Мукаддес Китап
Author: Мукаддес Китап Терҗиме Институты
Date: 2018-09-17T07:59:56.440029+00:00

Гириш

Гириш

1. Канун таглыматы

2. Сөзлүк

Элиңиздәки Мукаддес Китап хер бир адам үчин иң ваҗып китапдыр! Бу китап аркалы адамзат өз Ярадыҗысы Худайы танап, Онуң биз үчин ниетлән аҗайып максадыны өвренер ве иман эдип, бакы яшайша эе болар. Бейик патыша болан Давут пыгамбер Худайың Сөзи барада өз мезмурларының биринде: «Сениң сөзүң – чыра аякларыма, ол – ягтылык мениң ёдама» дийип айдяр. Худайың Сөзи, догрудан-да, хер бир ынсаның дурмушы үчин чырадыр, йөрейән ёлуны ягтылдян нурдур! Гой, Худай бу китабы окаян хер бир ынсана пәхим-пайхас берип, Өз Сөзүниң уммасыз байлыгыны оңа багыш этсин!

Китапларың атлары

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китапларың атлары дүрли-дүрлүдир:

- •Китап я-да онуң эсасы бөлеги белли бир адам тарапындан язылып, шол адамың ады билен атландырыляр, мысал үчин, «Сүлейманың пәхимлери».

- •Китап хайсыдыр бир адам барада язылып, шол адамың адына лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Рут».

- •Китап ысрайыл халкының тарыхының хайсыдыр бир дөврүни беян эдип, шол дөвүрдәки вакалара, ягдайлара лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Ысраыыл сердарлары». Булар барада хас гиңишлейин маглуматы алмак үчин, хер китабың башында берилйән гириш бөлүмине гөз айлаң.

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китаплар шу топарлара бөлүнйәр:

- •Көне Әхт

- ◦Төврат (Гелип чыкыш – Канун таглыматы)

- ◦Ир дөвүрдәки пыгамберлер; бу китаплар топары кәвагт «Тарыхы китаплар» дийлип хем атландырыляр (Ешува – Патышалар (Икинҗи китап))

- ◦Язгылар, шейле топара Зебур ве Сүлейманың пәхимлери ялы китаплар гирйәр. (Йыл язгылары – Нагмалар нагмасы)

- ◦Бейлеки пыгамберлер (Ишая – Малакы)

- •Тәзе Әхт

- ◦Хош хабарлар. Муңа дөрт китап дегишли болуп, олар дүрли адамлар тарапындан языландыр. Олар өзлериниң шаят болан вакаларыны беян эдйәрлер.

- ◦«Ресулларың ишлери» атлы китап Лука тарапындан языландыр. Ол бу китапда Иса Месихиң гөге гөтериленден соң болан вакалары беян эдйәр.

- ◦Хатлар. Булар Павлус, Петрус ве Ёханна ялы авторларың месихи йыгнаклара язан хатларыдыр.

- ◦«Ёханна гелен аянлык» эдебиятың айратын гөрнүши болуп, онда Худайдан гелен гөрнүшлер ве аянлыклар беян эдилйәр.

Ёкарда агзалан китаплар топлумларының хер бири өзүне махсус болан жанрда языландыр. Шонуң үчин-де окыҗы китабы оканда, онуң жанр айратынлыгыны хасаба алмалыдыр.

«Көне Әхт» ве «Тәзе Әхт» китапларына гошмача сөзбашылар берилйәр. «Көне Әхтиң» дүзүмине пыгамберлериң китапларының хем гирйәндигине гарамаздан, оңа түркмен окыҗыларына гиңден таныш болан «Төврат» ве «Зебур» диен гошмача сөзбашылар берилди. «Тәзе Әхт» китабына «Инҗил» диен гошмача сөзбашы берилсе-де, онуң дүзүмине «Инҗилден» башга китаплар ве иманлылар йыгнакларына язылан хатлар гирйәр.

Худайың атлары

Көне Әхт китабы түркмен дилине асыл нусгадан, ягны еврей дилинден терҗиме эдилди. Бу китабың еврей дилиндәки асыл нусгасында Худайың бирнәче ады душ гелйәр. Онуң «Элохим» ады хас көп уланылып, ол түркмен дилине «Худай» дийип терҗиме эдилди. Онуң бейлеки ады Яхве болуп, ол хем «Худай» диймеги аңладяр. Бу ат түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. «Реб» сөзи Худайың әхт баглашан, Өзүни халкына аян эден я-да ынсан кешбинде пейда болан ягдайларына дегишли вакаларда уланылды. Худайың «Эл-Шаддай» ады түркмен дилине «Гудратыгүйчли» дийип, «Эл-Элён» болса «Бейик Худай» дийип терҗиме эдилди. Худайың китапда сейрек душ гелйән «Адонай» ады «Таңры» дийип терҗиме эдилди. Херекет эдйән, бейик ишлери амала ашырян Худайы суратландырмак үчин еврей дилинде утгашдырылып уланылан «Яхве Элохим» ады түркмен дилине «Худайымыз Реб» дийип терҗиме эдилди.

Тәзе Әхт китабының асыл нусгасы грек дилинде язылып, онда Худай бабатда «куриос» диен сөз уланыляр. Китабың язга гечирилен дөврүнде бу сөз «ага» я-да «хоҗайын, эе» диймеги аңладярды. Көне Әхтиң грек дилиндәки терҗимесинде Худайың «Яхве» ве «Адонай» атлары хем «куриос» дийип терҗиме эдилендир. Шонуң үчин-де, Тәзе Әхт китабында адамлар Иса Месихе «куриос» дийип йүзлененлеринде, Оны Худай хөкмүнде кабул эдендиклери әшгәр боляр. Шейле ягдайларда «куриос» сөзи түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. Мундан башга-да, Иса Месих өлүмден диреленден соң Оңа Куриос Иса Месих дийип йүзленилип, бу ат түркмен дилине «Реббимиз Иса Месих» дийип терҗиме эдилди.

Мукаддес Язгылар ве тарыхы вакалар

Мукаддес Язгыларда беян эдилйән вакалара долы ве догры дүшүнмек үчин, олара шол дөвүрде болуп гечен тарыхы вакалар билен умумы багланышыкда гарамалыдыр. Ашакда Мукаддес Язгыларда беян эдилен тарыхы дөвүрлериң ве империяларың ады берилйәр:

1.Ыбрайым пыгамбериң дөврүне ченли болуп гечен вакалар. Худай дүнйәни ярадяр. Ол Адам атаны ве Хов энәни ярадып, олары Эрем багында ерлешдирйәр. Эмма олар Худайың эмрини бозансоңлар, Эремден махрум эдилйәрлер. Оларың несли көпелип, ер йүзүне яйраяр, гүнә ичинде яшап, өз дурмушларына гүмра болуп, Яраданы унудяр. Худайың муңа җуда гахары гелип, тутуш адамзады ёк этмеги ниет эдинйәр. Ол Өз ниетини берҗай этмек үчин, ер йүзүне элхенч сил иберйәр-де, Нух пыгамбер билен онуң машгаласындан башга тутуш адамзады ёк эдйәр. Хава, Худай шол силде диңе Нух пыгамбери ве онуң машгаласыны халас эдйәр, себәби олар дири Худая иман эдип, Оңа сежде эдйәрдилер. Беян эдилйән вакаларың шу тапгыры Нухуң несиллериниң Бабыл минарасыны гуршы ве тутуш адамзадың несил дарагтының дөрейши билен тамамланяр.

2.Ыбрайым пыгамбер барадакы вакалар. Хич перзенди болмадык Ыбрайым пыгамбере Худай бир огул берҗекдигини, ондан бейик бир миллет яратҗакдыгыны вада берйәр. Мундан башга-да, Худай пыгамбере онуң неслине «бал билен сүйт акян» Кенган топрагыны-да мирас берҗекдигини вада эдйәр. Ыбрайым пыгамбер вада берлен юрда гөчүп, ол ерде чадырда бир чарвадар кимин яшаяр. Худай Ыбрайымың агтыгы Якуба «Ысрайыл» дийип ат берйәр. Ысрайылың он ики оглы болуп, олар тутуш халкың несилбашылары боляр. Ысрайылың Юсуп атлы сөйгүли оглы доганлары тарапындан Мүсүр гулчулыгына сатылса-да, Худай оны ялңыз гоймаяр. Юсуп пыгамбер Худайың көмеги билен тутуш Мүсүр юрдунда икинҗи дереҗели адам боляр. Ол ачлык дөврүнде тутуш юрды ве өз атасының машгаласыны халас эдйәр. Онуң несли Мүсүрде җуда көпелйәр, эмма Юсуп пыгамбер арадан чыкандан соң, олар Мүсүр юрдунда гул болярлар.

3.Мүсүрден чыкыш ве вада эдилен топрагы эелемек барадакы вакалар:

а.Муса Ысрайылың неслини мүсүр гулчулыгындан азат эдйәр. Ысрайылың огулларындан дөрән тирелер чөлде Худая эерип, Ондан Мукаддес Кануны кабул эдйәрлер. Худай олара леви тиресини руханычылыга беллемеги ве Өзи үчин мукаддес чадыры ясамагы буюряр. Бу чадыр Худая сежде этмек үчин ниетлененди.

б.Ешува ысрайыллары Ыбрайым пыгамбере вада берлен топрага – Кенгана гетирйәр. Олар бу топрагы шол ерде яшап йөрен тирелерден басып алярлар. Бу тирелериң аглаба бөлеги Нух пыгамбериң Хам ве Яфес атлы огулларының несиллериди. Ыбрайым пыгамбер болса Нух пыгамбериң новбахар оглы Самың неслиди. Ысрайылың душманлары болан аммонлар ве моваплар болса Лутуң несиллериди. Басылып алнан юрт он ики бөлеге бөлүнип, ысрайыл тирелериниң арасында биҗе боюнча пайланыляр. Юсубың ики оглундан ики тире эмеле гелйәр, себәби Ысрайыл пыгамбер дүнйәден өтмәнкә олары өз огуллары хөкмүнде кабул эдип, ак пата берипди. Шонуң үчин-де, он ики бөлеге бөлүнен топрак Ысрайылың он бир оглуның несиллериниң арасында мүлк хөкмүнде пайланыляр. Ысрайылың Леви оглуның несиллери болса руханычылыга беллененсоңлар, топракдан хич мүлк алмаярлар, себәби Ысрайыл Худайы Реббиң Өзи оларың мүлкүди.

4.Он ики тирәниң бир патышалыгы эмеле гетириши барадакы вакалар:

а.Шавул патыша Ысрайылың илкинҗи патышасы боляр. Соңра Давут пыгамбер Ысрайыла патыша боляр ве он ики тирәни бирлешдирип, бир миллети эмеле гетирйәр--де, өз чәклерини гиңелдйәр.

б.Сүлейман пыгамбер Реббе сежде этмек үчин дүнйәде деңи-тайы болмадык ыбадатхананы гуряр.

5.Патышалыгың бөлүнмеги барадакы вакалар. Сүлейман пыгамбер арадан чыкандан соң, онуң ики оглуның арасында уруш башланяр. Юрдуң демиргазыгындакы он тире Сүлейманың огулларының бирини голдап, Ысрайыл патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве бенямин тирелери болса Сүлейманың бейлеки оглуны голдап, юрдуң гүнортасында Яхуда патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве Ысрайыл патышалыклары пыгамберлериң язгыларында көп ятланыляр. Демиргазык патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр, илаты болса Бабыла сүргүн эдилйәр.

6.Сүргүнлик дөври ыбадатхана вейран эдилйәр, гүнорта патышалыгы болан Яхуданың абрайлы ве гөрнүкли адамлары, машгалалары бабыллылар тарапындан есир алыняр.

7.Дикелдиш дөври – Парс империясы дөрәнден соң яхудылара өз ватанына, Ысрайыла доланмак ругсат эдилйәр. Олар өз юрдуна доланып, шәхери ве ыбадатхананы дикелдйәрлер.

8.Көне ве Тәзе Әхтиң аралыгындакы дөвүр – Македония империясы. Ортаер деңзи македониялылар тарапындан басылып алыняр. Македонлар грек дилини яйрадып, билим улгамыны өсдүрип яйбаңландырярлар.

9.Иса Месихиң дурмушы ве хызматы. Шол дөвүрде яхудылар Рим империясына гарашлы болуп, онуң беллән патышаларының голастында яшаярдылар. Шейле патышаларың бири-де Хирод болуп, ол Рим императорына долы гарашлы болупдыр.

10.Илкинҗи месихилер йыгнагы. Иса Месих гөге гөтериленден соң, Оңа иман эденлериң саны барха артяр. Гүйчли ызарланмалара, сөгүлмелере ве эҗирлере гарамаздан, оларың саны барха көпелйәр. Месихи йыгнаклар Орта Гүндогардан Рим империясының Азия велаятына (хәзирки Түркие), хатда Европа юртларына ченли яйраяр.

Мукаддес Язгыларың жанрлары

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде үч дүрли жанр: кысса (беян этме), гошгы (я ак гошгы) ве гошгы жанрында язылан проза уланылды. Гошгы жанрында язылан проза долы капыя эе болмаса-да, гошгы ялы окаляр. Шонуң үчин-де, шейле жанрда язылан пыгамберлик китаплары терҗиме эдиленде, олар гошгы гөрнүшде реҗеленди. Еврей шыгрыетинде «параллелизм» усулы гиңден уланыляр. Шейле усулда язылан гошгуларың биринҗи сетиринде беян эдилйән пикир икинҗи сетиринде гайталанып, манысы хас гиңишлейин дүшүндирилйәр.

Голязмалар

Көне Әхт китабы түркмен дилине еврей дилинде язылан Масоретик текстлеринден терҗиме эдилди. Бу Масоретик текст Библия Хебрайиканың соңкы неширинде чап эдилди. Зерурлыгың дөрән ягдайларында шу нешириң теклип эден алтернатив дүшүндирмелеринден хем угур алнып, олара дегишли чыкгытлар берилди. Тәзе Әхт китабы грек дилиндәки голыазмадан (Бирлешен Мукаддес китап җемгыети, 4‑нҗи нешири) терҗиме эдилди. Бу гөрнүшдәки аятларың Текстус Ресептус билен тапавутлы болан ягдайларында олара хем дегишли чыкгытлар берилди.

Чыкгытлар

Терҗимеде чыкгытларың бирнәче гөрнүшлери уланылды. Оларың иң йөнекейи окыҗа дүшнүксиз я-да нәбелли болан сөзе дүшүндириш берйәр. Шейле сөзлер китабың ахырында берилйән Сөзлүкде хем ерлешдирилендир. Чыкгытларың ене бир гөрнүши терҗиме эдилен асыл нусгадакы аятларың башга гөрнүшиниң бардыгыны хем гөркезйәр. Шейле аятларың арасындакы тапавут җикме-җик гөркезилмесе-де, хайсы асыл нусгадан алнандыгы мәлим эдилйәр.

Өлчег бирликлери

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде өлчег бирликлерини аңлатмак үчин мысгал, гадак, батман ялы гадымы көне түркмен өлчег бириклери уланылды. Оларың хәзирки дөвүрдәки такмынан өлчегини гөркезмек үчин дегишли чыкгытлар берилди. Шейле-де, чыкгытларда көне еврей ве грек өлчеглери уланылды. Сиз бу өлчег бирликлерини китабың ахырында берилйән таблисада гөрүп билерсиңиз.

Салгыланма аятлары

Тәзе Әхтиң китапларында Көне Әхтден мысал гетириленде, онуң хайсы китапдан алнандыгыны гөркезмек үчин салгыланма аятлары берилйәр. Бу окыҗа аядың я-да бабың асыл мазмуныны тапмагы еңиллешдирмек максады билен эдилди.

Мукаддес Язгыларың стили

Мукаддес Язгыларың стили өзболушлыдыр. Себәби онуң асыл нусгасының язылан дөврүндәки дурмуш ягдайларының, дәп-дессурларының кәбирлери түркмен дурмушы ве медениети үчин нәтанышдыр. Шоңа гөрә-де, терҗимечилер асыл нусганың манысының түркмен окыҗысына дүшнүкли болмагы үчин бу ише өрән сересаплы чемелешдилер. Олар асыл нусганың манысының үйтгедилмегине я-да тесвирленмегине ёл бермезлик үчин, оны сөзме-сөз терҗиме этмекден я-да диңе манысыны терҗиме этмекден гача дурдулар. Өңде гойлан меселәниң кын боландыгына гарамаздан, терҗиме адаты окыҗа дүшнүкли болуп, манысының арасса, анык ве тебигы болмагы үчин сада дилде эдилди. Терҗиме стилиниң дүрли болмагы терҗимелериң хем дүрли боляндыгыны аңладяр. Шонуң үчин-де, хайсыдыр бир терҗимәни башга терҗиме билен деңешдирип, онуң нәдогры эдилендигини айтмак ерликсиздир. Терҗимелериң бирмеңзеш болуп, адалгаларың я-да җүмлелериң башгача, окыҗа хас дүшнүкли тәрде берилмеги ахмалдыр. Мундан башга-да, терҗимелериң хеммеси белли бир дереҗеде дүшүндирмелере эедир. Терҗимәниң довамында душ гелен икиманылы сөзлемлериң аглаба бөлегиниң дүшүндирилмелери окыҗының пайына галдырылды. Йөне манысы өрән чылшырымлы ве айдың болмадык аятларың кәбирлери садалашдырылып, окыҗа дүшнүкли болар ялы терҗиме эдилди. Шейле аятларың терҗимесинде көп алымлар тарапындан бу бабатда кабул эдилен дүшүндиришлерден угур алынды.

Мукаддес Китап Терҗиме институты

Көне Әхт

Канун таглыматы

Канун таглыматы

Гириш

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34

Ысрайыл халкы Иордан дерясындан гечип, Кенганы басып алмагың өңүсырасындады. Эмма Худай Муса пыгамбери ысрайыллары Кенган юрдуна гетирмекден саклады. Чөлде китабында Худай Мусаның Иордан дерясының гүндогарында өлҗекдигини айдыпды. Муса ысрайыл халкының өңүнде хошлашык сөзүни сөзләп, халка Худайың канунларыны ятлатды.

Шейле хем Муса ысрайыллара гечен кырк йылы ятлатды. Худай ысрайыллары Мүсүрден халас эдип, чөлде оларың аладасыны этди, эмма ысрайыллар Худая хемише вепалы болмадылар, Оны диңлемедилер.

Муса ысрайыллара Реббе ыбадат эдип, Онуң табшырыкларыны берҗай этселер, душманларындан үстүн чыкып, гүйчли халк болҗакдыгыны айтды. Эмма әхти бозуп, бутлара сежде этселер, Реббиң халка неҗис нәлет сиңдирҗекдиги барада дуйдурды. Бу нәлетиң нетиҗесинде душманлар олардан үстүн чыкарлар, олар өз юртларындан ве җанларындан махрум боларлар. Шейле-де, бу китап гелҗекки патышаның өзүни нәхили алып бармалыдыгыны өвредйәр.

Мазмуны

- Халк чөллүкде 1:1–3:29

- Муса пыгамбер халкы Әхт билен танышдыряр 4:1–11:32

- Әхтиң талаплары 12:1–26:19
- Әхтиң дәп-дессурлары 27:1–30:20
- Муса пыгамбериң соңкы сөзи 31:1–34:12

1‑нҗи бап

Халк Хорепден чыкяр

1^1Ине, бу сөзлер Мусаның Иордан дерясының гүндогарында – чөллүкде яшаян тутуш ысрайыл халкына айдан сөзлери. Олар Супуң гаршысындакы Араба дүзлүгинде, Паран галасы билен Топел, Лабан, Хасерот ве Дизахап галаларының аралыгында яшаярдылар. 2Хореп[*] дагындан Кадешбарнея ченли аралык Сегир даглыгының үсти билен гидениңде, он бир гүнлүк ёлды+. 3Кыркынҗы йылың он биринҗи айының биринҗи гүни, Муса Реббиң буйрушы ялы эдип, ысрайыллара Онуң буйрукларыны етирди+. 4Бу Мусаның Хешбонда хөкүм сүрен аморларың ханы Сихоны, шейле хем, Аштаротда ве Эдрейде хөкүм сүрен Башан юрдуң ханы Огы еңенден соң болды+. 5Муса Иорданың гүндогарында – Мовап юрдундака ысрайыллара шу кануны беян этмәге башлады: 6«Худайымыз Реб Хореп дагында шейле дийди: „Сиз бу дагда узак вагт болдуңыз+. 7Инди йөришиңизи довам эдиң, аморларың яшаян даглыгына, шейле хем, гоңшы үлкелере: Араба дүзлүгине, даглыга, гүнбатар байырлыклара, Негеп чөлүне, деңиз якасындакы Кенган юрдуна, Ливана ве бейик Евфрат дерясына ченли гидиң+. 8Ине, Мен бу юрды сизиң өңүңизде гойдум. Мениң ата-бабаларыңыз Ыбрайыма, Ысхага, Якуба ве оларың несиллерине бермеги вада эден юрдума гидиң-де, оны мүлк эдиниң“»+.

Муса халка баштутанлар беллейәр

(Мүсүрден чыкыш 18:13-27)

9«Шол вагт мен сизе шейле дийдим: „Сизи еке өзүм башарып билҗек дәл+. 10Худайыңыз Реб сизи көпелтди. Шонуң үчин-де бу гүн сизиң саныңыз асмандакы йылдызлар дей кән+. 11Сизе сөз берши ялы, ата-бабаларыңызың Худайы Реб, гой, сизиң саныңызы мундан-да мүң эссе артдырсын ве сизи ялкасын!+
12Йөне мениң еке өзүм әхли даваларыңызың агыр йүкүни герденимден нәдип айраркам? 13Хер тирәңизден акыллы-пайхаслы, дүшби ве теҗрибели адамлары сайлаң“. 14Сиз маңа: „Сениң нетиҗә гелен пикириң говы пикир“ дийип җогап бердиңиз. 15Шейлеликде, мен сизиң хер тирәңизден сайланан бу акыллы-пайхаслы ве теҗрибели адамлары сизиң үстүңизден баштутан эдип, мүңбашылар, йүзбашылар, эллибашылар, онбашылар гойдум ве бейлеки баштутанлары белледим+. 16Шол вагт мен сизе казылары хем белледим ве олара: „Халкың арасындакы давалара үнс берип гулак гоюң, исле ол ерли болсун, исле гелмишек болсун, ики адамың арасындакы даваны адалатлы чөзүң+. 17Сиз казылык эдениңизде, тарапгөйлик этмели дәлсиңиз: улы даваны-да, кичи даваны-да дең диңләң. Хич кимден горкмаң, чүнки чөзгүт Худайдандыр. Сизе чөзмеси кын дүшен даваны маңа гетириң, оны өзүм диңләрин“ дийдим+. 18Шейдип, шол вагт мен сизе этмели әхли ишлериңизи табшырдым».

Кадешбарнея ичалылар иберилйәр

(Чөлде 13:1-33)

19⚫«Соңра Худайымыз Реббиң эдил бизе буйрушы ялы, биз Хореп дагындан чыкып, аморларың яшаян даглыгының үсти билен тә Кадешбарнея барып етйәнчәк, сизиң гөрен әгирт улы ве ёвуз чөлүңизиң ичи билен гитдик. 20Ол ерде мен сизе шейле дийдим: „Худайымыз Реббиң бизе берҗек аморларың яшаян даглыгына-да гелип етдик. 21Ине, Худайыңыз Реб бу юрды сизе берди. Гидиң-де, ата-бабаларыңызың Худайы Реббиң сизе сөз берши ялы, оны мүлк эдиниң. Горкмаң, довла дүшмәң“+. 22Эмма сизиң хеммәңиз шонда мениң яныма гелип: „Гелиң, юрды гөзден гечирмек үчин өз арамыздан адамлары ёллалың. Олар бизиң гитҗек ёлумыз хакда, барҗак галаларымыз барада хабар гетирерлер“ дийдиңиз. 23Бу пикир мениң гөвнүме макул болды. Мен хер тиреден бир адам алып, җеми он ики адам сайладым. 24Олар ёла дүшүп, даглыга тарап гитдилер. Эшкол дересине етенлеринде, олар оны говы гөзден гечирдилер. 25Ызларына доланып геленлеринде, олар бизе шол юрдуң миве өнүмлеринден йыгып гетирдилер. Олар: „Худайымыз Реббиң бизе берйән юрды говы юрт экен“ диен хабары гетирдилер. 26Эмма сиз ол ере гитмек ислемедиңиз. Худайыңыз Реббиң буйругына гаршы баш гөтердиңиз. 27Сиз чадырларыңызда хүңүрдешип шейле дийдиңиз: „Реб бизи йигренйәр, Ол бизи аморларың элине берип ёк этмек үчин Мүсүрден чыкарып гетирипдир. 28Биз ол ере нәдип гидели? Ол ере гойберен доганларымызың: ‘Ол ердәки адамлар бизден гүйчли ве узын бойлы. Оларың галалары гөге етип дуран бейик ве берк диварлы галалардыр! Биз ол ерде хатда анаклары-да гөрдүк’ диен хабары бизиң йүрегимизи ховсала салды“. 29Мен сизе шейле дийдим: „Олардан горкмаң, довла дүшмәң. 30Мүсүрде ве чөлде эдил гөзүңизиң алнында сизиң үчин сөвешиши ялы, ене-де өңүңизден йөрәп, сизиң үчин сөвешҗек Худайыңыз Ребдир+. 31Чөлде ёл бойы йөриш эдип, шу ере гелип етйәнчәңиз, эдил энәниң өз чагасыны элинде гөтерип гелши ялы, Худайыңыз Реббиң сизи нәхили горап гетирендигини өзүңиз гөрдүңиз+. 32-33Эмма сиз шонда-да гиҗесине от, гүндизине булут гөрнүшинде дүшлеҗек ериңизи, йөреҗек ёлуңызы гөркезип, өңүңизден гидйән Худайыңыз Реббе ынам этмедиңиз“»+.

Реб ысрайыллары җезаландыряр

34⚫«Сизиң сөзлериңизи эшидип, Реббиң гаты гахары гелди ве ант ичип: 35-36„Мениң сиз үчин ата-бабаларыңыза сөз берен говы юрдумы Епунне оглы Калепден башга бу пис неслиң хич бири гөрмез. Муны диңе Калеп гөрер. Мен-Реббе йүрекден вепалыдыгы үчин Мен оңа ве онуң несиллерине аяк басан юрдуны берҗек“ дийди+. 37Сиз себәпли Реббиң хатда маңа-да гахары гелип, Ол маңа шейле дийди: „Сен хем ол юрда аягыңы секмерсиң+. 38Ол юрда сениң көмекчиң Нунуң оглы Ешува барар. Сен оны голда, чүнки ерлери ысрайыллара мүлк эдип пайлап берҗек еке-тәк адам шолдур“+. 39Онсоң Реб тутуш халка: „Урушда есир дүшер өйден перзентлериңиз, ягны бу гүнки гүн ягшыны-яманы сайгармаян чагаларыңыз ол ере барарлар. Мен бу юрды олара берҗек, олар муны мүлк эдинерлер. 40Эмма сиз болса Гызыл деңзиң[*] ёлы билен ызыңыза, чөле тарап йөриш эдиң“ дийди. 41Сиз маңа: „Биз Реббе гаршы гүнә этдик! Худайымыз Реббиң бизе буйрушы ялы, биз гидип сөвешмәге тайяр“ дийип җогап бердиңиз. Шейлеликде, әхлиңиз сөвеш ярагларыңызы дакынып, даглыга чыкмак еңил болар өйдүп пикир этдиңиз. 42Реб маңа: „Олара айт: гитмесинлер, урушмасынлар, чүнки Мен оларың арасында болмарын. Шонуң үчин хем олар душманларындан еңлерлер“ дийди. 43Мен муны сизе етирдим, эмма сиз гулак асмадыңыз. Сиз Реббиң буйругына гаршы баш гөтерип, мен-менлик билен даглыга гитдиңиз. 44Ол даглыкда яшаян аморлар гаршыңыза чыкып, Сегирден Хорма ченли сизи арылар дей ковалап енчдилер. 45Сиз ызыңыза доланып гелип, Реббе дады-перят этдиңиз. Реб сизиң сесиңизе не гулак салды, не-де үнс берди.

46Соңра сиз узак вагтлап Кадешбарнеяда галдыңыз»+.

2‑нҗи бап

2^1«Реббиң маңа айдышы ялы, биз Гызыл деңзиң ёлы билен чөле тарап гайтдык ве энчеме гүнләп Сегир даглыгының төверегинде айланып гездик»+.

Ысрайыллар Эдомың ве Мовабың ичинден гечйәрлер

2«Соңра Реб маңа шейле дийди: 3„Сиз бу даглыгың дашында гаты көп айландыңыз. Инди сен демиргазык тарапа өврүл 4ве адамлардан шулары талап эт: ‘Сиз хәзир Сегирде яшаян гарындашларыңыз Ысавың несиллериниң үстүнден гечмели. Олар сизден горкарлар, шонуң үчин сиз өрән сересап болуң. 5Олар билен урша гиришмәң, чүнки Мен сизе оларың еринден екеҗе гарыш-да ер берҗек дәл. Чүнки Сегир даглыгыны Мен Ысава мүлк бердим+. 6Сиз ийҗек иймитиңизи хем, ичҗек сувуңызы хем олардан сатын алып ийип-ичиң’“. 7Худайыңыз Реб, хакыкатдан-да, сизиң хер бир тутан ишиңизе берекет берди. Сизиң бу уммасыз чөлүң ичи билен баряндыгыңызы Ол билйәрди. Шол гечен кырк йылың ичинде, Худайыңыз Реб сизиң билен биле болды. Сиз хич зада зар болмадыңыз+.

8Шейдип, биз Сегирде яшаян гарындашларымыз Ысавың несиллериниң үстүнден гечдик. Эйлат ве Эсёнгеберден Араба дүзлүгине гидйән ёл билен гидип, Мовап чөлүне тарап уградык+. 9Реб маңа: „Моваплара душман гөзи билен гарама я-да олар билен урша гирме, чүнки Ар галасыны Лутуң несиллерине мүлк берендигим себәпли, Мен сизе оларың еринден мүлк эдип, хич зат берҗек дәл“ дийди+. 10(Ол ерде анаклар ялы узын бойлы, гүйчли ве көп санлы эймимлер яшаярды+. 11Олар хем анаклар ялы рапалар сайылярды. Эмма моваплар олары эймимлер дийип атландырдылар+. 12Шейле хем Сегирде хорылар яшаярдылар, эмма Ысавың несиллери олары ковуп чыкардылар. Ысрайылларың Реббиң мүлк берен еринде эдишлери ялы, Ысавың несиллери-де олары ёк эдип, ерлеринде өзлери орнашдылар.)+
13Реб: „Инди болса Зерет дересинден гечелиң“ дийди. Шейдип, Реббиң буйругына гөрә, биз Зерет дересинден гечдик+. 14Кадешбарнеядан ёла дүшүп, Зерет дересинден гечйәнчәк, догры отуз секиз йыл гечди. Реббиң айдышы ялы, шол дөврүң ичинде бу неслиң уршуҗылары өлүп гутарды+. 15Хава, тә Ысрайыл дүшелгесиндәки уршуҗыларың әхлиси өлүп гутарянча, хут Реббиң Өзи олара гаршы болды.

16Халкың арасындакы әхли уршуҗылар өлүп гутаран бадына, 17Реб маңа шейле дийди: 18„Бу гүн сиз Ар галасында Мовабың арачәгини кесип гечерсиңиз. 19Аммонларың серхедине голайлашаныңызда, олара душманчылык гөзи билен гарамаң, олар билен урша гирмәң, себәби Мен аммонларың ерини сизе мүлк берҗек дәлдирин, чүнки Мен ол ери Лутуң несиллерине бердим“+. 20(Аслында бу ер рапаларың ери хасапланярды. Олар бу ерде өңден бәри яшаярдылар. Аммонлар олара замзумлар дийип ат бердилер+. 21Замзумлар анаклар ялы узын бойлудылар, гүйчлүдилер ве сан тайдан көп адамлыдылар. Муңа гарамаздан, Реб олары аммонларың өңүнден ёк этди. Аммонлар олары ковуп чыкарып, оларың еринде өзлери орнашдылар. 22Реб Сегирде яшаян Ысавың несиллери билен хем шейле этди. Оларың өңүнден хорылары ёк этди. Ысавың несиллери хорылары ковуп чыкарып, оларың еринде өзлери орнашдылар. Хатда олар шу гүне ченли хем шол ерде яшаярлар+. 23Каптордан чыкып гайдан капторлылар Газа галасына ченли гидйән обаларда яшаян авалары ёк эдип, оларың еринде өзлери орнашдылар.)+
24⚫„Тур, ёла дүш! Арнон җүлгесинден геч! Ине, Мен Хешбондакы аморларың ханы Сихоны ве онуң ерини сениң элиңе бердим. Юрды эелемәге башла, Сихон билен урша гир. 25Шу гүнден башлап, Мен ер йүзүндәки әхли халкың үстүнден горкы ве ховп саларын. Сениң адыңы эшиденлеринде, олар горкудан яңа титрешер дурарлар“»+.

Ысрайыллар Сихон билен Ог ханы дерби-дагын эдйәрлер

(Чөлде 21:1-30)

26«Шейдип, мен Кедемот чөлүнден Хешбоның ханы Сихона, ине, шу парахатчылык сөзлерини айдып, илчилери ёлладым: 27„Маңа өз юрдуңың үстүнден гечмәге ругсат эт. Диңе ёлдан йөрәйин, сага хем, чепе хем совулмайын+. 28Иймәге иймитимизи, ичмәге сувумызы сизден сатын алалы. Пыядалап диңе ёлуңдан гечсем боляр. 29Сегирде яшаян Ысавың несиллери ялы ве Арда яшаян моваплар ялы, сен хем маңа Иордандан гечип, Худайымыз Реббиң бизе берйән юрдуна етмек үчин өз юрдуңың үстүнден гечмәге ругсат эт“. 30Эмма Хешбоның ханы Сихон бизе юрдуның үстүнден гечмәге ругсат этмеди. Чүнки Худайыңыз Реб шу гүнки гөршүңиз ялы, оны сизиң элиңизе бермек үчин, онуң калбыны гатадып, доңйүрек этди. 31Реб маңа: „Ине, Мен Сихоны ве онуң юрдуны саңа бермәге гиришдим. Инди сен хем онуң ерини эелемәге башла“ дийди. 32Шейлеликде, Сихон әхли уршуҗылары билен Яхасда бизиң гаршымыза сөвешмәге чыкды. 33Худайымыз Реб оны бизиң элимизе берди. Биз Сихоның өзүни, онуң тохум-тиҗини ве әхли уршуҗыларыны гырдык. 34Шол бир вагтың өзүнде онуң әхли галаларыны басып алдык. Әхли галаларындакы эркеклери, аяллары ве чагалары бүтинлей ёк этдик. Ол ерде екеҗе-де адам галдырмадык. 35Диңе мал-гаралары, шейле хем басып алан галаларымызың байлыкларыны олҗа эдип алдык. 36Арнон җүлгесиниң гырасындакы Арогер галасындан башлап (җүлгәниң өзүндәки гала хем дегишлидир), тә Гилгада барянча, бизиң үчин екеҗе-де берк гала ёкды. Худайымыз Реб оларың хеммесини бизиң элимизе берди+. 37Муңа гарамаздан, Худайымыз Реббиң бизе табшырышы ялы, Ябок дерясының боюнда ве даглыкдакы галаларда яшаян аммонларың ерине чозуп гирмедик».

3‑нҗи бап

3^1⚫«Соңра биз Башан юрдуна тарап ёлумызы довам этдирдик. Башан ханы Ог сөвешмек үчин, Эдрейде әхли уршуҗылары билен бизиң гаршымыза чыкды. 2Реб маңа: „Мен Огы, онуң әхли халкыны ве юрдуны сениң элиңе бердим. Ондан горкма. Хешбонда ханлык сүрен амор ханы Сихоны ёк эдишиң ялы, Огы хем ёк эт“ дийди+. 3Шейлеликде, Худайымыз Реб Башан ханы Огы хем-де онуң әхли уршуҗыларыны бизиң элимизе берди. Биз оларың екеҗесини хем дири галдырман, хеммесини гырдык. 4Шол бир вагтың өзүнде биз онуң әхли галаларыны басып алдык. Ол ерде басып алынмадык екеҗе-де гала галмады. Биз оларың җеми алтмыш галасыны, Огуң Башандакы ханлыгы болан тутуш Аргоп топрагыны басып алдык+. 5Буларың хеммеси берк диварлы, гулп билен япылян ики гат дервезели берк галаларды. Булардан башга обалар-да көпди. 6Эдил Хешбоның ханы Сихоны ёк эдишимиз ялы, биз олары хем бүтинлей ёк этдик. Әхли галалардакы эркеклери, аяллары ве чагалары бүтинлей ёк этдик+. 7Эмма әхли мал-гаралары ве галалардакы байлыклары өзүмизе олҗа эдип алдык. 8Шейдип, биз Иорданың аңырсында аморларың ики ханының юрдуны басып алдык. Арнон җүлгесинден Хермон дагына ченли 9(Сидонлылар Хермон дагына Сирён диййәрлер, аморлар болса оңа Сенир диййәрлер),+
10белент текизликдәки әхли галалары, тутуш Гилгады, Салка ве Эдрее ченли Башандакы Огуң ханлыгында болан әхли галалары басып алдык. 11(Рапалардан еке-тәк дири галан Башан ханы Огды. Огуң табыды гара дашдан болуп, тирсек өлчеги билен онуң узынлыгы докуз тирсек, ини хем дөрт тирсекди. Оны аммонларың Раба галасында шу гүнки гүн хем гөрүп боляр)»+.

Иорданың гүндогарында ер пайланыляр

(Чөлде 32:1-42)

12«Мен шол вагткы басып алан еримизи пайладым. Мен рубен ве гат тирелерине Арнон җүлгесиниң четиндәки Арогериң демиргазыгыны, шейле хем Гилгат даглыгының ярысыны онуң галалары билен биле бердим+. 13Гүндогардакы манаша тиресине болса Гилгадың галан ярысыны ве Огуң ханлыгы болан тутуш Башаны, ягны тутуш Аргоп топрагыны бердим. (Тутуш Башан рапаларың үлкеси дийип атландырылярды.) 14Манаша тиресинден Яйыр диен адам гешурлыларың ве магакатлыларың арачәгине ченли болан тутуш Аргопы алды ве ол ерлери Башандан соң өз адына гөрә, Хавотяйыр[*] дийип ат берди. (Ол шу гүне ченли хем шейле атландырыляр.)+
15Макыра Гилгады бердим+. 16Эмма рубен ве гат тирелерине Гилгат билен Арнон җүлгесиниң аралыгындакы ерлери бердим. Җүлгәниң ортасы оларың гүнорта арачәги болуп, оларың демиргазык арачәги болса аммонларың арачәги болан Ябок дерясыдыр+. 17Гүнбатар арачәк Иордан дерясы болуп, Киннеретден Араба деңзине, ягны Өли деңзе ченли болан Араба дүзлүги ве Писга дагының этеклери оңа дегишлидир+. 18Шол вагт мен сизе шейле буйрук бердим: „Ине, Худайыңыз Реб бу юрды мүлк эдинмек үчин сизе берди. Әхли сөвешиҗилериңиз яраглансынлар-да, ысрайыл доганларыңызың өңүнден йөресинлер. 19Диңе аялларыңыз, чагаларыңыз ве мал-гараларыңыз мениң сизе берен галаларымда галсынлар. Мен сизиң көп мал-гараларыңызың бардыгыны билйәрин+. 20Реб доганларыңыза-да сизиңки ялы парахатчылык беренден соң ве олар хем Худайыңыз Реббиң Иорданың аңырсындан өзлерине берйән мүлк ерини эеләнлеринден соң, хер бириңиз мениң сизе берен мүлкүме доланып гелип билерсиңиз“+. 21Шол вагт мен Ешува хем табшырык берип: „Худайыңыз Реббиң бу ики хана нәме эденини өз гөзүңиз билен гөрдүңиз. Реб сизиң үстүнден гечҗек әхли ханлыкларыңызы шейле эдер+. 22Олардан горкмаң, чүнки сиз үчин сөвешҗек Худайыңыз Реббиң хут Өзүдир“ дийдим»+.

Муса Кенгана бармага ругсат эдилмейәр

23«Шол вагт мен Реббе ялбарып шейле дийдим: 24„Я Хөкмүрован Реб, Сен Өз бейиклигиңи ве гудратыңы гулуңа яңы гөркезип башладың. Ерде ве гөкде хайсы худай Сениңки ялы ишлери ве гудратлары амала ашырып билер!+
25Маңа Иорданың аңырсына гечип, говы юрды, ягны даглыгы ве Ливаны гөрмәге ругсат эт“. 26Эмма Реббиң сиз себәпли маңа гахары гелип, Ол маңа гулак асмады. Реб маңа: „Бесдир инди! Гайдып Маңа бу хакда айтма!+
27Писга дагының депесине чык-да, гүнбатара, демиргазыга, гүнорта ве гүндогара серет. Говуҗа серетгин, чүнки сен Иордандан аңры гечмерсиң+. 28Эмма Ешува табшыр, оны рухландыр ве гүйчлендир, себәби халка баш болуп, Иордандан гечҗек ве сениң гөрҗек шол юрдуңы олара мүлк эдип пайлап берҗек Ешувадыр“ дийди+. 29Шейдип, биз Бейтпегор галасының гаршысындакы җүлгеде сакландык»+.

4‑нҗи бап

Муса ысрайыллара боюн эгмеги буюряр

4^1«Эй, ысрайыл халкы, инди мениң сизе өвредйән парзларыма ве дүзгүнлериме гулак гоюң. Шонда сиз ата-бабаларыңызың Худайы Реббиң өзүңизе берйән юрдуна гидип, оны мүлк эдинерсиңиз+. 2Сиз мениң буйрукларымың үстүне хич зат гошмалы-да дәл, ондан хич зат айырмалы-да дәлсиңиз. Йөне Худайыңыз Реббиң мениң үстүм билен берйән буйрукларыны ерине етириң+. 3Реббиң Багалпегорда нәме эденини, ягны Худайыңыз Реббиң Багалпегор бутуның ызына эеренлериң әхлисини араңыздан нәхили ёк эденини өз гөзүңиз билен гөрдүңиз+. 4Худайыңыз Реббе вепалы боланларыңызың хеммеси бу гүн дири. 5Ине, эдил Худайым Реббиң маңа табшырышы ялы, сизиң мүлк эдинмәге барян юрдуңызда берҗай этмегиңиз үчин мен сизе бу парзлары ве хөкүмлери өвретдим. 6Олары ыхлас билен берҗай эдиң, чүнки бу бейлеки халклара акыл-пайхаслыдыгыңызы ве җуда дүшүнҗелидигиңизи гөркезер. Бу парзлары эшиденлер: „Догрудан хем, бу миллет акыллы ве дүшүнҗели экен!“ диерлер+. 7Хачан чагырсак, Худайымыз Реб янымызда. Шейле Худайлы бейик миллет ниреде бар+? 8Хәзир мениң сизе өвредйән бу тутуш Кануным ялы адалатлы парзларыдыр хөкүмлери болан башга бейик миллет бармыка+? 9Йөне хабардар болуң, өзүңизи гораң. Шейдип, өмүрбойы гөзүңиз билен гөрен затларыңызы ядыңыздан чыкармаң, унутмаң. Олары чагаларыңыза, чагаларыңызың чагаларына-да айдып бериң+. 10Сиз Хорепде Худайыңыз Реббиң хузурында дураныңызда, Реб маңа шейле дийди: „Халкыңы Мениң хузурыма үйшүр. Мен олара Өз сөзлерими эшитдирҗек, шонда олар бүтин өмрүне Менден горкмагы өвренерлер ве чагаларына хем өвредерлер“+. 11Сиз якын гелип, дагың этегинде дурдуңыз. Дагың алавлап янян оды ал-асмана галды ве дагы гойы түссе билен гара булут гаплады+. 12Реб одуң ичинден сизе сесленди. Сиз Онуң сөзлерини эшитдиңиз, эмма Онуң Өзүни гөрмедиңиз, диңе сесини эшитдиңиз. 13Реб сизе Әхтини мәлим эдип, оны берҗай этмегиңизи табшырды. Бу – он табшырыкды ве Ол оны ики саны ясы дашың йүзүне язды+.

14Шол вагт сизиң Иордан дерясындан гечип мүлк эдинҗек юрдуңызда берҗай этмегиңиз үчин сизе шу парзлары ве хөкүмлери өвретмеги Реб маңа табшырды. 15Реб Хорепде от ичинден сизе сеслененде, сиз Онуң Өзүни гөрмедиңиз. Хабардар болуң ве өзүңизи гораң. 16-18Өзүңиз үчин бут ясап, азгынчылыга баш урмаң. Эркек я аял шекилинде, ердәки хайван, ховада учян ганатлы гуш, ерде сүйренйән сүйрениҗи шекилинде, ерден ашакдакы сувларда яшаян балык шекилинде өзүңизе хич хили бут ясамаң+. 19Гөзлериңизи асмана дикип, Гүни, Айы, йылдызлары – әхли асман җисимлерини гөрениңизде, алдава дүшмәң ве олара сыгынып гуллук этмәң. Чүнки Худайыңыз Реб сыгынмак үчин олары асманың астындакы башга халклара берди+. 20Эмма Реб сизи демир оҗагы болан Мүсүрден чыкарып гетирип, гөрүп дуршуңыз ялы, сизи Өзүниң сайлан айратын халкы этди+.

21Реббиң сиз себәпли маңа гахары гелди. Ол мениң Иордандан гечмеҗекдигиме ант ичди. Худайыңыз Реббиң сизе мүлк берйән говы юрдуна мен гирмели дәл+. 22Чүнки мен Иордандан аңры гечмән, шу ерде өлерин, эмма сиз ол говы юрды мүлк эдинмек үчин Иордандан гечерсиңиз. 23Гаты сересап болуң. Худайыңыз Реббиң сизиң билен эден әхтини ятдан чыкармаң. Шейле хем, Худайыңыз Реббиң гадаган эден затларының хич бириниң шекилинден бут ясанмаң. 24Чүнки Худайыңыз Реб якып-яндырыҗы бир отдур, Ол габанҗаң Худайдыр+. 25Сизиң чагаларыңыз ве чагаларыңызың чагалары доглуп, бу юртда узак яшасаңыз, хер хили задың шекилинде бут ясап азмаң. Бу Худайыңыз Реббиң назарында пис ишдир, бу Онуң гахарыны гетирйәндир. 26Шейле эдәйсеңиз, бу гүн ер ве гөк сизе гаршы шаятдыр. Иордандан гечип эелән юрдуңызда басым тутушлайын хеләк боларсыңыз, сиз ол ерде узак яшаман, гайтам, бүтинлей ёк эдилерсиңиз+. 27Реб сизи башга халкларың арасына даргадып гойберер. Реббиң ёл гөркезҗек миллетлериниң арасында галҗакларыңызың саны гаты аз болар+. 28Ол ерде сиз адамлар тарапындан ясалан худайлара, агачдан ве дашдан ясалан, не гөрйән, не эшидйән, не иййән, не-де ыс алян башга худайлара гуллук эдерсиңиз+. 29Оларың ичинден сиз Худайыңыз Ребби агтарарсыңыз. Тутуш йүрегиңиз ве җаныңыз-тениңиз билен гөзлесеңиз, сиз Оны тапарсыңыз+. 30Ахыркы гүнлерде, бу затларың әхлиси башыңыздан иненде, бетбагтчылыга учраныңызда, сиз Худайыңыз Реббе доланып, Оңа гулак асарсыңыз. 31Чүнки Худайыңыз Реб рехимли Худайдыр. Ол сизи ташлап гитмез я-да ёк этмез. Ол ата-бабаларыңыза вада эден әхтини унутмаз.

32Догулмазыңыздан өңки гечен асырлардан бәри, Худай тарапын ер йүзүнде адамзадың ярадыланындан тә шу гүне ченли гечен замандан сораң. Гөгүң бу уҗундан ол уҗуна ченли сорап чыкың, хей, шунуң ялы бейик вака өң болдумыка? Я шунуң ялы вака хакында эшидипмидиңиз+? 33Сизиң ялы одуң ичинден сесленен Худайың сесини эшидип, дири галан халк башга-да бармыка+? 34Худайыңыз Реббиң Мүсүрде гөзүңизиң алнында сизиң үчин эден ишлери ялы иш эдип, башга хайсы худай өзи үчин бир халкы бела-бетерлер, аламатлар, мугҗыза, уруш, гүйч-гудрат, әпет элхенчликлер билен башга халкың арасындан алып чыкды? 35Булар сизе Реббиң Худайдыгыны, Ондан башга хич бир Худайың ёкдугыны билмегиңиз үчин гөркезилди+. 36Ол сизи тербиелемек үчин, асмандан сизе Өз сесини эшитдирди. Ерде Ол сизе бейик от гөркезди. Сиз одуң ичинден Онуң сесини эшитдиңиз+. 37Ол ата-бабаларыңызы сөййәндиги себәпли, оларың өзлеринден соңкы несиллерини сайлады. Ол сизи хут Өзүниң бейик гүйҗи билен Мүсүрден алып чыкды. 38Өзүңизден улы ве гүйчли халклары өңүңизден ковуп чыкарды ве гөршүңиз ялы, оларың ерини сизе мүлк бермек үчин сизи шу ере гетирди. 39Инди билип гоюң ве ядыңызда саклаң, чүнки ёкарда – гөкде, ашакда – ерде Реб Бейик Худайдыр. Ондан башга хич Худай ёкдур+. 40Сизиң ве сизден соңкы несиллериңизиң говы гүнлер гөрмеклери үчин, бу гүн мениң үстүм билен Онуң сизе берйән парзларыны ве табшырыкларыны берҗай эдиң. Шонда Худайыңыз Реббиң сизе эбедилик берйән еринде узак вагтлап яшарсыңыз».

Гачыбаталга галалары

41⚫Соңра Муса Иорданың гүндогарындан үч галаны белледи. 42Араларында өң хич хили душманчылыгы болмадык бир адамы төтәнден өлдүрен ганхор бу галаларың бирине гачып барып, башыны гутарып билер. 43Муса шу галалары: рубен тиресинден текиз чөлде Бесери, гат тиресинден Гилгатда Рамоды ве манаша тиресинден Башанда Голаны белледи.

Муса Кануны вагыз этмәге башлаяр

44Мусаның ысрайылларың өңүнде гоян Кануны шудур. 45Ине, Мүсүрден чыканларындан соң Мусаның ысрайыллара айдан дүзгүнлери, парзлары ве хөкүмлери. 46Ол булары Иорданың гүндогарында, Бейтпегорың гаршысындакы җүлгеде, ягны Хешбонда хөкүм сүрен аморларың ханы Сихоның юрдунда айтды. Муса билен ысрайыллар Мүсүрден чыканларындан соң аморлары дерби-дагын этдилер. 47Олар Сихоның юрдуны ве Башан ханы Огуң юрдуны, ягны Иорданың гүндогарындакы бу ики амор ханының юрдуны өзлерине мүлк эдип алдылар+. 48Бу ер Арнон җүлгесиниң четиндәки Арогерден Сирён дагына (бу Хермон дагы) ченли узалып гидйәр+. 49Шейле хем, муңа тутуш Араба дүзлүгиниң гүндогарындакы Араба деңзине ченли болан ер ве Писга дагының этеклери хем дегишлидир+.

5‑нҗи бап

5^1⚫Муса әхли ысрайыллары бир ере җемләп, олара шейле дийди: «Эй, ысрайыл халкы, бу гүнки мениң сизе етирйән парзларыма ве хөкүмлериме гулак гоюң. Олары өвренип, ыхлас билен берҗай этмелисиңиз. 2Худайымыз Реб Хорепде бизиң билен әхт баглашды. 3Реб бу әхти ата-бабаларымыз билен баглашмады, Ол әхти бизиң билен, бу гүнки гүн, бу ерде дири галанларымызың хеммеси билен баглашды. 4Реб дагда от ичинден сизиң билен йүзбе-йүз дуруп геплешди+. 5(Шол вагт Реббиң сөзлерини сизе етирмек үчин, Реб билен сизиң араңызда мен дурдум, чүнки сиз отдан горкуп, дага чыкмадыңыз)».

Он табшырык

(Мүсүрден чыкыш 20)

«Реб шу он табшырыгы берди:+

6„Сениң гул болуп яшан юрдуң Мүсүрден алып чыкан Худайың Реб Мендирин+. 7Сениң Менден башга худайларың болмасын+.

8Өзүң үчин ёкарда – гөкде, ашакда – ерде я-да ер асты сувларда яшаян затларың хич бирине меңзеш шекилде бут ясама+. 9Сен олара тагзым этме я-да олара гуллук этме, чүнки Мен Худайың Реб – габанҗаң Худайдырын. Мени йигренйән аталарың этмишиниң җезасыны оларың чагаларының үчүнҗи ве дөрдүнҗи аркасына чекдирерин+. 10Эмма ким Мени сөйүп, буйрукларымы ерине етирсе, онуң мүңлерче неслине садык сөйгими гөркезерин+.

11Худайың Реббиң адыны бош ере агзама, чүнки Реб Өз адыны бош ере агзан адамы җезасыз гоймаз+.

12Худайың Реббиң буйрушы ялы, мукаддес Сабат гүнүниң канунларыны ерине етир+. 13Алты гүнде әхли ишлериңи эдерсиң. 14Эмма единҗи гүн Худайың Реббе багышланан дынч гүнүдир. Бу гүн сениң өзүңем хич иш этме, огул-гызың, гул-гырнагың, өкүзиң я-да эшегиң, тутуш мал-гараң, галаңызда яшаян гелмишек – хиҗиси бир иш хем этмесин. Шонда сизиң гул-гырнагыңыз хем өзүңиз ялы дынч алып билер. 15Мүсүр юрдунда өзүңиң хем гул боландыгыңы ядыңа сал. Худайың Реб Өзүниң гүйч-гудраты билен сени ол ерден чыкарып гетирди. Шонуң үчин хем Худайың Реб саңа Сабат гүнүниң канунларыны ерине етирмегиңи буюрды.

16Худайың Реббиң буйрушы ялы, ата-энеңе хормат гой, шонда Худайың Реббиң саңа берҗек еринде өмрүң узак болуп, говы гүнлер гөрерсиң+.

17Адам өлдүрме+.

18Зына этме+.

19Огурлык этме+.

20Бириниң гаршысына галп шаятлык этме+.

21Башга кишиниң аялына гөз дикме. Башга бириниң өйүне, ерине, гул-гырнагына я өкүзине, эшегине, оңа дегишли затларың хич бирине гөз дикме“+.

22Реб бу сөзлери дагда от ичинден, булудың ве түм гараңкылыгың ичинден гаты сес билен тутуш җемагата айтды. Башга хич зат гошмады. Ол бу сөзлери ики саны ясы дашың йүзүне язып, маңа берди»+.

Халк горкяр

23«Даг ловлап янярка, Реббиң гараңкылыгың ичинден гелйән сесини эшидениңизде, әхли тиребашыларыңыздыр яшулуларыңыз яныма гелип, 24маңа шейле дийдиңиз: „Ине, Худайымыз Реб бизе Өз шөхратыны ве бейиклигини гөркезди. Биз Онуң от ичинден чыкян сесини эшитдик. Бу гүн биз Худай ынсан билен геплешсе-де, ынсаның дири галып билҗек экендигини гөрдүк. 25Нәме үчин биз бу гүн өлмели? Чүнки бу бейик от бизи яндырар. Эмма Худайымыз Реббиң сесини мундан артык эшитсек биз өлерис+. 26Чүнки от ичинден геплейән дири Худайың сесини эшидип, адамзат арасында биз ялы өлмән галан бармы? 27Сениң өзүң голай бар-да, Худайымыз Реббиң айтҗак затларының хеммесини диңле. Соңра Худайымыз Реббиң айданларының хеммесини бизе етир. Биз саңа гулак асарыс ве берҗай эдерис“+. 28Мениң билен геплешен вагтыңыз, Реб сизиң маңа айдан сөзлериңизи эшидип, маңа шейле дийди: „Мен бу халкың саңа айданларыны эшитдим. Оларың хеммеси догры+. 29Кәшгә олар диңе шу пикирде болуп, Менден горкуп, әхли буйрукларымы хемише сакласадылар, онда олар ве оларың чагалары хемише эшретде яшардылар! 30Бар, гит-де олара: ‘Чадырларыңыза доланың!’ дий. 31Эмма сен бу ерде Мениң янымда гал. Әхли табшырыгы, парзларымдыр хөкүмлери олара өвредериң ялы, Мен олары саңа айдарын. Гой, олар булары мүлк эдип берҗек юрдумда берҗай этсинлер“». 32Муса халка: «Шонуң үчин хем инди сиз Худайыңыз Реббиң буйрушы ялы ерине етирмекде гаты сересап болмалысыңыз. Олардан сага-да, чепе-де гышармаң+. 33Диңе Худайыңыз Реббиң гөркезен ёлундан йөрәң. Шонда сиз дири галып, говы гүнлер гөрерсиңиз ве мүлк эдинҗек юрдуңызда узак вагтлап яшарсыңыз» дийди+.

6-нҗы бап

Иң ваҗып табшырык

6^1«Худайыңыз Реббиң сизе өврет дийип маңа табшыран әхли табшырыклары, парзларыдыр хөкүмлери – ине, шулардыр. Сиз булары Иордандан гечип, мүлк эдинҗек юрдуңызда ерине етирмелисиңиз. 2Чагаларыңыз, чагаларыңызың чагалары билен биле Худайыңыз Ребден горкуп, Онуң сизе мениң үстүм билен берйән әхли буйрукларыдыр парзларыны өмүрбойы берҗай эдиң. Шонда өмрүңиз узак болар+. 3Шонуң үчин хем, эй, ысрайыл халкы, гулак гой. Олары ыхлас билен ерине етириң, шонда говы гүнлер гөрерсиңиз ве ата-бабаларыңызың Худайы Реббиң сизе сөз берши ялы, сүйт ве бал акян юрдунда хас көпелип яйрарсыңыз+.

4Эй, ысрайыл халкы, гулак гой. Худайымыз Реб еке-тәк Ребдир+. 5Худайыңыз Ребби тутуш йүрегиңиз, әхли гүйҗүңиз билен җан-тенден сөйүң+. 6Мениң бу гүнки буюрян шу сөзлерими йүрегиңизде саклаң. 7Булары чагаларыңа хем өврет, өйде-де, ёлда-да, ятаныңда-тураныңда-да шулар хакда сөз сөзлегин+. 8Олары беллик хөкмүнде элиңе дак, маңлайыңа нышан эдип белле+. 9Олары җайыңың гапыларының сөелерине ве дервезелерине язып гой»+.

Боюн эгмезлиге гаршы дуйдурыш

10«Худайыңыз Реб сизи ата-бабаларыңыз Ыбрайыма, Ысхага, Якуба вада эден юрдуна элтҗек. Ол юрт өз гурмадык улы ве овадан галаларыңыздан,+
11өз газанмадык харытларыңыздан долы өйлерден, өз газмадык гуюларыңыздан, өз отуртмадык үзүм ве зейтун багларыңыздан ыбаратдыр. Сиз олардан ийип дояныңызда, 12гаты сересап болуң! Гул болуп яшан юрдуңыз Мүсүрден чыкарып гетирениң Ребдигини ятдан чыкармаң. 13Худайыңыз Ребден горкуң, диңе Оңа гуллук эдиң ве Онуң адындан ант ичиң+. 14Башга худайларың, даш-төверегиңиздәки халкларың худайларының хич бириниң ызына дүшмәң. 15Чүнки араңыздакы Худайыңыз Реб габанҗаң Худайдыр. Худайыңыз Реббиң газабы сизе гаршы туташса, Ол сизи ер йүзүнден ёк эдип ташлар+. 16Масада эдишиңиз ялы, Худайыңыз Ребби сынамаң[*]+. 17Худайыңыз Реббиң өзүңизе буйран табшырыкларыны, дүзгүнлеридир парзларыны ыхлас билен ерине етириң. 18Реббиң назарында догры ве говы ишлер эдиң, шонда говы гүнлер гөрерсиңиз. Реббиң ата-бабаларыңыза вада эден юрдуна барып, оны өзүңизе мүлк эдинерсиңиз. 19Реббиң сөз берши ялы, өңүңизден әхли душманларыңызы Онуң Өзи ковуп чыкарар+. 20Вагт гелип, чагаларыңыз сизден: „Худайымыз Реббиң сизе буйран бу дүзгүнлериниң, парзларының ве хөкүмлериниң нәме манысы бар?“ дийип сорасалар,+
21сиз олара шейле җогап бериң: „Биз Мүсүрде фараоның гулларыдык, эмма Реб Өз гудратлы голы билен бизи Мүсүрден чыкарып гетирди+. 22Реб Мүсүре, фараона ве онуң тутуш хоҗалыгына гаршы гөзүмизиң алнында бейик ве горкунч аламатлардыр мугҗызалар гөркезди+. 23Ол ата-бабаларымыза вада эден юрдуны бизе бермек үчин Мүсүрден чыкарып гетирди. 24Соңра Худайымыз Реб бизиң Ондан горкуп, бу парзларың хеммесини ерине етирмегимизи буюрды. Шонда бу гүнки ялы, җанымыз саг болуп, гөрҗегимиз говулык болар. 25Худайымыз Реббиң бизе буйрушы ялы, Онуң хузурында бу буйрукларың әхлисини ыхлас билен ерине етирсек, биз догры сайыларыс“»+.

7‑нҗи бап

Реббиң йөрите сайлан халкы

7^1«Худайыңыз Реб сизи мүлк эдинҗек ериңизе гетиренде, Ол сизден хас гүйчли ве көп санлы халклары өңүңизден ковуп чыкарар. Олар хетлер, гиргашлар, аморлар, кенганлар, перизлер, хивилер хем-де ябуслар җеми еди миллетдир+. 2Худайыңыз Реб олары сизиң элиңизе беренде, сиз олары даргадып, бүтинлей ёк эдип ташламалысыңыз. Олар билен әхт баглашмаң ве олара рехимдарлык этмәң+. 3Олар билен гарындашлык ачмаң. Олар билен гыз алшып-беришмәң+. 4Чүнки олар чагаларыңызы башга худайлара гуллук этдирдип, Реббиң ызына эермекден йүз өвүрдерлер. Шонда Реббиң гахары сизе гаршы туташып, Ол сизи деррев ёк эдип ташлар+. 5Эмма сиз олар билен шейле эдиң: оларың гурбанлык сыпаларыны юмруп ташлаң, дикме дашларыны дөвүп, Ашера бутларыны йыкың ве бейлеки бутларыны хем ода якың+. 6Чүнки сиз Худайыңыз Реб үчин мукаддес халксыңыз. Худайыңыз Реб Өзүниң гымматлы халкы болмагыңыз үчин ер йүзүндәки әхли халкларың арасындан сизи сайлады+.

7Реббиң сизи йүрекден сөймегиниң ве сайламагының себәби, бу сизиң бейлеки халклардан сан тайдан көп болмагыңыз дәлдир, сиз әхли халкларың арасында сан тайдан иң азысыңыз+. 8Мунуң себәби Реб сизи сөйди ве ата-бабаларыңыза эден вадасында дурды. Реб сизи Мүсүрден гудратлы голы билен чыкарып, онуң патышасы фараоның элинден – гулчулыкдан азат этди+. 9Шонуң үчин хем Худайыңыз Реббиң хакыкы Худайдыгыны билип гоюң. Ол ынамдар Худайдыр. Ол Өзүни сөенлериң ве буйрукларыны ерине етиренлериң мүңлерче неслине садык сөйгүсини ве әхтини саклаяр+. 10Эмма Ол Өзүни йигренйәнлериң йигренчлерини өз башларындан индерип, олары шобада ёк эдйәр+. 11Шонуң үчин хем мениң бу гүнки сизе әхли табшырыкларымы, парзларымдыр дүзгүнлерими ыхлас билен ерине етириң».

Боюн эгмекден гелйән ялканма

12«Шу хөкүмлере гулак гоюп, олары ыхлас билен ерине етирсеңиз, Худайыңыз Реб ата-бабаларыңыза вада эден әхтине садык галар+. 13Реб сизи сөер, ялкар ве көпелдер. Ол ата-бабаларыңыза вада эден юрдунда сизиң өрңәп өсмегиңизе, ериңизден алынян өнүме, дәнәңизе, шерабыңыза ве ягыңыза, шейле хем, мал-гараларыңызың көпелмегине, сүрүлериңизиң санының артмагына берекет берер. 14Халкларың ичинде иң ялкананы сиз боларсыңыз. Сизиң араңызда несилсиз эркек я-да өнелгесиз аял, гысыр мал болмаз+. 15Реб сизи хер хили кеселлерден горар. Мүсүрде гөрен әхли айылганч кеселлериңиз сизе ёкушмаз. Олары сизи йигренйәнлере ёкушдырар+. 16Худайыңыз Реббиң элиңизе берҗек әхли халкларыны ёк эдип ташлаң, олара рехим этмәң, оларың худайларына сыгынмаң, себәби бу сизиң үчин дузак болар+.

17Сиз өз-өзүңизе: „Бу халкларың саны бизиңкиден көп, биз булары нәдип ковуп чыкараркак?“ дийип, 18олардан горкмаң. Диңе Худайыңыз Реббиң фараоны ве тутуш Мүсүр халкыны нәме эдендигини хөкман ядыңыза салың. 19Өз гөзүңиз билен гөрен бейик сынаглары, аламатлары, мугҗызалары, гүйч-гудраты билен Худайыңыз Реб сизи Мүсүрден чыкарып гетирди. Худайыңыз Реб сизиң горкян халкларыңызың хеммесини-де шейле эдер+. 20Мундан башга-да, Худайыңыз Реб дири галанлар ве гачгаклар ёк болянча, олары ховсала салар+. 21Олардан горкмаң, чүнки сизиң араңыздакы Худайыңыз Реб бейик ве хайбатлы Худайдыр+. 22Худайыңыз Реб бу халклары сизиң өңүңизден юваш-ювашдан ковуп чыкарар. Сиз оларың соңуна чалт чыкып билмерсиңиз, ёгсам сизиң гаршыңыза йыртыҗы хайванлар көпелер+. 23Эмма Худайыңыз Реб олары сизиң элиңизе берер, оларың хеммеси ёк болянча, олары улы ховсала салар. 24Реб оларың ханларыны-да сизиң элиңизе берер, сиз оларың адыны асманың астындан өчүрип ташлаң. Олары ёк эдйәнчәңиз, хич ким сизиң өңүңизде дуруп билмез+. 25Оларың худайларының бутларыны якың. Өзүңизе алмак үчин олардакы алтына, күмше гөз гыздырмаң, себәби бу сизе дузак болар. Чүнки бу Худайыңыз Реб үчин неҗис затдыр+. 26Мунуң ялы неҗис зады өйүңизе гетирмәң, ёгсам сизиң өзүңиз хем шонуң ялы бүтинлей ёк эдилерсиңиз. Оны йигрениң ве рет эдиң, чүнки ол бүтинлей ёк эдилмели затдыр».

8‑нҗи бап

Ребби унутмазлык барадакы дуйдурышлар

8^1«Бу гүнки мениң берйән бу буйрукларымың әхлисини ыхлас билен ерине етирмелисиңиз. Шонда сиз яшарсыңыз, көпелерсиңиз ве Реббиң ата-бабаларыңыза вада эден юрдуна гидип, оны мүлк эдинерсиңиз. 2Худайыңыз Реббиң кырк йыллап шу чөлден сизи алып гелен узак ёлуны унутмаң. Ол сизиң йүрегиңизде нәме бардыгыны, Онуң буйрукларыны ерине етирйәндигиңизи я-да ерине етирмейәндигиңизи билмек үчин, сизи Өзүне боюн эгдирип сынага салды+. 3Ол сизи Өзүне боюн эгдирип ач гойды ве сизиң хем, ата-бабаларыңызың хем гөрмедик иймити болан манна[*] билен сизи нахарлады. Ол муны ынсаның диңе чөрек билен яшаман, эйсем, Реббиң агзындан чыкян хер бир сөзи билен хем яшап билҗекдигине дүшүнсин дийип этди+. 4Бу кырк йылың ичинде сизиң геен гейимлериңиз йыртылып тозмады, аякларыңыз-да габармады+. 5Сиз шуны йүрегиңизде саклаң, эдил ата өз оглуны тербиелейши ялы, Худайыңыз Реб хем сизи тербиелейәндир+. 6Шонуң үчин хем Худайыңыз Реббиң ёлундан йөрәң ве Ондан горкуң, Онуң буйрукларыны ерине етириң. 7Чүнки Худайыңыз Реб сизи говы юрда алып баряр. Ол ерде чешмелер, булаклар, шейле хем, җүлгелерден ве даглардан акян ерасты сувлары бардыр+. 8Ол ерде бугдай, арпа, үзүм, инҗир, нар, зейтун агачлары ве бал бардыр. 9Ол ерде гарныңыз док болар, хич зада зар болмарсыңыз. Ол юрдуң дашлары демирден болуп, дагларындан мис газып чыкарарсыңыз. 10Сиз ийип-ичип дояныңыздан соң, өзүңизе говы юрт берени үчин Худайыңыз Реббе алкыш айдарсыңыз.

11Шонуң үчин хем сиз әгә болуң, Онуң бу гүнки мениң үстүм билен берйән табшырыкларыны, хөкүмлеридир парзларыны ерине етирмекден йүз өврүп, өз Худайыңыз Ребби унутмаң. 12Гарныңыз доянда, яшамак үчин кашаң җайлар гураныңызда, 13мал-гараларыңыздыр доварларыңыз, алтын-күмшүңиз көпелип, әхли затларыңыза берекет иненде, 14гул болуп яшан юрдуңыз Мүсүрден чыкарып гетирен Худайыңыз Ребби унудып, текепбирлик этмәң+. 15Бейик ве элхенч чөллүгиң ичи билен, зәхерли йыланлы ве ичянлы гурак, тозап ятан ерлерден сизи Ол алып гечди. Керт гаядан сизиң үчин Ол сув чыкарды+. 16Сизи Өзүне боюн эгдирмек үчин сынага салып, иң соңунда сизе ягшылык этмек үчин, чөлде ата-бабаларыңызың гөрмедик иймити болан манна билен сизи диңе Ол нахарлады+. 17Сиз өз-өзүңизе: „Мен өз гүйҗүм билен я-да өз голумың гудраты билен бу байлыгы топладым“ диймәң+. 18Гайтам, Худайыңыз Ребби ядыңызда саклаң, чүнки байлык топламага гүйҗи Ол берйәндир. Шонда Ол шу гүнки гөршүңиз ялы, ата-бабаларыңыза вада эден әхтини тассыклар. 19Эгер сиз Худайыңыз Ребби ядыңыздан чыкарып, башга худайларың ызына дүшүп, олара сыгынып гуллук этсеңиз, онда бу гүн мен сизе ачык дуйдурярын: сиз хөкман хеләк боларсыңыз. 20Реб сизиң өңүңизден халклары ёк эдиши ялы, сизи хем хеләк эдер. Чүнки сиз Худайыңыз Реббе гулак асмадыңыз+.

9-нҗы бап

Халкың Реббе боюн эгмезлиги

9^1Эй, ысрайыл халкы, гулак сал: инди сиз Иордан дерясындан гечип, өзүңизден бейик ве гүйчли халкларың ерлерини мүлк эдип аларсыңыз. Оларың галалары гөге етип дуран бейик ве берк диварлы галалардыр. 2Билшиңиз ялы, бу гүйчли ве узын бойлы халк Анагың несиллеридир. Сиз олар хакда: „Анакларың гаршысына ким чыкып билер?“ дийленини эшиденсиңиз+. 3Бу гүн муны билип гоюң: якып ёк эдйән от кимин Худайыңыз Реббиң Өзи сизиң өңүңизден гечер. Реббиң Өзи олары гырып, сизе боюн эгдирер. Шонда Реббиң сөз берши ялы, сиз олары ковуп чыкарып, деррев ёк эдерсиңиз+. 4Худайыңыз Реб олары сизиң өңүңизден ковуп чыкаранда, сиз өз-өзүңизе: „Реб догручыллыгым себәпли, мени бу юрда мүлк эдинмек үчин гетирди“ диймәң. Бу халкларың эрбетлиги себәпли, Реб олары сизиң өңүңизден ковуп чыкаряр+. 5Оларың юрдуны эелемегиңиз, сизиң догручылдыгыңыз я-да пәк йүреклидигиңиз үчин дәлдир. Бу халкларың эрбетдиги себәпли, Худайыңыз Реб олары сизиң өңүңизден ковуп чыкаряр. Шейле хем, Реб муны ата-бабаларыңыз Ыбрайыма, Ысхага, Якуба вадасыны ерине етирмек үчин эдйәр+. 6Билип гоюң: Худайыңыз Реб бу говы юрды сизе догручыллыгыңыз үчин берйән дәлдир, чүнки сиз бойнуёгын халксыңыз+.

7Худайыңыз Реббиң чөлде нәхили гахарыны гетирендигиңизи ядыңыза салың ве оны унутмаң. Мүсүр юрдундан чыкан гүнүңизден, тә бу ере гелен гүнүңизе ченли сиз Реббе гаршы баш гөтердиңиз. 8Сиз хатда Хорепде Реббиң гахарыны гетирдиңиз. Реббиң сизе шейле бир гахары гелди, хатда Ол сизи ёк эдип ташламага-да тайярды+. 9Мен ики ясы даш бөлегини алмага, ягны Реббиң сиз билен эден әхт дашларыны алмага дага чыканымда, мен кырк гиҗе-гүндизләп дагда болдум. Ол ерде мен не чөрек ийдим, не-де сув ичдим+. 10Реб маңа Өз эли билен язылан ики саны ясы даш бөлегини берди. Дагда үйшен гүнүңиз Реббиң одуң ичинден айдан әхли сөзлери шол дашларың йүзүне языланды+. 11Кырк гиҗе-гүндиз дийленде, Реб маңа ики ясы дашы – әхт дашларыны берди. 12Соңра Реб маңа: „Бар, бу ерден чалт ашак дүш, чүнки сениң Мүсүрден чыкарып гетирен бу халкың азгынчылыга баш урды. Олар Мениң буйран ёлумдан гаты чалт чыкдылар. Олар өзлерине бут ясадылар“ дийди+. 13Реб ене-де маңа: „Мен бу халкың бойнуёгындыгыны гөрдүм. 14Инди Мени олары ёк этмекден саклама, чүнки Мен олары ёк эдип, оларың адыны асманың астындан өчүрип ташлайын-да, сенден олара гөрә хас гүйчли ве хас көп санлы халк дөредейин“ дийди+. 15Шейлеликде, мен дагдан дүшүп, ызыма гайтдым. Даг алавлап янярды. Ики саны ясы әхт даш бөлеклери хем элимдеди. 16Соңра мен сизиң өзүңизе гөләниң шекилинде бут ясап, догрудан хем Худайыңыз Реббе гаршы гүнә эдендигиңизи гөрдүм. Сиз Реббиң буйран ёлундан гаты чалт чыкдыңыз. 17Шонда мен элимде саклап дуран ики ясы даш бөлегини зыңып гойбердим, олар сизиң гөзүңизиң алнында чым-пытрак болды. 18Соңра мен өңки ялы йүзин дүшүп, кырк гиҗе-гүндизләп Реббиң хузурында болдум. Не чөрек ийдим, не-де сув ичдим. Реббиң назарында пис ишлери эдип, Онуң гахарыны гетирмек билен эден әхли гүнәлериңиз үчин мен шейле этдим+. 19Чүнки Реб газап атына атланып, сизи ёк эдер өйдүп горкдум. Эмма Реб ол гезегем мени диңледи. 20Реббиң Харуна хем гаты гахары гелипди. Ол оны-да ёк этмәге тайярды. Эмма мен шол вагтың өзүнде Харун үчин хем товакга этдим. 21Соңра мен ясан гүнәли бутуңыз болан гөләни алып, оны отда эретдим. Оны енҗип, күл ялы овратдым-да, дагдан акян чешмә сепип гойбердим+.

22Табгерада-да, Масада-да, Кибротхатавада-да Реббиң гахарыны гетирдиңиз+. 23Реб сизе: „Барың, Мениң сизе берйән юрдумы эеләң“ дийип, Кадешбарнеядан сизи иберенде, сиз Худайыңыз Реббиң буйругына гаршы баш гөтердиңиз, Оңа не ынандыңыз, не-де гулак асдыңыз+. 24Мениң сизи танан гүнүмден бәри, сиз Реббе гаршы чыкып гелйәрсиңиз.

25Реб сизи ёк этмеги йүрегине дүвенде, мен кырк гиҗе-гүндизләп Онуң өңүнде йүзин дүшүп ятдым. 26Мен Реббе йүзленип, шейле дилег этдим: „Эй, Хөкмүрован Реб, Өз сайлан айратын халкыңы ёк этме. Сен олары Өз бейиклигиң билен гулчулыкдан азат эдип, гудратлы голуң билен Мүсүрден чыкарып гетирдиң+. 27Өз гулларың Ыбрайымы, Ысхагы ве Якубы ядыңа сал. Бу халкың бойнуёгындыгына, эрбетлигине ве гүнәсине үнс берме. 28Ёгсам, Сениң бизи алып чыкан юрдуңдакы адамлар бизе: ‘Реб олары сөз берен ерине гетирип билмеди. Реб олары йигренйәндиги себәпли, чөлде өлдүрмек үчин Мүсүрден чыкарып гетирипдир’ диерлер+. 29Эмма бу Сениң бейик гудратың ве гүйҗүң билен Мүсүрден чыкарып гетирен Өз сайлан айратын халкың ахырын“+.

10-нҗы бап

Реб он табшырыгы гайтадан ясы дашлара язяр

10^1⚫Шол вагт Реб маңа: „Ене-де өңкә меңзеш эдип, ики ясы даш бөлегини ве олары гояр ялы бир сандык яса. Соңра Мениң яныма – дага чык+. 2Мен бу дашларың йүзүне сениң өңки күл-пеекун эден дашларыңың йүзүндәки сөзлери язҗак. Сен олары сандыга салып гой“ дийди+. 3Шейдип, мен акация агаҗындан сандык ясадым ве өңкә меңзеш, ики саны ясы даш бөлегини ясап, дага чыкдым. Ол ики ясы даш бөлеги хем элимдеди+. 4Соңра Реб дагда үйшен гүнүңиз от ичинден сизе айдан он табшырыгыны эдил өңкә меңзеш сөзлер билен бу ики дашың йүзүне язып, маңа берди+. 5Мен дагдан ашак дүшдүм ве дашлары сандыга салдым. Реббиң маңа буйрушы ялы, дашлар хәзир хем ол ерде дур+.

6Шондан соң ысрайыллар Беерот-бенеягакандан гайдып, Мосера гелдилер. Ол ерде Харун өлди ве оны шол ерде җайладылар. Онуң ерине онуң оглы Элгазар руханы болды+. 7Ол ерден олар Гудгода гелдилер. Гудгодадан болса акып дуран чешмели Ётбата диен ере йөриш этдилер+.

8Шол махал Реб: „Әхт сандыгымы гөтерсинлер, хузурымда гурбанлыклар хөдүрләп хызмат этсинлер, Мениң адымдан пата берсинлер“ дийип, леви тиресини сайлады. Олар шу гүне ченли хем шейле эдйәрлер+. 9Шонуң үчин хем Леви тиресине өз ысрайыл доганларының арасындан пай хем, мүлк хем берилмеди. Худайыңыз Реббиң сөз берши ялы, оларың пайы Реббиң Өзүдир+.

10Эдил биринҗи гезекдәки ялы, мен дагда кырк гиҗе-гүндизләп галдым. Бу гезек хем Реб мени диңледи. Реб сизи ёк этмек пикиринден эл чекди+. 11Реб маңа: „Тур, бу халка баш бол, йөришиңизи довам эдиң. Олар Мениң ата-бабаларына вада эден юрдума барып, оны мүлк эдинсинлер“ дийди+.

Реббиң эдйән талабы

12Инди, эй, Ысрайыл, Худайыңыз Реб сизден нәме талап эдйәр? Худайыңыз Реб сизден Өзүнден горкмагыңызы, диңе Онуң ёлундан йөрәп, Оны сөймегиңизи, тутуш йүрегиңиз билен җан-тенден Худайыңыз Реббе гуллук этмегиңизи ислейәр+. 13Шейле хем, говы гүнлер гөрмегиңиз үчин, Реббиң бу гүнки мениң үстүм билен берйән табшырыкларыдыр парзларыны ерине етириң+. 14Шейле-де гөк, гөклериң гөги, ер йүзи ве онуң үстүндәки әхли затлар Худайыңыз Реббиңки болса-да,+
15Реб диңе сизиң ата-бабаларыңызы йүрекден сөйди ве бу гүнки гөршүңиз ялы, әхли халкларың арасындан оларың соңкы несиллери болан сизи сайлады+. 16Сиз өзүңизи сүннет этмек билен бирликде тутуш йүрегиңизи-де Реббе багыш эдиң ве мундан буяна бойнуёгынлыгыңызы гоюң+. 17Чүнки сизиң Худайыңыз Реб худайларың Худайы, таңрыларың Таңрысыдыр. Ол бейик Худайдыр, гудратлы ве хайбатлыдыр. Ол тарапгөйлик этмейәр ве пара алмаяр+. 18Ол етимиң ве дулуң хакыны алып берйәр. Гелмишеклери говы гөрүп, олары иймит ве гейим-геҗим билен үпҗүн эдйәр+. 19Сиз хем гелмишеклери говы гөрмелисиңиз, чүнки сизиң өзүңиз хем Мүсүрде гелмишек болупдыңыз+. 20Худайыңыз Ребден горкуң, диңе Оңа гуллук эдиң, Оңа бил баглаң, Онуң ады билен ант ичиң+. 21Ол сизиң шөхратыңыздыр. Өз гөзүңиз билен гөрен әпет ве элхенч аламатларыны сизиң үчин гөркезен Худайыңыз Олдур. 22Сизиң ата-бабаларыңыз Мүсүре гиденде етмиш адамды. Ине, хәзир болса Худайыңыз Реб сизиң саныңызы асмандакы йылдызлар дей көпелтди+.

11‑нҗи бап

Сөз берлен юртдакы ялканышлар

11^1Шонуң үчин хем Худайыңыз Ребби сөйүң, Онуң буйрукларыны, парзларыдыр хөкүмлерини ве табшырыкларыны хемише ерине етириң. 2Бу гүн шуны ятда саклаң, мен шуны Худайыңыз Реббиң тербиесини гөрмедик-билмедик чагаларыңыза айдярын: сизиң чагаларыңыз Реббиң бейиклигини, Онуң гудрат-гүйҗүни, 3Мүсүриң патышасы фараона хем онуң тутуш юрдуна гөркезен аламатларыдыр гудратларыны, 4Мүсүр гошуны атлары ве сөвеш арабалары билен сизиң ызыңыздан ковуп гайданында, шу гүн гөршүңиз ялы, Гызыл деңизде олары Реббиң нәхили гарк эденини,+
5бу ере етип гелйәнчәңиз, чөлде сизе Реббиң нәмелер эденини,+
6рубен тиресинден Элиябың агтыклары Датан билен Абырама Реббиң нәме эденини, ягны әхли ысрайылларың арасында ол икисини, тутуш хоҗалыгы, чадырлары ве олара дегишли әхли җанлы-җандары билен биле ериң агзыны ачып, нәхили ювуданыны гөрмедилер+. 7Эмма сиз Реббиң гөркезен бу бейик гудратларының әхлисини өз гөзүңиз билен гөрдүңиз.

8Бу гүн мен сизе Реббиң әхли буйрукларыны етирйәрин, сиз олары берҗай эдиң. Шонда сиз гүйчленерсиңиз ве Иордан дерясындан гечип, эелемәге барян юрдуңызы мүлк эдинерсиңиз. 9Реббиң ата-бабаларыңыза ве оларың несиллерине бермеги вада эден сүйт ве бал акян юрдунда узак өмүр сүрерсиңиз+. 10Чүнки сизиң гидип, мүлк эдинҗек юрдуңыз Мүсүр юрды ялы дәлдир. Сиз Мүсүрде ере тохум экип, гөк-бакҗа идег эден ялы, оны зор аякдан суварардыңыз. 11Эмма сизиң гидип мүлк эдинҗек юрдуңызда даглар ве җүлгелер бардыр. Топрагы асмандан ягян ягыш суваряр+. 12Ол ериң аладасыны эдйән Худайыңыз Ребдир. Йылың башындан тә ахырына ченли Худайыңыз Реббиң гөзи хемише ол ердедир+.

13Онуң бу гүнки мениң үстүм билен берйән хер бир буйругына гулак гоюп, Худайыңыз Ребби сөйүп, тутуш йүрегиңиз билен җан-тенден Оңа гуллук этсеңиз,+
14Ол сизиң топрагыңыза гүйз хем яз ягышларыны өз вагтында ягдырар. Сиз дәнәңизи, шерабыңызы ве ягыңызы йыгнарсыңыз+. 15Шейле хем, Ол мал-гараларыңыз үчин экин мейданларыңызда от гөгердер. Сизиң гарныңыз док болар+. 16Йөне сересап болуң, алданып ёлдан чыкаймаң, башга худайлара сыгынып, олара гуллук эдәймәң. 17Ёгсам сизе Реббиң гахары гелип, Ол асманы япып ташлар. Шонда хич хили ягыш ягмаз ве ериңиз хасыл бермез. Реббиң сизе берйән говы юрдунда сиз тиз хеләк боларсыңыз+.

18Реббиң бу сөзлерини йүрегиңизе хем калбыңыза сиңдириң. Олары беллик хөкмүнде элиңизе дакың, маңлайыңыза нышан эдип белләң+. 19Булары чагаларыңыза хем өвредиң, өйде-де, ёлда-да, ятаныңызда-тураныңызда-да диңе шулар хакда сөзләң+. 20Олары җайыңызың гапыларының сөелерине ве дервезелерине язып гоюң+. 21Шонда Реббиң ата-бабаларыңыза бермеги вада эден юрдунда сизиң чагаларыңыз ве өзүңиз узак өмүр сүрерсиңиз. Асман ериң үстүнде нәче дурса, шол юртда шонча-да яшарсыңыз.

22Худайыңыз Ребби сөйүп, Онуң ёлундан йөрәп, Оңа бил баглап, мениң сизе берйән бу буйрукларымың әхлисини ыхлас билен ерине етирсеңиз, 23Реб бу халкларың хеммесини сизиң өңүңизден ковуп чыкарар. Сиз өзүңизден гүйчли ве көп санлы халклары ковуп чыкарарсыңыз. 24Аяк басан хер бир ериңиз сизиңки болар. Сизиң ериңиз чөллүкден Ливана ченли, бейик Евфрат дерясындан Гүнбатар деңзине ченли узалар+. 25Гаршыңызда хич ким дуруп билмез. Өзүниң сөз берши ялы, Худайыңыз Реб сизиң аяк басҗак әхли ериңизе горкы ве ховсала салар+.

Алкышлар ве нәлетлер

26Серет, бу гүн мен сизиң өңүңизде алкыш ве нәлет гоярын:+
27Худайыңыз Реббиң бу гүнки мениң үстүм билен берйән буйрукларына боюн эгсеңиз, алкыш аларсыңыз+. 28Эмма өзүңизе нәтаныш болан башга худайларың ызына эерип, Худайыңыз Реббиң бу гүнки мениң үстүм билен берйән буйрукларындан йүз өврүп, олара боюн эгмесеңиз, онда сиз нәлетленерсиңиз+. 29Худайыңыз Реб сизи мүлк эдинҗек ериңизе гетиренде, Геризим дагында алкыш айдарсыңыз, Эйбал дагында болса нәлет окарсыңыз+. 30Сизиң билшиңиз ялы, бу ики даг Иорданың ве гүнбатар ёлуң аңырсындадыр. Олар Араба дүзлүгинде яшаян кенганларың ериндәки Гилгал галасының гаршысында, Морениң дуб агачларының янындадыр+. 31Сиз Иордандан гечип, Худайыңыз Реббиң сизе берйән ерини эелемәге гидениңизде ве оны эеләп, ол ерде яшаныңызда, 32мениң үстүм билен бу гүнки сизиң өңүңизде Реббиң гоян әхли парзларыны ве хөкүмлерини ыхлас билен ерине етирмелисиңиз.

12‑нҗи бап

Диңе бир ерде сежде этмек хакында

12^1Ата-бабаларыңызың Худайы Реббиң сизе эелемәге берен юрдунда бүтин өмрүңизиң довамында ыхлас билен берҗай этмели парзларыңыз ве хөкүмлериңиз шулардыр: 2сизиң ковуп чыкарҗак миллетлериңизиң өз худайларына хызмат эдйән бейик дагларының депесиндәки, байырлыклардакы ве гүр япраклы хер бир агаҗың астындакы әхли ерлерини йыкып юмруң+. 3Оларың гурбанлык сыпаларыны юмруп ташлаң, дикме дашларыны дөвүп, Ашера бутларыны ода якың. Оларың худайларының бутларыны парчалап, оларың адыны ол ерден ёк эдиң+. 4Сиз Худайыңыз Реббе бу миллетлериң ёлы билен сежде этмели дәлсиңиз. 5Эмма Худайыңыз Реб әхли тирелериң арасында Өзүне ыбадат эдилмеги үчин ер сайлар ве сиз шол ери гөзләп тапарсыңыз. Сиз ол ере барың,+
6ве өзүңизиң якма гурбанлыкларыңызы, мал садакаларыңызы, хасылыңызың ондан бирини, үвреме садакаларыңызы, айдан садакаларыңызы, мейлетин садакаларыңызы ве мал-гараларыңыздыр доварларыңызың илкинҗи эркек гузланларыны элтиң. 7Ол ерде сиз Худайыңыз Реббиң хузурында өз хоҗалыгыңыз билен билеликде ийип-ичип, Худайыңыз Реббиң сизиң әхли ишлериңизе берекет берени үчин шатланың+. 8Бу гүн бизиң бу ердәки херекет эдишимиз ялы, херекет этмели дәлсиңиз. Бизиң хеммәмиз өз ислегимизе гөрә херекет эдйәрис+. 9Чүнки сиз энтек Худайыңыз Реббиң саламатлык ве мүлк берҗек ерине барып етмедиңиз+. 10Иордандан гечип, Худайыңыз Реббиң сизе мүлк берҗек еринде яшаныңызда, даш-төверегиңиздәки әхли душманларыңыздан Реб сизе парахатчылык алып берер ве сиз ховпсуз яшарсыңыз+. 11Шонда сиз Худайыңыз Реббиң Өзүне ыбадат этмек үчин сайлаҗак ерине мениң буйран әхли затларымы: якма гурбанлыкларыңызы, мал садакаларыңызы, хасылыңызың ондан бирини, үвреме садакаларыңызы, Реббе гөвнүңизден чыкарып айдан садакаларыңызы гетириң+. 12Сиз огул-гызларыңыз, гул-гырнакларыңыз билен Худайыңыз Реббиң хузурында шатланып байрам эдиң. Бу байрамчылыга араңызда яшаян левилери хем чагырың, себәби оларың ер пайы я мүлки ёкдур+. 13Сересап болуң, якма гурбанлыкларыңызы ислән ериңизде берип йөрмәң. 14Сиз оны тирелериңизиң ичинде диңе Реббиң сайлаҗак еринде бериң. Сиз ол ерде якма гурбанлыкларыңызы берип, мениң буюрян әхли затларымы ерине етирерсиңиз.

15Муңа гарамаздан, Худайыңыз Реббиң берен берекедине гөрә, яшаян ериңизде ислән вагтыңыз мал өлдүрип, этини ийип билерсиңиз. Ол кейик болсун я-да сугун, пархы ёк, ондан харам адам хем, тәмиз адам хем ийип билер. 16Эмма сиз ол малы ганы билен иймели дәлсиңиз. Онуң ганыны сув дөкен ялы эдип, ере дөкүң+.

17Галаларыңызда хич бириңиз дәнәңизиң, шерабыңызың ве ягыңызың ондан бирини, мал-гараларыңыздыр доварларыңызың илкинҗи эркек гузланларыны, гөвнүңизден чыкарып айдан садакаларыңызы, мейлетин ве үвреме садакаларыңызы иймели дәлсиңиз. 18Булары Худайыңыз Реббиң хузурында, ягны Онуң сайлаҗак еринде огул-гызларыңыз, гул-гырнакларыңыз билен ве галаларыңызда яшаян левилер билен биле ийиң. Өз эден әхли ишлериңиз үчин Худайыңыз Реббиң хузурында шатланың. 19Ол ерде левилери әсгермезлик этмекден өмүрбойы әгә болуң+.

20Худайыңыз Реб Өзүниң сөз берши ялы, сизиң ерлериңизи гиңелденде, сениң эт иесиң гелип: „Мен эт ийҗек“ дийсең, сен ислән вагтың эт ийип билерсиң. 21Худайыңыз Реббиң Өзүне ыбадат этмек үчин сайлаҗак ери сизден даш болса, мениң буйрушым ялы, Реббиң сизе берен мал-гараларыдыр доварларындан союң. Сиз олары галаларыңызда ислән вагтыңыз ийип билерсиңиз. 22Шейле хем, ол кейик болсун я-да сугун, пархы ёк, ондан харам адам хем, тәмиз адам хем ийип билер. 23Эмма гаты сересап болуң, эти ганы билен иймели дәлсиңиз, чүнки ган җандыр. Сиз ганы эт билен иймели дәлсиңиз+. 24Эти ганы билен иймәң, онуң ганыны сув дөкен ялы эдип, ере дөкүң. 25Эти ганы билен иймәң, шонда сизден соңкы чагаларыңыз хем, сизиң өзүңиз хем говы гүнлер гөрерсиңиз, себәби сиз Реббиң назарында догры ишлери эдйәрсиңиз.

26Сиз багыш эден затларыңызы ве айдан садакаларыңызы Реббиң сайлаҗак ерине гетириң. 27Якма гурбанлыкларыңызың ганыны хем, этини хем Худайыңыз Реббиң гурбанлык сыпасына гетириң. Башга берйән гурбанлыкларыңызың ганыны хем Худайыңыз Реббиң гурбанлык сыпасына дөкүң, йөне оларың этини ийип билерсиңиз.

28Мениң сизе бу гүнки буюрян бу сөзлеримиң әхлисине гулак гоюп, берҗай эдиң, шонда сизден соңкы чагаларыңыз хем, сизиң өзүңиз хем говы гүнлер гөрерсиңиз. Себәби сиз Худайыңыз Реббиң назарында говы ве догры ишлер эдйәрсиңиз.

Бутлара сыгынмаклыга гаршы дуйдурыш

29Худайыңыз Реб сизиң эелеҗек ериңиздәки халклары сизиң өңүңизден ёк эденде ве олары ковуп чыкарып, ерине өзүңиз орнашаныңызда 30әгә болуң. Олар сизиң өңүңизден ёк эдиленден соң хем, оларың болшы ялы дузага дүшәймәң. „Бу халклар худайларына нәдип сежде эдйәрлер? Биз хем шейле эдерис“ дийип, оларың худайларына дегишли сораглар бермәң+. 31Сиз Худайыңыз Реббе мунуң ялы сежде этмәң, себәби олар өз худайларына Реббиң йигренйән неҗис ишлериниң әхлисини эдйәрлер. Олар хатда худайларына өз огулларыдыр гызларыны ода якярлар+. 32Мениң буйранларымың әхлисини ыхлас билен ерине етирмелисиңиз. Оларың үстүне хич зат гошмаң хем, олардан хич зат айырмаң хем+.

13‑нҗи бап

13^1Эгер араңыздан пыгамберлер я-да дүйш ёруҗылар пейда болуп, аламат я-да мугҗыза гөркезселер,+
2ол аламат я-да мугҗыза ерине дүшсе ве олар сизе: „Гелиң, кесеки худайларың ызына эерелиң, олара сыгынып гуллук эделиң“ дийселер,+
3сиз ол пыгамберлериң я-да дүйш ёруҗыларың гепине гулак асмаң. Чүнки Худайыңыз Реб, хакыкатдан хем, Өзүни тутуш йүрегиңиз билен җан-тенден сөййәндигиңизи я-да сөймейәндигиңизи билмек үчин сизи сынап гөрйәр. 4Худайыңыз Реббиң ызына эериң, диңе Ондан горкуң, Онуң буйрукларыны ерине етириң, Оңа гулак асың, гуллук эдиң, Оңа бил баглаң. 5Сизи Мүсүрден чыкарып гетирен, гулчулыкдан азат эден Худайыңыз Реббе дөнүклик эдип сөзләндиги үчин ве Худайыңыз Реббиң буйран ёлундан чыкандыгы үчин, шол пыгамбери я-да дүйш ёруҗыны өлүме хөкүм эдиң. Шейдип, сиз өз араңыздан пислиги айрып ташлаң+.

6-7Эгер кимде-ким, хатда өз эркек доганыңыз, эҗеңизиң оглы я-да өз огул-гызыңыз, сөйгүли аялыңыз, иң якын достуңыз: „Гелиң, гидип, башга худайлара гуллук эделиң“ дийип, не өзүңизиң, не-де ата-бабаларыңызың танаян худайларына, ериң бу уҗундан ол уҗуна ченли болан, даш-төверегиңиздәки сизе якын я-да узакда ерлешйән халкларың худайларына гизлинликде сизи алдап ырмакчы болсалар, 8сиз бейле адамлар билен разылашмаң, олара гулак асмаң. Олара гечиримлилик этмәң я-да рехимиңиз инип, олары горамаң+. 9Гайтам, олары хөкман өлдүриң. Олары илки өз элиңиз билен дашлаң, соңра бүтин халк җезаландырсын+. 10Гул болуп яшан юрдуңыз Мүсүрден чыкарып гетирен Худайыңыз Ребден йүз өвүртмәге сынанышандыклары үчин, олары дашлап өлдүриң+. 11Соңра әхли ысрайыллар муны эшидип горкарлар ве гайдып мунуң ялы пислик этмезлер.

12Худайыңыз Реббиң сизе яшамага берҗек галаларының биринде араңыздан эрбет адамлар чыкып, 13галаның яшайҗыларыны танамаян худайларына гуллук этмәге чагырып, олары ёлдан чыкармакда баш боландыкларыны эшитсеңиз,+
14ызарлап дерңәң ве говы сораг-идег эдиң. Эгер гүнәкәрленме догры тапылып, бу неҗис иш араңызда эдилен болса, 15галаның яшайҗыларыны гылычдан гечириң. Ондакы әхли затлары бүтинлей ёк эдиң, хатда мал-гараларыны-да гырың. 16Ондан алнан әхли олҗаны мейданчада бир ере йыгнаң. Соңра галаны ве ондан алнан әхли олҗаны Худайыңыз Реббе башбитин якма гурбанлыгы хөкмүнде ода якың. Ол ер хемишелик харабачылыга өврүлсин, хич хачан тәзеден гурулмасын+. 17-18Реббе айры гойландыгы үчин якылмалы затларың хич бири элиңде болмасын. Шонда Реб гахар-газабындан көшешип, сизе рехимдарлык эдер. Эгер сиз Худайыңыз Реббиң сөзүне гулак асып, Онуң назарында догры ишлери этсеңиз ве Онуң бу гүнки мениң үстүм билен берйән әхли буйрукларыны ыхлас билен ерине етирсеңиз, онда Ол ата-бабаларыңыза сөз берши ялы, Өзүниң рехимдарлыгы билен сизи көпелтҗекдир+.

14‑нҗи бап

14^1Сиз Худайыңыз Реббиң перзентлерисиңиз. Сиз өли үчин бедениңизе яра салмаң ве маңлай сачыңызы гыркмаң+. 2Чүнки сиз Худайыңыз Реб үчин мукаддес халксыңыз. Реб Өзүниң гымматлы халкы болмагыңыз үчин, сизи ер йүзүндәки әхли халкларың ичинден сайлады+.

Халал ве харам хайванлар хакында

(Левилер 11:1-21)

3⚫Сиз харам хасапланян хайванларың хиҗисини иймели дәлсиңиз. 4Сиз, ине, шу хайванларың этини ийип билерсиңиз: өкүз, гоюн, гечи, 5кейик, сугун, җерен, ябаны гечи, даг текеси, сайгак ве даг гочы. 6Тойнагы ярыклы ве гәвүш гайтарян хер бир хайваның этини ийип билерсиңиз. 7Эмма дүйәни, товшаны, атялманы иймели дәлсиңиз, чүнки олар гәвүш гайтарсалар хем, тойнагы ярыклы дәлдирлер, олар сизиң үчин харамдыр. 8Шейле хем доңуз, онуң тойнагы ярыклы болса-да, гәвүш гайтармаяр, бу харамдыр. Сиз оларың этини иймәң ве ләшини-де эллемәң.

9Сувда яшаян әхли җандарларың: йүзгүчлилерини ве теңңелилерини ийип билерсиңиз. 10Йүзгүчсиз ве теңңесиз җандарлары иймәң. Олар сизиң үчин харамдыр. 11Халал хасапланян әхли гушлары ийип билерсиңиз. 12Эмма, ине, шу гушларың: бүргүдиң, гарагушуң, деря бүргүдиниң, 13-15чайчаңңалагың, лачының әхли гөрнүшлериниң, гарганың әхли гөрнүшлериниң, дүегушуң, хүвиниң, чарлагың, гыргының әхли гөрнүшлериниң этини иймели дәлсиңиз; 16-18байгушуң, җүптүниң, улы байгушуң, ак байгушуң, готаның ве даззаркелиң, леглегиң, хокгарың әхли гөрнүшлериниң, хүйпүйпигиң ве ярганатың этини иймели дәлсиңиз. 19Әхли ганатлы мөр-мөҗеклер сизиң үчин харамдыр. Олары иймели дәлсиңиз. 20Халал хасапланян хер бир ганатлы җандары ийип билерсиңиз. 21Харам өлен хайванларың хич бириниң этини иймәң. Олары галаларыңызда яшаян гелмишеклере иймәге бериң, кесеки юртлулара сатың. Чүнки сиз Худайыңыз Реб үчин мукаддес халксыңыз.

Овлагы энесиниң сүйдүнде биширмәң+.

Хасылың ондан бири хакда

22Хер йыл мейданларыңызда етишен хасылың ондан бир бөлегини айра гоюп,+
23дәнәңизиң, шерабыңызың ве ягыңызың ондан бирини, шейле хем мал-гараларыңыздыр доварларыңызың илкинҗи эркек гузланларыны Худайыңыз Реббиң хузурында, ягны Онуң Өзүне ыбадат эдилмеги үчин сайлаҗак еринде иерсиңиз. Шонда сиз Худайыңыз Ребден хемише горкмагы өвренерсиңиз. 24Эмма Худайыңыз Реббиң Өзүне ыбадат этмек үчин сайлаҗак ери сизден узак болуп, Худайыңыз Реббиң сизе берекет берен затларының ондан бир пайыны узак ёлдан гетирмели болсаңыз, 25онда бу затлары сатып, пула өврүң. Пулы алың-да, Худайыңыз Реббиң сайлаҗак ерине гидиң. 26Пулуңызы ислән задыңыза сарп эдиң: өкүз, гоюн, шерап я-да чакыр – гөвнүңизиң ислән задыны алың. Оны Худайыңыз Реббиң хузурында ийип, тутуш хоҗалыгыңыз билен биле шатланып, байрам эдиң. 27Галаларыңызда яшаян левилери әсгермезлик этмәң, себәби оларың сизиңки ялы ер пайы я-да мүлки ёкдур+. 28Хер үчүнҗи йылың ахырында ериңизден өнйән өнүмлерден шол йыл үчин тутуш ондан бирини бериң ве олары галаларыңызда йыгнап гоюң+. 29Сизиңки ялы ер пайы ве мүлки ёк левилер, шейле хем галаларыңызда яшаян гелмишеклер, етимлер ве дуллар гелип, ондан ийип дойсунлар. Шонда Худайыңыз Реб сизиң этҗек әхли ишлериңизе берекет берер.

15‑нҗи бап

Единҗи йыл

(Левилер 25:1-7)

15^1Хер единҗи йылың ахырында өзүңизден алнан карзлары гечиң+. 2Карзларыңызы өтмегиң ёлы шейледир: хер бир ысрайыллы өз ысрайыл доганының карзыны гечсин. Ондан карзыны бермеги талап этмесин, чүнки карз гечмеклиги Реббиң Өзи ыглан этди. 3Кесеки юртлудан карзыңы сорап билерсиң, эмма өз ысрайыллыңың карзыны геч+. 4-5Диңе Худайыңыз Реббе гулак асып, Онуң бу гүнки мениң үстүм билен берйән әхли буйрукларыны ыхлас билен ерине етирсеңиз, Худайыңыз Реб мүлк эдип берҗек еринде сизе берекет берер. Сизиң араңызда мәтәч болмасын. 6Худайыңыз Реб сөз берши ялы, сизе берекет беренде, көп халклара карз берерсиңиз, эмма өзүңиз карз алмарсыңыз. Көп халкларың үстүнден сиз хөкүмдарлык сүрерсиңиз, эмма олар сизиң үстүңизден хөкүмдарлык сүрмезлер+.

7Худайыңыз Реббиң сизе берҗек ериндәки галаларда ысрайыл доганыңызың бири мәтәчлик чексе, доңйүрек болмаң, зада мәтәч доганыңыз үчин элиңизде барыны аямаң. 8Онуң үчин элиңизи ачың, оңа нәме герек болса етерликче карз бериң+. 9Сересап болуң, калбыңызда эрбет пикир болмасын. Сиз: „Единҗи йыл – карз гечиш йылы голай“ дийип, ачгөзлүк эдип, мәтәч ысрайыл доганыңыза хич зат бермән гоймаң. Ёгсам, доганыңыз сизиң гаршыңыза Реббе дады-перят эдер ве сиз языклы боларсыңыз. 10Сиз карз берениңизде, элиңиз хем, гөвнүңиз хем ачык болсун, чүнки Худайыңыз Реб шонуң хасабына сизиң әхли ишлериңизе ве хер бир башлан ишиңизе берекет берер. 11Ер йүзүнде хемише етер-етмезлер болар. Шонуң үчин хем, мен сизе: „Ерлериңизде яшаян гарыплара ве мәтәч ысрайыл доганларыңыза элиңиз гиңден ачык болсун“ диййәрин+.

Еврей гуллары хакда

(Мүсүрден чыкыш 21:1-11)

12Эгер өз еврей, ягны ысрайыл доганларыңыздан гул я-да гырнак сизе сатылса, олар сизе алты йыллап хызмат эдер. Единҗи йыл сиз оны азатлыга гойбермелисиңиз+. 13Гулуңызы азатлыга гойберениңизде, сиз оны эли бош гойбермели дәлсиңиз. 14Сүрүлериңизден, харманыңыздан ве шерабыңыздан оңа җомартлык билен бериң, шейле хем Худайыңыз Реббиң берекет эчилип, сизе берен затларындан оңа совгатлар бериң. 15Мүсүрде өзүңизиң хем гул боландыгыңызы ве Худайыңыз Реббиң сизи ол ерден азат эдендигини ядыңыза салың. Шол себәпли бу гүн мен сизе бу буйругы берйәндирин. 16Эмма гул: „Мен азатлыга чыкҗак дәл, себәби мен сени ве хоҗалыгыңы сөййәрин ве гүн-гүзераным хем говы“ дийсе, 17бир темен алып, онуң гулагыны гапа дирәп дешиң. Соңра ол сизиң хемишелик гулуңыз болар. Гырнагыңызы хем шейле эдиң+. 18Гулларыңызы азатлыга гойберениңизде гынанмаң, себәби олар алты йылың ичинде гүнлүкчилик үчин алнан бахадан ики эссе артык хызмат этдилер. Шонда Худайыңыз Реб сизиң әхли ишлериңизе берекет берер.

Илкинҗи доглан эркек маллар

19Мал-гаралардыр доварларыңызың илкинҗи гузлан эркегини Худайыңыз Реб үчин айрып гоюң. Сыгрыңызың илкинҗи гөлелән өкүзчесине иш этдирмәң, доварыңызың илкинҗи гузлан гочуны гыркмаң+. 20Сиз хоҗалыгыңыз билен биле олары хер йыл Худайыңыз Реббиң хузурында, Онуң сайлаҗак еринде иерсиңиз. 21Бу малларың бири шикесли болса, ягны агсак я-да көр болуп, шикеси улы болса, оны Худайыңыз Реббе гурбан этмәң+. 22Кейиги я-да сугуны ийишлери ялы, оны яшаян ериңиздәки харам адам хем, тәмиз адам хем ийиберсин. 23Йөне сиз малы ганы билен иймели дәлсиңиз. Ганы сув дөкен ялы эдип, ере дөкүң+.

16-нҗы бап

Песах байрамы

(Мүсүрден чыкыш 12:1-20; Левилер 23:4-8)

16^1⚫Абып айында Худайыңыз Реббиң хорматына Песах байрамыны бериң. Чүнки Худайыңыз Реб сизи Мүсүрден Абып айында гиҗе чыкарып гетирди. 2Реб Өзүне ыбадат эдилмеги үчин сайлаҗак еринде доварларыңыздан ве мал-гараларыңыздан Худайыңыз Реббе Песах гурбанлыгыны бериң. 3Гурбанлык этини хамырмаялы чөрек билен иймели дәлдир. Оны еди гүнләп петир билен, ягны эзъет чөреги билен ийиң. Чүнки сиз Мүсүрден ховлукмач чыкып гайтдыңыз. Шонуң үчин хем Мүсүрден чыкып гайдан гүнүңизи өмүрбойы ятларсыңыз+. 4Еди гүнүң довамында яшаян ериңизде хич хили хамырмая гөрүнмесин. Биринҗи гүни икиндинара өлдүрен гурбанлыгыңызың этинден эртире галмасын+. 5Песах гурбанлыгыны бермәге Худайыңыз Реббиң сизе берҗек галаларының хеммесинде ругсат берилмейәр. 6Оны Худайыңыз Реббиң Өзүне ыбадат эдилмеги үчин сайлаҗак еринде бериң. Песах гурбаныны диңе шол ерде, Мүсүрден чыкан гүнүңиздәки вагтда, агшамара Гүн яшар вагтлары бериң. 7Сиз оны Худайыңыз Реббиң сайлаҗак еринде биширип ийиң. Эртеси гүни ызыңыза – чадырларыңыза гайдыбериң. 8Алты гүнләп петир ийиң, единҗи гүн болса Худайыңыз Реб үчин мукаддес йыгнанышык эдиң, башга хич иш этмәң.

Галла байрамы

9Бугдай оруп башлан илкинҗи гүнүңизден башлап, еди хепдәни санаң+. 10Соңра Худайыңыз Реб үчин Галла байрамыны белләң. Худайыңыз Реббиң өзүңизе берен берекедине гөрә мейлетин садакаңызы гетириң. 11Сизиң өзүңиз, огул-гызларыңыз, гул-гырнакларыңыз, галаларыңызда яшаян левилер, шейле хем араңыздакы гелмишеклер, етимлер ве дуллар Худайыңыз Реббиң хузурында, ягны Худайыңыз Реббиң Өзүне ыбадат эдилмеги үчин сайлаҗак еринде шатлансынлар. 12Өзүңизиң хем Мүсүрде гул боландыгыңызы ятлап, шу парзлары ыхлас билен ерине етириң+.

Чатма байрамы

13Дәне ве үзүм хасылыңызы йыгнаныңыздан соң, еди гүнләп Чатма байрамыны белләң+. 14Бу байрамчылыкда сизиң өзүңиз, огул-гызларыңыз, гул-гырнакларыңыз, шейле хем галаларыңызда яшаян левилер, гелмишеклер, етимлер ве дуллар – хеммәңиз биле шатланың. 15Реббиң сайлаҗак еринде еди гүнләп Худайыңыз Реб үчин шу байрамы белләң. Чүнки Худайыңыз Реб сизиң хасылыңыза ве башлан хер бир ишиңизе берекет берер. Шонуң үчин сиз бу байрамда долы шатланып билерсиңиз. 16Әхли эркеклериңиз йылда үч гезек: Петир байрамында, Галла байрамында ве Чатма байрамында Худайыңыз Реббиң хузурына – Онуң Өз сайлаҗак ерине гелсинлер. Оларың хиҗиси Реббиң хузурына эли бош бармасын. 17Хер бириңиз Худайыңыз Реббиң берен берекедине гөрә совгатлар элтиң.

Адалатлылык хакында

18Худайыңыз Реббиң өзүңизе берҗек галаларында тирелериңизиң арасындан казылар ве баштутанлар белләң. Олар халкың хал-ягдайыны адалатлы чөзсүнлер+. 19Адалатсызлык, тарапгөйлик этмәң, пара алмаң. Пара даналыгың гөзүни көр эдер ве догрының ишини терс эдер+. 20Адалатың, диңе адалатың гөзлегинде болуң, шонда сиз яшап, Худайыңыз Реббиң берҗек юрдуны мүлк эдинерсиңиз.

Бутлара сыгынмагың җезасы

21Худайыңыз Реббе гуран гурбанлык сыпаңызың янында Ашера буты хөкмүнде агач дикмәң+. 22Шейле хем өзүңизе дикме дашлары гурмаң, чүнки бу затлар Худайыңыз Реббиң йигренйән затларыдыр.

17‑нҗи бап

17^1Худайыңыз Реббе етмезли, шикесли өкүзи я-да гойны гурбан этмәң. Чүнки бу Худайыңыз Реббе неҗисликдир+. 2-3Худайыңыз Реббиң берҗек галаларында араңыздан Онуң назарында пис иш эдйән эркек я-да аял тапылып, ол башга худайлара гуллук эдип, Реббиң гадаган эден затлары болан Гүне, Ая я-да хер хили асман җисимлерине сежде эдип, Реббиң әхтини бозмагы мүмкин. 4Бу хакда сизе хабар берилсе, сиз оны дерңәп, говы сораг-идег эдиң. Эгер гүнәкәрленме догры тапылып, шейле неҗис иш Ысрайылда эдилен болса, 5онда сиз гүнә эден эркеги я-да аялы дервезәниң дашына гетирип, эркекдигине я-да аялдыгына гарамаздан, оны дашлап өлдүриң+. 6Өлүме хөкүм эдилен адамы ики я-да үч шаядың гүвәси билен өлдүриң. Диңе бир шаядың гүвәси билен өлдүрмәң+. 7Өлүме хөкүм эдилени илки шаятлар өз эллери билен дашласынлар, соңра әхли халк дашлап өлдүрсин. Шейдип, сиз өз араңыздан пислиги айрып ташлаң+.

Казылар хакында

8Галаларыңызда гандар билен ар алыҗының арасындакы ган дөкүшикли давалар, хак-хукугың үстүнде я-да урушда сизиң үчин чөзмеси кын давалар йүзе чыкса, Худайыңыз Реббиң сайлаҗак ерине барың. 9Ол ерде сиз леви руханылары ве шол дөвүрде хызмат эдйән казылар билен маслахатлашың. Олар сизе хер даваның чөзгүдини мәлим эдерлер+. 10Реббиң сайлаҗак ериндәки айдылан чөзгүт боюнча иш тутуң. Оларың сизе берен гөркезмелериниң хеммесини ыхлас билен ерине етириң. 11Олар сизе нәме табшырса, берҗай эдиң, чыкарылан хөкүм боюнча иш тутуң. Өзүңизе айдылан чөзгүтден сага-да, чепе-де совулмаң. 12Кимде-ким Худайыңыз Реббиң Өзүне хызмат этмек үчин беллән руханысына я-да казысына текепбирлик эдип боюн эгмесе, ол адам өлүме хөкүм эдилсин. Шейдип, сиз Ысрайылдан пислиги айрып ташлаң. 13Бүтин халк муны эшидип горкар ве мундан буяна хыянатчылык этмез.

Патыша сайламак хакында

14Сиз Худайыңыз Реббиң өзүңизе берҗек юрдуны мүлк эдинип, ол ерде орнашаныңызда: „Биз хем даш-төверегимиздәки бейлеки халклар ялы өзүмизе патыша сайлалың“ диерсиңиз+. 15Сиз өзүңизе диңе Худайыңыз Реббиң сайлан адамыны патыша эдип белләң. Сайлан патышаңыз өз ысрайыл доганларыңызың бири болсун. Ысрайыл доганыңыздан болмадык кесеки юртлыны өзүңизе патыша сайламаң+. 16Патыша өзи үчин көп ат эдинмесин я-да өзүне көп ат эдинмек үчин, ызына Мүсүре адамларыны ибермесин. Чүнки Реб сизе: „Инди сиз хич хачан ызыңыза доланмарсыңыз“ дийипди+. 17Йүрегиниң Ребден дөнмезлиги үчин, патыша өзүне көп аял, шейле хем, көп мөчберде алтын-күмүш эдинмесин+. 18Ол шалык тагтында отуранда, леви руханыларында сакланян Худайың Канунының тәзе гөчүрмесини алсын. 19Гой, ол бу Кануның гөчүрмесини янында сакласын ве оны өмрүниң әхли гүнлеринде окасын. Шонда ол өз Худайы Ребден горкуп, бу Кануның әхли сөзлерини ве парзларыны ыхлас билен ерине етирер+. 20Ол өзүни бейлеки ысрайыл доганларындан ёкары саймасын ве бу буйрукдан сага-да, чепе-де совулмасын. Шонда онуң ве несиллериниң шалыгы Ысрайылда узак йыллар хөкүм сүрер.

18‑нҗи бап

Леви руханыларының пайы

18^1Леви руханылары, тутуш леви тиреси ысрайыллар билен бирликде ер пай я-да мүлк алмазлар. Олар Реббиң пайы дийлип берилйән гурбанлыклардан ийип билерлер. 2Халкың бейлеки тирелериниңки ялы, ысрайыл доганларының арасында оларың мүлки ёкдур. Сөз берши ялы, Реббиң Өзи оларың мүлкүдир+. 3Халк өкүзини я-да гойнуны Реббе гурбан этмек үчин гетиренде, олардан руханылара шулар дегишлидир: малың бир өң аягы, ики әңи ве гарны+. 4Илкинҗи дәне хасылыңызы, илкинҗи тәзе шерабы ве зейтун ягыны, шейле хем, гойнуңызың илкинҗи гыркымыны рухана бермелисиңиз+. 5Чүнки Худайыңыз Реб Өз адындан халка хызмат этмек үчин, әхли тирелериңизиң ичинден Левини ве онуң огулларыны хемишелик руханы эдип сайлады. 6Эгер леви тиресинден бири Ысрайылда өз яшаян галасыны ташлап, Реббиң сайлаҗак ерине барса (ол ислән вагты барып билйәр),+
7ол ерде Реббиң хузурында дуруп хызмат эдйән әхли леви доганлары ялы, Худайы Реббиң адындан хызмат этсин. 8Өй гошларыны сатып алан гирдеҗисине гарамаздан, онуң иймәге дең пайы бардыр.

Неҗис адатлара гаршы дуйдурыш

9Худайыңыз Реббиң өзүңизе берҗек юрдуна бараныңызда, ол халкларың неҗис адатларыны берҗай этмеги өвренмәң+. 10Сизиң араңызда хич ким оглуны я-да гызыны ода якып, гурбанлык бермесин. Палчылык этмәң, мүнечҗим я-да билгич болмаң, җадыгөйлик этмәң+. 11Шейле хем, хич бириңиз гөзбагчылык эдип, арвах-җынлар я-да рухлар билен маслахатлашмаң, я-да чөзгүдиң җогабыны өлүлерден гөзлемәң+. 12Чүнки бу ишлери эдйәнлер Реб үчин неҗисдир. Ине, шу неҗис ишлери үчин Худайыңыз Реб олары сизиң өңүңизден ковуп чыкаряр. 13Худайыңыз Реббиң өңүнде кәмил болуң. 14Сизиң ковуп чыкарҗак бу халкларыңыз мүнечҗимлере ве палчылара гулак асярлар. Худайыңыз Реб болса, сизе бейле этмәге ругсат бермейәр.

Муса ялы пыгамбер

15Худайыңыз Реб сизиң үчин өз халкыңызың арасындан мениң ялы пыгамбер чыкарар. Сиз шол пыгамбере гулак асың+. 16Хореп[*] дагында үйшен гүнүңиз, сиз Худайыңыз Ребден хайыш эдип: „Худайымыз Реббиң сесини мундан артык эшитмәли ве бу бейик оды инди гөрмәли, ёгсам биз өлерис“ дийипдиңиз+. 17Реб маңа: „Оларың айдянлары догры+. 18Мен олар үчин өз халкының арасындан сениң ялы пыгамбер чыкарарын. Мениң буйран затларымың әхлисини халка айдар ялы, Мен сөзлерими пыгамбериң агзына салып берерин+. 19Кимде-ким Мениң адымдан сөзлейән пыгамбериң сөзлерине гулак асмаса, ол адам билен Мениң Өзүм хасаплашарын. 20Эмма башга худайларың адындан сөзлейән пыгамбер я-да Мениң буюрмадык задымы, хыянатчылык эдип, Мениң адымдан сөзлейән пыгамбер өлүме хөкүм эдилер“ дийди+. 21Сиз өз-өзүңизе: „Биз Реббиң айтмадык сөзүни нәдип билели?“ диерсиңиз. 22Эгер бир пыгамбер Реббиң адындан сөзлән болса, ол иш хем баша бармаса я-да хакыката өврүлмесе, ол сөз Ребден дәлдир. Оны пыгамбериң өзи тослап тапандыр, сиз ол пыгамберден горкмаң.

19-нҗы бап

Гачыбаталга галалары хакда

(Чөлде 35:6-34; Ешува 20:1-9)

19^1⚫Худайыңыз Реб сизе берҗек юрдуның халкларыны ёк эденде, сиз олары ковуп чыкарып, оларың галаларында ве өйлеринде орнашаныңызда, 2-3Худайыңыз Реббиң мүлк эдип берҗек юрдуны үч бөлеге бөлүп, хер бөлекден бир галаны сайлаң. Адам өлдүрен ганхор оларың бирине гачып барып гутулып билер ялы, бу галалара бармак үчин ёллар чекиң. 4Ганхор ол ере, ине, шейле ягдайда гачып барып, дири галып билер: төтәнликде башга бирини өлдүрен болса ве ол икисиниң арасында өң хич хили душманчылык ёк болса, ол ере гачып гутулып билер. 5Айдалы, бир адам бейлеки бир адам билен токая одун чапмага гидйәр. Оларың бири агач чапып дурка, палта сапындан сыпып, янындака дегйәр ве ол хем шондан өлйәр. Шейле ягдайда ол ганхор бу галаларың бирине гачып гутулып билер+. 6Эгер ёл гаты узак болса, өлдүрилениң хоссары өч алмак үчин ганхорың ызындан газап билен ковалап етип өлдүрер. Эмма оларың арасында өң душманчылыгың ёкдугы үчин, ол өлдүрилмели дәлдир. 7Шонуң үчин хем мен сизе: „Өзүңизе үч галаны сайлаң“ дийип буйрук бердим.

8-10Худайыңыз Ребби сөйүп, хемише Онуң ёлундан йөрәп, мениң бу гүнки сизе берйән буйрукларымың әхлисини ыхлас билен берҗай этсеңиз, Худайыңыз Реб ата-бабаларыңыза сөз берши ялы, ериңизи гиңелдер. Ол ата-бабаларыңыза вада эден әхли ерини сизе берер. Шонда Худайыңыз Реббиң сизе мүлк берҗек еринде бигүнә адамың ганы дөкүлмез ялы, бигүнә ганың астында галмазыңыз ялы, бу үч галаның үстүне ене-де үч гала гошуң+. 11Эмма бир адамың башга бири билен душманчылыгы болуп, букуда ятып, онуң үстүне чозуп, оны өлдүрсе, соңра-да ол бу галаларың бирине гачып барса,+
12ганхорың галасындакы яшулулар адам иберип, гүнәкәри ол ерден гетиртмели. Оны өлдүрмек үчин өлдүрилениң хоссарының элине бериң. 13Оңа рехим этмәң, бигүнә ганы Ысрайылдан ювуп айрың, шонда сиз говы гүнлер гөрерсиңиз+.

14Худайыңыз Реббиң сизе мүлк эдип берҗек юрдунда гоңшыңыз билен өңки несиллериңизиң дүзен арачәк дашыны сүйшүрмәң+.

Шаятлык этмек хакында

15Җенаят я-да гүнә эден адамың гүнәсини бойнуна гоймак үчин, оңа бир адамың шаятлыгы етерлик дәлдир. Ол ики я-да үч шаядың гүвәси билен тассыклансын+. 16Эгер бир яланчы шаят бирине ярамаз ниет билен гүнә йүклесе,+
17онда давагәрлериң икиси хем Реббиң хузурына, шол дөвүрде хызмат эдйән руханыларың ве казыларың хузурына барсын+. 18Казылар говы эдип дерңев гечирсинлер. Эгер шаят адам ялан гүвәлик берип, башга бириниң гаршысына ялан сөзлейән болса, 19онда сиз шол гүнәкәрленйәне нәхили җезаны ниетлән болсаңыз, шол җезаны ялан гүвәлик эдене бериң. Шейдип, сиз өз араңыздан пислиги айрып ташлаң+. 20Бейлекилер муны эшидип горкарлар. Сизиң араңызда гайдып, хич хачан шунуң ялы җенаят эдилмез. 21Ялан сөзлейән адама рехим этмәң. Җан орнуна җан, гөз орнуна гөз, диш орнуна диш, аяк орнуна аяк алмак билен оңа җеза бериң+.

20‑нҗи бап

Урушмак хакында

20^1Душманыңыза гаршы урша чыканыңызда ве оларың атларының, сөвеш арабаларының ве гошунының өзүңизиңкиден агдыкдыгыны гөрениңизде, сиз олардан горкмаң. Чүнки сизи Мүсүрден чыкарып гетирен Худайыңыз Реб сизиң билендир+. 2Урша гиришмезиңизден өң, руханы гелип, эсгерлериң өңүнде сөз сөзлесин. 3Руханы олара шейле дийсин: „Эй, ысрайыл халкы, гулак гой! Бу гүн сиз душманларыңыза гаршы сөвеше гирйәрсиңиз. Олардан горкуп, йүрегиңиз сарсмасын, алҗырап, довла дүшмәң. 4Чүнки душманларыңызың гаршысына сөвешип, сизиң еңиш газанмагыңыз үчин, Худайыңыз Реб урша сизиң билен биле гидер“. 5Соңра баштутанлар эсгерлере йүзленип, шейле дийсинлер: „Ким тәзе җай гуруп, хениз онда яшамадык болса, ол адам ызына – өйүне гайтсын, ёгсам ол урушда вепат болайса, онуң өйүнде башга бири яшар. 6Араңызда үзүм багыны отурдып, энтек онуң мивесинден датмадык адам бар болса, гой, ол өйүне гайтсын, ёгсам ол урушда вепат болайса, үзүмиң илкинҗи мивесини башга бири ийип хезил эдер. 7Араңызда бой гыза адагланып, энтек оңа өйленмедик бар болса, гой, ол хем өйүне гайтсын, ёгсам ол урушда вепат болайса, ол гыза башга бириниң өйленмеги мүмкин“+. 8Баштутанлар сөзлерини довам этдирип: „Араңызда горкяныңыз я-да товшан йүреклиңиз бар болса, гой, ол хем өйүне гайтсын, ёгсам ол ёлдашларыны-да өзи ялы товшан йүрек эдер“ дийсинлер+. 9Баштутанлар гошуның өңүнде сөз сөзләп боланларындан соң, олара серкерделер беллесинлер.

10Душманыңыза гаршы сөвешмек үчин, гала якын гелениңизде, олара парахатчылыгы теклип эдиң. 11Эгер олар парахатчылыгы кабул эдип, сизе боюн болсалар, онда ол ердәки әхли халк сизе меҗбуры хызмат этсин. 12Эгер олар парахатчылыкдан йүз өврүп, сизе гаршы уруш ыглан этселер, сиз ол галаның дашыны габаң. 13Худайыңыз Реб оны сизиң элиңизе беренде, сиз оларың әхли эркеклерини гылычдан гечириң. 14Аялларыны, чагаларыны, мал-гараларыны, галада бар болан әхли зады өзүңизе олҗа эдип алың. Худайыңыз Реббиң душманыңыздан алып берен олҗасыны хөзирини гөрүң+. 15Бу ердәки халклара дегишли болмадык, сизден хас узакда ерлешйән галаларың хем хеммесини шейле эдиң.

16Йөне Худайыңыз Реббиң сизе мүлк эдип берҗек бу халкларың галаларында болса екеҗе-де җанлы-җандар дири галмалы дәлдир. 17Худайыңыз Реббиң сизе буйрушы ялы хетлери, аморлары, кенганлары, перизлери, хивилери ве ябуслары бүтинлей ёк эдип ташламалысыңыз+. 18Шонда олар өз худайларына гуллук этмекдәки неҗис ишлериниң хич бирини сизе өвредип билмезлер ве сиз Худайыңыз Реббе гаршы гүнә этмерсиңиз.

19Сиз узак вагтлап галаның дашыны габап, оны басып алмак үчин уршаныңызда, ол ериң агачларыны чапып ёк этмәң. Чүнки мейдандакы агачлар душман хасапланып, габава салынян дәлдир. Сиз оларың мивесинден иерсиңиз+. 20Сиз диңе миве гетирмейән агачлары ёк эдип билерсиңиз. Олары чапып, өзүңизе гаршы урушян халкың галасы йыкылянча, шол галаның гаршысына хүҗүм этмекде уланың.

21‑нҗи бап

Нәбелли ганхор тарапындан өлдүриленлер хакында

21^1Худайыңыз Реббиң сизе мүлк эдип берйән юрдунда ким тарапындан өлдүрилендиги нәбелли бир җесет мейданда тапылса, 2яшулуларыңыз ве казыларыңыз гидип, җеседиң голайындакы галалара ченли болан аралыгы өлчесинлер. 3Җеседиң голайындакы галаның яшулулары өң хич ишде уланылмадык, бойнуна боюнтырык салынмадык бир яшар гөләни алсынлар+. 4Яшулулар бу гөләни хениз сүрүлмедик ве экилмедик ере – акар сувуң боюна гетирип, онуң бойнуны омурсынлар. 5Соңра руханылар, ягны Левиниң огуллары гелсинлер, чүнки Худайыңыз Реб Өзүне хызмат эдер ялы ве Өз адындан халка пата берер ялы, олары руханы эдип сайлады. Әхли урушлары ве давалары олар чөзйәрлер+. 6Җеседиң иң голайындакы галаның әхли яшулулары акар сувуң боюнда бойны омрулан яш гөләниң үстүнде эллерини ювсунлар. 7Соңра олар шейле сөзлери җар чексинлер: „Бу гана бизиң элимиз булашмады, кимиң эденини-де гөзүмиз билен гөрмедик. 8Я Реб, Өз азат эден халкыңы – ысрайыллары багышла. Нәхак дөкүлен ганың гүнәсини Өз халкың Ысрайылың арасында галдырма“. Шонда олар шол ганың гүнәсинден бошарлар+. 9Шейдип, нәхак дөкүлен ганың гүнәсини өз араңыздан айрып, Реббиң назарында догры ишлери эдерсиңиз+.

Есир дүшен аяла өйленмек хакда

10Душманларыңыза гаршы урша чыканыңызда, Худайыңыз Реб олары сизиң элиңизе берсе, сиз хем олары есир алсаңыз 11ве есирлериң арасындан бир овадан аяла гөвнүңиз гидип, оңа өйленмекчи болсаңыз, 12оны өйүңизе алып гелиң. Ол аял сачыны сырсын ве дырнакларыны алсын+. 13Эгниндәки есирлик гейимлерини чыкарып, сениң өйүңде тутуш бир ай отурып, эне-атасының ясыны тутсун. Шондан соң сен онуң янына гирип, онуң адамсы боларсың, ол хем сениң аялың болар. 14Эмма соңрак оны халамасаң, сен ол аялы бошатмалысың. Сен онуң намысына дегендигиң үчин, оны гырнак хөкмүнде сатмалы дәлсиң.

Новбахар оглуң пайы

15Бир адамың ики аялы болуп, бирини халап, бейлекисини халамаян болса, оларың икиси-де оңа огул догруп берсе ве халамаян аялының оглы онуң новбахар оглы болса,+
16бир гүн эмләгини огулларына пайланда, ол халамаян аялындан болан новбахар оглуның пайыны халаян аялының оглуна бермесин. 17Ол халамаян аялының оглуны новбахар огулдыгыны боюн алып, оңа әхли задындан ики эссе пай бермелидир, чүнки ол огул онуң җуванлык чагының илкинҗи мивесидир. Илкинҗи огуллык хакы онуңкы болмалыдыр+.

Боюн эгмезек огул

18Эгер бириниң хөтҗет, боюн эгмезек, ата-энесине гулак асмаян, оларың тербиесини алмаян оглы бар болса,+
19ата-энеси оны тутуп, шол ердәки галаның дервезесиниң голайына, яшулуларың янына гетирсин. 20Олар галаның яшулуларына: „Бизиң бу оглумыз дикдүшди ве гыңыр. Ол бизе боюн эгенок. Ол ачгөз хем ичеген“ дийсинлер+. 21Соңра галаның әхли эркеклери оны дашлап өлдүрсинлер. Шейдип, сиз өз араңыздан пислиги айрып ташлаң. Әхли ысрайыллар муны эшидип горкарлар.

Җенаятчының җеседи

22Эгер бири җенаят эдип, өлүм җезасына хөкүм эдилсе ве сиз оны агачдан асып өлдүрсеңиз,+
23онуң җеседини агачдан узак гиҗе асып гоймаң. Сиз оны хөкман шол гүн җайламалысыңыз, чүнки агачдан асылан адам Худай тарапындан нәлетленендир. Худайыңыз Реббиң сизе мүлк эдип берйән ерини харама чыкармаң+.

22‑нҗи бап

Яшайыш үчин гүнделик парзлар

22^1Бириниң азашып гелен өкүзини я-да гойнуны гөрүбем гөрмедиксирән болмаң. Ол маллары эесине гетирип бериң+. 2Эгер эеси сизден узакда яшаян болса я-да оны танамаян болсаңыз, маллары өйүңизе гетириң. Эеси идәп гелйәнчә саклап, эеси геленде олары берерсиңиз. 3Кимдир бириниң йитирен эшегини, гейим-геҗимини – йитирен ислендик задыны тапаныңызда хем шейле эдиң. Өз көмегиңизи гайгырмаң. 4Бириниң эшегиниң я-да өкүзиниң ёлда йыкылып ятаныны гөрүбем гөрмезлиге салмаң. Оны аяга галдырмага көмек эдиң.

5Аял эркек гейимини, эркек хем аял гейимини геймели дәлдир. Чүнки мунуң ялы ишлер этмек Худайыңыз Реббиң назарында неҗисликдир.

6Эгер агачда я-да ерде гушуң хөвүртгесиниң үстүнден гелсеңиз ве эне гуш чагалары билен, я-да юмуртгаларының үстүнде отуран болса, эне гушы чагалары билен биле алмаң+. 7Эне гуш, гой, гитсин, онуң диңе чагаларыны алың, шонда сиз говы гүнлер гөрүп, өмрүңиз узак болар.

8Тәзе җай гурсаңыз, җайың үчеги үчин гермев тутуң, ёгсам бири йыкылар-да, өйүңизде нәхак ган дөкүлер. 9Үзүм багыңызда ики хили экин экмәң, ёгсам экен экиниңиз хем, үзүмчилигиң хасылы хем Мукаддес өе берлер+. 10Өкүз билен эшеги биле гошуп ер сүрмәң. 11Йүң ве зыгыр гошулып докалан гейимлери геймәң. 12Эгниңизе геййән донуңызың бурчларына готаз тикиң+.

Җынсы гатнашыклар хакында

13Бир адам бир гыза өйленип, оңа янашандан соң, оны халаман, 14гызы гүнәкәрләп: „Мен бу гыза өйлендим, йөне онуң янына гиренимде, бу гыз чыкмады“ дийип, оңа төхмет атса, 15гызың ата-энеси онуң пәклиги хакындакы субутнаманы әкидип, дервезәниң агзында галаның яшулуларына гөркезсин. 16Гызың атасы яшулулара: „Мен гызымы бу адама дурмуша чыкардым, эмма ол мениң гызымы халаман, 17‘Бу гыз чыкмады’ дийип, нәхак гүнәкәрледи. Эмма гызымың пәклигини гөркезйән субутнама, ине, шу ерде“ дийсин. Соңра олар бу субутнама матаны галаның яшулуларының өңүнде язып гөркезсинлер. 18Галаның яшулулары ол адамы гамчы билен җезаландырсынлар. 19Яшулулар оңа ики йүз элли мысгал[*] күмүш җериме салып, бу пулы гызың атасына берсинлер, себәби ол адам Ысрайылың пәк гызына төхмет атды. Ол гыз төхмет атан адамың аялы болуп галсын. Ол адама өмүрбойы ондан айрылышмага ругсат берилмейәр.

20Эгер ол адамың айданлары догры болуп, ол гызың гызлыгы ёк болса, 21оны атасы өйүниң гирелгесине гетирсинлер-де, галаның эркеклери дашлап өлдүрсинлер, себәби ол атасы өйүнде лолучылык эдип, Ысрайылда масгарачылыклы иш эдипдир. Шейдип, сиз өз араңыздан пислиги айрып ташлаң. 22Эгер бир адамы башга бириниң аялы билен ятырка тутсаңыз, оларың икисини хем өлдүриң. Шейдип, сиз Ысрайылдан пислиги айрып ташлаң+. 23Эгер бир бой гыз бирине адагланан болса, башга бир адам галада бу гыза душуп, оңа янашса, 24оларың икисини хем галаның дервезесиниң янына гетирип, дашлап өлдүриң. Бу гыз галада болубам, көмек сорап гыгырмандыгы үчин, ол адам болса өз ысрайыл доганының гелинлигини зорландыгы үчин өлдүриң. Шейдип, сиз өз араңыздан пислиги айрып ташлаң. 25Эмма ол адам адагланан бой гыза чола ерде душуп зорлан болса, онда диңе зорлан эркеги өлдүриң. 26Гыза болса хич зат этмәң. Ол өлүм җезасына лайык җенаят этмәндир. Себәби бу ягдай эдил бириниң үстүне топулып, оны өлдүрен ялыдыр. 27Чүнки ол адам бу гызы чола ерде тапды. Адагланан гыз көмек сорап чагырып гыгыран хем болса, ол ерде оны халас этмәге хич ким болмандыр. 28Эгер бир адам адагланмадык бой гыза душса, оны тутуп, онуң билен ятса ве олар бу ишиң үстүнде тутулсалар, 29гыза янашан адам гызың атасына йүз он мысгал[*] күмүш берсин. Ол гыз онуң аялы болар. Ол адам гызы зорландыгы себәпли, өмүрбойы ондан айрылышмага ыгтыяр берилмейәр+.

30Оглы өз атасыны намыса гоюп, онуң аялларындан аял алмасын+.

23‑нҗи бап

Реббиң җемагатына гирип билмейән адамлар

23^1Эркеклик тохумлыгы енҗилен я-да кесилен адам Реббиң җемагатына гирмейәр+.

2Биканун доглан Реббиң җемагатына гирмейәр. Хатда оларың соңкы несиллериниңем хич бири Реббиң җемагатына гирмейәр.

3Аммонлар хем, моваплар хем Реббиң җемагатына гирмейәр. Хатда оларың соңкы несиллериниң хич бири Реббиң җемагатына гирмейәр+. 4Себәби сиз Мүсүрден чыкып гайданыңызда, олар ёлда сизи дуз-чөрек ве сув билен гаршы алмадылар. Олар сизи нәлетлемек үчин, Месопотамияда Петор галасындан болан Бегорың оглы Билгамы хакына тутдулар+. 5Эмма Худайыңыз Реб Билгамы диңлемекден йүз өврүпди. Ол сизи сөенсоң, шол нәлети алкыша өврүпди+. 6Өмрүңизиң бүтин довамында хич вагт оларың саламатлыгы ве абаданлыгы угрунда чалышмаң.

7Эдомларың хиҗисини йигренмәң, чүнки олар сизиң гарындашларыңыздыр. Мүсүрлилериң хем хиҗисини йигренмәң, чүнки сиз оларың юрдунда гелмишек болуп яшадыңыз+. 8Оларың агтыклары Реббиң җемагатына гирип билер.

Харбы дүшелгәниң тәмизлиги

9Душманларыңыза гаршы сөвешмек үчин дүшләниңизде өзүңизи хер хили харамлыкдан гораң. 10Эгер араңыздан бириниң гиҗе тохумы акып, харам болса, дүшелгәңизден дашары чыксын. Ол дүшелгәңизе гирмели дәлдир+. 11Агшам дүшенде, ол ювунсын, Гүн батандан соң, ол дүшелгәңизе гирип билер. 12Аяк ёлы үчин дүшелгәңизиң дашында белли бир хаҗатхана ериңиз болмалыдыр. 13Аяк ёлуна чыканыңызда, яныңыз билен кепҗе алып гидиң. Тәрет эдип боланыңыздан соң, чукур газып, тәретиңизи гөмүң. 14Чүнки Худайыңыз Реб сизи халас этмек үчин ве душманларыңызы сизиң элиңизе бермек үчин дүшелгәңизиң ичине айланар. Шонуң үчин дүшелгәңиз пәк болмалыдыр, Реб араңызда неҗис зат гөрүп, сизден йүз өвүрмесин+.

Гачян гуллар хакда

15Хоҗайынларындан гачып, яныңыза гелен гуллары ызына элтип бермәң. 16Олар сизиң араңызда, өз сайлан ислендик галасында, гөвүнлериниң ислән еринде сизиң билен биле яшаберсинлер. Олары хорламаң.

Лолучылык хакда

17Ысрайыл гызларының хич бири сежде эдилйән ерде лолы болуп ишлемесин. Ысрайыл огулларының хем хич бири мунуң ялы иш этмесин+. 18Оларың лолучылыкдан газанан хакыны айдылан садакаларың төлеги хөкмүнде Худайыңыз Реббиң өйүне гетирмәң. Чүнки буларың икиси хем Худайыңыз Реб үчин неҗисликдир.

Карз бермек хакда

19Ысрайыл доганыңыза пул, азык, бейлеки затлары пейда гөрмек ниети билен карз бермәң. 20Пейда гөрмек үчин кесеки юртла карз берсеңиз болар, эмма өз ысрайыл доганыңыза карзы пейда гөрмек үчин бермәң. Шонда Худайыңыз Реб сизиң мүлк эдинҗек юрдуңызда этҗек әхли ишлериңизе берекет берер+.

Айдылан садака хакда

21Худайыңыз Реббе садака айдан болсаңыз, оны гиҗикдирмән бериң, чүнки Худайыңыз Реб айдан садакаңызы сизден хөкман талап эдер. Эгер сиз оны ерине етирмесеңиз, гүнә газанарсыңыз+. 22Садака айтмадык болсаңыз, онда гүнә газанмарсыңыз. 23Йөне Худайыңыз Реббе өз агзыңыз билен айдан садакаңызы айдышыңыз ялы, дилиңизиң геплән задыны ыхлас билен ерине етириң.

Бириниң үзүм ве бугдайыны иймек хакда

24Эгер сиз бириниң үзүм багына гирсеңиз, онуң үзүминден тә дойянчаңыз ийсеңиз ийиң, йөне ондан габа салып яныңыз билен алып гайтмаң. 25Эгер сиз бириниң экин мейданына гирсеңиз, бугдайың дәнесини элиңиз билен йыгсаңыз, йыгың, эмма онуң бугдайына орак салмаң+.

24‑нҗи бап

24^1Эгер бир адам бир гыза өйленсе, йөне ондан кемчилик тапандыгы үчин оны халамаса, онда, гой, ол аялының элине талак хатыны язып берсин ве оны өйүнден чыкарып гойберсин+. 2Ол аял онуң өйүнден гидип, башга бирине дурмуша чыкып билер. 3Эмма ол аялың икинҗи адамсы хем халаман, онуң элине талак хатыны берип, өйүнден ковса (я-да онуң икинҗи баран адамсы өлсе), 4ковуп гойберен биринҗи әри онуң харамдыгы үчин, оны икиленч өзүне аял эдип алмага хаклы дәлдир, чүнки бейле этмек Реббе неҗисликдир. Худайыңыз Реббиң сизе мүлк эдип берйән ерини харама чыкармаң+.

5Эгер бир адам тәзе өйленен болса, ол урша гитмесин я-да оңа хич хили җогапкәрчиликли иш табшырылмасын. Ол бир йыл өйүнде галып, өз алан аялы билен шады-хоррамлыкда яшасын+.

Гиревлер, адам огурлыгы, ёканч дери кесели хакда

6Хич кимиң дегирменини я-да дегирмен дашыны гиревине алмаң, чүнки бу онуң дурмушыны гиревине алдыгыңыз болар.

7Эгер бири башга бир ысрайыллыны огурлап гул этсе я-да оны сатса, ол огурлан адам өлдүрилсин. Шейдип, сиз өз араңыздан пислиги айрып ташлаң+.

8Дери кеселинден гаты әгә болуң. Мениң леви руханыларына буйрушым ялы, оларың сизе өвредйән хер бир задыны үнс билен ерине етириң+. 9Мүсүрден чыкып гайданыңызда, ёлда Худайыңыз Реббиң Меръеми нәдендигини ядыңыза салың+.

Карз бермек ве гирев алмак хакда

10Бирине бир зат карз берсеңиз, өйүне гирип, ондан гирев алмаң. 11Карз алан адамың өзи сизе гирев гетирйәнчә, дашарда отурың. 12Эгер ол адам гарып болса, онуң гиревине берйән донунда ятмаң. 13Онуң гиревини Гүн батманка ызына элтип бериң, шонда ол өз донунда ятар ве сизе алкыш айдар. Шейле хем бу Худайыңыз Реббиң хузурында саңа догрулык сайылар+. 14Исле ол өз ысрайыл доганыңыз болсун, исле юрдуңдакы галаларда яшаян гелмишек, гараз, гарып ве мәтәч гүнлүкчиниң ишлән хакыны тутуп галмаң+. 15Хер гүн сиз оларың хакыны Гүн яшманка төлемелисиңиз. Себәби олар гарып ве оларың гүн-гүзераны шоңа баглыдыр. Ёгсам олар сизиң гаршыңыза Реббе налыш билен йүз тутарлар ве сиз гүнә газанарсыңыз+.

Адалатлылык хакында

16Аталар огуллары үчин өлүме хөкүм эдилмесин. Огуллар хем аталары үчин өлүме хөкүм эдилмесин. Хер ким диңе өз эден җенаятына гөрә өлүме хөкүм эдилсин+. 17Гелмишеге я-да етиме хөкүм эдиленде, эгрилик этмәң. Дулуң гейимини гиревине алмаң+. 18Өзүңизиң хем Мүсүрде гул боландыгыңызы ве Худайыңыз Реббиң сизи ол ерден азат эдендигини ядыңыздан чыкармаң. Шонуң үчин мен сизе шейле этмеги буюрярын.

Хасыл йыгнамак хакында

19Сиз мейданда хасылыңызы йыгнаныңызда, ол ерде ядыңыздан чыкарып галдыран дессәңизи гетирмек үчин, ызыңыза гайтмаң. Ол гелмишеге, етим-есире ве дула галсын. Шонда Худайыңыз Реб сизиң әхли ишлериңизе берекет берер+. 20Сиз зейтун агаҗыңызың мивесини каканыңызда, онуң галан-гачаныны чөплемәң. Олар гелмишеге, етим-есире, дула галсын. 21Үзүм багларыңызың үзүмини йыганыңызда, галан-гачаныны йыгмаң. Олары гелмишек үчин, етим-есир үчин ве дул аял үчин галдырың. 22Өзүңизиң хем Мүсүрде гул боландыгыңызы ядыңызда саклаң. Шонуң үчин мен сизе шейле этмеги буюрярын.

25‑нҗи бап

Җезалар хакында

25^1Ики адам давалашса, гой, олар казыларың янына барсынлар. Казылар оларың арасындакы даваны чөзүп, догрыны догры, гүнәкәри гүнәкәр дийип җар этсинлер+. 2Эгер гүнәкәр урулмага лайык болса, казы өз гөзүниң алнында оны ятырып, эден гүнәсине гөрә санап гамчылатсын. 3Иң ёкары чәги кырк гамчыдыр, шондан артык болмасын. Эгер кырк гамчыдан көп урсаңыз, онда ысрайыл доганыңыз гөзүңизиң алнында мертебесини йитирер+.

4Харман дөвйән өкүзиң агзыны багламаң+.

Өлен доганы үчин берҗай эдилмели борч

5Ага-ини биле яшаян болса, оларың бири өлсе ве онуң хем оглы ёк болса, ол мерхумың аялы башга бир кесекә әре гитмесин. Ол өлениң доганы онуң янына гирип, оңа өйленмелидир ве оңа доганының әрлик борҗуны ерине етирмелидир+. 6Ол аялың догран илкинҗи оглуның адына өлен доганының адыны даксын. Шонда ол мерхумың ады Ысрайылдан өчүп гитмез+. 7Эгер ол адам доганының дул галан аялына өйленмек ислемесе, дул аял гала дервезесиниң агзына яшулуларың янына гелип: „Мениң әримиң доганы өз агасының адыны Ысрайылда галдырмакдан йүз өвүрйәр. Ол доганының дерегине мениң үчин әрлик борҗуны берҗай этмейәр“ дийсин. 8Соңра галаның яшулулары мерхумың доганыны чагырып, онуң билен геплешсинлер. Эгер ол шонда-да өз диенини тутуп: „Мен оңа өйленмек ислемейәрин“ дийсе, 9онда доганының аялы яшулуларың гөзүниң алнында онуң янына барып, онуң аягындакы чепегини чыкарып, онуң йүзүне түйкүрсин ве оңа: „Өз доганының өйүни дикелтмейән адама, ине, шейле эдйәрлер“ дийип, муны җар этсин+. 10Бүтин Ысрайылың ичинде онуң несли „чепеги чыкарылан өй“ хөкмүнде белли болсун.

Адалатлылык хакда

11Ики адам уршуп дурка, бириниң аялы гелип, әрини халас этҗек болуп, уруп дуран адамың уят еринден тутса, 12ол аялың элини чапың. Оңа рехимдарлык этмәң. 13Торбаңызда ики дүрли: бири агыр, бири еңил терези дашы болмасын. 14Өйүңизде бири улы, бири кичи болан ики дүрли өлчег габы болмасын+. 15Сизиң диңе долы ве догры терези дашыңыз, шейле хем, хакыкы өлчегиңиз болсун. Шонда Худайыңыз Реббиң сизе берҗек еринде өмрүңиз узак болар. 16Чүнки адалатсызлык эдйәнлериң хеммеси Худайыңыз Реббиң назарында неҗисдир.

Амалеклери өлдүрмек хакдакы буйрук

17Мүсүрден чыкып гайданыңызда, амалеклериң сизе нәме эдендигини ядыңыза салың+. 18Ысгын-мыдарсыз галан вагтыңыз, олар Худайдан горкман, ёлда үстүңизе чозуп, сизиң ызда галанларыңызың хеммесини гырдылар. 19Шонуң үчин хем, Худайыңыз Реббиң сизе мүлк эдип берен еринде яшаныңызда – Худайыңыз Реб сизе әхли душманларыңызың элинден парахатчылык алып беренде, амалеклери хич ким ятламаз ялы, оларың адыны асманың астындан ёк эдип ташламагы ятдан чыкармаң+.

26-нҗы бап

Илкинҗи хасылдан берилйән садакалар

26^1Худайыңыз Реббиң мүлк эдип берйән юрдуна гелип, ол ерде орнашаныңызда, 2Онуң сизе берйән бу ериниң әхли мивелериниң илкинҗи хасылындан себеде салып, Өзүне ыбадат эдилмеги үчин Худайыңыз Реббиң сайлаҗак ерине барың+. 3Сиз шол дөвүрде хызмат эдйән руханының янына барып, оңа: „Бу гүн мен Реббиң ата-бабаларымыза вада эден юрдуна гелендигими Худайыңыз Реббиң хузурында җар эдйәрин“ дийиң. 4Руханы сизиң элиңизден себеди алып, Худайыңыз Реббиң гурбанлык сыпасының өңүнде гойсун. 5Сен Худайыңыз Реббиң хузурында шейле дий: „Сергездан сириялы мениң ата-бабамды. Ол бирнәче адам билен Мүсүре гитди ве ол ерде гелмишек болуп яшады. Ондан көп санлы бейик, гүйчли халк эмеле гелди+. 6Мүсүрлилер бизи эздилер, гынадылар, агыр ишлер билен эгнимизден басдылар+. 7Биз ата-бабаларымызың Худайы Реббе дады-перят этдик. Реб бизиң сесимизе гулак асды ве бизиң чекйән җебирлеримизи, агыр зәхметимизи ве эзилйәндигимизи гөрди+. 8Реб Өз гудраты ве гүйҗи билен, әпет элхенчликлериниң гүйҗи билен, аламатлары ве мугҗызалары билен бизи Мүсүрден чыкарып гетирди+. 9Ине, бизи бу ере гетирип, бизе сүйт ве бал акян юрды берди+. 10Шейдип, мен Реббиң өзүме берен ериниң илкинҗи мивесини гетирдим“. Сиз оны Худайыңыз Реббиң хузурында гоюп, Онуң хузурында баш эгип сежде эдиң. 11Соңра Худайыңыз Реббиң өзүңизе ве өйүңизе эчилен болелинлиги үчин левилер ве араңызда яшаян гелмишеклер билен биле шатланып байрам эдиң.

12Үчүнҗи йылда (хасылың ондан бири берилйән йылы) әхли хасылыңызың ондан бирини левилере, гелмишеклере, етимлере ве дуллара берениңизде, олар галаларыңызда ондан ийип дойсунлар+. 13Соңра сиз Худайыңыз Реббиң хузурында шейле дийиң: „Мен өйүмден Сениң мукаддес пайыңы айырдым. Сениң маңа берен буйрукларыңың эсасында мен оны левилере, арамызда яшаян гелмишеклере, етимлере ве дуллара бердим. Мен Сениң буйрукларыңдан хич яна чыкмадым, оларың хич бирини ятдан чыкармадым. 14Мен яс тутян вагтым мукаддес пайыңдан иймедим. Мурдар вагтым мен ондан хич зат пайламадым. Мен ондан хич зады өлә хөдүр этмедим. Эдил маңа буйрушың ялы эдип, Худайым Реб, Саңа боюн эгдим+. 15Мукаддес меканың асмандан бизе середип, Өз халкың Ысрайылы ялка ве ата-бабаларымыза сөз бершиң ялы, бизе багыш эден сүйт ве бал акян юрдуңа берекет индер“+.

Реббиң сайлан халкы

16Худайыңыз Реббиң бу гүнки сизе берйән шу парзларыны ве хөкүмлерини берҗай эдиң. Олары тутуш йүрегиңиз билен җан-тенден ерине етириң. 17Бу гүн сиз Реббиң өз Худайыңыз болмагыны газанып, Онуң ёлундан йөреҗекдигиңизи, Онуң парзларыдыр табшырыкларыны ве хөкүмлерини ерине етирип, Оңа гулак асҗакдыгыңызы мәлим этдиңиз. 18Бу гүн Реб сөз берши ялы, Ол сизи Өзүниң гымматлы халкы хөкмүнде сайландыгыны ве Онуң буйрукларыны ерине етирмелидигиңизи мәлим этди+. 19Чүнки Ол шөхратда, мешхурлыкда ве сылаг-хорматда Өзүниң ярадан әхли миллетлеринден сизи ёкарда гойды. Ол Өз сөз берши ялы, сиз Худайыңыз Реббиң мукаддес халкы боларсыңыз»+.

27‑нҗи бап

Эйбал дагында гурлан гурбанлык сыпасы

27^1Соңра Муса Ысрайылың яшулулары билен халка шейле табшырыклар берди: «Бу гүнки мениң сизе табшырян әхли буйрукларымы берҗай эдиң. 2Иордан дерясындан гечип, Худайыңыз Реббиң сизе берйән юрдуна гирен гүнүңиз, улы дашлары дикип, олара хек чалың+. 3Ата-бабаларыңызың Худайы Реббиң сөз берши ялы, Иордандан гечип, Худайыңыз Реббиң берйән сүйт ве бал акян юрдуна гирениңизде, бу Кануның әхли сөзлерини дашларың йүзүне язың. 4Шейлеликде, сиз Иордандан гечениңизде, мениң бу гүнки буйрушым ялы, шол дашлары Эйбал дагында дикип, олара хек чалың. 5Шол ерде Худайыңыз Реббе дашдан гурбанлык сыпасыны гуруң, дашлары тайярланыңызда демир гураллар уланмаң+. 6Худайыңыз Реббиң гурбанлык сыпасы демир дегмедик дашлардан ясалсын. Соңра онуң үстүнде Худайыңыз Реббе якма гурбанлыгыны бериң. 7Худайыңыз Реббиң хузурында шатланып, саламатлык гурбанлыгыны бериң, оны шол ерде ийиң+. 8Бу Кануның әхли сөзлерини дашларың йүзүне дүшнүкли эдип язың»+.

9Соңра Муса ве леви руханылары: «Эй, ысрайыл халкы, үмсүм бол ве гулак гой! Хут шу гүн сиз Худайыңыз Реббиң халкы болдуңыз+. 10Шонуң үчин хем сиз Худайыңыз Реббе гулак асып, Онуң бу гүнки мениң үстүм билен сизе берйән табшырыкларыны ве парзларыны ерине етириң» дийип, әхли ысрайыллара йүзлендилер.

Он ики нәлет

11Шол гүн Муса ысрайыл халкына шейле табшырыклар берди: 12«Иордан дерясындан гечениңизде, шимгон, леви, яхуда, ысакар, юсуп ве бенямин тирелери алкыш сөзлери айтмак үчин Геризим дагының өңүнде дурсунлар+. 13Рубен, гат, ашер, зебулун, дан ве нафталы тирелери болса нәлет сөзлери окамак үчин Эйбал дагының өңүнде дурсунлар. 14Шундан соң левилер гаты сес билен әхли ысрайыллара шуны җар этсинлер:

15„Кимде-ким Реббе неҗис болан сенет ишлерини эдип, бут я-да шекил ясап, оны гизлин ерде сежде этмек үчин гойса, гой, оңа нәлет болсун!“ Әхли халк „Омын!“ дийсин+.

16„Ата-энесини кемсиден адама нәлет болсун!“ Әхли халк „Омын!“ дийсин+.

17„Гоңшусының арачәк дашыны сүйшүрене нәлет болсун!“ Әхли халк „Омын!“ дийсин+.

18„Көри ёлдан азашдырана нәлет болсун!“ Әхли халк „Омын!“ дийсин+.

19„Гелмишеге, етиме ве дул хатына адалатсызлык эден адама нәлет болсун!“ Әхли халк „Омын!“ дийсин+.

20„Өз атасыны намыса гоюп, онуң аялы билен ятана нәлет болсун!“ Әхли халк „Омын!“ дийсин+.

21„Ислендик хайван билен янашана нәлет болсун!“ Әхли халк „Омын!“ дийсин+.

22„Бир атадан я-да бир энеден болан гыз доганы билен ятана нәлет болсун!“ Әхли халк „Омын!“ дийсин+.

23„Өз гайыненеси билен ятана нәлет болсун!“ Әхли халк „Омын!“ дийсин+.

24„Гизлинликде адам өлдүрене нәлет болсун!“ Әхли халк „Омын!“ дийсин+.

25„Нәхак ган дөкмек үчин пара алана нәлет болсун!“ Әхли халк „Омын!“ дийсин+.

26„Бу канунларың сөзлерини оңламаяна, олары ерине етирмейәне нәлет болсун!“ Әхли халк „Омын!“ дийсин+.

28‑нҗи бап

Боюн эгмекликден гелйән берекетлер

28^1⚫Эгер сиз диңе Худайыңыз Реббе гулак асып, Онуң бу гүнки мениң үстүм билен берйән әхли буйрукларыны ыхлас билен ерине етирсеңиз, Худайыңыз Реб сизи ер йүзүндәки әхли миллетлерден бейгелдер+. 2Эгер сиз Худайыңыз Реббе гулак ассаңыз, үстүңизе берекет ягып, сизи берекет гуршап алар.

3Галаларыңыза хем, атызларыңыза хем берекет ягар.

4Худайыңыз Реб хер бир этҗек ишиңизе берекет берер, көп огул-гызлы боларсыңыз, мал-гараларыңызың саны артып, топрагыңызың хасылы бол болар.

5Себедиңиз долы болар, сачагыңыз берекетли болар.

6Нирә гитсеңиз хем, нәме этсеңизем берекетли боларсыңыз+.

7Реб сизе гаршы баш гөтерен душманларыңызы сизиң өңүңизде дерби-дагын эдер. Олар сизиң үстүңизе бир тарапдан чозуп, ызларына чар тарапа гачарлар+. 8Реб сизиң аммарларыңыза, башлан хер бир ишиңизе берекет инмеги үчин буйрук берер. Худайыңыз Реб өзүңизе берйән юрдунда сизи ялкар+. 9Эгер сиз Худайыңыз Реббиң буйрукларыны ерине етирип, Онуң ёлундан йөресеңиз, Ол сөз берши ялы, сизи Өзүниң мукаддес халкы эдер+. 10Ер йүзүндәки әхли халклар сизиң Реб тарапындан сайланандыгыңызы гөрерлер ве олар сизден горкарлар. 11Ата-бабаларыңыза вада эден юрдунда яшаныңызда, Реб сизиң өрңәп өсмегиңизи, мал-гараларыңызың артмагыны ве топрагыңызың хасылыны боллук билен эчилер. 12Реб Өзүниң бай хазынасы болан асманы ачып, ериңизе вагтында ягыш ягдырар ве башына баран хер бир ишиңизде берекет берер. Сиз көп халклара карз берерсиңиз, эмма өзүңиз хич кимден карз алмарсыңыз+. 13Худайыңыз Реббиң бу гүнки мениң үстүм билен сизе берйән буйрукларына боюн эгип, олары ыхлас билен ерине етирсеңиз, Реб сизи аякда дәл-де, башда гояр. 14Башга худайлара гуллук этмек үчин, оларың ызына дүшмесеңиз, мениң бу гүнки берйән буйрукларымың хиҗисинден йүз өвүрмесеңиз, олардан сага-сола совулмасаңыз, сиз диңе белентде боларсыңыз, песде болмарсыңыз.

Боюн эгмезликден гелйән нәлетлер

15⚫Эмма сиз Худайыңыз Реббе боюн болман, Онуң бу гүнки мениң үстүм билен берйән әхли табшырыкларыны ве парзларыны ыхлас билен ерине етирмесеңиз, онда, гой, шу нәлетлериң әхлиси сизиң башыңыздан инсин ве сизи гуршап алсын+.

16Галаларыңыза, атызларыңыза нәлет болсун.

17Себедиңизе, сачагыңыза нәлет болсун.

18Өрңәп өсмегиңизе, топрагыңызың хасылына, сыгырларыңызың ве доварларыңызың артмагына нәлет болсун.

19Нирә гитсеңиз хем, нәме этсеңизем сизе нәлет болсун.

20Этҗек болян әхли ишлериңизиң үстүнден Реб бетбагтчылык, ховсала ве шовсузлык индерер. Менден йүз өврүп, пис ишлер эдендигиңиз үчин, сиз гырлып, тиз хеләк боларсыңыз. 21Мүлк эдинмек үчин баран ериңизден ёк эдйәнчә, Реб сизи гыргына берер. 22Реб сизе бедени игледйән кеселден, гыздырмадан, чишмеден, ысытмадан, гуракчылыкдан, якып яндырян эпгекден ве хеңден яңа эҗир чекдирер. Тә долы хеләк болянчаңыз, шейле күлпетлер сизден айрылмаз+. 23Депәңиздәки асман мисе, аягыңызың астындакы ер болса демре дөнер. 24Реб ериңизе ягдырян ягшыны тозана өврер. Сиз долы гырылянчаңыз, үстүңизе асмандан диңе гум ягар+.

25Реб сизи душманларыңызың өңүнде еңлише сезевар эдер. Сиз оларың гаршысына бир тарапдан хүҗүм этсеңиз, ызыңыза гачаныңызда чар тарапа гачарсыңыз. Башыңыздан инен бела-бетерлер ер йүзүндәки әхли шалыклары ховсала салар+. 26Сизиң җесетлериңиз асмандакы гушлара ве ердәки хайванлара иймит болар. Олары ковмага адам тапылмаз+. 27Реб сизе Мүсүрде гөркезен башлы яралар билен: өргүн, ириңли яралар ве гиҗилевүк билен эҗир чекдирер. Сиз олардан сапланып билмерсиңиз+. 28Реб сизи дәлиредер, гөзүңизи көр эдер, акылыңыздан азашдырар. 29Гараңкылыкда көрлериң серменекләп йөрейишлери ялы, гүндиз хем ёлуңызы сермеләп йөрәрсиңиз, эмма сиз ёлуңызы тапып билмерсиңиз. Сизи дынгысыз эзерлер ве таларлар, сизиң дадыңыза хич ким етмез+. 30Бир гыза адагланарсыңыз, эмма онуң билен башга бири ятар. Җай гурарсыңыз, эмма онда өзүңиз яшамарсыңыз. Үзүм агачларыны отурдарсыңыз, эмма онуң мивесинден иймерсиңиз+. 31Өкүзиңизи гөзүңизиң алнында соярлар, эмма онуң этинден иймерсиңиз. Эдил гапдалыңызда эшегиңизи огурларлар, эмма ызына гетирмезлер. Гоюнларыңызы душманларыңыза берерлер. Сизе көмек эден болмаз. 32Огулларыңыз ве гызларыңыз гөзүңизиң алнында башга халклара берлер. Гүнузын олары агтармакдан яңа, гөзүңизиң нуры өчер, эмма элиңизден гелен зат болмаз+. 33Танамаян бир халкыңыз ериңизиң хасылыны ийип, чекен агыр зәхметиңизиң хөзирини гөрер. Сиз дынгысыз эзилип гыналарсыңыз+. 34Сизиң гөзүңиз билен гөрҗек гөргүлериңизден яңа, акылыңыз чашар. 35Реб дызыңыза, аягыңыза, өкҗәңизден тә сүйр депәңизе ченли агырылы чыбанлар чыкарар+. 36Реб сизи ве сизиң үстүңизден гойлан патышаны өзүңизиң, хатда ата-бабаларыңызың хем танамаян-билмейән халкының үстүнден элтер. Ол ерде сиз агачдан ве дашдан ясалан башга худайлара гуллук эдерсиңиз+. 37Реббиң сизи элтен әхли халкларының арасында олар үчин горкы боларсыңыз, диле дүшүп, гүлки боларсыңыз+.

38Мейдана көп тохум сеперсиңиз, эмма аз хасыл аларсыңыз, чүнки оны чекиртге ийип ёк эдер+. 39Үзүм агачларыны экип, олара середерсиңиз. Эмма онуң не хасылыны йыгнарсыңыз, не-де шерабындан ичерсиңиз, чүнки оны гурчук иер+. 40Сизиң тутуш юрдуңызда зейтун агачлары гөгерер, эмма сиз өзүңизе зейтун ягыны гуймарсыңыз, чүнки онуң мивеси ере дөкүлер. 41Огулларыңыз ве гызларыңыз болар, эмма сиз олары йитирерсиңиз, чүнки олар есир эдилип әкидилер+. 42Әхли агачларыңызың ве экин мейданларыңызың хасылыны чекиртгелер ийип гидер. 43Араңызда яшаян гелмишеклер сизден хас ёкары гөтерилер, сиз болса кем-кемден песе дүшерсиңиз. 44Олар сизе карз берерлер, эмма сиз олара карз берип билмерсиңиз. Олар башда боларлар, сиз болса аякда галарсыңыз.

45Шу нәлетлериң әхлиси сизе сиңип, тә ёк болянчаңыз, сизи гуршап алар. Себәби сиз Худайыңыз Реббе боюн эгмән, бу гүн Онуң сизе мениң үстүм билен берйән табшырыкларыны ве парзларыны ерине етирмедиңиз. 46Бу күлпетлер сизиң ве несиллериңизиң арасында башга халклар үчин хемишелик аламат ве мугҗыза болсун. 47Себәби сиз әхли задың берекетли болмагы үчин Худайыңыз Реббе шадыянлык ве җошгунлы йүрек билен гуллук этмедиңиз+. 48Шонуң үчин хем сиз ач-сувсуз, ялаңач ве хемме зада зар болуп, Реб тарапындан сизиң гаршыңыза иберилен душманыңыза гуллук эдерсиңиз. Реб сизи тә ёк эдип ташлаянча, бойнуңыздан демир боюнтырык асып, сизи эзер+. 49Реб узак ерден, ериң аңруҗундан сизе оларың дилине дүшүнмейән бир халкыңызы гетирер. Бу халк сизи бүргүт кимин ювудар+. 50Шол йүзи хырсыз халк яшы-гаррыны сыламаз, рехим-шепагат этмез. 51Сиз ёк болуп гидйәнчәңиз, олар мал-гараларыңызы, ериңизиң хасылыны иерлер. Сиз хеләк болянчаңыз, сизиң не дәнәңиз, не шерабыңыз, не ягыңыз, не-де сыгырларыңыздыр доварларыңыз галар+. 52Олар Худайыңыз Реббиң сизе берен ерине гелип, сизиң бил баглан әхли бейик ве берк диварлы галаларыңызы габава саларлар+. 53Душманыңыз сизиң дашыңызы габап, чыкгынсыз ягдая саланда, сиз ачлыкдан яңа өз багрыңыздан өнен перзентлериңизи – Худайыңыз Реб тарапындан берлен огул-гызларыңызың этини иерсиңиз+. 54Араңыздакы иң мылайым ве эли ачык адам барҗа иймитини өз доганындан, сөйгүли аялындан, дири галан чагаларындан гысганар. 55Ол чагаларының этинден оларың хиҗисине бермез, себәби душман әхли галаларыңызы габап, сизи чыкгынсыз ягдая саланда, олара иймәге хич зат галмаз. 56Араңыздакы сахы ве нәзик аял, өз сахылыгындан ве нәзиклигинден яңа аягыны ере басмаян зенан нахарыны өз мәхрибан адамсындан, огул-гызындан гысганар. 57Душманыңыз галаларыңызы габап, сизи чыкгынсыз ягдая саланда, шол аял догранындан соң, хатда сатанының арасындан чыкан чагасының ёлдашыны гысганып, өз догран чагаларыны хем ачлыкдан яңа огрынча иер+.

58Бейик ве хайбатлы Худайыңыз Ребден горкуп, бу китапда язылан бу Кануның әхли сөзлерини ыхлас билен ерине етирмесеңиз, 59онда Реб сизи ве сизиң несиллериңизи элхенч белалара, агыр ве ызы үзүлмейән җебирлере, эми ёк кеселлере дучар эдер. 60Ол сизиң Мүсүрде вагтыңыз сизи горкузан әхли кеселлериңизи сизиң башыңыздан индерер. Ол кеселлер сизе орнашып галар+. 61Хатда шу Канун китабында язылмадык бейлеки әхли ёканч кеселлери ве дертлери, тә сизиң барыңыз гырылянчаңыз, Реб сизиң башыңыздан индерер. 62Сиз асман йылдызлары ялы көпдүңиз, эмма сиз аз болуп галарсыңыз, себәби сиз Худайыңыз Реббе боюн эгмедиңиз+. 63Реб сизе ягшылык эдип, сизиң саныңызы көпелденде, нәче леззет алан болса, сизи гырып ёк эденде хем шонча леззет алар. Мүлк эдинмек үчин баран ериңизден сиз согрулып ташланарсыңыз+. 64Реб сизи ериң бир уҗундан бейлеки уҗуна ченли әхли халкларың арасына даргадып гойберер. Ол ерде сиз өзүңизиң-де, ата-бабаларыңызың-да танамадык ве билмедик агачдан ве дашдан ясалан башга худайлара гуллук эдерсиңиз+. 65Ол халкларың арасында сиз җаныңыза арам тапмарсыңыз ве аягыңызың дынҗыны алмага ер тапылмаз. Ол ерде Реб сизе бүкгүлдейән йүрек, күтелен гөзлер ве сынан гөвүн берер. 66Җаныңыз сув үстүнде болар. Сиз гиҗе-гүндиз горкуда болуп, сизде яшайша хич хили умыт болмаз. 67Йүрегиңизи гаплаҗак горкы ве гөзүңизиң гөрҗек затлары себәпли, эртирлерине сиз: „Вах, тизрәк агшам дүшседи!“ диерсиңиз, агшамына болса: „Вах, тизрәк даң атсады!“ диерсиңиз+. 68Сизиң инди гайдып гөрмеҗекдигиңизе сөз берен ёлумдан, Реб сизи гәмилер билен ене-де ызыңыза Мүсүре алып гидер. Ол ерде сиз өзүңизи гул ве гырнак эдип душманларыңыза сатува хөдүрләрсиңиз, эмма сизи сатын алан болмаз»+.

29-нҗы бап

Реб Мовапда ысрайыллар билен әхт эдйәр

29^1Ине, Хорепде эдилен әхтден дашары, Реббиң Муса Мовапда ысрайыллар билен баглашмагы буйран әхтиниң шертлери шулардыр+. 2Муса әхли ысрайыллары йыгнап, олара шейле дийди: «Сиз Реббиң гөзүңизиң алнында Мүсүре, фараона, онуң әхли эмелдарларына ве тутуш юрдуна нәме эдендигиниң хеммесини гөрдүңиз. 3Сиз бу гудратлы сынаглары, аламатлары ве бейик мугҗызалары өз гөзүңиз билен гөрдүңиз. 4Эмма шу гүне ченли Реб сизе дүшүнмегиңиз үчин акыл, гөрмегиңиз үчин гөз, эшитмегиңиз үчин гулак бермеди+. 5Реб: „Мен сизи кырк йыллап чөлде айладым. Эгниңизе геен эшигиңиз йыртылмады, аягыңыза геен чарыгыңыз көнелмеди+. 6Сиз чөрек иймедиңиз, шерап, чакыр ичмедиңиз. Мен муны Худайыңыз Реббиң Мендигими билиң дийип этдим“ дийди+. 7Бу ере гелениңизде, Хешбоның ханы Сихон ве Башан юрдуның ханы Ог бизиң гаршымыза сөвеше чыкдылар, эмма биз олары дерби-дагын этдик+. 8Биз оларың ерини алып, рубенлере, гатлара ве манаша тиресиниң ярысына мүлк эдип бердик+. 9Шонуң үчин хем, эдйән хер бир ишиңизде үстүнлик газанар ялы, бу әхтиң шертлерини ыхлас билен ерине етириң+.

10-11Бу гүн тире баштутанларыңыз, яшулуларыңыз, ёлбашчыларыңыз, Ысрайылың әхли эркеклери, сизиң чагаларыңыз, аялларыңыз, араңызда яшаян гелмишеклер, одуныңызы чапянлар, сувуңызы дашаянлар – әхлиңиз бу ере үйшүп, Худайыңыз Реббиң хузурында дурсуңыз+. 12Бу гүн Худайыңыз Реббиң сизиң билен баглашян әхтине ант ичип гиришерсиңиз. 13Чүнки Ол сизе ве ата-бабаларыңыз Ыбрайыма, Ысхага ве Якуба сөз берши ялы, бу гүн Ол сизи Өз халкы эдип алар ве Худайыңыз болар+. 14-15Худайымыз Реб бу гүн бизиң янымызда – Өз хузурында дуранлар билен дәл-де, эйсем болмадыклар биленем вада эдип әхт баглашяр.

16Мүсүрде нәхили яшандыгымызы, дүрли халкларың арасындан өтүп-гечип, бу ере нә гүнлүк билен гелендигимизи билйәнсиңиз. 17Сиз оларың арасында агачдан, дашдан, алтындан ве күмүшден ясалан неҗис бутлары гөрдүңиз. 18Әгә болуң, бу гүн сизиң араңызда Худайымыз Ребден йүреги совашып, шол халкларың худайларына гуллук эдйән эркек я аял, машгала я-да тире болмасын. Араңызда шейле адамларың болмагы, аҗы ве зәхерли өсүмлигиң көки ялыдыр+. 19Бу эдилен ваданы эшиден хер бириңиз өз-өзүңизи өвмәң ве йүрегиңизде: „Биз текепбирлик ёлумыздан гитсек хем аман галарыс“ дийип пикир этмәң. (Шейле пикир ягшының-да, яманың-да башына бела гетирер.) 20Реб шейле текепбир адамлары багышламаз. Чүнки Реббиң гахары ве газап оды олара гаршы туташар. Бу китапда язылан әхли нәлетлер оларың башындан инер ве Реб оларың адыны асманың астындан өчүрип ташлар+. 21Бу Канун китабында язылан әхтиң әхли нәлетлери боюнча, олар бетбагтчылыга дучар болар ялы, Реб олары Ысрайылың әхли тирелериниң арасындан айратын гояр.

22Сизден соңкы несиллер, сизиң чагаларыңыз, шейле хем узак юртдан гелҗек кесекилер бу юртда болян вейранчылыклары, сизиң үстүңизден Реббиң лагнат индеришини гөрүп: 23„Күкүрт! Дуз! Тутуш юрт яняр! Хич зат экилмез, хич зат гөгермез, гайдып хич хили өсүмлик өсмез. Реб газап атына атланып, Содом, Гомора, Адма ве Себойым галаларыны ёк эдиши ялы йыкып-юмурды!“ диерлер+. 24Әхли миллетлер: „Реб бу юрды нәме үчин бейле этдикә? Бу гахар-газабың себәби нәмекә?“ дийшип гең галарлар+. 25Олар шейле нетиҗә гелерлер: „Мунуң себәби шудур: ысрайыллар өзлерини Мүсүрден чыкарып гетирен ата-бабаларының Худайы Реб билен баглашан әхтини рет этдилер+. 26Олар Ребден йүз өврүп, башга худайлара гуллук этдилер. Өзлериниң танамаян ве Реббиң олара сежде этмәге ыгтыяр бермедик худайларына сежде этдилер. 27Шонуң үчин хем Реббиң бу юрда гахары гелип, бу китапда язылан әхли нәлетлери бу юрдуң үстүнден ягдырды+. 28Реб олары гүйчли гахар билен, газап атына атланып, өз юртларындан ковуп чыкарып, шу гүнки гөршүңиз ялы, башга юрда әкидип ташлады“+.

29Гизлин сырлар Худайымыз Реббе дегишлидир. Эмма бу Кануның әхли сөзлерини ерине етирмек үчин аян эдилен затлар эбедилик бизе ве бизиң чагаларымыза дегишлидир+.

30-нҗы бап

Тәзеден дикелтме ве ялканыш

30^1Мен сизиң өңүңизде алкышлар ве нәлетлер гойдум. Олар сизиң башыңыза дүшенде, сиз Худайыңыз Реббиң сизи даргадып гойберен миллетлериниң арасындакаңыз, бу ялканышлары ве нәлетлери ядыңыза салсаңыз+
2ве Худайыңыз Реббе доланып, мениң бу гүнки сизе табшырышым ялы, өзүңиз хем, чагаларыңыз хем тутуш йүрегиңиз билен җан-тенден Оңа гулак ассаңыз,+
3диңе шонда Худайыңыз Реб сизе өңки абаданчылыгыңызы гайтарып берер ве рехим-шепагат эдер. Худайыңыз Реб сизи даргадып гойберен башга халкларының ичинден ене-де ызыңыза йыгнар+. 4Хатда сиз дүнйәниң ол четине сүргүн эдилен хем болсаңыз, Худайыңыз Реб сизи ол ерден йыгнап, ызыңыза гетирер+. 5Худайыңыз Реб сизи ата-бабаларыңызың мүлк ерине элтер. Сиз ол ери эеләрсиңиз. Ол ата-бабаларыңыза гаранда, сизе хас көп берекет берип, саныңызы хас-да артдырар. 6Худайыңыз Реб Өзүне боюн эгдирмек үчин сизиң йүрегиңизи ве несиллериңизиң йүрегини үйтгедер, шонда сиз Худайыңыз Ребби тутуш йүрегиңиз билен җан-тенден сөйүп яшарсыңыз+. 7Худайыңыз Реб бу әхли лагнатлары душманларыңыза ве сизе зулум эден гаршыдашларыңызың үстүне ягдырар+. 8Шондан соң сиз ене-де Реббе гулак асарсыңыз, Онуң бу гүнки мениң үстүм билен берйән әхли буйрукларыны ерине етирерсиңиз. 9-10Эгер сиз Худайыңыз Реббе гулак асып, шу Канун китабында язылан Онуң табшырыкларыдыр парзларыны берҗай этсеңиз, Худайыңыз Реббе тутуш йүрегиңиз ве җаныңыз-тениңиз билен долансаңыз, Худайыңыз Реб хер бир этҗек ишиңизе берекет берер, огул-гызыңыз көп болар, мал-гараларыңызың саны артып, ериңизиң хасылы бол болар. Чүнки Реб ата-бабаларыңыза ягшылык эденинде леззет алшы ялы, сизе ягшылык эденинде хем леззет алар.

Яшайшы сайламага чагырыш

11Хакыкатдан-да, Онуң бу гүнки мениң үстүм билен берйән буйругы сизиң үчин кын дәл я-да эл етмез ялы гаты узакда дәл. 12„Биз оны эшидип, ерине етирер ялы, ким бизиң үчин гөге чыкып, оны бизе гетирип берер?“ диймезлигиңиз үчин, ол гөкде дәлдир+. 13Я-да сизиң: „Биз оны эшидип, ерине етирер ялы, ким бизиң үчин деңзиң аңры тарапына гечип, оны бизе гетирип берер?“ диймезлигиңиз үчин, ол деңзиң аңырсында дәлдир. 14Ёк, бу сөзлер сизе җуда якындыр. Ерине етирмегиңиз үчин бу сизиң агзыңызда ве йүрегиңиздедир. 15Ине, бу гүн мен сизиң өңүңизде яшайыш ве ягшылык, өлүм ве яманлык гойярын+. 16Мениң бу гүн табшырышым ялы, Худайыңыз Ребби сөйүп, Онуң ёлундан йөресеңиз, Онуң табшырыкларыны, парзларыдыр хөкүмлерини берҗай этсеңиз, онда сиз яшарсыңыз ве көпелерсиңиз. Мүлк эдинмек үчин баран ериңизде Худайыңыз Реб сизи ялкар. 17Эмма йүрегиңиз Ондан дөнүп, гулак асман ёлдан чыкып, башга худайлара сыгынып гуллук этсеңиз, 18онда тутушлайын хеләк болҗакдыгыңызы бу гүн сизе җар эдйәрин. Иордан дерясындан гечип, мүлк эдинҗек ериңизде узак яшамарсыңыз. 19Бу гүн сизиң өңүңизде яшайыш ве өлүм, алкыш ве нәлет гояндыгыма сизе гаршы шаят болмага асманы ве ери чагырярын. Яшайшы сайлаң, шонда сизиң өзүңиз хем яшарсыңыз, несиллериңиз-де яшар. 20Худайыңыз Ребби сөйүң, Оңа гулак асың ве Оңа бил баглаң, чүнки яшайшыңызың ве өмрүңизиң узаклыгы Ондадыр. Бу Реббиң ата-бабаларыңыз Ыбрайыма, Ысхага, Якуба бермеги вада эден юрдунда яшамагыңыз үчиндир»+.

31‑нҗи бап

Ешува Мусаның орунбасары сайланяр

31^1Муса әхли ысрайыл халкының өңүнде сөзүни соңлап, шейле дийди: 2«Мен хәзир бир йүз йигрими яшымда. Мундан бейләк мен баштутан болуп билҗек дәл. Реб маңа: „Сен Иордандан аңры гечмерсиң“ дийди+. 3Худайыңыз Реббиң Өзи сизиң өңүңизден гечер. Ол әхли халклары сизиң өңүңизден ёк эдер ве сиз оларың ерини мүлк эдинерсиңиз. Реббиң сөз берши ялы, Ешува сизе баш болуп, дерядан гечер+. 4Реб аморларың ханы Сихон билен Огы өлдүрип, оларың юрдуны вейран эдиши ялы, бу халклары хем шейле эдер+. 5Реб олары сизе табшырар, сиз хем олары мениң буйрушым ялы эдерсиңиз+. 6Дөзүмли ве мерт болуң! Олардан горкмаң, довла дүшмәң, себәби сизиң билен гитҗек хут Худайыңыз Реббиң Өзүдир. Ол сизи хич вагт еке ташламаз, терк этмез»+. 7Соңра Муса Ешуваны чагырып, әхли ысрайылларың гөзүниң алнында шейле дийди: «Дөзүмли ве мерт бол, чүнки Реббиң ата-бабаларыңыза вада эден юрдуна бу халк билен гитҗек еке-тәк сенсиң. Бу юрды олара мүлк эдип пайлап берҗек хем диңе сенсиң!+
8Реббиң Өзи сениң өңүңден гидер. Ол сениң билен болар. Ол сени хич вагт еке ташламаз, терк этмез. Горкма ве довла дүшме!»

Канун китабыны унутмазлык хакда

9Соңра Муса шу Кануны язып, оны Реббиң Әхт сандыгыны гөтерйән леви руханыларына ве Ысрайылың әхли яшулуларына берди. 10Муса олара шейле буйрук берди: «Хер единҗи йылың – карзларың гечилйән йылының ахырында, Чатма байрамында,+
11әхли ысрайыллар Худайыңыз Реббиң хузурына, Онуң Өз сайлаҗак ерине геленлеринде, сиз шу Кануны әхли ысрайыллара эшитдирип окаң+. 12Әхли халкы: эркеклери, аяллары, чагалары, шейле хем галаларыңызда яшаян гелмишеклери йыгнаң. Олар бу барада эшиденлеринде, Худайыңыз Ребден горкуп, бу Кануның әхли сөзлерини ыхлас билен ерине етирмеги өвренсинлер+. 13Оларың бу Кануны билмейән чагалары хем Иордан дерясының аңырсындакы мүлк ерлеринде яшанларында муны эшидип, Худайыңыз Ребден горкмагы өвренсинлер».

14Реб Муса: «Сениң өлмели вагтың голайлашды. Ешуваны чагыр-да, икиңиз хем Маңа йүз тутулян чадыра барың, Мен оңа буйрукларымы мәлим этҗек» дийди. Шейлеликде, Муса билен Ешува икиси Реббе йүз тутулян чадыра бардылар+. 15Реб чадырда булут сүтүни гөрнүшинде пейда болды. Булут сүтүни чадырың гирелгесинде дурды+. 16Реб Муса шейле дийди: «Тизара сен өлүп, ата-бабаларыңа говшарсың. Шондан соң бу халк барян ериндәки кесеки халкларың худайларына сежде этмек билен зына эдерлер. Олар Мениң билен эден әхтини бозуп, Мени терк эдерлер+. 17Шол гүн Мениң гахар-газабым оларың үстүнден инер. Мен олары терк эдип, олардан йүз өврерин. Олар шобада хеләк боларлар, оларың үстүнден көп бела-бетерлер инер. Шол гүн олар: „Арамызда Худайымызың ёкдугы себәпли, бу бела-бетерлер бизиң үстүмизден индимикә?“ диерлер+. 18Оларың башга худайлара тарап өврүлип, эден әхли эрбетликлери үчин, шол гүн Мен олардан хөкман йүз өврерин.

19Шонуң үчин хем инди бу айдымы язып алың ве ысрайыллара өвредиң, олар окасынлар. Шонда бу айдым Маңа ысрайылларың гаршысына шаят болар+. 20Чүнки Мен олары ата-бабаларына вада эден юрдума – сүйт ве бал акян юрда гетиренимде, олар ийип-ичип, гарынлары док болуп месиргәп, башга худайлара сыгынып, олара гуллук эдерлер. Мени йигренип, Мениң әхтими бозарлар+. 21Башларына энчеме агыр күлпетлер иненде, оларың несиллери бу айдымы диллеринден дүшүрмезлер, шонда бу айдым олара шаятлык эдер. Чүнки Мен вада берен юрдума олары гетирмезден өң хем, хатда хәзир хем оларың нәхили пикирдедиклерини өңүнден билйәрин». 22Эдил шол гүн Муса бу айдымы язып, ысрайыллара өвретди. 23Соңра Реб Нунуң оглы Ешуваның этмели ишлерини табшырды ве оңа: «Дөзүмли ве мерт бол, чүнки ысрайыллары Мениң сөз берен юрдума гетирҗек сенсиң. Мен сениң билен боларын!» дийди+.

24Муса бу Кануны онуң иң соңкы сөзүне ченли китаба язып гутарды+
25ве Реббиң Әхт сандыгыны гөтерйән левилере шейле буйрук берди: 26«Бу Канун китабыны алып, Худайыңыз Реббиң Әхт сандыгының янында гоюң. Гой, ол шол ерде сизе гаршы шаят болуп галсын+. 27Чүнки мен сизиң нәхили башбозар ве бойнуёгын халкдыгыңызы говы билйәрин. Мен энтек дирикәм, сиз Реббе гаршы питне турузярсыңыз, өленимден соң, сиз, гөр, нәче гезек питне турзарсыңыз! 28Тирелериңизиң әхли яшулуларыны ве баштутанларыңызы мениң яныма йыгнаң. Мен бу сөзлери олара эшитдирип айтҗак. Гой, асман билен ер олара гаршы шаят болсун. 29Чүнки өленимден соңра, мениң сизе буйран ёлумдан чыкып, бүс-бүтин азгынчылыга баш урҗакдыгыңызы мен билйәрин. Ахыркы гүнлерде башыңыздан бела-бетер инер, себәби сиз Реббиң назарында пис иш эдип, өз этмишлериңиз себәпли Онуң гахарыны гетирерсиңиз»+.

30Соңра Муса бу айдымың сөзлерини тутуш Ысрайыл җемагатына эшитдирип, иң соңкы сөзүне ченли окады.

32‑нҗи бап

Мусаның айдымы

32^1«Эй, асман, гулак гой, Мен сөзләйин.

Эй, земин, айдянларымы эшит+.

2Таглыматым ягыш дей ягсын,
сөзлерим чыг дей дүшсүн.

Ягсын от үстүне чисңейән ягмыр дей,
майсаларың үстүне инйән чабга дей!+

3Чүнки Реббиң адыны җар эдерин.

Бейикдиги үчин Худайымызы өвүң!

4Ол Гаядыр, ишлери кәмилдир,
бүтин ёллары хакдыр.

Вадасында дурян Худайдыр.

Догры хем адылдыр+.

5Бу азгын хем терс несил Оңа хыянат этди.

Языгыңыз себәпли инди сиз Онуң чагалары дәлсиңиз.

6Эй, акмак хем надан халк,
шумы Реббе җогабыңыз?
Сизи ярадып, беркарар эден,
Ол – Атамыз дәлми+?
7Өтен гүнлери яда салың,
гечен несиллере назар айлаң.
Атаңыздан сораң, айдып берсин,
яшулуларыңыз гүррүң берсин+.
8Мүлк пайланда өзге халклара,
олары айры-айры бөлүп чыканда,
чәк чекди олара Бейик Худай,
ылахы барлыкларың[*] санына гөрә+.
9Өз халкыдыр Реббиң пайы,
өз пайы үчин Якубы мирас алды Ол+.
10Ол Якубы гурак бир юртдан тапды,
гүвләп ятан чөлден тапды.
Онуң гайгы-аладасыны этди,
гөзүниң гөреҗи дей горап саклады+.
11Чагаларының үстүне ганат герйән бүргүт дей,
хөвүртгесинден олара учмагы өвретди.
Ганатыны герип, олары тутды,
ганаты билен олары дашады+.
12Оңа ёл гөркезен еке-тәк Реб болды,
онуң билен болмады кесеки худай.
13Реб оны ер йүзүниң белентлигинде гездирди,
мейдан өнүми билен нахарлады.
Гаядан акан бал билен,
чакмак дашдан чыкан зейтун ягы билен бакды+.
14Сыгыр ягыдыр гойнуң сүйди билен,
семиз гоч-гузулар билен,
Башан юрдуң өкүзлеридир эркеҗи билен,
иң сайлама бугдай билен бакды.
Үзүмден эдилен гырмызы шерапдан ичирди.
15Йөне Ешурун[*] семреди, депмәге башлады.
Гарныны яг алып агырлашды.
Өзүни ярадан Худайындан йүз өвүрди,
рет этди Халасгәр Гаясыны+.
16Кесеки худайлар билен Оны габандырдылар,
неҗис затлар билен гахарыны гетирдилер+.
17Олар Худая дәл-де, җынлара,
танамаян худайларына,
ата-бабаларының горкмадык худайларына,
яңы пейда болан худайлара гурбан кесдилер+.
18Сен өзүңи ярадан Гаяны унутдың,
дүнйә индерен Худайы ятдан чыкардың+.
19Муны гөрен Реббиң олара гахары гелди,
оларың огул-гызларыны рет этди.
20Ол дийди: „Гизләйин олардан йүзүми,
соңуны гөрейин оларың.
Чүнки бидерек несилдир олар,
бивепа перзентлердир.

21Олар худай болмадыклар билен Мени габандырдылар,
бош бутлар билен гахарымы гетирдилер.

Мен хем миллет болмадыклар билен олары габандырарын,
акмак бир халк билен оларың гахарыны гетирерин+.

22Чүнки от болуп туташар Мениң газабым,
өлүлер дүнйәсиниң дүйбүне ченли янар.
Ери ныгматлары билен биле ювудар ол от,
дагларың бинядыны якып күл эдер+.
23Башларына белалар индерерин,
окларымы олара гаршы атарын+.
24Говруп барян гытлык,
якян хассалык,
гыргын ёк эдер олары.
Иберйән йыртыҗы хайванларым олара агыз салар,
ерде сүйренйән йыланлар зәхерин пүркер+.
25Йигит я-да гыз болсун,
эмйән көрпе я чал гоҗа, пархы ёк,
дашарда гылыч хеләк эдер,
ичерде олары горкы өлдүрер+.
26Ынсанлар арасындан олары дагатмакды,
олар хакдакы ятламаны өчүрип ташламакды пикирим.

27Эмма душманың өҗүкмегинден чекиндим,
чүнки душман ялңыш дүшүнмесин,
‘Булары эден Реб дәл экен,
бизиң элимиз рүстем экен’ диймесин+.
28Ысрайыл бир акылсыз халкдыр,
оларда хич хили дүшүнҗе ёкдур+.
29Дана болсадылар, муңа дүшүнердилер,
соңуның нәме болҗагыны өңүнден аңардылар.
30Ысрайылы Гаясы сатмадык болса,
Реб олары эле бермедик болса,
нәдип бир душман олаң мүңүсини ковар,
ики киши он мүңүсини гачырар+?
31Чүнки бизиң Гаямыз ялы дәл олаң гаясы,
душманымызың өзи хем билйәр муны+.
32Душманың үзүм чыбыгы Содом чыбыгындан,
Гомора багларындандыр.
Үзүмлери зәхер-закгун,
салкымлары аҗыдыр+.
33Шераплары йылан зәхеридир,
кепҗебашың өлдүрйән авусыдыр+.
34Мениң янымда сакланмаярмы булар,
хазыналарымда мөхүрленен дәлми нәме?
35Өч Мениңкидир, җезаландырҗак Мендирин,
чүнки аякларының тайян вагты гелер.
Душманларың хеләк болҗак гүни якындыр,
җеза гүни гаты голайдыр“+.
36Шейдип, Өз халкыны Реб аклар,
Ол гулда хем, эркинде хем
ысгын-мыдар ёкдугыны гөренде,
Өз бенделерине рехим-шепагат эдер+.

37Соңра Ол диер: „Ханы, буларың худайлары ниреде?

Ханы оларың бил баглан гаясы+?

38Гурбанлыкларың ягыны иен,
гуйлан шерапларыны ичен
шол худайларыңыз ниреде?

Гой, туруп, сизе көмек этсин олар,
болсунлар-да сизиң пенакәриңиз!

39Инди гөрүң, еке-тәк Худай Мендирин.

Менден башга худай ёкдур!

Өлдүрйән-де Мендирин, дирелдйән-де.

Яралаян-да Мендирин, сагалдян-да,
гутулҗак ёкдур Мениң элимден+.

40Элими гөге галдырып,
ант ичйәрин: Мен эбеди дири!

41Мен ловурдаян гылыҗымы чархлап,
хөкүм этмек үчин элиме алсам,
душманларымдан ар аларын,

Мени йигренйәнлең җезасыны берерин+.

42Өленлериң хем есирлериң ганындан,
узын сачлы душманларың ганындан
окларымы серхош эдерин,
гылыҗымы этден дойрарын“+.

43Онуң халкы билен шатланың, эй, халклар!

Чүнки Ол гулларының ганының өҗүни алар.

Душманларындан арыны алар,

Өз халкының юрдуны пәкләр,
олары гүнәсинден саплар»+.

44Муса Ешува билен гелип, бу айдымың әхли сөзлерини халка эшитдирип окап берди. 45Муса бу сөзлери тутуш Ысрайыла окап беренден соң, 46олара шейле дийди: «Бу гүнки мениң сизе айдан сөзлеримиң әхлисини йүрегиңизде саклаң. Чагаларыңыза буйруң, гой, олар бу Кануның әхли сөзлерини ыхлас билен ерине етирсинлер+. 47Булар сизиң үчин бош сөзлер дәл-де, эйсем сизиң дурмушыңыздыр. Иордандан гечип, мүлк эдинҗек юрдуңызда шу айдыланлар билен сиз узак өмүр сүрерсиңиз»+.

Муса Кенган юрдуны гөрйәр

48Реб шол гүн Муса шейле дийди: 49«Мовап юрдундакы Ерихоның гаршысындакы Абарым дагларының бири болан Небо дагына чык. Ысрайыллара мүлк эдилип берилҗек Кенган юрдуны гөр+. 50Агаң Харуның Хор дагында өлүп, өз халкына говшушы ялы, сен хем шол чыкан дагыңда өлүп, ата-бабаларыңа говшарсың+. 51Чүнки икиңиз хем Син чөлүнде, Кадеш галасының голайындакы Мериба чешмесинде, ысрайылларың өңүнде Маңа дөнүклик этдиңиз. Ысрайылларың арасында сиз Мениң мукаддеслигими ыкрар этмедиңиз+. 52Шонуң үчин хем, ол ери сен диңе узакдан гөрерсиң, йөне Мениң ысрайыллара берҗек ериме гирмерсиң»+.

33‑нҗи бап

Муса Ысрайыл тирелерине пата берйәр

33^1⚫Худайың адамы Мусаның өлмезинден өң, ысрайыллара берен патасы, ине, шудур+. 2Ол шейле дийди:

«Реб Синай дагындан гелди,
халкына Сегирден догды,

Паран дагындан нур сачды.

Янында он мүңлерче перишде барды,
саг элинде ловлаян от барды+.

3Я Реб, Сен догрудан-да халкыңы[*] сөййәрсиң!

Әхли перишделер голуң астында.

Олар аягыңа йыкылып,

Сенден гөркезме алярлар.

4Ысрайыл җемагатына мирас хөкмүнде

Муса бизе Канун берди+.

5Ысрайыл тирелери бирлешенде,
халк баштутанлары йыгнанда,

Реб Ешуруна патыша болды+.

6Рубен халкы аз адамлы болса-да,
гой, яшасын, өлмесин!»

7Муса Яхуда хакда шейле дийди:

«Я Реб, Яхуданың перядыны эшит,
оны өз халкына гетир,
онуң эллерине кувват бер[*],
душманына гаршы оңа ярдамчы бол!»

8Леви хакда шейле дийди:

«Я Реб, Туммымыңы Левә,
Урымыңы[*] садык гулуңа бер.
Оны Масада[*] сынадың,
Мериба[*] чешмесинде сөвешдиң+.
9Ол: „Ата-энем бар дийип,
олара серетмедим“ дийди.
Доганыны танамады,
чагаларыны унутды.
Чүнки левилер Сениң сөзүңи тутды,
Сениң әхтиңи саклады+.
10Сениң хөкүмлериңи Якуба,
Кануныңы Ысрайыла өвредер.
Сениң хузурыңда хошбой бухур,
гурбанлык сыпаңда башбитин якма гурбанлыгыны якар.

11Я Реб, олара кувват бер,
эллериниң ишини кабул эт.

Ким олара хүҗүм эдип йигренсе,
билини омур, гайдып аяга галмасын!»

12Бенямин хакда шейле дийди:

«Ол Реббиң иң говы гөрйәни, ховпсуз яшар,

Бейик Худай бүтин гүн онуң үстүне ганат герер,
ол Реббиң дагында месген тутар».

13Юсуп хакда шейле дийди:

«Реб онуң ерине берекет берсин.
Гөкден ягян пешгешлер билен,
Ер астындакы чуң сувлар билен,+
14Гүнде етишен сайлама хасылы билен,
хер пасылың иң аҗап мивеси билен,
15гадымы дагларың иң говы иймиши билен,
мүдими депелериң болчулыгы билен,+
16ериң иң гыммат пешгеши ве долулыгы билен,
янян чалыда Гөрнениң мерхемети берекет берсин.

Бу берекетлер өз доганларының арасындан
сайланып-сечилен Юсубың башына ягсын+.

17Ол илкинҗи доглан өкүз ялы хайбатлыдыр,
ябаны өкүзиңки киминдир онуң шахлары.

Бир шахы Эфрайымың он мүңүсидир,
бейлекиси Манашаның мүңүсидир.

Ол халклары шахлары билен сүсер,
ериң ол уҗуна ченли олары ковар»+.

18Зебулун хакда шейле дийди:

«Эй, Зебулун, ёла дүшениңде шадыян бол,
сен болса, Ысакар, чадырыңда шатлан!

19Халклары дага чагырарлар,
ол ерде догры гурбанлыклар кесерлер.

Деңизлериң байлыгыны,
гумда гөмлен хазынаны иерлер»+.

20Гат хакда шейле дийди:

«Гатың мүлкүни гиңелдене алкыш болсун!

Гат шир кимин яшаяр,
голы ве башы гопарып ташлаяр+.

21Ол өзи үчин иң мес ери сайлады.

Чүнки халк баштутанларының йыгнагында
сердарың пайы оңа берлендир.

Ысрайыл үчин Реббиң адалатыны,

Онуң хөкүмини ол ерине етирди»+.

22Дан хакда шейле дийди:

«Дан Башандан чыкан,
шириң чагасыдыр»+.

23Нафталы хакда шейле дийди:

«Эй, сен, Реббиң мерхемети билен,
Онуң берекеди билен долан Нафталы,
гүнбатары ве гүнортаны мүлк эдинерсиң»+.

24Ашер хакда шейле дийди:

«Огулларың иң берекетлиси Ашер болсун!

Доганларың иң эй гөрүлйәни ол болсун!

Аягыны зейтун ягына батырсын!

25Килтлери демирден ве бүрүнчден болсун!

Дызының кувваты асла гачмасын!»

26«Эй, Ешурун, саңа көмек этмек үчин асмандан учян,
булутлар арасындан гудрат гөркезйән,
сениң Худайыңа тай гелҗек ёкдур+.

27Пенакәриң гадымдан бар болан эбеди Худайдыр!

Сени хемише голларында гөтерер,
гаршыңдан душманларыңы ковар,
олары саңа ёк этмеги буйрар+.

28Шейдип, Ысрайыл ховпсуз яшар,
дәне ве шерабың бол еринде,

Якубың меканы абадан болар.

Ол ере асмандан чыг дүшер+.

29Сен нәхили багтлы, эй Ысрайыл!

Сениң ялы бармы башга?

Сен Реббиң халас эден халкысың!

Реб сени гораян галкандыр, шанлы гылычдыр!

Душманларың саңа яранҗаңлык эдерлер,
сен оларың аркасындан басарсың»+.

34‑нҗи бап

Мусаның өлүми

34^1Шундан соң, Муса Мовап дүзлүгинден Небо дагына, Ерихоның гаршысындакы Писга депесине чыкды. Реб оңа шу әхли ери: Гилгатдан тә Дана ченли ерлери, 2тутуш Нафталыны, Эфрайым ве Манаша топрагыны, тутуш Яхудадан Гүнбатар деңзине ченли болан ерлери, 3Негеп чөлүни ве Ерихо җүлгесинден Согара ченли ерлериң әхлисини гөркезди. Ерихо Палма галасы дийлип хем атландырылярды+. 4Соңра Реб Муса шейле дийди: «Ине, сениң несиллериңе бермеги Ыбрайыма, Ысхага ве Якуба сөз берен ерим шудур. Мен саңа оны өз гөзлериң билен гөрмәге ругсат берйәрин, эмма сен ол тарапа гечмерсиң»+. 5Шейдип, Реббиң Өз буйрушы ялы, Реббиң гулы Муса шол ерде – Мовапда өлди. 6Реб оны Мовапда, Бейтпегорың гаршысындакы җүлгеде җайлады. Эмма шу гүне ченли онуң җайланан ерини хич ким билмейәр+. 7Муса йүз йигрими яшында өлди. Онуң гөзлери күтелмәнди, гүйч-кувваты азалманды+. 8Ысрайыллар Мовап дүзлүгинде отуз гүнләп Мусаның ясыны тутдулар.

Мусаның яс гүнлери совулды+. 9Нунуң оглы Ешува пайхаслылык рухундан долупды, чүнки Муса онуң үстүне эллерини гоюпды. Реббиң Муса буйрушы ялы, ысрайыллар оңа гулак асдылар+.

10Шондан соң, Ысрайылдан Муса ялы Реб билен йүзбе-йүз гөршен башга бир пыгамбер чыкмады+. 11Реб оны Мүсүрде фараона, онуң әхли гулларына ве тутуш юрдуна бир топар аламатлар ве мугҗызалар гөркезмек үчин иберипди. 12Чүнки тутуш Ысрайылың гөзүниң алнында Муса ялы бу әхли гудратлары, бейик ве горкунч ишлери ерине етирен башга хич ким ёкды.

* 1:2 Хореп – бу Синай дагының бейлеки ады.

* 1:40 Гызыл деңиз – еврейче Гамыш деңзи.

* 3:14 Хавотяйыр – бу сөз Яйырың обалары диймеги аңладяр.

* 6:16 Масада… сынамаң – еврейче Маса сынаг диймеги аңладяр. Серет: Мср 17:1-7.

* 8:3 Еврейче манна ве бу нәме? диен сөзлериң айдылышы меңзешдир. Серет: Мср 16:15.

* 18:16 Хореп – бу Синай дагының бейлеки ады.

* 22:19 Ики йүз элли мысгал – еврейче йүз шекел. Бу такм. 1,2 кг деңдир.

* 22:29 Йүз он мысгал – еврейче элли шекел. Бу такм. 600 гр деңдир.

* 32:8 Ылахы барлыкларың – кәбир голязмаларда ысрайылларың.

* 32:15 Ешурун – бу Ысрайылың бейлеки ады.

* 33:3 Халкыңы – кәбир голязмаларда халкларыңы.

* 33:7 Онуң эллерине кувват бер – я-да Өз эллери билен сөвешди.

* 33:8 Туммым… Урым – Худайың ислегини билмек үчин руханылар тарапындан уланылян ики саны даш. Сөзлүге серет.

* 33:8 Маса – бу сөз сынаг диймеги аңладяр. Серет: Мср 17:1-7.

* 33:8 Мериба – бу сөз дава диймеги аңладяр. Серет: Мср 17:1-7.

+ 1:2 Мср 3:1, Мср 17:6, Мср 33:6, Чөл 13:26, Чөл 32:8

+ 1:3 Чөл 14:33
+ 1:4 Чөл 21:21-35
+ 1:6 Мср 19:1, Чөл 10:11-12
+ 1:7 Чөл 13:30
+ 1:8 Гчк 12:7, Гчк 26:3, Гчк 28:13
+ 1:9 Мср 18:18, Чөл 11:14
+ 1:10 Гчк 15:5
+ 1:11 2Шам 24:3
+ 1:15 Мср 18:25, Чөл 11:16
+ 1:16 Лев 19:15, Кан 16:18-19, Сүл 31:9

+ 1:17 Мср 23:2-3, Лев 19:15, Мср 18:22, Мср 18:26

⚫ 1:19 Чөл 13, Чөл 14
+ 1:21 Кан 31:8, Ешу 1:9
+ 1:30 Мср 14:14
+ 1:31 Мср 19:4, Кан 32:11, Иша 46:3
+ 1:33 Мср 13:21
⚫ 1:34 Чөл 14:20-45
+ 1:36 Чөл 14:6-9, Чөл 14:24
+ 1:37 Чөл 20:12, Чөл 27:14
+ 1:38 Мср 24:13, Чөл 27:18-20
+ 1:46 Чөл 20:1, Сер 11:17
+ 2:1 Чөл 14:25, Чөл 21:4
+ 2:5 Гчк 36:8
+ 2:7 Чөл 14:33
+ 2:8 1Пат 9:26
+ 2:9 Сер 11:15
+ 2:10 Чөл 13:23, Кан 1:28

+ 2:11 Гчк 14:5, Кан 2:11, Кан 2:20, Ешу 12:4, Ешу 13:12, 2Шам 21:16, 1ЙЙ 20:4, Гчк 14:5-6

+ 2:12 Гчк 36:20-30
+ 2:13 Чөл 21:12
+ 2:14 Чөл 14:29-35, Чөл 26:64-65
+ 2:19 Сер 11:15
+ 2:20 Гчк 14:5-6
+ 2:22 Гчк 36:20-30
+ 2:23 Ешу 13:3-4
⚫ 2:24 Чөл 21:21-26
+ 2:25 Мср 15:14-16, Мср 23:27
+ 2:27 Чөл 20:17-19
+ 2:36 Ешу 13:9
⚫ 3:1 Чөл 21:31-35
+ 3:2 Чөл 21:33-34
+ 3:4 1Пат 4:13
+ 3:6 Кан 7:2

+ 3:9 Кан 4:48, Ешу 11:3, Ешу 12:5, Зеб 28:6, 1ЙЙ 5:23, Наг 4:8, Эзк 27:5

+ 3:11 Гчк 14:5, Кан 2:11, Кан 2:20, 2Шам 11:1, 2Шам 12:26

+ 3:12 Чөл 32:33, Ешу 13:8
+ 3:14 Сер 10:4
+ 3:15 Чөл 32:39-41, 1ЙЙ 2:22
+ 3:16 Чөл 21:24, Ешу 12:2
+ 3:17 Чөл 34:11, Ешу 3:16
+ 3:19 Чөл 32:17-26, Ешу 1:14
+ 3:20 Ешу 1:15, Ешу 22:4
+ 3:21 Кан 7:19, Ешу 10:25
+ 3:22 Мср 14:14
+ 3:24 Мср 15:11
+ 3:26 Чөл 20:12, Кан 1:37

+ 3:27 Чөл 20:12, Чөл 27:12-13, Кан 31:2, Кан 32:52, Кан 34:4

+ 3:28 Чөл 27:18-19, Кан 1:38
+ 3:29 Чөл 25:5
+ 4:1 Лев 18:5
+ 4:2 Кан 12:32, Сүл 30:6, Аян 22:18
+ 4:3 Чөл 25:1-9
+ 4:6 Зеб 118:98, Эйп 28:28, Зеб 110:10
+ 4:7 2Шам 7:23, Зеб 118:151, Зеб 144:18
+ 4:8 Рим 3:2, Рим 7:12

+ 4:9 Кан 6:7, Кан 11:19, Кан 32:46, Зеб 77:4, Ёвл 1:3

+ 4:10 Мср 19:9, Мср 19:16

+ 4:11 Мср 20:21, Евр 12:18

+ 4:13 Мср 20:1-17, Кан 5:6-21, Мср 24:12, Мср 31:18

+ 4:16 Мср 20:4-5, Рим 1:23

+ 4:19 Эйп 31:26-28, 2Пат 17:16, 2Пат 21:3, Ерм 8:2

+ 4:20 1Пат 8:51, Ерм 11:4

+ 4:21 Кан 1:37, Кан 3:26

+ 4:24 Мср 20:5, Мср 24:17, Кан 9:3, Иша 30:27, Амо 5:6, Евр 12:29

+ 4:26 Кан 32:1, Зеб 49:4
+ 4:27 Лев 26:33, Кан 28:64
+ 4:28 Кан 28:36, Зеб 113:13-14, Ерм 16:13
+ 4:29 Ерм 29:13-14
+ 4:32 Эйп 20:4
+ 4:33 Мср 19:21

+ 4:35 1Шам 2:2, Иша 45:5, Мар 12:32, 1Кор 8:4

+ 4:36 Мср 24:17

+ 4:39 Ешу 2:11, Мср 15:11, 1Пат 8:23, 1Пат 8:60

⚫ 4:41 Чөл 35:9-34, Кан 19:1-13, Ешу 20:1-9
+ 4:47 Чөл 21:21-35
+ 4:48 Кан 3:9
+ 4:49 Кан 3:17
⚫ 5:1 Мср 20:1-17
+ 5:4 Мср 33:11
+ 5:5 Мср 20:18, Мср 20:21, Мср 24:2
+ 5:6 Лев 26:13
+ 5:7 2Пат 17:35
+ 5:8 Лев 19:4, Лев 26:1, Кан 27:15

+ 5:9 Мср 34:14, Кан 4:24, Кан 6:15, Ешу 24:19, Нах 1:2, Мср 34:7, Чөл 14:18

+ 5:10 Кан 7:9

+ 5:11 Лев 19:12, Лев 24:10-16

+ 5:12 Мср 31:14-17, Лев 19:30, Лев 23:3, Лев 26:2, Чөл 15:32-36, Мар 2:27-28, Лук 13:14

+ 5:16 Лев 19:3, Кан 27:16, Мат 15:4, Мат 19:19, Мар 7:10, Мар 10:19, Лук 18:20, Эфе 6:2

+ 5:17 Гчк 9:6, Лев 24:17, Мат 5:21, Мат 19:18, Мар 10:19, Лук 18:20, Рим 13:9, Яку 2:11

+ 5:18 Лев 18:20, Лев 20:10, Кан 22:22, Сүл 6:32, Мат 5:27, Рим 13:9

+ 5:19 Лев 19:11, Мат 19:18, Рим 13:9

+ 5:20 Мср 23:1, Кан 19:16-20, Сүл 19:5, Сүл 19:9, Сүл 21:28, Сүл 24:28, Сүл 25:18, Мат 19:18

+ 5:21 Ерм 5:8, Мат 5:28, Лук 12:15, Рим 7:7, Рим 13:9

+ 5:22 Мср 31:18
+ 5:25 Мср 19:21
+ 5:27 Мср 20:18-19
+ 5:28 Кан 18:17
+ 5:32 Ешу 1:7, 2Пат 22:2
+ 5:33 Кан 10:13
+ 6:2 Ваг 12:13
+ 6:3 Гчк 15:5, Гчк 22:17
+ 6:4 Мар 12:29, Зак 14:9

+ 6:5 Кан 11:13, Мат 22:37, Мар 12:30, Лук 10:27

+ 6:7 Кан 4:9, Зеб 118:13
+ 6:8 Мср 13:9, Мср 13:16, Кан 11:18
+ 6:9 Кан 11:20
+ 6:10 Ешу 24:13

+ 6:13 2Пат 17:36, Мат 4:10, Лук 4:8, Кан 10:20, Ешу 2:12, Ерм 4:2

+ 6:15 Мср 20:5
+ 6:16 Мср 17:2, Мат 4:7, Лук 4:12
+ 6:19 Мср 23:28-30
+ 6:20 Мср 12:26
+ 6:21 Мср 20:2
+ 6:22 Зеб 134:8
+ 6:25 Кан 24:13
+ 7:1 Мср 23:23

+ 7:2 Чөл 21:2, Кан 3:6, Кан 20:16-17, Ешу 6:20

+ 7:3 2Кор 6:14, Мср 34:15-16, Ешу 23:12-13, Сер 3:6, 1Пат 11:2-4

+ 7:4 Кан 6:15
+ 7:5 Мср 23:24, Мср 34:13
+ 7:6 1Пет 2:9, Мср 19:5-6
+ 7:7 1ЙЙ 16:19
+ 7:8 Ерм 31:3, Хош 11:1, Мал 1:2
+ 7:9 Мср 20:6, Кан 5:10
+ 7:10 Эйп 34:11, Иша 59:18, Нах 1:2
+ 7:12 Гчк 17:2, Гчк 26:3
+ 7:14 Мср 23:26
+ 7:15 Мср 9:15, Мср 15:26, Мср 23:25
+ 7:16 Мср 23:33
+ 7:19 Кан 3:21, Ешу 10:25
+ 7:20 Мср 23:28, Ешу 24:12
+ 7:21 Нех 4:14
+ 7:22 Мср 23:29
+ 7:24 Ешу 10:24, Ешу 11:12, Ешу 1:5
+ 7:25 Ешу 7:20-21
+ 8:2 Мср 16:35, Амо 2:10, Мср 15:25

+ 8:3 Мср 16:14-15, Мср 16:31, Мат 4:4, Лук 4:4

+ 8:4 Кан 29:5, Нех 9:21
+ 8:5 Сүл 3:12, Евр 12:7
+ 8:7 Кан 11:11

+ 8:14 Сүл 30:9, Зеб 77:11, Зеб 105:21, Хош 13:6

+ 8:15 Чөл 21:6, Хош 13:5, Мср 17:6, Чөл 20:11

+ 8:16 Мср 16:5, Мср 16:31
+ 8:17 Сер 7:2
+ 8:20 Дан 9:11
+ 9:2 Чөл 13:23, Кан 1:28

+ 9:3 Мср 20:5, Мср 24:17, Кан 4:24, Евр 12:29, Мср 23:29-31

+ 9:4 Гчк 15:16
+ 9:5 Гчк 50:24
+ 9:6 2Пат 17:14, 2ЙЙ 30:8
+ 9:8 Мср 32:4, Мср 32:10
+ 9:9 Мср 24:18, Мат 4:2
+ 9:10 Мср 31:18
+ 9:12 Мср 32:7-10
+ 9:14 Зеб 9:6, Чөл 14:12
+ 9:18 Мср 34:28, Мср 32:11-14
+ 9:21 Мср 32:20
+ 9:22 Мср 17:7, Чөл 11:3, Чөл 11:34
+ 9:23 Чөл 13:3, Чөл 14:1
+ 9:26 Мср 32:11-13
+ 9:28 Чөл 14:16
+ 9:29 Нех 1:10
⚫ 10:1 Мср 34:1-4
+ 10:1 Мср 25:10
+ 10:2 Мср 25:16, Мср 25:21
+ 10:3 Мср 37:1-9
+ 10:4 Мср 20:1-17, Кан 5:6-21, Мср 34:28-29
+ 10:5 Мср 40:20, 1Пат 8:9
+ 10:6 Чөл 33:30-31, Чөл 20:28, Чөл 33:38
+ 10:7 Чөл 33:33
+ 10:8 Чөл 8:14
+ 10:9 Чөл 18:20
+ 10:10 Мср 34:28
+ 10:11 Мср 33:1
+ 10:12 Мик 6:8, Ешу 24:14, 1Шам 12:24
+ 10:13 Кан 5:33
+ 10:14 Мср 9:29, Нех 9:6
+ 10:15 Рим 11:28
+ 10:16 Кан 30:6, Ерм 4:4, Рим 2:29, Мср 32:9

+ 10:17 Ешу 22:22, Зеб 49:1, Зеб 135:2, Дан 2:47, Дан 11:36, 1Тим 6:15, Аян 17:14, Аян 19:16, Рес 10:34, Рим 2:11, Гал 2:6, Эфе 6:9, Кол 3:25, 1Пет 1:17, 2ЙЙ 19:7

+ 10:18 Зеб 67:5, Зеб 145:9
+ 10:19 Мср 22:21, Лев 19:34
+ 10:20 Кан 6:13, Кан 30:20

+ 10:22 Гчк 46:27, Мср 1:5, Гчк 15:5, Гчк 22:17

+ 11:4 Мср 14:27-28
+ 11:5 Зеб 77:14-40
+ 11:6 Чөл 16:31-33
+ 11:9 Гчк 50:24, Мср 3:8
+ 11:11 Кан 8:7
+ 11:12 1Пат 9:3
+ 11:13 Кан 6:5, Ешу 22:5
+ 11:14 Лев 26:4, Ерм 5:24, Ёвл 2:23
+ 11:15 Зеб 103:14
+ 11:17 1Пат 8:35, 1Пат 17:1, 2ЙЙ 6:26
+ 11:18 Мср 13:9, Мср 13:16, Кан 6:8
+ 11:19 Кан 4:9
+ 11:20 Кан 6:9

+ 11:24 Ешу 1:3, Гчк 15:18, Мср 23:31, Чөл 34:1-12, Ешу 1:4

+ 11:25 Кан 7:24
+ 11:26 Кан 30:1, Кан 30:15
+ 11:27 Лев 26:1-13, Кан 28:2-14
+ 11:28 Лев 26:14-45, Кан 28:15-45
+ 11:29 Кан 27:12-13, Ешу 8:33
+ 11:30 Гчк 12:6
+ 12:2 2Пат 16:4

+ 12:3 Мср 23:24, Мср 34:13, Кан 7:5, Сер 2:2, 1Пат 14:23

+ 12:5 1Пат 18:29
+ 12:7 Кан 27:7
+ 12:8 Сер 17:6, Сер 21:25
+ 12:9 Зеб 94:11
+ 12:10 Ешу 23:1
+ 12:11 1Пат 8:29
+ 12:12 Чөл 18:20, Кан 10:9
+ 12:16 Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:13
+ 12:19 Кан 14:27, Нех 13:10

+ 12:23 Гчк 9:4, Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:13

+ 12:30 2Пат 17:15
+ 12:31 2Пат 17:31, Ерм 7:31, Ерм 19:5
+ 12:32 Кан 4:2, Аян 22:18
+ 13:1 Ерм 23:25, Ерм 23:32, Зак 10:2

+ 13:2 Мар 13:22, 2Сал 2:9, Аян 13:13, Аян 16:14

+ 13:5 Кан 18:20
+ 13:8 Сүл 1:10
+ 13:9 Мср 32:27-28, Кан 17:7
+ 13:10 Кан 17:5

+ 13:13 Сер 19:22, Сер 20:13, 1Шам 2:12, 1Шам 10:27, 1Шам 25:17, 2Шам 16:7, 2Шам 20:1, 1Пат 21:10, 1Пат 21:13

+ 13:16 Ешу 8:28

+ 13:17 Ешу 7:20-21

+ 14:1 Мат 5:9, Ёха 1:12, 1Ёха 3:1, 1Ёха 5:1, Рим 8:14, Лев 19:27-28, Лев 21:5

+ 14:2 Мср 19:5

⚫ 14:3 Лев 11:1-47

+ 14:21 Лев 7:24, Лев 11:39-40, Мср 19:6, Мср 23:19, Мср 34:26

+ 14:22 Лев 27:30, Чөл 18:21
+ 14:27 Кан 12:19, Чөл 18:20, Кан 10:9
+ 14:28 Кан 26:12
+ 15:1 Кан 31:10, Нех 10:31
+ 15:3 Кан 23:20
+ 15:6 Кан 28:12, 1Пат 4:21, Эзр 4:20

+ 15:8 Лев 25:35-36, Зеб 36:26, Мат 5:42, Яку 2:15, 1Ёха 3:17

+ 15:11 Мат 26:11
+ 15:12 Мср 21:2
+ 15:17 Мср 21:5-6
+ 15:19 Мср 13:2, Мср 13:11-16
+ 15:21 Лев 22:20
+ 15:23 Лев 17:13, Кан 12:23-24

⚫ 16:1 Мср 12:1-39, Мср 13:3-10, Мср 23:14-17, Лев 23:4-22, Лев 23:33-43, Чөл 28:16-31, Чөл 29:12-39

+ 16:3 Мср 12:11
+ 16:4 Мср 34:25
+ 16:9 Мср 34:22
+ 16:12 Кан 5:15
+ 16:13 Мср 23:16

+ 16:18 Мср 18:21, Эзр 7:25, Чөл 11:16, Кан 1:16-17

+ 16:19 Мср 23:2-3, Лев 19:15, Мср 23:8, 1Шам 8:3, Сүл 17:8, Ваг 7:7

+ 16:21 Мср 34:13, Кан 7:5
+ 17:1 Лев 22:20
+ 17:5 Кан 13:10
+ 17:6 Чөл 35:30, Кан 19:15
+ 17:7 Кан 13:9
+ 17:9 Кан 19:17
+ 17:14 1Шам 8:5
+ 17:15 1Шам 9:16

+ 17:16 Ешу 11:6, 2Шам 8:4, 1ЙЙ 18:4, 1Пат 10:28, 2ЙЙ 1:16, 2ЙЙ 9:28

+ 17:17 1Пат 11:1-4, Нех 13:26, Сүл 31:3, 1Пат 10:14, 1Пат 10:27, 2ЙЙ 1:15, 2ЙЙ 9:27

+ 17:19 Ешу 1:8
+ 18:2 Чөл 18:20, Кан 10:9, Ешу 13:14
+ 18:3 Лев 7:30-34
+ 18:4 Чөл 18:12
+ 18:6 Чөл 35:2, Сер 17:7
+ 18:9 Лев 18:26-30, Кан 12:29-31

+ 18:10 Лев 18:21, 2Пат 16:3, 2Пат 17:17, 2Пат 23:10, 2ЙЙ 33:6, Ерм 32:35

+ 18:11 Мср 22:18, Лев 19:26, Лев 19:31
+ 18:15 Мар 9:8, Ёха 1:21, Рес 3:22, Рес 7:37
+ 18:16 Мср 20:19, Кан 5:27
+ 18:17 Кан 5:28
+ 18:18 Ёха 4:25

+ 18:20 Кан 13:5, Ерм 14:15, Ерм 23:30, Эзк 13:8

⚫ 19:1 Чөл 35:9-34, Кан 4:41-43, Ешу 20:1-9
+ 19:5 Мср 21:13
+ 19:10 Сүл 6:17
+ 19:11 Кан 27:24
+ 19:13 Кан 21:9

+ 19:14 Кан 27:17, Эйп 24:2, Сүл 22:28, Сүл 23:10, Хош 5:10

+ 19:15 Чөл 35:30, Кан 17:6, Мат 18:16, 2Кор 13:1, 1Тим 5:19, Евр 10:28

+ 19:16 Мср 20:16
+ 19:17 Кан 17:9, Кан 25:1
+ 19:19 Сүл 19:5
+ 19:21 Мср 21:23-25, Лев 24:19-20, Мат 5:38
+ 20:1 2ЙЙ 13:12, 2ЙЙ 20:15-17
+ 20:7 Кан 24:5
+ 20:8 Сер 7:3
+ 20:14 Чөл 31:7, Чөл 31:9, Ешу 8:2
+ 20:17 Кан 7:2, Ешу 10:40-41
+ 20:19 2Пат 3:19
+ 21:3 Чөл 19:2, 1Шам 6:7
+ 21:5 Чөл 6:22-27
+ 21:8 Юнс 1:14
+ 21:9 Кан 19:13
+ 21:12 1Кор 11:6
+ 21:15 Гчк 29:30, Гчк 29:33
+ 21:17 2Пат 2:9
+ 21:18 Мср 20:12, Кан 5:16
+ 21:20 Сүл 23:20-21
+ 21:22 Чөл 25:4

+ 21:23 Ешу 8:29, Ешу 10:26-27, Ёха 19:31, Гал 3:13

+ 22:1 Мср 23:4
+ 22:6 Мср 23:19, Лев 22:28
+ 22:9 Лев 19:19
+ 22:12 Чөл 15:38
+ 22:22 Мср 20:14, Лев 20:10, Ёха 8:5
+ 22:29 Гчк 34:8, Мср 22:16-17, 2Шам 13:1-22
+ 22:30 Лев 18:8, Кан 27:20
+ 23:1 Лев 21:18-20, Иша 56:4-5
+ 23:3 Нех 13:1-2, Агы 1:10
+ 23:4 Чөл 22:5-6
+ 23:5 Чөл 24:10, Сүл 26:2

+ 23:7 Гчк 25:24-26, Гчк 36:8, Чөл 20:14, Мср 22:21, Мср 23:9

+ 23:10 Лев 15:1-5

+ 23:14 Лев 26:12

+ 23:17 Лев 19:29, 1Пат 14:24, 1Пат 15:12, 1Пат 22:46, 2Пат 23:7, Хош 4:14

+ 23:20 Мср 22:25, Кан 15:3
+ 23:21 Чөл 30:3, Ваг 5:3
+ 23:25 Мар 2:23, Рут 2:2
+ 24:1 Мал 2:16, Мат 5:31, Мат 19:7, Мар 10:4
+ 24:4 Ерм 3:1
+ 24:5 Кан 20:7, Сүл 5:18
+ 24:7 Мср 21:16
+ 24:8 Лев 13:2
+ 24:9 Чөл 12:10-15
+ 24:13 Мср 22:26-27, Кан 6:25, Зеб 111:9
+ 24:14 Лев 25:39
+ 24:15 Лев 19:13, Яку 5:4

+ 24:16 2Пат 14:6, 2ЙЙ 25:4, Ерм 31:29-30, Эзк 18:20

+ 24:17 Мср 22:21
+ 24:19 Лев 19:9, Лев 23:22, Рут 2:1-2
+ 25:1 Кан 19:17
+ 25:3 2Кор 11:24
+ 25:4 1Кор 9:9, 1Тим 5:18
+ 25:5 Мат 22:24, Мар 12:19, Лук 20:28
+ 25:6 Гчк 38:8, Рут 4:10
+ 25:9 Рут 4:7
+ 25:14 Лев 19:36
+ 25:17 Мср 17:8
+ 25:19 1Шам 15:2-8
+ 26:2 Мср 23:19, Мср 34:26, Лев 23:10
+ 26:5 Гчк 46:27, Мср 1:7
+ 26:6 Мср 1:11, Мср 1:14
+ 26:7 Мср 2:23-25, Мср 3:9
+ 26:8 Мср 12:51
+ 26:9 Мср 3:8
+ 26:12 Лев 27:30, Кан 14:28-29

+ 26:14 Лев 7:20, Лев 21:1, Лев 21:11, Хош 9:4

+ 26:15 2ЙЙ 30:27, Зеб 32:14, Иша 63:15, Мср 3:8

+ 26:18 Мср 19:5
+ 26:19 Кан 28:1, Мср 19:6
+ 27:2 Ешу 4:1-3
+ 27:5 Мср 20:25, Ешу 8:30, 1Пат 6:7
+ 27:7 Кан 12:7
+ 27:8 Иша 8:1, Иша 30:8, Хаб 2:2
+ 27:9 Кан 26:18
+ 27:12 Кан 11:29, Ешу 8:33
+ 27:15 Мср 20:4-5, Мср 34:17, Кан 5:8
+ 27:16 Мср 20:12, Мср 21:17, Лев 19:3
+ 27:17 Кан 19:14
+ 27:18 Лев 19:14
+ 27:19 Мср 22:21-22
+ 27:20 Лев 18:8, Кан 22:30
+ 27:21 Мср 22:19, Лев 18:23
+ 27:22 Лев 18:9, 2Шам 13:12
+ 27:23 Лев 18:17, Лев 20:14
+ 27:24 Кан 19:11
+ 27:25 Мср 23:7, Кан 16:19
+ 27:26 Зеб 118:21, Ерм 11:3, Гал 3:10
⚫ 28:1 Лев 26:1-13, Кан 11:13-15
+ 28:1 Кан 26:19
+ 28:6 Зеб 120:7
+ 28:7 Мср 23:27
+ 28:8 Лев 25:20-21
+ 28:9 Мср 19:6
+ 28:12 Кан 11:14, Кан 15:6
⚫ 28:15 Лев 26:14-45
+ 28:15 Дан 9:11, Зак 1:6, Мал 2:2

+ 28:22 Лев 26:16, 1Пат 8:37, 2ЙЙ 6:28, Амо 4:9, Хаг 2:17

+ 28:24 Ерм 3:3, Амо 4:7

+ 28:25 Ешу 7:4

+ 28:26 1Шам 17:44, 1Шам 17:46, Зеб 78:2, Ерм 16:4, Ерм 19:7, Ерм 34:20, Иша 17:2, Ерм 7:33

+ 28:27 Мср 9:10

+ 28:29 Эйп 5:14, Эйп 12:25, Иша 59:10, Сеп 1:17

+ 28:30 Кан 20:5-7, Ерм 8:10, Амо 5:11, Сеп 1:13

+ 28:32 2ЙЙ 29:9
+ 28:33 Сер 6:4
+ 28:35 Эйп 2:7

+ 28:36 2Пат 17:3-4, 2Пат 24:15, 2Пат 25:7, 2ЙЙ 33:11, Кан 4:28

+ 28:37 1Пат 9:7, 2ЙЙ 7:20, Ерм 24:9, Эзк 5:15

+ 28:38 Мик 6:15, Хаг 1:6, Ёвл 1:4
+ 28:39 Сеп 1:13
+ 28:41 Агы 1:5
+ 28:47 Нех 9:35
+ 28:48 Ерм 27:2

+ 28:49 Иша 5:26, Ерм 5:15, Ерм 48:40, Ерм 49:22, Эзк 17:3, Хош 8:1, Хаб 1:8

+ 28:51 Нех 9:37, Ерм 5:17

+ 28:52 2Пат 17:5, 2Пат 25:1

+ 28:53 Лев 26:29, 2Пат 6:29, Агы 4:10, Ерм 19:9, Эзк 5:10

+ 28:57 2Пат 6:29, Агы 4:10, Эзк 5:10
+ 28:60 Мср 9:1-12
+ 28:62 Гчк 15:5, Кан 10:22
+ 28:63 Ерм 32:41

+ 28:64 Лев 26:33, Кан 4:27, Нех 1:8, Ерм 9:16, Эзк 12:15, Зак 7:14

+ 28:67 Эйп 7:4
+ 28:68 Кан 17:16, Хош 8:13, Хош 9:3
+ 29:1 Мср 19:1-6
+ 29:4 Иша 6:9-10, Ерм 5:21, Рим 11:8
+ 29:5 Кан 8:4, Нех 9:21
+ 29:6 Мср 15:25, Мср 16:4, Мср 17:6
+ 29:7 Чөл 21:21-35
+ 29:8 Чөл 32:33
+ 29:9 1Пат 2:3
+ 29:11 Ешу 9:21
+ 29:13 Мср 6:7
+ 29:18 Евр 12:15
+ 29:20 Кан 9:14, Зеб 9:6

+ 29:23 Сер 9:45, Гчк 14:2, Гчк 19:24, Иша 13:19, Хош 11:8, Сеп 2:9

+ 29:24 Лев 26:32, 1Пат 9:8, 2ЙЙ 7:21, Ерм 22:8-9

+ 29:25 2Пат 17:15
+ 29:27 Лев 26:14-39, Кан 28:15-68, Зак 5:3
+ 29:28 1Пат 14:14
+ 29:29 Сүл 25:2
+ 30:1 Кан 11:26, Лев 26:40
+ 30:2 1Шам 7:3, 1Пат 8:48, Иша 55:7, Хош 6:1
+ 30:3 Ерм 32:37, Эзк 34:13, Эзк 36:24
+ 30:4 Нех 1:9
+ 30:6 Кан 10:16, Ерм 4:4, Ерм 31:33
+ 30:7 Гчк 12:3, Мср 23:22
+ 30:12 Рим 10:6
+ 30:15 Кан 11:26, Ерм 21:8
+ 30:20 Кан 10:20

+ 31:2 Кан 34:7, Чөл 20:12, Чөл 27:12-13, Кан 3:27

+ 31:3 Кан 1:38
+ 31:4 Чөл 21:21-35
+ 31:5 Кан 7:2
+ 31:6 Ешу 1:5, 1Пат 6:13
+ 31:7 Ешу 1:6
+ 31:10 Кан 15:1, Мср 23:16
+ 31:11 2Пат 23:2, Нех 8:3
+ 31:12 Ешу 8:33, Ешу 8:35
+ 31:14 Кан 34:5, Чөл 27:19
+ 31:15 Мср 33:9, Чөл 12:5

+ 31:16 Мср 34:15, Сер 2:12-13, Сер 2:20, Ерм 11:10

+ 31:17 Чөл 14:42, Сер 6:13
+ 31:19 Кан 32:1-43
+ 31:20 Мср 3:8
+ 31:23 Ешу 1:6
+ 31:24 Ешу 24:25-26
+ 31:26 2Пат 22:8, 2ЙЙ 34:14

+ 31:29 Сер 2:12-13, Сер 2:19, 2Пат 22:17, 2ЙЙ 34:22

+ 32:1 Иша 1:2, Мик 1:2

+ 32:2 Иша 55:10-11, Зеб 71:6

+ 32:4 Мат 5:48, 2Шам 22:31, Зеб 17:31, Эйп 34:10, Рим 9:14

+ 32:6 Ерм 5:21, Иша 63:16, Иша 64:8, Ёха 8:41, Иша 44:2, Иша 51:13

+ 32:7 Зеб 76:6, Эйп 8:8
+ 32:8 Гчк 11:8, Рес 17:26
+ 32:9 Мср 19:5, Зак 2:12

+ 32:10 Зеб 16:8, Эзк 16:5-6, Хош 13:5, Зак 2:8

+ 32:11 Мср 19:4, Иша 31:5
+ 32:13 Иша 58:14, Эйп 29:6
+ 32:15 Нех 9:25, Зеб 88:27, Зеб 94:1
+ 32:16 Сер 5:8, Зеб 77:58
+ 32:17 Зеб 105:37, 1Кор 10:20
+ 32:18 Иша 17:10, Ерм 2:32
+ 32:21 2ЙЙ 13:9, Ерм 5:7, Рим 10:19
+ 32:22 Ерм 15:14, Ерм 17:4

+ 32:23 Эйп 6:4, Зеб 7:13, Зеб 37:3, Агы 3:12, Эзк 5:16

+ 32:24 Лев 26:22, Ерм 8:17, Эзк 5:17
+ 32:25 Агы 1:20, Эзк 7:15
+ 32:27 Зеб 12:5, Иша 10:13
+ 32:28 Иша 27:11, Ерм 4:22
+ 32:30 Лев 26:8, Ешу 23:10, Сер 15:15
+ 32:31 1Шам 2:2
+ 32:32 Гчк 18:20
+ 32:33 Зеб 57:5-6
+ 32:35 Рим 12:19, Евр 10:30

+ 32:36 Зеб 134:14, Евр 10:30, 1Пат 14:10, 1Пат 21:21, 2Пат 9:8, 2Пат 14:26

+ 32:37 Сер 10:14, Ерм 2:28

+ 32:39 Мср 20:3, 1Шам 2:6, 2Пат 5:7, Эйп 5:18, Зеб 102:3, Зеб 146:3, Хош 6:1, Эйп 10:7, Иша 43:13

+ 32:41 Зеб 7:13, Иша 27:1, Иша 34:5, Иша 66:16, Эзк 21:3, Эзк 21:9-10, Кан 32:41, Иша 1:24

+ 32:42 Ерм 46:10

+ 32:43 Рим 15:10, Гчк 4:10-12, Зеб 78:10, Аян 6:10, Аян 19:2

+ 32:46 Кан 4:9
+ 32:47 Лев 18:5
+ 32:49 Чөл 27:12
+ 32:50 Чөл 33:38
+ 32:51 Чөл 20:12, Чөл 27:14
+ 32:52 Кан 3:27
⚫ 33:1 Гчк 49:1-28
+ 33:1 Эзр 3:2, Зеб 89:1

+ 33:2 Зеб 49:2, Зеб 79:2, Зеб 93:1, Хаб 3:3, Дан 7:10, Зак 14:5, Рес 7:53, Гал 3:19, Мср 19:18

+ 33:4 Ёха 1:17, Ёха 7:19
+ 33:5 Кан 32:15, Иша 44:2
+ 33:8 Мср 17:7, Чөл 20:13

+ 33:9 Мср 32:26-29, Кан 17:9-11, 2ЙЙ 17:9, Эзр 7:10, Мср 30:7-8

+ 33:13 Гчк 27:28
+ 33:15 Гчк 49:26, Хаб 3:6
+ 33:16 Мср 3:2-4
+ 33:17 1Пат 22:11, Гчк 48:19
+ 33:19 Зеб 4:6
+ 33:20 1ЙЙ 12:8
+ 33:21 Чөл 32:1-5, Чөл 32:16-19
+ 33:22 Ешу 19:47, Сер 18:27
+ 33:23 Ешу 19:32-39

+ 33:26 Кан 32:15, Кан 33:5, Иша 44:2, Мср 15:11

+ 33:27 Зеб 54:20, Зеб 89:3, Зеб 92:2, Хаб 1:12, Зеб 89:1, Зеб 90:9

+ 33:28 Чөл 23:9

+ 33:29 2Шам 7:23, Гчк 15:1, Зеб 32:20, 2Шам 22:45

+ 34:3 Сер 1:16, Сер 3:13, Гчк 14:2, Гчк 19:22, Гчк 13:12

+ 34:4 Гчк 12:7, Гчк 50:24, Кан 3:27
+ 34:6 Яхд 1:9
+ 34:7 Кан 31:2
+ 34:8 Чөл 20:29
+ 34:9 Чөл 27:18, Чөл 27:23, Иша 11:2
+ 34:10 Мср 33:11

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TKM/TKC/1-2017//Мукаддес-Китап__Full.azw3

Сөзлүк

Сөзлүк

1. А
2. Б
3. Ч
4. Д
5. Э
6. Ә
7. Ф
8. Г
9. Х
10. И
11. Җ
12. К
13. Л
14. М
15. Н
16. О
17. Ө
18. П
19. Р
20. С
21. Ш
22. Т
23. У
24. Ы
25. Я
26. Е
27. Ю
28. Й
29. З

А

А

1. Адалатлы
2. Адам ата
3. Агта
4. Агыз беклемек
5. Ахалот
6. Аждарха
7. Акмак
8. Аламот
9. Алоэ
10. Амалеклер
11. Аммонлар
12. Аморлар
13. Анаклар
14. Араба дүзлүги
15. Арамей дили
16. Арфа
17. Артемис
18. Арвах-җын
19. Арёпагус
20. Ашера
21. Ашторет
22. Ашур
23. Аянлык
24. Азия

Адалатлы – Худай хемише адалатлы. Ол элмыдама догры иш эдйәр ве хемише оңат карарлары чыкаряр. Мукаддес Китаба лайыклыкда, Худай хер бир адама, улы болсун, кичи болсун, бай я-да гарып, пархы ёк – хеммелере адалатлы гарамаклыгы үндейәр. Ол Өз халкына шейле диййәр:

«Ягшылык этмеги өврениң,
адалаты агтарың,
эзъет чекйәни халас эдиң,
етими гораң,
дул хатына арка дуруң» (Иша 1:17).

Казыларың, юрт баштутанларының, дини ёлбашчыларың халкың үстүнден хөкүм сүрйәндиклери үчин, Худай олардан адалатлы карарлары чыкармагы талап эдйәр ве адалатсыз херекетлер эден ягдайында, олары ёвузлык билен хөкүм эдйәр.

Серет: Догры.

Адам ата – Худай тарапындан ярадылан илкинҗи ынсан. Онуң аялы Хов эне болупдыр. Олар әхли ынсанларың ата-энеси болупдыр. Адам атаның ады еврейче «ынсан» диймеги аңладяр.

Гчк 2-3.

Агта – тарыхың кәбир дөвүрлеринде дүрли миллетлерде агталар хөкүмдарларың ёлбашчылыгы астында ёкары везипәни эеләпдирлер. Худайың гадаган эдйәндиги үчин, олары бичмеклик еврейлериң дәп-дессурында болмандыр.

Эст 2:3; Рес 8:27.

Агыз беклемек – агыз беклемегиң максады Худайың хузурында өзүңи песпәл тутмак я-да кәбир паҗыгалы ягдайда яс тутмак, гам-гусса дөври Худайы чагырмак болупдыр. Догры дурмушда яшамаздан, гарыплара ве эҗизлере адалатлы гарамаздан, агыз беклемеклигиң хич хили пейдасының ёкдугыны ве мунуң Худайың гөвнүнден турмаяндыгыны пыгамберлер халка ятладыпдырлар.

Сер 20:26; Иша 58:3-5; Ёв 1:14; Юн 3:5; Эст 4:16.

Ахалот – Хиндистанда өсйән ве өзени хошбой ыслы агач. Онуң өзенини гейимлере я-да отага хошбой ыс бермек үчин уланыпдырлар.

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Нгм 4:14.

Аждарха – гадымы еврей дүшүнҗесинде деңиз аждархасы башагайлыгы аңладып, әлем-җаханың ярадылышының ирки дөвүрлеринде пейда болупдыр. Кәте аждарха Рахап дийлип атландырылыпдыр (Эйп 9:3; 26:12; Иша 51:9), кәте болса Ливятан (Эйп 3:8; 41:1; Зеб 73:14; Иша 27:1). Шейле хем бу миллетлер үчин бир нышан, ягны Ысрайылың душманы болупдыр (Зеб 86:4). Икинҗи пикир Тәзе Әхтде Аянлык китабында габат гелйәр, Иса Месихе ынанянлара гаршы урушда аждарха эрбет гүйчлериң нышаныдыр.

Акмак – пайхас эдебиятында: Зебурың кәбир мезмурларында, Сүлейманың пәхимлеринде, Вагызда, Эйюпда «акмак» диңе бир акылсыз адам дәл-де, эйсем, акыл-пайхасы рет эдйән адамдыр. Шонуң үчин хем ол өлүм ве вейранчылык ёлундан барян адамдыр. Бейле адам Худай барада ве Худайың ислеги барада пикир этмейән, алада этмейән, текепбир, гедем, бипарх адам. Ол хатда дине ве пайхаслы өвүт-үндеве гаршы чыкып, булар барада яман затлары гепләп билйәр. Пайхас эдебиятында беян эдилен хәсиетлерден башга-да акмак адам өзүниң неҗис гылык-хәсиети билен таналыпдыр. Ишая пыгамбериң китабында акмак адам барада шейле дийилйәр: «Акмак биедеплик билен геплейәр, онуң ниети пислик этмекдир, иши яманлык этмек, Реббе дил етирмек, ачлары ач, сувсузлары сувсуз гоймакдыр» (Иша 32:6).

Зеб 52:1; Сүл 17:17-21

Серет: Надан.

Аламот – манысы белли дәл. Белки әхең, белки-де саз гуралы болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Алоэ – Тәзе Әхт дөврүнде алоэ өлен адамың җеседини җайламага тайярламакда уланылыпдыр.

Ёх 19:39.

Амалеклер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, онуң голайында яшан халк. Олар, эсасан, Дуз деңзиниң гүнорта-гүндогарында, ягны Негепде яшан чарва халк болупдыр.

Мср 17:8-16; Кан 25:17-19; 1Шам 15:2, 30:1-5; 1ЙЙ 4:43.

Аммонлар – Лутуң оглы Бенамының несиллери. Аммонлар Иордан дерясының гүндогарында яшапдырлар. Олар Молек худайына сежде эдипдирлер.

Гчк 19:30-38; Кан 23:3.

Серет: Лут.

Аморлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Олар өзлериниң әпет узын бойлары билен таналыпдыр. Месопотамияның тутуш төверегинде өзүниң шәхерлери ве ханлары билен аморлар өрән гүйчли халк болупдыр. Ысрайыллар Кенгана чозан вагтында, олар, эсасан хем, Иордан дерясының гүндогарында ве Иорданың гүнбатар дагларында яшан Ог хем Сихон атлы ики ханың ханлыгындакы гүйҗе даяныпдырлар.

Гчк 10:16; 15:16; Чөл 13:29; 21:13-34; Амо 2:10.

Серет: Кенганлар.

Анаклар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдуның голайында яшан халкларың бири. Олар Хеброн галасында ве онуң даш-төверегинде яшапдырлар. Анаклар үч уругдан ыбарат болуп, олар Нефиллериң несиллери болупдырлар.

Кан 9:2; Еш 11:21,22.

Серет: Нефиллер.

Араба дүзлүги – Иордан дерясының дүзлүгинден Дуз деңзиниң гүнорта-демиргазыгына ченли яйылып гидйән гуры ве текиз ер.

Чөл 22:1; 26:3.

Арамей дили – бу дил еврей дилине дегишлидир. Б. э. өң VI асырда бу эсасы дил хөкмүнде өсүп, гадымы якын Гүндогарда (хәзирки Орта Гүндогарда) дипломатия ве тәҗирчилик үчин уланылыпдыр. Ысрайыллар Бабыл сүргүнинден доланып геленлеринден соң, халк еврей дилине гаранда арамей дилинде хас көп геплемәге башлапдыр. Көне Әхтиң кәбир бөлеклери арамей дилинде язылыпдыр, ягны Эзр 4:8–6:18; 7:12-26; Дан 2:4–7:28. Исаның дөврүнде бу дил яхудылар ве Иса тарапындан гиңден уланылыпдыр, шонуң үчин Тәзе Әхтде бирнәче арамей сөзлери бар.

2Пат 18:26,28; Мат 5:22; Ёх 5:2; 19:13.

Серет: Еврей.

Арфа – киришли саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 32:2; 56:9.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Артемис – греклериң зенан худайының ады, оңа айратын Азия велаятында сежде эдипдирлер. Гадымы дүнйәниң еди гудратының бири болан онуң бутханасы Эфес шәхериниң эдил дашында ерлешипдир.

Рес 19:24-35.

Арвах-җын – Шейтана гуллук эдйән эрбет рухдур. Ол адама зыян етирип я-да оны эеләп билйәр. Исада олары ковуп чыкарян гудрат болупдыр ве Ол арвах-җын эелән адама шыпа берипдир. Ресуллара хем Исаның ады билен арвах-җынлары ковуп чыкармак гудраты берлипдир.

Мат 8:16; Лук 8:26; Рес 8:7; 16:18.

Арёпагус – Гресияның Афины шәхериндәки байырлык. Афины шәхериниң мөхүм адамлары бу байырлыкда душушып ваҗып меселелер барада геңешипдирлер. Бу адамларың геңеши хем Арёпагус дийлип атландырылыпдыр.

Рес 17:19,22,34.

Ашера – хасыл берйән иң мөхүм зенан худайы хасапланып, оңа Кенганда ве Сирияда сежде эдипдирлер. Бу зенан худайы көпленч Багал худайы билен гатнашыпдыр. Адамларың оңа сежде этмек үчин үйшен еринде, онуң агачдан я-да дашдан ёнулып ясалан хейкели дикилипдир.

Мср 34:13; Кан 7:5; 12:3; 16:21.

Ашторет – Суруң ве Сидоның эсасы зенан худайы болуп, оңа Мүсүрде ве Кенганда сежде эдипдирлер.

Сер 2:13; 2Пат 23:13.

Ашур – б. э. өң IX ве VIII асырларда Ашур Ысрайылың гүндогарында гүйчли империя болупдыр. Онуң пайтагт шәхери болан Ниневе хәзирки демиргазык Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 722‑нҗи йылда ашурлар Ысрайыл патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары есир эдип әкидипдирлер. Соңра ашурлар өз империясының бейлеки бөлеклеринден адамлары Ысрайылың юрдунда орнашдырыпдырлар. Өз юрдунда галан ысрайыл халкы бу адамлар билен гыз алшып-бершипдир. Ашурлар Яхуда патышалыгының хем үстүне чозупдырлар, эмма еңип билмәндирлер. Соңрак Ниневе пайтагты Худайың җезасы хөкмүнде душманың еңиҗи гошунлары тарапындан бүтинлей вейран эдилипдир.

2Пат 18:9–19:36; Нах 1-3.

Аянлык – кәвагт пыгамберлере Худай тарапындан аянлык берилйәр. Онда хәзирки ве гелҗекки затлар барада гөрнүш боляр. Шейле аянлыкларда Худай Өз мерхеметини ве хөкүмини гөркезйәр.

Гчк 41:25; Мср 6:3; Иша 40:5; 45:21; 65:1; Хаб 1:1; Рим 1:17; 1Кор 14:26.

Серет: Гөрнүш.

Азия – Тәзе Әхт дөврүнде Рим империясының иң бай велаяты болупдыр. Бу гүнки гүн бу велаят Түркийәниң арачәклеринде ерлешйәр.

Рес 19:10; Рим 16:5; 1Кор 16:19.

Карта серет.

Б

Б

1. Бабыл
2. Багал
3. Баш руханы
4. Башан
5. Байрам йылы
6. Байрамчылыклар
7. Берекет
8. Беелзебул
9. Бу дүнйәниң хөкүмдары
10. Бут
11. Бүтинлей ёк этмек

Бабыл – Бабыл шәхери Бабыл империясының пайтагты болупдыр ве ол хәзирки гүнорта Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 586-нҗы йылда бабыллылар Яхуда патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары Бабыла есир эдип әкидипдирлер.

2Пат 25:1-12.

Серет: Яхуда.

Багал – кенганлар тарапындан сежде эдилен харасат худайы. Багал сөзи аслында «хоҗайын», шейле хем «әр» диймеги аңладяр.

1Пат 18:1-45; Ер 7:9; Хош 11:2.

Баш руханы – Левиниң несли болан Харун пыгамбер ве онуң огуллары Худай тарапындан руханы болмаклыга сайланыпдырлар. Олар Мукаддес чадырда Худая хызмат эдипдирлер. Харун пыгамбер илкинҗи Баш руханы хөкмүнде сайланыпдыр. Диңе Баш рухана Иң мукаддес отага гирмәге ругсат эдилипдир. Ол ысрайыллары гүнәлеринден сапламак үчин ол ере йылда бир гезек «Гүнәден сапланма» гүни гирипдир. Еврейлер китабының авторы Исаны кәмил Баш руханы хөкмүнде беян эдйәр.

Мср 28; Лев 16.

1623-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Башан – бу гүнорта Сирияның текиз җүлгелери ве байырлыклары. Ол Җелиле көлүниң ве Иордан дерясының гүндогар тарапында ерлешйәр. Башан Гилгат этрабының демиргазыгында болуп, өзүниң семиз сыгырлары ве бол хасылы билен мешхур болупдыр.

Еш 12:5; 13:11; Кан 3:10.

Байрам йылы – хер элли йылдан ысрайыл халкы топрак, мирас, карз ве гуллар бабатда Худай тарапындан берлен йөрите дүзгүнлери берҗай этмели болупдыр.

Лев 25:1-34.

Байрамчылыклар – Мукаддес Китапда ысрайыл халкы тарапындан белленен бирнәче мөхүм байрамчылыклар айдылып гечилйәр. Ашакдакы санавда бу байрамларың атлары берилйәр:

Чатма байрамы

Эллинҗи гүн байрамы

Галла байрамы

Гүнәден сапланма гүни

Хасыл байрамы

Песах байрамы

Петир байрамы

Пурым байрамы

Сурнай байрамы

Тәзе Ай байрамы

Бу байрамлар барадакы маглуматлары сөзлүкден, оларың херсиниң адының ашагындан тапып билерсиңиз.

Берекет –

Серет: Ялкамак.

Беелзебул – арвах-җынларың ёлбашчысының ады. Бу ат «Багалзебупдан» гелип чыкандыр; Багалзебуп Көне Әхт дөврүнде ысрайыллара голай яшан халкларың сежде эден худайларының биридир (2Пат 1:2-16). Беелзебулың бейлеки ады шейтандыр.

Мат 10:25; 12:21,24,27; Мар 3:19,22,22; Лук 11:15,18,19.

Серет: Шейтан.

Бу дүнйәниң хөкүмдары –

Серет: Шейтан.

Бут – дашдан, агачдан я-да башга бир затдан ясалан хейкел, адамлар олары худай хөкмүнде хасаплап, сежде этмек үчин уланыпдырлар. Буларың кәбири сеждегәхде саклар ялы улы болупдыр, кәбири өйде саклар ялы кичи болупдыр.

Мср 20:4; Иша 40:19-20.

Серет: Өй бутлары.

Бүтинлей ёк этмек – Худайың Өз халкына сөз берен юрдунда урушдан соң олҗа дүшен эмләги, ягны есирлери, хайванлары ве харытлары ысрайыл халкының бәхбиди үчин алынман, эйсем бүтинлей ёк этмек аркалы Худая багыш эдилипдир.

Еш 6:17-21.

Ч

Ч

1. Чатма байрамы

Чатма байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) он бәши билен йигрими бири аралыгында, Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленилипдир. Бу хепдәниң довамында ысрайыл халкы Мүсүрден Кенгана барянча, чөлде азашып гезен дөврүни ятлапдыр. Халк Худая белленен гурбанлыклары хөдүрләпдир ве чатмаларда яшапдыр. Бу байрамчылык иң соңкы галланың ве мивелериң йыгналян дөври болупдыр, шонуң үчин бу дөвүрде хасыл тойы тутулыпдыр.

Мүс 23:16, 34:22, Лев 23:33-36, 39-43, Чөл 29:12-34, Кан 16:13-15, Зек 14:16-19.

Д

Д

1. Дагон
2. Давут галасы
3. Давут Оглы
4. Давут пыгамбер
5. Декаполис
6. Дери кесели
7. Дикме даш
8. Дога-дилег этмек
9. Догры

Дагон – бу пилиштлилериң худайы болуп, онуң гөвресиниң ярысындан ёкарсы адам, ашакы ярысы балык хөкмүнде суратландырылыпдыр.

1Шам 5:2.

Давут галасы – Сион дагында Иерусалимиң көне бөлеги, Давут пыгамбериң ябуслыларың илатыны басып алан ери.

2Шам 5:6-9; 1ЙЙ 11:5.

Серет: Ички гала.

Давут Оглы – Худай хезрети Давут патыша онуң несиллериниң бириниң мүдимилик шалык сүрҗекдигини сөз берипдир (2Шам 7:12-16; Иша 9:6-7). Исаның дөврүнде яхудылар бу Патыша гарашыпдырлар ве Оны Месих дийип атландырыпдырлар. Иса гарашылян Патыша хөкмүнде таналыпдыр ве Ол Давут Оглы дийлип атландырылыпдыр.

Мат 9:27; 15:22.

Серет: Худайың Оглы; Месих.

Давут пыгамбер – чөлде чопанчылык эдип йөркә, Худай Давуды ысрайыл халкына патыша эдип сайлаяр. Ол Иерусалими басып алып, оны пайтагт шәхери этмек билен душманларының үстүнден ысрайыл халкына еңиш гетирипдир. Давут пыгамбер догручыл хем адалатлы патыша болупдыр, йөне ол хем гүнә эдипдир. Шейле хем ол сазанда ве шахыр болупдыр, ол көп санлы мезмурлар языпдыр, булар соңра Зебур китабының бир бөлеги болупдыр. Давут пыгамберден соң онуң оглы Сүлейман пыгамбер патыша болупдыр. Давут Худая өрән садык болупдыр, Худай диңе Давудың неслинден бириниң хемишелик патыша болҗакдыгына сөз берипдир. Маттаның Хош Хабары китабыны ачанымызда, ол ерде Худайың Давуда сөз берен неслиниң Исадыгы хакда гүррүң берилйәр.

1Са 16:13-23; 17:12-58; 2Са 7; 11; Зеб 88:4; Мат 1:1; Рим 4:6; 2Ти 2:8; Айн 5:5.

Декаполис – Самария билен Җелиләниң гүндогарындакы он шәхер, олар Грек империясы дөврүнде гурлупдыр. Исаның дөврүнде олар Рим империясына дегишли болсалар-да, өзлери хөкүмдарлык эдипдирлер.

Мат 4:25; Мар 7:31.

Дери кесели – Көне ве Тәзе Әхт дөврүнде дери кеселиниң көп дүрли гөрнүшлери болупдыр. Дери кеселиниң хайсам болса бирине ёлуган адам, бу кесел бейлекилере ёкушмаз ялы ве ол башга адамы элләп, оны-да харам этмез ялы, башгалардан айры сакланыпдыр.

Лев 13:45-46; 2Пат 5:1-27; Мат 8:1-4; Лук 7:22.

Дикме даш – бу узын даш болуп, дим-‑дик гойлупдыр. Бу дикме даш кимдир бириниң мазарыны беллемек үчин я-да мөхүм бир зады я-да адамы ятламак үчин гөркезме хөкмүнде уланылыпдыр. Олар кераматлы хасапланыпдыр.

Гчк 28:18-22; 35:20; Мср 24:4; 2Шам 18:18.

Дога-дилег этмек – Мукаддес Китапда дога-дилег этмек – китапдан окамак я-да ят тутуп айтмак дәл-де, адатча калбыңдакы затлары Худая йүрекден беян этмекдир. Шейле хем дога-дилег этмек, көп халатда Худая алкыш айтмагы я-да Ондан көмек сорап ялбармагы аңладыпдыр. Мукаддес Китап бизе дурмушымызың әхли угурлары бабатда, шейле хем өз танаян ве бүтин дүнйәден эшидип, хатда танамаян адамларымызың хем мәтәчликлери догрусында Худай билен геплешип билйәндигимизи өвредйәр. Исаның бизе нәдип дога-дилег этмелидигини өвреден нусгасы Маттаның Хош Хабарының 6-нҗы бабының 9-13 аятларында ве Луканың Хош Хабарының 11‑нҗи бабының 2-4 аятларында гөркезлендир.

2Шам 7:27; Зеб 6:10; 141:2; Мат 6:9-13; Лук 11:2-4; Як 5:12-18; 1Пет 4:7; Фил 4:6; Кол 4:2; 1Тим 2:1-4.

Серет: Сежде этмек.

Догры – Мукаддес Китап Худайың догрудыгыны өвредйәр, Онуң әхли ишлери догрудыр. Шонуң үчин хем Худайың халкы Онуң буйрукларына табын болмак билен, Онуң хузурында догры ишлери этмәге чагырыландыр. Ишая пыгамбер халка: «Адалаты саклаң, догры ишлери эдиң» дийип, өвүт-үндев эдипдир (Иша 56:1). Тәзе Әхтде дашкы гөрнүши догры, эмма ичи эрбетликден долы адамларың хакыкатда кимдигини Худайың билйәндигини Иса бизе дуйдуряр. Шейле адамлар Худайың җезасындан гачып гутулмазлар. Павлус Худайың Ыбрайым пыгамбери иманы себәпли догры хасапландыгыны өвредйәр, эдил шунуң ялы, биз хем Худай тарапындан догры адамлар хасапланмак ислейән болсак, онда Худайың сайлап-сечен Иса Месихине иман этмелидирис.

Гчк 6:9; 15:6; Кан 12:25; Зеб 33:16; 63:11; Мат 13:49; Рим 4:3.

Серет: Адалатлы.

Э

Э

1. Эфиопия
2. Эфот
3. Эл гоймак
4. Эллинҗи гүн байрамы
5. Эляша пыгамбер
6. Эпикурчы философлар

Эфиопия – Мукаддес Китапда Эфиопия дийлип терҗиме эдилен ере хәзирки Суданың бир бөлеги ве гүнорта Мүсүр, шейле хем Эфиопияның демиргазык бөлеги гирйәр.

2Шам 18:21; Иша 11:11; 18:1; 20:3; Рес 8:25.

Эфот –

1. дини дабаралар гечирилйән вагты Баш руханының геййән еңсиз үстки эшиги. Гурсакчада сакланян Урым ве Туммым эфодың өң тарапына багланыпдыр (Мср 28:6-14).

2. Зыгыр матадан эдилен эшиклери руханылар ве хезрети Давут патыша гейипдир (1Шам 22:18; 2Шам 6:14).

3. Сежде эдилйән бир зат (Сер 8:26-27; 17:5).

Серет: Гурсакча; Урым ве Туммым. 1621-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Эл гоймак – Мукаддес Китапда адамлар башга бир адама пата бермек ве тәзе везипә белленендигини ыглан этмек үчин онуң үстүне элини гоюпдырлар. Иса адамлара пата беренде, шейле хем шыпа беренде, элини оларың үстүне гоюпдыр. Эдил шунуң ялы, ресуллар адамларың үстүне эллерини гоянларында, олар Мукаддес Рухы кабул эдипдирлер я-да шыпа алыпдырлар.

Гчк 48:14; Чөл 8:10; Мар 10:16; Лук 4:40; Рес 6:7; 13:3; 19:6.

Эллинҗи гүн байрамы – Исаның дөврүнде ысрайылларың Галла байрамы грекче «Пентикост» дийлип атландырылыпдыр, бу Эллинҗи гүн диймеги аңладыпдыр. Себәби Галла байрамы Песах байрамындан элли гүн соң белленилипдир.

Рес 2:1

Серет: Галла байрамы; Песах байрамы.

Эляша пыгамбер – Ыляс пыгамберден соң, онуң хызматыны довам этдирен пыгамбердир. Ол хем Ыляс пыгамбер ялы көп гудратлар гөркезипдир.

1Пат 19:16-21; 2Пат 2-13.

Эпикурчы философлар – эпикурчылар Эпикур атлы философың таглыматларына эерипдирлер. Ол адамларың дурмушда багтлы болмалыдыкларыны ве агыры билен горкыны айрып ташламалыдыкларыны өвредипдир.

Рес 17:18.

Ә

Ә

1. Әхт

2. Әхт сандыгы

Әхт – Мукаддес Китапда Худай билен ынсанларың арасында баглашылан эсасы бәш әхт бар:

1. Нух билен баглашылан әхт (Гчк 6:18; 9:8-17).

2. Ыбрайым билен баглашылан әхт (Гчк 15; 17).

3. Канун бабатда ысрайыл халкы билен баглашылан әхт (Мср 19:5; 24; Кан 4:13).

4. Давут билен баглашылан әхт (2Шам 7:8-16).

5. Иса Месихиң үсти билен баглашылан тәзе әхт (Ер 31:31-34; Лук 22:20; Ев 8:6-13).

Гчк 9:9-17; 15:18; Мср 6:3-6; 19:5-6; 2Шам 5:3; Зеб 88:4-5.

Әхт сандыгы – агачдан ясалып, алтына гапланан сандык болупдыр. Йүзүне Он табшырык язылан ики ясы даш бөлеги хем онуң ичинде сакланыпдыр. Сандыгың гапагының үстүнде ганатларыны яйып отуран ики саны керубың шекили болупдыр. Бу сандык мукаддес болупдыр ве Худайың хузуры онуң төверегини гуршапдыр, оңа эл дегирмек гадаган экен. Сандык чадырың Иң мукаддес отагында адамлардан гизлен сакланыпдыр, соңрак болса ыбадатхана гөчүрилипдир. Диңе Гүнәден сапланма гүни баш руханы оңа якын барып билипдир, ол яны билен түтетги алыпдыр, мунуң түссеси болса сандыгың гапагыны гөрүнмез ялы руханыдан гизләпдир.

Мср 25:10-22; 26:33; Лев 16:13-15; Чөл 10:33-36; Еш 3; 1Шам 5; 2ЙЙ 5:2-10.

Серет: Баш руханы.

Ф

Ф

1. Фараон
2. Фарисейлер
3. Финикия

Фараон – бу ат Мүсүр патышасы үчин берлен атдыр.

Гчк 12:10-20; Мср 1-14.

Фарисейлер – Исаның дөврүнде фарисейлер яхудыларың доландырян меҗлисинде гүйчли топар болупдыр. Олар саддукейлер билен ишлешипдирлер, эмма олардан тапавуды, фарисейлер адамларың дирелҗекдигине ынаныпдырлар. Фарисейлер Худайың Муса берен әхли канунларыны билипдирлер ве олар адамлара бу канунлары эдил язылышы ялы ерине етирмеги өвредипдирлер. Шейле хем олар өзлериниң Кануна гошан дәп-дессурларыны ве дүзгүнлерини халка өвредипдирлер.

Мат 15:1; Лук 11:39; Лук 20:27; Ёх 11:46.

Серет: Меҗлис; Саддукейлер. 1626-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Финикия – Ортаер деңзиниң кенарындакы мейдана греклер Финикия дийип ат берипдирлер. Хәзирки вагтда бу ер Ливаның бир бөлегидир. Сур ве Сидон онуң иң ваҗып шәхерлери болупдыр, оларың халкы мешхур деңизчилер ве сөвдагәрлер болупдыр.

Рес 11:19; 15:3; 21:2.

Г

Г

1. Гала дервезелери
2. Галла байрамы
3. Галла садакасы
4. Ган
5. Гиргашлар
6. Гитит
7. Гомора
8. Гөгүң Шалыгы
9. Гөк
10. Гөргүр
11. Гөрнүш
12. Греклер
13. Гурбанлык сыпасы
14. Гурбанлыклар
15. Гурсакча
16. Гүнә гурбанлыгы
17. Гүнәден сапланма гүни
18. Гырнак аял
19. Гызыл деңиз

Гала дервезелери – галаларың ве шәхерлериң төвереги гораг үчин диварлар билен өртүлипдир. Дервезелериң өңүндәки ачык мейдан адамлара душушмак үчин аматлы ер болупдыр, шейле хем бу ер хөкүм ыглан эдилйән, җемгыетчилик йыгнаклары гечирилйән ве сөвда-сатык эдилйән ер болупдыр.

Рут 4:1-11; 2Шам 19:8.

Галла байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча үчүнҗи айың, ягны Сиван айының алтысына белленипдир. Бу томусда, Песах байрамындан соңра еди хепде геченсоң белленипдир. Шол еди хепдәниң довамында хасыл йыгналыпдыр, арпадан башлап, бугдая ченли йыгналыпдыр. Шол гүн ысрайыл халкы Худайың хасыла берен берекеди үчин той эдип, хер дүрли садакалар гетирипдир. Исаның дөврүнде бу байрам Эллинҗи гүн байрамы хөкмүнде мешхур болупдыр.

Лев 23:15-21; Кан 16:9-12.

Серет: Эллинҗи гүн байрамы; Песах байрамы.

Галла садакасы – бу садака көпленч хасыл үчин миннетдарлык билдирилип, Худая ве руханылара совгат хөкмүнде берлипдир. Бу садака чиг я-да бишен галла болупдыр, я-да олар галланы үвәп, уны яг ве якымлы ыслы затлар билен гарып, ондан бир затлар биширип гетирипдирлер.

Мср 40:29; Лев 2:1-16; 6:14-17; 23:9.

Ган – Төвратда ган гаты мөхүм зат хасапланяр. Ган диңе Худая дегишли болан дурмуш габы хасапланылды, шонуң үчин кимдир бири өлдүрилсе, шол ган акан топрак харам сайылды. Хайван өлдүриленде, онуң ганыны ере акдырыпдырлар. Хич киме ол гандан ичмәге я-да нахар тайярламага ругсат эдилмәндир. Гурбанлыклар хөдүрлененде, малларың ганы адамлары ве гурбанлык сыпаларыны мукаддес этмек үчин уланылыпдыр.

Гчк 4:10; 9:4; 37:26; Мср 29:21; Лев 1:5; 16:18-19; 17:10-11.

Гиргашлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири

Гчк 15:21.

Серет: Кенган.

Гитит – манысы белли дәл. Саз гуралларының бир гөрнүши болмагы әхтимал.

Зеб 8:1: 80:1; 83:1.

Гомора – Өли деңзиң демиргазыгындакы Иордан җүлгесинде ерлешйән бир шәхер. Халкының эден писликлери себәпли Гомора Содом шәхери билен бирликде Худай тарапындан вейран эдилди.

Гчк 19; Иса 1:9; Ер 23:14; Мат 10:15.

Гөгүң Шалыгы –

Серет: Худайың Шалыгы.

Гөк – бу асмандан-да ёкарда болуп, Худайың ве Онуң перишделериниң яшаян ерини аңлатмак үчин уланылыпдыр. Тәзе Әхтде Исаның гөкден гелендиги ве өлүмден диреленден соң, ене гөге гөтерилендиги, шейле хем Хөкүм гүни Онуң ене гелҗекдиги айдыляр. Ким Иса ынанян болса, Онуң билен биле гөге гөтерилер. Аянлык китабында тәзе гөгүң ве тәзе ериң шекили суратландырыляр.

Гчк 1:30; 21:17; Еш 5:14; 1Пат 8:27,30; Зеб 52:3; Мар 11:25; Ёх 6:41-51; 2Кор 5:1,2; Фил 3:14,20; 1Сал 4:16; 2Сал 1:7-8; Айн 21:1-4.

Гөргүр –

Серет: Пыгамбер.

Гөрнүш – кимдир бирине башгалара етирмек үчин берилйән хабар. Худайдан гелен гөрнүшлер Көне Әхтде, эсасан хем Пыгамберлик китапларында беян эдилйәр. «Гөрнүш» ве «аянлык» сөзлериниң манысы бири-бирине өрән якын.

Чөл 12:6; Рес 10:9-16.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Греклер – Исгендер Зүлкарнейниң ве онуң гошунының басып алан чәклеринде яшаян халкларың хеммеси диен ялы грек медениетини ве дилини кабул эдипдирлер. Шонуң үчин-де, Иса Месихиң дөврүнде яшан яхудылар арамей дилинде дәл-де, грек дилинде гүрлешйәрдилер. Грек медениети оларың дүнйәгарайшына ве пикирлерине гүйчли тәсирини етирйәрди. Шоңа гөрә-де, Тәзе Әхтиң китаплары грек дилинде языландыр.

Гурбанлык сыпасы –

Серет: Сыпа.

Гурбанлыклар – Көне Әхтде беян эдилен эсасы гурбанлыклар шулардыр: Якма гурбанлыгы; Саламатлык гурбанлыгы; Гүнә гурбанлыгы; Язык гурбанлыгы. Гурбанлыклар барадакы маглуматлары бу сөзлүкде оларың херсиниң адының ашагындан окап билерсиңиз.

Гурсакча – бу баш руханы тарапындан гейлип, эфодың үстүнден багланыпдыр. Гурсакчаның йүзүне Ысрайылың он ики тиресиниң хер бири үчин он ики саны гымматбаха даш тикилипдир. Онуң ичинде кераматлы сайылан ики зат, Урым ве Туммым болупдыр.

Мср 28:4-30

Серет: Эфот; Урым ве Туммым.

Гүнә гурбанлыгы – бир адам я-да тутуш халк Реббиң берен буйрукларыны төтәнден бозанда, шу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәлеринден саплапдыр.

Лев 4:2-35.

Гүнәден сапланма гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) онуна белленилипдир. Бу Сурнай байрамындан соң гүйзде болупдыр. Шол гүн адамлар ишлемән, дынч алыпдырлар ве агыз бекләпдирлер. Руханылар өзлерини ве халкы эден гүнәлеринден сапламак үчин, шейле хем Мукаддес чадыры ве гурбанлык сыпасыны тәмизлемек үчин белленилен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер. Бу йылың довамында иң мөхүм байрам болупдыр.

Лев 16.

Гырнак аял – бу гырнак я-да есир алнан аял болупдыр. Онуң машгалада дереҗеси хемишелик экен, белли бир хукугы болупдыр, эмма хоҗайынының аялы билен деңхукуклы болмандыр.

Гчк 22:24; 2Шам 5:13; 1Пат 11:3.

Гызыл деңиз – Көне Әхтде бу ат Гызыл деңиз дийлип терҗиме эдилйәр, ол сөзме-сөз «Ям суф» болуп, «Гамыш деңзи» диймеги аңладяр. Кәбир алымлар «Ям суф» Мүсүр билен Ысрайылың арасында ерлешйән бир айлагы аңладяр дийип пикир эдйәрлер.

Мср 10:19.

Х

Х

1. Хача чүйлемек
2. Халасгәр
3. Хантагта
4. Хасыл байрамы
5. Хеләкчилик ери
6. Хепдәниң биринҗи гүни
7. Хермон дагы
8. Хетлер
9. Хигаён
10. Хирод
11. Хивилер
12. Хореп
13. Хорылар
14. Хоссар
15. Хош хабар
16. Хошбой ыслы гамыш
17. Хошея пыгамбер
18. Хов эне
19. Хөдүр чөреги
20. Худай
21. Худайың Гузусы
22. Худайың Оглы
23. Худайың Шалыгы
24. Хызмат этмек

Хача чүйлемек – Рим империясында элхенч җенаят эденлери хача чүйләп, олара өлүм җезасыны бермеклик адат болупдыр. Ол ерде эсгерлер ол адамы хача чүйләпдирлер я-да йүп билен хача баглапдырлар. Соңра хачы дикләпдирлер ве ол адам деми гутарып өлйәнчә, шол хачда дурупдыр. Хачда чүйленип өлдүрилмек улы масгарачылык хасапланыпдыр.

Мат 27; Мар 15; Лук 23; Ёх 19.

Халасгәр – Көне Әхтде Худай Халасгәрдир, себәби Ол Өз халкыны душманларындан халас этди. Пыгамберлери аркалы геплемек билен, Худай Өзүни Халасгәр дийип атландыряр. Еврейче «Ешува» диен ат «Реб – Халасгәр» диймеги аңладяр. Ешува ве Иса диен ики адың еврейче язылышы «Ехошува» диен сөзден гелип чыкяр. Юсуба гөрнен перишде Исаның Өз халкыны гүнәлеринден халас этҗекдигини хабар берйәр. Исаның доглан гиҗеси Җебрайыл перишде «Сизиң үчин Халасгәр догулды» дийип җар эдйәр.

Иша 43:3; Мат 1:21; Лук 2:11.

Хантагта – Реббе хөдүр эдилен чөреклери гоймак үчин йөрите ясалан тагта. Хантагта агачдан ясалып, сап алтына гапланыпдыр. Ол Мукаддес чадырың ичинде, соңрак Иерусалимдәки ыбадатханада гойлупдыр.

Мср 25:23-30, 26:35.

Серет: Хөдүр чөреги.

Хасыл байрамы – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айда, ягны Тишри айында (муңа Этаным айы хем дийлипдир) эдил Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленипдир. Тишри айы гүйз паслында болупдыр. Бу Чатма байрамының бир бөлеги болуп, Көне Әхтде ики гезек габат гелйәр.

Мср 23:16; 34:22.

Серет: Чатма байрамы.

Хеләкчилик ери –

Серет: Өлүлер дүнйәси.

Эйп 26:6; 28:22; 31:12; Зеб 87:12.

Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүни.

Хермон дагы – Ысрайыл топрагында иң бейик даг болуп, юрдуң демиргазыгында ерлешипдир.

Хетлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Б. э. өң 1200‑нҗи йылда оларың улы империясы болупдыр, хәзирки Түркийәниң бир бөлеги болупдыр.

Серет: Кенган.

Гчк 10:15.

Хигаён – бу саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 9:17.

Хирод – Тәзе Әхтде Хирод дийлип атландырылян дөрт адам бар:

1. Иса доглан вагты Яхуданың патышасы болан, Бейик Хирод дийлип атландырылан патыша. Иса бәбеккә Оны өлдүрмәге сынанышан хем шолды (Мат 2:1-22; Лук 1:5).

2. Иса вагыз эден ве гудратлар гөркезен дөври Җелиледе патыша болан Хирод Антип. Доганының аялы Хиродия өйленен ве Яхя чүмдүриҗиниң келлесини чапмагы буйран хем шолды. Яхудылар Исаны хача чүйлемезден өң, шу Хирод тарапындан тутуп гетирйәрлер. (Мар 6:14-29; Лук 23:6-12).

3. Патыша Хирод Агрип биринҗи, ирки йыгнакда Исаның ызына эеренлери ызарлан адам. Ол Яхяның доганы Якубы өлдүрдйәр (Рес 12:1-23).

4. Патыша Хирод Агрип Икинҗи, Павлус император тарапындан хөкүм эдилмеги үчин Риме иберилмезден өң, оны өз ягдайы билен танышдыряр (Рес 25:13–26:2; 26:19, 27-32).

Хивилер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар юрдуң меркезинде яшапдырлар.

Гчк 10:17; Мср 3:17; 13:5.

Серет: Кенган.

Хореп –

Серет: Синай.

Хорылар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири.

Гчк 14:6; 36:20-30; Кан 2:21-22.

Серет: Кенган.

Хоссар – гадымы Ысрайылда хоссарың дүрли җогапкәрчилиги болупдыр. Онуң гарындашы өлдүриленде, гандардан хун алыпдыр. Машгалада мирас галар ялы, оңа сатылан эмләги ызына сатын алмага ругсат эдилипдир.

Чөл 35:12-27; Рут 4:1-8; Эйп 19:25;

Хош хабар – Тәзе Әхтде бу сөз Исаның өлүми ве Онуң өлүмден дирелмеги аркалы Худайың Шалыгының беркарар боландыгы, Оңа ынанянларың халас эдилендиги барадакы хабар.

Мат 4:23; Мар 1:15; Рим 1:16; 1Кор 15:1-11; Гал 1:11.

Хошбой ыслы гамыш – атырлар ве яглар алмак үчин уланылан гамшың бир гөрнүши.

Мср 30:23; Наг 4:14; Иша 43:24; Йрм 6:20; Эзк 27:19.

Хошея пыгамбер –

Серет: Хош 1; Рим 9:25.

Хов эне – Хов әхли адамзадың энеси болупдыр, онуң ады еврейче «яшайыш» диймеги аңладыпдыр.

Гчк 3:20.

Хөдүр чөреги – чадырда, соңра ыбадатханада хантагтаның үстүнде гойлан он ики саны петир чөреги. Чөреклер хантагтада бир хепделәп галдырылыпдыр. Соңра тәзе он ики чөрек билен чалшырылыпдыр. Хантагтадан айрылан бу чөреклери диңе руханылара иймәге ругсат эдилипдир.

Лев 24:5-9; 1Шам 21:4

Серет: Мукаддес отаг.

Худай – гөги ве ери, ягны тутуш әлем-җаханы ярадан Худайдыр. Худай башга-да энчеме атлар билен атландырылыпдыр, эмма оларың хеммеси шол бир Худайы аңладыпдыр: Реб, Бейик Худай, Хөкмүрован Реб, Мукаддес.

Серет: Реб.

Худайың Гузусы – Яхя чүмдүриҗи Иса Месихи Худайың Гузусы дийип атландыряр. Яхудыларың урп-адатларына гөрә, Худай оларың гүнәлерини багышламагы үчин, олар җанлы союп, Худая гурбанлык берипдирлер. Бу гурбанлык аркалы олар Худайың назарында пәк сайылыпдыр. Яхя, белки, бу гурбанлыгы гөз өңүнде тутуп, Исаны шейле атландырандыр. Белки-де, Оны Песах гузусы өйдүп пикир эдендир. Песах байрамында ысрайыллар җанлы союп, өзлериниң новбахар огулларының шол җанлының ганы аркалы өлүм перишдесиниң элинден халас боландыкларыны ятлапдырлар. Аянлык китабының 5‑нҗи бабында беян эдилен гөрнүшде Месих Гузы хөкмүнде суратландырыляр.

Ёх 1:29, 36; Лев 4:32; Мср 12:21-27.

Серет: Гүнә гурбанлыгы; Песах байрамы.

Худайың Оглы – Көне Әхтде «Худайың Оглы» патышалар үчин, иң мөхүм патыша болан Давут пыгамбер үчин уланылыпдыр. Реб Давудың оглуның хемишелик шалык сүрҗекдигини ве Худай билен ата-огул гатнашыгының болҗакдыгыны сөз берйәр. Бу огул яхудылар тарапындан Месих дийлип атландырылыпдыр. Шейлеликде, Тәзе Әхтде бу атлар, ягны Худайың Оглы ве Месих, икиси хем диңе Иса үчин уланыляр. Буларың икиси хем Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан Сайланып-сечилен диймеги аңладяр, Худай билен Исаның деңхукуклы гатнашыгы бар.

Серет: Месих.

Худайың Шалыгы – Матта тарапындан Худайың Шалыгына «Гөгүң Шалыгы» хем дийилйәр. Иса Месих бу дүнйә геленде, адамларың Худай билен тәзе арагатнашыкда яшамагына ёл ачмак аркалы Худайың Шалыгыны беркарар этди. Худайың Шалыгының адамлары Иса ынанян ве табын болян адамларды. Иса Месих доланып геленде, Худайың Шалыгы долы тамам болар ве бу әхли адамлара айдың аян болар.

Мат 19:24; Лук 13:29; Ёх 3:3-5; Рим 14:17.

Хызмат этмек – Мукаддес Китапда бу сөз диңе бир хоҗайынларына хызмат эдйән адамлары дәл-де, эйсем Худая хызмат эдйән Онуң адамларыны хем аңладыпдыр. Иса ынанянлар Хош Хабары вагыз эдип ве бейлеки месихилере ягшылык эдип, оларың мәтәчликлерине көмек этмек билен Оңа хызмат эдйәрлер.

Чөл 16:8-9; Кан 6:13; Еш 23:7,16; 24:24.

Серет: Сежде этмек.

И

И

1. Иблис
2. Ичги садакасы
3. Ички гала
4. Император
5. Инҗил
6. Иң мукаддес отаг
7. Иордан дерясы
8. Иса
9. Ишая пыгамбер
10. Иерусалим

Иблис –

Серет: Шейтан.

Ичги садакасы – гурбанлык сыпасының үстүне шерап, кәте яг гуймак билен Худая хөдүр эдилипдир.

Гчк 35:14; Лев 23:13.

Ички гала – диварлар билен өртүлен галаның ичиндәки беркитме. Бу шәхериң иң бейик ери болупдыр.

1Пат 16:18; 2Пат 15:25; Ер 30:18.

Император – Рим империясының патышасы. Тәзе Әхтде үч император ятланяр:

1. Император Август, ол Октавиян дийлип хем атландырылярды (б. э. өң 27‑нҗи йылдан б. э. 14‑нҗи йылына ченли). Иса догланда, ол императорды (Лук 2:1).

2. Император Тибериюс (б. э. 14-37 йй). Иса вагыз эден ве өлүп-дирелен дөври ол императорды (Лук 3:1; Ёха 19:12).

3. Император Клавдий (б. э. 41-54 йй). Ол яхудылары Римден ковуп чыкарды (Рес 18:1-4).

Инҗил – Тәзе Әхт.

Иң мукаддес отаг – Мукаддес чадырың иң ички отагы, соңрак бу ыбадатханада Әхт сандыгының сакланан ери болупдыр. («Мукаддес чадыр» ве «Ыбадатхана» сөзлериниң ашагында берлен суратлара середиң.) Сүлейманың гуран ыбадатханасында бу ички отаг дийлип атландырылды ве ол ерде керупларың шекили хем болупдыр. Ички отаг дашкы отагдан улы туты аркалы бөлүнипдир. Кануна гөрә, диңе баш рухана ички отага гирмәге ругсат берлипдир, ол хем диңе йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни гирип билипдир.

Мср 26:33; Лев 16:1-2; 1Пат 6:16-30.

1628‑нҗи сахыпадакы сурата серет.

Серет: Гүнәден сапланма гүни; Керуп; Мукаддес отаг; Мукаддес өй; Туты; Ыбадатхана.

Иордан дерясы – Җелиле көли билен Өли деңзиң арасындан акян деря. Гүндогарда Ысрайыл юрдуның арачәги хөкмүнде уланылыпдыр. Ысрайыллар Кенгана гирмезден өң бу дерядан гечипдирлер.

Еш 2:1.

Карта серет

Серет: Җелиле.

Иса – Исаның еврейче ады «Ешува» болуп, ол «Реб халас эдйәр» диймеги аңладяр. I асырда бу ат яхудылар үчин йөргүнли ат болупдыр.

Ишая пыгамбер – Ишая пыгамбер Яхуда патышалары Узыяның, Ётамың, Ахазың ве Хизкияның дөврүнде пыгамберлик эдипдир. Ол б. э. өң VIII асырда яшап гечди. Ишая билимли адам болупдыр, ол патышаның маслахатчысы хөкмүнде өмрүни Иерусалимде гечирипдир. Бу дөвүрде Ысрайыл патышалыгы Ассырия империясы тарапындан басылып алнып, Яхуда патышалыгы болса хемише ховп астында болупдыр. Ишаяның пыгамберликлериниң аглабасы Худайың Өз халкыны халас эдйәндиги барададыр, эмма шол бир вагтың өзүнде ол ысрайыллара пислик эдйәнлери, адалатсызлары ве бута чокунянлары Худайың хөкүм этҗекдигини дуйдурыпдыр. Ишая даш-төверегинде болуп гечйән вакалара дегишли гөрнүшлер гөрүпдир, шейле хем ол гелҗекде болҗак затлары гөрнүш аркалы өңден гөрүпдир, эсасан хем эҗир чекмек билен Худайың халкыны халас этҗек Гул барадакы гөрнүши гөрүпдир. Тәзе Әхтде бу пыгамберликлер Иса Месихде амала ашмак билен айдың әшгәр боляр.

2Пат 19-20; Иша 1, 6; Мат 4:14; 8:17; 12:17; Ёх 12:38-41; Рес 8:28-35.

Иерусалим – Иерусалим Давут пыгамбер билен Сүлейман пыгамбериң хөкүмдарлык эден дөврүнде Ысрайылың пайтагты болупдыр. Сүлейманың өлүминден соңра бу Яхуда патышалыгының пайтагты болупдыр. Бу шәхер Сион ады билен хем тутулыпдыр.

2Шам 5:6-15; 2ЙЙ 9:25; 2ЙЙ 11:5-17; Зеб 68:36.

Җ

Җ

1. Җебрайыл перишде
2. Җелиле
3. Җеннет
4. Җул гейинмек

Җебрайыл перишде – адамзада Худайың хабарыны гетирйән перишде. Көне Әхтде ол Даныел пыгамбере гөрнүп, оңа Худайдан гелен гөрнүшлери дүшүндирйәр. Тәзе Әхтде ол Зекаря гөрнүп, Яхяның догулҗакдыгыны, шейле-де Меръеме гөрнүп, Иса Месихиң догулҗакдыгыны хабар берйәр.

Дан 8:14-19; 9:19-21; Лук 1:19,26.

Җелиле – Ысрайыл юрдуның демиргазык этрабы.

Мат 2:22; Иша 9:1.

Җеннет – грекче бу сөз «овадан баг» диймеги аңладяр. Тәзе Әхтде бу сөз Иса ынанянларың өлүмден соң гидйән аҗайып ерини аңладяр.

Лук 23:43; Айн 2:7.

Җул гейинмек – гадымы Ысрайылда адамлар эден гүнәсине тоба эдйәндиклерини гөркезенлеринде я-да кимдир бириниң ясыны тутанларында, җул гейнипдирлер ве күлүң үстүнде отурыпдырлар я-да депелеринден күл сепеләпдирлер. Умуман бу гам-гуссаны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2Шам 3:31; Нех 9:1; Мат 11:21.

К

К

1. Канун
2. Канун китабы
3. Кемош
4. Кенган
5. Кенганлар
6. Керуп
7. Кесетлер
8. Кейнлер
9. Кәкилик оты
10. Көне Әхт
11. Күл үстүнде отурмак

Канун – Төврадың бәш китабы: муңа сежде, мукаддес өй, байрамлар, гурбанлыклар ве садакалар дегишли болуп, иң эсасы хем Худайың халкы хөкмүнде ысрайылларың нәхили яшамалыдыкларына дегишли Худайың берен канунларындан ыбарат. Бу көпленч Мусаның кануны (Еш 8:29) я-да Мукаддес канун (Мат 23:23) дийлип атландырылыпдыр. Кануның эсасы бөлеги Он табшырыкдыр (Мср 20:1-17; Кан 5:6-21).

Серет: Канун китабы; Төврат.

Канун китабы – муңа Реббиң берен канунларындан ыбарат болан Канун таглыматы китабының бир бөлеги я-да Төврадың бәш китабы дегишлидир.

Кан 30:9-10; Еш 1:8; Гал 3:10.

Серет: Төврат.

Кемош – Мовапларың худайы.

1Пат 11:7, 33; Йрм 48:13,46.

Серет: Моваплар.

Кенган – Нухуң агтыкларының бириниң ады. Онуң несиллери болан кенганлар Ортаер деңзи билен Иордан дерясының аралыгында орнашыпдырлар, шонуң үчин ол ере Кенган ады берлипдир. Соңра олар ысрайыллар тарапындан басылып алныпдыр.

Гчк 9:18; 12:5; Мср 6:4; Еш 5:12.

Кенганлар – кенганың илаты гарышык болуп, финикиялылара якын болупдыр. Кәвагт бу сөз ол ерде яшан әхли тирелери аңладып, умумы уланылыпдыр, кәте диңе бир тирәни гөркезмек үчин уланылыпдыр. Соңра олар Кенганы басып алан ысрайыллар тарапындан өлдүрилипдир, дири галанлары-да ковлуп чыкарылыпдыр.

Гчк 12:6; 15:18-21; Еш 16:10.

Керуп – ганатлы перишделер. Олар Эрем багында яшайыш дарагтыны горапдырлар. Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң гөрен гөрнүшинде керуплар Худайың тагтының депесинде ерлешипдир. Әхт сандыгының үстүнде ганатларыны гапагың үстүне яйып отуран ики саны керубың алтындан ясалан кешби бар.

Гчк 3:24; Мср 25:18-22.

Серет: Әхт сандыгы; Перишде; Серафлар.

Кесетлер – илки Месопотамиядакы дүзлүкде, соңра Бабыл шәхеринде яшан тире. Кесетлер ол ердәки яшан тирелериниң арасында иң гүйчли тире болупдыр ве шонуң үчин оларың ады көпленч тутуш бабыллылары аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Эзр 5:12; Иша 47:1.

Серет: Бабыл.

Кейнлер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдунда яшан халкларың бири.

Гчк 15:19; 4:11; 1Шам 15:6; 27:10; 1ЙЙ 2:55.

Серет: Кенган.

Кәкилик оты – якымлы ыслы өсүмлик. Руханы бир богдак кәкилик отуны сува я-да гана батырып, тәмизлемек үчин адамларың я-да бейлеки затларың үстүне сепипдир.

Лев 14:4,6; Зеб 50:9.

Серет: Мурдар; Тәмиз.

Көне Әхт – ол Төвратдан, Зебурдан, Тарыхы, Даналык ве Пыгамберлик китапларындан ыбарат. Бу китаплар Иса Месих гелмезден өң язылыпдыр, оларың кәбиринде Онуң гелҗекдиги барадакы пыгамберликлер бар.

Серет: Пыгамберлик этмек; Тәзе Әхт; Төврат; Зебур.

Күл үстүнде отурмак –

Серет: Җул гейинмек.

Л

Л

1. Ладан
2. Левилер
3. Лира
4. Ливан
5. Ливятан
6. Лолы
7. Лут

Ладан – гырымсы агаҗың гүр япрагындан чыкян шире. Шире гатаяр ве якымлы ыслы шепбик хөкмүнде сатыляр, оны оврадып, ондан дерман ясаярлар.

Гчк 37:25; 43:11.

Левилер – Левилер Якубың оглы Левиниң несиллеридир. Леви тиреси үч уруга бөлүнипдир: Гершоның, Кохадың ве Мерарының несиллери. Мусаның дөврүнде Худай леви тиресинден болан Харун пыгамбериң несиллерини руханылыга сайлапдыр; бейлеки левилериң әхлисини Мукаддес чадырда хызмат эдип, руханылара көмеклешмәге белләпдир. Диңе шу тирәниң өзбашдак мүлк ери болмандыр, себәби оларың везипеси Мукаддес чадырда, соңра ыбадатханада хызмат этмек болупдыр. Шонуң үчин булара мүлк ер бейлеки тирелерден бөлүнип берлипдир.

Мср 6:25; 38:21; Лев 25:32ф; Чөл 3:6.

Серет: Руханы.

Лира – Ысрайылда ве онуң даш-төверегиндәки үлкелерде уланылан киришли саз гуралы. Ол улы гөврүмли арфа меңзеш болупдыр.

Гчк 4:21; 1Шам 16:15-23; Зеб 70:22.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ливан – Ысрайылың демиргазык арачәгинде ерлешйән даглык юрт, ол кедр токайлыгы билен мешхур болупдыр. Сүлейман патыша Иерусалимде көшгүни ве ыбадатхананы Ливаның кедр хем бейлеки агачларындан гурупдыр.

1Пат 5:6-10; Эзр 3:7; Иша 60:13.

Ливятан –

Серет: Аждарха.

Лолы – газанч үчин тенини сатян аял.

Сүл 9:3; Хош 4:14; Як 2:25; 1Кор 6:15,16.

Лут – Ыбрайым пыгамбериң доганының оглы. Ол овнуклы-ирили маллары ве чадырлары билен Содом галасының төверегиндәки дереде месген тутупдыр. Соңра Реб Содом билен Гомора шәхерлериниң икисини вейран эдипдир, йөне перишделер Луты машгаласы билен биле халас эдипдирлер. Лут мовапларың ве аммонларың атасыды, соңра онуң несиллери Ысрайылың душманы болупдырлар.

Гчк 12:4–14:16; 19:1-36; 2Пет 2:7,8.

М

М

1. Мадай
2. Манна
3. Маскил
4. Меҗлис
5. Меръем
6. Месх ягы
7. Месих
8. Месопотамия
9. Мейлетин садака
10. Мезмур
11. Мәликсадык
12. Мидянлар
13. Микайыл
14. Миктам
15. Миллетлер
16. Милло
17. Мирас
18. Молек
19. Моваплар
20. Мукаддес
21. Мукаддес чадыр
22. Мукаддес чөрек
23. Мукаддес даг
24. Мукаддес отаг
25. Мукаддес өй
26. Мукаддес Рух
27. Мурдар
28. Муса пыгамбер
29. Мут лабен
30. Мүр
31. Мүрзе

Мадай – хәзирки гүнбатар-демиргазык Эйранда ерлешйән гүйчли патышалык. Парс империясында мадайлар парслар билен биле бир патышалыкда гуллук эдипдирлер. Шонуң үчин оларың канунларына «Медес ве парс канунлары» дийлипдир.

2Пат 17:6; Эст 1:19; Дан 6:8,12,15; Рес 2:9.

Серет: Парс империясы.

Манна – Ысрайыллар Синай чөлүнде азашып йөркәлер, Худай тарапындан асмандан яган иймит.

Мср 16:31-35; Чөл 11:6; Зеб 77:24; Ёх 6:31-58.

Маскил – Зебур китабында бир айдымың гөрнүши. Олар бирнәче максатлар үчин язылыпдыр: гудратлы ишлери үчин Худайы шөхратландырмак; халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы гынанҗына яс тутмак; шейле хем алкыш айтмак ве ялбармак үчин.

Зеб 31; 41; 52; 89; 142.

Серет: Мезмур; Зебур.

Меҗлис – Мукаддес Китапда бирнәче меҗлис агзалып гечилйәр. Оларың икиси иң мөхүмидир:

1. Худайың меҗлиси.

2. Яхудыларың меҗлиси. Худайың меҗлисине перишделер ве гөгүң башга ылахы барлыклары йыгнанярлар. Яхудыларың меҗлисине иң мөхүм яхуды адамларындан етмиш бириси дегишли болупдыр. Оларың арасында фарисейлер ве саддукейлер болуп, Баш руханы меҗлисе баштутанлык эдипдир. Римлилериң хөкүмдарлыгы астында меҗлисиң раят ве җенаят ишлерине гарамага ыгтыяры болупдыр, йөне хич кими хөкүм этмәге хукугы болмандыр.

Эйп 15:8; Зеб 81:1; 88:6: Мар 14:53-65; Рес 4:1-22.

Меръем – Тәзе Әхтде Меръем атлы бирнәче аял бар:

1. Исаның эҗеси Меръем.

2. Магдалалы Меръем. Иса Магдалалы Меръемден еди саны эрбет рухы чыкарды ве Меръем Исаның ызына эериҗилериң бири болды (Мат 27:55-56; Мар 16:9; Лук 8:2; Ёх 20:1-2; 11-18 ве бейлеки бөлеклер).

3. Бейтаниядакы Меръем. Ол Марта билен Лазарың доганыды. Ол Исаның аягуҗунда отурып, Онуң өвүтлерини диңледи (Лук 10:38-42; Ёх 11:1-5; 12:1-7).

4. Якуп билен Юсубың эҗеси Меръем. Бу Меръем Клеопасың аялы Меръем болмагы ахмал, йөне бу анык дәл (Мат 27:56; Мар 15:40; 16:1; Лук 24:10).

5. Ёханнаның (оңа Марк хем дийипдирлер) эҗеси Меръем. Бу Меръемиң Иерусалимде өйи болупдыр ве Иса шәгиртлери билен ол ерде душушыпдыр (Рес 12:12).

Месх ягы – кимдир бириниң Реббе багыш эдилендигиниң я-да мукаддес эдилендигиниң нышаны хөкмүнде онуң депесине яг гуйлупдыр я-да сепилипдир.

Мср 25:6.

Серет: Яг гуймак, Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Месих – бу ат «депесинден яг гуйлан адамы» аңладыпдыр. Көне Әхтде кимдир бириниң депесинден яг гуймак онуң руханы я-да патыша хөкмүнде Худай тарапындан айратын сайланандыгының нышаны болупдыр. Месих диен ат яхудылар тарапындан уланылып башланыпдыр ве олар муны Худайың олара ибермеги вада берен Патышасының ады үчин уланыпдырлар. Бу Патыша хемишелик хөкүм сүрмелиди ве Ысрайылы душманларындан халас этмелиди. Иса ынанянлар ве Оңа эерйәнлер Исаның Месихдигине, Онуң әхли адамлары халас эдип, Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан сайланып иберилендигине ынанярлар. Грекче Месих сөзи «Христос» диймекдир.

Мат 1:1; Мар 8: 27-29; Лук 2:11; Ёх 20:31; Рес 18:28.

Серет: Худайың оглы; Яг гуймак.

Месопотамия – гадымы дөвүрде Евфрат дерясының гүнбатарындан Тигрис дерясының гүндогарына ченли болан аралык Месопотамия дийлип атландырылыпдыр. Бабыллылар ве ассыриялылар билен бирликде көп гадымы медениетлер бу ерде башланыпдыр.

Гчк 24:10; 25:20; Рес 2:9; 7:2.

Мейлетин садака – бу дүрли себәплер үчин Худая гетирилен дүрли гөрнүшли садакалар болупдыр. Меселем, адамлар мейлетин яг, якымлы ыслы түтетги, гейим-геҗим, агач, күмүш ве Мукаддес чадырың гурлушыгы үчин бейлеки затлары гетирипдирлер (Мср 35:20-29). Эмма шахсы себәплер үчин гурбанлык я-да садака ислендик гөрнүшде мейлетин берипдирлер.

Мср 35:29; 36:3; Лев 7:16.

Мезмур – Зебур китабында айдымың бир гөрнүши. Бирнәче максатлар үчин: Худайы шөхратландырмак үчин, халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы эҗир чекмелерине яс тутмак үчин, патышаны беллемек, Худая миннетдарлык билдирмек, ыбадатхана баряркаң шатланып айдым айтмак; Худая ялбарып дога-дилег этмек үчин язылан айдымлардыр. Бу айдымлар Зебур китабында топланандыр. Исаның ызына эерйәнлер бир ере үйшенлеринде, мезмур айдыпдырлар.

Зеб 5:1; 18:1; Эфе 5:19; Кол 3:16.

Серет: Зебур.

Мәликсадык – Иерусалимиң гадымы патышасы ве руханысы. Онуң ады «догрулык патышасы» диймеги аңладяр. Көне Әхтде Мәликсадык Ыбрайым пыгамбере душяр ве оңа пата берйәр (Гчк 14:17-20). 109-нҗы мезмурда Мәликсадык «мүдимилик руханы» дийлип атландырыляр ве Еврейлере хат китабының 5‑нҗи бабының 6-нҗы аядында Иса «Мәликсадык дереҗесиндәки» руханы хөкмүнде танышдырыляр. Иса Худайың сагында отурян мүдимилик Баш Руханыдыр ве Ол месихилер үчин төвелла эдйәр.

Мидянлар – Ыбрайым пыгамбериң оглы Мидяның несиллери (Гчк 25:1,2). Муса өмрүни Мидян юрдунда гечирипдир, Мидян Синай ярым адасының бир бөлеги болмагы ахмал. Сердарлар дөврүнде мидянлар ысрайылларың эсасы душманы болупдыр. «Мидянлар» ве «Ысмайыллар» диен сөзлер кәте чалшырылып уланылыпдыр (Гчк 37:25-29).

Гчк 25:1,2; 37:25-29.

Серет: Ысмайыл пыгамбер.

Микайыл – хер миллетиң өзүниң сердар перишдеси болупдыр диен пикир бар, оларың херекетлери өз миллети билен баглы болупдыр. Бу барада илкинҗи гезек Даныел пыгамбериң китабында парс ве грек сердарларының перишдеси, шейле хем Ысрайылың сердары Микайыл перишде барада айдыляр.

Дан 10:13,20; 12:1.

Миктам – Зебур китабында габат гелйән айдымың гөрнүши.

Зеб 15:1.

Миллетлер – Мукаддес Китапда бу адатча яхуды дәл миллетлери аңладыпдыр. Ысрайыл халкы Худай тарапындан Онуң халкы болмак үчин сайланыпдыр, эмма Худай әхли миллетлериң халкларының халас болмагыны ве оларың хем Өз халкы болмагыны исләпдир.

Лев 26:12; Эфе 2:11-13.

Милло – топрак билен долдурылан җайрык я-да бошлук ер. Кәте бу сөз галаның диварына чыкмак үчин гурлан япгыды аңладыпдыр.

2Шам 5:9.

Мирас – тутуш Кенган юрды Худай тарапындан ысрайыллара мүдимилик мирас хөкмүнде сөз берлипдир. Ешуваның дөврүнде ер биҗе боюнча Ысрайылың он ики тиресине пайланып берлипдир, шейлеликде, хер тирәниң өз ери болупдыр ве мирас хөкмүнде несилден несле гечипдир. Муңа гарамаздан, ысрайыл халкы Худайың Өз «мирасы» хөкмүнде суратландырылыпдыр. Ине, шонуң үчин Худай билен ысрайыл халкының арасындакы әхте гөрә, Ол диңе оларың Худайы болупдыр, олар болса Онуң халкы болупдыр. Ким Иса ынанян болса, онуң мирасы Худайың Шалыгыдыр ве бакы яшайышдыр.

Мср 32:13; Еш 13:6-8; Зеб 33:12; Як 2:5.

Молек – аммонларың эсасы худайы. Адамлар кәте өз чагаларыны Молек худайына гурбанлык бермек билен оңа сежде эдипдирлер. Худайың кануны бу адаты өрән язгарса-да, бир гезек хатда ысрайыл халкы-да Иерусалимиң голайындакы Хинном җүлгесинде огул-гызларыны Молек худайына хөдүр этди.

Лев 18:21; 20:2-5; 1Пат 11:7; Ер 32:35.

Моваплар – Ыбрайым пыгамбериң егени Лутуң несиллери. Олар Өли деңзиң гүндогарындакы Мовап юрдунда яшапдырлар. Моваплар өзлериниң эсасы худайы хөкмүнде Кемоша сежде эдипдирлер. Оларың геплешик дили еврей дилине дегишли болупдыр. Олар Ысрайылың душманы болупдырлар ве көпленч Ысрайылың пыгамберлери тарапындан паш эдилипдирлер. Муңа гарамаздан, Рут ак йүрекли моваплы аял болупдыр. Бабыллылар моваплары дерби-дагын эдипдирлер.

Иша 15-16; Ер 49; Зеп 2:8-11.

Мукаддес – Төвратда «мукаддес» адаты максатлар үчин дәл-де, Худайың максатлары үчин айры гойлан диймеги аңладяр. Бу руханылара я-да ысрайыл халкына, я-да Мукаддес чадыр ве гурбанлык сыпасы ялы затлара дегишлидир. Мукаддес эдилен адамлар я-да затлар пәк сакланылмалыды. Мукаддес Китапда мукаддес адамларың пәклигине оларың ахлак хәсиетлери хем дегишли болупдыр: «Өзүңизи чагыран Худайың мукаддес болшы ялы, сиз хем әхли эдйән ишлериңизде мукаддес болуң» (1Пет 1:15).

Мср 3:5; 16:23; 19:6; 25:8; Иша 6:3.

Мукаддес чадыр – Мукаддес чадыр Әхт сыпасыны ве ыбадат үчин бейлеки энҗамлары ерлешдирмек үчин гурлан чадырдыр. Тутуш гурлуша Мукаддес чадыр дийлипдир (1622‑нҗи ве 1628‑нҗи сахыпадакы суратлара серет). Мукаддес чадырың ичинде ики отаг болупдыр: мукаддес отаг ве иң мукаддес отаг. Чадыр гечиниң йүңүнден эдиленди ве онуң диварының ич тарапы овадан тутулар билен өртүленди. Онуң төвереги хаят билен гуршалып, дашына хаят айланыпдыр. Мукаддес чадыр билен онуң ховлусына Худайың мукаддес өйи дийлипдир. Ысрайыллар чарва адамлар болупдырлар, шонуң үчин олар гөченлеринде, чадыры сөкүп алып, өз янлары билен әкидипдирлер. Мукаддес чадыр Реббе йүз тутулян чадыр хөкмүнде хем белли болупдыр. Ховлуда Худая садакалар ве гурбанлыклар хөдүр этмек үчин гурбанлык сыпасы, шейле хем руханылар ювнар ялы сувдан долы бүрүнч леген дурупдыр. Өңки дөвүрдәки гөчме мукаддес чадыр Сүлейманың дөврүнде дашдан ве агачдан салнан ыбадатхана билен чалшырылыпдыр.

Мср 26:1-35

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Реббе йүз тутулян чадыр; Ыбадатхана. 1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Мукаддес чөрек –

Серет: Хөдүр чөреги.

Мукаддес даг – Иерусалимдәки даг, ол ерде ыбадатхана гурлупдыр ве сежде эдилипдир (адатча Сион дагы билен мешхур болупдыр).

Серет: Иерусалим; Сион.

Зеб 2:6; 14:1; 98:9; Иша 27:13; Ёл 2:1-2.

Мукаддес отаг – Мукаддес чадырдакы отаг, ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер. Мукаддес отагың ичинде якымлы ыслы гурбанлык сыпасы, чырадан, үстүнде хөдүр чөреклери болан хантагта барды. Бу отаг Иң мукаддес отагдан туты аркалы бөлүнипдир. Сүлейман чадыры ыбадатхана билен чалшанда, бу отаг дашкы отаг ады билен, Иң мукаддес отаг болса, ички отаг ады билен белли болупдыр.

Мср 26:30-34; 1Пат 6:14-18

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Ыбадатхана.

Мукаддес өй – бу ат Мукаддес чадыра ве онуң хаядына, соңрак болса ыбадатхана дегишлидир. Ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер.

Мср 25:8; 36:1; Лев 19:30; 1ЙЙ 22:19; Зеб 23:3.

Мукаддес Рух – Худайың Рухы болуп, Ол дүнйәде гудрат аркалы херекет эдйәр. Көне Әхтде Худайың Рухы адамлара инип, олар пыгамберлик эдипдирлер. Тәзе Әхтде Иса ынанянларың хеммеси Мукаддес Рухы кабул эдйәрлер.

Эйп 33:4; 1Шам 19:20; Рим 8:15.

Серет: Рух.

Мурдар – гадымы Ысрайылда эгер адам дини тайдан тәмиз болмаса, ол мурдар хасапланыпдыр. Левилер ве Чөлде китапларында нәхили адамың мурдар хасапланяндыгы беян эдилендир. Ысрайыллар Мукаддес өйде борчларыны ерине етирмәге башланларында, Худай олара бу ери мурдар этмезлиги буюрды. Иса адамы хакыкатдан нәмәниң мурдар эдйәндигини, ягны йүрекден чыкян эрбет пикирлериң ве херекетлериң мурдар эдйәндигини өвредйәр.

Лев 15:31; Эзк 5:11; Мат 15:11.

Серет: Тәмиз.

Муса пыгамбер – Ысрайыллар Мүсүрде гулчулыкда боланларында, Муса пыгамбер олара баш болмак үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ол Мүсүр патышасындан ысрайылларың гидип, чөлде Реббе ыбадат этмеклери үчин ругсат бермегини сораяр. Йөне фараон мунуң билен Реб диңе Мүсүр топрагына биртопар бетбагтчылыклар индеренден соң ылалашяр. Муса халка энчеме йыллап чөлде ёлбашчылык эдйәр, эмма сөз берлен Кенган юрдуны диңе узакдан гөрүп билйәр. Мукаддес Китабың илкинҗи бәш китабы Төврат хөкмүнде белли болуп, эсасан, Муса тарапындан языландыр.

Мут лабен – бу сөзүң манысы барада алымлар җеделлешйәрлер. Онуң «Лабениң өлүми» диен маныны аңладян болмагы мүмкин ве ол мезмурың нәме үчин языландыгының себәбини гөркезйәр. Белки, ол мезмурың нәдип айдым эдип айдыландыгыны я-да нәхили саз гуралында чалнандыгыны гөркезендир.

Зеб 9:1.

Мүр – мүр өсүмлиги гүр тикенли ве шахалы гырымсы агачдыр. Якымлы ыслы түтетги онуң шахаларындан алыняр ве ол гуранда гатаяр. Ол өрән гымматбаха түтетги болуп, атыр ясамак үчин яг билен гарыляр ве җеседи җайламага тайярламак үчин уланыляр. Мүрүң тагамы аҗы болупдыр. Бу агырыны еңиллешдирйәр дийип хем ынаныпдырлар. Бу хәсиетлериң, белки, эсгерлериң оны шераба гарып, Иса берендиклери билен баглы болмагы хем ахмал (Мар 15:23).

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Наг 5:5.

Мүрзе – мүрзәниң эсасы кәри ресминамаларың гөчүрмесини тайярламакдыр. Шейле хем олар хатлары, карарлары ве бейлеки ресминамалары языпдырлар, олар пайхаслы ве дүшүнҗели хасапланыпдыр. Мүрзелер язып билйәндиклери үчин, кәте малие язгыларыны хем саклапдырлар. Мүрзелер көпленч патыша билен якындан ишләнсоңлар, оларың кәбири ресминамаларың гөчүрмесини ерине етирмеклиги ве ёлбашчы болмаклыгы газаныпдыр. Исаның дөврүнде олар Төврат мугаллымлары хөкмүнде белли бир топары аңладыпдырлар.

2Пат 12:10; 25:9; Эст 8:9; Эзр 7:6,10,11,21; Ер 8:8.

Н

Н

1. Надан
2. Нард
3. Назыр
4. Нефиллер
5. Негеп чөли
6. Новбахар огул
7. Нух пыгамбер

Надан – Сүлейманың пәхимлери китабында надан адам барада көп гүррүң эдилйәр. Надан самсык дәл-де, эйсем Худайың халаян ёкары ахлак дурмушында яшамага пайхасы кемлик эдйән адамдыр.

Кан 32:6; Сүл 1:22; 7:7; 9:6.

Нард – нард өсүмлигиң сүммүли ве онуң көкүнден алынян ыслы ягы болупдыр. Нарддан ясалан хошбой ыслы яг өрән гыммат болупдыр, онуң бахасы бир йылың иш хакына барабар болупдыр.

Наг 1:11; Мар 14:3.

Назыр – назыр мукаддеслик дереҗесини алан хем-де сач-сакгалыны сырман, сачыны өсдүрип, шерап хем гүйчли ичгилери ичмекден сакланып, өзүни Реббе багыш этмеги вада берен адам болупдыр. Бир гудрат аркалы өзүниң я-да Шимшон ялы эҗесиниң вадасы аркалы адам назыр болупдыр. Соңы билен шейле адам өзүни Худая багыш этмек вадасы аркалы айратын дереҗә эе болупдыр.

13:5,7; 16:17 Амо 2:11.

Нефиллер – Нефиллер өрән узын ве гүйчли адамлар болупдырлар, олар Гелип чыкыш китабының 6-нҗы бабында ылахы барлыкларың ве ынсан гызларының несиллери хөкмүнде ятланып гечилйәр. Соңрак, ысрайыллар Кенган юрдуны гөзден гечирмәге гиденлеринде, нефиллери (ягны нефиллерден гелип чыкан анаклары) гөрүпдирлер.

Гчк 6:4; Чөл 13:33.

Серет: Анаклар.

Негеп чөли – Ысрайылың гүнорта бөлегиндәки чөл.

Гчк 12:9; 13:1,3; 20:1.

Новбахар огул – гадымы гүнорта җемгыетинде илкинҗи доглан огул үйтгешик хасапланыпдыр. Ол огул какасы арадан чыкандан соң, машгаланың башы болупдыр, какасының патасыны алыпдыр, мирасдан ики эссе пай алыпдыр. Мүсүрде Песах вакасы болуп геченден соң, хер бир новбахар огул Худая дегишли болупдыр ве машгаласы оңа дерек садака берип, оны ызына сатын алып билипдир.

Гчк 49:3; 27; Мср 13:2; Кан 21:17.

Серет: Ызына сатын алмак.

Нух пыгамбер – Нух пыгамбер өз машгаласыны, шейле хем халал ве харам хайванлары халас этмек үчин Худай тарапындан гәми гурмаклыга чагырылан адам болупдыр. Ол Худайың назарында догры сайылыпдыр. Силиң сувлары чекиленден соңра, Худай онуң билен әхт эдишип, мундан бейләк хич вагт ер йүзүни сил билен вейран этмеҗекдигине сөз берйәр.

Гчк 5:29; 6:8; Иша 54:9; Лук 17:27: 1Пет 3:20; 2Пет 2:5; Ев 11:7.

О

О

1. Омын

2. Ондан бири

Омын – көпленч дога-дилеглер эдиленде, оны җемлемек үчин уланыляр. «Омын» сөзи «Гой, шейле болсун!» диймеги аңладяр. Бу еврейче «Бу хөкман» диен сөзе эсасланяр.

Чөл 5:22 Кан 27:15-26; Рим 1:25.

Ондан бири – гадымы Ысрайылда хасылың ондан бири Реббе берлипдир. Муны аммарлара йыгнап, руханыларың ве левилериң иймити үчин харчлапдырлар. Исаның дөврүнде адамың өндүрен өнүминден я-да гирдеҗисинден ондан бири ыбадатхана руханыларына берлипдир.

Чөл 18:21; Кан 14:22.

Ө

Ө

1. Өлүлер дүнйәси

2. Өй бутлары

Өлүлер дүнйәси – гадымы Ысрайылың халкы Өлүлер дүнйәси ериң ашагында дийип дүшүнипдир, эмма ол довзах дәлдир. Хер кес өленден соң, ол ере инипдир. Ол ер үмсүм, гараңкы ер болупдыр. Гоҗалык яшына етип өлениңден соң, ата-бабаларыңа говушмак оңатды, йөне яш өлмек говы дәлди. Якуп өз оглы Юсуп үчин яс тутса-да, өлүлер дүнйәсине инмек ислемеди. Бу ере Хеләкчилик ери хем дийлипдир.

Гчк 37:25; 42:38; 44:29,31.

Өй бутлары – өй бутларына бутпаразлар, кә халатда ысрайыллар тарапындан сежде эдилипдир. Олар өйлерде сакланып, кераматлы сайылыпдыр.

Гчк 31:19; 2Пат 23:24.

П

П

1. Парс империясы
2. Парз
3. Пата
4. Патрос
5. Перишде
6. Перизлер
7. Перман
8. Песах байрамы
9. Петир байрамы
10. Пилат
11. Пилиштлилер
12. Пурым байрамы
13. Пыгамбер
14. Пыгамберлик этмек

Парс империясы – Бабыл империясындан соң эмеле гелен гүйчли ве хас улы империя болупдыр. Парс империясы Гресиядан Мүсүре ченли ве Орта Азия ченли ерлери, шол санда Ысрайылы хем басып алыпдыр. Кәте бу империя «Мадай-Парс империясы» дийип атландырылыпдыр, себәби онуң дүзүмине гирен мадай миллети империяны доландырмакда ваҗып орны эеләпдир. Парс канунлары «Парсларың ве мадайларың канунлары» дийип атландырылыпдыр.

Эст 1:19; Дан 6:8,12,15.

Серет: Мадай.

Парз –

Серет: Канун.

Пата –

Серет: Ялкамак.

Патрос – Мүсүриң гүнорта бөлеги.

Иша 11:11; Йрм 44:1, 15; Эзк 29:14; 30:14.

Перишде – перишделер адамлар үчин Худайың хабарчылары ве векиллеридирлер. Олар Худайың хузурында яшап, хемише Оны алкышлаярлар. Керуплар ве Серафлар перишделериң бир гөрнүшидирлер. Мукаддес Китапда ики саны мөхүм перишдәниң: Микайыл билен Җебрайылың ады агзалып гечилйәр.

Гчк 3:24; 16:7-11; Иша 6:2.

Серет: Җебрайыл; Микайыл.

Перизлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири.

Гчк 13:7; Еш 3:10.

Перман –

Серет: Канун.

Песах байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он дөрдүнҗи гүни агшам белленилипдир. Бу бахар паслының ыз янында болупдыр. Шол агшам ысрайыл халкы Худайың өзлерини Мүсүр гулчулыгындан нәхили халас эдендигини ве Мүсүрден гайтмазының өң янында агшам гурбанлык җанлысының ганы аркалы өз новбахар огулларының нәхили азат боландыгыны ятлапдырлар. Адамлар гузы я-да гечи союп, хеммеси билеликде Песах нахарыны ийипдирлер, оны аҗы гөк отлар ве петир билен ийипдирлер.

Мср 12:1-13,21-51; Лев 23:5; Чөл 9:1-14, Кан 6:1-7.

Петир байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он бәшинден йигрими бири аралыгында белленилипдир. Бу байрам Песах байрамының ыз яны башлапдыр, Көне Әхтиң кәбир парчаларында бу ики байрам бир байрам ялы гөркезилипдир. Шол хепдәниң довамында ысрайыл халкы өзлерини Мүсүр гулчулыгындан Худайың нәхили алып чыкандыгыны ятлапдырлар. Адамлар өйлеринден әхли хамырмаялары чыкарып зыңыпдырлар, хамырмаялы чөрек иймәндирлер. Олар байрамың биринҗи ве единҗи гүнлери мукаддес йыгнанышык эдип, Худая гурбанлыклар хөдүрләпдирлер.

Мср 12:14-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Лев 23:6-8; Чөл 28:17-25; Кан 16:3-4,8.

Пилат – Исаның өвреден ве вагыз эден гүнлеринде Понтий Пилат Яхуданың үстүнден хөкүм сүрен Рим императорыдыр.

Мат 27; Рес 3:13.

Пилиштлилер – б. э. өң XIII асырың ахырларында Ысрайылың гүнорта-гүнбатарындакы кенаряка золагыны эелән халк. Пилиштлилер бәш саны шәхери: Газаны, Ашкелоны, Ашдоды, Гаты ве Экроны эсасландырыпдырлар. Б. э. өң XII асырда олар ер чәклерини гүндогар тарапа гиңелдип башлаярлар. Бу ягдай Кенган тарапдан өз чәклерини гүнбатара гиңелдйән ысрайыл халкы билен пилиштлилериң арасында душманчылык дөредипдир. Шейлеликде, хезрети Давут патыша тарапындан долы дерби-дагын эдилйәнчәлер, пилиштлилер Ысрайылың эсасы душманы болупдырлар.

2Шам 8:1; 1ЙЙ 18:1.

Пурым байрамы – бу байрам еврей халкының дурмушына Парс империясы дөврүнде гошулыпдыр. Бу еврейлериң сененамасы боюнча он икинҗи айың, ягны Адар айының он дөрдүне ве он бәшине, ирки бахарда белленилипдир. Бу ики гүнүң довамында ысрайыл халкы Эстериң дөврүнде өзлериниң долы ёк эдилмекден Худайың нәхили халас эдендигини ятлапдыр. Олар шатланыпдырлар, ийип-ичипдирлер ве бири-бирилерине совгат берипдирлер.

Эст 9:20-32.

Пыгамбер – Худайың хабарыны халка етирмек үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ыляс ялы ирки пыгамберлер (Гөргүрлер) Худая сыгынян топар болуп, кәте оларда үйтгешик теҗрибе болупдыр ве тәсин гудратлар гөркезипдирлер. Шамувел пыгамбер өзүни көпленч сердар хөкмүнде алып барыпдыр. Соңрак Ермея ялы пыгамберлере Худайдан аянлык инипдир ве олар бу аянлыклары халка етирипдирлер.

1Шам 3:20; 9:9; 10:5-11; 1Пат 17 – 18; Ер 1:5.

Пыгамберлик этмек – Худайың халка ниетлән хабарыны оңа етирмек. Бу хабарлар көпленч аянлыкларың ве дүйшлериң үсти билен берлипдир. Гадымыетдәки пыгамберлериң дөврүнде бу сөз пыгамбериң аша җошгунлык ягдайыны беян этмекде хем уланылыпдыр.

1Шам 10:5ф; Ер 2:8.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Р

Р

1. Рабби
2. Рахап
3. Рапалар
4. Реб
5. Реббе хөдүр эдилен чөрек
6. Реббе йүз тутулян чадыр
7. Реббиң гүни
8. Реббиң өйи
9. Реббиң сачагы
10. Ресуллар
11. Римлилер
12. Рух
13. Руханы

Рабби – еврейлер акыллы ве ваҗып адамлара йүзлененлеринде, «Рабби» сөзүни уланыпдырлар, бу мугаллым диймеги аңладяр. Бу сылаг-хорматы аңладян сөздүр. «Раббуни» диен сөз хем шу маныны аңладяр.

Ёх 1:38; 3:2; 20:16.

Рахап –

Серет: Аждарха.

Рапалар – Ысрайыл халкы басып алмаздан өң, Кенганда яшан халкларың бири. Анаклар ялы олар хем өрән узын ве даяв адамлар болупдырлар.

Кан 2:11, 20; Еш 12:4.

Серет: Анаклар; Кенган.

Реб – гадымы вагтларда Худайың адыны айтмакдан сакланмак үчин яхудылар Оңа «Адонай» дийип салгыланыпдырлар, бу эе я-да хоҗайын диймеги аңладыпдыр. Көне Әхтиң түркменче терҗимесинде Худайың ады Реб сөзи билен терҗиме эдилди, себәби бу хем ага я-да эе диймеги аңладяр. Б. э. өң III асырда Көне Әхт грек дилине терҗиме эдилипдир ве «куриос» диен грек сөзи Худайың ады үчин уланылыпдыр. Соңра Тәзе Әхт язылан вагтында шол бир «куриос» сөзи Иса Месих үчин уланылыпдыр ве көпленч Реб дийлип терҗиме эдилипдир.

Реббе хөдүр эдилен чөрек –

Серет: Хөдүр чөрек.

Реббе йүз тутулян чадыр – шейле хем бу ере Мукаддес чадыр хем дийлипдир, бу ерде руханылар өз борчларыны ерине етирипдирлер. Муңа Реббе йүз тутулян чадыр дийилмегиниң себәби Худай руханылара ве адамлара чадырың гирелгесинде гепләпдир (Мср 29:42-43). Шейле хем Муса Худай билен бу ерде душушыпдыр (Мср 33:7-11).

Мср 29:42-43; 33:7-11.

Реббиң гүни – адатча шол гүн кесеки миллетлер үчин җеза гүни, Худайың сайлан халкы үчин болса акланма я-да хасаплашык гүни дийлип пикир эдилипдир. Муңа гарамаздан, пыгамберлер шол гүн ысрайылларың хем гүнәлери үчин җезаландырылҗакдыгыны олара дуйдурыпдырлар. Тәзе Әхтде Реббиң гүни казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге Исаның гелҗек гүнүдир.

Ер 46:10; Амо 5:17-27; 1Сал 5:1-9.

Реббиң өйи – бу сөз Ыбадатхананы аңлатмак үчин уланылыпдыр.

1Пат 3:1; Мик 4:1.

Серет: Ыбадатхана.

Реббиң сачагы – бу гурбанлык сыпасы үчин башга сөз болуп, диңе Малакы китабында уланыляр. Тәзе Әхтде бу сачак йыгнак агзаларының бир ере үйшүп, нахар ийип, Исаның өлүмини ве тәзеден дирелмегини ятламакларыны аңладыпдыр.

1Кор 11:17-33.

Ресуллар – Иса Өзүниң якын ёлдашларындан, таныш шәгиртлеринден он ики саны ресулы сайлаяр. Ол адамлар Онуң билен биледилер ве Иса олара әхли зады өвредипдир; олар Исаның өленини ве тәзеден диреленини өз гөзлери билен гөрүпдирлер. Иса олары гөрен затларыны гүррүң бермеклери үчин ве Худайың Шалыгы барада вагыз этмеклери үчин адамларың арасына иберйәр. Олар Иса ынанян адамларың ёлбашчысы болярлар.

Мар 3:14; Лук 22:14; Рес 1:2; 1Кор 15:7.

Римлилер – Рим империясының илаты. Римлилер Исаның яшан дөврүнде Демиргазык Африканың кәбир бөлеклеринде ве Орта Гүндогарда, хәзирки тутуш Түркийәниң ве Европаның көп бөлеклеринде хөкүм сүрдүлер.

Рес 28:17.

Рух – еврейче «рух» диен сөз шемал диймеги, шейле-де адамзадың рухуны ве Худайың Рухуны аңладыпдыр. Тәзе Әхтде шейтан тарапындан ынсаның калбына орнашян эрбет рух барада хем гүррүң эдилйәр. Иса адамлардан бу эрбет рухлары ковуп чыкарды.

Серет: Мукаддес Рух.

Гчк 1:2; Мср 15:8; 1Шам 10:6,10; Ёл 3:2; Мат 12:45; Мар 9:25; Лук 11:26; 13:11; Рес 16:16.

Руханы – ол дини дессурлары ве хызматлары ерине етирмәге айратын укыплы адам болупдыр. Ысрайыл халкының арасында Муса пыгамбер аркалы берлен кануна гөрә, Мусаның агасы Харун пыгамбериң несли руханы болупдыр, олар Мукаддес өйде, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада хызмат этмәге сайланыпдырлар. Олар сежде этмәге, садакалар бермәге, дини дессурлары ве байрамлары беллемәге ёлбашчылык эдипдирлер. Руханыларың ишлери левилер тарапындан пайланыпдыр. Мукаддес отага, соңрак ыбадатхана гирмәге диңе руханылара ругсат эдилипдир.

Гчк 41:45; Мср 19:6; 30:30.

Серет: Баш руханы; Левилер; Мукаддес өй.

С

С

1. Сабат гүни
2. Садака
3. Саддукейлер
4. Саламатлык гурбанлыгы
5. Салгытчы
6. Салим
7. Самария
8. Сара

9. Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

10. Сежде этмек
11. Сеждегәх
12. Села
13. Серафлар
14. Сердар
15. Сидон
16. Синагога
17. Синай
18. Сион
19. Сион гызы
20. Содом
21. Сөвеш арабасы
22. Стоик таглыматчылар
23. Сур
24. Сурнай байрамы
25. Сува чүмдүрмек
26. Сүлейман пыгамбер
27. Сүннет
28. Сүннетсизлер
29. Сүргүн
30. Сыпа

Сабат гүни – бу еврейлерде хепдәниң единҗи гүни болуп, дынч алмак үчин айратын гүн хасапланыпдыр, бу анна гүни Гүн яшандан башлап, шенбе гүни Гүн яшанда тамамланыпдыр. Ол гүн мукаддес гүн сайылып, хич бир иш эдилмәндир. Исаның дөврүнде яхудыларың Сабат гүнүне дегишли көп дүзгүнлер болупдыр.

Гчк 2:3; Мср 16:23; Лев 16:31.

Садака – Өзүниң буйрушы ялы, Реббе садака хөкмүнде ысрайыллар руханылара галла, миве, яг, шерап, чөрек, мал-гаралар, пул, шай-сеп, эгин-эшик, алтын-күмүш гетирипдирлер. Эгер халк догры яшамаса, оларың садакасыны Реббиң кабул этмеҗекдигини пыгамберлер олара дуйдурыпдырлар (Иша 1:10-17).

Серет: Галла садакасы; Гурбанлыклар; Ичги садакасы; Мейлетин садака.

Саддукейлер – Саддукейлер яхудыларың арасында ёкары дереҗели, бай адамлар болупдырлар ве еврей меҗлисинде отурыпдырлар. Олар халкың Худай тарапындан Муса берлен кануна эермелидигине ынаныпдырлар, йөне соңрак бу канунлара гошулан дүзгүнлере ве адатлара ынанмандырлар. Олар адамың өленден соң дирелйәндигине ынанмандырлар. Шонуң үчин хем олар фарисейлер билен көпленч шу меселелер барада давалашыпдырлар.

Мат 16:1; Мар 12:18; Рес 4:1.

Серет: Фарисейлер; Меҗлис.

Саламатлык гурбанлыгы – бу гурбанлык хайсам болса бир говы зат үчин Худая миннетдарлык билдирмек үчин берлипдир, шейле хем Худая айдылан садака я-да мейлетин садака хөкмүнде берлипдир. Мал өлдүриленден соң, онуң бир бөлеги гурбанлык сыпасының үстүнде якылыпдыр, бейлеки бөлеги гурбанлык берйән адамың машгаласы ве руханы тарапындан ийлипдир.

Лев 3:1-17; 1Пат 9:25.

Салгытчы – Исаның дөврүнде салгытчылар яхудылары басып алан ве зорлук билен оларың үстүнден хөкүм сүрйән Рим империясы үчин ишләпдирлер. Шонуң үчин яхудылар салгытчылары йигренипдирлер. Мунуң үстесине-де салгытчылар көпленч өзлерине алмак үчин, адамлардан алмалысындан көп пул талап эдипдирлер.

Мат 9:10; 10:2-4; 21:31; Лук 18:8.

Салим – Иерусалимиң гысга ады.

Гчк 14:18; Зеб 75:3.

Самария –

1. Б. э. өң IX асырда Омры патыша демиргазык ысрайыл тирелериниң пайтагт шәхери хөкмүнде Самарияны беркарар эдипдир.

2. Исаның дөврүнде хем шәхериң ерлешен ери болан рим этрабының ады болупдыр.

1Пат 13:32; 16:24; 2Пат 17:24.

Серет: Ысрайыл.

Карта серет.

Сара – Сара Ыбрайым пыгамбериң аялы болупдыр. Онуң ады аслында Серай болупдыр, эмма Худай оңа Сара адыны берипдир. Ол өнелгесизди, эмма ахырсоңунда, гаррылык яшында Худайың гудраты билен бир огул догрупдыр.

Гчк 17:15.

Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери – аяллар (кәте эркеклер) Кенган худайларына сежде эдилйән ерлерде пул төлән адам билен җынс гатнашыгыны эдипдирлер. Олар бейле этмеклик топрагың бол хасыл гетирмегиниң кепили дийип пикир эдипдирлер. Кенгана яшамага гелен ысрайыллар хем олардан гөрелде алып, өзлериниң сеждегәхлеринде бу иши эдипдирлер.

1Пат 14:24; 15:12; 22:46; 2Пат 23:7; Хош 4:14.

Сежде этмек – гадымы дөвүрде ысрайыллар Реббе сежде этмек үчин өзлерини тәмизләпдирлер, дога-дилег эдипдирлер, мезмурлары айдым эдип айдыпдырлар, рухана садака гетирипдирлер. Буларың кәбири өзбашдак, я-да машгала билен, я болмаса улы топар болуп ерине етирилипдир. Кәбирилери муны өйде, башга бирилери болса сежде эдилйән ерде берҗай эдипдирлер. Ысрайыллар Реббе ислендик ерде сежде эдипдирлер, руханының ёлбашчылыгында Худайың халкы хөкмүнде ысрайыллардан хеммесиниң билеликде сежде этмеклери талап эдиленде олар үчин йөрите гүнлер ве байрамлар белленилипдир. Ысрайылың тутуш тарыхы боюнча оларың сежде этмеклерине башга миллетлер терс тәсир эдипдирлер, меселем, олар бут ясамак билен Худайың гахарыны гетирипдирлер.

Гчк 22:5; Мср 3:12; Зеб 5:8; Иша 44:15

Серет: Хызмат этмек.

Сеждегәх – Кенган динине уйянларың сежде эдйән ери я-да кераматлы ери: Ашера бутлары дикилипдир ве олара гурбанлыклар берлипдир, шейле хем топрагың хер йыл бол хасыл бермеги үчин лолучылык эдилипдир. Олар адатча бейик депелерде, шейле хем улы агачларың ашагында, байырларда, башга ерлерде лолучылык эдипдирлер. Бу ишлер хемише Реб тарапындан пыгамберлер аркалы паш эдилипдир.

Серет: Ашера.

Лев 26:30; 1Пат 3:2-4; 2Пат 23:1-28; Ер 7:31.

Села – Зебурда уланылян сөз. Манысы белли дәл, белки, сазың довамындакы сәгинме болмагы ахмал.

Зеб 3:1.

Серафлар – ганатлы перишделер. Ишая пыгамбер Худайың тәҗиниң дашындан пырланян серафлары гөрүпдир ве шейле дийип җар эдипдир: «Хөкмүрован Реб мукаддесдир, мукаддесдир, мукаддесдир» (Иша 6:3). Еврейче бу сөз «янянлар» диймеги аңладяр.

Серет: Керуп; Перишде.

Иша 6:2,6.

Сердар – Худай тарапындан сайланан ёлбашчылар. Сердарлар патыша болмаздан өң, өз душманлары билен урушмакда ысрайыл халкына ёлбашчылык эдипдирлер. Шейле хем олар Худайың ислегини халка етирипдирлер ве казы хөкмүнде дава-‑җенҗеллери чөзүпдирлер.

Чөл 25:5; Сер 2:16; Рут 1:1; 1Шам 7:6.

Сидон – бу шәхер хәзирки Ливаның кенарында ерлешипдир. Мукаддес Китабың дөврүнде ол сөвданың ве агач уссачылыгының меркези болупдыр, бу шәхер көп асырларың довамында дүрли халклар, ягны бабыллылар, греклер, римлилер тарапындан басылып алныпдыр.

Серет: Финикия.

Синагога – синагога яхудыларың, адатча, Сабат гүни йыгнанышян ери болупдыр, олар дога-дилег этмек үчин, окалян Төврадың аятларыны ве Худайың канунының дүшүндирилишини диңлемек үчин үйшүпдирлер. Тәзе Әхт дөврүнде синагогалар яхуды җемагатының бар еринде, тутуш Рим империясында болупдыр.

Мат 4:23; Мар 1:39; Лук 4:16; Ёх 9:22; Рес 9:2.

1629-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Синай – бу дагың бейлеки ады Хорепдир. Муса йүзүне Он Табшырык язылан ясы дашлары алмак үчин бу дага чыкыпдыр.

Мср 19:18; 24:16; 31:18; Зеб 67:18.

Серет: Хореп.

Сион – Иерусалимде ыбадатхана гурлан депе.

2Шам 5:7; 2Пат 19:31; Зеб 9:11; Иша 35:10

Серет: Сион гызы.

Сион гызы – бу сөз гошгы стилинде уланылып, Иерусалимиң илатыны аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Зеб 9:14-15; Иша 1:8; Лам 1:6; Мик 4:8.

Серет: Сион.

Содом – Содом Лут билен онуң машгаласының яшан шәхериниң ады. Содом билен Гомораның халкы көп неҗис ишлери эдипдирлер, шонуң үчин Худай бу шәхерлери якып вейран эдипдир.

Гчк 13:12; 18:16; Мат 10:15; Йхд 1:7.

Сөвеш арабасы – бир ата я-да бирден көп ата дакылан ики тигирли араба болуп, ол сөвеш үчин уланылыпдыр, көпленч онуң үстүнде ики саны сөвешиҗи адам болупдыр, оларың элинде ок-яйы я-да найзасы болупдыр.

Мср 14:6; Еш 17:16; 1Шам 13:5; 2ЙЙ 1:14.

1625-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Стоик таглыматчылар – Зино философың ызына эериҗилер. Зино адамлара өз дурмушына өзлериниң хөкүмдарлык этмегини өвредипдир ве яшайшы хич хили леззетиң я-да агырының тәсири етмезден кабул этмеги ныгтапдыр.

Рес 17:18.

Сур – айлагда ерлешйән гадымы Финикияның бир шәхери болупдыр, ол хәзирки вагтда Ливаның бир бөлегидир. Сур бай шәхер болуп, ол тәҗирчиликде ве маталары гөк реңке боямакда мешхур болупдыр.

Серет: Финикия.

Сурнай байрамы – Ол еврейлериң сененамасы боюнча Тишри айының бирине (муңа Этаным айы хем дийипдирлер), ягны единҗи айда белленилипдир. Бу гүйз паслының ирки дөврүнде болупдыр. Шол гүн ысрайыл халкы ишлемән дынч алыпдыр. Олар йыгнак үчин биле үйшүп, сурнайлар чалыпдырлар ве белленен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер.

Лев 16; 23:26-32; Чөл 29:7-11.

Сува чүмдүрмек – Яхя яхудылары гүнәлерине тоба эдендиклериниң нышаны хөкмүнде Иордан дерясында сува чүмдүрип чыкарыпдыр. Ирки месихилер тәзе иман эден адамлары ислендик сув бар болан ерде олары сува чүмдүрипдирлер, бу оларың инди Месихиң шәгиртлеридигини гөркезмек үчин эдилипдир.

Мат 3:11; Рес 1:5; 8:12.

Сүлейман пыгамбер – Давут пыгамбериң оглы, ол Давут өленден соң патыша боляр. Ол Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр, ысрайыл халкының гүйҗүни ве шөхратыны газаныпдыр, шейле хем көп санлы салгытлар, эсгерлер, сөвеш арабаларыны, аяллар эдинипдир. Ол аяллар бабатда говшакдыгына гарамаздан, тутуш ер йүзүнде иң акыллы адам сайылыпдыр.

2Шам 5:14; 12:24; 1Пат 1:39; 4:29-34; 10:1; 11:1-6.

Серет: Давут пыгамбер.

Сүннет – сүннет Худай билен Ыбрайым пыгамбериң несиллериниң, ягны ысрайылларың арасындакы әхтиң нышаны болупдыр. Бу оларың инди Худайың халкы боландыкларының ве Худайың таглыматына табын болҗакдыкларының нышаныны гөркезипдир. Сүннет кануна гөрә, огланҗыклар секиз гүнлүккә ерине етирилипдир. Ресулларың дөврүнде месихилериң арасында аслы яхуды дәллери сүннет этмек барада улы җедел болупдыр. Павлус мунуң билен разылашмандыр. Ол бу барада Галатя язан хатында, шейле хем бейлеки көп хатларында языпдыр. Ол Иса Месих аркалы Худай Өзи үчин тәзе адамлары ярадандыгыны айдяр ве онуң агзасы болмак үчин талап эдилйән екеҗе зат, ол хем Иса Месихе иман этмекдир диййәр. Сува чүмдүрилмек инди Худайың халкына дегишлидигиң нышаныдыр, Иса Месихе иман этмек аркалы Мукаддес Рухуң гүйҗи ве мерхемети билен Худая табын болмак ислегидир.

Гчк 17:10; Лев 12:3.

Сүннетсизлер – бу сөз Худайың Ыбрайым пыгамбер билен эден әхтине дегишли болмадык адамлары аңладыпдыр. Исаның дөврүнде бу сөз эсасан яхуды дәллере дегишли болупдыр.

Серет: Миллетлер.

Сүргүн – Мукаддес Китапда бу сөз яхуда халкының б. э. өң 586-нҗы йылда (Ёхаякым патышасы үчин б. э. өң 597‑нҗи йыл) топарлайын Бабыла сүргүн эдилендиги суратландырылыпдыр. Яхудалар ол ерде парс империясы Бабыл империясыны басып алянча яшапдырлар, соңра Куреш патышасы яхудалара Иерусалим топрагына доланмага ругсат эдипдир.

2Пат 19.

Сыпа – гадымы Ысрайылда ики дүрли сыпа болупдыр, биринҗиси дүрли гөрнүшли садакалары хөдүрлемек үчин ве хайванлары союп, якма гурбанлыгы хөкмүнде бермек үчин уланылыпдыр. Икинҗиси болса якымлы ыслы түтетги үчин уланылыпдыр.

1. Иң ирки гурбанлык сыпасы палчыкдан я-да дашдан, соңрак болса агачдан ве бүрүнчден ясалыпдыр (Мср 13:19-20; 20:24-25). Гурбанлык сыпасы ховлуда мукаддес чадырың дашында гойлупдыр (Мср 27:1-12). Ыбадатхана гурланда, уллакан гурбанлык сыпасыны ыбадатхананың ховлусында гоюпдырлар (2ЙЙ 4:1).

2. Түтетги сыпасы агачдан ясалып, сап алтына өртүлипдир (Мср 30:1-10). Хер гүн ирден ве агшам руханылар Худая садака хөкмүнде якымлы ыслы түтетги түтедипдирлер. Оларың икиси хем Мукаддес чадырда ве Ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүп дуран тутының өңүнде ерлешдирилипдир (Мср 26:33).

Серет: Мукаддес чадыр; Ыбадатхана.

1620-нҗи, 1621-нҗи ве 1627-нҗи сахыпадакы суратлара серет.

Ш

Ш

1. Шеминит
2. Шейтан
3. Шигаён
4. Шөхрат

Шеминит – сазың ады болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Шейтан – Ол Худайың ве Оңа уйян вепалы адамларың душманы болупдыр. Онуң ады «гүнәлейҗи» диймеги аңладыпдыр. Шейле хем оны иблис, җынларың хөкүмдары ве бу дүнйәниң хөкүмдары дийип атландырыпдырлар. Онуң пис ишини Эйюп китабында гөрмек боляр; Иса Өз сөзлери ве бейик гудратлары билен шейтандан үстүндигини гөркезйәр.

Эйп 1; Мат 4:3; Мар 3:23; Лук 13:16; Айн 2:20.

Шигаён – сазың ады болмагы әхтимал.

Зеб 7:1.

Шөхрат – Худайың шөхраты Мукаддес Китапда кәте ягты шөхле я-да от хөкмүнде, я болмаса булут хөкмүнде суратландырыляр. Адамлар Онуң шөхратыны чөлде сежде эдилйән ерлерде, перишделер пейда боланда гөрүпдирлер. Дүнйәниң ахырында Иса доланып геленде, Худайың шөхратына бесленип гелер.

Гчк 45:13; Мср 16:7, 10; 1Шам 4:21; Иша 6:3; Хош 4:7; Хаб 2:14.

Т

Т

1. Табшырык
2. Тегелек ховуз
3. Тәмиз
4. Тәзе Ай байрамы
5. Тәзе Әхт
6. Төврат
7. Төврат мугаллымы
8. Туты
9. Түтетги
10. Түтетги сыпасы

Табшырык –

Серет: Канун.

Тегелек ховуз – бүрүнчден ясалан улы ховуз. Ол ыбадатхананың ховлусында гойлуп, ичи сувдан долдурылыпдыр ве руханылар ондан эллерини ве аякларыны ювупдырлар.

1Пат 7:23-26; 2ЙЙ 4:2-6,10.

Тәмиз – Ысрайыллара тәмиз болмалыдыклары айдылыпдыр, себәби олар Худайың халкыды ве Худай мукаддесдир (Лев 11:44). Тәмиз болмак үчин олар харам хасапланян затлардан дашда болмалыдылар ве йыгы-йыгыдан ювнуп дурмалыдылар; шейле хем олары руханы тарапындан тәмизлемек герекди (Лев 14:1-7). Бир адамың гүнәси билен тутуш халк тәмиз болман билйәрди (Еш 22:17). Өйлери ве затлары хем тәмизлемек герекди (Лев 14:33-53). Мукаддес Китап хич кимиң өз йүрегини тәмиз саклап билмеҗекдигини өвредйәр, шонуң үчин хем адамлара Худайың мерхемети ве багышламагы герек (Сүл 20:9).

Серет: Кәкилик оты; Мурдар.

Тәзе Ай байрамы – еврейлер тәзе Айың пейда болмагыны хер айда улы байрам эдип белләпдирлер. Олар бу гүни сурнай чалмак билен ве якма гурбанлыгыны хөдүр этмек билен белләпдирлер.

Чөл 29:6; Эзр 3:5; Зеб 81:3.

Тәзе Әхт – бу дөрт Хош Хабардан, ресуллар тарапындан язылан дүрли хатлардан ве Аянлык китабындан ыбарат.

Төврат –

1. Худай тарапындан Муса пыгамбере берлен Мукаддес Канун.

2. Бу Канундан ыбарат болан Көне Әхтиң илкинҗи бәш китабы (Гчк – Кан). Бир гезек, Ёшыя патышаның шалык сүрен дөврүнде ыбадатханада Төврат тапыляр. Бу болса өңки патышаларың кәбирилериниң мунуң бардыгындан бихабардыкларыны аңладяр.

Серет: Канун.

2Пат 22:8-10; Мат 5:18.

Төврат мугаллымы – Исаның дөврүнде Төврат мугаллымлары канундан оңат баш чыкарыпдырлар ве синагогаларда окадыпдырлар. Олар еврейлериң баш меҗлисинде векилчилик этмек билен гүйчли топар болупдырлар. Бизиң Эзра китабындан гөршүмиз ялы, оларың топары мүрзелерден гелип чыкыпдыр, мүрзелер язгылары ве ресминамалары языпдырлар, эмма асырларың гечмеги билен олар хем еврей канунындан өкде баш чыкарыпдырлар, себәби олар оны дүйрленен кагыза гөчүрипдирлер ве оны долы җикме-җик билипдирлер.

Мат 2:4; 7:29; Лук 6:7; Ёх 8:3.

Серет: Мүрзе.

Туты – овадан безелен туты чадырда, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүпдир. Бу тутудан гечмәге йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни диңе баш рухана ругсат эдилипдир.

Мср 26:31-33; 2ЙЙ 3:14.

Серет: Мукаддес чадыр.

Түтетги – түтетги дүрли гөрнүшли өсүмликлерден ве агачлардан алныпдыр ве олар кесиленде, якымлы ыс берипдир. Олар чалт гатапдыр ве бөлеклере бөлүнипдир я-да овраныпдыр. Түтетги якылыпдыр я-да яг билен гарылып, дүрли максатлар үчин уланылыпдыр. Көне Әхт дөврүнде руханы түтетгини гурбанлык сыпасында мукаддес чадырда, соңрак ыбадатханада түтедипдир. Ысрайыл халкына муны галла билен гарып, садака хөкмүнде гетирмек хем буйрулыпдыр.

Мср 30:1-8; 34-38; Лев 1:1; 16:12; Мат 2:11; Лук 24:1.

Серет: Ладан; Мүр.

Түтетги сыпасы –

Серет: Сыпа.

У

У

1. Урым ве Туммым

Урым ве Туммым – Урым ве Туммым Худайың ислегини аян этмек үчин уланылыпдыр. Олар баш руханының гурсакчасында сакланыпдыр.

Мср 28:30; Лев 8:8; Кан 33:8.

Серет: Эфот; Гурсакча.

Ы

Ы

1. Ыбадатхана
2. Ыбрайым пыгамбер
3. Ыляс пыгамбер
4. Ынсан оглы
5. Ысхак пыгамбер
6. Ысмайыл пыгамбер
7. Ысрайыл
8. Ысрайылың он ики тиреси
9. Ызына сатын алмак

Ыбадатхана – Сүлейман патыша Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр (1Пат 6-7; 2ЙЙ 2-4). Бабыллылар бу ыбадатхананы вейран эдипдирлер ве онуң әхли гымматбаха затларыны Бабыла әкидипдирлер. Кәбир яхудылар Бабыл сүргүнлигинден доланып баранларындан соң, бу ыбадатхана б. э. өң 520 – 515‑нҗи йылларда тәзеден гурлупдыр. Хирод патышаның хөкүмдарлык эден дөврүнде (б. э. өң 37‑нҗи йылындан б. э. 4‑нҗи йылына ченли) бу ыбадатхана улалдылып, хас-да оваданлашдырылыпдыр. Бизиң эйямымызың 70‑нҗи йылында ыбадатхана римлилер тарапындан вейран эдилипдир ве хич хачан тәзеден дикелдилмәндир.

1Пат 5:5; 6:2 2Пат 25:8-17; Эзк 40-46; Нех 8.

Серет: Мукаддес өй.

1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ыбрайым пыгамбер – Ысрайыл халкының илкинҗи атасы. Ыбрайым пыгамбер дийип атландырылмаздан өң, онуң ады Ыбрам болупдыр. Ол чарва дурмушда яшапдыр, онуң аялы Сара, огуллары хезрети Ысхак ве хезрети Ысмайыл болупдыр. Хезрети Ысхагың оглы Якуп Ысрайылың он ики тиресиниң атасы болупдыр.

Гчк 11:27–12:8; 15:1-21; 17:5.

Серет: Ысхак пыгамбер; Ысмайыл пыгамбер; Якуп.

Ыляс пыгамбер –

Серет: пыгамбер.

Ынсан оглы – бу ат Зебурда ве Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң китабында ынсаны аңладыпдыр. Эмма ол Даныел пыгамбериң китабының 7‑нҗи бабында Худай тарапындан шөхрат ве соңсуз патышалык берлен киши үчин уланылыпдыр. Бу киши Месих болмалы дийлип дүшүнилипдир. Иса Худайдан ыгтыярлык алан хөкмүнде бу ады Өзи үчин уланыпдыр. Ол эҗир чекип өлди ве дирелип гөге гөтерилди, эмма Ол ене ере казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге гелер.

Зеб 8:5; 145:3; Мар 8:38; Ёх 3:13-14.

Ысхак пыгамбер – Худайың берен вадасына гөрә, Ыбрайымың Сарадан болан оглы. Ысхак Худайың ялкан адамы болуп, Якуп билен Ысавың какасыдыр.

Гчк 17:19-21; 21:3-12; 22:1-9; 27:1-46; 35:29.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Якуп.

Ысмайыл пыгамбер – Ыбрайым пыгамбериң Хаҗар атлы гырнагындан доглан новбахар оглы.

Гчк 16:11,15,16; 17:18-26; 25:9-17; 28:9; 36:3

Серет: Гырнак аял.

Ысрайыл – Якуп Пениелде Худай билен тутлушанда, Худай онуң адыны Ысрайыл дийип үйтгедйәр. Көне Әхтде Якубың несиллери он ики тирәни эмеле гетирип, ысрайыл халкы дийлип атландырыляр. Көне Әхтиң пыгамберлик ве гошгы язгыларында «Якубың» ады көпленч ысрайыл халкыны аңлатмак үчин уланылыпдыр. Сүлейман патышаның өлүминден соң, Демиргазыкдакы он тире Гүнортадакы яхуда хем бенямин тирелеринден айрыляр ве Ысрайыл адыны саклаяр. Ысрайыл патышалыгының Самарияда өз пайтагты болупдыр. Гүнортада ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Шонуң үчин хем Көне Әхтиң кәбир ерлеринде «Ысрайыл» сөзи диңе Демиргазыкдакы он тирәни я-да Демиргазык патышалыгыны аңладыпдыр, көпленч болса Ыбрайым пыгамбериң агтыгы Якубың әхли несиллерини аңладыпдыр. Мукаддес Китап бу халкың Худайың сайлан ве сөен халкы боландыгыны өвредйәр, оларың үсти билен Худай дүнйәниң әхли халкларыны ялкамагы карар этди. Ысрайыл Худай тарапындан горалды ве ялканды, Худай олар билен әхт баглашды ве олара үйтгешик вадалар берди. Шейле хем, Ысрайыл Худайың кануныны кабул этди ве Худай олара пыгамберлер аркалы гепледи.

Гчк 32:28; 46:8; 49:28 Мср 1:1; 2ЙЙ 10:16; 2ЙЙ 11:1; Иша 9:7.

Серет: Якуп; Яхуда.

Ысрайылың он ики тиреси – Ысрайыл (өңки ады Якупды) огулларының әхли несиллери, оларың атлары Рубен, Шимгон, Леви, Яхуда, Зебулун, Ысакар, Дан, Гат, Ашер, Нафталы, Бенямин ве ики саны ярым тире, Эфрайым ве Манаша. Эфрайым ве Манаша Юсубың огуллары болуп, олар Юсубың какасы Ысрайыл тарапындан айратын сөйлүпдирлер.

Гчк 35:23-26; 41:51-52; 48:5; 49:28; Мср 1:1-5; Еш 17:1-18; 1ЙЙ 2:1-2; 6:63.

Серет: Ысрайыл; Яхуда; Якуп; Юсуп.

Ызына сатын алмак – илкинҗи доглан хайванлар, шейле хем, адамлар Реббе дегишли болупдыр. Улы мерхемет эдип, Реб еврейлере новбахар огулларыны ве илкинҗи болан эшеклерини ызына сатын алмага ругсат эдипдир. Олар муны Худая бермек үчин рухана садака я-да гурбанлык гетирмек аркалы ерине етирипдирлер. Реб новбахар огулларыны Мүсүрде өлүмден нәхили халас эдендигини хемише ятламаклары үчин ысрайыллара када-канунлар берипдир.

Мср 13:13-15; 34:19-20.

Я

Я

1. Ябуслар
2. Яг
3. Яг гуймак
4. Яхуда
5. Яхудаларың дили
6. Яхуды
7. Якма гурбанлыгы
8. Якуп пыгамбер
9. Ялкамак
10. Яшулулар
11. Язык гурбанлыгы

Ябуслар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар хезрети Давут патыша тарапындан эеленйәнчәлер, Иерусалимде ве онуң төверегинде яшапдырлар.

Гчк 10:15; Еш 3:10; 2Шам 5:6; 1Пат 9:20.

Серет: Кенган.

Яг – адатча Көне Әхтде зейтун ягы. Зейтун ягы гадымы Ысрайылда бирнәче максатлар үчин уланылыпдыр. Ол чыраларың ягы үчин, яралары беҗермек үчин ве деридәки ёкушян яралары беҗермек үчин уланылыпдыр. Кәте ягы атыр билен гарып, якымлы ыс бермек үчин дерә ве сача чалыпдырлар. Гымматбаха яг кимдир бири патышалыга, руханылыга, пыгамберлиге сайлананда, онуң депесинден гуйлупдыр, шейле хем мукаддес затлары пәклемек үчин оларың үстүне серпилипдир. Шейлеликде, яг бүтевүлигиң, саг-саламатлыгың, Худайың Рухуның гудратының ве тәмизленмегиң нышаны болупдыр.

Мср 25:6; 29:7; Лев 7:10; 14:26; 1Шам 10:1.

Яг гуймак – сайланан адамың я-да бир задың үстүне зейтун ягыны гуймак билен йөрите хызмат үчин айры гойландыгыны аңлатмак. Кимдир бириниң депесине яг гуйлуп, ол патышалыга я-да руханылыга белленилипдир. Гурбанлык сыпасы, тутуш мукаддес чадыр мукаддес эдилмек үчин, оларың үстүне яг серпилипдир. Тәзе Әхтде месихилер шыпа алмак үчин дилег эдйән адамларының үстүне яг гуюпдырлар. Иса «Месих» дийлип атландырыляр, бу «яг гуйлан» диймеги аңладяр, ягны Худай тарапындан сайланып белленен диймекдир.

Мср 40:9,15; Лев 4:3; 1Шам. 16:13.

Серет: Месх ягы; Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Яхуда –Якубың он ики оглуның бириниң ады ве яхуда тиресиниң ата-‑бабасы. Яхуда тиреси бейик болупдыр, оңа мүлк пай дийлип берлен ер хем улы болупдыр ве «Яхуда» дийип атландырылыпдыр. Сүлейман патыша өленден соң, Демиргазык тирелер Гүнорта тирелеринден, ягны яхуда ве бенямин тиресинден айры чыканларында, бу ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Гүнорта патышалыгының Давут пыгамбериң несиллери болан өз патышалары болупдыр ве онуң пайтагты Иерусалим болупдыр.

Гчк 29:35; 35:22-23; 38:1-26; 49:8; Мср 31:2; Еш 15:1-12; 1Шам 17:12.

Серет: Ысрайыл.

Яхудаларың дили –

2Пат 18:26.

Серет: Еврей.

Яхуды – аслы еврей болан адам. «Яхуды» ады «Яхуда» сөзүнден гелип чыкандыр. Б. э. өң 586-нҗы йылда Яхуда патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр ве халк Бабыла сүргүн эдилйәр. Сүргүн дөврүнде ве ондан соң хем «яхуды» сөзи халкы ве ысрайыл тирелеринден болан ислендик адамы аңлатмак үчин гиңден уланылыпдыр. Адамзады халас этмек үчин ве Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Исаның Худай тарапындан иберилендигине ынанан илкинҗи адамлар яхудылар болупдыр.

Нех 1:2; Эст 3:4; 9:1-6.

Серет: Бабыл, Яхуда.

Якма гурбанлыгы – бу айратын гурбанлык болуп, мал сойландан соң, онуң әхли бөлеклери гурбанлык сыпасында бүтинлей якыляр. От якыландан соңра, гурбанлык отда янып түссә өврүлипдир. Асмана етйән бу гурбанлыгың түссесиниң ысы Худая ярапдыр.

Гчк 8:20; 22:2; Лев 1:2-17.

Якуп пыгамбер – хезрети Ысхагың оглы, Ыбрайым пыгамбериң агтыгы, ол Худай тарапындан вада берлен ялканыша эе болупдыр. Якуп Пениелде Худай билен гөреш тутанда, Худай Якубың адыны Ысрайыл дийип үйтгетди. Якубың он ики оглы болупдыр ве бу огуллар ысрайыл халкының он ики тиресиниң ата-бабасы болупдыр.

Гчк 25:19; 27:6; 32:22-30; 35:22-26.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Ысхак пыгамбер; Ысрайыл; Яхуда.

Ялкамак – Худайың ниети ве ислеги адамзады ялкамаклык болуп, бу Онуң ыкрар эден әхтиниң меркезинде ерлешйәр. Ыбрайым пыгамбериң үсти билен Худай ер йүзүндәки әхли адамлары ялкамаклыгы вада берди (Гчк 12:3). Бу вада Ыбрайым пыгамбериң несли болан Иса Месихиң үсти билен амала ашды (Гал 3:14). Мукаддес Китап Худайың диңе догры адамлары ялкаяндыгыны өвредйәр, себәби олар Худайы сөййәрлер ве Оңа табын болярлар. Тәзе Әхтде ялканмак дүшүнҗеси хас гиң, ягны муңа диңе бир байлык гирмән, эйсем бу ве индики дурмушда рухы тайдан ялканмак хем гирйәр. Иса эерйәнлер дирелиш гүнүнде Худайың өзлерини ялкаҗакдыгыны билйәрлер (Мат 25:34). Онуң манысы «нәлетлемек» сөзи билен гапма-гаршыдыр.

Гчк 1:22,28; 12:3; Кан 28:1-12; Мат 25:34; Лук 14:14; Эфе 1:3.

Яшулулар – Ысрайыл халкының бүтин тарыхының довамында, хатда Исаның дөврүнде яшулулар ёлбашчылык этмәге, өвретмәге ве адамларың үстүнден ыгтыярлыгы йөретмәге җогапкәр болупдырлар. Олар кәте өз борчларыны догры ве адалатлы берҗай этмәндирлер, шонуң үчин Худай олары пыгамберлериниң үсти билен язгарыпдыр. Йыгнакларда Исаның ызына эерйәнлериң арасында бу хызматы йыгнагың ёлбашчылары ерине етирипдирлер. Аянлык китабында яшулулар Иса Месихе иман этмек аркалы әхли халас боланлары аңладыпдыр.

Мср 3:18; 4:29; Лев 4:15; Кан 19:12; Рут 4:2,9; Иша 3:14; Айн 4:4.

Язык гурбанлыгы – эгер кимдир бири төтәнден гүнә эден болса я-да харам затлары эллән болса, онда бу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәсинден саплапдыр.

Лев 5:2-19.

Е

Е

1. Едутун
2. Ехошапат җүлгеси
3. Еврей

Едутун – ол 1ЙЙ 16:41-де беян эдилйән Давут пыгамбериң баш сазандаларының бири болан болмагы әхтимал; башга бир манысы «боюн эгдирмекдир».

1ЙЙ 16:41.

Ехошапат җүлгеси – бу ер Иерусалимиң голайындакы җүлге үчин уланылян атдыр, ягны ол Иерусалиме гаршы йыгнанан миллетлере Худайың ыглан эден җезасының беян эдилйән ери болупдыр. Ёвел китабының 3‑нҗи бабының 14‑нҗи аядында бу хөкүм җүлгеси дийлип атландырылыпдыр.

Ёв 3:2,12,14.

Еврей –

1. Аслы нәбелли көне сөз, бу ысрайыл халкы үчин уланылыпдыр. Шейле хем бу Ыбрайым пыгамбериң асыл гелип чыкышыны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2. Б. э. өң 586-нҗы йылда Бабыл сүргүни дөврүне ченли, эсасан, ысрайыл халкы тарапындан уланылан дил. Халк сүргүнден доланып геленден соң, оларың аглабасы бу диле дерек арамей дилинде гүрләпдир. Көне Әхтиң көп ери еврей дилинде язылыпдыр.

Гчк 14:13; 39:14,17; 40:15; 41:22; 43:32; Мср 1:15-19; 21:2; 1Шам 4:6

Серет: Арамей.

Ю

Ю

1. Юнус пыгамбер

2. Юсуп пыгамбер

Юнус пыгамбер – Ниневе халкының пис ишлери үчин олары Худайың вейран этҗекдиги барада дуйдурыш берен пыгамбер. Онуң дуйдурышы себәпли халк тоба этди ве Худай олары багышлады.

Юнус китабы.

Юсуп пыгамбер – Ысрайылың иң сөйгүли оглы, Эфрайым билен Манашаның какасы. Доганлары оны гул эдип сатдылар, эмма Худай оны халас этди ве Мүсүр патышасының «саг эли» этди. Ол ерде Юсуп доганларыны ве тутуш машгаласыны, шейле хем көп мүсүрлилери узак вагтлап болан гуракчылык дөврүнде ачлыкдан халас этмекде эсасы хызматы битирди.

Гчк 30:24-25; 37:1–50:26.

Серет: Фараон.

Й

Й

1. Йыгнагың хызматчысы
2. Йыгнагың ёлбашчылары
3. Йыгнак

Йыгнагың хызматчысы – Иса гөге гөтериленден соң ве Мукаддес Рух иненден соң, месихилер топарына окатмага ве хызмат этмәге белленен йөрите адамлар тарапындан ёлбашчылык эдилипдир. Мунда белли бир дүзгүн болмандыр, муңа гарамаздан Павлус өз хатларында нәхили адамларың ёлбашчылык этмелидиги барада анык гөркезмелер берипдир. Иса башгалара хызмат этмеклиге өрән ёкары баха берипдир.

Рес 14:23; 1Пет 5:1-4; 1Тим 3:1-13; Рим 16:1; 1Тим 5:17-21; Тит 1:5-9; Ев 13:7,17.

Йыгнагың ёлбашчылары –

Серет: Яшулулар.

Йыгнак – Тәзе Әхт дөврүнде Иса ынанянлар сежде этмек үчин Иерусалимдәки ыбадатханада йыгнанышыпдырлар. Мундан соң тизара олар өз өйлеринде йыгнанышып башлапдырлар. Хош Хабар тутуш Рим империясында вагыз эдиленсоң, йыгнаклар көп ерлерде гурналды. Бу гүнки гүн йыгнаклар дүнйәниң әхли ерлеринде гечирилйәр. Бу йыгнакларың әхлиси бир бейик Йыгнагың бөлүми хасапланып, онуң дүзүми Исаның дөврүнден тә шу гүне ченли месихилерден ыбаратдыр.

Мат 16:18; Рес 8:1; 9:31; Рим 16:5; 1Кор 11:18; Эфе 5:23-32; Айн 1:11.

З

З

1. Зебур
2. Зекат
3. Зыгыр
4. Зыярат нагмасы

Зебур – 150 мезмурдан ыбарат топлум, оларың көпүси Давут пыгамбер тарапындан языландыр. Зебур Көне Әхтиң бир бөлегидир.

Серет: Давут пыгамбер; Көне әхт; Мезмур.

Зекат –

Серет: Ондан бири.

Зыгыр – Орта Гүндогарда өсүмлигиң бир гөрнүши. Зыгыр үйшмегини йыгнап, сувда эзипдирлер, соңра гурадып, сүйүмини айратын алып, ондан йүплүк өрүпдирлер ве ондан непис мата докапдырлар. Ахырында, докалан зыгыр мата йүң мата гаранда гыммат хасапланыпдыр, себәби оны ыссы ховада геймек якымлы болупдыр ве оны өндүрмек кын болупдыр. Руханы гейимлериниң кәбирлери зыгыр матадан докалыпдыр.

Мср 9:31; 25:4; 26:1; Лев 6:10; 16:4; Сүл 31:13; Дан 10:5.

Зыярат нагмасы – Еврейче «ёкары чыкян айдым» диймекдир. Бу айдым дагың ёкарсында ерлешйән ыбадатхана чыкыланда айдылыпдыр. Бу айдымлар дини байрамчылыклар үчин Иерусалиме баряркалар, ёлда зыяратчылар тарапындан айдылып, ыбадатханада байрамчылыгың бир бөлеги хөкмүнде сежде эдипдирлер. Бу сөз кәбир мезмурың еврейче адының бир бөлегидир.

Зеб 119-133.

Table of Contents

Гириш

Канун таглыматы

- 1‑нҗи бап
- 2‑нҗи бап
- 3‑нҗи бап
- 4‑нҗи бап
- 5‑нҗи бап
- 6-нҗы бап
- 7‑нҗи бап
- 8‑нҗи бап
- 9-нҗы бап
- 10-нҗы бап
- 11‑нҗи бап
- 12‑нҗи бап
- 13‑нҗи бап
- 14‑нҗи бап
- 15‑нҗи бап
- 16-нҗы бап
- 17‑нҗи бап
- 18‑нҗи бап
- 19-нҗы бап
- 20‑нҗи бап
- 21‑нҗи бап
- 22‑нҗи бап
- 23‑нҗи бап
- 24‑нҗи бап
- 25‑нҗи бап
- 26-нҗы бап
- 27‑нҗи бап
- 28‑нҗи бап
- 29-нҗы бап
- 30-нҗы бап
- 31‑нҗи бап
- 32‑нҗи бап
- 33‑нҗи бап
- 34‑нҗи бап

Сөзлүк

А

- Адалатлы
- Адам ата
- Агта
- Агыз беклемек
- Ахалот
- Аждарха
- Акмак
- Аламот
- Алоэ
- Амалеклер
- Аммонлар
- Аморлар
- Анаклар
- Араба дүзлүги
- Арамей дили
- Арфа
- Артемис
- Арвах-җын
- Арёпагус
- Ашера
- Ашторет
- Ашур
- Аянлык
- Азия

Б

- Бабыл
- Багал
- Баш руханы
- Башан
- Байрам йылы
- Байрамчылыклар
- Берекет
- Беелзебул
- Бу дүнйәниң хөкүмдары
- Бут
- Бүтинлей ёк этмек

Ч

- Чатма байрамы

Д

- Дагон
- Давут галасы
- Давут Оглы
- Давут пыгамбер
- Декаполис
- Дери кесели
- Дикме даш
- Дога-дилег этмек
- Догры

Э

- Эфиопия
- Эфот
- Эл гоймак
- Эллинҗи гүн байрамы
- Эляша пыгамбер
- Эпикурчы философлар

Ә

- Әхт

- Әхт сандыгы

Ф

- Фараон
- Фарисейлер
- Финикия

Г

- Гала дервезелери
- Галла байрамы
- Галла садакасы
- Ган
- Гиргашлар
- Гитит
- Гомора
- Гөгүң Шалыгы
- Гөк
- Гөргүр
- Гөрнүш
- Греклер
- Гурбанлык сыпасы
- Гурбанлыклар
- Гурсакча
- Гүнә гурбанлыгы
- Гүнәден сапланма гүни
- Гырнак аял
- Гызыл деңиз

Х

- Хача чүйлемек
- Халасгәр
- Хантагта
- Хасыл байрамы
- Хеләкчилик ери
- Хепдәниң биринҗи гүни
- Хермон дагы
- Хетлер
- Хигаён
- Хирод
- Хивилер
- Хореп
- Хорылар
- Хоссар
- Хош хабар
- Хошбой ыслы гамыш
- Хошея пыгамбер
- Хов эне
- Хөдүр чөреги
- Худай
- Худайың Гузусы
- Худайың Оглы
- Худайың Шалыгы
- Хызмат этмек

И

- Иблис
- Ичги садакасы
- Ички гала
- Император
- Инҗил
- Иң мукаддес отаг
- Иордан дерясы
- Иса
- Ишая пыгамбер
- Иерусалим

Җ

- Җебрайыл перишде
- Җелиле
- Җеннет
- Җул гейинмек

К

- Канун
- Канун китабы
- Кемош
- Кенган
- Кенганлар
- Керуп
- Кесетлер
- Кейнлер
- Кәкилик оты
- Көне Әхт
- Күл үстүнде отурмак

Л

- Ладан
- Левилер
- Лира
- Ливан
- Ливятан
- Лолы
- Лут

М

- Мадай
- Манна
- Маскил
- Меҗлис
- Меръем
- Месх ягы
- Месих
- Месопотамия
- Мейлетин садака
- Мезмур
- Мәликсадык
- Мидянлар
- Микайыл
- Миктам
- Миллетлер
- Милло
- Мирас
- Молек
- Моваплар
- Мукаддес
- Мукаддес чадыр
- Мукаддес чөрек
- Мукаддес даг
- Мукаддес отаг
- Мукаддес өй
- Мукаддес Рух
- Мурдар
- Муса пыгамбер
- Мут лабен
- Мүр
- Мүрзе

Н

- Надан
- Нард
- Назыр
- Нефиллер
- Негеп чөли
- Новбахар огул
- Нух пыгамбер

О

- Омын

- Ондан бири

Ө

- Өлүлер дүнйәси

- Өй бутлары

П

- Парс империясы
- Парз
- Пата
- Патрос
- Перишде
- Перизлер
- Перман
- Песах байрамы
- Петир байрамы
- Пилат
- Пилиштлилер
- Пурым байрамы
- Пыгамбер
- Пыгамберлик этмек

Р

- Рабби
- Рахап
- Рапалар
- Реб
- Реббе хөдүр эдилен чөрек
- Реббе йүз тутулян чадыр
- Реббиң гүни
- Реббиң өйи
- Реббиң сачагы
- Ресуллар
- Римлилер
- Рух
- Руханы

С

- Сабат гүни
- Садака
- Саддукейлер
- Саламатлык гурбанлыгы
- Салгытчы
- Салим
- Самария
- Сара

- Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

- Сежде этмек
- Сеждегәх
- Села
- Серафлар
- Сердар
- Сидон
- Синагога
- Синай
- Сион
- Сион гызы
- Содом
- Сөвеш арабасы
- Стоик таглыматчылар
- Сур
- Сурнай байрамы
- Сува чүмдүрмек
- Сүлейман пыгамбер
- Сүннет
- Сүннетсизлер
- Сүргүн
- Сыпа

Ш

- Шеминит
- Шейтан
- Шигаён
- Шөхрат

Т

- Табшырык
- Тегелек ховуз
- Тәмиз
- Тәзе Ай байрамы
- Тәзе Әхт
- Төврат
- Төврат мугаллымы
- Туты
- Түтетги
- Түтетги сыпасы

У

- Урым ве Туммым

Ы

- Ыбадатхана
- Ыбрайым пыгамбер
- Ыляс пыгамбер
- Ынсан оглы
- Ысхак пыгамбер
- Ысмайыл пыгамбер
- Ысрайыл
- Ысрайылың он ики тиреси
- Ызына сатын алмак

Я

- Ябуслар
- Яг
- Яг гуймак
- Яхуда
- Яхудаларың дили
- Яхуды
- Якма гурбанлыгы
- Якуп пыгамбер
- Ялкамак
- Яшулулар
- Язык гурбанлыгы

Е

- Едутун
- Ехошапат җүлгеси
- Еврей

Ю

- Юнус пыгамбер

- Юсуп пыгамбер

Й

- Йыгнагың хызматчысы
- Йыгнагың ёлбашчылары
- Йыгнак

З

- Зебур
- Зекат
- Зыгыр
- Зыярат нагмасы