аянлыкларың ве дүйшлериң үсти билен берлипдир. Гадымыетдәки пыгамберлериң дөврүнде бу сөз пыгамбериң аша җошгунлык ягдайыны беян этмекде хем уланылыпдыр.

1Шам 10:5ф; Ер 2:8.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Р

Р

1. Рабби
2. Рахап
3. Рапалар
4. Реб
5. Реббе хөдүр эдилен чөрек
6. Реббе йүз тутулян чадыр
7. Реббиң гүни
8. Реббиң өйи
9. Реббиң сачагы
10. Ресуллар
11. Римлилер
12. Рух
13. Руханы

Рабби – еврейлер акыллы ве ваҗып адамлара йүзлененлеринде, «Рабби» сөзүни уланыпдырлар, бу мугаллым диймеги аңладяр. Бу сылаг-хорматы аңладян сөздүр. «Раббуни» диен сөз хем шу маныны аңладяр.

Ёх 1:38; 3:2; 20:16.

Рахап –

Серет: Аждарха.

Рапалар – Ысрайыл халкы басып алмаздан өң, Кенганда яшан халкларың бири. Анаклар ялы олар хем өрән узын ве даяв адамлар болупдырлар.

Кан 2:11, 20; Еш 12:4.

Серет: Анаклар; Кенган.

Реб – гадымы вагтларда Худайың адыны айтмакдан сакланмак үчин яхудылар Оңа «Адонай» дийип салгыланыпдырлар, бу эе я-да хоҗайын диймеги аңладыпдыр. Көне Әхтиң түркменче терҗимесинде Худайың ады Реб сөзи билен терҗиме эдилди, себәби бу хем ага я-да эе диймеги аңладяр. Б. э. өң III асырда Көне Әхт грек дилине терҗиме эдилипдир ве «куриос» диен грек сөзи Худайың ады үчин уланылыпдыр. Соңра Тәзе Әхт язылан вагтында шол бир «куриос» сөзи Иса Месих үчин уланылыпдыр ве көпленч Реб дийлип терҗиме эдилипдир.

Реббе хөдүр эдилен чөрек –

Серет: Хөдүр чөрек.

Реббе йүз тутулян чадыр – шейле хем бу ере Мукаддес чадыр хем дийлипдир, бу ерде руханылар өз борчларыны ерине етирипдирлер. Муңа Реббе йүз тутулян чадыр дийилмегиниң себәби Худай руханылара ве адамлара чадырың гирелгесинде гепләпдир (Мср 29:42-43). Шейле хем Муса Худай билен бу ерде душушыпдыр (Мср 33:7-11).

Мср 29:42-43; 33:7-11.

Реббиң гүни – адатча шол гүн кесеки миллетлер үчин җеза гүни, Худайың сайлан халкы үчин болса акланма я-да хасаплашык гүни дийлип пикир эдилипдир. Муңа гарамаздан, пыгамберлер шол гүн ысрайылларың хем гүнәлери үчин җезаландырылҗакдыгыны олара дуйдурыпдырлар. Тәзе Әхтде Реббиң гүни казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге Исаның гелҗек гүнүдир.

Ер 46:10; Амо 5:17-27; 1Сал 5:1-9.

Реббиң өйи – бу сөз Ыбадатхананы аңлатмак үчин уланылыпдыр.

1Пат 3:1; Мик 4:1.

Серет: Ыбадатхана.

Реббиң сачагы – бу гурбанлык сыпасы үчин башга сөз болуп, диңе Малакы китабында уланыляр. Тәзе Әхтде бу сачак йыгнак агзаларының бир ере үйшүп, нахар ийип, Исаның өлүмини ве тәзеден дирелмегини ятламакларыны аңладыпдыр.

1Кор 11:17-33.

Ресуллар – Иса Өзүниң якын ёлдашларындан, таныш шәгиртлеринден он ики саны ресулы сайлаяр. Ол адамлар Онуң билен биледилер ве Иса олара әхли зады өвредипдир; олар Исаның өленини ве тәзеден диреленини өз гөзлери билен гөрүпдирлер. Иса олары гөрен затларыны гүррүң бермеклери үчин ве Худайың Шалыгы барада вагыз этмеклери үчин адамларың арасына иберйәр. Олар Иса ынанян адамларың ёлбашчысы болярлар.

Мар 3:14; Лук 22:14; Рес 1:2; 1Кор 15:7.

Римлилер – Рим империясының илаты. Римлилер Исаның яшан дөврүнде Демиргазык Африканың кәбир бөлеклеринде ве Орта Гүндогарда, хәзирки тутуш Түркийәниң ве Европаның көп бөлеклеринде хөкүм сүрдүлер.

Рес 28:17.

Рух – еврейче «рух» диен сөз шемал диймеги, шейле-де адамзадың рухуны ве Худайың Рухуны аңладыпдыр. Тәзе Әхтде шейтан тарапындан ынсаның калбына орнашян эрбет рух барада хем гүррүң эдилйәр. Иса адамлардан бу эрбет рухлары ковуп чыкарды.

Серет: Мукаддес Рух.

Гчк 1:2; Мср 15:8; 1Шам 10:6,10; Ёл 3:2; Мат 12:45; Мар 9:25; Лук 11:26; 13:11; Рес 16:16.

Руханы – ол дини дессурлары ве хызматлары ерине етирмәге айратын укыплы адам болупдыр. Ысрайыл халкының арасында Муса пыгамбер аркалы берлен кануна гөрә, Мусаның агасы Харун пыгамбериң несли руханы болупдыр, олар Мукаддес өйде, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада хызмат этмәге сайланыпдырлар. Олар сежде этмәге, садакалар бермәге, дини дессурлары ве байрамлары беллемәге ёлбашчылык эдипдирлер. Руханыларың ишлери левилер тарапындан пайланыпдыр. Мукаддес отага, соңрак ыбадатхана гирмәге диңе руханылара ругсат эдилипдир.

Гчк 41:45; Мср 19:6; 30:30.

Серет: Баш руханы; Левилер; Мукаддес өй.

С

С

1. Сабат гүни
2. Садака
3. Саддукейлер
4. Саламатлык гурбанлыгы
5. Салгытчы
6. Салим
7. Самария
8. Сара

9. Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

10. Сежде этмек
11. Сеждегәх
12. Села
13. Серафлар
14. Сердар
15. Сидон
16. Синагога
17. Синай
18. Сион
19. Сион гызы
20. Содом
21. Сөвеш арабасы
22. Стоик таглыматчылар
23. Сур
24. Сурнай байрамы
25. Сува чүмдүрмек
26. Сүлейман пыгамбер
27. Сүннет
28. Сүннетсизлер
29. Сүргүн
30. Сыпа

Сабат гүни – бу еврейлерде хепдәниң единҗи гүни болуп, дынч алмак үчин айратын гүн хасапланыпдыр, бу анна гүни Гүн яшандан башлап, шенбе гүни Гүн яшанда тамамланыпдыр. Ол гүн мукаддес гүн сайылып, хич бир иш эдилмәндир. Исаның дөврүнде яхудыларың Сабат гүнүне дегишли көп дүзгүнлер болупдыр.

Гчк 2:3; Мср 16:23; Лев 16:31.

Садака – Өзүниң буйрушы ялы, Реббе садака хөкмүнде ысрайыллар руханылара галла, миве, яг, шерап, чөрек, мал-гаралар, пул, шай-сеп, эгин-эшик, алтын-күмүш гетирипдирлер. Эгер халк догры яшамаса, оларың садакасыны Реббиң кабул этмеҗекдигини пыгамберлер олара дуйдурыпдырлар (Иша 1:10-17).

Серет: Галла садакасы; Гурбанлыклар; Ичги садакасы; Мейлетин садака.

Саддукейлер – Саддукейлер яхудыларың арасында ёкары дереҗели, бай адамлар болупдырлар ве еврей меҗлисинде отурыпдырлар. Олар халкың Худай тарапындан Муса берлен кануна эермелидигине ынаныпдырлар, йөне соңрак бу канунлара гошулан дүзгүнлере ве адатлара ынанмандырлар. Олар адамың өленден соң дирелйәндигине ынанмандырлар. Шонуң үчин хем олар фарисейлер билен көпленч шу меселелер барада давалашыпдырлар.

Мат 16:1; Мар 12:18; Рес 4:1.

Серет: Фарисейлер; Меҗлис.

Саламатлык гурбанлыгы – бу гурбанлык хайсам болса бир говы зат үчин Худая миннетдарлык билдирмек үчин берлипдир, шейле хем Худая айдылан садака я-да мейлетин садака хөкмүнде берлипдир. Мал өлдүриленден соң, онуң бир бөлеги гурбанлык сыпасының үстүнде якылыпдыр, бейлеки бөлеги гурбанлык берйән адамың машгаласы ве руханы тарапындан ийлипдир.

Лев 3:1-17; 1Пат 9:25.

Салгытчы – Исаның дөврүнде салгытчылар яхудылары басып алан ве зорлук билен оларың үстүнден хөкүм сүрйән Рим империясы үчин ишләпдирлер. Шонуң үчин яхудылар салгытчылары йигренипдирлер. Мунуң үстесине-де салгытчылар көпленч өзлерине алмак үчин, адамлардан алмалысындан көп пул талап эдипдирлер.

Мат 9:10; 10:2-4; 21:31; Лук 18:8.

Салим – Иерусалимиң гысга ады.

Гчк 14:18; Зеб 75:3.

Самария –

1. Б. э. өң IX асырда Омры патыша демиргазык ысрайыл тирелериниң пайтагт шәхери хөкмүнде Самарияны беркарар эдипдир.

2. Исаның дөврүнде хем шәхериң ерлешен ери болан рим этрабының ады болупдыр.

1Пат 13:32; 16:24; 2Пат 17:24.

Серет: Ысрайыл.

Карта серет.

Сара – Сара Ыбрайым пыгамбериң аялы болупдыр. Онуң ады аслында Серай болупдыр, эмма Худай оңа Сара адыны берипдир. Ол өнелгесизди, эмма ахырсоңунда, гаррылык яшында Худайың гудраты билен бир огул догрупдыр.

Гчк 17:15.

Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери – аяллар (кәте эркеклер) Кенган худайларына сежде эдилйән ерлерде пул төлән адам билен җынс гатнашыгыны эдипдирлер. Олар бейле этмеклик топрагың бол хасыл гетирмегиниң кепили дийип пикир эдипдирлер. Кенгана яшамага гелен ысрайыллар хем олардан гөрелде алып, өзлериниң сеждегәхлеринде бу иши эдипдирлер.

1Пат 14:24; 15:12; 22:46; 2Пат 23:7; Хош 4:14.

Сежде этмек – гадымы дөвүрде ысрайыллар Реббе сежде этмек үчин өзлерини тәмизләпдирлер, дога-дилег эдипдирлер, мезмурлары айдым эдип айдыпдырлар, рухана садака гетирипдирлер. Буларың кәбири өзбашдак, я-да машгала билен, я болмаса улы топар болуп ерине етирилипдир. Кәбирилери муны өйде, башга бирилери болса сежде эдилйән ерде берҗай эдипдирлер. Ысрайыллар Реббе ислендик ерде сежде эдипдирлер, руханының ёлбашчылыгында Худайың халкы хөкмүнде ысрайыллардан хеммесиниң билеликде сежде этмеклери талап эдиленде олар үчин йөрите гүнлер ве байрамлар белленилипдир. Ысрайылың тутуш тарыхы боюнча оларың сежде этмеклерине башга миллетлер терс тәсир эдипдирлер, меселем, олар бут ясамак билен Худайың гахарыны гетирипдирлер.

Гчк 22:5; Мср 3:12; Зеб 5:8; Иша 44:15

Серет: Хызмат этмек.

Сеждегәх – Кенган динине уйянларың сежде эдйән ери я-да кераматлы ери: Ашера бутлары дикилипдир ве олара гурбанлыклар берлипдир, шейле хем топрагың хер йыл бол хасыл бермеги үчин лолучылык эдилипдир. Олар адатча бейик депелерде, шейле хем улы агачларың ашагында, байырларда, башга ерлерде лолучылык эдипдирлер. Бу ишлер хемише Реб тарапындан пыгамберлер аркалы паш эдилипдир.

Серет: Ашера.

Лев 26:30; 1Пат 3:2-4; 2Пат 23:1-28; Ер 7:31.

Села – Зебурда уланылян сөз. Манысы белли дәл, белки, сазың довамындакы сәгинме болмагы ахмал.

Зеб 3:1.

Серафлар – ганатлы перишделер. Ишая пыгамбер Худайың тәҗиниң дашындан пырланян серафлары гөрүпдир ве шейле дийип җар эдипдир: «Хөкмүрован Реб мукаддесдир, мукаддесдир, мукаддесдир» (Иша 6:3). Еврейче бу сөз «янянлар» диймеги аңладяр.

Серет: Керуп; Перишде.

Иша 6:2,6.

Сердар – Худай тарапындан сайланан ёлбашчылар. Сердарлар патыша болмаздан өң, өз душманлары билен урушмакда ысрайыл халкына ёлбашчылык эдипдирлер. Шейле хем олар Худайың ислегини халка етирипдирлер ве казы хөкмүнде дава-‑җенҗеллери чөзүпдирлер.

Чөл 25:5; Сер 2:16; Рут 1:1; 1Шам 7:6.

Сидон – бу шәхер хәзирки Ливаның кенарында ерлешипдир. Мукаддес Китабың дөврүнде ол сөвданың ве агач уссачылыгының меркези болупдыр, бу шәхер көп асырларың довамында дүрли халклар, ягны бабыллылар, греклер, римлилер тарапындан басылып алныпдыр.

Серет: Финикия.

Синагога – синагога яхудыларың, адатча, Сабат гүни йыгнанышян ери болупдыр, олар дога-дилег этмек үчин, окалян Төврадың аятларыны ве Худайың канунының дүшүндирилишини диңлемек үчин үйшүпдирлер. Тәзе Әхт дөврүнде синагогалар яхуды җемагатының бар еринде, тутуш Рим империясында болупдыр.

Мат 4:23; Мар 1:39; Лук 4:16; Ёх 9:22; Рес 9:2.

1629-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Синай – бу дагың бейлеки ады Хорепдир. Муса йүзүне Он Табшырык язылан ясы дашлары алмак үчин бу дага чыкыпдыр.

Мср 19:18; 24:16; 31:18; Зеб 67:18.

Серет: Хореп.

Сион – Иерусалимде ыбадатхана гурлан депе.

2Шам 5:7; 2Пат 19:31; Зеб 9:11; Иша 35:10

Серет: Сион гызы.

Сион гызы – бу сөз гошгы стилинде уланылып, Иерусалимиң илатыны аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Зеб 9:14-15; Иша 1:8; Лам 1:6; Мик 4:8.

Серет: Сион.

Содом – Содом Лут билен онуң машгаласының яшан шәхериниң ады. Содом билен Гомораның халкы көп неҗис ишлери эдипдирлер, шонуң үчин Худай бу шәхерлери якып вейран эдипдир.

Гчк 13:12; 18:16; Мат 10:15; Йхд 1:7.

Сөвеш арабасы – бир ата я-да бирден көп ата дакылан ики тигирли араба болуп, ол сөвеш үчин уланылыпдыр, көпленч онуң үстүнде ики саны сөвешиҗи адам болупдыр, оларың элинде ок-яйы я-да найзасы болупдыр.

Мср 14:6; Еш 17:16; 1Шам 13:5; 2ЙЙ 1:14.

1625-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Стоик таглыматчылар – Зино философың ызына эериҗилер. Зино адамлара өз дурмушына өзлериниң хөкүмдарлык этмегини өвредипдир ве яшайшы хич хили леззетиң я-да агырының тәсири етмезден кабул этмеги ныгтапдыр.

Рес 17:18.

Сур – айлагда ерлешйән гадымы Финикияның бир шәхери болупдыр, ол хәзирки вагтда Ливаның бир бөлегидир. Сур бай шәхер болуп, ол тәҗирчиликде ве маталары гөк реңке боямакда мешхур болупдыр.

Серет: Финикия.

Сурнай байрамы – Ол еврейлериң сененамасы боюнча Тишри айының бирине (муңа Этаным айы хем дийипдирлер), ягны единҗи айда белленилипдир. Бу гүйз паслының ирки дөврүнде болупдыр. Шол гүн ысрайыл халкы ишлемән дынч алыпдыр. Олар йыгнак үчин биле үйшүп, сурнайлар чалыпдырлар ве белленен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер.

Лев 16; 23:26-32; Чөл 29:7-11.

Сува чүмдүрмек – Яхя яхудылары гүнәлерине тоба эдендиклериниң нышаны хөкмүнде Иордан дерясында сува чүмдүрип чыкарыпдыр. Ирки месихилер тәзе иман эден адамлары ислендик сув бар болан ерде олары сува чүмдүрипдирлер, бу оларың инди Месихиң шәгиртлеридигини гөркезмек үчин эдилипдир.

Мат 3:11; Рес 1:5; 8:12.

Сүлейман пыгамбер – Давут пыгамбериң оглы, ол Давут өленден соң патыша боляр. Ол Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр, ысрайыл халкының гүйҗүни ве шөхратыны газаныпдыр, шейле хем көп санлы салгытлар, эсгерлер, сөвеш арабаларыны, аяллар эдинипдир. Ол аяллар бабатда говшакдыгына гарамаздан, тутуш ер йүзүнде иң акыллы адам сайылыпдыр.

2Шам 5:14; 12:24; 1Пат 1:39; 4:29-34; 10:1; 11:1-6.

Серет: Давут пыгамбер.

Сүннет – сүннет Худай билен Ыбрайым пыгамбериң несиллериниң, ягны ысрайылларың арасындакы әхтиң нышаны болупдыр. Бу оларың инди Худайың халкы боландыкларының ве Худайың таглыматына табын болҗакдыкларының нышаныны гөркезипдир. Сүннет кануна гөрә, огланҗыклар секиз гүнлүккә ерине етирилипдир. Ресулларың дөврүнде месихилериң арасында аслы яхуды дәллери сүннет этмек барада улы җедел болупдыр. Павлус мунуң билен разылашмандыр. Ол бу барада Галатя язан хатында, шейле хем бейлеки көп хатларында языпдыр. Ол Иса Месих аркалы Худай Өзи үчин тәзе адамлары ярадандыгыны айдяр ве онуң агзасы болмак үчин талап эдилйән екеҗе зат, ол хем Иса Месихе иман этмекдир диййәр. Сува чүмдүрилмек инди Худайың халкына дегишлидигиң нышаныдыр, Иса Месихе иман этмек аркалы Мукаддес Рухуң гүйҗи ве мерхемети билен Худая табын болмак ислегидир.

Гчк 17:10; Лев 12:3.

Сүннетсизлер – бу сөз Худайың Ыбрайым пыгамбер билен эден әхтине дегишли болмадык адамлары аңладыпдыр. Исаның дөврүнде бу сөз эсасан яхуды дәллере дегишли болупдыр.

Серет: Миллетлер.

Сүргүн – Мукаддес Китапда бу сөз яхуда халкының б. э. өң 586-нҗы йылда (Ёхаякым патышасы үчин б. э. өң 597‑нҗи йыл) топарлайын Бабыла сүргүн эдилендиги суратландырылыпдыр. Яхудалар ол ерде парс империясы Бабыл империясыны басып алянча яшапдырлар, соңра Куреш патышасы яхудалара Иерусалим топрагына доланмага ругсат эдипдир.

2Пат 19.

Сыпа – гадымы Ысрайылда ики дүрли сыпа болупдыр, биринҗиси дүрли гөрнүшли садакалары хөдүрлемек үчин ве хайванлары союп, якма гурбанлыгы хөкмүнде бермек үчин уланылыпдыр. Икинҗиси болса якымлы ыслы түтетги үчин уланылыпдыр.

1. Иң ирки гурбанлык сыпасы палчыкдан я-да дашдан, соңрак болса агачдан ве бүрүнчден ясалыпдыр (Мср 13:19-20; 20:24-25). Гурбанлык сыпасы ховлуда мукаддес чадырың дашында гойлупдыр (Мср 27:1-12). Ыбадатхана гурланда, уллакан гурбанлык сыпасыны ыбадатхананың ховлусында гоюпдырлар (2ЙЙ 4:1).

2. Түтетги сыпасы агачдан ясалып, сап алтына өртүлипдир (Мср 30:1-10). Хер гүн ирден ве агшам руханылар Худая садака хөкмүнде якымлы ыслы түтетги түтедипдирлер. Оларың икиси хем Мукаддес чадырда ве Ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүп дуран тутының өңүнде ерлешдирилипдир (Мср 26:33).

Серет: Мукаддес чадыр; Ыбадатхана.

1620-нҗи, 1621-нҗи ве 1627-нҗи сахыпадакы суратлара серет.

Ш

Ш

1. Шеминит
2. Шейтан
3. Шигаён
4. Шөхрат

Шеминит – сазың ады болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Шейтан – Ол Худайың ве Оңа уйян вепалы адамларың душманы болупдыр. Онуң ады «гүнәлейҗи» диймеги аңладыпдыр. Шейле хем оны иблис, җынларың хөкүмдары ве бу дүнйәниң хөкүмдары дийип атландырыпдырлар. Онуң пис ишини Эйюп китабында гөрмек боляр; Иса Өз сөзлери ве бейик гудратлары билен шейтандан үстүндигини гөркезйәр.

Эйп 1; Мат 4:3; Мар 3:23; Лук 13:16; Айн 2:20.

Шигаён – сазың ады болмагы әхтимал.

Зеб 7:1.

Шөхрат – Худайың шөхраты Мукаддес Китапда кәте ягты шөхле я-да от хөкмүнде, я болмаса булут хөкмүнде суратландырыляр. Адамлар Онуң шөхратыны чөлде сежде эдилйән ерлерде, перишделер пейда боланда гөрүпдирлер. Дүнйәниң ахырында Иса доланып геленде, Худайың шөхратына бесленип гелер.

Гчк 45:13; Мср 16:7, 10; 1Шам 4:21; Иша 6:3; Хош 4:7; Хаб 2:14.

Т

Т

1. Табшырык
2. Тегелек ховуз
3. Тәмиз
4. Тәзе Ай байрамы
5. Тәзе Әхт
6. Төврат
7. Төврат мугаллымы
8. Туты
9. Түтетги
10. Түтетги сыпасы

Табшырык –

Серет: Канун.

Тегелек ховуз – бүрүнчден ясалан улы ховуз. Ол ыбадатхананың ховлусында гойлуп, ичи сувдан долдурылыпдыр ве руханылар ондан эллерини ве аякларыны ювупдырлар.

1Пат 7:23-26; 2ЙЙ 4:2-6,10.

Тәмиз – Ысрайыллара тәмиз болмалыдыклары айдылыпдыр, себәби олар Худайың халкыды ве Худай мукаддесдир (Лев 11:44). Тәмиз болмак үчин олар харам хасапланян затлардан дашда болмалыдылар ве йыгы-йыгыдан ювнуп дурмалыдылар; шейле хем олары руханы тарапындан тәмизлемек герекди (Лев 14:1-7). Бир адамың гүнәси билен тутуш халк тәмиз болман билйәрди (Еш 22:17). Өйлери ве затлары хем тәмизлемек герекди (Лев 14:33-53). Мукаддес Китап хич кимиң өз йүрегини тәмиз саклап билмеҗекдигини өвредйәр, шонуң үчин хем адамлара Худайың мерхемети ве багышламагы герек (Сүл 20:9).

Серет: Кәкилик оты; Мурдар.

Тәзе Ай байрамы – еврейлер тәзе Айың пейда болмагыны хер айда улы байрам эдип белләпдирлер. Олар бу гүни сурнай чалмак билен ве якма гурбанлыгыны хөдүр этмек билен белләпдирлер.

Чөл 29:6; Эзр 3:5; Зеб 81:3.

Тәзе Әхт – бу дөрт Хош Хабардан, ресуллар тарапындан язылан дүрли хатлардан ве Аянлык китабындан ыбарат.

Төврат –

1. Худай тарапындан Муса пыгамбере берлен Мукаддес Канун.

2. Бу Канундан ыбарат болан Көне Әхтиң илкинҗи бәш китабы (Гчк – Кан). Бир гезек, Ёшыя патышаның шалык сүрен дөврүнде ыбадатханада Төврат тапыляр. Бу болса өңки патышаларың кәбирилериниң мунуң бардыгындан бихабардыкларыны аңладяр.

Серет: Канун.

2Пат 22:8-10; Мат 5:18.

Төврат мугаллымы – Исаның дөврүнде Төврат мугаллымлары канундан оңат баш чыкарыпдырлар ве синагогаларда окадыпдырлар. Олар еврейлериң баш меҗлисинде векилчилик этмек билен гүйчли топар болупдырлар. Бизиң Эзра китабындан гөршүмиз ялы, оларың топары мүрзелерден гелип чыкыпдыр, мүрзелер язгылары ве ресминамалары языпдырлар, эмма асырларың гечмеги билен олар хем еврей канунындан өкде баш чыкарыпдырлар, себәби олар оны дүйрленен кагыза гөчүрипдирлер ве оны долы җикме-җик билипдирлер.

Мат 2:4; 7:29; Лук 6:7; Ёх 8:3.

Серет: Мүрзе.

Туты – овадан безелен туты чадырда, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүпдир. Бу тутудан гечмәге йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни диңе баш рухана ругсат эдилипдир.

Мср 26:31-33; 2ЙЙ 3:14.

Серет: Мукаддес чадыр.

Түтетги – түтетги дүрли гөрнүшли өсүмликлерден ве агачлардан алныпдыр ве олар кесиленде, якымлы ыс берипдир. Олар чалт гатапдыр ве бөлеклере бөлүнипдир я-да овраныпдыр. Түтетги якылыпдыр я-да яг билен гарылып, дүрли максатлар үчин уланылыпдыр. Көне Әхт дөврүнде руханы түтетгини гурбанлык сыпасында мукаддес чадырда, соңрак ыбадатханада түтедипдир. Ысрайыл халкына муны галла билен гарып, садака хөкмүнде гетирмек хем буйрулыпдыр.

Мср 30:1-8; 34-38; Лев 1:1; 16:12; Мат 2:11; Лук 24:1.

Серет: Ладан; Мүр.

Түтетги сыпасы –

Серет: Сыпа.

У

У

1. Урым ве Туммым

Урым ве Туммым – Урым ве Туммым Худайың ислегини аян этмек үчин уланылыпдыр. Олар баш руханының гурсакчасында сакланыпдыр.

Мср 28:30; Лев 8:8; Кан 33:8.

Серет: Эфот; Гурсакча.

Ы

Ы

1. Ыбадатхана
2. Ыбрайым пыгамбер
3. Ыляс пыгамбер
4. Ынсан оглы
5. Ысхак пыгамбер
6. Ысмайыл пыгамбер
7. Ысрайыл
8. Ысрайылың он ики тиреси
9. Ызына сатын алмак

Ыбадатхана – Сүлейман патыша Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр (1Пат 6-7; 2ЙЙ 2-4). Бабыллылар бу ыбадатхананы вейран эдипдирлер ве онуң әхли гымматбаха затларыны Бабыла әкидипдирлер. Кәбир яхудылар Бабыл сүргүнлигинден доланып баранларындан соң, бу ыбадатхана б. э. өң 520 – 515‑нҗи йылларда тәзеден гурлупдыр. Хирод патышаның хөкүмдарлык эден дөврүнде (б. э. өң 37‑нҗи йылындан б. э. 4‑нҗи йылына ченли) бу ыбадатхана улалдылып, хас-да оваданлашдырылыпдыр. Бизиң эйямымызың 70‑нҗи йылында ыбадатхана римлилер тарапындан вейран эдилипдир ве хич хачан тәзеден дикелдилмәндир.

1Пат 5:5; 6:2 2Пат 25:8-17; Эзк 40-46; Нех 8.

Серет: Мукаддес өй.

1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ыбрайым пыгамбер – Ысрайыл халкының илкинҗи атасы. Ыбрайым пыгамбер дийип атландырылмаздан өң, онуң ады Ыбрам болупдыр. Ол чарва дурмушда яшапдыр, онуң аялы Сара, огуллары хезрети Ысхак ве хезрети Ысмайыл болупдыр. Хезрети Ысхагың оглы Якуп Ысрайылың он ики тиресиниң атасы болупдыр.

Гчк 11:27–12:8; 15:1-21; 17:5.

Серет: Ысхак пыгамбер; Ысмайыл пыгамбер; Якуп.

Ыляс пыгамбер –

Серет: пыгамбер.

Ынсан оглы – бу ат Зебурда ве Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң китабында ынсаны аңладыпдыр. Эмма ол Даныел пыгамбериң китабының 7‑нҗи бабында Худай тарапындан шөхрат ве соңсуз патышалык берлен киши үчин уланылыпдыр. Бу киши Месих болмалы дийлип дүшүнилипдир. Иса Худайдан ыгтыярлык алан хөкмүнде бу ады Өзи үчин уланыпдыр. Ол эҗир чекип өлди ве дирелип гөге гөтерилди, эмма Ол ене ере казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге гелер.

Зеб 8:5; 145:3; Мар 8:38; Ёх 3:13-14.

Ысхак пыгамбер – Худайың берен вадасына гөрә, Ыбрайымың Сарадан болан оглы. Ысхак Худайың ялкан адамы болуп, Якуп билен Ысавың какасыдыр.

Гчк 17:19-21; 21:3-12; 22:1-9; 27:1-46; 35:29.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Якуп.

Ысмайыл пыгамбер – Ыбрайым пыгамбериң Хаҗар атлы гырнагындан доглан новбахар оглы.

Гчк 16:11,15,16; 17:18-26; 25:9-17; 28:9; 36:3

Серет: Гырнак аял.

Ысрайыл – Якуп Пениелде Худай билен тутлушанда, Худай онуң адыны Ысрайыл дийип үйтгедйәр. Көне Әхтде Якубың несиллери он ики тирәни эмеле гетирип, ысрайыл халкы дийлип атландырыляр. Көне Әхтиң пыгамберлик ве гошгы язгыларында «Якубың» ады көпленч ысрайыл халкыны аңлатмак үчин уланылыпдыр. Сүлейман патышаның өлүминден соң, Демиргазыкдакы он тире Гүнортадакы яхуда хем бенямин тирелеринден айрыляр ве Ысрайыл адыны саклаяр. Ысрайыл патышалыгының Самарияда өз пайтагты болупдыр. Гүнортада ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Шонуң үчин хем Көне Әхтиң кәбир ерлеринде «Ысрайыл» сөзи диңе Демиргазыкдакы он тирәни я-да Демиргазык патышалыгыны аңладыпдыр, көпленч болса Ыбрайым пыгамбериң агтыгы Якубың әхли несиллерини аңладыпдыр. Мукаддес Китап бу халкың Худайың сайлан ве сөен халкы боландыгыны өвредйәр, оларың үсти билен Худай дүнйәниң әхли халкларыны ялкамагы карар этди. Ысрайыл Худай тарапындан горалды ве ялканды, Худай олар билен әхт баглашды ве олара үйтгешик вадалар берди. Шейле хем, Ысрайыл Худайың кануныны кабул этди ве Худай олара пыгамберлер аркалы гепледи.

Гчк 32:28; 46:8; 49:28 Мср 1:1; 2ЙЙ 10:16; 2ЙЙ 11:1; Иша 9:7.

Серет: Якуп; Яхуда.

Ысрайылың он ики тиреси – Ысрайыл (өңки ады Якупды) огулларының әхли несиллери, оларың атлары Рубен, Шимгон, Леви, Яхуда, Зебулун, Ысакар, Дан, Гат, Ашер, Нафталы, Бенямин ве ики саны ярым тире, Эфрайым ве Манаша. Эфрайым ве Манаша Юсубың огуллары болуп, олар Юсубың какасы Ысрайыл тарапындан айратын сөйлүпдирлер.

Гчк 35:23-26; 41:51-52; 48:5; 49:28; Мср 1:1-5; Еш 17:1-18; 1ЙЙ 2:1-2; 6:63.

Серет: Ысрайыл; Яхуда; Якуп; Юсуп.

Ызына сатын алмак – илкинҗи доглан хайванлар, шейле хем, адамлар Реббе дегишли болупдыр. Улы мерхемет эдип, Реб еврейлере новбахар огулларыны ве илкинҗи болан эшеклерини ызына сатын алмага ругсат эдипдир. Олар муны Худая бермек үчин рухана садака я-да гурбанлык гетирмек аркалы ерине етирипдирлер. Реб новбахар огулларыны Мүсүрде өлүмден нәхили халас эдендигини хемише ятламаклары үчин ысрайыллара када-канунлар берипдир.

Мср 13:13-15; 34:19-20.

Я

Я

1. Ябуслар
2. Яг
3. Яг гуймак
4. Яхуда
5. Яхудаларың дили
6. Яхуды
7. Якма гурбанлыгы
8. Якуп пыгамбер
9. Ялкамак
10. Яшулулар
11. Язык гурбанлыгы

Ябуслар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар хезрети Давут патыша тарапындан эеленйәнчәлер, Иерусалимде ве онуң төверегинде яшапдырлар.

Гчк 10:15; Еш 3:10; 2Шам 5:6; 1Пат 9:20.

Серет: Кенган.

Яг – адатча Көне Әхтде зейтун ягы. Зейтун ягы гадымы Ысрайылда бирнәче максатлар үчин уланылыпдыр. Ол чыраларың ягы үчин, яралары беҗермек үчин ве деридәки ёкушян яралары беҗермек үчин уланылыпдыр. Кәте ягы атыр билен гарып, якымлы ыс бермек үчин дерә ве сача чалыпдырлар. Гымматбаха яг кимдир бири патышалыга, руханылыга, пыгамберлиге сайлананда, онуң депесинден гуйлупдыр, шейле хем мукаддес затлары пәклемек үчин оларың үстүне серпилипдир. Шейлеликде, яг бүтевүлигиң, саг-саламатлыгың, Худайың Рухуның гудратының ве тәмизленмегиң нышаны болупдыр.

Мср 25:6; 29:7; Лев 7:10; 14:26; 1Шам 10:1.

Яг гуймак – сайланан адамың я-да бир задың үстүне зейтун ягыны гуймак билен йөрите хызмат үчин айры гойландыгыны аңлатмак. Кимдир бириниң депесине яг гуйлуп, ол патышалыга я-да руханылыга белленилипдир. Гурбанлык сыпасы, тутуш мукаддес чадыр мукаддес эдилмек үчин, оларың үстүне яг серпилипдир. Тәзе Әхтде месихилер шыпа алмак үчин дилег эдйән адамларының үстүне яг гуюпдырлар. Иса «Месих» дийлип атландырыляр, бу «яг гуйлан» диймеги аңладяр, ягны Худай тарапындан сайланып белленен диймекдир.

Мср 40:9,15; Лев 4:3; 1Шам. 16:13.

Серет: Месх ягы; Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Яхуда –Якубың он ики оглуның бириниң ады ве яхуда тиресиниң ата-‑бабасы. Яхуда тиреси бейик болупдыр, оңа мүлк пай дийлип берлен ер хем улы болупдыр ве «Яхуда» дийип атландырылыпдыр. Сүлейман патыша өленден соң, Демиргазык тирелер Гүнорта тирелеринден, ягны яхуда ве бенямин тиресинден айры чыканларында, бу ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Гүнорта патышалыгының Давут пыгамбериң несиллери болан өз патышалары болупдыр ве онуң пайтагты Иерусалим болупдыр.

Гчк 29:35; 35:22-23; 38:1-26; 49:8; Мср 31:2; Еш 15:1-12; 1Шам 17:12.

Серет: Ысрайыл.

Яхудаларың дили –

2Пат 18:26.

Серет: Еврей.

Яхуды – аслы еврей болан адам. «Яхуды» ады «Яхуда» сөзүнден гелип чыкандыр. Б. э. өң 586-нҗы йылда Яхуда патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр ве халк Бабыла сүргүн эдилйәр. Сүргүн дөврүнде ве ондан соң хем «яхуды» сөзи халкы ве ысрайыл тирелеринден болан ислендик адамы аңлатмак үчин гиңден уланылыпдыр. Адамзады халас этмек үчин ве Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Исаның Худай тарапындан иберилендигине ынанан илкинҗи адамлар яхудылар болупдыр.

Нех 1:2; Эст 3:4; 9:1-6.

Серет: Бабыл, Яхуда.

Якма гурбанлыгы – бу айратын гурбанлык болуп, мал сойландан соң, онуң әхли бөлеклери гурбанлык сыпасында бүтинлей якыляр. От якыландан соңра, гурбанлык отда янып түссә өврүлипдир. Асмана етйән бу гурбанлыгың түссесиниң ысы Худая ярапдыр.

Гчк 8:20; 22:2; Лев 1:2-17.

Якуп пыгамбер – хезрети Ысхагың оглы, Ыбрайым пыгамбериң агтыгы, ол Худай тарапындан вада берлен ялканыша эе болупдыр. Якуп Пениелде Худай билен гөреш тутанда, Худай Якубың адыны Ысрайыл дийип үйтгетди. Якубың он ики оглы болупдыр ве бу огуллар ысрайыл халкының он ики тиресиниң ата-бабасы болупдыр.

Гчк 25:19; 27:6; 32:22-30; 35:22-26.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Ысхак пыгамбер; Ысрайыл; Яхуда.

Ялкамак – Худайың ниети ве ислеги адамзады ялкамаклык болуп, бу Онуң ыкрар эден әхтиниң меркезинде ерлешйәр. Ыбрайым пыгамбериң үсти билен Худай ер йүзүндәки әхли адамлары ялкамаклыгы вада берди (Гчк 12:3). Бу вада Ыбрайым пыгамбериң несли болан Иса Месихиң үсти билен амала ашды (Гал 3:14). Мукаддес Китап Худайың диңе догры адамлары ялкаяндыгыны өвредйәр, себәби олар Худайы сөййәрлер ве Оңа табын болярлар. Тәзе Әхтде ялканмак дүшүнҗеси хас гиң, ягны муңа диңе бир байлык гирмән, эйсем бу ве индики дурмушда рухы тайдан ялканмак хем гирйәр. Иса эерйәнлер дирелиш гүнүнде Худайың өзлерини ялкаҗакдыгыны билйәрлер (Мат 25:34). Онуң манысы «нәлетлемек» сөзи билен гапма-гаршыдыр.

Гчк 1:22,28; 12:3; Кан 28:1-12; Мат 25:34; Лук 14:14; Эфе 1:3.

Яшулулар – Ысрайыл халкының бүтин тарыхының довамында, хатда Исаның дөврүнде яшулулар ёлбашчылык этмәге, өвретмәге ве адамларың үстүнден ыгтыярлыгы йөретмәге җогапкәр болупдырлар. Олар кәте өз борчларыны догры ве адалатлы берҗай этмәндирлер, шонуң үчин Худай олары пыгамберлериниң үсти билен язгарыпдыр. Йыгнакларда Исаның ызына эерйәнлериң арасында бу хызматы йыгнагың ёлбашчылары ерине етирипдирлер. Аянлык китабында яшулулар Иса Месихе иман этмек аркалы әхли халас боланлары аңладыпдыр.

Мср 3:18; 4:29; Лев 4:15; Кан 19:12; Рут 4:2,9; Иша 3:14; Айн 4:4.

Язык гурбанлыгы – эгер кимдир бири төтәнден гүнә эден болса я-да харам затлары эллән болса, онда бу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәсинден саплапдыр.

Лев 5:2-19.

Е

Е

1. Едутун
2. Ехошапат җүлгеси
3. Еврей

Едутун – ол 1ЙЙ 16:41-де беян эдилйән Давут пыгамбериң баш сазандаларының бири болан болмагы әхтимал; башга бир манысы «боюн эгдирмекдир».

1ЙЙ 16:41.

Ехошапат җүлгеси – бу ер Иерусалимиң голайындакы җүлге үчин уланылян атдыр, ягны ол Иерусалиме гаршы йыгнанан миллетлере Худайың ыглан эден җезасының беян эдилйән ери болупдыр. Ёвел китабының 3‑нҗи бабының 14‑нҗи аядында бу хөкүм җүлгеси дийлип атландырылыпдыр.

Ёв 3:2,12,14.

Еврей –

1. Аслы нәбелли көне сөз, бу ысрайыл халкы үчин уланылыпдыр. Шейле хем бу Ыбрайым пыгамбериң асыл гелип чыкышыны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2. Б. э. өң 586-нҗы йылда Бабыл сүргүни дөврүне ченли, эсасан, ысрайыл халкы тарапындан уланылан дил. Халк сүргүнден доланып геленден соң, оларың аглабасы бу диле дерек арамей дилинде гүрләпдир. Көне Әхтиң көп ери еврей дилинде язылыпдыр.

Гчк 14:13; 39:14,17; 40:15; 41:22; 43:32; Мср 1:15-19; 21:2; 1Шам 4:6

Серет: Арамей.

Ю

Ю

1. Юнус пыгамбер

2. Юсуп пыгамбер

Юнус пыгамбер – Ниневе халкының пис ишлери үчин олары Худайың вейран этҗекдиги барада дуйдурыш берен пыгамбер. Онуң дуйдурышы себәпли халк тоба этди ве Худай олары багышлады.

Юнус китабы.

Юсуп пыгамбер – Ысрайылың иң сөйгүли оглы, Эфрайым билен Манашаның какасы. Доганлары оны гул эдип сатдылар, эмма Худай оны халас этди ве Мүсүр патышасының «саг эли» этди. Ол ерде Юсуп доганларыны ве тутуш машгаласыны, шейле хем көп мүсүрлилери узак вагтлап болан гуракчылык дөврүнде ачлыкдан халас этмекде эсасы хызматы битирди.

Гчк 30:24-25; 37:1–50:26.

Серет: Фараон.

Й

Й

1. Йыгнагың хызматчысы
2. Йыгнагың ёлбашчылары
3. Йыгнак

Йыгнагың хызматчысы – Иса гөге гөтериленден соң ве Мукаддес Рух иненден соң, месихилер топарына окатмага ве хызмат этмәге белленен йөрите адамлар тарапындан ёлбашчылык эдилипдир. Мунда белли бир дүзгүн болмандыр, муңа гарамаздан Павлус өз хатларында нәхили адамларың ёлбашчылык этмелидиги барада анык гөркезмелер берипдир. Иса башгалара хызмат этмеклиге өрән ёкары баха берипдир.

Рес 14:23; 1Пет 5:1-4; 1Тим 3:1-13; Рим 16:1; 1Тим 5:17-21; Тит 1:5-9; Ев 13:7,17.

Йыгнагың ёлбашчылары –

Серет: Яшулулар.

Йыгнак – Тәзе Әхт дөврүнде Иса ынанянлар сежде этмек үчин Иерусалимдәки ыбадатханада йыгнанышыпдырлар. Мундан соң тизара олар өз өйлеринде йыгнанышып башлапдырлар. Хош Хабар тутуш Рим империясында вагыз эдиленсоң, йыгнаклар көп ерлерде гурналды. Бу гүнки гүн йыгнаклар дүнйәниң әхли ерлеринде гечирилйәр. Бу йыгнакларың әхлиси бир бейик Йыгнагың бөлүми хасапланып, онуң дүзүми Исаның дөврүнден тә шу гүне ченли месихилерден ыбаратдыр.

Мат 16:18; Рес 8:1; 9:31; Рим 16:5; 1Кор 11:18; Эфе 5:23-32; Айн 1:11.

З

З

1. Зебур
2. Зекат
3. Зыгыр
4. Зыярат нагмасы

Зебур – 150 мезмурдан ыбарат топлум, оларың көпүси Давут пыгамбер тарапындан языландыр. Зебур Көне Әхтиң бир бөлегидир.

Серет: Давут пыгамбер; Көне әхт; Мезмур.

Зекат –

Серет: Ондан бири.

Зыгыр – Орта Гүндогарда өсүмлигиң бир гөрнүши. Зыгыр үйшмегини йыгнап, сувда эзипдирлер, соңра гурадып, сүйүмини айратын алып, ондан йүплүк өрүпдирлер ве ондан непис мата докапдырлар. Ахырында, докалан зыгыр мата йүң мата гаранда гыммат хасапланыпдыр, себәби оны ыссы ховада геймек якымлы болупдыр ве оны өндүрмек кын болупдыр. Руханы гейимлериниң кәбирлери зыгыр матадан докалыпдыр.

Мср 9:31; 25:4; 26:1; Лев 6:10; 16:4; Сүл 31:13; Дан 10:5.

Зыярат нагмасы – Еврейче «ёкары чыкян айдым» диймекдир. Бу айдым дагың ёкарсында ерлешйән ыбадатхана чыкыланда айдылыпдыр. Бу айдымлар дини байрамчылыклар үчин Иерусалиме баряркалар, ёлда зыяратчылар тарапындан айдылып, ыбадатханада байрамчылыгың бир бөлеги хөкмүнде сежде эдипдирлер. Бу сөз кәбир мезмурың еврейче адының бир бөлегидир.

Зеб 119-133.

Table of Contents

Гириш

Ишая

- 1‑нҗи бап
- 2‑нҗи бап
- 3‑нҗи бап
- 4‑нҗи бап
- 5‑нҗи бап
- 6-нҗы бап
- 7‑нҗи бап
- 8‑нҗи бап
- 9-нҗы бап
- 10-нҗы бап
- 11‑нҗи бап
- 12‑нҗи бап
- 13‑нҗи
- 14‑нҗи бап
- 15‑нҗи бап
- 16-нҗы бап
- 17‑нҗи бап
- 18‑нҗи бап
- 19-нҗы бап
- 20‑нҗи бап
- 21‑нҗи бап
- 22‑нҗи бап
- 23‑нҗи бап
- 24‑нҗи бап
- 25‑нҗи бап
- 26-нҗы бап
- 27‑нҗи бап
- 28‑нҗи бап
- 29-нҗы бап
- 30-нҗы бап
- 31‑нҗи бап
- 32‑нҗи бап
- 33‑нҗи бап
- 34‑нҗи бап
- 35‑нҗи бап
- 36-нҗы бап
- 37‑нҗи бап
- 38‑нҗи бап
- 39-нҗы бап
- 40-нҗы бап
- 41‑нҗи бап
- 42‑нҗи бап
- 43‑нҗи бап
- 44‑нҗи бап
- 45‑нҗи бап
- 46-нҗы бап
- 47‑нҗи бап
- 48‑нҗи бап
- 49-нҗы бап
- 50‑нҗи бап
- 51‑нҗи бап
- 52‑нҗи бап
- 53‑нҗи бап
- 54‑нҗи бап
- 55‑нҗи бап
- 56-нҗы бап
- 57‑нҗи бап
- 58‑нҗи бап
- 59-нҗы бап
- 60-нҗы бап
- 61‑нҗи бап
- 62‑нҗи бап
- 63‑нҗи бап
- 64‑нҗи бап
- 65‑нҗи бап
- 66-нҗы бап

Сөзлүк

А

- Адалатлы
- Адам ата
- Агта
- Агыз беклемек
- Ахалот
- Аждарха
- Акмак
- Аламот
- Алоэ
- Амалеклер
- Аммонлар
- Аморлар
- Анаклар
- Араба дүзлүги
- Арамей дили
- Арфа
- Артемис
- Арвах-җын
- Арёпагус
- Ашера
- Ашторет
- Ашур
- Аянлык
- Азия

Б

- Бабыл
- Багал
- Баш руханы
- Башан
- Байрам йылы
- Байрамчылыклар
- Берекет
- Беелзебул
- Бу дүнйәниң хөкүмдары
- Бут
- Бүтинлей ёк этмек

Ч

- Чатма байрамы

Д

- Дагон
- Давут галасы
- Давут Оглы
- Давут пыгамбер
- Декаполис
- Дери кесели
- Дикме даш
- Дога-дилег этмек
- Догры

Э

- Эфиопия
- Эфот
- Эл гоймак
- Эллинҗи гүн байрамы
- Эляша пыгамбер
- Эпикурчы философлар

Ә

- Әхт

- Әхт сандыгы

Ф

- Фараон
- Фарисейлер
- Финикия

Г

- Гала дервезелери
- Галла байрамы
- Галла садакасы
- Ган
- Гиргашлар
- Гитит
- Гомора
- Гөгүң Шалыгы
- Гөк
- Гөргүр
- Гөрнүш
- Греклер
- Гурбанлык сыпасы
- Гурбанлыклар
- Гурсакча
- Гүнә гурбанлыгы
- Гүнәден сапланма гүни
- Гырнак аял
- Гызыл деңиз

Х

- Хача чүйлемек
- Халасгәр
- Хантагта
- Хасыл байрамы
- Хеләкчилик ери
- Хепдәниң биринҗи гүни
- Хермон дагы
- Хетлер
- Хигаён
- Хирод
- Хивилер
- Хореп
- Хорылар
- Хоссар
- Хош хабар
- Хошбой ыслы гамыш
- Хошея пыгамбер
- Хов эне
- Хөдүр чөреги
- Худай
- Худайың Гузусы
- Худайың Оглы
- Худайың Шалыгы
- Хызмат этмек

И

- Иблис
- Ичги садакасы
- Ички гала
- Император
- Инҗил
- Иң мукаддес отаг
- Иордан дерясы
- Иса
- Ишая пыгамбер
- Иерусалим

Җ

- Җебрайыл перишде
- Җелиле
- Җеннет
- Җул гейинмек

К

- Канун
- Канун китабы
- Кемош
- Кенган
- Кенганлар
- Керуп
- Кесетлер
- Кейнлер
- Кәкилик оты
- Көне Әхт
- Күл үстүнде отурмак

Л

- Ладан
- Левилер
- Лира
- Ливан
- Ливятан
- Лолы
- Лут

М

- Мадай
- Манна
- Маскил
- Меҗлис
- Меръем
- Месх ягы
- Месих
- Месопотамия
- Мейлетин садака
- Мезмур
- Мәликсадык
- Мидянлар
- Микайыл
- Миктам
- Миллетлер
- Милло
- Мирас
- Молек
- Моваплар
- Мукаддес
- Мукаддес чадыр
- Мукаддес чөрек
- Мукаддес даг
- Мукаддес отаг
- Мукаддес өй
- Мукаддес Рух
- Мурдар
- Муса пыгамбер
- Мут лабен
- Мүр
- Мүрзе

Н

- Надан
- Нард
- Назыр
- Нефиллер
- Негеп чөли
- Новбахар огул
- Нух пыгамбер

О

- Омын

- Ондан бири

Ө

- Өлүлер дүнйәси

- Өй бутлары

П

- Парс империясы
- Парз
- Пата
- Патрос
- Перишде
- Перизлер
- Перман
- Песах байрамы
- Петир байрамы
- Пилат
- Пилиштлилер
- Пурым байрамы
- Пыгамбер
- Пыгамберлик этмек

Р

- Рабби
- Рахап
- Рапалар
- Реб
- Реббе хөдүр эдилен чөрек
- Реббе йүз тутулян чадыр
- Реббиң гүни
- Реббиң өйи
- Реббиң сачагы
- Ресуллар
- Римлилер
- Рух
- Руханы

С

- Сабат гүни
- Садака
- Саддукейлер
- Саламатлык гурбанлыгы
- Салгытчы
- Салим
- Самария
- Сара

- Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

- Сежде этмек
- Сеждегәх
- Села
- Серафлар
- Сердар
- Сидон
- Синагога
- Синай
- Сион
- Сион гызы
- Содом
- Сөвеш арабасы
- Стоик таглыматчылар
- Сур
- Сурнай байрамы
- Сува чүмдүрмек
- Сүлейман пыгамбер
- Сүннет
- Сүннетсизлер
- Сүргүн
- Сыпа

Ш

- Шеминит
- Шейтан
- Шигаён
- Шөхрат

Т

- Табшырык
- Тегелек ховуз
- Тәмиз
- Тәзе Ай байрамы
- Тәзе Әхт
- Төврат
- Төврат мугаллымы
- Туты
- Түтетги
- Түтетги сыпасы

У

- Урым ве Туммым

Ы

- Ыбадатхана
- Ыбрайым пыгамбер
- Ыляс пыгамбер
- Ынсан оглы
- Ысхак пыгамбер
- Ысмайыл пыгамбер
- Ысрайыл
- Ысрайылың он ики тиреси
- Ызына сатын алмак

Я

- Ябуслар
- Яг
- Яг гуймак
- Яхуда
- Яхудаларың дили
- Яхуды
- Якма гурбанлыгы
- Якуп пыгамбер
- Ялкамак
- Яшулулар
- Язык гурбанлыгы

Е

- Едутун
- Ехошапат җүлгеси
- Еврей

Ю

- Юнус пыгамбер

- Юсуп пыгамбер

Й

- Йыгнагың хызматчысы
- Йыгнагың ёлбашчылары
- Йыгнак

З

- Зебур
- Зекат
- Зыгыр
- Зыярат нагмасы