Мукаддес Китап
Author: Мукаддес Китап Терҗиме Институты
Date: 2018-09-17T08:15:55.319211+00:00

Гириш

Гириш

1. 2 Патышалар

2. Сөзлүк

Элиңиздәки Мукаддес Китап хер бир адам үчин иң ваҗып китапдыр! Бу китап аркалы адамзат өз Ярадыҗысы Худайы танап, Онуң биз үчин ниетлән аҗайып максадыны өвренер ве иман эдип, бакы яшайша эе болар. Бейик патыша болан Давут пыгамбер Худайың Сөзи барада өз мезмурларының биринде: «Сениң сөзүң – чыра аякларыма, ол – ягтылык мениң ёдама» дийип айдяр. Худайың Сөзи, догрудан-да, хер бир ынсаның дурмушы үчин чырадыр, йөрейән ёлуны ягтылдян нурдур! Гой, Худай бу китабы окаян хер бир ынсана пәхим-пайхас берип, Өз Сөзүниң уммасыз байлыгыны оңа багыш этсин!

Китапларың атлары

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китапларың атлары дүрли-дүрлүдир:

- •Китап я-да онуң эсасы бөлеги белли бир адам тарапындан язылып, шол адамың ады билен атландырыляр, мысал үчин, «Сүлейманың пәхимлери».

- •Китап хайсыдыр бир адам барада язылып, шол адамың адына лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Рут».

- •Китап ысрайыл халкының тарыхының хайсыдыр бир дөврүни беян эдип, шол дөвүрдәки вакалара, ягдайлара лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Ысраыыл сердарлары». Булар барада хас гиңишлейин маглуматы алмак үчин, хер китабың башында берилйән гириш бөлүмине гөз айлаң.

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китаплар шу топарлара бөлүнйәр:

- •Көне Әхт

- ◦Төврат (Гелип чыкыш – Канун таглыматы)

- ◦Ир дөвүрдәки пыгамберлер; бу китаплар топары кәвагт «Тарыхы китаплар» дийлип хем атландырыляр (Ешува – Патышалар (Икинҗи китап))

- ◦Язгылар, шейле топара Зебур ве Сүлейманың пәхимлери ялы китаплар гирйәр. (Йыл язгылары – Нагмалар нагмасы)

- ◦Бейлеки пыгамберлер (Ишая – Малакы)

- •Тәзе Әхт

- ◦Хош хабарлар. Муңа дөрт китап дегишли болуп, олар дүрли адамлар тарапындан языландыр. Олар өзлериниң шаят болан вакаларыны беян эдйәрлер.

- ◦«Ресулларың ишлери» атлы китап Лука тарапындан языландыр. Ол бу китапда Иса Месихиң гөге гөтериленден соң болан вакалары беян эдйәр.

- ◦Хатлар. Булар Павлус, Петрус ве Ёханна ялы авторларың месихи йыгнаклара язан хатларыдыр.

- ◦«Ёханна гелен аянлык» эдебиятың айратын гөрнүши болуп, онда Худайдан гелен гөрнүшлер ве аянлыклар беян эдилйәр.

Ёкарда агзалан китаплар топлумларының хер бири өзүне махсус болан жанрда языландыр. Шонуң үчин-де окыҗы китабы оканда, онуң жанр айратынлыгыны хасаба алмалыдыр.

«Көне Әхт» ве «Тәзе Әхт» китапларына гошмача сөзбашылар берилйәр. «Көне Әхтиң» дүзүмине пыгамберлериң китапларының хем гирйәндигине гарамаздан, оңа түркмен окыҗыларына гиңден таныш болан «Төврат» ве «Зебур» диен гошмача сөзбашылар берилди. «Тәзе Әхт» китабына «Инҗил» диен гошмача сөзбашы берилсе-де, онуң дүзүмине «Инҗилден» башга китаплар ве иманлылар йыгнакларына язылан хатлар гирйәр.

Худайың атлары

Көне Әхт китабы түркмен дилине асыл нусгадан, ягны еврей дилинден терҗиме эдилди. Бу китабың еврей дилиндәки асыл нусгасында Худайың бирнәче ады душ гелйәр. Онуң «Элохим» ады хас көп уланылып, ол түркмен дилине «Худай» дийип терҗиме эдилди. Онуң бейлеки ады Яхве болуп, ол хем «Худай» диймеги аңладяр. Бу ат түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. «Реб» сөзи Худайың әхт баглашан, Өзүни халкына аян эден я-да ынсан кешбинде пейда болан ягдайларына дегишли вакаларда уланылды. Худайың «Эл-Шаддай» ады түркмен дилине «Гудратыгүйчли» дийип, «Эл-Элён» болса «Бейик Худай» дийип терҗиме эдилди. Худайың китапда сейрек душ гелйән «Адонай» ады «Таңры» дийип терҗиме эдилди. Херекет эдйән, бейик ишлери амала ашырян Худайы суратландырмак үчин еврей дилинде утгашдырылып уланылан «Яхве Элохим» ады түркмен дилине «Худайымыз Реб» дийип терҗиме эдилди.

Тәзе Әхт китабының асыл нусгасы грек дилинде язылып, онда Худай бабатда «куриос» диен сөз уланыляр. Китабың язга гечирилен дөврүнде бу сөз «ага» я-да «хоҗайын, эе» диймеги аңладярды. Көне Әхтиң грек дилиндәки терҗимесинде Худайың «Яхве» ве «Адонай» атлары хем «куриос» дийип терҗиме эдилендир. Шонуң үчин-де, Тәзе Әхт китабында адамлар Иса Месихе «куриос» дийип йүзлененлеринде, Оны Худай хөкмүнде кабул эдендиклери әшгәр боляр. Шейле ягдайларда «куриос» сөзи түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. Мундан башга-да, Иса Месих өлүмден диреленден соң Оңа Куриос Иса Месих дийип йүзленилип, бу ат түркмен дилине «Реббимиз Иса Месих» дийип терҗиме эдилди.

Мукаддес Язгылар ве тарыхы вакалар

Мукаддес Язгыларда беян эдилйән вакалара долы ве догры дүшүнмек үчин, олара шол дөвүрде болуп гечен тарыхы вакалар билен умумы багланышыкда гарамалыдыр. Ашакда Мукаддес Язгыларда беян эдилен тарыхы дөвүрлериң ве империяларың ады берилйәр:

1.Ыбрайым пыгамбериң дөврүне ченли болуп гечен вакалар. Худай дүнйәни ярадяр. Ол Адам атаны ве Хов энәни ярадып, олары Эрем багында ерлешдирйәр. Эмма олар Худайың эмрини бозансоңлар, Эремден махрум эдилйәрлер. Оларың несли көпелип, ер йүзүне яйраяр, гүнә ичинде яшап, өз дурмушларына гүмра болуп, Яраданы унудяр. Худайың муңа җуда гахары гелип, тутуш адамзады ёк этмеги ниет эдинйәр. Ол Өз ниетини берҗай этмек үчин, ер йүзүне элхенч сил иберйәр-де, Нух пыгамбер билен онуң машгаласындан башга тутуш адамзады ёк эдйәр. Хава, Худай шол силде диңе Нух пыгамбери ве онуң машгаласыны халас эдйәр, себәби олар дири Худая иман эдип, Оңа сежде эдйәрдилер. Беян эдилйән вакаларың шу тапгыры Нухуң несиллериниң Бабыл минарасыны гуршы ве тутуш адамзадың несил дарагтының дөрейши билен тамамланяр.

2.Ыбрайым пыгамбер барадакы вакалар. Хич перзенди болмадык Ыбрайым пыгамбере Худай бир огул берҗекдигини, ондан бейик бир миллет яратҗакдыгыны вада берйәр. Мундан башга-да, Худай пыгамбере онуң неслине «бал билен сүйт акян» Кенган топрагыны-да мирас берҗекдигини вада эдйәр. Ыбрайым пыгамбер вада берлен юрда гөчүп, ол ерде чадырда бир чарвадар кимин яшаяр. Худай Ыбрайымың агтыгы Якуба «Ысрайыл» дийип ат берйәр. Ысрайылың он ики оглы болуп, олар тутуш халкың несилбашылары боляр. Ысрайылың Юсуп атлы сөйгүли оглы доганлары тарапындан Мүсүр гулчулыгына сатылса-да, Худай оны ялңыз гоймаяр. Юсуп пыгамбер Худайың көмеги билен тутуш Мүсүр юрдунда икинҗи дереҗели адам боляр. Ол ачлык дөврүнде тутуш юрды ве өз атасының машгаласыны халас эдйәр. Онуң несли Мүсүрде җуда көпелйәр, эмма Юсуп пыгамбер арадан чыкандан соң, олар Мүсүр юрдунда гул болярлар.

3.Мүсүрден чыкыш ве вада эдилен топрагы эелемек барадакы вакалар:

а.Муса Ысрайылың неслини мүсүр гулчулыгындан азат эдйәр. Ысрайылың огулларындан дөрән тирелер чөлде Худая эерип, Ондан Мукаддес Кануны кабул эдйәрлер. Худай олара леви тиресини руханычылыга беллемеги ве Өзи үчин мукаддес чадыры ясамагы буюряр. Бу чадыр Худая сежде этмек үчин ниетлененди.

б.Ешува ысрайыллары Ыбрайым пыгамбере вада берлен топрага – Кенгана гетирйәр. Олар бу топрагы шол ерде яшап йөрен тирелерден басып алярлар. Бу тирелериң аглаба бөлеги Нух пыгамбериң Хам ве Яфес атлы огулларының несиллериди. Ыбрайым пыгамбер болса Нух пыгамбериң новбахар оглы Самың неслиди. Ысрайылың душманлары болан аммонлар ве моваплар болса Лутуң несиллериди. Басылып алнан юрт он ики бөлеге бөлүнип, ысрайыл тирелериниң арасында биҗе боюнча пайланыляр. Юсубың ики оглундан ики тире эмеле гелйәр, себәби Ысрайыл пыгамбер дүнйәден өтмәнкә олары өз огуллары хөкмүнде кабул эдип, ак пата берипди. Шонуң үчин-де, он ики бөлеге бөлүнен топрак Ысрайылың он бир оглуның несиллериниң арасында мүлк хөкмүнде пайланыляр. Ысрайылың Леви оглуның несиллери болса руханычылыга беллененсоңлар, топракдан хич мүлк алмаярлар, себәби Ысрайыл Худайы Реббиң Өзи оларың мүлкүди.

4.Он ики тирәниң бир патышалыгы эмеле гетириши барадакы вакалар:

а.Шавул патыша Ысрайылың илкинҗи патышасы боляр. Соңра Давут пыгамбер Ысрайыла патыша боляр ве он ики тирәни бирлешдирип, бир миллети эмеле гетирйәр--де, өз чәклерини гиңелдйәр.

б.Сүлейман пыгамбер Реббе сежде этмек үчин дүнйәде деңи-тайы болмадык ыбадатхананы гуряр.

5.Патышалыгың бөлүнмеги барадакы вакалар. Сүлейман пыгамбер арадан чыкандан соң, онуң ики оглуның арасында уруш башланяр. Юрдуң демиргазыгындакы он тире Сүлейманың огулларының бирини голдап, Ысрайыл патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве бенямин тирелери болса Сүлейманың бейлеки оглуны голдап, юрдуң гүнортасында Яхуда патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве Ысрайыл патышалыклары пыгамберлериң язгыларында көп ятланыляр. Демиргазык патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр, илаты болса Бабыла сүргүн эдилйәр.

6.Сүргүнлик дөври ыбадатхана вейран эдилйәр, гүнорта патышалыгы болан Яхуданың абрайлы ве гөрнүкли адамлары, машгалалары бабыллылар тарапындан есир алыняр.

7.Дикелдиш дөври – Парс империясы дөрәнден соң яхудылара өз ватанына, Ысрайыла доланмак ругсат эдилйәр. Олар өз юрдуна доланып, шәхери ве ыбадатхананы дикелдйәрлер.

8.Көне ве Тәзе Әхтиң аралыгындакы дөвүр – Македония империясы. Ортаер деңзи македониялылар тарапындан басылып алыняр. Македонлар грек дилини яйрадып, билим улгамыны өсдүрип яйбаңландырярлар.

9.Иса Месихиң дурмушы ве хызматы. Шол дөвүрде яхудылар Рим империясына гарашлы болуп, онуң беллән патышаларының голастында яшаярдылар. Шейле патышаларың бири-де Хирод болуп, ол Рим императорына долы гарашлы болупдыр.

10.Илкинҗи месихилер йыгнагы. Иса Месих гөге гөтериленден соң, Оңа иман эденлериң саны барха артяр. Гүйчли ызарланмалара, сөгүлмелере ве эҗирлере гарамаздан, оларың саны барха көпелйәр. Месихи йыгнаклар Орта Гүндогардан Рим империясының Азия велаятына (хәзирки Түркие), хатда Европа юртларына ченли яйраяр.

Мукаддес Язгыларың жанрлары

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде үч дүрли жанр: кысса (беян этме), гошгы (я ак гошгы) ве гошгы жанрында язылан проза уланылды. Гошгы жанрында язылан проза долы капыя эе болмаса-да, гошгы ялы окаляр. Шонуң үчин-де, шейле жанрда язылан пыгамберлик китаплары терҗиме эдиленде, олар гошгы гөрнүшде реҗеленди. Еврей шыгрыетинде «параллелизм» усулы гиңден уланыляр. Шейле усулда язылан гошгуларың биринҗи сетиринде беян эдилйән пикир икинҗи сетиринде гайталанып, манысы хас гиңишлейин дүшүндирилйәр.

Голязмалар

Көне Әхт китабы түркмен дилине еврей дилинде язылан Масоретик текстлеринден терҗиме эдилди. Бу Масоретик текст Библия Хебрайиканың соңкы неширинде чап эдилди. Зерурлыгың дөрән ягдайларында шу нешириң теклип эден алтернатив дүшүндирмелеринден хем угур алнып, олара дегишли чыкгытлар берилди. Тәзе Әхт китабы грек дилиндәки голыазмадан (Бирлешен Мукаддес китап җемгыети, 4‑нҗи нешири) терҗиме эдилди. Бу гөрнүшдәки аятларың Текстус Ресептус билен тапавутлы болан ягдайларында олара хем дегишли чыкгытлар берилди.

Чыкгытлар

Терҗимеде чыкгытларың бирнәче гөрнүшлери уланылды. Оларың иң йөнекейи окыҗа дүшнүксиз я-да нәбелли болан сөзе дүшүндириш берйәр. Шейле сөзлер китабың ахырында берилйән Сөзлүкде хем ерлешдирилендир. Чыкгытларың ене бир гөрнүши терҗиме эдилен асыл нусгадакы аятларың башга гөрнүшиниң бардыгыны хем гөркезйәр. Шейле аятларың арасындакы тапавут җикме-җик гөркезилмесе-де, хайсы асыл нусгадан алнандыгы мәлим эдилйәр.

Өлчег бирликлери

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде өлчег бирликлерини аңлатмак үчин мысгал, гадак, батман ялы гадымы көне түркмен өлчег бириклери уланылды. Оларың хәзирки дөвүрдәки такмынан өлчегини гөркезмек үчин дегишли чыкгытлар берилди. Шейле-де, чыкгытларда көне еврей ве грек өлчеглери уланылды. Сиз бу өлчег бирликлерини китабың ахырында берилйән таблисада гөрүп билерсиңиз.

Салгыланма аятлары

Тәзе Әхтиң китапларында Көне Әхтден мысал гетириленде, онуң хайсы китапдан алнандыгыны гөркезмек үчин салгыланма аятлары берилйәр. Бу окыҗа аядың я-да бабың асыл мазмуныны тапмагы еңиллешдирмек максады билен эдилди.

Мукаддес Язгыларың стили

Мукаддес Язгыларың стили өзболушлыдыр. Себәби онуң асыл нусгасының язылан дөврүндәки дурмуш ягдайларының, дәп-дессурларының кәбирлери түркмен дурмушы ве медениети үчин нәтанышдыр. Шоңа гөрә-де, терҗимечилер асыл нусганың манысының түркмен окыҗысына дүшнүкли болмагы үчин бу ише өрән сересаплы чемелешдилер. Олар асыл нусганың манысының үйтгедилмегине я-да тесвирленмегине ёл бермезлик үчин, оны сөзме-сөз терҗиме этмекден я-да диңе манысыны терҗиме этмекден гача дурдулар. Өңде гойлан меселәниң кын боландыгына гарамаздан, терҗиме адаты окыҗа дүшнүкли болуп, манысының арасса, анык ве тебигы болмагы үчин сада дилде эдилди. Терҗиме стилиниң дүрли болмагы терҗимелериң хем дүрли боляндыгыны аңладяр. Шонуң үчин-де, хайсыдыр бир терҗимәни башга терҗиме билен деңешдирип, онуң нәдогры эдилендигини айтмак ерликсиздир. Терҗимелериң бирмеңзеш болуп, адалгаларың я-да җүмлелериң башгача, окыҗа хас дүшнүкли тәрде берилмеги ахмалдыр. Мундан башга-да, терҗимелериң хеммеси белли бир дереҗеде дүшүндирмелере эедир. Терҗимәниң довамында душ гелен икиманылы сөзлемлериң аглаба бөлегиниң дүшүндирилмелери окыҗының пайына галдырылды. Йөне манысы өрән чылшырымлы ве айдың болмадык аятларың кәбирлери садалашдырылып, окыҗа дүшнүкли болар ялы терҗиме эдилди. Шейле аятларың терҗимесинде көп алымлар тарапындан бу бабатда кабул эдилен дүшүндиришлерден угур алынды.

Мукаддес Китап Терҗиме институты

Көне Әхт

2 Патышалар

Патышалар

Икинҗи китап

Гириш

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25

Патышалар барадакы икинҗи китапда Ысрайылың Демиргазык ве Гүнорта патышалыкларының тарыхы беян эдилйәр. Бу китап ики бөлүмден ыбаратдыр. Онуң биринҗи бөлүминде б. э. өң IX асырың орталарындан тә б. э. өң 722‑нҗи йылда Демиргазык патышалыгының пайтагты Самарияның сынмагына ченли болан тарыхы вакалар беян эдилйәр. Китабың икинҗи бөлүминде ысрайыл халкының есирлиге алнып, б. э. өң 586-нҗы йылда Гүнорта патышалыгының пайтагты Иерусалимиң Бабыл патышасы Небукаднесар тарапындан вейран эдилмегине ченли болуп гечен вакалар беян эдилйәр. Китап Гедаляның бабыллыларың гол астындакы яхуда халкына хәкимлик эдиши барадакы ве Яхуда патышасы Ехоякының Бабыл түрмесинден бошадылышы барадакы вакалар билен тамамланяр.

Китапда беян эдилен бетбагтчылыклар Ысрайыл, Яхуда патышаларының ве халкың Худайы рет эдип, бутлара сежде эдендиклери зерарлы болды. Эмма Иерусалимиң вейран эдилип, яхудаларың Бабыла сүргүн эдилмеги соңра Ысрайыл тарыхында улы өзгеришликлериң ве рухы галкынышларың болмагына ярдам берди.

Мазмуны

- Бөлүнен патышалык 1:1–17:41
- Эляша пыгамбер 1:1–8:15
- Ысрайыл ве Яхуда патышалары 8:16–17:4
- Самарияның сынмагы 17:5-41
- Яхуда патышалыгы 18:1–25:30

- Хизкиядан Ёшыя ченли болан патышалар 18:1–21:26

- Ёшыяның шалык сүрмеги 22:1–23:30
- Яхуданың соңкы патышалары 23:31–24:20
- Иерусалимиң сынмагы 25:1-30

1‑нҗи бап

Реб Ахазя патышаны җезаландыряр

1^1Ысрайыл патышасы Ахап өленден соң, Мовап юрды Ысрайылың гаршысына гозгалаң турузды+.

2Бир гүн Ахазя Самария шәхериндәки көшгүниң ёкаркы гатындакы пенҗиреден йыкылып, шикесленди. Онсоң ол: «Гидиң-де, Экрон худайы Багалзебупдан сораң, мен бу шикесден гутулып билеринми?» дийип чапарлар ёллады+. 3Эмма Реббиң перишдеси тишбели Ыляс пыгамбере шейле дийди: «Гит-де, Самарияның патышасының чапарларының өңүнден чыкып, олара: „Сиз Пилиштиң Экрон галасының худайы Багалзебупдан патышаңыз барада сорамага гидер ялы Ысрайылда Худай ёкмы нәме?“ дий+. 4Бу эден ишиң үчин Реб шейле диййәр: „Сен ятан дүшегиңден галмарсың, хөкман өлерсиң“». Шейдип, Ыляс пыгамбер өзүне берлен табшырыгы берҗай этди.

5Чапарлар патышаның янына доланып гелдилер. Патыша олардан: «Сиз нәме үчин ызыңыза доланып гелдиңиз?» дийип сорады. 6Олар шейле җогап бердилер: «Өңүмизден бир адам чыкып, бизе Реб шейле диййәр дийди: „Сизи иберен патышаңызың янына барың-да, оңа сен Экрон худайы Багалзебупдан сорамага адам иберер ялы, Ысрайылда Худай ёкмы нәме? Мунуң үчин сен ятан дүшегиңден галмарсың, хөкман өлерсиң“ дийиң». 7Патыша чапарлардан: «Өңүңизден чыкып, сизе бу сөзлери диен адамың сыпаты нәхилиди?» дийип сорады. 8Олар патыша: «Ол дүе йүңүнден тикилен донлуды ве билине-де гайыш гушак гушаланды» дийип җогап бердилер. Патыша: «Ол тишбели Ылясдыр» дийди+.

9Онсоң патыша эллибашыны янының элли адамы билен Ылясың янына ёллады. Эллибашы бир байрың үстүнде отуран Ылясың янына гелип, оңа: «Эй, Худайың адамы, патыша саңа ашак дүшмеги буюряр» дийди. 10Ыляс эллибаша: «Эгер мен Худайың адамы болсам, гой, Худай гөкден от индерип, сени ве сениң элли адамыңы якып күл этсин» дийди. Онсоң гөкден от инип, эллибашыны ве онуң элли адамыны якып күл этди+.

11Патыша янының элли адамы билен икинҗи эллибашыны Ылясың янына ёллады. Ол хем Ыляс пыгамбериң янына гелип, оңа: «Эй, Худайың адамы, патыша саңа тиз ашак дүшмеги буюряр» дийди. 12Ыляс оңа: «Эгер мен Худайың адамы болсам, гой, Худай гөкден от индерип, сени ве сениң элли адамыңы якып күл этсин» дийди. Онсоң гөкден Худайың оды инип, ол эллибашыны ве онуң элли адамыны якып күл этди.

13Патыша янының элли адамы билен үчүнҗи эллибашыны Ылясың янына ёллады. Шейдип, үчүнҗи эллибашы Ылясың янына гелип, өңүнде дыза чөкүп, ялбарып: «Эй, Худайың адамы, мениң ве бу элли гулуңың җанына хайпың гелсин. 14Өңки ики эллибашы элли адамы билен гөкден инен ода янып күл болды, эмма инди сениң мениң җаныма хайпың гелсин» дийди. 15Онсоң Реббиң перишдеси Ыляса: «Онуң билен ашак дүш, ондан горкма» дийди. Шейдип, Ыляс ашак дүшүп, эллибашы билен патышаның янына гитди. 16Ыляс патыша: «Реб шейле диййәр: „Сен Экрон галасының худайы Багалзебупдан гутулышың барада сорамага адам иберер ялы Ысрайылда Худай ёкмы нәме? Мунуң үчин сен ятан дүшегиңден галмарсың, хөкман өлерсиң“» дийди.

17Шейдип, Реббиң Ылясың үсти билен айдан сөзүне гөрә, Ахазя патыша дүнйәден өтди. Ахазя патыша өленден соң, ерине доганы Ёрам патыша болды, себәби онуң оглы ёкды. Ол Яхуда патышасы Ехошападың оглы Ехорамың патышалыгының икинҗи йылында Ысрайыла патыша болды. 18Ахазяның бейлеки эден ишлери ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр.

2‑нҗи бап

Ыляс пыгамбер гөге гөтерилйәр

2^1Реб Ыляс пыгамбери харасат ичинде гөге гөтермекчи боланда, ол Эляша билен Гилгалдан гайдып гелйәрди+. 2Ыляс пыгамбер Эляша: «Сен шу ерде гал, чүнки Реб маңа Бейтеле гитмеги буюрды» дийди. Эмма Эляша: «Ребден ве сениң адыңдан ант ичйәрин, мен сенден галмарын» дийип җогап берди. Шейдип, оларың икиси биле тиркешип, Бейтеле гитдилер. 3Бейтелдәки пыгамберлер топары Эляшаның янына гелип, ондан: «Сен Реббиң шу гүн җенабыңы яныңдан әкитҗекдигини билйәрсиңми?» дийип сорады. Эляша: «Хава, мен билйәрин, йөне бу барада геплемек исләмок» дийип җогап берди.

4Ыляс пыгамбер Эляша: «Сен шу ерде гал, чүнки Реб маңа Ерихо гитмеги буюрды» дийди. Эмма Эляша: «Реббиң ве сениң адыңдан ант ичйәрин, мен сенден галмарын» дийип җогап берди. Шейдип, оларың икиси биле тиркешип, Ерихо гитдилер+.

5Ериходакы пыгамберлер топары Эляша голай гелип, ондан: «Сен Реббиң шу гүн җенабыңы яныңдан әкитҗекдигини билйәрсиңми?» дийип сорадылар. Эляша: «Хава, билйәрин, йөне бу барада геплемек исләмок» дийип җогап берди.

6Ыляс Эляша: «Сен шу ерде гал, чүнки Реб маңа Иордан дерясына гитмеги буюрды» дийди. Эмма Эляша: «Ребден ве сениң адыңдан ант ичйәрин, мен сенден галмарын» дийип җогап берди. Шейдип, оларың икиси-де биле тиркешип, ёлларыны довам этдирдилер. 7Элли адама барабар болан пыгамберлер топары-да булар билен биле гидип, узагракда оларың гаршысында дурдулар. Ыляс билен Эляша хем Иорданың кенар якасында дурдулар. 8Ыляс донуны алып дүйрледи-де, онуң билен сува урды. Сув бөлүнип, ики тарапа чекилди. Олар деряның ичиндәки гуры ерден йөрәп кенара чыкдылар+.

9Иордан дерясындан геченлеринден соң, Ыляс пыгамбер Эляша: «Худайың мени яныңдан алып гитмезинден өң, менден ислән задыңы сора» дийди. Эляша: «Сениң ызыңы йөредерим ялы, маңа өз рухуңдан ики эссе артык рух бер» дийди+.

10Ыляс пыгамбер: «Кын зат диледиң. Эмма муңа гарамаздан, эгер сен мениң өз яныңдан гөтерилип барянымы гөрсең, диңе шонда дилегиң кабул болар. Эгер-де мени гөрүп билмесең, онда дилегиң битмез» дийди.

11Олар гүрлешип гидип баряркалар, бирденкә алав атларына тиркелен алав сөвеш арабасы олары бири-биринден айыряр. Ыляс харасат билен гөге гөтерилйәр. 12Эляша Ыляс пыгамбере середип: «Эй, атам, атам! Ысрайылың сөвеш арабалары билен сөвеш арабалы эсгерлери!» дийип, бар сеси билен гыгыряр. Шондан соң Эляша Ыляс пыгамбери хич хачан гөрмеди. Эляша өз эшиклерини йыртып, икә бөлди+. 13Онсоң Эляша Ылясдан гачып галан доны алып, ызына гидип, Иорданың кенарында дурды. 14Ол Ылясдан гачып галан доны алды-да, сува уруп: «Ханы, Ылясың Худайы Реб ниреде?» дийип гыгырды. Эляша доны сува уран бадына, сув бөлүнип, ики тарапа чекилди ве Эляша кенарың бейлеки тарапына гечди.

15Ериходакы пыгамберлер топары Эляшаны бир мензил ерден гөрүп: «Ылясың рухы Эляшада» дийишдилер. Онсоң олар Эляшаның өңүнден чыкып, оңа тагзым этдилер. 16Олар Эляша: «Ине, гулларың арасында элли саны гүйчли адам бар. Гой, олар гидип, сениң җенабың Ылясы гөзлесинлер. Белки, Реббиң Рухы оны әкидип, дагдыр җүлгелериң бирине ташландыр» дийдилер. Эляша олара: «Ёк, олары ибермәң» дийди+.

17Эмма пыгамберлер оңа ялбарып, оны меҗбур эденсоңлар, Эляша: «Боляр, ибериң» дийди. Шейдип, элли адам Ылясың гөзлегине чыкдылар. Олар оны үч гүнләп гөзледилер, йөне тапып билмедилер. 18Олар Эляшаның янына доланып гелдилер. Шол вагтлар Эляша Ериходады. Ол пыгамберлер топарына: «Мен сизе гитмәң диймедимми нәме?» дийди.

Эляша пыгамбериң гудратлары

19Гала адамлары Эляша: «Җенабым, гөршүңиз ялы галаның ерлешйән ери говы, йөне онуң сувуның эрбетдиги зерарлы ер хасылсызлыга сезевар болды» дийдилер. 20Эляша: «Маңа ичине дуз салнан тәзе гап гетирип бериң» дийди. Олар оңа ичи дузлы габы гетирип бердилер. 21Эляша сув чешмесиниң башына барды-да, дузы онуң ичине оклап: «Реб шейле диййәр: „Мен бу сувы тәмизлейәрин. Мундан бейләк өлүм-де, хасылсызлык-да болмаз“» дийди. 22Эляшаның айдышы ялы шол сув тә шу гүне ченли хем тәмиздир.

23Эляша ол ерден Бейтеле гитди. Ол гидип барярка, галадан яш огланлар чыкып, оны масгаралап: «Хей, кел, гүм бол шу ерден! Хей, кел, гүм бол шу ерден!» дийип гыгырышдылар+. 24Эляша ызына өврүлип, огланлара середип, олара Реббиң адындан гаргады. Бираз вагтдан соң, җеңңелликден ики саны айы чыкып, кырк ики огланы парчалады. 25Эляша ол ерден Кармел дагына гидип, дагдан Самария галасына доланып гелди+.

3‑нҗи бап

Ысрайыл Мовап билен урушяр

3^1Яхуда патышасы Ехошападың патышалыгының он секизинҗи йылында Ахабың оглы Ёрам Ысрайыла патыша болды. Ол Самарияда он ики йыл патышалык этди. 2Ёрам Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Эмма ол какасы, эҗеси ялы дәлди, чүнки ол какасының Багала дикен дашыны айырды+. 3Муңа гарамаздан, Ёрам Небадың оглы Яробгам ялы Ысрайыла гүнә этдирип, пис ишлери этмекден эл чекмеди+.

4Мовап патышасы Мешаның гоюнлары сан-саҗаксызды. Ол Ысрайыл патышасына йүз мүң гузы билен йүз мүң гочуң йүңүни ибермелиди. 5Ахап өленден соң Мовап патышасы Ысрайыл патышасына гаршы гозгалаң турузды+. 6Онсоң Ёрам дессине Самариядан гидип, бүтин ысрайыл халкыны йыгнады. 7Ёрам Яхуда патышасы Ехошапада хабар ёллап, ондан: «Мовап патышасы маңа гаршы уруш турузды. Сен мениң билен Мовабың гаршысына урша гидерсиңми?» дийип сорады. Ехошапат Ысрайыл патышасына: «Менем, эсгерлеримем, атлы гошунымам сениң хызматыңдадырыс» дийип җогап берди+. 8Онсоң Яхуда патышасы Ехошапат Ёрамдан: «Хайсы тарапдан хүҗүм эдели?» дийип сорады. Ысрайыл патышасы Ёрам: «Эдом чөлүниң ёлы билен хүҗүм эдерис» дийип җогап берди.

9Шейдип, Ысрайыл, Яхуда ве Эдом патышалары биле ёла дүшдүлер. Олар еди гүнлүк айлавлы ёлы геченлеринден соң, пыяда гошун ве оларың янындакы маллар үчин хич хили сувлары галмады+. 10Ысрайыл патышасы Ёрам: «Вах, Реб бизи, үч патышаны Мовабың элине бермек үчин бир ере йыгнан экен» дийди+. 11Эмма Ехошапат: «Ребден сорап гөрер ялы бу ерде Реббиң пыгамбери ёкмы?» дийди. Онсоң Ысрайыл патышасының эмелдарларының бири: «Шападың оглы Эляша шу ерде. Ол Ылясың элине сув акыдарды» дийип җогап берди+. 12Ехошапат: «Онда Реббиң сөзи бар» дийди. Шейдип, Ысрайыл, Яхуда хем-де Эдом патышалары биле тиркешип, Эляшаның янына гитдилер.

13Эляша Ысрайыл патышасына: «Сен нәме үчин мениң яныма гелйәрсиң? Сен какаңың, эҗеңиң пыгамберлериниң янына гит» дийди. Эмма Ысрайыл патышасы Ёрам оңа: «Ёк, Реббиң хут өзи бизи, үч патышаны диңе Мовабың элине бермек үчин бир ере йыгнан экен» дийди+. 14Эляша Ысрайыл патышасына шейле дийди: «Хызмат эдйән Хөкмүрован Реббимиң адындан ант ичйәрин, мен Яхуда патышасына сарпа гойянлыгым үчин сениң билен геплешйәрин, ёгсам мен сениң йүзүңе-де серетмездим. 15Инди маңа бир сазанда гетириң».

Сазанда саз чалып отырка, Эляшаның калбына Реббиң гүйҗи гелди+. 16Эляша шейле дийди: «Реб шейле диййәр: „Шу гуры җар хендеклерден долар. 17Сиз хич хили ел, ягыш гөрмесеңиз-де, бу җар сувдан долуп, әхлиңиз мал-гараларыңыз билен биле шол сувдан ичерсиңиз“. 18Бу затлар Реб үчин гаты аңсатдыр. Ол Мовабы-да сизиң элиңизе берер. 19Сиз моваплыларың әхли галаларыны, сайлама галаларыны басып алып, әхли мивели агачларыны чапарсыңыз, оларың әхли сув чешмелерини бентләп, әхли оңат экеранчылык ерлерини дашлардан долдурып вейран эдерсиңиз»+. 20Эртеси гүн гала гурбанлыгың берилмели вагты, бирденкә Эдом тарапдан сув акып башлап, ол ер тутушлыгына сувдан долды+.

21Үч патышаның өзлерине гаршы урушмага чыканыны эшиден моваплылар эли яраг тутан яшларындан башлап, тә иң гаррыларына ченли барыны йыгнап, олары серхетде нызама дуруздылар. 22Моваплылар эртеси ир билен туранларында, Гүн сувуң йүзүне шөхле сачярды. Олар гаршыларындакы сувуң ган ялы гызылдыгыны гөрдүлер. 23Олар: «Бу гандыр. Патышалар өз араларында уршуп, бири-бирлерини өлдүрендирлер. Эй, моваплылар, гелиң, оларың олҗасыны талалың!» дийип гыгырышдылар. 24Моваплылар ысрайылларың дүшелгесине геленде, ысрайыллар аяга галып, оларың гаршысына хүҗүме гечдилер. Ысрайыллар моваплылары ызына ковуп чыкардылар. Олар Моваба чозуп гирип, уршы ол ерде хем довам этдирдилер. 25Ысрайыллар бүтин Мовабың галаларыны ер билен егсан эдип, оларың әхли оңат экеранчылык ерлерини дашдан долдурып вейран этдилер, әхли сув чешмелерини бентләп, әхли мивели агачларыны чапдылар. Диңе Мовабың пайтагты Кирхараседиң керпич диварлары йыкылман галды, йөне сапанлы эсгерлер оны хем габап, галаның үстүне хүҗүм этдилер+. 26Мовап патышасы душманларының өзүнден үстүн чыкып баряныны гөренде, янына еди йүз саны гылычлы эсгер алып, Эдом патышасының гошунларының ичинден бөвсүп гечмекчи болды, эмма бу баша бармады. 27Онсоң Мовап патышасы өз орнуна патыша болҗак новбахар оглуны галаның диварында якма гурбанлыгы хөкмүнде хөдүрледи. Ысрайыла гаршы гахар-газап мөвҗеди. Шонуң үчин хем ысрайыллар Мовапдакы сөвеши бес эдип, өз юртларына доландылар+.

4‑нҗи бап

Эляша пыгамбер гарып дул аяла көмек эдйәр

4^1Пыгамберлерден болан бир адамың аялы Эляша: «Гулуң әрим өлди. Сен билйәрсиң, гулуң Ребби сылап, ондан горкярды. Алгыдарымыз ики чагамы өзүне гул эдинмек үчин алып гитмәге гелипдир» дийип аглады+. 2Эляша ондан: «Саңа нәхили көмек эдип билерин? Маңа айт, өйүңизде нәме бар?» дийип сорады. Ол аял: «Сениң гырнагыңың өйүнде бир голча ягындан башга зады ёк» дийип җогап берди. 3Эляша шейле дийди: «Бар, дашары чык-да, әхли гоңшуларыңдан бош гап диле, нәче көп йыгнап билсең, шонча-да говы. 4Онсоң огулларың билен биле ичери гирип, гапыны яп-да, йыгнан гапларыңа яг гуюп башла, доланларыны бир гапдала айыр-да гойыбер». 5Ол аял Эляшаның янындан гайтды. Ол өйүне гелди-де, гапыны ичинден япды. Огуллары гаплары оңа гетирип берйәрдилер, ол долдурярды. 6Гаплар доланда, аял оглуна: «Маңа ене бир гап гетирип бер» диййәрди. Оглы оңа: «Башга гап ёк» дийип җогап берди. Шондан соң яг гелмеси кесилди. 7Ол аял Худайың адамының янына гелип, оңа бар болан зады гүррүң берди. Эляша: «Бар яглары сат-да, карзыңы үз, галаны хем огулларың билен гүзеран айламагыңыза етер» дийди.

Эляша пыгамбер шунемли гурплы аяла көмек эдйәр

8Гүнлериң биринде Эляша Шунемиң үстүнден гечип барярды. Ол ерде бир гурплы аял онуң чөреге гелмегини хайыш этди. Шейдип, Эляша хер сапар шол ерден геченде, шол аялың өйүне чөреге барарды+. 9Ол аял адамсына шейле дийди: «Хемише янымыздан гечйән бу адамың Худайың мукаддес адамыдыгына гөз етирдим. 10Гел, оңа үчекде бир кичиҗик отаг салып, онуң үчин ёрган-дүшек, сачак, отургыч ве чыра гоялы. Онсоң ол хер сапар бизе геленде, шол ерде болуп билер».

11Бир гүн Эляша олара гелди ве яңкы кичиҗик отага чыкып, шол ерде ятды. 12Эляша хызматкәри Гейхаза йүзленип: «Шунемли аялы чагыр» дийди. Хызматкәри оны чагырды. Бу аял гелип, хызматкәриң өңүнде дурды+. 13Эляша хызматкәрине йүзленип: «Аялдан: „Сен бизиң үчин шунча зәхмет чекипсиң. Саңа нәхили көмек эдип билерис? Сениң адыңдан патыша я-да серкерде билен геплешейинми?“ дийип сора» дийди. Аял хем: «Мен өз халкымың арасында яшаярын» дийип җогап берди. 14Эляша хызматкәринден: «Мен онуң үчин башга нәме эдип билерин?» дийип сорады. Гейхазы оңа: «Догруданам, онуң оглы ёк, әри хем гарры» дийип җогап берди. 15Эляша: «Аялы чагыр» дийди. Хызматкәри оны чагырды, аял гелип, гапының агзында дурды. 16Эляша аяла йүзленип: «Ене бир йылдан, эдил шу вагт гуҗагыңда оглуң болар» дийди. Аял: «Ёк, җенабым, эй, Худайың адамы, гырнагыңы алдама» дийди+. 17Эмма ол аял гөврели болуп, Эляшаның оңа айдышы ялы, бир йылдан, эдил шол вагтда бир огул догурды. 18Оглан улалып, гүнлериң биринде оракчыларың арасындакы какасының янына гитди. 19Ол какасына: «Вай, келләм, келләм!» дийип гыгырансоң, какасы хызматкәрине: «Оны эҗесиниң янына әкит» дийди. 20Хызматкәр оны гөтерип, эҗесиниң янына гетирди. Чага гүнортана ченли эҗесиниң дызында отурып, онсоң өлди. 21Эҗеси оны гөтерди-де, ёкары чыкарып, Худайың адамының дүшегинде ятырды. Онсоң ол гапыны япды-да, чыкып гитди. 22Аял адамсыны чагырып: «Гайрат эдип, хызматкәрлериң бирини эшеги билен биле мениң яныма ибер. Мен тиз Худайың адамының янына гидип гелейин» дийди. 23Адамсы ондан: «Бу гүн айың башы дәл я-да Сабат гүни дәл. Сен нәме үчин онуң янына шу гүн гитҗек?» дийип сорады. Аялы хем: «Хемме зат говы, алада этме» дийип җогап берди+. 24Аял эшеги гаңңалап, хызматкәрине: «Йөр, гаты сүр, өзүм айдянчам эшеги хаяллатма» дийди. 25Шейдип, аял Кармел дагына, Худайың адамының янына гелди. Худайың адамы аялы бир мензилден гөрүп, хызматкәри Гейхаза: «Серет, шунемли аял гелйәр! 26Сен тиз ылгап, аялың өңүнден чык-да, ондан: „Саг-саламатмысың, адамың саг-саламатмы? Чагаң саг-саламатмы?“ дийип сора» дийди. Аял хем: «Саг-саламатлыкдыр» дийип җогап берди. 27Аял дагдакы Худайың адамының янына барып, онуң аягына япышды. Гейхазы оны айырҗак болуп, оңа голай гелди, йөне Худайың адамы оңа: «Аяла дегме, чүнки онуң калбы аҗы хасратдан долудыр. Реб муны менден яшырды, маңа бу барада хич зат айтмады» дийди+. 28Онсоң аял оңа: «Җенабым, мен сенден огул диледимми нәме? Мен саңа мени алдама диймедимми нәме?» дийди. 29Эляша Гейхаза шейле дийди: «Билиңи гуша-да, элиңе мениң хасамы алып, ёла дүш. Эгер сен ёлда кимдир бирине душайсаң, оңа салам берме, бири саңа салам берсе, онуң саламыны алма. Сен мениң хасамы чаганың йүзүне гой»+. 30Онсоң чаганың эҗеси: «Ребден хем-де сениң адыңдан ант ичйәрин. Мен сенсиз хич ере гымылдамарын» дийди. Шондан соң Эляша еринден туруп, ол аялың ызы билен гитди. 31Гейхазы олардан өңинчә барып, хасаны чаганың йүзүне гойды, йөне чага демсиз-дүйтсүз ятырды. Гейхазы Эляшаның өңүнден чыкмага гитди. Ол оңа: «Чага энтек хем оя дәл» дийип хабар берди+.

32Эляша өе гиренде, дүшегинде ятан өли чаганы гөрди. 33Шейдип, ол ичери гирип, гапыны япды-да, Реббиң адына дилег этди+. 34Онсоң ол дүшеге, чаганың ятан ерине гелип, агзыны онуң агзына, гөзлерини онуң гөзлерине, эллерини онуң эллерине гоюп, чаганың үстүне язылып ятды. Шондан соң чаганың эндамы йылап башлады+. 35Эляша еринден туруп, отагда эйләк-бейләк гезмеледи. Онсоң ол ене-де дүшеге гечип, ятан чаганың үстүне язылып ятды. Чага еди гезек асгырып, гөзлерини ачды. 36Эляша Гейхазыны чагырып: «Шунемли аялы чагыр» дийди. Гейхазы оны чагырды. Аял Эляшаның янына гелди. Эляша оңа: «Оглуңы ал» дийди. 37Ол аял гелип, тагзым эдип, Эляшаның аягына йыкылды. Онсоң ол оглуны алып, чыкып гайтды+.

Зәхерли чорба

38Эляша Гилгала доланып баранда, юртда ачлык хөкүм сүрйәрди. Пыгамберлер топары онуң өңүнде отырды. Эляша хызматкәрине йүзленип: «Улы газаны атар-да, пыгамберлере чорба биширип бер» дийди+. 39Пыгамберлериң бири от йыгмак үчин чөле гитди. Ол ябаны үзүм агаҗыны тапды. Ол шол агаҗың мивесинден донуны долдурып йыгды. Ол ябаны мивелериң нәмедигини билмесе-де, олары дограп, газандакы чорбаның ичине атды. 40Чорбадан адамлара гуюп бердилер. Адамлар чорбаны дадып гөрүп: «Эй, Худайың адамы, газандакы чорбадан ийсек өлерис» дийип гыгырышдылар. Адамлар оны ийип билмедилер. 41Эляша: «Маңа ун гетирип бериң» дийди. Онсоң ол уны газана атып: «Адамлара чорба гуюп бер, гой, олар ийсинлер» дийди. Шондан соң газандакы чорбаның зәхери айрылды.

Эляша пыгамбер йүз адамы доюряр

42Багалшалышадан бир адам гелди. Ол Худайың адамы үчин хасылының илкинҗи етишен мивесинден оңа азык гетирди. Ол Эляша өз халтасында йигрими саны арпа чөреги билен тәзе бугдай сүммүллерини гетирип берди. Эляша: «Булары халка бер, гой, адамлар ийсинлер» дийди+. 43Эмма хызматкәри оңа: «Буҗагазы мен йүз адамың өңүнде нәдип гояйын?» дийди. Эмма Эляша ене-де гайталап: «Муны халка бер, гой, адамлар ийсинлер, чүнки Реб шейле диййәр: „Хеммелер ийип доярлар ве нахар артып хем галар“» дийди. 44Шейдип, хызматкәр барҗа затлары адамларың өңүнде гойды. Олар нахардан ийип дойдулар ве Реббиң айдышы ялы нахар артып хем галды.

5‑нҗи бап

Нагаман ёканчлы дери кеселинден сапланяр

5^1Сирия патышасының Нагаман атлы бир серкердеси барды. Ол җенабының өңүнде иң абрайлы хем-де иң улы хормата эе болан адамды, чүнки Реб Нагаманың үсти билен Сирия еңиш берипди. Бу батыр йигит ёканчлы дери кеселинден эҗир чекйәрди+. 2Сириялылар Ысрайыла чозушларының биринде бир ысрайыллы гызҗагазы есир алыпдылар. Бу гызҗагаз Нагаманың аялының хызматына берленди. 3Бир гүн шол гызҗагаз бикесине: «Вах, мениң җенабым Самария шәхериндәки пыгамбериң янына гитседи! Ол Нагаманың дери кеселини беҗерерди» дийди. 4Онсоң Нагаман патышаның янына гидип, оңа ысрайыллы гызҗагазың айдан затларыны гүррүң берди. 5Сирия патышасы оңа: «Бар, гит, мен Ысрайыл патышасына сениң билен хат хем ёллайын» дийди.

Нагаман он еди батман[*] күмүш, алты мүң алтын теңңе хем-де он лай эгин-эшик алып, Ысрайыл патышасының янына гитди. 6Нагаман хаты Ысрайыл патышасына гетирип берди. Хатда шейле дийлип языланды: «Шу хаты окап, мениң хызматкәрим Нагаманы сениң яныңа иберендигими билерсиң. Сен оны дери кеселинден беҗер». 7Ысрайыл патышасы бу хаты окап: «Җан алып, җан берер ялы мен Худаймы? Нәме үчин бу адам яныма адам ёллап, оны дери кеселинден гутулт диййәр? Ол мениң билен давалашмага бахана гөзлейәр» дийип, якасыны йыртып гыгырды+.

8Худайың адамы Эляша Ысрайыл патышасының якасыны йыртаныны эшидип, онуң янына бир хабарчы ёллап: «Сен нәме якаңы йыртан боляң? Нагаман мениң яныма гелип, Ысрайылда бир пыгамбериң бардыгыны билсин» дийди. 9Шейдип, Нагаман атлары ве сөвеш арабалары билен гелип, Эляшаның өйүниң ишигинде дурды. 10Эляша онуң янына бир хабарчы ёллап: «Гит-де, Иордан дерясының сувуна еди гезек ювун, шонда сен кеселиңден сапланып тәмизленерсиң» дийди+. 11Эмма Нагаманың муңа гахары гелип, шейле дийди: «Ол мениң үчин хөкман дашары чыкып, янымда дуруп, өз Худайы Реббе дилег эдип, элини ёканчлы дери кеселли ериң үстүне гоюп, оны беҗерер өйтдүм. 12Дамаскың Абана ве Парпар дерялары Ысрайыл сувларының барындан оңат дәлми нәме? Мен шол деряларда ювнуп, тәмизленип билмейәринми нәме?» Нагаман ызына өврүлди-де, гахарлы гитди. 13Эмма Нагаманың хызматкәрлери онуң янына гелип: «Эй, атамыз, эгер пыгамбер саңа бир кын иш буйран болса, сен оны этмезмидиң? Онуң саңа бар айдан зады: „Ювун-да, тәмиз бол“. Бу дагы нәмеҗик?!» дийдилер. 14Шейдип, Нагаман гидип, Худайың адамының айдышы ялы еди гезек Иордан дерясына чүмүп чыкды. Шондан соң онуң тени яш огланың тени ялы болуп, ол кеселинден сапланды ве тәмиз болды.

15Онсоң Нагаман янындакылар билен биле Худайың адамының янына доланып барды. Ол гелип, Эляшаның өңүнде дуруп: «Мен инди тутуш ер йүзүнде Ысрайылың Худайындан башга хич бир худайың ёкдугына гөз етирдим. Хайыш эдйәрин, бу гулуң пешгешини кабул эдәй» дийди+. 16Эляша: «Хузурында хызмат эдйән Реббимден ант ичйәрин, мен хич зат алҗак дәл» дийди. Нагаман Эляша пешгеши ал дийип нәче ялбарса-да, ол алмакдан боюн гачырды+. 17Онсоң Нагаман шейле дийди: «Эгер пешгеши кабул этмеҗек болсаңыз, онда, гой, бу гулуңа Ысрайылдан ики гатыр йүки топрак берилсин, чүнки бу гулуң мундан бейләк диңе Реббе садакалар ве якма гурбанлыкларыны хөдүрләр. 18Эмма Реб мени шу ишде багышласын: җенабым сежде этмек үчин Риммон бутханасына гиренде, мениң элимден япышяр. Шонда мен хем Риммон бутханасында онуң билен сежде этмели болярын. Мен ол ерде сежде эденимде, гой, Реб мен–гулуңы бу иш үчин багышласын». 19Эляша пыгамбер: «Аркайын гидибер» дийип, Нагаманы угратды.

Нагаман Эляшаның янындан гайдып, бираз ёл гечипди. 20Худайың адамы Эляшаның хызматкәри Гейхазы: «Мениң җенабым бу сириялы Нагамана рехим эдип, онуң өзүне гетирен пешгешини кабул этмеди. Ребден ант ичйәрин, мен онуң ызындан ылгап гидип, ондан бир затлар алайын» диен пикире гелди+. 21Шейдип, Гейхазы Нагаманың ызындан гитди. Нагаман кимдир бириниң ызындан ылгап гелйәнини гөрүп, оны гаршыламак үчин арабадан бөкүп дүшди-де: «Эйгиликмидир?» дийип сорады. 22Гейхазы шейле җогап берди: «Эйгиликдир. Мениң җенабым: „Эфрайым даглык юрдундан пыгамберлер топарындан ики санысы эдил шу вагт мениң яныма гелди. Шолара гайрат эдип бир ярым батман төвереги[*] күмүш билен ики лай эшик берәй“ дийип, мени сениң яныңа иберди». 23Нагаман: «Үч батмандан артык эдип алай» дийип, Гейхаза өз диенини этдирди. Нагаман үч батмандан говрак[*] күмши ики халта салып, халтаның агзыны даңды. Ол олары ики лай эшиги билен өз ики хызматкәриниң элине тутдурды. Нагаманың хызматкәрлери бу халталары гөтерип, Гейхазының өңүнден йөрәп гитдилер. 24Олар гала етенлеринде, Гейхазы халталары Нагаманың хызматкәрлериниң элинден алып, өйде гизледи. Гейхазы хызматкәрлер билен хошлашып, олары ызларына угратды.

25Гейхазы җенабының янына барып, онуң өңүнде дурды. Эляша ондан: «Гейхазы, сен ниреде болдуң?» дийип сорады. Гейхазы хем: «Гулуң хич ере-де гитмеди» дийип җогап берди. 26Эмма Эляша гахарланып: «Нагаман сени гаршыламак үчин арабасындан дүшенде, мен рухда сениң билен дәлмидим? Бу күмүш, эгин-эшик, зейтундыр үзүм баглары, гоюнлар, өкүзлер ве гуллардыр гырнаклар алынян вагтымы нәме? 27Шонуң үчин хем Нагаманың дери кесели сенден ве сениң неслиңден хич хачан айрылмасын» дийди. Шейдип, Гейхазы гар ялы дув-ак дери кесели билен Эляшаның янындан чыкып гайтды+.

6-нҗы бап

Палта сувуң йүзүне чыкяр

6^1Пыгамберлер топары Эляша шейле дийдилер: «Гөршүң ялы сениң баштутанлыгыңда яшаян еримиз бизе гаты дарлык эдйәр. 2Иордан дерясына гидип, хер биримиз ол ерден пүрс йыгнап, шо тайда яшарымыз ялы, җай гурмага бизе ругсат эт». Эляша пыгамбер олара гитмәге ругсат берди. 3Онсоң пыгамберлериң ичинден бири оңа: «Сен хем өз гулларың билен гидәй» дийип ялбарды. Эляша хем: «Боляр» дийип җогап берди. 4Шейдип, Эляша пыгамбер олар билен гитди. Олар Иордан дерясына гелип, агач чапмага башладылар. 5Олардан бири агач чапып йөркә, палтасы учуп гидип, сува гачды. Ол хем бар сесине гыгырып: «Вах, җенабым, ол аманат затды» дийди. 6Онсоң Худайың адамы: «Ол нирә гачды?» дийип сорады. Ол Эляша пыгамбере палтаның гачан ерини гөркезенде, Эляша бир чыбык кесип алып, оны эдил палтаның гачан ерине оклап, демир палтаны сувуң йүзүне чыкартды. 7Эляша: «Ал оны» дийди. Ол адам элини узадып, палтаны алды.

Эляша пыгамбер ве Сирия гошуны

8Сирия патышасы Ысрайылың гаршысына урушярка өз нөкерлери билен геңешип, олара дүшелгесиниң ниреде болҗакдыгыны айтды. 9Эмма Худайың адамы Ысрайыл патышасына шол ерден гечмән, әгә болмагыны дуйдурып хабар ёллады, чүнки сириялылар шол ерде букуда отырдылар. 10Ысрайыл патышасы Худайың адамының дуйдуран еринде яшаян адамлара хабар ёллады ве олар хабардар болдулар. Эляша шол ер барада диңе бирки гезек дәл-де, бирнәче гезек дуйдурыш берди.

11Сирия патышасының муңа гаты гахары гелди. Ол өз нөкерлерини чагырып, олардан: «Ханы, маңа айдың, бизиңкилерден ким Ысрайыл патышасы билен арагатнашык саклаяр?» дийип сорады. 12Онсоң онуң нөкерлериниң бири шейле дийди: «Хич ким, җенап патышам. Ысрайылда Эляша пыгамбер бар. Ол хатда сениң ятян отагыңда сөзлейән хер бир сөзүңи-де Ысрайыл патышасына етирйәр». 13Патыша: «Гидиң-де, оны тапың. Мен адам иберип, оны эле саларын» дийди. Патыша: «Эляша Дотанда» дийип хабар берилди+. 14Шейлелик билен патыша ол ере атлар, сөвеш арабалары билен улы гошун иберди. Олар гиҗе гелип, галаның дашыны габадылар.

15Худайың адамының хызматкәри ирден туруп, дашары чыкды. Гөрсе, атлар ве сөвеш арабалары билен гелен Сирия гошуны галаның даш-төверегини габапдыр. Хызматкәри оңа: «Вах, җенабым, биз инди нәме эдерис?» дийип гыгырды. 16Эляша: «Горкма, чүнки бизиң янымыздакыларың саны оларыңкыдан көпдүр» дийип җогап берди+. 17Онсоң Эляша дилег эдип: «Эй, Реб, мениң хызматкәримиң гөзлерини ачай, гой, ол гөрсүн» дийди. Реб Эляшаның хызматкәриниң гөзлерини ачды. Хызматкәр дагда Эляшаның төверегиниң атлардыр сөвеш арабалары сыпатындакы отдан долудыгыны гөрди+. 18Сириялылар Эляшаның үстүне хүҗүм эденлеринде, ол Реббе дилег эдип: «Бу халкың гөзлерини көр эт» дийди. Реб Эляшаның дилег эдиши ялы оларың гөзлерини көр этди+. 19Эляша олара: «Гөзлейән адамыңызы бу ерден тапып билмерсиңиз, чүнки сиз ялңышлык билен шу ере гелипсиңиз. Мениң ызыма дүшүң, мен сизи гөзлейән адамыңызың янына әкидейин» дийди. Шейдип, Эляша сириялылары Самария гетирди.

20Олар Самария гирен бадына, Эляша дилег эдип: «Эй, Реб, буларың гөзлерини ач, гой, олар гөрсүнлер» дийди. Реб оларың гөзлерини ачды. Олар өзлериниң Самариядадыгыны гөрдүлер. 21Ысрайыл патышасы сириялылары гөрүп, Эляшадан: «Җенабым, булары гырып ёк эдейинми? Булары өлдүрейинми?» дийип сорады. 22Эляша шейле җогап берди: «Ёк, булары гырма! Сен гырҗак болян адамларыңы өз гылыҗың, өз яйың билен басып алдыңмы нәме? Оларың өңлеринде ийип-ичерлери ялы чөрек ве сув гой. Шондан соң олар өз хөкүмдарларының янына гитсинлер»+. 23Шейдип, патыша олар үчин гаты көп нахар тайярлады. Сириялылар ийип-ичип боланларындан соңра патыша олары өз ёлларына угратды. Сириялылар өз хөкүмдарларының янына гитдилер. Шондан соң олар узак вагтлап Ысрайылың үстүне хүҗүм этмедилер.

Самариядакы ёвуз ачлык

24Бираз вагт геченден соң, Сирияның патышасы Бенхадат әхли гошуны топлап, Самарияның гаршысына йөрише чыкып, онуң дашыны габады+. 25Габав эдилен Самарияда элхенч ачлык башланды. Самария халкы бир эшегиң келлесини сегсен күмүш теңңә, бир шакәсе[*] кепдери дерисини болса бәш күмүш теңңә сатды. 26Ысрайыл патышасы галаның диварының үстүнден гечип барярка, бир аял: «Эй, җенап патышам, көмек эт» дийип гыгырды+. 27Патыша хем: «Ёк, гой, Реб саңа көмек этсин. Мен саңа нәхили көмек эдейин? Менде не бугдай бар, не-де шерап» дийди. 28Патыша ондан: «Нәме арз-шикаятың бар?» дийип сорады. Аял шейле җогап берди: «Бу аял маңа: „Сен өз оглуңы бер, биз шу гүн оны иерис, эртир болса мениң оглумы иерис“ дийди. 29Шейдип, биз мениң оглумы биширип ийдик. Эртеси гүн мен оңа: „Оглуңы бер, иели“ дийдим. Эмма ол оглуны гизләпдир»+. 30Патыша бу аялың айдан затларыны эшидип, якасыны йыртды. Патыша галаның диварының үстүнден гечип барярка, халк онуң эшиклериниң астындан җул геендигини гөрди. 31Патыша ант ичип: «Эгер мен шу гүн Шападың оглы Эляшаның келлесини алмасам, гой, Худай маңа-да муны ве мундан хем бетерини гөркезсин» дийди. 32Шейдип, патыша өз хузурындан бир чапары Эляшаның янына ёллады.

Эляша өз өйүнде отырды. Яшулулар хем онуң билен биле отырдылар. Чапар гелип етмәнкә, Эляша яшулулара йүзленип, шейле дийди: «Бу ганхорың мениң келләми алмага бир чапары шу ере ёлланындан хабарыңыз бармы? Середип дуруң, шол чапар геленде, гапыны япың-да, оны ичери гиризмәң. Анха, онуң ызындан җенабының аяк сесем-ә эшидилйәр». 33Эляша олар билен гүрлешип отырка, патыша онуң янына гелип: «Мен нәме үчин мундан артык Реббе бил баглайын? Бу бетбагтчылыгы бизиң башымыздан индерен хут Реббиң Өзүдир!» дийди.

7‑нҗи бап

7^1Эляша шейле җогап берди: «Реббиң сөзүни эшит. Ол шейле диййәр: „Эртир шу вагтлар Самарияның дервезесиниң агзында бир керсен сайлама ун адаты баха, ягны үч мысгала[*] голай күмше, ики керсен арпа-да адаты баха, ягны үч мысгала голай күмше сатылар“». 2Онсоң патышаның иң якын нөкерлериниң бири Худайың адамына: «Хатда Реб гөкден пенҗирелер ачаянда-да, хей, шейле-де бир зат болуп билерми?» дийди. Эмма Эляша: «Сен муны өз гөзүң билен гөрерсиң, йөне ондан иймерсиң» дийди+.

Сириялылар гачярлар

3Самария галасының дервезесиниң дашында дөрт саны ёканч дери кеселли адам барды. Олар бири-бирлерине шейле дийишдилер: «Нәме үчин биз өлйәнчәк, шу ерде отурмалы? 4Гала гирели дийсек, галада элхенч ачлык хөкүм сүрйәр, биз ол ерде өлерис. Эмма биз бу ерде отурсагам өлерис. Гел, инди сириялыларың дүшелгесине гачып гидели. Эгер олар бизи дири галдырсалар-а, яшарыс, өлдүрселер-де өлерис». 5Шейдип, олар сириялыларың дүшелгесине гитмек үчин алагараңкыда туруп, оларың дүшелгесиниң гырасындан бардылар. Ол ерде хич ким ёкды. 6Чүнки Таңры Сирия гошунына сөвеш арабаларыныңдыр атларының сесини ве әгирт улы гошуның гох-галмагалыны эшитдирипди. Олар бири-бирлерине: «Ысрайыл патышасы бизе гаршы урушмак үчин Хет патышаларыны, Мүсүр патышаларыны хакына тутандыр» дийишдилер+. 7Шейдип, сириялылар горкуп, чадырларыны, атларыдыр эшеклерини ве дүшелгедәки бар затларыны шол дуршуна ташлап, өз җанларыны халас этмек үчин алагараңкыда ызларына гачып гидипдилер+. 8Бу ёканч дери кеселли адамлар дүшелгәниң гырасына гелип, бир чадыра гирип ийип-ичдилер. Онсоң ол ерден күмүш, алтын, эгин-эшик әкидип, олары гизледилер. Соңра олар ене-де ызларына өврүлип гелип, башга бир чадыра гирдилер. Ол ердәки бар болан затлары әкидип, олары-да гизледилер.

9Онсоң олар бири-бирлерине шейле дийишдилер: «Бизиң бу эдишимиз догры дәл. Бу гүн хош хабар гүнүдир. Эгер биз дымып, эртир даң атара гарашсак, бизиң башымыза бела гелер. Шонуң үчин хем йөрүң, гиделиң-де, патышаның көшгүндәкилериң барына хабар берелиң». 10Шейдип, олар гелип, шәхериң дервезебанларыны чагырдылар ве гыгырып: «Биз сириялыларың дүшелгесине гитдик. Эмма ол ерде диңе даңылгы дуран атлардыр эшеклерден ве ташлап гидишлери ялы дуран чадырлардан башга не адам бар, не-де сес-үйн» дийип хабар бердилер. 11Ондан соң дервезебанлар гыгырып, патышаның көшгүндәкилере җар этдилер. 12Патыша гиҗе туруп, хызматкәрлерине шейле дийди: «Сириялыларың бизе нәме этҗек боляндыкларыны мен сизе айдып берейин. Олар бизиң ачлыкдан яңа өлүп барянымызы билип, чөлде гизленмек үчин дүшелгәни ташлап гиден болмалыдырлар. Сириялылар: „Ысрайыллар шәхерден чыканларында, биз олары дири тутарыс-да, шәхере гирерис“ диен пикирдедирлер». 13Патышаның хызматкәрлериниң бири: «Гой, бирнәче адам шәхерде галан бәш аты алсын-да, гидип, сириялыларың дүшелгесини барлап гелсин. Чүнки шәхерде галанларың ыкбалы-да эдил өңки өлен ысрайылларыңкы ялы болар» дийди. 14Шейдип, олар ики адамы сайладылар, патыша олары ики саны ат ве ики саны сөвеш арабасы билен Сирия гошунының ызындан иберди. Патыша олара: «Гидиң-де, бар зады аныклаң» дийип буйрук берди. 15Шейдип, олар сириялыларың ызындан Иордан дерясына ченли гитдилер. Ёл бойы оларың ховлугып, ташлап гиден эгин-эшиклеринден ве бейлеки гош-голамларындан долуды. Онсоң чапарлар ызларына доланып гелип, муны патыша хабар бердилер.

16Соң халк гидип, сириялыларың дүшелгесини талады. Шейдип, Реббиң айдышы ялы бир керсен сайлама ун үч мысгала голай күмше, ики окара арпа-да үч мысгала голай күмше чалшылды. 17Патыша өзүне иң якын болан нөкерини дервезәниң агзында гойды. Халк оны дервезәниң агзында басалады ве ол өлди. Патыша Худайың адамының янына геленде, нөкер Худайың адамының айдышы ялы өлүпди+. 18-19Чүнки Худайың адамының патыша: «Эртир шу вагтлар Самарияның дервезесиниң агзында ики окара арпа үч мысгала голай күмше, бир окара сайлама ун үч мысгала голай күмше чалшылар» диенде, патышаның иң якын нөкери Эляша пыгамбере: «Эгер Реб гөкден пенҗирелер ачып, дәне ягдыраянда-да, хей, шейле зат болуп билерми?» дийипди. Эляша пыгамбер хем: «Сен оны өз гөзлериң билен гөрерсиң, йөне сен ондан иймерсиң» дийип җогап берипди. 20Ол нөкер бабатда хакыкатдан хем шейле болды. Халк оны дервезәниң агзында басалады ве ол өлди.

8‑нҗи бап

Шунемли аял ерини ызына аляр

8^1Эляша оглуны дирелден аяла шейле дийипди: «Тур-да, өй-ичериң билен гидип, яшап билҗек ериңде месген тут, чүнки Реб бу юрдуң башына еди йыллык ачлык гетирҗек»+. 2Бу аял Худайың адамының табшырышы ялы хем этди. Ол өз өй-ичериси билен пилиштлилериң юрдуна гидип, шол ерде еди йыл яшады. 3Еди йылдан соң бу аял пилиштлилериң юрдундан гайдып гелди. Ол өйүниң ве ериниң ызына гайтарылып берилмегини сорамак үчин, патышаның хузурына гитди. 4Шол вагт патыша Худайың адамының хызматкәри Гейхазы билен геплешип отырды. Патыша Гейхаза йүзленип: «Ханы, онда маңа Эляшаның гөркезен бейик гудратлары хакда айдып бер» дийди+. 5Гейхазы Эляшаның өлүни дирелдиши барада гүррүң берип отырка, Эляша тарапындан оглы дирелдилен аял патышадан өйүниң ве ериниң ызына гайтарылып берилмегини сорамага гелди. Гейхазы хем: «Эй, җенап патышам, ине, бу шол диен аялым билен Эляшаның дирелден огланы» дийди. 6Патыша бу аялдан соранда, ол патыша болуп гечен затлар барада җикме-җик гүррүң берди. Шейдип, патыша эмелдарларының бирини чагырып, шейле буйрук берди: «Бу аялың бар задыны гайтарып бер, юрды ташлап гиден гүнүнден тә шу гүне ченли меллегиниң бар гирдеҗисини хем ызына бер» дийип эмр этди.

Эляша пыгамбер ве Хазайыл

7Эляша Дамаска гелди. Шол вагт Сирия патышасы Бенхадат хассады. Патыша: «Худайың адамы шу ере гелипдир» дийип хабар бердилер+. 8Патыша эмелдары Хазайыла шейле дийди: «Яның билен совгатлар ал-да, Худайың адамыны гаршыламага гит. Онсоң онуң үсти билен Ребден сора: „Мен шу хассалыкдан сагалармыкам?“»+. 9Шейдип, Хазайыл өзи билен Дамаскың дүрли-дүмен харытларындан кырк дүе йүки совгатлар алып, Худайың адамыны гаршыламага гитди. Ол барып, Эляшаның өңүнде дуруп: «Сирия патышасы гулуң Бенхадат: „Мен бу хассалыкдан сагалармыкам?“ дийип сорамак үчин мени сениң яныңа иберди» дийди. 10Эляша Хазайыла: «Бар-да патыша: „Сен хөкман сагаларсың“ дий, эмма Реб маңа онуң хөкман өлҗекдигини гөркезди» дийди. 11Эляша Хазайыла гөзүни айырмаздан серетди велин, Хазайыл утанып гызарды. Онсоң Худайың адамы аглады. 12Хазайыл ондан: «Җенабым, сен нәме үчин аглаярсың?» дийип сорады. Эляша шейле җогап берди: «Мен сениң ысрайыл халкының башына ёвуз гүнлери гетирҗекдигиңи билип аглаярын. Сен оларың галаларына от берип, сөвешде оларың иң оңат эсгерлерини гылычдан гечирерсиң, оларың чагаларының келлелерини енҗип, гөврели аялларының гарынларыны дилерсиң»+. 13Хазайыл: «Көпекден пархы болмадык бу гулуң бейле улы ишлери эдер ялы ким болупдыр?» дийди. Эляша: «Реб маңа сениң Сирия патыша болҗагыңы гөркезди» дийип җогап берди+. 14Онсоң Хазайыл Эляшаның янындан гайдып, өз җенабы Бенхададың янына гелди. Бенхадат ондан: «Эляша саңа нәме дийди?» дийип сорады. Хазайыл: «Ол сен хөкман гутуларсың дийди» дийип җогап берди. 15Эмма эртеси гүн Хазайыл бир өртги алып, оны сува батырды-да, патышаның йүзүне япып, оны богуп өлдүрди. Онсоң онуң ерине Хазайылың өзи патыша болды.

Яхуда патышасы Ехорам

(2 Йыл язгылары 21:1-20)

16⚫Ысрайыл патышасы Ахабың оглы Ёрамың шалыгының бәшинҗи йылында, Яхуда патышасы Ехошападың оглы Ехорам Яхуда патышалык эдип башлады. 17Ехорам патыша боланда отуз ики яшындады. Ол Иерусалиме секиз йыл патышалык этди. 18Ахабың несиллериниң эдиши ялы, Ехорам-да Ысрайыл патышаларының ёлларындан йөреди, чүнки Ахабың гызы онуң аялыды. Ехорам Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди+. 19Эмма Реб Давуда онуң несиллеринден бириниң өмүрлик тагтда отурҗакдыгыны вада берендиги ве Өз гулы Давут билен әхт эдендиги үчин Яхуданы дерби-дагын этмек ислемеди+.

20Ехорамың дөврүнде эдомлылар гозгалаң турзуп, Яхуданың гол астындан чыкдылар ве өзлерине бир патыша гойдулар+. 21Онсоң Ехорам сөвеш арабалы гошуны билен Сагыра гитди. Эдомлылар Ехорам билен онуң серкерделериниң дашыны габадылар, йөне Ехорам гиҗе эдомлыларың габавыны бөвсүп гечди. Онуң гошуны-да өйли-өйлерине гачып гайтды. 22Шейдип, Эдом шу гүне ченли хем Яхуда гаршы гозгалаң турзуп, оңа гарашсыз болуп гелйәр. Эдил шол вагтда Либна галасы хем Яхуданың гаршысына уруш турузды. 23Ехорамың бейлеки ишлери, онуң әхли эден ишлери яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. 24Ехорам ата-бабаларына говушды. Ол Давут галасында, аталарының янында җайланды. Онсоң онуң орнуна оглы Ахазя патыша болды.

Яхуда патышасы Ахазя

(2 Йыл язгылары 22:1-6)

25⚫Ысрайыл патышасы Ахабың оглы Ёрамың шалыгының он икинҗи йылында Яхуда патышасы Ехорамың оглы Ахазя патыша болды. 26Ахазя патыша боланда йигрими ики яшындады. Ол Иерусалиме бир йыл патышалык этди. Онуң эҗеси Аталя Ысрайылың патышасы Омрының агтыгыды+. 27Ахазя хем Ахабың машгаласының пис ёлундан йөреди. Ол хем Ахабың машгаласы ялы Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди, чүнки Ахазя оларың гиевсиди.

28Ахазя Ахабың оглы Ёрам билен Сирияның патышасы Хазайыла гаршы урушмак үчин Рамотгилгада гитди. Сириялылар шол ерде Ёрамы яраладылар+. 29Ысрайыл патышасы Ехорам Рамотгилгатда Хазайыла гаршы уршуп йөркә, сириялыларың өзүне салан яраларыны беҗертмек үчин Йизрегеле гайдып гелди. Яхуда патышасы Ёрамың оглы Ахазя яраланан Ахабың оглы Ёрамы гөрмек үчин Йизрегеле гитди.

9-нҗы бап

Еху Ысрайыла патыша белленйәр

9^1Эляша пыгамберлер топарындан бирини чагырып, шейле дийди: «Билиңи гушап, элиңе шу зейтун яглы голчаны алып, Рамотгилгада гит+. 2Ол ере барып, Нимшиниң агтыгы, Ехошападың оглы Ехувы гөзләп тап. Онуң янына бар-да, оны ёлдашларының арасындан алып, ички отага әкит+. 3Онсоң яглы голчаны ал-да, оны Ехувың депесинден гуюп, Реб шейле диййәр дий: „Мен сени Ысрайыла патыша эдип беллейәрин“. Онсоң сен ол ерде хич хили эгленме-де, тиз гач»+.

4Шейдип, яңкы яш пыгамбер Рамотгилгада гитди. 5Яш пыгамбер Рамотгилгада геленде, бу ерде гошун серкерделери геңеш эдип отуран экенлер. Яңкы яш пыгамбер оларың бирине: «Эй, серкерде, мен саңа бир хабар гетирдим» дийди. Еху: «Хайсымыз үчин?» дийип сорады. Яш пыгамбер хем: «Сениң үчин, серкерде» дийип җогап берди. 6Шейдип, Еху туруп, яш пыгамбер билен биле ичери гирди. Яш пыгамбер хем онуң депесинден яг гуюп, шейле дийди: «Ысрайыл Худайы Реб шейле диййәр: „Мен сени Өз халкым болан Ысрайыла патышалыга беллейәрин. 7Сен җенабың Ахабың машгаласыны гырарсың. Мениң гулларым болан пыгамберлериң ве хемме гулларымың ганы үчин Изебелден өч аларын+. 8Чүнки Ахабың машгаласының екеҗеси-де дири галмаз. Мен Ысрайылда исле гул болсун, исле азат – Ахапдан болан әхли эркеклериң барыны гырарын+. 9Мен Ахабың машгаласыны Небадың оглы Яробгамың несиллери ве Ахыяның оглы Багшаның несиллери ялы эдерин+. 10Изебели Йизрегел галасының голайында итлер иер, оны хич ким җайламаз“». Онсоң яш пыгамбер шейле дийди-де, дессине өйден чыкып гачды+.

11Еху даша чыкып, патышаның серкерделериниң янына геленде, олар ондан: «Эйгиликмидир? Бу дәли сениң яныңа нәме үчин гелипдир?» дийип сорадылар. Еху: «Бу адамың кимдигини ве онуң гүррүңлерини өзүңиз билйәңиз-ә!» дийип җогап берди+. 12Олар: «Ёк, бу ялан. Бизе хакыкаты айт» дийдилер. Онсоң Еху: «Онуң маңа бар диен зады Реб шейле диййәр: „Мен сени Ысрайыла патыша этмек үчин башыңа яг гуюп сайлаярын“» дийди. 13Онсоң оларың бары дессине донларыны чыкарып, басганчакларың үстүне Ехувың аягының астына яздылар. Соңра сурнай чалып: «Яшасын Еху патыша!» дийип җар этдилер+.

Ысрайыл патышасы Ёрам өлдүрилйәр

14Шейлелик билен Нимшиниң агтыгы, Ехошападың оглы Еху Ысрайыл патышасы Ёрама гаршы дилдүвшүк гурады. Шол вагт Ёрам бүтин ысрайыл халкы билен бирликде Рамотгилгады Сирия патышасы Хазайылың хүҗүминден гораярды+. 15Эмма Ёрам патыша Рамотгилгатдакы Сирия патышасы Хазайыла гаршы урушда сириялыларың өзүне салан яраларыны беҗертмек үчин Йизрегеле гайдып гелипди. Шейдип, Еху бейлеки гошун серкерделерине: «Эгер мениң билен ылалашсаңыз, Йизрегелдәки Ёрама хабар етирилмез ялы, екеҗе адамы-да Рамот галасындан чыкармаң» дийди. 16Еху шейле дийди-де, өзүниң сөвеш арабасына мүнүп, Йизрегеле гитди, чүнки Ёрам шол ерде яраланып ятырды. Яхуда патышасы Ахазя хем Ёрамы гөрмек үчин Йизрегеле гелипди.

17Йизрегелде диңиң үстүнде дуран бир гаравул барды. Ол гаравул Ехувың якынлашып гелйән гошуныны гөрүп: «Мен бизе тарап гелйән бир топар эсгери гөрйәрин» дийди. Ёрам патыша хем: «Бир атлыны оларың өңүнден ибер. Ол барып олардан: „Эйгиликмидир?“ дийип сорасын» дийип буйрук берди. 18Шейдип, бир атлы Ехувың өңүнден чыкып: «Патыша: „Эйгиликмидир?“ дийип сораяр» дийди. Еху оңа: «Эйгилиги нәме этҗек? Дүш мениң ызыма!» дийип җогап берди. Гаравул хем: «Чапар оларың янына барды, йөне ызына долананок» дийип хабар берди. 19Онсоң Ёрам икинҗи бир атлыны Ехувың янына ёллады. Ол хем оларың янына барып: «Патыша: „Эйгиликмидир?“ дийип сораяр» дийди. Еху оңа: «Эйгилиги нәме этҗек? Дүш мениң ызыма!» дийип җогап берди. 20Гаравул ене-де: «Чапар оларың янына барды, йөне ызына долананок. Гелйәниң ат чапдырышы Нимшиниң агтыгы Ехувың ат чапдырышына меңзейәр, чүнки Еху аты аягалдыгына чапдыряндыр» дийип хабар берди.

21Ёрам: «Сөвеш арабасыны тайярлаң» дийди. Олар онуң сөвеш арабасыны тайярладылар. Ысрайыл патышасы Ёрам билен Яхуда патышасы Ахазя херси өз сөвеш арабасында ёла дүшдүлер. Олар Ехувың өңүнден чыкмага гитдилер. Олар йизрегелли Набодың меллегинде Ехува саташдылар+. 22Ёрам Ехувы гөрүп: «Еху, эйгиликмидир?» дийип сорады. Еху: «Эҗең Изебелиң эдйән көп зынагәрлиги, җадыгөйлиги билен эйгилик ниреден болсун?!» дийип җогап берди. 23Онсоң Ёрам Ахазя: «Бу хайынлыкдыр, Ахазя!» дийип гыгырып, ат арабасыны ызына өвүрди-де гачды. 24Еху бар гүйҗи билен яйыны чекип, Ёрамың ики эгниниң ортасындан урды. Ок онуң йүрегинден гечип, ол өз сөвеш арабасына йыкылды. 25Еху өз серкердеси Бидкара шейле дийди: «Оны галдыр-да, йизрегелли Набодың меллегине ташла. Биз ата атланып, сениң билен биле Ёрамың какасы Ахабың ызындан гелйәркәк, Реббиң оңа гаршы айдан сөзүни ядыңа сал: 26„Дүйн Мен Набодың ве онуң огулларының ганыны Өз гөзүм билен гөрдүм. Мен – Реб алмытыңы эдил шу меллекде берҗекдигими айдяндырын“. Шонуң үчин хем оны хәзир Реббиң айдышы ялы меллеге ташла»+.

Еху Яхуда патышасы Ахазяны ве ша аялы Изебели өлдүрйәр

27Яхуда патышасы Ахазя муны гөрүп, Бейтхагана тарап гачды. Еху онуң ызындан ковуп: «Ахазяны-да атың» дийди. Олар Иблегам галасының голайындакы Гур япгыдында Ахазяны арабасының үстүнде атып яраладылар. Онсоң Ахазя Мегидо гачып барып, шол ерде өлди+. 28Ахазяның хызматкәрлери онуң җеседини арабада Иерусалиме гетирип, оны шол ерде Давут галасында өз губурында, аталарының янында җайладылар+.

29Ахабың оглы Ёрамың патышалыгының он биринҗи йылында Ахазя Яхуда патыша болупды.

30Еху Йизрегеле геленде, муны Изебел эшидип, гөзлерине сүрме чекди, сачларына тимар берип, пенҗиреден дашары середип дурды. 31Еху дервезеден гиренде, Изебел: «Сен хем өз җенабыны өлдүрен Зимри ялысың! Эйгилиге гелдиңми?» дийип сорады+. 32Еху башыны галдырып, пенҗирә тарап середип: «Ким мениң тарапымда? Ким бар?» дийип гыгырды. Онсоң ики-үч саны көшк агтасы ёкардан Ехува серетди. 33Еху олара: «Изебели ере ташлаң» дийип гыгырды. Шейдип, олар Изебели ере ташладылар. Онуң ганы диварың, атларың йүзүне сычрады. Атлар онуң җеседини басгыладылар. 34Онсоң Еху ичери гирип, ийип-ичип: «Бу нәлетленен аялың угруна чыкып, оны җайлаң, чүнки ол патышаның гызыдыр» дийди+. 35Олар оны җайламага гиденлеринде, онуң диңе келле сүңкүнден, аякларындан, элиниң пенҗелеринден башга хич зат тапмадылар. 36Олар ызларына гелип, гөрен затларыны Ехува гүррүң бердилер. Еху хем: «Ине, Реббиң гулы тишбели Ыляс аркалы айдан сөзи шудур: „Изебелиң маслыгыны Йизрегелде итлер иер+. 37Изебелиң җеседи Йизрегелде экин мейданларына дерс болар. Шонуң үчин хем хич ким оны ‘Бу Изебелдир’ дийип танап билмез“» дийди.

10-нҗы бап

Еху Ахабың несиллерини өлдүрйәр

101-2Ахабың Самарияда етмиш оглы ве огул агтыклары барды. Еху Самариядакы Йизрегел баштутанлары болан яшулулара ве Ахабың несиллерине хоссарлык эдйәнлере шейле мазмунлы хат язып иберди: «Җенабыңызың огулларыдыр огул агтыклары сизиң яныңыздадыр, шейле хем атлар, сөвеш арабалары, гала ве яраглар сизиң хызматыңыздадыр+. 3Хаты алан дессиңизе патышаңызың огулларыдыр огул агтыкларындан иң мынасыбыны сайлап, оны атасының тагтында отурдып, җенабыңызың огулларыдыр агтыклары үчин уруш эдиң». 4Самарияның баштутанларының ве Ахабың несиллерине хоссарлык эдйәнлериң горкудан яңа йүреклери ярылды. Олар: «Серет, Ысрайыл патышасы Ёрам билен Яхуда патышасы Ахазя Ехува гаршы дуруп билмедилер, онсоң биз нәдип оңа гаршы дуралы» дийишдилер. 5Шейдип, көшги доландырыҗы, шәхер хәкими, яшулулар ве Ахабың несиллерине хоссарлык эдйәнлер Ехува хабар ёллап: «Биз сениң гулларың, биз сениң диениң билен боларыс. Биз хич кими патышалыга беллемерис. Өзүң нәмәни макул билсең, шоны-да эт» дийдилер. 6Онсоң Еху Самария икинҗи хатыны ёллап шейле дийди: «Эгер сиз мениң тарапымда болуп, мениң диенлериме боюн болсаңыз, онда сиз патышаңызың огулларыдыр агтыкларының барының келлесини алып, эртир шу вагт мениң яныма Йизрегеле гелиң». Ахабың етмиш оглудыр агтыклары өзлерини тербиеләп етишдирен шәхер баштутанларының янындадылар. 7Олар хаты алып, онда айдылышы ялы патышаның огулларыдыр агтыкларының етмишисини хем тутуп, оларың келлелерини кесдилер. Олар патыша огулларыныңдыр агтыкларының келлелерини себеде салып, Йизрегеле Ехувың янына ибердилер+. 8Чапар гелип: «Патышаның огулларыныңдыр агтыкларының келлелери гетирилди» дийип хабар берди. Еху: «Олары ики үйшмек эдиң-де, эртире ченли дервезәниң агзында гоюң» дийип табшырык берди. 9Эртеси ир билен Еху халкың өңүне чыкып, шейле дийди: «Сиз языксыз адамлар. Җенабым Ёрама гаршы дилдүвшүк гуруп, оны өлдүрен мен. Эмма бу ятанлары өлдүрен ким? 10Онда шуны билип гоюң. Реббиң Ахабың огулларыдыр огул агтыкларына гаршы айдан сөзлериниң хич бири хем ерде галмаз, чүнки Реб Өз гулы Ыляс аркалы диен сөзлерини берҗай этди»+. 11Шейдип, Еху Ахабың Йизрегелде яшаян гарындашларының барыны, онуң әхли баштутанларыны, якын достларыны, руханыларыны гырып, екеҗе адамы хем дири галдырмады.

12-13Онсоң Еху Самария тарап ёла дүшди. Ол ёлда чопанларың Бейтекет диен дүшелгесинде Яхуда патышасы Ахазяның гарындашларына саташып, олардан: «Сиз ким боларсыңыз?» дийип сорады. Олар: «Биз Ахазяның гарындашларыдырыс. Биз шазадалар билен, ша аялының огуллары билен гөрме-гөрше барярдык» дийип җогап бердилер. 14Еху өз адамларына: «Булары дири тутуң» дийди. Олар Ахазяның гарындашларыны дири тутуп, шол ердәки Бейтекет гуйының янында оларың кырк икисини хем өлдүрдилер. Еху олардан екеҗесини хем дири галдырмады+.

15Еху ол ерден гайдып, өзүни гаршыламага гелйән Рекабың оглы Ёнадаба саташды. Еху оңа салам берип, ондан: «Мениң йүрегимиң сениңки билен бир болшы ялы, сениң йүрегиң-де мениңки билен бирми?» дийип сорады. Ёнадап хем: «Бирдир» дийип җогап берди. Еху: «Эгер шейле болса, онда элиңи узат» дийди. Ёнадап Ехува тарап элини узатды. Еху оны араба мүндүрди+. 16Еху оңа: «Мениң билен гит-де, Реббе вепалыдыгымы гөр» дийди. Шейдип, Ехувың адамлары Ехонадабы онуң сөвеш арабасына мүндүрдилер. 17Еху Самария гелип, Реббиң Ыляс аркалы айдан сөзүне гөрә Ахабың галан тохум-тиҗиниң барыны иң соңкусына ченли гырып ёк этди+.

Еху Багала сежде эдйәнлери ёк эдйәр

18Онсоң Еху бүтин халкы йыгнап, олара йүзленип шейле дийди: «Сиз Ахап Багала вепалы болды дийип пикир эдйәнсиңиз, эмма мениң – Ехувың Багала Ахапдан хас вепалыдыгымы гөрерсиңиз+. 19Шонуң үчин хем шу вагт Багалың пыгамберлериниң, Багала сежде эдйәнлериң, онуң руханыларының барыны мениң яныма чагырың. Оларың екеҗесини хем галдырмаң, чүнки мен Багала улы гурбанлык хөдүр этҗек. Оларың ичинден екеҗеси гелмән галайса, ол дири галмаз». Эмма бу Ехувың Багала сежде эдйәнлери ёк этмек үчин гуран хилесиди+. 20Еху өз адамларына: «Багалың хатырасына оңа сежде этмек үчин йыгнанышык гүнүни ыглан эдиң» дийип буйрук берди. Ехувың адамлары Багала сежде эдилмели гүни ыглан этдилер. 21Еху тутуш Ысрайыла хабар ёллады. Багала сежде эдйән әхли кишилер гелди, гелмән галан екеҗе адам хем ёкды. Гелен адамларың бары Багалың бутханасына гирди. Бутхана тә босагасына ченли адамдан долды+. 22Еху Багала сежде эдиленде гейилйән мукаддес донлары саклаян рухана: «Багала сежде эдйәнлериң барына дон гетирип бер» дийди. Ол сакчы хем оларың барына дон гетирип берди. 23Онсоң Еху Рекабың оглы Ёнадап билен Багалың бутханасына гирди. Еху Багала сежде эдйәнлере йүзленип: «Төверегиңизе середип гөрүң, араңызда Реббе сежде эдйәнлерден хич ким болмасын, диңе Багала сежде эдйәнлер болсун» дийди. 24Ондан соң Еху билен Ёнадап гурбанлыклары ве якма гурбанлыклары хөдүрлемек үчин ичери гирдилер. Еху бутхананың дашында сегсен адамы гоюп, олара: «Сизиң элиңизе берйән бу адамларымдан екеҗеси гачып гутулайса, олар үчин өз келләңиз билен җогап берерсиңиз» дийди+.

25Еху якма гурбанлыгыны берип гутаран бадына, эсгерлере ве оларың серкерделерине йүзленип: «Бутхана гириң-де, оларың барыны гырың, екеҗесини хем гачыраймаң» дийди. Шейдип, олар Багалың гулларының барыны гылычдан гечирдилер. Эсгерлер ве серкерделер оларың җесетлерини дашары чыкарып ташладылар. Соңра олар Багалың бутханасына ыбадат эдилйән ички отага гирдилер+. 26Шол ерде олар Багалың бутханасындакы дикме дашы дашары чыкарып, оны күл-оврам этдилер+. 27Олар Багалың дикме дашыны йыкдылар. Багалың бутханасыны йыкып, оны хаҗатхана өвүрдилер. Ол шу гүне ченли хем шейледир+.

28Шейдип, Еху Ысрайылда Багала сежде эдилмегиниң соңуна чыкды. 29Эмма Еху Небадың оглы Яробгамың гүнәли ишлеринден эл чекмеди. Яробгам Бейтелдәки ве Дандакы алтын гөлелере сежде эдип, ысрайыл халкына гүнә этдирди+. 30Реб Ехува: «Сен Мениң назарымда догры иш эдип, Ахабың тохум-тиҗи бабатда Мениң йүрегимиң ислегини ерине етирдиң. Шонуң үчин хем сениң неслиң дөрдүнҗи арка ченли Ысрайыла патыша болар» дийди+. 31Эмма Еху Ысрайыл Худайы Реббиң канунларыны бүтин калбы билен берҗай этмеди. Ол ысрайыл халкына гүнә этдирен Яробгамың гүнәлеринден эл чекмеди.

Ехувың өлүми

32-33Шол дөвүрде Реб Ысрайылың чәклерини кичелтмәге башлады. Сирия патышасы Хазайыл Иордан дерясының гүндогарындан гатлылара, рубенлилере ве манашалылара ченли болан бүтин Гилгат топрагыны, Арнон җүлгесиниң якасындакы Арогерден Гилгада ве Башана ченли болан тутуш юрды басып алды++. 34Ехувың галан ишлери, әхли эден ишлери ве эдерменликлери барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр. 35Шейдип, Еху ата-бабаларына говушды. Ол Самарияда аталарының янында җайланды. Онсоң онуң орнуна Ехувың оглы Ехогахаз патыша болды. 36Еху Самарияда Ысрайыла йигрими секиз йыл патышалык этди.

11‑нҗи бап

Яхуда ша аялы Аталя

(2 Йыл язгылары 22:10–23:15)

11^1⚫Яхуда патышасы Ахазяның эҗеси Аталя оглуның өлдүрилендигини эшиден бадына, Ахазя патышаның тохум-тиҗиниң барыны өлдүртди+. 2Эмма Ехорам патышаның гызы, Ахазя патышаның аял доганы Ехошеба патышаның өлдүрилмели огулларының ичинден Ёвашы огурлап, оны энекеси билен ятылян отагда гойды. Шейдип, Ехошеба Ёвашы Аталядан гизледи ве ол өлмән галды. 3Ол Ехошеба билен алты йыллап Реббиң өйүнде гизленип гезди. Шол дөвүрде Аталя юртда шалык эдйәрди.

4Единҗи йылда Ехояда руханы Кари гошунының йүзбашыларыны ве көшк гаравулларыны өз янына Реббиң өйүне чагырды. Онсоң Ехояда шол ерде олар билен әхт эдишди ве олара ант ичирип, соң Ахазя патышаның оглы Ёвашы олара гөркезди. 5Ехояда баштутанлара шейле буйрук берди: «Сиз шейле эдиң: „Сабат гүни нобатчылыга гелениңизиң үчден бири патышаның көшгүни гаравулласын+. 6Бейлеки үчден бириңиз Сур дервезесини гаравуллаң. Үчүнҗи бөлегиңиз болса дервезеде бейлеки гаравулларың арка тарапында нобатма-нобат гаравулчылык эдиң. 7Сизиң Сабат гүни нобатчылыкдан бошаян ики топарыңыз Реббиң өйүни гаравулламалыдыр. 8Әхлиңизиң элиңиз яраглы болсун, сиз патышаның дашыны габарсыңыз. Сизе якынлашан адам өлдүрилсин. Патыша гирсе-чыкса янында болуң“».

9Серкерделер Ехояда руханының табшыран затларыны онуң айдышы ялы ерине етирдилер. Оларың херси өз адамларыны Сабат гүни нобатчылык эденлери ве нобатчылык этмедиклери алып, Ехояда руханының янына гелдилер. 10Ехояда руханы Давут патышаның Реббиң өйүндәки найзаларыны, галканларыны серкерделере берди+. 11Гаравулларың херси эллери яраглы патышаны горамак үчин Реббиң өйүниң гүнортадан демиргазык тарапына ченли гурбанлык сыпасының ве өйүң төверегинде дурдулар. 12Онсоң Ехояда Ахазя патышаның оглы Ёвашы дашары чыкарып, башына тәч гейдирип, оңа патышалык әхтиң нусгасыны берди. Ёвашың башына яг гуюп, оны патышалыга белледилер. Гаравуллар Ёвашы патыша дийип ыглан этдилер. Олар эл чарпышып: «Яшасын патыша!» дийип гыгырышдылар+.

13Аталя гаравулларың ве адамларың сесини эшидип, халкың янына Реббиң өйүне гелди. 14Гөрсе, ине, патыша адата гөрә сүтүниң янында дурды. Серкерделердир сурнайчылар-да патышаның янындадылар. Юрдуң бүтин халкы шатланып, сурнай чалярды. Аталя якасыны йыртып: «Хайынлык! Хайынлык!» дийип гыгырды+. 15Онсоң Ехояда руханы гошун йүзбашыларына: «Аталяны бу ерден чыкарың. Онуң ызына эерени гылычдан гечириң» дийип буйрук берди. Чүнки руханы: «Гой, ол Реббиң өйүнде өлдүрилмесин» дийипди. 16Шейдип, олар Аталяны тутдулар. Оны Ат дервезесинден патышаның көшгүне гетирип, шол ерде өлдүрдилер+.

17Халк Реббиң халкы болар ялы, Ехояда Реббиң, патышаның ве халкың арасында әхт этди. Шейле хем патыша билен халкың арасында-да әхт этди. 18Онсоң юрдуң бүтин халкы Багалың бутханасына барып, оны йыкды. Ондакы гурбанлык сыпаларыны, бутлары дөвүп, бөлек-бөлек эдип ташладылар. Олар Багалың руханысы Маттаны гурбанлык сыпаларының өңүнде өлдүрдилер. Онсоң Ехояда руханы Реббиң өйүне гаравуллар гойды+. 19Ол йүзбашылары, карилери, гаравуллары, юрдуң бүтин халкыны өзи билен алып гитди. Олар патышаны Реббиң өйүнден гаравулларың дервезесиниң ёлы билен көшге гетирдилер. Ёваш ша тагтында отурды. 20Шейдип, юрдуң бүтин илаты шат болды. Аталя патышаның өйүнде гылыч билен өлдүриленинден соң, шәхерде үмсүмлик болды.

21Ёваш[*] патышалык эдип башланда, еди яшындады.

12‑нҗи бап

Яхуда патышасы Ёваш

12^1⚫Ысрайыл патышасы Ехувың шалыгының единҗи йылында Ёваш патышалык эдип башлады. Ол кырк йыллап Иерусалимде патышалык этди. Онуң эҗеси Беершебадан болуп, ады Сибяды. 2Ёваш өмүрбойы Реббиң назарында догры ишлери этди, чүнки Ехояда руханы оңа шейле тәлим берипди. 3Муңа гарамаздан, сеждегәхлер йыкылманды. Халк энтек-энтеклерем шол сеждегәхлерде гурбанлык берип, якымлы ыслы түтетги якярды+.

4Ёваш руханылара шейле дийди: «Сиз мукаддес садака хөкмүнде Реббиң өйүне багыш эдилен күмшүң, илат санавында топланан күмшүң, хер кимиң өз башына дүшен кесгитли мөчбердәки берен күмшүниң ве хер адамың Реббиң өйүне мейлетинлик билен берен күмшүниң барыны йыгнаң. 5Гой, хер бир руханы шу хазынадарларың биринден күмүш алсын-да, оны Реббиң өйүниң беҗердилмели ери бар болса, шоны беҗертмек үчин улансын». 6Эмма Ёвашың патышалыгының йигрими үчүнҗи йылында-да руханылар Реббиң өйүниң беҗерилмели ерлерини беҗермәндилер. 7Шонуң үчин хем Ёваш патыша Ехояда руханы билен бирликде бейлеки руханылары хем чагырып, олара: «Сиз нәме үчин Реббиң өйүни беҗермейәрсиңиз? Мундан бейләк сиз күмүш йыгнамаң. Йыгналан күмши Реббиң өйүни беҗермәге бериң» дийди. 8Шейдип, руханылар халкдан күмүш алмазлыга ве Реббиң өйүни-де өзлери беҗермезлиге разылашдылар.

9Онсоң Ехояда руханы бир сандыгы алып, онуң гапагындан бир дешик ачды-да, оны гурбанлык сыпасының янында, Реббиң өйүне гирилйән ериң саг тарапында гойды. Гапыны гаравуллаян руханылар Реббиң өйүне гетирилйән бар күмүшлери шол сандыгың ичине салардылар+. 10Сандыкда көп күмшүң топланандыгыны гөренлеринде, патышаның кәтиби билен баш руханы гелип, Реббиң өйүндәки бар күмши санап, торбалара салып чекердилер. 11-12Онсоң олар чекилен күмши Реббиң өйүнде ишлейән ишчилере гөзегчилик эдйән баштутанлара берердилер. Олар хем шол күмүшден нечҗарлара, Реббиң өйүнде ишлейән уссалара, даш өрүҗилере, даш ёнуҗылара иш хакыны төләрдилер. Шонуң ялы хем олар күмши Реббиң өйүни беҗертмек үчин агаҗы, ёнулан дашлары сатын алмага ве беҗериш үчин зерур болан башга затлара харчлардылар. 13Эмма Реббиң өйүне гетирилен күмүшден Реббиң өйи үчин хич хили күмүш легенлер, мүченеклер, шакәселер, сурнайлар я-да алтындан, күмүшден башга хич хили гап-чанаклар ясалманды. 14Чүнки ол күмүш Реббиң өйүни беҗерйән ишчилере берилйәрди. 15Ишчилере иш хакыны төлемек үчин эллерине күмүш берлен адамлардан күмшүң хетди-хасабы соралмаярды, чүнки ол адамлар садыклык билен ишлейәрдилер+. 16Эмма язык садакасы билен гүнә садакасына берлен күмүш Реббиң өйүне гетирилмеди, чүнки ол руханыларыңкыды+.

17Шол дөвүрде Сирия патышасы Хазайыл Гатың үстүне чозуп, оны басып алды. Соңра ол Иерусалиме хүҗүм этмеги йүрегине дүвди+. 18Яхуда патышасы Ёваш аталары болан Яхуда патышалары Ехошападың, Ехорамың, Ахазяның Реббе багыш эден бар затларыны, өзүниң Реббе багыш эден бар затларыны, Реббиң өйүниң ве патышаның өйүниң хазыналарындакы алтының барыны алып, Сирия патышасы Хазайыла иберди. Шондан соң Хазайыл Иерусалимден эл чекди+.

19Ёвашың бейлеки ишлери ве әхли эден ишлери яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. 20Ёвашың эмелдарлары оңа гаршы дилдүвшүк гурдулар ве оны Силла гидйән ёлда, Миллоның өйүнде өлдүрдилер+. 21Бу иши эден Ёвашың эмелдарлары Шимгатың оглы Ёзабат билен Шомериң оглы Ехозабатды. Ёваш дүнйәден өтди ве Давут галасында, аталарының янында җайланды. Онсоң онуң ерине оглы Амазя патыша болды.

13‑нҗи бап

Ысрайыл патышасы Ехогахаз

13^1Яхуда патышасы Ахазяның оглы Ёвашың патышалыгының йигрими үчүнҗи йылында Ехувың оглы Ехогахаз Ысрайыла патыша болуп, Самарияда он еди йыл шалык сүрди+. 2Ехогахаз Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Ол Небадың оглы Яробгамың Ысрайыла этдирен гүнәли ёлларындан йөрәп, гүнә этмекден эл чекмеди+. 3Реб Ысрайыла гаршы гахары гелди. Ол ысрайыллары гайта-гайта Сирия патышасы Хазайылың ве Хазайылың оглы Бенхададың элине берди+. 4Ехогахаз Реббе ялбарды, Реб хем оны эшитди, чүнки Реб Ысрайылың чекйән сүтемини, Сирия патышасының олара берйән эзъетини гөрди+. 5Шонуң үчин хем Реб Ысрайыла бир халасгәр берди. Шондан соң олар Сирияның голастындан чыкдылар. Шейдип, ысрайыл халкы өңкүси ялы өз өйүнде асудалыкда яшады+. 6Муңа гарамаздан ысрайыл халкы Яробгамың несиллериниң Ысрайыла этдирен гүнәлеринден эл чекмән, гайтам гүнә газанмагыны довам этдирди. Ашера буты хем Самарияда галды+. 7Шейдип, Ехогахазың диңе элли саны сөвеш арабалы эсгеринден, он сөвеш арабасындан ве он мүң пыяда гошунындан башга гошуны галмады, чүнки Сирия патышасы олары харман тозы кимин ёк эдипди. 8Ехогахазың бейлеки ишлери, әхли эден ишлери ве эдерменлиги барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр. 9Шейдип, Ехогахаз ата-бабаларына говушды. Ол Самарияда аталарының янында җайланды. Онсоң онуң ерине оглы Еховаш патыша болды.

Ысрайыл патышасы Еховаш

10Яхуда патышасы Ёвашың шалыгының отуз единҗи йылында Ехогахазың оглы Еховаш Ысрайыла патыша болуп, Самарияда он алты йыл шалык сүрди. 11Еховаш Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Ол Небадың оглы Яробгамың Ысрайыла этдирен гүнәлеринден эл чекмән, гайтам оны довам этдирди+. 12Еховашың бейлеки ишлери ве әхли эден ишлери, Яхуда патышасы Амазя гаршы эден урушларында гөркезен эдерменлиги барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр+. 13Шейдип, Еховаш ата-бабаларына говушды. Ол Самарияда Ысрайыл патышаларының янында җайланды. Онсоң онуң ерине оглы Яробгам тагта чыкды.

Эляша пыгамбериң өлүми

14Эляша агыр кеселләп ятырды. Онуң өлмели пурсады голайланда, Ысрайыл патышасы Еховаш Эляшаның халыны сорамага гелди. Ол: «Эй, атам, атам! Ысрайылың сөвеш арабалары билен сөвеш арабалы эсгерлери!» дийип, сесли аглады+. 15Эляша Еховаша: «Яйы хем оклары ал» дийди. Еховаш яй билен оклары алды. 16Эляша Ысрайыл патышасына: «Яйы чек» дийди. Еховаш онуң айдышы ялы яйы чекди. Эляша эллерини патышаның эллериниң үстүнде гойды. 17Соңра ол Еховаша: «Гүндогар тарапдакы пенҗирәни ач» дийди. Еховаш ол пенҗирәни ачды. Эляша Еховаша: «Ат» дийди. Еховаш атды. Онсоң Эляша Еховаша йүзленип, шейле дийди: «Бу Реббиң еңиш окудыр, Сирияның үстүнден еңиш окудыр! Сен Апекде сириялылара гаршы уршуп, олары иң соңкусына ченли гырып ёк этмелисиң»+. 18Эляша довам эдип, Еховаша: «Оклары ал» дийди. Ол хем оклары алды. Эляша Ысрайыл патышасына: «Оклары ере ур» дийди. Еховаш хем оклары ере үч гезек урды-да сакланды. 19Онсоң Худайың адамының оңа гахары гелип: «Сен бәш я-да алты гезек урмалыдың, шонда сириялылары соңуна ченли гырардың. Инди сен Сирияны диңе үч гезек еңерсиң» дийди.

20Шейдип, Эляша дүнйәден өтди ве оны җайладылар. Моваплыларың лешгерлери хер бахарда Ысрайыл топрагына чозуп гирердилер. 21Бир сапар ысрайыллар өлүсини җайлап дуркалар, лешгерлериң гелйәнини гөрүп, яңкы өлини Эляшаның габрына ташладылар-да гачдылар. Ол өли адам Эляшаның сүңклерине галташан бадына дирелип, аяга галды.

Ысрайыл Сирияны еңйәр

22Сирия патышасы Хазайыл Ехогахазың бүтин өмрүне Ысрайыла сүтем эдип гелипди+. 23Эмма Реб Ыбрайым, Ысхак ве Якуп билен эден әхти үчин ысрайыллара мерхемет эдип, рехим-шепагат гөркезди ве олары голдады. Реб олары хеләк этмек ислемеди. Шу вагта ченли хем олары Өз хузурындан ковмады.

24Сирия патышасы Хазайыл дүнйәден өтди ве онуң ерине оглы Бенхадат патыша болды. 25Ехогахазың оглы Еховаш Хазайылың оглы Бенхадада гаршы уршуп, онуң какасы Ехогахаза гаршы уршуп алан галаларының барыны Бенхададың элинден алды. Еховаш Бенхадады үч гезек еңлише сезевар эдип, Ысрайылың галаларыны ызына гайтарып алды+.

14‑нҗи бап

Яхуда патышасы Амазя

(2 Йыл язгылары 25:1-24)

14^1⚫Ехогахазың оглы Ысрайыл патышасы Еховашың шалыгының икинҗи йылында Ёвашың оглы Амазя Яхуда патыша болды+. 2Ол патыша болан вагты йигрими бәш яшындады. Ол Иерусалимде йигрими докуз йыл патышалык этди. Онуң эҗеси Иерусалимден болуп, ады Ехогадынды. 3Амазя Реббиң назарында догры ишлери этсе-де, атасы Давут ялы дәлди. Ол какасы Ёвашың эден ишлери ялы ишлер этди. 4Эмма сеждегәхлер айрылмады. Адамлар энтек-энтеклерем шол ерлерде гурбанлык берип, якымлы ыслы түтетги якярдылар+. 5Амазя өз патышалыгыны кувватландырып, патыша вагты какасыны өлдүрен хызматкәрлери өлдүрди+. 6Йөне Мусаның Төвратда берлен табшырыкларыны берҗай эдип, Амазя какасыны өлдүрен хызматкәрлериң огулларыны өлдүрмеди, чүнки Реб шол китапда: «Аталар огуллары үчин өлүме хөкүм эдилмесин. Огуллар хем аталары үчин өлүме хөкүм эдилмесин. Хер ким диңе өз эден җенаятына гөрә өлүме хөкүм эдилсин» дийип табшырык берипди[*]+.

7Амазя Дуз җүлгесинде он мүң саны эдомлыны гырып, Села галасыны басып алды. Ол Села галасыны Ёктеел дийип атландырды. Ол шу гүне ченли хем шейле атландырылып гелйәр+.

8Онсоң Амазя Ехогахазың оглы, Ехувың агтыгы Ысрайыл патышасы Еховаша чапарлар ёллап: «Гел, йүзбе--йүз гөрүшели» дийди. 9Ысрайыл патышасы Еховаш Яхуда патышасы Амазяның янына адам иберип, шейле дийди: «Ливандакы яндак Ливандакы кедр агаҗына савчы ёллап: „Гызыңы оглума аяллыга бер“ дийип сорапдыр. Эмма Ливандакы бир вагшы хайван гечип барярка яндагы депеләпдир+. 10Элбетде, сен эдомлылары гырдың ве муңа сениң гөвнүң галкды. Шу еңшиңе гуван-да, өйүңде отур. Сен нәме үчин урушмага бахана агтарярсың? Сен өзүңиң ве Яхуданың халкының башына бела гетирерсиң».

11Эмма Амазя муңа гулак асмады. Шейдип, Ысрайыл патышасы Еховаш өз гошуны билен Яхуда патышасы Амазяның үстүне гитди. Еховаш Яхуданың Бейтшемеш диен еринде Амазя гаршы урушда онуң билен йүзбе-йүз болды+. 12Яхудалар ысрайыл халкындан еңлип, өз чадырларына тарап гачып гитдилер. 13Ысрайыл патышасы Еховаш Ахазяның агтыгы, Ёвашың оглы Яхуда патышасы Амазяны Бейтшемешде тутды. Онсоң Еховаш Иерусалиме гелип, Иерусалимиң диварының Эфрайым дервезесинден Күнч дервезесине ченли болан дөрт йүз тирсек аралыгыны йыкды+. 14Еховаш Реббиң өйүниң ве патышаның өйүниң хазыналарындакы алтын-күмшүң, гап-гачларың барыны, булардан дашары-да есир алнан адамлары алып, Самария доланып гелди+.

15Еховашың бейлеки ишлери, әхли эден ишлери, эдерменлиги ве Яхуда патышасы Амазя билен эден уршы барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр+. 16Еховаш ата-бабаларына говушды. Ол Самарияда Ысрайыл патышаларының янында җайланды. Онсоң онуң ерине оглы Яробгам патыша болды.

17⚫Ёвашың оглы Яхуда патышасы Амазя Ехогахазың оглы болан Ысрайыл патышасы Еховаш өленден соңра он бәш йыл яшады. 18Амазяның бейлеки ишлери яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. 19Иерусалимде онуң гаршысына дилдүвшүк гуралды. Онсоң Амазя Лакыша гачып гитди. Эмма онуң ызындан Лакыша адам иберип, олар оны шол ерде өлдүрдилер+. 20Онсоң Амазяның җеседини атлара йүкләп гетирдилер-де, оны Иерусалимде Давут галасында, аталарының янында җайладылар. 21Бүтин яхуда халкы Амазяның он алты яшындакы оглы Узыяны какасы Амазяның ерине патыша этди. 22Узыя какасы Амазя ата-бабаларына говшандан соң, Эйлат галасыны тәзеден дикелдип, оны Яхуда гайтарып берди+.

Ысрайыл патышасы Яробгам

23Ёвашың оглы Яхуда патышасы Амазяның шалыгының он бәшинҗи йылында Еховашың оглы Ысрайыл патышасы Яробгам Самария патыша болуп, кырк бир йыл шалык сүрди. 24Яробгам Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Ол Небадың оглы Яробгамың Ысрайыла этдирен гүнәлеринден эл чекмеди+. 25Яробгам Ысрайыл Худайы Реббиң Өз гулы гатхеперли Эмитайың оглы Юнус пыгамбер аркалы айдышы ялы, Ысрайыл чәгини Лебохаматдан Араба деңзине ченли болан аралыкда тәзеден дикелтди+. 26Чүнки Реб Ысрайылың агыр мушакгатыны гөрди. Ысрайылда олара көмек берер ялы гулам, азат адамам галманды+. 27Йөне Реб Ысрайылың адыны гөклериң астындан өчүрҗек дийип айтманды. Реб ысрайыллары Еховашың оглы Яробгам аркалы халас этди.

28Яробгамың бейлеки ишлери, әхли эден ишлери, эдерменлиги, нәхили сөвешени ве онуң өң Яхуда дегишли болан Дамаскы ве Хаматы Ысрайыла гайтарып берши барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр+. 29Яробгам ата-бабаларына говушды. Ол аталарының хем-де Ысрайыл патышаларының янында җайланды. Онсоң онуң ерине оглы Закаря патыша болды.

15‑нҗи бап

Яхуда патышасы Узыя

(2 Йыл язгылары 26:1-23)

15^1⚫Ысрайыл патышасы Яробгамың шалыгының йигрими единҗи йылында Амазяның оглы Яхуда патышасы Узыя патышалык эдип башлады+. 2Узыя патыша боланда он алты яшындады. Ол Иерусалимде элли ики йыл патышалык этди. Онуң эҗеси Еколя Иерусалимденди. 3Узыя өз какасы Амазя ялы Реббиң назарында догры ишлери этди+. 4Муңа гарамаздан Узыя сеждегәхлери айырмады. Бүтин халк энтек-энтеклерем шол ерлере барып гурбанлык берип, якымлы ыслы түтетги якярды+. 5Реб оңа ёканчлы дери кесели билен эзъет берди. Ол тә өлйәнчә ёканчлы дери кеселинден эҗир чекип, айратын ерде яшады. Патышаның оглы Ётам юртдакы халка баштутанлык эдип, көшги доландырды+.

6Узыяның бейлеки ишлери ве әхли эден ишлери яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. 7Узыя ата-бабаларына говушды. Ол Давут галасында, аталарының янында җайланды. Онсоң онуң ерине оглы Ётам патыша болды.

Ысрайыл патышасы Закаря

8Яхуда патышасы Узыяның шалыгының отуз секизинҗи йылында Яробгамың оглы Закаря Ысрайыла патыша болуп, Самарияда алты ай шалык сүрди. 9Закаря хем аталары ялы Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Ол Небадың оглы Яробгам Ысрайыла этдирен гүнәлеринден эл чекмеди+. 10Ябешиң оглы Шаллум Закаря гаршы дилдүвшүк гурап, оны халкың өңүнде уруп өлдүрди-де, онуң ерине өзи патыша болды.

11Закаряның бейлеки ишлери ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр. 12Реббиң Ехува: «Сениң несиллериң дөрдүнҗи арка ченли Ысрайыл тагтында отурарлар» дийип берен вадасы берҗай болды+.

Ысрайыл патышасы Шаллум

13Яхуда патышасы Узыяның шалыгының отуз докузынҗы йылында Ябешиң оглы Шаллум патыша болуп, Самарияда бир ай патышалык этди. 14Онсоң Гадының оглы Менахым Тирсадан чыкып, Самария гелди. Ол Самарияда Ябешиң оглы Шаллумы өлдүрип, өзи онуң ерине патыша болды+. 15Шаллумың бейлеки ишлери, гуран дилдүвшүги барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр. 16Шол дөвүрде Менахым Тирсадан башлап, Типсада ве онуң этрапларында яшаянларың барыны гырды. Өзүне галаның дервезесини ачмандыклары үчин, оларың барыны гырды ве гөврели аялларының гарынларыны ярды.

Ысрайыл патышасы Менахым

17Яхуда патышасы Узыяның шалыгының отуз докузынҗы йылында Гадының оглы Менахым Ысрайыла патыша болды. Ол Самарияда он йыл патышалык этди. 18Менахым Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Ол бүтин өмрүне Небадың оглы Яробгамың Ысрайыла этдирен гүнәлеринден эл чекмеди+. 19Ашур патышасы Пул[*] Ысрайыла хүҗүм этди. Менахым өз патышалыгыны кувватландырмага көмек эдери ялы, Пула бир мүң еди йүз батман[*] күмүш берди+. 20Менахым Ашур патышасына күмүш бермек үчин Ысрайылдакы байларың барына җан башына бир йүз мысгалдан[*] говрак күмүш салгыт салды. Шондан соң Ашур патышасы юртда галман ызына гайтды.

21Менахымың бейлеки ишлери ве әхли эден ишлери барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр. 22Менахым ата-бабаларына говушды. Оглы Пекахя онуң ерине патыша болды.

Ысрайыл патышасы Пекахя

23Яхуда патышасы Узыяның шалыгының эллинҗи йылында Менахымың оглы Пекахя Ысрайыла патыша болуп, Самарияда ики йыл шалык сүрди. 24Пекахя Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Ол Небадың оглы Яробгамың Ысрайыла этдирен гүнәлеринден эл чекмеди+. 25Өз серкердеси Ремаляның оглы Пека элли саны гилгатлы билен Пекахя гаршы дилдүвшүк гурады. Пека Самарияда көшгүң ички галасында Аргоп ве Аръе билен бирликде Пекахяның үстүне хүҗүм эдип, оны өлдүрип, ерине өзи патыша болды. 26Пекахяның бейлеки ишлери ве әхли эден ишлери ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр.

Ысрайыл патышасы Пека

27Яхуда патышасы Узыяның шалыгының элли икинҗи йылында Ремаляның оглы Пека Ысрайыла патыша болуп, Самарияда йигрими йыл шалык сүрди. 28Пека Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Ол Небадың оглы Яробгамың Ысрайыла этдирен гүнәлеринден эл чекмеди+.

29Ысрайыл патышасы Пеканың дөврүнде Ашур патышасы Тиглатпилесер гелип, Ыёны, Абелбейтмагаканы, Янованы, Кедеши, Хасоры, Гилгады, Җелиләни ве тутуш Нафталы юрдуны басып алып, оларың халкларыны Ашура есир эдип әкитди. 30Онсоң Эланың оглы Хошея Ремаляның оглы Пека гаршы дилдүвшүк гурап, онуң үстүне хүҗүм этди ве оны өлдүрди. Соңра Узыяның оглы Ётамың патышалыгының йигриминҗи йылында Хошея Пеканың ерине патыша болды. 31Пеканың бейлеки ишлери ве әхли эден ишлери ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр.

Яхуда патышасы Ётам

(2 Йыл язгылары 27:1-9)

32⚫Ремаляның оглы Ысрайыл патышасы Пеканың шалыгының икинҗи йылында Узыяның оглы Яхуда патышасы Ётам патышалык эдип башлады+. 33Ётам патыша болан вагты йигрими бәш яшындады. Ол Иерусалимде он алты йыл патышалык этди. Онуң эҗеси Еруша Садогың гызыды. 34Ётам какасы Узыя ялы Реббиң назарында догры ишлери этди+. 35Муңа гарамаздан, ол сеждегәхлери айырмады. Халк энтек-энтеклерем шол ерлере барып, гурбанлык берип, якымлы ыслы түтетги якярды. Ётам Реббиң өйүниң демиргазык дервезесини гурды+. 36Ётамың бейлеки ишлери ве әхли эден ишлери яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. 37Шол дөвүрде Реб Сирия патышасы Ресини, Ремаляның оглы Пеканы Яхуданың гаршысына гойберип башлады+. 38Ётам ата-бабаларына говушды. Ол Давут галасында, аталарының янында җайланды. Оглы Ахаз онуң ерине патыша болды.

16-нҗы бап

Яхуда патышасы Ахаз

(2 Йыл язгылары 28:1-27)

16^1⚫Ремаляның оглы Пеканың шалыгының он единҗи йылында Ётамың оглы Ахаз Яхуда патыша болды. 2Ахаз патыша болан махалы йигрими яшындады. Ол Иерусалимде он алты йыл патышалык этди. Ахаз атасы Давудың ызына эермән, өз Худайы Реббиң назарында нәдогры ишлери этди. 3Ахаз Ысрайыл патышаларының ёлы билен йөрәп, Реббиң ысрайылларың юрдундан ковуп чыкаран миллетлериниң йигренҗи адаты боюнча өз оглуны отдан гечирди+. 4Ол сеждегәхлерде, байырлыкларда ве гүр япраклы хер бир агаҗың астында гурбанлык берйәрди, якымлы ыслы түтетги түтедйәрди+.

5Шол вагт Сирия патышасы Ресин билен Ысрайыл патышасы Ремаляның оглы Пека Иерусалимиң үстүне хүҗүм эдип, онуң дашыны габадылар. Эмма шонда-да оны еңип билмедилер+. 6Шол дөвүрде Сирия патышасы Ресин Эйлаты арам халкына гайтарып берди ве яхудалары Эйлатдан ковуп чыкарды. Эдомлылар Эйлата гелдилер ве олар шу гүне ченли хем шол ерде яшаярлар+. 7Ахаз Ашур патышасы Тиглатпилесериң янына чапарлар ёллап: «Мен сениң гулуң хем-де оглуңдырын. Гел-де, маңа гаршы хүҗүм эдйән Сирия патышасы билен Ысрайыл патышасының элинден мени гутар» дийди+. 8Ахаз Реббиң өйүндәки ве патышаның өйүндәки хазыналарында бар болан алтындыр күмши алып, совгат хөкмүнде Ашур патышасына иберди+. 9Ашур патышасы Ахазың сөзүне гулак асды. Ашур патышасы Дамаска гаршы хүҗүм эдип, оны басып алды-да, илатының барыны Кире есир эдип әкитди ве Ресини өлдүрди+.

10Ахаз патыша Ашур патышасы Тиглатпилесери гаршыламак үчин Дамаска баранда, Дамаскдакы гурбанлык сыпасыны гөрүп, онуң нусгасыны ве тесвирини эдил болшы ялы эдип, Урыя рухана иберди+. 11Урыя руханы Ахаз патышаның Дамаскдан иберен нусгасына гөрә гурбанлык сыпасыны ясады. Урыя муны патыша Дамаскдан гелмәнкә ясап гутарды. 12-13Ахаз патыша Дамаскдан геленде, гурбанлык сыпасыны гөрди. Ол гурбанлык сыпасының янына гелип, онуң үстүнде өз якма гурбанлыгыны ве галла садакасыны хөдүр этди, ичги садакасыны гуйды, саламатлык гурбанлыгының ганыны гурбанлык сыпасына тарап серпди. 14Ахаз патыша Реббиң хузурындакы өйүң өң тарапында, өз гурбанлык сыпасы билен Реббиң өйүниң арасында дуран бүрүнчден ясалан гурбанлык сыпасыны айрып, оны өз гурбанлык сыпасының демиргазык тарапында гойды+. 15Ахаз патыша Урыя рухана шейле табшырык берди: «Эртириң якма гурбанлыгыны, агшамың галла садакасыны, патышаның якма гурбанлыгыны, галла садакасыны юрдуң тутуш илатының якма гурбанлыкларыны, галла садакаларыны, ичги садакаларыны шу улы гурбанлык сыпасының үстүнде бер ве якма гурбанлыгының хем-де гурбанлыкларың ганларыны гурбанлык сыпасына серп. Эмма бүрүнч гурбанлык сыпасыны мениң маслахат сорамагым үчин уланмага гоюң»+. 16Урыя руханы-да Ахаз патышаның табшыран затларының барыны айдышы ялы ерине етирди.

17Онсоң Ахаз патыша арабаларың гапдалларыны кесип, оларың үстүндәки легени айырды. Ол ховзы ашагындакы бүрүнч өкүзлериң үстүнден айрып, оны бир даш секиниң үстүнде гойды+. 18Ахаз Сабат гүни үчин уланылян Реббиң өйүндәки гурлан бассырманы ве патыша үчин ниетленен дашкы гирелгәни айырды. Ол муны Ашур патышасының гөвнүнден турмак үчин шейле этди+. 19Ахазың бейлеки ишлери яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. 20Ахаз ата-бабаларына говушды. Ол Давут галасында, аталарының янында җайланды. Оглы Хизкия онуң ерине патыша болды.

17‑нҗи бап

Ысрайыл патышасы Хошея

17^1Яхуда патышасы Ахазың шалыгының он икинҗи йылында Эланың оглы Хошея Ысрайыла патыша болуп, Самарияда докуз йыл патышалык этди+. 2Хошея Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди, йөне ол өзүнден озалкы Ысрайыл патышалары ялы дәлди. 3Ашур патышасы Шалманесер Хошея гаршы хүҗүм этди. Хошея Шалманесере табын болуп, оңа салгыт төледи+. 4Эмма Ашур патышасы Хошеяның дөнүклик эдйәнини гөрди, чүнки Хошея Мүсүр патышасы Сонуң янына чапарлар ёллапды хем-де ол хер йылкысы ялы Ашур патышасына төлемели салгыдыны төлемәнди. Шонуң үчин хем Ашур патышасы оны тутуп туссагхана салды.

Ысрайыллар есир эдилип әкидилйәр

5Соңра Ашур патышасы тутуш юрды эеләп, Самария барды ве үч йыллап онуң дашыны габады+. 6Хошеяның шалыгының докузынҗы йылында Ашур патышасы Самарияны басып алып, ысрайыллары Ашура есир эдип әкитди ве олары Халада, Хабор дерясының якасындакы Гозанда ве Мадай галаларында ерлешдирди+.

7Бу ысрайыл халкының өзүни Мүсүр патышасы фараоның голастындан азат эдип, Мүсүрден чыкаран Худайы Реббиң гаршысына гүнә эдендиги ве башга худайлара сежде эдендиги үчин шейле болды+. 8Олар өз юртларындан Реббиң ковуп чыкаран миллетлериниң адатларына ве Ысрайыл патышаларының чыкаран адатларына эердилер+. 9Ысрайыл халкы гизлинликде Худайы Реббиң гаршысына пис ишлери этди. Олар хемме ерде – иң кичи обадан тә улы гала ченли әхли ерде сеждегәхлери гурды+. 10Олар хер бир бейик байырда хем-де гүр япраклы хер бир агаҗың астында дикме дашлары ве Ашера бутларыны дикдилер+. 11Олар шол сеждегәхлерде Реббиң өз юртларындан ковуп чыкаран миллетлериниң эдиши ялы садакалар бердилер. Олар пис ишлери эдип, Реббиң гахарыны гетирдилер. 12Олар Реббиң: «Сиз бутлара сежде этмәң» дийип айдан сөзүне гулак асман, бутлара сежде этдилер+. 13Эмма Реб шонда-да әхли пыгамберлер ве гөргүрлер аркалы ысрайыл ве яхуда халкларына дуйдурыш берип, шейле дийипди: «Сиз бу пис ёлларыңыздан дөнүң, аталарыңыза табшыран, гулларым пыгамберлер аркалы сизе ёллан кануныма гөрә Мениң табшырыкларымы ве парзларымы берҗай эдиң»+. 14Олар Реббе гулак асмадылар ве өз Худайы болан Реббе иман этмедик аталары ялы бойнуёгынлык этдилер+. 15Олар Реббиң парзларыны, аталары билен эден әхтини, Онуң берен дуйдурышларыны рет этдилер. Олар дерексиз худайларың ызына эерип, өзлери хем дерексиз адамлар болдулар. Олар Реббиң: «Төверегиңиздәки миллетлер ялы яшамаң» дийип табшыран миллетлериниң ызларына эердилер+. 16Олар Худайы Реббиң әхли табшырыкларындан йүз дөндердилер-де, өзлери үчин ики саны гуйма гөле бутуны ве Ашера бутуны ясап, асман җисимлерине сежде этдилер ве Багала гуллук этдилер+. 17Олар огулларыны ве гызларыны отдан гечирдилер, палчылык ве җадыгөйлик билен мешгулландылар. Олар Реббиң назарында йигренҗи ишлере баш уруп, Онуң гахарыны гетирдилер+. 18Реб Ысрайыла гаршы гахардан яңа ловлап, олары рет этди. Яхуда тиресинден башга екеҗе адам-да галмады.

19Яхуда халкы хем өз Худайы Реббиң табшырыкларыны берҗай этмеди, ол-да ысрайылларың адатларына эерди+. 20Реб бүтин Ысрайыл несиллеринден йүз дөндерди. Ол олары җезаландырып, талаңчыларың элине берди. Шейдип, Реб оларың барыны Өз хузурындан ёк этди+.

21Реб Ысрайылы Давудың несиллериниң элинден аландан соң, ысрайыллар Небадың оглы Яробгамы патыша этдилер. Яробгам ысрайыллары Реббиң ёлундан азашдырып, олара улы гүнәлер этдирди+. 22-23Ысрайыл халкы Яробгамың эден гүнәлерини гайталады. Реббиң Өз гуллары пыгамберлер аркалы айдышы ялы, ысрайыл халкыны хузурындан ёк эдйәнчә, олар гүнә этмекден эл чекмедилер. Шейдип, олар өз юртларындан Ашура сүргүн эдилдилер ве олар тә шу гүне ченли хем шол ердедирлер.

Ашурлылар Ысрайылда месген тутярлар

24Ашур патышасы Бабылдан, Кутдан, Авадан, Хаматдан ве Сепарвайымдан адамлары гетирип, олары ысрайылларың ерине Самарияның галаларында ерлешдирди. Олар Самарияны эеләп, онуң галаларында месген тутдулар+. 25Бу дүрли миллетлериң халклары Самарияда илки орнашан вагтларында Реббе ыбадат этмедилер. Шонуң үчин хем Реб оларың арасына ёлбарслар иберди. Ёлбарслар оларың бирнәчесини өлдүрдилер. 26Онсоң Ашур патышасына шейле хабар берилди: «Сениң есир эдип, Самария шәхерлеринде ерлешдирен миллетлериң Ысрайыл Худайының адатларыны билмейәрлер. Шонуң үчин хем бу юрдуң Худайы оларың үстүне ёлбарслар иберди. Ёлбарслар-да олары өлдүрйәрлер». 27Онсоң Ашур патышасы шейле табшырык берди: «Самариядан сүргүн эдилип гетирилен руханыларың бирини бошадып, ызына ибериң. Гой, ол руханы гидип, Самарияда яшасын хем-де шол ерде яшаян миллетлере юрдуң Худайының хөкүмлерини өвретсин». 28Шейдип, Ашур патышасының Самариядан сүргүн эдилип гетирилен руханыларындан бири Самария гелип, Бейтелде яшады ве Самарияда яшаян миллетлере Реббе нәдип ыбадат этмелидигини өвретди+.

29Эмма муңа гарамаздан, хер миллет өз худайларыны ясап, оларың херси өз яшаян галаларында самариялыларың дикен сеждегәхлеринде гойды. 30Бабыллылар Сукотбенот бутуны, кутлылар Нергал бутуны, хаматлылар Ашыма бутуны, 31авалылар Нибхаз ве Тартаг бутларыны ясадылар. Сепарвайымлылар Адраммелек ве Анаммелек бутлары үчин чагаларыны якма гурбанлык хөкмүнде хөдүрледилер+. 32Олар сеждегәхлерде өзлери үчин гурбанлык хөдүрләр ялы, өз араларындакы дүрли миллетлерден болан руханылары белледилер, шейле хем олар Реббе ыбадат этдилер+. 33Шейдип, олар хем Реббе, хем араларындан сүргүн эдилен миллетлериниң адатларына гөрә өз худайларына сежде этдилер+. 34Олар шу гүне ченли хем өзлериниң озалкы адатларына эерип, Реббе сежде этмейәрлер. Реббиң Ысрайыл дийип атландыран Якубың несиллерине берен табшырыкларыны, кануныны, хөкүмлерини ве парзларыны берҗай этмейәрлер+.

35Реб Якубың несиллери билен әхт эдип, олара шейле табшырык берипди: «Сиз кесеки худайлара сежде этмәң, оларың өңүнде дыза чөкүп, олара гуллугам этмәң, гурбанлыгам бермәң+. 36Сизи бейик гудрат ве гүйч билен Мүсүр юрдундан чыкаран Реббе сежде эдиң, Онуң өңүнде дыза чөкүп, Оңа гурбанлык бериң+. 37Реббиң сизиң үчин язан табшырыкларыны, кануныны, хөкүмлерини ве парзларыны сересаплык билен берҗай эдиң. Сиз кесеки худайлара сежде этмәң+. 38Мениң сизиң билен эден әхтими унутмаң ве кесеки худайлара сежде этмәң. 39Сиз диңе Худайыңыз Реббе сежде эдиң. Реб сизи әхли душманларыңызың элинден гутарар». 40Эмма олар Реббиң сөзүне гулак асман, өзлериниң озалкы адатларына эердилер.

41Шейдип, бу миллетлер хем Реббе, хем оюлып ясалан бутларына сежде этдилер. Ата-бабалары нәме эден болсалар, огуллары-да, несиллери-де тә шу гүне ченли шоларың эденлерини гайталап гелйәрлер+.

18‑нҗи бап

Яхуда патышасы Хизкия

(2 Йыл язгылары 29:1-2; 31:1)

18^1⚫Ысрайыл патышасы Эланың оглы Хошеяның патышалыгының үчүнҗи йылында Яхуда патышасы Ахазың оглы Хизкия Яхуда патыша болды. 2Хизкия патыша болан вагты йигрими бәш яшындады. Ол Иерусалимде йигрими докуз йыл патышалык этди. Онуң эҗесиниң ады Абыды. Ол Закаряның гызыды. 3Хизкия атасы Давут ялы Реббиң назарында догры ишлери этди. 4Ол сеждегәхлери ёк этди, дикме дашлары йыкды ве Ашера бутларыны кесип айырды. Мусаның ясан бүрүнч йыланыны парчалады, чүнки ысрайыл халкы шол гүнлере ченли бүрүнч йылана якымлы ыслы түтетги якып гелипди. Ол бүрүнч йылан Нехуштан дийип атландырылды+. 5Хизкия Ысрайыл Худайы Реббе бил баглады. Яхудада өңки-соңкы болан әхли патышаларың арасында онуң ялысы ёкды+. 6Чүнки Хизкия Реббе вепалы болуп, хич хачан Онуң ызына эермекден йүз дөндермеди ве Реббиң Муса берен табшырыкларыны берҗай этди. 7Реб онуң биленди. Хизкия нирә гитсе-де, онуң иши оңуна болды. Ол Ашур патышасына гаршы гозгалаң турузды ве оңа гуллук этмекден боюн гачырды. 8Хизкия иң кичи обадан тә улы гала ченли болан ерлерде яшаян пилиштлилериң барыны, шейле хем Газаны ве онуң чәгиндәкилери еңлише сезевар этди+.

9Хизкияның шалыгының дөрдүнҗи йылында, Эланың оглы Ысрайыл патышасы Хошеяның шалыгының единҗи йылында Ашур патышасы Шалманесер Самарияның үстүне хүҗүм эдип, онуң дашыны габады+. 10Үчүнҗи йылда Шалманесер Самарияны басып алды. Бу Хизкияның патышалыгының алтынҗы ве Ысрайыл патышасы Хошеяның шалыгының докузынҗы йылында болуп гечди. 11Ашур патышасы ысрайыллары Ашура есир эдип әкитди ве олары Халада, Гозандакы Хабор дерясының якасында ве Мадай галаларында ерлешдирди+. 12Ысрайыллар Худайы Реббиң сөзүне гулак асмандыклары үчин хем-де Онуң әхтинден, Реббиң гулы Муса берен табшырыкларындан йүз өврендиклери үчин шейле ягдая дүшдүлер+.

Ашурлылар Яхуда хүҗүм эдйәрлер

(2 Йыл язгылары 32:1-19; Ишая 36:1-22)

13⚫Хизкия патышаның шалыгының он дөрдүнҗи йылында Ашур патышасы Санхерип Яхуданың әхли галаларына гаршы хүҗүм эдип, олары басып алды. 14Яхуда патышасы Хизкия Лакыш галасындакы Ашур патышасының янына хабар ёллап: «Хата этдим, мениң юрдумдан гит, талап эден задыңы берейин» дийди. Ашур патышасы Яхуда патышасы Хизкиядан бәш йүз он батман[*] күмүш билен элли батман[*] алтын талап этди+. 15Хизкия Реббиң өйүндәки ве патышаның өйүндәки хазыналардан тапылан күмшүң барыны алып, Ашур патышасына берди+. 16Шол дөвүрде Яхуда патышасы Хизкия Реббиң ыбадатханасының гапыларының ве сөелериниң үстүне чаян алтыныны-да алып, Ашур патышасына берди. 17Ашур патышасы серкердебашысыны, көшк эмелдарыны ве везирини улы гошун билен Лакышдан Иерусалиме Хизкия патышаның янына иберди. Олар Иерусалиме гелип, ёкаркы ховданың арыгының янында дурдулар. Бу арык Чырпыҗы мейданының ёлунда ерлешйәрди+. 18Олар патышаны чагыранларында, көшги доландырыҗы Хилкияның оглы Элякым, Шебна кәтип ве Асафың оглы Ёва – патышаның баш эмелдары оларың янына бардылар+.

19Хизкияның янына барып, бейик Ашур патышасы шейле диййәр дийиң: «Сен нәмә бил баглаярсың? 20Сен харбы укыбың ве гүйч-кувватың гүррүңини эдйәрсиң, эмма олар бош сөзлердир. Сен киме бил баглап, мениң гаршыма гозгалаң туруздың? 21Серет, ине, сен дөвүк гамыш кысымлы Мүсүре бил баглаярсың. Эмма ким шол дөвүк гамша хаса хөкмүнде сөенсе, шонуң элине батар. Мүсүр патышасы фараон хем өзүне бил баглаянларың хеммеси үчин шейледир+. 22Эгер сен маңа: „Биз Худайымыз Реббе бил баглаярыс“ дийсең, онда Хизкияның Яхуда ве Иерусалиме йүзленип: „Сиз Иерусалимде шу гурбанлык сыпасының өңүнде сежде эдиң“ дийип, онуң йыкан сеждегәхлери, гурбанлык сыпалары Худайыңкы дәлми нәме+? 23Инди гел-де, мениң җенабым Ашур патышасы билен бәслеш. Эгер-де мен сизе ики мүң саны ат берсем, сиз олара мүнмәге шонча адам тапып билерсиңизми? 24Онсоң сиз нәдип җенабымың иң пес дереҗели серкердесини еңип билҗек? Сиз сөвеш арабалары ве сөвеш арабалы эсгерлери бар дийип, Мүсүре бил баглаярсыңызмы? 25Мунуң үстесине-де, сиз мени Ребден ругсатсыз бу юрды вейран этмәге гелендир өйдйәрсиңизми? Реб маңа шу юрдуң үстүне чоз-да, оны дерби-дагын эт дийди».

26Онсоң Хилкияның оглы Элякым, Шебна ве Ёва баш везире шейле дийдилер: «Хайыш эдйәрис, биз гулларың билен өз дүшүнйән дилимизде – арамейче гүрлеш. Бизиң билен яхудаларың дилинде гүрлешме, диварың үстүндәки адамлар диңләп дурлар»+. 27Эмма баш везир олара шейле җогап берди: «Җенабым мени бу сөзлери диңе җенабыңыза ве сизе айтмак үчин ёлладымы нәме? Диварың үстүнде отуран адамлара айтмак үчин хем ёлламадымы эйсем? Олар хем сизиң ялы өз неҗасатларыны ийип, өз пешевлерини ичерлер».

28Онсоң баш везир дик дуруп, бар сеси билен гыгырып, яхуда дилинде гепледи. Ол: «Бейик патыша болан Ашур патышасының сөзүни диңләң. 29Патыша шейле диййәр: „Хизкия өзүңизи алдатмаң! Ол сизи мениң элимден халас эдип билмез. 30Хизкия: ‘Реб бизи хөкман халас эдер ве бу шәхер Ашур патышасының элине берилмез’ дийип, сизе Реббе бил баглатмасын. 31Хизкия гулак асмаң!“ Ашур патышасы шейле диййәр: „Мениң билен ярашык эдиң-де, мениң яныма гелиң. Шонда хер ким өз үзүмчилигиниң хем-де инҗир дарагтының мивесинден ийип, өз гуюсындан сув ичер+. 32Соңра мен гелип, сизи өз юрдуңыза меңзеш бир юрда алып барарын. Ол ер бугдай, шерап, чөрек, үзүмлик, зейтун ягы ве бал меканыдыр. Шейдип, сиз өлмән, аман галарсыңыз. Хизкияның: ‘Реб бизи халас эдер’ дийип, алдамакчы болян сөзлерине гулак асмаң+. 33Хайсы миллетлериң худайлары өз юрдуны Ашур патышасының элинден халас эдипдир? 34Хамадың ве Арпадың худайлары ниреде? Сепарвайымың, Хенаның ве Ывахың худайлары ниреде? Самарияның худайлары олары мениң элимден халас этдилерми+? 35Реббиң Иерусалими мениң элимден халас эдери ялы, бу худайларың арасында өз юртларыны мениң элимден халас эдени бармы?“»+

36Эмма халкдан сес чыкмады, оңа җогап гайтаран болмады, чүнки Хизкия патыша: «Оңа җогап гайтармаң» дийип табшырыпды. 37Шейдип, көшги доландырыҗы Хилкияның оглы Элякым, Шебна кәтип ве Асафың оглы Ёва – патышаның баш эмелдары дагы якаларыны йыртып, Хизкияның янына гелип, оңа баш везириң сөзлерини айдып бердилер.

19-нҗы бап

Хизкия Ишая пыгамбере геңешйәр

(Ишая 37:1-38)

19^1⚫Хизкия патыша Рабшаканың сөзлерини эшиденде, якасыны йыртып, җул гейнип, Реббиң өйүне гитди. 2Патыша көшги доландырыҗы Элякымы, Шебна мүрзәни ве яшулы руханылары Амозың оглы Ишая пыгамбериң янына иберди. Хеммеси җул гейдилер+. 3Олар Ишая пыгамбере шейле дийдилер: «Хизкия патыша шейле диййәр: „Шу гүн биз хасрат, җеза ве рысвалык астындадырыс; бизиң ягдайымыз дүнйә инҗек болуп дуран баласыны догурмага меҗалы галмадык аялыңкы ялыдыр+. 4Онуң алыхезрети Ашур патышасының иберен баш везириниң дири Худайы масгараламак үчин айдан әхли сөзлерини, белки, Худайың Реб эшидендир; Худайың Реб шол сөзлери үчин олары җезаландырар. Инди аман галан адамлар үчин дилег эт“»+. 5Хизкияның хызматкәрлери Ишая пыгамбериң янына геленлеринде, 6Ишая пыгамбер олара шейле дийди: «Җенабыңыза айдың, Реб шейле диййәр: „Ашур патышасының хызматкәрлериниң Мени кемсидип айдан сөзлерини эшидениң үчин олардан горкма+. 7Мен онуң ичине бир рух иберерин велин, ол бир хабар эшидип, өз юрдуна доланар. Мен оны өз юрдунда гылыч билен өлдүрдерин“».

Ашур патышасының хайбаты

8Баш везир Ашур патышасының Лакышдан гайдандыгыны эшидип, ызына доланды. Ол патышаның Либна галасына гаршы уршуп йөрендигини гөрди+. 9Патыша Эфиопия патышасы Тирхаканың өзи билен урушмага чыкандыгыны эшидип, ол Хизкияның янына чапарлар ёллады. 10Ашур патышасы Яхуда патышасы Хизкия шейле хабар иберди: «Сениң бил баглаян Худайың: „Иерусалим Ашур патышасының элине берилмез“ дийип, сени алдамасын. 11Ашур патышасының әхли юртлары бүтинлей ёк эдип, халкларың башына нә гүнлери гетирендигини эшиденсиң. Инди сиз халас эдилермикәңиз? 12Ата-бабаларымың дерби-дагын эден галаларының: Гозаның, Хараның, Ресепиң илатыны, Теласарда болан Эден халкыны өз худайлары ата-бабаларыңың элинден халас этдими+? 13Хамат, Арпат ве Сепарвайым галаларының шалары, Хена ве Ывах галаларының шалары ниреде?»+

Хизкияның дилеги

14Хизкия хаты чапарларың элинден алып окады. Онсоң ол Реббиң өйүне барып, хаты Реббиң өңүнде ачып гойды. 15Хизкия Реббиң хузурында дилег эдип, шейле дийди: «Эй, керупларың үстүнде тагт гуран Ысрайыл Худайы Реб! Бүтин дүнйәниң патышалыкларының Худайы Сенсиң, Сен еке-тәксиң. Ери-гөги ярадан-да Сенсиң+. 16Я Реб, гулак ас-да, эшит, я Реб, гөзлериңи ач-да гөр. Санхерибиң дири Худайы масгаралап, айдан сөзлерини эшит+. 17Я Реб, хакыкатданам, Ашур патышалары әхли миллетлери ве оларың юртларыны вейран этдилер. 18Шол миллетлериң худайларыны ода атып якдылар, олар худайлар дәлди. Олар адамларың агачдан ве дашдан ясан бутларыды+. 19Инди, эй, Худайымыз Реб, бизи Ашур патышасының элинден халас эт. Я Реб, гой, бүтин дүнйәниң әхли патышалыклары Сениң еке-тәк Худайдыгыңы билсинлер»+.

Ишая пыгамбер Ашур патышасы барада пыгамберлик эдйәр

20Онсоң Амозың оглы Ишая пыгамбер шейле сөзлер билен Хизкияның янына адам иберди: «Ысрайыл Худайы Реб шейле диййәр: „Ашур патышасы Санхерип барада эден дилегиңи эшитдим. 21Мен – Реббиң ол барада айдан сөзлери шудур:

Сион бой гызы
йигренч билен сени кемсидйәр,
Иерусалим гызы[*]
сениң үстүңден гүлйәр“.

22Сен кими масгаралап, киме дил етирдиң?
Кимиң гаршысына сесиңе бат берип,
киме улумсылык билен габак галдырдың?
Ысрайылың Мукаддесине!
23Чапарларың аркалы
Таңрыны масгаралап,
шейле дийдиң:
„Биртопар сөвеш арабаларым билен
дагларың үстүне чыкдым,
Ливаның җүммүшине бардым,
онуң иң узын кедр агачларыны,
гөзел серви агачларыны чапдым.
Мен онуң иң чола ерине,
гүр җеңңелине гирдим+.
24Кесеки юртларда гуюлар газып,
сувуны ичдим.
Мүсүриң әхли деряларыны,
өз дабаным билен гуратдым“.

25„Эшитмедиңми нәме сен
озалдан шу нетиҗә геленими?
Гадымдан бәри муны йүрегиме дүвдүм,
инди шу гүн оны амала ашырярын,
сен галалары вейран эдерсиң,
харабачылыга өврерсиң+.
26Бу галаларың илаты эҗизди,
алҗырап ховсала дүшдүлер.
Олар мейдан өсүмликлериниң,
мымык гөк майсалыкларың,
тамың үстүндәки отларың,
өсмәнкә гурап ёк болшы дек болдулар+.

27Эмма сениң отурып-туршуңы,
гирип-чыкышыңы,
Маңа гаршы дызайшыңы билйәрин+.
28Мениң гаршыма дызанлыгың,
гопбамлыгың
гулагыма гелип етендиги үчин,
бурунлыгымы бурнуңа,
агыззырыгымы-да агзыңа дакып,
сени гелен ёлуң билен
ызыңа уградарын Мен“»+.

29Ишая пыгамбер Хизкия шейле дийди: «Сениң үчин аламат шудур: „Шу йыл ве гелҗек йыл сиз өзи битен зады иерсиңиз, үчүнҗи йыл болса өзүңиз экип, хасылыны оруп алың ве үзүм багларыны отурдың-да, шоларың мивелерини ийиң+. 30Яхуда несиллериниң гутулып аман галанлары ене-де ашакда көк уруп, ёкарда миве берерлер+. 31Аман галанлар Иерусалимден, халас боланлар Сион дагындан чыкып гелерлер. Бу Реббиң ыхласы билен амала ашар“»+.

32Реб Ашур патышасы барада шейле диййәр: «Ол бу шәхере гирмез, ок атмаз, бу шәхериң гаршысына галканлы чыкмаз ве шәхериң диварына яплап, япгыт гурмаз+. 33Ол гелен ёлы билен ызына гайдар, йөне бу шәхере гирмез. Муны Мен – Реб айдяндырын. 34Мен бу шәхери Өзүмиң хем-де гулум Давудың хатырасы үчин горап, оны халас эдерин».

Санхерибиң еңлиши ве өлүми

35Эдил шол гиҗе Реббиң перишдеси гидип, ашурлыларың дүшелгесинде йүз сегсен бәш мүң адамы өлдүрди. Эртеси даңдан туруп гөрселер, ол ери җесетден долы экен!+
36Ашур патышасы Санхерип дүшелгәни ташлап, өз юрдуна гайтды. Ол Ниневә гелип, шол ерде галды+. 37Санхерип өз худайы Нисрокың бутханасында оңа сежде эдип дурка, огуллары Адраммелек билен Саресер какаларыны гылыч билен өлдүрдилер-де, Арарат юрдуна гачып гитдилер. Онсоң онуң ерине оглы Эсархадон патыша болды+.

20‑нҗи бап

Хизкия сыркавлаяр

(2 Йыл язгылары 32:24-26; Ишая 38:1-8,21-22)

20^1⚫Шол дөвүрлерде Хизкия сыркавлап, өлүм яссыгында ятырды. Амозың оглы Ишая пыгамбер онуң янына гелип: «Реб шейле диййәр: „Өйүңдәкилере весъет эт, чүнки сен өлерсиң, сен бу кеселден гутулмарсың“» дийди. 2Онсоң Хизкия йүзүни дивара тарап өврүп, Реббе дилег этди: 3«Саңа ялбарярын, эй, Реб, мениң Саңа вепалылык билен ак йүрекден хызмат эденими хем-де Сениң назарыңда догры ишлери эденими ятла». Хизкия зар-зар аглады+. 4Ишая пыгамбер энтек ортакы ховлудан чыкманка, оңа Реббиң шу сөзи аян болды: 5«Ызыңа доланып бар-да, Мениң халкымың хөкүмдары Хизкия атасы Давудың Худайы Реббиң шейле диййәндигини айт: „Мен сениң дилегиңи эшитдим, сениң гөзяшларыңы гөрдүм. Мен сени хөкман сагалдарын ве үчүнҗи гүни сен Реббиң өйүне барарсың+. 6Мен сениң өмрүңи он бәш йыл узалдарын. Мен сени ве бу шәхери Ашур патышасының элинден халас эдерин. Мен Иерусалими Өзүмиң ве гулум Давудың хатырасы үчин горарын“»+. 7Онсоң Ишая пыгамбер Хизкияның хызматкәрлерине: «Енҗилен инҗир гетириң-де, оны патышаның чыбанының үстүне япың. Шондан соң ол сагалар» дийди.

8Хизкия Ишая пыгамберден: «Реббиң мени сагалтҗакдыгына ве үчүнҗи гүни мениң Реббиң өйүне барҗакдыгыма нәме аламат болар?» дийип сорады+. 9Ишая Хизкиядан: «Реб берен вадасыны ерине етирер. Ребден саңа аламат шудур: шу вагт басганчакдакы көлеге он басганчак өңе гитсинми я-да он басганчак ыза гайтсынмы?» дийип сорады. 10Хизкия: «Көлегәниң он басганчак өңе узамагы адаты затдыр. Шонуң үчин-де, гой, көлеге ыза сүйшсүн» дийип җогап берди. 11Ишая пыгамбер Ребби чагырды. Реб хем Ахазың басганчагына дүшен көлегәни он басганчак ыза сүйшүрди+.

Бабылдан гелен чапарлар

(Ишая 39:1-8)

12⚫Шол вагт Баладаның оглы Бабыл патышасы Меродакбаладан Хизкия патышаның сыркавландыгыны эшидип, оңа векиллеринден хатлар билен пешгеш ёллады. 13Хизкия Бабыл патышасының векиллерини диңләп, олара хазынасындакы күмшүни, алтыныны, хошбой ыслы затларыны, гымматбаха ягларыны, яраг горханасыны хем-де аммарларындакы затларың барыны гөркезди. Ол көшгүндәки ве бүтин патышалыгындакы затларың барыны векиллере гөркезди+. 14Онсоң Ишая пыгамбер Хизкия патышаның янына гелип, ондан: «Бу адамлар саңа нәме дийдилер? Олар сениң яныңа ниреден гелдилер?» дийип сорады. Хизкия хем: «Олар узак юртдан Бабылдан гелдилер» дийип җогап берди. 15Ишая пыгамбер: «Олар сениң көшгүңде нәме затлары гөрдүлер?» дийип, Хизкиядан сорады. Хизкия: «Олар мениң көшгүмде болан затларың барыны гөрдүлер. Аммарларымда олара гөркезилмедик хич бир зат галмады» дийип җогап берди.

16-17Онсоң Ишая пыгамбер Хизкия шейле дийди: «Реббиң сөзүни эшит: „Бир гүн сениң көшгүңдәки затларың хеммеси ве аталарыңың тә шу гүне ченли йыгнан затларының бары Бабыла әкидилер, екеҗе зат хем галдырылмаз+. 18Сениң өз багрыңдан өнен несиллериң Бабыла сүргүн эдилип, шол ерде патышаның көшгүнде агталар боларлар“»+. 19Онсоң Хизкия Ишая пыгамбере: «Реббиң сениң үстүң билен айдан сөзи ягшы сөздүр» дийди. Чүнки Хизкия: «Эгер мениң дөврүмде асудалык ве ховпсузлык болса, оңа етеси нәме бар?!» дийип пикир этди.

Хизкияның өлүми

20Хизкияның бейлеки ишлери, гөркезен эдерменликлери, онуң ховдан ве яп газып, олардан шәхере сув гетириши барада яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр+. 21Хизкия ата-бабаларына говушды. Оглы Манаша онуң ерине патыша болды.

21‑нҗи бап

Яхуда патышасы Манаша

(2 Йыл язгылары 33:1-25)

21^1⚫Манаша патыша боланда он ики яшындады. Ол Иерусалимде элли бәш йыл патышалык этди. Онуң эҗесиниң ады Хепсибады. 2Реббиң ысрайылларың арасындан ковуп чыкаран миллетлериниң эден неҗис ишлери ялы Манаша хем Реббиң назарында неҗис ишлери этди 3Манаша какасы Хизкияның ёк эден сеждегәхлерини дикелтди. Ол Ысрайыл патышасы Ахабың эдиши ялы, Багал үчин гурбанлык сыпаларыны гуруп, Ашера бутларыны дикди. Ол әхли асман җисимлерине сежде эдип, шолара гуллук этди+. 4Ол Реббиң: «Иерусалимде маңа ыбадат эдилер» диен Реббиң өйүнде бутлар үчин гурбанлык сыпаларыны бина этди+. 5Манаша Реббиң өйүниң ики ховлусында әхли асман җисимлери үчин гурбанлык сыпаларыны бина этди+. 6Манаша оглуны отдан гечирди, гөзбагчылык ве тәлее гарамаклык билен мешгулланды. Ол палчылык, җадыгөйлик билен иш салышды. Ол Реббиң гахарыны гетирип, Онуң назарында көп йигренҗи ишлери этди+. 7Манаша ясан ойма Ашера бутуны Реббиң өйүнде гойды. Бу өй Реббиң Давуда ве онуң оглы Сүлеймана: «Маңа шу өйде ве бүтин Ысрайыл тирелеринден сечип алан шәхерим Иерусалимде ыбадат эдилер. 8Эгер олар мениң әхли табшырыкларымы ве гулум Мусаның олара табшыран кануныны берҗай этселер, Мен мундан бейләк ысрайыл халкыны аталарына берен юрдумдан дашары чыкартмарын» диен өйүди+. 9Эмма олар муңа гулак асмадылар. Манаша халкы шейле бир аздырды велин, олар Реббиң ысрайыл халкының өңүнден ковуп чыкаран миллетлеринден хем көп пис ишлери этдилер.

10-11Реб Өз гуллары пыгамберлер аркалы шейле дийди: «Яхуда патышасы Манаша неҗис ишлери билен өзүнден озалкы аморларың эден ишлеринден-де хас бетер пис ишлери этди ве өз бутлары билен Яхуда гүнә этдирди+. 12Шонуң үчин-де Ысрайыл Худайы Реб шейле диййәр: „Ине, Мен Иерусалимиң ве Яхуданың башына шейле бир бетбагтчылык гетирерин велин, ол барада эшиден хер кишиниң йүреги ярылар+. 13Мен Самарияның ве Ахабың несиллериниң башына нәхили гүнлери салан болсам, Иерусалимиң башына-да шол гүнлери саларын. Бир кишиниң гап-чанагы сүпүрип, арассалап, дүңдерип гойшы ялы, Мен-де Иерусалими сырып-сүпүрип ёк эдерин+. 14Мирасымдан – ысрайыллардан аман галанлары ташларын-да, олары душманларының элине берерин. Олар әхли душманларына талаң ве олҗа боларлар. 15Чүнки олар Мениң йигренйән ишлерими эдип, аталарының Мүсүрден чыкан гүнүнден, тә шу гүне ченли Мени газапландырып гелдилер“».

16Манаша яхудалара гүнә этдирип, олар Реббиң назарында йигренҗи ишлери этдилер. Мунуң үстесине-де, Манаша Иерусалими бойдан-баша бигүнә гандан долдурды+. 17Манашаның галан ишлери ве әхли эден ишлери, гүнәлери барада яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр+. 18Манаша ата-бабаларына говушды. Ол өз көшгүниң багы болан Уза багында җайланды. Оглы Амон онуң ерине патыша болды+.

Яхуда патышасы Амон

19⚫Амон патыша болан вагты йигрими ики яшындады. Ол Иерусалимде ики йыл патышалык этди. Онуң эҗеси Мешуллемет ётбалы Харусың гызыды. 20Амон какасы Манаша ялы Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. 21Ол какасының йөрән ёлларындан йөрәп, онуң сежде эден бутларына сежде эдип, шолара гуллук этди+. 22Амон аталарының Худайы Ребби терк эдип, Онуң ызына эермеди. 23Амоның нөкерлери оңа гаршы дилдүвшүк гурап, оны өз көшгүнде өлдүрдилер. 24Эмма юрдуң илаты Амон патыша гаршы дилдүвшүк гуранларың барыны өлдүрип, онуң ерине оглы Ёшыяны патыша этди. 25Амоның бейлеки ишлери яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. 26Ол Уза багында, өз губурунда җайланды. Онсоң оглы Ёшыя онуң ерине патыша болды+.

22‑нҗи бап

Яхуда патышасы Ёшыя

(2 Йыл язгылары 34:1-2)

22^1⚫Ёшыя патыша болан вагты секиз яшындады. Ол Иерусалимде отуз бир йыл патышалык этди. Онуң эҗеси Едида боскатлы Адаяның гызыды+. 2Ёшыя Реббиң назарында догры ишлери этди. Ол сага-сола совулман, атасы Давудың ёлларындан йөреди+.

Төврат тапыляр

3Ёшыяның патышалыгының он секизинҗи йылында патыша Асаляның оглы, Мешулламың агтыгы Шапан мүрзәни шейле табшырык билен Реббиң өйүне иберди: 4«Баш руханы Хилкияның янына бар-да, оңа гапы сакчыларының халкдан йыгнап, Реббиң өйүне гетирен күмшүниң барыны сана дий+. 5-6Гой, ол күмүш Реббиң өйүниң ишине белленен баштутанларың элине берилсин. Баштутанлар хем бу күмши Реббиң өйүни беҗерйән ишчилере, агач уссаларына ве даш өрүҗилере хем-де бейлеки гурлушыкчылара берсин. Гой, олар бу күмши Реббиң өйүни беҗерер ялы агач ве ёнулан даш сатын алмак үчин улансынлар. 7Эмма оларың элине берлен күмшүң хетди-хасабы соралмасын, чүнки олар садыклык билен ишлейәрлер»+.

8⚫Баш руханы Хилкия Шапан мүрзә: «Мен Реббиң өйүнден Төврады тапдым» дийди. Хилкия китабы оңа берди, ол хем бу китабы окады+. 9Онсоң Шапан мүрзе патышаның янына гелип: «Сениң гулларың Реббиң өйүндәки бар күмши бошадып, Реббиң өйүниң ишине белленен баштутанларың элине берипдирлер» дийип, бар зады оңа хабар берди. 10Шапан мүрзе патыша ене: «Хилкия руханы маңа бир китап берди» дийди. Онсоң ол китабы алып, патыша сесли окап берди.

11Патыша Төврадың сөзлерини эшидип, якасыны йыртды. 12Онсоң патыша Хилкия рухана, Шапаның оглы Ахыкама, Микаяның оглы Акбора, Шапан мүрзә ве өз хызматкәри Асая шейле табшырык берди:+
13«Барың-да, тапылан бу китапдакы айдылян сөзлере гөрә мениң үчин, мениң халкым болан бүтин яхуда халкы үчин Ребден сораң, чүнки Реббиң бизе гаршы ловлаян газабы гаты гүйчлүдир. Бизиң аталарымыз бу китабың бизиң үчин язылан сөзлерини берҗай этмедилер»+.

14Шейдип, Хилкия руханы, Ахыкам, Акбор, Шапан ве Асая дагы Хулда атлы пыгамбер аялың янына гитдилер. Хулда эгин-эшик сакчысы Хархасың агтыгы, Тикваның оглы Шаллумың аялыды. Ол аял Иерусалимиң икинҗи бөлүминде яшаярды+. 15Хулда олара: «Ысрайыл Худайы Реб сизи мениң яныма иберен адама шейле диййәр: 16Реб шейле диййәр дийиң: „Мен Яхуда патышасының бу китапда окан затларына гөрә хөкман бу ере ве бу ерде яшаянларың башына бир бетбагтчылык индерерин. 17Оларың Мени терк эдип, башга худайлара якымлы ыслы түтетги якып, өз пис ишлери билен Мениң гахарымы гетирендиклери үчин Мениң булара болан гахарым хас туташды, ол инди хич хачан сөнмез“+. 18Эмма Ысрайыл Худайы Реб Өзүнден сорамак үчин шу ере ёллан Яхуда патышасына онуң эшиден сөзлери барада шейле диййәр: 19„Мениң бу юрды вейран эдип, онуң яшайҗыларыны нәлетлемек барадакы сөзлерими эшидениңде, сениң йүрегиң юмшады. Өзүңи Реббиң хузурында песелтдиң, якаңы йыртып, өңүмде дады-перят этдиң. Шонуң үчин Мен сениң дилегиңи эшитдим. Муны Мен-Реб айдяндырын+. 20Инди Мен сени аталарыңың янына йыгнарын, сен асудалык билен өз габрыңа гирерсиң. Мениң бу ере гетирҗек бетбагтчылыгымы сен гөрмерсиң“». Олар бу хабары патыша етирдилер+.

23‑нҗи бап

Ёшыя бутпаразчылыгың соңуна чыкяр

(2 Йыл язгылары 34:3-7,29-33)

23^1⚫Онсоң Ёшыя патыша Яхуданың ве Иерусалимиң яшулуларының барыны чагырдып, өз янына топлады. 2Ёшыя патыша бүтин яхуда халкы, бүтин Иерусалим илаты, руханылар, пыгамберлер, улудан-кичә бүтин халк билен Реббиң өйүне гитди. Патыша Реббиң өйүнден тапылан Әхт китабындакы сөзлери олара сесли окап берди+. 3Ёшыя сүтүниң гапдалында дуруп, Реббиң табшырыкларыны, перманларыны, парзларыны бүтин калбы билен, бүтин җаны-тени билен берҗай эдип, Реббиң ызына эерҗекдигине хем-де шу әхт барада китапда язылан сөзлери берҗай этҗекдиклери хакда Реббиң хузурында Онуң билен әхт эдишди. Бүтин халк хем бу әхти оңлады+.

4Багала, Ашера ве әхли асман җисимлерине сежде этмек үчин эдилен гап-гачларың барыны Реббиң ыбадатханасындан чыкармак барада Ёшыя патыша баш руханы Хилкия, икинҗи дереҗели руханылара ве гапы сакчыларына табшырык берди. Онсоң шол гап-гачларың барыны Иерусалимиң дашында, Кидрон дересинде якып, оларың күлүни Бейтеле әкитдилер+. 5Яхуда патышаларының яхуда галаларының ве Иерусалимиң төверегиндәки сеждегәхлерде якымлы ыслы түтетги якмак үчин белленен бутпараз руханылары, шейле хем Багала, Гүне, Ая, йылдызлара ве тутуш асман җисимлерине садакалар хөдүрлейән руханылары везипелеринден бошатды+. 6Ол Ашера бутуны Реббиң өйүнден Иерусалимиң дашына, Кидрон дересине чыкарып, шол ерде якды. Онсоң оны енҗип, күл эдип, күлүни адамларың габырларының үстүне сепди+. 7Ёшыя Реббиң өйүнде болан азгын эркеклериң өйлерини-де йыкды. Ол ерде аяллар Ашера үчин докма ишлерини эдйәрдилер+. 8Ёшыя яхуда галаларындан әхли руханылары гетирип, Гебадан Беершеба ченли руханыларың якымлы ыслы түтетги якян сеждегәхлерини харама чыкарды. Ёшыя шәхер хәкими Ешуваның шәхер дервезесиниң чеп тарапындакы гирелгесиндәки сеждегәхлери ёк этди. 9Сеждегәхлериң руханыларына Реббиң Иерусалимдәки гурбанлык сыпасында Реббе гуллук этмәге ругсат эдилмесе-де, олар бейлеки руханыларың үлүшинден петир ийип билйәрдилер+. 10Ёшыя патыша хич ким оглуны я-да гызыны Молек[*] үчин отдан гечирмесин дийип, Бенхинном дересиндәки Топет диен ерини-де мурдар этди+. 11Патыша Реббиң өйүниң гирелгесинден Яхуда патышалары тарапындан Гүне чокунмага багышланан атларың хейкелини айырды, атлар Натанмелек эмелдарың ховлусының янындады, шейле хем ол Гүне сежде этмек үчин уланылян арабалары якды. 12Ёшыя Яхуда патышалары тарапындан салнан Ахазың ёкаркы гатдакы җайының үчегинде болан гурбанлык сыпаларыны ве Манашаның Реббиң өйүниң ики ховлусында салан гурбанлык сыпаларыны йыкып, олары күл--пеекун этди. Ол гурбанлык сыпасының дөвүк бөлеклерини Кидрон дересине ташлады+. 13Ысрайыл патышасы Сүлейманың Иерусалимиң гүндогарындакы Хеләк дагының гүнортасында, сидонлыларың йигренҗи худайы Ашторет үчин, Мовабың йигренҗи буты Кемош үчин, аммонларың йигренҗи буты Милком[*] үчин гуран сеждегәхлерини патыша харамлады+. 14Ёшыя патыша дикме дашлары күл-пеекун эдип, Ашера бутларыны чапып, оларың ерлерини адам сүңклери билен долдурды+.

15Шейле хем ол Ысрайыла гүнә этдирен Небадың оглы Яробгамың Бейтелде гуран гурбанлык сыпасыны сеждегәх билен бирликде йыкды. Ёшыя сеждегәхи күл-пеекун эдип, оны якды ве Ашера бутуны хем якды+. 16Ёшыя төверегине середенде, шол ердәки даглыкдакы мазарлыгы гөрди. Онсоң ол шол ере адам иберип, Реббиң Худайың адамының үсти билен айдан сөзүне гөрә сүңклери мазарлардан чыкартды ве олары гурбанлык сыпасының үстүнде якып, гурбанлык сыпасыны харам этди+. 17Онсоң Ёшыя патыша гала адамларындан: «Мениң бу гөрйән хейкелим нәме?» дийип сорады. Олар оңа: «Бу Яхудадан гелен хем-де сениң Бейтелдәки гурбанлык сыпасының гаршысына эден ишлериң барада пыгамберлик эден Худайың адамының габрыдыр» дийип җогап бердилер+. 18Ёшыя патыша: «Оны өз гүнүне гоюң, хич ким онуң сүңклерине эл дегирмесин» дийип табшырык берди. Шейдип, адамлар Худайың адамының сүңклери билен Самариядан гелен пыгамбериң сүңклерине эл дегирмедилер. 19Мундан башга-да Ёшыя Самарияның галаларындакы әхли сеждегәхлери ёк этди. Ол ерлери Ысрайыл патышалары гуруп, Реббиң гахарыны гетирипдилер. Ёшыя Самариядакы сеждегәхлери-де, эдил Бейтелдәки гурбанлык сыпасыны эдиши ялы этди. 20Ёшыя патыша ол ердәки әхли сеждегәхлериң руханыларыны гурбанлык сыпаларының үстүнде өлдүрип, гурбанлык сыпаларының үстүнде адам сүңклерини якды. Шондан соң Ёшыя Иерусалиме доланып гелди+.

Ёшыя Песах байрамыны беллейәр

21⚫Патыша бүтин халка табшырык берип: «Бу әхт китабында язылышы ялы Худайыңыз Реббе багышлап, Песах байрамыны белләң» дийди+. 22Ысрайылы доландыран сердарларың дөвүрлеринден бәри Яхуда ве Ысрайыл патышаларының бүтин өмрүнде бу Песах байрамы ялы байрам хич хачан белленилмәнди. 23Эмма Ёшыя патышаның шалыгының он секизинҗи йылында бу байрам Иерусалимде Реббе багышлап белленилди.

24Шейле хем Ёшыя Хилкия руханының Реббиң өйүнден тапан китабында язылан канунда айдылан затлары берҗай этмек үчин, Яхудада, Иерусалимде эдилйән әхли неҗис ишлериң, әхли өй бутларының, бейлеки бутларың, палчыларың, җадыгөйлериң барының соңуна чыкды+. 25Реббе Мусаның канунына лайыклыкда бүтин калбы, бар гүйҗи билен җан-тенден гуллук эден Ёшыя ялы патыша ондан өң хем, соң хем болмады+.

26Манашаның Реббиң гахарыны гетирип, эден пис ишлери зерарлы Онуң Яхуда гаршы туташан газабы энтек хем соваманды+. 27Реб шейле дийди: «Мен Ысрайылы хузурымдан ёк эдишим ялы, Яхуданы-да хузурымдан ёк эдерин. Мен сайлан шәхерим Иерусалими ве „Маңа шу ерде ыбадат эдилер“ диен өйүми-де терк эдерин»+.

Ёшыяның өлүми

28⚫Ёшыяның патышалыгы барадакы башга вакалар ве әхли эден ишлери яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. 29Ёшыя патышаның дөврүнде Мүсүриң патышасы фараон Неко Ашур патышасына көмек бермек үчин, Евфрат дерясына тарап ёла дүшди. Ёшыя хем оны гаршыламага гитди. Эмма фараон Неко Ёшыя Мегидода саташып, оны шол ерде өлдүрди+. 30Ёшыяның хызматкәрлери онуң җеседини Мегидодан арабалы Иерусалиме гетирип, өз губурында җайладылар. Юрдуң бүтин илаты Ёшыяның оглы Ехогахазы гетирип, башына яг гуюп, какасының ерине патыша гойдулар+.

Яхуда патышасы Ехогахаз

31⚫Ехогахаз патыша боланда йигрими үч яшындады. Ол Иерусалимде үч ай патышалык этди. Онуң эҗеси Хамутал либналы Ермеяның гызыды+. 32Ехогахаз ата-бабалары ялы Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. 33Фараон Неко Иерусалимде патышалык этмесин дийип, Хамат юрдуның Рибла диен еринде, Ехогахазы есир алды. Ол юрдуң башына бир йүз етмиш батман[*] күмүш, бир ярым батмана[*] голай хем алтын салгыт салды+. 34Фараон Неко Ёшыяның оглы Элякымы какасы Ёшыяның ерине патыша этди ве онуң адыны үйтгедип, Ехоякым гойды. Соңра ол Ехогахазы алып, Мүсүре гелди. Ехогахаз шол ерде өлди+. 35Ехоякым фараона күмүш билен алтын берди. Ол фараон Неконың табшырыгыны ерине етирмек үчин юрда салгыт салып, яхуда халкының хер биринден байлыгына гарап, алтын ве күмүш алды.

Яхуда патышасы Ехоякым

36⚫Ехоякым патыша боланда йигрими бәш яшындады. Ол Иерусалимде он бир йыл патышалык этди. Онуң эҗеси Зебида румалы Педаяның гызыды. 37Ехоякым эдил ата-бабалары ялы Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди.

24‑нҗи бап

24^1Ехоякымың патышалык эден дөврүнде Бабыл патышасы Небукаднесар онуң үстүне хүҗүм этди. Ехоякым үч йыллап Бабыл патышасының хызматкәри болса-да, онуң гаршысына гозгалаң турузды+. 2Реб Өз гуллары пыгамберлер аркалы айдан сөзүне гөрә, Яхуданың халкының барыны гырдырмак үчин бабыллыларың, сириялыларың, моваплыларың ве аммонлыларың гошунларыны оларың үстүне иберди+. 3-4Хакыкатдан-да, Реббиң эмри билен яхуда халкының башына күлпет инди. Манашаның бар эден гүнәлери ве пис ишлери хем-де онуң дөкен бигүнә ганы үчин Реб яхуда халкыны хузурындан ковмакчы болды. Манашаның Иерусалими бигүнә гандан долдурандыгы зерарлы Реб онуң гүнәсини гечмек ислемеди+. 5Ехоякымың патышалыгы барадакы бейлеки вакалар ве онуң әхли эден ишлери яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. 6Шейдип, Ехоякым ата-бабаларына говушды. Оглы Ехоякын онуң ерине патыша болды. 7Мүсүр патышасы өз юрдундан чыкмады, чүнки Бабыл патышасы Мүсүр серхединден Евфрат дерясына ченли оңа дегишли болан ерлериң барыны басып алыпды.

Яхуда патышасы Ехоякын

(2 Йыл язгылары 36:9-10)

8⚫Ехоякын патыша боланда он секиз яшындады. Ол Иерусалимде үч ай патышалык этди. Онуң эҗеси Нехушта иерусалимли Элнатаның гызыды. 9Ехоякын эдил какасы Ехоякым ялы Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. 10Шол дөвүрде Бабыл патышасы Небукаднесарың гошунлары Иерусалимиң үстүне хүҗүм эдип, онуң дашыны габадылар. 11Лешгерлери шәхериң дашыны габавда саклап йөркәлер, Небукаднесар Иерусалиме гелди. 12Яхуда патышасы Ехоякын эҗеси, хызматкәрлери, серкерделери ве көшк эмелдарлары билен бирликде Бабыл патышасына табын болдулар. Бабыл патышасы Ехоякыны патышалыгының секизинҗи йылында есир алды+. 13Реббиң айдышы ялы, Бабыл патышасы Реббиң өйүндәки ве патышаның өйүндәки хазыналарың барыны алып гитди. Ол Ысрайыл патышасы Сүлейманың Реббиң өйүнде ясан әхли алтын гап-гачларыны күл-пеекун этди+. 14Бабыл патышасы Иерусалимиң тутуш илатыны, онуң әхли эмелдарларыны, әхли батыр йигитлерини, он мүң саны адамыны, шейле хем хүнәрментлерини ве демирчи уссаларыны есир эдип әкитди. Ол юртда гарып-гасарлардан башга екеҗе адам хем галдырмады. 15Небукаднесар патыша Ехоякыны ве патышаның эҗесини, онуң аялларыны ве эмелдарларыны, юрдуң баштутанларыны Иерусалимден Бабыла есир эдип әкитди+. 16Бабыл патышасы еди мүң саны сөвешиҗилери, мүң саны хүнәрментлердир демирчи уссалары Бабыла гетирди. Оларың бары-да гүйчли ве урша укыплы адамларды. 17Бабыл патышасы Ехоякының ерине агасы Матаняны патыша эдип, адыны үйтгедип, оны Сидкия дийип атландырды+.

Яхуда патышасы Сидкия

(2 Йыл язгылары 36:11-16; Ермея 52:1-3)

18⚫Сидкия патыша боланда йигрими бир яшындады. Ол Иерусалимде он бир йыл патышалык этди. Онуң эҗеси Хамутал либналы Ермеяның гызыды+. 19Сидкия хем Ехоякым ялы Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. 20Реббиң Иерусалиме ве Яхуда халкларына гаршы болан гахары туташярды. Ол шонуң үчин олары Өз хузурындан ковды. Сидкия Бабыл патышасына гаршы уруш турузды+.

25‑нҗи бап

Иерусалимиң сынмагы

(2 Йыл язгылары 36:17-21; Ермея 52:3-30)

25^1Сидкияның патышалыгының докузынҗы йылының онунҗы айының онуна Бабыл патышасы Небукаднесар бүтин гошуны билен Иерусалиме хүҗүм эдип, онуң гаршысында дүшелге гурды. Олар Иерусалиме гирмек үчин, онуң даш-төверегинде япгыт гурдулар+. 2Шейдип, Сидкияның патышалыгының он биринҗи йылына ченли Иерусалим габавда дурды. 3Дөрдүнҗи айың[*] докузынҗы гүнүнде шәхерде ачлык артып, юрдуң илаты иймәге чөрегем тапмады. 4Галаның диварының бир бөлеги душман тарапындан йыкылыпды. Бабыллылар галаның даш-төверегини гуршап алан болсалар-да, Сидкия әхли эсгерлери билен гиҗе патышаның багының гапдалындакы ики диварың арасындакы дервезеден чыкып, Иордан дересине тарап гачып гитдилер. 5Эмма бабыллыларың гошуны патышаның ызындан ковуп, Ерихо дүзлүгинде ызындан етди. Патышаның бар гошуны онуң янындан гачып, дагашып гитдилер. 6Онсоң бабыллылар патышаны тутуп, Рибла гетирдилер. Шол ерде Бабыл патышасы оңа хөкүм чыкарды+. 7Олар Сидкияның огулларыны онуң гөзүниң алнында өлдүрдилер. Онсоң олар шол ерде Сидкияның гөзлерини ойдулар-да, зынҗыр билен баглап, Бабыла алып гитдилер+.

Ыбадатхана вейран эдилйәр

8Бабыл патышасы Небукаднесарың патышалыгының он докузынҗы йылының бәшинҗи айының онунҗы гүни шаның җанпеналарының баштутаны хем эмелдары Небузарадон Иерусалиме гелди+. 9Небузарадон Реббиң өйүне, патышаның өйүне ве Иерусалимиң әхли җайларына от берди; ол улы җайларың әхлисини якды+. 10Бабыллыларың җанпеналарың баштутаны билен гелен бүтин гошуны Иерусалимиң даш-төверегиндәки диварларыны йыкды+. 11Җанпеналарың баштутаны Небузарадон халкың шәхерде аман галанлары, Бабыл патышасының тарапына гечен гачгаклары ве бейлеки галан илаты есир эдип әкитди. 12Эмма җанпеналарың баштутаны юрдуң гарып-гасарларының кәбирлерини үзүмчилик ве дайханчылык билен мешгуллансынлар дийип гоюп гайтды.

13Бабыллылар Реббиң өйүндәки бүрүнч сүтүнлери, шейле хем ол ердәки арабалары ве бүрүнч ховзы парчалап, әхли бүрүнҗи Бабыла алып гитдилер+. 14Олар ыбадатхана хызматы үчин уланылян газанлары, күл атарлары, әтишгирлери, якымлы ыслы түтетги якмак үчин уланылян гаплары ве бейлеки әхли бүрүнч гап-гачлары Бабыла алып гитдилер+. 15Җанпеналарың баштутаны булардан башга-да маңңаллары ве легенлери алып гитди. Ол алтындан ясалан затлары алтыны үчин, күмүшден ясалан затлары хем күмши үчин алып гитди. 16Сүлейманың Реббиң өйи үчин эден ики сүтүниниң, бир ховзуның, арабаларының ве әхли гап-гачларың бүрүнҗиниң аграмы чәксизди+. 17Бир сүтүниң бейиклигиниң өзи он секиз тирсекди. Сүтүниң депесинде-де бир саны бүрүнч тәч барды. Бир тәҗиң бейиклиги үч тирсекди ве тәҗиң даш-төверегине айланан нарлардыр өрме зынҗырлар хем тутуш бүрүнчден ясаланды+.

Яхуда халкы Бабыла есир эдип әкидилйәр

18Җанпеналарың баштутаны баш руханы Серая билен икинҗи руханы Сепаняны хем-де үч саны гапы сакчысыны Бабыла есир эдип әкитди+. 19Ол шәхерде галан эсгерлериң баштутаны эдип белленен бир харбы серкердәни, патышаның шәхерден тапылан бәш саны маслахатчысыны, юрдуң илатыны гошуна язян серкерде мүрзәни ве юрдуң илатының шәхерден тапылан алтмыш баштутаныны хеммелер билен алып гитди. 20Җанпеналарың баштутаны Небузарадон олары тутуп, Хамат юрдуның Рибла галасына, Бабыл патышасының янына гетирди. 21Бабыл патышасы Хамат юрдуның Рибла галасында оларың барыны өлдүрди. Шейдип, яхуда халкы өз юрдундан есир эдилип әкидилди.

Яхуда хәкими Гедаля

(Ермея 40:7-9; 41:1-3)

22⚫Бабыл патышасы Небукаднесар Яхудада галдыран халкының үстүнден Шапаның агтыгы, Ахыкамың оглы Гедаляны хәкимлиге белледи+. 23Инди бүтин гошунбашылар ве оларың адамлары Бабыл патышасының Гедаляны хәким эдип белләндиги барада эшиденлеринде, Нетаняның оглы Ысмайыл, Кареяның оглы Ёханан, нетопалы Танхуметиң оглы Серая ве бир магакатлының оглы Язаня дагы өз гошунлары билен Миспа, Гедаляның янына гелдилер+. 24Гедаля олара ве оларың гошунына йүзленип, ант ичип: «Бабыллыларың хөкүмдарларындан горкмаң. Юртда месген тутуп, Бабыл патышасына гуллук эдиң. Шонда сизе оңат болар» дийди. 25Эмма единҗи айда патыша неслинден болан Элишаманың агтыгы, Нетаняның оглы Ысмайыл өзүниң он адамы билен Гедаляның янына гелди ве олар оны өлдүрдилер. Шейле хем олар Миспада, Гедаляның янында болан яхудалары ве бабыллылары-да өлдүрдилер+. 26Онсоң адамларың улудан-кичә бары ве гошунбашылар Мүсүре тарап ёла дүшдүлер, чүнки олар бабыллылардан горкярдылар+.

Ехоякын есирликден бошадыляр

(Ермея 52:31-34)

27⚫Яхуда патышасы Ехоякының есирлигиниң отуз единҗи йылының он икинҗи айының йигрими едисине Эвилмеродак Бабыла патыша болуп, Яхуда патышасы Ехоякыны есирликден бошатды+. 28Ол Ехоякын билен мәхирли болуп, тагтыны өзи билен Бабыла сүргүн эдилен башга патышаларың тагтларындан ёкарда гойды. 29Шейдип, Ехоякын өзүниң есирликдәки эшиклерини чалшырды. Ол бүтин өмрүне патышаның сачагындан нахарланды. 30Онуң гүнделик экленҗи өмрүниң ахырына ченли хемише патыша тарапындан берилди.

* 5:5 Он еди батман – еврейче он киккар. Бу такм. 340 кг деңдир.

* 5:22 Бир ярым батман төвереги – еврейче бир киккар. Бу такм. 34 кг деңдир.

* 5:23 Үч батмандан говрак – еврейче ики киккар. Бу такм. 70 кг деңдир.

* 6:25 Бир шакәсе – еврейче кабың дөртден бири. Бу такм. 0,3 литре деңдир.

* 7:1 Үч мысгал – еврейче бир шекел. Бир шекел 11,6 гр деңдир.

* 11:21 Ёваш – еврейче Еховаш. Бу Ёвашың бейлеки адыдыр.

* 14:6 Серет: Кан 24:16.

* 15:19 Пул – Пулуң бейлеки ады Тиглатпилесер. Серет: 2Пат 15:29.

* 15:19 Бир мүң еди йүз батман – еврейче мүң киккар. Бу такм. 34 тонна деңдир.

* 15:20 Бир йүз мысгал – еврейче элли шекел. Бу такм. 600 гр деңдир.

* 18:14 Бәш йүз он батман – еврейче үч йүз киккар. Бу такм. 10200 кг деңдир.

* 18:14 Элли батман – еврейче отуз киккар. Бу такм. 1000 кг деңдир.

* 19:21 Сион бой гызы… Иерусалим гызы – бу Иерусалим халкы диймекдир. Сөзлүге серет.

* 23:10 Молек – аммонларың худайы. Сөзлүге серет.

* 23:13 Милком – Молек худайың бейлеки ады.

* 23:33 Бир йүз етмиш батман – еврейче йүз киккар. Бу такм. 3,4 тонна деңдир.

* 23:33 Бир ярым батмана голай – еврейче бир киккар. Бу такм. 34 кг деңдир.

* 25:3 Дөрдүнҗи айың – бу сөзлер кәбир голязмаларда ёк, йөне Йрм 52:6-да бар.

+ 1:1 1Пат 22:37, 2Шам 8:2, 2Пат 3:5

+ 1:2 Рес 20:9, Ешу 13:3, Мат 10:25, Мат 12:24, Мар 3:22, Лук 11:15, 2Пат 8:8

+ 1:3 1Пат 17:1, 1Пат 21:17
+ 1:8 Зак 13:4, Мат 3:4, Мар 1:6
+ 1:10 Эйп 1:16, Лук 9:54
+ 2:1 Гчк 5:24, 1Пат 19:19-21, Ешу 5:9
+ 2:4 1Пат 16:34
+ 2:8 Мср 14:21, Мср 14:29, Ешу 3:16
+ 2:9 Чөл 11:17, Чөл 11:25, Кан 21:17
+ 2:12 2Пат 6:17, 2Пат 13:14

+ 2:16 1Пат 18:12, Эзк 3:12, Эзк 8:3, Рес 8:39

+ 2:23 Эйп 19:18
+ 2:25 Ешу 19:26, 1Пат 18:20
+ 3:2 1Пат 16:31, 2Пат 10:26
+ 3:3 1Пат 12:28-32
+ 3:5 2Пат 1:1
+ 3:7 1Пат 22:4
+ 3:9 1Пат 22:47
+ 3:10 Ешу 7:7
+ 3:11 1Пат 22:7
+ 3:13 1Пат 18:19, 1Пат 22:6
+ 3:15 1Шам 10:5, 1Шам 16:17, 1Пат 18:46
+ 3:19 Кан 20:19
+ 3:20 Мср 29:39-40
+ 3:25 Иша 16:7
+ 3:27 Мик 6:7
+ 4:1 Лев 25:39-41, Нех 5:5, Мат 18:25
+ 4:8 Ешу 19:18
+ 4:12 2Пат 5:20-27, 2Пат 8:4-5
+ 4:16 Гчк 18:14
+ 4:23 Чөл 28:11
+ 4:27 Мат 28:9, Гчк 18:17, Амо 3:7

+ 4:29 1Пат 18:46, Мср 7:19, Мср 14:26, Лук 10:4

+ 4:31 1Пат 18:29, Ёха 11:11
+ 4:33 Яку 5:16
+ 4:34 1Пат 17:21, Рес 20:10
+ 4:37 Евр 11:35
+ 4:38 Ешу 5:9, 2Пат 2:1

+ 4:42 1Шам 9:4, Мат 14:16-21, Мат 15:32-38, Мар 6:37-44, Мар 8:4-9, Лук 9:13-17, Ёха 6:5-13

+ 5:1 Лук 4:27, Лев 13:3
+ 5:7 Кан 32:39, 1Пат 20:7
+ 5:10 Лев 14:7
+ 5:15 Дан 2:47
+ 5:16 Дан 5:17
+ 5:20 2Пат 4:12, 2Пат 8:4-5
+ 5:27 Мср 4:6, Чөл 12:10
+ 6:13 Гчк 37:17
+ 6:16 2ЙЙ 32:7
+ 6:17 Зеб 67:18, Зак 1:8, Зак 6:1
+ 6:18 Гчк 19:11
+ 6:22 2ЙЙ 28:15, Сүл 25:21, Рим 12:20
+ 6:24 1Пат 15:18, 1Пат 20:1, 2Пат 8:27
+ 6:26 2Шам 14:4
+ 6:29 Лев 26:29, Кан 28:57, Агы 4:10
+ 7:2 Мал 3:10, 2Пат 7:17
+ 7:6 2Шам 5:24, 2Пат 6:17
+ 7:7 Зеб 47:6
+ 7:17 2Пат 7:2
+ 8:1 2Пат 4:35-37, Гчк 41:27
+ 8:4 2Пат 4:12, 2Пат 5:20-27
+ 8:7 2Пат 6:24

+ 8:8 1Пат 19:15, 1Пат 19:17, 1Шам 9:7, 2Пат 1:2

+ 8:12 2Пат 10:32, 2Пат 12:17, 2Пат 13:22, Амо 1:3-4, Зеб 136:9, Иша 13:16, Хош 14:1, Нах 3:10, Хош 14:1, Амо 1:13

+ 8:13 1Пат 19:15, 1Пат 19:17
⚫ 8:16 2ЙЙ 21:4-20
+ 8:18 1Пат 12:28-30, 1Пат 16:31-33
+ 8:19 2Шам 21:17, 1Пат 11:36
+ 8:20 Гчк 27:40, 1Пат 22:47
⚫ 8:25 2ЙЙ 22:1-6
+ 8:26 2Пат 11:1
+ 8:28 2Пат 8:15, 1Пат 22:3
+ 9:1 2Пат 8:28
+ 9:2 1Пат 19:16
+ 9:3 1Шам 10:1
+ 9:7 1Пат 18:4
+ 9:8 Кан 32:36

+ 9:9 1Пат 14:10, 1Пат 15:29, 1Пат 16:11, 1Пат 21:21-22

+ 9:10 1Пат 21:23, 2Пат 9:36

+ 9:11 Ерм 29:26, Хош 9:7

+ 9:13 Мат 21:8, Мар 11:8, 2Шам 15:10, 1Пат 1:34

+ 9:14 2Пат 8:28-29
+ 9:21 2ЙЙ 22:7, 1Пат 21:1
+ 9:26 1Пат 21:19
+ 9:27 2ЙЙ 22:9
+ 9:28 2Пат 23:30
+ 9:31 1Пат 16:9-13
+ 9:34 1Пат 16:31
+ 9:36 1Пат 21:23, 2Пат 9:10
+ 10:1 1Пат 16:24
+ 10:7 1Пат 21:21, 2Пат 9:8
+ 10:10 1Пат 21:19, 1Пат 21:21, 1Пат 21:29
+ 10:14 2ЙЙ 22:8
+ 10:15 1ЙЙ 2:55, Ерм 35:8
+ 10:17 1Пат 21:19, 1Пат 21:21, 1Пат 21:29
+ 10:18 1Пат 16:31-32
+ 10:19 1Пат 18:19, 1Пат 22:6
+ 10:21 1Пат 16:32
+ 10:24 1Пат 20:39
+ 10:25 1Пат 18:40
+ 10:26 2Пат 3:2
+ 10:27 2Пат 23:14
+ 10:29 1Пат 12:28
+ 10:30 2Пат 15:12
+ 10:32 2Пат 8:12
+ 10:33 Кан 2:36
⚫ 11:1 2ЙЙ 22:10
+ 11:1 2Пат 8:26, 2Пат 9:27, Сер 9:5
+ 11:5 1ЙЙ 9:25
+ 11:10 2Шам 8:7, 1ЙЙ 18:7
+ 11:12 Кан 17:18-19, 1Шам 10:24
+ 11:14 2Пат 23:3, 2ЙЙ 6:13, 2ЙЙ 34:31
+ 11:16 Нех 3:28, Ерм 31:40
+ 11:18 2Пат 10:27
⚫ 12:1 2ЙЙ 24:1-27
+ 12:3 1Пат 15:14, 1Пат 22:43
+ 12:9 Мар 12:41, Лук 21:1
+ 12:15 2Пат 22:7

+ 12:16 Лев 4:24, Лев 5:15, Лев 7:7, Чөл 18:19

+ 12:17 2Пат 8:12
+ 12:18 1Пат 15:18
+ 12:20 2ЙЙ 24:23-26
+ 13:1 2Пат 11:2
+ 13:2 1Пат 12:28, 1Пат 14:16
+ 13:3 Сер 2:14, 2Пат 8:12
+ 13:4 Мср 3:7, Мср 3:9
+ 13:5 Сер 3:9
+ 13:6 1Пат 16:33
+ 13:11 1Пат 12:28, 1Пат 14:16
+ 13:12 2Пат 14:8-15
+ 13:14 2Пат 2:12, 2Пат 6:17
+ 13:17 1Пат 20:26
+ 13:22 2Пат 8:12
+ 13:25 2Пат 13:19
⚫ 14:1 2ЙЙ 25:1-4, 2ЙЙ 25:17-24
+ 14:1 2Пат 12:21
+ 14:4 2Пат 12:3
+ 14:5 2Пат 12:20
+ 14:6 Кан 24:16
+ 14:7 2Шам 8:13, Иша 16:1, Ешу 15:38
+ 14:9 Сер 9:8-15
+ 14:11 Ешу 15:10
+ 14:13 Нех 8:16, Ерм 31:38, Зак 14:10
+ 14:14 1Пат 7:51, 2Пат 12:18
+ 14:15 2Пат 13:12
⚫ 14:17 2ЙЙ 25:25-28
+ 14:19 Ешу 10:3
+ 14:22 Кан 2:8, 1Пат 9:26
+ 14:24 1Пат 12:28, 1Пат 14:16

+ 14:25 Чөл 34:8, 1Пат 8:65, Ешу 9:13, Юнс 1:1

+ 14:26 Кан 32:36, 2Пат 9:8, Мср 3:7, 2Пат 13:23

+ 14:28 2ЙЙ 8:3
⚫ 15:1 2ЙЙ 26:1-4, 2ЙЙ 26:21-23
+ 15:1 2Пат 14:21
+ 15:3 2ЙЙ 25:2
+ 15:4 1Пат 15:14, 1Пат 22:43
+ 15:5 Лев 13:3, Лев 13:46
+ 15:9 1Пат 12:28, 1Пат 14:16
+ 15:12 2Пат 10:30
+ 15:14 1Пат 14:17
+ 15:18 1Пат 12:28, 1Пат 14:16
+ 15:19 1ЙЙ 5:26, Хош 5:13
+ 15:24 1Пат 12:28, 1Пат 14:16
+ 15:28 1Пат 12:28, 1Пат 14:16
⚫ 15:32 2ЙЙ 27:1-9
+ 15:32 2Пат 15:7
+ 15:34 2ЙЙ 26:4
+ 15:35 1Пат 15:14, 1Пат 22:43, 2ЙЙ 23:20
+ 15:37 2Пат 16:5, Иша 7:1
⚫ 16:1 2ЙЙ 28:1-27
+ 16:3 1Пат 12:28-30, Лев 18:21, Кан 18:10
+ 16:4 Кан 12:2
+ 16:5 2Пат 15:37, Иша 7:1
+ 16:6 Кан 2:8, 2Пат 14:22
+ 16:7 2Пат 15:19, 2Пат 15:29
+ 16:8 2Пат 12:18
+ 16:9 Иша 22:6, Амо 1:5, Амо 9:7
+ 16:10 Иша 8:2
+ 16:14 Мср 27:1, 2ЙЙ 4:1
+ 16:15 Мср 29:39-41
+ 16:17 1Пат 7:27-39, 1Пат 7:23-26
+ 16:18 Ерм 2:18, Эзк 16:28, Эзк 23:12
+ 17:1 2Пат 15:30
+ 17:3 Кан 28:36
+ 17:5 Кан 28:52, 2Пат 18:9-12, Амо 3:11
+ 17:6 1ЙЙ 5:26
+ 17:7 Лев 25:38, Мср 20:2
+ 17:8 Лев 18:3, Кан 18:9
+ 17:9 2Пат 18:8
+ 17:10 Мср 23:24
+ 17:12 Мср 20:4-5
+ 17:13 Нех 9:30, Ерм 18:11, Ерм 36:3
+ 17:14 Кан 9:6, 2ЙЙ 30:8

+ 17:15 Кан 29:25, Ерм 2:5, Рим 1:21, Кан 12:30

+ 17:16 1Пат 12:28, 1Пат 14:15, 1Пат 16:33, Кан 4:19, 2Пат 21:3, 2Пат 23:5

+ 17:17 Лев 18:21, Кан 18:10
+ 17:19 Ерм 3:8
+ 17:20 2Пат 13:3, 2Пат 15:29

+ 17:21 1Пат 11:11, 1Пат 11:31, 1Пат 12:20, 1Пат 12:28-30

+ 17:24 Эзр 4:2, Эзр 4:10
+ 17:28 1Пат 12:29
+ 17:31 Кан 12:31
+ 17:32 1Пат 12:29
+ 17:33 Сеп 1:5
+ 17:34 Гчк 32:28, Гчк 35:10
+ 17:35 Кан 5:9, Сер 6:10
+ 17:36 Кан 6:13
+ 17:37 Мср 20:5
+ 17:41 1Пат 18:21
⚫ 18:1 2ЙЙ 29:1-2
+ 18:4 Кан 16:21-22, 2ЙЙ 31:1, Чөл 21:8-9
+ 18:5 2Пат 23:25
+ 18:8 2Пат 17:9
+ 18:9 2Пат 17:3-7, Амо 3:11
+ 18:11 1ЙЙ 5:26
+ 18:12 Хош 14:1
⚫ 18:13 2ЙЙ 32:1-19, Иша 36:1-22
+ 18:14 Ешу 15:39
+ 18:15 1Пат 15:18, 2Пат 12:18
+ 18:17 Ешу 15:39, Иша 7:3
+ 18:18 Иша 22:20, Иша 22:15, Иша 37:2
+ 18:21 Эзк 29:6, Иша 30:2
+ 18:22 2Пат 18:4, 2ЙЙ 31:1
+ 18:26 Эзр 4:7, Дан 2:4
+ 18:31 1Пат 4:25
+ 18:32 Кан 8:7-10
+ 18:34 2Пат 17:24, Иша 10:9
+ 18:35 Дан 3:15, 2Пат 19:12, Иша 10:11
⚫ 19:1 2ЙЙ 32:20-22, Иша 37:1-38
+ 19:2 Иша 22:15, Иша 22:20, Иша 36:3
+ 19:3 Хош 13:13
+ 19:4 2Шам 16:12
+ 19:6 Иша 10:24
+ 19:8 Ешу 10:29-30
+ 19:12 Гчк 11:31
+ 19:13 2Пат 18:33-34

+ 19:15 Кан 6:4, 1Пат 18:39, Нех 9:6, Зеб 85:10, Иша 44:6

+ 19:16 Зеб 30:3, Зеб 70:2, 2ЙЙ 6:40, Дан 9:18

+ 19:18 Ерм 16:20, 2ЙЙ 32:19
+ 19:19 Зеб 82:19
+ 19:23 Зеб 19:8
+ 19:25 Иша 45:7
+ 19:26 Зеб 128:6
+ 19:27 Зеб 138:1-2
+ 19:28 Эзк 29:4, Эзк 38:4, Амо 4:2, Хаб 1:15
+ 19:29 Иша 7:11
+ 19:30 Иша 27:6
+ 19:31 Иша 9:7
+ 19:32 2Шам 20:15
+ 19:35 2Шам 24:16, 1ЙЙ 21:15, Нах 3:3
+ 19:36 Гчк 10:11, Юнс 1:2
+ 19:37 Гчк 8:4, Ерм 51:27, Эзр 4:2
⚫ 20:1 2ЙЙ 32:24-26, Иша 38:1-8
+ 20:3 2Пат 18:3
+ 20:5 Зеб 38:13, Зеб 55:9
+ 20:6 2Пат 19:34
+ 20:8 Сер 6:17
+ 20:11 Ешу 10:13
⚫ 20:12 2ЙЙ 32:31, Иша 39:1-8
+ 20:13 2ЙЙ 32:27

+ 20:17 2Пат 24:13, 2ЙЙ 36:10, Ерм 20:5, Ерм 27:19-21, Мик 4:10

+ 20:18 2Пат 24:12, 2Пат 25:7, 2ЙЙ 33:11
+ 20:20 Нех 2:14, 2ЙЙ 32:27-33
⚫ 21:1 2ЙЙ 33:1-9

+ 21:3 2Пат 18:4, 1Пат 16:32-33, Кан 16:21, Кан 4:19, 2Пат 17:16, 2Пат 23:5, Ерм 8:2

+ 21:4 Кан 12:11, 1Пат 18:29, Ерм 7:30, Ерм 32:34

+ 21:5 1Пат 6:36, 1Пат 7:12

+ 21:6 Лев 18:21, Кан 18:10, Лев 19:26, Лев 19:31

+ 21:8 1Пат 9:3, 2ЙЙ 7:12
+ 21:11 Ерм 15:4, Гчк 15:16, 1Пат 21:26
+ 21:12 1Шам 3:11, Ерм 19:3
+ 21:13 1Пат 21:21, 2Пат 17:6
+ 21:16 2Пат 24:4
+ 21:17 2ЙЙ 33:18
+ 21:18 2Пат 21:26, Ёха 19:41, 2ЙЙ 33:20
⚫ 21:19 2ЙЙ 33:21-25
+ 21:21 2Пат 21:2-7
+ 21:26 2Пат 21:18
⚫ 22:1 2ЙЙ 34:1-13
+ 22:1 Ешу 15:39
+ 22:2 Кан 5:32
+ 22:4 2Пат 12:9-15
+ 22:7 2Пат 12:15
⚫ 22:8 2ЙЙ 34:14-28
+ 22:8 Мср 24:7, Кан 31:24-26
+ 22:12 Ерм 26:24, Ерм 39:14, Ерм 40:5
+ 22:13 Кан 29:27

+ 22:14 Лук 2:36, Рес 21:9, 1Кор 11:5, Сеп 1:10

+ 22:17 Кан 31:29
+ 22:19 Лев 26:31, Ерм 44:22, Иша 57:15
+ 22:20 2Пат 23:24, Иша 57:1-2
⚫ 23:1 2ЙЙ 34:29-32
+ 23:2 Кан 31:11

+ 23:3 2Пат 11:14, 2ЙЙ 15:12, 2ЙЙ 29:10, 2ЙЙ 34:31

+ 23:4 2Пат 21:3, 1Пат 15:13
+ 23:5 2Пат 17:16, 2Пат 21:3
+ 23:6 Кан 16:21
+ 23:7 Кан 23:17, 1Пат 14:24
+ 23:9 Эзк 44:10-14

+ 23:10 Ешу 15:8, Ерм 7:31-32, Ерм 19:6, Лев 18:21, Кан 18:10

+ 23:12 2Пат 21:4-5
+ 23:13 Чөл 21:29, 1Пат 11:5-7
+ 23:14 Мср 23:24, 2Пат 10:27
+ 23:15 1Пат 12:28
+ 23:16 Лев 26:30, 1Пат 13:2
+ 23:17 1Пат 13:30-31
+ 23:20 Мср 22:20, Лев 26:30, 1Пат 13:2
⚫ 23:21 2ЙЙ 35:1-19
+ 23:21 Мср 12:3-11, Кан 16:2-8
+ 23:24 Лев 19:31, Лев 20:27, Кан 18:10-12
+ 23:25 2Пат 18:5
+ 23:26 2Пат 21:11, Ерм 15:4
+ 23:27 2Пат 21:4
⚫ 23:28 2ЙЙ 35:20-27
+ 23:29 Ерм 46:2, Ешу 17:11
+ 23:30 2Пат 9:28, 1Шам 10:1
⚫ 23:31 2ЙЙ 36:1-4
+ 23:31 2Пат 24:18
+ 23:33 Чөл 34:11, Ерм 39:5
+ 23:34 2Пат 24:17, Дан 1:7, Ерм 22:12
⚫ 23:36 2ЙЙ 36:5-8
+ 24:1 Ерм 25:1, Дан 1:1
+ 24:2 2Пат 20:17, 2Пат 21:12-14, 2Пат 23:27
+ 24:3 2Пат 21:2-7, 2Пат 21:16, 2Пат 21:23-26
⚫ 24:8 2ЙЙ 36:9-10
+ 24:12 2Пат 20:18, Ерм 24:1-2, Эзк 17:12-13
+ 24:13 2Пат 20:17, Ерм 20:5, Дан 1:2
+ 24:15 Кан 28:36, Ерм 24:1, Эзк 17:12
+ 24:17 2Пат 23:34, Ерм 37:1, Дан 1:7

⚫ 24:18 2ЙЙ 36:11-21, Ерм 39:1-10, Ерм 52:1-27

+ 24:18 2Пат 23:31
+ 24:20 Эзк 17:15
+ 25:1 Кан 28:52

+ 25:6 Чөл 34:11, 2Пат 23:33, Ерм 21:7, Эзк 23:24

+ 25:7 Сеп 1:8, Кан 28:36, 2Пат 20:18
+ 25:8 Ерм 32:1, Ерм 39:9, Ерм 40:1
+ 25:9 Лев 26:31, Эзк 16:41
+ 25:10 Нех 1:3
+ 25:13 1Пат 7:15-37, 2ЙЙ 4:1-15, Ерм 27:19
+ 25:14 1Пат 7:45, 1Пат 7:50
+ 25:16 1Пат 7:47
+ 25:17 1Пат 7:15-22

+ 25:18 1ЙЙ 6:14, Эзр 7:1, Ерм 21:1, Ерм 29:25, Ерм 37:3

⚫ 25:22 Ерм 40:7-9, Ерм 41:1-3

+ 25:22 2Пат 22:12, Ерм 26:24, Ерм 39:14, Ерм 40:5, Ерм 40:7

+ 25:23 Ешу 18:26
+ 25:25 Ерм 36:13
+ 25:26 Ерм 43:4-7
⚫ 25:27 Ерм 52:31-34
+ 25:27 2Пат 24:12, 2Пат 24:15, Ерм 27:7

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TKM/TKC/1-2017//Мукаддес-Китап__Full.azw3

Сөзлүк

Сөзлүк

1. А
2. Б
3. Ч
4. Д
5. Э
6. Ә
7. Ф
8. Г
9. Х
10. И
11. Җ
12. К
13. Л
14. М
15. Н
16. О
17. Ө
18. П
19. Р
20. С
21. Ш
22. Т
23. У
24. Ы
25. Я
26. Е
27. Ю
28. Й
29. З

А

А

1. Адалатлы
2. Адам ата
3. Агта
4. Агыз беклемек
5. Ахалот
6. Аждарха
7. Акмак
8. Аламот
9. Алоэ
10. Амалеклер
11. Аммонлар
12. Аморлар
13. Анаклар
14. Араба дүзлүги
15. Арамей дили
16. Арфа
17. Артемис
18. Арвах-җын
19. Арёпагус
20. Ашера
21. Ашторет
22. Ашур
23. Аянлык
24. Азия

Адалатлы – Худай хемише адалатлы. Ол элмыдама догры иш эдйәр ве хемише оңат карарлары чыкаряр. Мукаддес Китаба лайыклыкда, Худай хер бир адама, улы болсун, кичи болсун, бай я-да гарып, пархы ёк – хеммелере адалатлы гарамаклыгы үндейәр. Ол Өз халкына шейле диййәр:

«Ягшылык этмеги өврениң,
адалаты агтарың,
эзъет чекйәни халас эдиң,
етими гораң,
дул хатына арка дуруң» (Иша 1:17).

Казыларың, юрт баштутанларының, дини ёлбашчыларың халкың үстүнден хөкүм сүрйәндиклери үчин, Худай олардан адалатлы карарлары чыкармагы талап эдйәр ве адалатсыз херекетлер эден ягдайында, олары ёвузлык билен хөкүм эдйәр.

Серет: Догры.

Адам ата – Худай тарапындан ярадылан илкинҗи ынсан. Онуң аялы Хов эне болупдыр. Олар әхли ынсанларың ата-энеси болупдыр. Адам атаның ады еврейче «ынсан» диймеги аңладяр.

Гчк 2-3.

Агта – тарыхың кәбир дөвүрлеринде дүрли миллетлерде агталар хөкүмдарларың ёлбашчылыгы астында ёкары везипәни эеләпдирлер. Худайың гадаган эдйәндиги үчин, олары бичмеклик еврейлериң дәп-дессурында болмандыр.

Эст 2:3; Рес 8:27.

Агыз беклемек – агыз беклемегиң максады Худайың хузурында өзүңи песпәл тутмак я-да кәбир паҗыгалы ягдайда яс тутмак, гам-гусса дөври Худайы чагырмак болупдыр. Догры дурмушда яшамаздан, гарыплара ве эҗизлере адалатлы гарамаздан, агыз беклемеклигиң хич хили пейдасының ёкдугыны ве мунуң Худайың гөвнүнден турмаяндыгыны пыгамберлер халка ятладыпдырлар.

Сер 20:26; Иша 58:3-5; Ёв 1:14; Юн 3:5; Эст 4:16.

Ахалот – Хиндистанда өсйән ве өзени хошбой ыслы агач. Онуң өзенини гейимлере я-да отага хошбой ыс бермек үчин уланыпдырлар.

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Нгм 4:14.

Аждарха – гадымы еврей дүшүнҗесинде деңиз аждархасы башагайлыгы аңладып, әлем-җаханың ярадылышының ирки дөвүрлеринде пейда болупдыр. Кәте аждарха Рахап дийлип атландырылыпдыр (Эйп 9:3; 26:12; Иша 51:9), кәте болса Ливятан (Эйп 3:8; 41:1; Зеб 73:14; Иша 27:1). Шейле хем бу миллетлер үчин бир нышан, ягны Ысрайылың душманы болупдыр (Зеб 86:4). Икинҗи пикир Тәзе Әхтде Аянлык китабында габат гелйәр, Иса Месихе ынанянлара гаршы урушда аждарха эрбет гүйчлериң нышаныдыр.

Акмак – пайхас эдебиятында: Зебурың кәбир мезмурларында, Сүлейманың пәхимлеринде, Вагызда, Эйюпда «акмак» диңе бир акылсыз адам дәл-де, эйсем, акыл-пайхасы рет эдйән адамдыр. Шонуң үчин хем ол өлүм ве вейранчылык ёлундан барян адамдыр. Бейле адам Худай барада ве Худайың ислеги барада пикир этмейән, алада этмейән, текепбир, гедем, бипарх адам. Ол хатда дине ве пайхаслы өвүт-үндеве гаршы чыкып, булар барада яман затлары гепләп билйәр. Пайхас эдебиятында беян эдилен хәсиетлерден башга-да акмак адам өзүниң неҗис гылык-хәсиети билен таналыпдыр. Ишая пыгамбериң китабында акмак адам барада шейле дийилйәр: «Акмак биедеплик билен геплейәр, онуң ниети пислик этмекдир, иши яманлык этмек, Реббе дил етирмек, ачлары ач, сувсузлары сувсуз гоймакдыр» (Иша 32:6).

Зеб 52:1; Сүл 17:17-21

Серет: Надан.

Аламот – манысы белли дәл. Белки әхең, белки-де саз гуралы болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Алоэ – Тәзе Әхт дөврүнде алоэ өлен адамың җеседини җайламага тайярламакда уланылыпдыр.

Ёх 19:39.

Амалеклер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, онуң голайында яшан халк. Олар, эсасан, Дуз деңзиниң гүнорта-гүндогарында, ягны Негепде яшан чарва халк болупдыр.

Мср 17:8-16; Кан 25:17-19; 1Шам 15:2, 30:1-5; 1ЙЙ 4:43.

Аммонлар – Лутуң оглы Бенамының несиллери. Аммонлар Иордан дерясының гүндогарында яшапдырлар. Олар Молек худайына сежде эдипдирлер.

Гчк 19:30-38; Кан 23:3.

Серет: Лут.

Аморлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Олар өзлериниң әпет узын бойлары билен таналыпдыр. Месопотамияның тутуш төверегинде өзүниң шәхерлери ве ханлары билен аморлар өрән гүйчли халк болупдыр. Ысрайыллар Кенгана чозан вагтында, олар, эсасан хем, Иордан дерясының гүндогарында ве Иорданың гүнбатар дагларында яшан Ог хем Сихон атлы ики ханың ханлыгындакы гүйҗе даяныпдырлар.

Гчк 10:16; 15:16; Чөл 13:29; 21:13-34; Амо 2:10.

Серет: Кенганлар.

Анаклар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдуның голайында яшан халкларың бири. Олар Хеброн галасында ве онуң даш-төверегинде яшапдырлар. Анаклар үч уругдан ыбарат болуп, олар Нефиллериң несиллери болупдырлар.

Кан 9:2; Еш 11:21,22.

Серет: Нефиллер.

Араба дүзлүги – Иордан дерясының дүзлүгинден Дуз деңзиниң гүнорта-демиргазыгына ченли яйылып гидйән гуры ве текиз ер.

Чөл 22:1; 26:3.

Арамей дили – бу дил еврей дилине дегишлидир. Б. э. өң VI асырда бу эсасы дил хөкмүнде өсүп, гадымы якын Гүндогарда (хәзирки Орта Гүндогарда) дипломатия ве тәҗирчилик үчин уланылыпдыр. Ысрайыллар Бабыл сүргүнинден доланып геленлеринден соң, халк еврей дилине гаранда арамей дилинде хас көп геплемәге башлапдыр. Көне Әхтиң кәбир бөлеклери арамей дилинде язылыпдыр, ягны Эзр 4:8–6:18; 7:12-26; Дан 2:4–7:28. Исаның дөврүнде бу дил яхудылар ве Иса тарапындан гиңден уланылыпдыр, шонуң үчин Тәзе Әхтде бирнәче арамей сөзлери бар.

2Пат 18:26,28; Мат 5:22; Ёх 5:2; 19:13.

Серет: Еврей.

Арфа – киришли саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 32:2; 56:9.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Артемис – греклериң зенан худайының ады, оңа айратын Азия велаятында сежде эдипдирлер. Гадымы дүнйәниң еди гудратының бири болан онуң бутханасы Эфес шәхериниң эдил дашында ерлешипдир.

Рес 19:24-35.

Арвах-җын – Шейтана гуллук эдйән эрбет рухдур. Ол адама зыян етирип я-да оны эеләп билйәр. Исада олары ковуп чыкарян гудрат болупдыр ве Ол арвах-җын эелән адама шыпа берипдир. Ресуллара хем Исаның ады билен арвах-җынлары ковуп чыкармак гудраты берлипдир.

Мат 8:16; Лук 8:26; Рес 8:7; 16:18.

Арёпагус – Гресияның Афины шәхериндәки байырлык. Афины шәхериниң мөхүм адамлары бу байырлыкда душушып ваҗып меселелер барада геңешипдирлер. Бу адамларың геңеши хем Арёпагус дийлип атландырылыпдыр.

Рес 17:19,22,34.

Ашера – хасыл берйән иң мөхүм зенан худайы хасапланып, оңа Кенганда ве Сирияда сежде эдипдирлер. Бу зенан худайы көпленч Багал худайы билен гатнашыпдыр. Адамларың оңа сежде этмек үчин үйшен еринде, онуң агачдан я-да дашдан ёнулып ясалан хейкели дикилипдир.

Мср 34:13; Кан 7:5; 12:3; 16:21.

Ашторет – Суруң ве Сидоның эсасы зенан худайы болуп, оңа Мүсүрде ве Кенганда сежде эдипдирлер.

Сер 2:13; 2Пат 23:13.

Ашур – б. э. өң IX ве VIII асырларда Ашур Ысрайылың гүндогарында гүйчли империя болупдыр. Онуң пайтагт шәхери болан Ниневе хәзирки демиргазык Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 722‑нҗи йылда ашурлар Ысрайыл патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары есир эдип әкидипдирлер. Соңра ашурлар өз империясының бейлеки бөлеклеринден адамлары Ысрайылың юрдунда орнашдырыпдырлар. Өз юрдунда галан ысрайыл халкы бу адамлар билен гыз алшып-бершипдир. Ашурлар Яхуда патышалыгының хем үстүне чозупдырлар, эмма еңип билмәндирлер. Соңрак Ниневе пайтагты Худайың җезасы хөкмүнде душманың еңиҗи гошунлары тарапындан бүтинлей вейран эдилипдир.

2Пат 18:9–19:36; Нах 1-3.

Аянлык – кәвагт пыгамберлере Худай тарапындан аянлык берилйәр. Онда хәзирки ве гелҗекки затлар барада гөрнүш боляр. Шейле аянлыкларда Худай Өз мерхеметини ве хөкүмини гөркезйәр.

Гчк 41:25; Мср 6:3; Иша 40:5; 45:21; 65:1; Хаб 1:1; Рим 1:17; 1Кор 14:26.

Серет: Гөрнүш.

Азия – Тәзе Әхт дөврүнде Рим империясының иң бай велаяты болупдыр. Бу гүнки гүн бу велаят Түркийәниң арачәклеринде ерлешйәр.

Рес 19:10; Рим 16:5; 1Кор 16:19.

Карта серет.

Б

Б

1. Бабыл
2. Багал
3. Баш руханы
4. Башан
5. Байрам йылы
6. Байрамчылыклар
7. Берекет
8. Беелзебул
9. Бу дүнйәниң хөкүмдары
10. Бут
11. Бүтинлей ёк этмек

Бабыл – Бабыл шәхери Бабыл империясының пайтагты болупдыр ве ол хәзирки гүнорта Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 586-нҗы йылда бабыллылар Яхуда патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары Бабыла есир эдип әкидипдирлер.

2Пат 25:1-12.

Серет: Яхуда.

Багал – кенганлар тарапындан сежде эдилен харасат худайы. Багал сөзи аслында «хоҗайын», шейле хем «әр» диймеги аңладяр.

1Пат 18:1-45; Ер 7:9; Хош 11:2.

Баш руханы – Левиниң несли болан Харун пыгамбер ве онуң огуллары Худай тарапындан руханы болмаклыга сайланыпдырлар. Олар Мукаддес чадырда Худая хызмат эдипдирлер. Харун пыгамбер илкинҗи Баш руханы хөкмүнде сайланыпдыр. Диңе Баш рухана Иң мукаддес отага гирмәге ругсат эдилипдир. Ол ысрайыллары гүнәлеринден сапламак үчин ол ере йылда бир гезек «Гүнәден сапланма» гүни гирипдир. Еврейлер китабының авторы Исаны кәмил Баш руханы хөкмүнде беян эдйәр.

Мср 28; Лев 16.

1623-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Башан – бу гүнорта Сирияның текиз җүлгелери ве байырлыклары. Ол Җелиле көлүниң ве Иордан дерясының гүндогар тарапында ерлешйәр. Башан Гилгат этрабының демиргазыгында болуп, өзүниң семиз сыгырлары ве бол хасылы билен мешхур болупдыр.

Еш 12:5; 13:11; Кан 3:10.

Байрам йылы – хер элли йылдан ысрайыл халкы топрак, мирас, карз ве гуллар бабатда Худай тарапындан берлен йөрите дүзгүнлери берҗай этмели болупдыр.

Лев 25:1-34.

Байрамчылыклар – Мукаддес Китапда ысрайыл халкы тарапындан белленен бирнәче мөхүм байрамчылыклар айдылып гечилйәр. Ашакдакы санавда бу байрамларың атлары берилйәр:

Чатма байрамы

Эллинҗи гүн байрамы

Галла байрамы

Гүнәден сапланма гүни

Хасыл байрамы

Песах байрамы

Петир байрамы

Пурым байрамы

Сурнай байрамы

Тәзе Ай байрамы

Бу байрамлар барадакы маглуматлары сөзлүкден, оларың херсиниң адының ашагындан тапып билерсиңиз.

Берекет –

Серет: Ялкамак.

Беелзебул – арвах-җынларың ёлбашчысының ады. Бу ат «Багалзебупдан» гелип чыкандыр; Багалзебуп Көне Әхт дөврүнде ысрайыллара голай яшан халкларың сежде эден худайларының биридир (2Пат 1:2-16). Беелзебулың бейлеки ады шейтандыр.

Мат 10:25; 12:21,24,27; Мар 3:19,22,22; Лук 11:15,18,19.

Серет: Шейтан.

Бу дүнйәниң хөкүмдары –

Серет: Шейтан.

Бут – дашдан, агачдан я-да башга бир затдан ясалан хейкел, адамлар олары худай хөкмүнде хасаплап, сежде этмек үчин уланыпдырлар. Буларың кәбири сеждегәхде саклар ялы улы болупдыр, кәбири өйде саклар ялы кичи болупдыр.

Мср 20:4; Иша 40:19-20.

Серет: Өй бутлары.

Бүтинлей ёк этмек – Худайың Өз халкына сөз берен юрдунда урушдан соң олҗа дүшен эмләги, ягны есирлери, хайванлары ве харытлары ысрайыл халкының бәхбиди үчин алынман, эйсем бүтинлей ёк этмек аркалы Худая багыш эдилипдир.

Еш 6:17-21.

Ч

Ч

1. Чатма байрамы

Чатма байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) он бәши билен йигрими бири аралыгында, Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленилипдир. Бу хепдәниң довамында ысрайыл халкы Мүсүрден Кенгана барянча, чөлде азашып гезен дөврүни ятлапдыр. Халк Худая белленен гурбанлыклары хөдүрләпдир ве чатмаларда яшапдыр. Бу байрамчылык иң соңкы галланың ве мивелериң йыгналян дөври болупдыр, шонуң үчин бу дөвүрде хасыл тойы тутулыпдыр.

Мүс 23:16, 34:22, Лев 23:33-36, 39-43, Чөл 29:12-34, Кан 16:13-15, Зек 14:16-19.

Д

Д

1. Дагон
2. Давут галасы
3. Давут Оглы
4. Давут пыгамбер
5. Декаполис
6. Дери кесели
7. Дикме даш
8. Дога-дилег этмек
9. Догры

Дагон – бу пилиштлилериң худайы болуп, онуң гөвресиниң ярысындан ёкарсы адам, ашакы ярысы балык хөкмүнде суратландырылыпдыр.

1Шам 5:2.

Давут галасы – Сион дагында Иерусалимиң көне бөлеги, Давут пыгамбериң ябуслыларың илатыны басып алан ери.

2Шам 5:6-9; 1ЙЙ 11:5.

Серет: Ички гала.

Давут Оглы – Худай хезрети Давут патыша онуң несиллериниң бириниң мүдимилик шалык сүрҗекдигини сөз берипдир (2Шам 7:12-16; Иша 9:6-7). Исаның дөврүнде яхудылар бу Патыша гарашыпдырлар ве Оны Месих дийип атландырыпдырлар. Иса гарашылян Патыша хөкмүнде таналыпдыр ве Ол Давут Оглы дийлип атландырылыпдыр.

Мат 9:27; 15:22.

Серет: Худайың Оглы; Месих.

Давут пыгамбер – чөлде чопанчылык эдип йөркә, Худай Давуды ысрайыл халкына патыша эдип сайлаяр. Ол Иерусалими басып алып, оны пайтагт шәхери этмек билен душманларының үстүнден ысрайыл халкына еңиш гетирипдир. Давут пыгамбер догручыл хем адалатлы патыша болупдыр, йөне ол хем гүнә эдипдир. Шейле хем ол сазанда ве шахыр болупдыр, ол көп санлы мезмурлар языпдыр, булар соңра Зебур китабының бир бөлеги болупдыр. Давут пыгамберден соң онуң оглы Сүлейман пыгамбер патыша болупдыр. Давут Худая өрән садык болупдыр, Худай диңе Давудың неслинден бириниң хемишелик патыша болҗакдыгына сөз берипдир. Маттаның Хош Хабары китабыны ачанымызда, ол ерде Худайың Давуда сөз берен неслиниң Исадыгы хакда гүррүң берилйәр.

1Са 16:13-23; 17:12-58; 2Са 7; 11; Зеб 88:4; Мат 1:1; Рим 4:6; 2Ти 2:8; Айн 5:5.

Декаполис – Самария билен Җелиләниң гүндогарындакы он шәхер, олар Грек империясы дөврүнде гурлупдыр. Исаның дөврүнде олар Рим империясына дегишли болсалар-да, өзлери хөкүмдарлык эдипдирлер.

Мат 4:25; Мар 7:31.

Дери кесели – Көне ве Тәзе Әхт дөврүнде дери кеселиниң көп дүрли гөрнүшлери болупдыр. Дери кеселиниң хайсам болса бирине ёлуган адам, бу кесел бейлекилере ёкушмаз ялы ве ол башга адамы элләп, оны-да харам этмез ялы, башгалардан айры сакланыпдыр.

Лев 13:45-46; 2Пат 5:1-27; Мат 8:1-4; Лук 7:22.

Дикме даш – бу узын даш болуп, дим-‑дик гойлупдыр. Бу дикме даш кимдир бириниң мазарыны беллемек үчин я-да мөхүм бир зады я-да адамы ятламак үчин гөркезме хөкмүнде уланылыпдыр. Олар кераматлы хасапланыпдыр.

Гчк 28:18-22; 35:20; Мср 24:4; 2Шам 18:18.

Дога-дилег этмек – Мукаддес Китапда дога-дилег этмек – китапдан окамак я-да ят тутуп айтмак дәл-де, адатча калбыңдакы затлары Худая йүрекден беян этмекдир. Шейле хем дога-дилег этмек, көп халатда Худая алкыш айтмагы я-да Ондан көмек сорап ялбармагы аңладыпдыр. Мукаддес Китап бизе дурмушымызың әхли угурлары бабатда, шейле хем өз танаян ве бүтин дүнйәден эшидип, хатда танамаян адамларымызың хем мәтәчликлери догрусында Худай билен геплешип билйәндигимизи өвредйәр. Исаның бизе нәдип дога-дилег этмелидигини өвреден нусгасы Маттаның Хош Хабарының 6-нҗы бабының 9-13 аятларында ве Луканың Хош Хабарының 11‑нҗи бабының 2-4 аятларында гөркезлендир.

2Шам 7:27; Зеб 6:10; 141:2; Мат 6:9-13; Лук 11:2-4; Як 5:12-18; 1Пет 4:7; Фил 4:6; Кол 4:2; 1Тим 2:1-4.

Серет: Сежде этмек.

Догры – Мукаддес Китап Худайың догрудыгыны өвредйәр, Онуң әхли ишлери догрудыр. Шонуң үчин хем Худайың халкы Онуң буйрукларына табын болмак билен, Онуң хузурында догры ишлери этмәге чагырыландыр. Ишая пыгамбер халка: «Адалаты саклаң, догры ишлери эдиң» дийип, өвүт-үндев эдипдир (Иша 56:1). Тәзе Әхтде дашкы гөрнүши догры, эмма ичи эрбетликден долы адамларың хакыкатда кимдигини Худайың билйәндигини Иса бизе дуйдуряр. Шейле адамлар Худайың җезасындан гачып гутулмазлар. Павлус Худайың Ыбрайым пыгамбери иманы себәпли догры хасапландыгыны өвредйәр, эдил шунуң ялы, биз хем Худай тарапындан догры адамлар хасапланмак ислейән болсак, онда Худайың сайлап-сечен Иса Месихине иман этмелидирис.

Гчк 6:9; 15:6; Кан 12:25; Зеб 33:16; 63:11; Мат 13:49; Рим 4:3.

Серет: Адалатлы.

Э

Э

1. Эфиопия
2. Эфот
3. Эл гоймак
4. Эллинҗи гүн байрамы
5. Эляша пыгамбер
6. Эпикурчы философлар

Эфиопия – Мукаддес Китапда Эфиопия дийлип терҗиме эдилен ере хәзирки Суданың бир бөлеги ве гүнорта Мүсүр, шейле хем Эфиопияның демиргазык бөлеги гирйәр.

2Шам 18:21; Иша 11:11; 18:1; 20:3; Рес 8:25.

Эфот –

1. дини дабаралар гечирилйән вагты Баш руханының геййән еңсиз үстки эшиги. Гурсакчада сакланян Урым ве Туммым эфодың өң тарапына багланыпдыр (Мср 28:6-14).

2. Зыгыр матадан эдилен эшиклери руханылар ве хезрети Давут патыша гейипдир (1Шам 22:18; 2Шам 6:14).

3. Сежде эдилйән бир зат (Сер 8:26-27; 17:5).

Серет: Гурсакча; Урым ве Туммым. 1621-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Эл гоймак – Мукаддес Китапда адамлар башга бир адама пата бермек ве тәзе везипә белленендигини ыглан этмек үчин онуң үстүне элини гоюпдырлар. Иса адамлара пата беренде, шейле хем шыпа беренде, элини оларың үстүне гоюпдыр. Эдил шунуң ялы, ресуллар адамларың үстүне эллерини гоянларында, олар Мукаддес Рухы кабул эдипдирлер я-да шыпа алыпдырлар.

Гчк 48:14; Чөл 8:10; Мар 10:16; Лук 4:40; Рес 6:7; 13:3; 19:6.

Эллинҗи гүн байрамы – Исаның дөврүнде ысрайылларың Галла байрамы грекче «Пентикост» дийлип атландырылыпдыр, бу Эллинҗи гүн диймеги аңладыпдыр. Себәби Галла байрамы Песах байрамындан элли гүн соң белленилипдир.

Рес 2:1

Серет: Галла байрамы; Песах байрамы.

Эляша пыгамбер – Ыляс пыгамберден соң, онуң хызматыны довам этдирен пыгамбердир. Ол хем Ыляс пыгамбер ялы көп гудратлар гөркезипдир.

1Пат 19:16-21; 2Пат 2-13.

Эпикурчы философлар – эпикурчылар Эпикур атлы философың таглыматларына эерипдирлер. Ол адамларың дурмушда багтлы болмалыдыкларыны ве агыры билен горкыны айрып ташламалыдыкларыны өвредипдир.

Рес 17:18.

Ә

Ә

1. Әхт

2. Әхт сандыгы

Әхт – Мукаддес Китапда Худай билен ынсанларың арасында баглашылан эсасы бәш әхт бар:

1. Нух билен баглашылан әхт (Гчк 6:18; 9:8-17).

2. Ыбрайым билен баглашылан әхт (Гчк 15; 17).

3. Канун бабатда ысрайыл халкы билен баглашылан әхт (Мср 19:5; 24; Кан 4:13).

4. Давут билен баглашылан әхт (2Шам 7:8-16).

5. Иса Месихиң үсти билен баглашылан тәзе әхт (Ер 31:31-34; Лук 22:20; Ев 8:6-13).

Гчк 9:9-17; 15:18; Мср 6:3-6; 19:5-6; 2Шам 5:3; Зеб 88:4-5.

Әхт сандыгы – агачдан ясалып, алтына гапланан сандык болупдыр. Йүзүне Он табшырык язылан ики ясы даш бөлеги хем онуң ичинде сакланыпдыр. Сандыгың гапагының үстүнде ганатларыны яйып отуран ики саны керубың шекили болупдыр. Бу сандык мукаддес болупдыр ве Худайың хузуры онуң төверегини гуршапдыр, оңа эл дегирмек гадаган экен. Сандык чадырың Иң мукаддес отагында адамлардан гизлен сакланыпдыр, соңрак болса ыбадатхана гөчүрилипдир. Диңе Гүнәден сапланма гүни баш руханы оңа якын барып билипдир, ол яны билен түтетги алыпдыр, мунуң түссеси болса сандыгың гапагыны гөрүнмез ялы руханыдан гизләпдир.

Мср 25:10-22; 26:33; Лев 16:13-15; Чөл 10:33-36; Еш 3; 1Шам 5; 2ЙЙ 5:2-10.

Серет: Баш руханы.

Ф

Ф

1. Фараон
2. Фарисейлер
3. Финикия

Фараон – бу ат Мүсүр патышасы үчин берлен атдыр.

Гчк 12:10-20; Мср 1-14.

Фарисейлер – Исаның дөврүнде фарисейлер яхудыларың доландырян меҗлисинде гүйчли топар болупдыр. Олар саддукейлер билен ишлешипдирлер, эмма олардан тапавуды, фарисейлер адамларың дирелҗекдигине ынаныпдырлар. Фарисейлер Худайың Муса берен әхли канунларыны билипдирлер ве олар адамлара бу канунлары эдил язылышы ялы ерине етирмеги өвредипдирлер. Шейле хем олар өзлериниң Кануна гошан дәп-дессурларыны ве дүзгүнлерини халка өвредипдирлер.

Мат 15:1; Лук 11:39; Лук 20:27; Ёх 11:46.

Серет: Меҗлис; Саддукейлер. 1626-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Финикия – Ортаер деңзиниң кенарындакы мейдана греклер Финикия дийип ат берипдирлер. Хәзирки вагтда бу ер Ливаның бир бөлегидир. Сур ве Сидон онуң иң ваҗып шәхерлери болупдыр, оларың халкы мешхур деңизчилер ве сөвдагәрлер болупдыр.

Рес 11:19; 15:3; 21:2.

Г

Г

1. Гала дервезелери
2. Галла байрамы
3. Галла садакасы
4. Ган
5. Гиргашлар
6. Гитит
7. Гомора
8. Гөгүң Шалыгы
9. Гөк
10. Гөргүр
11. Гөрнүш
12. Греклер
13. Гурбанлык сыпасы
14. Гурбанлыклар
15. Гурсакча
16. Гүнә гурбанлыгы
17. Гүнәден сапланма гүни
18. Гырнак аял
19. Гызыл деңиз

Гала дервезелери – галаларың ве шәхерлериң төвереги гораг үчин диварлар билен өртүлипдир. Дервезелериң өңүндәки ачык мейдан адамлара душушмак үчин аматлы ер болупдыр, шейле хем бу ер хөкүм ыглан эдилйән, җемгыетчилик йыгнаклары гечирилйән ве сөвда-сатык эдилйән ер болупдыр.

Рут 4:1-11; 2Шам 19:8.

Галла байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча үчүнҗи айың, ягны Сиван айының алтысына белленипдир. Бу томусда, Песах байрамындан соңра еди хепде геченсоң белленипдир. Шол еди хепдәниң довамында хасыл йыгналыпдыр, арпадан башлап, бугдая ченли йыгналыпдыр. Шол гүн ысрайыл халкы Худайың хасыла берен берекеди үчин той эдип, хер дүрли садакалар гетирипдир. Исаның дөврүнде бу байрам Эллинҗи гүн байрамы хөкмүнде мешхур болупдыр.

Лев 23:15-21; Кан 16:9-12.

Серет: Эллинҗи гүн байрамы; Песах байрамы.

Галла садакасы – бу садака көпленч хасыл үчин миннетдарлык билдирилип, Худая ве руханылара совгат хөкмүнде берлипдир. Бу садака чиг я-да бишен галла болупдыр, я-да олар галланы үвәп, уны яг ве якымлы ыслы затлар билен гарып, ондан бир затлар биширип гетирипдирлер.

Мср 40:29; Лев 2:1-16; 6:14-17; 23:9.

Ган – Төвратда ган гаты мөхүм зат хасапланяр. Ган диңе Худая дегишли болан дурмуш габы хасапланылды, шонуң үчин кимдир бири өлдүрилсе, шол ган акан топрак харам сайылды. Хайван өлдүриленде, онуң ганыны ере акдырыпдырлар. Хич киме ол гандан ичмәге я-да нахар тайярламага ругсат эдилмәндир. Гурбанлыклар хөдүрлененде, малларың ганы адамлары ве гурбанлык сыпаларыны мукаддес этмек үчин уланылыпдыр.

Гчк 4:10; 9:4; 37:26; Мср 29:21; Лев 1:5; 16:18-19; 17:10-11.

Гиргашлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири

Гчк 15:21.

Серет: Кенган.

Гитит – манысы белли дәл. Саз гуралларының бир гөрнүши болмагы әхтимал.

Зеб 8:1: 80:1; 83:1.

Гомора – Өли деңзиң демиргазыгындакы Иордан җүлгесинде ерлешйән бир шәхер. Халкының эден писликлери себәпли Гомора Содом шәхери билен бирликде Худай тарапындан вейран эдилди.

Гчк 19; Иса 1:9; Ер 23:14; Мат 10:15.

Гөгүң Шалыгы –

Серет: Худайың Шалыгы.

Гөк – бу асмандан-да ёкарда болуп, Худайың ве Онуң перишделериниң яшаян ерини аңлатмак үчин уланылыпдыр. Тәзе Әхтде Исаның гөкден гелендиги ве өлүмден диреленден соң, ене гөге гөтерилендиги, шейле хем Хөкүм гүни Онуң ене гелҗекдиги айдыляр. Ким Иса ынанян болса, Онуң билен биле гөге гөтерилер. Аянлык китабында тәзе гөгүң ве тәзе ериң шекили суратландырыляр.

Гчк 1:30; 21:17; Еш 5:14; 1Пат 8:27,30; Зеб 52:3; Мар 11:25; Ёх 6:41-51; 2Кор 5:1,2; Фил 3:14,20; 1Сал 4:16; 2Сал 1:7-8; Айн 21:1-4.

Гөргүр –

Серет: Пыгамбер.

Гөрнүш – кимдир бирине башгалара етирмек үчин берилйән хабар. Худайдан гелен гөрнүшлер Көне Әхтде, эсасан хем Пыгамберлик китапларында беян эдилйәр. «Гөрнүш» ве «аянлык» сөзлериниң манысы бири-бирине өрән якын.

Чөл 12:6; Рес 10:9-16.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Греклер – Исгендер Зүлкарнейниң ве онуң гошунының басып алан чәклеринде яшаян халкларың хеммеси диен ялы грек медениетини ве дилини кабул эдипдирлер. Шонуң үчин-де, Иса Месихиң дөврүнде яшан яхудылар арамей дилинде дәл-де, грек дилинде гүрлешйәрдилер. Грек медениети оларың дүнйәгарайшына ве пикирлерине гүйчли тәсирини етирйәрди. Шоңа гөрә-де, Тәзе Әхтиң китаплары грек дилинде языландыр.

Гурбанлык сыпасы –

Серет: Сыпа.

Гурбанлыклар – Көне Әхтде беян эдилен эсасы гурбанлыклар шулардыр: Якма гурбанлыгы; Саламатлык гурбанлыгы; Гүнә гурбанлыгы; Язык гурбанлыгы. Гурбанлыклар барадакы маглуматлары бу сөзлүкде оларың херсиниң адының ашагындан окап билерсиңиз.

Гурсакча – бу баш руханы тарапындан гейлип, эфодың үстүнден багланыпдыр. Гурсакчаның йүзүне Ысрайылың он ики тиресиниң хер бири үчин он ики саны гымматбаха даш тикилипдир. Онуң ичинде кераматлы сайылан ики зат, Урым ве Туммым болупдыр.

Мср 28:4-30

Серет: Эфот; Урым ве Туммым.

Гүнә гурбанлыгы – бир адам я-да тутуш халк Реббиң берен буйрукларыны төтәнден бозанда, шу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәлеринден саплапдыр.

Лев 4:2-35.

Гүнәден сапланма гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) онуна белленилипдир. Бу Сурнай байрамындан соң гүйзде болупдыр. Шол гүн адамлар ишлемән, дынч алыпдырлар ве агыз бекләпдирлер. Руханылар өзлерини ве халкы эден гүнәлеринден сапламак үчин, шейле хем Мукаддес чадыры ве гурбанлык сыпасыны тәмизлемек үчин белленилен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер. Бу йылың довамында иң мөхүм байрам болупдыр.

Лев 16.

Гырнак аял – бу гырнак я-да есир алнан аял болупдыр. Онуң машгалада дереҗеси хемишелик экен, белли бир хукугы болупдыр, эмма хоҗайынының аялы билен деңхукуклы болмандыр.

Гчк 22:24; 2Шам 5:13; 1Пат 11:3.

Гызыл деңиз – Көне Әхтде бу ат Гызыл деңиз дийлип терҗиме эдилйәр, ол сөзме-сөз «Ям суф» болуп, «Гамыш деңзи» диймеги аңладяр. Кәбир алымлар «Ям суф» Мүсүр билен Ысрайылың арасында ерлешйән бир айлагы аңладяр дийип пикир эдйәрлер.

Мср 10:19.

Х

Х

1. Хача чүйлемек
2. Халасгәр
3. Хантагта
4. Хасыл байрамы
5. Хеләкчилик ери
6. Хепдәниң биринҗи гүни
7. Хермон дагы
8. Хетлер
9. Хигаён
10. Хирод
11. Хивилер
12. Хореп
13. Хорылар
14. Хоссар
15. Хош хабар
16. Хошбой ыслы гамыш
17. Хошея пыгамбер
18. Хов эне
19. Хөдүр чөреги
20. Худай
21. Худайың Гузусы
22. Худайың Оглы
23. Худайың Шалыгы
24. Хызмат этмек

Хача чүйлемек – Рим империясында элхенч җенаят эденлери хача чүйләп, олара өлүм җезасыны бермеклик адат болупдыр. Ол ерде эсгерлер ол адамы хача чүйләпдирлер я-да йүп билен хача баглапдырлар. Соңра хачы дикләпдирлер ве ол адам деми гутарып өлйәнчә, шол хачда дурупдыр. Хачда чүйленип өлдүрилмек улы масгарачылык хасапланыпдыр.

Мат 27; Мар 15; Лук 23; Ёх 19.

Халасгәр – Көне Әхтде Худай Халасгәрдир, себәби Ол Өз халкыны душманларындан халас этди. Пыгамберлери аркалы геплемек билен, Худай Өзүни Халасгәр дийип атландыряр. Еврейче «Ешува» диен ат «Реб – Халасгәр» диймеги аңладяр. Ешува ве Иса диен ики адың еврейче язылышы «Ехошува» диен сөзден гелип чыкяр. Юсуба гөрнен перишде Исаның Өз халкыны гүнәлеринден халас этҗекдигини хабар берйәр. Исаның доглан гиҗеси Җебрайыл перишде «Сизиң үчин Халасгәр догулды» дийип җар эдйәр.

Иша 43:3; Мат 1:21; Лук 2:11.

Хантагта – Реббе хөдүр эдилен чөреклери гоймак үчин йөрите ясалан тагта. Хантагта агачдан ясалып, сап алтына гапланыпдыр. Ол Мукаддес чадырың ичинде, соңрак Иерусалимдәки ыбадатханада гойлупдыр.

Мср 25:23-30, 26:35.

Серет: Хөдүр чөреги.

Хасыл байрамы – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айда, ягны Тишри айында (муңа Этаным айы хем дийлипдир) эдил Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленипдир. Тишри айы гүйз паслында болупдыр. Бу Чатма байрамының бир бөлеги болуп, Көне Әхтде ики гезек габат гелйәр.

Мср 23:16; 34:22.

Серет: Чатма байрамы.

Хеләкчилик ери –

Серет: Өлүлер дүнйәси.

Эйп 26:6; 28:22; 31:12; Зеб 87:12.

Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүни.

Хермон дагы – Ысрайыл топрагында иң бейик даг болуп, юрдуң демиргазыгында ерлешипдир.

Хетлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Б. э. өң 1200‑нҗи йылда оларың улы империясы болупдыр, хәзирки Түркийәниң бир бөлеги болупдыр.

Серет: Кенган.

Гчк 10:15.

Хигаён – бу саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 9:17.

Хирод – Тәзе Әхтде Хирод дийлип атландырылян дөрт адам бар:

1. Иса доглан вагты Яхуданың патышасы болан, Бейик Хирод дийлип атландырылан патыша. Иса бәбеккә Оны өлдүрмәге сынанышан хем шолды (Мат 2:1-22; Лук 1:5).

2. Иса вагыз эден ве гудратлар гөркезен дөври Җелиледе патыша болан Хирод Антип. Доганының аялы Хиродия өйленен ве Яхя чүмдүриҗиниң келлесини чапмагы буйран хем шолды. Яхудылар Исаны хача чүйлемезден өң, шу Хирод тарапындан тутуп гетирйәрлер. (Мар 6:14-29; Лук 23:6-12).

3. Патыша Хирод Агрип биринҗи, ирки йыгнакда Исаның ызына эеренлери ызарлан адам. Ол Яхяның доганы Якубы өлдүрдйәр (Рес 12:1-23).

4. Патыша Хирод Агрип Икинҗи, Павлус император тарапындан хөкүм эдилмеги үчин Риме иберилмезден өң, оны өз ягдайы билен танышдыряр (Рес 25:13–26:2; 26:19, 27-32).

Хивилер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар юрдуң меркезинде яшапдырлар.

Гчк 10:17; Мср 3:17; 13:5.

Серет: Кенган.

Хореп –

Серет: Синай.

Хорылар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири.

Гчк 14:6; 36:20-30; Кан 2:21-22.

Серет: Кенган.

Хоссар – гадымы Ысрайылда хоссарың дүрли җогапкәрчилиги болупдыр. Онуң гарындашы өлдүриленде, гандардан хун алыпдыр. Машгалада мирас галар ялы, оңа сатылан эмләги ызына сатын алмага ругсат эдилипдир.

Чөл 35:12-27; Рут 4:1-8; Эйп 19:25;

Хош хабар – Тәзе Әхтде бу сөз Исаның өлүми ве Онуң өлүмден дирелмеги аркалы Худайың Шалыгының беркарар боландыгы, Оңа ынанянларың халас эдилендиги барадакы хабар.

Мат 4:23; Мар 1:15; Рим 1:16; 1Кор 15:1-11; Гал 1:11.

Хошбой ыслы гамыш – атырлар ве яглар алмак үчин уланылан гамшың бир гөрнүши.

Мср 30:23; Наг 4:14; Иша 43:24; Йрм 6:20; Эзк 27:19.

Хошея пыгамбер –

Серет: Хош 1; Рим 9:25.

Хов эне – Хов әхли адамзадың энеси болупдыр, онуң ады еврейче «яшайыш» диймеги аңладыпдыр.

Гчк 3:20.

Хөдүр чөреги – чадырда, соңра ыбадатханада хантагтаның үстүнде гойлан он ики саны петир чөреги. Чөреклер хантагтада бир хепделәп галдырылыпдыр. Соңра тәзе он ики чөрек билен чалшырылыпдыр. Хантагтадан айрылан бу чөреклери диңе руханылара иймәге ругсат эдилипдир.

Лев 24:5-9; 1Шам 21:4

Серет: Мукаддес отаг.

Худай – гөги ве ери, ягны тутуш әлем-җаханы ярадан Худайдыр. Худай башга-да энчеме атлар билен атландырылыпдыр, эмма оларың хеммеси шол бир Худайы аңладыпдыр: Реб, Бейик Худай, Хөкмүрован Реб, Мукаддес.

Серет: Реб.

Худайың Гузусы – Яхя чүмдүриҗи Иса Месихи Худайың Гузусы дийип атландыряр. Яхудыларың урп-адатларына гөрә, Худай оларың гүнәлерини багышламагы үчин, олар җанлы союп, Худая гурбанлык берипдирлер. Бу гурбанлык аркалы олар Худайың назарында пәк сайылыпдыр. Яхя, белки, бу гурбанлыгы гөз өңүнде тутуп, Исаны шейле атландырандыр. Белки-де, Оны Песах гузусы өйдүп пикир эдендир. Песах байрамында ысрайыллар җанлы союп, өзлериниң новбахар огулларының шол җанлының ганы аркалы өлүм перишдесиниң элинден халас боландыкларыны ятлапдырлар. Аянлык китабының 5‑нҗи бабында беян эдилен гөрнүшде Месих Гузы хөкмүнде суратландырыляр.

Ёх 1:29, 36; Лев 4:32; Мср 12:21-27.

Серет: Гүнә гурбанлыгы; Песах байрамы.

Худайың Оглы – Көне Әхтде «Худайың Оглы» патышалар үчин, иң мөхүм патыша болан Давут пыгамбер үчин уланылыпдыр. Реб Давудың оглуның хемишелик шалык сүрҗекдигини ве Худай билен ата-огул гатнашыгының болҗакдыгыны сөз берйәр. Бу огул яхудылар тарапындан Месих дийлип атландырылыпдыр. Шейлеликде, Тәзе Әхтде бу атлар, ягны Худайың Оглы ве Месих, икиси хем диңе Иса үчин уланыляр. Буларың икиси хем Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан Сайланып-сечилен диймеги аңладяр, Худай билен Исаның деңхукуклы гатнашыгы бар.

Серет: Месих.

Худайың Шалыгы – Матта тарапындан Худайың Шалыгына «Гөгүң Шалыгы» хем дийилйәр. Иса Месих бу дүнйә геленде, адамларың Худай билен тәзе арагатнашыкда яшамагына ёл ачмак аркалы Худайың Шалыгыны беркарар этди. Худайың Шалыгының адамлары Иса ынанян ве табын болян адамларды. Иса Месих доланып геленде, Худайың Шалыгы долы тамам болар ве бу әхли адамлара айдың аян болар.

Мат 19:24; Лук 13:29; Ёх 3:3-5; Рим 14:17.

Хызмат этмек – Мукаддес Китапда бу сөз диңе бир хоҗайынларына хызмат эдйән адамлары дәл-де, эйсем Худая хызмат эдйән Онуң адамларыны хем аңладыпдыр. Иса ынанянлар Хош Хабары вагыз эдип ве бейлеки месихилере ягшылык эдип, оларың мәтәчликлерине көмек этмек билен Оңа хызмат эдйәрлер.

Чөл 16:8-9; Кан 6:13; Еш 23:7,16; 24:24.

Серет: Сежде этмек.

И

И

1. Иблис
2. Ичги садакасы
3. Ички гала
4. Император
5. Инҗил
6. Иң мукаддес отаг
7. Иордан дерясы
8. Иса
9. Ишая пыгамбер
10. Иерусалим

Иблис –

Серет: Шейтан.

Ичги садакасы – гурбанлык сыпасының үстүне шерап, кәте яг гуймак билен Худая хөдүр эдилипдир.

Гчк 35:14; Лев 23:13.

Ички гала – диварлар билен өртүлен галаның ичиндәки беркитме. Бу шәхериң иң бейик ери болупдыр.

1Пат 16:18; 2Пат 15:25; Ер 30:18.

Император – Рим империясының патышасы. Тәзе Әхтде үч император ятланяр:

1. Император Август, ол Октавиян дийлип хем атландырылярды (б. э. өң 27‑нҗи йылдан б. э. 14‑нҗи йылына ченли). Иса догланда, ол императорды (Лук 2:1).

2. Император Тибериюс (б. э. 14-37 йй). Иса вагыз эден ве өлүп-дирелен дөври ол императорды (Лук 3:1; Ёха 19:12).

3. Император Клавдий (б. э. 41-54 йй). Ол яхудылары Римден ковуп чыкарды (Рес 18:1-4).

Инҗил – Тәзе Әхт.

Иң мукаддес отаг – Мукаддес чадырың иң ички отагы, соңрак бу ыбадатханада Әхт сандыгының сакланан ери болупдыр. («Мукаддес чадыр» ве «Ыбадатхана» сөзлериниң ашагында берлен суратлара середиң.) Сүлейманың гуран ыбадатханасында бу ички отаг дийлип атландырылды ве ол ерде керупларың шекили хем болупдыр. Ички отаг дашкы отагдан улы туты аркалы бөлүнипдир. Кануна гөрә, диңе баш рухана ички отага гирмәге ругсат берлипдир, ол хем диңе йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни гирип билипдир.

Мср 26:33; Лев 16:1-2; 1Пат 6:16-30.

1628‑нҗи сахыпадакы сурата серет.

Серет: Гүнәден сапланма гүни; Керуп; Мукаддес отаг; Мукаддес өй; Туты; Ыбадатхана.

Иордан дерясы – Җелиле көли билен Өли деңзиң арасындан акян деря. Гүндогарда Ысрайыл юрдуның арачәги хөкмүнде уланылыпдыр. Ысрайыллар Кенгана гирмезден өң бу дерядан гечипдирлер.

Еш 2:1.

Карта серет

Серет: Җелиле.

Иса – Исаның еврейче ады «Ешува» болуп, ол «Реб халас эдйәр» диймеги аңладяр. I асырда бу ат яхудылар үчин йөргүнли ат болупдыр.

Ишая пыгамбер – Ишая пыгамбер Яхуда патышалары Узыяның, Ётамың, Ахазың ве Хизкияның дөврүнде пыгамберлик эдипдир. Ол б. э. өң VIII асырда яшап гечди. Ишая билимли адам болупдыр, ол патышаның маслахатчысы хөкмүнде өмрүни Иерусалимде гечирипдир. Бу дөвүрде Ысрайыл патышалыгы Ассырия империясы тарапындан басылып алнып, Яхуда патышалыгы болса хемише ховп астында болупдыр. Ишаяның пыгамберликлериниң аглабасы Худайың Өз халкыны халас эдйәндиги барададыр, эмма шол бир вагтың өзүнде ол ысрайыллара пислик эдйәнлери, адалатсызлары ве бута чокунянлары Худайың хөкүм этҗекдигини дуйдурыпдыр. Ишая даш-төверегинде болуп гечйән вакалара дегишли гөрнүшлер гөрүпдир, шейле хем ол гелҗекде болҗак затлары гөрнүш аркалы өңден гөрүпдир, эсасан хем эҗир чекмек билен Худайың халкыны халас этҗек Гул барадакы гөрнүши гөрүпдир. Тәзе Әхтде бу пыгамберликлер Иса Месихде амала ашмак билен айдың әшгәр боляр.

2Пат 19-20; Иша 1, 6; Мат 4:14; 8:17; 12:17; Ёх 12:38-41; Рес 8:28-35.

Иерусалим – Иерусалим Давут пыгамбер билен Сүлейман пыгамбериң хөкүмдарлык эден дөврүнде Ысрайылың пайтагты болупдыр. Сүлейманың өлүминден соңра бу Яхуда патышалыгының пайтагты болупдыр. Бу шәхер Сион ады билен хем тутулыпдыр.

2Шам 5:6-15; 2ЙЙ 9:25; 2ЙЙ 11:5-17; Зеб 68:36.

Җ

Җ

1. Җебрайыл перишде
2. Җелиле
3. Җеннет
4. Җул гейинмек

Җебрайыл перишде – адамзада Худайың хабарыны гетирйән перишде. Көне Әхтде ол Даныел пыгамбере гөрнүп, оңа Худайдан гелен гөрнүшлери дүшүндирйәр. Тәзе Әхтде ол Зекаря гөрнүп, Яхяның догулҗакдыгыны, шейле-де Меръеме гөрнүп, Иса Месихиң догулҗакдыгыны хабар берйәр.

Дан 8:14-19; 9:19-21; Лук 1:19,26.

Җелиле – Ысрайыл юрдуның демиргазык этрабы.

Мат 2:22; Иша 9:1.

Җеннет – грекче бу сөз «овадан баг» диймеги аңладяр. Тәзе Әхтде бу сөз Иса ынанянларың өлүмден соң гидйән аҗайып ерини аңладяр.

Лук 23:43; Айн 2:7.

Җул гейинмек – гадымы Ысрайылда адамлар эден гүнәсине тоба эдйәндиклерини гөркезенлеринде я-да кимдир бириниң ясыны тутанларында, җул гейнипдирлер ве күлүң үстүнде отурыпдырлар я-да депелеринден күл сепеләпдирлер. Умуман бу гам-гуссаны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2Шам 3:31; Нех 9:1; Мат 11:21.

К

К

1. Канун
2. Канун китабы
3. Кемош
4. Кенган
5. Кенганлар
6. Керуп
7. Кесетлер
8. Кейнлер
9. Кәкилик оты
10. Көне Әхт
11. Күл үстүнде отурмак

Канун – Төврадың бәш китабы: муңа сежде, мукаддес өй, байрамлар, гурбанлыклар ве садакалар дегишли болуп, иң эсасы хем Худайың халкы хөкмүнде ысрайылларың нәхили яшамалыдыкларына дегишли Худайың берен канунларындан ыбарат. Бу көпленч Мусаның кануны (Еш 8:29) я-да Мукаддес канун (Мат 23:23) дийлип атландырылыпдыр. Кануның эсасы бөлеги Он табшырыкдыр (Мср 20:1-17; Кан 5:6-21).

Серет: Канун китабы; Төврат.

Канун китабы – муңа Реббиң берен канунларындан ыбарат болан Канун таглыматы китабының бир бөлеги я-да Төврадың бәш китабы дегишлидир.

Кан 30:9-10; Еш 1:8; Гал 3:10.

Серет: Төврат.

Кемош – Мовапларың худайы.

1Пат 11:7, 33; Йрм 48:13,46.

Серет: Моваплар.

Кенган – Нухуң агтыкларының бириниң ады. Онуң несиллери болан кенганлар Ортаер деңзи билен Иордан дерясының аралыгында орнашыпдырлар, шонуң үчин ол ере Кенган ады берлипдир. Соңра олар ысрайыллар тарапындан басылып алныпдыр.

Гчк 9:18; 12:5; Мср 6:4; Еш 5:12.

Кенганлар – кенганың илаты гарышык болуп, финикиялылара якын болупдыр. Кәвагт бу сөз ол ерде яшан әхли тирелери аңладып, умумы уланылыпдыр, кәте диңе бир тирәни гөркезмек үчин уланылыпдыр. Соңра олар Кенганы басып алан ысрайыллар тарапындан өлдүрилипдир, дири галанлары-да ковлуп чыкарылыпдыр.

Гчк 12:6; 15:18-21; Еш 16:10.

Керуп – ганатлы перишделер. Олар Эрем багында яшайыш дарагтыны горапдырлар. Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң гөрен гөрнүшинде керуплар Худайың тагтының депесинде ерлешипдир. Әхт сандыгының үстүнде ганатларыны гапагың үстүне яйып отуран ики саны керубың алтындан ясалан кешби бар.

Гчк 3:24; Мср 25:18-22.

Серет: Әхт сандыгы; Перишде; Серафлар.

Кесетлер – илки Месопотамиядакы дүзлүкде, соңра Бабыл шәхеринде яшан тире. Кесетлер ол ердәки яшан тирелериниң арасында иң гүйчли тире болупдыр ве шонуң үчин оларың ады көпленч тутуш бабыллылары аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Эзр 5:12; Иша 47:1.

Серет: Бабыл.

Кейнлер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдунда яшан халкларың бири.

Гчк 15:19; 4:11; 1Шам 15:6; 27:10; 1ЙЙ 2:55.

Серет: Кенган.

Кәкилик оты – якымлы ыслы өсүмлик. Руханы бир богдак кәкилик отуны сува я-да гана батырып, тәмизлемек үчин адамларың я-да бейлеки затларың үстүне сепипдир.

Лев 14:4,6; Зеб 50:9.

Серет: Мурдар; Тәмиз.

Көне Әхт – ол Төвратдан, Зебурдан, Тарыхы, Даналык ве Пыгамберлик китапларындан ыбарат. Бу китаплар Иса Месих гелмезден өң язылыпдыр, оларың кәбиринде Онуң гелҗекдиги барадакы пыгамберликлер бар.

Серет: Пыгамберлик этмек; Тәзе Әхт; Төврат; Зебур.

Күл үстүнде отурмак –

Серет: Җул гейинмек.

Л

Л

1. Ладан
2. Левилер
3. Лира
4. Ливан
5. Ливятан
6. Лолы
7. Лут

Ладан – гырымсы агаҗың гүр япрагындан чыкян шире. Шире гатаяр ве якымлы ыслы шепбик хөкмүнде сатыляр, оны оврадып, ондан дерман ясаярлар.

Гчк 37:25; 43:11.

Левилер – Левилер Якубың оглы Левиниң несиллеридир. Леви тиреси үч уруга бөлүнипдир: Гершоның, Кохадың ве Мерарының несиллери. Мусаның дөврүнде Худай леви тиресинден болан Харун пыгамбериң несиллерини руханылыга сайлапдыр; бейлеки левилериң әхлисини Мукаддес чадырда хызмат эдип, руханылара көмеклешмәге белләпдир. Диңе шу тирәниң өзбашдак мүлк ери болмандыр, себәби оларың везипеси Мукаддес чадырда, соңра ыбадатханада хызмат этмек болупдыр. Шонуң үчин булара мүлк ер бейлеки тирелерден бөлүнип берлипдир.

Мср 6:25; 38:21; Лев 25:32ф; Чөл 3:6.

Серет: Руханы.

Лира – Ысрайылда ве онуң даш-төверегиндәки үлкелерде уланылан киришли саз гуралы. Ол улы гөврүмли арфа меңзеш болупдыр.

Гчк 4:21; 1Шам 16:15-23; Зеб 70:22.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ливан – Ысрайылың демиргазык арачәгинде ерлешйән даглык юрт, ол кедр токайлыгы билен мешхур болупдыр. Сүлейман патыша Иерусалимде көшгүни ве ыбадатхананы Ливаның кедр хем бейлеки агачларындан гурупдыр.

1Пат 5:6-10; Эзр 3:7; Иша 60:13.

Ливятан –

Серет: Аждарха.

Лолы – газанч үчин тенини сатян аял.

Сүл 9:3; Хош 4:14; Як 2:25; 1Кор 6:15,16.

Лут – Ыбрайым пыгамбериң доганының оглы. Ол овнуклы-ирили маллары ве чадырлары билен Содом галасының төверегиндәки дереде месген тутупдыр. Соңра Реб Содом билен Гомора шәхерлериниң икисини вейран эдипдир, йөне перишделер Луты машгаласы билен биле халас эдипдирлер. Лут мовапларың ве аммонларың атасыды, соңра онуң несиллери Ысрайылың душманы болупдырлар.

Гчк 12:4–14:16; 19:1-36; 2Пет 2:7,8.

М

М

1. Мадай
2. Манна
3. Маскил
4. Меҗлис
5. Меръем
6. Месх ягы
7. Месих
8. Месопотамия
9. Мейлетин садака
10. Мезмур
11. Мәликсадык
12. Мидянлар
13. Микайыл
14. Миктам
15. Миллетлер
16. Милло
17. Мирас
18. Молек
19. Моваплар
20. Мукаддес
21. Мукаддес чадыр
22. Мукаддес чөрек
23. Мукаддес даг
24. Мукаддес отаг
25. Мукаддес өй
26. Мукаддес Рух
27. Мурдар
28. Муса пыгамбер
29. Мут лабен
30. Мүр
31. Мүрзе

Мадай – хәзирки гүнбатар-демиргазык Эйранда ерлешйән гүйчли патышалык. Парс империясында мадайлар парслар билен биле бир патышалыкда гуллук эдипдирлер. Шонуң үчин оларың канунларына «Медес ве парс канунлары» дийлипдир.

2Пат 17:6; Эст 1:19; Дан 6:8,12,15; Рес 2:9.

Серет: Парс империясы.

Манна – Ысрайыллар Синай чөлүнде азашып йөркәлер, Худай тарапындан асмандан яган иймит.

Мср 16:31-35; Чөл 11:6; Зеб 77:24; Ёх 6:31-58.

Маскил – Зебур китабында бир айдымың гөрнүши. Олар бирнәче максатлар үчин язылыпдыр: гудратлы ишлери үчин Худайы шөхратландырмак; халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы гынанҗына яс тутмак; шейле хем алкыш айтмак ве ялбармак үчин.

Зеб 31; 41; 52; 89; 142.

Серет: Мезмур; Зебур.

Меҗлис – Мукаддес Китапда бирнәче меҗлис агзалып гечилйәр. Оларың икиси иң мөхүмидир:

1. Худайың меҗлиси.

2. Яхудыларың меҗлиси. Худайың меҗлисине перишделер ве гөгүң башга ылахы барлыклары йыгнанярлар. Яхудыларың меҗлисине иң мөхүм яхуды адамларындан етмиш бириси дегишли болупдыр. Оларың арасында фарисейлер ве саддукейлер болуп, Баш руханы меҗлисе баштутанлык эдипдир. Римлилериң хөкүмдарлыгы астында меҗлисиң раят ве җенаят ишлерине гарамага ыгтыяры болупдыр, йөне хич кими хөкүм этмәге хукугы болмандыр.

Эйп 15:8; Зеб 81:1; 88:6: Мар 14:53-65; Рес 4:1-22.

Меръем – Тәзе Әхтде Меръем атлы бирнәче аял бар:

1. Исаның эҗеси Меръем.

2. Магдалалы Меръем. Иса Магдалалы Меръемден еди саны эрбет рухы чыкарды ве Меръем Исаның ызына эериҗилериң бири болды (Мат 27:55-56; Мар 16:9; Лук 8:2; Ёх 20:1-2; 11-18 ве бейлеки бөлеклер).

3. Бейтаниядакы Меръем. Ол Марта билен Лазарың доганыды. Ол Исаның аягуҗунда отурып, Онуң өвүтлерини диңледи (Лук 10:38-42; Ёх 11:1-5; 12:1-7).

4. Якуп билен Юсубың эҗеси Меръем. Бу Меръем Клеопасың аялы Меръем болмагы ахмал, йөне бу анык дәл (Мат 27:56; Мар 15:40; 16:1; Лук 24:10).

5. Ёханнаның (оңа Марк хем дийипдирлер) эҗеси Меръем. Бу Меръемиң Иерусалимде өйи болупдыр ве Иса шәгиртлери билен ол ерде душушыпдыр (Рес 12:12).

Месх ягы – кимдир бириниң Реббе багыш эдилендигиниң я-да мукаддес эдилендигиниң нышаны хөкмүнде онуң депесине яг гуйлупдыр я-да сепилипдир.

Мср 25:6.

Серет: Яг гуймак, Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Месих – бу ат «депесинден яг гуйлан адамы» аңладыпдыр. Көне Әхтде кимдир бириниң депесинден яг гуймак онуң руханы я-да патыша хөкмүнде Худай тарапындан айратын сайланандыгының нышаны болупдыр. Месих диен ат яхудылар тарапындан уланылып башланыпдыр ве олар муны Худайың олара ибермеги вада берен Патышасының ады үчин уланыпдырлар. Бу Патыша хемишелик хөкүм сүрмелиди ве Ысрайылы душманларындан халас этмелиди. Иса ынанянлар ве Оңа эерйәнлер Исаның Месихдигине, Онуң әхли адамлары халас эдип, Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан сайланып иберилендигине ынанярлар. Грекче Месих сөзи «Христос» диймекдир.

Мат 1:1; Мар 8: 27-29; Лук 2:11; Ёх 20:31; Рес 18:28.

Серет: Худайың оглы; Яг гуймак.

Месопотамия – гадымы дөвүрде Евфрат дерясының гүнбатарындан Тигрис дерясының гүндогарына ченли болан аралык Месопотамия дийлип атландырылыпдыр. Бабыллылар ве ассыриялылар билен бирликде көп гадымы медениетлер бу ерде башланыпдыр.

Гчк 24:10; 25:20; Рес 2:9; 7:2.

Мейлетин садака – бу дүрли себәплер үчин Худая гетирилен дүрли гөрнүшли садакалар болупдыр. Меселем, адамлар мейлетин яг, якымлы ыслы түтетги, гейим-геҗим, агач, күмүш ве Мукаддес чадырың гурлушыгы үчин бейлеки затлары гетирипдирлер (Мср 35:20-29). Эмма шахсы себәплер үчин гурбанлык я-да садака ислендик гөрнүшде мейлетин берипдирлер.

Мср 35:29; 36:3; Лев 7:16.

Мезмур – Зебур китабында айдымың бир гөрнүши. Бирнәче максатлар үчин: Худайы шөхратландырмак үчин, халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы эҗир чекмелерине яс тутмак үчин, патышаны беллемек, Худая миннетдарлык билдирмек, ыбадатхана баряркаң шатланып айдым айтмак; Худая ялбарып дога-дилег этмек үчин язылан айдымлардыр. Бу айдымлар Зебур китабында топланандыр. Исаның ызына эерйәнлер бир ере үйшенлеринде, мезмур айдыпдырлар.

Зеб 5:1; 18:1; Эфе 5:19; Кол 3:16.

Серет: Зебур.

Мәликсадык – Иерусалимиң гадымы патышасы ве руханысы. Онуң ады «догрулык патышасы» диймеги аңладяр. Көне Әхтде Мәликсадык Ыбрайым пыгамбере душяр ве оңа пата берйәр (Гчк 14:17-20). 109-нҗы мезмурда Мәликсадык «мүдимилик руханы» дийлип атландырыляр ве Еврейлере хат китабының 5‑нҗи бабының 6-нҗы аядында Иса «Мәликсадык дереҗесиндәки» руханы хөкмүнде танышдырыляр. Иса Худайың сагында отурян мүдимилик Баш Руханыдыр ве Ол месихилер үчин төвелла эдйәр.

Мидянлар – Ыбрайым пыгамбериң оглы Мидяның несиллери (Гчк 25:1,2). Муса өмрүни Мидян юрдунда гечирипдир, Мидян Синай ярым адасының бир бөлеги болмагы ахмал. Сердарлар дөврүнде мидянлар ысрайылларың эсасы душманы болупдыр. «Мидянлар» ве «Ысмайыллар» диен сөзлер кәте чалшырылып уланылыпдыр (Гчк 37:25-29).

Гчк 25:1,2; 37:25-29.

Серет: Ысмайыл пыгамбер.

Микайыл – хер миллетиң өзүниң сердар перишдеси болупдыр диен пикир бар, оларың херекетлери өз миллети билен баглы болупдыр. Бу барада илкинҗи гезек Даныел пыгамбериң китабында парс ве грек сердарларының перишдеси, шейле хем Ысрайылың сердары Микайыл перишде барада айдыляр.

Дан 10:13,20; 12:1.

Миктам – Зебур китабында габат гелйән айдымың гөрнүши.

Зеб 15:1.

Миллетлер – Мукаддес Китапда бу адатча яхуды дәл миллетлери аңладыпдыр. Ысрайыл халкы Худай тарапындан Онуң халкы болмак үчин сайланыпдыр, эмма Худай әхли миллетлериң халкларының халас болмагыны ве оларың хем Өз халкы болмагыны исләпдир.

Лев 26:12; Эфе 2:11-13.

Милло – топрак билен долдурылан җайрык я-да бошлук ер. Кәте бу сөз галаның диварына чыкмак үчин гурлан япгыды аңладыпдыр.

2Шам 5:9.

Мирас – тутуш Кенган юрды Худай тарапындан ысрайыллара мүдимилик мирас хөкмүнде сөз берлипдир. Ешуваның дөврүнде ер биҗе боюнча Ысрайылың он ики тиресине пайланып берлипдир, шейлеликде, хер тирәниң өз ери болупдыр ве мирас хөкмүнде несилден несле гечипдир. Муңа гарамаздан, ысрайыл халкы Худайың Өз «мирасы» хөкмүнде суратландырылыпдыр. Ине, шонуң үчин Худай билен ысрайыл халкының арасындакы әхте гөрә, Ол диңе оларың Худайы болупдыр, олар болса Онуң халкы болупдыр. Ким Иса ынанян болса, онуң мирасы Худайың Шалыгыдыр ве бакы яшайышдыр.

Мср 32:13; Еш 13:6-8; Зеб 33:12; Як 2:5.

Молек – аммонларың эсасы худайы. Адамлар кәте өз чагаларыны Молек худайына гурбанлык бермек билен оңа сежде эдипдирлер. Худайың кануны бу адаты өрән язгарса-да, бир гезек хатда ысрайыл халкы-да Иерусалимиң голайындакы Хинном җүлгесинде огул-гызларыны Молек худайына хөдүр этди.

Лев 18:21; 20:2-5; 1Пат 11:7; Ер 32:35.

Моваплар – Ыбрайым пыгамбериң егени Лутуң несиллери. Олар Өли деңзиң гүндогарындакы Мовап юрдунда яшапдырлар. Моваплар өзлериниң эсасы худайы хөкмүнде Кемоша сежде эдипдирлер. Оларың геплешик дили еврей дилине дегишли болупдыр. Олар Ысрайылың душманы болупдырлар ве көпленч Ысрайылың пыгамберлери тарапындан паш эдилипдирлер. Муңа гарамаздан, Рут ак йүрекли моваплы аял болупдыр. Бабыллылар моваплары дерби-дагын эдипдирлер.

Иша 15-16; Ер 49; Зеп 2:8-11.

Мукаддес – Төвратда «мукаддес» адаты максатлар үчин дәл-де, Худайың максатлары үчин айры гойлан диймеги аңладяр. Бу руханылара я-да ысрайыл халкына, я-да Мукаддес чадыр ве гурбанлык сыпасы ялы затлара дегишлидир. Мукаддес эдилен адамлар я-да затлар пәк сакланылмалыды. Мукаддес Китапда мукаддес адамларың пәклигине оларың ахлак хәсиетлери хем дегишли болупдыр: «Өзүңизи чагыран Худайың мукаддес болшы ялы, сиз хем әхли эдйән ишлериңизде мукаддес болуң» (1Пет 1:15).

Мср 3:5; 16:23; 19:6; 25:8; Иша 6:3.

Мукаддес чадыр – Мукаддес чадыр Әхт сыпасыны ве ыбадат үчин бейлеки энҗамлары ерлешдирмек үчин гурлан чадырдыр. Тутуш гурлуша Мукаддес чадыр дийлипдир (1622‑нҗи ве 1628‑нҗи сахыпадакы суратлара серет). Мукаддес чадырың ичинде ики отаг болупдыр: мукаддес отаг ве иң мукаддес отаг. Чадыр гечиниң йүңүнден эдиленди ве онуң диварының ич тарапы овадан тутулар билен өртүленди. Онуң төвереги хаят билен гуршалып, дашына хаят айланыпдыр. Мукаддес чадыр билен онуң ховлусына Худайың мукаддес өйи дийлипдир. Ысрайыллар чарва адамлар болупдырлар, шонуң үчин олар гөченлеринде, чадыры сөкүп алып, өз янлары билен әкидипдирлер. Мукаддес чадыр Реббе йүз тутулян чадыр хөкмүнде хем белли болупдыр. Ховлуда Худая садакалар ве гурбанлыклар хөдүр этмек үчин гурбанлык сыпасы, шейле хем руханылар ювнар ялы сувдан долы бүрүнч леген дурупдыр. Өңки дөвүрдәки гөчме мукаддес чадыр Сүлейманың дөврүнде дашдан ве агачдан салнан ыбадатхана билен чалшырылыпдыр.

Мср 26:1-35

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Реббе йүз тутулян чадыр; Ыбадатхана. 1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Мукаддес чөрек –

Серет: Хөдүр чөреги.

Мукаддес даг – Иерусалимдәки даг, ол ерде ыбадатхана гурлупдыр ве сежде эдилипдир (адатча Сион дагы билен мешхур болупдыр).

Серет: Иерусалим; Сион.

Зеб 2:6; 14:1; 98:9; Иша 27:13; Ёл 2:1-2.

Мукаддес отаг – Мукаддес чадырдакы отаг, ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер. Мукаддес отагың ичинде якымлы ыслы гурбанлык сыпасы, чырадан, үстүнде хөдүр чөреклери болан хантагта барды. Бу отаг Иң мукаддес отагдан туты аркалы бөлүнипдир. Сүлейман чадыры ыбадатхана билен чалшанда, бу отаг дашкы отаг ады билен, Иң мукаддес отаг болса, ички отаг ады билен белли болупдыр.

Мср 26:30-34; 1Пат 6:14-18

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Ыбадатхана.

Мукаддес өй – бу ат Мукаддес чадыра ве онуң хаядына, соңрак болса ыбадатхана дегишлидир. Ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер.

Мср 25:8; 36:1; Лев 19:30; 1ЙЙ 22:19; Зеб 23:3.

Мукаддес Рух – Худайың Рухы болуп, Ол дүнйәде гудрат аркалы херекет эдйәр. Көне Әхтде Худайың Рухы адамлара инип, олар пыгамберлик эдипдирлер. Тәзе Әхтде Иса ынанянларың хеммеси Мукаддес Рухы кабул эдйәрлер.

Эйп 33:4; 1Шам 19:20; Рим 8:15.

Серет: Рух.

Мурдар – гадымы Ысрайылда эгер адам дини тайдан тәмиз болмаса, ол мурдар хасапланыпдыр. Левилер ве Чөлде китапларында нәхили адамың мурдар хасапланяндыгы беян эдилендир. Ысрайыллар Мукаддес өйде борчларыны ерине етирмәге башланларында, Худай олара бу ери мурдар этмезлиги буюрды. Иса адамы хакыкатдан нәмәниң мурдар эдйәндигини, ягны йүрекден чыкян эрбет пикирлериң ве херекетлериң мурдар эдйәндигини өвредйәр.

Лев 15:31; Эзк 5:11; Мат 15:11.

Серет: Тәмиз.

Муса пыгамбер – Ысрайыллар Мүсүрде гулчулыкда боланларында, Муса пыгамбер олара баш болмак үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ол Мүсүр патышасындан ысрайылларың гидип, чөлде Реббе ыбадат этмеклери үчин ругсат бермегини сораяр. Йөне фараон мунуң билен Реб диңе Мүсүр топрагына биртопар бетбагтчылыклар индеренден соң ылалашяр. Муса халка энчеме йыллап чөлде ёлбашчылык эдйәр, эмма сөз берлен Кенган юрдуны диңе узакдан гөрүп билйәр. Мукаддес Китабың илкинҗи бәш китабы Төврат хөкмүнде белли болуп, эсасан, Муса тарапындан языландыр.

Мут лабен – бу сөзүң манысы барада алымлар җеделлешйәрлер. Онуң «Лабениң өлүми» диен маныны аңладян болмагы мүмкин ве ол мезмурың нәме үчин языландыгының себәбини гөркезйәр. Белки, ол мезмурың нәдип айдым эдип айдыландыгыны я-да нәхили саз гуралында чалнандыгыны гөркезендир.

Зеб 9:1.

Мүр – мүр өсүмлиги гүр тикенли ве шахалы гырымсы агачдыр. Якымлы ыслы түтетги онуң шахаларындан алыняр ве ол гуранда гатаяр. Ол өрән гымматбаха түтетги болуп, атыр ясамак үчин яг билен гарыляр ве җеседи җайламага тайярламак үчин уланыляр. Мүрүң тагамы аҗы болупдыр. Бу агырыны еңиллешдирйәр дийип хем ынаныпдырлар. Бу хәсиетлериң, белки, эсгерлериң оны шераба гарып, Иса берендиклери билен баглы болмагы хем ахмал (Мар 15:23).

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Наг 5:5.

Мүрзе – мүрзәниң эсасы кәри ресминамаларың гөчүрмесини тайярламакдыр. Шейле хем олар хатлары, карарлары ве бейлеки ресминамалары языпдырлар, олар пайхаслы ве дүшүнҗели хасапланыпдыр. Мүрзелер язып билйәндиклери үчин, кәте малие язгыларыны хем саклапдырлар. Мүрзелер көпленч патыша билен якындан ишләнсоңлар, оларың кәбири ресминамаларың гөчүрмесини ерине етирмеклиги ве ёлбашчы болмаклыгы газаныпдыр. Исаның дөврүнде олар Төврат мугаллымлары хөкмүнде белли бир топары аңладыпдырлар.

2Пат 12:10; 25:9; Эст 8:9; Эзр 7:6,10,11,21; Ер 8:8.

Н

Н

1. Надан
2. Нард
3. Назыр
4. Нефиллер
5. Негеп чөли
6. Новбахар огул
7. Нух пыгамбер

Надан – Сүлейманың пәхимлери китабында надан адам барада көп гүррүң эдилйәр. Надан самсык дәл-де, эйсем Худайың халаян ёкары ахлак дурмушында яшамага пайхасы кемлик эдйән адамдыр.

Кан 32:6; Сүл 1:22; 7:7; 9:6.

Нард – нард өсүмлигиң сүммүли ве онуң көкүнден алынян ыслы ягы болупдыр. Нарддан ясалан хошбой ыслы яг өрән гыммат болупдыр, онуң бахасы бир йылың иш хакына барабар болупдыр.

Наг 1:11; Мар 14:3.

Назыр – назыр мукаддеслик дереҗесини алан хем-де сач-сакгалыны сырман, сачыны өсдүрип, шерап хем гүйчли ичгилери ичмекден сакланып, өзүни Реббе багыш этмеги вада берен адам болупдыр. Бир гудрат аркалы өзүниң я-да Шимшон ялы эҗесиниң вадасы аркалы адам назыр болупдыр. Соңы билен шейле адам өзүни Худая багыш этмек вадасы аркалы айратын дереҗә эе болупдыр.

13:5,7; 16:17 Амо 2:11.

Нефиллер – Нефиллер өрән узын ве гүйчли адамлар болупдырлар, олар Гелип чыкыш китабының 6-нҗы бабында ылахы барлыкларың ве ынсан гызларының несиллери хөкмүнде ятланып гечилйәр. Соңрак, ысрайыллар Кенган юрдуны гөзден гечирмәге гиденлеринде, нефиллери (ягны нефиллерден гелип чыкан анаклары) гөрүпдирлер.

Гчк 6:4; Чөл 13:33.

Серет: Анаклар.

Негеп чөли – Ысрайылың гүнорта бөлегиндәки чөл.

Гчк 12:9; 13:1,3; 20:1.

Новбахар огул – гадымы гүнорта җемгыетинде илкинҗи доглан огул үйтгешик хасапланыпдыр. Ол огул какасы арадан чыкандан соң, машгаланың башы болупдыр, какасының патасыны алыпдыр, мирасдан ики эссе пай алыпдыр. Мүсүрде Песах вакасы болуп геченден соң, хер бир новбахар огул Худая дегишли болупдыр ве машгаласы оңа дерек садака берип, оны ызына сатын алып билипдир.

Гчк 49:3; 27; Мср 13:2; Кан 21:17.

Серет: Ызына сатын алмак.

Нух пыгамбер – Нух пыгамбер өз машгаласыны, шейле хем халал ве харам хайванлары халас этмек үчин Худай тарапындан гәми гурмаклыга чагырылан адам болупдыр. Ол Худайың назарында догры сайылыпдыр. Силиң сувлары чекиленден соңра, Худай онуң билен әхт эдишип, мундан бейләк хич вагт ер йүзүни сил билен вейран этмеҗекдигине сөз берйәр.

Гчк 5:29; 6:8; Иша 54:9; Лук 17:27: 1Пет 3:20; 2Пет 2:5; Ев 11:7.

О

О

1. Омын

2. Ондан бири

Омын – көпленч дога-дилеглер эдиленде, оны җемлемек үчин уланыляр. «Омын» сөзи «Гой, шейле болсун!» диймеги аңладяр. Бу еврейче «Бу хөкман» диен сөзе эсасланяр.

Чөл 5:22 Кан 27:15-26; Рим 1:25.

Ондан бири – гадымы Ысрайылда хасылың ондан бири Реббе берлипдир. Муны аммарлара йыгнап, руханыларың ве левилериң иймити үчин харчлапдырлар. Исаның дөврүнде адамың өндүрен өнүминден я-да гирдеҗисинден ондан бири ыбадатхана руханыларына берлипдир.

Чөл 18:21; Кан 14:22.

Ө

Ө

1. Өлүлер дүнйәси

2. Өй бутлары

Өлүлер дүнйәси – гадымы Ысрайылың халкы Өлүлер дүнйәси ериң ашагында дийип дүшүнипдир, эмма ол довзах дәлдир. Хер кес өленден соң, ол ере инипдир. Ол ер үмсүм, гараңкы ер болупдыр. Гоҗалык яшына етип өлениңден соң, ата-бабаларыңа говушмак оңатды, йөне яш өлмек говы дәлди. Якуп өз оглы Юсуп үчин яс тутса-да, өлүлер дүнйәсине инмек ислемеди. Бу ере Хеләкчилик ери хем дийлипдир.

Гчк 37:25; 42:38; 44:29,31.

Өй бутлары – өй бутларына бутпаразлар, кә халатда ысрайыллар тарапындан сежде эдилипдир. Олар өйлерде сакланып, кераматлы сайылыпдыр.

Гчк 31:19; 2Пат 23:24.

П

П

1. Парс империясы
2. Парз
3. Пата
4. Патрос
5. Перишде
6. Перизлер
7. Перман
8. Песах байрамы
9. Петир байрамы
10. Пилат
11. Пилиштлилер
12. Пурым байрамы
13. Пыгамбер
14. Пыгамберлик этмек

Парс империясы – Бабыл империясындан соң эмеле гелен гүйчли ве хас улы империя болупдыр. Парс империясы Гресиядан Мүсүре ченли ве Орта Азия ченли ерлери, шол санда Ысрайылы хем басып алыпдыр. Кәте бу империя «Мадай-Парс империясы» дийип атландырылыпдыр, себәби онуң дүзүмине гирен мадай миллети империяны доландырмакда ваҗып орны эеләпдир. Парс канунлары «Парсларың ве мадайларың канунлары» дийип атландырылыпдыр.

Эст 1:19; Дан 6:8,12,15.

Серет: Мадай.

Парз –

Серет: Канун.

Пата –

Серет: Ялкамак.

Патрос – Мүсүриң гүнорта бөлеги.

Иша 11:11; Йрм 44:1, 15; Эзк 29:14; 30:14.

Перишде – перишделер адамлар үчин Худайың хабарчылары ве векиллеридирлер. Олар Худайың хузурында яшап, хемише Оны алкышлаярлар. Керуплар ве Серафлар перишделериң бир гөрнүшидирлер. Мукаддес Китапда ики саны мөхүм перишдәниң: Микайыл билен Җебрайылың ады агзалып гечилйәр.

Гчк 3:24; 16:7-11; Иша 6:2.

Серет: Җебрайыл; Микайыл.

Перизлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири.

Гчк 13:7; Еш 3:10.

Перман –

Серет: Канун.

Песах байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он дөрдүнҗи гүни агшам белленилипдир. Бу бахар паслының ыз янында болупдыр. Шол агшам ысрайыл халкы Худайың өзлерини Мүсүр гулчулыгындан нәхили халас эдендигини ве Мүсүрден гайтмазының өң янында агшам гурбанлык җанлысының ганы аркалы өз новбахар огулларының нәхили азат боландыгыны ятлапдырлар. Адамлар гузы я-да гечи союп, хеммеси билеликде Песах нахарыны ийипдирлер, оны аҗы гөк отлар ве петир билен ийипдирлер.

Мср 12:1-13,21-51; Лев 23:5; Чөл 9:1-14, Кан 6:1-7.

Петир байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он бәшинден йигрими бири аралыгында белленилипдир. Бу байрам Песах байрамының ыз яны башлапдыр, Көне Әхтиң кәбир парчаларында бу ики байрам бир байрам ялы гөркезилипдир. Шол хепдәниң довамында ысрайыл халкы өзлерини Мүсүр гулчулыгындан Худайың нәхили алып чыкандыгыны ятлапдырлар. Адамлар өйлеринден әхли хамырмаялары чыкарып зыңыпдырлар, хамырмаялы чөрек иймәндирлер. Олар байрамың биринҗи ве единҗи гүнлери мукаддес йыгнанышык эдип, Худая гурбанлыклар хөдүрләпдирлер.

Мср 12:14-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Лев 23:6-8; Чөл 28:17-25; Кан 16:3-4,8.

Пилат – Исаның өвреден ве вагыз эден гүнлеринде Понтий Пилат Яхуданың үстүнден хөкүм сүрен Рим императорыдыр.

Мат 27; Рес 3:13.

Пилиштлилер – б. э. өң XIII асырың ахырларында Ысрайылың гүнорта-гүнбатарындакы кенаряка золагыны эелән халк. Пилиштлилер бәш саны шәхери: Газаны, Ашкелоны, Ашдоды, Гаты ве Экроны эсасландырыпдырлар. Б. э. өң XII асырда олар ер чәклерини гүндогар тарапа гиңелдип башлаярлар. Бу ягдай Кенган тарапдан өз чәклерини гүнбатара гиңелдйән ысрайыл халкы билен пилиштлилериң арасында душманчылык дөредипдир. Шейлеликде, хезрети Давут патыша тарапындан долы дерби-дагын эдилйәнчәлер, пилиштлилер Ысрайылың эсасы душманы болупдырлар.

2Шам 8:1; 1ЙЙ 18:1.

Пурым байрамы – бу байрам еврей халкының дурмушына Парс империясы дөврүнде гошулыпдыр. Бу еврейлериң сененамасы боюнча он икинҗи айың, ягны Адар айының он дөрдүне ве он бәшине, ирки бахарда белленилипдир. Бу ики гүнүң довамында ысрайыл халкы Эстериң дөврүнде өзлериниң долы ёк эдилмекден Худайың нәхили халас эдендигини ятлапдыр. Олар шатланыпдырлар, ийип-ичипдирлер ве бири-бирилерине совгат берипдирлер.

Эст 9:20-32.

Пыгамбер – Худайың хабарыны халка етирмек үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ыляс ялы ирки пыгамберлер (Гөргүрлер) Худая сыгынян топар болуп, кәте оларда үйтгешик теҗрибе болупдыр ве тәсин гудратлар гөркезипдирлер. Шамувел пыгамбер өзүни көпленч сердар хөкмүнде алып барыпдыр. Соңрак Ермея ялы пыгамберлере Худайдан аянлык инипдир ве олар бу аянлыклары халка етирипдирлер.

1Шам 3:20; 9:9; 10:5-11; 1Пат 17 – 18; Ер 1:5.

Пыгамберлик этмек – Худайың халка ниетлән хабарыны оңа етирмек. Бу хабарлар көпленч аянлыкларың ве дүйшлериң үсти билен берлипдир. Гадымыетдәки пыгамберлериң дөврүнде бу сөз пыгамбериң аша җошгунлык ягдайыны беян этмекде хем уланылыпдыр.

1Шам 10:5ф; Ер 2:8.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Р

Р

1. Рабби
2. Рахап
3. Рапалар
4. Реб
5. Реббе хөдүр эдилен чөрек
6. Реббе йүз тутулян чадыр
7. Реббиң гүни
8. Реббиң өйи
9. Реббиң сачагы
10. Ресуллар
11. Римлилер
12. Рух
13. Руханы

Рабби – еврейлер акыллы ве ваҗып адамлара йүзлененлеринде, «Рабби» сөзүни уланыпдырлар, бу мугаллым диймеги аңладяр. Бу сылаг-хорматы аңладян сөздүр. «Раббуни» диен сөз хем шу маныны аңладяр.

Ёх 1:38; 3:2; 20:16.

Рахап –

Серет: Аждарха.

Рапалар – Ысрайыл халкы басып алмаздан өң, Кенганда яшан халкларың бири. Анаклар ялы олар хем өрән узын ве даяв адамлар болупдырлар.

Кан 2:11, 20; Еш 12:4.

Серет: Анаклар; Кенган.

Реб – гадымы вагтларда Худайың адыны айтмакдан сакланмак үчин яхудылар Оңа «Адонай» дийип салгыланыпдырлар, бу эе я-да хоҗайын диймеги аңладыпдыр. Көне Әхтиң түркменче терҗимесинде Худайың ады Реб сөзи билен терҗиме эдилди, себәби бу хем ага я-да эе диймеги аңладяр. Б. э. өң III асырда Көне Әхт грек дилине терҗиме эдилипдир ве «куриос» диен грек сөзи Худайың ады үчин уланылыпдыр. Соңра Тәзе Әхт язылан вагтында шол бир «куриос» сөзи Иса Месих үчин уланылыпдыр ве көпленч Реб дийлип терҗиме эдилипдир.

Реббе хөдүр эдилен чөрек –

Серет: Хөдүр чөрек.

Реббе йүз тутулян чадыр – шейле хем бу ере Мукаддес чадыр хем дийлипдир, бу ерде руханылар өз борчларыны ерине етирипдирлер. Муңа Реббе йүз тутулян чадыр дийилмегиниң себәби Худай руханылара ве адамлара чадырың гирелгесинде гепләпдир (Мср 29:42-43). Шейле хем Муса Худай билен бу ерде душушыпдыр (Мср 33:7-11).

Мср 29:42-43; 33:7-11.

Реббиң гүни – адатча шол гүн кесеки миллетлер үчин җеза гүни, Худайың сайлан халкы үчин болса акланма я-да хасаплашык гүни дийлип пикир эдилипдир. Муңа гарамаздан, пыгамберлер шол гүн ысрайылларың хем гүнәлери үчин җезаландырылҗакдыгыны олара дуйдурыпдырлар. Тәзе Әхтде Реббиң гүни казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге Исаның гелҗек гүнүдир.

Ер 46:10; Амо 5:17-27; 1Сал 5:1-9.

Реббиң өйи – бу сөз Ыбадатхананы аңлатмак үчин уланылыпдыр.

1Пат 3:1; Мик 4:1.

Серет: Ыбадатхана.

Реббиң сачагы – бу гурбанлык сыпасы үчин башга сөз болуп, диңе Малакы китабында уланыляр. Тәзе Әхтде бу сачак йыгнак агзаларының бир ере үйшүп, нахар ийип, Исаның өлүмини ве тәзеден дирелмегини ятламакларыны аңладыпдыр.

1Кор 11:17-33.

Ресуллар – Иса Өзүниң якын ёлдашларындан, таныш шәгиртлеринден он ики саны ресулы сайлаяр. Ол адамлар Онуң билен биледилер ве Иса олара әхли зады өвредипдир; олар Исаның өленини ве тәзеден диреленини өз гөзлери билен гөрүпдирлер. Иса олары гөрен затларыны гүррүң бермеклери үчин ве Худайың Шалыгы барада вагыз этмеклери үчин адамларың арасына иберйәр. Олар Иса ынанян адамларың ёлбашчысы болярлар.

Мар 3:14; Лук 22:14; Рес 1:2; 1Кор 15:7.

Римлилер – Рим империясының илаты. Римлилер Исаның яшан дөврүнде Демиргазык Африканың кәбир бөлеклеринде ве Орта Гүндогарда, хәзирки тутуш Түркийәниң ве Европаның көп бөлеклеринде хөкүм сүрдүлер.

Рес 28:17.

Рух – еврейче «рух» диен сөз шемал диймеги, шейле-де адамзадың рухуны ве Худайың Рухуны аңладыпдыр. Тәзе Әхтде шейтан тарапындан ынсаның калбына орнашян эрбет рух барада хем гүррүң эдилйәр. Иса адамлардан бу эрбет рухлары ковуп чыкарды.

Серет: Мукаддес Рух.

Гчк 1:2; Мср 15:8; 1Шам 10:6,10; Ёл 3:2; Мат 12:45; Мар 9:25; Лук 11:26; 13:11; Рес 16:16.

Руханы – ол дини дессурлары ве хызматлары ерине етирмәге айратын укыплы адам болупдыр. Ысрайыл халкының арасында Муса пыгамбер аркалы берлен кануна гөрә, Мусаның агасы Харун пыгамбериң несли руханы болупдыр, олар Мукаддес өйде, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада хызмат этмәге сайланыпдырлар. Олар сежде этмәге, садакалар бермәге, дини дессурлары ве байрамлары беллемәге ёлбашчылык эдипдирлер. Руханыларың ишлери левилер тарапындан пайланыпдыр. Мукаддес отага, соңрак ыбадатхана гирмәге диңе руханылара ругсат эдилипдир.

Гчк 41:45; Мср 19:6; 30:30.

Серет: Баш руханы; Левилер; Мукаддес өй.

С

С

1. Сабат гүни
2. Садака
3. Саддукейлер
4. Саламатлык гурбанлыгы
5. Салгытчы
6. Салим
7. Самария
8. Сара

9. Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

10. Сежде этмек
11. Сеждегәх
12. Села
13. Серафлар
14. Сердар
15. Сидон
16. Синагога
17. Синай
18. Сион
19. Сион гызы
20. Содом
21. Сөвеш арабасы
22. Стоик таглыматчылар
23. Сур
24. Сурнай байрамы
25. Сува чүмдүрмек
26. Сүлейман пыгамбер
27. Сүннет
28. Сүннетсизлер
29. Сүргүн
30. Сыпа

Сабат гүни – бу еврейлерде хепдәниң единҗи гүни болуп, дынч алмак үчин айратын гүн хасапланыпдыр, бу анна гүни Гүн яшандан башлап, шенбе гүни Гүн яшанда тамамланыпдыр. Ол гүн мукаддес гүн сайылып, хич бир иш эдилмәндир. Исаның дөврүнде яхудыларың Сабат гүнүне дегишли көп дүзгүнлер болупдыр.

Гчк 2:3; Мср 16:23; Лев 16:31.

Садака – Өзүниң буйрушы ялы, Реббе садака хөкмүнде ысрайыллар руханылара галла, миве, яг, шерап, чөрек, мал-гаралар, пул, шай-сеп, эгин-эшик, алтын-күмүш гетирипдирлер. Эгер халк догры яшамаса, оларың садакасыны Реббиң кабул этмеҗекдигини пыгамберлер олара дуйдурыпдырлар (Иша 1:10-17).

Серет: Галла садакасы; Гурбанлыклар; Ичги садакасы; Мейлетин садака.

Саддукейлер – Саддукейлер яхудыларың арасында ёкары дереҗели, бай адамлар болупдырлар ве еврей меҗлисинде отурыпдырлар. Олар халкың Худай тарапындан Муса берлен кануна эермелидигине ынаныпдырлар, йөне соңрак бу канунлара гошулан дүзгүнлере ве адатлара ынанмандырлар. Олар адамың өленден соң дирелйәндигине ынанмандырлар. Шонуң үчин хем олар фарисейлер билен көпленч шу меселелер барада давалашыпдырлар.

Мат 16:1; Мар 12:18; Рес 4:1.

Серет: Фарисейлер; Меҗлис.

Саламатлык гурбанлыгы – бу гурбанлык хайсам болса бир говы зат үчин Худая миннетдарлык билдирмек үчин берлипдир, шейле хем Худая айдылан садака я-да мейлетин садака хөкмүнде берлипдир. Мал өлдүриленден соң, онуң бир бөлеги гурбанлык сыпасының үстүнде якылыпдыр, бейлеки бөлеги гурбанлык берйән адамың машгаласы ве руханы тарапындан ийлипдир.

Лев 3:1-17; 1Пат 9:25.

Салгытчы – Исаның дөврүнде салгытчылар яхудылары басып алан ве зорлук билен оларың үстүнден хөкүм сүрйән Рим империясы үчин ишләпдирлер. Шонуң үчин яхудылар салгытчылары йигренипдирлер. Мунуң үстесине-де салгытчылар көпленч өзлерине алмак үчин, адамлардан алмалысындан көп пул талап эдипдирлер.

Мат 9:10; 10:2-4; 21:31; Лук 18:8.

Салим – Иерусалимиң гысга ады.

Гчк 14:18; Зеб 75:3.

Самария –

1. Б. э. өң IX асырда Омры патыша демиргазык ысрайыл тирелериниң пайтагт шәхери хөкмүнде Самарияны беркарар эдипдир.

2. Исаның дөврүнде хем шәхериң ерлешен ери болан рим этрабының ады болупдыр.

1Пат 13:32; 16:24; 2Пат 17:24.

Серет: Ысрайыл.

Карта серет.

Сара – Сара Ыбрайым пыгамбериң аялы болупдыр. Онуң ады аслында Серай болупдыр, эмма Худай оңа Сара адыны берипдир. Ол өнелгесизди, эмма ахырсоңунда, гаррылык яшында Худайың гудраты билен бир огул догрупдыр.

Гчк 17:15.

Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери – аяллар (кәте эркеклер) Кенган худайларына сежде эдилйән ерлерде пул төлән адам билен җынс гатнашыгыны эдипдирлер. Олар бейле этмеклик топрагың бол хасыл гетирмегиниң кепили дийип пикир эдипдирлер. Кенгана яшамага гелен ысрайыллар хем олардан гөрелде алып, өзлериниң сеждегәхлеринде бу иши эдипдирлер.

1Пат 14:24; 15:12; 22:46; 2Пат 23:7; Хош 4:14.

Сежде этмек – гадымы дөвүрде ысрайыллар Реббе сежде этмек үчин өзлерини тәмизләпдирлер, дога-дилег эдипдирлер, мезмурлары айдым эдип айдыпдырлар, рухана садака гетирипдирлер. Буларың кәбири өзбашдак, я-да машгала билен, я болмаса улы топар болуп ерине етирилипдир. Кәбирилери муны өйде, башга бирилери болса сежде эдилйән ерде берҗай эдипдирлер. Ысрайыллар Реббе ислендик ерде сежде эдипдирлер, руханының ёлбашчылыгында Худайың халкы хөкмүнде ысрайыллардан хеммесиниң билеликде сежде этмеклери талап эдиленде олар үчин йөрите гүнлер ве байрамлар белленилипдир. Ысрайылың тутуш тарыхы боюнча оларың сежде этмеклерине башга миллетлер терс тәсир эдипдирлер, меселем, олар бут ясамак билен Худайың гахарыны гетирипдирлер.

Гчк 22:5; Мср 3:12; Зеб 5:8; Иша 44:15

Серет: Хызмат этмек.

Сеждегәх – Кенган динине уйянларың сежде эдйән ери я-да кераматлы ери: Ашера бутлары дикилипдир ве олара гурбанлыклар берлипдир, шейле хем топрагың хер йыл бол хасыл бермеги үчин лолучылык эдилипдир. Олар адатча бейик депелерде, шейле хем улы агачларың ашагында, байырларда, башга ерлерде лолучылык эдипдирлер. Бу ишлер хемише Реб тарапындан пыгамберлер аркалы паш эдилипдир.

Серет: Ашера.

Лев 26:30; 1Пат 3:2-4; 2Пат 23:1-28; Ер 7:31.

Села – Зебурда уланылян сөз. Манысы белли дәл, белки, сазың довамындакы сәгинме болмагы ахмал.

Зеб 3:1.

Серафлар – ганатлы перишделер. Ишая пыгамбер Худайың тәҗиниң дашындан пырланян серафлары гөрүпдир ве шейле дийип җар эдипдир: «Хөкмүрован Реб мукаддесдир, мукаддесдир, мукаддесдир» (Иша 6:3). Еврейче бу сөз «янянлар» диймеги аңладяр.

Серет: Керуп; Перишде.

Иша 6:2,6.

Сердар – Худай тарапындан сайланан ёлбашчылар. Сердарлар патыша болмаздан өң, өз душманлары билен урушмакда ысрайыл халкына ёлбашчылык эдипдирлер. Шейле хем олар Худайың ислегини халка етирипдирлер ве казы хөкмүнде дава-‑җенҗеллери чөзүпдирлер.

Чөл 25:5; Сер 2:16; Рут 1:1; 1Шам 7:6.

Сидон – бу шәхер хәзирки Ливаның кенарында ерлешипдир. Мукаддес Китабың дөврүнде ол сөвданың ве агач уссачылыгының меркези болупдыр, бу шәхер көп асырларың довамында дүрли халклар, ягны бабыллылар, греклер, римлилер тарапындан басылып алныпдыр.

Серет: Финикия.

Синагога – синагога яхудыларың, адатча, Сабат гүни йыгнанышян ери болупдыр, олар дога-дилег этмек үчин, окалян Төврадың аятларыны ве Худайың канунының дүшүндирилишини диңлемек үчин үйшүпдирлер. Тәзе Әхт дөврүнде синагогалар яхуды җемагатының бар еринде, тутуш Рим империясында болупдыр.

Мат 4:23; Мар 1:39; Лук 4:16; Ёх 9:22; Рес 9:2.

1629-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Синай – бу дагың бейлеки ады Хорепдир. Муса йүзүне Он Табшырык язылан ясы дашлары алмак үчин бу дага чыкыпдыр.

Мср 19:18; 24:16; 31:18; Зеб 67:18.

Серет: Хореп.

Сион – Иерусалимде ыбадатхана гурлан депе.

2Шам 5:7; 2Пат 19:31; Зеб 9:11; Иша 35:10

Серет: Сион гызы.

Сион гызы – бу сөз гошгы стилинде уланылып, Иерусалимиң илатыны аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Зеб 9:14-15; Иша 1:8; Лам 1:6; Мик 4:8.

Серет: Сион.

Содом – Содом Лут билен онуң машгаласының яшан шәхериниң ады. Содом билен Гомораның халкы көп неҗис ишлери эдипдирлер, шонуң үчин Худай бу шәхерлери якып вейран эдипдир.

Гчк 13:12; 18:16; Мат 10:15; Йхд 1:7.

Сөвеш арабасы – бир ата я-да бирден көп ата дакылан ики тигирли араба болуп, ол сөвеш үчин уланылыпдыр, көпленч онуң үстүнде ики саны сөвешиҗи адам болупдыр, оларың элинде ок-яйы я-да найзасы болупдыр.

Мср 14:6; Еш 17:16; 1Шам 13:5; 2ЙЙ 1:14.

1625-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Стоик таглыматчылар – Зино философың ызына эериҗилер. Зино адамлара өз дурмушына өзлериниң хөкүмдарлык этмегини өвредипдир ве яшайшы хич хили леззетиң я-да агырының тәсири етмезден кабул этмеги ныгтапдыр.

Рес 17:18.

Сур – айлагда ерлешйән гадымы Финикияның бир шәхери болупдыр, ол хәзирки вагтда Ливаның бир бөлегидир. Сур бай шәхер болуп, ол тәҗирчиликде ве маталары гөк реңке боямакда мешхур болупдыр.

Серет: Финикия.

Сурнай байрамы – Ол еврейлериң сененамасы боюнча Тишри айының бирине (муңа Этаным айы хем дийипдирлер), ягны единҗи айда белленилипдир. Бу гүйз паслының ирки дөврүнде болупдыр. Шол гүн ысрайыл халкы ишлемән дынч алыпдыр. Олар йыгнак үчин биле үйшүп, сурнайлар чалыпдырлар ве белленен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер.

Лев 16; 23:26-32; Чөл 29:7-11.

Сува чүмдүрмек – Яхя яхудылары гүнәлерине тоба эдендиклериниң нышаны хөкмүнде Иордан дерясында сува чүмдүрип чыкарыпдыр. Ирки месихилер тәзе иман эден адамлары ислендик сув бар болан ерде олары сува чүмдүрипдирлер, бу оларың инди Месихиң шәгиртлеридигини гөркезмек үчин эдилипдир.

Мат 3:11; Рес 1:5; 8:12.

Сүлейман пыгамбер – Давут пыгамбериң оглы, ол Давут өленден соң патыша боляр. Ол Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр, ысрайыл халкының гүйҗүни ве шөхратыны газаныпдыр, шейле хем көп санлы салгытлар, эсгерлер, сөвеш арабаларыны, аяллар эдинипдир. Ол аяллар бабатда говшакдыгына гарамаздан, тутуш ер йүзүнде иң акыллы адам сайылыпдыр.

2Шам 5:14; 12:24; 1Пат 1:39; 4:29-34; 10:1; 11:1-6.

Серет: Давут пыгамбер.

Сүннет – сүннет Худай билен Ыбрайым пыгамбериң несиллериниң, ягны ысрайылларың арасындакы әхтиң нышаны болупдыр. Бу оларың инди Худайың халкы боландыкларының ве Худайың таглыматына табын болҗакдыкларының нышаныны гөркезипдир. Сүннет кануна гөрә, огланҗыклар секиз гүнлүккә ерине етирилипдир. Ресулларың дөврүнде месихилериң арасында аслы яхуды дәллери сүннет этмек барада улы җедел болупдыр. Павлус мунуң билен разылашмандыр. Ол бу барада Галатя язан хатында, шейле хем бейлеки көп хатларында языпдыр. Ол Иса Месих аркалы Худай Өзи үчин тәзе адамлары ярадандыгыны айдяр ве онуң агзасы болмак үчин талап эдилйән екеҗе зат, ол хем Иса Месихе иман этмекдир диййәр. Сува чүмдүрилмек инди Худайың халкына дегишлидигиң нышаныдыр, Иса Месихе иман этмек аркалы Мукаддес Рухуң гүйҗи ве мерхемети билен Худая табын болмак ислегидир.

Гчк 17:10; Лев 12:3.

Сүннетсизлер – бу сөз Худайың Ыбрайым пыгамбер билен эден әхтине дегишли болмадык адамлары аңладыпдыр. Исаның дөврүнде бу сөз эсасан яхуды дәллере дегишли болупдыр.

Серет: Миллетлер.

Сүргүн – Мукаддес Китапда бу сөз яхуда халкының б. э. өң 586-нҗы йылда (Ёхаякым патышасы үчин б. э. өң 597‑нҗи йыл) топарлайын Бабыла сүргүн эдилендиги суратландырылыпдыр. Яхудалар ол ерде парс империясы Бабыл империясыны басып алянча яшапдырлар, соңра Куреш патышасы яхудалара Иерусалим топрагына доланмага ругсат эдипдир.

2Пат 19.

Сыпа – гадымы Ысрайылда ики дүрли сыпа болупдыр, биринҗиси дүрли гөрнүшли садакалары хөдүрлемек үчин ве хайванлары союп, якма гурбанлыгы хөкмүнде бермек үчин уланылыпдыр. Икинҗиси болса якымлы ыслы түтетги үчин уланылыпдыр.

1. Иң ирки гурбанлык сыпасы палчыкдан я-да дашдан, соңрак болса агачдан ве бүрүнчден ясалыпдыр (Мср 13:19-20; 20:24-25). Гурбанлык сыпасы ховлуда мукаддес чадырың дашында гойлупдыр (Мср 27:1-12). Ыбадатхана гурланда, уллакан гурбанлык сыпасыны ыбадатхананың ховлусында гоюпдырлар (2ЙЙ 4:1).

2. Түтетги сыпасы агачдан ясалып, сап алтына өртүлипдир (Мср 30:1-10). Хер гүн ирден ве агшам руханылар Худая садака хөкмүнде якымлы ыслы түтетги түтедипдирлер. Оларың икиси хем Мукаддес чадырда ве Ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүп дуран тутының өңүнде ерлешдирилипдир (Мср 26:33).

Серет: Мукаддес чадыр; Ыбадатхана.

1620-нҗи, 1621-нҗи ве 1627-нҗи сахыпадакы суратлара серет.

Ш

Ш

1. Шеминит
2. Шейтан
3. Шигаён
4. Шөхрат

Шеминит – сазың ады болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Шейтан – Ол Худайың ве Оңа уйян вепалы адамларың душманы болупдыр. Онуң ады «гүнәлейҗи» диймеги аңладыпдыр. Шейле хем оны иблис, җынларың хөкүмдары ве бу дүнйәниң хөкүмдары дийип атландырыпдырлар. Онуң пис ишини Эйюп китабында гөрмек боляр; Иса Өз сөзлери ве бейик гудратлары билен шейтандан үстүндигини гөркезйәр.

Эйп 1; Мат 4:3; Мар 3:23; Лук 13:16; Айн 2:20.

Шигаён – сазың ады болмагы әхтимал.

Зеб 7:1.

Шөхрат – Худайың шөхраты Мукаддес Китапда кәте ягты шөхле я-да от хөкмүнде, я болмаса булут хөкмүнде суратландырыляр. Адамлар Онуң шөхратыны чөлде сежде эдилйән ерлерде, перишделер пейда боланда гөрүпдирлер. Дүнйәниң ахырында Иса доланып геленде, Худайың шөхратына бесленип гелер.

Гчк 45:13; Мср 16:7, 10; 1Шам 4:21; Иша 6:3; Хош 4:7; Хаб 2:14.

Т

Т

1. Табшырык
2. Тегелек ховуз
3. Тәмиз
4. Тәзе Ай байрамы
5. Тәзе Әхт
6. Төврат
7. Төврат мугаллымы
8. Туты
9. Түтетги
10. Түтетги сыпасы

Табшырык –

Серет: Канун.

Тегелек ховуз – бүрүнчден ясалан улы ховуз. Ол ыбадатхананың ховлусында гойлуп, ичи сувдан долдурылыпдыр ве руханылар ондан эллерини ве аякларыны ювупдырлар.

1Пат 7:23-26; 2ЙЙ 4:2-6,10.

Тәмиз – Ысрайыллара тәмиз болмалыдыклары айдылыпдыр, себәби олар Худайың халкыды ве Худай мукаддесдир (Лев 11:44). Тәмиз болмак үчин олар харам хасапланян затлардан дашда болмалыдылар ве йыгы-йыгыдан ювнуп дурмалыдылар; шейле хем олары руханы тарапындан тәмизлемек герекди (Лев 14:1-7). Бир адамың гүнәси билен тутуш халк тәмиз болман билйәрди (Еш 22:17). Өйлери ве затлары хем тәмизлемек герекди (Лев 14:33-53). Мукаддес Китап хич кимиң өз йүрегини тәмиз саклап билмеҗекдигини өвредйәр, шонуң үчин хем адамлара Худайың мерхемети ве багышламагы герек (Сүл 20:9).

Серет: Кәкилик оты; Мурдар.

Тәзе Ай байрамы – еврейлер тәзе Айың пейда болмагыны хер айда улы байрам эдип белләпдирлер. Олар бу гүни сурнай чалмак билен ве якма гурбанлыгыны хөдүр этмек билен белләпдирлер.

Чөл 29:6; Эзр 3:5; Зеб 81:3.

Тәзе Әхт – бу дөрт Хош Хабардан, ресуллар тарапындан язылан дүрли хатлардан ве Аянлык китабындан ыбарат.

Төврат –

1. Худай тарапындан Муса пыгамбере берлен Мукаддес Канун.

2. Бу Канундан ыбарат болан Көне Әхтиң илкинҗи бәш китабы (Гчк – Кан). Бир гезек, Ёшыя патышаның шалык сүрен дөврүнде ыбадатханада Төврат тапыляр. Бу болса өңки патышаларың кәбирилериниң мунуң бардыгындан бихабардыкларыны аңладяр.

Серет: Канун.

2Пат 22:8-10; Мат 5:18.

Төврат мугаллымы – Исаның дөврүнде Төврат мугаллымлары канундан оңат баш чыкарыпдырлар ве синагогаларда окадыпдырлар. Олар еврейлериң баш меҗлисинде векилчилик этмек билен гүйчли топар болупдырлар. Бизиң Эзра китабындан гөршүмиз ялы, оларың топары мүрзелерден гелип чыкыпдыр, мүрзелер язгылары ве ресминамалары языпдырлар, эмма асырларың гечмеги билен олар хем еврей канунындан өкде баш чыкарыпдырлар, себәби олар оны дүйрленен кагыза гөчүрипдирлер ве оны долы җикме-җик билипдирлер.

Мат 2:4; 7:29; Лук 6:7; Ёх 8:3.

Серет: Мүрзе.

Туты – овадан безелен туты чадырда, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүпдир. Бу тутудан гечмәге йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни диңе баш рухана ругсат эдилипдир.

Мср 26:31-33; 2ЙЙ 3:14.

Серет: Мукаддес чадыр.

Түтетги – түтетги дүрли гөрнүшли өсүмликлерден ве агачлардан алныпдыр ве олар кесиленде, якымлы ыс берипдир. Олар чалт гатапдыр ве бөлеклере бөлүнипдир я-да овраныпдыр. Түтетги якылыпдыр я-да яг билен гарылып, дүрли максатлар үчин уланылыпдыр. Көне Әхт дөврүнде руханы түтетгини гурбанлык сыпасында мукаддес чадырда, соңрак ыбадатханада түтедипдир. Ысрайыл халкына муны галла билен гарып, садака хөкмүнде гетирмек хем буйрулыпдыр.

Мср 30:1-8; 34-38; Лев 1:1; 16:12; Мат 2:11; Лук 24:1.

Серет: Ладан; Мүр.

Түтетги сыпасы –

Серет: Сыпа.

У

У

1. Урым ве Туммым

Урым ве Туммым – Урым ве Туммым Худайың ислегини аян этмек үчин уланылыпдыр. Олар баш руханының гурсакчасында сакланыпдыр.

Мср 28:30; Лев 8:8; Кан 33:8.

Серет: Эфот; Гурсакча.

Ы

Ы

1. Ыбадатхана
2. Ыбрайым пыгамбер
3. Ыляс пыгамбер
4. Ынсан оглы
5. Ысхак пыгамбер
6. Ысмайыл пыгамбер
7. Ысрайыл
8. Ысрайылың он ики тиреси
9. Ызына сатын алмак

Ыбадатхана – Сүлейман патыша Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр (1Пат 6-7; 2ЙЙ 2-4). Бабыллылар бу ыбадатхананы вейран эдипдирлер ве онуң әхли гымматбаха затларыны Бабыла әкидипдирлер. Кәбир яхудылар Бабыл сүргүнлигинден доланып баранларындан соң, бу ыбадатхана б. э. өң 520 – 515‑нҗи йылларда тәзеден гурлупдыр. Хирод патышаның хөкүмдарлык эден дөврүнде (б. э. өң 37‑нҗи йылындан б. э. 4‑нҗи йылына ченли) бу ыбадатхана улалдылып, хас-да оваданлашдырылыпдыр. Бизиң эйямымызың 70‑нҗи йылында ыбадатхана римлилер тарапындан вейран эдилипдир ве хич хачан тәзеден дикелдилмәндир.

1Пат 5:5; 6:2 2Пат 25:8-17; Эзк 40-46; Нех 8.

Серет: Мукаддес өй.

1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ыбрайым пыгамбер – Ысрайыл халкының илкинҗи атасы. Ыбрайым пыгамбер дийип атландырылмаздан өң, онуң ады Ыбрам болупдыр. Ол чарва дурмушда яшапдыр, онуң аялы Сара, огуллары хезрети Ысхак ве хезрети Ысмайыл болупдыр. Хезрети Ысхагың оглы Якуп Ысрайылың он ики тиресиниң атасы болупдыр.

Гчк 11:27–12:8; 15:1-21; 17:5.

Серет: Ысхак пыгамбер; Ысмайыл пыгамбер; Якуп.

Ыляс пыгамбер –

Серет: пыгамбер.

Ынсан оглы – бу ат Зебурда ве Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң китабында ынсаны аңладыпдыр. Эмма ол Даныел пыгамбериң китабының 7‑нҗи бабында Худай тарапындан шөхрат ве соңсуз патышалык берлен киши үчин уланылыпдыр. Бу киши Месих болмалы дийлип дүшүнилипдир. Иса Худайдан ыгтыярлык алан хөкмүнде бу ады Өзи үчин уланыпдыр. Ол эҗир чекип өлди ве дирелип гөге гөтерилди, эмма Ол ене ере казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге гелер.

Зеб 8:5; 145:3; Мар 8:38; Ёх 3:13-14.

Ысхак пыгамбер – Худайың берен вадасына гөрә, Ыбрайымың Сарадан болан оглы. Ысхак Худайың ялкан адамы болуп, Якуп билен Ысавың какасыдыр.

Гчк 17:19-21; 21:3-12; 22:1-9; 27:1-46; 35:29.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Якуп.

Ысмайыл пыгамбер – Ыбрайым пыгамбериң Хаҗар атлы гырнагындан доглан новбахар оглы.

Гчк 16:11,15,16; 17:18-26; 25:9-17; 28:9; 36:3

Серет: Гырнак аял.

Ысрайыл – Якуп Пениелде Худай билен тутлушанда, Худай онуң адыны Ысрайыл дийип үйтгедйәр. Көне Әхтде Якубың несиллери он ики тирәни эмеле гетирип, ысрайыл халкы дийлип атландырыляр. Көне Әхтиң пыгамберлик ве гошгы язгыларында «Якубың» ады көпленч ысрайыл халкыны аңлатмак үчин уланылыпдыр. Сүлейман патышаның өлүминден соң, Демиргазыкдакы он тире Гүнортадакы яхуда хем бенямин тирелеринден айрыляр ве Ысрайыл адыны саклаяр. Ысрайыл патышалыгының Самарияда өз пайтагты болупдыр. Гүнортада ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Шонуң үчин хем Көне Әхтиң кәбир ерлеринде «Ысрайыл» сөзи диңе Демиргазыкдакы он тирәни я-да Демиргазык патышалыгыны аңладыпдыр, көпленч болса Ыбрайым пыгамбериң агтыгы Якубың әхли несиллерини аңладыпдыр. Мукаддес Китап бу халкың Худайың сайлан ве сөен халкы боландыгыны өвредйәр, оларың үсти билен Худай дүнйәниң әхли халкларыны ялкамагы карар этди. Ысрайыл Худай тарапындан горалды ве ялканды, Худай олар билен әхт баглашды ве олара үйтгешик вадалар берди. Шейле хем, Ысрайыл Худайың кануныны кабул этди ве Худай олара пыгамберлер аркалы гепледи.

Гчк 32:28; 46:8; 49:28 Мср 1:1; 2ЙЙ 10:16; 2ЙЙ 11:1; Иша 9:7.

Серет: Якуп; Яхуда.

Ысрайылың он ики тиреси – Ысрайыл (өңки ады Якупды) огулларының әхли несиллери, оларың атлары Рубен, Шимгон, Леви, Яхуда, Зебулун, Ысакар, Дан, Гат, Ашер, Нафталы, Бенямин ве ики саны ярым тире, Эфрайым ве Манаша. Эфрайым ве Манаша Юсубың огуллары болуп, олар Юсубың какасы Ысрайыл тарапындан айратын сөйлүпдирлер.

Гчк 35:23-26; 41:51-52; 48:5; 49:28; Мср 1:1-5; Еш 17:1-18; 1ЙЙ 2:1-2; 6:63.

Серет: Ысрайыл; Яхуда; Якуп; Юсуп.

Ызына сатын алмак – илкинҗи доглан хайванлар, шейле хем, адамлар Реббе дегишли болупдыр. Улы мерхемет эдип, Реб еврейлере новбахар огулларыны ве илкинҗи болан эшеклерини ызына сатын алмага ругсат эдипдир. Олар муны Худая бермек үчин рухана садака я-да гурбанлык гетирмек аркалы ерине етирипдирлер. Реб новбахар огулларыны Мүсүрде өлүмден нәхили халас эдендигини хемише ятламаклары үчин ысрайыллара када-канунлар берипдир.

Мср 13:13-15; 34:19-20.

Я

Я

1. Ябуслар
2. Яг
3. Яг гуймак
4. Яхуда
5. Яхудаларың дили
6. Яхуды
7. Якма гурбанлыгы
8. Якуп пыгамбер
9. Ялкамак
10. Яшулулар
11. Язык гурбанлыгы

Ябуслар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар хезрети Давут патыша тарапындан эеленйәнчәлер, Иерусалимде ве онуң төверегинде яшапдырлар.

Гчк 10:15; Еш 3:10; 2Шам 5:6; 1Пат 9:20.

Серет: Кенган.

Яг – адатча Көне Әхтде зейтун ягы. Зейтун ягы гадымы Ысрайылда бирнәче максатлар үчин уланылыпдыр. Ол чыраларың ягы үчин, яралары беҗермек үчин ве деридәки ёкушян яралары беҗермек үчин уланылыпдыр. Кәте ягы атыр билен гарып, якымлы ыс бермек үчин дерә ве сача чалыпдырлар. Гымматбаха яг кимдир бири патышалыга, руханылыга, пыгамберлиге сайлананда, онуң депесинден гуйлупдыр, шейле хем мукаддес затлары пәклемек үчин оларың үстүне серпилипдир. Шейлеликде, яг бүтевүлигиң, саг-саламатлыгың, Худайың Рухуның гудратының ве тәмизленмегиң нышаны болупдыр.

Мср 25:6; 29:7; Лев 7:10; 14:26; 1Шам 10:1.

Яг гуймак – сайланан адамың я-да бир задың үстүне зейтун ягыны гуймак билен йөрите хызмат үчин айры гойландыгыны аңлатмак. Кимдир бириниң депесине яг гуйлуп, ол патышалыга я-да руханылыга белленилипдир. Гурбанлык сыпасы, тутуш мукаддес чадыр мукаддес эдилмек үчин, оларың үстүне яг серпилипдир. Тәзе Әхтде месихилер шыпа алмак үчин дилег эдйән адамларының үстүне яг гуюпдырлар. Иса «Месих» дийлип атландырыляр, бу «яг гуйлан» диймеги аңладяр, ягны Худай тарапындан сайланып белленен диймекдир.

Мср 40:9,15; Лев 4:3; 1Шам. 16:13.

Серет: Месх ягы; Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Яхуда –Якубың он ики оглуның бириниң ады ве яхуда тиресиниң ата-‑бабасы. Яхуда тиреси бейик болупдыр, оңа мүлк пай дийлип берлен ер хем улы болупдыр ве «Яхуда» дийип атландырылыпдыр. Сүлейман патыша өленден соң, Демиргазык тирелер Гүнорта тирелеринден, ягны яхуда ве бенямин тиресинден айры чыканларында, бу ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Гүнорта патышалыгының Давут пыгамбериң несиллери болан өз патышалары болупдыр ве онуң пайтагты Иерусалим болупдыр.

Гчк 29:35; 35:22-23; 38:1-26; 49:8; Мср 31:2; Еш 15:1-12; 1Шам 17:12.

Серет: Ысрайыл.

Яхудаларың дили –

2Пат 18:26.

Серет: Еврей.

Яхуды – аслы еврей болан адам. «Яхуды» ады «Яхуда» сөзүнден гелип чыкандыр. Б. э. өң 586-нҗы йылда Яхуда патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр ве халк Бабыла сүргүн эдилйәр. Сүргүн дөврүнде ве ондан соң хем «яхуды» сөзи халкы ве ысрайыл тирелеринден болан ислендик адамы аңлатмак үчин гиңден уланылыпдыр. Адамзады халас этмек үчин ве Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Исаның Худай тарапындан иберилендигине ынанан илкинҗи адамлар яхудылар болупдыр.

Нех 1:2; Эст 3:4; 9:1-6.

Серет: Бабыл, Яхуда.

Якма гурбанлыгы – бу айратын гурбанлык болуп, мал сойландан соң, онуң әхли бөлеклери гурбанлык сыпасында бүтинлей якыляр. От якыландан соңра, гурбанлык отда янып түссә өврүлипдир. Асмана етйән бу гурбанлыгың түссесиниң ысы Худая ярапдыр.

Гчк 8:20; 22:2; Лев 1:2-17.

Якуп пыгамбер – хезрети Ысхагың оглы, Ыбрайым пыгамбериң агтыгы, ол Худай тарапындан вада берлен ялканыша эе болупдыр. Якуп Пениелде Худай билен гөреш тутанда, Худай Якубың адыны Ысрайыл дийип үйтгетди. Якубың он ики оглы болупдыр ве бу огуллар ысрайыл халкының он ики тиресиниң ата-бабасы болупдыр.

Гчк 25:19; 27:6; 32:22-30; 35:22-26.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Ысхак пыгамбер; Ысрайыл; Яхуда.

Ялкамак – Худайың ниети ве ислеги адамзады ялкамаклык болуп, бу Онуң ыкрар эден әхтиниң меркезинде ерлешйәр. Ыбрайым пыгамбериң үсти билен Худай ер йүзүндәки әхли адамлары ялкамаклыгы вада берди (Гчк 12:3). Бу вада Ыбрайым пыгамбериң несли болан Иса Месихиң үсти билен амала ашды (Гал 3:14). Мукаддес Китап Худайың диңе догры адамлары ялкаяндыгыны өвредйәр, себәби олар Худайы сөййәрлер ве Оңа табын болярлар. Тәзе Әхтде ялканмак дүшүнҗеси хас гиң, ягны муңа диңе бир байлык гирмән, эйсем бу ве индики дурмушда рухы тайдан ялканмак хем гирйәр. Иса эерйәнлер дирелиш гүнүнде Худайың өзлерини ялкаҗакдыгыны билйәрлер (Мат 25:34). Онуң манысы «нәлетлемек» сөзи билен гапма-гаршыдыр.

Гчк 1:22,28; 12:3; Кан 28:1-12; Мат 25:34; Лук 14:14; Эфе 1:3.

Яшулулар – Ысрайыл халкының бүтин тарыхының довамында, хатда Исаның дөврүнде яшулулар ёлбашчылык этмәге, өвретмәге ве адамларың үстүнден ыгтыярлыгы йөретмәге җогапкәр болупдырлар. Олар кәте өз борчларыны догры ве адалатлы берҗай этмәндирлер, шонуң үчин Худай олары пыгамберлериниң үсти билен язгарыпдыр. Йыгнакларда Исаның ызына эерйәнлериң арасында бу хызматы йыгнагың ёлбашчылары ерине етирипдирлер. Аянлык китабында яшулулар Иса Месихе иман этмек аркалы әхли халас боланлары аңладыпдыр.

Мср 3:18; 4:29; Лев 4:15; Кан 19:12; Рут 4:2,9; Иша 3:14; Айн 4:4.

Язык гурбанлыгы – эгер кимдир бири төтәнден гүнә эден болса я-да харам затлары эллән болса, онда бу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәсинден саплапдыр.

Лев 5:2-19.

Е

Е

1. Едутун
2. Ехошапат җүлгеси
3. Еврей

Едутун – ол 1ЙЙ 16:41-де беян эдилйән Давут пыгамбериң баш сазандаларының бири болан болмагы әхтимал; башга бир манысы «боюн эгдирмекдир».

1ЙЙ 16:41.

Ехошапат җүлгеси – бу ер Иерусалимиң голайындакы җүлге үчин уланылян атдыр, ягны ол Иерусалиме гаршы йыгнанан миллетлере Худайың ыглан эден җезасының беян эдилйән ери болупдыр. Ёвел китабының 3‑нҗи бабының 14‑нҗи аядында бу хөкүм җүлгеси дийлип атландырылыпдыр.

Ёв 3:2,12,14.

Еврей –

1. Аслы нәбелли көне сөз, бу ысрайыл халкы үчин уланылыпдыр. Шейле хем бу Ыбрайым пыгамбериң асыл гелип чыкышыны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2. Б. э. өң 586-нҗы йылда Бабыл сүргүни дөврүне ченли, эсасан, ысрайыл халкы тарапындан уланылан дил. Халк сүргүнден доланып геленден соң, оларың аглабасы бу диле дерек арамей дилинде гүрләпдир. Көне Әхтиң көп ери еврей дилинде язылыпдыр.

Гчк 14:13; 39:14,17; 40:15; 41:22; 43:32; Мср 1:15-19; 21:2; 1Шам 4:6

Серет: Арамей.

Ю

Ю

1. Юнус пыгамбер

2. Юсуп пыгамбер

Юнус пыгамбер – Ниневе халкының пис ишлери үчин олары Худайың вейран этҗекдиги барада дуйдурыш берен пыгамбер. Онуң дуйдурышы себәпли халк тоба этди ве Худай олары багышлады.

Юнус китабы.

Юсуп пыгамбер – Ысрайылың иң сөйгүли оглы, Эфрайым билен Манашаның какасы. Доганлары оны гул эдип сатдылар, эмма Худай оны халас этди ве Мүсүр патышасының «саг эли» этди. Ол ерде Юсуп доганларыны ве тутуш машгаласыны, шейле хем көп мүсүрлилери узак вагтлап болан гуракчылык дөврүнде ачлыкдан халас этмекде эсасы хызматы битирди.

Гчк 30:24-25; 37:1–50:26.

Серет: Фараон.

Й

Й

1. Йыгнагың хызматчысы
2. Йыгнагың ёлбашчылары
3. Йыгнак

Йыгнагың хызматчысы – Иса гөге гөтериленден соң ве Мукаддес Рух иненден соң, месихилер топарына окатмага ве хызмат этмәге белленен йөрите адамлар тарапындан ёлбашчылык эдилипдир. Мунда белли бир дүзгүн болмандыр, муңа гарамаздан Павлус өз хатларында нәхили адамларың ёлбашчылык этмелидиги барада анык гөркезмелер берипдир. Иса башгалара хызмат этмеклиге өрән ёкары баха берипдир.

Рес 14:23; 1Пет 5:1-4; 1Тим 3:1-13; Рим 16:1; 1Тим 5:17-21; Тит 1:5-9; Ев 13:7,17.

Йыгнагың ёлбашчылары –

Серет: Яшулулар.

Йыгнак – Тәзе Әхт дөврүнде Иса ынанянлар сежде этмек үчин Иерусалимдәки ыбадатханада йыгнанышыпдырлар. Мундан соң тизара олар өз өйлеринде йыгнанышып башлапдырлар. Хош Хабар тутуш Рим империясында вагыз эдиленсоң, йыгнаклар көп ерлерде гурналды. Бу гүнки гүн йыгнаклар дүнйәниң әхли ерлеринде гечирилйәр. Бу йыгнакларың әхлиси бир бейик Йыгнагың бөлүми хасапланып, онуң дүзүми Исаның дөврүнден тә шу гүне ченли месихилерден ыбаратдыр.

Мат 16:18; Рес 8:1; 9:31; Рим 16:5; 1Кор 11:18; Эфе 5:23-32; Айн 1:11.

З

З

1. Зебур
2. Зекат
3. Зыгыр
4. Зыярат нагмасы

Зебур – 150 мезмурдан ыбарат топлум, оларың көпүси Давут пыгамбер тарапындан языландыр. Зебур Көне Әхтиң бир бөлегидир.

Серет: Давут пыгамбер; Көне әхт; Мезмур.

Зекат –

Серет: Ондан бири.

Зыгыр – Орта Гүндогарда өсүмлигиң бир гөрнүши. Зыгыр үйшмегини йыгнап, сувда эзипдирлер, соңра гурадып, сүйүмини айратын алып, ондан йүплүк өрүпдирлер ве ондан непис мата докапдырлар. Ахырында, докалан зыгыр мата йүң мата гаранда гыммат хасапланыпдыр, себәби оны ыссы ховада геймек якымлы болупдыр ве оны өндүрмек кын болупдыр. Руханы гейимлериниң кәбирлери зыгыр матадан докалыпдыр.

Мср 9:31; 25:4; 26:1; Лев 6:10; 16:4; Сүл 31:13; Дан 10:5.

Зыярат нагмасы – Еврейче «ёкары чыкян айдым» диймекдир. Бу айдым дагың ёкарсында ерлешйән ыбадатхана чыкыланда айдылыпдыр. Бу айдымлар дини байрамчылыклар үчин Иерусалиме баряркалар, ёлда зыяратчылар тарапындан айдылып, ыбадатханада байрамчылыгың бир бөлеги хөкмүнде сежде эдипдирлер. Бу сөз кәбир мезмурың еврейче адының бир бөлегидир.

Зеб 119-133.

Table of Contents

Гириш

2 Патышалар

- 1‑нҗи бап
- 2‑нҗи бап
- 3‑нҗи бап
- 4‑нҗи бап
- 5‑нҗи бап
- 6-нҗы бап
- 7‑нҗи бап
- 8‑нҗи бап
- 9-нҗы бап
- 10-нҗы бап
- 11‑нҗи бап
- 12‑нҗи бап
- 13‑нҗи бап
- 14‑нҗи бап
- 15‑нҗи бап
- 16-нҗы бап
- 17‑нҗи бап
- 18‑нҗи бап
- 19-нҗы бап
- 20‑нҗи бап
- 21‑нҗи бап
- 22‑нҗи бап
- 23‑нҗи бап
- 24‑нҗи бап
- 25‑нҗи бап

Сөзлүк

А

- Адалатлы
- Адам ата
- Агта
- Агыз беклемек
- Ахалот
- Аждарха
- Акмак
- Аламот
- Алоэ
- Амалеклер
- Аммонлар
- Аморлар
- Анаклар
- Араба дүзлүги
- Арамей дили
- Арфа
- Артемис
- Арвах-җын
- Арёпагус
- Ашера
- Ашторет
- Ашур
- Аянлык
- Азия

Б

- Бабыл
- Багал
- Баш руханы
- Башан
- Байрам йылы
- Байрамчылыклар
- Берекет
- Беелзебул
- Бу дүнйәниң хөкүмдары
- Бут
- Бүтинлей ёк этмек

Ч

- Чатма байрамы

Д

- Дагон
- Давут галасы
- Давут Оглы
- Давут пыгамбер
- Декаполис
- Дери кесели
- Дикме даш
- Дога-дилег этмек
- Догры

Э

- Эфиопия
- Эфот
- Эл гоймак
- Эллинҗи гүн байрамы
- Эляша пыгамбер
- Эпикурчы философлар

Ә

- Әхт

- Әхт сандыгы

Ф

- Фараон
- Фарисейлер
- Финикия

Г

- Гала дервезелери
- Галла байрамы
- Галла садакасы
- Ган
- Гиргашлар
- Гитит
- Гомора
- Гөгүң Шалыгы
- Гөк
- Гөргүр
- Гөрнүш
- Греклер
- Гурбанлык сыпасы
- Гурбанлыклар
- Гурсакча
- Гүнә гурбанлыгы
- Гүнәден сапланма гүни
- Гырнак аял
- Гызыл деңиз

Х

- Хача чүйлемек
- Халасгәр
- Хантагта
- Хасыл байрамы
- Хеләкчилик ери
- Хепдәниң биринҗи гүни
- Хермон дагы
- Хетлер
- Хигаён
- Хирод
- Хивилер
- Хореп
- Хорылар
- Хоссар
- Хош хабар
- Хошбой ыслы гамыш
- Хошея пыгамбер
- Хов эне
- Хөдүр чөреги
- Худай
- Худайың Гузусы
- Худайың Оглы
- Худайың Шалыгы
- Хызмат этмек

И

- Иблис
- Ичги садакасы
- Ички гала
- Император
- Инҗил
- Иң мукаддес отаг
- Иордан дерясы
- Иса
- Ишая пыгамбер
- Иерусалим

Җ

- Җебрайыл перишде
- Җелиле
- Җеннет
- Җул гейинмек

К

- Канун
- Канун китабы
- Кемош
- Кенган
- Кенганлар
- Керуп
- Кесетлер
- Кейнлер
- Кәкилик оты
- Көне Әхт
- Күл үстүнде отурмак

Л

- Ладан
- Левилер
- Лира
- Ливан
- Ливятан
- Лолы
- Лут

М

- Мадай
- Манна
- Маскил
- Меҗлис
- Меръем
- Месх ягы
- Месих
- Месопотамия
- Мейлетин садака
- Мезмур
- Мәликсадык
- Мидянлар
- Микайыл
- Миктам
- Миллетлер
- Милло
- Мирас
- Молек
- Моваплар
- Мукаддес
- Мукаддес чадыр
- Мукаддес чөрек
- Мукаддес даг
- Мукаддес отаг
- Мукаддес өй
- Мукаддес Рух
- Мурдар
- Муса пыгамбер
- Мут лабен
- Мүр
- Мүрзе

Н

- Надан
- Нард
- Назыр
- Нефиллер
- Негеп чөли
- Новбахар огул
- Нух пыгамбер

О

- Омын

- Ондан бири

Ө

- Өлүлер дүнйәси

- Өй бутлары

П

- Парс империясы
- Парз
- Пата
- Патрос
- Перишде
- Перизлер
- Перман
- Песах байрамы
- Петир байрамы
- Пилат
- Пилиштлилер
- Пурым байрамы
- Пыгамбер
- Пыгамберлик этмек

Р

- Рабби
- Рахап
- Рапалар
- Реб
- Реббе хөдүр эдилен чөрек
- Реббе йүз тутулян чадыр
- Реббиң гүни
- Реббиң өйи
- Реббиң сачагы
- Ресуллар
- Римлилер
- Рух
- Руханы

С

- Сабат гүни
- Садака
- Саддукейлер
- Саламатлык гурбанлыгы
- Салгытчы
- Салим
- Самария
- Сара

- Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

- Сежде этмек
- Сеждегәх
- Села
- Серафлар
- Сердар
- Сидон
- Синагога
- Синай
- Сион
- Сион гызы
- Содом
- Сөвеш арабасы
- Стоик таглыматчылар
- Сур
- Сурнай байрамы
- Сува чүмдүрмек
- Сүлейман пыгамбер
- Сүннет
- Сүннетсизлер
- Сүргүн
- Сыпа

Ш

- Шеминит
- Шейтан
- Шигаён
- Шөхрат

Т

- Табшырык
- Тегелек ховуз
- Тәмиз
- Тәзе Ай байрамы
- Тәзе Әхт
- Төврат
- Төврат мугаллымы
- Туты
- Түтетги
- Түтетги сыпасы

У

- Урым ве Туммым

Ы

- Ыбадатхана
- Ыбрайым пыгамбер
- Ыляс пыгамбер
- Ынсан оглы
- Ысхак пыгамбер
- Ысмайыл пыгамбер
- Ысрайыл
- Ысрайылың он ики тиреси
- Ызына сатын алмак

Я

- Ябуслар
- Яг
- Яг гуймак
- Яхуда
- Яхудаларың дили
- Яхуды
- Якма гурбанлыгы
- Якуп пыгамбер
- Ялкамак
- Яшулулар
- Язык гурбанлыгы

Е

- Едутун
- Ехошапат җүлгеси
- Еврей

Ю

- Юнус пыгамбер

- Юсуп пыгамбер

Й

- Йыгнагың хызматчысы
- Йыгнагың ёлбашчылары
- Йыгнак

З

- Зебур
- Зекат
- Зыгыр
- Зыярат нагмасы