Мукаддес Китап
Author: Мукаддес Китап Терҗиме Институты
Date: 2018-09-17T07:52:55.318078+00:00

Гириш

Гириш

1. Мүсүрден чыкыш

2. Сөзлүк

Элиңиздәки Мукаддес Китап хер бир адам үчин иң ваҗып китапдыр! Бу китап аркалы адамзат өз Ярадыҗысы Худайы танап, Онуң биз үчин ниетлән аҗайып максадыны өвренер ве иман эдип, бакы яшайша эе болар. Бейик патыша болан Давут пыгамбер Худайың Сөзи барада өз мезмурларының биринде: «Сениң сөзүң – чыра аякларыма, ол – ягтылык мениң ёдама» дийип айдяр. Худайың Сөзи, догрудан-да, хер бир ынсаның дурмушы үчин чырадыр, йөрейән ёлуны ягтылдян нурдур! Гой, Худай бу китабы окаян хер бир ынсана пәхим-пайхас берип, Өз Сөзүниң уммасыз байлыгыны оңа багыш этсин!

Китапларың атлары

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китапларың атлары дүрли-дүрлүдир:

- •Китап я-да онуң эсасы бөлеги белли бир адам тарапындан язылып, шол адамың ады билен атландырыляр, мысал үчин, «Сүлейманың пәхимлери».

- •Китап хайсыдыр бир адам барада язылып, шол адамың адына лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Рут».

- •Китап ысрайыл халкының тарыхының хайсыдыр бир дөврүни беян эдип, шол дөвүрдәки вакалара, ягдайлара лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Ысраыыл сердарлары». Булар барада хас гиңишлейин маглуматы алмак үчин, хер китабың башында берилйән гириш бөлүмине гөз айлаң.

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китаплар шу топарлара бөлүнйәр:

- •Көне Әхт

- ◦Төврат (Гелип чыкыш – Канун таглыматы)

- ◦Ир дөвүрдәки пыгамберлер; бу китаплар топары кәвагт «Тарыхы китаплар» дийлип хем атландырыляр (Ешува – Патышалар (Икинҗи китап))

- ◦Язгылар, шейле топара Зебур ве Сүлейманың пәхимлери ялы китаплар гирйәр. (Йыл язгылары – Нагмалар нагмасы)

- ◦Бейлеки пыгамберлер (Ишая – Малакы)

- •Тәзе Әхт

- ◦Хош хабарлар. Муңа дөрт китап дегишли болуп, олар дүрли адамлар тарапындан языландыр. Олар өзлериниң шаят болан вакаларыны беян эдйәрлер.

- ◦«Ресулларың ишлери» атлы китап Лука тарапындан языландыр. Ол бу китапда Иса Месихиң гөге гөтериленден соң болан вакалары беян эдйәр.

- ◦Хатлар. Булар Павлус, Петрус ве Ёханна ялы авторларың месихи йыгнаклара язан хатларыдыр.

- ◦«Ёханна гелен аянлык» эдебиятың айратын гөрнүши болуп, онда Худайдан гелен гөрнүшлер ве аянлыклар беян эдилйәр.

Ёкарда агзалан китаплар топлумларының хер бири өзүне махсус болан жанрда языландыр. Шонуң үчин-де окыҗы китабы оканда, онуң жанр айратынлыгыны хасаба алмалыдыр.

«Көне Әхт» ве «Тәзе Әхт» китапларына гошмача сөзбашылар берилйәр. «Көне Әхтиң» дүзүмине пыгамберлериң китапларының хем гирйәндигине гарамаздан, оңа түркмен окыҗыларына гиңден таныш болан «Төврат» ве «Зебур» диен гошмача сөзбашылар берилди. «Тәзе Әхт» китабына «Инҗил» диен гошмача сөзбашы берилсе-де, онуң дүзүмине «Инҗилден» башга китаплар ве иманлылар йыгнакларына язылан хатлар гирйәр.

Худайың атлары

Көне Әхт китабы түркмен дилине асыл нусгадан, ягны еврей дилинден терҗиме эдилди. Бу китабың еврей дилиндәки асыл нусгасында Худайың бирнәче ады душ гелйәр. Онуң «Элохим» ады хас көп уланылып, ол түркмен дилине «Худай» дийип терҗиме эдилди. Онуң бейлеки ады Яхве болуп, ол хем «Худай» диймеги аңладяр. Бу ат түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. «Реб» сөзи Худайың әхт баглашан, Өзүни халкына аян эден я-да ынсан кешбинде пейда болан ягдайларына дегишли вакаларда уланылды. Худайың «Эл-Шаддай» ады түркмен дилине «Гудратыгүйчли» дийип, «Эл-Элён» болса «Бейик Худай» дийип терҗиме эдилди. Худайың китапда сейрек душ гелйән «Адонай» ады «Таңры» дийип терҗиме эдилди. Херекет эдйән, бейик ишлери амала ашырян Худайы суратландырмак үчин еврей дилинде утгашдырылып уланылан «Яхве Элохим» ады түркмен дилине «Худайымыз Реб» дийип терҗиме эдилди.

Тәзе Әхт китабының асыл нусгасы грек дилинде язылып, онда Худай бабатда «куриос» диен сөз уланыляр. Китабың язга гечирилен дөврүнде бу сөз «ага» я-да «хоҗайын, эе» диймеги аңладярды. Көне Әхтиң грек дилиндәки терҗимесинде Худайың «Яхве» ве «Адонай» атлары хем «куриос» дийип терҗиме эдилендир. Шонуң үчин-де, Тәзе Әхт китабында адамлар Иса Месихе «куриос» дийип йүзлененлеринде, Оны Худай хөкмүнде кабул эдендиклери әшгәр боляр. Шейле ягдайларда «куриос» сөзи түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. Мундан башга-да, Иса Месих өлүмден диреленден соң Оңа Куриос Иса Месих дийип йүзленилип, бу ат түркмен дилине «Реббимиз Иса Месих» дийип терҗиме эдилди.

Мукаддес Язгылар ве тарыхы вакалар

Мукаддес Язгыларда беян эдилйән вакалара долы ве догры дүшүнмек үчин, олара шол дөвүрде болуп гечен тарыхы вакалар билен умумы багланышыкда гарамалыдыр. Ашакда Мукаддес Язгыларда беян эдилен тарыхы дөвүрлериң ве империяларың ады берилйәр:

1.Ыбрайым пыгамбериң дөврүне ченли болуп гечен вакалар. Худай дүнйәни ярадяр. Ол Адам атаны ве Хов энәни ярадып, олары Эрем багында ерлешдирйәр. Эмма олар Худайың эмрини бозансоңлар, Эремден махрум эдилйәрлер. Оларың несли көпелип, ер йүзүне яйраяр, гүнә ичинде яшап, өз дурмушларына гүмра болуп, Яраданы унудяр. Худайың муңа җуда гахары гелип, тутуш адамзады ёк этмеги ниет эдинйәр. Ол Өз ниетини берҗай этмек үчин, ер йүзүне элхенч сил иберйәр-де, Нух пыгамбер билен онуң машгаласындан башга тутуш адамзады ёк эдйәр. Хава, Худай шол силде диңе Нух пыгамбери ве онуң машгаласыны халас эдйәр, себәби олар дири Худая иман эдип, Оңа сежде эдйәрдилер. Беян эдилйән вакаларың шу тапгыры Нухуң несиллериниң Бабыл минарасыны гуршы ве тутуш адамзадың несил дарагтының дөрейши билен тамамланяр.

2.Ыбрайым пыгамбер барадакы вакалар. Хич перзенди болмадык Ыбрайым пыгамбере Худай бир огул берҗекдигини, ондан бейик бир миллет яратҗакдыгыны вада берйәр. Мундан башга-да, Худай пыгамбере онуң неслине «бал билен сүйт акян» Кенган топрагыны-да мирас берҗекдигини вада эдйәр. Ыбрайым пыгамбер вада берлен юрда гөчүп, ол ерде чадырда бир чарвадар кимин яшаяр. Худай Ыбрайымың агтыгы Якуба «Ысрайыл» дийип ат берйәр. Ысрайылың он ики оглы болуп, олар тутуш халкың несилбашылары боляр. Ысрайылың Юсуп атлы сөйгүли оглы доганлары тарапындан Мүсүр гулчулыгына сатылса-да, Худай оны ялңыз гоймаяр. Юсуп пыгамбер Худайың көмеги билен тутуш Мүсүр юрдунда икинҗи дереҗели адам боляр. Ол ачлык дөврүнде тутуш юрды ве өз атасының машгаласыны халас эдйәр. Онуң несли Мүсүрде җуда көпелйәр, эмма Юсуп пыгамбер арадан чыкандан соң, олар Мүсүр юрдунда гул болярлар.

3.Мүсүрден чыкыш ве вада эдилен топрагы эелемек барадакы вакалар:

а.Муса Ысрайылың неслини мүсүр гулчулыгындан азат эдйәр. Ысрайылың огулларындан дөрән тирелер чөлде Худая эерип, Ондан Мукаддес Кануны кабул эдйәрлер. Худай олара леви тиресини руханычылыга беллемеги ве Өзи үчин мукаддес чадыры ясамагы буюряр. Бу чадыр Худая сежде этмек үчин ниетлененди.

б.Ешува ысрайыллары Ыбрайым пыгамбере вада берлен топрага – Кенгана гетирйәр. Олар бу топрагы шол ерде яшап йөрен тирелерден басып алярлар. Бу тирелериң аглаба бөлеги Нух пыгамбериң Хам ве Яфес атлы огулларының несиллериди. Ыбрайым пыгамбер болса Нух пыгамбериң новбахар оглы Самың неслиди. Ысрайылың душманлары болан аммонлар ве моваплар болса Лутуң несиллериди. Басылып алнан юрт он ики бөлеге бөлүнип, ысрайыл тирелериниң арасында биҗе боюнча пайланыляр. Юсубың ики оглундан ики тире эмеле гелйәр, себәби Ысрайыл пыгамбер дүнйәден өтмәнкә олары өз огуллары хөкмүнде кабул эдип, ак пата берипди. Шонуң үчин-де, он ики бөлеге бөлүнен топрак Ысрайылың он бир оглуның несиллериниң арасында мүлк хөкмүнде пайланыляр. Ысрайылың Леви оглуның несиллери болса руханычылыга беллененсоңлар, топракдан хич мүлк алмаярлар, себәби Ысрайыл Худайы Реббиң Өзи оларың мүлкүди.

4.Он ики тирәниң бир патышалыгы эмеле гетириши барадакы вакалар:

а.Шавул патыша Ысрайылың илкинҗи патышасы боляр. Соңра Давут пыгамбер Ысрайыла патыша боляр ве он ики тирәни бирлешдирип, бир миллети эмеле гетирйәр--де, өз чәклерини гиңелдйәр.

б.Сүлейман пыгамбер Реббе сежде этмек үчин дүнйәде деңи-тайы болмадык ыбадатхананы гуряр.

5.Патышалыгың бөлүнмеги барадакы вакалар. Сүлейман пыгамбер арадан чыкандан соң, онуң ики оглуның арасында уруш башланяр. Юрдуң демиргазыгындакы он тире Сүлейманың огулларының бирини голдап, Ысрайыл патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве бенямин тирелери болса Сүлейманың бейлеки оглуны голдап, юрдуң гүнортасында Яхуда патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве Ысрайыл патышалыклары пыгамберлериң язгыларында көп ятланыляр. Демиргазык патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр, илаты болса Бабыла сүргүн эдилйәр.

6.Сүргүнлик дөври ыбадатхана вейран эдилйәр, гүнорта патышалыгы болан Яхуданың абрайлы ве гөрнүкли адамлары, машгалалары бабыллылар тарапындан есир алыняр.

7.Дикелдиш дөври – Парс империясы дөрәнден соң яхудылара өз ватанына, Ысрайыла доланмак ругсат эдилйәр. Олар өз юрдуна доланып, шәхери ве ыбадатхананы дикелдйәрлер.

8.Көне ве Тәзе Әхтиң аралыгындакы дөвүр – Македония империясы. Ортаер деңзи македониялылар тарапындан басылып алыняр. Македонлар грек дилини яйрадып, билим улгамыны өсдүрип яйбаңландырярлар.

9.Иса Месихиң дурмушы ве хызматы. Шол дөвүрде яхудылар Рим империясына гарашлы болуп, онуң беллән патышаларының голастында яшаярдылар. Шейле патышаларың бири-де Хирод болуп, ол Рим императорына долы гарашлы болупдыр.

10.Илкинҗи месихилер йыгнагы. Иса Месих гөге гөтериленден соң, Оңа иман эденлериң саны барха артяр. Гүйчли ызарланмалара, сөгүлмелере ве эҗирлере гарамаздан, оларың саны барха көпелйәр. Месихи йыгнаклар Орта Гүндогардан Рим империясының Азия велаятына (хәзирки Түркие), хатда Европа юртларына ченли яйраяр.

Мукаддес Язгыларың жанрлары

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде үч дүрли жанр: кысса (беян этме), гошгы (я ак гошгы) ве гошгы жанрында язылан проза уланылды. Гошгы жанрында язылан проза долы капыя эе болмаса-да, гошгы ялы окаляр. Шонуң үчин-де, шейле жанрда язылан пыгамберлик китаплары терҗиме эдиленде, олар гошгы гөрнүшде реҗеленди. Еврей шыгрыетинде «параллелизм» усулы гиңден уланыляр. Шейле усулда язылан гошгуларың биринҗи сетиринде беян эдилйән пикир икинҗи сетиринде гайталанып, манысы хас гиңишлейин дүшүндирилйәр.

Голязмалар

Көне Әхт китабы түркмен дилине еврей дилинде язылан Масоретик текстлеринден терҗиме эдилди. Бу Масоретик текст Библия Хебрайиканың соңкы неширинде чап эдилди. Зерурлыгың дөрән ягдайларында шу нешириң теклип эден алтернатив дүшүндирмелеринден хем угур алнып, олара дегишли чыкгытлар берилди. Тәзе Әхт китабы грек дилиндәки голыазмадан (Бирлешен Мукаддес китап җемгыети, 4‑нҗи нешири) терҗиме эдилди. Бу гөрнүшдәки аятларың Текстус Ресептус билен тапавутлы болан ягдайларында олара хем дегишли чыкгытлар берилди.

Чыкгытлар

Терҗимеде чыкгытларың бирнәче гөрнүшлери уланылды. Оларың иң йөнекейи окыҗа дүшнүксиз я-да нәбелли болан сөзе дүшүндириш берйәр. Шейле сөзлер китабың ахырында берилйән Сөзлүкде хем ерлешдирилендир. Чыкгытларың ене бир гөрнүши терҗиме эдилен асыл нусгадакы аятларың башга гөрнүшиниң бардыгыны хем гөркезйәр. Шейле аятларың арасындакы тапавут җикме-җик гөркезилмесе-де, хайсы асыл нусгадан алнандыгы мәлим эдилйәр.

Өлчег бирликлери

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде өлчег бирликлерини аңлатмак үчин мысгал, гадак, батман ялы гадымы көне түркмен өлчег бириклери уланылды. Оларың хәзирки дөвүрдәки такмынан өлчегини гөркезмек үчин дегишли чыкгытлар берилди. Шейле-де, чыкгытларда көне еврей ве грек өлчеглери уланылды. Сиз бу өлчег бирликлерини китабың ахырында берилйән таблисада гөрүп билерсиңиз.

Салгыланма аятлары

Тәзе Әхтиң китапларында Көне Әхтден мысал гетириленде, онуң хайсы китапдан алнандыгыны гөркезмек үчин салгыланма аятлары берилйәр. Бу окыҗа аядың я-да бабың асыл мазмуныны тапмагы еңиллешдирмек максады билен эдилди.

Мукаддес Язгыларың стили

Мукаддес Язгыларың стили өзболушлыдыр. Себәби онуң асыл нусгасының язылан дөврүндәки дурмуш ягдайларының, дәп-дессурларының кәбирлери түркмен дурмушы ве медениети үчин нәтанышдыр. Шоңа гөрә-де, терҗимечилер асыл нусганың манысының түркмен окыҗысына дүшнүкли болмагы үчин бу ише өрән сересаплы чемелешдилер. Олар асыл нусганың манысының үйтгедилмегине я-да тесвирленмегине ёл бермезлик үчин, оны сөзме-сөз терҗиме этмекден я-да диңе манысыны терҗиме этмекден гача дурдулар. Өңде гойлан меселәниң кын боландыгына гарамаздан, терҗиме адаты окыҗа дүшнүкли болуп, манысының арасса, анык ве тебигы болмагы үчин сада дилде эдилди. Терҗиме стилиниң дүрли болмагы терҗимелериң хем дүрли боляндыгыны аңладяр. Шонуң үчин-де, хайсыдыр бир терҗимәни башга терҗиме билен деңешдирип, онуң нәдогры эдилендигини айтмак ерликсиздир. Терҗимелериң бирмеңзеш болуп, адалгаларың я-да җүмлелериң башгача, окыҗа хас дүшнүкли тәрде берилмеги ахмалдыр. Мундан башга-да, терҗимелериң хеммеси белли бир дереҗеде дүшүндирмелере эедир. Терҗимәниң довамында душ гелен икиманылы сөзлемлериң аглаба бөлегиниң дүшүндирилмелери окыҗының пайына галдырылды. Йөне манысы өрән чылшырымлы ве айдың болмадык аятларың кәбирлери садалашдырылып, окыҗа дүшнүкли болар ялы терҗиме эдилди. Шейле аятларың терҗимесинде көп алымлар тарапындан бу бабатда кабул эдилен дүшүндиришлерден угур алынды.

Мукаддес Китап Терҗиме институты

Көне Әхт

Мүсүрден чыкыш

Мүсүрден чыкыш

Гириш

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40

Мүсүрден чыкыш китабында Ысрайылың тарыхындакы иң ваҗып вака беян эдилйәр. Бу китапда ысрайыл халкының гул болуп яшан юрды Мүсүрден чыкып гайдышы гүррүң берилйәр. Китап үч бөлүмден ыбарат:

1) Муса пыгамбериң чагырылмагы ве еврейлериң гулчулыкдан азат эдилмеги (1 – 13‑нҗи баплар). Худай Муса пыгамбере янып дуран чалыда гөрнүп, оны чагыряр. Худай Өзүни оңа Яхве, ягны Мендирин ады билен аян эдйәр (Мср 3:14-15). Бу ат Көне Әхт китабында Худайың иң мөхүм ады болуп, ол көпленч «Реб» дийип терҗиме эдилди. Муса пыгамбер Худайың буйругына гөрә фараондан ысрайыл халкыны азат этмеги талап эдйәр. Эмма фараон ондан боюн товландан соң, Реб Мүсүриң башына он саны бетбагтчылык гетирмеги Муса табшыряр. Ахырсоңы, фараон ысрайыллара Мүсүрден гитмәге ругсат берйәр.

2) Ысрайылларың Синай дагына йөриши (14 – 18‑нҗи баплар). Фараон ысрайыллары азат этмек пикиринден дәнип, өз гошунына олары ызына гайтармагы буюряр. Эмма Реб ысрайыллары горап, Мүсүр гошуныны вейран эдйәр. Ысрайыл халкы болса чөлүң ичи билен ёлуны довам этдирйәр. Реб олары азык хем сув билен үпҗүн эдйәр.

3) Синай дагында Худайың Өз халкы ысрайыл билен эден әхти. Худай ысрайыллара яшайыш үчин ахлак, дини канунлары ве раят хукукларыны берйәр. Шейле хем Худай Ысрайыла ыбадат өйүниң гурлушыгы ве энҗамлашдырылышы, руханылар ве оларың Ребби Худая ыбадат этмек барадакы канунлары берйәр (19 – 40-нҗы баплар).

Китабың баш гахрыманы Муса пыгамбердир. Ол Худайың халкыны Мүсүрден алып чыкмак үчин Реб тарапындан сайланыляр. Китабың йигриминҗи бабында беян эдилйән Он табшырык онуң иң мешхур бөлүмидир (20:1-17).

Мазмуны

- Мүсүр гулчулыгы 1:1-22

- Муса пыгамбериң доглушы ве яшлык дөври 2:1–4:31

- Муса ве Харун Мүсүр фараонының өңүнде 5:1–11:10

- Песах ве Мүсүрден чыкыш 12:1–15:21

- Гызыл деңизден Синай дагына тарап йөриш 15:22–18:27

- Канун ве Әхт 19:1–24:18

- Мукаддес чадыр ве сежде этмек үчин дүзгүнлер 25:1–40:38

1‑нҗи бап

Мүсүрлилер ысрайыллары эзйәрлер

1^1Ине, Якубың Мүсүре өз тутуш хоҗалыклары билен гелен огулларының атлары: 2Рубен, Шимгон, Леви, Яхуда, 3Ысакар, Зебулун, Бенямин, 4Дан, Нафталы, Гат, Ашер+. 5Якубың әхли несиллериниң саны җеми етмишди. Юсуп эййәм Мүсүрдеди+. 6Вагтың гечмеги билен Юсуп ве онуң әхли эркек доганлары, онуң дөвүрдешлери дүнйәден өтди. 7Эмма ысрайыл огулларының несиллериниң тохум--тиҗи яйрап көпелдилер ве оларың саны җуда артды, шоңа гөрә хем тутуш Мүсүр олардан долуды.

8Инди болса Мүсүр тагтына Юсуп хакында хич зат билмейән башга бир тәзе патыша чыкды+. 9Ол патыша өз халкына йүзленип: «Середиң, бизе гөрә ысрайылларың саны көп ве гүйчли. Бу бизиң үчин ховплы. 10Олар мундан артык көпелмез ялы, гелиң, мекирлик билен оларың соңуна чыкалың. Ёгсам, уруш турайса, олар душманымызың тарапына гошулып, бизе гаршы сөвешмеклери ве бизиң юрдумыздан чыкып гитмеклери мүмкин» дийди. 11Шейлеликде, мүсүрлилер ысрайыллары меҗбуры ишледип, олары эзмек үчин, оларың үстүнден хоҗайынлар белледилер. Ысрайыллар фараон үчин Питом ве Рагмесес диен галла сакланян галалары гурдулар+. 12Эмма мүсүрлилер ысрайыллара нәче зулум этселер-де, олар өңкүсинден-де хас көпелдилер ве оларың саны җуда артды. Мүсүрлилериң ысрайыллардан сусты басылды. 13-14Шейдип, олар ысрайыллары залымлык билен эзип, олары лай ве керпич ялы агыр ишлерде, хер хили мейдан ишлеринде ишледип, оларың дурмушыны аҗы яшайша өвүрдилер. Әхли агыр ишлерде олара рехимсизлик билен сүтем этдилер.

15Соңра бириниң адына Шипра, бейлекисиниң адына Пуга дийилйән ики саны еврей гөбегенелерине Мүсүр патышасы шейле дийди: 16«Сиз еврей аялларына гөбегене болуп хызмат эдйән вагтыңыз, середиң, эгер огул догурсалар, ол бәбеги өлдүриң, эгер гыз догурсалар, гой, онда ол яшаберсин». 17Эмма бу гөбегенелер Худайдан горкян аяллар экен, олар Мүсүр патышасының буйрушы ялы этмән, гайтам, эркек доглан чагалары-да дири галдырыпдырлар. 18Шонуң үчин хем, Мүсүр патышасы шол гөбегенелери янына чагырып, олардан: «Нәме үчин сиз бейле этдиңиз, эркек доглан чагалары хем дири галдырдыңыз?» дийип сорады. 19Гөбегенелер фараона: «Себәби еврей аяллары Мүсүр аяллары ялы дәл, олар догумлы, оларың янына гөбегене гелип етйәнчә, оларың өзлери дограйярлар» дийдилер. 20Худай хем бу гөбегенелере гарашык этди, шейдип, ысрайыл халкы хас көпелди ве гүйчленди. 21Гөбегенелериң Худайдан горкяндыгы себәпли, Худай олара-да улы машгала берди. 22Соңра фараон әхли мүсүрлилере: «Еврейлерден доглан хер бир огул бәбеги алып, Нил дерясына ташлаң, эмма гыз бәбек болса, гой, ол яшаберсин» дийип буйрук берди.

2‑нҗи бап

Муса догуляр

2^1Шол вагтлар левилерден бир адам өз тиресинден бир гыза өйленди+. 2Онуң аялы гөврели болуп, бир огул догурды, ол чагасының якымлыҗадыгыны гөрүп, оны өйүнде үч ай гизләп саклады. 3Ол аял чагасыны мундан артык гизлин саклап билмеҗекдигине гөз етирип, онуң үчин гамышдан өрүлен себет алды-да, онуң дашыны сув гечмез ялы шепбик билен өртди. Ол чаганы шол себедиң ичинде ятырып, оны деряның гырасындакы сувда өсүп отуран гамышларың арасында ерлешдирди. 4Җигисине нәме боларка дийип, чаганың гыз доганы хем узакдан середип дурды.

5Шол вагт фараоның гызы деря сува дүшмәге гелди. Онуң кенизлери болса деряның кенарында айланып йөрдүлер. Бирденкә фараоның гызы гамышларың арасындакы себеди гөрүп, оны гетирмәге кенизлериң бирини иберйәр. 6Фараоның гызы себеди ачып гөрсе, ине, онуң ичинде бир чага аглап ятыр. Онуң чага йүреги гыйлып: «Бу еврей чагаларының биридир» диййәр. 7Соңра чаганың гыз доганы фараоның гызының янына гелип: «Мен гидип, чаганы эмдирер ялы еврей аялларындан бирини чагырайынмы?» диййәр. 8Фараоның гызы: «Чагырай» диййәр. Шейдип, ол гыз гидип, чаганың өз эҗесини алып гелйәр. 9Фараоның гызы ол аяла: «Шу чаганы әкит-де, муңа энекелик эт. Мен сениң хакыңы төләрин» диййәр. Шейлеликде, бу аял чаганы әкидип, оңа энекелик эдйәр. 10Чага өсүп кемала геленде, ол оны фараоның гызының янына гетирйәр ве фараоның гызы оны өзүне огуллыга аляр. Ол: «Мен муны сувдан чыкардым» дийип, онуң адына Муса[*] дакяр.

Муса Мидяна гачып гутуляр

11Муса йигит чыкандан соң, бир гүн өз халкы болан еврейлериң арасына айланмага чыкды ве оларың агыр иш зерарлы чекйән җебрини гөрди. Ол бир мүсүрлиниң өз халкындан болан бир еврейи енҗип дураныны гөрди. 12Муса эйлесине-бейлесине гөз гездирди, хич киме гөзи дүшмәнсоң, ол яңкы мүсүрлини өлдүрди ве онуң җеседини чәгә гөмүп гизледи. 13Эртеси гүни ол айланмага чыканда, ики саны еврейиң өз араларында уршуп дуранларыны гөрди ве оларың гүнәлисиниң янына барып: «Нәме үчин сен өз еврейиңи урярсың?» дийип сорады. 14Ол адам: «Ким сени бизиң үстүмизден хөкүмдар я казы эдип гойды? Дүйнки мүсүрлини өлдүришиң ялы, мени хем өлдүрмекчимиң?» дийди. Мундан соң Муса горкды ве ол: «Мениң эден ишим эййәм аян болупдыр» дийип пикир этди. 15Фараон бу хакда эшидип, Мусаны өлдүртмегиң күйүне дүшди. Эмма Муса гачып, Мидян юрдунда орнашды.

Бир гүн Муса бир гуйының башында отырды. 16Мидян руханысының еди гызы барды. Шол вагт олар гуя гелип, өз какаларының сүрүсини сува якмак үчин новалары сувдан долдурдылар. 17Шонда бейлеки чопанлар гелип, ол гызлары ковдулар, эмма Муса бу гызлара арка дуруп, оларың сүрүсини сува якмага көмеклешди. 18Гызлар өйлерине какалары Регувалың[*] янына геленлеринде, оларың какасы: «Нәдип сиз бу гүн өңкиңизден ир гелип билдиңиз?» дийип сорады+. 19Гызлар: «Шу гүн бизи бир мүсүрли адам чопанлардан горады, ол хатда бизиң сүримизи сува якмага хем көмек этди» дийдилер. 20Ол гызларына: «Ханы, ол адам ниреде? Нәме үчин сиз оны ташлап гайтдыңыз? Оны чагырың, бизиң билен дуз-чөрек ийсин» дийди. 21Шейлеликде, Муса бу адамыңкыда яшамага разылашды ве ол өз гызы Сыпораны Муса дурмуша чыкарды. 22Сыпора Муса бир огул догруп берди. Муса: «Мен бир ят юртда гелмишек болдум» дийип, онуң адына Гершом[*] дакды.

23Көп вагтың гечмеги билен Мүсүр патышасы дүнйәден өтди. Ысрайыллар болса хениз хем гулчулыкда эзилйәндиклеринден налап, көмек сорап перят этдилер. Оларың зулум астында эдйән ахы-наласы Худая барып етди. 24Худай оларың налышыны эшитди ве Ол Ыбрайым, Ысхак ве Якуп билен эден әхтини ядына салды+. 25Худай ысрайыллара назар салып, оларың хал-ахвалларының нәхилидигине дүшүнди+.

3‑нҗи бап

Реб Муса гөрүнйәр

3^1Шол вагтлар Муса гайынатасы Мидян руханысы Йитроның сүрүсини бакярды. Бир гүн ол сүрүсини чөлүң ичи билен сүрүп, Худай дагы Хоребе[*] гелди+. 2Оңа чалының ортарасында алавлы от болуп, Реббиң бир перишдеси гөрүнди. Муса чалының яняндыгына гарамаздан, онуң хич отда янып гутармаяндыгыны гөрди. 3Муса: «Бу гең зады якынрак барып гөрейин-ле, нәме үчин чалы отда янмаярка?» дийди. 4Реб Мусаның якынлашып гелйәндигини гөренде, чалының ичинден оңа: «Муса! Муса!» дийип сесленди. Муса: «Лепбей» дийип җогап берди. 5Соңра Худай: «Мундан якын гелме, аягыңдакы чарыгыңы чыкар, чүнки сениң бу дуран ериң мукаддес топракдыр!+
6Мен сениң ата-бабаларыңың: Ыбрайымың, Ысхагың ве Якубың Худайыдырын» дийди. Муса Худая серетмекден горкуп, йүзүни япды+.

7Соңра Реб ене-де: «Мен халкымың Мүсүрде чекйән җебир-сүтемини, хакыкатдан-да, гөрдүм, оларың мүсүр хоҗайынларындан яңа налаяндыкларыны эшитдим. Мен оларың чекйән җебир-җепаларыны билйәрин. 8Шонуң үчин хем Мен олары мүсүрлилериң элинден азат этмек үчин ашак индим. Мен олары сүйт ве бал акян мес топраклы юрда – кенганларың, хетлериң, аморларың, перизлериң, хивилериң ве ябусларың юрдуна алып барҗак+. 9Ине, инди Маңа ысрайылларың ахы-наласы гелип етди, Мен мүсүрлилериң олары залымлык билен эзйәндиклерини гөрдүм+. 10Хәзир болса Мен сени Өз халкым болан ысрайыллары Мүсүрден алып гайтмак үчин фараоның янына иберейин» дийди. 11Муса болса Худая: «Фараоның янына гидип, ысрайыллары Мүсүрден чыкарып гетирер ялы, мен ким болупдырын?» дийди. 12Худай оңа: «Сениң билен болҗак Мендирин. Сен халкы Мүсүрден чыкарып гетирениңде, Маңа шу дагда сежде эдерсиңиз. Бу болса сени Мениң ёлландыгымың нышаны болар» дийди+.

13Соңра Муса Худая: «Эгер мен ысрайылларың янына барып: „Мени сизиң яныңыза ата-бабаларыңызың Худайы иберди“ дийсем, олар хем: „Онуң ады нәме?“ дийип сорасалар, мен олара нәме җогап берейин?» дийди. 14Худай Муса: «Мен Мендирин. Ысрайылларың янына барып: „Сизиң яныңыза ‘Мендирин’ иберди“ дийип айт» дийди+. 15Худай Муса ене-де шулары айтды: «Ысрайылларың янына сени ата-бабаларыңызың Худайы болан Реббиң[*], ягны Ыбрайымың, Ысхагың ве Якубың Худайының иберендигини айт. Бу Мениң эбедилик адымдыр, шу ат билен Мен несилме-несил ятланарын. 16Сен бар-да, ысрайыл яшулуларыны бир ере йыгна ве олара ата-бабаларыңызың Худайы Реббиң, ягны Ыбрайымың, Ысхагың ве Якубың Худайының саңа гөрнендигини ве оларың Мүсүрдәки хал-ахвалларындан Мениң хабарымың бардыгыны айт. 17Мен олары Мүсүр зулумындан азат эдип, сүйт ве бал акян мес топраклы юрда, ягны кенганларың, хетлериң, аморларың, перизлериң, хивилериң ве ябусларың юрдуна элтмеги вада берендигими олара гүррүң бер. 18Олар сениң сөзүңе гулак асарлар, соңра ысрайыл яшулулары билен Мүсүриң патышасының янына барарсыңыз хем-де оңа: „Еврейлериң Худайы Реб бизиң билен душды. Инди болса Худайымыз Реббе гурбанлык бермек үчин, бизи үч гүнлүк чөле гойбермегиңи сенден товакга эдйәрис“ дийиң. 19Мүсүриң патышасы гудратлы гол билен меҗбур эдилйәнчә, сизи гойбермеҗекдигини Мен билйәрин. 20Шонуң үчин хем, Мен Мүсүре гөз гөркезерин ве онуң ичинде этҗек әхли гең гудратларым билен оларың теммисини берерин. Шондан соң патыша сизи гойберер+. 21Ысрайыллар Мүсүрден чыканларында, Мен мүсүрлилере ысрайыллары сылар ялы эдерин. Ысрайыллар ол ерден эллери бош чыкмазлар+. 22Хер бир ысрайыл аялы мүсүрли гоңшусындан ве өз өйүнде яшаян мүсүрли аялдан алтын-күмүш шай-сеплер ве гейим-геҗимлер сорап аларлар. Сиз олары огул-гызларыңыза дакарсыңыз ве олары гейиндирерсиңиз. Сиз мүсүрлилериң байлыкларыны талап гайдарсыңыз».

4‑нҗи бап

Реб Муса гудратлы гүйч берйәр

4^1Соңра Муса Реббе: «Эгер олар маңа ынанмасалар я-да сөзүме гулак асман „Реб саңа гөрнен дәлдир“ дийселер, мен нәме эдейин?» дийди. 2Реб Мусадан: «Элиңдәки нәме?» дийип сорады. Ол хем: «Хаса» дийди. 3Реб: «Оны ере ташла» дийди. Муса оны ере ташлады, ол хаса йылана өврүлди. Шонда Муса ондан гачып башлады. 4Эмма Реб Муса: «Элиңи узат-да, онуң гуйругындан тут» дийди. Муса элини узадып, оны тутан бадына, йылан онуң элинде өңкүси ялы хаса өврүлди. 5Реб оңа: «Ине, муңа ынанарлар, оларың ата-бабаларының Худайы Реббиң, ягны Ыбрайымың, Ысхагың ве Якубың Худайының саңа гөрнендигине ынанарлар» дийди.

6Реб Муса ене-де: «Элиңи донуңың ичине сок» дийди. Ол хем элини донуның ичине сокды. Ол элини дашына чыкаранда, онуң эли ак гар ялы пис ачды. 7Соңра Худай оңа: «Элиңи ызына донуңың ичине сал» дийди. Муса элини ене-де донуның ичине салып, тәзеден чыкаранда, бедениндәки бейлеки агзалар ялы болуп, онуң эли өңки каддына гелди. 8Худай: «Эгер олар саңа ынанмасалар я-да биринҗи гөркезен аламатыңа икирҗиңленселер, белки, олар сениң гөркезен шу икинҗи аламатыңа ынанарлар. 9Эгер олар бу гөркезен ики аламатыңа-да ынанмасалар я-да саңа гулак асмасалар, онда Нил дерясындан бираз сув гетирип, оны гуры ере дөк. Шол гетирен сувуң гуры ерде гана өврүлер» дийди.

10Эмма Муса Реббе: «Эй, Таңрым, Өз гулуң болан маңа геплемезиңден өңем, соңам хич хачан мен дилевар адам болмадык. Мен гепе чепер дәл, дилим тутук ялы» дийди+. 11Реб оңа: «Адамың агзыны ким яратды? Оны лал я-да кер эдйән ким? Ким оңа гөреч берйәр я-да ким оны көр эдйәр? Бу Мен Реб дәлми нәме+? 12Хәзир болса ёла дүш, Мен саңа сөзлемәге көмек эдерин ве саңа нәме айтмалыдыгыңы өвредерин» дийди. 13Муса болса ене-де: «Эй, Таңрым, ялбарярын, шол ере маңа дерек башга бирини иберәйсене» дийди. 14Шундан соң Реббиң Муса гахары гелди ве оңа: «Левилер неслинден болан доганың Харун шол ерде дәлми нәме? Мен онуң диле чепердигини билйәрин. Ол эййәм сени гаршы алмак үчин ёлда ве ол сени гөренине йүрекден бегенер. 15Сен оңа гепләп, сөзлери онуң агзына салып берерсиң. Мен сизиң икиңизе хем геплемәге көмек эдерин ве сизе нәме этмелидигиңизи өвредерин. 16Саңа дерек адамлар билен Харун геплешер. Ол сениң сөзлейҗиң болар, сен болса онуң үчин Худай ялы боларсың. 17Аламатлары гөркезер ялы, сен бу хасаны хем өз яның билен ал» дийди.

Муса Мүсүре доланяр

18Муса гайынатасы Йитроның янына гелип, оңа: «Маңа ызыма, Мүсүре өз доган-гарындашларымың янына гитмәге ыгтыяр бер. Олар диримикә, гидип гөрейин» дийди. Йитро Муса: «Саг-аман гидип гел» дийди. 19Мидянда Реб Муса: «Мүсүре, ызыңа гайдыбер, чүнки сениң җаныңа каст этҗек адамларың хеммеси өлди» дийди+. 20Шейлеликде, Муса аялыны ве огулларыны эшеге мүндүрип, ызына, Мүсүр юрдуна гайтды. Ол өз яны билен кераматлы хасаны хем алды.

21Реб Муса шейле дийди: «Мүсүре, ызыңа бараныңда, Мениң саңа берен гүйҗүм билен фараоның өңүнде әхли гудратлары гөркезерсиң. Эмма Мен фараоны доңйүрек адам эдерин, шол себәпли хем ол ысрайыл халкына гитмәге ругсат этмез+. 22Сиз болса фараона шейле дийиң: „Реб саңа шейле айдярын: Ысрайыл Мениң новбахар оглум+. 23Маңа гуллук эдер ялы Мениң оглумы гойбер дийдим, эмма сен онуң гитмегине гаршы болдуң. Серет, инди Мен хем сениң илкинҗи болан оглуңы өлдүрерин“».

24Ёлда олар бир кервенсарайда дүшләнлеринде, Реб Муса душуп, оны өлдүрмәге сынанышяр. 25Эмма Сыпора чакмакдашдан эдилен пычагы алып, оглуның уҗыдының пүрчүгини кесйәр-де, оны Мусаның аягына дегирйәр ве оңа: «Хакыкатдан-да, сен ган үсти билен баглашан әримсиң» диййәр. 26Шундан соң Реб онуң янындан айрыляр. Сыпора «Сен ган үсти билен баглашан әримсиң» дийип, сүннет себәпли айтды.

27Реб Харуна: «Чөле гит-де, Мусаның өңүнден чык» дийди. Шейлеликде, Харун гидип, оны Худай дагында гаршы алып, оны гуҗаклады. 28Соңра Муса Харуна Реббиң оңа айт дийип иберен затларының хеммесини айтды. Реббиң оңа ерине етирмели дийип буйран әхли гудратлы аламатлары хакында хем гүррүң берди. 29Муса билен Харун Мүсүре барып, ысрайыл яшулуларының хеммесини бир ере йыгнадылар. 30Харун Реббиң Муса айданларының әхлисини олара гүррүң берди. Халкың өңүнде ол аламатлары хем гөркезди. 31Адамлар оңа ынандылар. Ысрайыл халкына Реббиң назар саландыгыны ве оларың чекйән җебирлерини гөрендигини эшиденлеринде, олар башларыны эгип сежде этдилер.

5‑нҗи бап

Муса билен Харун фараоның хузурында

5^1Шундан соң Муса билен Харун фараоның янына гидип, оңа шейле дийдилер: «Ысрайыл Худайы Реб шейле диййәр: „Мениң халкымы гойбер, гой, олар чөлде Мениң шаныма байрам этсинлер“». 2Эмма фараон: «Киммиш Ол Реб, Онуң сөзүне гулак асып, мен ысрайыллары гойберер ялы? Мен Ребби билмейәрин, ысрайылларың гитмегине ёл берҗек дәл» дийди+. 3Соңра олар: «Еврейлериң Худайы бизе душды. Инди болса бизе үч гүнлүк чөле гидип, Худайымыз Реббе гурбанлык бермәге ругсат эт, ёгсам, Реб бизи гыргына берер я-да гылыч билен бизиң башымызы алар» дийдилер. 4Эмма Мүсүриң патышасы олара: «Эй, Муса ве Харун, нәме үчин сиз бу халкың элини ишден совадярсыңыз? Өз ишиңиз билен болуң. 5Гөрйәңизми, хәзир бу ерде оларың саны бизиң өз халкымызыңкыдан-да көп, сиз болса олары ишинден дындарҗак болярсыңыз» дийди.

6Шол гүнүң өзүнде фараон гул хоҗайынларына ве ысрайылларың өзлериниң баш гөзегчилерине шейле буйрук берди: 7«Мундан буяна бу халка керпич гуяр ялы саман бермәң. Гой, олар гидип, саманы өзлери тапсынлар. 8Эмма оларың гуйян керпичлериниң саны өңкүси билен дең болсун, екеҗесини хем кемелтмәң. Олар ялта, шонуң үчин олар: „Бизи гойбер, Худайымыза гурбанлык берели“ дийшип гыгырышярлар. 9Бу адамларың үнси диңе ишде болар ялы, хас агыр ишлер билен оларың эгнинден басың. Шонда олар ялан геплере гулак габартмазлар».

10Шейлеликде, ысрайылларың гул эелери ве оларың баш гөзегчилери чыкып, олара: «Фараон шейле диййәр: „Мен сизе саман берҗек дәл. 11Ниреден тапсаңыз, шондан тапың, саманы өзүңиз эдиниң, эмма гүнделик эдйән ишиңиз болса сәхелче-де азалҗак дәлдир“» дийдилер. 12Шейдип, халк өзлерине саман эдинмек үчин орлан мейдан гөзләп, Мүсүриң әхли ерине дагадылар. 13Гул эелери олардан хер гүнки этмели ишлерини эдил саман билен үпҗүн эдилйән дөврүндәки ялы ерине етирмеклерини берк талап эдйәрдилер. 14Фараоның гул эелери тарапындан белленен ысрайылларың баш гөзегчилери урулярдылар ве олардан: «Нәме үчин сиз бу гүн гуймалы керпич пайыңызы өңкиңиз ялы долы ерине етирмейәрсиңиз?» дийип хасабат соралярдылар.

15Ахыры ысрайылларың баш гөзегчилери фараоның янына гидип, оңа: «Нәме үчин биз гулларыңа бейле дараяң? 16Бизе саман берилмейәр, муңа гарамаздан, „Керпич гуюң!“ дийип буйрук берйәрлер. Ине, гулларыңы енчйәрлер, эмма гүнә сениң өз адамларыңда ахыры» дийип арз эдйәрлер. 17Эмма фараон: «Сиз барып ятан бир ишякмаз. Шонуң үчин хем сиз: „Бизи гойбер, гидип, Реббе гурбанлык берели“ диййәрсиңиз. 18Хәзир болса гидиң-де ишләң. Сизе саман берилмез, йөне шонда-да керпиҗи өңки мукдарда өндүрерсиңиз» дийди. 19Ысрайылларың баш гөзегчилерине хер гүнки өндүрилмели керпиҗиң санының екеҗесиниң хем кемелдилмели дәлдигини айданларында, олар өзлериниң бетбагтлыга учрандыкларына гөз етирдилер. 20Олар фараоның янындан чыканларында, өзлерине гарашып дуран Муса билен Харуна душдулар. 21Олар Муса билен Харуна: «Фараон ве онуң эмелдарлары тарапындан сиз бизиң башымыза бела гетирдиңиз, бизи өлдүрер ялы, оларың элине гылыч бердиңиз. Мунуң үчин Реб сизе гөз гөркезип, җезаңызы берер» дийдилер.

Реб азатлыгы сөз берйәр

22Соңра Муса ене-де Реббе йүзленип: «Эй, Реббим, нәме үчин бу адамлара бетбагтлык гетирдиң? Аслында нәме үчин мени гойбердиң+? 23Сениң адыңдан фараон билен геплешмәге гелелим бәри, ол бу адамлара гөрги барыны гөркезди. Сен болса Өз халкыңы азат этмек үчин екеҗе-де зат этмедиң» дийди.

6-нҗы бап

6^1Эмма Реб Муса: «Мениң фараона нәме этҗегими инди гөрерсиң. Мен оны гудратлы голум билен халкымы гойбермәге меҗбур эдерин, ол шу гудратлы голуң зарбындан яңа, олары хатда өз юрдундан ковуп чыкарар» дийди.

2Худай Муса шейле дийди: «Мен Ребдирин. 3Мен Ыбрайыма, Ысхага ве Якуба Гудратыгүйчли Худай болуп гөрүндим, эмма Өзүми олара Реб адым билен танатмадым+. 4Мен олара гелмишек болуп яшан юрды болан Кенган топрагыны бермеги әхт этдим. 5Шейле хем, Мен ысрайылларың Мүсүрде гулчулыкдан яңа эзилйәндиклери себәпли эдйән ахы-наласыны эшитдим ве Өз эден әхтими ятладым. 6Шонуң үчин хем ысрайыллара айт: „Мен Ребдирин. Мен сизи Мүсүр зулумындан чыкарып, гулчулыкдан азат эдерин. Гудратлы гүйч билен ве агыр җезаларым билен Мен сизи олардан азат эдерин. 7Мен сизи Өз халкым эдип кабул эдерин ве Мен сизиң Худайыңыз боларын. Онсоң сизи Мүсүр гулчулыгындан бошадан Худайыңыз Реббиң Мендигими билерсиңиз+. 8Мен сизи Ыбрайыма, Ысхага ве Якуба сөз берен ериме элтерин ве Мен сизе ол ери эелемәге берҗекдирин. Мен Ребдирин“»+. 9Муса бу сөзлери ысрайыллара айдып берди, эмма олар гөвнүчөкгүндиклери ве рехимсиз эзилйәндиклери себәпли Мусаны диңлемедилер.

10-11Соңра Реб Муса: «Гит-де, Мүсүриң патышасы фараона айт, гой, ол ысрайыллара Мүсүр юрдундан чыкып гайтмага ругсат берсин» дийди. 12Эмма Муса Реббе: «Гөрйәңми, энтек ысрайыллар мени диңләнок, онсоң фараон маңа нәдип гулак ассын, мен бир дилсиз-агызсыз адам ялы ахырын» дийди. 13Реб Муса ве Харун билен ысрайыллар ве Мүсүриң патышасы фараон хакында геплешип, олара ысрайыллары Мүсүрден алып чыкмагы буюрды.

Муса билен Харуның несил дарагты

14Булар ысрайылларың аталарының уругбашылары: Ысрайылың илкинҗи оглы Рубениң огуллары: Ханок, Паллу, Хесрон ве Кармы. Булар Рубениң уругларыды+. 15Шимгоның огуллары: Емувел, Ямын, Охат, Якин, Сохар ве кенган аялындан болан оглы Шавул. Булар Шимгоның уругларыды+. 16Левиниң несил дарагтына гөрә, онуң огулларының атлары шулардыр: Гершон, Кохат ве Мерары. Леви бир йүз отуз еди яшап дүнйәден өтди+. 17Гершоның огуллары: Либни ве Шимги уруглары билен. 18Кохадың огуллары: Имран, Йисхар, Хеброн ве Узыел. Кохат бир йүз отуз үч яшап өлди. 19Мерарының огуллары: Махлы ве Мушы. Ине, бу ашакдакылар болса левилериң несиллери боюнча уруглары+. 20Имран өз какасының гыз җигиси Ёкебеди өзүне аял эдип алды, ол хем оңа Харун билен Мусаны догруп берди. Имран бир йүз отуз еди яшап арадан чыкды+. 21Йисхарың огуллары: Кора, Непек, Зикри+. 22Узыел огуллары: Мишайыл, Элсапан ве Ситри+. 23Харун Эминадабың гызы, Нахшоның гыз доганы Элишеба өйленди ве оларың Надап, Абыху, Элгазар ве Ытамар диен огуллары болды+. 24Кораның огуллары: Асыр, Элкана ве Абыясап. Булар Кораның уруглары болупдыр+. 25Харуның оглы Элгазар Путыелиң гызларының бирини өзүне аял эдип алды ве ондан Пинехас диен оглы болды. Ине, шулар левилериң уруглары боюнча оларың аталарының уругбашылары болупдыр+.

26Реббиң: «Ысрайыллары топар-топар эдип, Мүсүрден алып чык» дийип буйрук берен адамлары ине, шу Харун билен Мусады. 27Ысрайыллары, Мүсүрден алып гайтмак үчин, Мүсүр патышасы фараон билен геплешенлер хем шулар – Муса билен Харунды.

Харун Мусаның сөзлейҗиси боляр

28Шол гүн Реб Мүсүрде Муса йүзленди. 29Реб Муса: «Мен Ребдирин. Мениң саңа айдянларымың хеммесини Мүсүриң патышасы фараона етир» дийди. 30Эмма Муса Реббе: «Мен сөзе гарып адам, онсоң фараон мени нәдип диңлесин» дийди.

7‑нҗи бап

7^1Соңра Реб Муса шейле дийди: «Фараоның өңүнде Мен сени Худай ялы эдйәрин ве доганың Харун болса сениң пыгамбериң ялы болар. 2Мениң саңа буюрян табшырыкларымың әхлисини сен айтмалысың, доганың Харун болса фараондан ысрайыллары өз юрдундан гойбермегини сорар. 3Эмма Мен фараоны доңйүрек адам эдерин. Хатда Мен Мүсүрде аламатларымың ве гудратларымың саныны көпелтсем-де, 4фараон сизи диңлемез. Шундан соң Мен Мүсүре гөз гөркезип, олара агыр җезалар берип, Өз халкым болан ысрайыллары топар-топар эдип, Мүсүрден алып чыкарын. 5Мен голумың гүйҗүни гөркезип, Мүсүрден ысрайыллары алып чыканымда, мүсүрлилер Реббиң Мендигиме гөз етирерлер». 6Муса билен Харун Реббиң хут өзлерине буйрушы ялы этдилер. 7Фараон билен геплешен вагтлары Муса сегсен, Харун болса сегсен үч яшындады.

Хаса йылана өврүлйәр

8Реб Муса билен Харуна йүзленип: 9«Эгер фараон сизе „Гудрат гөркезиң“ дийсе, Муса, сен Харуна: „Хасаңы ал-да, фараоның өңүнде оны ере ташла“ дий, шонда хаса йылана өврүлер» дийди. 10Шейлеликде, Муса билен Харун фараоның янына бардылар ве Реббиң буйрушы ялы этдилер. Харун фараоның ве онуң эмелдарларының өңүнде хасасыны ере ташлады, ол йылана өврүлди. 11Фараон хем өз акылдарларыны, җадыгөйлерини йыгнады. Олар хем өзлериниң гизлин усуллары билен шейле этдилер. 12Оларың херси өз хасаларыны ере ташладылар велин, олар хем йылана өврүлдилер. Эмма Харуның хасасы оларың хасаларыны ювутды. 13Фараоның йүрегиниң доңы энтек хем чөзүленокды. Реббиң айдышы ялы, ол хениз хем булара гулак габартмаярды.

Биринҗи бетбагтчылык: сув гана өврүлйәр

14Соңра Реб Муса шейле дийди: «Фараон доңйүрек адам, ол халкы гойбермекден йүз өвүрйәр. 15Фараоның ирден деря сува дүшмәге чыкян вагты, сен онуң янына бар. Оңа душмак үчин, Нил дерясының янында гараш, элиңе йылана өврүлен хасаны хем ал. 16Соңра оңа шейле дий: „Еврейлериң Худайы Реб, ине, шулары айтмак үчин мени сениң яныңа иберди. Ол саңа: ‘Мениң халкымы гойбер, гой, олар чөлде Маңа ыбадат этсинлер’ дийди. Ине, сен болса, энтек хем муңа боюн болмадың. 17Реб шейле диййәр: ‘Шу этҗек ишими гөрүп, сен Мениң Ребдигими билерсиң: Гөрйәңми, мен шу элимдәки хаса билен Нил дерясының сувуна уран бадыма, сув гана өврүлер. 18Нилдәки балыклар өлер ве деря порсар. Мүсүрлилер Нилиң сувундан ичип билмезлер’“». 19Реб Муса: «Харуна айт: „Хасасыны алсын-да, Мүсүриң әхли сувларына: оларың деряларына, япларына, ховузларына ве әхли сув ховданларына хасасы билен уруп чыксын. Мүсүриң әхли сувлары, хатда челекдәки ве даш күйзелердәки сувлар хем гана өврүлер“» дийди.

20Муса билен Харун Реббиң буйрушы ялы этдилер. Харун фараоның ве онуң эмелдарларының өңүнде хасасыны узадып, Нил дерясының сувуна урды, Нил дерясының тутуш сувы гана өврүлди. 21Нилдәки балыклар өлүп, деря порсады. Шейлеликде, мүсүрлилер Нил дерясындан сув ичип билмедилер, Мүсүриң әхли сувы гана боялды. 22Эмма Мүсүр җадыгөйлери хем өзлериниң гизлин усуллары билен шейле этдилер. Шейдип, фараоның йүреги доңлугына галды. Реббиң айдышы ялы, фараон олары диңлемеди. 23Фараон ызына өврүлди-де, өз җайына гирип гитди, ол муны хатда пиңине-де алмады. 24Нилиң сувундан ичип билмейәндиклери үчин, әхли мүсүрлилер агыз сув гөзләп, Нил дерясының боюны газдылар.

25Реббиң Нил дерясыны шейле эденинден соң еди гүн гечипди.

8‑нҗи бап

Икинҗи бетбагтчылык: гурбагалар

8^1Соңра Реб Муса шейле дийди: «Фараоның янына бар-да, оңа шейле дий: „Реб саңа шейле диййәр: ‘Мениң халкымы гойбер, олар гидип, Маңа ыбадат этсинлер. 2Сен олары гойбермекден йүз өвүрсең, онда Мен гурбагалар чоздурып, тутуш юрдуңа бетбагтлык гетирерин. 3Нил дерясы гурбага сүрүсинден долуп, олар сениң өйүңе, көшгүңе ве ятян дүшегиңе ченли гелерлер. Гурбагалар сениң эмелдарларыңың ве халкыңың өйлерине долар, олар хатда тамдырларыңызың ичине ве хамыр югрулян җамыңыза ченли гирерлер. 4Гурбагалар сениң үстүңе, сениң халкыңың ве әхли эмелдарларыңың үстүне чыкарлар’“». 5Реб Муса: «Харуна айт: „Гой, ол элиндәки хасасыны узадып, дерялара, яплара ве сув ховданларына уруп, гурбагалар чыкарсын. Мүсүриң ерини гурбагалар гаплап алар“» дийди. 6Шейлеликде, Харун хасасы билен Мүсүрдәки сувлара уруп чыкды ве гурбагалар пейда болды. Тутуш Мүсүриң ери гурбагалар билен өртүлди. 7Эмма җадыгөйлер хем өзлериниң гизлин усуллары билен шейле этдилер, олар хем Мүсүрде гурбагалар чыкардылар.

8Соңра фараон Муса билен Харуны чагырып, олара: «Менден ве халкымдан гурбагаларың айрылып гитмегини сорап, Реббе дилег эдиң. Мен болса халкыңызы Реббе гурбанлык бермәге гойберерин» дийди+. 9Муса фараона: «Сениң үчин, эмелдарларың ве халкың үчин хачан дилег этмелидигини маңа өзүң айдай, шонда гурбагалар сизден ве сизиң өйлериңизден ёк болуп гидерлер, олар диңе Нил дерясында галар» дийди. 10Фараон хем оңа: «Эртир дилег эдәй» дийди. Муса оңа: «Гой, сениң айдышың ялы болсун! Чүнки сен бизиң Худайымыз Реб ялы башга хич кимиң ёкдугыны билерсиң. 11Гурбагалар сенден, сизиң өйлериңизден, эмелдарларыңдан ве халкыңдан айрылып, диңе Нил дерясында галар» дийди. 12Шейлеликде, Муса билен Харун фараоның янындан гайтдылар. Муса фараоның үстүне чоздуран гурбагаларыны ёк этмегини сорап, Реббе дилег этди. 13Реб хем Мусаның дилегини ерине етирди. Өйлердәки, ховлулардакы ве мейданлардакы гурбагалар өлдүлер. 14Мүсүрлилер өлен гурбагалары улы үйшмеклер эдип йыгнадылар, ерден порсы ыс хаплап урды. 15Фараон бу затлары гөрүп, гөвни арам тапды. Соң ене-де өзүниң доңйүреклигини этди. Реббиң айдышы ялы, ол Муса билен Харуна гулак асмады.

Үчүнҗи бетбагтчылык: чиркейлер

16Соңра Реб Муса: «Харуна айт: „Гой, ол хасасыны алсын-да, ериң тозуна уруп чыксын, шонда тутуш Мүсүриң ичинде чиркейлер пейда болар“» дийди. 17Олар шейле хем этдилер. Харун элине хасасыны алып, ериң тозуна уруп чыкды велин, адамларың ве хайванларың үстүне чиркейлер чозды. Тутуш Мүсүриң әхли тозы чиркее өврүлди. 18Җадыгөйлер хем өз гизлин усуллары билен чиркей дөретмәге сынанышдылар, эмма олар муны башармадылар. Шейлеликде, чиркейлер адамларың ве хайванларың үстүнде гезишип йөрдүлер. 19Җадыгөйлер фараона: «Бу Худайың иши» дийдилер. Эмма фараоның йүреги доңды ве ол Реббиң айдышы ялы, олара гулак асмады.

Дөрдүнҗи бетбагтчылык: сиңеклер

20Соңра Реб Муса: «Ирден тур-да, фараоның сува дүшмәге чыкян вагты оңа гараш ве оңа шейле дий: „Реб шейле диййәр: ‘Мениң халкымы гойбер. Олар гидип, Маңа ыбадат этсинлер. 21Эгер сен Мениң халкымы ене-де гойбермесең, онда Мен сениң үстүңе, сениң эмелдарларыңың ве халкыңың үстүне ве сениң өйүңе сиңек сүрүсини иберерин. Мүсүрлилериң өйлери сиңек сүрүсинден долар, шейле хем, оларың яшаян ерлери сиңек билен гуршалар. 22Эмма шол гүн Мен Өз халкымың яшаян ери болан Гошен топрагыны айры гойҗак. Ол ерде хич хили сиңек сүрүси болмаз, шонда сен Мениң бу юрдуң Реббидигими билерсиң. 23Мен Өз халкымы сениң халкыңдан тапавутландырарын. Бу гудратлы аламат эртир болар’“». 24Реб шейле хем этди. Фараоның өйи ве онуң эмелдарларының өйлери гүйчли сиңек сүрүси билен долды. Сиңеклерден яңа тутуш Мүсүр юрды вейран болды.

25Соңра фараон Муса билен Харуны янына чагырдып, олара: «Барың, гидиң-де, шу юртда Худайыңыза гурбанлык бериң» дийди. 26Эмма Муса: «Бейле этсек догры болмаз. Худайымыз Реббе берйән гурбанлыгымызы мүсүрлилер неҗислик хасапларлар. Эгер биз мүсүрлилере неҗислик эдип, мал гурбанлыгымызы оларың гөзүниң алнында берсек, онда олар бизи дашлап өлдүрмезлерми+? 27Худайымыз Реббе берҗек гурбанлыгымызы биз Онуң Өзүниң буйрушы ялы, үч гүнлүк чөле гидип бермели» дийди. 28Фараон оңа: «Мен сизе чөле гидип, Худайыңыз Реббе гурбанлык бермәге ругсат эдйәрин, йөне сиз гаты узага гитмели дәлсиңиз. Мениң үчин Реббе дилег эдәй» дийди. 29Соңра Муса: «Ине, мен хәзир гидип, фараондан, онуң эмелдарларындан ве халкындан сиңек сүрүсиниң айрылып гитмегини сорап, Реббе дилег этҗек. Йөне фараон ене-де ялан сөзләп, халкы Реббе гурбанлык бермәге гойбермекден сакламаверсин» дийди.

30Шейлеликде, Муса фараоның янындан гайдып, Реббе дилег этди. 31Реб хем Мусаның дилегини ерине етирди. Сиңек сүрүси фараондан, онуң эмелдарларындан ве халкындан айрылып ёк болуп гитди, екеҗе сиңек хем галмады. 32Эмма фараон бу гезек хем доңйүреклигине галды ве ысрайыллара гитмәге ругсат этмеди.

9-нҗы бап

Бәшинҗи бетбагтчылык: малларың гырылмагы

9^1Соңра Реб Муса: «Фараоның янына бар-да, оңа шейле дийип айт: „Еврейлериң Худайы Реб шейле диййәр: ‘Мениң халкымы гойбер, олар гидип, Маңа ыбадат этсинлер’. 2Эгер сен олары ене-де саклап, гойбермекден боюн товласаң, 3онда Реб мейдандакы мал-гараларыңызы: атларыңызы, эшеклериңизи, дүелериңизи ве доварлардыр сүрүлериңизи гыргына берер. 4Эмма Реб ысрайыл маллары билен Мүсүр малларының арасында тапавут гойҗакдыр, ысрайыллара дегишли малларың екеҗеси хем өлмез“» дийди. 5Шейле хем Реб бу иши Мүсүрде эртир этҗекдигини айдып, онуң вагтыны мәлим этди. 6Эртеси гүн Реб бу иши этди: мүсүрлилериң әхли маллары гырылды, эмма ысрайыл малларының екеҗеси хем өлмеди. 7Фараон ягдайы билмәге адам ёллады, гөрсе, ысрайыл малларының бири хем өлмәндир. Эмма фараоның йүреги энтек хем доңды, ол халкы ене-де гойбермеди.

Алтынҗы бетбагтчылык: чыбанлар ве яралар

8Соңра Реб Муса билен Харуна: «Күреден гошавуҗыңызы долдурып күл алың. Гой, Муса оны фараоның өңүнде гөге сечсин. 9Ол күл тутуш Мүсүрде тозана өврүлер. Тозан болса адамларың ве хайванларың беденине сиңип, оларда ачык ириңли чыбанлар эмеле гетирер» дийди. 10Шейлеликде, Муса билен Харун күреден күл алып, фараоның өңүнде дурдулар. Муса күли хова сечди вели, адамларда ве хайванларда ачык ириңли чыбанлар эмеле гелди. 11Мүсүр җадыгөйлери бу чыбанлардан яңа Мусаның янына барып билмедилер. Чүнки чыбанлар җадыгөйлериң хем, әхли мүсүрлилериң хем үстүнден инипди. 12Эмма Реб фараоны доңйүрек этди. Ол Реббиң Муса айдышы ялы, олара гулак асмады+.

Единҗи бетбагтчылык: долы ве от

13Соңра Реб Муса шейле дийди: «Ирден тур-да, фараоның хузурына бар ве оңа шуны айт: „Еврейлериң Худайы Реб шейле диййәр: ‘Мениң халкымы гойбер, олар гидип, Маңа ыбадат этсинлер. 14Ёгсам, бу гезек Мен сениң өз үстүңден, эмелдарларыңың ве халкыңың үстүнден әхли бела-бетерлерими индерерин. Шонда сен бүтин ер йүзүнде Мениң ялы хич кимиң ёкдугыны билерсиң. 15Шу вагта ченли Мен голумың гүйҗи билен сени ве сениң халкыңы гыргына берип, көкүңиз билен ерден согруп ташлап хем билйәрдим. 16Эмма Мен сизе Өз гүйҗүми гөркезип, адымы тутуш дүнйә җар этмек максады билен сизи дири саклап йөрүн+. 17Сен энтек хем Мениң халкыма гаршы текепбирлик эдип, оларың гитмегине ругсат этмерсиң. 18Ине, эртир шу вагтлар Мен Мүсүриң тарыхында асла гөрлүп-эшидилмедик гүйчли долы ягдырҗакдырын. 19Шонуң үчин хем хәзириң өзүнде адам ёллап, мейдандакы бар болан мал-гараларыңызы ве әхли задыңызы йыгнап, ховпсуз ере гетириң. Себәби өйүне гетирилмән, мейданда галан хер бир адамың ве малың үстүнден гүйчли долы ягып, олар өлер’“». 20Фараоның эмелдарларының арасында Реббиң сөзүнден горкянлары мейдандакы гулларыны ве малларыны деррев ичери йыгнадылар. 21Эмма Реббиң сөзүни пиңине алмаянлар өзлериниң гулларыны ве малларыны мейданда галдырдылар.

22Соңра Реб Муса: «Элиңи асмана узат, шонда тутуш Мүсүриң үстүне долы ягар. Мүсүриң мейданларында галан адамларың, малларың ве гөгерип отуран әхли өсүмликлериң үстүнден долы инер» дийди. 23Шундан соң, Муса хасасыны асмана узатды ве Реб гөк гүрледип долы ягдырды, йылдырым чакып, ере от дүшди. Шейдип, Реб Мүсүрде гүйчли долы ягдырды+. 24Долы ягярка, долы билен бир вагтда йылдырым чакып, ызы үзүлмән ере от дүшүп дурды. Мүсүрлилер миллет болалы бәри, онуң тутуш еринде хич хачан шейле гүйчли долы ягманды. 25Долы тутуш Мүсүриң мейданларындакы әхли затлары: адамлары ве маллары вейран этди, ол хер бир экин мейданыны сандан чыкарды. Шейле хем, мейдандакы хемме агачларыны сындырды. 26Диңе ысрайылларың яшаян ери болан Гошен топрагында долы ягмады.

27Соңра фараон адам ёллап, Муса билен Харуны чагыртды ве олара: «Бу гезек мен гүнәми боюн алян. Реббиңки догры, мениң ве халкымың эдйәни нәдогры+. 28Реббе дилег эт! Гөк гүррүлдемесини ве долы ягмасыны бес этсин! Мен сизи гойберҗек, йөне сиз ол ерде узак галмалы дәлсиңиз» дийди+. 29Муса оңа: «Мен галадан чыкып, эллерими Реббе узатдыгым, гөк гүррүлдиси кесилер ве долының ягмасы галар. Шонда сен бу дүнйәниң Реббиңкидигини билерсиң+. 30Эмма сениң ве эмелдарларыңың энтек хем Худайымыз Ребден горкмаяндыкларыны мен билйәрин» дийди. 31(Зыгыр ве арпа вейран болды. Арпа гулак чыкарып отырды, зыгыр болса пынтыклапды. 32Эмма бугдая ве язлык бугдая зепер етмәнди, себәби олар гиҗрәк гөгерйәрди.) 33Шейлеликде, Муса фараоның янындан гидип, галадан чыкды ве асмана эллерини узадып, Реббе дилег этди. Шобада гөк гүррүлдиси ве долы ягмасы галды. Ере ягыш гуймасы кесилди. 34Йөне фараон ягшың, долының ве гөк гүррүлдисиниң кесиленини гөренде, ене-де гүнә этди. Фараон ве онуң эмелдарлары ене-де доңйүреклигини этдилер. 35Шейдип, фараон өңкүси ялы доңйүреклигине галды. Эдил Реббиң Мусаның үсти билен айдышы ялы, ол ысрайыллары гойбермеди.

10-нҗы бап

Секизинҗи бетбагтчылык: чекиртге сүрүси

10^1Шундан соң Реб Муса: «Фараоның янына гит. Оларың арасында гудратлы аламатларымы гөркезмек үчин, Мен фараоны ве онуң эмелдарларыны доңйүрек этдим. 2Сен өз несиллериңе ве неберелериңе Мениң мүсүрлилериң аңкасыны ашырып, оларың арасында нәхили гудратлы аламатлар гөркезендигими гүррүң берерсиң. Шонда сиз Мениң Ребдигими билерсиңиз» дийди.

3Шейлеликде, Муса билен Харун фараоның янына барып, оңа шуны айтдылар: «Еврейлериң Худайы Реб шейле диййәр: „Мениң өңүмде хачана ченли песпәлликден боюн товлаҗак? Мениң халкымы гойбер, гой, олар гидип, Маңа ыбадат этсинлер. 4Эгер сен Мениң халкымы гойбермекден йүз өвүрсең, онда Мен эртир сениң юрдуңа чекиртге иберерин+. 5Чекиртгелер ериң йүзүни өртерлер, олардан яңа ериң йүзи гөрүнмез. Долы ягандан соңкы галан затларыңызы ве мейдандакы өсүп отуран әхли агачларыңызы чекиртгелер иерлер. 6Сениң өйлериң, әхли эмелдарларыңың ве тутуш мүсүрлилериң өйлери чекиртгеден долар. Дүнйә инели бәри, шу гүне ченли шейле зады сизиң ата-бабаларыңыз хем гөрен дәлдир“». Соңра Муса ызына өврүлип, фараоның янындан чыкып гайтды.

7Фараоның эмелдарлары гелип, оңа: «Бу адам хачана ченли бизе дузак болҗакка? Халкы гойбер, гой, гидип, Худайы Реббе ыбадат этсин. Мүсүриң вейран боляндыгына сен нәме энтек хем дүшүнеңокмы?» дийдилер. 8Шейдип, Муса билен Харуны ызына, фараоның янына чагырдылар. Фараон олара: «Гидиң-де, Худайыңыз Реббе ыбадат эдиң! Йөне сизден кимлер гидер?» дийип сорады. 9Муса оңа: «Биз гарры-яшларымыз билен, огул-гызларымыз билен, мал-гарадыр доварларымыз билен биле гидерис, себәби биз Реббиң шанына байрам этмели» дийди. 10Фараон олара: «Сиз аялларыңыз ве оглан-ушакларыңыз билен гитмәге менден ругсат алып билен гүнүңиз, гой, Реб сизлик болсун! Гөрйәңизми, сизиң пәлиңиз дүзүв дәл экен. 11Ёк! Реббе ыбадат этмәге диңе эркеклериңиз гидер, сизиң өз ислегиңиз хем шуды ахырын» дийди. Соңра Муса билен Харун фараоның хузурындан ковулдылар.

12Шундан соң, Реб Муса: «Элиңдәки хасаңы Мүсүр топрагына уруп, чекиртгелер чыкар. Олар Мүсүр юрдуна чозарлар ве долы ягандан соңкы галан әхли затлары, әхли баг-бакҗалары иерлер» дийди. 13Шейлеликде, Муса элиндәки хасасыны Мүсүр топрагына уруп чыкды. Реб шол гүн узаклы гүн ве узаклы гиҗе гүндогар елини турузды. Эртеси ирден бу гүндогар ели чекиртгелер гетирди. 14Чекиртгелер тутуш Мүсүр топрагына инип, тутуш юрды бойдан-баша эеледилер. Шейле сан-саҗаксыз чекиртге сүрүси өң хич хачан болан дәлдир, инди хем болмаз. 15Чекиртгелер тутуш юрдуң йүзүни өртендиги себәпли, ериң үсти гаралыпды. Олар юртдакы долы ягандан соңкы галан әхли баг-бакҗалары ве әхли агачларың мивелерини ийдилер. Тутуш Мүсүр топрагында не агач, не-де баг-бакҗа галды, екеҗе-де яшыл зат галмады. 16Фараон деррев Муса билен Харуны чагырдып, олара: «Бу болан әхли затдан соң, мен ене-де сизиң ве Худайыңыз Реббиң гаршысына гүнә этдим+. 17Шонуң үчин хем инди мениң гүнәми өтүң ве бу неҗис бетбагтчылыгың менден айрылмагыны сорап, ене-де бирҗе гезек Худайыңыз Реббе дилег эдәйиң» дийди+. 18Шейдип, Муса фараоның янындан гайдып, Реббе дилег этди. 19Реб хем шемалы гүнбатардан өрән гүйчли өвүсйән еле өврүп, чекиртгелери сырып-сүпүрип, Гызыл деңзе[*] гетирип ташлады. Тутуш Мүсүр юрдунда екеҗе-де чекиртге галмады. 20Эмма Реб фараоны ене-де доңйүрек этди, ол ысрайыллары гойбермеди.

Докузынҗы бетбагтчылык: гараңкылык

21Шундан соң Реб Муса: «Элиңдәки хасаңы асмана узат, шонда Мүсүр юрдуна гараңкы дүшүп, оны түмлүк гаплап алар» дийди. 22Шейдип, Муса элиндәки хасасыны асмана узатды ве тутуш Мүсүр юрды үч гүнләп гараңка гапланды. 23Олар хатда бир-бирлерини хем гөрүп билмедилер. Үч гүнләп оларың хич бири хич ере гозганып хем билмеди, эмма әхли ысрайылларың яшаян еринде ягтылык болды. 24Соң фараон Мусаны янына чагырдып, оңа: «Барың, гидип, Реббе ыбадат эдиң. Чагаларыңыз хем сизиң билен гидиберсин, йөне диңе сыгырларыңыз билен доварларыңыз бәрде галсын» дийди. 25Эмма Муса: «Сен Худайымыз Реббе мал-гараларымыз билен садакаларымыздыр якма гурбанлыкларымызы бермәге-де ругсат этмелисиң. 26Биз мал-гараларымызы хөкман өзүмиз билен алып гитмели, бәрде екеҗе-де тойнаклы галмаз. Биз олары Худайымыз Реббе ыбадат этмек үчин әкитмели. Ол ере барып етйәнчәк, биз Реббе нәме билен ыбадат этмелидигини билемзок» дийди. 27Эмма Реб фараоны доңйүрек этди, ол ысрайыллара гитмәге ругсат этмеди. 28Соңра фараон Муса җогап берип: «Гүмүңи чек шу ерден. Өзүңден хабардар бол! Гайдып мениң гөзүме гөрүнме. Чүнки мениң гөзүме гөрнен гүнүң, шол пурсатда өлерсиң» дийди. 29Муса хем оңа: «Айдышың ялы болар! Мен инди хич хачан сениң гөзүңе гөрүнмерин» дийди.

11‑нҗи бап

Иң соңкы бетбагтчылык җар эдилйәр

11^1Реб Муса ене-де: «Фараоның ве Мүсүриң үстүнден ене бир бетбагтчылык индерерин. Шондан соң фараон сизе ол ерден гитмәге ругсат эдер. Ол сизи гойберенде, өз юрдундан бүс-бүтин ковуп чыкарар. 2Инди болса халка эшитдирип айт, гой, хер бир эркек ве хер бир аял өз мүсүрли гоңшусындан алтын-күмүшден ясалан шай-сеплер дилесин» дийди. 3Реб мүсүрлилере ысрайыллары сылар ялы эдипди. Мундан башга-да, Мүсүр топрагында, фараоның эмелдарларының ве халкының өңүнде Муса бейик адам болупды.

4Муса фараона шейле дийди: «Реб шейле диййәр: „Мен яры гиҗе төвереги Мүсүриң ичине айланып чыкарын. 5Шонда әхли мүсүрлилериң новбахар огуллары өлер. Тагтда отуран фараоның новбахар оглундан башлап, тә дегирмен үвәп отуран хызматкәр аялың новбахар оглуна ченли өлер. Әхли малларың хем илкинҗи догланлары өлер. 6Тутуш Мүсүр юрдунда улы сес билен перят эдилер. Шейле агы сеси өң хич хачан болан дәлдир, инди хем болмаз. 7Эмма ысрайылларың екеҗе адамына-да, малына-да зелел етмез, хатда олара ит хем үйрмез. Шонда сиз Мен Реббиң мүсүрлилер билен ысрайылларың арасында тапавут гойяндыгымы билерсиңиз“»+. 8Муса сөзүни довам эдип, фараона: «Сениң әхли эмелдарларың хузурыма гелип, маңа баш эгерлер ве маңа: „Сениң өзүң хем, ызыңа дүшйән әхли халк хем гидеверсин“ диерлер. Шундан соң мен гидерин» дийди. Шейдип, Муса гахар-газаба мүнүп, фараоның янындан чыкып гайтды.

9Соңра Реб Муса: «Фараон сени диңлемез. Мүсүрде Мениң гудратларым көпелер» дийди. 10Муса билен Харун фараоның өңүнде бу гудратларың хеммесини ерине етирдилер. Реб фараоны ене доңйүрек этди, ол юрдундан ысрайыллары гойбермеди.

12‑нҗи бап

Песах байрамы

12^1⚫Реб Мүсүрде Муса билен Харуна шейле дийди: 2«Бу ай сизиң үчин айларың башлангыҗы болар. Сизиң үчин бу ай йылың илкинҗи айы[*] болар. 3Ысрайыл халкына айт, гой, шу айың онунҗы гүни хер бир машгалабашы өз хоҗалыгы үчин соймага бир җанлы сайлап алсын. 4Эгер бир хоҗалык бир җанлыны иерден кичи болса, онда олар өзлериниң иң якын гоңшусы билен билеликде, херсиниң машгала агзаларына гөрә бир җанлыны өз араларында пайлашсынлар. 5Җанлыңыз хич хили шикессиз болмалыдыр. Муңа сиз биряшар токлы я-да биряшар чебиш сайлап билерсиңиз. 6Сиз оны шу айың он дөрди гүнүне ченли саклаң ве шол гүн гиҗе бүтин ысрайыл җемагатының херси өз сайлап гоян җанлысыны союп өлдүрер+. 7Соңра олар җанлының ганындан алып, онуң эти ийилҗек өйлериң гапыларының икиян сөесине хем-де үстки сөесине чалсынлар. 8Олар шол гиҗе җанлының этини отда кебап эдип, петир ве аҗы гөк отлар билен ийсинлер. 9Онуң этини биширмән, чиглигине я-да сувда гайнадып иймәң. Оны диңе тутушлыгына келлебашаягы ве ичгошлары билен бирликде отда кебап эдип ийиң. 10Даңдана ченли ондан хич зат галдырман ийиң. Эгер эртире ченли ийилмән артып галса, шол галан-гачанлары отда якың. 11Сиз оны шу ягдайда иймелисиңиз: ёл гейимиңиз эгниңизе, чарыгыңыз аягыңыза гейлен болсун, хасаңыз элиңизде болсун. Шейле хем, сиз оны чалтлык билен иймелисиңиз. Бу Реббиң Песахыдыр. 12Шол гиҗе Мен Мүсүриң ичине айланып, мүсүрлилериң әхли новбахар огулларыны, адамларындан тә малларына ченли илкинҗи доглан эркеклерини өлдүрерин. Мен Мүсүриң әхли худайларының үстүнден хөкүм чыкарарын. Мен Ребдирин+. 13Болян өйлериңизиң гапысына чалнан ган сизиң үчин нышан болар. Мен ол ганы гөренимде, сизиң үстүңизден совлуп гечерин. Мен Мүсүри җезаландыранымда, хич хили бетбагтлык сизи вейран этмез.

14Бу гүн сиз үчин ятлама гүни болар. Сиз муны Мениң шаныма байрам эдип белләрсиңиз. Соң сиз бу байрамы несилме--несил эбедилик дүзгүн эдип сакларсыңыз. 15Еди гүнләп сиз петир иймелисиңиз. Шу еди гүнүң илкинҗи гүнүнде, сиз өйлериңизден хамырмаялары чыкарып ташлаң. Кимде-ким биринҗи гүнден тә единҗи гүне ченли аралыкда хамырмая гошулан затдан ийсе, онда ол ысрайылларың арасындан ковлуп чыкарылсын. 16Биринҗи гүнде ве единҗи гүнде сиз мукаддес йыгнанышык этмелисиңиз. Шол гүнлер екеҗе иш хем эдилмели дәлдир, диңе өз ийҗек затларыңызы тайярлаң. 17Шейле хем, сиз Петир байрамыны-да беллемелисиңиз, себәби Мен сизи Мүсүрден топар-топар эдип, хут шол гүн алып чыкдым. Шонуң үчин хем сиз бу гүни несилме-несил эбедилик дүзгүн эдип сакламалысыңыз. 18Илкинҗи айың он дөрди гүни агшамындан тә шол айың йигрими бири гүни агшамына ченли сиз петир иймелисиңиз. 19Шу еди гүнүң довамында өйлериңизде екеҗе-де хамырмая болмасын. Кимде-ким хамырмаялы зат ийсе, ол гелмишек я-да ерли болсун, ысрайыл халкының арасындан ковлуп чыкарылсын. 20Сиз хамырмаялы хич зат иймели дәлсиңиз. Яшап отуран әхли ерлериңизде диңе петир иймелисиңиз».

21Соңра Муса әхли ысрайыл яшулуларыны чагырып, олара шейле дийди: «Хериңиз машгалаңыза гөрә өзүңизе җанлы сайлаң ве оны Песах байрамы үчин союң. 22Бир богдак кәкилик отуны алып, оны җамдакы җанлының ганына батырып, гапының үстки сөесине ве икиян сөесине чалың. Даңдана ченли хич ким өз өйүниң гапысындан дашары чыкмалы дәлдир+. 23Реб мүсүрлилери биряндан өлдүрип чыкар. Гапының үстки ве икиян сөесиндәки ганы гөренде, Реб ол гапыдан совлуп гечер ве җаныңызы алмак үчин өйлериңизе гирмәге Өлүм перишдеси ругсат этмез. 24Сизиң өзүңиз ве огулларыңыз бу байрамы эбедилик парз хөкмүнде беллемелисиңиз. 25Реббиң сизе вада берен юрдуна бараныңызда, сиз бу байрамчылыгы беллемелисиңиз. 26Чагаларыңыз сизден: „Бу байрам нәмәни аңладяр?“ дийип соранларында,+
27сиз олара: „Бу Реббе берилйән Песах гурбанлыгыдыр. Мүсүрде Реб мүсүрлилери өлдүренде, ысрайылларың өйлериниң үстүнден совлуп гечди, бизиң җанымызы аман галдырды“ дийип җогап бериң». Муңа ысрайыллар башларыны эгип, сежде этдилер.

28Соңра ысрайыллар барып, эдил Реббиң Муса билен Харуна буйрушы ялы этдилер.

Соңкы бетбагтчылык: илкинҗи эркек догланларың өлүми

29Яры гиҗе Реб Мүсүриң әхли новбахар огулларыны өлдүрип чыкды. Тагтда отуран фараоның новбахар оглундан башлап, зынданда отуран бендиниң новбахар оглуна ченли өлдүрди, шейле-де, малларың хем әхли илкинҗи гузланларыны өлдүрди. 30Гиҗе фараоның өзи, онуң әхли эмелдарлары, гараз, тутуш мүсүрлилер ерлеринден турдулар. Мүсүрде улы дады-перят болды, чүнки оларың арасында өлүси болмадык екеҗе-де өй ёкды. 31Фараон шол гиҗәниң өзүнде Муса билен Харуны чагырдып, олара: «Барың, гидиң, мениң халкымың арасындан чыкың. Өзүңизем халкыңыз билен биле гидиң-де, өз айдышыңыз ялы, Реббе ыбадат эдиң. 32Өз сорайшыңыз ялы, малларыңыздыр доварларыңызы хем яныңыз билен алып гидиң. Маңа ак пата бериң!» дийди. 33Мүсүрлилер өз юрдундан ысрайыллары чалт чыкармак үчин гыссаярдылар. Себәби олар: «Бизиң хеммәмиз өлерис» дийишйәрдилер. 34Шейлеликде, ысрайыллар петирлик хамырларыны кендириге долап, оны хамыр җамлара салып, эгинлеринде гөтерип гайтдылар. 35Ысрайыллар эдил Мусаның өзлерине айдышы ялы этдилер. Олар мүсүрлилерден алтын-күмүшден ясалан шай-сеплер, шейле хем, гейим-геҗимлер сорадылар+. 36Реб хем мүсүрлилере ысрайыллары сылар ялы эдипди. Олар ысрайылларың соран затларыны бердилер. Шейдип, ысрайыллар мүсүрлилериң байлыгыны талап гайтдылар+.

Ысрайыллар Мүсүрден чыкып гайдярлар

37Шейлелик билен, ысрайыллар Рагмесесден Сукода тарап ёла дүшдүлер. Олар аяллардан ве чагалардан башга алты йүз мүң төвереги пыяда эркек адамды+. 38Мүсүрлилерден хем бир топар мәреке, шейле хем, гаты көп мал-гара: сыгырлар ве доварлар ысрайыллара гошулып гайтды. 39Ысрайыллар Мүсүрден алып гайдан хамырларындан петир көкелер биширдилер. Хамыр петирликди, себәби олар Мүсүрден гыссанмач ковлуп чыкарылыпдылар. Олар хатда өзлерине ёл үчин азык-овкат хем тайярлап етишмәндилер. 40Ысрайыллар Мүсүрде дөрт йүз отуз йыл яшадылар+. 41Дөрт йүз отузынҗы йылың соңкы гүни, хут шол гүни, Реббиң халкы топар-топар болуп, Мүсүрден чыкды. 42Бу гиҗе Реббиң ысрайыллара назар салып, олары Мүсүрден алып чыкан гиҗесидир. Шонуң үчин хем хут шу гиҗе әхли ысрайылларың ве оларың несиллериниң дик отурып, муны Реббе багыш эдйән гиҗесидир.

Песах байрамының дүзгүнлери

43Соңра Реб Муса билен Харуна шейле дийди: «Песахың дүзгүнлери шудур: Еке гелмишек-де гурбанлыкдан иймели дәлдир. 44Эмма пула сатын алан гулуңыз сүннет эдиленден соң ондан ийип билер. 45Екеҗе гелмишек я-да гүнлүкчи ондан иймели дәлдир. 46Оны бир җайда отурып ийиң. Ондан бирҗе бөлек эти хем өйден даша чыкармалы дәлсиңиз. Шейле хем, җанлының екеҗе сүңки-де дөвүлмесин+. 47Әхли ысрайыл халкы бу байрамы беллемелидир. 48Эгер бир гелмишек гелип, сизиң араңызда орнашып, Реббиң Песахыны беллемек ислесе, онда, гой, онуң хоҗалыгындакы әхли эркеклер сүннет эдилсин. Шундан соң ол сизе гошулып, муны белләп билер ве ол сизиң өз ерли халкыңыза дегишли адам хасап эдилер. Эмма сүннет эдилмедик хич бир адама ондан иймек болмаз. 49Ерли адам үчин хем, араңызда яшаян хер бир гелмишек үчин хем еке-тәк бир канун болмалыдыр»+. 50Ысрайылларың хеммеси әхли зады эдил Реббиң Муса билен Харуна буйрушы ялы этдилер. 51Хут шол гүн Реб ысрайыллары топар-топар эдип, Мүсүрден чыкарды.

13‑нҗи бап

131-2Соңра Реб Муса: «Илкинҗи доглан әхли эркек гөбеклилери Маңа багыш эдиң. Ысрайылларың гөвресинден илкинҗи дүнйә инен хер бир огул, шейле хем, оларың малларының хем илкинҗи эркек гузланы Мениңкидир» дийди+.

Петир байрамы

3Муса халка шейле дийди: «Бу гүни ятда саклаң, чүнки сиз бу гүн гул болуп яшан юрдуңыз Мүсүрден чыкдыңыз. Ол ерден Реб сизи Өзүниң бейик гүйҗи билен алып чыкды. Хамырмаялы чөрек ийилмели дәлдир. 4Бу гүн сиз Мүсүрден Абып айында чыкярсыңыз. 5Реб сизиң ата-бабаларыңыза сөз берен сүйт ве бал акян мес топраклы юрт болан кенганларың, хетлериң, аморларың, хивилериң ве ябусларың юрдуна гетирен вагты хем сиз шу айда бу байрамы белләрсиңиз. 6Сиз еди гүнләп петир иймелисиңиз ве единҗи гүни сиз Реббиң шанына той эдерсиңиз. 7Шол еди гүнүң довамында диңе петир ийиң. Сизиң яшаян әхли ерлериңизде екеҗе-де хамырмаялы биширилен чөрек болмасын+. 8Едиленҗи гүн болса оглуңа: „Мен булары Мүсүрден чыканымда Реббиң маңа эденлериниң хатырасы үчин шейле эдйәрин“ дийип гүррүң бер. 9Гой, бу байрам элиңизе багланан ялы я-да маңлайыңыза даңлан ялы бир ятлама аламаты болсун. Бу болса Реббиң канунының элмыдама дилиңизде болмагыны ятладар, чүнки Реб сизи гудратлы голы билен Мүсүрден алып чыкды+. 10Шонуң үчин хем сиз хер йыл шол бир белли вагтда бу кануны ерине етирмелисиңиз».

Илкинҗи доглан эркеклер хакында

11«Реб сизе ве ата-бабаларыңыза сөз берши ялы, сизи кенганларың ерине гетирип, оны сизе беренде, 12сиз илкинҗи доглан хер бир эркек гөбеклини Реббиң хузурына гетирмелисиңиз. Малларыңызың әхли илкинҗи эркек догланлары Реббиңкидир. 13Хер бир эшегиңизиң күррелән күрресини гузыңыз билен чалшып, ызына сатын алың. Эгер ызына сатын алмасаңыз, онда онуң бойнуны омруң. Чагаларыңызың арасында хер бир новбахар оглуңызы ызына сатын алың. 14Хер хачан оглуң сенден мунуң нәмәни аңладяндыгыны соранда, оңа шейле дий: „Реб Өз гудратлы голы билен бизи гул болуп яшан юрдумыз Мүсүрден алып чыкды+. 15Фараон доңйүреклик эдип, бизи гойбермекден йүз өврени үчин, Реб Мүсүриң әхли илкинҗи доглан ынсан огулларындан башлап, тә малларың илкинҗи догран эркек җынслыларына ченли өлдүрип чыкды. Шонуң үчин хем илкинҗи доглан әхли эркек җынслылары Реббе гурбан эдйәрин, йөне новбахар оглумы ызына сатын алып билйәрин“. 16Реб бизи Өз гудратлы гүйҗи билен Мүсүрден алып чыкандыгы үчин, бу байрам элиңизе багланан ялы я-да маңлайыңыза даңлан ялы бир белги болсун».

Реб ысрайыллара ёл гөркезйәр

17Фараон халкы гойберенде, Худай олары пилиштлилериң үстүнден гечйән якын ёл билен алып гитмеди. Чүнки Худай бу халк ёлда урша дучар болайса, пушман эдип, ызына Мүсүре доланар өйтди+. 18Шейдип, Худай ысрайыллары Гызыл деңзе гидйән чөллүкден алып гитди. Ысрайыллар Мүсүрден урша тайяр болуп, яраглы чыкыпдылар. 19Муса Юсубың сүңклерини өзи билен алды, себәби Юсуп ысрайыллара: «Худай сизе назар салар, шонда сиз бу ерден мениң сүңклерими хем өз яныңыз билен алып гидиң» дийип, олара ант ичирипди+. 20Ысрайыллар Сукотдан чыкып, чөлүң четиндәки Этамда дүшледилер+. 21Реб оларың өңүнден ёл гөркезип, гүндизине булут сүтүни болуп, гиҗесине болса от сүтүни болуп, оларың ёлларыны ягтылдярды. Шонда олар гүндиз хем, гиҗе хем ёл йөрәп билйәрдилер+. 22Гүндизине булут сүтүни, гиҗесине болса от сүтүни халкың өңүнден асла узаклашмаярды.

14‑нҗи бап

Ысрайылларың Гызыл деңизден гечиши

141-2Ине, шонда Реб Муса: «Ысрайыллара айт, гой, олар ызына өврүлип, деңзиң гырасындакы Багалсепона голай ерде, Мигдол билен деңзиң арасындакы Пихахыротда дүшлесинлер+. 3Фараон: „Ысрайыллар чөлде азашып йөрендирлер“ дийип пикир эдер. 4Мен фараоны доңйүрек эдерин, ол ысрайылларың ызындан ковалап гайдар. Фараоның ве онуң гошуныны еңип газанҗак еңшим Маңа шөхрат гетирер. Шонда мүсүрлилер Мениң Ребдигими билерлер» дийди. Ысрайыллар өзлерине айдылышы ялы этдилер.

5Мүсүр патышасына ысрайылларың гачандыклары барада айданларында, ол ве онуң эмелдарлары ысрайыллар хакдакы пикирлерини үйтгетдилер. Олар: «Ысрайыллары өзүмизе гул болмакдан бошадып, бу бизиң нәме этдигимиз болды?» дийишдилер. 6Шейлеликде, фараон сөвеш арабасына атланып, гошуныны хем өз яны билен алып уграды. 7Ол алты йүз саны иң сайлама сөвеш арабаларыны ве Мүсүриң әхли бейлеки сөвеш арабаларыны алды. Оларың херсиниң өз онбашысы барды. 8Реб Мүсүр шасы фараоны доңйүрек этди. Ол Реббиң горагы астында гайдан ысрайылларың ызындан ковалап гайтды+. 9Фараоның әхли сөвеш арабалары, оларың үстүндәки эсгерлери билен бирликде тутуш пыяда гошун болуп, мүсүрлилер оларың ызындан ковдулар. Олар деңзиң кенарында, Багалсепоның голайындакы Пихахыротда дүшлән ысрайылларың ызындан ковуп, олара голай гелдилер.

10Фараон олара якын геленде, ине, бирденкә өз ызларындан мүсүрлилериң ковуп гелйәндиклерине ысрайылларың гөзи дүшди. Олар гаты горкдулар ве Реббе перят этдилер. 11Ысрайыллар Муса: «Мүсүрде нәме габыр ёкмуды? Сен бизиң чөлде өлмегимиз үчин алып гайтдыңмы? Бизи Мүсүрден чыкарып, бу нәме этдигиң болды? 12Биз саңа Мүсүрде: „Бизи өз гүнүмизе гой, биз мүсүрлилере хызмат эдиберели“ дийип айтманмыдык? Биз чөлде өленимизден, мүсүрлилериң гулы болуп йөрен болсак, мүң пай говы боларды» дийдилер. 13Муса ысрайыллара: «Горкмаң! Берк дуруң ве Реббиң бу гүн сизиң үчин амала ашырҗак гутулышыны гөрүң. Чүнки сиз бу гүнки гөрйән мүсүрлилериңизи гайдып хич хачан гөрмерсиңиз. 14Сизиң үчин Реб сөвешер. Сиз диңе бу ерде болсаңыз боляр» дийди+.

15Реб Муса: «Нәме үчин сен Маңа перят эдйәрсиң? Ысрайыллара айт, гой, олар өңе тарап гитсинлер. 16Сен элиңдәки хасаңы узат-да, деңзиң сувуна ур. Деңзиң сувы икә бөлүнер ве ысрайыллар шол гуры ер билен йөрәп, деңизден гечерлер. 17Мен мүсүрлилери доңйүрек эдерин, шейдип, олар сизиң ызыңыздан ковуп гайдарлар. Фараоның, онуң бүтин гошунының, сөвеш арабаларының ве сөвеш арабалы эсгерлериниң үсти билен Мен шөхрат газанарын. 18Мен фараоның, онуң сөвеш арабаларының ве сөвеш арабалы эсгерлериниң үстүнден шөхрат газананымда, мүсүрлилер Мениң Ребдигими билерлер» дийди.

19Шундан соң, Ысрайыл гошунының өңүнден йөрейән Худайың перишдеси оларың ызына гечди. Оларың өңүнден сүйшүп барян булут сүтүни хем оларың арка тарапына гечип, 20Мүсүр гошуны билен Ысрайыл гошунының арасына гелип дурды. Булут гиҗе ысрайыллар тарапыны ягты, мүсүрлилер тарапыны болса гараңкы этди. Шейдип, бүтин гиҗе булар бири-бириниң голайына барып билмедилер.

21Соңра Муса элиндәки хасасыны деңзе етирди. Реб болса шол бүтин гиҗе гүйчли гүндогар ели билен деңзиң сувуны ковды. Деңиз гуры ере өврүлип, сув икә бөлүнди+. 22Ысрайыллар хем деңзиң ортасындакы шол гуры ер билен гечдилер, сув саг тарапдан ве чеп тарапдан олара дивар болуп дурды. 23Мүсүрлилер олары ызарлап гелйәрдилер, фараоның әхли атлары, онуң сөвеш арабалары ве сөвеш арабалы эсгерлери оларың ызындан ковуп, деңзиң ортасына гирдилер. 24Даң атмаздан өң Реб от ве булут сүтүниниң ичинден ашак, Мүсүр гошунына тарап серетди ве олары алҗыраңңы ягдая салды. 25Реб оларың сөвеш арабаларының тигирлерини батга батырды, шонуң үчин хем, олара арабаларыны сүрмек гаты кын дүшди. Шонда мүсүрлилер: «Йөрүң, ысрайыллардан гачалың, чүнки Мүсүриң гаршысына олар үчин Реб сөвешйәр» дийдилер.

26Соңра Реб Муса: «Элиңи деңзе тарап узат, гой, сув мүсүрлилериң, оларың сөвеш арабаларының ве сөвеш арабалы эсгерлериниң үстүнден басып, ызына өврүлсин» дийди. 27Шейдип, Муса элини деңзе тарап узатды велин, даңдан деңзиң сувы өңки акымына өврүлди. Мүсүрлилер ондан гачып чыкмага дырҗашдылар, эмма Реб мүсүрлилери деңзиң ортасына элтип ташлады. 28Сув ызына долуп, ысрайылларың ызындан деңзе гирен сөвеш арабаларың, сөвеш арабалы эсгерлериң, фараоның тутуш гошунының үстүни басып өртди. Оларың екеҗеси хем дири галмады. 29Эмма ысрайыллар деңизден гуры ер билен гечдилер, сув олара саг ве чеп тарапдан дивар болуп дурды+.

30Шейлеликде, Реб шол гүн ысрайыллары мүсүрлилериң элинден халас этди. Ысрайыллар деңзиң кенарында өлүп ятан мүсүрлилери гөрдүлер. 31Реббиң мүсүрлилере гаршы гөркезен бейик гудратыны гөрүп, ысрайыллар Ребден горкдулар. Олар Реббе ве онуң гулы Муса иман этдилер.

15‑нҗи бап

Мусаның айдымы

15^1Соңра Муса билен ысрайыллар Реббе багышлап, шу нагманы айтдылар:

«Мен Реббе нагма айдарын.

Ол шөхратлы еңиш газанды.

Аты чапыксувары билен деңзе гапгарды+.

2Реб мениң гүйҗүм хем айдымым.

Ол мениң Халасгәрим болды.

Ол мениң Худайым, Оны алкышларын.

Ол атамың Худайы, Оны бейгелдерин+.

3Реб эсгердир.

Онуң ады Ребдир+.

4Фараоның сөвеш арабаларыны
әхли гошуны билен деңзе зыңды.

Сайлама уршуҗылары-да

Гызыл деңизде гарк болды.

5Олары толкунлар гаплап,
даш кимин чуң дүйбе чөкдүлер.

6Я Реб, Сениң саг голуң
гүйч-гудратда шөхратлыдыр.

Я Реб, Сениң саг голуң
душманы мынҗырадяр+.

7Өзүңе гаршы чыканлары
бейик еңшиң билен чөкерйәң.

Алавлы газабыңы индерип,
олары саман дек якяң.

8Хайбатлы демиңден,
сув дик ёкары галды.

Толкунлар дивар ялы болуп,
чуң деңзиң дүйби даш дек гатады+.

9Душман дийди:

„Коваларын, ызларындан етерин.

Олҗасыны бөлүп, тешнелигими гандырарын.

Гылыҗымы ялаңачлап, олары ёк эдерин“.

10Үфлән өтгүр демиңден,
деңиз олары гаплады.

Олар гуршун кимин
әпет сува чөкдүлер.

11Эй, Реббим, худайларың арасында хей-де Сең ялысы бармыдыр?

Ким мукаддесликде Сениң ялы бейик!

Гең гудратларыңдан горкуп, халк Сени шөхратлар+.

12Саг голуңы узаданыңда,
олары ер ювутды.

13Садык сөйгиң билен
азат эден халкыңа баш болдуң.

Бейик гүйҗүң билен олара

Мукаддес меканыңа ёл гөркездиң.

14Миллетлер эшиденде сандырашярлар.

Пилиштлилериң йүреги ярылара гелйәр.

15Эдомың беглерини горкы басяр.

Мовабың сердарларыны ысытма тутяр.

Кенганың илаты довла дүшйәр+.

16Сениң голуң гудратындан,
оларың үстүне ховп ве горкы инйәр.

Өз азат эден халкың гечип болянча,
олар даш кимин доңярлар.

17Сен халкыңы гетирип,

Өз дагыңда отурдарсың.

Я Реб, бу ери Өз өйүң үчин сайларсың.

Я Реб, мукаддес өйи Өзүң бина эдерсиң+.

18Реб хемишелик ве бакы хөкүм сүрер»+.

19Фараоның атлары, сөвеш арабалары ве сөвеш арабалы эсгерлери билен деңзе гиренде, Реб деңзиң сувуны ызына гайтарып, оларың үстүнден индерди. Эмма ысрайыллар деңзиң ортасындан гуры ер билен гечдилер. 20Соңра Харуның аял доганы Меръем пыгамбер элине депрегини алды. Хемме аяллар хем депреклерини чалып, танс эдип, онуң ызына дүшдүлер+.

21Меръем олара шу айдымы айтды:

«Реббе нагма айдың.

Ол шөхратлы еңиш газанды.

Аты чапыксувары билен деңзе гапгарды»+.

Аҗы сув

22Шундан соң Муса ысрайыллара баш болуп, олары Гызыл деңизден алып, Шур чөлүне гайтды. Чөлде олар үч гүн йөредилер, эмма сув тапмадылар+. 23Мара геленлеринде, олар Мараның сувундан ичип билмедилер. Себәби ол аҗыды. Шол себәпли оны Мара[*] дийип атландырдылар. 24Адамлар Муса: «Биз инди нәме ичели?» дийшип хүңүрдешдилер. 25Муса Реббе перят этди. Реб оңа агач бөлегини гөркезди. Ол оны сува ташлады велин, сув сүйҗи сува өврүлди. Шол ерде Реб олар үчин парзлар ве хөкүмлер берип, олары сынады. 26Реб шейле дийди: «Эгер-де сиз Худайыңыз Реббиң сөзүне дыкгат билен гулак гоюп, Онуң назарында догры хасап эдйән ишлерини этсеңиз, Онуң буйрукларына боюн болуп, буйран әхли парзларыны ерине етирсеңиз, онда Мен мүсүрлилериң башындан индерен апатларымың хич бирини сизиң башыңыза салмарын. Чүнки Мен сизе шыпа берйән Ребдирин»+.

27Соңра олар Эйлиме гелдилер. Ол ерде он ики саны сувлы чешме ве етмиш саны палма агаҗы барды. Олар сувуң башында дүшледилер+.

16-нҗы бап

Манна ве беденелер

16^1Әхли ысрайыл халкы Эйлимден чыкып гайтды. Мүсүрден чыканларындан соң, олар икинҗи айың он бәши гүни Эйлим билен Синайың аралыгында ерлешйән Син чөлүне гелдилер+. 2Чөлде әхли ысрайыл халкы Муса ве Харуна игенмәге башлады. 3Олар шейле дийдилер: «Биз Реббиң элинден Мүсүрде өлен болсак говы боларды. Биз ол ерде этли газанлар атарып, дойянчак нахар иердик. Сиз болса бу тутуш җемагаты ачлыкдан өлдүрмек үчин чөле гетирипсиңиз»+.

4Реб Муса: «Ине, Мен сизе гөкден чөрек ягдырҗак. Адамлар хер гүн гүнделик пайыны йыгнамага чыкарлар. Мен олары шейле сынап, Мениң кануным боюнча йөреҗегини я йөремеҗегини билерин. 5Алтынҗы гүн олар гүнделик йыгнаян пайы билен деңешдиренде ики эссе көп йыгнап, ики гүнлүгини тайярлап гойсунлар» дийди. 6Шейлеликде, Муса билен Харун әхли ысрайыллара йүзленип: «Агшам сиз өзүңизи Мүсүрден алып чыканың Ребдигини билерсиңиз. 7Ирден болса сиз Реббиң шөхратыны гөрерсиңиз, себәби Реб сизиң Өзүне гаршы эдйән зейренчлериңизи эшитди. Бизден налар ялы, биз ким болупдырыс?» дийдилер+. 8Муса ене-де: «Реб сизе агшамына иймәге эт, эртирине болса дойянчаңыз чөрек берер. Себәби Реб сизиң Оңа гаршы эдйән шикаятларыңызы эшитди. Биз ким? Сизиң игенчлериңиз бизе дәл-де, Реббе гаршыдыр» дийди.

9Муса Харуна: «Бүтин ысрайыл халкына айт: „Инди олар Реббиң хузурына гелсинлер, чүнки Реб оларың наласыны эшитди“» дийди. 10Харун тутуш ысрайыл халкына йүзленип геплән бадына, олар чөлде булудың ичинде пейда болан Реббиң шөхратыны гөрдүлер. 11Реб Муса шейле дийди: 12«Мен ысрайылларың налышыны эшитдим. Олара айт: агшамына эт иерсиңиз, эртирине болса чөрекден доярсыңыз. Шонда сиз Худайыңыз Реббиң Мендигими билерсиңиз».

13Агшам беденелер учуп гелип, дүшелгәни бүредилер. Ир эртир болса, дүшелгәниң төверегине чыг дүшди+. 14Чыг совланда, чөлүң йүзүнде гырава меңзеш майда инче патрак ялы зат галды. 15Ысрайыллар муны гөренде, бири-бирлеринден: «Бу нәме?» дийшип сорадылар. Чүнки олар мунуң нәмедигини билмейәрдилер. Муса олара: «Бу сизе Реббиң иймәге берен чөреги. 16Реббиң буйругы шудур: хер бириңиз ондан өз ийип билҗегиңизи йыгнаң. Дүшелгәңиздәки адам санына гөрә, хер җан башына бир омер[*] йыгып аларсыңыз» дийди+. 17Ысрайыллар шейле хем этдилер. Оларың кәбири көпрәк, кәбири азрак йыгнады. 18Эмма бир омер өлчеги билен өлчәнлеринде, көп йыгнаныңкыдан артмады, аз йыгнаныңкы-да кем чыкмады. Хер ким өз ийип билҗегини йыгнан экен+. 19Муса олара: «Екеҗе адам хем ондан эртире хич зат галдырмалы дәлдир» дийди. 20Эмма олар Муса гулак асмадылар. Йыгнанларындан биразрагы эртире галды. Ол болса гуртлап порсапдыр. Мусаның олара гаты гахары гелди. 21Хер гүн эртирине хер ким бу берилйән чөрекден өз ийип билҗегини йыгнады. Гүн гызып, ыссы дүшенде, ол эреди.

22Алтынҗы гүни олар адам башына ики эсседен, ягны ики омер мөчберинде йыгнадылар. Халкың әхли ёлбашчылары гелип, муны Муса айданларында, 23Муса шейле дийди: «Реббиң буйругы шудур: эртир дынч алыш гүни, бу Реббе багыш эдилен мукаддес Сабат гүнүдир. Биширҗек затларыңызы биширип, гайнатҗак затларыңызы гайнадың. Артан затларыңызың хеммесини эртир даңдана алып гоюң»+. 24Шейлеликде, олар Мусаның буйругы боюнча эртире ченли ондан алып гойдулар. Ол не порсады, не-де гуртлады. 25Муса: «Муны шу гүн ийиң, чүнки бу гүн Реб үчин Сабат гүнүдир. Бу гүн сиз олары мейдандан тапмарсыңыз. 26Алты гүнләп сиз ондан йыгнарсыңыз, эмма единҗи гүн болан Сабат гүни мейданда ондан хич зат тапмарсыңыз» дийди.

27Единҗи гүн бирнәче адам ондан йыгнамага чыкды, эмма хич зат тапмадылар. 28Реб Муса: «Сиз хачана ченли Мениң табшырыкларымы ве канунларымы ерине етирмекден боюн товлаҗаксыңыз? 29Середиң! Мен сизе Сабат гүнүни бердим. Шонуң үчин хем алтынҗы гүн Мен сизе чөреги ики гүнлүк эдип берйәрин. Единҗи гүн хер ким өз еринде галсын, хич ким дашары чыкмасын» дийди. 30Шейдип, адамлар единҗи гүн дынч алдылар.

31Ысрайыллар ол чөрегиң адына манна[*] дийип ат гойдулар. Ол кинзаның тохумына меңзеш ак ве кичи болуп, тагамы бал гошулып биширилен челпек ялыды. 32Муса: «Реббиң буйругы шейле: „Гелҗекки несиллер үчин бир омер мөчберде манна саклаң, шонда олар Мүсүрден алып чыканымдан соңра, чөлде сизи нәхили чөрек билен баканымы гөрерлер“» дийди. 33Муса Харуна: «Бир голча алып, онуң ичине бир омер маннаны сал. Гелҗекки несиллер үчин саклар ялы, оны Реббиң хузурында гой» дийди. 34Реббиң Муса буйрушы ялы, Харун оны сакламак үчин, Әхт сандыгының өңүнде гойды. 35Ысрайылларың орнашан юрды болан Кенган топрагына барып етйәнчәлер, олар кырк йыллап манна ийдилер+. 36(Бир омер батманың ондан бири боляр.)

17‑нҗи бап

Гаядан чыкан сув

17^1Әхли ысрайыл халкы Син чөлүнден гөчүп гайтды. Реббиң буйругы боюнча олар ондан-оңа гөчүп-гонуп, ахыры Репидимде дүшледилер, эмма ол ерде адамлар үчин ичмәге сув ёкды+. 2Олар Муса билен давалашып, ондан ичер ялы сув талап этдилер. Муса олара: «Нәме үчин сиз мениң билен давалашярсыңыз? Нәме үчин сиз Ребби сынаярсыңыз?» дийди+. 3Эмма халк гаты сувсапды. Олар Муса игенип, оңа шейле дийдилер: «Нәме үчин сен бизи Мүсүрден алып гайтдың? Бизи, чагаларымызы ве мал-гараларымызы сувсузлыкдан өлдүрмек үчин гетирдиңми?» 4Шейлеликде, Муса Реббе дады-перят эдип: «Мен бу халкы нәме эдейин? Олар мени дашлап өлдүрмәге тайяр ахырын» дийди+. 5Реб Муса: «Ысрайыллардан бирнәче яшулыны яныңа алып, халкың өңүнден йөре. Нил дерясына уран хасаңы хем элиңе алып гит. 6Мен Хорепдәки[*] гаяда сениң өңүңде дурарын. Гаяны ур, ондан сув чыкар. Шейдип, адамлар сув ичип билерлер» дийди. Муса ысрайыл яшулуларының арасында шейле этди+. 7Ысрайыллар: «Реб бизиң арамыздамы я-да ёк?» дийип давалашып, Ребби сынадылар. Шол себәпли Муса ол ери Маса[*] ве Мериба[*] дийип атландырды.

Ысрайыл халкы амалеклери еңйәр

8Соңра амалеклер гелип, Репидимде ысрайыллар билен сөвешди+. 9Муса Ешува: «Бизиң үчин адамлар сайла ве гит-де амалеклер билен уруш. Эртир мен элиме Худайың хасасыны алып, депәниң үстүнде дурарын» дийди. 10Ешува Мусаның айдышы ялы, амалеклер билен сөвешди. Муса, Харун ве Хур болса депәниң үстүне чыкдылар. 11Муса элини гөтерип дуранда, ысрайыллар еңйәрди, элини ашак гойберенде болса, амалеклер еңйәрди. 12Мусаның эллериниң ысгыны гачды. Шонда олар оны отурдар ялы даш гетирип гоюп, Мусаны онуң үстүнде отуртдылар. Харун билен Хур онуң эллерини ёкары галдырып, херси бир яндан тутуп дурды. Олар тә Гүн яшянча, онуң эллерини гөтерип дурдулар. 13Ешува амалеклери ве оларың гошуныны гылычдан гечирип, гыран-җыран этди.

14Реб Муса: «Бу еңши ятдан чыкармазлары ялы китаба яз ве Ешува хем эшитдирип айт, Мен амалеклериң тохум-тиҗини ер йүзүнден сүпүрип ташлаҗакдырын» дийди+. 15Муса гурбанлык сыпасыны ясады ве оңа: «Реб мениң тугумдыр!» дийип ат берди. 16Ол: «Элим Реббиң тугунда! Реб амалеклериң гаршысына несиллер бойы сөвешер» дийди.

18‑нҗи бап

Йитро Мусаның янына гелйәр

18^1Худайың Муса үчин ве ысрайыллар үчин эден әхли ишлери барадакы ве Реббиң олары Мүсүрден нәхили чыкарандыгы барадакы хабар Мусаның гайынатасы, Мидян руханысы Йитро барып етди+. 2Ине, Муса аялы Сыпораны ве ики оглуны ызына Мидяна гойберенсоң, олары Мусаның гайынатасы Йитро саклаярды. 3Онуң бир оглуның ады Гершом[*] (Ол оны: «Мен бир ят юртда гелмишек болдум» дийип дакыпды), 4бейлеки оглуның ады Элигезерди[*] (Онуң адыны болса: «Атамың Худайы маңа ярдам берди, Ол мени фараоның гылыҗындан гутарды» дийип, шейле дакыпды). 5Мусаның гайынатасы Йитро онуң аялы ве ики оглы билен Мусаның янына чөле, онуң дүшлән дагына, Худайың дагына гелди. 6Кимдир бири Муса: «Гайынатаң Йитро аялыңы ве ики оглуңы алып, сениң яныңа гелйәр» дийип хабар берди. 7Муса гайынатасыны гаршы алмага чыкды ве дызына чөкүп тагзым этди ве оны огшады. Олар бири-бири билен саглык-аманлык сорашанларындан соң, чадырың ичине гирдилер. 8Муса Реббиң ысрайыллар үчин фараона ве мүсүрлилере эден әхли ишлери барада, оларың ёлда дучар болан кынчылыклары, Реббиң олары азат эдиши барада гайынатасына екән-екән гүррүң берди. 9Йитро Реббиң ысрайыллара эден әхли ягшы ишлери үчин ве олары мүсүрлилериң элинден азат эденлиги үчин гаты бегенди.

10Йитро: «Сизи мүсүрлилериң ве фараоның элинден азат эден Реббе алкыш болсун! 11Инди мен Реббиң бейлеки әхли худайлардан бейикдигини билйәрин, себәби Ол ысрайыллары текепбирлик билен эзйән мүсүрлилериң элинден халас этди» дийди+. 12Мусаның гайынатасы Йитро Худая якма гурбанлыгыны ве бейлеки садакалары берди. Харун әхли ысрайыл яшулулары билен бирликде Мусаның гайынатасы билен Худайың хузурында нахар иймәге гелди.

Йитро маслахат берйәр

(Канун таглыматы 1:9-18)

13Эртеси гүн Муса адамлара казылык этмәге чыкды. Адамлар эртирден агшама ченли Мусаның төверегинде дурдулар. 14Мусаның гайынатасы онуң адамлар билен эдйән әхли ишлерини гөренде: «Адамлара эдйән бу ишиң нәме болдугы? Нәме үчин шунча адамы еке өзүң кабул эдйәрсиң, бүтин халк эртирден агшама ченли сениң төверегиңде дур» дийди. 15Муса гайынатасына: «Мунуң себәби адамлар Худайың ислегини билмек үчин, мениң яныма гелйәрлер. 16Оларың давасы болса, маңа гелйәрлер. Мен хем ики давагәриң арасындакы даваны чөзүп берйәрин ве Худайың парзларыны, Онуң канунларыны олара аян эдйәрин» дийди. 17Мусаның гайынатасы оңа шейле дийди: «Сениң эдйән бу ишиң говы дәл. 18Сен өзүңи хем, адамлары хем көсәп, гынап йөрсүң. Бу иш сениң үчин гаты агыр. Сениң еке өзүң муны ерине етирип билмерсиң+. 19Инди мениң сөзүме гулак гой. Мен саңа маслахат берҗек. Худай саңа яр болсун! Сен Худайың өңүнде халкың векили болуп, оларың ягдайларыны Худая етир. 20Сен олара Худайың парзларыны ве таглыматларыны өврет. Олара хайсы ёлдан йөремелидигини ве нәме иш этмелидигини гөркез. 21Мундан башга-да, әхли адамларың ичинден башарҗаңларыны, ягны Худайдан горкян, догручыл ве параны йигренйән адамлары сайла. Олары мүң адамың, йүз адамың, элли адамың ве он адамың үстүнден баштутан гой+. 22Гой, хемише олар адамлара казылык этсинлер. Улы давалары саңа айтсынлар, эмма кичи давалары өзлери чөзсүнлер. Шонда сениң үчин аңсадрак болуп, агыр йүкүң еңләр. 23Худайың буйрушы ялы, шейле этсең, онда сен бу ишиң хөтдесинден гелерсиң. Бу адамларың әхлиси хем өйлерине канагатланып гайдарлар».

24Шейлеликде, Муса гайынатасының сөзүне гулак гойды. Онуң айдан әхли затларыны ерине етирди. 25Муса әхли ысрайылларың ичинден башарҗаң адамлары сайлап, олары халка мүңбашы, йүзбашы, эллибашы ве онбашы эдип белледи+. 26Олар халка хемме вагт казылык этдилер. Олар чөзмеси кын давалары Муса гетирдилер, эмма кичи давалары өзлери чөздүлер+. 27Соңра Муса гайынатасыны угратды. Йитро ызына, өз юрдуна гайтды.

19-нҗы бап

Ысрайыллар Синая гелйәрлер

191-2Ысрайыллар Мүсүрден чыканларындан соң, эдил үчүнҗи айың биринҗи гүни Синай чөлүне гелдилер. Олар Репидимден гөчүп, Синай чөлүнде дүшләп, дагың этегинде ерлешдилер+. 3Муса Худай билен душушмак үчин дага чыкды. Дагың депесинден Реб оны чагырып, шейле дийди: «Ысрайыллара, ягны Якубың неслине шуны айт: 4„Мүсүрлилере нәме эдендигими сиз гөрдүңиз, бүргүдиң өз чагасыны ганатында гөтерип гелши ялы, Мен хем сизи яныма шейдип алып гелдим+. 5Шонуң үчин хем инди сиз Мениң сөзүме боюн болуп, Мениң әхтими сакласаңыз, әхли халкларың арасында сиз Мениң Өз сайлан халкым боларсыңыз, чүнки тутуш земин Мениңкидир+. 6Сиз Мениң үчин руханылар болуп хызмат эдйән, Маңа багыш эдилен мукаддес миллет боларсыңыз“. Ине, сениң ысрайыллара айтмалы сөзлериң шудур»+.

7Шейлеликде, Муса гелип, ысрайылларың яшулуларыны чагырды ве Реббиң буйран сөзлериниң хеммесини олара аян этди. 8Әхли адамлар бирликде: «Биз Реббиң айданларының барысыны ерине етирерис» дийип җогап бердилер. Муса хем халкың җогабыны Реббе етирди+. 9Реб Муса: «Ине, сениң билен геплешенимде, адамлар эшидер ялы ве олар саңа хемишелик ынанар ялы, Мен сениң яныңа гойы булутда гелерин» дийди.

Муса халкың сөзлерини Реббе айданда, 10Реб Муса шейле дийди: «Адамларың янына бар, шу гүн ве эртир инлерини тәмизлемеги буюр, гой, олар гейимлерини-де ювсунлар+. 11Биригүн тайяр болсунлар. Себәби биригүн Мен әхли адамларың гөзүниң алнында ашак Синай дагына инҗек. 12Сен адамлар үчин дагың төверегине арачәк белле ве олара айт, олар дага чыкмасынлар я-да онуң арачәгине аяк басмасынлар. Кимде-ким дагы эллесе, ол өлер. 13Оңа эл дегрилмезден дашланып өлер я-да ок яй билен атылар. Исле хайван болсун, исле ынсан болсун, ол дири галмаз. Шахдан эдилен сурнайың овазы батлы чалнандан соң, олар дага чыкып билерлер»+. 14Шейдип, Муса дагдан ашак, адамларың янына дүшди ве олара инлерини тәмизлемеги буюрды. Олар гейимлерини хем ювдулар. 15Муса халка: «Биригүн тайяр болуң, аялыңыза янашмаң» дийди.

16Биригүн ирден гөк гүрләп, йылдырым чакды. Галың булут дагың үстүне гелди ве шейле бир батлы сесли сурнай чалынды. Дүшелгедәки әхли адамлар горкуп титрешдилер. 17Муса адамлары Худай билен душурмак үчин, дүшелгеден чыкарып гетирди. Олар дагың этегинде дурдулар. 18Реб ашак от ичинде дүшени үчин, Синай дагыны түссе гаплады. Түссе оҗакдан чыкян ялыды ве тутуш даг гүйчли сарсярды. 19Сурнайың овазы гитдигисайы гүйчленйәрди. Муса гепледи, Худай оңа гөк гүррүлдили сес билен җогап берди. 20Реб Синай дагының депесине иненде, Ол Мусаны дагың депесине чагырды. Муса ёкары чыкды. 21Реб Муса: «Ашак дүш-де, адамлара дуйдур. Олар Мени гөрмек үчин серхеди бозмасынлар, ёгсам, оларың көпүси хеләк болар+. 22Хатда Мениң якыныма гелҗек руханылар хем инлерини тәмизлесинлер, ёгсам Мен оларың-да җезасыны берерин» дийди+. 23Муса Реббе: «Адамлар Синай дагына чыкып билмезлер, чүнки бизе дагың дашына арачәк белләп, оны мукаддеслемеги Сениң Өзүң табшырдың ахыры» дийди. 24Реб оңа: «Ашак дүш-де, Харуны өзүң билен алып гел, йөне руханылар ве адамлар Мениң яныма чыкҗак болуп, серхеди бозмасынлар, ёгсам, Мен ол адамлары хеләк эдерин» дийди. 25Шейлеликде, Муса ашак дүшүп, адамлара әхли зады гүррүң берди.

20‑нҗи бап

Он табшырык

(Канун таглыматы 5:1-21)

20^1⚫Онсоң Худай әхли шу сөзлери дийди: 2«Сениң гул болуп яшан юрдуң Мүсүрден алып чыкан Худайың Реб Мендирин+. 3Сениң Менден башга худайларың болмасын+.

4Өзүң үчин ёкарда гөкде, ашакда ерде я-да ерасты сувларда яшаян затларың хич бирине меңзеш шекилде бут ясама+. 5Сен олара тагзым этме я-да олара гуллук этме, чүнки Мен Худайың Реб габанҗаң Худайдырын. Мени йигренйән аталарың этмишиниң җезасыны оларың чагаларының үчүнҗи ве дөрдүнҗи аркасына чекдирерин+. 6Эмма ким Мени сөйүп, буйрукларымы ерине етирсе, онуң мүңлерче неслине садык сөйгими гөркезерин+.

7Худайың Реббиң адыны бош ере агзама, чүнки Реб Өз адыны бош ере агзан адамы җезасыз гоймаз+.

8Мукаддес Сабат гүнүниң канунларыны ерине етир+. 9Алты гүнде әхли ишлериңи эдерсиң. 10Эмма единҗи гүн Худайың Реббе багышланан дынч гүнүдир. Бу гүн сениң өзүң, огул-гызың, гул-гырнагың, мал-гараң, галаңызда яшаян гелмишек хиҗиси бир иш хем этмесин. 11Чүнки Реб ери, гөги, деңзи ве олардакы әхли җанлы-җандарлары алты гүнде яратды, единҗи гүн болса дынч алды. Шонуң үчин хем Реб Сабат гүнүни айратын гүн хөкмүнде ялкады.

12Ата-энеңе хормат гой, шонда Худайың Реббиң өзүңе берен еринде өмрүң узак болар+.

13Адам өлдүрме+.

14Зына этме+.

15Огурлык этме+.

16Бириниң гаршысына ялан шаятлык этме+.

17Башга адамың өйүне, аялына, гул--гырнагына я-да өкүзине, эшегине оңа дегишли затларың хич бирине гөз дикме»+. 18Әхли ысрайыллар гөк гүррүлдисини, йылдырым чакышыны ве сурнайың сесини эшидип, дагың болса, түсселейәндигини гөрүп, горкудан яңа титрешдилер ве узакда дурдулар. 19Олар Муса: «Бизе сен гепле, биз эшидерис, йөне, гой, Худай бизе геплемесин, ёгсам, биз өлерис» дийдилер+. 20Муса адамлара: «Горкмаң, чүнки Худай сизи сынамак үчин ве Ондан горкуп, гүнә этмезлигиңиз үчин гелди» дийди. 21Муса Худайың болян түм гараңкылыгына якынлашанда, адамлар узакда дурдулар.

Гурбанлык сыпасы

22Реб Муса дийди: «Шуны ысрайыллара етир: „Мениң сизиң билен Гөкден геплешеними өзүңиз гөрдүңиз. 23Өзүңиз үчин Менден башга алтын-күмүшден худайлар ясамаң. 24Мениң үчин топракдан гурбанлык сыпасыны ясаң ве онуң үстүнде гоюнларыңызы, өкүзлериңизи башбитин якма гурбанлыгы ве саламатлык гурбанлыгы эдип хөдүрләң. Адым тутулып ятланылан хер бир ере гелип, Мен сизе ак пата берерин. 25Эгер сиз Маңа гурбанлык сыпасыны дашдан ясасаңыз, оны ёнулан дашлардан ясамаң, чүнки гурал улансаңыз, сиз оны харама чыкарарсыңыз+. 26Мениң гурбанлык сыпама басганчаклар билен чыкмаң, себәби ялаңач ериңизиң гөрүнмеги мүмкин“».

21‑нҗи бап

Еврей гуллары хакында

(Канун таглыматы 15:12-18)

21^1«Шу хөкүмлери ысрайыллара етир: 2Сиз еврей гулуны сатын алсаңыз, ол сизе алты йыллап хызмат эдер, единҗи йыл болса ол хич хили бергисиз азат адам болар+. 3Эгер ол саллах болуп гелсе, саллахлыгына хем гидер. Эгер өйленен гул гелсе, онуң аялы-да өзи билен гидер. 4Эгер хоҗайыны гулуна аял алып берсе ве ондан огул-гыз догулса, онуң аялы, чагалары хоҗайына дегишли болуп галар-да, гулуң еке өзи гидер. 5-6Эмма гул: „Мен хоҗайынымы, аялымы ве чагаларымы сөййәрин. Мен азатлыга чыкҗак дәл“ дийип җар этсе, хоҗайын оны Худайың хузурына гетирсин. Оны гапының янына я-да босага гетирип, темен билен гулагыны дешсин. Соң ол гул хоҗайынына өмүрбойы хызмат эдер»+.

7«Бир адам өз гызыны гырнак эдип сатса, ол гырнак азатлыга гулуң чыкышы ялы чыкып билмез. 8Эгер гырнак өзүни сайлан хоҗайынының гөвнүнден турмаса, гырнагың машгаласы оны ызына сатын алып билер. Хоҗайының оны кесеки адама сатмага хакы ёкдур, себәби ол гырнагына адалатсыз гарапдыр. 9Эгер хоҗайын ол гырнагы оглуна гелинлик сайласа, ол оны өз гызы ялы гөрмелидир. 10Эгер хоҗайын өзүне башга аял эдинсе, ол биринҗи аялыны хемишеки иймитинден, гейим-геҗиминден я-да әр-аяллык хукугындан махрум этмели дәлдир+. 11Эгер хоҗайын оңа шу үч зады этмесе, ол аял хич зат төлемезден, азатлыга чыкып билер».

Зорлук хакда

12«Ким адам уруп өлдүрсе, ол өлүме хөкүм эдилсин+. 13Эмма ол оны билкастлайын өлдүрмән, эйсем, бу Худай тарапын болса, онда ол адам Мениң беллеҗек ериме гачып гутулып билер+. 14Эмма бир адам башга бирине хиле гурап, оны билкастлайын өлдүрсе, ол хатда Мениң гурбанлык сыпама гачан хем болса оны өлдүриң+.

15Ким атасына-энесине эл галдырса, ол өлүме хөкүм эдилсин.

16Ким адам огурлап сатса я-да огурланан адам онуң өйүнден тапылса, ол өлүме хөкүм эдилсин+.

17Атасына я-да энесине гарган адам өлүме хөкүм эдилсин+.

18-19Ики адам давалашып, бири бейлекисини даш билен я-да юмрук билен урса, ол хем өлмән галып, дүшекде ятса, соңра ол ене-де аяк үстүне галып, пишегиң көмеги билен ичери-дашары гирип-чыкып билсе, оны уран адам җезасыз галсын. Йөне ол онуң йитирен вагты үчин төлесин ве говы гутулянча оңа серетсин.

20Ким гулуны я-да гырнагыны таяк билен урса, урлан хем онуң элинден өлсе, уран җезаландырылмалыдыр. 21Эмма ол гул я-да гырнак бирки гүн өлмән яшаса, хоҗайына җеза бермели дәл. Чүнки ол гул онуң хусусы эмләгидир.

22Адамлар урушян махалы, гөврели аяла зепер етип, чагасы дүшсе, йөне башга хич хили зыян этмесе, оңа азар етирен адам ол аялың әриниң талап эден затларыны казыларың тассыклан мөчберинде җериме төлемели. 23Эгер оңа башга бир өмүр ховплы зыян етен болса, онда җан ерине җан алмак билен; 24гөз орнуна гөз, диш орнуна диш, аяк орнуна аяк алмак билен; 25янык ерине янык, яра ерине яра, гөк ерине гөк салмак билен җеза берилсин+.

26Хоҗайын гулуны я-да гырнагыны уруп, гөзүни көр этсе, гөзүниң өвезине оны азат этсин. 27Эгер-де ким гулуны я-да гырнагыны уруп, дишини дөвсе, дөвлен дишиң өвезине оны азат этсин».

Мал-гаралар хакда

28«Эгер бир өкүз бир эркек адамы я-да аялы сүсүп өлдүрсе, онда ол өкүз дашланып өлдүрилсин. Онуң эти хем ийилмесин. Өкүзиң эеси болса гүнәкәр сайылмасын+. 29Эгер өкүзиң сүсекдиги өңден мәлим болуп, оны эесине дуйдурсалар, эмма ол адам шонда-да өкүзине гөз-гулак болмаса ве ол өкүз эркек адамы я-да аялы сүсүп өлдүрсе, онда өкүз дашланып өлдүрилсин. Онуң эеси болса өлүме хөкүм эдилсин. 30Эгер өкүзиң эесинден хун талап эдилсе, ол өзүнден талап эдилен хуны долы төләп, өз җаныны гутарып билер+. 31Эгер гара мал огланы я-да гызы сүсүп өлдүрсе, оңа гаршы хем шуңа меңзеш канун уланылсын. 32Эгер өкүз гулы я--да гырнагы сүсүп өлдүрсе, өкүз эеси гулуң хоҗайынына алтмыш бәш мысгал[*] күмүш җериме төлесин. Мал болса дашланып өлдүрилсин.

33Бир адам чукурың үстүни ачса я-да чукур газып үстүни өртмесе ве оңа өкүз я-да эшек гачса, 34чукуры газан адам етирилен зыяны төлесин. Өлен малың маслыгы болса онуң өзүне галсын+. 35Бир адамың өкүзи башга бириниң өкүзини сүсүп өлдүрсе, онда олар дири өкүзи сатып, онуң бахасыны дең бөлүшмели. Өлен малы хем дең икә пайламалы. 36Эгер өкүзиң сүсекдиги озалдан белли болуп, оны эесине дуйдурсалар, эеси шонда-да оңа гөз-гулак болмаса, ол өкүзиң өвезине өкүз бермелидир. Өлен малың маслыгы болса онуң өзүне галмалыдыр».

22‑нҗи бап

Өвезине бермек хакда

22^1«Бир адам өкүз я-да гоюн огурлап, оны сойса я-да сатса, ол бир өкүзе дерек бәш өкүз, бир гойна дерек дөрт гоюн бермели. Эгер онуң хич зады ёк болса, огурлан затлары үчин ол өзүни гулчулыга сатмалы+. 2Эгер огурланан мал огрының эмләгиниң ичинден дири тапылса, ол исле өкүз болсун, исле эшек я-да гоюн болсун, огры онуң үчин ики эссе төлемелидир.

3-4Эгер огры гиҗе өй ярян пурсады тутулса ве урлуп өлдүрилсе, оны өлдүрен адам ганхор хасапланмаяр. Эмма бу гүндиз болуп гечсе, онда оны өлдүрен адам ганхор хасапланяр+.

5Эгер бир адамың малы өз мейданында я-да үзүм багында отлап йөркә азашып, башга бириниң мейданындакы затларыны ийсе, ол оңа етен зелелиң өвезини өз мейданының ве үзүм багының иң говы хасылы билен долдурмалы.

6Яндага дүшен от туташып, десселенип гойлан я-да өсүп отуран бугдай я-да экин мейданы янса, онда янгыны дөреден адам етирилен зыяны долы төлемелидир. 7Эгер бир адам пулы я-да харыды гоңшусына сакламага берсе, ол хем онуң өйүнден огурланса, онда огры тутулан ягдайында, гой, ол огры ики эссе төлесин. 8Эгер огры тапылмаса, өй эеси өз гоңшусының затларына эл урандыгыны я-да урмандыгыны мәлим этмек үчин, Худайың хузурына гетирилсин.

9Хер бир эмләк барадакы җеделде, ол өкүз, эшек, гоюн болсун я-да гейим--геҗим болсун, хер бир йитен мал-гара я-да зат үчин бири: „Бу мениңки“ дийип дава этсе, шейле ягдайда ики тарап хем Худайың өңүне гелсин. Худай кими гүнәкәр хасапласа, ол өз гоңшусына ики эссе җериме төлемели.

10Эгер бири гоңшусына өз эшегини, өкүзини я-да гойнуны, я-да ислендик малыны сакламага аманат берсе, хич ким гөрмәнкә ол мал өлсе, яраланса я-да алнып гидилсе, 11гоңшусының эмләгине эл урмандыгы хакда икисиниң арасында Реббиң адындан ант ичилсин. Аманат берен мал эеси муны кабул этсин ве оңа җериме төлемек герек дәл+. 12Эмма мал аманады сакламага алан адамдан огурланан болса, ол адам мал эесине етирилен зыяның өвезини төлемелидир. 13Эгер оны вагшы хайван парчалан болса, гой, онуң маслыгы субутнама хөкмүнде гетирилсин. Парчаланан мал үчин җериме төлемели дәл.

14Эгер бир адам гоңшусының малыны вагтлайын сорап аландан соңра янында эеси ёк вагты ол мал яраланса я-да өлсе, малы сорап алан адам онуң бахасыны долы төлемелидир. 15Эмма эеси шол вагт малың янында болса, сорап алан киши оңа хич зат төлемели дәлдир. Эгер-де мал кирейине берлен болса, етирилен зыяның өвезине диңе кирейиң музды төленмелидир».

Дүрли канунлар

16«Эгер-де бир адам өзүне адаглы болмадык бой гызың башыны айлап, оңа янашса, галың төләп, оңа өйленсин+. 17Эмма атасы гызыны оңа бермәге чүрт-кесик гаршы болса, онда ол адам бой гыз үчин берилйән галыңың нырхыны төлемелидир.

18Җадыгөйлик билен мешгулланян хер бир аялы өлдүриң+.

19Кимде-ким хайванлар билен янашса, ол өлүме хөкүм эдилсин+.

20Кимде-ким еке-тәк Ребден башга худая гурбанлык берсе, бүтинлей ёк эдилсин.

21Гелмишеклериң хукугыны кемситмәң, олара сүтем этмәң. Чүнки өзүңиз хем Мүсүрде гелмишек болуп яшапдыңыз+. 22Хич бир дул хатына я-да етиме эзъет бермәң+. 23Эгер эзъет берсеңиз, олар хем маңа налыш этселер, Мен хөкман оларың перядыны эшидерин. 24Мен газап атына атланып, сизи гылычдан гечирерин. Сизиң аялларыңыз дул галар, чагаларыңыз болса етим галар+.

25Эгер мениң халкымдан бир гарып бичәрә пул карз берсеңиз, сүйтхорлар кимин гөтеримине бермәң+. 26Эгер гоңшыңың донуны гиревине алсаң, Гүн батманка оны ызына бер+. 27Чүнки бу онуң еке-тәк япынҗасыдыр. Онсуз ол нәме япынып ятсын? Эгер ол Маңа налыш этсе, эшидерин, чүнки Мен рехимлидирин.

28Худая сөгме. Өз халкыңың ёлбашчысыны нәлетлеме+.

29Хасылыңызың үзүм шербединден ве зейтун ягындан бермели садакаларыңызы гиҗикдирмән бериң. Новбахар огулларыңызы Маңа багыш эдиң+. 30Малларыңызың-да, доварларыңызың-да илкинҗи эркек гузланларыны еди гүн энесиниң янында саклап, секизленҗи гүн Мениң хузурыма гетириң+.

31Сиз Мениң мукаддес халкымсыңыз. Шонуң үчин хем йыртыҗыларың мейданда парчалан малларының этини иймәң. Оны итлериң өңүне оклаң»+.

23‑нҗи бап

Адалат ве выждан

23^1«Ялан геп яйратма. Ялана шаятлык эдип, ярамаз адама гол берме+. 2Эрбет иш эдйән көпчүлигиң ызына дүшме. Бир давада шаятлык эдениңде, көпчүлигиң тарапында дуруп, адалатдан йүз дөндерме. 3Давада гарыбың-да тарапыны чалма+.

4Өз душманыңың азашан өкүзине я-да эшегине душсаң, оны эесине гетирип бер+.

5Эгер сени йигренйән бириниң эшегиниң йүк астында ятаныны гөрсең, оны ташлап гитме. Оңа бу йүкден азат болмага көмек эт.

6Давада гарыба адалатсызлык этме+. 7Ялан ишден дашда дур. Бигүнә ве догручыл адамы өлдүрме, чүнки Мен гүнәлини акламаярын+. 8Пара алмаң, чүнки пара акылдарларың гөзүни көр эдер, догрының ишини терс эдер+.

9Гелмишеге зулум этмәң. Гелмишегиң йүрегини билйәнсиңиз, чүнки сизиң өзүңиз хем Мүсүрде гелмишек болуп яшапдыңыз»+.

Единҗи йыл ве единҗи гүн

10«Алты йыл топрагыңыза экин экип, онуң хасылыны йыгың. 11Эмма единҗи йыл топрага дынч бериң, оны шүдүгәр эдип гоюң. Шонда ондан халкыңызың арасындакы гарыплар ийсин, ондан галанларыны болса йыртыҗы хайванлар ийсин. Үзүм ве зейтун багларыңызы хем шейле эдиң+.

12Алты гүнләп өз ишлериңизи эдиң, эмма единҗи гүн дынч алың. Шонда өкүзиңизе ве эшегиңизе-де еңиллик болар. Өйүңиздәки гулуңыз хем, гелмишек хем рахатланар+. 13Мениң сизе айданларымың әхлисини ерине етириң. Башга худайлары чагырмаң, гой, оларың атлары-да агзалмасын»+.

Үч байрам

(Канун таглыматы 16:1-17)

14«Йылда үч сапар Мениң шаныма байрам эдиң:+
15Петир байрамыны белләң. Мениң буйрушым ялы, Абып айының белленен гүнлеринде еди гүнләп петир ийиң, чүнки сиз Мүсүрден шол айда чыкдыңыз. Мениң өңүмде хич ким эли бош гөрүнмесин+. 16Мейданда чекен зәхметиңизиң илкинҗи хасылындан Галла байрамыны белләң. Мейдандакы мивелериңизи йыгып болуп, йылың ахырында болса хасыл той бериң+. 17Йылда үч гезек эркеклериңизиң хеммеси Мен – Таңры Реббиң хузурына гелсинлер+. 18Маңа гурбанлык үчин өлдүрйән малыңызың ганыны хамырмаялы чөрек билен бермәң. Мениң байрамымың шанына гурбан эден малыңызың ягы эртире галмасын. 19Ериңизде өнен илкинҗи сайлама мивелери Худайыңыз Реббиң өйүне гетириң.

Овлагы энесиниң сүйдүнде биширмәң»+.

Кенган барадакы вадалар ве дуйдурышлар

20«Сизи ёлда горар ялы ве тайярлан ериме гетирер ялы, Мен сизиң өңүңизден перишде иберйәрин+. 21Онуң айданларына дыкгат билен гулак гоюң. Оңа гаршы баш галдырмаң. Ол сизиң бейле этмишиңизи багышламаз, чүнки ол Мениң адым билен гелер.

22Эгер сиз оңа боюн болуп, Мениң әхли айданларымы берҗай этсеңиз, онда Мен сизиң душманларыңыза душман, ягыларыңыза ягы боларын+.

23Мениң перишдәм сизиң өңүңизден гидип, сизи аморларың, хетлериң, перизлериң, кенганларың, хивилериң ве ябусларың юрдуна гетирер ве Мен олары гырып ёк эдерин+. 24Сиз оларың худайларына тагзым этмәң ве олара гуллук этмәң. Оларың дини адатларына уймаң, гайтам, оларың бутларыны дөвүп, дикме дашларыны күл-пеекун эдиң+. 25Сиз өз Худайыңыз Реббе гуллук эдиң, шейтсеңиз, Мен сизиң наныңыза, сувуңыза берекет берерин. Сизиң араңыздан кеселчилиги айрарын+. 26Юрдуңызда чагасы дүшен я-да өнелгесиз галан болмаз. Өмрүңизи-де узак эдерин+. 27Мен Өз хайбатымы сизиң өңүңизден уградарын. Сизиң гаршыңыза чыкан хер бир халкы алҗыраңңылыга салып, әхли душманларыңызы еңсе берип гачар ялы эдерин+. 28Мен хивилере, кенганлара ве хетлере ховп салып, олары сизиң өңүңизден ковуп чыкарарын+. 29Ер бош галмаз ялы ве йыртыҗы хайванлар гаршыңыза көпелмез ялы, Мен душманларыңызы сизиң өңүңизден бир йылың довамында ковҗак дәл+. 30Сиз көпелип, ери эелейәнчәңиз, Мен олары сизиң өңүңизден юваш-ювашдан ковуп чыкарарын. 31Гызыл деңизден пилиштлилериң деңзине ченли ве чөлден Евфрат дерясына ченли арачәклериңизи беллеҗек. Чүнки оларың яшайҗыларыны сизиң элиңизе берҗек. Сиз олары ковуп чыкарың+. 32Сиз олар билен хем, оларың худайлары билен хем әхт баглашмаң. 33Олар сизиң юрдуңызда яшамасынлар, ёгсам, олар сизи Маңа гаршы гоюп, гүнә этмәге меҗбур эдерлер. Оларың худайларына гуллук этсеңиз, сиз гүррүңсиз дузага дүшерсиңиз»+.

24‑нҗи бап

Реб ысрайыллар билен әхт баглашяр

24^1Соңра Реб Муса: «Сен, Харун, Надап, Абыху ве Ысрайылың етмиш саны яшулусы Мениң яныма гелип, Маңа узакдан сежде эдиң+. 2Муса, сениң еке өзүң Мениң голайыма гел, бейлекилер якынлашмасынлар, халк хатда дага-да аяк басмасын» дийди.

3Муса гелип, Реббиң әхли сөзлерини ве әхли хөкүмлерини халка мәлим этди. Тутуш халк бирагыздан оңа: «Биз Реббиң айдан әхли сөзлерини ерине етирерис» дийип җогап берди+. 4Муса Реббиң әхли сөзлерини язды. Ол даң билен туруп, дагың этегинде гурбанлык сыпасыны ясады. Ол Ысрайылың он ики тиресине лайыклыкда он ики саны улы даш дикди. 5Соңра Муса Реббе якма гурбанлыклары ве өкүзлер союп, саламатлык гурбанлыклары бермәге ысрайылларың яш йигитлерини угратды. 6Муса гурбанлык ганының ярысыны алып, легенлере гуйды, ярысыны болса гурбанлык сыпасына серпди. 7Соңра Муса Әхт китабыны элине алып, оны халка эшитдирип окап берди. Олар: «Реббиң айданларының әхлисини ерине етирерис ве оңа боюн боларыс» дийдилер. 8Муса ганы алып, халкың үстүне сепеледи ве олара: «Ине, әхли шу сөзлериң эсасында, бу Реббиң сизиң билен эден әхт ганыдыр» дийди+. 9Соңра Муса, Харун, Надап, Абыху ве ысрайылың етмиш саны яшулусы дага чыкды. 10Олар Ысрайылың Худайыны гөрдүлер. Онуң аякларының астындакы мейданча эдил якут дашындан эдилен ялыды ве асман ялы дуп-дуруды+. 11Худай ысрайылларың баштутанларына эл дегирмеди. Олар хем Худайы гөрдүлер ве ийип-ичдилер.

Муса Синай дагында

12Реб Муса: «Мениң яныма дага чыкып, ол ерде гараш. Халка өвретмек үчин, Мен саңа йүзүне канун ве табшырыкларым язылан ики саны ясы даш бөлегини берҗек» дийди+. 13Шейлеликде, Муса көмекчиси Ешува билен орнундан турды. Муса Худайың дагына чыкмага башлады+. 14Ол яшулулара шейле дийди: «Ызымыза гайдып гелйәнчәк, бизе шу ерде гарашың. Харун билен Хур сизиң билен галяр. Кимиң нәме иши болса, шолара йүз тутуп билерсиңиз».

15Соңра Муса дага чыкды. Булут дагы гаплады. 16Реббиң шөхраты Синай дагына орнашды. Булут дагы алты гүнләп өртди. Единҗи гүн Реб Мусаны булудың ичинден чагырды. 17Инди Реббиң шөхратының гөрнүши ысрайылларың гөзүне дагың депесинде ловлап янян от ялы болуп гөрүнди+. 18Муса булудың ичине гирип, дага чыкды. Муса дагда кырк гиҗе-гүндиз болды+.

25‑нҗи бап

Мукаддес өй үчин садакалар

25^1⚫Реб Муса шейле дийди: 2«Ысрайыллара айт, Маңа садака берсинлер. Мениң үчин хер бир адамың өз гөвнүнден чыкарып берен садакасыны кабул эдиң. 3Олардан кабул эдип алмалы садакаларыңыз шулардыр: алтын, күмүш, бүрүнч; 4гөк, бадам, гырмызы йүплүк, непис зыгыр мата, гечи йүңи; 5гочуң эйленен дериси, сайлама дери, акация агаҗы; 6чыра үчин зейтун ягы, месх ягы үчин ве якымлы ыслы түтетги үчин хошбой ыслы затлар; 7эфода[*] ве гурсакча дакмак үчин хакык ве башга гымматбаха гашлар. 8Мен оларың арасында яшар ялы, Маңа мукаддес өй гурсунлар+. 9Мукаддес чадыр ве онуң әхли эсбаплары Мениң сизе гөркезме бершим ялы гурулсын.

Әхт сандыгы

10⚫Акасия агаҗындан сандык ясасынлар. Онуң узынлыгы ики ярым тирсек, ини ве бейиклиги бир ярым тирсек болсун+. 11Онуң ичини-де, дашыны-да сап алтына гаплап, онуң даш-төверегине алтындан җәхек салсынлар. 12Сандык үчин дөрт саны алтын халка ясап, олары онуң дөрт аягына: икисини бир тарапына, бейлеки икисини бейлеки тарапына дакың.

13Акасия агаҗындан сырыклар ясап, олары алтына гаплаң. 14Сандыгы өзүңиз билен гөтерип әкидер ялы, сырыклары онуң гапдалларындакы халкалардан гечириң. 15Сырыклар сандыгың халкаларында галсын ве ондан айрылмасын. 16Мениң саңа берҗек язгылы Әхтнамамы хем сандыкда гоярсың.

17Соңра сап алтындан гапак ясасынлар. Онуң узынлыгы ики ярым тирсек, ини болса бир ярым тирсек болсун. 18Гапагың хер ики ян четинде дөвме алтындан ики саны керуп[*] ясат. 19Керупларың бирини гапагың бир четинде, бейлекисини бейлеки четинде ерлешдирсинлер. Олары гапагың хер ян четинде гоюп, гапак билен бир битеви эдип беркитдир. 20Керуплар ганатларыны гапагың депесинде яйып, онуң үстүне сая салып дурсун. Оларың йүзлери бири-бирине бакып, гөни гапага тарап середип дурсунлар. 21Саңа берҗек язгылы Әхтнамамы сандыгың ичинде гоюп, гапагы хем онуң үстүнден гой+. 22Әхт сандыгының үстүндәки, гапагың ёкарсындакы ики саны керубың аралыгында Мен сениң билен душушарын ве ысрайыллар үчин әхли буйрукларымы саңа берерин+.

Хантагта

23⚫Акасия агаҗындан хантагта ясат. Онуң узынлыгы ики тирсек, ини бир тирсек ве бейиклиги бир ярым тирсек болсун. 24Оны сап алтына гапла ве даш-төверегине алтындан җәхек салсынлар. 25Хантагтаның гыраларына дөрт бармак гиңликде гуршав этдир ве гуршавың даш-төверегине алтындан җәхек салдыр. 26Хантагта үчин алтындан дөрт саны халка ясат. Халкалары онуң дөрт күнҗүндәки дөрт аягына беркитсинлер. 27Хантагтаны гөтерип әкидер ялы халкалардан гечен сырыклары гуршава якын ерлешдирсинлер. 28Сырыклары акация агаҗындан ясап, олары алтына гапла. Хантагта шу сырыклар билен гөтерилмелидир. 29Якымлы ыслы түтетги үчин табаклар ве җамлар, садака хөкмүнде шерап бермек үчин күйзелер ве шакәселер ясат. Олар сап алтындан болсун. 30Хемише хантагтаның үстүнде Маңа хөдүр чөрегини гой+.

Чырадан

31⚫Сап алтындан чырадан ясат. Чыраданың эсасы ве шахасы дөвме сап алтындан болсун. Чыраданың гүлкәсеси, гүл-гунчасы ве гүляпрагы өзи билен бир битеви болсун. 32Чыраданың хер гапдалындан үч шаха чыкып, онуң җеми алты шахасы болсун. 33Шахаларда бадам гүлүниң шекилинде гүлкәсе болсун. Гүл-гунчасы билен гүляпрагыны хем ясаң. Бейлеки шахаларда хем хут шунуң ялы болсун, умуман, алты шаханың хеммесини бир меңзеш эдип ясаң. 34Чыраданың ортасындакы шахада бадам гүлүне меңзеш дөрт саны гүлкәсе болуп, оларың хем гүл-гунчасы ве гүляпрагы болсун. 35Хер җүбүтиң астында бир гунча болуп, хеммеси билеликде җеми алты шаха чыксын. 36Чыраданың гунчаларыны ве шахаларыны бир битеви эдип ясат. Онуң тутуш өзи дөвме сап алтындан ясалсын. 37Чырадан үчин еди чыра дак. Чыралар чыраданың өңүне ягты сачар ялы, олары онуң депесине дак. 38Онуң мүченеги ве новасы сап алтындан болсун. 39Чырадан ве оңа дегишли әхли энҗамлар бир ярым батман[*] сап алтындан ясалсын. 40Ине, сен буларың хеммесини дагда саңа гөркезилҗек нусганың эсасында ясарсың+.

26-нҗы бап

Мукаддес чадыр

26^1⚫Булардан башга-да, сен он пердеден ыбарат мукаддес чадыр ясат. Перделер зыгыр матадан, гөк, бадам, гырмызы йүплүкден эдилен болсун. Уссат кешдечилер оларың йүзүне оваданлап керубың шекилини нагышлап чексинлер. 2Хер пердәниң узынлыгы йигрими секиз тирсек, ини дөрт тирсек болуп, әхли перделериң өлчеги бир меңзеш болсун. 3Бәш перде бир айры, бейлеки бәш перде хем бир айры эдилип чатылсын. 4Биринҗи бәш пердәниң иң соңкусының уҗуна гөк халка яса, икинҗи бәш пердәниң хем иң соңкусына шейле эдилсин. 5Биринҗи топлумың иң соңкусының уҗуна элли саны халка яса ве икинҗи топлумың соңкусына-да элли халка ясасынлар. Халкалар бири-бириниң гаршысында ерлешсин. 6Алтындан элли саны илдиргич ясат ве перделери илдиргич билен бири-бирине беркитдир. Шонда чадыр тутуш бир битеви болар.

7Шейле хем, гечиниң йүңүнден эдилен он бир пердеден ыбарат мукаддес чадырың дашкы өртүгини ясасынлар. 8Дашкы өртүгиң пердесиниң узынлыгы отуз тирсек, ини дөрт тирсек болсун. Он бир пердәниң-де өлчеги дең болсун. 9Перделериң бәшисини бири-бирине чатсынлар, галан алтысыны хем шейле этсинлер. Алтынҗы пердәни чадырың өң тарапында ики гатлаң. 10Биринҗи топлумың ортасындан иң соңкусының уҗуна элли саны халка ясаң, икинҗи топлумыңка хем шейле эдиң.

11Соңра бүрүнчден элли саны илдиргич ясат. Илдиргичлери халкадан гечирип, чадыры бирлешдир, шонда чадыр тутуш бир битеви болар. 12Перделериң галан бөлеги, ягны галан ярысы чадырың арка тарапындан асылып дурсун. 13Чадырың перделериниң хер ики гапдалы бир тирсек узын болсун. Соңра нәме артыкмач галса, олары хер ики тарапындан чадыры өртмек үчин асың. 14Чадыр үчин гочуң эйленен дерисинден япынҗа ясаң, онуң дашкы өртүги үчин сайлама дериден ене бир япынҗа ясаң+.

15⚫Мукаддес чадыр үчин акация агаҗындан диклигине чарчувалар ясат. 16Хер чарчуваның узынлыгы он тирсек, ини бир ярым тирсек болсун. 17Чарчувалары бири-бирине сеплешдирип дурар ялы, хер чарчувада ики саны газык болсун. Чадырың әхли чарчувалары үчин шейле эдилсин. 18Мукаддес чадыр үчин чарчувалары ине шейле ясаң: гүнорта тарапы үчин йигрими саны чарчува ясап, 19шол йигрими чарчуваның ашагындан кырк саны күмүшден дабан ясасынлар. Хер чарчуваның ашагындан онуң газыгы үчин ики саны дабан болсун. 20Чадырың икинҗи, демиргазык тарапы үчин хем йигрими чарчува ясаң. 21Оларың хем хер чарчува икиден, җеми кырк саны күмүшден дабаны болсун. Хер чарчуваның ашагындан ики дабан беҗерт. 22Чадырың еңсеси болан гүнбатар тарапы үчин алты чарчува ясаң. 23Чадырың арка тарапындакы бурчлар үчин ики чарчува ясаң. 24Олар ашакдан хем, ёкардан хем бир халка бирлешен болмалы. Оларың икиси-де шейле эдилсин ве олар ики бурчы эмеле гетирсин. 25Шейдип, секиз саны чарчува болуп, хер чарчуваның ашагындан ики дабан ясалып, җеми он алты саны күмүшден дабаны болсун.

26Акасия агаҗындан сырыклар ясат. Чадырың бир тарапындакы чарчувалар үчин бәш сырык, 27бейлеки тарапындакы чарчувалар үчин хем бәшисини ве арка тарапы болан гүнбатарындакы чарчувалар үчин бәшисини ясасынлар. 28Чарчуваларың ортасындан гечйән сырык чадырың бир уҗундан бейлеки уҗуна ченли гечмелидир. 29Чарчувалары алтына гаплат. Таяклары саклар ялы алтындан халкалар ясат. Сырыклары хем алтына гаплат. 30Мукаддес чадыры дагда саңа гөркезилен нусганың эсасында гур.

31⚫Гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан туты ясат. Онуң йүзүне оваданлап керубың шекилини нагышлап чексинлер+. 32Тутыны асмак үчин, акация агаҗындан дөрт саны сүтүн ясат. Олары алтын билен гаплаң. Бу сүтүнлер үчин алтындан илдиргичлер ясаң ве күмүшден дөрт саны дабан хем ясаң. 33Тутыны илдиргичден асып, онуң ич тарапына Әхт сандыгыны гетир. Бу туты сизиң үчин мукаддес отаг билен иң мукаддес отагы бири-биринден айырсын+. 34Иң мукаддес отагдакы Әхт сандыгының гапагыны гетирип гой. 35Хантагтаны тутының даш тарапында, чадырың демиргазык тарапында гой. Чыраданы болса хантагтаның гаршысында, чадырың гүнорта тарапында гой. 36Чадырың гирелгеси үчин гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан япынҗа ясат. Ол кешде билен нагышлансын. 37Бу япынҗа үчин акация агаҗындан бәш саны сүтүн дикип, олары алтына гаплат. Оларың илдиргичлери хем алтындан болсун ве олар үчин бүрүнчден бәш саны дабан ясат.

27‑нҗи бап

Гурбанлык сыпасы

27^1⚫Акасия агаҗындан гурбанлык сыпасыны яса. Онуң узынлыгы бәш тирсек, ини хем бәш тирсек болсун. Гурбанлык сыпасы дөртбурч шекилинде болуп, бейиклиги хем үч тирсек болсун. 2Гурбанлык сыпасының дөрт бурчы-да ёкары чыкып дурсун. Шу бурчлар гурбанлык сыпасы билен бир битеви болсун. Оны бүрүнч билен гапла+. 3Гурбанлык сыпасы үчин күл гаплары, күл атарлар, легенлер, чаршаклар ве маңңаллар яса. Оларың хеммеси бүрүнчден болсун+. 4Гурбанлык сыпасы үчин бүрүнчден торлы гөзенек яса. Онуң дөрт бурчуның херсине бүрүнчден халка яса. 5Халкалары гурбанлык сыпасының ашакы гуршавында ерлешдир, шонда гөзенек гурбанлык сыпасының ярысындан ашакда болар. 6Акасия агаҗындан сырыклар яса ве олары бүрүнч билен гапла. 7Гурбанлык сыпасыны ики тарапындан гөтерип әкидер ялы, сырыклары халкалардан гечир. 8Гурбанлык сыпасының дашыны тагтадан ясап, гутусының ичини бош гой. Ол саңа эдил дагда гөркезилиши ялы ясалсын.

9⚫Мукаддес чадырың хаядыны гур. Хаядың гүнорта тарапында йүз тирсек узынлыкда непис зыгыр матадан перделер ас. 10Перделер үчин йигрими саны сүтүн ве олары саклаҗак йигрими саны дабаны бүрүнчден яса; сүтүнлериң илдиргичлери ве җәхеклери күмүшден болсун. 11Демиргазык тарапы үчин хем шейле эт. Онуң боюна йүз тирсек узынлыкда перделер тут. Перделер үчин йигрими саны сүтүн ве йигрими саны дабаны бүрүнчден яса, эмма онуң илдиргичлери ве җәхеклери күмүшден болсун. 12Хаядың гүнбатар тарапына элли тирсек узынлыкда перделер тутулсын ве ол перделер үчин он саны сүтүн ве он саны дабан яса. 13Хаядың өң тарапы болан гүндогар тарапының гиңлиги элли тирсек болсун. 14Онуң бир тарапына узынлыгы он бәш тирсек болан перделер тут. Оларың хем үч сүтүни ве үч дабаны болсун. 15Бейлеки тарапына хем он бәш тирсек узынлыкда перделер тут, онуң-да үч сүтүни ве үч дабаны болсун. 16Хаядың гирелгесине гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан узынлыгы йигрими тирсек болан перделер тут ве олары нагышлар билен кешделе. Онуң дөрт сүтүни ве дөрт дабаны болсун. 17Хаядың төверегиндәки әхли сүтүнлер күмүш билен җәхекленсин. Онуң илдиргичлери күмүшден, дабанлары бүрүнчден болсун. 18Хаядың узынлыгы йүз тирсек, ини элли тирсек, бейиклиги бәш тирсек болсун. Онуң непис зыгыр матадан перделери ве бүрүнчден дабанлары болсун. 19Мукаддес чадырда уланылян әхли эсбаплар, онуң әхли газыклары ве онуң хаядының әхли газыклары бүрүнчден болсун.

20⚫Ысрайыллара айт, чыра хемише янып дурар ялы, гой, олар саңа чыра үчин сап зейтун ягыны гетирсинлер. 21Чыра Реббе йүз тутулян чадырда, Әхт сандыгының өңүндәки тутының даш йүзүнде янып дурсун. Харун ве онуң огуллары чыраны Реббиң хузурында эртирден агшама ченли яксынлар. Бу ысрайыллар үчин несилме-несил довам этҗек эбедилик дүзгүн болсун+.

28‑нҗи бап

Руханы гейимлери

28^1Ысрайылларың арасындан агаң Харуны ве онуң огулларыны өз яныңа ал. Харун ве онуң огуллары Надап, Абыху, Элгазар ве Ытамар Маңа руханы болуп хызмат этсинлер. 2Агаң Харуның хорматыны ве оваданлыгыны безәр ялы, оңа руханы гейимлерини тик. 3Мениң укып берен өкде уссаларымың хеммесине айт: Мениң руханым болмага Харуның багыш эдилмеги үчин, онуң руханы гейимлерини тиксинлер. 4Оларың тикҗек гейимлери шулардан ыбарат: гурсакча, эфот, дон, нагышлы узын көйнек, селле ве гушак. Агаң Харуның ве онуң огулларының Маңа руханы болуп хызмат этмеклери үчин, бу руханы гейимлери тикениңизде, 5алтын, гөк, бадам, гырмызы йүплүк ве непис зыгыр мата улансынлар.

6⚫Укыплы өкде уссалар эфоды алтын сапакдан, гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан тиксинлер. 7Хер ики уҗуны бири-бирине баглаян ики саны эгинбагы болуп, ол хем беркидилсин. 8Эфодың йүзүндәки нагышлы кемер хем эдил эфодың тикилиши ялы тикилсин, ол алтындан, гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан тикилсин. 9Ики саны хакык дашыны ал ве оларың йүзүне Ысрайылың он ики оглуның адыны оюп яз. 10Оларың доглуш тертиби боюнча алтысының адыны бир даша, бейлеки алтысының адыны башга бир даша оюп яз. 11Накгашларың оюп мөхүр басышы ялы, Ысрайылың огулларының атларыны шу ики даша оюп яз. Олары алтын өйҗүклере отурт. 12Ысрайылың огуллары үчин ятлама болар ялы, бу ики дашы эфодың эгинбагына дак. Реббиң хузурында ятланар ялы, Харун оларың атларыны ики эгнинде гөтерип гезсин. 13Гашлар үчин алтындан ики саны өйҗүк яса. 14Сап алтындан йүплүк ялы тов берлен ики саны зынҗыр яса ве шол өрме зынҗырлары гаш өйҗүклере беркит.

15⚫Инче нагышлар билен хөкүм гурсакчасыны тик. Оны эфот ялы эдип, алтын сапакдан, гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан тик. 16Гурсакча ики гат болуп, узынлыгы бир гарыш, ини хем бир гарыш, дөртбурч болсун. 17Гурсакчаның йүзүне дөрт хатар гаш дак. Биринҗи хатарда гойы гызыл, сары, зүмеррет гашлары;+
18икинҗи хатарда пөвризе, гөк якут, алмаз; 19үчүнҗи хатарда мәмиши, ак ве гоңур якут, гойы гырмызы якут; 20дөрдүнҗи хатарда алтын-сары, хакык ве яшыл гашлар болсун. Олар алтын гаш өйҗүклере отурдылсын. 21Ысрайылың огулларының атларына гөрә, гашлар он ики саны болуп, он ики тирәниң херсиниң ады эдил мөхүр басылан ялы, хер гашың йүзүне оюлып язылсын. 22Гурсакча үчин сап алтындан йүплүк ялы тов берлен зынҗырлар яса. 23Гурсакча үчин алтындан ики саны халка яса ве олары онуң ёкаркы ики уҗуна дак. 24Өрме ики алтын зынҗыры гурсакчаның уҗундакы ики халкадан гечир. 25Зынҗырларың бейлеки ики уҗуны ики гаш өйҗүгине, эфодың өң тарапындакы эгинбаглара беркит. 26Алтындан ене ики саны халка ясап, олары гурсакчаның ашакы ики ички уҗуна, эфодың ички гатына дак. 27Алтындан башга ене ики саны халка ясап, олары эфодың өң тарапындакы эгинбагының ашакы бөлегине беркит. Олар эфодың нагышлы кемериниң ёкарсында ерлешсин. 28Гурсакча эфотдан салланып гачмаз ялы, онуң халкалары гөк йүп билен эфодың халкаларына даңылсын. Шонда гурсакча эфодың нагышлы кемериниң йүзүнде дурар. 29Шейлеликде, Харун мукаддес отага гиренде, йүзүнде Ысрайылың огулларының атлары язылан бу хөкүм гурсакчасыны йүрегиниң үстүнден дакып барсын. Шонда Мен Реб халкымы хемише ятлап дурарын. 30Хөкүм гурсакчада Урымы ве Туммымы[*] гой. Харун Мениң хузурыма геленде, олары йүрегиниң үстүнден дакып гелсин. Мениң хузурымда Харун хемише хөкүмими ысрайыллара етирип гезер+.

31⚫Эфодың ашагындан гейилйән доны гөк матадан тик. 32Онуң ортасындан келле гирип-чыкар ялы ачык ер болсун. Бу ачык ери йыртылмаз ялы, оңа гыя айла. 33Гөк, бадам, гырмызы йүплүкден нарың шекиллерини ясап, олары донуң этегине дак. Нар шекиллериниң арасында алтындан эдилен җаңҗагазлар болсун. 34Шейдип, нар шекиллери ве алтын җаңҗагазлар бири-бири билен башаша дүзүлсин. 35Харун хызмат эдйән вагты бу доны гейсин. Ол Мениң хузурыма мукаддес отага гиренде-чыканда җаңҗагазларың сеси эшидилип дурсун. Шонда ол өлмез. 36Сап алтындан безег шайыны яса. Мөхүр дек, онуң йүзүне „Реббе багыш эдилен“ диен сөзлери оюп яз+. 37Бу безеги гөк сапак билен селләниң өң тарапына беркит. 38Харун муны маңлайына даксын. Бу Мениң үчин нышан болар: ысрайыллар Маңа багышлап гетирен садакалары бабатда гүнә эденлеринде, бу гүнә Харуның үстүнде болар. Шонуң үчин-де, Харун бу безеги хемише маңлайына даксын, шонда олар Мениң хузурымда ялканарлар+.

39Непис зыгыр матадан нагышлы узын көйнек ве селле тик. Нагышлар билен кешделенен бил гушагыны хем тик+.

40Харуның огулларының хорматыны ве оваданлыгыны безәр ялы олара көйнеклер, бил гушаклар ве баш даңылар тик. 41Булары агаң Харуна ве онуң огулларына гейдир. Олар Маңа руханы болуп хызмат этмеклери үчин, оларың башларына яг гуюп белле ве Маңа багыш эт. 42Ялаңач ерлерини япар ялы, олара непис зыгыр матадан билинден будуна етип дуран ич гейимлерини тик. 43Харун ве онуң огуллары Реббе йүз тутулян чадыра хызмат этмек үчин гиренлеринде я-да мукаддес ердәки гурбанлык сыпасының янына баранларында бу гейимлери гейсинлер. Шейтселер, гүнәни өз үстлерине алмазлар ве өлмезлер. Бу Харун үчин ве онуң соңкы несиллери үчин эбедилик дүзгүн болсун.

29-нҗы бап

Харун ве онуң огуллары руханылыга багыш эдилйәр

(Левилер 8:1-36)

29^1⚫Харун ве онуң огуллары Мениң руханыларым болуп хызмат этмеклери үчин, олары Маңа шейле багыш эт: бир саны яш өкүзче ве хич бир шикессиз ики саны гоч ал. 2Петир, яга югрулан күлче ве йүзүне яг чалнан юка петир бишир. Оларың хеммесини бугдай унундан бишир+. 3Олары бир себеде салып гетир, шейле хем, өкүзи ве ики гочы хем гетир. 4Харуны ве онуң огулларыны Маңа йүз тутулян чадырың гирелгесине гетир ве олары сув билен ювундыр. 5Соңра руханы гейимлери болан узын көйнеги, доны, эфоды ве гурсакчаны гетирип, Харуна гейдир. Эфодың нагышлы кемерини дак. 6Онуң башына селләни гейдир. Селлесине мукаддес язгыны беркит. 7Месх ягы алып, онуң башына гуй. Шейдип оны сайла+. 8Соңра онуң огулларыны гетир ве олара хем узын көйнеклери гейдир. 9Олара бил гушакларыны даң ве башдаңыларыны даң. Харуны ве онуң огулларыны руханы эдип белле. Руханычылык олар үчин эбедилик дүзгүн болсун. 10Маңа йүз тутулян чадырың өңүне өкүзи гетир. Харун ве онуң огуллары эллерини өкүзиң келлесине гойсунлар. 11Маңа йүз тутулян чадырың гирелгесинде, Мениң хузурымда өкүзи сой. 12Өкүзиң ганындан алып, бармагың билен гурбанлык сыпасының ёкары чыкып дуран бурчларына чал. Галан ганың хеммесини гурбанлык сыпасының дүйбүне дөк+. 13Ичягының хеммесини ал, багрың йүзүндәки яглы пердәни, ики бөврегини дашының ягы билен ал. Олары гурбанлык сыпасында як+. 14Эмма өкүзиң ләшини, онуң дерисини, ичгошуны дүшелгәниң дашында як. Бу гүнә гурбанлыгыдыр+.

15Соңра гочларың бирини ал. Харун ве онуң огуллары гочуң келлесине эллерини гойсунлар. 16Гочы союп, ганыны ал ве оны гурбанлык сыпасының чар тарапына серп. 17Соң гочы бөлеклере бөл. Онуң ичгошларыны ве аякларыны ювуп, келлесини бир айры, аякларыны бир айры эдип гой. 18Гурбанлык сыпасының үстүнде тутуш гочы як. Бу Мениң үчин якма гурбанлыгыдыр. От үсти билен берилйән бу гурбанлыгың якымлы ысы Маңа яраяр+.

19Бейлеки гочы ал. Харун ве онуң огуллары эллерини гочуң келлесине гойсунлар. 20Гочы союп, ганыны ал. Оны Харуның ве онуң огулларының саг гулакларының юмшак ерине чал. Шейле хем, оларың саг эллериниң ве саг аякларының башам бармакларына чал. Галан ганы болса гурбанлык сыпасының чар тарапына серп. 21Соңра гурбанлык сыпасының үстүндәки гандан алып, месх ягыны хем алып, олары Харуның хем онуң огулларының үстүне ве гейимлерине сепеле. Шейдип, Харун ве онуң гейимлери, шейле хем онуң огуллары ве оларың гейимлери Маңа багыш эдилер.

22Шейле хем, гочуң ягыны, гуйрук ягыны, ичягыны, багрың йүзүндәки яглы пердәни, ики бөврегини дашының ягы билен ве саг будуны ал. (Чүнки бу гоч руханычылыга беллемек үчиндир.) 23Мениң хузурымдакы чөреклер салнан себетден бир петир, яга югрулан бир күлче ве бир саны хем йүзүне яг чалнан юка петир ал. 24Оларың хеммесини Харуның ве онуң огулларының аясына ерлешдир. Мениң хузурымда олары гөтерме садакасы хөкмүнде ёкары галдыр. 25Соңра булары оларың элинден алып, якма гурбанлыгының үстүнде гоюп як. Хузурымда от үсти билен берилйән бу гурбанлыгың якымлы ысы Маңа яраяр+.

26Харуны руханычылыга беллемек үчин, сойлан гочуң дөшүни ал ве оны Мениң хузурымда гөтерме садакасы эдип ёкары галдыр. Ол дөш сениң пайың болар. 27Руханычылыга беллемек үчин сойлан гочуң дөшүни гөтерме садакасы ве будуны үвреме садакасы хөкмүнде Маңа багыш эт. Булар Харуна ве онуң огулларына берилмелидир. 28Бу ысрайыл халкындан Харуна ве онуң огулларына эбедилик пай хөкмүнде берилсин. Чүнки бу садака ысрайылларың Реб үчин берйән саламатлык садакасындан алып, руханылара берилйән садака болсун.

29Харуның мукаддес лыбасы өзүнден соң огулларына галсын. Олар шол гейимлерде башларына яг чалнып, руханычылыга белленсинлер+. 30Харуның ерине руханы болан оглы ол гейимлери Маңа йүз тутулян чадыра гелип, мукаддес отагда хызмат эдйән вагты гейсин.

31Руханычылыга беллемек үчин сойлан гочы алып, онуң этини мукаддес ерде гайнадың. 32Маңа йүз тутулян чадырың гирелгесинде Харун ве онуң огуллары гочуң этини ве себетдәки чөреги ийсинлер. 33Руханычылыга белленип, өзлерини багыш этмеклери үчин, бу гүнәден саплама гурбанлыгының нахарындан өзлери ийсинлер. Эмма булардан башга хич ким мундан иймели дәлдир, себәби бу нахар мукаддесдир+. 34Эгер руханычылыга беллемек үчин сойлан малың этинден я-да чөрекден ийилмән эртир даңдана галса, оны отда якың. Ол ийилмели дәлдир, себәби ол мукаддесдир.

35Харуны ве онуң огулларыны эдил Мениң буйрушым ялы, еди гүнден соң Маңа руханычылыга белле. 36Шейле хем, гүнәден сапланмак үчин, хер гүн бир өкүзи гүнә гурбанлыгы эдип бер. Гурбанлык сыпасыны пәклемек үчин, гүнә гурбанлыгыны бер ве онуң үстүне яг гуюп мукаддес эт+. 37Гурбанлык сыпасы үчин еди гүнләп пәклеме гечирип, оны мукаддес эт. Шонда гурбанлык сыпасы иң мукаддес болар. Оны эллән киши хем мукаддес болар+.

Гүнделик гурбанлыклар

(Левилер 6:8-13; Чөлде 28:1-8)

38⚫Ине, гурбанлык сыпасында якып бермели гүнделик гурбанлыкларыңыз: ики саны биряшар токлы. 39Оларың бирини эртирине, бейлекисини агшамына сой. 40Биринҗи токлы билен бир окара[*] сайлама бугдай унуна бир күйзе[*] зейтун ягыны гарып бер. Бир күйзе шерап гуюп, ичги садакасы үчин уланың. 41Агшамына хем эртирине эдишиң ялы эт. Бейлеки токлыны союп, онуң билен хамыр ве шерап бер. От үсти билен берилйән бу гурбанлыгың якымлы ысы Маңа яраяр+. 42Хузурымдакы Маңа йүз тутулян чадырың гирелгесинде бу адаты якма гурбанлыгыны несилме-несил ерине етир. Сизиң билен геплешмек үчин, ол ерде Мен сизиң билен душушарын. 43Ол ерде Мен ысрайыллар билен душушарын. Ол ер Мениң шөхратым билен мукаддес болар. 44Маңа йүз тутулян чадыры ве гурбанлык сыпасыны мукаддес эдерин. Шейле хем, Маңа руханы болуп хызмат этмеклери үчин, Харуны ве онуң огулларыны Өзүме багыш эдерин. 45Мен ысрайылларың арасында яшарын ве оларың Худайы боларын+. 46Араларында яшамак үчин олары Мүсүрден алып чыкан оларың Худайы Реббиң Мендигими билсинлер. Оларың Худайы Реб Мендирин.

30-нҗы бап

Якымлы ыслы түтетги үчин сыпа

30^1⚫Якымлы ыслы түтетги үчин акация агаҗындан сыпа яса. 2Онуң узынлыгы-да, ини-де бир тирсек болуп, ол дөртбурч болсун. Онуң бейиклиги ики тирсек болуп, чыкып дуран бурчлары билен биле тутуш бир битеви эдилсин+. 3Онуң депесини, әхли тарапларыны ве бурчларыны сап алтына гапла. Онуң даш-төверегине алтындан җәхек чек. 4Онуң үчин алтындан ики саны халка яса ве олары җәхегиң ашагындан бири-бирине гаршы эдип, ики тарапына дак. Сыпаны гөтерип гидер ялы, ол халкалардан сырыклар гечир. 5Сырыклары акация агаҗындан яса ве олары алтына гапла. 6Сыпаны Әхт сандыгының янындан асылгы тутының өңүнде ерлешдир. Оны Әхт сандыгының гапагының догрусында гой, чүнки Мен ол ерде сениң билен душушарын+. 7Хер гүн ирден Харун чыраны арассалап ягламага геленде, бу сыпаның үстүнде якымлы ыслы түтетги яксын. 8Ол агшам чыраны якмага геленде-де шейле этсин. Сиз бу якымлы ыслы түтетгини Мениң хузурымда хемише несилме-несил этмелисиңиз. 9Бу сыпада башга хич хили түтетги якылмасын, якма гурбанлыгы я-да галла садакасы берилмесин ве онуң үстүне ичги садакасы гуюлмасын+. 10Йылда бир гезек Харун онуң бурчларында гүнәден сапланма гурбанлыгыны берсин. Гүнәден сапланмак үчин өлдүрилен малың ганыны дөкүп, йылда бир гезек несиллербойы гүнә гурбанлыгыны бер. Сыпа Реббе багыш эдилендир»+.

Мукаддес чадыр үчин салгыт

11Реб Муса шейле дийди: 12«Ысрайылларың хасабыны алмак үчин, илат санавыны гечир. Хасаба алнанларың хеммеси өз җаны үчин Маңа төлег төлесин. Шонда төлег төләп хасаба алнан адамларың башына хич хили бела инмез+. 13Ине, хасаба алнанларың төлемели зады: мукаддес өйүң ресми өлчеги боюнча ярым шекел күмүш. Бир шекел ики мысгала[*] деңдир. Маңа садака хөкмүнде ярым шекел күмүш берсинлер+. 14Хасаба алнанларың яшы йигрими ве ондан ёкары болан адамларың хер бири шу мукдарда Маңа садака берсин. 15Баям, гарыбам шол ярым шекели төлесин. Төлег шундан аз-да болмасын, көп-де. Сиз шу садаканы Маңа берениңизде, гүнәңизден сапланарсыңыз. 16Ысрайылларың гүнәлеринден сапланмагы үчин, олардан пул йыгна ве оны Маңа йүз тутулян чадырың хызматы үчин сарп эт. Җаны үчин төлейән төлеги Мениң хузурымда ысрайыллара ятлама болар»+.

Бүрүнч леген

17⚫Реб Муса ене-де шейле дийди: 18«Ювунмак үчин бүрүнчден леген яса. Онуң сүтүни хем бүрүнчден болсун. Оны Маңа йүз тутулян чадыр билен гурбанлык сыпасының ортасында гой ве ичине сув гуй+. 19Шол сув билен Харун ве онуң огуллары эллерини ве аякларыны ювсунлар. 20Олар Маңа йүз тутулян чадыра гиренлеринде я-да гурбанлык сыпасында от үсти билен Маңа гурбанлык бермәге геленлеринде, шол сув билен ювунсынлар. Шонда олар өлмезлер. 21Олар шол сув билен эллерини, аякларыны ювсунлар, шонда олар өлмезлер. Бу Харун үчин ве онуң несиллери үчин аркама-арка гайталанян эбедилик дүзгүн болсун».

Месх ягы

22Реб Муса шейле дийди: 23«Ине, шу иң говы хошбой ыслы затлары ал: ярым пут[*] мукдарда сувук мүр, чәръек пут[*] мукдарда якымлы ыслы далчын ве ене-де чәръек пут мукдарда хошбой ыслы гамыш, 24ярым пут мукдарда хинди далчыныны ал. Буларың хеммеси мукаддес өйүң ресми өлчеги билен өлченсин ве дөрт күйзе[*] зейтун ягыны ал. 25Уссатлык билен гарып, булардан месх ягыны яса. Бу мукаддес месх ягыдыр+. 26-28Маңа йүз тутулян чадыра, Әхт сандыгына, хантагта ве онуң әхли энҗамларына, чырадана ве онуң әхли энҗамларына, түтетги сыпасына, якма гурбанлык сыпасына ве онуң әхли энҗамларына, легене ве онуң сүтүнине шу ягы сепеле+. 29Олары мукаддес эт, шонда олар иң мукаддес затлар болар. Олара галташан хем мукаддес болар+. 30Харуны ве онуң огулларыны руханыларым болуп хызмат этмеклери үчин, башларына яг гуюп, Маңа багыш эт+. 31Ысрайыллара айт: Бу сизиң үстүңиз билен несилме-несил гечйән Мениң мукаддес месх ягымдыр. 32Бу месх ягыны адаты бедениңизе гуймак үчин уланмалы дәлдир, башга хер хили затлар билен гарышдырмалы дәлдир. Бу мукаддесдир ве сизиң үчин хем мукаддес болмалыдыр. 33Руханыдан башга кимде-ким шонуң ялы атыр ясаса ве бириниң үстүне гуйса, өз халкының арасындан ковлуп чыкарылар».

Түтетги

34Реб Муса шейле дийди: «Хошбой ыслы затлары: балзамы, ониканы, галбанумы ве якымлы ыслы түтетгини ал. (Буларың хеммеси дең мөчберде болсун.) 35Атыр ясайҗы гарып, олардан хошбой ыслы түтетги яса. Оңа дуз хем гош, ол сап ве мукаддес болсун+. 36Онуң бир бөлегини күлкеләп, сизиң билен душушян ерим болан Әхт сандыгының өңүндәки Маңа йүз тутулян чадырда гой. Бу сизиң үчин иң мукаддес болар. 37Шу усул билен өзүңиз үчин түтетги тайярламаң. Муны Мен-Реббе багыш эдилен хасаплаң. 38Ким муны атыр хөкмүнде уланса, өз халкының арасындан ковлуп чыкарылар».

31‑нҗи бап

Мукаддес чадыр үчин уссалар

31^1⚫Реб Муса шейле дийди: 2«Ине, Мен яхуда тиресинден Хуруң агтыгы, Урының оглы Бесалели сайладым. 3Мен оны Өз Рухум билен долдурдым. Хер дүрли сенет ишинде Мен оңа укып, акыл-пайхас ве башарҗаңлык бердим+. 4Ол өкде накгаш болуп, алтына-күмше ве бүрүнҗе дүрли нагышлар салсын. 5Дашлары оюп гашлары гоймакда, агач ёнмакда, хер хили уссачылык ишинде оңа уссатлык бердим. 6Шейле хем, Бесалел билен ишләр ялы, Мен дан тиресинден Ахысамагың оглы Охолыябы хем сайладым. Мен әхли өкде уссалара-да укып бердим. Шейлеликде, олар Мениң саңа буйран шу әхли затларымы ясасынлар: 7Маңа йүз тутулян чадыр, Әхт сандыгы ве онуң үстүниң гапагы, чадырың әхли эсбаплары, 8хантагта ве онуң энҗамлары, сап алтындан эдилен чырадан ве онуң әхли энҗамлары, түтетги сыпасы, 9якма гурбанлык сыпасы ве онуң әхли энҗамлары, леген ве онуң сүтүни, 10шейле хем, нагышлар билен кешделенен гейимлер, руханы болуп гуллук эденлеринде геймек үчин, Харуна ве онуң огулларына ниетленен мукаддес лыбаслары, 11месх ягы ве мукаддес өй үчин якымлы ыслы түтетги. Олар булары эдил Мениң саңа буйрушым ялы этсинлер».

Сабат гүни

12⚫Реб Муса ене-де шулары дийди: 13«Сениң өзүң ысрайыллара айт, гой, олар Мениң Сабат гүнүмиң канунларыны ерине етирсинлер, чүнки бу Мен билен сизиң араңыздакы әхтиң гелҗекки несиллериңиз бойы довам этҗек нышаныдыр. Мунуң билен сизи мукаддес халкым эден Реббиң Мендигими билерсиңиз. 14Сабат гүнүниң канунларыны ерине етириң, себәби бу гүн сизиң үчин айратындыр. Кимде-ким оны харласа, өлүме хөкүм эдилер. Шол гүн иш эден адам өз халкының арасындан ковлуп чыкарылар+. 15Алты гүнүң довамында ишлериңизи эдип болуң, эмма единҗи гүн дынч алың. Чүнки ол Реббе багыш эдилендир. Сабат гүни иш эден адам өлүме хөкүм эдилер. 16Шонуң үчин хем ысрайыллар Сабат гүнүниң канунларыны ерине етирмелидирлер, несилме-несил оны эбеди әхт хөкмүнде ерине етирмелидирлер. 17Бу ысрайыл халкы билен Мениң арамдакы хемишелик белгидир, чүнки Мен алты гүнде Гөги ве Ери яратдым. Единҗи гүн болса хемме ишден дынып, дынч алдым»+. 18Худай Синай дагында Муса билен геплешип болансоң, оңа йүзүне буйруклар язылан ики саны ясы даш бөлегини берди. Оны Худайың хут Өзи языпды+.

32‑нҗи бап

Алтын гөле

(Канун таглыматы 9:6-29)

32^1⚫Халк Мусаның дагдан ызына доланман, ол ерде көп эглененини гөрүп, Харуның дашына үйшдүлер ве оңа: «Өңбашчылык эдер ялы, ханы, бизе бир худай яса, чүнки бизи Мүсүрден чыкарып гетирен Муса диен адама нәме боланыны биз билемзок» дийдилер+. 2Харун олара: «Аялларыңызың, огулларыңызың ве гызларыңызың гулакларындакы алтын халкалары айрып, маңа гетирип бериң» дийди+. 3Шейлеликде, оларың хеммеси гулакларындан алтын халкаларыны айрып, Харуна гетирип бердилер. 4Харун галып этди, оларың алтынларыны эредип, ондан гөләниң хейкелини ясады. Адамлар муңа: «Эй, Ысрайыл, ине, сизи Мүсүрден чыкаран худайыңыз шудур» дийишдилер+. 5Харун муны гөренде, онуң өңүнде гурбанлык сыпасыны ясады ве җар эдип: «Эртир Реббиң шанына байрамчылык эдерис» дийди. 6Эртеси гүн халк ирден туруп, якма гурбанлыгыны ве саламатлык садакасыны берди. Адамлар ийип-ичмәге отурдылар, соңра туруп ойнашмага башладылар+.

7Реб Муса шейле дийди: «Хәзириң өзүнде ашак дүш! Сениң Мүсүрден чыкаран халкың азгынчылыга йүз урды. 8Олар Мениң айдан ёлумдан гаты чалт чыкдылар. Олар өзлерине гөледен бут ясап, оңа сежде этдилер. Оңа садака берип: „Эй, Ысрайыл, ине, сизи Мүсүрден чыкаран худайыңыз шудур“ дийишдилер». 9Реб Муса ене-де: «Мен бу халкың нәхили бойнуёгындыгыны гөрдүм+. 10Инди Мени еке гой, чүнки Мен газап атына атланып, олары ёк эдип ташлайын ве сенден бир бейик миллет дөредейин» дийди+.

11Эмма Муса Худайы Реббе ялбарып, шейле дийди: «Я Реб, нәме үчин бейик гүйҗүң билен ве гудратлы голуң билен Мүсүр юрдундан гетирен бу халкыңа гахар эдйәң+? 12Нәме үчин мүсүрлилер: „Худай олары дагда өлдүрмек үчин ве ер йүзүнден сүпүрип ташламак үчин эрбет ниет билен алып гайдыпдыр“ диймели? Гахар одуңы өчүр, гайтмышым эт. Өз халкыңың үстүнден бу бела-бетери индерме. 13Өз гулларың Ыбрайымы, Ысхагы ве Ысрайылы ядыңа сал. Сениң Өзүң олара: „Мен сизиң несиллериңизи асман йылдызлары дей көпелдерин ве несиллериңизе сөз берен бу әхли ери сизе берҗек. Олар оны мүдимилик мирас аларлар“ дийипдиң»+. 14Шундан соң, Реб халкының үстүнден бела-бетер индермек пикиринден эл чекди+.

15Соңра Муса элине әхт язылан ики саны ясы даш бөлегини алып, дагдан ашак гайтды. Бу ясы даш бөлеклериниң херсиниң ики тарапына-да: өң тарапына хем, арка тарапына хем языланды. 16Бу ясы дашлар Худайың ишиди. Ясы дашларың йүзүндәки оюлып язылан язгылар Худайың язгыларыды. 17Ешува халкың гыгырышян гыкылыгыны эшидип, Муса: «Дүшелгеден уршуң сеси гелйәр» дийди. 18Эмма Муса: «Бу сес еңиҗилериң сесем дәл, еңленлериңки хем дәл. Бу эшидйәнимиз айшы-эшретиң сесидир!» дийди. 19Ол дүшелгә якын гелен бадына, гөләни ве танс эдип йөрен адамлары гөрди. Муса гахар-газаба мүнүп, элиндәки ясы даш бөлеклерини зыңып гойберди, олар дагың этегинде чым-пытрак болды. 20Муса оларың ясан гөлесини алып, отда эретди, соң оны күлкеләп, сува гарды-да, ондан ысрайыллара ичирди+.

21Муса Харуна: «Бу халка бейле улы гүнә газандырар ялы, булар саңа нәме этдилер?» дийди. 22Харун оңа: «Җенабым, маңа гахарың гелмесин, бу халкың пәлиниң бозукдыгыны өзүң билйәрсиң-ә. 23Олар маңа: „Өңбашчылык эдер ялы, бизе худай яса, чүнки бизи Мүсүрден чыкарып гетирен Муса диен адама нәме боланыны билемзок“ дийдилер. 24Шейдип, мен олардан кимде алтын бар болса, маңа гетирип бермегини сорадым. Олары алып, отда эретдим, ондан хем шу гөле эмеле гелди!» дийди.

25Муса Харуның бу халкы башына гойберендигини гөрди, олар душманларының өңүнде гүлкүдилер+. 26Соңра Муса дүшелгәниң гирелгесинде дуруп: «Кимде-ким Реббиң тарапында болса мениң яныма гелсин!» дийди. Әхли левилер онуң дашына үйшди. 27Муса олара: «Ысрайыл Худайы Реб шейле диййәр: „Сизиң хеммәңиз гылычларыңызы дакының! Сизиң хер бириңиз дүшелгелериң бир четинден бейлеки четине ченли гапыма-гапы айланып, өз гарындашыңызы, достуңызы ве гоңшыңызы өлдүриң“» дийди+. 28Левилер Мусаның буйрушы ялы этдилер. Шол гүн үч мүңе голай адам хеләк болды. 29Муса левилере: «Шу гүн сиз Реббиң гуллугына беллендиңиз. Хер бириңиз өз оглуңызы ве гарындашыңызы өлдүрип, бу гүн сизиң өзүңиз ялкандыңыз» дийди.

30Эртеси гүн Муса халка: «Сиз агыр гүнә газандыңыз. Эмма мен хәзир Реббиң янына чыкайын, белки, сизи гүнәңизден сапладып билерин» дийди. 31Шейдип, Муса Реббиң янына гайдып гелди ве Оңа: «Вах, бу халк өзүне алтындан гөле ясап, агыр гүнә этди. 32Йөне инди Сен буларың гүнәлерини гечевери, ёгса-да мениң адымы Өз адамларыңың ады язылан китабыңдан өчүр» дийди. 33Реб Муса: «Кимде-ким Маңа гаршы гүнә этсе, онуң адыны китабымдан өчүрип ташларын+. 34Инди бар, гит-де, халкы саңа айдан ериме әкит. Мениң перишдәм сениң өңүңден гитҗекдир. Эмма җеза гүни геленде, Мен оларың эден гүнәлерине гөрә җезасыны берерин» дийди.

35Шейлеликде, Реб халкың үстүнден бетбагтчылык индерди, себәби олар Харуна гөле ясатдырыпдылар.

33‑нҗи бап

Реб Синай дагындан гитмеги буюряр

33^1Реб Муса: «Барың, бу ери ташлап гидиң. Сен ве Мүсүрден гетирен халкың Ыбрайымың, Ысхагың ве Якубың несиллерине Мениң вада берен ериме гидиң. 2Мен сизиң өңүңизден перишде иберерин ве кенганлары, аморлары, хетлери, перизлери, хивилери ве ябуслары ковуп чыкарарын+. 3Сүйт ве бал акян бай топраклы юрда гидиң. Эмма Мен сизиң билен гитҗек дәл, ёгсам сизиң бойнуёгын халкдыгыңыз үчин, Мен сизи ёлда ёк эдип ташларын» дийди+.

4Халк бу якымсыз сөзлери эшидип яс тутды, хич ким шай-сеп дакынмады. 5Чүнки Реб Муса: «Ысрайыллара айт, олар бойнуёгын халк, Мен екеҗе пурсат хем олар билен биле гитсем, олары ёк эдип ташларын. Шонуң үчин хем инди олар шай-сеплерини дакынмасынлар. Мен олара нәме этмелисини чөзейин» дийди+. 6Шол себәпли ысрайыллар шай-сеп дакынмаларыны гойдулар. Олар Хореп[*] дагындан чыкып гайтдылар.

Реббе йүз тутулян чадыр

7Муса дүшелгәниң дашында, ондан узагракда чадыр дикди, оны Реббе йүз тутулян чадыр дийип атландырды. Кимде-ким Ребден маслахат сорамак ислесе, шол чадыра барып билйәрди+. 8Муса хер гезек чадыра тарап йөрән вагты, әхли халк еринден туруп, дик дурарды. Муса тә чадырың ичине гирйәнчә, оларың херси өз чадырларының гирелгесинде, онуң ызындан середип дурардылар. 9Муса чадыра гиренде, булут сүтүни ашак дүшүп, чадырың гирелгесинде дурарды ве Реб Муса билен геплешерди. 10Булут сүтүниниң чадырың гирелгесинде дураныны гөренде, тутуш халк чадырларының гирелгесинде дуруп сежде эдердилер. 11Реб Муса билен эдил ики достуң бири-бири билен геплешиши ялы, йүзбе-йүз геплешерди. Соңра Муса дүшелгә гайдып гелерди, эмма онуң яш көмекчиси Нунуң оглы Ешува чадырда галарды.

Реб халкы билен биле болмага сөз берйәр

12Муса Реббе шейле дийди: «Ине, Сен маңа бу халкы әкит дийдиң, йөне мениң билен кими иберҗекдигиңи аян этмедиң. Сен маңа: „Мен сениң адыңы говы танаярын, сен Мениң назарымда мерхемет тапдың“ дийдиң. 13Эгер мен догрудан-да, Сениң гөвнүңден туран болсам, маңа Өз ёлларыңы гөркез. Шонда мен Сени говы танап, назарыңда ене-де мерхемет тапарын. Ятдан чыкарма, бу миллет Сениң Өз халкыңдыр». 14Реб Муса: «Мен сениң билен гидерин ве саңа парахатчылык берерин» дийди. 15Муса хем Оңа: «Эгер Сен бизиң билен гитмесең, онда бизи бу ерден гитмели этме. 16Эгер бизиң билен гитмесең, онда мениң ве халкыңың Сениң өңүңде мерхемет газанандыгы нәдип билинсин? Шонуң үчин хем мениң ве халкыңың ер йүзүндәки әхли халклардан айратындыгымызы гөркез» дийди+.

17Реб Муса: «Мен сениң эдил соран задыңы эдерин, себәби сен Мениң назарымда мерхемет тапдың ве Мен сениң адыңы говы танаярын» дийди. 18Муса: «Ялбарян, маңа шөхратыңы гөркезәй» дийди. 19Реб оңа: «Мен сизиң өңүңизден бүтин шан-шөхратым билен гечерин ве сизиң өңүңизде Реб адымы җар эдерин. Мен ислән адамыма мерхемет, ислән адамыма хем рехим-шепагат эдерин+. 20Йөне сен Мениң йүзүми гөрмели дәлсиң, чүнки Мени гөрен киши дири галмаз» дийди+. 21Реб сөзүни довам эдип: «Ине, Мениң гапдалымдакы шу гаяның үстүнде дур. 22Мениң шөхратым гечйәнчә, Мен сени гаяның җайрыгында гойҗак ве Мен гечйәнчәм, сени элим билен бүрәп дурарын. 23Соңра Мен элими айрарын велин, сен Мениң аркамы гөрүп билерсиң. Эмма Мениң йүзүм гөрүлмели дәлдир» дийди.

34‑нҗи бап

Реб тәзеден ысрайыллар билен әхт баглашяр

34^1⚫Реб Муса: «Өңкә меңзеш эдип, ики саны ясы даш яса. Мен оларың йүзүне шол сениң биринҗи дөвен ясы дашларың йүзүндәки сөзлери язҗак. 2Сәхер билен тайяр бол. Синай дагына чыкып, дагың депесинде Мениң хузурымда дур+. 3Сениң билен хич ким дага чыкмасын. Тутуш дагың үстүнде бир адам хем гөрүнмесин. Доварларыңызы, сыгырларыңызы хем дагың этегинде бакмаң» дийди+. 4Шейдип, Муса өңкә меңзеш эдип, ене-де ики саны ясы даш бөлегини ясады. Реббиң буйрушы ялы, ол сәхер билен туруп, Синай дагына чыкды. Ол элине ики ясы даш бөлегини хем алды. 5Реб булут ичинде ашак инип, Мусаның янында дурды-да: «Мен – Реб!» дийип, Өз адыны ыглан этди. 6Реб Мусаның өңүнден гечип, шуны җар этди: «Мен Ребдирин, Ребдирин! Рехимли ве мерхеметли Худайдырын. Мен гиң гөвүнли, өрән вепалы, садык сөйгә байдырын+. 7Мүңлерче несиллере садык сөйгими гөркезерин. Этмиши, языгы ве гүнәни багышлаярын. Йөне гүнәлини җезасыз хем гоймаярын. Аталарының этмишиниң җезасыны чагаларына, оларың чагаларының чагаларына, оларың үчүнҗи ве дөрдүнҗи аркасына чекдирерин»+.

8Муса деррев йүзүни ере берип сежде этди. 9Ол: «Эй, Таңры, эгер мен Сениң өңүңде мерхемет тапан болсам, гой, онда Таңрым бизиң билен гитсин. Бу халк бойнуёгын болса-да, бизиң этмишимизи, гүнәмизи багышла ве бизи Өз мирасдарың эдип ал» дийди. 10Реб Муса шейле дийди: «Инди Мен сизиң билен әхт баглашҗак. Сениң тутуш халкыңың өңүнде Мен гудратлар гөркезҗек. Шейле гудратлар тутуш ер йүзүнде я-да хич бир миллетде гөрлүп-эшидилен дәлдир. Араларында яшаян бу тутуш халкың Мен-Реббиң эдйән ишини гөрер, чүнки Мен сизиң үчин горкунч затлар эдерин.

11Мениң бу гүнки буюрян буйрукларымы ерине етир. Серет, Мен сизиң өңүңизден аморлары, кенганлары, хетлери, перизлери, хивилери ве ябуслары ковуп чыкарарын. 12Барян ериңизиң яшайҗылары билен әхт баглашмакдан әгә болуң, ёгсам ол әхт сизи дузага дүшүрер+. 13Сиз оларың гурбанлык сыпаларыны юмруп ташлаң, дикме дашларыны дөвүп, Ашера бутларыны чапың+. 14Башга худая сежде этмәң, себәби Габанҗаң атлы Реб габанҗаң Худайдыр+. 15Баран ериңизиң яшайҗылары билен әхт баглашмаң, себәби олар өз худайларына сежде эдерлер. Олар өз худайларына садака берен вагты, оларың арасындан бири сизи чагырса, сиз хем садакада берлен нахардан иерсиңиз+. 16Сиз огулларыңыза оларың гызларындан аял алып берерсиңиз. Өз худайларына сежде эдип йөрен бу гызлар сизиң огулларыңыза хем шейле этдирерлер+.

17Гуйма бутлар ясамаң+.

18Петир байрамыны белләң. Мениң сизе буйрушым ялы, Абып айының белленен гүнлеринде еди гүнләп петир ийиң, себәби сиз Мүсүрден Абып айында чыкдыңыз+.

19Әхли илкинҗи доглан эркеклер Мениңкидир. Сизиң сыгырларыңызың ве доварларыңызың хем илкинҗи эркек гузланлары Мениңкидир+.

20Эшегиң илкинҗи күррелән эркек күрресини гойнуң илкинҗи токлусы билен чалшып, ызына сатын алың. Эгер чалышмасаңыз, онда онуң бойнуны омруң. Әхли новбахар огулларыңызы хем чалшып, ызына сатын алың.

Мениң өңүмде хич ким эли бош гөрүнмесин+.

21Алты гүнләп сиз ишләрсиңиз, эмма единҗи гүн дынч алың. Хатда сүрүм дөври болса-да, хасыл дөври болса-да, дынч алың+. 22Бугдайың илкинҗи хасылындан Галла байрамыны белләң. Йылың ахырында хасыл той бериң. 23Йылда үч гезек әхли эркеклериңиз Ысрайыл Худайы болан Бейик Худайың хузурына гелсин+. 24Чүнки Мен сизиң өңүңизден башга миллетлери ковуп айрып, серхетлериңизи гиңелдерин. Йылда үч гезек Худайыңыз Реббиң хузурына гелсеңиз, хич ким сизиң ериңизе гөз дикип билмез.

25Маңа гурбанлык үчин сойян малыңызың ганыны хамырмаялы чөрек билен бермәң. Мениң байрамымың шанына гурбан эден малыңызың ягы эртире галмасын+.

26Ериңизде өнен илкинҗи сайлама мивелери Худайыңыз Реббиң өйүне гетириң.

Овлагы энесиниң сүйдүнде биширмәң»+.

27Реб Муса ене-де: «Шу сөзлери яз, чүнки Мен сениң билен ве Ысрайыл билен шу сөзлериң эсасында әхт баглашдым» дийди. 28Муса ол ерде Реб билен кырк гиҗе-гүндизләп болды. Ол не чөрек ийди, не-де сув ичди. Ол Әхт сөзлери болан бу он табшырыгы ясы дашларың йүзүне язды+.

Мусаның йүзи нур сачяр

29Муса элине Әхт язылан ики саны ясы даш бөлегини алып, Синай дагындан ашак дүшди. Ол дагдан ашак инип гелйәркә, Худай билен геплешендиги үчин, онуң йүзи нур сачярды. Мундан онуң өзи хем бихабарды+. 30Харун ве әхли ысрайыллар Мусаның йүзүниң нур сачяндыгыны гөренлеринде, олар онуң якынына гелмәге горкдулар. 31Эмма Муса олары өз янына чагырды. Харун ве халкың әхли ёлбашчылары онуң янына гелдилер. Муса олар билен геплешди. 32Мундан соң әхли ысрайыллар онуң төверегине үйшдүлер. Муса Синай дагында Реббиң өзүне берен әхли табшырыкларыны олара табшырды. 33Муса олар билен геплешип боландан соңра япынҗа билен өз йүзүни өртди. 34Эмма Муса Реб билен геплешмек үчин, Онуң хузурына чатма гирен вагты, тә дашары чыкянча, япынҗасыны айрарды. Ол дашары чыкып, Реббиң нәме буйрандыгыны ысрайыллара айдан вагты,+
35олар Мусаның йүзүни гөрүп билйәрдилер. Онуң йүзи нур сачярды. Соңра Муса Реб билен геплешмәге гирйән вагтына ченли, ене-де япынҗа билен йүзүни өртерди+.

35‑нҗи бап

Сабат гүни хакда канунлар

35^1Муса әхли ысрайыл халкыны йыгнап, олара Реббиң ерине етирмеги буйран затларыны айтды: 2«Алты гүнүң довамында әхли ишиңизи эдиң, эмма Сабат гүнүни Реббе багыш эдип, дынч алың. Шол гүн иш эден адам өлүме хөкүм эдилер+. 3Сабат гүни яшаян ериңизиң хич бир еринде от якмаң».

Мукаддес чадыр үчин садака

4⚫Муса тутуш ысрайыл халкына шейле дийди: «Ине, сизе Реббиң буйругы: 5Өз араңыздан Реббе садака йыгнаң. Хер ким гөвнүнден чыкаран шу затлары Реббе садака берсин: алтын, күмүш ве бүрүнч; 6гөк, бадам, гырмызы йүплүк, непис зыгыр мата, гечи йүңи; 7гочуң эйленен дериси, сайлама дери, акация агаҗы;+
8чыра үчин зейтун ягы, месх ягы үчин ве якымлы ыслы түтетги үчин хошбой ыслы затлар; 9эфода ве гурсакча дакмак үчин хакык ве башга гымматбаха гашлар.

10Араңыздакы хемме укыплы сенетчилер гелип, Реббиң буйран әхли шу затларыны ясасынлар: мукаддес чадыр, 11онуң дашкы өртүги ве япынҗасы, илдиргичлери, чарчувалары, сырыклары, сүтүнлери ве олары саклаян дабанлары; 12сандык ве онуң сырыклары, гапагы, тутусы; 13хантагта ве онуң сырыклары, әхли энҗамлары ве Реббе хөдүр чөреги; 14ышык үчин чырадан, онуң энҗамлары ве чыралары, чыра үчин яг; 15түтетги сыпасы, онуң сырыклары, месх ягы ве хошбой ыслы затлар, мукаддес чадырың гирелгеси үчин япынҗа; 16якма гурбанлык сыпасы ве онуң бүрүнчден гөзенеги, сырыклары, әхли энҗамлары, легени ве онуң сүтүни; 17хаядың перделери, онуң сүтүнлери, дабанлары, хаядың дервезеси үчин япынҗа; 18Мукаддес чадырың ве хаядың газыклары, оларың зынҗырлары; 19Мукаддес отагда хызмат этмек үчин, овадан тикилен мукаддес лыбаслары; руханы Харуның ве онуң огулларының руханы болуп хызмат этмеклери үчин оларың йөрите гейимлери».

20Соңра әхли ысрайыл халкы Мусаның хузурындан дагашдылар. 21Хер ким йүрегинден бесләп, гөвнүнден чыкараныны Реббе йүз тутулян чадыр үчин, онуң хызматы үчин ве мукаддес лыбаслар үчин Реббе садака гетирдилер. 22Шейлеликде, эркеклер хем, аяллар хем бирликде гелдилер. Оларың хеммеси өз гөвнүнден чыкаран билезиклерини, гулакхалкаларыны ве мөхүр басылан йүзүклер, гүлякалар гетирдилер. Оларың хеммеси алтындан ясаланды. Хеммелер алтындан ясалан затларыны Реббе садака бермек үчин гетирдилер. 23Хер ким өзүнде бар болан гөк, бадам, гырмызы йүплүгини, непис зыгыр матасыны, гечи йүңүни, гочуң эйленен дерисини ве сайлама дери гетирди+. 24Хер ким күмүшден я-да бүрүнчден эдилен задыны Реббе садака гетирди. Шейле хем, хер ким хер бир ишде уланып болҗак акация агаҗыны гетирди. 25Әхли укыплы чепер элли аяллар гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан өз эллери билен өрен затларыны гетирдилер. 26Йүреклерине салнан әхли башарҗаң аяллар гечиниң йүңүнден хем йүплүк өрдүлер. 27Ёлбашчылар эфодың ве гурсакчаның гашларыны өйҗүклерине отуртмак үчин хакык ве башга-да гымматбаха гашлар гетирдилер. 28Олар якымлы ыслы түтетги үчин, чыра ве месх ягы үчин хошбой ыслы өсүмликлери ве зейтун ягыны гетирдилер. 29Әхли ысрайыл эркеклери ве аяллары Реббиң Муса буйран иши үчин гөвнүнден чыкаран затларыны гетирдилер. Олар муны Реббе мейлетин садака хөкмүнде гетирдилер.

30⚫Соңра Муса ысрайыллара шейле дийди: «Ине, Реб яхуда тиресинден Хуруң агтыгы, Урының оглы Бесалели сайлады. 31Ол оны Өз Рухы билен долдурып, оңа дүрли сенетчилик ишлеринде укып, акыл-пайхас ве башарҗаңлык берди. 32Ол өкде накгаш болуп, алтына, күмше ве бүрүнҗе дүрли нагышлар салды. 33Дашлары оймакда, агач ёнмакда, хер хили уссачылык ишинде оңа укып берди. 34Шейле хем Реб Бесалеле ве дан тиресинден Ахысамагың оглы Охолыяба башга адамлара өвретмек ылхамыны хем берди. 35Реб олара дүрли сенетчилик ишлеринде укып берди: уссачылык я-да накгашчылык, я-да гөк, бадам, гырмызы йүплүк билен ве непис зыгыр сапак билен кешде чекмеклик, я-да докмачылык берилди. Оларың хеммеси өкде уссалар ве накгашлардыр».

36-нҗы бап

36^1Мукаддес өйүң гурлушының хер бир ишини нәхили ерине етирмелисини билер ялы, Реб Бесалеле, Охолыяба ве башга-да хер бир өкде уссалара укып хем акыл-пайхас берди. Олар әхли иши Реббиң буйругы боюнча ерине етирмелидилер 2Соңра Муса Бесалели, Охолыябы ве башга-да Реббиң укып берен әхли өкде уссаларыны йыгнады. Реб бу иши ерине етирмеги оларың йүреклерине салды. 3Олар мукаддес өйи гурмак үчин, ысрайылларың гетирен әхли мейлетин садакаларыны Мусадан алдылар. Ысрайыллар энтек хем хер гүн ирден Муса мейлетин садакаларыны гетирйәрдилер. 4Шейлеликде, мукаддес өйүң хер дүрли ишини ерине етирйән хемме өкде сенетчилер гелдилер. Хер кимиң этмели иши белленилди. 5Олар Муса: «Реббиң бизе буйран ишини этмекде, халк затлары герегинден артык гетирйәр» дийдилер. 6Шонуң үчин хем Муса дүшелгәниң ичине шейле буйрук билен: «Мундан бейләк бир эркек я-да аял мукаддес өй үчин садака эдип, хич хили зат гетирмесин» дийип җар чекдирди. Шейдип, халк садака гетирмесини кесди. 7Чүнки оларың гетирен затлары эййәм әхли иши ерине етирмек үчин герегинден хем артыкды.

Ысрайыллар мукаддес чадыры ясаярлар

8⚫Өкде уссалар он пердеден ыбарат мукаддес чадыр ясадылар. Олар перделери непис зыгыр матадан, гөк, бадам, гырмызы йүплүкден эдип, оларың йүзүне керубың шекилини оваданлап чекдилер. 9Хер пердәниң узынлыгы йигрими секиз тирсек, ини дөрт тирсек болуп, әхли перделериң өлчеги бир меңзешди.

10Олар бәш пердәни бир айры, бейлеки бәш пердәни хем бир айры эдип чатдылар. 11Биринҗи бәш пердәниң иң соңкусының уҗуна гөк халка ясадылар, икинҗи бәш пердәниң иң соңкусына-да шейле этдилер. 12Биринҗи топлумың перделериниң иң соңкусының уҗуна элли саны халка ясадылар. Икинҗи топлумың соңкусына-да элли халка ясадылар. Халкалар бири-бириниң гаршысында ерлешенди. 13Алтындан элли саны илдиргич ясап, перделери илдиргич билен бири-бирине беркитдилер. Шейдип, чадыр тутуш бир битеви болды.

14Шейле хем, гечиниң йүңүнден эдилен он бир пердеден ыбарат мукаддес чадырың дашкы өртүгини ясадылар. 15Хер пердәниң узынлыгы отуз тирсек, ини дөрт тирсек болуп, он бир пердәниң-де өлчегини бир меңзеш этдилер. 16Перделериң бәшисини бир айры чатып, галан алтысыны хем бир айры чатдылар. 17Биринҗи топлумың ортасындан иң соңкусының уҗуна элли саны халка ясадылар, икинҗи топлумыңка хем шейле этдилер. 18Соңра бүрүнчден элли саны илдиргич ясап, олары халкадан гечирип, чадыры бирлешдирдилер. Шонда чадыр тутуш бир битеви болды. 19Чадыр үчин гочуң эйленен дерисинден япынҗа ясалды ве онуң үстүни өртмәге сайлама дериден ене бир япынҗа ясадылар+.

20Мукаддес чадыр үчин акация агаҗындан диклигине чарчувалар ясадылар. 21Хер чарчуваның узынлыгы он тирсек, ини бир ярым тирсек болды. 22Чарчувалары бири-бири билен сеплешдирип дурар ялы, хер чарчувада ики саны газык дикдилер. Чадырың әхли чарчувалары үчин шейле эдилди. 23Мукаддес чадырың чарчуваларыны шейле ясадылар: онуң гүнорта тарапы үчин йигрими саны чарчува ясалды. 24Йигрими чарчуваның ашагындан кырк саны күмүшден дабан ясадылар. Хер чарчуваның ашагындан онуң газыгы үчин ики саны дабан ясалды. 25Чадырың икинҗи тарапы болан демиргазык тарапы үчин хем йигрими чарчува ясалды. 26Олара хем хер чарчува икиден, җеми кырк саны күмүшден дабан ясадылар. Хер чарчуваның ашагындан ики дабан ясадылар. 27Чадырың арка тарапы болан гүнбатар тарапы үчин, алты чарчува ясалды. 28Чадырың арка тарапындакы бурчлар үчин ики чарчува ясалды. 29Олар ашакдан ве ёкардан шол бир халка бирлешдирленди. Оларың икиси-де шейле эдилип, олар ики бурчы эмеле гетирдилер. 30Шейдип, секиз саны чарчува болуп, хер чарчуваның ашагындан ики дабан ясалып, җеми он алты саны күмүшден дабан ясадылар.

31Мукаддес чадырың бир тарапындакы чарчувалар үчин акация агаҗындан бәш саны сырык ясадылар. 32Чадырың бейлеки тарапындакы чарчувалар үчин бәшисини ве арка тарапы болан гүнбатарындакы чарчувалар үчин бәшисини ясадылар. 33Чарчуваларың ортасындан гечйән таягыны чадырың бир уҗундан бейлеки уҗуна ченли гечирдилер. 34Чарчувалары алтына гаплап, сырыклары саклар ялы, алтындан халкалар ясадылар. Сырыклар хем алтына гапланды.

35Гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан туты ясадылар. Онуң йүзүне овадан эдип, керубың шекилини нагышлап чекдилер. 36Пердәни асмак үчин, акация агаҗындан дөрт саны сүтүн ясалды. Олары алтын билен гаплап, олара алтындан илдиргичлер ве күмүшден дөрт саны дабан ясадылар. 37Шейле хем, олар чадырың гирелгеси үчин гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан перде ясадылар. Оны кешде билен нагышладылар. 38Бу перде үчин акация агаҗындан бәш саны сүтүн дикип, онуң ёкаркы өртүклерини ве сүтүнлерини алтына гапладылар. Оларың илдиргичлерини хем алтындан эдип, олара бүрүнчден бәш саны дабан ясадылар.

37‑нҗи бап

Әхт сандыгы

37^1⚫Бесалел акация агаҗындан сандык ясады. Онуң узынлыгы ики ярым тирсек, ини ве бейиклиги бир ярым тирсек болды+. 2Онуң ичини-де, дашыны-да сап алтына гаплады ве онуң даш-төверегине алтындан җәхек салды. 3Сандык үчин дөрт саны алтын халка ясады ве олары дөрт аягына: икисини бир тарапындакы аякларына, бейлеки икисини бейлеки тарапындакы аякларына дакды.

4Ол акация агаҗындан сырыклар ясап, олары алтына гаплады. 5Сандыгы гөтерип әкидер ялы, сырыклары онуң гапдалларындакы халкалардан гечирди. 6Соңра ол сап алтындан гапак ясады. Онуң узынлыгыны ики ярым тирсек, инини болса бир ярым тирсек этди. 7Гапагың хер ики ян четинде дөвме алтындан ики саны керуп ясады. 8Керупларың бирини гапагың бир четинде, бейлекисини бейлеки четинде ерлешдирди. Олары гапагың хер ян четинде гоюп, олары гапак билен бир битеви эдип беркитди. 9Керуплар ганатларыны гапагың депесинде яйып, онуң үстүне сая салып дурдулар. Оларың йүзлери бири-бириниң гаршысында болуп, гөни гапага тарап середйәрдилер.

Хантагта

10⚫Шейле хем ол акация агаҗындан хантагта ясады. Онуң узынлыгы ики тирсек, ини бир тирсек ве бейиклиги бир ярым тирсек болды. 11Оны сап алтына гаплап, даш-төверегине алтындан җәхек салды. 12Хантагтаның гыраларына дөрт бармак гиңликде гуршав этди ве гуршавың даш-төверегине алтындан җәхек салды. 13Хантагта үчин алтындан дөрт саны халка ясады. Халкалары онуң дөрт күнҗүндәки дөрт аягына беркитди. 14Хантагтаны гөтерип әкидер ялы, халкалардан гечен сырыклары гуршава якын ерлешдирди. 15Бесалел акация агаҗындан сырыклар ясап, олары алтына гаплады. 16Хантагтада гояр ялы сап алтындан гап-гачлары: якымлы ыслы түтетги үчин табаклар ве җамлар, ичги садакасы үчин шакәселер ве күйзелер ясады.

Чырадан

17⚫Бесалел сап алтындан чырадан ясады. Чыраданың эсасыны ве шахасыны хүнәрментчилик усулында дөвме сап алтындан ясап, онуң гүлкәсесини, гүл-гунчасыны ве гүляпрагыны өзи билен бир битеви этди. 18Чыраданың хер гапдалындан үч шаха чыкып, җеми онуң алты шахасы болды. 19Хер шаханың уҗунда бадамың гүли шекилинде гүлкәсе ясап, онуң гүл-гунчасы билен гүляпрагыны хем ясады. Бейлеки шахаларда хем хут шейдип, алты шаханың алтысыны-да бирмеңзеш эдип ясады. 20Чыраданың ортасындакы шахада бадам гүлүне меңзеш дөрт саны гүлкәсе болуп, олар хем гүл-гунчасы билен ве гүляпрагы билен ясалды. 21Хер җүбүтиң астында бир гунча чыкып, хеммеси билеликде җеми алты шаханы эмеле гетирйәрди. 22Чыраданың гунчаларыны ве шахаларыны бир битеви эдип ясап, онуң тутуш өзүни дөвме сап алтындан ясады. 23Чырадана еди чыра дакды. Онуң мүченегини ве новасыны сап алтындан ясады. 24Чыраданы ве оңа дегишли әхли энҗамлары бир ярым батман[*] болан сап алтындан ясады.

Якымлы ыслы түтетги үчин сыпа

25⚫Якымлы ыслы түтетги үчин акация агаҗындан сыпа ясады. Онуң узынлыгы бир тирсек, ини хем бир тирсек болуп, ол дөртбурч болды. Онуң бейиклиги ики тирсек болуп, чыкып дуран бурчларыны өзи билен биле битеви эдип ясады. 26Онуң депесини, әхли тарапларыны ве бурчларыны сап алтына гаплады. Онуң даш-төверегине алтындан җәхек чекди. 27Онуң үчин алтындан ики саны халка ясады ве олары җәхегиң ашагындан бири-бирине гаршы эдип, ики тарапына дакды. Сыпаны гөтерип гидер ялы, ол халкалардан сырыклар гечирди. 28Сырыклары акация агаҗындан ясап, олары алтына гаплады.

29Ол атыр ясайҗының гарылмагы билен мукаддес месх ягыны ве якымлы ыслы түтетги хем тайярлады+.

38‑нҗи бап

Якма гурбанлык сыпасы

38^1⚫Бесалел акация агаҗындан якма гурбанлык сыпасыны ясады. Онуң узынлыгы-да, ини-де бәш тирсек болуп, ол дөртбурчды ве онуң бейиклиги хем үч тирсек болды. 2Гурбанлык сыпасының дөрт бурчы-да ёкары чыкып дуранды. Бесалел олары гурбанлык сыпасы билен бир битеви эдип, оны тутушлыгына бүрүнҗе гаплады. 3Ол гурбанлык сыпасының әхли энҗамларыны: күл гаплары, күл атарлары, легенлери, чаршаклары ве маңңаллары ясады. Оларың хеммесини бүрүнчден ясады. 4Гурбанлык сыпасы үчин бүрүнчден торлы гөзенек ясады. Оны гурбанлык сыпасының ашакы гуршавында ерлешдирди. 5Торлы гөзенегиң дөрт бурчуның херсине сырыклары саклар ялы халка ясады. 6Ол сырыклары акация агаҗындан ясап, олары бүрүнҗе гаплады. 7Гурбанлык сыпасыны ики тарапындан гөтерип әкидер ялы, сырыклары халкалардан гечирди. Онуң дашыны тагталардан ясап, гутусының ичини бош гойды.

8Реббе йүз тутулян чадырың гирелгесинде хызмат эдйән аялларың йүз гөрүлйән айнасындан Бесалел бүрүнчден леген ясады ве онуң дурян аягыны хем бүрүнчден этди+.

Мукаддес чадырың хаяды

9⚫Бесалел мукаддес чадырың хаядыны гурды. Хаядың гүнорта тарапында йүз тирсек узынлыкда непис зыгыр матадан перделер асды. 10Перделер үчин йигрими саны сүтүн ве олары саклаян йигрими дабаны бүрүнчден ясады, сүтүнлериниң илдиргичлерини ве җәхеклерини күмүшден этди. 11Демиргазык тарапы үчин хем шейле этди. Онуң боюна йүз тирсек узынлыкда перделер тутды. Перделер үчин бүрүнчден йигрими саны сүтүн ве йигрими саны дабан ясады, эмма онуң илдиргичлерини ве җәхеклерини күмүшден ясады. 12Хаядың гүнбатар тарапы үчин элли тирсек узынлыкда перделер тутды ве перделер үчин он саны сүтүн ве он саны дабан ясады. Сүтүнлериң илдиргичлери ве җәхеклери күмүшден эдиленди. 13Хаядың өң тарапы болан гүндогар тарапының гиңлиги элли тирсек болды. 14Онуң бир тарапына узынлыгы он бәш тирсек болан перделер тутды. Оларың хем үч сүтүни ве үч дабаны барды. 15Бейлеки тарапына хем он бәш тирсек узынлыкда перделер тутды, онуң-да үч сүтүни ве үч дабаны барды. 16Хаядың даш-төверегиндәки әхли перделер непис зыгыр матадан эдиленди. 17Сүтүнлер үчин дабанлар бүрүнчден эдиленди, эмма онуң илдиргичлери ве җәхеклери күмүшденди, онуң ёкарсының өртүклери хем күмүшденди. Хаядың әхли сүтүнлери күмүш билен җәхеклененди. 18Хаядың гирелгеси үчин гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан кешде билен нагышланан япынҗа тикдилер. Онуң узынлыгы йигрими тирсек, бейиклиги бәш тирсек болуп, ини хем эдил хаядың тутулары ялыды. 19Япынҗаның бүрүнчден дөрт саны сүтүни билен дөрт саны дабаны барды. Онуң илдиргичлери, ёкарсының өртүклери ве халкалары күмүшденди. 20Мукаддес чадырың ве онуң хаядының әхли газыклары бүрүнчденди.

Мукаддес чадыр

21Ине, мукаддес чадырың, ягны мукаддес әхт чадырының гурлушының беяны: Бу Мусаның буйругы эсасында ишленип, руханы Харуның оглы Ытамарың гөркезмеси боюнча левилериң ерине етирен ишиди+. 22Реббиң Муса буйран әхли затларыны яхуда тиресинден Хуруң оглы, Урының агтыгы Бесалел ясады. 23Онуң янында дан тиресинден Ахысамагың оглы Охолыяп хем барды. Ол зергәр ве уссады, гөк, бадам, гырмызы йүплүкден эдилен мата ве непис зыгыр мата кешде чекйәнчиди.

24Мукаддес өйүң әхли гурлушык ишине уланмак үчин, садака эдип гетирилен алтының җеми кырк докуз батман ве ярым пут[*] болды. Ол мукаддес өйүң ресми өлчеги билен өлчелди. 25Илат санавында хасаба алнан халкдан йыгналан күмшүң мөчбери йүз етмиш батман ве ярым чувал[*] болды. Ол хем мукаддес өйүң ресми өлчеги билен өлчелди+. 26Бу хасаба алнан, яшы йигрими ве ондан ёкары болан хер адам башына мукаддес өйүң ресми өлчеги билен бир мысгалдан[*] дүшйәрди. Ол ерде җеми алты йүз үч мүң бәш йүз элли эркек адам барды+. 27Мукаддес өйүң сүтүни үчин ве тутының сүтүни үчин йүз етмиш батман[*] күмүш уланылды. Йүз сүтүн үчин йүз етмиш батман күмүш, бир сүтүн үчин бир битин ондан еди батман[*] күмүш уланылды. 28Бесалел сүтүнлериң илдиргичлери үчин, онуң ёкаркы өртүклери ве җәхеклери үчин ярым чувал[*] күмүш уланды. 29Садака үчин гетирилен бүрүнҗиң мөчбери җеми йүз йигрими батман[*] болды. 30Мундан ол Реббе йүз тутулян чадырың гирелгеси үчин дабанлар ясады, бүрүнч гурбанлык сыпасыны ве онуң үчин бүрүнчден гөзенек, гурбанлык сыпасының әхли энҗамларыны, 31шейле хем, хаядың әхли сүтүнлерини, онуң дервезесиниң сүтүнлерини, мукаддес чадырың ве хаядың әхли газыкларыны ясады.

39-нҗы бап

Руханы гейимлери

39^1⚫Мукаддес отагда хызмат этмек үчин гөк, бадам, гырмызы йүплүкден овадан нагышланан гейимлер тикдилер. Реббиң Муса буйрушы ялы, олар Харун үчин мукаддес лыбаслары тикдилер.

2Бесалел эфоды алтын сапакдан, гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгырдан докалан матадан тикди. 3Алтын бөлеклерини оврадып, сапак ялы инче кесип, оны гөк, бадам, гырмызы йүплүгиң ве непис зыгыр сапагың арасына уссатлык билен гошдулар. 4Хер ики уҗуны бири-бирине баглаян ики саны эгинбаг тикип, оны хем беркитдилер. 5Реббиң Муса буйрушы ялы, онуң йүзүндәки нагышлы кемери хем эдил эфодың тикилиши ялы алтындан, гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан тикдилер.

6Хакык дашлар тайярланып, оңа накгашларың оюп мөхүр басышы ялы, Ысрайылың огулларының атларыны оюп язып, олары хем алтын гаш өйҗүклере отуртдылар. 7Реббиң Муса буйрушы ялы, Ысрайылың огулларына ятлама дашлары болмагы үчин булары эфодың эгинбагына дакды.

8Инче нагышлар билен гурсакча тикди. Оны эфодың тикилиши ялы эдип, алтындан, гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан тикди. 9Гурсакчаны ики гат эдип, инини боюны бир гарыш эдип, оны дөртбурч шекилинде этди. 10Гурсакчаның йүзүне дөрт хатар гаш: биринҗи хатара гойы гызыл, сары, зүмеррет гашлары; 11икинҗи хатара пөвризе, гөк якут, алмаз; 12үчүнҗи хатара мәмиши, ак ве гоңур якут, гойы гырмызы якут; 13дөрдүнҗи хатара алтын-сары, хакык ве яшыл гашлары дакды. Олар алтын гаш өйҗүклере отурдыланды. 14Ысрайылың огулларының атларына лайыклыкда гашлар он ики саны болуп, он ики тирәниң херсиниң ады эдил мөхүр басылан ялы эдилип, хер гашың йүзүне оюлып языланды.

Гурсакча

15Гурсакча үчин сап алтындан өрме зынҗырлар ясалды. 16Гурсакча дакмак үчин, алтындан ики саны гаш өйҗүги ве ики саны алтын халка ясап, олары гурсакчаның ёкаркы ики уҗуна илдирди. 17Өрме ики алтын зынҗыры гурсакчаның уҗундакы ики халкадан гечирди. 18Зынҗырларың бейлеки ики уҗуны алтын гаш өйҗүклере, эфодың өң тарапындакы эгинбагларына беркитди. 19Алтындан ене ики саны халка ясап, олары гурсакчаның ич йүзүндәки ики уҗуна, эфодың ич гатына дакды. 20Алтындан ене-де ики саны халка ясап, олары эфодың өң тарапындакы эгинбагының ашакы бөлегине беркитди. Олар эфодың нагышлы кемериниң ёкарсында ерлешенди. 21Реббиң Муса буйрушы ялы, гурсакчаның эфотдан салланып гачмазлыгы үчин, онуң халкалары гөк йүп билен эфодың халкаларына даңланды. Шонда гурсакча эфодың нагышлы кемериниң йүзүнде дурды.

Бейлеки руханы гейимлери

22Бесалел эфодың ашагындан гейилйән доны гөк матадан тикди. 23Онуң ортасындан келле гирип-чыкар ялы ачык ер гойды. Бу ачык ер йыртылмаз ялы, оңа гыя айлады. 24Гөк, бадам, гырмызы йүплүкден нар шекиллерини ясап, олары донуң ашакы этегине дакды. 25Сап алтындан җаңҗагазлар ясап, олары нарларың арасындан донуң тутуш этегине дакды. 26Реббиң Муса буйрушы ялы, бир нар билен алтын җаңҗагаз башаша эдилип, олар хызмат эденде геймек үчин тикилен донуң тутуш этегине дакылды.

27Олар Харун ве онуң огуллары үчин непис зыгыр матадан узын көйнеклер хем тикдилер 28Шейле хем, непис зыгыр матадан селле, башдаңы ве йүплүкден ички гейимлер тикдилер. 29Билгушагы гөк, бадам, гырмызы йүплүкден ве непис зыгыр матадан эдилип, нагышлар билен кешделенди. Бу Реббиң Муса буйрушы ялы эдилди.

30Сап алтындан безег шайыны ясады. Оюп мөхүр басылан дек, онуң йүзүне «Реббе багыш эдилен» диен сөзлери оюп язды. 31Реббиң Муса буйрушы ялы, муны гөк сапак билен селләниң өң тарапына чатды.

Муса эдилен ишлери гөзден гечирйәр

32Шейлелик билен, Реббе йүз тутулян мукаддес чадырың әхли иши тамамланды. Ысрайыллар әхли затлары эдил Реббиң Муса буйрушы ялы ясадылар. 33Соңра олар мукаддес чадыры Мусаның янына гетирдилер, шейле хем: чадыр ве онуң әхли эсбаплары, онуң илдиргичлери, чарчувалары, сырыклары сүтүнлери ве олары саклаян дабанлары; 34гочуң эйленен дерисинден ве сайлама дериден япынҗа, туты;+
35Әхт сандыгы ве онуң сырыклары, гапагы, 36хантагта, онуң әхли энҗамлары, Реббе хөдүр чөреги; 37ышык үчин сап алтындан чырадан, онуң әхли энҗамлары ве чыралары, чыра үчин яг; 38алтындан эдилен сыпаны, месх ягы ве хошбой ыслы затлар, мукаддес чадырың гирелгеси үчин япынҗа; 39бүрүнч гурбанлык сыпасы, онуң бүрүнчден гөзенеги, онуң сырыклары ве әхли энҗамлары, легени ве онуң сүтүни; 40хаядың перделери, сүтүнлери ве дабанлары, онуң дервезеси үчин япынҗа, онуң халкалары ве газыклары. Реббе йүз тутулян мукаддес чадырың хызматы үчин әхли эсбаплар. 41Мукаддес отагда хызмат этмек үчин, овадан тикилен мукаддес лыбаслары. Руханы Харуның ве онуң огулларының руханы болуп хызмат этмеклери үчин йөрите гейимлери гетирилди. 42Ысрайыллар әхли иши эдил Реббиң Муса буйрушы ялы ерине етирдилер. 43Муса әхли ишиң эдил Реббиң буйрушы ялы ерине етирилендигини гөренде, ысрайыллара алкыш айтды.

40-нҗы бап

Мукаддес чадыр Реббе багыш эдилйәр

40^1Реб Муса шейле дийди: 2«Биринҗи айың биринҗи гүни Реббе йүз тутулян мукаддес чадыры гур. 3Әхт сандыгыны гетирип, онуң ичинде гой ве онуң өңүнден туты тут. 4Хантагтаны гетирип, онуң энҗамларыны отурт. Чыраданы гетирип, онуң чыраларыны як. 5Түтетги үчин алтындан эдилен сыпаны Әхт сандыгының өңүнде гой. Мукаддес чадырың гирелгесине япынҗа тут. 6Реббе йүз тутулян мукаддес чадырың гирелгесиниң өңүнде якма гурбанлык сыпасыны гур. 7Чадыр билен гурбанлык сыпасының арасында леген гоюп, оңа сув гуй. 8Тутуш даш-төвереге хаят гур ве хаядың дервезесине япынҗа тут. 9Соңра месх ягыны алып, чадыра ве онуң әхли затларына яг гуй. Оны ве онуң әхли эсбапларыны мукаддес эт, шонда ол мукаддес болар. 10Якма гурбанлыгының сыпасының үстүне ве онуң әхли энҗамларының үстүне хем яг сепеле. Шейдип, гурбанлык сыпасыны мукаддес эт, шонда ол иң мукаддес болар. 11Легене ве онуң сүтүниниң үстүне яг сепеләп мукаддес эт. 12Соңра Харуны ве онуң огулларыны Реббе йүз тутулян чадырың гирелгесине гетирип, олары сув билен юв. 13Харуна руханы гейимлерини гейдир ве онуң башына яг гуюп, Маңа багыш эт, шонда ол Маңа руханы болуп хызмат эдип билер. 14Онуң огулларыны хем гетирип, олара узын көйнеклери гейдир. 15Атасыны багыш эдишиң ялы, огулларыны хем башына яг гуюп багыш эт, шонда олар Маңа руханы болуп хызмат эдип билерлер: бу руханычылык олар үчин несилме-несил эбедилик болар».

16Муса әхли зады эдил Реббиң өзүне буйрушы ялы этди. 17Икинҗи йылың биринҗи айының биринҗи гүни мукаддес чадыр гурулды. 18Муса мукаддес чадыры шейле гурды: онуң дабанларыны, чарчуваларыны отуртды, сырыкларыны дакды ве сүтүнлерини дикди. 19Муса Реббиң өзүне буйрушы ялы эдип, мукаддес чадырың дашкы өртүгини ве япынҗасыны тутды. 20Ол Әхт язгысыны алып, сандыгың ичинде гойды ве сандыгың сырыкларыны дакып, онуң үстүниң гапагыны япды+. 21Муса Реббиң буйрушы ялы, Әхт сандыгыны мукаддес чадыра гетирип гойды. Онуң өңүнден туты асып, оны айратын гойды. 22Ол хантагтаны тутының дашында, Реббе йүз тутулян мукаддес чадырың демиргазыгында гойды. 23Муса Реббиң буйрушы ялы эдип, ол хөдүр чөрегини хантагтаның үстүнде гоюп, Реббиң хузурына гетирди. 24Чыраданы Реббе йүз тутулян мукаддес чадырың гүнорта тарапына гетирип, хантагтаның гаршысында гойды. 25Реббиң өзүне буйрушы ялы, Муса Реббиң хузурында чыралары якды. 26Алтындан эдилен сыпаны гетирип, Реббе йүз тутулян чадырда, тутының өңүнде гойды. 27Муса Реббиң буйрушы ялы, онуң үстүнде якымлы ыслы түтетги якды. 28Ол мукаддес чадырың гирелгеси үчин япынҗа хем тутды. 29Ол Реббе йүз тутулян мукаддес чадырың гирелгесинде якма гурбанлык сыпасыны гойды. Реббиң буйрушы ялы, онуң үстүнде якма гурбанлыгыны ве галла садакасыны берди. 30Реббе йүз тутулян чадыр билен гурбанлык сыпасының арасында легени гойды ве ювунмак үчин онуң ичине сув гуйды. 31Муса, Харун ве онуң огуллары шол сув билен эллерини ве аякларыны ювдулар. 32Олар Реббе йүз тутулян чадыра гиренлеринде ве гурбанлык сыпасының янына геленлеринде, Реббиң Муса буйрушы ялы ювундылар. 33Мукаддес чадырың ве гурбанлык сыпасының даш-төверегине хаят гурды ве хаядың дервезесине япынҗа тутды. Шейдип, Муса әхли иши тамамлады.

Реббиң шөхраты чадыры долдуряр

34Соңра Реббе йүз тутулян мукаддес чадыры булут өртди. Реббиң шөхраты мукаддес чадыры долдурды+. 35Муса Реббе йүз тутулян чадыра гирип билмеди, себәби оны булут өртүп, мукаддес чадыры Реббиң шөхраты долдурыпды. 36Хер гезек булут мукаддес чадырдан айрылып сүйшенде, ысрайыллар хем өз ёлларыны довам этдирердилер+. 37Эмма булут ол ерден айрылмаса, тә булут сүйшйәнчә, олар хем гөчмән отурардылар. 38Тутуш ысрайыл халкы хер гезек йөриш эденде, Реб олар үчин гүндизине булут, гиҗесине от сүтүни болуп, мукаддес чадырың депесинде дурярды.

* 2:10 Еврейче Муса ве чыкардым сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 2:18 Регувал – Регувалың бейлеки ады Йитро. Серет: Мср 3:1.

* 2:22 Еврейче Гершом ве гелмишек сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 3:1 Хореп – бу Синай дагының бейлеки ады.

* 3:15 Реб – еврейче Яхве. Бу сөз Мендирин диен сөзүң айдылышына меңзешдир. Сөзлүге серет.

* 10:19 Гызыл деңиз – еврейче Гамыш деңзи.

* 12:2 Еврейлериң сененамасы боюнча йылың илкинҗи айы такмынан апрел айына габат гелйәр. Серет: Мср 13:4.

* 15:23 Мара – бу сөз аҗы диймеги аңладяр.

* 16:16 Омер – бу еврейлериң агырлык өлчегидир. Бир омер такм. 2 кг деңдир.

* 16:31 Еврейче манна ве бу нәме? диен сөзлериң айдылышы меңзешдир. Серет: Мср 16:15.

* 17:6 Хореп – бу Синай дагының бейлеки ады.

* 17:7 Маса – бу сөз сынаг диймеги аңладяр.

* 17:7 Мериба – бу сөз дава диймеги аңладяр.

* 18:3 Еврейче Гершом ве гелмишек сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 18:4 Элигезер – еврейче бу ат Худайым мениң Медеткәрим диймеги аңладяр.

* 21:32 Алтмыш бәш мысгал – еврейче отуз шекел. Бу такм. 330 гр деңдир.

* 25:7 Эфот – баш руханының еңсиз үстки гейими. Сөзлүге серет.

* 25:18 Керуп – перишделериң бир гөрнүши. Сөзлүге серет.

* 25:39 Бир ярым батман – еврейче бир киккар. Бу такм. 34 кг деңдир.

* 28:30 Урым ве Туммым – Худайың ислегини билмек үчин руханылар тарапындан уланылан ики саны даш. Сөзлүге серет.

* 29:40 Бир окара – еврейче эфаның ондан бири. Бу такм. 2 кг деңдир.

* 29:40 Бир күйзе – еврейче хиниң дөртден бири. Бу такм. 1 литре деңдир.

* 30:13 Ики мысгал – еврейче йигрими гера. Бу такм. 10 гр деңдир.

* 30:23 Ярым пут – еврейче бәш йүз шекел. Бу такм. 6 кг деңдир.

* 30:23 Чәръек пут – еврейче ики йүз элли шекел. Бу такм. 3 кг деңдир.

* 30:24 Дөрт күйзе – еврейче бир хин. Бу такм. 4 литре деңдир.

* 33:6 Хореп – бу Синай дагының бейлеки ады.

* 37:24 Бир ярым батман – еврейче бир киккар. Бу такм. 34 кг деңдир.

* 38:24 Кырк докуз батман ве ярым пут – еврейче йигрими докуз киккар ве еди йүз отуз шекел. Бу такм. 1 тонна деңдир.

* 38:25 Йүз етмиш батман ве ярым чувал – еврейче йүз киккар ве бир мүң еди йүз етмиш бәш шекел. Бу такм. 3420 кг деңдир.

* 38:26 Бир мысгал – еврейче бир бека, ягны ярым шекел. Бир бека такм. 6 гр деңдир.

* 38:27 Йүз етмиш батман – еврейче йүз киккар. Бу такм. 3400 кг деңдир.

* 38:27 Бир битин ондан еди батман – еврейче бир киккар. Бу такм. 34 кг деңдир.

* 38:28 Ярым чувал – еврейче бир мүң еди йүз етмиш бәш шекел. Бу такм. 20 кг деңдир.

* 38:29 Йүз йигрими батман – еврейче етмиш киккар билен ики мүң дөрт йүз шекел. Бу такм. 2,4 тонна деңдир.

+ 1:4 Гчк 35:23-26
+ 1:5 Гчк 46:27
+ 1:8 Рес 7:18
+ 1:11 Гчк 15:13, Гчк 47:11
+ 2:1 Мср 6:20, Чөл 26:59
+ 2:18 Чөл 10:29
+ 2:24 Гчк 15:14, Гчк 46:4
+ 2:25 Сер 2:18, 1Шам 9:16
+ 3:1 1Пат 19:8
+ 3:5 Ешу 5:15
+ 3:6 Рес 7:32
+ 3:8 Кан 26:15
+ 3:9 1Шам 2:24-25
+ 3:12 Ешу 1:5, Сер 6:16
+ 3:14 Ёха 8:58
+ 3:20 Мср 12:31
+ 3:21 Гчк 15:14
+ 4:10 Ерм 1:6
+ 4:11 Сүл 20:12
+ 4:19 Мср 2:15
+ 4:21 Ешу 11:20
+ 4:22 Ерм 31:9, Хош 11:1
+ 5:2 Эйп 21:15
+ 5:22 Ешу 7:7
+ 6:3 Гчк 17:1
+ 6:7 Эзк 20:5
+ 6:8 Гчк 15:18, Гчк 26:3, Гчк 35:12
+ 6:14 Гчк 46:8-11
+ 6:15 Гчк 46:10, Чөл 26:12-13
+ 6:16 Чөл 3:17, 1ЙЙ 6:16
+ 6:19 Чөл 26:57-58
+ 6:20 Чөл 26:59
+ 6:21 Чөл 16:1-35
+ 6:22 Лев 10:4
+ 6:23 Чөл 1:7, Чөл 2:3, Чөл 26:60-61
+ 6:24 Чөл 26:11, 1ЙЙ 6:22-23
+ 6:25 Чөл 25:7
+ 8:8 Мср 9:28, Мср 10:17
+ 8:26 Гчк 43:32, Гчк 46:34
+ 9:12 Зеб 104:25
+ 9:16 Рим 9:17
+ 9:23 Ешу 10:11, Аян 11:19, Аян 16:21
+ 9:27 2ЙЙ 12:6
+ 9:28 Мср 8:8, Мср 10:17
+ 9:29 Мср 19:5, Кан 10:14, Зеб 23:1
+ 10:4 Амо 7:1, Аян 9:3
+ 10:16 Лук 15:18
+ 10:17 Мср 8:8, Мср 9:28
+ 11:7 Мал 3:18
⚫ 12:1 Лев 23:5-8, Чөл 28:16-25, Кан 16:1-8
+ 12:6 Чөл 9:10-11
+ 12:12 Чөл 33:4

+ 12:22 Лев 14:6, Чөл 19:6, Чөл 19:18, Зеб 50:9

+ 12:26 Мср 13:14, Кан 6:20, Ешу 4:6
+ 12:35 Мср 11:2
+ 12:36 Гчк 15:14
+ 12:37 Чөл 11:21, Чөл 33:5
+ 12:40 Гчк 15:13, Рес 7:6, Гал 3:17
+ 12:46 Чөл 9:12, Ёха 19:36

+ 12:49 Лев 19:34, Лев 24:22, Чөл 9:14, Чөл 15:15-16, Кан 10:19

+ 13:2 Мср 22:29, Мср 34:19, Лев 27:26, Чөл 3:13, Чөл 8:16, Чөл 18:15-17, Кан 15:19, Лук 2:23

+ 13:7 Лев 23:5-8
+ 13:9 Кан 6:8, Кан 11:18
+ 13:14 Мср 12:26, Кан 6:20
+ 13:17 Чөл 14:1-4
+ 13:19 Гчк 50:25
+ 13:20 Чөл 33:6

+ 13:21 Мср 40:34, Чөл 9:15, Чөл 10:34, Кан 1:33

+ 14:2 Чөл 33:7

+ 14:8 Чөл 33:3

+ 14:14 Кан 1:30, Кан 3:22, Ешу 23:3, Ешу 23:10, Нех 4:20

+ 14:21 Ешу 3:16, 2Пат 2:8
+ 14:29 Ешу 3:13-17
+ 15:1 Иша 12:5, Зеб 75:7
+ 15:2 Зеб 117:13, Иша 12:2
+ 15:3 Зеб 23:8
+ 15:6 Зеб 117:15
+ 15:8 Зеб 77:13, 2Шам 22:16

+ 15:11 Кан 3:24, Кан 33:26, 1Шам 2:2, 2Шам 7:22, 1Пат 8:23, 2ЙЙ 6:14, Зеб 85:8, Зеб 88:7-9, Иша 45:5-6, Ерм 10:6

+ 15:15 Чөл 14:14, Чөл 22:2-4, Ешу 2:9
+ 15:17 Зеб 77:54
+ 15:18 Зеб 9:37, Зеб 28:10, Зеб 145:10

+ 15:20 Мср 2:4-8, Чөл 12:1-15, Чөл 20:1, Чөл 26:59, Кан 24:9, Мик 6:4, Сер 11:34, Сер 21:21, 1Шам 18:6

+ 15:21 Зеб 75:7
+ 15:22 Гчк 16:7, Чөл 33:8
+ 15:26 Зеб 102:3
+ 15:27 Чөл 33:9
+ 16:1 Чөл 33:1
+ 16:3 Чөл 14:2, Чөл 20:3, Чөл 11:4-5
+ 16:7 Чөл 16:11
+ 16:13 Чөл 11:31, Чөл 11:7-9
+ 16:16 Мср 16:36
+ 16:18 2Кор 8:15
+ 16:23 Мср 20:8-11
+ 16:35 Чөл 14:33, Кан 8:2, Ешу 5:12
+ 17:1 Чөл 33:12, Чөл 33:14
+ 17:2 Чөл 20:3-5
+ 17:4 Чөл 14:10
+ 17:6 Чөл 20:7-11

+ 17:8 Гчк 36:12, Чөл 13:30, Чөл 24:20, Кан 25:17-18, 1Шам 15:2

+ 17:14 1Шам 15:7-8
+ 18:1 Мср 3:1
+ 18:11 1ЙЙ 16:25
+ 18:18 Чөл 11:14, Кан 1:12
+ 18:21 Кан 16:18, Эзр 7:25
+ 18:25 Кан 1:15
+ 18:26 Кан 1:17
+ 19:2 Чөл 33:15
+ 19:4 Кан 32:11

+ 19:5 Кан 7:6, Кан 14:2, Кан 26:18, Зеб 134:4, Мал 3:17, Мср 9:29, Кан 10:14

+ 19:6 Кан 14:21, Ерм 2:3, 1Пет 2:5, 1Пет 2:9, Аян 1:6, Аян 5:10, Аян 20:6

+ 19:8 Мср 24:3
+ 19:10 Чөл 11:18
+ 19:13 Евр 12:20
+ 19:21 1Шам 6:19
+ 19:22 Лев 10:1-3
⚫ 20:1 Кан 5:6-21
+ 20:2 Лев 26:13
+ 20:3 Кан 32:39, 2Пат 17:35, Зеб 80:10
+ 20:4 Лев 19:4, Лев 26:1, Кан 27:15

+ 20:5 Мср 34:14, Кан 4:24, Кан 6:15, Ешу 24:19, Нах 1:2, Мср 34:7, Чөл 14:18

+ 20:6 Кан 5:10, Кан 7:9

+ 20:7 Лев 19:12, Лев 24:10-16

+ 20:8 Гчк 2:2, Мср 31:14-17, Лев 19:30, Лев 23:3, Лев 26:2, Чөл 15:32-36, Мар 2:27-28, Лук 13:14

+ 20:12 Лев 19:3, Кан 27:16, Мат 15:4, Мат 19:19, Мар 7:10, Мар 10:19, Лук 18:20, Эфе 6:2

+ 20:13 Гчк 9:6, Лев 24:17, Мат 5:21, Мат 19:18, Мар 10:19, Лук 18:20, Рим 13:9, Яку 2:11

+ 20:14 Лев 18:20, Лев 20:10, Кан 22:22, Сүл 6:32, Мат 5:27, Рим 13:9

+ 20:15 Лев 19:11, Мат 19:18, Рим 13:9

+ 20:16 Мср 23:1, Кан 19:16-20, Сүл 19:5, Мат 19:18

+ 20:17 Ерм 5:8, Мат 5:28, Лук 12:15, Рим 7:7, Рим 13:9

+ 20:19 Кан 5:27, Евр 12:19
+ 20:25 Кан 27:5-6, Ешу 8:31
+ 21:2 Лев 25:39-40, Кан 15:12, Ерм 34:14
+ 21:6 Кан 15:16-17
+ 21:10 1Кор 7:3
+ 21:12 Гчк 9:6, Лев 24:17, Чөл 35:31

+ 21:13 Кан 19:4-5, Чөл 35:11, Чөл 35:22, Ешу 20:3

+ 21:14 1Пат 2:28-34

+ 21:16 Кан 24:7

+ 21:17 Лев 20:9, Сүл 20:20, Мат 15:4, Мар 7:10

+ 21:25 Лев 24:19-20, Кан 19:21, Мат 5:38
+ 21:28 Гчк 9:5
+ 21:30 Чөл 35:31
+ 21:34 Лев 24:18
+ 22:1 2Шам 12:6
+ 22:4 Сүл 6:31
+ 22:11 1Пат 8:31, 2ЙЙ 6:20, Евр 6:16
+ 22:16 Кан 22:28-29
+ 22:18 Лев 19:31, Лев 20:27, Кан 18:10-12
+ 22:19 Лев 18:23, Лев 20:15, Кан 27:21
+ 22:21 Мср 23:9, Лев 19:33, Кан 24:17
+ 22:22 Кан 27:19, Иша 1:17
+ 22:24 Зеб 108:9
+ 22:25 Лев 25:35-37, Кан 23:19, Нех 5:7
+ 22:26 Кан 24:13
+ 22:28 1Пат 21:10, Рес 23:5
+ 22:29 Мср 13:2, Мср 13:11-16
+ 22:30 Лев 22:27
+ 22:31 Лев 7:24, Лев 22:8
+ 23:1 Мср 20:16
+ 23:3 Лев 19:15
+ 23:4 Кан 22:1
+ 23:6 Мср 22:21-22, Сүл 22:22

+ 23:7 Лев 19:16, Кан 27:25, 1Пат 21:1-11, Сүл 17:15, Сүл 24:24, Иша 5:23

+ 23:8 Кан 16:19, 1Шам 8:3
+ 23:9 Мср 22:21
+ 23:11 Лев 25:2-7
+ 23:12 Мср 20:9-10

+ 23:13 Ешу 23:7, Зеб 15:4, Хош 2:17, Зак 13:2

+ 23:14 Чөл 28:16-31, Кан 16:1-17

+ 23:15 Мср 12:15, Мср 34:20

+ 23:16 Мср 34:22, Кан 16:9, Лев 23:33-43, Чөл 29:12-39, Кан 16:13-15, Кан 31:10-11

+ 23:17 Мср 34:23

+ 23:19 Мср 34:26, Кан 26:2, Мср 34:26, Лев 22:28, Кан 14:21, Кан 22:6

+ 23:20 Мср 14:9, Мал 3:1, Мат 11:10, Мар 1:2, Лук 7:27

+ 23:22 Гчк 12:3, Кан 30:7
+ 23:23 Мср 33:2, Кан 7:1, Ешу 3:10
+ 23:24 Мср 20:5, Чөл 33:52
+ 23:25 Кан 7:15
+ 23:26 Кан 7:14
+ 23:27 Кан 2:25, Кан 28:7, Ешу 2:9
+ 23:28 Кан 7:20, Ешу 24:12
+ 23:29 Кан 7:22

+ 23:31 Гчк 15:18, Чөл 34:1-12, Кан 11:24, Ешу 1:4, Зеб 71:8

+ 23:33 Мср 34:12, Кан 7:16, Ешу 23:12-13, Сер 2:3, Зеб 105:36

+ 24:1 Мср 6:23, Чөл 11:16
+ 24:3 Мср 19:8
+ 24:8 Зак 9:11, Мар 14:24, Евр 9:20

+ 24:10 Гчк 32:30, Мср 33:20, Ёха 1:18, Эзк 1:26

+ 24:12 1Пат 19:11, Мср 31:18
+ 24:13 Чөл 11:28, Чөл 14:6, Чөл 27:18
+ 24:17 Мср 24:1, Кан 4:24, Евр 12:29
+ 24:18 Мср 34:28, 1Пат 19:8
⚫ 25:1 Мср 35:4-9
+ 25:8 Лев 26:11-12, 1Пат 6:13, Эзк 37:27
⚫ 25:10 Мср 37:1-9
+ 25:10 Кан 10:1
+ 25:21 1Пат 8:9
+ 25:22 Лев 16:2, Чөл 7:89, Чөл 17:4
⚫ 25:23 Мср 37:10-16
+ 25:30 Лев 24:5-9
⚫ 25:31 Мср 37:17-24
+ 25:40 1ЙЙ 28:19
⚫ 26:1 Мср 36:8-19
+ 26:14 Мср 25:5
⚫ 26:15 Мср 36:20-34
⚫ 26:31 Мср 36:35-38

+ 26:31 Лев 16:2, 2ЙЙ 3:14, Мат 27:51, Евр 9:3

+ 26:33 1Пат 6:16, 2ЙЙ 3:8, Мар 15:38
⚫ 27:1 Мср 38:1-7
+ 27:2 1Пат 1:50, 1Пат 2:28
+ 27:3 1Пат 7:40, 2ЙЙ 4:11
⚫ 27:9 Мср 38:9-20
⚫ 27:20 Лев 24:1-4
+ 27:21 Мср 33:7
⚫ 28:6 Мср 39:1-7
⚫ 28:15 Мср 39:8-21
+ 28:17 Эзк 28:13, Аян 21:19-20

+ 28:30 Лев 8:8, Чөл 27:21, Кан 33:8, 1Шам 28:6, Эзр 2:63, Нех 7:65

⚫ 28:31 Мср 39:22-31
+ 28:36 Зак 14:20
+ 28:38 Чөл 18:1
+ 28:39 Лев 16:4, Эзк 44:18
⚫ 29:1 Лев 8:1-36
+ 29:2 Лев 2:4
+ 29:7 Мср 30:30
+ 29:12 Мср 27:2
+ 29:13 Лев 3:3-4
+ 29:14 Лев 4:11-12, Лев 16:27
+ 29:18 Лев 1:9
+ 29:25 Мср 29:18
+ 29:29 Чөл 20:26
+ 29:33 Лев 22:10
+ 29:36 Мср 30:26
+ 29:37 Мср 30:29, Лев 6:18
⚫ 29:38 Чөл 28:1-8
+ 29:41 Мср 29:18
+ 29:45 Мср 25:8
⚫ 30:1 Мср 37:25-28
+ 30:2 Мср 27:2
+ 30:6 1Пат 6:22
+ 30:9 Лев 10:1
+ 30:10 Лев 16:34
+ 30:12 Мср 38:25, Чөл 1:2-4, 2Шам 24:15

+ 30:13 Лев 27:25, Чөл 3:47, Чөл 18:16, Эзк 45:12, Нех 10:32

+ 30:16 Чөл 31:54
⚫ 30:17 Мср 40:30-32
+ 30:18 Мср 38:8
+ 30:25 Мср 37:29
+ 30:28 Лев 8:10-11
+ 30:29 Мср 29:37, Лев 6:18
+ 30:30 Мср 29:7, Лев 8:10
+ 30:35 Мср 37:29
⚫ 31:1 Мср 35:30-35
+ 31:3 1Пат 7:14
⚫ 31:12 Мср 20:8-11
+ 31:14 Мср 35:2, Чөл 15:32-36
+ 31:17 Гчк 2:22, Мср 20:8-11
+ 31:18 Мср 24:12
⚫ 32:1 Кан 9:11-19
+ 32:1 Мср 24:18, Рес 7:40
+ 32:2 Сер 8:24-27
+ 32:4 1Пат 12:28
+ 32:6 1Кор 10:7
+ 32:9 Кан 10:16
+ 32:10 Чөл 14:12
+ 32:11 Дан 9:15
+ 32:13 Гчк 22:16-17, Гчк 26:4

+ 32:14 Чөл 14:20, 2Шам 24:16, Ерм 18:8, Юнс 3:10

+ 32:20 Кан 9:21
+ 32:25 Сүл 29:18
+ 32:27 Кан 13:6-9
+ 32:33 Эзк 18:4, Эзк 18:20
+ 33:2 Мср 23:23
+ 33:3 Мср 3:8
+ 33:5 Чөл 16:21
+ 33:7 Мср 27:21
+ 33:16 Мср 19:5, Чөл 23:9
+ 33:19 Рим 9:15
+ 33:20 Гчк 32:30, Иша 6:5, Ёха 1:18
⚫ 34:1 Кан 10:1-4
+ 34:2 1Пат 19:11
+ 34:3 Мср 19:12-13

+ 34:6 Чөл 14:17-18, 2ЙЙ 30:9, Нех 9:17, Зеб 85:15, Зеб 102:8, Зеб 110:4, Зеб 111:4, Зеб 114:5, Зеб 144:8, Ёвл 2:13, Юнс 4:3

+ 34:7 Мср 20:5-6, Кан 5:9
+ 34:12 Мср 23:33
+ 34:13 Мср 23:24, Кан 7:5
+ 34:14 Мср 20:5
+ 34:15 Чөл 25:2

+ 34:16 Кан 7:3-4, Сер 3:6, 1Пат 11:2-4, 1Пат 16:31

+ 34:17 Мср 20:4
+ 34:18 Мср 12:14, Лев 23:6
+ 34:19 Мср 13:2, Мср 13:11-16
+ 34:20 Мср 23:15
+ 34:21 Мср 20:8-11
+ 34:23 Мср 23:17
+ 34:25 Мср 23:18, Кан 16:4
+ 34:26 Мср 23:19, Лев 22:28, Кан 14:21
+ 34:28 Мср 24:18
+ 34:29 2Кор 3:7-18
+ 34:34 2Кор 3:16
+ 34:35 2Кор 3:7-18
+ 35:2 Мср 20:8-11, Мср 31:14
⚫ 35:4 Мср 25:1-7
+ 35:7 Мср 25:5
+ 35:23 Мср 25:5
⚫ 35:30 Мср 31:1-6
⚫ 36:8 Мср 26:1-37
+ 36:19 Мср 25:5
⚫ 37:1 Мср 25:10-20
+ 37:1 Кан 10:3
⚫ 37:10 Мср 25:23-29
⚫ 37:17 Мср 25:31-39
⚫ 37:25 Мср 30:1-5
+ 37:29 Мср 30:22-25, Мср 30:34-38
⚫ 38:1 Мср 27:1-8
+ 38:8 Мср 30:18
⚫ 38:9 Мср 27:9-19
+ 38:21 Рес 7:44, Аян 15:5
+ 38:25 Мср 30:12
+ 38:26 Чөл 1:46, Чөл 2:32, Чөл 26:51
⚫ 39:1 Мср 28:6-43
+ 39:34 Мср 25:5
+ 40:20 1Пат 8:9
+ 40:34 Мср 13:21, Аян 15:8
+ 40:36 Чөл 9:17-22

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TKM/TKC/1-2017//Мукаддес-Китап__Full.azw3

Сөзлүк

Сөзлүк

1. А
2. Б
3. Ч
4. Д
5. Э
6. Ә
7. Ф
8. Г
9. Х
10. И
11. Җ
12. К
13. Л
14. М
15. Н
16. О
17. Ө
18. П
19. Р
20. С
21. Ш
22. Т
23. У
24. Ы
25. Я
26. Е
27. Ю
28. Й
29. З

А

А

1. Адалатлы
2. Адам ата
3. Агта
4. Агыз беклемек
5. Ахалот
6. Аждарха
7. Акмак
8. Аламот
9. Алоэ
10. Амалеклер
11. Аммонлар
12. Аморлар
13. Анаклар
14. Араба дүзлүги
15. Арамей дили
16. Арфа
17. Артемис
18. Арвах-җын
19. Арёпагус
20. Ашера
21. Ашторет
22. Ашур
23. Аянлык
24. Азия

Адалатлы – Худай хемише адалатлы. Ол элмыдама догры иш эдйәр ве хемише оңат карарлары чыкаряр. Мукаддес Китаба лайыклыкда, Худай хер бир адама, улы болсун, кичи болсун, бай я-да гарып, пархы ёк – хеммелере адалатлы гарамаклыгы үндейәр. Ол Өз халкына шейле диййәр:

«Ягшылык этмеги өврениң,
адалаты агтарың,
эзъет чекйәни халас эдиң,
етими гораң,
дул хатына арка дуруң» (Иша 1:17).

Казыларың, юрт баштутанларының, дини ёлбашчыларың халкың үстүнден хөкүм сүрйәндиклери үчин, Худай олардан адалатлы карарлары чыкармагы талап эдйәр ве адалатсыз херекетлер эден ягдайында, олары ёвузлык билен хөкүм эдйәр.

Серет: Догры.

Адам ата – Худай тарапындан ярадылан илкинҗи ынсан. Онуң аялы Хов эне болупдыр. Олар әхли ынсанларың ата-энеси болупдыр. Адам атаның ады еврейче «ынсан» диймеги аңладяр.

Гчк 2-3.

Агта – тарыхың кәбир дөвүрлеринде дүрли миллетлерде агталар хөкүмдарларың ёлбашчылыгы астында ёкары везипәни эеләпдирлер. Худайың гадаган эдйәндиги үчин, олары бичмеклик еврейлериң дәп-дессурында болмандыр.

Эст 2:3; Рес 8:27.

Агыз беклемек – агыз беклемегиң максады Худайың хузурында өзүңи песпәл тутмак я-да кәбир паҗыгалы ягдайда яс тутмак, гам-гусса дөври Худайы чагырмак болупдыр. Догры дурмушда яшамаздан, гарыплара ве эҗизлере адалатлы гарамаздан, агыз беклемеклигиң хич хили пейдасының ёкдугыны ве мунуң Худайың гөвнүнден турмаяндыгыны пыгамберлер халка ятладыпдырлар.

Сер 20:26; Иша 58:3-5; Ёв 1:14; Юн 3:5; Эст 4:16.

Ахалот – Хиндистанда өсйән ве өзени хошбой ыслы агач. Онуң өзенини гейимлере я-да отага хошбой ыс бермек үчин уланыпдырлар.

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Нгм 4:14.

Аждарха – гадымы еврей дүшүнҗесинде деңиз аждархасы башагайлыгы аңладып, әлем-җаханың ярадылышының ирки дөвүрлеринде пейда болупдыр. Кәте аждарха Рахап дийлип атландырылыпдыр (Эйп 9:3; 26:12; Иша 51:9), кәте болса Ливятан (Эйп 3:8; 41:1; Зеб 73:14; Иша 27:1). Шейле хем бу миллетлер үчин бир нышан, ягны Ысрайылың душманы болупдыр (Зеб 86:4). Икинҗи пикир Тәзе Әхтде Аянлык китабында габат гелйәр, Иса Месихе ынанянлара гаршы урушда аждарха эрбет гүйчлериң нышаныдыр.

Акмак – пайхас эдебиятында: Зебурың кәбир мезмурларында, Сүлейманың пәхимлеринде, Вагызда, Эйюпда «акмак» диңе бир акылсыз адам дәл-де, эйсем, акыл-пайхасы рет эдйән адамдыр. Шонуң үчин хем ол өлүм ве вейранчылык ёлундан барян адамдыр. Бейле адам Худай барада ве Худайың ислеги барада пикир этмейән, алада этмейән, текепбир, гедем, бипарх адам. Ол хатда дине ве пайхаслы өвүт-үндеве гаршы чыкып, булар барада яман затлары гепләп билйәр. Пайхас эдебиятында беян эдилен хәсиетлерден башга-да акмак адам өзүниң неҗис гылык-хәсиети билен таналыпдыр. Ишая пыгамбериң китабында акмак адам барада шейле дийилйәр: «Акмак биедеплик билен геплейәр, онуң ниети пислик этмекдир, иши яманлык этмек, Реббе дил етирмек, ачлары ач, сувсузлары сувсуз гоймакдыр» (Иша 32:6).

Зеб 52:1; Сүл 17:17-21

Серет: Надан.

Аламот – манысы белли дәл. Белки әхең, белки-де саз гуралы болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Алоэ – Тәзе Әхт дөврүнде алоэ өлен адамың җеседини җайламага тайярламакда уланылыпдыр.

Ёх 19:39.

Амалеклер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, онуң голайында яшан халк. Олар, эсасан, Дуз деңзиниң гүнорта-гүндогарында, ягны Негепде яшан чарва халк болупдыр.

Мср 17:8-16; Кан 25:17-19; 1Шам 15:2, 30:1-5; 1ЙЙ 4:43.

Аммонлар – Лутуң оглы Бенамының несиллери. Аммонлар Иордан дерясының гүндогарында яшапдырлар. Олар Молек худайына сежде эдипдирлер.

Гчк 19:30-38; Кан 23:3.

Серет: Лут.

Аморлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Олар өзлериниң әпет узын бойлары билен таналыпдыр. Месопотамияның тутуш төверегинде өзүниң шәхерлери ве ханлары билен аморлар өрән гүйчли халк болупдыр. Ысрайыллар Кенгана чозан вагтында, олар, эсасан хем, Иордан дерясының гүндогарында ве Иорданың гүнбатар дагларында яшан Ог хем Сихон атлы ики ханың ханлыгындакы гүйҗе даяныпдырлар.

Гчк 10:16; 15:16; Чөл 13:29; 21:13-34; Амо 2:10.

Серет: Кенганлар.

Анаклар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдуның голайында яшан халкларың бири. Олар Хеброн галасында ве онуң даш-төверегинде яшапдырлар. Анаклар үч уругдан ыбарат болуп, олар Нефиллериң несиллери болупдырлар.

Кан 9:2; Еш 11:21,22.

Серет: Нефиллер.

Араба дүзлүги – Иордан дерясының дүзлүгинден Дуз деңзиниң гүнорта-демиргазыгына ченли яйылып гидйән гуры ве текиз ер.

Чөл 22:1; 26:3.

Арамей дили – бу дил еврей дилине дегишлидир. Б. э. өң VI асырда бу эсасы дил хөкмүнде өсүп, гадымы якын Гүндогарда (хәзирки Орта Гүндогарда) дипломатия ве тәҗирчилик үчин уланылыпдыр. Ысрайыллар Бабыл сүргүнинден доланып геленлеринден соң, халк еврей дилине гаранда арамей дилинде хас көп геплемәге башлапдыр. Көне Әхтиң кәбир бөлеклери арамей дилинде язылыпдыр, ягны Эзр 4:8–6:18; 7:12-26; Дан 2:4–7:28. Исаның дөврүнде бу дил яхудылар ве Иса тарапындан гиңден уланылыпдыр, шонуң үчин Тәзе Әхтде бирнәче арамей сөзлери бар.

2Пат 18:26,28; Мат 5:22; Ёх 5:2; 19:13.

Серет: Еврей.

Арфа – киришли саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 32:2; 56:9.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Артемис – греклериң зенан худайының ады, оңа айратын Азия велаятында сежде эдипдирлер. Гадымы дүнйәниң еди гудратының бири болан онуң бутханасы Эфес шәхериниң эдил дашында ерлешипдир.

Рес 19:24-35.

Арвах-җын – Шейтана гуллук эдйән эрбет рухдур. Ол адама зыян етирип я-да оны эеләп билйәр. Исада олары ковуп чыкарян гудрат болупдыр ве Ол арвах-җын эелән адама шыпа берипдир. Ресуллара хем Исаның ады билен арвах-җынлары ковуп чыкармак гудраты берлипдир.

Мат 8:16; Лук 8:26; Рес 8:7; 16:18.

Арёпагус – Гресияның Афины шәхериндәки байырлык. Афины шәхериниң мөхүм адамлары бу байырлыкда душушып ваҗып меселелер барада геңешипдирлер. Бу адамларың геңеши хем Арёпагус дийлип атландырылыпдыр.

Рес 17:19,22,34.

Ашера – хасыл берйән иң мөхүм зенан худайы хасапланып, оңа Кенганда ве Сирияда сежде эдипдирлер. Бу зенан худайы көпленч Багал худайы билен гатнашыпдыр. Адамларың оңа сежде этмек үчин үйшен еринде, онуң агачдан я-да дашдан ёнулып ясалан хейкели дикилипдир.

Мср 34:13; Кан 7:5; 12:3; 16:21.

Ашторет – Суруң ве Сидоның эсасы зенан худайы болуп, оңа Мүсүрде ве Кенганда сежде эдипдирлер.

Сер 2:13; 2Пат 23:13.

Ашур – б. э. өң IX ве VIII асырларда Ашур Ысрайылың гүндогарында гүйчли империя болупдыр. Онуң пайтагт шәхери болан Ниневе хәзирки демиргазык Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 722‑нҗи йылда ашурлар Ысрайыл патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары есир эдип әкидипдирлер. Соңра ашурлар өз империясының бейлеки бөлеклеринден адамлары Ысрайылың юрдунда орнашдырыпдырлар. Өз юрдунда галан ысрайыл халкы бу адамлар билен гыз алшып-бершипдир. Ашурлар Яхуда патышалыгының хем үстүне чозупдырлар, эмма еңип билмәндирлер. Соңрак Ниневе пайтагты Худайың җезасы хөкмүнде душманың еңиҗи гошунлары тарапындан бүтинлей вейран эдилипдир.

2Пат 18:9–19:36; Нах 1-3.

Аянлык – кәвагт пыгамберлере Худай тарапындан аянлык берилйәр. Онда хәзирки ве гелҗекки затлар барада гөрнүш боляр. Шейле аянлыкларда Худай Өз мерхеметини ве хөкүмини гөркезйәр.

Гчк 41:25; Мср 6:3; Иша 40:5; 45:21; 65:1; Хаб 1:1; Рим 1:17; 1Кор 14:26.

Серет: Гөрнүш.

Азия – Тәзе Әхт дөврүнде Рим империясының иң бай велаяты болупдыр. Бу гүнки гүн бу велаят Түркийәниң арачәклеринде ерлешйәр.

Рес 19:10; Рим 16:5; 1Кор 16:19.

Карта серет.

Б

Б

1. Бабыл
2. Багал
3. Баш руханы
4. Башан
5. Байрам йылы
6. Байрамчылыклар
7. Берекет
8. Беелзебул
9. Бу дүнйәниң хөкүмдары
10. Бут
11. Бүтинлей ёк этмек

Бабыл – Бабыл шәхери Бабыл империясының пайтагты болупдыр ве ол хәзирки гүнорта Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 586-нҗы йылда бабыллылар Яхуда патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары Бабыла есир эдип әкидипдирлер.

2Пат 25:1-12.

Серет: Яхуда.

Багал – кенганлар тарапындан сежде эдилен харасат худайы. Багал сөзи аслында «хоҗайын», шейле хем «әр» диймеги аңладяр.

1Пат 18:1-45; Ер 7:9; Хош 11:2.

Баш руханы – Левиниң несли болан Харун пыгамбер ве онуң огуллары Худай тарапындан руханы болмаклыга сайланыпдырлар. Олар Мукаддес чадырда Худая хызмат эдипдирлер. Харун пыгамбер илкинҗи Баш руханы хөкмүнде сайланыпдыр. Диңе Баш рухана Иң мукаддес отага гирмәге ругсат эдилипдир. Ол ысрайыллары гүнәлеринден сапламак үчин ол ере йылда бир гезек «Гүнәден сапланма» гүни гирипдир. Еврейлер китабының авторы Исаны кәмил Баш руханы хөкмүнде беян эдйәр.

Мср 28; Лев 16.

1623-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Башан – бу гүнорта Сирияның текиз җүлгелери ве байырлыклары. Ол Җелиле көлүниң ве Иордан дерясының гүндогар тарапында ерлешйәр. Башан Гилгат этрабының демиргазыгында болуп, өзүниң семиз сыгырлары ве бол хасылы билен мешхур болупдыр.

Еш 12:5; 13:11; Кан 3:10.

Байрам йылы – хер элли йылдан ысрайыл халкы топрак, мирас, карз ве гуллар бабатда Худай тарапындан берлен йөрите дүзгүнлери берҗай этмели болупдыр.

Лев 25:1-34.

Байрамчылыклар – Мукаддес Китапда ысрайыл халкы тарапындан белленен бирнәче мөхүм байрамчылыклар айдылып гечилйәр. Ашакдакы санавда бу байрамларың атлары берилйәр:

Чатма байрамы

Эллинҗи гүн байрамы

Галла байрамы

Гүнәден сапланма гүни

Хасыл байрамы

Песах байрамы

Петир байрамы

Пурым байрамы

Сурнай байрамы

Тәзе Ай байрамы

Бу байрамлар барадакы маглуматлары сөзлүкден, оларың херсиниң адының ашагындан тапып билерсиңиз.

Берекет –

Серет: Ялкамак.

Беелзебул – арвах-җынларың ёлбашчысының ады. Бу ат «Багалзебупдан» гелип чыкандыр; Багалзебуп Көне Әхт дөврүнде ысрайыллара голай яшан халкларың сежде эден худайларының биридир (2Пат 1:2-16). Беелзебулың бейлеки ады шейтандыр.

Мат 10:25; 12:21,24,27; Мар 3:19,22,22; Лук 11:15,18,19.

Серет: Шейтан.

Бу дүнйәниң хөкүмдары –

Серет: Шейтан.

Бут – дашдан, агачдан я-да башга бир затдан ясалан хейкел, адамлар олары худай хөкмүнде хасаплап, сежде этмек үчин уланыпдырлар. Буларың кәбири сеждегәхде саклар ялы улы болупдыр, кәбири өйде саклар ялы кичи болупдыр.

Мср 20:4; Иша 40:19-20.

Серет: Өй бутлары.

Бүтинлей ёк этмек – Худайың Өз халкына сөз берен юрдунда урушдан соң олҗа дүшен эмләги, ягны есирлери, хайванлары ве харытлары ысрайыл халкының бәхбиди үчин алынман, эйсем бүтинлей ёк этмек аркалы Худая багыш эдилипдир.

Еш 6:17-21.

Ч

Ч

1. Чатма байрамы

Чатма байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) он бәши билен йигрими бири аралыгында, Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленилипдир. Бу хепдәниң довамында ысрайыл халкы Мүсүрден Кенгана барянча, чөлде азашып гезен дөврүни ятлапдыр. Халк Худая белленен гурбанлыклары хөдүрләпдир ве чатмаларда яшапдыр. Бу байрамчылык иң соңкы галланың ве мивелериң йыгналян дөври болупдыр, шонуң үчин бу дөвүрде хасыл тойы тутулыпдыр.

Мүс 23:16, 34:22, Лев 23:33-36, 39-43, Чөл 29:12-34, Кан 16:13-15, Зек 14:16-19.

Д

Д

1. Дагон
2. Давут галасы
3. Давут Оглы
4. Давут пыгамбер
5. Декаполис
6. Дери кесели
7. Дикме даш
8. Дога-дилег этмек
9. Догры

Дагон – бу пилиштлилериң худайы болуп, онуң гөвресиниң ярысындан ёкарсы адам, ашакы ярысы балык хөкмүнде суратландырылыпдыр.

1Шам 5:2.

Давут галасы – Сион дагында Иерусалимиң көне бөлеги, Давут пыгамбериң ябуслыларың илатыны басып алан ери.

2Шам 5:6-9; 1ЙЙ 11:5.

Серет: Ички гала.

Давут Оглы – Худай хезрети Давут патыша онуң несиллериниң бириниң мүдимилик шалык сүрҗекдигини сөз берипдир (2Шам 7:12-16; Иша 9:6-7). Исаның дөврүнде яхудылар бу Патыша гарашыпдырлар ве Оны Месих дийип атландырыпдырлар. Иса гарашылян Патыша хөкмүнде таналыпдыр ве Ол Давут Оглы дийлип атландырылыпдыр.

Мат 9:27; 15:22.

Серет: Худайың Оглы; Месих.

Давут пыгамбер – чөлде чопанчылык эдип йөркә, Худай Давуды ысрайыл халкына патыша эдип сайлаяр. Ол Иерусалими басып алып, оны пайтагт шәхери этмек билен душманларының үстүнден ысрайыл халкына еңиш гетирипдир. Давут пыгамбер догручыл хем адалатлы патыша болупдыр, йөне ол хем гүнә эдипдир. Шейле хем ол сазанда ве шахыр болупдыр, ол көп санлы мезмурлар языпдыр, булар соңра Зебур китабының бир бөлеги болупдыр. Давут пыгамберден соң онуң оглы Сүлейман пыгамбер патыша болупдыр. Давут Худая өрән садык болупдыр, Худай диңе Давудың неслинден бириниң хемишелик патыша болҗакдыгына сөз берипдир. Маттаның Хош Хабары китабыны ачанымызда, ол ерде Худайың Давуда сөз берен неслиниң Исадыгы хакда гүррүң берилйәр.

1Са 16:13-23; 17:12-58; 2Са 7; 11; Зеб 88:4; Мат 1:1; Рим 4:6; 2Ти 2:8; Айн 5:5.

Декаполис – Самария билен Җелиләниң гүндогарындакы он шәхер, олар Грек империясы дөврүнде гурлупдыр. Исаның дөврүнде олар Рим империясына дегишли болсалар-да, өзлери хөкүмдарлык эдипдирлер.

Мат 4:25; Мар 7:31.

Дери кесели – Көне ве Тәзе Әхт дөврүнде дери кеселиниң көп дүрли гөрнүшлери болупдыр. Дери кеселиниң хайсам болса бирине ёлуган адам, бу кесел бейлекилере ёкушмаз ялы ве ол башга адамы элләп, оны-да харам этмез ялы, башгалардан айры сакланыпдыр.

Лев 13:45-46; 2Пат 5:1-27; Мат 8:1-4; Лук 7:22.

Дикме даш – бу узын даш болуп, дим-‑дик гойлупдыр. Бу дикме даш кимдир бириниң мазарыны беллемек үчин я-да мөхүм бир зады я-да адамы ятламак үчин гөркезме хөкмүнде уланылыпдыр. Олар кераматлы хасапланыпдыр.

Гчк 28:18-22; 35:20; Мср 24:4; 2Шам 18:18.

Дога-дилег этмек – Мукаддес Китапда дога-дилег этмек – китапдан окамак я-да ят тутуп айтмак дәл-де, адатча калбыңдакы затлары Худая йүрекден беян этмекдир. Шейле хем дога-дилег этмек, көп халатда Худая алкыш айтмагы я-да Ондан көмек сорап ялбармагы аңладыпдыр. Мукаддес Китап бизе дурмушымызың әхли угурлары бабатда, шейле хем өз танаян ве бүтин дүнйәден эшидип, хатда танамаян адамларымызың хем мәтәчликлери догрусында Худай билен геплешип билйәндигимизи өвредйәр. Исаның бизе нәдип дога-дилег этмелидигини өвреден нусгасы Маттаның Хош Хабарының 6-нҗы бабының 9-13 аятларында ве Луканың Хош Хабарының 11‑нҗи бабының 2-4 аятларында гөркезлендир.

2Шам 7:27; Зеб 6:10; 141:2; Мат 6:9-13; Лук 11:2-4; Як 5:12-18; 1Пет 4:7; Фил 4:6; Кол 4:2; 1Тим 2:1-4.

Серет: Сежде этмек.

Догры – Мукаддес Китап Худайың догрудыгыны өвредйәр, Онуң әхли ишлери догрудыр. Шонуң үчин хем Худайың халкы Онуң буйрукларына табын болмак билен, Онуң хузурында догры ишлери этмәге чагырыландыр. Ишая пыгамбер халка: «Адалаты саклаң, догры ишлери эдиң» дийип, өвүт-үндев эдипдир (Иша 56:1). Тәзе Әхтде дашкы гөрнүши догры, эмма ичи эрбетликден долы адамларың хакыкатда кимдигини Худайың билйәндигини Иса бизе дуйдуряр. Шейле адамлар Худайың җезасындан гачып гутулмазлар. Павлус Худайың Ыбрайым пыгамбери иманы себәпли догры хасапландыгыны өвредйәр, эдил шунуң ялы, биз хем Худай тарапындан догры адамлар хасапланмак ислейән болсак, онда Худайың сайлап-сечен Иса Месихине иман этмелидирис.

Гчк 6:9; 15:6; Кан 12:25; Зеб 33:16; 63:11; Мат 13:49; Рим 4:3.

Серет: Адалатлы.

Э

Э

1. Эфиопия
2. Эфот
3. Эл гоймак
4. Эллинҗи гүн байрамы
5. Эляша пыгамбер
6. Эпикурчы философлар

Эфиопия – Мукаддес Китапда Эфиопия дийлип терҗиме эдилен ере хәзирки Суданың бир бөлеги ве гүнорта Мүсүр, шейле хем Эфиопияның демиргазык бөлеги гирйәр.

2Шам 18:21; Иша 11:11; 18:1; 20:3; Рес 8:25.

Эфот –

1. дини дабаралар гечирилйән вагты Баш руханының геййән еңсиз үстки эшиги. Гурсакчада сакланян Урым ве Туммым эфодың өң тарапына багланыпдыр (Мср 28:6-14).

2. Зыгыр матадан эдилен эшиклери руханылар ве хезрети Давут патыша гейипдир (1Шам 22:18; 2Шам 6:14).

3. Сежде эдилйән бир зат (Сер 8:26-27; 17:5).

Серет: Гурсакча; Урым ве Туммым. 1621-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Эл гоймак – Мукаддес Китапда адамлар башга бир адама пата бермек ве тәзе везипә белленендигини ыглан этмек үчин онуң үстүне элини гоюпдырлар. Иса адамлара пата беренде, шейле хем шыпа беренде, элини оларың үстүне гоюпдыр. Эдил шунуң ялы, ресуллар адамларың үстүне эллерини гоянларында, олар Мукаддес Рухы кабул эдипдирлер я-да шыпа алыпдырлар.

Гчк 48:14; Чөл 8:10; Мар 10:16; Лук 4:40; Рес 6:7; 13:3; 19:6.

Эллинҗи гүн байрамы – Исаның дөврүнде ысрайылларың Галла байрамы грекче «Пентикост» дийлип атландырылыпдыр, бу Эллинҗи гүн диймеги аңладыпдыр. Себәби Галла байрамы Песах байрамындан элли гүн соң белленилипдир.

Рес 2:1

Серет: Галла байрамы; Песах байрамы.

Эляша пыгамбер – Ыляс пыгамберден соң, онуң хызматыны довам этдирен пыгамбердир. Ол хем Ыляс пыгамбер ялы көп гудратлар гөркезипдир.

1Пат 19:16-21; 2Пат 2-13.

Эпикурчы философлар – эпикурчылар Эпикур атлы философың таглыматларына эерипдирлер. Ол адамларың дурмушда багтлы болмалыдыкларыны ве агыры билен горкыны айрып ташламалыдыкларыны өвредипдир.

Рес 17:18.

Ә

Ә

1. Әхт

2. Әхт сандыгы

Әхт – Мукаддес Китапда Худай билен ынсанларың арасында баглашылан эсасы бәш әхт бар:

1. Нух билен баглашылан әхт (Гчк 6:18; 9:8-17).

2. Ыбрайым билен баглашылан әхт (Гчк 15; 17).

3. Канун бабатда ысрайыл халкы билен баглашылан әхт (Мср 19:5; 24; Кан 4:13).

4. Давут билен баглашылан әхт (2Шам 7:8-16).

5. Иса Месихиң үсти билен баглашылан тәзе әхт (Ер 31:31-34; Лук 22:20; Ев 8:6-13).

Гчк 9:9-17; 15:18; Мср 6:3-6; 19:5-6; 2Шам 5:3; Зеб 88:4-5.

Әхт сандыгы – агачдан ясалып, алтына гапланан сандык болупдыр. Йүзүне Он табшырык язылан ики ясы даш бөлеги хем онуң ичинде сакланыпдыр. Сандыгың гапагының үстүнде ганатларыны яйып отуран ики саны керубың шекили болупдыр. Бу сандык мукаддес болупдыр ве Худайың хузуры онуң төверегини гуршапдыр, оңа эл дегирмек гадаган экен. Сандык чадырың Иң мукаддес отагында адамлардан гизлен сакланыпдыр, соңрак болса ыбадатхана гөчүрилипдир. Диңе Гүнәден сапланма гүни баш руханы оңа якын барып билипдир, ол яны билен түтетги алыпдыр, мунуң түссеси болса сандыгың гапагыны гөрүнмез ялы руханыдан гизләпдир.

Мср 25:10-22; 26:33; Лев 16:13-15; Чөл 10:33-36; Еш 3; 1Шам 5; 2ЙЙ 5:2-10.

Серет: Баш руханы.

Ф

Ф

1. Фараон
2. Фарисейлер
3. Финикия

Фараон – бу ат Мүсүр патышасы үчин берлен атдыр.

Гчк 12:10-20; Мср 1-14.

Фарисейлер – Исаның дөврүнде фарисейлер яхудыларың доландырян меҗлисинде гүйчли топар болупдыр. Олар саддукейлер билен ишлешипдирлер, эмма олардан тапавуды, фарисейлер адамларың дирелҗекдигине ынаныпдырлар. Фарисейлер Худайың Муса берен әхли канунларыны билипдирлер ве олар адамлара бу канунлары эдил язылышы ялы ерине етирмеги өвредипдирлер. Шейле хем олар өзлериниң Кануна гошан дәп-дессурларыны ве дүзгүнлерини халка өвредипдирлер.

Мат 15:1; Лук 11:39; Лук 20:27; Ёх 11:46.

Серет: Меҗлис; Саддукейлер. 1626-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Финикия – Ортаер деңзиниң кенарындакы мейдана греклер Финикия дийип ат берипдирлер. Хәзирки вагтда бу ер Ливаның бир бөлегидир. Сур ве Сидон онуң иң ваҗып шәхерлери болупдыр, оларың халкы мешхур деңизчилер ве сөвдагәрлер болупдыр.

Рес 11:19; 15:3; 21:2.

Г

Г

1. Гала дервезелери
2. Галла байрамы
3. Галла садакасы
4. Ган
5. Гиргашлар
6. Гитит
7. Гомора
8. Гөгүң Шалыгы
9. Гөк
10. Гөргүр
11. Гөрнүш
12. Греклер
13. Гурбанлык сыпасы
14. Гурбанлыклар
15. Гурсакча
16. Гүнә гурбанлыгы
17. Гүнәден сапланма гүни
18. Гырнак аял
19. Гызыл деңиз

Гала дервезелери – галаларың ве шәхерлериң төвереги гораг үчин диварлар билен өртүлипдир. Дервезелериң өңүндәки ачык мейдан адамлара душушмак үчин аматлы ер болупдыр, шейле хем бу ер хөкүм ыглан эдилйән, җемгыетчилик йыгнаклары гечирилйән ве сөвда-сатык эдилйән ер болупдыр.

Рут 4:1-11; 2Шам 19:8.

Галла байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча үчүнҗи айың, ягны Сиван айының алтысына белленипдир. Бу томусда, Песах байрамындан соңра еди хепде геченсоң белленипдир. Шол еди хепдәниң довамында хасыл йыгналыпдыр, арпадан башлап, бугдая ченли йыгналыпдыр. Шол гүн ысрайыл халкы Худайың хасыла берен берекеди үчин той эдип, хер дүрли садакалар гетирипдир. Исаның дөврүнде бу байрам Эллинҗи гүн байрамы хөкмүнде мешхур болупдыр.

Лев 23:15-21; Кан 16:9-12.

Серет: Эллинҗи гүн байрамы; Песах байрамы.

Галла садакасы – бу садака көпленч хасыл үчин миннетдарлык билдирилип, Худая ве руханылара совгат хөкмүнде берлипдир. Бу садака чиг я-да бишен галла болупдыр, я-да олар галланы үвәп, уны яг ве якымлы ыслы затлар билен гарып, ондан бир затлар биширип гетирипдирлер.

Мср 40:29; Лев 2:1-16; 6:14-17; 23:9.

Ган – Төвратда ган гаты мөхүм зат хасапланяр. Ган диңе Худая дегишли болан дурмуш габы хасапланылды, шонуң үчин кимдир бири өлдүрилсе, шол ган акан топрак харам сайылды. Хайван өлдүриленде, онуң ганыны ере акдырыпдырлар. Хич киме ол гандан ичмәге я-да нахар тайярламага ругсат эдилмәндир. Гурбанлыклар хөдүрлененде, малларың ганы адамлары ве гурбанлык сыпаларыны мукаддес этмек үчин уланылыпдыр.

Гчк 4:10; 9:4; 37:26; Мср 29:21; Лев 1:5; 16:18-19; 17:10-11.

Гиргашлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири

Гчк 15:21.

Серет: Кенган.

Гитит – манысы белли дәл. Саз гуралларының бир гөрнүши болмагы әхтимал.

Зеб 8:1: 80:1; 83:1.

Гомора – Өли деңзиң демиргазыгындакы Иордан җүлгесинде ерлешйән бир шәхер. Халкының эден писликлери себәпли Гомора Содом шәхери билен бирликде Худай тарапындан вейран эдилди.

Гчк 19; Иса 1:9; Ер 23:14; Мат 10:15.

Гөгүң Шалыгы –

Серет: Худайың Шалыгы.

Гөк – бу асмандан-да ёкарда болуп, Худайың ве Онуң перишделериниң яшаян ерини аңлатмак үчин уланылыпдыр. Тәзе Әхтде Исаның гөкден гелендиги ве өлүмден диреленден соң, ене гөге гөтерилендиги, шейле хем Хөкүм гүни Онуң ене гелҗекдиги айдыляр. Ким Иса ынанян болса, Онуң билен биле гөге гөтерилер. Аянлык китабында тәзе гөгүң ве тәзе ериң шекили суратландырыляр.

Гчк 1:30; 21:17; Еш 5:14; 1Пат 8:27,30; Зеб 52:3; Мар 11:25; Ёх 6:41-51; 2Кор 5:1,2; Фил 3:14,20; 1Сал 4:16; 2Сал 1:7-8; Айн 21:1-4.

Гөргүр –

Серет: Пыгамбер.

Гөрнүш – кимдир бирине башгалара етирмек үчин берилйән хабар. Худайдан гелен гөрнүшлер Көне Әхтде, эсасан хем Пыгамберлик китапларында беян эдилйәр. «Гөрнүш» ве «аянлык» сөзлериниң манысы бири-бирине өрән якын.

Чөл 12:6; Рес 10:9-16.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Греклер – Исгендер Зүлкарнейниң ве онуң гошунының басып алан чәклеринде яшаян халкларың хеммеси диен ялы грек медениетини ве дилини кабул эдипдирлер. Шонуң үчин-де, Иса Месихиң дөврүнде яшан яхудылар арамей дилинде дәл-де, грек дилинде гүрлешйәрдилер. Грек медениети оларың дүнйәгарайшына ве пикирлерине гүйчли тәсирини етирйәрди. Шоңа гөрә-де, Тәзе Әхтиң китаплары грек дилинде языландыр.

Гурбанлык сыпасы –

Серет: Сыпа.

Гурбанлыклар – Көне Әхтде беян эдилен эсасы гурбанлыклар шулардыр: Якма гурбанлыгы; Саламатлык гурбанлыгы; Гүнә гурбанлыгы; Язык гурбанлыгы. Гурбанлыклар барадакы маглуматлары бу сөзлүкде оларың херсиниң адының ашагындан окап билерсиңиз.

Гурсакча – бу баш руханы тарапындан гейлип, эфодың үстүнден багланыпдыр. Гурсакчаның йүзүне Ысрайылың он ики тиресиниң хер бири үчин он ики саны гымматбаха даш тикилипдир. Онуң ичинде кераматлы сайылан ики зат, Урым ве Туммым болупдыр.

Мср 28:4-30

Серет: Эфот; Урым ве Туммым.

Гүнә гурбанлыгы – бир адам я-да тутуш халк Реббиң берен буйрукларыны төтәнден бозанда, шу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәлеринден саплапдыр.

Лев 4:2-35.

Гүнәден сапланма гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) онуна белленилипдир. Бу Сурнай байрамындан соң гүйзде болупдыр. Шол гүн адамлар ишлемән, дынч алыпдырлар ве агыз бекләпдирлер. Руханылар өзлерини ве халкы эден гүнәлеринден сапламак үчин, шейле хем Мукаддес чадыры ве гурбанлык сыпасыны тәмизлемек үчин белленилен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер. Бу йылың довамында иң мөхүм байрам болупдыр.

Лев 16.

Гырнак аял – бу гырнак я-да есир алнан аял болупдыр. Онуң машгалада дереҗеси хемишелик экен, белли бир хукугы болупдыр, эмма хоҗайынының аялы билен деңхукуклы болмандыр.

Гчк 22:24; 2Шам 5:13; 1Пат 11:3.

Гызыл деңиз – Көне Әхтде бу ат Гызыл деңиз дийлип терҗиме эдилйәр, ол сөзме-сөз «Ям суф» болуп, «Гамыш деңзи» диймеги аңладяр. Кәбир алымлар «Ям суф» Мүсүр билен Ысрайылың арасында ерлешйән бир айлагы аңладяр дийип пикир эдйәрлер.

Мср 10:19.

Х

Х

1. Хача чүйлемек
2. Халасгәр
3. Хантагта
4. Хасыл байрамы
5. Хеләкчилик ери
6. Хепдәниң биринҗи гүни
7. Хермон дагы
8. Хетлер
9. Хигаён
10. Хирод
11. Хивилер
12. Хореп
13. Хорылар
14. Хоссар
15. Хош хабар
16. Хошбой ыслы гамыш
17. Хошея пыгамбер
18. Хов эне
19. Хөдүр чөреги
20. Худай
21. Худайың Гузусы
22. Худайың Оглы
23. Худайың Шалыгы
24. Хызмат этмек

Хача чүйлемек – Рим империясында элхенч җенаят эденлери хача чүйләп, олара өлүм җезасыны бермеклик адат болупдыр. Ол ерде эсгерлер ол адамы хача чүйләпдирлер я-да йүп билен хача баглапдырлар. Соңра хачы дикләпдирлер ве ол адам деми гутарып өлйәнчә, шол хачда дурупдыр. Хачда чүйленип өлдүрилмек улы масгарачылык хасапланыпдыр.

Мат 27; Мар 15; Лук 23; Ёх 19.

Халасгәр – Көне Әхтде Худай Халасгәрдир, себәби Ол Өз халкыны душманларындан халас этди. Пыгамберлери аркалы геплемек билен, Худай Өзүни Халасгәр дийип атландыряр. Еврейче «Ешува» диен ат «Реб – Халасгәр» диймеги аңладяр. Ешува ве Иса диен ики адың еврейче язылышы «Ехошува» диен сөзден гелип чыкяр. Юсуба гөрнен перишде Исаның Өз халкыны гүнәлеринден халас этҗекдигини хабар берйәр. Исаның доглан гиҗеси Җебрайыл перишде «Сизиң үчин Халасгәр догулды» дийип җар эдйәр.

Иша 43:3; Мат 1:21; Лук 2:11.

Хантагта – Реббе хөдүр эдилен чөреклери гоймак үчин йөрите ясалан тагта. Хантагта агачдан ясалып, сап алтына гапланыпдыр. Ол Мукаддес чадырың ичинде, соңрак Иерусалимдәки ыбадатханада гойлупдыр.

Мср 25:23-30, 26:35.

Серет: Хөдүр чөреги.

Хасыл байрамы – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айда, ягны Тишри айында (муңа Этаным айы хем дийлипдир) эдил Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленипдир. Тишри айы гүйз паслында болупдыр. Бу Чатма байрамының бир бөлеги болуп, Көне Әхтде ики гезек габат гелйәр.

Мср 23:16; 34:22.

Серет: Чатма байрамы.

Хеләкчилик ери –

Серет: Өлүлер дүнйәси.

Эйп 26:6; 28:22; 31:12; Зеб 87:12.

Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүни.

Хермон дагы – Ысрайыл топрагында иң бейик даг болуп, юрдуң демиргазыгында ерлешипдир.

Хетлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Б. э. өң 1200‑нҗи йылда оларың улы империясы болупдыр, хәзирки Түркийәниң бир бөлеги болупдыр.

Серет: Кенган.

Гчк 10:15.

Хигаён – бу саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 9:17.

Хирод – Тәзе Әхтде Хирод дийлип атландырылян дөрт адам бар:

1. Иса доглан вагты Яхуданың патышасы болан, Бейик Хирод дийлип атландырылан патыша. Иса бәбеккә Оны өлдүрмәге сынанышан хем шолды (Мат 2:1-22; Лук 1:5).

2. Иса вагыз эден ве гудратлар гөркезен дөври Җелиледе патыша болан Хирод Антип. Доганының аялы Хиродия өйленен ве Яхя чүмдүриҗиниң келлесини чапмагы буйран хем шолды. Яхудылар Исаны хача чүйлемезден өң, шу Хирод тарапындан тутуп гетирйәрлер. (Мар 6:14-29; Лук 23:6-12).

3. Патыша Хирод Агрип биринҗи, ирки йыгнакда Исаның ызына эеренлери ызарлан адам. Ол Яхяның доганы Якубы өлдүрдйәр (Рес 12:1-23).

4. Патыша Хирод Агрип Икинҗи, Павлус император тарапындан хөкүм эдилмеги үчин Риме иберилмезден өң, оны өз ягдайы билен танышдыряр (Рес 25:13–26:2; 26:19, 27-32).

Хивилер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар юрдуң меркезинде яшапдырлар.

Гчк 10:17; Мср 3:17; 13:5.

Серет: Кенган.

Хореп –

Серет: Синай.

Хорылар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири.

Гчк 14:6; 36:20-30; Кан 2:21-22.

Серет: Кенган.

Хоссар – гадымы Ысрайылда хоссарың дүрли җогапкәрчилиги болупдыр. Онуң гарындашы өлдүриленде, гандардан хун алыпдыр. Машгалада мирас галар ялы, оңа сатылан эмләги ызына сатын алмага ругсат эдилипдир.

Чөл 35:12-27; Рут 4:1-8; Эйп 19:25;

Хош хабар – Тәзе Әхтде бу сөз Исаның өлүми ве Онуң өлүмден дирелмеги аркалы Худайың Шалыгының беркарар боландыгы, Оңа ынанянларың халас эдилендиги барадакы хабар.

Мат 4:23; Мар 1:15; Рим 1:16; 1Кор 15:1-11; Гал 1:11.

Хошбой ыслы гамыш – атырлар ве яглар алмак үчин уланылан гамшың бир гөрнүши.

Мср 30:23; Наг 4:14; Иша 43:24; Йрм 6:20; Эзк 27:19.

Хошея пыгамбер –

Серет: Хош 1; Рим 9:25.

Хов эне – Хов әхли адамзадың энеси болупдыр, онуң ады еврейче «яшайыш» диймеги аңладыпдыр.

Гчк 3:20.

Хөдүр чөреги – чадырда, соңра ыбадатханада хантагтаның үстүнде гойлан он ики саны петир чөреги. Чөреклер хантагтада бир хепделәп галдырылыпдыр. Соңра тәзе он ики чөрек билен чалшырылыпдыр. Хантагтадан айрылан бу чөреклери диңе руханылара иймәге ругсат эдилипдир.

Лев 24:5-9; 1Шам 21:4

Серет: Мукаддес отаг.

Худай – гөги ве ери, ягны тутуш әлем-җаханы ярадан Худайдыр. Худай башга-да энчеме атлар билен атландырылыпдыр, эмма оларың хеммеси шол бир Худайы аңладыпдыр: Реб, Бейик Худай, Хөкмүрован Реб, Мукаддес.

Серет: Реб.

Худайың Гузусы – Яхя чүмдүриҗи Иса Месихи Худайың Гузусы дийип атландыряр. Яхудыларың урп-адатларына гөрә, Худай оларың гүнәлерини багышламагы үчин, олар җанлы союп, Худая гурбанлык берипдирлер. Бу гурбанлык аркалы олар Худайың назарында пәк сайылыпдыр. Яхя, белки, бу гурбанлыгы гөз өңүнде тутуп, Исаны шейле атландырандыр. Белки-де, Оны Песах гузусы өйдүп пикир эдендир. Песах байрамында ысрайыллар җанлы союп, өзлериниң новбахар огулларының шол җанлының ганы аркалы өлүм перишдесиниң элинден халас боландыкларыны ятлапдырлар. Аянлык китабының 5‑нҗи бабында беян эдилен гөрнүшде Месих Гузы хөкмүнде суратландырыляр.

Ёх 1:29, 36; Лев 4:32; Мср 12:21-27.

Серет: Гүнә гурбанлыгы; Песах байрамы.

Худайың Оглы – Көне Әхтде «Худайың Оглы» патышалар үчин, иң мөхүм патыша болан Давут пыгамбер үчин уланылыпдыр. Реб Давудың оглуның хемишелик шалык сүрҗекдигини ве Худай билен ата-огул гатнашыгының болҗакдыгыны сөз берйәр. Бу огул яхудылар тарапындан Месих дийлип атландырылыпдыр. Шейлеликде, Тәзе Әхтде бу атлар, ягны Худайың Оглы ве Месих, икиси хем диңе Иса үчин уланыляр. Буларың икиси хем Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан Сайланып-сечилен диймеги аңладяр, Худай билен Исаның деңхукуклы гатнашыгы бар.

Серет: Месих.

Худайың Шалыгы – Матта тарапындан Худайың Шалыгына «Гөгүң Шалыгы» хем дийилйәр. Иса Месих бу дүнйә геленде, адамларың Худай билен тәзе арагатнашыкда яшамагына ёл ачмак аркалы Худайың Шалыгыны беркарар этди. Худайың Шалыгының адамлары Иса ынанян ве табын болян адамларды. Иса Месих доланып геленде, Худайың Шалыгы долы тамам болар ве бу әхли адамлара айдың аян болар.

Мат 19:24; Лук 13:29; Ёх 3:3-5; Рим 14:17.

Хызмат этмек – Мукаддес Китапда бу сөз диңе бир хоҗайынларына хызмат эдйән адамлары дәл-де, эйсем Худая хызмат эдйән Онуң адамларыны хем аңладыпдыр. Иса ынанянлар Хош Хабары вагыз эдип ве бейлеки месихилере ягшылык эдип, оларың мәтәчликлерине көмек этмек билен Оңа хызмат эдйәрлер.

Чөл 16:8-9; Кан 6:13; Еш 23:7,16; 24:24.

Серет: Сежде этмек.

И

И

1. Иблис
2. Ичги садакасы
3. Ички гала
4. Император
5. Инҗил
6. Иң мукаддес отаг
7. Иордан дерясы
8. Иса
9. Ишая пыгамбер
10. Иерусалим

Иблис –

Серет: Шейтан.

Ичги садакасы – гурбанлык сыпасының үстүне шерап, кәте яг гуймак билен Худая хөдүр эдилипдир.

Гчк 35:14; Лев 23:13.

Ички гала – диварлар билен өртүлен галаның ичиндәки беркитме. Бу шәхериң иң бейик ери болупдыр.

1Пат 16:18; 2Пат 15:25; Ер 30:18.

Император – Рим империясының патышасы. Тәзе Әхтде үч император ятланяр:

1. Император Август, ол Октавиян дийлип хем атландырылярды (б. э. өң 27‑нҗи йылдан б. э. 14‑нҗи йылына ченли). Иса догланда, ол императорды (Лук 2:1).

2. Император Тибериюс (б. э. 14-37 йй). Иса вагыз эден ве өлүп-дирелен дөври ол императорды (Лук 3:1; Ёха 19:12).

3. Император Клавдий (б. э. 41-54 йй). Ол яхудылары Римден ковуп чыкарды (Рес 18:1-4).

Инҗил – Тәзе Әхт.

Иң мукаддес отаг – Мукаддес чадырың иң ички отагы, соңрак бу ыбадатханада Әхт сандыгының сакланан ери болупдыр. («Мукаддес чадыр» ве «Ыбадатхана» сөзлериниң ашагында берлен суратлара середиң.) Сүлейманың гуран ыбадатханасында бу ички отаг дийлип атландырылды ве ол ерде керупларың шекили хем болупдыр. Ички отаг дашкы отагдан улы туты аркалы бөлүнипдир. Кануна гөрә, диңе баш рухана ички отага гирмәге ругсат берлипдир, ол хем диңе йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни гирип билипдир.

Мср 26:33; Лев 16:1-2; 1Пат 6:16-30.

1628‑нҗи сахыпадакы сурата серет.

Серет: Гүнәден сапланма гүни; Керуп; Мукаддес отаг; Мукаддес өй; Туты; Ыбадатхана.

Иордан дерясы – Җелиле көли билен Өли деңзиң арасындан акян деря. Гүндогарда Ысрайыл юрдуның арачәги хөкмүнде уланылыпдыр. Ысрайыллар Кенгана гирмезден өң бу дерядан гечипдирлер.

Еш 2:1.

Карта серет

Серет: Җелиле.

Иса – Исаның еврейче ады «Ешува» болуп, ол «Реб халас эдйәр» диймеги аңладяр. I асырда бу ат яхудылар үчин йөргүнли ат болупдыр.

Ишая пыгамбер – Ишая пыгамбер Яхуда патышалары Узыяның, Ётамың, Ахазың ве Хизкияның дөврүнде пыгамберлик эдипдир. Ол б. э. өң VIII асырда яшап гечди. Ишая билимли адам болупдыр, ол патышаның маслахатчысы хөкмүнде өмрүни Иерусалимде гечирипдир. Бу дөвүрде Ысрайыл патышалыгы Ассырия империясы тарапындан басылып алнып, Яхуда патышалыгы болса хемише ховп астында болупдыр. Ишаяның пыгамберликлериниң аглабасы Худайың Өз халкыны халас эдйәндиги барададыр, эмма шол бир вагтың өзүнде ол ысрайыллара пислик эдйәнлери, адалатсызлары ве бута чокунянлары Худайың хөкүм этҗекдигини дуйдурыпдыр. Ишая даш-төверегинде болуп гечйән вакалара дегишли гөрнүшлер гөрүпдир, шейле хем ол гелҗекде болҗак затлары гөрнүш аркалы өңден гөрүпдир, эсасан хем эҗир чекмек билен Худайың халкыны халас этҗек Гул барадакы гөрнүши гөрүпдир. Тәзе Әхтде бу пыгамберликлер Иса Месихде амала ашмак билен айдың әшгәр боляр.

2Пат 19-20; Иша 1, 6; Мат 4:14; 8:17; 12:17; Ёх 12:38-41; Рес 8:28-35.

Иерусалим – Иерусалим Давут пыгамбер билен Сүлейман пыгамбериң хөкүмдарлык эден дөврүнде Ысрайылың пайтагты болупдыр. Сүлейманың өлүминден соңра бу Яхуда патышалыгының пайтагты болупдыр. Бу шәхер Сион ады билен хем тутулыпдыр.

2Шам 5:6-15; 2ЙЙ 9:25; 2ЙЙ 11:5-17; Зеб 68:36.

Җ

Җ

1. Җебрайыл перишде
2. Җелиле
3. Җеннет
4. Җул гейинмек

Җебрайыл перишде – адамзада Худайың хабарыны гетирйән перишде. Көне Әхтде ол Даныел пыгамбере гөрнүп, оңа Худайдан гелен гөрнүшлери дүшүндирйәр. Тәзе Әхтде ол Зекаря гөрнүп, Яхяның догулҗакдыгыны, шейле-де Меръеме гөрнүп, Иса Месихиң догулҗакдыгыны хабар берйәр.

Дан 8:14-19; 9:19-21; Лук 1:19,26.

Җелиле – Ысрайыл юрдуның демиргазык этрабы.

Мат 2:22; Иша 9:1.

Җеннет – грекче бу сөз «овадан баг» диймеги аңладяр. Тәзе Әхтде бу сөз Иса ынанянларың өлүмден соң гидйән аҗайып ерини аңладяр.

Лук 23:43; Айн 2:7.

Җул гейинмек – гадымы Ысрайылда адамлар эден гүнәсине тоба эдйәндиклерини гөркезенлеринде я-да кимдир бириниң ясыны тутанларында, җул гейнипдирлер ве күлүң үстүнде отурыпдырлар я-да депелеринден күл сепеләпдирлер. Умуман бу гам-гуссаны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2Шам 3:31; Нех 9:1; Мат 11:21.

К

К

1. Канун
2. Канун китабы
3. Кемош
4. Кенган
5. Кенганлар
6. Керуп
7. Кесетлер
8. Кейнлер
9. Кәкилик оты
10. Көне Әхт
11. Күл үстүнде отурмак

Канун – Төврадың бәш китабы: муңа сежде, мукаддес өй, байрамлар, гурбанлыклар ве садакалар дегишли болуп, иң эсасы хем Худайың халкы хөкмүнде ысрайылларың нәхили яшамалыдыкларына дегишли Худайың берен канунларындан ыбарат. Бу көпленч Мусаның кануны (Еш 8:29) я-да Мукаддес канун (Мат 23:23) дийлип атландырылыпдыр. Кануның эсасы бөлеги Он табшырыкдыр (Мср 20:1-17; Кан 5:6-21).

Серет: Канун китабы; Төврат.

Канун китабы – муңа Реббиң берен канунларындан ыбарат болан Канун таглыматы китабының бир бөлеги я-да Төврадың бәш китабы дегишлидир.

Кан 30:9-10; Еш 1:8; Гал 3:10.

Серет: Төврат.

Кемош – Мовапларың худайы.

1Пат 11:7, 33; Йрм 48:13,46.

Серет: Моваплар.

Кенган – Нухуң агтыкларының бириниң ады. Онуң несиллери болан кенганлар Ортаер деңзи билен Иордан дерясының аралыгында орнашыпдырлар, шонуң үчин ол ере Кенган ады берлипдир. Соңра олар ысрайыллар тарапындан басылып алныпдыр.

Гчк 9:18; 12:5; Мср 6:4; Еш 5:12.

Кенганлар – кенганың илаты гарышык болуп, финикиялылара якын болупдыр. Кәвагт бу сөз ол ерде яшан әхли тирелери аңладып, умумы уланылыпдыр, кәте диңе бир тирәни гөркезмек үчин уланылыпдыр. Соңра олар Кенганы басып алан ысрайыллар тарапындан өлдүрилипдир, дири галанлары-да ковлуп чыкарылыпдыр.

Гчк 12:6; 15:18-21; Еш 16:10.

Керуп – ганатлы перишделер. Олар Эрем багында яшайыш дарагтыны горапдырлар. Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң гөрен гөрнүшинде керуплар Худайың тагтының депесинде ерлешипдир. Әхт сандыгының үстүнде ганатларыны гапагың үстүне яйып отуран ики саны керубың алтындан ясалан кешби бар.

Гчк 3:24; Мср 25:18-22.

Серет: Әхт сандыгы; Перишде; Серафлар.

Кесетлер – илки Месопотамиядакы дүзлүкде, соңра Бабыл шәхеринде яшан тире. Кесетлер ол ердәки яшан тирелериниң арасында иң гүйчли тире болупдыр ве шонуң үчин оларың ады көпленч тутуш бабыллылары аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Эзр 5:12; Иша 47:1.

Серет: Бабыл.

Кейнлер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдунда яшан халкларың бири.

Гчк 15:19; 4:11; 1Шам 15:6; 27:10; 1ЙЙ 2:55.

Серет: Кенган.

Кәкилик оты – якымлы ыслы өсүмлик. Руханы бир богдак кәкилик отуны сува я-да гана батырып, тәмизлемек үчин адамларың я-да бейлеки затларың үстүне сепипдир.

Лев 14:4,6; Зеб 50:9.

Серет: Мурдар; Тәмиз.

Көне Әхт – ол Төвратдан, Зебурдан, Тарыхы, Даналык ве Пыгамберлик китапларындан ыбарат. Бу китаплар Иса Месих гелмезден өң язылыпдыр, оларың кәбиринде Онуң гелҗекдиги барадакы пыгамберликлер бар.

Серет: Пыгамберлик этмек; Тәзе Әхт; Төврат; Зебур.

Күл үстүнде отурмак –

Серет: Җул гейинмек.

Л

Л

1. Ладан
2. Левилер
3. Лира
4. Ливан
5. Ливятан
6. Лолы
7. Лут

Ладан – гырымсы агаҗың гүр япрагындан чыкян шире. Шире гатаяр ве якымлы ыслы шепбик хөкмүнде сатыляр, оны оврадып, ондан дерман ясаярлар.

Гчк 37:25; 43:11.

Левилер – Левилер Якубың оглы Левиниң несиллеридир. Леви тиреси үч уруга бөлүнипдир: Гершоның, Кохадың ве Мерарының несиллери. Мусаның дөврүнде Худай леви тиресинден болан Харун пыгамбериң несиллерини руханылыга сайлапдыр; бейлеки левилериң әхлисини Мукаддес чадырда хызмат эдип, руханылара көмеклешмәге белләпдир. Диңе шу тирәниң өзбашдак мүлк ери болмандыр, себәби оларың везипеси Мукаддес чадырда, соңра ыбадатханада хызмат этмек болупдыр. Шонуң үчин булара мүлк ер бейлеки тирелерден бөлүнип берлипдир.

Мср 6:25; 38:21; Лев 25:32ф; Чөл 3:6.

Серет: Руханы.

Лира – Ысрайылда ве онуң даш-төверегиндәки үлкелерде уланылан киришли саз гуралы. Ол улы гөврүмли арфа меңзеш болупдыр.

Гчк 4:21; 1Шам 16:15-23; Зеб 70:22.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ливан – Ысрайылың демиргазык арачәгинде ерлешйән даглык юрт, ол кедр токайлыгы билен мешхур болупдыр. Сүлейман патыша Иерусалимде көшгүни ве ыбадатхананы Ливаның кедр хем бейлеки агачларындан гурупдыр.

1Пат 5:6-10; Эзр 3:7; Иша 60:13.

Ливятан –

Серет: Аждарха.

Лолы – газанч үчин тенини сатян аял.

Сүл 9:3; Хош 4:14; Як 2:25; 1Кор 6:15,16.

Лут – Ыбрайым пыгамбериң доганының оглы. Ол овнуклы-ирили маллары ве чадырлары билен Содом галасының төверегиндәки дереде месген тутупдыр. Соңра Реб Содом билен Гомора шәхерлериниң икисини вейран эдипдир, йөне перишделер Луты машгаласы билен биле халас эдипдирлер. Лут мовапларың ве аммонларың атасыды, соңра онуң несиллери Ысрайылың душманы болупдырлар.

Гчк 12:4–14:16; 19:1-36; 2Пет 2:7,8.

М

М

1. Мадай
2. Манна
3. Маскил
4. Меҗлис
5. Меръем
6. Месх ягы
7. Месих
8. Месопотамия
9. Мейлетин садака
10. Мезмур
11. Мәликсадык
12. Мидянлар
13. Микайыл
14. Миктам
15. Миллетлер
16. Милло
17. Мирас
18. Молек
19. Моваплар
20. Мукаддес
21. Мукаддес чадыр
22. Мукаддес чөрек
23. Мукаддес даг
24. Мукаддес отаг
25. Мукаддес өй
26. Мукаддес Рух
27. Мурдар
28. Муса пыгамбер
29. Мут лабен
30. Мүр
31. Мүрзе

Мадай – хәзирки гүнбатар-демиргазык Эйранда ерлешйән гүйчли патышалык. Парс империясында мадайлар парслар билен биле бир патышалыкда гуллук эдипдирлер. Шонуң үчин оларың канунларына «Медес ве парс канунлары» дийлипдир.

2Пат 17:6; Эст 1:19; Дан 6:8,12,15; Рес 2:9.

Серет: Парс империясы.

Манна – Ысрайыллар Синай чөлүнде азашып йөркәлер, Худай тарапындан асмандан яган иймит.

Мср 16:31-35; Чөл 11:6; Зеб 77:24; Ёх 6:31-58.

Маскил – Зебур китабында бир айдымың гөрнүши. Олар бирнәче максатлар үчин язылыпдыр: гудратлы ишлери үчин Худайы шөхратландырмак; халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы гынанҗына яс тутмак; шейле хем алкыш айтмак ве ялбармак үчин.

Зеб 31; 41; 52; 89; 142.

Серет: Мезмур; Зебур.

Меҗлис – Мукаддес Китапда бирнәче меҗлис агзалып гечилйәр. Оларың икиси иң мөхүмидир:

1. Худайың меҗлиси.

2. Яхудыларың меҗлиси. Худайың меҗлисине перишделер ве гөгүң башга ылахы барлыклары йыгнанярлар. Яхудыларың меҗлисине иң мөхүм яхуды адамларындан етмиш бириси дегишли болупдыр. Оларың арасында фарисейлер ве саддукейлер болуп, Баш руханы меҗлисе баштутанлык эдипдир. Римлилериң хөкүмдарлыгы астында меҗлисиң раят ве җенаят ишлерине гарамага ыгтыяры болупдыр, йөне хич кими хөкүм этмәге хукугы болмандыр.

Эйп 15:8; Зеб 81:1; 88:6: Мар 14:53-65; Рес 4:1-22.

Меръем – Тәзе Әхтде Меръем атлы бирнәче аял бар:

1. Исаның эҗеси Меръем.

2. Магдалалы Меръем. Иса Магдалалы Меръемден еди саны эрбет рухы чыкарды ве Меръем Исаның ызына эериҗилериң бири болды (Мат 27:55-56; Мар 16:9; Лук 8:2; Ёх 20:1-2; 11-18 ве бейлеки бөлеклер).

3. Бейтаниядакы Меръем. Ол Марта билен Лазарың доганыды. Ол Исаның аягуҗунда отурып, Онуң өвүтлерини диңледи (Лук 10:38-42; Ёх 11:1-5; 12:1-7).

4. Якуп билен Юсубың эҗеси Меръем. Бу Меръем Клеопасың аялы Меръем болмагы ахмал, йөне бу анык дәл (Мат 27:56; Мар 15:40; 16:1; Лук 24:10).

5. Ёханнаның (оңа Марк хем дийипдирлер) эҗеси Меръем. Бу Меръемиң Иерусалимде өйи болупдыр ве Иса шәгиртлери билен ол ерде душушыпдыр (Рес 12:12).

Месх ягы – кимдир бириниң Реббе багыш эдилендигиниң я-да мукаддес эдилендигиниң нышаны хөкмүнде онуң депесине яг гуйлупдыр я-да сепилипдир.

Мср 25:6.

Серет: Яг гуймак, Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Месих – бу ат «депесинден яг гуйлан адамы» аңладыпдыр. Көне Әхтде кимдир бириниң депесинден яг гуймак онуң руханы я-да патыша хөкмүнде Худай тарапындан айратын сайланандыгының нышаны болупдыр. Месих диен ат яхудылар тарапындан уланылып башланыпдыр ве олар муны Худайың олара ибермеги вада берен Патышасының ады үчин уланыпдырлар. Бу Патыша хемишелик хөкүм сүрмелиди ве Ысрайылы душманларындан халас этмелиди. Иса ынанянлар ве Оңа эерйәнлер Исаның Месихдигине, Онуң әхли адамлары халас эдип, Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан сайланып иберилендигине ынанярлар. Грекче Месих сөзи «Христос» диймекдир.

Мат 1:1; Мар 8: 27-29; Лук 2:11; Ёх 20:31; Рес 18:28.

Серет: Худайың оглы; Яг гуймак.

Месопотамия – гадымы дөвүрде Евфрат дерясының гүнбатарындан Тигрис дерясының гүндогарына ченли болан аралык Месопотамия дийлип атландырылыпдыр. Бабыллылар ве ассыриялылар билен бирликде көп гадымы медениетлер бу ерде башланыпдыр.

Гчк 24:10; 25:20; Рес 2:9; 7:2.

Мейлетин садака – бу дүрли себәплер үчин Худая гетирилен дүрли гөрнүшли садакалар болупдыр. Меселем, адамлар мейлетин яг, якымлы ыслы түтетги, гейим-геҗим, агач, күмүш ве Мукаддес чадырың гурлушыгы үчин бейлеки затлары гетирипдирлер (Мср 35:20-29). Эмма шахсы себәплер үчин гурбанлык я-да садака ислендик гөрнүшде мейлетин берипдирлер.

Мср 35:29; 36:3; Лев 7:16.

Мезмур – Зебур китабында айдымың бир гөрнүши. Бирнәче максатлар үчин: Худайы шөхратландырмак үчин, халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы эҗир чекмелерине яс тутмак үчин, патышаны беллемек, Худая миннетдарлык билдирмек, ыбадатхана баряркаң шатланып айдым айтмак; Худая ялбарып дога-дилег этмек үчин язылан айдымлардыр. Бу айдымлар Зебур китабында топланандыр. Исаның ызына эерйәнлер бир ере үйшенлеринде, мезмур айдыпдырлар.

Зеб 5:1; 18:1; Эфе 5:19; Кол 3:16.

Серет: Зебур.

Мәликсадык – Иерусалимиң гадымы патышасы ве руханысы. Онуң ады «догрулык патышасы» диймеги аңладяр. Көне Әхтде Мәликсадык Ыбрайым пыгамбере душяр ве оңа пата берйәр (Гчк 14:17-20). 109-нҗы мезмурда Мәликсадык «мүдимилик руханы» дийлип атландырыляр ве Еврейлере хат китабының 5‑нҗи бабының 6-нҗы аядында Иса «Мәликсадык дереҗесиндәки» руханы хөкмүнде танышдырыляр. Иса Худайың сагында отурян мүдимилик Баш Руханыдыр ве Ол месихилер үчин төвелла эдйәр.

Мидянлар – Ыбрайым пыгамбериң оглы Мидяның несиллери (Гчк 25:1,2). Муса өмрүни Мидян юрдунда гечирипдир, Мидян Синай ярым адасының бир бөлеги болмагы ахмал. Сердарлар дөврүнде мидянлар ысрайылларың эсасы душманы болупдыр. «Мидянлар» ве «Ысмайыллар» диен сөзлер кәте чалшырылып уланылыпдыр (Гчк 37:25-29).

Гчк 25:1,2; 37:25-29.

Серет: Ысмайыл пыгамбер.

Микайыл – хер миллетиң өзүниң сердар перишдеси болупдыр диен пикир бар, оларың херекетлери өз миллети билен баглы болупдыр. Бу барада илкинҗи гезек Даныел пыгамбериң китабында парс ве грек сердарларының перишдеси, шейле хем Ысрайылың сердары Микайыл перишде барада айдыляр.

Дан 10:13,20; 12:1.

Миктам – Зебур китабында габат гелйән айдымың гөрнүши.

Зеб 15:1.

Миллетлер – Мукаддес Китапда бу адатча яхуды дәл миллетлери аңладыпдыр. Ысрайыл халкы Худай тарапындан Онуң халкы болмак үчин сайланыпдыр, эмма Худай әхли миллетлериң халкларының халас болмагыны ве оларың хем Өз халкы болмагыны исләпдир.

Лев 26:12; Эфе 2:11-13.

Милло – топрак билен долдурылан җайрык я-да бошлук ер. Кәте бу сөз галаның диварына чыкмак үчин гурлан япгыды аңладыпдыр.

2Шам 5:9.

Мирас – тутуш Кенган юрды Худай тарапындан ысрайыллара мүдимилик мирас хөкмүнде сөз берлипдир. Ешуваның дөврүнде ер биҗе боюнча Ысрайылың он ики тиресине пайланып берлипдир, шейлеликде, хер тирәниң өз ери болупдыр ве мирас хөкмүнде несилден несле гечипдир. Муңа гарамаздан, ысрайыл халкы Худайың Өз «мирасы» хөкмүнде суратландырылыпдыр. Ине, шонуң үчин Худай билен ысрайыл халкының арасындакы әхте гөрә, Ол диңе оларың Худайы болупдыр, олар болса Онуң халкы болупдыр. Ким Иса ынанян болса, онуң мирасы Худайың Шалыгыдыр ве бакы яшайышдыр.

Мср 32:13; Еш 13:6-8; Зеб 33:12; Як 2:5.

Молек – аммонларың эсасы худайы. Адамлар кәте өз чагаларыны Молек худайына гурбанлык бермек билен оңа сежде эдипдирлер. Худайың кануны бу адаты өрән язгарса-да, бир гезек хатда ысрайыл халкы-да Иерусалимиң голайындакы Хинном җүлгесинде огул-гызларыны Молек худайына хөдүр этди.

Лев 18:21; 20:2-5; 1Пат 11:7; Ер 32:35.

Моваплар – Ыбрайым пыгамбериң егени Лутуң несиллери. Олар Өли деңзиң гүндогарындакы Мовап юрдунда яшапдырлар. Моваплар өзлериниң эсасы худайы хөкмүнде Кемоша сежде эдипдирлер. Оларың геплешик дили еврей дилине дегишли болупдыр. Олар Ысрайылың душманы болупдырлар ве көпленч Ысрайылың пыгамберлери тарапындан паш эдилипдирлер. Муңа гарамаздан, Рут ак йүрекли моваплы аял болупдыр. Бабыллылар моваплары дерби-дагын эдипдирлер.

Иша 15-16; Ер 49; Зеп 2:8-11.

Мукаддес – Төвратда «мукаддес» адаты максатлар үчин дәл-де, Худайың максатлары үчин айры гойлан диймеги аңладяр. Бу руханылара я-да ысрайыл халкына, я-да Мукаддес чадыр ве гурбанлык сыпасы ялы затлара дегишлидир. Мукаддес эдилен адамлар я-да затлар пәк сакланылмалыды. Мукаддес Китапда мукаддес адамларың пәклигине оларың ахлак хәсиетлери хем дегишли болупдыр: «Өзүңизи чагыран Худайың мукаддес болшы ялы, сиз хем әхли эдйән ишлериңизде мукаддес болуң» (1Пет 1:15).

Мср 3:5; 16:23; 19:6; 25:8; Иша 6:3.

Мукаддес чадыр – Мукаддес чадыр Әхт сыпасыны ве ыбадат үчин бейлеки энҗамлары ерлешдирмек үчин гурлан чадырдыр. Тутуш гурлуша Мукаддес чадыр дийлипдир (1622‑нҗи ве 1628‑нҗи сахыпадакы суратлара серет). Мукаддес чадырың ичинде ики отаг болупдыр: мукаддес отаг ве иң мукаддес отаг. Чадыр гечиниң йүңүнден эдиленди ве онуң диварының ич тарапы овадан тутулар билен өртүленди. Онуң төвереги хаят билен гуршалып, дашына хаят айланыпдыр. Мукаддес чадыр билен онуң ховлусына Худайың мукаддес өйи дийлипдир. Ысрайыллар чарва адамлар болупдырлар, шонуң үчин олар гөченлеринде, чадыры сөкүп алып, өз янлары билен әкидипдирлер. Мукаддес чадыр Реббе йүз тутулян чадыр хөкмүнде хем белли болупдыр. Ховлуда Худая садакалар ве гурбанлыклар хөдүр этмек үчин гурбанлык сыпасы, шейле хем руханылар ювнар ялы сувдан долы бүрүнч леген дурупдыр. Өңки дөвүрдәки гөчме мукаддес чадыр Сүлейманың дөврүнде дашдан ве агачдан салнан ыбадатхана билен чалшырылыпдыр.

Мср 26:1-35

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Реббе йүз тутулян чадыр; Ыбадатхана. 1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Мукаддес чөрек –

Серет: Хөдүр чөреги.

Мукаддес даг – Иерусалимдәки даг, ол ерде ыбадатхана гурлупдыр ве сежде эдилипдир (адатча Сион дагы билен мешхур болупдыр).

Серет: Иерусалим; Сион.

Зеб 2:6; 14:1; 98:9; Иша 27:13; Ёл 2:1-2.

Мукаддес отаг – Мукаддес чадырдакы отаг, ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер. Мукаддес отагың ичинде якымлы ыслы гурбанлык сыпасы, чырадан, үстүнде хөдүр чөреклери болан хантагта барды. Бу отаг Иң мукаддес отагдан туты аркалы бөлүнипдир. Сүлейман чадыры ыбадатхана билен чалшанда, бу отаг дашкы отаг ады билен, Иң мукаддес отаг болса, ички отаг ады билен белли болупдыр.

Мср 26:30-34; 1Пат 6:14-18

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Ыбадатхана.

Мукаддес өй – бу ат Мукаддес чадыра ве онуң хаядына, соңрак болса ыбадатхана дегишлидир. Ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер.

Мср 25:8; 36:1; Лев 19:30; 1ЙЙ 22:19; Зеб 23:3.

Мукаддес Рух – Худайың Рухы болуп, Ол дүнйәде гудрат аркалы херекет эдйәр. Көне Әхтде Худайың Рухы адамлара инип, олар пыгамберлик эдипдирлер. Тәзе Әхтде Иса ынанянларың хеммеси Мукаддес Рухы кабул эдйәрлер.

Эйп 33:4; 1Шам 19:20; Рим 8:15.

Серет: Рух.

Мурдар – гадымы Ысрайылда эгер адам дини тайдан тәмиз болмаса, ол мурдар хасапланыпдыр. Левилер ве Чөлде китапларында нәхили адамың мурдар хасапланяндыгы беян эдилендир. Ысрайыллар Мукаддес өйде борчларыны ерине етирмәге башланларында, Худай олара бу ери мурдар этмезлиги буюрды. Иса адамы хакыкатдан нәмәниң мурдар эдйәндигини, ягны йүрекден чыкян эрбет пикирлериң ве херекетлериң мурдар эдйәндигини өвредйәр.

Лев 15:31; Эзк 5:11; Мат 15:11.

Серет: Тәмиз.

Муса пыгамбер – Ысрайыллар Мүсүрде гулчулыкда боланларында, Муса пыгамбер олара баш болмак үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ол Мүсүр патышасындан ысрайылларың гидип, чөлде Реббе ыбадат этмеклери үчин ругсат бермегини сораяр. Йөне фараон мунуң билен Реб диңе Мүсүр топрагына биртопар бетбагтчылыклар индеренден соң ылалашяр. Муса халка энчеме йыллап чөлде ёлбашчылык эдйәр, эмма сөз берлен Кенган юрдуны диңе узакдан гөрүп билйәр. Мукаддес Китабың илкинҗи бәш китабы Төврат хөкмүнде белли болуп, эсасан, Муса тарапындан языландыр.

Мут лабен – бу сөзүң манысы барада алымлар җеделлешйәрлер. Онуң «Лабениң өлүми» диен маныны аңладян болмагы мүмкин ве ол мезмурың нәме үчин языландыгының себәбини гөркезйәр. Белки, ол мезмурың нәдип айдым эдип айдыландыгыны я-да нәхили саз гуралында чалнандыгыны гөркезендир.

Зеб 9:1.

Мүр – мүр өсүмлиги гүр тикенли ве шахалы гырымсы агачдыр. Якымлы ыслы түтетги онуң шахаларындан алыняр ве ол гуранда гатаяр. Ол өрән гымматбаха түтетги болуп, атыр ясамак үчин яг билен гарыляр ве җеседи җайламага тайярламак үчин уланыляр. Мүрүң тагамы аҗы болупдыр. Бу агырыны еңиллешдирйәр дийип хем ынаныпдырлар. Бу хәсиетлериң, белки, эсгерлериң оны шераба гарып, Иса берендиклери билен баглы болмагы хем ахмал (Мар 15:23).

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Наг 5:5.

Мүрзе – мүрзәниң эсасы кәри ресминамаларың гөчүрмесини тайярламакдыр. Шейле хем олар хатлары, карарлары ве бейлеки ресминамалары языпдырлар, олар пайхаслы ве дүшүнҗели хасапланыпдыр. Мүрзелер язып билйәндиклери үчин, кәте малие язгыларыны хем саклапдырлар. Мүрзелер көпленч патыша билен якындан ишләнсоңлар, оларың кәбири ресминамаларың гөчүрмесини ерине етирмеклиги ве ёлбашчы болмаклыгы газаныпдыр. Исаның дөврүнде олар Төврат мугаллымлары хөкмүнде белли бир топары аңладыпдырлар.

2Пат 12:10; 25:9; Эст 8:9; Эзр 7:6,10,11,21; Ер 8:8.

Н

Н

1. Надан
2. Нард
3. Назыр
4. Нефиллер
5. Негеп чөли
6. Новбахар огул
7. Нух пыгамбер

Надан – Сүлейманың пәхимлери китабында надан адам барада көп гүррүң эдилйәр. Надан самсык дәл-де, эйсем Худайың халаян ёкары ахлак дурмушында яшамага пайхасы кемлик эдйән адамдыр.

Кан 32:6; Сүл 1:22; 7:7; 9:6.

Нард – нард өсүмлигиң сүммүли ве онуң көкүнден алынян ыслы ягы болупдыр. Нарддан ясалан хошбой ыслы яг өрән гыммат болупдыр, онуң бахасы бир йылың иш хакына барабар болупдыр.

Наг 1:11; Мар 14:3.

Назыр – назыр мукаддеслик дереҗесини алан хем-де сач-сакгалыны сырман, сачыны өсдүрип, шерап хем гүйчли ичгилери ичмекден сакланып, өзүни Реббе багыш этмеги вада берен адам болупдыр. Бир гудрат аркалы өзүниң я-да Шимшон ялы эҗесиниң вадасы аркалы адам назыр болупдыр. Соңы билен шейле адам өзүни Худая багыш этмек вадасы аркалы айратын дереҗә эе болупдыр.

13:5,7; 16:17 Амо 2:11.

Нефиллер – Нефиллер өрән узын ве гүйчли адамлар болупдырлар, олар Гелип чыкыш китабының 6-нҗы бабында ылахы барлыкларың ве ынсан гызларының несиллери хөкмүнде ятланып гечилйәр. Соңрак, ысрайыллар Кенган юрдуны гөзден гечирмәге гиденлеринде, нефиллери (ягны нефиллерден гелип чыкан анаклары) гөрүпдирлер.

Гчк 6:4; Чөл 13:33.

Серет: Анаклар.

Негеп чөли – Ысрайылың гүнорта бөлегиндәки чөл.

Гчк 12:9; 13:1,3; 20:1.

Новбахар огул – гадымы гүнорта җемгыетинде илкинҗи доглан огул үйтгешик хасапланыпдыр. Ол огул какасы арадан чыкандан соң, машгаланың башы болупдыр, какасының патасыны алыпдыр, мирасдан ики эссе пай алыпдыр. Мүсүрде Песах вакасы болуп геченден соң, хер бир новбахар огул Худая дегишли болупдыр ве машгаласы оңа дерек садака берип, оны ызына сатын алып билипдир.

Гчк 49:3; 27; Мср 13:2; Кан 21:17.

Серет: Ызына сатын алмак.

Нух пыгамбер – Нух пыгамбер өз машгаласыны, шейле хем халал ве харам хайванлары халас этмек үчин Худай тарапындан гәми гурмаклыга чагырылан адам болупдыр. Ол Худайың назарында догры сайылыпдыр. Силиң сувлары чекиленден соңра, Худай онуң билен әхт эдишип, мундан бейләк хич вагт ер йүзүни сил билен вейран этмеҗекдигине сөз берйәр.

Гчк 5:29; 6:8; Иша 54:9; Лук 17:27: 1Пет 3:20; 2Пет 2:5; Ев 11:7.

О

О

1. Омын

2. Ондан бири

Омын – көпленч дога-дилеглер эдиленде, оны җемлемек үчин уланыляр. «Омын» сөзи «Гой, шейле болсун!» диймеги аңладяр. Бу еврейче «Бу хөкман» диен сөзе эсасланяр.

Чөл 5:22 Кан 27:15-26; Рим 1:25.

Ондан бири – гадымы Ысрайылда хасылың ондан бири Реббе берлипдир. Муны аммарлара йыгнап, руханыларың ве левилериң иймити үчин харчлапдырлар. Исаның дөврүнде адамың өндүрен өнүминден я-да гирдеҗисинден ондан бири ыбадатхана руханыларына берлипдир.

Чөл 18:21; Кан 14:22.

Ө

Ө

1. Өлүлер дүнйәси

2. Өй бутлары

Өлүлер дүнйәси – гадымы Ысрайылың халкы Өлүлер дүнйәси ериң ашагында дийип дүшүнипдир, эмма ол довзах дәлдир. Хер кес өленден соң, ол ере инипдир. Ол ер үмсүм, гараңкы ер болупдыр. Гоҗалык яшына етип өлениңден соң, ата-бабаларыңа говушмак оңатды, йөне яш өлмек говы дәлди. Якуп өз оглы Юсуп үчин яс тутса-да, өлүлер дүнйәсине инмек ислемеди. Бу ере Хеләкчилик ери хем дийлипдир.

Гчк 37:25; 42:38; 44:29,31.

Өй бутлары – өй бутларына бутпаразлар, кә халатда ысрайыллар тарапындан сежде эдилипдир. Олар өйлерде сакланып, кераматлы сайылыпдыр.

Гчк 31:19; 2Пат 23:24.

П

П

1. Парс империясы
2. Парз
3. Пата
4. Патрос
5. Перишде
6. Перизлер
7. Перман
8. Песах байрамы
9. Петир байрамы
10. Пилат
11. Пилиштлилер
12. Пурым байрамы
13. Пыгамбер
14. Пыгамберлик этмек

Парс империясы – Бабыл империясындан соң эмеле гелен гүйчли ве хас улы империя болупдыр. Парс империясы Гресиядан Мүсүре ченли ве Орта Азия ченли ерлери, шол санда Ысрайылы хем басып алыпдыр. Кәте бу империя «Мадай-Парс империясы» дийип атландырылыпдыр, себәби онуң дүзүмине гирен мадай миллети империяны доландырмакда ваҗып орны эеләпдир. Парс канунлары «Парсларың ве мадайларың канунлары» дийип атландырылыпдыр.

Эст 1:19; Дан 6:8,12,15.

Серет: Мадай.

Парз –

Серет: Канун.

Пата –

Серет: Ялкамак.

Патрос – Мүсүриң гүнорта бөлеги.

Иша 11:11; Йрм 44:1, 15; Эзк 29:14; 30:14.

Перишде – перишделер адамлар үчин Худайың хабарчылары ве векиллеридирлер. Олар Худайың хузурында яшап, хемише Оны алкышлаярлар. Керуплар ве Серафлар перишделериң бир гөрнүшидирлер. Мукаддес Китапда ики саны мөхүм перишдәниң: Микайыл билен Җебрайылың ады агзалып гечилйәр.

Гчк 3:24; 16:7-11; Иша 6:2.

Серет: Җебрайыл; Микайыл.

Перизлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири.

Гчк 13:7; Еш 3:10.

Перман –

Серет: Канун.

Песах байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он дөрдүнҗи гүни агшам белленилипдир. Бу бахар паслының ыз янында болупдыр. Шол агшам ысрайыл халкы Худайың өзлерини Мүсүр гулчулыгындан нәхили халас эдендигини ве Мүсүрден гайтмазының өң янында агшам гурбанлык җанлысының ганы аркалы өз новбахар огулларының нәхили азат боландыгыны ятлапдырлар. Адамлар гузы я-да гечи союп, хеммеси билеликде Песах нахарыны ийипдирлер, оны аҗы гөк отлар ве петир билен ийипдирлер.

Мср 12:1-13,21-51; Лев 23:5; Чөл 9:1-14, Кан 6:1-7.

Петир байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он бәшинден йигрими бири аралыгында белленилипдир. Бу байрам Песах байрамының ыз яны башлапдыр, Көне Әхтиң кәбир парчаларында бу ики байрам бир байрам ялы гөркезилипдир. Шол хепдәниң довамында ысрайыл халкы өзлерини Мүсүр гулчулыгындан Худайың нәхили алып чыкандыгыны ятлапдырлар. Адамлар өйлеринден әхли хамырмаялары чыкарып зыңыпдырлар, хамырмаялы чөрек иймәндирлер. Олар байрамың биринҗи ве единҗи гүнлери мукаддес йыгнанышык эдип, Худая гурбанлыклар хөдүрләпдирлер.

Мср 12:14-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Лев 23:6-8; Чөл 28:17-25; Кан 16:3-4,8.

Пилат – Исаның өвреден ве вагыз эден гүнлеринде Понтий Пилат Яхуданың үстүнден хөкүм сүрен Рим императорыдыр.

Мат 27; Рес 3:13.

Пилиштлилер – б. э. өң XIII асырың ахырларында Ысрайылың гүнорта-гүнбатарындакы кенаряка золагыны эелән халк. Пилиштлилер бәш саны шәхери: Газаны, Ашкелоны, Ашдоды, Гаты ве Экроны эсасландырыпдырлар. Б. э. өң XII асырда олар ер чәклерини гүндогар тарапа гиңелдип башлаярлар. Бу ягдай Кенган тарапдан өз чәклерини гүнбатара гиңелдйән ысрайыл халкы билен пилиштлилериң арасында душманчылык дөредипдир. Шейлеликде, хезрети Давут патыша тарапындан долы дерби-дагын эдилйәнчәлер, пилиштлилер Ысрайылың эсасы душманы болупдырлар.

2Шам 8:1; 1ЙЙ 18:1.

Пурым байрамы – бу байрам еврей халкының дурмушына Парс империясы дөврүнде гошулыпдыр. Бу еврейлериң сененамасы боюнча он икинҗи айың, ягны Адар айының он дөрдүне ве он бәшине, ирки бахарда белленилипдир. Бу ики гүнүң довамында ысрайыл халкы Эстериң дөврүнде өзлериниң долы ёк эдилмекден Худайың нәхили халас эдендигини ятлапдыр. Олар шатланыпдырлар, ийип-ичипдирлер ве бири-бирилерине совгат берипдирлер.

Эст 9:20-32.

Пыгамбер – Худайың хабарыны халка етирмек үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ыляс ялы ирки пыгамберлер (Гөргүрлер) Худая сыгынян топар болуп, кәте оларда үйтгешик теҗрибе болупдыр ве тәсин гудратлар гөркезипдирлер. Шамувел пыгамбер өзүни көпленч сердар хөкмүнде алып барыпдыр. Соңрак Ермея ялы пыгамберлере Худайдан аянлык инипдир ве олар бу аянлыклары халка етирипдирлер.

1Шам 3:20; 9:9; 10:5-11; 1Пат 17 – 18; Ер 1:5.

Пыгамберлик этмек – Худайың халка ниетлән хабарыны оңа етирмек. Бу хабарлар көпленч аянлыкларың ве дүйшлериң үсти билен берлипдир. Гадымыетдәки пыгамберлериң дөврүнде бу сөз пыгамбериң аша җошгунлык ягдайыны беян этмекде хем уланылыпдыр.

1Шам 10:5ф; Ер 2:8.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Р

Р

1. Рабби
2. Рахап
3. Рапалар
4. Реб
5. Реббе хөдүр эдилен чөрек
6. Реббе йүз тутулян чадыр
7. Реббиң гүни
8. Реббиң өйи
9. Реббиң сачагы
10. Ресуллар
11. Римлилер
12. Рух
13. Руханы

Рабби – еврейлер акыллы ве ваҗып адамлара йүзлененлеринде, «Рабби» сөзүни уланыпдырлар, бу мугаллым диймеги аңладяр. Бу сылаг-хорматы аңладян сөздүр. «Раббуни» диен сөз хем шу маныны аңладяр.

Ёх 1:38; 3:2; 20:16.

Рахап –

Серет: Аждарха.

Рапалар – Ысрайыл халкы басып алмаздан өң, Кенганда яшан халкларың бири. Анаклар ялы олар хем өрән узын ве даяв адамлар болупдырлар.

Кан 2:11, 20; Еш 12:4.

Серет: Анаклар; Кенган.

Реб – гадымы вагтларда Худайың адыны айтмакдан сакланмак үчин яхудылар Оңа «Адонай» дийип салгыланыпдырлар, бу эе я-да хоҗайын диймеги аңладыпдыр. Көне Әхтиң түркменче терҗимесинде Худайың ады Реб сөзи билен терҗиме эдилди, себәби бу хем ага я-да эе диймеги аңладяр. Б. э. өң III асырда Көне Әхт грек дилине терҗиме эдилипдир ве «куриос» диен грек сөзи Худайың ады үчин уланылыпдыр. Соңра Тәзе Әхт язылан вагтында шол бир «куриос» сөзи Иса Месих үчин уланылыпдыр ве көпленч Реб дийлип терҗиме эдилипдир.

Реббе хөдүр эдилен чөрек –

Серет: Хөдүр чөрек.

Реббе йүз тутулян чадыр – шейле хем бу ере Мукаддес чадыр хем дийлипдир, бу ерде руханылар өз борчларыны ерине етирипдирлер. Муңа Реббе йүз тутулян чадыр дийилмегиниң себәби Худай руханылара ве адамлара чадырың гирелгесинде гепләпдир (Мср 29:42-43). Шейле хем Муса Худай билен бу ерде душушыпдыр (Мср 33:7-11).

Мср 29:42-43; 33:7-11.

Реббиң гүни – адатча шол гүн кесеки миллетлер үчин җеза гүни, Худайың сайлан халкы үчин болса акланма я-да хасаплашык гүни дийлип пикир эдилипдир. Муңа гарамаздан, пыгамберлер шол гүн ысрайылларың хем гүнәлери үчин җезаландырылҗакдыгыны олара дуйдурыпдырлар. Тәзе Әхтде Реббиң гүни казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге Исаның гелҗек гүнүдир.

Ер 46:10; Амо 5:17-27; 1Сал 5:1-9.

Реббиң өйи – бу сөз Ыбадатхананы аңлатмак үчин уланылыпдыр.

1Пат 3:1; Мик 4:1.

Серет: Ыбадатхана.

Реббиң сачагы – бу гурбанлык сыпасы үчин башга сөз болуп, диңе Малакы китабында уланыляр. Тәзе Әхтде бу сачак йыгнак агзаларының бир ере үйшүп, нахар ийип, Исаның өлүмини ве тәзеден дирелмегини ятламакларыны аңладыпдыр.

1Кор 11:17-33.

Ресуллар – Иса Өзүниң якын ёлдашларындан, таныш шәгиртлеринден он ики саны ресулы сайлаяр. Ол адамлар Онуң билен биледилер ве Иса олара әхли зады өвредипдир; олар Исаның өленини ве тәзеден диреленини өз гөзлери билен гөрүпдирлер. Иса олары гөрен затларыны гүррүң бермеклери үчин ве Худайың Шалыгы барада вагыз этмеклери үчин адамларың арасына иберйәр. Олар Иса ынанян адамларың ёлбашчысы болярлар.

Мар 3:14; Лук 22:14; Рес 1:2; 1Кор 15:7.

Римлилер – Рим империясының илаты. Римлилер Исаның яшан дөврүнде Демиргазык Африканың кәбир бөлеклеринде ве Орта Гүндогарда, хәзирки тутуш Түркийәниң ве Европаның көп бөлеклеринде хөкүм сүрдүлер.

Рес 28:17.

Рух – еврейче «рух» диен сөз шемал диймеги, шейле-де адамзадың рухуны ве Худайың Рухуны аңладыпдыр. Тәзе Әхтде шейтан тарапындан ынсаның калбына орнашян эрбет рух барада хем гүррүң эдилйәр. Иса адамлардан бу эрбет рухлары ковуп чыкарды.

Серет: Мукаддес Рух.

Гчк 1:2; Мср 15:8; 1Шам 10:6,10; Ёл 3:2; Мат 12:45; Мар 9:25; Лук 11:26; 13:11; Рес 16:16.

Руханы – ол дини дессурлары ве хызматлары ерине етирмәге айратын укыплы адам болупдыр. Ысрайыл халкының арасында Муса пыгамбер аркалы берлен кануна гөрә, Мусаның агасы Харун пыгамбериң несли руханы болупдыр, олар Мукаддес өйде, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада хызмат этмәге сайланыпдырлар. Олар сежде этмәге, садакалар бермәге, дини дессурлары ве байрамлары беллемәге ёлбашчылык эдипдирлер. Руханыларың ишлери левилер тарапындан пайланыпдыр. Мукаддес отага, соңрак ыбадатхана гирмәге диңе руханылара ругсат эдилипдир.

Гчк 41:45; Мср 19:6; 30:30.

Серет: Баш руханы; Левилер; Мукаддес өй.

С

С

1. Сабат гүни
2. Садака
3. Саддукейлер
4. Саламатлык гурбанлыгы
5. Салгытчы
6. Салим
7. Самария
8. Сара

9. Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

10. Сежде этмек
11. Сеждегәх
12. Села
13. Серафлар
14. Сердар
15. Сидон
16. Синагога
17. Синай
18. Сион
19. Сион гызы
20. Содом
21. Сөвеш арабасы
22. Стоик таглыматчылар
23. Сур
24. Сурнай байрамы
25. Сува чүмдүрмек
26. Сүлейман пыгамбер
27. Сүннет
28. Сүннетсизлер
29. Сүргүн
30. Сыпа

Сабат гүни – бу еврейлерде хепдәниң единҗи гүни болуп, дынч алмак үчин айратын гүн хасапланыпдыр, бу анна гүни Гүн яшандан башлап, шенбе гүни Гүн яшанда тамамланыпдыр. Ол гүн мукаддес гүн сайылып, хич бир иш эдилмәндир. Исаның дөврүнде яхудыларың Сабат гүнүне дегишли көп дүзгүнлер болупдыр.

Гчк 2:3; Мср 16:23; Лев 16:31.

Садака – Өзүниң буйрушы ялы, Реббе садака хөкмүнде ысрайыллар руханылара галла, миве, яг, шерап, чөрек, мал-гаралар, пул, шай-сеп, эгин-эшик, алтын-күмүш гетирипдирлер. Эгер халк догры яшамаса, оларың садакасыны Реббиң кабул этмеҗекдигини пыгамберлер олара дуйдурыпдырлар (Иша 1:10-17).

Серет: Галла садакасы; Гурбанлыклар; Ичги садакасы; Мейлетин садака.

Саддукейлер – Саддукейлер яхудыларың арасында ёкары дереҗели, бай адамлар болупдырлар ве еврей меҗлисинде отурыпдырлар. Олар халкың Худай тарапындан Муса берлен кануна эермелидигине ынаныпдырлар, йөне соңрак бу канунлара гошулан дүзгүнлере ве адатлара ынанмандырлар. Олар адамың өленден соң дирелйәндигине ынанмандырлар. Шонуң үчин хем олар фарисейлер билен көпленч шу меселелер барада давалашыпдырлар.

Мат 16:1; Мар 12:18; Рес 4:1.

Серет: Фарисейлер; Меҗлис.

Саламатлык гурбанлыгы – бу гурбанлык хайсам болса бир говы зат үчин Худая миннетдарлык билдирмек үчин берлипдир, шейле хем Худая айдылан садака я-да мейлетин садака хөкмүнде берлипдир. Мал өлдүриленден соң, онуң бир бөлеги гурбанлык сыпасының үстүнде якылыпдыр, бейлеки бөлеги гурбанлык берйән адамың машгаласы ве руханы тарапындан ийлипдир.

Лев 3:1-17; 1Пат 9:25.

Салгытчы – Исаның дөврүнде салгытчылар яхудылары басып алан ве зорлук билен оларың үстүнден хөкүм сүрйән Рим империясы үчин ишләпдирлер. Шонуң үчин яхудылар салгытчылары йигренипдирлер. Мунуң үстесине-де салгытчылар көпленч өзлерине алмак үчин, адамлардан алмалысындан көп пул талап эдипдирлер.

Мат 9:10; 10:2-4; 21:31; Лук 18:8.

Салим – Иерусалимиң гысга ады.

Гчк 14:18; Зеб 75:3.

Самария –

1. Б. э. өң IX асырда Омры патыша демиргазык ысрайыл тирелериниң пайтагт шәхери хөкмүнде Самарияны беркарар эдипдир.

2. Исаның дөврүнде хем шәхериң ерлешен ери болан рим этрабының ады болупдыр.

1Пат 13:32; 16:24; 2Пат 17:24.

Серет: Ысрайыл.

Карта серет.

Сара – Сара Ыбрайым пыгамбериң аялы болупдыр. Онуң ады аслында Серай болупдыр, эмма Худай оңа Сара адыны берипдир. Ол өнелгесизди, эмма ахырсоңунда, гаррылык яшында Худайың гудраты билен бир огул догрупдыр.

Гчк 17:15.

Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери – аяллар (кәте эркеклер) Кенган худайларына сежде эдилйән ерлерде пул төлән адам билен җынс гатнашыгыны эдипдирлер. Олар бейле этмеклик топрагың бол хасыл гетирмегиниң кепили дийип пикир эдипдирлер. Кенгана яшамага гелен ысрайыллар хем олардан гөрелде алып, өзлериниң сеждегәхлеринде бу иши эдипдирлер.

1Пат 14:24; 15:12; 22:46; 2Пат 23:7; Хош 4:14.

Сежде этмек – гадымы дөвүрде ысрайыллар Реббе сежде этмек үчин өзлерини тәмизләпдирлер, дога-дилег эдипдирлер, мезмурлары айдым эдип айдыпдырлар, рухана садака гетирипдирлер. Буларың кәбири өзбашдак, я-да машгала билен, я болмаса улы топар болуп ерине етирилипдир. Кәбирилери муны өйде, башга бирилери болса сежде эдилйән ерде берҗай эдипдирлер. Ысрайыллар Реббе ислендик ерде сежде эдипдирлер, руханының ёлбашчылыгында Худайың халкы хөкмүнде ысрайыллардан хеммесиниң билеликде сежде этмеклери талап эдиленде олар үчин йөрите гүнлер ве байрамлар белленилипдир. Ысрайылың тутуш тарыхы боюнча оларың сежде этмеклерине башга миллетлер терс тәсир эдипдирлер, меселем, олар бут ясамак билен Худайың гахарыны гетирипдирлер.

Гчк 22:5; Мср 3:12; Зеб 5:8; Иша 44:15

Серет: Хызмат этмек.

Сеждегәх – Кенган динине уйянларың сежде эдйән ери я-да кераматлы ери: Ашера бутлары дикилипдир ве олара гурбанлыклар берлипдир, шейле хем топрагың хер йыл бол хасыл бермеги үчин лолучылык эдилипдир. Олар адатча бейик депелерде, шейле хем улы агачларың ашагында, байырларда, башга ерлерде лолучылык эдипдирлер. Бу ишлер хемише Реб тарапындан пыгамберлер аркалы паш эдилипдир.

Серет: Ашера.

Лев 26:30; 1Пат 3:2-4; 2Пат 23:1-28; Ер 7:31.

Села – Зебурда уланылян сөз. Манысы белли дәл, белки, сазың довамындакы сәгинме болмагы ахмал.

Зеб 3:1.

Серафлар – ганатлы перишделер. Ишая пыгамбер Худайың тәҗиниң дашындан пырланян серафлары гөрүпдир ве шейле дийип җар эдипдир: «Хөкмүрован Реб мукаддесдир, мукаддесдир, мукаддесдир» (Иша 6:3). Еврейче бу сөз «янянлар» диймеги аңладяр.

Серет: Керуп; Перишде.

Иша 6:2,6.

Сердар – Худай тарапындан сайланан ёлбашчылар. Сердарлар патыша болмаздан өң, өз душманлары билен урушмакда ысрайыл халкына ёлбашчылык эдипдирлер. Шейле хем олар Худайың ислегини халка етирипдирлер ве казы хөкмүнде дава-‑җенҗеллери чөзүпдирлер.

Чөл 25:5; Сер 2:16; Рут 1:1; 1Шам 7:6.

Сидон – бу шәхер хәзирки Ливаның кенарында ерлешипдир. Мукаддес Китабың дөврүнде ол сөвданың ве агач уссачылыгының меркези болупдыр, бу шәхер көп асырларың довамында дүрли халклар, ягны бабыллылар, греклер, римлилер тарапындан басылып алныпдыр.

Серет: Финикия.

Синагога – синагога яхудыларың, адатча, Сабат гүни йыгнанышян ери болупдыр, олар дога-дилег этмек үчин, окалян Төврадың аятларыны ве Худайың канунының дүшүндирилишини диңлемек үчин үйшүпдирлер. Тәзе Әхт дөврүнде синагогалар яхуды җемагатының бар еринде, тутуш Рим империясында болупдыр.

Мат 4:23; Мар 1:39; Лук 4:16; Ёх 9:22; Рес 9:2.

1629-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Синай – бу дагың бейлеки ады Хорепдир. Муса йүзүне Он Табшырык язылан ясы дашлары алмак үчин бу дага чыкыпдыр.

Мср 19:18; 24:16; 31:18; Зеб 67:18.

Серет: Хореп.

Сион – Иерусалимде ыбадатхана гурлан депе.

2Шам 5:7; 2Пат 19:31; Зеб 9:11; Иша 35:10

Серет: Сион гызы.

Сион гызы – бу сөз гошгы стилинде уланылып, Иерусалимиң илатыны аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Зеб 9:14-15; Иша 1:8; Лам 1:6; Мик 4:8.

Серет: Сион.

Содом – Содом Лут билен онуң машгаласының яшан шәхериниң ады. Содом билен Гомораның халкы көп неҗис ишлери эдипдирлер, шонуң үчин Худай бу шәхерлери якып вейран эдипдир.

Гчк 13:12; 18:16; Мат 10:15; Йхд 1:7.

Сөвеш арабасы – бир ата я-да бирден көп ата дакылан ики тигирли араба болуп, ол сөвеш үчин уланылыпдыр, көпленч онуң үстүнде ики саны сөвешиҗи адам болупдыр, оларың элинде ок-яйы я-да найзасы болупдыр.

Мср 14:6; Еш 17:16; 1Шам 13:5; 2ЙЙ 1:14.

1625-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Стоик таглыматчылар – Зино философың ызына эериҗилер. Зино адамлара өз дурмушына өзлериниң хөкүмдарлык этмегини өвредипдир ве яшайшы хич хили леззетиң я-да агырының тәсири етмезден кабул этмеги ныгтапдыр.

Рес 17:18.

Сур – айлагда ерлешйән гадымы Финикияның бир шәхери болупдыр, ол хәзирки вагтда Ливаның бир бөлегидир. Сур бай шәхер болуп, ол тәҗирчиликде ве маталары гөк реңке боямакда мешхур болупдыр.

Серет: Финикия.

Сурнай байрамы – Ол еврейлериң сененамасы боюнча Тишри айының бирине (муңа Этаным айы хем дийипдирлер), ягны единҗи айда белленилипдир. Бу гүйз паслының ирки дөврүнде болупдыр. Шол гүн ысрайыл халкы ишлемән дынч алыпдыр. Олар йыгнак үчин биле үйшүп, сурнайлар чалыпдырлар ве белленен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер.

Лев 16; 23:26-32; Чөл 29:7-11.

Сува чүмдүрмек – Яхя яхудылары гүнәлерине тоба эдендиклериниң нышаны хөкмүнде Иордан дерясында сува чүмдүрип чыкарыпдыр. Ирки месихилер тәзе иман эден адамлары ислендик сув бар болан ерде олары сува чүмдүрипдирлер, бу оларың инди Месихиң шәгиртлеридигини гөркезмек үчин эдилипдир.

Мат 3:11; Рес 1:5; 8:12.

Сүлейман пыгамбер – Давут пыгамбериң оглы, ол Давут өленден соң патыша боляр. Ол Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр, ысрайыл халкының гүйҗүни ве шөхратыны газаныпдыр, шейле хем көп санлы салгытлар, эсгерлер, сөвеш арабаларыны, аяллар эдинипдир. Ол аяллар бабатда говшакдыгына гарамаздан, тутуш ер йүзүнде иң акыллы адам сайылыпдыр.

2Шам 5:14; 12:24; 1Пат 1:39; 4:29-34; 10:1; 11:1-6.

Серет: Давут пыгамбер.

Сүннет – сүннет Худай билен Ыбрайым пыгамбериң несиллериниң, ягны ысрайылларың арасындакы әхтиң нышаны болупдыр. Бу оларың инди Худайың халкы боландыкларының ве Худайың таглыматына табын болҗакдыкларының нышаныны гөркезипдир. Сүннет кануна гөрә, огланҗыклар секиз гүнлүккә ерине етирилипдир. Ресулларың дөврүнде месихилериң арасында аслы яхуды дәллери сүннет этмек барада улы җедел болупдыр. Павлус мунуң билен разылашмандыр. Ол бу барада Галатя язан хатында, шейле хем бейлеки көп хатларында языпдыр. Ол Иса Месих аркалы Худай Өзи үчин тәзе адамлары ярадандыгыны айдяр ве онуң агзасы болмак үчин талап эдилйән екеҗе зат, ол хем Иса Месихе иман этмекдир диййәр. Сува чүмдүрилмек инди Худайың халкына дегишлидигиң нышаныдыр, Иса Месихе иман этмек аркалы Мукаддес Рухуң гүйҗи ве мерхемети билен Худая табын болмак ислегидир.

Гчк 17:10; Лев 12:3.

Сүннетсизлер – бу сөз Худайың Ыбрайым пыгамбер билен эден әхтине дегишли болмадык адамлары аңладыпдыр. Исаның дөврүнде бу сөз эсасан яхуды дәллере дегишли болупдыр.

Серет: Миллетлер.

Сүргүн – Мукаддес Китапда бу сөз яхуда халкының б. э. өң 586-нҗы йылда (Ёхаякым патышасы үчин б. э. өң 597‑нҗи йыл) топарлайын Бабыла сүргүн эдилендиги суратландырылыпдыр. Яхудалар ол ерде парс империясы Бабыл империясыны басып алянча яшапдырлар, соңра Куреш патышасы яхудалара Иерусалим топрагына доланмага ругсат эдипдир.

2Пат 19.

Сыпа – гадымы Ысрайылда ики дүрли сыпа болупдыр, биринҗиси дүрли гөрнүшли садакалары хөдүрлемек үчин ве хайванлары союп, якма гурбанлыгы хөкмүнде бермек үчин уланылыпдыр. Икинҗиси болса якымлы ыслы түтетги үчин уланылыпдыр.

1. Иң ирки гурбанлык сыпасы палчыкдан я-да дашдан, соңрак болса агачдан ве бүрүнчден ясалыпдыр (Мср 13:19-20; 20:24-25). Гурбанлык сыпасы ховлуда мукаддес чадырың дашында гойлупдыр (Мср 27:1-12). Ыбадатхана гурланда, уллакан гурбанлык сыпасыны ыбадатхананың ховлусында гоюпдырлар (2ЙЙ 4:1).

2. Түтетги сыпасы агачдан ясалып, сап алтына өртүлипдир (Мср 30:1-10). Хер гүн ирден ве агшам руханылар Худая садака хөкмүнде якымлы ыслы түтетги түтедипдирлер. Оларың икиси хем Мукаддес чадырда ве Ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүп дуран тутының өңүнде ерлешдирилипдир (Мср 26:33).

Серет: Мукаддес чадыр; Ыбадатхана.

1620-нҗи, 1621-нҗи ве 1627-нҗи сахыпадакы суратлара серет.

Ш

Ш

1. Шеминит
2. Шейтан
3. Шигаён
4. Шөхрат

Шеминит – сазың ады болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Шейтан – Ол Худайың ве Оңа уйян вепалы адамларың душманы болупдыр. Онуң ады «гүнәлейҗи» диймеги аңладыпдыр. Шейле хем оны иблис, җынларың хөкүмдары ве бу дүнйәниң хөкүмдары дийип атландырыпдырлар. Онуң пис ишини Эйюп китабында гөрмек боляр; Иса Өз сөзлери ве бейик гудратлары билен шейтандан үстүндигини гөркезйәр.

Эйп 1; Мат 4:3; Мар 3:23; Лук 13:16; Айн 2:20.

Шигаён – сазың ады болмагы әхтимал.

Зеб 7:1.

Шөхрат – Худайың шөхраты Мукаддес Китапда кәте ягты шөхле я-да от хөкмүнде, я болмаса булут хөкмүнде суратландырыляр. Адамлар Онуң шөхратыны чөлде сежде эдилйән ерлерде, перишделер пейда боланда гөрүпдирлер. Дүнйәниң ахырында Иса доланып геленде, Худайың шөхратына бесленип гелер.

Гчк 45:13; Мср 16:7, 10; 1Шам 4:21; Иша 6:3; Хош 4:7; Хаб 2:14.

Т

Т

1. Табшырык
2. Тегелек ховуз
3. Тәмиз
4. Тәзе Ай байрамы
5. Тәзе Әхт
6. Төврат
7. Төврат мугаллымы
8. Туты
9. Түтетги
10. Түтетги сыпасы

Табшырык –

Серет: Канун.

Тегелек ховуз – бүрүнчден ясалан улы ховуз. Ол ыбадатхананың ховлусында гойлуп, ичи сувдан долдурылыпдыр ве руханылар ондан эллерини ве аякларыны ювупдырлар.

1Пат 7:23-26; 2ЙЙ 4:2-6,10.

Тәмиз – Ысрайыллара тәмиз болмалыдыклары айдылыпдыр, себәби олар Худайың халкыды ве Худай мукаддесдир (Лев 11:44). Тәмиз болмак үчин олар харам хасапланян затлардан дашда болмалыдылар ве йыгы-йыгыдан ювнуп дурмалыдылар; шейле хем олары руханы тарапындан тәмизлемек герекди (Лев 14:1-7). Бир адамың гүнәси билен тутуш халк тәмиз болман билйәрди (Еш 22:17). Өйлери ве затлары хем тәмизлемек герекди (Лев 14:33-53). Мукаддес Китап хич кимиң өз йүрегини тәмиз саклап билмеҗекдигини өвредйәр, шонуң үчин хем адамлара Худайың мерхемети ве багышламагы герек (Сүл 20:9).

Серет: Кәкилик оты; Мурдар.

Тәзе Ай байрамы – еврейлер тәзе Айың пейда болмагыны хер айда улы байрам эдип белләпдирлер. Олар бу гүни сурнай чалмак билен ве якма гурбанлыгыны хөдүр этмек билен белләпдирлер.

Чөл 29:6; Эзр 3:5; Зеб 81:3.

Тәзе Әхт – бу дөрт Хош Хабардан, ресуллар тарапындан язылан дүрли хатлардан ве Аянлык китабындан ыбарат.

Төврат –

1. Худай тарапындан Муса пыгамбере берлен Мукаддес Канун.

2. Бу Канундан ыбарат болан Көне Әхтиң илкинҗи бәш китабы (Гчк – Кан). Бир гезек, Ёшыя патышаның шалык сүрен дөврүнде ыбадатханада Төврат тапыляр. Бу болса өңки патышаларың кәбирилериниң мунуң бардыгындан бихабардыкларыны аңладяр.

Серет: Канун.

2Пат 22:8-10; Мат 5:18.

Төврат мугаллымы – Исаның дөврүнде Төврат мугаллымлары канундан оңат баш чыкарыпдырлар ве синагогаларда окадыпдырлар. Олар еврейлериң баш меҗлисинде векилчилик этмек билен гүйчли топар болупдырлар. Бизиң Эзра китабындан гөршүмиз ялы, оларың топары мүрзелерден гелип чыкыпдыр, мүрзелер язгылары ве ресминамалары языпдырлар, эмма асырларың гечмеги билен олар хем еврей канунындан өкде баш чыкарыпдырлар, себәби олар оны дүйрленен кагыза гөчүрипдирлер ве оны долы җикме-җик билипдирлер.

Мат 2:4; 7:29; Лук 6:7; Ёх 8:3.

Серет: Мүрзе.

Туты – овадан безелен туты чадырда, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүпдир. Бу тутудан гечмәге йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни диңе баш рухана ругсат эдилипдир.

Мср 26:31-33; 2ЙЙ 3:14.

Серет: Мукаддес чадыр.

Түтетги – түтетги дүрли гөрнүшли өсүмликлерден ве агачлардан алныпдыр ве олар кесиленде, якымлы ыс берипдир. Олар чалт гатапдыр ве бөлеклере бөлүнипдир я-да овраныпдыр. Түтетги якылыпдыр я-да яг билен гарылып, дүрли максатлар үчин уланылыпдыр. Көне Әхт дөврүнде руханы түтетгини гурбанлык сыпасында мукаддес чадырда, соңрак ыбадатханада түтедипдир. Ысрайыл халкына муны галла билен гарып, садака хөкмүнде гетирмек хем буйрулыпдыр.

Мср 30:1-8; 34-38; Лев 1:1; 16:12; Мат 2:11; Лук 24:1.

Серет: Ладан; Мүр.

Түтетги сыпасы –

Серет: Сыпа.

У

У

1. Урым ве Туммым

Урым ве Туммым – Урым ве Туммым Худайың ислегини аян этмек үчин уланылыпдыр. Олар баш руханының гурсакчасында сакланыпдыр.

Мср 28:30; Лев 8:8; Кан 33:8.

Серет: Эфот; Гурсакча.

Ы

Ы

1. Ыбадатхана
2. Ыбрайым пыгамбер
3. Ыляс пыгамбер
4. Ынсан оглы
5. Ысхак пыгамбер
6. Ысмайыл пыгамбер
7. Ысрайыл
8. Ысрайылың он ики тиреси
9. Ызына сатын алмак

Ыбадатхана – Сүлейман патыша Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр (1Пат 6-7; 2ЙЙ 2-4). Бабыллылар бу ыбадатхананы вейран эдипдирлер ве онуң әхли гымматбаха затларыны Бабыла әкидипдирлер. Кәбир яхудылар Бабыл сүргүнлигинден доланып баранларындан соң, бу ыбадатхана б. э. өң 520 – 515‑нҗи йылларда тәзеден гурлупдыр. Хирод патышаның хөкүмдарлык эден дөврүнде (б. э. өң 37‑нҗи йылындан б. э. 4‑нҗи йылына ченли) бу ыбадатхана улалдылып, хас-да оваданлашдырылыпдыр. Бизиң эйямымызың 70‑нҗи йылында ыбадатхана римлилер тарапындан вейран эдилипдир ве хич хачан тәзеден дикелдилмәндир.

1Пат 5:5; 6:2 2Пат 25:8-17; Эзк 40-46; Нех 8.

Серет: Мукаддес өй.

1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ыбрайым пыгамбер – Ысрайыл халкының илкинҗи атасы. Ыбрайым пыгамбер дийип атландырылмаздан өң, онуң ады Ыбрам болупдыр. Ол чарва дурмушда яшапдыр, онуң аялы Сара, огуллары хезрети Ысхак ве хезрети Ысмайыл болупдыр. Хезрети Ысхагың оглы Якуп Ысрайылың он ики тиресиниң атасы болупдыр.

Гчк 11:27–12:8; 15:1-21; 17:5.

Серет: Ысхак пыгамбер; Ысмайыл пыгамбер; Якуп.

Ыляс пыгамбер –

Серет: пыгамбер.

Ынсан оглы – бу ат Зебурда ве Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң китабында ынсаны аңладыпдыр. Эмма ол Даныел пыгамбериң китабының 7‑нҗи бабында Худай тарапындан шөхрат ве соңсуз патышалык берлен киши үчин уланылыпдыр. Бу киши Месих болмалы дийлип дүшүнилипдир. Иса Худайдан ыгтыярлык алан хөкмүнде бу ады Өзи үчин уланыпдыр. Ол эҗир чекип өлди ве дирелип гөге гөтерилди, эмма Ол ене ере казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге гелер.

Зеб 8:5; 145:3; Мар 8:38; Ёх 3:13-14.

Ысхак пыгамбер – Худайың берен вадасына гөрә, Ыбрайымың Сарадан болан оглы. Ысхак Худайың ялкан адамы болуп, Якуп билен Ысавың какасыдыр.

Гчк 17:19-21; 21:3-12; 22:1-9; 27:1-46; 35:29.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Якуп.

Ысмайыл пыгамбер – Ыбрайым пыгамбериң Хаҗар атлы гырнагындан доглан новбахар оглы.

Гчк 16:11,15,16; 17:18-26; 25:9-17; 28:9; 36:3

Серет: Гырнак аял.

Ысрайыл – Якуп Пениелде Худай билен тутлушанда, Худай онуң адыны Ысрайыл дийип үйтгедйәр. Көне Әхтде Якубың несиллери он ики тирәни эмеле гетирип, ысрайыл халкы дийлип атландырыляр. Көне Әхтиң пыгамберлик ве гошгы язгыларында «Якубың» ады көпленч ысрайыл халкыны аңлатмак үчин уланылыпдыр. Сүлейман патышаның өлүминден соң, Демиргазыкдакы он тире Гүнортадакы яхуда хем бенямин тирелеринден айрыляр ве Ысрайыл адыны саклаяр. Ысрайыл патышалыгының Самарияда өз пайтагты болупдыр. Гүнортада ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Шонуң үчин хем Көне Әхтиң кәбир ерлеринде «Ысрайыл» сөзи диңе Демиргазыкдакы он тирәни я-да Демиргазык патышалыгыны аңладыпдыр, көпленч болса Ыбрайым пыгамбериң агтыгы Якубың әхли несиллерини аңладыпдыр. Мукаддес Китап бу халкың Худайың сайлан ве сөен халкы боландыгыны өвредйәр, оларың үсти билен Худай дүнйәниң әхли халкларыны ялкамагы карар этди. Ысрайыл Худай тарапындан горалды ве ялканды, Худай олар билен әхт баглашды ве олара үйтгешик вадалар берди. Шейле хем, Ысрайыл Худайың кануныны кабул этди ве Худай олара пыгамберлер аркалы гепледи.

Гчк 32:28; 46:8; 49:28 Мср 1:1; 2ЙЙ 10:16; 2ЙЙ 11:1; Иша 9:7.

Серет: Якуп; Яхуда.

Ысрайылың он ики тиреси – Ысрайыл (өңки ады Якупды) огулларының әхли несиллери, оларың атлары Рубен, Шимгон, Леви, Яхуда, Зебулун, Ысакар, Дан, Гат, Ашер, Нафталы, Бенямин ве ики саны ярым тире, Эфрайым ве Манаша. Эфрайым ве Манаша Юсубың огуллары болуп, олар Юсубың какасы Ысрайыл тарапындан айратын сөйлүпдирлер.

Гчк 35:23-26; 41:51-52; 48:5; 49:28; Мср 1:1-5; Еш 17:1-18; 1ЙЙ 2:1-2; 6:63.

Серет: Ысрайыл; Яхуда; Якуп; Юсуп.

Ызына сатын алмак – илкинҗи доглан хайванлар, шейле хем, адамлар Реббе дегишли болупдыр. Улы мерхемет эдип, Реб еврейлере новбахар огулларыны ве илкинҗи болан эшеклерини ызына сатын алмага ругсат эдипдир. Олар муны Худая бермек үчин рухана садака я-да гурбанлык гетирмек аркалы ерине етирипдирлер. Реб новбахар огулларыны Мүсүрде өлүмден нәхили халас эдендигини хемише ятламаклары үчин ысрайыллара када-канунлар берипдир.

Мср 13:13-15; 34:19-20.

Я

Я

1. Ябуслар
2. Яг
3. Яг гуймак
4. Яхуда
5. Яхудаларың дили
6. Яхуды
7. Якма гурбанлыгы
8. Якуп пыгамбер
9. Ялкамак
10. Яшулулар
11. Язык гурбанлыгы

Ябуслар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар хезрети Давут патыша тарапындан эеленйәнчәлер, Иерусалимде ве онуң төверегинде яшапдырлар.

Гчк 10:15; Еш 3:10; 2Шам 5:6; 1Пат 9:20.

Серет: Кенган.

Яг – адатча Көне Әхтде зейтун ягы. Зейтун ягы гадымы Ысрайылда бирнәче максатлар үчин уланылыпдыр. Ол чыраларың ягы үчин, яралары беҗермек үчин ве деридәки ёкушян яралары беҗермек үчин уланылыпдыр. Кәте ягы атыр билен гарып, якымлы ыс бермек үчин дерә ве сача чалыпдырлар. Гымматбаха яг кимдир бири патышалыга, руханылыга, пыгамберлиге сайлананда, онуң депесинден гуйлупдыр, шейле хем мукаддес затлары пәклемек үчин оларың үстүне серпилипдир. Шейлеликде, яг бүтевүлигиң, саг-саламатлыгың, Худайың Рухуның гудратының ве тәмизленмегиң нышаны болупдыр.

Мср 25:6; 29:7; Лев 7:10; 14:26; 1Шам 10:1.

Яг гуймак – сайланан адамың я-да бир задың үстүне зейтун ягыны гуймак билен йөрите хызмат үчин айры гойландыгыны аңлатмак. Кимдир бириниң депесине яг гуйлуп, ол патышалыга я-да руханылыга белленилипдир. Гурбанлык сыпасы, тутуш мукаддес чадыр мукаддес эдилмек үчин, оларың үстүне яг серпилипдир. Тәзе Әхтде месихилер шыпа алмак үчин дилег эдйән адамларының үстүне яг гуюпдырлар. Иса «Месих» дийлип атландырыляр, бу «яг гуйлан» диймеги аңладяр, ягны Худай тарапындан сайланып белленен диймекдир.

Мср 40:9,15; Лев 4:3; 1Шам. 16:13.

Серет: Месх ягы; Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Яхуда –Якубың он ики оглуның бириниң ады ве яхуда тиресиниң ата-‑бабасы. Яхуда тиреси бейик болупдыр, оңа мүлк пай дийлип берлен ер хем улы болупдыр ве «Яхуда» дийип атландырылыпдыр. Сүлейман патыша өленден соң, Демиргазык тирелер Гүнорта тирелеринден, ягны яхуда ве бенямин тиресинден айры чыканларында, бу ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Гүнорта патышалыгының Давут пыгамбериң несиллери болан өз патышалары болупдыр ве онуң пайтагты Иерусалим болупдыр.

Гчк 29:35; 35:22-23; 38:1-26; 49:8; Мср 31:2; Еш 15:1-12; 1Шам 17:12.

Серет: Ысрайыл.

Яхудаларың дили –

2Пат 18:26.

Серет: Еврей.

Яхуды – аслы еврей болан адам. «Яхуды» ады «Яхуда» сөзүнден гелип чыкандыр. Б. э. өң 586-нҗы йылда Яхуда патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр ве халк Бабыла сүргүн эдилйәр. Сүргүн дөврүнде ве ондан соң хем «яхуды» сөзи халкы ве ысрайыл тирелеринден болан ислендик адамы аңлатмак үчин гиңден уланылыпдыр. Адамзады халас этмек үчин ве Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Исаның Худай тарапындан иберилендигине ынанан илкинҗи адамлар яхудылар болупдыр.

Нех 1:2; Эст 3:4; 9:1-6.

Серет: Бабыл, Яхуда.

Якма гурбанлыгы – бу айратын гурбанлык болуп, мал сойландан соң, онуң әхли бөлеклери гурбанлык сыпасында бүтинлей якыляр. От якыландан соңра, гурбанлык отда янып түссә өврүлипдир. Асмана етйән бу гурбанлыгың түссесиниң ысы Худая ярапдыр.

Гчк 8:20; 22:2; Лев 1:2-17.

Якуп пыгамбер – хезрети Ысхагың оглы, Ыбрайым пыгамбериң агтыгы, ол Худай тарапындан вада берлен ялканыша эе болупдыр. Якуп Пениелде Худай билен гөреш тутанда, Худай Якубың адыны Ысрайыл дийип үйтгетди. Якубың он ики оглы болупдыр ве бу огуллар ысрайыл халкының он ики тиресиниң ата-бабасы болупдыр.

Гчк 25:19; 27:6; 32:22-30; 35:22-26.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Ысхак пыгамбер; Ысрайыл; Яхуда.

Ялкамак – Худайың ниети ве ислеги адамзады ялкамаклык болуп, бу Онуң ыкрар эден әхтиниң меркезинде ерлешйәр. Ыбрайым пыгамбериң үсти билен Худай ер йүзүндәки әхли адамлары ялкамаклыгы вада берди (Гчк 12:3). Бу вада Ыбрайым пыгамбериң несли болан Иса Месихиң үсти билен амала ашды (Гал 3:14). Мукаддес Китап Худайың диңе догры адамлары ялкаяндыгыны өвредйәр, себәби олар Худайы сөййәрлер ве Оңа табын болярлар. Тәзе Әхтде ялканмак дүшүнҗеси хас гиң, ягны муңа диңе бир байлык гирмән, эйсем бу ве индики дурмушда рухы тайдан ялканмак хем гирйәр. Иса эерйәнлер дирелиш гүнүнде Худайың өзлерини ялкаҗакдыгыны билйәрлер (Мат 25:34). Онуң манысы «нәлетлемек» сөзи билен гапма-гаршыдыр.

Гчк 1:22,28; 12:3; Кан 28:1-12; Мат 25:34; Лук 14:14; Эфе 1:3.

Яшулулар – Ысрайыл халкының бүтин тарыхының довамында, хатда Исаның дөврүнде яшулулар ёлбашчылык этмәге, өвретмәге ве адамларың үстүнден ыгтыярлыгы йөретмәге җогапкәр болупдырлар. Олар кәте өз борчларыны догры ве адалатлы берҗай этмәндирлер, шонуң үчин Худай олары пыгамберлериниң үсти билен язгарыпдыр. Йыгнакларда Исаның ызына эерйәнлериң арасында бу хызматы йыгнагың ёлбашчылары ерине етирипдирлер. Аянлык китабында яшулулар Иса Месихе иман этмек аркалы әхли халас боланлары аңладыпдыр.

Мср 3:18; 4:29; Лев 4:15; Кан 19:12; Рут 4:2,9; Иша 3:14; Айн 4:4.

Язык гурбанлыгы – эгер кимдир бири төтәнден гүнә эден болса я-да харам затлары эллән болса, онда бу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәсинден саплапдыр.

Лев 5:2-19.

Е

Е

1. Едутун
2. Ехошапат җүлгеси
3. Еврей

Едутун – ол 1ЙЙ 16:41-де беян эдилйән Давут пыгамбериң баш сазандаларының бири болан болмагы әхтимал; башга бир манысы «боюн эгдирмекдир».

1ЙЙ 16:41.

Ехошапат җүлгеси – бу ер Иерусалимиң голайындакы җүлге үчин уланылян атдыр, ягны ол Иерусалиме гаршы йыгнанан миллетлере Худайың ыглан эден җезасының беян эдилйән ери болупдыр. Ёвел китабының 3‑нҗи бабының 14‑нҗи аядында бу хөкүм җүлгеси дийлип атландырылыпдыр.

Ёв 3:2,12,14.

Еврей –

1. Аслы нәбелли көне сөз, бу ысрайыл халкы үчин уланылыпдыр. Шейле хем бу Ыбрайым пыгамбериң асыл гелип чыкышыны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2. Б. э. өң 586-нҗы йылда Бабыл сүргүни дөврүне ченли, эсасан, ысрайыл халкы тарапындан уланылан дил. Халк сүргүнден доланып геленден соң, оларың аглабасы бу диле дерек арамей дилинде гүрләпдир. Көне Әхтиң көп ери еврей дилинде язылыпдыр.

Гчк 14:13; 39:14,17; 40:15; 41:22; 43:32; Мср 1:15-19; 21:2; 1Шам 4:6

Серет: Арамей.

Ю

Ю

1. Юнус пыгамбер

2. Юсуп пыгамбер

Юнус пыгамбер – Ниневе халкының пис ишлери үчин олары Худайың вейран этҗекдиги барада дуйдурыш берен пыгамбер. Онуң дуйдурышы себәпли халк тоба этди ве Худай олары багышлады.

Юнус китабы.

Юсуп пыгамбер – Ысрайылың иң сөйгүли оглы, Эфрайым билен Манашаның какасы. Доганлары оны гул эдип сатдылар, эмма Худай оны халас этди ве Мүсүр патышасының «саг эли» этди. Ол ерде Юсуп доганларыны ве тутуш машгаласыны, шейле хем көп мүсүрлилери узак вагтлап болан гуракчылык дөврүнде ачлыкдан халас этмекде эсасы хызматы битирди.

Гчк 30:24-25; 37:1–50:26.

Серет: Фараон.

Й

Й

1. Йыгнагың хызматчысы
2. Йыгнагың ёлбашчылары
3. Йыгнак

Йыгнагың хызматчысы – Иса гөге гөтериленден соң ве Мукаддес Рух иненден соң, месихилер топарына окатмага ве хызмат этмәге белленен йөрите адамлар тарапындан ёлбашчылык эдилипдир. Мунда белли бир дүзгүн болмандыр, муңа гарамаздан Павлус өз хатларында нәхили адамларың ёлбашчылык этмелидиги барада анык гөркезмелер берипдир. Иса башгалара хызмат этмеклиге өрән ёкары баха берипдир.

Рес 14:23; 1Пет 5:1-4; 1Тим 3:1-13; Рим 16:1; 1Тим 5:17-21; Тит 1:5-9; Ев 13:7,17.

Йыгнагың ёлбашчылары –

Серет: Яшулулар.

Йыгнак – Тәзе Әхт дөврүнде Иса ынанянлар сежде этмек үчин Иерусалимдәки ыбадатханада йыгнанышыпдырлар. Мундан соң тизара олар өз өйлеринде йыгнанышып башлапдырлар. Хош Хабар тутуш Рим империясында вагыз эдиленсоң, йыгнаклар көп ерлерде гурналды. Бу гүнки гүн йыгнаклар дүнйәниң әхли ерлеринде гечирилйәр. Бу йыгнакларың әхлиси бир бейик Йыгнагың бөлүми хасапланып, онуң дүзүми Исаның дөврүнден тә шу гүне ченли месихилерден ыбаратдыр.

Мат 16:18; Рес 8:1; 9:31; Рим 16:5; 1Кор 11:18; Эфе 5:23-32; Айн 1:11.

З

З

1. Зебур
2. Зекат
3. Зыгыр
4. Зыярат нагмасы

Зебур – 150 мезмурдан ыбарат топлум, оларың көпүси Давут пыгамбер тарапындан языландыр. Зебур Көне Әхтиң бир бөлегидир.

Серет: Давут пыгамбер; Көне әхт; Мезмур.

Зекат –

Серет: Ондан бири.

Зыгыр – Орта Гүндогарда өсүмлигиң бир гөрнүши. Зыгыр үйшмегини йыгнап, сувда эзипдирлер, соңра гурадып, сүйүмини айратын алып, ондан йүплүк өрүпдирлер ве ондан непис мата докапдырлар. Ахырында, докалан зыгыр мата йүң мата гаранда гыммат хасапланыпдыр, себәби оны ыссы ховада геймек якымлы болупдыр ве оны өндүрмек кын болупдыр. Руханы гейимлериниң кәбирлери зыгыр матадан докалыпдыр.

Мср 9:31; 25:4; 26:1; Лев 6:10; 16:4; Сүл 31:13; Дан 10:5.

Зыярат нагмасы – Еврейче «ёкары чыкян айдым» диймекдир. Бу айдым дагың ёкарсында ерлешйән ыбадатхана чыкыланда айдылыпдыр. Бу айдымлар дини байрамчылыклар үчин Иерусалиме баряркалар, ёлда зыяратчылар тарапындан айдылып, ыбадатханада байрамчылыгың бир бөлеги хөкмүнде сежде эдипдирлер. Бу сөз кәбир мезмурың еврейче адының бир бөлегидир.

Зеб 119-133.

Table of Contents

Гириш

Мүсүрден чыкыш

- 1‑нҗи бап
- 2‑нҗи бап
- 3‑нҗи бап
- 4‑нҗи бап
- 5‑нҗи бап
- 6-нҗы бап
- 7‑нҗи бап
- 8‑нҗи бап
- 9-нҗы бап
- 10-нҗы бап
- 11‑нҗи бап
- 12‑нҗи бап
- 13‑нҗи бап
- 14‑нҗи бап
- 15‑нҗи бап
- 16-нҗы бап
- 17‑нҗи бап
- 18‑нҗи бап
- 19-нҗы бап
- 20‑нҗи бап
- 21‑нҗи бап
- 22‑нҗи бап
- 23‑нҗи бап
- 24‑нҗи бап
- 25‑нҗи бап
- 26-нҗы бап
- 27‑нҗи бап
- 28‑нҗи бап
- 29-нҗы бап
- 30-нҗы бап
- 31‑нҗи бап
- 32‑нҗи бап
- 33‑нҗи бап
- 34‑нҗи бап
- 35‑нҗи бап
- 36-нҗы бап
- 37‑нҗи бап
- 38‑нҗи бап
- 39-нҗы бап
- 40-нҗы бап

Сөзлүк

А

- Адалатлы
- Адам ата
- Агта
- Агыз беклемек
- Ахалот
- Аждарха
- Акмак
- Аламот
- Алоэ
- Амалеклер
- Аммонлар
- Аморлар
- Анаклар
- Араба дүзлүги
- Арамей дили
- Арфа
- Артемис
- Арвах-җын
- Арёпагус
- Ашера
- Ашторет
- Ашур
- Аянлык
- Азия

Б

- Бабыл
- Багал
- Баш руханы
- Башан
- Байрам йылы
- Байрамчылыклар
- Берекет
- Беелзебул
- Бу дүнйәниң хөкүмдары
- Бут
- Бүтинлей ёк этмек

Ч

- Чатма байрамы

Д

- Дагон
- Давут галасы
- Давут Оглы
- Давут пыгамбер
- Декаполис
- Дери кесели
- Дикме даш
- Дога-дилег этмек
- Догры

Э

- Эфиопия
- Эфот
- Эл гоймак
- Эллинҗи гүн байрамы
- Эляша пыгамбер
- Эпикурчы философлар

Ә

- Әхт

- Әхт сандыгы

Ф

- Фараон
- Фарисейлер
- Финикия

Г

- Гала дервезелери
- Галла байрамы
- Галла садакасы
- Ган
- Гиргашлар
- Гитит
- Гомора
- Гөгүң Шалыгы
- Гөк
- Гөргүр
- Гөрнүш
- Греклер
- Гурбанлык сыпасы
- Гурбанлыклар
- Гурсакча
- Гүнә гурбанлыгы
- Гүнәден сапланма гүни
- Гырнак аял
- Гызыл деңиз

Х

- Хача чүйлемек
- Халасгәр
- Хантагта
- Хасыл байрамы
- Хеләкчилик ери
- Хепдәниң биринҗи гүни
- Хермон дагы
- Хетлер
- Хигаён
- Хирод
- Хивилер
- Хореп
- Хорылар
- Хоссар
- Хош хабар
- Хошбой ыслы гамыш
- Хошея пыгамбер
- Хов эне
- Хөдүр чөреги
- Худай
- Худайың Гузусы
- Худайың Оглы
- Худайың Шалыгы
- Хызмат этмек

И

- Иблис
- Ичги садакасы
- Ички гала
- Император
- Инҗил
- Иң мукаддес отаг
- Иордан дерясы
- Иса
- Ишая пыгамбер
- Иерусалим

Җ

- Җебрайыл перишде
- Җелиле
- Җеннет
- Җул гейинмек

К

- Канун
- Канун китабы
- Кемош
- Кенган
- Кенганлар
- Керуп
- Кесетлер
- Кейнлер
- Кәкилик оты
- Көне Әхт
- Күл үстүнде отурмак

Л

- Ладан
- Левилер
- Лира
- Ливан
- Ливятан
- Лолы
- Лут

М

- Мадай
- Манна
- Маскил
- Меҗлис
- Меръем
- Месх ягы
- Месих
- Месопотамия
- Мейлетин садака
- Мезмур
- Мәликсадык
- Мидянлар
- Микайыл
- Миктам
- Миллетлер
- Милло
- Мирас
- Молек
- Моваплар
- Мукаддес
- Мукаддес чадыр
- Мукаддес чөрек
- Мукаддес даг
- Мукаддес отаг
- Мукаддес өй
- Мукаддес Рух
- Мурдар
- Муса пыгамбер
- Мут лабен
- Мүр
- Мүрзе

Н

- Надан
- Нард
- Назыр
- Нефиллер
- Негеп чөли
- Новбахар огул
- Нух пыгамбер

О

- Омын

- Ондан бири

Ө

- Өлүлер дүнйәси

- Өй бутлары

П

- Парс империясы
- Парз
- Пата
- Патрос
- Перишде
- Перизлер
- Перман
- Песах байрамы
- Петир байрамы
- Пилат
- Пилиштлилер
- Пурым байрамы
- Пыгамбер
- Пыгамберлик этмек

Р

- Рабби
- Рахап
- Рапалар
- Реб
- Реббе хөдүр эдилен чөрек
- Реббе йүз тутулян чадыр
- Реббиң гүни
- Реббиң өйи
- Реббиң сачагы
- Ресуллар
- Римлилер
- Рух
- Руханы

С

- Сабат гүни
- Садака
- Саддукейлер
- Саламатлык гурбанлыгы
- Салгытчы
- Салим
- Самария
- Сара

- Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

- Сежде этмек
- Сеждегәх
- Села
- Серафлар
- Сердар
- Сидон
- Синагога
- Синай
- Сион
- Сион гызы
- Содом
- Сөвеш арабасы
- Стоик таглыматчылар
- Сур
- Сурнай байрамы
- Сува чүмдүрмек
- Сүлейман пыгамбер
- Сүннет
- Сүннетсизлер
- Сүргүн
- Сыпа

Ш

- Шеминит
- Шейтан
- Шигаён
- Шөхрат

Т

- Табшырык
- Тегелек ховуз
- Тәмиз
- Тәзе Ай байрамы
- Тәзе Әхт
- Төврат
- Төврат мугаллымы
- Туты
- Түтетги
- Түтетги сыпасы

У

- Урым ве Туммым

Ы

- Ыбадатхана
- Ыбрайым пыгамбер
- Ыляс пыгамбер
- Ынсан оглы
- Ысхак пыгамбер
- Ысмайыл пыгамбер
- Ысрайыл
- Ысрайылың он ики тиреси
- Ызына сатын алмак

Я

- Ябуслар
- Яг
- Яг гуймак
- Яхуда
- Яхудаларың дили
- Яхуды
- Якма гурбанлыгы
- Якуп пыгамбер
- Ялкамак
- Яшулулар
- Язык гурбанлыгы

Е

- Едутун
- Ехошапат җүлгеси
- Еврей

Ю

- Юнус пыгамбер

- Юсуп пыгамбер

Й

- Йыгнагың хызматчысы
- Йыгнагың ёлбашчылары
- Йыгнак

З

- Зебур
- Зекат
- Зыгыр
- Зыярат нагмасы