Мукаддес Китап
Author: Мукаддес Китап Терҗиме Институты
Date: 2018-09-17T08:20:28.363609+00:00

Гириш

Гириш

1. 2 Йыл язгылары

2. Сөзлүк

Элиңиздәки Мукаддес Китап хер бир адам үчин иң ваҗып китапдыр! Бу китап аркалы адамзат өз Ярадыҗысы Худайы танап, Онуң биз үчин ниетлән аҗайып максадыны өвренер ве иман эдип, бакы яшайша эе болар. Бейик патыша болан Давут пыгамбер Худайың Сөзи барада өз мезмурларының биринде: «Сениң сөзүң – чыра аякларыма, ол – ягтылык мениң ёдама» дийип айдяр. Худайың Сөзи, догрудан-да, хер бир ынсаның дурмушы үчин чырадыр, йөрейән ёлуны ягтылдян нурдур! Гой, Худай бу китабы окаян хер бир ынсана пәхим-пайхас берип, Өз Сөзүниң уммасыз байлыгыны оңа багыш этсин!

Китапларың атлары

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китапларың атлары дүрли-дүрлүдир:

- •Китап я-да онуң эсасы бөлеги белли бир адам тарапындан язылып, шол адамың ады билен атландырыляр, мысал үчин, «Сүлейманың пәхимлери».

- •Китап хайсыдыр бир адам барада язылып, шол адамың адына лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Рут».

- •Китап ысрайыл халкының тарыхының хайсыдыр бир дөврүни беян эдип, шол дөвүрдәки вакалара, ягдайлара лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Ысраыыл сердарлары». Булар барада хас гиңишлейин маглуматы алмак үчин, хер китабың башында берилйән гириш бөлүмине гөз айлаң.

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китаплар шу топарлара бөлүнйәр:

- •Көне Әхт

- ◦Төврат (Гелип чыкыш – Канун таглыматы)

- ◦Ир дөвүрдәки пыгамберлер; бу китаплар топары кәвагт «Тарыхы китаплар» дийлип хем атландырыляр (Ешува – Патышалар (Икинҗи китап))

- ◦Язгылар, шейле топара Зебур ве Сүлейманың пәхимлери ялы китаплар гирйәр. (Йыл язгылары – Нагмалар нагмасы)

- ◦Бейлеки пыгамберлер (Ишая – Малакы)

- •Тәзе Әхт

- ◦Хош хабарлар. Муңа дөрт китап дегишли болуп, олар дүрли адамлар тарапындан языландыр. Олар өзлериниң шаят болан вакаларыны беян эдйәрлер.

- ◦«Ресулларың ишлери» атлы китап Лука тарапындан языландыр. Ол бу китапда Иса Месихиң гөге гөтериленден соң болан вакалары беян эдйәр.

- ◦Хатлар. Булар Павлус, Петрус ве Ёханна ялы авторларың месихи йыгнаклара язан хатларыдыр.

- ◦«Ёханна гелен аянлык» эдебиятың айратын гөрнүши болуп, онда Худайдан гелен гөрнүшлер ве аянлыклар беян эдилйәр.

Ёкарда агзалан китаплар топлумларының хер бири өзүне махсус болан жанрда языландыр. Шонуң үчин-де окыҗы китабы оканда, онуң жанр айратынлыгыны хасаба алмалыдыр.

«Көне Әхт» ве «Тәзе Әхт» китапларына гошмача сөзбашылар берилйәр. «Көне Әхтиң» дүзүмине пыгамберлериң китапларының хем гирйәндигине гарамаздан, оңа түркмен окыҗыларына гиңден таныш болан «Төврат» ве «Зебур» диен гошмача сөзбашылар берилди. «Тәзе Әхт» китабына «Инҗил» диен гошмача сөзбашы берилсе-де, онуң дүзүмине «Инҗилден» башга китаплар ве иманлылар йыгнакларына язылан хатлар гирйәр.

Худайың атлары

Көне Әхт китабы түркмен дилине асыл нусгадан, ягны еврей дилинден терҗиме эдилди. Бу китабың еврей дилиндәки асыл нусгасында Худайың бирнәче ады душ гелйәр. Онуң «Элохим» ады хас көп уланылып, ол түркмен дилине «Худай» дийип терҗиме эдилди. Онуң бейлеки ады Яхве болуп, ол хем «Худай» диймеги аңладяр. Бу ат түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. «Реб» сөзи Худайың әхт баглашан, Өзүни халкына аян эден я-да ынсан кешбинде пейда болан ягдайларына дегишли вакаларда уланылды. Худайың «Эл-Шаддай» ады түркмен дилине «Гудратыгүйчли» дийип, «Эл-Элён» болса «Бейик Худай» дийип терҗиме эдилди. Худайың китапда сейрек душ гелйән «Адонай» ады «Таңры» дийип терҗиме эдилди. Херекет эдйән, бейик ишлери амала ашырян Худайы суратландырмак үчин еврей дилинде утгашдырылып уланылан «Яхве Элохим» ады түркмен дилине «Худайымыз Реб» дийип терҗиме эдилди.

Тәзе Әхт китабының асыл нусгасы грек дилинде язылып, онда Худай бабатда «куриос» диен сөз уланыляр. Китабың язга гечирилен дөврүнде бу сөз «ага» я-да «хоҗайын, эе» диймеги аңладярды. Көне Әхтиң грек дилиндәки терҗимесинде Худайың «Яхве» ве «Адонай» атлары хем «куриос» дийип терҗиме эдилендир. Шонуң үчин-де, Тәзе Әхт китабында адамлар Иса Месихе «куриос» дийип йүзлененлеринде, Оны Худай хөкмүнде кабул эдендиклери әшгәр боляр. Шейле ягдайларда «куриос» сөзи түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. Мундан башга-да, Иса Месих өлүмден диреленден соң Оңа Куриос Иса Месих дийип йүзленилип, бу ат түркмен дилине «Реббимиз Иса Месих» дийип терҗиме эдилди.

Мукаддес Язгылар ве тарыхы вакалар

Мукаддес Язгыларда беян эдилйән вакалара долы ве догры дүшүнмек үчин, олара шол дөвүрде болуп гечен тарыхы вакалар билен умумы багланышыкда гарамалыдыр. Ашакда Мукаддес Язгыларда беян эдилен тарыхы дөвүрлериң ве империяларың ады берилйәр:

1.Ыбрайым пыгамбериң дөврүне ченли болуп гечен вакалар. Худай дүнйәни ярадяр. Ол Адам атаны ве Хов энәни ярадып, олары Эрем багында ерлешдирйәр. Эмма олар Худайың эмрини бозансоңлар, Эремден махрум эдилйәрлер. Оларың несли көпелип, ер йүзүне яйраяр, гүнә ичинде яшап, өз дурмушларына гүмра болуп, Яраданы унудяр. Худайың муңа җуда гахары гелип, тутуш адамзады ёк этмеги ниет эдинйәр. Ол Өз ниетини берҗай этмек үчин, ер йүзүне элхенч сил иберйәр-де, Нух пыгамбер билен онуң машгаласындан башга тутуш адамзады ёк эдйәр. Хава, Худай шол силде диңе Нух пыгамбери ве онуң машгаласыны халас эдйәр, себәби олар дири Худая иман эдип, Оңа сежде эдйәрдилер. Беян эдилйән вакаларың шу тапгыры Нухуң несиллериниң Бабыл минарасыны гуршы ве тутуш адамзадың несил дарагтының дөрейши билен тамамланяр.

2.Ыбрайым пыгамбер барадакы вакалар. Хич перзенди болмадык Ыбрайым пыгамбере Худай бир огул берҗекдигини, ондан бейик бир миллет яратҗакдыгыны вада берйәр. Мундан башга-да, Худай пыгамбере онуң неслине «бал билен сүйт акян» Кенган топрагыны-да мирас берҗекдигини вада эдйәр. Ыбрайым пыгамбер вада берлен юрда гөчүп, ол ерде чадырда бир чарвадар кимин яшаяр. Худай Ыбрайымың агтыгы Якуба «Ысрайыл» дийип ат берйәр. Ысрайылың он ики оглы болуп, олар тутуш халкың несилбашылары боляр. Ысрайылың Юсуп атлы сөйгүли оглы доганлары тарапындан Мүсүр гулчулыгына сатылса-да, Худай оны ялңыз гоймаяр. Юсуп пыгамбер Худайың көмеги билен тутуш Мүсүр юрдунда икинҗи дереҗели адам боляр. Ол ачлык дөврүнде тутуш юрды ве өз атасының машгаласыны халас эдйәр. Онуң несли Мүсүрде җуда көпелйәр, эмма Юсуп пыгамбер арадан чыкандан соң, олар Мүсүр юрдунда гул болярлар.

3.Мүсүрден чыкыш ве вада эдилен топрагы эелемек барадакы вакалар:

а.Муса Ысрайылың неслини мүсүр гулчулыгындан азат эдйәр. Ысрайылың огулларындан дөрән тирелер чөлде Худая эерип, Ондан Мукаддес Кануны кабул эдйәрлер. Худай олара леви тиресини руханычылыга беллемеги ве Өзи үчин мукаддес чадыры ясамагы буюряр. Бу чадыр Худая сежде этмек үчин ниетлененди.

б.Ешува ысрайыллары Ыбрайым пыгамбере вада берлен топрага – Кенгана гетирйәр. Олар бу топрагы шол ерде яшап йөрен тирелерден басып алярлар. Бу тирелериң аглаба бөлеги Нух пыгамбериң Хам ве Яфес атлы огулларының несиллериди. Ыбрайым пыгамбер болса Нух пыгамбериң новбахар оглы Самың неслиди. Ысрайылың душманлары болан аммонлар ве моваплар болса Лутуң несиллериди. Басылып алнан юрт он ики бөлеге бөлүнип, ысрайыл тирелериниң арасында биҗе боюнча пайланыляр. Юсубың ики оглундан ики тире эмеле гелйәр, себәби Ысрайыл пыгамбер дүнйәден өтмәнкә олары өз огуллары хөкмүнде кабул эдип, ак пата берипди. Шонуң үчин-де, он ики бөлеге бөлүнен топрак Ысрайылың он бир оглуның несиллериниң арасында мүлк хөкмүнде пайланыляр. Ысрайылың Леви оглуның несиллери болса руханычылыга беллененсоңлар, топракдан хич мүлк алмаярлар, себәби Ысрайыл Худайы Реббиң Өзи оларың мүлкүди.

4.Он ики тирәниң бир патышалыгы эмеле гетириши барадакы вакалар:

а.Шавул патыша Ысрайылың илкинҗи патышасы боляр. Соңра Давут пыгамбер Ысрайыла патыша боляр ве он ики тирәни бирлешдирип, бир миллети эмеле гетирйәр--де, өз чәклерини гиңелдйәр.

б.Сүлейман пыгамбер Реббе сежде этмек үчин дүнйәде деңи-тайы болмадык ыбадатхананы гуряр.

5.Патышалыгың бөлүнмеги барадакы вакалар. Сүлейман пыгамбер арадан чыкандан соң, онуң ики оглуның арасында уруш башланяр. Юрдуң демиргазыгындакы он тире Сүлейманың огулларының бирини голдап, Ысрайыл патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве бенямин тирелери болса Сүлейманың бейлеки оглуны голдап, юрдуң гүнортасында Яхуда патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве Ысрайыл патышалыклары пыгамберлериң язгыларында көп ятланыляр. Демиргазык патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр, илаты болса Бабыла сүргүн эдилйәр.

6.Сүргүнлик дөври ыбадатхана вейран эдилйәр, гүнорта патышалыгы болан Яхуданың абрайлы ве гөрнүкли адамлары, машгалалары бабыллылар тарапындан есир алыняр.

7.Дикелдиш дөври – Парс империясы дөрәнден соң яхудылара өз ватанына, Ысрайыла доланмак ругсат эдилйәр. Олар өз юрдуна доланып, шәхери ве ыбадатхананы дикелдйәрлер.

8.Көне ве Тәзе Әхтиң аралыгындакы дөвүр – Македония империясы. Ортаер деңзи македониялылар тарапындан басылып алыняр. Македонлар грек дилини яйрадып, билим улгамыны өсдүрип яйбаңландырярлар.

9.Иса Месихиң дурмушы ве хызматы. Шол дөвүрде яхудылар Рим империясына гарашлы болуп, онуң беллән патышаларының голастында яшаярдылар. Шейле патышаларың бири-де Хирод болуп, ол Рим императорына долы гарашлы болупдыр.

10.Илкинҗи месихилер йыгнагы. Иса Месих гөге гөтериленден соң, Оңа иман эденлериң саны барха артяр. Гүйчли ызарланмалара, сөгүлмелере ве эҗирлере гарамаздан, оларың саны барха көпелйәр. Месихи йыгнаклар Орта Гүндогардан Рим империясының Азия велаятына (хәзирки Түркие), хатда Европа юртларына ченли яйраяр.

Мукаддес Язгыларың жанрлары

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде үч дүрли жанр: кысса (беян этме), гошгы (я ак гошгы) ве гошгы жанрында язылан проза уланылды. Гошгы жанрында язылан проза долы капыя эе болмаса-да, гошгы ялы окаляр. Шонуң үчин-де, шейле жанрда язылан пыгамберлик китаплары терҗиме эдиленде, олар гошгы гөрнүшде реҗеленди. Еврей шыгрыетинде «параллелизм» усулы гиңден уланыляр. Шейле усулда язылан гошгуларың биринҗи сетиринде беян эдилйән пикир икинҗи сетиринде гайталанып, манысы хас гиңишлейин дүшүндирилйәр.

Голязмалар

Көне Әхт китабы түркмен дилине еврей дилинде язылан Масоретик текстлеринден терҗиме эдилди. Бу Масоретик текст Библия Хебрайиканың соңкы неширинде чап эдилди. Зерурлыгың дөрән ягдайларында шу нешириң теклип эден алтернатив дүшүндирмелеринден хем угур алнып, олара дегишли чыкгытлар берилди. Тәзе Әхт китабы грек дилиндәки голыазмадан (Бирлешен Мукаддес китап җемгыети, 4‑нҗи нешири) терҗиме эдилди. Бу гөрнүшдәки аятларың Текстус Ресептус билен тапавутлы болан ягдайларында олара хем дегишли чыкгытлар берилди.

Чыкгытлар

Терҗимеде чыкгытларың бирнәче гөрнүшлери уланылды. Оларың иң йөнекейи окыҗа дүшнүксиз я-да нәбелли болан сөзе дүшүндириш берйәр. Шейле сөзлер китабың ахырында берилйән Сөзлүкде хем ерлешдирилендир. Чыкгытларың ене бир гөрнүши терҗиме эдилен асыл нусгадакы аятларың башга гөрнүшиниң бардыгыны хем гөркезйәр. Шейле аятларың арасындакы тапавут җикме-җик гөркезилмесе-де, хайсы асыл нусгадан алнандыгы мәлим эдилйәр.

Өлчег бирликлери

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде өлчег бирликлерини аңлатмак үчин мысгал, гадак, батман ялы гадымы көне түркмен өлчег бириклери уланылды. Оларың хәзирки дөвүрдәки такмынан өлчегини гөркезмек үчин дегишли чыкгытлар берилди. Шейле-де, чыкгытларда көне еврей ве грек өлчеглери уланылды. Сиз бу өлчег бирликлерини китабың ахырында берилйән таблисада гөрүп билерсиңиз.

Салгыланма аятлары

Тәзе Әхтиң китапларында Көне Әхтден мысал гетириленде, онуң хайсы китапдан алнандыгыны гөркезмек үчин салгыланма аятлары берилйәр. Бу окыҗа аядың я-да бабың асыл мазмуныны тапмагы еңиллешдирмек максады билен эдилди.

Мукаддес Язгыларың стили

Мукаддес Язгыларың стили өзболушлыдыр. Себәби онуң асыл нусгасының язылан дөврүндәки дурмуш ягдайларының, дәп-дессурларының кәбирлери түркмен дурмушы ве медениети үчин нәтанышдыр. Шоңа гөрә-де, терҗимечилер асыл нусганың манысының түркмен окыҗысына дүшнүкли болмагы үчин бу ише өрән сересаплы чемелешдилер. Олар асыл нусганың манысының үйтгедилмегине я-да тесвирленмегине ёл бермезлик үчин, оны сөзме-сөз терҗиме этмекден я-да диңе манысыны терҗиме этмекден гача дурдулар. Өңде гойлан меселәниң кын боландыгына гарамаздан, терҗиме адаты окыҗа дүшнүкли болуп, манысының арасса, анык ве тебигы болмагы үчин сада дилде эдилди. Терҗиме стилиниң дүрли болмагы терҗимелериң хем дүрли боляндыгыны аңладяр. Шонуң үчин-де, хайсыдыр бир терҗимәни башга терҗиме билен деңешдирип, онуң нәдогры эдилендигини айтмак ерликсиздир. Терҗимелериң бирмеңзеш болуп, адалгаларың я-да җүмлелериң башгача, окыҗа хас дүшнүкли тәрде берилмеги ахмалдыр. Мундан башга-да, терҗимелериң хеммеси белли бир дереҗеде дүшүндирмелере эедир. Терҗимәниң довамында душ гелен икиманылы сөзлемлериң аглаба бөлегиниң дүшүндирилмелери окыҗының пайына галдырылды. Йөне манысы өрән чылшырымлы ве айдың болмадык аятларың кәбирлери садалашдырылып, окыҗа дүшнүкли болар ялы терҗиме эдилди. Шейле аятларың терҗимесинде көп алымлар тарапындан бу бабатда кабул эдилен дүшүндиришлерден угур алынды.

Мукаддес Китап Терҗиме институты

Көне Әхт

2 Йыл язгылары

Йыл язгылары

Икинҗи китап

Гириш

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36

Йыл язгыларының икинҗи китабы Сүлейман пыгамбериң шалык сүрен дөврүнден тә онуң өлүмине ченли болан дөври өз ичине аляр. Китапда Еробгамың баштутанлыгында демиргазык тирелериң Сүлейман патышаның оглы Рехобгам патыша гаршы эден гозгалаңы, шейле хем гүндогар патышалыгы Яхуданың тә б. э. өң 586-нҗы йылда Иерусалимиң сынмагына ченли болан дөврүң тарыхы беян эдилйәр.

Мазмуны

- Сүлейманың шалык сүрмеги 1:1–9:31
- Ирки йыллар 1:1-17
- Ыбадатхана гуруляр 2:1–7:10
- Соңкы йыллар 7:11–9:31
- Демиргазык тирелериниң гозгалаңы 10:1-19
- Яхуданың патышалары 11:1–36:12
- Иерусалимиң сынмагы 36:13-23

1‑нҗи бап

Сүлейман Худайдан пәхим-пайхас дилейәр

(1 Патышалар 3:1-15)

1^1⚫Давудың оглы Сүлейман өз патышалыгыны беркитди. Худайы Реб онуң билен болуп, оны җуда бейгелтди+. 2Сүлейман тутуш Ысрайылы: мүңбашылары, йүзбашылары, казылары, Ысрайылың әхли баштутанларыны ве уругбашылары чагырды. 3Онсоң Сүлейман янындакы бүтин җемагат билен Гибгондакы сеждегәхе гитдилер. Реббиң гулы Мусаның чөлде гуран Худая йүз тутулян чадыры шол ердеди+. 4Давут Худайың сандыгыны Кирятъегарымдан Иерусалиме онуң үчин тайярлан чадырына гетирипди+. 5Хуруң агтыгы, Урының оглы Бесалелиң бүрүнчден ясан гурбанлык сыпасы болса Гибгонда Реббиң мукаддес чадырының өңүндеди. Шоңа гөрә Сүлейман билен җемагат ол ере Ребден маслахат сорамага гитдилер+. 6Сүлейман ол ерде Реббиң хузурында мукаддес чадырдакы бүрүнчден болан гурбанлык сыпасына гелип, онда мүң саны якма гурбанлыгыны хөдүрледи.

7Шол гиҗе Худай Сүлеймана гөрнүп, оңа: «Диле, дилән задыңы берейин» дийди. 8Сүлейман Худая шейле җогап берди: «Сен мениң какам Давуда бейик, садык сөйгиңи гөркезип, мени онуң ерине патыша этдиң+. 9Я Худайымыз Реб, гой, инди какам Давуда берен вадаң амала ашсын, чүнки Сен мени ериң тозы ялы сан-саҗаксыз болан бир халкың үстүнден патыша этдиң+. 10Инди шу халкы доландырмагым үчин маңа даналык хем билим бер. Ким Сениң бу бейик халкыңы доландырып билер?» 11-12Худай Сүлеймана шейле дийди: «Калбыңда шу ислегиң бардыгы үчин, өзүңе мал-мүлк, байлык, ат-абрай я өз душманларыңың өлүмини я-да өзүң үчин узак өмүр дилемән, эйсем үстүнден патышалыга беллән халкымы доландырмага өзүңе пәхим-пайхас ве дүшүнҗе диләндигиң үчин, Мен саңа пайхас ве дүшүнҗе берйәрин. Шейле хем Мен саңа сенден өң хич кимде болмадык ве сенден соң хем хич кимде болмаҗак байлык, мал-мүлк ве ат-абрай берерин»+.

Сүлейманың харбы ве тәҗирчилик ишлери

(1 Патышалар 10:26-29)

13Шейдип, Сүлейман Гибгондакы сеждегәхден, Реббиң мукаддес чадырындан Иерусалиме гелип, Ысрайыла патышалык этди. 14⚫Сүлейман сөвеш арабалары билен арабалы эсгерлери топлады. Онуң бир мүң дөрт йүз сөвеш арабасы, он ики мүң сөвеш арабалы эсгери барды. Сүлейман оларың бирнәчесини өз янында Иерусалимде, галанларыны болса сөвеш арабаларының сакланян галаларында ерлешдирди+. 15Патыша Иерусалимде күмүш билен алтыны дашлар билен дең этди, кедр агаҗыны болса гүнбатар байырлыкда гөгерйән ябаны инҗир агаҗы кимин көпелтди. 16Сүлейманың атлары Мүсүрден ве Кеведен гетирилди; патышаның тәҗирлери олары Кеведен белли бир баха сатын алдылар+. 17Мүсүрден гетирилйән сөвеш арабасының хер бири он еди гадак[*] төвереги күмше, хер бир ат болса дөрт гадакдан[*] говрак күмше сатын алынды. Шейдип, бу сөвеш арабалары ве атлар Сүлейманың тәҗирлериниң үсти билен бүтин хетлериң ве Сирияның шаларына сатылярды.

2‑нҗи бап

Сүлейман ыбадатхананы гурмага тайярлык гөрйәр

(1 Патышалар 5:1-18)

2^1⚫Сүлейман Реббе ыбадат өйүни ве өзүне көшк гурмак карарына гелди. 2Ол дагда етмиш мүң саны хаммалы, сегсен мүң саны даш ёнуҗыны ве оларың үстүнден гөзегчилик эдер ялы үч мүң алты йүз саны адамы топлады.

3Сүлейман Сур патышасы Хурама[*] чапар иберип шейле дийди: «Өзүне яшар ялы көшк гурунсын дийип, какам Давуда иберен кедр агачларыңдан маңа-да ибермегиңи товакга эдйәрин+. 4Ине, мен Худайым Реббе өй гуруп, ол өйи Оңа багыш этмекчи болярын. Ол өйде Реббиң хузурында якымлы ыслы түтетги якылар, гүндеки хөдүр чөреги хөдүрленер, Сабат гүнлеринде, Тәзе Ай байрамларында ве бейлеки байрамларда эртирлик ве агшамлык якма гурбанлыклары хөдүрленер. Булар Ысрайыл үчин эбеди парздыр. 5Бизиң Худайымызың бейлеки әхли худайлардан бейик болшы ялы, мениң гурҗак өйүм хем бейик болар+. 6Эмма Оңа өй гурмага кимиң гүйҗи етер? Оны хатда гөк-де, гөклериң гөги-де ичине сыгдырып билмейәр! Онсоң Оңа өй гурар ялы мен киммишим? Мен бу өйи Онуң хузурында якымлы ыслы түтетги якмак үчин гурярын+. 7Яхудада ве Иерусалимде өз янымдакы какам Давудың тайярлан өкде уссалары билен ишләр ялы маңа алтын, күмүш, бүрүнч, демир ишлерине, гойы бадам, гырмызы ве гөк йүплүк боягларына, шейле хем ойма ишлерине уссат хүнәрмент ибермегиңи товакга эдйәрин+. 8-9Маңа ене Ливандан кедр, серви ве сандал агачларыны ибер. Мен сениң ишчилериңиң Ливанда агач кесмәге уссатдыкларыны билйәрин. Маңа бол агач тайярламак үчин мениң ишчилерим сениң ишчилериң билен биле ишләрлер. Мениң гурҗак өйүм җуда улы ве гөзел болар. 10Ине, мен сениң агач кесйән ишчилериңе кырк мүң чувал[*] үвелен бугдай, кырк мүң чувал арпа, еди мүң хум[*] шерап ве еди мүң хум зейтун ягыны берерин».

11Онсоң Сур патышасы Хурам Сүлеймана хат үсти билен җогап гайтарды: «Реб Өз халкыны сөенсоң, сени оларың үстүнден патыша гойды»+. 12Хурам сөзүни шейле довам этди: «Гөги ве ери ярадан Ысрайыл Худайы Реббе алкыш болсун! Реб Давут патыша пәхим-пайхасдан ве дүшүнҗеден долы акыллы огул берди. Шол огул Реббе өй ве өзүне көшк гурар. 13Мен саңа Хурамабы атлы өкде ве дүшүнҗели бир уссаны ёллаярын+. 14Онуң эҗеси данлардан болуп, какасы хем сурлуды. Хурамабы алтын, күмүш, бүрүнч, демир, даш, агач ишлерине өкдедир. Ол бадам, гөк, гырмызы йүплүк ве непис зыгыр маталары билен хем ишләп билйәр. Шейле-де ол ойма ишлерине ве өзүне берлен ислендик нусга билен ишлемәге өкдедир. Ол сениң уссаларың ве җенабым – какаң Давудың уссалары билен ишләр. 15Инди, гой, җенабым вада берен бугдайыны, арпасыны, зейтун ягыны ве шерабыны өз гулларына иберсин. 16Биз саңа Ливандан нәче агач герек болса кесип, олары богуп, Яфо деңзиниң үсти билен акдырып гетирерис; сен-де оны Иерусалиме әкидерсиң»+.

17Онсоң Сүлейман какасы Давудың хасаба алшы ялы, Ысрайылда яшаян гелмишеклериң барыны хасаба алды. Гелмишеклериң саны бир йүз элли үч мүң алты йүз болды+. 18Сүлейман олардан етмиш мүң адамы йүк дашамага, сегсен мүң адамы дагда даш ёнмага, үч мүң алты йүз адамы-да ишгәрлере гөзегчилиге белледи.

3‑нҗи бап

Сүлейман ыбадатхана гуряр

(1 Патышалар 6:1-38)

3^1⚫Сүлейман Иерусалимде какасы Давуда Реббиң гөрнен Морыя дагындакы, Давудың тайярлан ери – ябуслы Орнаның харманында Реббиң өйүниң гурлушыгына башлады+. 2Сүлейман патышалыгының дөрдүнҗи йылының икинҗи айының икиси гүни өйүң гурлушыгына башлады. 3Сүлейман патышаның Худай үчин гуран өйүниң узынлыгы өңки өлчег боюнча алтмыш тирсек, ини йигрими тирсекди. 4Өйүң өңүндәки эйваның бойы өйүң инине гөрә йигрими тирсекди; онуң бейиклиги бир йүз йигрими тирсекди. Сүлейман онуң ич тарапыны сап алтына гаплады. 5Ол улы отагы серви агаҗы билен өртүп, оны сап алтына гаплады ве онуң үстүне палма агаҗының хем-де зынҗырың нагшыны салды. 6Сүлейман өйи овадан, гымматбаха дашлар билен безеди. Алтын Парвайымдан гетирилипди. 7Шейдип, ол өе, онуң пүрслерине, гапы босагаларына, диварларына алтын чайды. Ол диварлара оюп, керупларың шекилини чекди. 8Сүлейман иң мукаддес отагы-да гурды; онуң бойы өйүң инине гөрә йигрими тирсек, ини хем йигрими тирсекди; ол мукаддес отагы бир мүң йигрими батман[*] сап алтына гаплады. 9Алтын чүйлериң аграмы бир ярым гадак[*] төверегиди. Сүлейман ёкаркы отаглары-да алтына гаплады. 10Сүлейман иң мукаддес отагда ики керубың хейкелини ясап, олары алтына гаплады+. 11Керупларың ганатларының узынлыгы йигрими тирсекди. Бир керубың бир ганатының узынлыгы бәш тирсек болуп, ол өйүң диварына дегйәрди, бейлеки ганатының узынлыгы бәш тирсек болуп, ол бейлеки керубың ганатына дегйәрди. 12Икинҗи керубың бир ганатының узынлыгы бәш тирсек болуп, ол өйүң бейлеки диварына дегйәрди, бейлеки ганатының узынлыгы бәш тирсек болуп, ол биринҗи керубың ганатына дегйәрди. 13Бу керупларың ганатларының узынлыгы җеми йигрими тирсекди. Керуплар улы отага тарап середип, аякларының үстүнде дурдулар. 14Сүлейман тутыны гөк, гойы гырмызы, ал йүпеклерден ве непис зыгыр матадан этди, йүзүне керупларың нагшыны салды+.

Ики сүтүн

(1 Патышалар 7:15-22)

15Ол өйүң өңүнде бейиклиги отуз бәш тирсек болан ики саны сүтүн ясады. Хер сүтүниң ёкарсында бәш тирсек болан тәч барды+. 16Тор шекилли өрме зынҗырлар ясалып, хер сүтүниң депеси олар билен безеленди. Сүлейман йүз саны нар ясап, олары зынҗырларың үстүнде гойды. 17Ол сүтүнлери өйүң өңүнде дикди. Ол гүнортада сүтүн дикип, оны Якин дийип атландырды. Бейлекисини демиргазыкда дикип, оны Боваз дийип атландырды.

4‑нҗи бап

Өйүң гошлары

(1 Патышалар 7:23-51)

4^1⚫Сүлейман узынлыгыны ве инини йигрими тирсек, бейиклигини он тирсек эдип, бүрүнчден гурбанлык сыпасыны ясатды+. 2Соңра ол бир гырасындан бейлеки гырасына ченли он тирсек, бейиклигини бәш тирсек эдип, гуйма бүрүнчден тегелек ховуз ясады. Онуң төвереги отуз тирсекди+. 3Ховзуң эрңегиниң ашагында дашына айланан, херси он тирсек болан ики хатар өкуз шекилли гуйма нагышлар барды. Олар ховуз билен биле гуйлуп ясаланды. 4Ховуз он ики өкүзиң үстүнде дурды; өкүзлериң үчүси демиргазыга, үчүси гүнбатара, үчүси гүнорта, галан үчүси хем гүндогара бакып дурды. Ховуз оларың үстүнде ерлешдирилип, өкүзлериң аркасы ич тарапа бакып дурды. 5Ховзуң галыңлыгы дөрт бармак болуп, эрңеги кәсәниң эрңеги ялы ачылан лилия гүлүниң шекилиндеди. Ол бир мүң элли хум[*] тутярды. 6Шейле хем ол затлары ювар ялы он саны бүрүнч леген ясады. Оларың бәшисини гүнорта тарапда, бейлеки бәшисини демиргазык тарапда гойды. Бу легенлерде якма гурбанлык үчин уланылан затлар ювулды. Ховуз руханыларың ювунмагы үчинди+. 7Ол берлен нусга гөрә, сап алтындан он саны чыраданы ясап, оларың бәшисини ыбадатхананың гүнорта тарапында, бейлеки бәшисини-де демиргазык тарапында гойды+. 8Ол он саны хантагта ясап, олары ыбадатханада – бәшисини гүнорта тарапда, бейлеки бәшисини-де демиргазык тарапда гойды. Ол йүз саны алтын леген ясады. 9Ол руханыларың ховлусыны, улы ховлыны ве ховлының гапыларыны ясап, олары бүрүнҗе гаплады. 10Ховзы өйүң саг тарапында – гүнорта-гүндогар бурчунда ерлешдирди. 11-15Хурамабы шейле хем, газанлар, күл атарлар ве легенлер ясады. Булардан башга-да, ол ики сүтүни, сүтүнлериң депесиндәки җам шекилли ики тәҗи, шол тәчлери безәп дуран ики саны өрме зынҗыры, шол зынҗырлара ики хатар эдип дакмак үчин дөрт йүз саны нары, арабалары, арабаларың үстүндәки легенлери, бир саны ховзы хем-де ховзуң астындакы он ики өкүзи ясады. Шейдип, Хурамабы Худайың өйүнде Сүлейман патыша үчин этмели ишлериниң барыны тамамлады. 16Газанлар, күл атарлар, чаршаклар ве Хурамабының Реббиң өйи үчин Сүлейман патыша ясап берен энҗамлары ялпылдавук бүрүнчденди. 17Патыша булары Иордан дүзлүгинде, Сукот билен Саретаның арасындакы тоюн топраклы ерде гуйдурды. 18Сүлейман уммасыз көп гап-гачлары ясатды, шоңа гөрә сарп эдилен бүрүнҗиң аграмы аныкланмады. 19-22Шейдип, Сүлейман Худайың өйүндәки әхли энҗамлары: алтындан эдилен сыпаны, үстүнде Реббе хөдүр чөреги гоюлян хантагтасыны, дүзгүн боюнча иң мукаддес отагың өңүнде якмак үчин сап алтын чыраданлары чыралары билен, сап алтын гүллери, чыралары, әтишгирлери, сап алтын мүченеклери, пелте гайчысыны, легенлери, җамлары, маңңаллары ясатды. Өйүң гирелгеси – иң мукаддес отагың хем-де өйүң мукаддес отагының гапылары алтынды.

5‑нҗи бап

Сүлейман Әхт сандыгыны ыбадатхана гетирдйәр

(1 Патышалар 8:1-9)

5^1Шейдип, Сүлейман патышаның Реббиң өйи үчин этмели әхли ишлери тамамланды. Сүлейман какасы Давут тарапындан өе багыш эдилен әхли затлары: күмши, алтыны ве әхли энҗамлары гетирип, Худайың өйүндәки хазынада гойды. 2⚫Онсоң Сүлейман Реббиң Әхт сандыгыны Давут галасы болан Сион галасындан гетиртмек үчин, Ысрайылың яшулуларыны, әхли тиребашыларыны, ысрайылларың уругбашыларыны Иерусалиме йыгнады+. 3Бүтин ысрайыл халкы единҗи айда болян Чатма байрамында патышаның янына йыгнанышды. 4Бүтин Ысрайылың яшулулары гелдилер ве левилер сандыгы гөтердилер. 5Шейдип, олар сандыгы, Реббе йүз тутулян чадыры хем-де чадырың ичиндәки әхли мукаддес энҗамлары гетирдилер. Буларың барыны руханылар билен левилер гетирдилер. 6Сүлейман патыша ве онуң хузурына йыгнанан бүтин ысрайыл халкы Әхт сандыгының өңүндеди. Олар сан-саҗаксыз гоюнлары, өкүзлери гурбанлык бердилер. 7Соңра руханылар Реббиң Әхт сандыгыны өз ерине, Реббиң өйүниң иң мукаддес отагына, керупларың ганатларының астына гетирип гойдулар. 8Керуплар ганатларыны сандыгың үстүне герип, сандыгың-да, онуң сырыкларының-да үстүни өртйәрди+. 9Сырыклар шейле узынды велин, хатда оларың учлары иң мукаддес отагың өңүндәки мукаддес ерденем гөрнүп дурды, йөне дашардан гөрүнмейәрди. Олар шу гүне ченли хем шол ердедир. 10Сандыгың ичинде Мусаның гоян ики саны канун язылан даш бөлегинден башга хич зат ёкды. Муса бу ики даш бөлегини ысрайыл халкы Мүсүр юрдундан чыкандан соң, Реббиң олар билен әхт эден ери болан Хореп[*] дагында сандыга салыпды+. 11Руханылар мукаддес отагдан дашары чыкдылар. Ол ердәки руханыларың әхлиси топарларына гарамаздан, инлерини тәмизләпдилер+. 12Әхли леви нагмачылары: Асаф, Хейман, Едутун, оларың огуллары ве гарындашлары непис зыгыр мата лыбасларына бесленип, кимваллары, лиралары ве арфалары билен гурбанлык сыпасының гүндогар тарапында йүз йигрими саны сурнайчы руханы билен дурдулар+. 13Сурнайчылар билен нагмачылар бир адам ялы болуп, Реббе алкыш айдып, шүкүр этдилер. Сурнайлардыр кимваллар ве бейлеки саз гураллары билен сеслерини гаталдып: «Ол ягшы, Онуң сөйгүси бакы» дийип, Реббе алкыш айданларында, өй – Реббиң өйи булутдан долды+. 14Руханылар булут себәпли Реббиң хузурында хызмата дуруп билмедилер, чүнки Реббиң шөхраты Худайың өйүни долдурыпды+.

6-нҗы бап

Сүлейман халка йүзленйәр

(1 Патышалар 8:12-21)

6^1Шонда Сүлейман шейле дийди: «Реб түм гараңкылыкда месген тутҗакдыгыны айтды+. 2Мен Саңа бакы месген тутарың ялы, учурсыз гөзел өй гурдум». 3⚫Онсоң патыша халка тарап өврүлип, бүтин ысрайыл җемагатына ак пата берди. Бүтин ысрайыл җемагаты дик дурды+. 4-5Сүлейман шейле дийди: «Какам Давуда: „Мен Өз халкымы Мүсүрден чыкаралым бәри, Маңа ыбадат этмәге өй гурмаклары үчин ысрайыл тирелеринден екеҗе шәхери-де сайламадым. Мен ысрайыл халкыма шалык эдер ялы хич кими сайламадым. 6Йөне инди адым шол ерде болсун дийип, Иерусалими сайладым ве ысрайыл халкыма шалык этсин дийип, Давуды патышалыга сайладым“ дийип берен вадасыны берҗай эден Ысрайыл Худайы Реббе алкыш болсун!+
7Какам Давут Ысрайыл Худайы Реббе ыбадат үчин өй гурмагы йүрегине дүвүпди+. 8-9Эмма Реб какам Давуда: „Маңа ыбадат үчин өй гурмагы йүрегиңе дүвмек билен сен говы этдиң; йөне шейле-де болса, өйи сен гурмарсың. Сениң билиңден өнен оглуң Маңа ыбадат үчин өй гурар“ дийди+. 10Ине, Худай Өз берен вадасыны берҗай этди, чүнки мен какам Давудың ерине гечдим. Реббиң вада берши ялы, мен Ысрайылың тагтында отырын. Ысрайыл Худайы Реббе ыбадат үчин өй гурдум+. 11Сандыгы мен шол өйде гойдум. Реббиң ысрайыл халкы билен эден әхти шонуң ичиндедир».

Сүлейманың дилеги

(1 Патышалар 8:22-52)

12⚫Соңра Сүлейман Реббиң гурбанлык сыпасының хем бүтин ысрайыл халкының өңүнде дуруп, эллерини узатды+. 13Сүлейман узынлыгы ве ини бәш тирсек, бейиклиги үч тирсек болан бүрүнч секи ясадып, оны ховлуда гойды-да, онуң үстүнде дурды. Соңра ол бүтин ысрайыл халкының өңүнде дыза чөкүп, эллерини гөге тарап узатды: 14«Эй, Ысрайыл Худайы Реб, ерде-де, гөкде-де Сениң ялы Худай ёкдур! Бүтин калплары билен ёлуңдан йөрейән гулларың үчин Сен әхтиңи, садык сөйгиңи саклаярсың+. 15Сен гулуң какам Давуда берен вадаңы берҗай этдиң. Шу гүн Сениң әхли айдан сөзлериң амала ашды. 16Шонуң үчин хем, эй, Ысрайыл Худайы Реб, гулуң какам Давуда: „Эгер сениң огулларың Маңа гулак асып, сениң йөрейшиң ялы, Мениң хакыкат ёлумдан йөреселер, сениң неслиңден хич бир адам Ысрайылың тагтындан айрылмаз“ дийип берен вадаңы берҗай эт+. 17Шонуң үчин хем, эй, Ысрайыл Худайы Реб, гой, гулуң какам Давуда берен вадаң амала ашсын!+

18Эмма Худай ерде ынсанларың арасында месген тутармы? Сени хатда гөк-де, гөклериң гөги-де ичине сыгдырып билмейәр. Онсоң мениң бу салан өйүм дагы нәмеҗик!+
19Йөне шонда-да, я Бейик Худайым, Сен гулуң дилегине хем-де ялбарышына гулак сал-да, гулуңың эдйән налышыны ве дилегини кабул эт. 20Гөзлериң гиҗе-гүндиз Өзүңе ыбадат этмеклери үчин сайлан шу өйүңде болсун. Гулуңың шу ере тарап бакып эдйән дилегини эшит+. 21Өз ысрайыл халкың ве мен гулуң шу ере тарап бакып дилег эденимизде, гулуңың, халкың Ысрайылың налышларыны эшит. Өз гөкдәки месгениңден эшит-де, бизи багышла.

22Бир адам башга бир адама гаршы гүнә эдип, ант ичмәге меҗбур эдилсе, ол гелип, шу өйде Сениң гурбанлык сыпаңың өңүнде гүнәсиздигине ант ичсе,+
23шонда Сен гөкде эшит-де, оңа җогап бер. Гулларыңа хөкүм эдип, гүнәлә гүнәсине гөрә җеза бер, гүнәсизи акла-да, догрулыгына гөрә сыла.

24Сениң халкың Ысрайыл Саңа гаршы гүнә эденлиги зерарлы душман өңүнде еңлише сезевар боланда, тәзеден Саңа йүз тутуп, Сениң адыңы ыкрар этсе, шу өйде Саңа дилег эдип, ялбарса,+
25шонда Сен гөкде эшит-де, халкың Ысрайылың гүнәсини гечип, олары ызларына, өзлерине ве аталарына берен юрдуңа гетир. 26Саңа гаршы гүнә эдендиклери зерарлы гөк япылып, ягмыр ягмадык махалы, олар шу ере тарап бакып, дилег эдип, Сениң адыңы ыкрар этселер, Сениң хасрат чекдиренлериң хем гүнәлери үчин тоба этселер,+
27шонда Сен гөкде эшит-де, Өз гулларың болан ысрайыл халкының гүнәсини гечип, олара догры ёлдан йөремеги өврет. Өз халкыңа мирас хөкмүнде берен юрдуңа ягмыр ягдыр+. 28Эгер юртда ачлык я гыргын кесели болса, эпгек, ыгалдан чүйремеклик, чекиртге я-да гурчук пейда болса, эгер душманлары өз ислендик галаларында олара сүтем этселер, нәхили бела, нәхили кесел болса-да,+
29ислендик адам я-да ысрайыл халкы тарапындан нәхили дилегдир налыш эдилен болса, хер кес өз йүрек хасратының дердини билип, шу өе тарап эллерини герсе, 30шонда Сен гөкде Өз месгениңде эшит-де, олары багышла ве олара ярдам эт. Хер кесе эден ишине гөрә җогап бер, чүнки хер ынсаның йүрегини диңе Сен билйәнсиң+. 31Шейдип, олар Сениң аталарымыза берен юрдуңда өмүрбойы ёлуңдан йөрәп, Сенден горкуп яшасынлар.

32Халкың Ысрайылдан болмадык, йөне Сениң бейик адың, гудратың хем-де Өз халкың үчин эден бейик ишлериң барада эшидип, узак юртдан гелен кесеки шу өйде дилег этсе,+
33Сен гөкде, Өз месгениңде оны эшит-де, дүнйәниң әхли халкларының ысрайыл халкы ялы Сениң адыңы билип, Сенден горкуп, Саңа ыбадат үчин гуран өйүми билерлери ялы, кесекиниң дилегине-де җогап бер.

34Эгер халкың Сениң иберен ёлуң билен душманларына гаршы сөвеше чыкып, Сениң сайлан шәхериңе, мениң Саңа ыбадат үчин гуран өйүме тарап бакып, Саңа дилег этсе, 35шонда Сен гөкде оларың дилеглерини, налышларыны эшидип, олара душманларының үстүнден еңиш бер.

36Олар Саңа гаршы гүнә этселер – гүнә этмейән адам ёкдур – Сен газапланып, олары душман элине берсең, душман олары есир эдип, якыну-узак юрда әкитсе,+
37олар хем есирлиге әкидилен юртларында ойланып тоба эдип, ялбарып: „Биз нәхаклык этдик, гүнә газандык, пислик этдик“ дийип,+
38өзлерини есир алан душманларының юрдунда пәк калплары ве җан-тенлери билен Саңа йүзленип, аталарына берен юрдуңа, Өз сайлан шәхериңе, Саңа ыбадат үчин гуран өйүме тарап бакып, дилег этселер,+
39шонда Сен Өз гөкдәки месгениңде оларың дилеглерини, налышларыны эшит-де, оларың дадына етиш. Саңа гаршы гүнә эден халкыңы багышла. 40Инди эй, Худайым, гой, бу ерде эдилен дилеги Сениң гөзлериң гөрсүн ве гулакларың эшитсин+.

41Я Худайымыз Реб!

Галк-да, гүйҗүңиң нышаны Әхт сандыгы билен

Өз дынчлык меканыңа гир.

Я Худайымыз Реб!

Гой, руханыларың гутулыша бесленсин,
садыкларың эшретлериңе гувансын!+

42Я Худайымыз Реб!

Сечип-сайланыңдан Сен йүз өвүрме.

Гулуң Давуда гөркезен садык сөйгиңи асла унутма!»+

7‑нҗи бап

Ыбадатхана Реббе багыш эдилйәр

7^1⚫Сүлейман дилег эдип болан дессине гөкден от инип, якма гурбанлыгы ве бейлеки гурбанлыклары ялмап-ювутды. Өй Реббиң шөхратындан долды+. 2Реббиң шөхратының өйи долдурандыгы себәпли руханылар Реббиң өйүне гирип билмедилер. 3Бүтин ысрайыл халкы гөкден инен оды ве өйдәки Реббиң шөхратыны гөренде, йүзүни ере берип сежде этди. Халк: «Реб ягшыдыр! Онуң сөйгүси бакыдыр!» дийип Реббе шүкүр этди+.

4Онсоң патыша ве онуң янындакы бүтин ысрайыл халкы Реббиң хузурында гурбанлык бердилер. 5Сүлейман патыша Реббе гурбанлык хөкмүнде йигрими ики мүң өкүз ве бир йүз йигрими мүң гоюн берди. Шейдип, патыша ве бүтин ысрайыл халкы Худайың өйүниң ачылыш дабарасыны этдилер. 6Руханылар өз везипелеринде дурдулар, левилер-де Давудың табшырышы ялы: «Онуң садык сөйгүси бакыдыр!» дийип, Реббе өвги айтдылар. Олар Давут патышаның ясадан саз гураллары билен саз чалдылар. Левилериң өңүнде руханылар сурнай чалдылар. Бүтин ысрайыл халкы дик дурды. 7Сүлейман патыша Реббиң өйүниң өңүндәки ховлының ортасыны тәмизләп мукаддес этди. Патыша шол ерде якма гурбанлыкларыны ве саламатлык гурбанлыкларының ягларыны берди, чүнки Сүлейманың ясадан бүрүнч гурбанлык сыпасы якма гурбанлыгыны, галла садакасыны ве саламатлык гурбанлыгының яг бөлеклерини тутардан гаты кичиди+. 8Шейдип, Сүлейман ве бүтин ысрайыл халкы – әгирт улы мәхелле Лебохаматдан Мүсүр серхедине ченли болан аралыкда, еди гүнләп Чатма байрамыны белләп гечдилер+. 9Секизинҗи гүн мукаддес йыгнанышык болды. Гурбанлык сыпасының багыш эдилиш дабарасыны еди гүн, байрамы-да еди гүн тутдулар. 10Сүлейман единҗи айың йигрими үчүне халкы өйли-өйүне угратды. Олар Реббиң Давуда, Сүлеймана ве халкы Ысрайыла гөркезен әхли ягшылыклары үчин шатланып, гөвнүхошлукда өйли-өйлерине гайтдылар. 11⚫Шейдип, Сүлейман Реббиң өйүниң, өз көшгүниң гурлушыгыны тамамлап, Реббиң өйүнде ве өз көшгүнде этмеги йүрегине дүвен әхли ишлерини үстүнлик билен амала ашырды.

Реб ене Сүлеймана гөрүнйәр

(1 Патышалар 9:2-9)

12Реб гиҗе Сүлеймана гөрнүп, оңа шейле дийди: «Мен сениң эден дилегиңи эшитдим. Мен шу ери Өзүм үчин гурбанлык берилйән өй хөкмүнде сайладым+. 13-14Ягыш ягмаз ялы гөги багланымда я-да чекиртгелере юрдуң хасылыны ювут дийип буйрук беренимде я-да халкымың арасына гыргын кеселини ёлланымда, Мениң адымы гөтерйән халкым өзүни песелдип, дилег эдип, Мени агтарып, өз пис ёлларындан дөнсе, шонда Мен олары гөкден эшидип, гүнәлерини гечип, юртларыны дикелдерин++. 15Инди шу ерде эдилен дилеглере Мениң гөзлерим гөргүр, гулакларым эшитгир болар+. 16Адым шу өйде эбедилик болар ялы, Мен оны сайладым ве мукаддес этдим, Мениң назарым ве йүрегим хемише шол ерде болар+. 17-18Эгер-де сен какаңың йөрейши ялы Мениң ёлумдан йөрәп, табшыран әхли затларымы эдип, хөкүмлеримдир дүзгүнлерими берҗай этсең, „Сениң неслиңден Ысрайыла хөкүм сүрҗек адам кемлик этмез“ дийип, какаң Давуда вада бершим ялы, патышалыгыңы беркарар эдерин+. 19-20Эмма сиз Мениң ызыма эермекден йүз дөндерсеңиз, өңүңизде гоян табшырыкларымы, парзларымы берҗай этмән, гидип башга худайлара хызмат эдип, олара сежде этсеңиз, онда Мен ысрайыл халкыны өзлерине берен еримден махрум эдерин. Өзүме ыбадат эдилмеги үчин мукаддес эден бу өйүми рет эдерин. Ысрайыл халкы бейлеки халклара геп хем гүлки болар+. 21Инди бейик болан бу өйүң янындан гечйән хер киши оңа хайранлар галып: „Реб нәме үчин бу юрды, бу өйи бейле терк этдикә?“ диер+. 22Онсоң әхли халклар: „Чүнки ысрайыл халкы ата-бабаларыны Мүсүр юрдундан чыкаран өзлериниң Худайы Ребден йүз дөндерип, башга худайлара тарап өврүлдилер. Оларың өңүнде сежде эдип, олара хызмат этдилер. Шонуң үчин хем Реб бу бетбагтчылыклары оларың башындан индерди“ диерлер».

8‑нҗи бап

Сүлейманың бейлеки эден ишлери

(1 Патышалар 9:10-28)

8^1⚫Сүлейман Реббиң өйи билен өз көшгүни йигрими йылда гуруп гутарды+. 2Сүлейман Хурамың өзүне берен шәхерлерини тәзеден гурды. Ысрайыллар шол шәхерлерде орнашдылар.

3Сүлейман Хаматсоба гидип, оны эеледи. 4Сүлейман чөлде Тадморы, Хаматда аммар шәхерлерини гурды. 5Шейле хем ол ёкаркы ве ашакы Бейтхороны, беркидилен диварлы, дервезели ве килтли галалары гурды+. 6Шейле хем Сүлейман Багалаты, өзүниң аммар галаларыны, сөвеш арабаларының ве сөвеш арабалы гошуның сакланян галаларыны, өзүниң Иерусалимде, Ливанда хем-де өз голастындакы ерлериң әхлисинде гурмага мейил эден затларының барыны гурды. 7Ысрайыл халкындан болмадык хетлер, аморлар, перизлер, хивилер хем-де ябуслар энтек хем шол юртда яшаярдылар. 8Олар ысрайылларың бүтинлей ёк этмедик халкларының несиллеридир. Сүлейман олары гула өвүрди. Бу шу гүне ченли хем шейледир. 9Эмма Сүлейман ысрайыл халкыны гул этмеди. Олар Сүлейманың эсгерлери, харбы баштутанлары, онуң сөвеш арабалы гошунының серкерделеридилер+. 10Олар Сүлейман патышаның баш серкерделериди. Оларың саны ики йүз элли болуп, олар халка гөзегчилик этдилер.

11Сүлейман Мүсүр патышасы фараоның гызыны Давут галасындан онуң үчин гуран көшгүне гетирди. Сүлейман: «Аялым Ысрайылың патышасы Давудың көшгүнде яшамасын, чүнки Реббиң сандыгының болан ерлери мукаддесдир» дийди+.

12Сүлейман эйваның өңүнде Реббе гуран гурбанлык сыпасында Оңа якма гурбанлыкларыны хөдүрледи+. 13Ол якма гурбанлыкларыны Мусаның табшырыгы боюнча гүнделик борҗа гөрә, Сабат гүнлеринде, Тәзе Ай байрамларында, йылда үч гезек болян Петир, Галла байрамы ве Чатма байрамларында хөдүр этди+. 14Какасы Давудың дүзгүни боюнча Сүлейман руханы топарларыны өз хызматларына белледи. Левилери гүнделик борҗуң талабына лайыклыкда руханылар билен хызмат этмәге ве алкыш айтмага белледи. Дервезебанлары топарларына гөрә хер дервезә белледи. Чүнки Худайың адамы Давут шейле табшырыпды+. 15Олар әхли ишде, хазына бабатда-да патышаның руханылара ве левилере берен табшырыкларындан чыкмадылар.

16Шейдип, Реббиң өйүниң дүйби тутулан гүнүнден тә өйүң тамамланан гүнүне ченли Сүлейманың әхли ишлери долы гурлуп тамамланды.

17Соңра Сүлейман Эсёнгебере ве Эдомың деңиз якасында болан Эйлата гитди+. 18Хурам оңа өз нөкерлеринден гәмилере ве деңзе белет нөкерлер иберди. Олар Опыра гидип, ол ерден секиз йүз батман[*] алтын алып, Сүлейман патыша гетирип бердилер+.

9-нҗы бап

Шеба меликеси Иерусалиме гелйәр

(1 Патышалар 10:1-13)

9^1⚫Шеба меликеси Сүлейманың ат-овазасыны эшидип, оны кын соваллар билен сынамага Иерусалиме гелди. Шеба меликеси уммасыз байлык, хошбой ыслы затлар, көп мукдарда алтын ве гымматбаха дашлар йүкленен дүелер билен Иерусалиме гелди. Ол Сүлейманың янына гелип, йүрегине дүвен әхли соваллары хакында онуң билен сөхбетлешди+. 2Сүлейман онуң әхли совалларына җогап берди. Патыша онуң екеҗе совалыны-да җогапсыз галдырмады. 3-4Шеба меликеси Сүлейманың пайхасыны, онуң гуран өйүни, сачагындакы нәз-ныгматлары, эмелдарларының яшаян ерлерини, хызматкәрлериниң хызматыны, онуң сакыларыны, оларың эгин-эшиклерини, Реббиң өйүнде берйән якма гурбанлыкларыны гөренде, онуң бу затлара акылы хайран болды.

5-6Ол патыша шейле дийди: «Юрдумда ишлериң хакда, парасатың хакда эшиден сөзлерим догры экен, йөне мен гелип, өз гөзлерим билен гөрйәнчәм, айдыланлара ынанмадым. Маңа даналыгыңың хатда ярысыны хем айтмандырлар. Сениң пәхим-пайхасың, ровачлыгың мениң эшиденимден хас артык экен. 7Сениң халкың нәхили багтлы! Хемише хузурыңда болуп, пәхим-пайхасыңы эшидйән эмелдарларың нәхили багтлы! 8Сенден хошал болуп, Худайың Реббиң патышасы болмагың үчин сени Өз тагтында отурдан Худайың Реббе алкыш болсун! Худай Ысрайылы сөенсоң, оны эбедилик беркарар этмек үчин, адалаты ве хакыкаты берҗай этмегиң үчин сени патыша этди»+. 9Онсоң Шеба меликеси Сүлейман патыша ики йүз батман[*] алтын, көп мукдарда атырлары ве гымматбаха дашлары берди. Сүлейман патыша Шеба меликесиниңки ялы шейле көп мукдарда хошбой ыслы затлар хениз берилмәнди.

10Хурамың ве Сүлейманың Опырдан алтын гетирен хызматкәрлери мундан башга-да сандал агаҗыны ве гымматбаха дашлары хем гетирдилер+. 11Патыша сандал агаҗындан Реббиң өйүне, патышаның көшгүне басганчаклар, айдымчылар үчин лирадыр арфалар ясады; бейле саз гураллары Яхудада хенизе ченли гөрлүп-эшидилмәнди.

12Сүлейман патыша Шеба меликесиниң гөвнүниң ислән задыны берди. Сүлейман оңа өзүне гетирен затларындан хас көп затлары берди. Шейдип, Шеба меликеси эмелдарлары билен өз юрдуна доланды.

Сүлейманың байлыгы

(1 Патышалар 10:14-28)

13-14⚫Сүлеймана бир йылда гелйән алтының аграмы бир мүң бир йүз отуз батмандан говракды[*]. Бу алыш-бериш эдйән адамлардан, сөвдагәрлериң сөвдасындан гелйән алтындан дашарыды. Әхли арап шалары, юрдуң хәкимлери хем Сүлеймана алтын-күмүш берйәрдилер. 15Сүлейман патыша дөвме алтындан ики йүз саны улы галкан ясады. Хер бир улы галкана, он еди гадак[*] алтын сарп эдилди. 16Ол дөвме алтындан үч йүз галкан ясады; хер галкана секиз ярым гадак[*] алтын сарп эдилди. Патыша булары «Ливан җеңңели» атлы көшгүнде гойды+. 17Патыша тагтыны пилиң сүңки билен хашамлап, сап алтына гаплады. 18Тагтың алты басганчагы ве алтындан аяк күрсүси оңа беркидиленди. Тагтың ики тарапында хем тирсекликлер, тирсекликлериң гапдалында-да ики ёлбарс дурды. 19Алты басганчагың хер тарапында бир ёлбарс, җеми он ики ёлбарс дурды. Бейле зат энтек асла хич бир юртда ясалманды. 20Сүлейманың гап-гачларының барысы алтынданды. Онуң «Ливан җеңңели» атлы көшгүниң әхли гап-гачлары-да сап алтынданды. Күмүш Сүлейманың дөврүнде хич затча гөрүлмейәрди. 21Чүнки Сүлейманың Хурамың адамлары билен бирликде Таршыша гатнаян гәмилери барды. Деңиз гәмилери үч йылда бир гезек гелип, алтын, күмүш, пил сүңкүни, маймынлары ве тавуслары гетирердилер+.

22Шейдип, Сүлейман патыша байлыкда, пәхим-пайхасда ер йүзүндәки әхли патышалардан өңе гечди+. 23Худайың Сүлейманың йүрегине салан пайхасыны эшитмек үчин әхли миллетлериң патышалары онуң дидарына зарды+. 24Сүлейманың янына гелен хер кес йылың йылына күмүшдир алтын энҗамлардан, эгин-эшиклерден, яраглардан, хошбой ыслы затлардан, атлардыр гатырлардан ыбарат болан совгатларыны гетирйәрди.

25Сүлейманың атлар билен сөвеш арабалары үчин дөрт мүң атханасы барды, он ики мүң арабалы эсгерлери барды. Сүлейман оларың бирнәчесини өз янында – Иерусалимде, галанларыны болса сөвеш арабаларының сакланян галаларында ерлешдирди+. 26Сүлейман Евфрат дерясындан пилиштлилериң юрдуна ве Мүсүр серхедине ченли аралыкда болан әхли патышаларың үстүнден хөкүм сүрди+. 27Сүлейман Иерусалимде күмши дашлар билен дең этди, кедр агаҗыны болса гүнбатар байырлыкда гөгерйән ябаны инҗир агаҗы кимин көпелтди. 28Сүлейманың атлары Мүсүрден, бейлеки әхли юртлардан гетирилди+.

Сүлейманың өлүми

(1 Патышалар 11:41-43)

29⚫Сүлейманың галан әхли ишлери – овалкы ве соңкы эден ишлери Натан пыгамбериң тарых китабында, шилолы Ахыяның пыгамберлигинде ве Ыдо гөргүриң Небадың оглы Яробгам барадакы гөрнүшлеринде языландыр. 30Сүлейман Иерусалимде бүтин Ысрайыла кырк йыл патышалык этди. 31Сүлейман ата-бабаларына говушды. Ол какасы Давудың галасында җайланды. Оглы Рехабгам онуң ерине патыша болды.

10-нҗы бап

Рехабгама гаршы гозгалаң

(1 Патышалар 12:1-19)

10^1⚫Рехабгам Шекеме гитди. Бүтин ысрайыл халкы Рехабгамы патыша этҗек болуп, Шекеме гелипди+. 2Небадың оглы Яробгам бу хабары эшиденден соң (ол Мүсүрдеди, чүнки ол шол ере Сүлейман патышадан гачып гидипди), Мүсүрден гайдып гелди+. 3Ысрайыллар Яробгамы чагырдып алып, онуң билен биле Рехабгамың янына гелип, оңа шейле дийдилер: 4«Какаң бизе агыр зулум этди. Инди сен какаңың бизе эден агыр зулумыны еңлет ве бизе салан салгыдыны азалт, шонда биз саңа гуллук эдерис»+. 5Рехабгам ысрайыл халкына: «Ене-де үч гүнден мениң яныма доланып гелиң» дийди. Шейдип, олар гитдилер.

6Онсоң Рехабгам патыша какасы Сүлейманың дири махалында онуң хызматында дуран яшулулар билен геңешип, олардан: «Бу халка нәме җогап бермеги маңа маслахат берйәрсиңиз?» дийип сорады. 7Яшулулар оңа: «Эгер сен шу гүн бу халка ягшылык эдип, олары разы этсең, олардан ягшы сөзүңи гайгырмасаң, олар саңа бакы хызмат эдерлер» дийип җогап бердилер. 8Эмма Рехабгам яшулуларың берен маслахатыны әсгермән, өзи билен биле өсүп улалан, хузурында хызмат эдйән яш йигитлер билен геңешди. 9Рехабгам яш йигитлерден: «Сиз: „Сен какаңың бизе эден агыр зулумыны еңлет“ диййән бу халка нәхили җогап бермеги маңа маслахат берйәрсиңиз?» дийди. 10Онуң билен биле өсүп улалан яш йигитлер оңа: «Саңа „Какаңың бизе эден агыр зулумыны еңлет“ диййән бу халка өз күлем бармагың какаңың билинден ёгындыгыны айт. 11Какам сизе агыр зулум эден болса, мен сизе эдилйән зулумы хас-да артдырарын; какам сизи чырпы билен җезаландыран болса, мен сизи гамчы билен җезаландырарын дий» дийдилер.

12Шейдип, патышаның: «Мениң яныма ене-де үч гүнден доланып гелиң» дийип айдышы ялы, Яробгам билен бүтин халк үчүнҗи гүн Рехабгамың янына гелдилер. 13Патыша халка рехимсизлик билен җогап берди. Ол яшулуларың өзүне берен маслахатыны рет этди. 14Рехабгам яш йигитлериң берен маслахатына эерип, Яробгама ве ысрайыл халкына шейле җогап берди: «Какам сизе агыр зулум эден болса, мен сизе эдилен зулумы хас-да артдырарын. Какам сизи чырпы билен җезаландыран болса, мен сизи гамчы билен җезаландырарын». 15Шейдип, патыша халкы диңлемеди. Бу вака Реббиң шилолы Ахыя аркалы Небадың оглы Яробгам барада айдан сөзүниң амала ашмагы үчин Худай тарапындан шейле тамамланыпды+.

16Патышаның өзлерини диңлемеҗегини билен ысрайыл халкы оңа: «Бизиң Давут билен нәме шәриклигимиз бар? Йышайың оглунда мирасымыз ёкдур. Эй, ысрайыллар, хер кес өйли-өйүне гайтсын! Эй, Давудың несли, сен өз өйүңе серет!» дийди.

Шейдип, ысрайыллар өз өйлерине доландылар+. 17Рехабгам болса Яхуда шәхерлеринде яшаян ысрайыллара патышалык этди. 18Рехабгам патыша гулларың баштутаны болан Хадорамы[*] Ысрайыла иберенде, ысрайыл халкы оны дашлап өлдүрди. Рехабгам патыша Иерусалиме гачмак үчин, ховлукмачлык билен өз ат арабасына мүнди+. 19Шейдип, демиргазык ысрайыл тирелери шу гүне ченли Давудың несиллерине гаршы питне турзуп гелйәрдилер.

11‑нҗи бап

Шемагя пыгамберлик эдйәр

(1 Патышалар 12:21-24)

11^1Рехабгам Иерусалиме гелди. Демиргазык ысрайыл тирелерине гаршы уршуп, патышалыгы Рехабгама гайтарып бермек үчин, яхуда хем-де бенямин тирелеринден йүз сегсен мүң сайлама уршуҗылар топлады. 2Эмма Худайың адамы Шемагя Реббиң шу сөзи аян болды:+
3«Сүлейманың оглы, Яхуданың патышасы Рехабгама, яхуда ве бенямин тирелеринден болан ысрайыл халкына 4Реб шейле диййәр дий: „Сиз доганларыңызың гаршысына урушмаң. Хер кес өз өйүне гайтсын, чүнки бу болан вака Мендендир“». Олар Реббиң сөзүне гулак асып, Яробгамың гаршысына чыкман, өйлерине гайтдылар.

Рехабгам Яхуданы беркидйәр

5Рехабгам Иерусалимде месген тутуп, Яхуданы горамак үчин галалар гурды+. 6Ол Бейтуллахамы, Эйтамы, Текованы, 7Бейтсуры, Соконы, Адулламы, 8Гаты, Марешаны, Зипи, 9Адорайымы, Лакышы, Азеканы, 10Сорганы, Аялоны ве Хеброны гурды. Рехабгам яхудаларың ве беняминлериң галалары беркитди. 11Рехабгам галалары беркидип, олара серкерделер белледи. Галаларың херсини азык, яг ве шерап билен үпҗүн этди. 12Ол шейле хем, әхли галаларда улы галканлары ве найзалары гоюп, олары хас беркитди. Яхуда билен бенямин Рехабгамыңкыды.

Руханылар ве левилер Рехабгамы голдаярлар

13Руханылар ве левилер Ысрайылың дүрли чәклеринден Рехабгамың янына гелдилер. 14Левилер өз өри мейданларыны ве мүлклерини ташлап, Яхуда, Иерусалиме гелдилер, чүнки Яробгам ве онуң огуллары олары руханылык этмекден айрыпдылар+. 15Яробгам сеждегәхлере, өз ясан бут эркечлерине ве гөлелерине руханыларыны белледи+. 16Ысрайылың әхли тирелеринден Ысрайыл Худайы Ребби агтармагы йүрегине дүвенлер аталарының Худайына гурбанлык бермек үчин левилериң ызындан Иерусалиме гелдилер. 17Олар Яхуда патышалыгыны кувватландырдылар. Олар үч йыллап Сүлейманың оглы Рехабгама голдав бердилер, чүнки олар үч йыллап Давудың, Сүлейманың ёлундан йөрәпдилер.

Рехабгамың машгаласы

18Рехабгам Махалата өйленди. Махалат Давудың оглы Еримот билен Абыхайылың гызыды. Абыхайыл Йышайың оглы Элиябың гызыды+. 19Махалат Рехабгама: Егуш, Шемаря ве Захам атлы огуллары догруп берди. 20Махалатдан соң Рехабгам Абышаломың гызы Магака өйленди. Магака оңа: Абыя, Атай, Зиза ве Шеломыт атлы огуллары догруп берди. 21Рехабгам Абышаломың гызы Магаканы бейлеки хемме аялларындан ве гырнакларындан эй гөрйәрди. Рехабгамың он секиз аялы ве алтмыш гырнагы барды; ол йигрими секиз оглуң ве алтмыш гызың атасыды. 22Рехабгам Магаканың оглы Абыяны гелҗекде патыша этмек ниети билен инилерине баштутан белледи+. 23Рехабгам парасатлык билен херекет эдип, огулларыны яхудаларың ве беняминлериң галаларына иберип, олары уммасыз азык билен үпҗүн этди, олара көп аяллар алып берди.

12‑нҗи бап

Мүсүр патышасы Шишак Яхуда хүҗүм эдйәр

(1 Патышалар 14:25-31)

12^1⚫Патышалыгы пугталанып, өзи кувватланандан соң, Рехабгам тутуш ысрайыл халкы билен бирликде Реббиң кануныны терк этди. 2-3Рехабгамың патышалыгының бәшинҗи йылында Ысрайылың Реббе бивепалык эдендиги зерарлы, Мүсүр патышасы Шишак бир мүң ики йүз сөвеш арабасы ве алтмыш мүң сөвеш арабалы эсгерлери билен Иерусалимиң үстүне чозды. Шишак билен Мүсүрден геленлер: ливиялылар, суккилер ве эфиопиялылар сан-саҗаксызды+. 4Шишак Яхуданың беркидилен галаларыны басып алып, Иерусалиме ченли гелди+. 5Шемагя пыгамбер Шишак зерарлы Иерусалиме йыгнанан Рехабгамың ве Яхуда баштутанларының янына гелип, олара шейле дийди: «Реб шейле диййәр: „Сиз Мени терк этдиңиз, Мен хем сизи терк эдип, Шишагың элине бердим“»+. 6Онсоң Ысрайылың баштутанлары ве патыша өзлерини кичелдип: «Реб адылдыр!» дийдилер+. 7Реб оларың өзлерини кичелденини гөренде, Шемагя Реббиң шу сөзи аян болды: «Оларың өзлерини кичелдендиги үчин Мен олары ёк этмерин. Эмма Мен олара бираз гутулыш берерин. Мениң газабым Шишагың эли билен Иерусалимиң үстүне дөкүлмез. 8Муңа гарамаздан, олар Шишагың гуллары боларлар. Шонда олар Маңа хызмат этмек билен бейлеки юртларың патышаларына хызмат этмегиң пархыны билерлер».

9Шейдип, Мүсүр патышасы Шишак Иерусалиме хүҗүм этди. Ол Реббиң өйүндәки хазыналарың, патышаның көшгүндәки хазыналарың барыны талады. Ол Сүлейманың алтындан ясадан әхли галканларыны хем алып гитди+. 10Рехабгам патыша болса оларың дерегине бүрүнчден галканлар ясадып, олары патышаның көшгүниң гапысыны саклаян гаравулларың баштутанларының элине берди. 11Патыша хер сапар Реббиң өйүне гиденде, гаравуллар олары гетирип, соңра ене ызына гаравулхана әкидйәрдилер. 12Рехабгамың өзүни кичелдендиги себәпли, Реббиң газабы ондан совлуп, оны бүтинлей ёк этмеди. Яхудада-да ягдайлар говуды+. 13⚫Шейдип, Рехабгам патыша кувватланып, Иерусалимде шалык сүрди. Рехабгам патыша боланда кырк бир яшындады. Ол Реббиң Өзүне ыбадат этмеги үчин Ысрайылың әхли тирелериниң арасындан сайлан шәхери болан Иерусалимде он еди йыл шалык сүрди. Онуң эҗеси аммонлы болуп, ады Нагамады. 14Рехабгам пис ишлери этди. Ол Ребби агтармагы йүрегине дүвмеди. 15Рехабгамың башдан-аяк эден ишлери Шемагя пыгамбериң ве Ыдо гөргүриң тарых китапларында несил дарагтына гөрә языландыр. Рехабгам билен Яробгамың арасында хемише уруш болды+. 16Рехабгам ата-бабаларына говушды. Ол ата-бабаларының янында Давут галасында җайланды. Рехабгамың ерине оглы Абыя патыша болды.

13‑нҗи бап

Яхуда патышасы Абыя

(1 Патышалар 15:1-8)

13^1⚫Яробгамың патышалыгының секизинҗи йылында Абыя Яхуда патыша болды. 2Абыя Иерусалимде үч йыл патышалык этди; онуң эҗесиниң ады Микаяды; ол гибгалы Урыелиң гызыды.

Абыя билен Яробгамың арасында уруш гидйәрди. 3Абыя дөрт йүз мүң сайлама, батыр йигитлерден ыбарат болан гошуны билен урша гиришди. Яробгам хем секиз йүз мүң сайлама, батыр йигитлери билен Абыяның гаршысына сөвеше чыкды. 4Онсоң Абыя Эфрайым даглыгында болан Самарайым дагының үстүнде дуруп, шейле дийди: «Эй, Яробгам ве бүтин ысрайыл халкы, маңа гулак асың! 5Сиз Ысрайыл Худайы Реббиң Ысрайылың үстүнден шалык сүрмеклиги эбедилик Давуда ве онуң огулларына берендигини билмейәрмисиңиз? Ол муны бозулмаҗак әхтиң үсти билен этди+. 6Эмма Давудың оглы Сүлейманың нөкери, Небадың оглы Яробгам гидип, өз хөкүмдарына гаршы гозгалаң турузды+. 7Бош ве ярамаз адамлар Яробгамың янына йыгнанып, Сүлейманың оглы Рехабгамың гаршысына чыкдылар. Рехабгам яш ве теҗрибесиз болансоң, олар билен уршуп билмеди. 8Инди сиз Давудың огулларының элинде болан Реббиң патышалыгына гаршы дуруп билерис дийип пикир эдйәрсиңиз. Чүнки сизиң саныңыз җуда көпдүр хем-де Яробгамың худайлар хөкмүнде сизиң үчин ясан алтын гөлелери яныңыздадыр+. 9Сиз Реббиң руханылары болан Харуның огулларыны ве левилери ковуп, башга юртларың халклары ялы өз руханыларыңызы белледиңиз. Бир өкүзче я-да еди гоч билен мукаддес эдилмәге гелен хер кес бут худайлара руханы боляр+. 10Эмма бизиң Худайымыз Ребдир. Биз Оны терк этмедик. Бизде Реббиң хызматында дурян руханылар бар. 11Ол руханылар эртирине, агшамына Реббе якма гурбанлыклар берип, якымлы ыслы түтетги якярлар, сап алтын хантагтасында хөдүр чөрегини гойярлар, хер гиҗе алтын чыраданда шемлери якярлар. Чүнки биз Худайымыз Реббиң юмушларыны битирйәрис, эмма сиз Оны терк этдиңиз. 12Худай бизиң баштутанымыздыр. Онуң руханыларының эллеринде сизе гаршы уршы ыглан этмәге сурнайлар бардыр. Эй, ысрайыллар, аталарыңызың Худайы Реббиң гаршысына уруш этмәң, чүнки сиз еңиш газанып билмерсиңиз»+.

13Яробгам Яхуда гошуның еңсе тарапындан букуда ятмак үчин гошун иберипди. Шейдип, онуң гошуны Яхуданың өң тарапында, букуда ятан гошуны болса Яхуданың еңсе тарапындады. 14Яхудалар өзлериниң хем өңлеринде, хем ызларында сөвеш гидйәндигини гөрдүлер. Олар Реббе перят этдилер, руханылар сурнайларыны чалдылар. 15Онсоң яхуда халкы гыгырышды. Яхудалар гыгырышанларында, Худай Абыяның ве Яхуданың өңүнде Яробгамы ве бүтин ысрайыл халкыны еңлише сезевар этди. 16Ысрайыллар яхудалардан гачдылар. Худай ысрайыллары яхудаларың элине берди. 17Абыя ве онуң гошуны ысрайыллара агыр зарба урдулар. Ысрайылың бәш йүз мүң сайлама эсгери өлдүрилди. 18Шейдип, ысрайыллар басылдылар, яхудалар болса аталарының Худайы Реббе бил багландыклары үчин олары еңдилер. 19Абыя Яробгамың ызындан ковуп, онуң Бейтел, Ешанан ве Эпрон диен шәхерлерини обалары билен биле басып алды. 20Яробгам Абыяның дөврүнде гүйч-кувватыны дикелдип билмеди. Реб Яробгамы җезаландырды, шонда ол өлди+. 21Эмма Абыя барха гүйчленди. Ол он дөрт аял алып, йигрими ики оглуң, он алты гызың какасы болды. 22Абыяның галан ишлери, онуң херекетлери ве сөзлери Ыдо пыгамбериң язгыларында языландыр+.

14‑нҗи бап

Яхуда патышасы Аса

14^1Абыя ата-бабаларына говушды. Ол Давут галасында җайланды. Онсоң онуң ерине оглы Аса патыша болды. Онуң дөврүнде юрт он йыл асудалыкда яшады. 2⚫Аса өз Худайы Реббиң назарында оңат ве догры ишлери этди. 3Аса кесеки гурбанлык сыпаларыны ве сеждегәхлери айрып, дикме дашларыны йыкды, Ашера бутларыны кесди+. 4Ол яхуда халкына аталарының Худайы Ребби агтарып, Онуң кануныны ве табшырыкларыны берҗай этмеги буюрды. 5Шейле хем, Аса Яхуданың әхли галаларындакы сеждегәхлери ве якымлы ыслы түтетги берилйән сыпаларыны айырды. Онуң шалык сүрен дөврүнде юрт асудалыкда яшады. 6Ол Яхуда асудалыкдака галалары гурды. Шол йылларда ол хич ким билен уруш этмеди, себәби Реб оңа парахатчылык берипди+. 7Аса яхуда халкына: «Гелиң, бу галалары гуруп, оларың дашына диварлар, диңлер, дервезелер ве килтлер эделиң. Юрт энтек хем бизиңкидир, чүнки биз Худайымыз Реббе табын болдук. Биз Оңа табын болдук, Ол бизе хер тарапдан асудалык берди». Шейдип, оларың гурлушык ишлери ровачланды. 8Асаның яхуда тиресинден улы галканлардыр найзалар билен ярагланан үч йүз мүң адамдан, бенямин тиресинден галкан гөтерип, яй атян ики йүз сегсен мүң адамдан ыбарат гошуны барды. Оларың бары батыр йигитлерди.

Эфиопиялылар хүҗүм эдйәр

9Эфиопиялы Зера мүңлерче эсгери ве үч йүз сөвеш арабасы билен Аса гаршы чыкып, Мареша ченли гелди+. 10Аса Зераның өңүнден чыкды. Олар Марешадакы Сепата дересинде сөвеш үчин нызама дүзүлдилер. 11Аса Худайы Ребби чагырып, шейле дийди: «Я Реб, гүйчли адама гаршы чыкмакда эҗизе диңе Сен ярдам берйәнсиң. Я Бейик Худайымыз, бизе ярдам эт, чүнки биз Саңа бил баглаярыс. Сениң адың билен биз бу уммасыз гошуның гаршысына чыкдык». 12Шейдип, Реб эфиопиялылары Асаның ве яхуда халкының өңүнде еңлише сезевар этди. Олар гачдылар. 13Аса билен онуң гошуны эфиопиялылары Герара ченли ковдулар. Эфиопиялыларың бары гырлып, екеҗеси хем дири галмады. Олар Реббиң ве Онуң гошунының өңүнде еңлише сезевар болдулар. Яхуда халкы гаты көп олҗа алып гайтды. 14Олар Герарың төверегиндәки әхли галалара зарба урдулар, чүнки ерли халка Реббиң горкусы аралашыпды. Уршуҗылар әхли галалара талаң салдылар, себәби шол галаларда олҗа көпди+. 15Олар чарваларың чадырларына хем хүҗүм эдип, уммасыз гоюндыр гечилер ве дүелер алып, Иерусалиме гайдып гелдилер.

15‑нҗи бап

Аса патыша бутлары ёк эдйәр

15^1Одетиң оглы Азаряның үстүне Реббиң Рухы инди+. 2Азаря Асаның өңүнден чыкып, оңа шейле дийди: «Эй, Аса, әхли яхудалар билен беняминлер, маңа гулак асың! Сиз Реб билен болсаңыз, Ол хем сизиң билендир. Оны агтарсаңыз, тапарсыңыз; Оны терк этсеңиз, Ол-да сизи терк эдер+. 3Узак вагтлап Ысрайыл хак Худайсыз яшапды; тәлим берйән руханы-да, канун-да болманды. 4Эмма агыр гүнлеринде олар Ысрайыл Худайы Реббе йүз тутуп, Оны агтардылар; Ол Өзүни олара аян этди. 5Шол дөвүрлерде әхли юртларың илатларының арасындакы улы ховсалалык зерарлы гирип-чыкмак ховплуды. 6Бир миллет бейлеки миллете гаршы, бир шәхер бейлеки шәхере гаршы гөрешди. Худай олары хер хили бетбагтчылык билен ховсала салыпды+. 7Йөне сиз берк дуруң! Рухдан дүшмәң! Эден ишлериңизиң хөзирини гөрерсиңиз»+.

8Аса бу сөзлери, ягны Одетиң оглы Азаряның пыгамберлигини эшиденде рухланды. Ол бүтин Яхудадакы, Беняминдәки ве Эфрайым даглыгындан алан әхли галаларындакы йигренҗи бутлары ёк этди. Аса Реббиң өйүниң эйванының өңүндәки Реббиң гурбанлык сыпасыны тәзеден дикелтди. 9Аса әхли яхудалары ве беняминлери, оларың арасында кесеки хөкмүнде яшап йөрен эфрайымлары, гүнбатардакы манашалары ве шимгонлары топлады. Бейик Худайың Аса билендигини гөрүп, көп ысрайыллар Асаның тарапына гечипдилер+. 10Олар Асаның патышалыгының он бәшинҗи йылының үчүнҗи айында Иерусалиме йыгнанышдылар. 11Шол гүн олар гетирен олҗаларындан еди йүз өкүзи ве еди мүң гойны Реббе гурбанлык хөкмүнде бердилер+. 12Олар ата-бабаларының Худайы Ребби бүтин калплары, бүтин җан-тени билен агтармагы әхт этдилер+. 13Яш болсун, гарры болсун, эркек болсун, аял болсун, пархы ёк, Ысрайыл Худайы Ребби агтармадык хер кес өлдүрилмелиди+. 14Олар батлы сес билен гыгырышып, шахдан эдилен сурнайлар ве кернайлар чалып, Ребден ант ичдилер. 15Бүтин яхуда халкы бу касам үчин бегендилер. Олар чын йүрекден ант ичип, Ребби улы ыхлас билен агтардылар. Реб хем олара Өзүни гөркезди. Реб олара хер тарапдан асудалык берди+. 16Аса патыша хатда эҗеси Магаканы меликеликден бошатды, чүнки ол Ашера үчин йигренҗи бут ясапды. Аса Ашера бутуны кесип, парчалап, Кидрон дересинде якды+. 17Эмма Ысрайылдакы сеждегәхлер ёк эдилмәнди. Муңа гарамаздан, Асаның йүреги бүтин өмрүнде вепалы болды. 18Ол какасының ве өзүниң айдан садакаларыны, ягны алтыны, күмши ве энҗамлары Худайың өйүне гетирди. 19Асаның патышалыгының отуз бәшинҗи йылына ченли уруш болмады.

16-нҗы бап

Ысрайыл патышасы Багша Яхуда хүҗүм эдйәр

(1 Патышалар 15:17-22)

16^1⚫Асаның патышалыгының отуз алтынҗы йылында Ысрайыл патышасы Багша Яхуданың үстүне чозды. Ол Яхуда патышасы Асаның янына гелип-гитмек ислейәнлериң ёлуны япмак үчин Рама галасыны беркитди. 2Соңра Аса Реббиң өйүниң ве патыша көшгүниң хазыналарындан күмүшдир алтын алып, олары Дамаскда яшаян Сирия патышасы Бенхадада иберди+. 3Аса өз эмелдарларындан Бенхадада шейле хабар ёллады: «Сениң какаң билен мениң какамың арасында болшы ялы, икимизиң арамызда-да ылалашык болсун. Мен саңа күмүшдир алтын совгат иберйәрин. Сен гидип, Ысрайылың патышасы Багша билен эден ылалашыгыңы боз, ол мениң үстүмден совулсын». 4Бенхадат Аса патышаның айданларына гулак асды. Ол гошун серкерделерини иберип, Ыёны, Даны, Абелмайымы, Нафталының әхли аммар галаларыны басып алды. 5Багша муны эшиденде, Рама галасыны беркитмекден эл чекип, ишини тогтатды. 6Соңра Аса патыша яхуда халкының барыны топлады. Олар Рама галасындакы Багшаның беркитме үчин уланып йөрен дашларыны, агачларыны алып гитдилер. Аса патыша бу дашдыр агачлар билен Геба ве Миспа галаларыны беркитди.

7Шол вагт гөргүр Хананы Яхуда патышасы Асаның янына гелип, оңа шейле дийди: «Худайың Реббе бил багламан, Сирия патышасына бил багланың үчин Сирия патышасының гошуны сениң элиңден гачып гутулды+. 8Эфиопиялылар ве ливиялылар бичак көп сөвеш арабалы ве сансыз-саҗаксыз сөвеш арабалы эсгерлери болан гошун дәлмиди? Эмма Реббе бил багландыгыңыз үчин, Реб олары сизиң элиңизе берди+. 9Өзүне ак йүрекден хызмат эденлере гүйч-кувват бермек үчин Реб бүтин ер йүзүне сын эдйәр. Сен акмаклык этдиң. Мундан бейләк сен мыдама уруш ичинде боларсың»+. 10Онсоң Аса Хананы гөргүре гахарланып, оны зынҗырлап зындана салды, чүнки Аса мунуң үчин оңа газапланыпды+.

Асаның өлүми

(1 Патышалар 15:23-24)

11Асаның башдан-аяга ченли эден әхли ишлери барада Яхуда ве Ысрайыл патышаларының тарых китабында языландыр. 12Эмма Асаның патышалыгының отуз докузынҗы йылында ол аякдан дерт чекди Онуң аяк агырысы гитдигиче агырлашса-да, ол Ребден медет дилемән, лукманлардан медет гөзледи. 13Аса патышалыгының кырк биринҗи йылында ата-бабаларына говушды. 14Асаны Давут галасында өзи үчин газып гоян мазарында җайладылар. Оны бир уссат тарапындан тайярланан хер хили хошбой ыслы затлардан долдурылан табытда гойдулар. Асаның хатырасына улы от якылды.

17‑нҗи бап

Яхуда патышасы Ехошапат

17^1Асаның оглы Ехошапат онуң ерине патыша болды. Ол Ысрайыла гаршы гүйч топлады. 2Ол Яхуданың эсасы галаларының әхлисинде гошун гойды. Какасы Асаның басып алан галалары болан Эфрайым галаларында гошун ерлешдирди+. 3-4Реб Ехошапат биленди, себәби ол какасының овалкы ёлларындан йөреди. Ехошапат Багалы агтарман, какасының Худайыны агтарды, Онуң табшырыкларына гулак гойды, Ысрайылың ёлуна эермеди+. 5Шонуң үчин хем Реб онуң патышалыгыны беркитди. Әхли яхуда халкы Ехошапада салгыт төледи. Ол гаты бай хем ат-абрайлыды. 6Ехошапат Реббиң ёлундан йөремеклиге йүреги билен берленди. Ол Яхудадакы сеждегәхлери ве Ашера бутларыны ёк этди. 7Патышалыгының үчүнҗи йылында Ехошапат Яхуданың шәхерлеринде халка тәлим берсинлер дийип эмелдарларындан Бенхайылы, Абадяны, Закаряны, Натаниели ве Микаяны иберди. 8Левилерден Шемагя, Нетаня, Зебадя, Асахел, Шемирамот, Ёнатан, Адоныя, Тобыя, Тобадоныя хем-де руханылар Элишама, Ехорам олар билен гитдилер. 9Олар Яхудада тәлим бердилер. Янларына Реббиң канун китабыны алып, Яхуданың әхли шәхерлерине айланып, халка тәлим бердилер.

10Яхуданың төверегиндәки әхли юртларың патышалыкларына Реббиң горкусы аралашды. Олар Ехошапада гаршы уруш этмедилер+. 11Пилиштлилериң кәбирлери Ехошапада совгатлар, салгыт үчин күмүш гетирдилер; араплар хем еди мүң еди йүз гоч ве еди мүң еди йүз эркеч гетирдилер. 12Ехошапат гитдигисайы гүйчленйәрди. Ол Яхудада галалар ве аммар шәхерлерини гурды. 13Ол Яхуда шәхерлеринде бейик ишлери этди. Онуң Иерусалимде сөвешиҗилери ве батыр йигитлери барды. 14Уругларына гөрә оларың саны шуларды: Яхуданың мүңбашылары: серкерде Адна үч йүз мүң батыр йигит билен, 15ондан соң серкерде Ехоханан ики йүз сегсен мүң эсгер билен, 16ондан соң Зикриниң оглы Эмася, Реббиң мейлетин хызматкәри ики йүз мүң батыр йигит билен. 17Беняминлерден: батыр йигит Эляда ики йүз мүң яйдыр галкан билен ярагланан эсгер билен, 18ондан соң Ехозабат урша тайяр йүз сегсен мүң эсгер билен. 19Булар патышаның бүтин Яхудадакы галаларында ерлешдирен эсгерлеринден дашары патыша хызмат эдйән эсгерлерди.

18‑нҗи бап

Микая пыгамберлик эдйәр

(1 Патышалар 22:1-28)

18^1⚫Ехошапат өрән бай ве ат-абрайлыды. Ол Ахап билен гуда болды+. 2Бирнәче йылдан соң Ехошапат Самария Ахабың янына гитди. Ахап Ехошапат ве онуң билен геленлер үчин көп гоюн ве өкүз өлдүрдип, оны өзи билен Рамотгилгада гаршы хүҗүм этмәге ырды+. 3Ахап Ехошапатдан: «Сен мениң билен Рамотгилгада хүҗүм этмәге гидерсиңми?» дийип сорады. Ехошапат оңа: «Менем, халкам сениң хызматыңдадырыс. Урушда сениң билендирис» дийип җогап берди+.

4Ехошапат сөзүни довам эдип, Ысрайылың патышасы Ахаба: «Өңүрти Ребден сорап гөрәй» дийди. 5Онсоң Ысрайылың патышасы Ахап дөрт йүзе голай пыгамбери топлап, олардан: «Бизиң икимизем Рамотгилгада хүҗүм эделими я-да мен этмәйинми?» дийип сорады. Олар: «Хүҗүм эт, чүнки Худай оны сениң элиңе берер» дийдилер+. 6Эмма Ехошапат: «Бу ерде сорар ялы Реббиң башга пыгамбери ёкмы?» дийди+. 7Ысрайылың патышасы Ахап Ехошапада шейле җогап берди: «Ребден сорап гөрмәге ене бир пыгамбер бар, ол Йымла оглы Микая, йөне мен оны йигренйәрин. Ол маңа хич ягшы затлары пыгамберлик этмән, гайтам диңе бетбагтчылык хакында пыгамберлик эдйәр». Ехошапат: «Эй, патыша, бейле затлары дилиңе алма» дийди. 8Онсоң Ысрайыл патышасы Ахап көшк эмелдарыны чагырып: «Гит-де, дессине Йымла оглы Микаяны шу ере гетир» дийди. 9Ысрайыл патышасы билен Яхуда патышасы Ехошапат шалык лыбасыны гейип, Самарияның дервезесиниң агзындакы харманда өз тагтларында отырдылар. Әхли пыгамберлер оларың өңүнде пыгамберлик эдйәрдилер. 10Кенагананың оглы Сидкия өзүне демир шахлар ясап, шейле дийди: «Реб шейле диййәр: „Сен шу шахлар билен сириялыларың үстүне хүҗүм эдип, олардан үстүн чыкарсың“»+. 11Әхли пыгамберлер шол бир зады пыгамберлик эдип: «Рамотгилгада гит, сен еңиш газанарсың. Реб оны патышаның элине берер» дийдилер.

12Микаяны гетирмәге гиден чапар оңа: «Әхли пыгамберлер патыша бир агыздан хош сөзлери айдярлар; сен хем шолар ялы хош сөзлери айт» дийди. 13Микая: «Ребден ант ичйәрин, Худайым маңа нәме дийсе, мен шоны хем айдарын» дийди+.

14Микая патышаның янына гелди. Патыша ондан: «Микая, биз Рамотгилгада чозуш эделими я-да этмәли?» дийип сорады. Микая: «Чозуш эт, сен еңиш газанарсың. Реб оны сениң элиңе берер» дийип җогап берди. 15Патыша оңа: «Маңа Реббиң адындан хакыкатдан башга зат айтмазлыгы саңа нәче гезек ант ичирмели?» дийди. 16Онсоң Микая: «Мен бүтин ысрайыллары даглардакы чопансыз гоюн сүрүси кимин дагынык халда гөрдүм. Реб шейле диййәр: „Буларың баштутаны ёк, оларың херси саг-саламат өйүне гайтсын“» дийди+. 17Ысрайыл патышасы Ахап Ехошапада: «Мен саңа ол хич хачан ягшы зат хакда дәл-де, эйсем, диңе бетбагтчылык хакда пыгамберлик эдйәр дийип айтмадыммы нәме?» дийди.

18Онсоң Микая шейле дийди: «Шонуң үчин хем сен Реббиң сөзүне гулак гой. Мен Реббиң Өз тагтында отураныны, әхли гөгүң гошунларының Онуң сагында ве солунда дураныны гөрдүм+. 19Реб шейле дийди: „Рамотгилгада гидип хеләк болмагы үчин, Ысрайыл патышасы Ахабы ким ырып билер?“ Бири бир зат дийди, бейлекиси башга зат. 20Онсоң бир рух гелип, Реббиң хузурында дуруп, шейле дийди: „Оны мен ырарын“. Реб ондан: „Нәдип?“ дийип сорады. 21Ол Реббе: „Мен гидерин-де, Ахабың әхли пыгамберлерини ялан сөзледерин“ дийип җогап берди. Онсоң Реб оңа: „Сен гит-де оны ыр, сен муны башарарсың“ дийди. 22Ине, гөрйәңми, Реб сениң әхли пыгамберлериңи ялан сөзлетди. Реб сениң башыңа бела гетирер».

23Онсоң Кенагананың оглы Сидкия Микая голай гелип, онуң яңагына шарпык чалып: «Реб сөзүни маңа аян этмән, саңа аян эдер өйдйәңми?» дийди. 24Микая: «Сен муны гизленмек үчин ички отага гирен гүнүң билерсиң» дийип җогап берди+. 25Ысрайыл патышасы Ахап шейле дийди: «Микаяны ал-да, оны ызына, галаның хәкими Амона ве шазада Ёваша элтип бер. 26Ёваша ве Амона патыша шейле диййәр дий: „Микаяны туссагхана салың-да, мен сөвешден саг-саламат доланып гелйәнчәм, оңа ачлыкдан өлмези ялы етерлик чөрек билен сув бериң“»+. 27Микая: «Эгер сен сөвешден саг-саламат доланып гелсең, онда Реб мен аркалы геплән дәлдир» дийди. Соңра ол: «Эй, җемагат, муны хеммәңиз эшидиң» дийди+.

Ахабың өлүми

(1 Патышалар 22:29-35)

28Шейдип, Ысрайылың патышасы Ахап билен Яхуда патышасы Ехошапат Рамотгилгада хүҗүм этмәге гитдилер. 29Ысрайыл патышасы Ехошапада: «Мени танамазлар ялы, мен сөвеше эшигими үйтгедип гирҗек, йөне сен өз шалык лыбасыңы гей» дийди. Шейдип, Ысрайылың патышасы эшигини үйтгедип, сөвеше гирди. 30Сирия патышасы өз сөвеш арабаларының серкерделерине: «Улы билен-де, кичи билен-де урушман, диңе Ысрайылың патышасы Ахап билен уруш эдиң» дийип табшырды. 31Сөвеш арабаларының серкерделери Ехошапады гөренлеринде: «Шу хөкман Ысрайылың патышасы болмалыдыр» дийип, оңа хүҗүм этмек үчин шол тарапа совулдылар. Ехошапат бар сесине гыгырды. Реб онуң дадына етишип, серкерделери ондан дашлашдырды. 32Сөвеш арабаларының серкерделери Ехошападың Ысрайылың патышасы Ахап дәлдигини гөренлеринде, ызларына доландылар. 33Бир адам яйыны чекип, төтәнден Ысрайыл патышасының совудының арасындан урды. Патыша өз арабачысына: «Ат арабасыны ыза өвүр-де, мени сөвешиң ичинден чыкар, мен яраландым» дийди+. 34Шол гүн сөвеш гаты газаплы болды. Ысрайылың патышасы өз арабасында агшама ченли сириялылара тарап бакып дурды, ол Гүн яшанда өлди.

19-нҗы бап

19^1Яхуда патышасы Ехошапат саг-аман Иерусалиме, өз көшгүне доланып гелди. 2Хананының оглы Еху гөргүр Ехошападың өңүнден чыкып, оңа: «Сен нәме үчин ямана ярдам эдип, Ребби йигренйәнлери сөййәң? Шонуң үчин хем Реббиң газабы сениң башыңдан инендир+. 3Муңа гарамаздан, сен говы ишлер хем этдиң. Сен Ашера бутларыны юртдан ёк эдип, йүрегиңи Худайы агтармаклыга гөнүкдирдиң» дийди+.

Ехошапат казылары беллейәр

4Ехошапат Иерусалимде яшады. Ол Беершебадан Эфрайым даглыгына ченли болан халкларың арасына гидип, олары ата-бабаларының Худайы Реббе тарап өвүрди. 5Ол бүтин юрда, Яхуданың әхли галаларының хер бирине казылар белледи+. 6Ехошапат казылара шейле дийди: «Ишиңизе үнсли болуң! Чүнки сиз ынсанларың адындан дәл-де, Реббиң адындан хөкүм чыкарянсыңыз. Реб хөкүм ишинде сизиң билендир+. 7Реббиң горкусы сизиң үстүңизде болсун. Ишиңизде әгә болуң. Худайымыз Ребде адалатсызлык, йүз гөрмеклик я-да пара алмаклык ёкдур»+. 8Шейле хем Ехошапат Иерусалимде Реббиң адындан хөкүм чыкармак үчин ве давалары чөзмек үчин левилерден, руханылардан ве Ысрайыл тирелеринден баштутанлар белледи. Олар шәхерде яшадылар+. 9Ехошапат олара шейле табшырык берди: «Сиз Реббиң горкусы билен, садыклык билен түйс йүрекден ишләң+. 10Галаларында яшаян ёлдашларыңыздан сизе гелен хер ишде, исле адам өлдүрмек давасы билен, исле канун, табшырык, парзлар я-да хөкүмлер иши билен болсун, Реббе гаршы гүнә этмезлиге олара дуйдурыш бериң. Шонда сизиң ве ёлдашларыңызың үстүнден Онуң газабы инмез. Шейле эдиң, шонда сиз языклы болмарсыңыз+. 11Реббиң әхли ишлеринде баш руханы Амаря, патышаның әхли ишлери үчин Яхуда тиресиниң баштутаны Ысмайылың оглы Зебадя сизиң үстүңизден гараяндыр, левилер хем өңүңизде гөзегчи боларлар. Ишде батыр болуң! Реб ягшылар билен болсун!»

20‑нҗи бап

Ехошапат моваплылары ве аммонлылары еңйәр

20^1Мундан соң моваплылар ве аммонлылар мегунылар билен бирликде Ехошападың гаршысына сөвеше чыкдылар. 2Ехошапада шейле хабар гелди: «Деңзиң аңырсындан, Эдомдан бир улы мәхелле сениң гаршыңа гелйәр. Олар эййәм Хасесон Тамардадыр». Бу ере Эйнгеди-де дийилйәр+. 3Ехошапат горкуп, Ребби агтармагы йүрегине дүвди. Ол бүтин Яхудада агыз беклемеклиги ыглан этди+. 4Яхуда халкы Ребден медет дилемек үчин йыгнанышып, Яхуданың хемме шәхерлеринден Реббе ялбармага гелдилер.

5Ехошапат Реббиң өйүнде, тәзе ховлының өңүнде Яхуда ве Иерусалим җемагатының өңүнде дуруп, шейле дийди: 6«Аталарымызың Худайы, я Реб! Гөкдәки Худай Сен дәлмисиң? Бүтин миллетлериң патышалыкларының үстүнден хөкүм сүрйән Сенсиң. Гүйч, гудрат Сениң элиңдедир, хич ким Саңа гаршы дуруп билмез+. 7Эй, бизиң Худайымыз, Сен бу юрдуң илатыны Өз халкың Ысрайылың өңүнден ковуп чыкарып, юрды достуң Ыбрайымың несиллерине эбедилик бердиң+. 8Олар юртда месген тутдулар, ол ерде Сениң адыңа мукаддес өй бина эдип, шейле дийдилер: 9„Башымыздан бетбагтчылык инсе, ягны гылыч җезасы, гыргын кесели я-да ачлык гелсе, биз шу мукаддес ерде, Сениң хузурыңда дурарыс, чүнки Сениң адың шу мукаддес ердедир. Башымыза гелен бетбагтчылык зерарлы Саңа перят этсек, Сен бизи эшидерсиң ве халас эдерсиң“+. 10-11Ине, инди аммонлылар, моваплылар ве Сегир дагының илаты, бизе мирас берен юрдуңдан бизи ковуп чыкармакчы болярлар. Мүсүрден чыкып гелйәркәлер, ысрайыл халкына Сен бу миллетлериң үстүне чозуп гирмәге ёл бермедиң, ысрайыллар хем ызына дөнүп, олары ёк этмедилер+. 12Эй, Худайымыз, Сен оларың үстүнден хөкүм чыкар! Бизе гаршы гелйән бу бейик гошуна гаршы чыкмага бизде гүйч-кувват ёк. Биз нәме этҗегимизи билемзок, гөзүмизи Саңа дикйәрис»+.

13Яхуда эркеклериң бары өз яш чагаҗыклары, аяллары ве огуллары билен Реббиң хузурында дурдулар. 14Онсоң халкың арасындан Асафың неслинден болан левилерден Яхазыялың үстүне Реббиң Рухы инди. Яхазыял Закаряның оглы, Бенаяның агтыгы, Егиелиң човлугы ве Матаняның ювлугыды+. 15Яхазыял шейле дийди: «Эй, яхуда халкы, Иерусалимиң илаты, патыша Ехошапат, гулак асың! Реб сизе шейле диййәр: „Сиз бу бейик гошундан горкмаң, хедер этмәң, чүнки уруш сизиңки дәлдир, Худайыңкыдыр. 16Эртир оларың үстүне хүҗүм эдиң. Олар Зиз депесине чыкарлар. Сиз олары Ерубел чөлүниң өңүсырасында, дерәниң аңры башында тапарсыңыз. 17Бу сөвешде сизе сөвешмек герек дәлдир. Эй, яхуда ве Иерусалим халкы, нызама дуруң-да, гарашың, Реббиң сизе берҗек еңшини гөрүң“. Горкмаң, хедер этмәң. Эртир сиз оларың гаршысына чыкың. Реб сиз билен болар»+.

18Ехошапат йүзүни ере берип сежде этди, тутуш яхуда ве Иерусалим халкы-да Реббиң өңүнде йүзин дүшүп, Оңа сежде этдилер. 19Левилер, кохатлар ве коралар белент оваз билен Ысрайыл Худайы Реббе өвги айтмак үчин дик дурдулар+.

20Олар эртеси ирден туруп, Текова чөлүне тарап гитдилер. Олар ёла рована боланларында, Ехошапат дуруп, шейле дийди: «Эй, яхуда ве Иерусалим илаты, маңа гулак асың! Худайыңыз Реббе ынаның, шонда берк дурарсыңыз. Реббиң пыгамберлерине ынаның, шонда ишиңиз шовуна болар»+. 21Ехошапат халк билен маслахатлашандан соң, Реббиң шанлы хузурында нагма хем өвги айдарлары ялы айдымчылар белледи. Айдымчылар гошуның өңүнден гидип барышларына: «Реббе шүкүр эдиң, чүнки Онуң сөйгүси бакыдыр» дийдилер+.

22Олар айдым айдып, алкышламага башлан батларына, Реб Яхуданың гаршысына гелен аммонлылара, моваплылара ве Сегир дагының илатына гаршы дузак гурды, олары довла салды. 23Чүнки аммонлылар ве моваплылар Сегир дагының илатына хүҗүм эдип, олары бүтинлей ёк эдипдилер. Сегир дагының илатының соңуна чыкандан соң, аммонлылар ве моваплылар бири-бирлерини гырмага башладылар+.

24Яхуда халкы чөлдәки гөзегчилик диңине геленде, улы гошуна тарап серетдилер, маслыклар ерде пытрап ятырдылар. Гачып гутулан адам ёкды. 25Ехошапат билен онуң адамлары оларың олҗасыны алмага геленлеринде, олар уммасыз көп маллар, харытлар, эгин-эшиклер ве гымматбаха затлар тапдылар. Олар гөтерип әкидерден көп олҗа алдылар, олар олҗа гаты көп боландыгы үчин, оны үч гүнләп топладылар. 26Дөрдүнҗи гүн олар Берака дересине йыгнанып, шол ерде Ребби алкышладылар. (Шонуң үчин-де бу дере шу гүне ченли хем Берака[*] дересидир.) 27Онсоң яхуда ве Иерусалим халкы Ехошападың баштутанлыгында шатлык билен Иерусалиме доланып гелдилер, чүнки Реб олара душманларының үстүнден еңиш газандырыпды. 28Олар Иерусалимдәки Реббиң өйүне арфадыр лиралар ве сурнайлар чалып гелдилер. 29Реббиң Ысрайылың душманларының гаршысына эден сөвеши барада эшиденлеринде, әхли юртларың патышалыкларына Реббиң горкусы инди+. 30Ехошападың юрды асудалыкда болды, чүнки Худай олара хемме тарапдан асудалык берипди+.

31⚫Шейдип, Ехошапат Яхуда патышалык этди. Ехошапат патыша боланда отуз бәш яшындады. Ол йигрими бәш йыл Иерусалимде патышалык этди, онуң эҗесиниң ады Азубады. Ол Шилхиниң гызыды. 32Ехошапат Реббиң назарында догры ишлерини эдип, какасы Асаның ёлларындан йөрәп, ондан чыкмады. 33Эмма Яхудадакы сеждегәхлер энтек хем долы айрылманды. Халк энтек хем йүрегини ата-бабаларының Худайына багламанды. 34Ехошападың башдан-аяк эден әхли ишлери барада Хананының оглы Ехувың ишлеринде – Ысрайыл патышаларының тарых китабында языландыр+.

35Өмрүниң ахырында Яхуданың патышасы Ехошапат пис ишлери эден Ысрайыл патышасы Ахазя гошулды. 36Ехошапат Таршыша гидйән гәмилери ясамак үчин Ахазя гошулды. Олар гәмилери Эсёнгеберде ясадылар. 37Онсоң Марешадан болан Додавахуның оглы Элигезер Ехошапада гаршы пыгамберлик эдип: «Ахазя гошуландыгың үчин Реб сениң ясан задыңы ёк эдер» дийди. Гәмилер чагшап, олар Таршыша гидип билмедилер.

21‑нҗи бап

Яхуда патышасы Ехорам

(2 Патышалар 8:16-19)

21^1Ехошапат ата-бабаларына говушды. Ол Давут галасында, аталарының янында җайланды. Оглы Ехорам онуң ерине патыша болды. 2Ехорамың инилери шуларды: Азаря, Ехиел, Закаря, Азаряху, Микайыл ве Шепатя. Булар Ехошападың огулларыды. 3Оларың какасы огулларына Яхудадакы галалар билен бирликде күмүшден, алтындан ве гымматбаха затлардан ыбарат болан көп совгатлар берипди. Эмма Ехошапат патышалыгы Ехорама берипди. Ехорам онуң новбахар оглуды. 4⚫Ехорам какасының тагтына чыкып, патышалыгыны беркиденсоң, ол әхли инилерини хем-де Ысрайылың кәбир баштутанларыны гылычдан гечирди. 5Ехорам патыша боланда отуз ики яшындады. Ол Иерусалиме секиз йыл патышалык этди. 6Ахабың несиллериниң эдиши ялы, Ехорам-да Ысрайыл патышаларының ёлларындан йөреди, чүнки Ахабың гызы онуң аялыды. Ехорам Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди+. 7Эмма Реб Давуда онуң несиллеринден бириниң өмүрлик тагтда отурҗакдыгыны вада берендиги ве Өз гулы Давут билен әхт эдендиги үчин Яхуданы дерби-дагын этмек ислемеди+.

Эдомың гозгалаңы

(2 Патышалар 8:20-22)

8Ехорамың дөврүнде эдомлылар гозгалаң турзуп, Яхуданың гол астындан чыкдылар ве өзлерине бир патыша гойдулар+. 9Онсоң Ехорам сөвеш арабаларының серкерделери билен гитди. Эдомлылар Ехорам билен онуң серкерделериниң дашыны габадылар, йөне Ехорам янындакылар билен гиҗе эдомлыларың ичинден гечип гачдылар. 10Шейдип, Эдом шу гүне ченли хем Яхуда гаршы гозгалаң турзуп, оңа гарашсыз болуп гелйәр. Эдил шол вагтда Либна галасы хем Яхуданың гаршысына уруш турузды, чүнки Ехорам ата-бабаларының Худайы Ребби рет эдипди.

11Мундан башга-да, Ехорам Яхуда даглыгындакы бутлара сеждегәхлери гурды. Ол Иерусалимиң илатына Худая бивепалык этдирип, Яхуданы аздырды. 12-13Ехорама Ылясдан ине, шу хат гелди: «Атаң Давудың Худайы Реб шейле диййәр: „Сен какаң Ехошападың ве Яхуданың патышасы Асаның ёлларына эермән, эйсем Ысрайылың патышаларының ёлларына эерип, Ысрайылың патышасы Ахабың Ысрайыла эдиши ялы, Яхуданың ве Иерусалимиң илатына Худая бивепалык этдирдиң. Сен шейле хем өз машгала агзаларың болан инилериңи өлдүрдиң. Олар сенден говудылар++. 14Ине, Реб сениң халкың, чагаларың, аялларың, әхли мал-мүлкүң башындан агыр күлпет индерер. 15Сен болса агыр ичеге кеселине ёлугарсың, тә ичегелериң дашына акып чыкянча, кеселиң гүнсайын ярамазлашар“».

16Реб пилиштлилериң ве эфиопиялыларың голайындакы арапларың Ехорама гаршы газабыны оярды+. 17Олар Яхуданың үстүне чозуп гирип, патышаның көшгүне дегишли болан әхли мал-мүлклери, патышаның огулларыдыр аялларыны алып гитдилер. Патышаның көрпе оглы Ехогахаздан башга оглы галмады.

18Бу вакалардан соң, Реб Ехорамы беҗерип болмаян ичеге кеселине ёлукдырды. 19Ики йыллап онуң кесели гүнсайын ярамазлашып, икинҗи йылың ахырында ичегелери дашына чыкып, ол агыр җебир--сүтемден яңа дүнйәден өтди. Онуң халкы ата-бабаларына эдишлери ялы, онуң хатырасына от якмадылар+. 20Ехорам патыша боланда отуз ики яшындады. Ол секиз йыл Иерусалиме патышалык этди. Онуң өлүмине гынанч билдирен болмады. Олар Ехорамы Давут галасында җайладылар; йөне оны патышаларың мазарында гоймадылар.

22‑нҗи бап

Яхуда патышасы Ахазя

(2 Патышалар 8:25-29; 9:21-28)

22^1⚫Иерусалимиң илаты Ехорамың көрпе оглы Ахазяны какасының ерине патыша этди. Ехорамың бейлеки огулларының әхлисини араплар билен дүшелгә гелен лешгер өлдүрипди. Шейдип, Ехорамың оглы Ахазя Яхуда патыша болды. 2Ахазя патыша боланда кырк ики яшындады. Ол Иерусалиме бир йыл патышалык этди. Онуң эҗеси Аталя Ысрайылың патышасы Омрының агтыгыды+. 3Ахазя хем Ахабың машгаласының пис ёлундан йөреди. Ахазяның эҗеси пис иш этмекде геңешчисиди. 4Ахазя хем Ахабың машгаласы ялы, Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Какасы өленден соң, Ахабың несиллери Ахазяның геңешчиси болуп, оны хеләкчилиге учратдылар+. 5Ахазя оларың маслахатына эерип, Ысрайылың патышасы Ахабың оглы Ёрам билен Сирияның патышасы Хазайыла гаршы урушмак үчин Рамотгилгада гитди. Сириялылар шол ерде Ёрамы яраладылар+. 6Ёрам Рамотгилгатда Хазайыла гаршы уршуп йөркә, сириялыларың өзүне салан яраларыны беҗертмек үчин Йизрегеле гайдып гелди. Яхуда патышасы Ехорамың оглы Ахазя[*] яраланан Ахабың оглы Ёрамы гөрмек үчин Йизрегеле гитди.

7Эмма Ахазяның Ёрамың янына гелип хеләк болмагы Худай тарапынданды. Ахазя бу ере гелип, Ёрам билен биле Нимшиниң оглы Ехувың янына гитди. Реб Ахабың несиллерини ёк этмек үчин Ехувы сайлапды. 8Еху Ахабың несиллерине хөкүм эдйәркә, Яхуданың баштутанларына ве Ахазя хызмат эден Ахазяның доганларының огулларына душуп, олары өлдүрди+. 9Ехувың адамлары Ахазяны агтардылар. Ахазя Самарияда гизленип йөркә тутулып, Ехувың янына гетирилди ве өлдүрилди. Оны җайлап, шейле дийдилер: «Ахазя Реббе бүтин калбы билен табын болан Ехошападың агтыгыдыр». Ахазяның несиллеринден патышалыгы доландырып билҗек адам галманды+.

Ёваш Аталядан халас эдилйәр

(2 Патышалар 11:1-3)

10⚫Яхуда патышасы Ахазяның эҗеси Аталя өз оглуның өлдүрилендиги барада эшиден дессине, Яхудадакы әхли патыша несиллерини ёк этди+. 11Эмма патышаның гызы Ехошабгат патышаның өлдүрилмели шазадаларының ичинден Ахазя патышаның оглы Ёвашы огурлап, оны энекеси билен биле ятылян отагда гойды. Шейдип, Ехорам патышаның гызы, руханы Ехояданың аялы, Ахазя патышаның уясы Ехошабгат Ёвашы Аталядан гизледи ве Ёваш дири галды. 12Ёваш алты йыллап Ехошабгат билен Худайың өйүнде гизленип гезди. Шол дөвүрде Аталя юртда шалык сүрди.

23‑нҗи бап

Аталя гаршы питне

(2 Патышалар 11:4-16)

23^1Единҗи йылда Ехояда гайрата галып, йүзбашылар Ерохамың оглы Азаря, Ехохананың оглы Ысмайыл, Обединиң оглы Азаря, Адаяның оглы Магасея ве Зикриниң оглы Элишапат билен әхт эдишди. 2Йүзбашылар Яхуда айланып, Яхуданың әхли шәхерлеринден левилери ве Ысрайылың тиребашыларыны топлап, Иерусалиме гелдилер. 3Онсоң бүтин җемагат Худайың өйүнде патышаның оглы билен әхт эдишди. Ехояда олара шейле дийди: «Ине, бу патышаның оглудыр. Реббиң Давудың огуллары барада берен вадасына гөрә патышалык эдер+. 4Сизиң этмели ишиңиз шудур: Сабат гүни хызмата гелйән руханыларың ве левилериң үчден бири дервезебан болсун+. 5Үчден бириңиз патышаның көшгүнде, үчден бириңиз Бина дервезесинде, тутуш халк хем Реббиң өйүниң ховлусында болсун. 6Реббиң өйүне руханылардан ве хызмат эдйән левилерден башга хич ким гирмесин. Руханылар билен левилер гирип билерлер, чүнки олар мукаддесдирлер. Йөне бүтин халк Реббиң гөркезмелерини берҗай этсин. 7Левилериң әхлисиниң эли яраглы болуп, олар патышаның дашыны гуршасын. Өе якынлашан адам өлдүрилсин. Патыша гиренде-чыканда онуң янында болуң».

Ёваш патышалыга белленйәр

(2 Патышалар 11:17-20)

8Левилер ве бүтин яхуда халкы Ехояда руханының табшыран затларыны айдышы ялы ерине етирдилер. Оларың херси өз адамларыны Сабат гүни нобатчылык эденлери-де, этмедиклери-де алып гелдилер, Ехояда руханы топарларың хич бирини гойбермеди. 9Ехояда руханы Давут патышаның Худайың өйүндәки найзаларыны, улы ве кичи галканларыны серкерделере берди. 10Ехояда бүтин халкы патышаны горамак үчин өйүң даш-төверегинде, гурбанлык сыпасының ве өйүң төверегинде гаравул хөкмүнде гойды, оларың херсиниң эллери яраглыды. 11Онсоң Ехояда патышаның оглы Ёвашы дашары чыкарып, башына тәч гейдирип, оңа патышалык әхтини берди. Ехояда билен онуң огуллары Ёвашың башына яг гуюп, оны патышалыга белледилер. Оны патыша дийип ыглан эдип: «Яшасын патыша!» дийип гыгырышдылар+.

12Аталя халкың ылгашып, патышаны алкышлаяныны эшиденде, халкың янына, Реббиң өйүне гелди. 13Гөрсе, ине, патыша гирелгеде өз сүтүниниң янында дурды. Серкерделердир сурнайчылар-да патышаның янындадылар. Юрдуң бүтин халкы шатланып, сурнай чалярды, нагмачылар хем өз саз гураллары билен алкыш айдярдылар. Аталя якасыны йыртып: «Хайынлык! Хайынлык!» дийип гыгырды+. 14Онсоң Ехояда руханы гошун йүзбашыларына: «Аталяны бу ерден чыкарың. Онуң ызына эерени гылычдан гечириң» дийип буйрук берди. Чүнки руханы: «Гой, ол Реббиң өйүнде өлдүрилмесин» дийипди. 15Шейдип, олар Аталяны тутдулар. Оны Ат дервезесинден патышаның көшгүне гетирип, шол ерде өлдүрдилер+.

16Халк Реббиң халкы болар ялы, Ехояда өзүниң, бүтин халкың ве патышаның арасында әхт этди. 17Онсоң бүтин халк Багалың бутханасына барып, оны йыкды. Ондакы гурбанлык сыпаларыны, бутлары дөвүп, бөлек-бөлек эдип ташладылар. Олар Багалың руханысы Маттаны гурбанлык сыпаларының өңүнде өлдүрдилер+. 18Ехояда Реббиң өйүне гөзегчилик этмек ишине руханылары ве левилери белледи. Давут олары Реббиң өйүне гөзегчилик этмәге белләпди. Олар Мусаның канунында язылышы ялы, Давудың табшырыгы боюнча шадыхоррамлык ве айдым-саз билен Реббе якма гурбанлыклар хөдүрлемелидилер+. 19Ехояда Реббиң өйүне хич бир харам адам гирмез ялы, онуң дервезесинде гаравуллар гойды+. 20Ехояда руханы йүзбашылары, хан-беглери, халкың хәкимлерини, юрдуң бүтин халкыны өзи билен алып гитди. Олар патышаны Реббиң өйүнден алып, ёкаркы дервезәниң үсти билен көшге гетирдилер. Ёвашы ша тагтында отуртдылар. 21Шейдип, юрдуң бүтин илаты шат болды. Аталя гылычдан гечириленден соң, шәхерде үмсүмлик болды.

24‑нҗи бап

Ёваш Реббиң өйүни беҗердйәр

(2 Патышалар 12:1-16)

24^1⚫Ёваш патышалык эдип башланда еди яшындады. Ол кырк йыллап Иерусалимде патышалык этди. Онуң эҗеси Беершебадан болуп, ады Сибяды. 2Ёваш Ехояда руханының бүтин өмрүне Реббиң назарында догры ишлерини этди. 3Ехояда Ёваша ики аял алып берди; Ёваш олардан огуллардыр гызлар гөрди.

4Мундан соң Ёваш Реббиң өйүни дикелтмеги йүрегине дүвди. 5Ёваш руханылары ве левилери йыгнап, олара шейле дийди: «Яхуданың шәхерлерине гидиң-де, Худайыңызың өйүни хер йыл беҗермек үчин бүтин ысрайыл халкындан пул топлаң. Бу иши дессине ерине етириң». Эмма левилер ховлукмадылар. 6Шейдип, Ёваш патыша Ехояда баштутаны чагырып, оңа шейле дийди: «Нәме үчин Реббиң гулы Мусаның ысрайыл халкына Әхт чадыры үчин салан салгыдыны Яхудадан ве Иерусалимден гетирмеклиги левилерден талап этмедиң?»+
7Пис аял Аталяның огуллары Худайың өйүне уруп гирип, Реббиң өйүндәки мукаддес затлары Багал бутларына сежде этмекде уланыпдылар.

8Патыша сандык ясамагы буюрды. Сандыгы ясап, оны Реббиң өйүниң дервезесиниң агзында гойдулар. 9Худайың гулы Мусаның чөлде ысрайыл халкына салан салгыдының Реб үчин гетирилмелидиги Яхудада ве Иерусалимде ыглан эдилди. 10Әхли баштутанлар ве бүтин халк шадыхоррамлык билен салгытларыны гетирип, тә сандык долянча, оңа атдылар+. 11Левилер сандыгы патышаның эмелдарларына гетирип беренлеринде, онуң ичинде көп пулуң топланандыгыны гөрйәрдилер. Патышаның кәтиби билен баш руханы гелип, сандыгы бошадып, оны әкидип өз еринде гойярдылар. Олар хер гүн шейле эдип, гаты көп пул топладылар. 12Патыша ве Ехояда пулы Реббиң өйүнде ишлейән ишчилере гөзегчилик эдйән адамлара бердилер. Олар хем шол пулдан нечҗарлара, уссалара, шейле хем, демир ве бүрүнч уссаларына Реббиң өйүни беҗермек үчин иш хакыны төледилер. 13Гөзегчилер өз ишлерини этдилер. Оларың беҗериш ишлери ровач алды. Олар Худайың өйүни өңки халына гетирип, оны беркитдилер. 14Олар иши тамамланларындан соң, галан пулы патыша ве Ехояда рухана гетирип бердилер. Галан пулдан Реббиң өйи үчин энҗамлары, хызмат үчин ве якма гурбанлык бермек үчин энҗамлар, җамлар, алтын ве күмүш эсбаплар ясадылар. Олар Ехояданың өмрүниң довамында хемише Реббиң өйүнде якма гурбанлыклар хөдүр этдилер.

Ехояданың өлүминден соңкы вакалар

15Ехояда гаррап, яшы бирчене етип, бир йүз отуз яшында дүнйәден өтди. 16Ехояданы Ысрайылда Худай ве Онуң өйи үчин эден говы ишлери себәпли Давут галасында патышаларың янында җайладылар. 17⚫Ехояда өленден соң, Яхуданың баштутанлары гелип, патыша тагзым этдилер. Патыша олара гулак асды. 18Олар ата-бабаларының Худайы Ребби терк эдип, Ашера ве бейлеки бутлара гуллук этдилер. Оларың бу гүнәлери себәпли Яхуданың ве Иерусалимиң үстүнден Худайың газабы инди+. 19Реб олары Өзүне тарап өвүрмек үчин оларың арасына пыгамберлер иберди. Пыгамберлер оларың гаршысына шаятлык этдилер, йөне олар гулак асмадылар+.

20Онсоң Ехояда руханының оглы Зекаряның үстүне Худайың Рухы инди. Зекаря халкың өңүнде дик дуруп, шейле дийди: «Реб шейле диййәр: „Нәме үчин Реббиң табшырыкларыны терк эдйәрсиңиз? Сизиң ишиңиз ровач алмаз. Ребби терк эдендигиңиз үчин, Ол хем сизи терк этди“»+. 21Эмма халк Зекаряның гаршысына дил дүвшүп, оны патышаның табшырыгы билен Реббиң өйүниң ховлусында дашлап өлдүрди+. 22Патыша Ёваш Зекаряның какасы Ехояданың өзүне эден ягшылыкларыны ятламан, онуң оглуны өлдүрди. Зекаря өлмезиниң өң янында: «Реб муны гөрүп, хасабыны сорасын!» дийди+.

23Йылың ахырында Сирия гошуны Ёвашың гаршысына чыкды. Олар Яхуда ве Иерусалиме гелип, халкың баштутанларының барыны ёк этдилер. Олардан алнан әхли олҗаны Дамаскдакы патыша ибердилер. 24Сириялыларың гошуны аз хем болса, Реб Яхуданың улы гошуныны оларың элине берди, чүнки Яхуданың халкы ата-бабаларының Худайы Ребби терк эдипдилер. Шейдип, олар Ёвашы җезаландырдылар+.

25Сириялылар Ёваша агыр яра салып, онуң янындан гиденлеринден соң, Ёвашың өз нөкерлери Ехояда руханының оглуның ганы үчин ар алмага онуң гаршысына дилдүвшүк гурап, оны дүшегинде өлдүрдилер. Шейдип, Ёваш өлди. Ёвашы Давут галасында җайладылар, йөне оны патышаларың янында җайламадылар. 26Ёвашың гаршысына дилдүвшүк гуранлар: аммонлы Шимгат атлы аялың оглы Забат, моваплы аял Шимритиң оглы Ехозабатды. 27Ёвашың огуллары, Ёваша гаршы эдилен көп чыкышлар ве Худайың өйүниң тәзе гурлушыгы патышаларың тарых китабында языландыр. Ёвашың ерине оглы Амазя патыша болды.

25‑нҗи бап

Яхуда патышасы Амазя

(2 Патышалар 14:2-6)

25^1⚫Амазя патыша боланда йигрими бәш яшындады. Ол Иерусалимде йигрими докуз йыл патышалык этди. Онуң эҗеси иерусалимли болуп, ады Ехогадынды. 2Амазя Реббиң назарында догры ишлери этди, йөне бу чын йүрекден дәлди. 3Амазя патышалыгыны кувватландырып, өз какасыны өлдүрен нөкерлери өлдүрди+. 4Эмма Мусаның Төвратда берлен табшырыклары берҗай эдип, Амазя какасыны өлдүрен нөкерлериң чагаларыны өлдүрмеди, чүнки Реб шол китапда: «Эне-аталар чагаларының гүнәси үчин өлдүрилмесин, чагалар-да эне-аталарының гүнәлери үчин өлдүрилмесин, хер ким өз гүнәси үчин өлдүрилсин» дийип табшырык берипди[*]+.

Эдомлылара гаршы уруш

5Амазя яхуда халкыны йыгнап, әхли яхудалары ве беняминлери уругларына гөрә мүңбашыларың ве йүзбашыларың баштутанлыгы астында гойды. Йигрими ве ондан ёкары яшлылары санап, олардан найза ве галкан гөтерип, сөвешип билҗек үч йүз мүң сайлама эсгер тапды+. 6Амазя йүз етмиш батман[*] күмше Ысрайылдан йүз мүң батыр йигиди хакына тутды. 7Эмма Худайың бир адамы гелип, Амазя шейле дийди: «Эй, патыша! Ысрайыл гошуны сениң билен гитмесин. Реб ысрайыл халкы, ягны әхли эфрайымлар билен дәлдир. 8Эгер эфрайымлар сениң билен гитселер, сен эдерменлик билен сөвешсең-де, Худай сениң душманларыңа еңиш берер, чүнки еңиш берйән-де, еңлише сезевар эдйән-де Худайдыр». 9Амазя Худайың адамына: «Ысрайыл гошунына берен йүз етмиш батман күмшүм билен нәме этмели?» дийди. Худайың адамы: «Реб саңа ондан хем артык берип билер» дийип җогап берди. 10Онсоң Амазя Эфрайымдан гелен гошуны бошадып, оны ызына гойберди. Эмма оларың Яхуда гаршы газабы ловлап, гахар-газап билен өйлерине доландылар.

11Амазя гүйч топлап, өз гошунына баш болуп, Дуз дересине гитди ве ол ерде Сегир халкындан он мүң адамы өлдүрди+. 12Яхуданың эсгерлери ене он мүң адамы дирилигине тутуп, олары гаяның депесине чыкарып, шол ерден ашак ташладылар. Олар бөлек-бөлек болдулар+. 13Эмма Амазяның өзи билен урша гитмесин дийип ызына иберен гошунының эсгерлери Самариядан Бейтхорона ченли болан Яхуда шәхерлерине хүҗүм эдип, үч мүң адамы өлдүрдилер ве көп олҗа алдылар.

14Амазя эдомлылардан үстүн чыкып геленде, Сегир халкының худайларыны гетирип, олары өз худайлары хөкмүнде гоюп, олара сежде эдип, олара гурбанлыклар якды+. 15Реббиң Амазя гахары гелип, онуң янына бир пыгамбер иберди. Пыгамбер Амазя: «Нәме үчин сен өз халкыны сениң элиңден халас эдип билмедик халкың таңрыларына сежде эдйәрсиң?» дийди. 16Пыгамбер сөзлейәркә, патыша оңа: «Биз сени патыша маслахатчы эдип белледикми? Бес эт! Ёгсам өлдүрилерсиң» дийди. Пыгамбер: «Сениң шейле эдип, мениң маслахатыма гулак гоймандыгың үчин, Худайың сени өлдүрмеги карар эдендигини мен билйәрин» дийип, сөзүни бес этди.

Ысрайыла гаршы уруш

(2 Патышалар 14:8-20)

17Онсоң Яхуда патышасы Амазя маслахатлашып, Ехогахазың оглы, Ехувың агтыгы Ысрайыл патышасы Еховаша чапар ёллап: «Гел, йүзбе-йүз болалы» дийди. 18Ысрайыл патышасы Еховаш Яхуда патышасы Амазяның янына адам иберип, шейле дийди: «Ливандакы яндак Ливандакы кедр агаҗына савчы ёллап: „Гызыңы мениң оглума бер“ дийип сорапдыр. Эмма Ливандакы бир вагшы хайван гечип барярка, яндагы депеләпдир+. 19Сен: „Ине, мен эдомлылардан үстүн чыкдым“ дийип өвнүп, муңа буйсанярсың. Сен өйүңде отур. Нәме үчин сен өзүңиң ве патышалыгың башына бела гетирмегине бахана агтарярсың?»

20Эмма Амазя муңа гулак асмады. Бу затлар Яхуданы душманларының элине бермек үчин Худай тарапындан эдилипди, себәби халк Эдом худайларына сежде эдипдилер. 21Шейдип, Ысрайыл патышасы Еховаш өз гошуны билен Яхуда патышасы Амазяның үстүне гитди. Еховаш Яхуданың Бейтшемеш диен еринде Амазя гаршы урушда онуң билен йүзбе-йүз саташды+. 22Яхуда халкы ысрайыл халкындан еңлип, херси өз чадырларына гачып гитдилер. 23Ысрайыл патышасы Еховаш Ахазяның агтыгы, Ёвашың оглы Яхуда патышасы Амазяны Бейтшемешде тутуп, Иерусалиме гетирди. Еховаш Иерусалимиң диварының Эфрайым дервезесинден Күнч дервезесине ченли дөрт йүз тирсек аралыгыны йыкды+. 24Еховаш Обедедомың ыгтыярындакы Худайың өйүндәки алтын-күмшүң, энҗамларың барыны ве патышаның көшгүндәки хазыналары, булардан дашары-да гирев алан адамларыны алып, Самария доланып гелди+.

Амазяның өлүми

25Ёвашың оглы Яхуда патышасы Амазя, Ехогахазың оглы Ысрайыл патышасы Еховаш өленден соң он бәш йыл яшады. 26Амазяның башдан-аяк эден әхли ишлери Яхуда ве Ысрайыл патышаларының тарых китабында языландыр. 27Амазяның Реббиң ызына эермекден йүз өврен пурсадындан башлап, Иерусалимде онуң гаршысына дилдүвшүк гуралды. Онсоң Амазя Лакыша гачып гитди. Эмма онуң ызындан Лакыша адам иберип, олар оны шол ерде өлдүрдилер+. 28Онсоң Амазяның җеседини атлара йүкләп гетирдилер-де, оны Яхуда шәхеринде[*] аталарының янында җайладылар.

26-нҗы бап

Яхуда патышасы Узыя

(2 Патышалар 14:21-22; 15:1-7)

26^1⚫Бүтин яхуда халкы он алты яшлы Узыяны алып, оны какасы Амазяның дерегине патыша этди. 2Патыша Амазя ата-бабаларына говшандан соң, Узыя Эйлаты тәзеден гуруп, оны Яхуда гайтарып берди+. 3Узыя патыша боланда он алты яшындады. Ол Иерусалимде элли ики йыл патышалык этди. Онуң эҗеси Еколя иерусалимлиди. 4Узыя өз какасы Амазя ялы, Реббиң назарында догры ишлери этди+. 5Өзүне Худайдан горкмаклыгы өвреден Закаряның бүтин өмрүне Узыя Худая табын болды. Реббе табын болан дөвүрлеринде Худай Узыяның ишине ровачлык берди+.

6Узыя гидип, пилиштлилере гаршы уршуп, Гатың, Ябнәниң ве Ашдодың диварларыны йыкды. Ол Ашдодың төверегинде ве Пилиштиң бейлеки чәклеринде галалар гурды. 7Пилиштлилере, Гурбагалда яшан араплара ве мегунылара гаршы алып барян урушларында Худай Узыя ярдам этди+. 8Аммонлылар Узыя салгыт төледилер. Узыя хас гүйчленип, шан-шөхраты Мүсүриң чәклерине ченли яйрады+. 9Шейле хем, Узыя Иерусалимдәки Күнч, Дере ве Бурч дервезелеринде диңлер гуруп, олары беркитди+. 10Узыя чөлде-де диңлер гуруп, көп гуюлары газдырды. Онуң гүнбатар байырлыкда ве дүзлүкде улы мал сүрүси барды, дагларда ве мес топраклы ерлерде дайханлары ве үзүм багбанлары барды. Узыя дайханчылык этмеги сөййәрди. 11Узыяның сөвеше укыплы эсгерлери барды. Олар патышаның серкерделеринден болан Хананяның гол астындакы кәтип Егиел ве серкерде Магасеяның тарапындан гечирилен түкеллемәниң санына гөрә топар-топар болуп сөвеше чыкдылар. 12Батыр йигитлериң уругбашыларының умумы саны ики мүң алты йүзди. 13Оларың гол астында үч йүз еди мүң бәш йүз эсгерден ыбарат гошун барды. Олар улы гүйч билен душмана гаршы сөвеш эдип, патыша ярдам эдердилер. 14Узыя тутуш гошуны галканлар, найзалар, тувулгалар, совутлар, яйлар ве сапан дашлары билен үпҗүн этди. 15Узыя диңлериң ве дивар бурчларының үстүнден оклар ве улы дашлар атмага укыплы адамлар тарапындан ойланып тапылан десгалары Иерусалимде гойды. Онуң шан-шөхраты узаклара яйрады. Оңа улы ярдам эдилип, ол җуда гүйчленди.

Узыя гопбамлык эдйәр

16Узыя кувватлананда, гопбамлык эдип, хеләкчилиге учрады. Ол Худайы Реббе хайынлык этди, ол якымлы ыслы түтетги сыпасында түтетги якмак үчин Реббиң ыбадатханасына гирди. 17Руханы Азаря Реббиң сегсен батыр руханысы билен Узыяның ызындан гирди. 18Олар Узыя патыша гаршы чыкып, оңа шейле дийдилер: «Эй, Узыя, Реббе якымлы ыслы түтетги якмак сениң ишиң дәл, ол Харуның неслинден болан, мукаддес эдилен руханыларың ишидир. Сен мукаддес өйден чык, чүнки сен хыянат этдиң. Бу иш саңа Худайымыз Ребден хормат гетирмез»+. 19Узыя газапланды; ол якымлы ыслы түтетги якылян сыпаның янында, Реббиң өйүндәки руханыларың өңүнде түтетги якмак үчин дурды. Ол руханылара газаплананда, онуң маңлайында дери кесели пейда болды. 20Баш руханы Азаря билен бейлеки руханыларың хеммеси Узыя середенлеринде, онуң маңлайындакы дери кеселини гөрдүлер. Олар оны ол ерден тиз чыкардылар. Узыяның өзи хем ол ерден дессине чыкмак билен болды, чүнки Реб оны шейле хеләкләпди+. 21Узыя патыша тә өлйәнчә, дери кеселинден эҗир чекип, айратын ерде яшады, ол Реббиң өйүнден четлешдирилипди. Патышаның оглы Ётам юртдакы халка баштутанлык эдип, көшги доландырды+.

22Узыяның башдан-аяк эден ишлериниң бары барада Амозың оглы Ишая пыгамбер язды+. 23Узыя ата-бабаларына говушды. Оны аталарының янында патышалара дегишли болан мазарлыкда җайладылар, чүнки ол «дери кеселли» дийдилер. Оглы Ётам онуң ерине патыша болды.

27‑нҗи бап

Яхуда патышасы Ётам

(2 Патышалар 15:32-38)

27^1⚫Ётам патыша боланда йигрими бәш яшындады. Ол Иерусалимде он алты йыл патышалык этди. Онуң эҗеси Еруша Садогың гызыды. 2Ётам какасы Узыя ялы Реббиң назарында догры ишлери этди; эмма ол Реббиң ыбадатханасына гирмеди. Халк энтек хем эрбет ишлери эдйәрди+. 3Ётам Реббиң өйүниң демиргазык дервезесини гурды. Офел диварының үстүнде хем көп гурлушык ишлерини этди+. 4Булардан дашары-да, Ётам Яхуда дагларында шәхерлер гурды ве токайлыкларда галалар ве диңлер салды. 5Ётам Аммон патышасына гаршы уршуп, олардан үстүн чыкды. Аммонлылар шол йыл Ётама йүз етмиш батман[*] күмүш, йигрими мүң чувал[*] бугдай ве йигрими мүң чувал арпа бердилер. Аммонлылар оңа икинҗи ве үчүнҗи йылда ене шонча мукдарда бердилер. 6Худайы Реббине вепалы боландыгы үчин Ётам кувватланды. 7Ётамың бейлеки ишлери, әхли алып баран урушлары хем-де эден ишлери Ысрайыл ве Яхуда патышаларының тарых китабында языландыр. 8Ётам патыша боланда йигрими бәш яшындады. Ол Иерусалимде он алты йыл патышалык этди. 9Ётам ата-бабаларына говушды. Ол Давут галасында җайланды. Оглы Ахаз онуң ерине патыша болды.

28‑нҗи бап

Яхуда патышасы Ахаз

(2 Патышалар 16:1-4)

28^1⚫Ахаз патыша боланда йигрими яшындады. Ол Иерусалимде он алты йыл патышалык этди. Ахаз атасы Давут ялы болмады, ол өз Худайы Реббиң назарында догры ишлери этмеди. 2Ахаз Ысрайыл патышаларының ёлы билен йөреди. Ол хатда Багал худайы үчин гуйма бутлар ясады. 3Ахаз Бенхинном дересинде якымлы ыслы түтетги якып, Реббиң ысрайылларың өңүнден ковуп чыкаран миллетлериниң йигренҗи адаты боюнча өз огулларыны отдан гечирди+. 4Ол сеждегәхлерде, байырлыкларда ве гүр япраклы хер бир агаҗың астында гурбанлык берип, якымлы ыслы түтетги түтедйәрди+.

Сирия билен Ысрайыл Яхуда хүҗүм эдйәр

5Шонуң үчин хем Худайы Реб Ахазы Сирия патышасының элине берди. Сирия патышасы Ахаздан үстүн чыкып, онуң көп санлы адамларыны есир алып, олары Дамаска гетирди. Ол Ысрайыл патышасының хем элине берилди. Ысрайыл патышасы Ахаза агыр зарба урды+. 6Ремаляның оглы Пека Яхудада бир йүз йигрими мүң эдермен эсгери бир гүнде өлдүрди, чүнки олар ата-бабаларының Худайы Ребби терк эдипдилер. 7Эфрайымың батыр йигиди Зикри патышаның оглы Магасеяны, патыша көшгүниң эмелдары Азрыкамы ве патышадан соң икинҗи адам болан Элкананы өлдүрди. 8Ысрайыллар өз доганларындан ики йүз мүң эркеги, аяллары, огуллардыр гызлары есир алдылар, ысрайыллар шейле хем олардан көп олҗа алып, олҗалары Самария гетирдилер. 9Эмма Реббиң бир пыгамбери барды, онуң ады Одетди. Одет Самария гелен гошуның янына гелип, олара шейле дийди: «Ата-бабаларыңызың Худайы Реб Яхуда газаплананы үчин олары сизиң элиңизе берди. Эмма сиз гөге етен газап билен олары өлдүрдиңиз+. 10Инди сиз Яхуданың ве Иерусалимиң халкларыны: аялдыр-эркеклери гул-гырнак хөкмүнде өзүңизе табын этҗек болярсыңыз. Эйсем Худайыңыз Реббиң өңүнде сизиң өзүңиз языксызмы нәме? 11Инди маңа гулак асың-да, гарындашларыңыздан алан есирлериңизи ызына ибериң, чүнки Реббиң гахар-газабы сизиң үстүңиздедир». 12Шейле хем, эфрайымлардан болан кәбир баштутанлар: Ехохананың оглы Азаря, Мешиллемотың оглы Берекя, Шаллумың оглы Хизкия ве Хадлайың оглы Эмаса дагы урушдан гелйәнлериң гаршысына чыкып, олара: 13«Есирлери бу ере гетирмәң. Бу бизиң гүнәлеримизи ве языкларымызы артдырып, Реббе гаршы гүнә этдигимиз болар. Бизиң языгымыз эййәм җуда чөкдердир. Реббиң газабы Ысрайыла гаршы ловлаяндыр» дийдилер. 14Шейдип, эсгерлер есирлери ве олҗалары баштутанларың, бүтин җемагатың янында гоюп гитдилер. 15Онсоң ады агзаланлар туруп, есирлери алдылар-да, оларың арасындакы ялаңачларына олҗалардан эшиклер алып гейдирдилер. Олара эшик, чарык гейдирип, иймит ве сув билен үпҗүн этдилер; яраларына яг гуйдулар; яравсызларыны эшеге мүндүрип, Ерихо Палма галасындакы гарындашларына гетирип, соң ызларына – Самария доландылар+.

Ашур Яхуда көмек этмекден йүз өвүрйәр

16Шол вагтларда Ахаз патыша көмек сорап, Ашур патышасының янына адам ёллады. 17Эдомлылар ене-де чозуп, Яхудадан үстүн чыкыпды, олары есир эдип әкидипдилер+. 18Пилиштлилер Яхуданың гүнбатар байырларындакы ве Негеп чөлүндәки шәхерлерине хүҗүм эдип, Бейтшемеши, Аялоны, Гедероты, Соконы янындакы обалары билен, Тимнаны янындакы обалары билен, Гомзоны янындакы обалары билен басып алып, шол ерлерде месген тутупдылар+. 19Ысрайыл патышасы Ахаз зерарлы Реб Яхуданы кичелдипди, чүнки Ахаз Яхудада азгынлык эдип, Реббе хыянат эдипди. 20Шейдип, Ашур патышасы Тиглатпилесер Ахазың гаршысына чыкып, оңа ярдам этмегиң дерегине зулум этди+. 21Ахаз Реббиң өйүни, патышаның көшгүни ве эмелдарларың өйлерини талап, олардан Ашур патышасына салгыт төледи; эмма бу Ахаза көмек этмеди.

Ахазың гүнәлери

22Ахаз патыша бетбагтчылыклы пурсатларында Реббе хыянатчылыгыны хас-да артдырды. 23Ахаз өзүни еңлише сезевар эден Дамаск худайларына гурбанлык берип, шейле дийди: «Сирия патышаларының худайларының олара ярдам эдишлери ялы, маңа-да ярдам этмеклери үчин, мен олара гурбанлык берерин». Эмма ол худайлар Ахазың ве тутуш Ысрайылың башындан бетбагтчылык индерди. 24Ахаз Худайың өйүндәки энҗамлары топлап, олары дөвүп бөлек-бөлек этди. Ол Реббиң өйүниң гапыларыны гулплады. Ахаз Иерусалимиң хер күнҗегинде өзи үчин гурбанлык сыпаларыны ясады. 25Башга худайлара якымлы ыслы түтетги якмак үчин Яхуданың хер шәхеринде сеждегәхлер гуруп, ата-бабаларының Худайы Реббиң гахарыны гетирди. 26Ахазың башдан-аяк эден әхли ишлери Яхуда ве Ысрайыл патышаларының тарых китабында языландыр. 27Ахаз ата-бабаларына говушды. Ол Иерусалим шәхеринде җайланды. Эмма Ахазы Ысрайыл патышаларының мазарына гетирмедилер. Оглы Хизкия онуң ерине патыша болды.

29-нҗы бап

Яхуда патышасы Хизкия

(2 Патышалар 18:1-3)

29^1⚫Хизкия патыша боланда йигрими бәш яшындады. Ол Иерусалимде йигрими докуз йыл патышалык этди. Онуң эҗеси Абыя Закаряның гызыды. 2Ол атасы Давут ялы Реббиң назарында догры ишлери этди.

Реббиң өйи тәмизленйәр

3Патышалыгының биринҗи йылының биринҗи айында, Хизкия Реббиң өйүниң гапыларыны ачып, оны беҗерди. 4Ол руханылардыр левилери чагырып, олары гүндогар тарапдакы мейданча топлады. 5Хизкия олара: «Эй, левилер, маңа гулак асың! Иниңизи тәмизләң ве ата-бабаларыңызың Худайы Реббиң өйүни мукаддес эдиң! Бу мукаддес ерден харам затлары чыкарып зыңың. 6Чүнки бизиң ата-бабаларымыз Худайымыз Реббе хыянат эдип, Онуң назарында пис ишлери этдилер; Ребби терк эдип, Онуң месгенинден йүз дөндерип, еңселерини өвүрдилер. 7Олар эйваның гапыларыны хем гулплап, чыралары өчүрдилер. Мукаддес ерде Ысрайылың Худайына якымлы ыслы түтетги якмадылар, якма гурбанлык бермедилер+. 8Шонуң үчин хем, Яхуданың ве Иерусалимиң үстүнден Реббиң газабы инди. Өз гөзүңиз билен гөршүңиз ялы, олары иле элхенчлик, гең-тәсинлик ве гүлки этди. 9Шу себәпли, бизиң аталарымыз гылычдан өлдүлер, огулларымыздыр гызларымыз ве аялларымыз есирликдедир. 10Инди Ысрайыл Худайы Реббиң гүйчли газабы бизден совлар ялы, мен Онуң билен әхт эдишмеги йүрегиме дүвдүм+. 11Огулларым, сиз гелеңсизлик этмәң, чүнки Реб сизи Өз хузурында дуруп хызмат этмегиңиз үчин, Өз хызматкәрлери болуп, якымлы ыслы түтетги якмагыңыз үчин сизи сайлады»+.

12Онсоң левилерден, ине, шулар ерлеринден турды: Кохадың несиллеринден: Омасайың оглы Махат ве Азаряның оглы Ёвел; Мерарының несиллеринден: Абдының оглы Киш, Ехаллелелиң оглы Азаря; Гершоның несиллеринден: Зимманың оглы Ёва, Ёваның оглы Эден;+
13Элисапаның несиллеринден: Шимри ве Егиел; Асафың несиллеринден: Закаря ве Матаня;+
14Хейманың несиллеринден: Ехиел ве Шимги; Едутуның несиллеринден: Шемагя ве Узыел+. 15Олар доганларыны топлап, инлерини тәмизләп, Реббиң сөзүне гөрә патышаның табшырышы ялы, Реббиң өйүни тәмизлемек үчин ол ере гирдилер. 16Руханылар Реббиң өйүни тәмизлемек үчин ичине гирип, ыбадатханадан тапан әхли мурдар затларыны Реббиң өйүниң ховлусына чыкардылар. Левилер хем олары алып, Кидрон дересине әкитдилер+. 17Биринҗи айың биринҗи гүнүнде мукаддес этме ишине башладылар, айың секизине Реббиң эйванына етдилер. Секизинҗи гүн олар Реббиң өйүни мукаддес этдилер ве биринҗи айың он алтысы гүни иши тамамладылар. 18Онсоң олар патыша Хизкияның янына гирип: «Биз тутуш Реббиң өйүни, якма гурбанлык сыпасыны, әхли энҗамлары ве хөдүр чөреклери гоюлян хантагтаны, әхли энҗамларыны долы тәмизледик. 19Ахаз патышаның хөкүм сүрйән дөврүнде хайынлык эдип, айрып ташлан әхли энҗамларыны тайынлап, мукаддес этдик. Олар Реббиң гурбанлык сыпасының өңүндедир» дийдилер+.

20Онсоң Хизкия ирден туруп, шәхериң баштутанларыны йыгнап, Реббиң өйүне гитди. 21Олар патышалык, мукаддес өй ве яхуда халкы үчин гүнә гурбанлыгы хөкмүнде еди өкүз, еди гоч, еди гузы ве еди теке гетирдилер. Патыша Харуның несиллерине – руханылара олары гурбанлык сыпасында Реббе бермеги табшырды. 22Шейдип, олар өкүзлери өлдүрдилер; руханылар ганы алып, гурбанлык сыпасына серпдилер. Олар гочлары ве гузулары өлдүрип, оларың ганыны хем гурбанлык сыпасына тарап серпдилер+. 23Гүнә гурбанлыгы үчин эркечлер патышаның ве халкың янына гетирилди, олар эркечлериң үстүне эллерини гойдулар+. 24Онсоң руханылар эркечлери өлдүрип, оларың ганыны бүтин ысрайыл халкыны гүнәден сапламак үчин гурбанлык сыпасының үстүне гүнә гурбанлыгы хөкмүнде дөкдүлер. Чүнки патыша бүтин ысрайыл халкы үчин якма гурбанлыгының ве гүнә гурбанлыгының берилмегини табшырыпды.

25Давудың, патышаның гөргүри Гатың ве Натан пыгамбериң табшырыгы боюнча, патыша левилери кимваллар, арфалардыр лиралар билен Реббиң өйүнде ерлешдирди. Бу табшырыгы Реб пыгамберлериң үсти билен берипди+. 26Левилер Давудың саз гураллары, руханылар хем сурнайлары билен дурдулар+. 27Онсоң Хизкия патыша гурбанлык сыпасында якма гурбанлык бермеги табшырды. Якма гурбанлык бермәге башланларында, сурнайлар ве Ысрайыл патышасы Давудың саз гураллары билен Реббе алкыш айтмага башладылар. 28Бүтин халк ыбадат эдип, айдымчылар айдым айдып, сурнайчылар сурнай чалдылар. Айдым-саз тә якма гурбанлыгы тамамланянча довам этди. 29Якма гурбанлыгы тамамлананда, патыша ве онуң янындакыларың бары йүзлерини ере берип сежде этдилер. 30Хизкия патыша ве онуң баштутанлары левилере Давудың ве Асаф гөргүриң сөзлери билен Реббе алкыш айтмагы табшырдылар. Олар шатлык билен алкыш айдып, дыза чөкүп ыбадат этдилер.

31Онсоң Хизкия: «Инди сиз өзүңизи Реббе багыш этдиңиз. Голай гелиң-де, Реббиң өйүне гурбанлыклар, шүкүр гурбанлыкларыны гетириң» дийди. Халк гурбанлыклар ве шүкүр гурбанлыкларыны гетирдилер; гөвнүнден чыкаран хер кес якма гурбанлыкларыны гетирди. 32Халкың гетирен якма гурбанлыкларының саны етмиш өкүз, йүз гоч ве ики йүз гузуды. Буларың бары Реббе якма гурбанлыгыны бермек үчинди. 33Мукаддес эдилен малларың саны алты йүз өкүз ве үч мүң гоюндан ыбаратды. 34Эмма руханылар аздыклары үчин якма гурбанлыкларының хеммесиниң дерисини союп билмедилер. Иш гутарып, галан руханылар инлерини тәмизлейәнчәлер, доганлары левилер руханылара ярдам этдилер, левилер инлерини тәмизлемекде руханылара гаранда хас сап йүреклидилер. 35Көп санлы якма гурбанлыкларындан дашары-да, саламатлык гурбанлыкларының ягы ве якма гурбанлыклары билен берилйән ичги садакалары барды. Шейдип, Реббиң өйүниң хызматы дикелдилди. 36Худайың халк үчин эден ишлерине Хизкия ве бүтин халк шатландылар, чүнки бу иш тиз тамамланыпды.

30-нҗы бап

Хизкия Песах байрамыны беллейәр

30^1Хизкия Ысрайыл Худайы Реббе Песах байрамыны беллемек үчин Реббиң Иерусалимдәки өйүне гелсинлер дийип, бүтин ысрайыл, яхуда халкларына хабар ёллап, эфрайымлара ве гүнбатардакы манашалара хем хатлар язды. 2Патыша хем онуң баштутанлары ве бүтин халк Песах байрамыны икинҗи айда беллемек барада маслахат гечирипдилер+. 3Чүнки руханыларың өзлерини етерлик мөчберде инлерини тәмизлемәндиги ве халкың Иерусалиме йыгнанмандыгы себәпли Песахы белленен вагтда эдип билмедилер+. 4Бу ниет патышаның ве халкың гөзүне догры гөрүнди. 5Шейдип, халк Иерусалиме гелип, Ысрайыл Худайы Реб үчин Песах байрамыны беллесинлер дийип, Беершебадан Дана ченли тутуш Ысрайылда ыглан этмели диен карара гелдилер, себәби халкың көп бөлеги Песах байрамыны айдылышы ялы ерине етирмәндилер+. 6Шейдип, чапарлар патышаның ве онуң баштутанларының хатлары билен тутуш Ысрайыла ве Яхуда айланып, патышаның табшырыгы боюнча шейле дийдилер: «Эй, ысрайыллар! Ыбрайымың, Ысхагың ве Ысрайылың Худайы Реббе тарап өврүлиң! Реб Ашур патышасының элинден гутулып, аман галанлара тарап өврүлер!+
7Аталарыңыз ве доганларыңыз ялы аталарыңызың Худайы Реббе бивепалык этмәң. Гөршүңиз ялы, Реб олары элхенч зада өвүрди+. 8Аталарыңыз ялы бойнуёгын болмаң. Реббе табын болуң, Онуң эбедилик мукаддес эден өйүне гелип, Худайыңыз Реббе хызмат эдиң. Онсоң Онуң газабы сизден совлар+. 9Реббе долансаңыз, сизиң гарындашларыңыз ве чагаларыңыз өзлерини есир аланларың алнында рехим-шепагат тапып, өз меканларына доланып гелерлер. Чүнки Худайыңыз Реб мерхеметлидир ве рехимдардыр. Реббе долансаңыз, Ол сизден йүз өвүрмез»+.

10Шейдип, чапарлар эфрайым хем гүнбатардакы манаша тирелериниң яшаян юртларының үсти билен Зебулуна ченли шәхерме-шәхер айландылар, йөне олар чапарларың үстүнден гүлүп, олары масгараладылар. 11Диңе ашерлерден, гүнбатардакы манашалардан ве зебулунлардан кәбирлери өзлерини кичелдип, Иерусалиме гелдилер. 12Реббиң сөзүне гөрә патышаның ве баштутанларың берен табшырыкларыны ерине етирмекде, олара агзыбирлик берен Худайың эли Яхуданың үстүндеди.

13Икинҗи айда Петир байрамыны беллемек үчин Иерусалиме көп халк, улы мәреке йыгнанды. 14Олар ише гиришип, Иерусалимдәки гурбанлык сыпалары ве әхли якымлы ыслы түтетги якылян сыпалары айрып, Кидрон дересине ташладылар+. 15Олар икинҗи айың он дөрдүне Песах җанлысыны сойдулар. Руханылар ве левилер утанып, инлерини тәмизләп, якма гурбанлыкларыны Реббиң өйүне гетирдилер. 16Олар Худайың адамы Мусаның кануны боюнча, өз адаты ерлеринде дурдулар. Руханылар левилерден алан гурбанлык ганларыны серпдилер+. 17Халкың арасында инини тәмизлемедик көп адам барды. Шонуң үчинем левилер тәмиз болмадык хер адам үчин Песах җанлысыны союп, гурбанлыгы Реббе багыш этдилер. 18-19Эфрайым, манаша, ысакар ве зебулун тирелеринден болан көп адамлар өзлерини тәмизлемезден, Песах гурбанлыгындан ийдилер. Олар ийип, дүзгүни боздулар. Эмма Хизкия олар үчин дилег этди. Хизкия: «Эй, мерхеметли Реб, мукаддес ериң дүзгүнине гөрә тәмиз болмаздан ата-бабаларының Худайы Ребби агтармагы йүрегине дүвен хер кеси багышла» дийди+. 20Реб Хизкияның дилегини эшидип, халкы багышлады. 21Иерусалимде болан ысрайыл халкы улы шатлык билен еди гүнләп Петир байрамыны белледи. Левилер хем руханылар белент сесли саз гураллары билен хер гүн Реббе өвги айтдылар+. 22Хизкия Реббиң хызматында уссатлык гөркезен левилери рухландырды. Шейдип, олар саламатлык гурбанлыгыны берип, аталарының Худайы Реббе шүкүрлер айдып, еди гүнләп байрамчылык иймитлерини ийдилер.

23Онсоң бүтин халк ене-де еди гүнләп байрам этмеги карар этди. Шейдип, олар ене еди гүнләп шады-хоррамлыкда байрам этдилер. 24Яхуда патышасы Хизкия халка гурбанлык үчин мүң өкүз, еди мүң гоюн берди, баштутанлар хем халка мүң өкүз, он мүң гоюн бердилер. Көп санлы руханылар инлерини тәмизледилер. 25Бүтин яхуда халкы, руханылар, левилер ве Ысрайылдан гелен тутуш халк, Ысрайылдан гелен кесеки халклар хем-де Яхудада месген тутан кесеки халклар шатландылар. 26Иерусалимде улы шатлык болды, чүнки Ысрайыл патышасы Давудың оглы Сүлейманың дөврүнден бәри Иерусалимде бейле байрам болманды+. 27Онсоң руханылардыр левилер ерлеринден туруп, халка ак пата бердилер. Оларың сеслери эшидилип, дилеглери гөкдәки Худайың мукаддес месгенине етди+.

31‑нҗи бап

Ысрайыл халкы бутлары ёк эдйәр

31^1Песах байрамы тамамланандан соң, ол ердәки бүтин ысрайыл халкы Яхуда галаларына гидип, дикме дашлары күл-оврам эдип, Ашера бутларыны кесдилер. Бүтин яхуда, бенямин, эфрайым ве гүнбатардакы манаша тирелериниң яшаян ерлеринде болан сеждегәхлери ве гурбанлык сыпаларының әхлисини ёк этдилер. Онсоң ысрайыл халкының херси өз галаларына, өз мүлклерине доланды+.

Халк садакаларыны гетирйәрлер

2Хизкия руханылардыр левилериң херсини топар-топар эдип, хызматына гөрә топарлара бөлди. Руханылар хем левилер якма ве саламатлык гурбанлыкларыны бермек ве Реббиң дүшелгесиниң дервезелеринде алкыш хем өвги айдып хызмат этмеклери үчин белленди+. 3Реббиң канунында язылышы ялы, Хизкия якма гурбанлыклар үчин эртирлик ве агшамлык якма гурбанлыкларыны, Сабат гүни үчин, Тәзе Ай ве бейлеки байрамлар үчин якма гурбанлыклары өз малындан берди+. 4Руханылар, левилер өзлерини Реббиң канунына багыш эдер ялы, Хизкия Иерусалимиң илатына руханылара ве левилере ондан бир бөлеги бермеклерини буюрды+. 5Патышаның буйругы яйран бадына, ысрайыл халкы дәнәниң, шерабың, ягың, балың ве экин мейданының әхли өнүмлериниң илкинҗи мивелеринден боллук билен бердилер; хемме затдан ондан бирини сахылык билен бердилер+. 6Яхуда галаларында яшаян ысрайыл, яхуда халклары хем ирили овнуклы малларының ондан бирини, Худайы Реббе багыш эдилен мукаддес затларың ондан бирини гетирип үйшүрдилер+. 7Үчүнҗи айда үйшмеклери ербе-ер гоймага башлап, единҗи айда оны соңладылар. 8Хизкия билен баштутанлар гелип, үйшмеклери гөрүп, Ребби ве онуң халкы Ысрайылы алкышладылар. 9Хизкия руханылардан ве левилерден гетирилен затларың үйшмеклери барада сорады. 10Садогың неслинден болан баш руханы Азаря шейле җогап берди: «Реббиң өйүне садакаларыны гетирип башланларындан бәри бизиң иймитимиз етерлик болды, хатда көп артып хем галды. Реббиң Өз халкына берекет берендиги себәпли, бизде артык галан зат көп»+.

11Онсоң Хизкия олара Реббиң өйүнде аммарлары тайярламагы табшырды. Олар хем аммарлары тайярладылар+. 12Олар садакаларыны, ондан бирлерини ве багыш эдилен затлары вепалылык билен шол ере гетирдилер. Бу затлар левилерден Конаняның баштутанлыгында эдилди. Конаняның иниси Шимги болса онуң көмекчисиди. 13Ехиел, Азазя, Нахат, Асахел, Еримот, Ёзабат, Элиел, Исмакя, Махат ве Беная дагылар Хизкия патышаның ве Худайың өйүниң эсасы баштутаны Азаряның белләндиги үчин Конаня билен онуң иниси Шимгиниң гөзегчилиги астында ишлейәрдилер. 14Гүндогар дервезесиниң сакчысы левилерден Йимнаның оглы Коре Реббе берилйән мейлетин садакаларың үстүнден гараярды. Шейле хем Реббе хөдүрленен садакалары ве багыш эдилен садакалары пайламак ишини ерине етирйәрди. 15Эден, Миниямин, Ешува, Шемагя, Амаря ве Шеканыя дагы руханыларың галасында топарларына гөрә яшдыр гарры гарындашларына пайлары бөлмекде Коре вепалылык билен ярдам этдилер+. 16Реббиң өйүне везипелерине хем бөлүмлерине гөрә гүнделик хызмат үчин гелен, несиллерине гөрә хасаба алнан үч яшлы ве ондан ёкары болан эркеклериң хеммесине пай бердилер. 17Руханыларың хасаба алнышы уругларына гөрә гечирилди. Левилериң йигрими ве ондан ёкары яшлылары везипелерине ве бөлүмлерине гөрә белленди+. 18Руханылар яш чагалары, аяллары, огуллары ве гызлары, тутуш җемагат билен хасаба алындылар, чүнки олар инлерини тәмизлемекде вепалы болупдылар. 19Өз шәхерлериниң ачык мейданларында яшаян Харуның неслинден болан руханылара ёкарда ады агзалан адамлар хер эркек рухана ве хер бир хасаба алнан левә пай бермелидилер.

20Хизкия бүтин Яхудада шейле этди. Ол Худайы Реббиң өңүнде оңат, догры ве хак иш этди+. 21Худайың өйүне хызмат этмекде эден хер ишинде, кануны ве табшырыклары сакламакда, Хизкия өз Худайыны бүтин калбы билен агтарды. Шонуң үчин-де, онуң эденлери ровачланды.

32‑нҗи бап

Ашур патышасы Санхерип чозуш эдйәр

(2 Патышалар 18:13-37; 19:14-19,35-37; Ишая 36:1-22; 37:8-38)

32^1⚫Хизкияның эден вепалы ишлеринден соң, Ашур патышасы Санхерип гелип, Яхуда чозуш эдип, галаларың гаршысында дүшелге гуруп, олары эле алмагы йүрегине дүвди. 2-3Хизкия Санхерибиң гелип, Иерусалиме гаршы уруш этмекчи боляндыгыны гөренде, шәхериң дашындакы чешмелериң сувуны бентлемек барада өз баштутанлары ве батыр йигитлери билен маслахатлашды. Олар Хизкия ярдам этдилер. 4Көп халк топланып: «Нәме үчин Ашур патышалары гелип, бол сув тапмалымышын?» дийип, юрдуң ичинден акып гечйән әхли чешмедир акарлары бентледилер. 5Шейдип, Хизкия кувватланып, диварың әхли йыкылан ерлерини беҗерип, онуң үстүнде диңлер галдырды. Дашындан ол ене-де башга бир дивар гурды. Булардан башга-да Хизкия Давут галасындакы Миллоны[*] беркидип, көп мукдарда яраглардыр галканлар ясатды+. 6-7Хизкия халкың үстүнден уруш серкерделерини белләп, олары өз янына, шәхер дервезесиниң мейданчасына йыгнап, шейле дийди: «Дөзүмли ве мерт болуң. Ашур патышасындан горкмаң, хедер этмәң, чүнки бизиң билен Болян онуң билен боляндан хас гүйчлүдир+. 8Ашур патышасы ынсан гүйҗи билендир, эмма бизиң билен Худайымыз Ребдир. Ол бизе ярдам эдип, бизиң үчин сөвешер». Яхуда патышасы Хизкияның сөзлери халкы рухландырды+.

9Мундан соң Ашур патышасы Санхерип тутуш гошуны билен Лакышдака, нөкерлерини Иерусалимдәки Яхуда патышасы Хизкияның ве бүтин яхуда халкының янына иберди. 10Нөкерлер гелип, Ашур патышасы Санхерип шейле диййәр: «Сиз нәме үчин Иерусалимде габав ичинде отырсыңыз? Нәмә бил баглаярсыңыз? 11Хизкия: „Худайымыз Реб бизи Ашур патышасының элинден халас эдер“ дийип, сизи ачлыкдан ве сувсузлыкдан өлдүрҗек болуп алдаяр. 12Яхуда ве Иерусалиме йүзленип: „Сиз диңе бир гурбанлык сыпаның өңүнде сежде эдип, шонуң үстүнде гурбанлык якың“ дийип, Реббе багыш эден сеждегәхлери, гурбанлык сыпаларыны йыкан шу Хизкия дәлми нәме+? 13Әхли юртларың халкларына мениң ве ата-бабаларымың нәме эденини билмейәрсиңизми? Шол юртларың миллетлериниң худайлары өз юртларыны мениң элимден халас эдип билдилерми+? 14Худайыңызың сизи мениң элимден халас эдип билер ялы, ата-бабаларымың бүтинлей ёк эден шол миллетлериниң әхли таңрыларының арасында хайсысы өз халкыны мениң элимден халас эдип билди? 15Инди сиз өзүңизи Хизкия алдатмаң, оңа өзүңизи шу ёл билен азашдырмага ёл бермәң ве оңа ынанмаң. Чүнки хич бир миллетиң я-да патышалыгың таңрысы өз халкыны мениң ве ата-бабаларымың элинден халас эдип билен дәлдир. Сизиң Худайыңыз-да сизи мениң элимден халас эдип билмез!» дийдилер+.

16Санхерибиң нөкерлери Бейик Худая ве Онуң гулы Хизкия гаршы сөзлерини довам этдирдилер. 17Санхерип Ысрайыл Худайы Реббе дил етирип язан хатларында Реббе гаршы шейле дийди: «Бейлеки миллетлериң таңрыларының өз халкларыны мениң элимден халас этмейишлери ялы, Хизкияның Худайы хем Өз халкыны мениң элимден халас этмез». 18Санхерибиң нөкерлери бу сөзлери диварың үстүндәки Иерусалим халкыны горкузып, ховсала дүшүрип, шәхери басып алмак үчин олара яхуда дилинде гаты сес билен гыгырып айтдылар. 19Олар Иерусалимде месген тутян Худайы хакда-да дүнйә халкларының ынсан эли билен ясалан худайлары хакда сөзлейишлери ялы сөзледилер.

20Онсоң Хизкия патыша билен Амозың оглы Ишая пыгамбер мунуң үчин дилег эдип, Худая перят этдилер. 21Реб бир перишде ёллап, Ашур патышасының дүшелгесинде әхли батыр йигитлери, серкерделери ве баштутанлары өлдүрди. Шейдип, Санхерип биабрайлык билен өз юрдуна доланып гелди. Ол өз худайының бутханасына геленде, онуң өзүнден өнен огулларының кәбири Санхериби гылыч билен өлдүрдилер+. 22Шейдип, Реб Хизкияны хем Иерусалим илатыны Ашур патышасы Санхерибиң ве әхли душманларының элинден халас эдип, олары думлы-душдан горады. 23Иерусалиме көп адамлар гелип, Реббе садакалар, Яхуда патышасы Хизкия гымматбаха совгатлар гетирдилер. Шондан соң, Хизкия әхли миллетлериң назарында бейгелди.

Хизкия сыркавлаяр

24Шол дөвүрлерде Хизкия сыркавлап, өлүм яссыгында ятырды. Ол Реббе дилег этди. Реб Хизкияның дилегине җогап берип, оңа бир аламат берди+. 25Эмма Хизкия өзүне эдилен ягшылыгы өдемеди, ол гопбамсылык этди. Шонуң үчин хем Хизкияның, Яхуданың ве Иерусалимиң үстүне газап инди+. 26Онсоң Хизкия гопбамсылыгы үчин өзүни кичелтди. Иерусалимиң илаты-да шейле этди. Шейдип, Хизкияның дөврүнде Реббиң газабы оларың үстүне инмеди+.

Хизкияның байлыгы

27Хизкияда уммасыз көп байлык болуп, онуң шан-шөхраты бейгелди. Ол өзүне күмүш, алтын, гымматбаха дашлар, хошбой ыслы затлар, галканлар ве хер хили гымматбаха затлар үчин хазыналар эдинди. 28Бугдай, шерап ве зейтун ягы үчин аммарлар, маллар үчин ятаклар ве сүрүлер үчин агыллар ясатды. 29Хизкия өзи үчин шәхерлер гурдурды. Онуң җуда көп овнук ве ири маллары барды, чүнки Худай Хизкия гаты көп мал-мүлк берипди. 30Гихон сувларының ёкаркы голуны баглап, олары Давут галасының гүнбатар тарапына ашаклыгына сован бу Хизкиядыр. Хизкияның әхли ишлери ровачланды+. 31Ине, Бабыл хөкүмдарларының юртда болан аламат хакында сорамак үчин Хизкияның янына иберен илчилери геленде, Худай Хизкияны сынап, онуң йүрегинде болан бар зады билмек үчин оны еке галдырды. 32Хизкияның бейлеки ишлери, эден оңат ишлери барада Амозың оглы Ишая пыгамбериң пыгамберликлеринде, Яхуда хем Ысрайыл патышаларының тарых китапларында языландыр. 33Хизкия ата-бабаларына говушды. Ол Давудың несиллериниң мазарларының ёкарсында җайланды. Хизкия арадан чыканда, бүтин Яхуданың ве Иерусалимиң илаты оңа хормат гойды. Оглы Манаша онуң ерине патыша болды.

33‑нҗи бап

Яхуда патышасы Манаша

(2 Патышалар 21:1-9)

33^1⚫Манаша патыша боланда он ики яшындады. Ол Иерусалимде элли бәш йыл патышалык этди. 2Реббиң ысрайылларың арасындан ковуп чыкаран миллетлериниң эден неҗис ишлери ялы Манаша хем Реббиң назарында неҗис ишлери этди 3Манаша какасы Хизкияның йыкан сеждегәхлерини тәзеден дикелтди. Ол Багал буты үчин гурбанлык сыпаларыны гуруп, Ашера бутларыны дикди. Ол әхли асман җисимлерине сежде эдип, шолара гуллук этди+. 4Ол Реббиң: «Иерусалимде маңа ыбадат эдилер» диен Реббиң өйүнде бутлар үчин гурбанлык сыпаларыны бина этди+. 5Манаша Реббиң өйүниң ики ховлусында әхли асман җисимлери үчин гурбанлык сыпаларыны бина этди+. 6Манаша оглуны Бенхинном дересинде отдан гечирди, гөзбагчылык, тәлее гарамаклык ве җадыгөйлик билен иш салышды. Ол палчылык, порханлар билен иш салышды. Ол Реббиң гахарыны гетирип, Онуң назарында көп йигренҗи ишлери этди+. 7Манаша ясан ойма Ашера бутуны Худайың өйүнде гойды. Бу өй Худайың Давуда ве онуң оглы Сүлеймана: «Маңа шу өйде ве бүтин Ысрайыл тирелеринден сечип алан шәхерим Иерусалимде ыбадат эдилер. 8Эгер олар Мениң әхли табшырыкларымы, гулум Мусаның үсти билен өзлерине буйран әхли затларымы эдип, канунларымы, парзларымы ве хөкүмлерими берҗай этселер, Мен мундан бейләк ысрайыл халкыны аталарына берен юрдумдан дашары чыкартмарын» диен өйүди+. 9Манаша Яхуданың ве Иерусалимиң илатыны шейле бир аздырды велин, олар Реббиң ысрайыл халкының өңүнден ковуп чыкаран миллетлеринден хем хас көп пис ишлери этдилер.

Манаша тоба эдйәр

10Реб Манаша ве онуң халкына сөзледи, эмма олар Реббе гулак асмадылар. 11Шонуң үчин хем, Реб Ашур патышасының гошун серкерделерини оларың үстүне гетирди. Серкерделер Манашаны гандаллап, зынҗыр билен баглап, Бабыла есир эдип алып гитдилер+. 12Манаша мушакгат ичинде өз Худайы Реббе ялбарып, ата-бабаларының Худайының өңүнде өзүни гаты кичелтди. 13Манаша Худая дилег этди, Худай-да онуң дилегини кабул эдип, налышыны эшидип, оны ене-де Иерусалиме, өз патышалыгына гетирди. Онсоң Манаша Реббиң хакыкы Худайдыгыны билди+.

14Шондан соң, ол Гихоның гүнбатарында, дередәки Балык дервезесиндәки гирелгә ченли болан Давут галасының дашкы диварыны гурды. Манаша дивары Офелиң дашындан айлап, хас бейгелтди. Ол шейле хем Яхуданың әхли галаларында гошун серкерделерини гойды+. 15Манаша кесеки таңрылары ве өз гоян ойма бутуны Реббиң өйүнден айырды, Реббиң өйүниң дагындакы ве Иерусалимдәки әхли гурбанлык сыпаларыны юмруп, оларың хеммесини шәхериң дашына ташлады. 16Манаша Реббиң гурбанлык сыпасыны тәзеден дикип, онда саламатлык ве шүкүр гурбанлыкларыны хөдүр этди. Ол яхуда халкына Ысрайыл Худайы Реббе хызмат этмеклиги табшырды. 17Халк энтегем сеждегәхлерде гурбанлык хөдүр эдйәрди, эмма олар диңе өз Худайы Реббе гурбанлык хөдүрлейәрдилер.

18Манашаның галан ишлери ве онуң эден дилеглери шейле хем Ысрайыл Худайы Реббиң адындан сөзлән гөргүриң сөзлери барада Ысрайыл патышаларының тарых китабында языландыр. 19Манашаның дилеги ве онуң дилегиниң җогабы, онуң әхли гүнәлери, бивепалыгы барада гөргүрлериң тарых китабында языландыр. Шейле-де бу китапда Манаша өзүни Худайың өңүнде песелтмезден өң гуран сеждегәхлери, Ашера ве бейлекилере дикен бутлары барада языландыр. 20Манаша ата-бабаларына говушды. Ол өз көшгүнде җайланды. Оглы Амон онуң ерине патыша болды.

Яхуда патышасы Амон

(2 Патышалар 21:19-26)

21⚫Амон патыша боланда йигрими ики яшындады. Ол Иерусалимде ики йыл патышалык этди. 22Амон какасы Манаша ялы, Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Амон какасы Манашаның ясан әхли бутларына гурбанлык хөдүрләп, шолара гуллук этди+. 23Какасы Манашаның өзүни Реббиң өңүнде песелдиши ялы, Амон өзүни Реббиң өңүнде песелтмән, гайтам көпден-көп гүнә этди+. 24Амоның нөкерлери оңа гаршы дилдүвшүк гурап, оны өз көшгүнде өлдүрдилер. 25Эмма яхуда халкы Амон патыша гаршы дилдүвшүк гуранларың барыны өлдүрип, онуң ерине оглы Ёшыяны патыша этди.

34‑нҗи бап

Яхуда патышасы Ёшыя

(2 Патышалар 22:1-2)

34^1⚫Ёшыя патыша боланда секиз яшындады. Ол Иерусалимде отуз бир йыл патышалык этди. 2Ёшыя Реббиң назарында догры ишлери этди. Ол сага-сола совулман, атасы Давудың ёлларындан йөреди+.

3Ёшыяның патышалыгының секизинҗи йылында, ол энтек яшка өз атасы Давудың Худайыны агтармага башлады. Патышалыгының он икинҗи йылында Ёшыя Яхуда билен Иерусалими сеждегәхлерден ве Ашера бутларындан, ойма ве гуйма бутларындан арассаламага башлады+. 4Ёшыяның өңүнде Багал бутларының гурбанлык сыпаларыны йыкдылар; оларың ёкарсында болан якымлы ыслы түтетги якылян сыпалары юмурдылар; Ашера бутларыны, ойма ве гуйма бутларыны-да бөлек-бөлек эдип, күле өврүп, оны шу бутлара гурбанлык беренлериң габырларына сепеледилер+. 5Шейле хем, Ёшыя руханыларың сүңклерини өз гурбанлык берилйән сыпаларында якып, Яхуданы ве Иерусалими арассалады+. 6-7Ёшыя Манаша, Эфрайым, Шимгон, хатда Нафтала ченли болан шәхерлердәки, оларың төвереклериндәки харабалыклардакы гурбанлык сыпаларыны йыкды. Ашера бутларыны ве бейлеки бутлары дөвүп күл этди, бүтин Ысрайылдакы якымлы ыслы түтетги якылян сыпалары йыкды. Соңра ол Иерусалиме доланып гелди.

Төврат тапыляр

(2 Патышалар 22:1-20)

8Патышалыгының он секизинҗи йылында юрды ве өйи арассаланларындан соң, Ёшыя патыша Асаляның оглы Шапаны, шәхер хәкими Магасеяны ве Ёвахазың оглы баш эмелдар Ёваны өзлериниң Худайы Реббиң өйүни беҗермәге иберди. 9Олар баш руханы Хилкияның янына гелип, Худайың өйүне гетирилен күмүшлери оңа бердилер. Дервезебан левилер бу күмүшлери гүнбатардакы манаша ве эфрайым халкларындан, галан әхли ысрайыл халкындан, бүтин яхудадан ве беняминден, Иерусалим илатындан йыгнапды. 10Олар күмши Реббиң өйүни дикелтмек ишине белленен гөзегчилериң ве Реббиң өйүни беҗерйән ишчилере бердилер. 11Олар күмши ёнулан дашлар, агачлар ве Яхуда патышаларының хараба эден җайлары үчин пүрслер сатын алмак үчин агач ве даш уссаларына бердилер. 12-13Бу адамлар иши чын йүрекден ерине етирйәрдилер. Мерарының неслинден болан леви Яхат билен Абадя, Кохадың неслинден болан Закаря ве Мешуллам дагылар буларың үстүнден баштутанлыга белленипдилер. Саз гуралларына өкде болан бейлеки әхли левилер йүк дашаянлара ве дүрли хызматда ишлейәнлере баштутанлык этдилер. Мүрзелер, гөзегчилер ве дервезебанлар хем левилерденди+.

14⚫Реббиң өйүне гетирилен күмши чыкарып йөркәлер, руханы Хилкия Мусаның үсти билен берлен Төврады тапды+. 15Баш руханы Хилкия Шапан мүрзә: «Мен Реббиң өйүнде Төврады тапдым» дийди. Хилкия китабы Шапана берди. 16-17Онсоң Шапан мүрзе патышаның янына гелип, оңа китабы берди ве оңа: «Гулларың өзлерине табшырылан бар иши эдип йөрлер. Олар Реббиң өйүндәки бар күмши алып, оны өй ишине белленен баштутанларың ве ишчилериң элине берипдирлер» дийип, бар зады патыша хабар берди. 18Шапан мүрзе патыша: «Хилкия руханы маңа бир китап берди» дийди. Онсоң Шапан китабы алып, патыша сесли окап берди.

19Патыша Төврадың сөзлерини эшиденде, якасыны йыртды. 20Онсоң патыша Хилкия рухана, Шапаның оглы Ахыкама, Микаяның оглы Абдона, Шапан мүрзә ве патышаның хызматкәри Асая шейле табшырык берди:+
21«Барың-да, мениң үчин Ысрайылда хем Яхудада галанлар үчин бу тапылан китапдакы айдылян сөзлер барада Ребден сораң, чүнки Реббиң бизе гаршы ловлаян газабы гаты гүйчлүдир. Бизиң аталарымыз бу китапда язылан әхли сөзлере гөрә Реббиң сөзүни берҗай этмедилер»+.

22Шейдип, Хилкия руханы ве патышаның онуң билен иберен адамлары Хулда атлы аял пыгамбериң янына гелип, оңа бу барада гүррүң бердилер. Хулда эшик сакчысы Хасраның агтыгы, Токадың оглы Шаллумың аялыды, ол Иерусалимиң тәзе бөлүминде яшаярды+. 23Хулда олара: «Ысрайыл Худайы Реб сизи мениң яныма иберен адама шейле диййәр: 24„Мен Яхуда патышасының өңүнде окалан бу китапда язылан әхли лагнатлара гөрә, хөкман бу ериң ве бу ерде яшаянларың башындан бетбагтчылык индерерин. 25Оларың Мени терк эдип, башга худайлара якымлы ыслы түтетги якып, өз пис ишлери билен Мениң гахарымы гетирендиклери үчин, Мениң булара гаршы гахарым туташар, ол хич хачан сөнмез“+. 26Эмма Ысрайыл Худайы Реб Өзүнден сорамак үчин шу ере ёллан Яхуда патышасына онуң эшиден сөзлери барада шейле диййәр: 27„Мениң бу ере ве онуң илатына гаршы айдан сөзлерими эшидениңден соң, сениң йүрегиң юмшады. Өзүңи Худайың өңүнде кичелтдиң, якаңы йыртып, хузурымда дады-перят этдиң. Шонуң үчин хем Мен сениң дилегиңи эшитдим. Муны Мен – Реб айдяндырын+. 28Мен сени аталарың янына йыгнарын, сен-де асудалык билен өз габрыңа гирерсиң. Мениң бу ере гетирҗек бетбагтчылыгымы сен гөрмерсиң“». Олар бу хабары патыша етирдилер+.

Ёшыя әхт эдйәр

(2 Патышалар 23:1-20)

29⚫Онсоң Ёшыя патыша адам иберип, Яхуданың ве Иерусалимиң яшулуларының барыны өз янына йыгнады. 30Ёшыя патыша, тутуш яхуда халкы, Иерусалимиң бар илаты, руханылар, левилер, улудан-кичә әхли халк билен биле Реббиң өйүне гитдилер. Патыша Реббиң өйүнден тапылан Әхт китабындакы сөзлери олара сесли окап берди+. 31Ёшыя патыша өз еринде дуруп, Реббиң табшырыкларыны, перманларыны, парзларыны бүтин калбы билен, бүтин җаны-тени билен берҗай эдип, Реббиң ызына эерҗекдигине хем-де шу китапда язылан әхт барада айдылан сөзлери берҗай этҗекдиги хакда Реббиң хузурында Онуң билен әхт эдишди+. 32Ёшыя Иерусалимде ве Беняминде боланларың барына бу әхти саклаҗакдыклары барада касам этдирди. Иерусалимиң илаты Худайың, аталарының Худайының әхтине гөрә херекет этдилер. 33Ёшыя Ысрайыл топрагындакы ысрайыллара дегишли болан йигренҗи затларың барыны ёк эдип, Ысрайылда боланларың хеммесине өзлериниң Худайы Реббе ыбадат этмеклиги буюрды. Ёшыяның яшан дөврүнде олар аталарының Худайы Реббиң ёлуна эермекден дөнмедилер+.

35‑нҗи бап

Ёшыя Песах байрамыны беллейәр

(2 Патышалар 23:21-23)

35^1⚫Ёшыя Иерусалимде Реб үчин Песах байрамыны тутды. Биринҗи айың он дөрдүне Песах җанлысыны соймагы карар этди+. 2Ол руханылары өз везипелеринде гоюп, Реббиң өйүниң хызматында олары рухландырды. 3Ёшыя Реб үчин багыш эдилип, бүтин ысрайыл халкына тәлим берен левилере шейле дийди: «Мукаддес сандыгы Ысрайыл патышасы Давудың оглы Сүлейманың гуран өйүнде гоюң. Мундан бейләк оны гершиңизде гөтермеклигиң гереги ёкдур. Инди Худайыңыз Реббе ве Онуң халкы Ысрайыла хызмат эдиң+. 4Ысрайыл патышасы Давудың ве онуң оглы Сүлейманың язгыларында гөркезилиши ялы, уругларыңыза, бөлүмлериңизе гөрә тайярланың+. 5Ковумдашларыңыз болан халкың уругларына ве левилериң уругларына гөрә мукаддес ерде топар-топар болуп дуруң. 6Песах җанлысыны союң; иниңизи тәмизләп, Реббиң Мусаның үсти билен берен сөзүни амал эдер ялы, доганларыңыз үчин тайярлык гөрүң».

7Ёшыя Песах гурбанлыгы үчин шол ердәки халкың әхлисине отуз мүң овлак-гузы хем-де үч мүң өкүз берди. Буларың әхлиси онуң өз малларынданды+. 8Патышаның баштутанлары хем халка, руханылара ве левилере мейлетин садакалар бердилер. Худайың өйүниң баштутанлары болан Хилкия, Закаря ве Ехиел дагы руханылара Песах гурбанлыклары үчин ики мүң алты йүз овлакдыр гузы ве үч йүз өкүз бердилер. 9Левилериң баштутаны болан Конаня хем онуң доганлары Шемагя, Нетанел, Хашабя, Егиел ве Ёзабат дагы левилере Песах гурбанлыгы үчин бәш мүң овлакдыр гузы ве бәш йүз өкүз бердилер.

10Хызмат иши ерине етирилип болансоң, патышаның табшырыгы боюнча руханылар өз ерлеринде ве левилер хем өз бөлүмлеринде дурдулар+. 11Олар Песах җанлысыны сойдулар, руханылар-да өзлерине берлен ганы серпдилер; левилер болса җанлыларың дерилерини сойдулар. 12Онсоң якма гурбанлыклары халкың уругларына гөрә пайламак үчин бир гапдалда гойдулар, Мусаның китабында язылышы ялы, халк Реббе якма гурбанлыклары хөдүрледилер Олар өкүзлер билен-де шейле этдилер. 13Олар Песах җанлысыны дүзгүн боюнча отда кебап этдилер. Мукаддес садакалары-да газанларда, питилерде ве табаларда биширип, дессине бүтин халка пайладылар+. 14Мундан соң, левилер өзлери ве руханылар үчин тайярлык гөрдүлер, чүнки Харуның неслинден болан руханылар агшама ченли якма гурбанлыкларыны ве яглары хөдүрлемек билен мешгул болдулар. Шейдип, левилер өзлери ве Харуның неслинден болан руханылар үчин тайярлык гөрдүлер. 15Асафың несиллеринден болан айдымчылар Давудың, Хейманың ве патышаның гөргүри Едутуның табшырыгына гөрә өз ерлериндедилер. Хер дервезеде дервезебанлар барды. Гарындашлары левилериң олар үчин тайярлык гөрендиклери үчин, олара хызматларындан гитмек герек дәлди+.

16Ёшыя патышаның табшырыгына гөрә Песах байрамыны беллемек ве Реббиң гурбанлык сыпасында якма гурбанлыклары хөдүрлемек үчин, шол гүн Реббиң бар хызматына шейле тайярлык гөрүлди. 17Ол ерде болан ысрайыл халкы шол вагт Песах байрамыны ве Петир байрамыны еди гүнләп белледи+. 18Шамувел пыгамбериң дөврүнден бәри бейле Песах байрамы гечирилмәнди. Ёшыяның, руханыларың, левилериң, бу ерде болан әхли яхуда ве ысрайыл халкларының, ве Иерусалимиң илатының гечирен бу Песах байрамы ялы Песахы Ысрайылың патышаларының хич бири-де гечирмәнди. 19Бу Песах байрамы Ёшыя патышаның патышалыгының он секизинҗи йылында белленди.

Ёшыяның өлүми

(2 Патышалар 23:28-30)

20⚫Ёшыя патыша өйүң дикелдиш ишлерини тамамландан соң, Мүсүр патышасы Неко сөвешмек үчин Евфрат дерясының боюндакы Каркемише гитди. Ёшыя хем Мүсүр патышасыны гаршыламага гитди+. 21Эмма Мүсүр патышасы Ёшыя чапарлар ёллап: «Эй, Яхуда патышасы, сениң билен мениң нәме ишим бар!? Бу гүн мен сениң гаршыңа урушмага гелемок-да, өзүм билен урушда болан юрдуң гаршысына урушмага гелйәрин. Худай маңа ховлукмагы буюрды. Худай мениң тарапымдадыр, сен Оңа гаршы чыкмагыңы бес эт, ёгсам Ол сени хеләкләр» дийди. 22Эмма Ёшыя ондан эл чекмән, гайтам онуң гаршысына урушмак үчин таналмаз ялы эшиге гирди. Ёшыя Неконың Худай тарапындан айдан сөзлерине гулак асман, онуң билен урушмак үчин Мегидо дүзлүгине чыкды+. 23Яйчылар Ёшыя патыша тарап ок атдылар. Патыша өз нөкерлерине: «Мени бу ерден әкидиң, мен агыр яраландым» дийди+. 24Шейдип, Ёшыя патышаның нөкерлери оны сөвеш арабасындан алып, өзүниң икинҗи бир сөвеш арабасына мүндүрип, Иерусалиме гетирдилер. Ёшыя Иерусалимде дүнйәден өтүп, аталарының гонамчылыгында җайланылды. Бүтин яхуда ве Иерусалим халкы Ёшыя үчин яс тутдулар+. 25Ермея Ёшыя үчин агы айдымыны дүзди. Эркекдир аял айдымчылар өз агы айдымларында шу гүне ченли хем Ёшыя барада гүррүң эдип, олары Ысрайылда адата өвүрдилер. Олар агы китабында языландыр. 26-27Ёшыяның галан ишлери, Реббиң канунында языланлара гөрә эден оңат ишлери, онуң башдан-аяк алып баран ишлери Ысрайыл хем Яхуда патышаларының тарых китабында языландыр.

36-нҗы бап

Яхуда патышасы Ехогахаз

(2 Патышалар 23:30-35)

36^1⚫Юрдуң халкы Ёшыяның оглы Ехогахазы алып, какасының ерине патыша этди. 2Ехогахаз патыша боланда йигрими үч яшындады. Ол Иерусалимде үч ай патышалык этди. 3-4Мүсүр патышасы Неко Иерусалимде Ехогахазы тагтдан агдарып, юрда бир йүз етмиш батман күмүш[*], бир ярым батмана голай хем алтын[*] салгыт салды. Ол Ехогахазың доганы Элякымы онуң ерине Яхуда ве Иерусалиме патыша эдип, онуң адыны Ехоякым дийип үйтгетди. Онсоң Неко патыша Ехогахазы алып, Мүсүре гелди+.

Яхуда патышасы Ехоякым

(2 Патышалар 23:36–24:7)

5⚫Ехоякым патыша боланда йигрими бәш яшындады. Ол Иерусалиме он бир йыл патышалык этди. Ол Худайы Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. 6Бабыл патышасы Небукаднесар Ехоякымың үстүне чозуп, оны Бабыла әкитмек үчин зынҗыр билен даңды+. 7Небукаднесар Реббиң өйүндәки гап-гачлары хем Бабыла әкидип, олары өзүниң Бабылдакы көшгүнде гойды+. 8Ехоякымың галан ишлери, онуң эден йигренҗи ишлери ве габахатлыклары барада Ысрайыл хем Яхуда патышаларының тарых китабында языландыр. Онуң ерине оглы Ехоякын патыша болды.

Яхуда патышасы Ехоякын

(2 Патышалар 24:8-17)

9⚫Ехоякын патыша боланда секиз яшындады. Ол Иерусалимде үч ай, он гүн патышалык этди. Ехоякын Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. 10Бахарда патыша Небукаднесар адам иберип, Ехоякыны Реббиң өйүниң гымматбаха гап-гачлары билен бирликде Бабыла гетирдип, онуң доганы Сидкияны Яхуда ве Иерусалиме патыша этди+.

Яхуда патышасы Сидкия

(2 Патышалар 24:18-20; Ермея 52:1-3)

11⚫Сидкия патыша боланда йигрими бир яшындады. Ол Иерусалимде он бир йыл патышалык этди. 12Сидкия Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Ол Реббиң адындан геплән Ермея пыгамбериң өңүнде өзүни кичелтмеди+.

Иерусалимиң сынмагы

(2 Патышалар 25:1-21; Ермея 52:3-11)

13Шейле хем Сидкия өзүне Худайдан ант ичирен Бабыл патышасы Небукаднесара гаршы гозгалаң турузды. Сидкия Ысрайыл Худайы Реббе тарап өврүлмеҗек болуп, бойнуёгынлык этди, йүрегини гататды+. 14Әхли руханы баштутанлары билен халк бирликде миллетлериң әхли йигренҗи ишлерине эердилер, бивепалык чакданаша артды. Олар Реббиң Иерусалимде мукаддес эден өйүни мурдар этдилер+. 15⚫Аталарының Худайы Реб олара пыгамберлериң үсти билен ызыгидерли дуйдурыш берди, чүнки Онуң Өз халкына ве месгенине рехими инди+. 16Эмма олар Худайың чапарларыны масгаралап, Худайың сөзлерини әсгермезлик этдилер, Онуң пыгамберлерини кемситдилер. Онсоң Реббиң Өз халкына гаршы газабы шейле бир ловлады велин, ондан гутулар ялы болмады+.

17Онсоң Реб Иерусалимиң гаршысына Бабыл патышасыны чоздурды. Бабыллылар мукаддес өйүнде яшларыны гылычдан гечирдилер; йигитлердир гызлара, гоҗалардыр сачы агаранлара олар рехим этмедилер. Реб оларың барыны Бабыл патышасының элине берди+. 18Небукаднесар Худайың өйүндәки әхли улулы-кичили гап-гачлары, Реббиң өйүндәки хазыналары, патышаның ве онуң эмелдарларының хазыналарыны Бабыла алып гитди. 19Бабыллылар Худайың өйүни якып, Иерусалимиң диварыны йыкып, ондакы әхли көшклере от берип, әхли гымматбаха затлары ёк этдилер. 20Бабыл патышасы гылычдан аман галанлары Бабыла есир эдип әкитди. Есир эдилип әкидиленлер Парс патышалыгы хәкимиет башына гечйәнчә, Бабыл патышасына ве онуң огулларына гул болдулар.

21Шейдип, Реббиң Ермеяның үсти билен айдан сөзи амала ашды. Юрт вейранчылыкда болан гүнлериниң довамында долы етмиш йыллап дынчлыкда болды+.

Куреш патышаның перманы

(Эзра 1:1-4)

22⚫Парс патышасы Курешиң патышалыгының биринҗи йылында Реббиң Ермеяның үсти билен айдан сөзи амала ашар ялы, Реб Куреш патышаның уланян язувында перман чыкарып, оны тутуш патышалыгына чапар үсти билен җар этмеги онуң калбына салды+. 23Парс патышасы Куреш шейле диййәр: «Гөгүң Худайы Реб ер йүзүндәки әхли патышалыклары маңа берди ве Яхуданың Иерусалим шәхеринде Өзүне ыбадатхана гурмагы маңа эмр этди. Араңызда Худайың халкындан боланыңыз бар болса, юрдуңыза доланың. Худайыңыз Реб сизе яр болсун!»+

* 1:17 Он еди гадак – еврейче алты йүз шекел. Бу такм. 7 кг деңдир.

* 1:17 Дөрт гадак – еврейче бир йүз элли шекел. Бу такм. 1,7 кг деңдир.

* 2:3 Хурам – бу ат 2Шам ве 1Пат китапларында Хирам дийип душ гелйәр.

* 2:10 Кырк мүң чувал – еврейче йигрими мүң кор. Бу такм. 3000 тонна деңдир.

* 2:10 Еди мүң хум – еврейче йигрими мүң бат. Бу такм. 440000 литре деңдир.

* 3:8 Бир мүң йигрими батман – еврейче алты йүз киккар. Бу такм. 21 тонна деңдир.

* 3:9 Бир ярым гадак – еврейче элли шекел. Бу такм. 600 гр деңдир.

* 4:5 Бир мүң элли хум – еврейче үч мүң бат. Бу такм. 66000 литре деңдир.

* 5:10 Хореп – бу Синай дагының бейлеки ады.

* 8:18 Секиз йүз батман – еврейче дөрт йүз элли киккар. Бу такм. 16 тонна деңдир.

* 9:9 Ики йүз батман – еврейче йүз йигрими киккар. Бу такм. 4 тонна деңдир.

* 9:13 Бир мүң бир йүз отуз батман – еврейче алты йүз алтмыш алты киккар. Бу такм. 23 тонна деңдир.

* 9:15 Он еди гадак – еврейче алты йүз шекел. Бу такм. 7 кг деңдир.

* 9:16 Секиз ярым гадак – еврейче үч йүз шекел. Бу такм. 3,3 кг деңдир.

* 10:18 Хадорам – бу ат 2Шам ве 1Пат китапларында Адорам я Адонырам дийип душ гелйәр.

* 20:26 Берака – бу сөз алкыш диймеги аңладяр.

* 22:6 Ахазя – кәбир гадымы голязмаларда Азаря.

* 25:4 Серет: Кан 24:16.

* 25:6 Йүз етмиш батман – еврейче йүз киккар. Бу такм. 3,4 тонна деңдир.

* 25:28 Яхуда шәхери – бу Иерусалимиң бейлеки ады.

* 27:5 Йүз етмиш батман – еврейче йүз киккар. Бу такм. 3,4 тонна деңдир.

* 27:5 Йигрими мүң чувал – еврейче он мүң кор. Бу такм. 1500 тонна деңдир.

* 32:5 Милло – топрак билен долдурылан җайрык я-да бошлук ер болмагы ахмал. Сөзлүге серет.

* 36:3 Бир йүз етмиш батман – еврейче йүз киккар. Бу такм. 3400 кг деңдир.

* 36:3 Бир ярым батмана голай – еврейче бир киккар. Бу такм. 34 кг деңдир.

⚫ 1:1 1Пат 3:4-14
+ 1:1 1ЙЙ 29:25
+ 1:3 1ЙЙ 16:39, 1ЙЙ 21:29
+ 1:4 1ЙЙ 13:5-6, 2Шам 6:17, 1ЙЙ 15:1
+ 1:5 Мср 31:2, Мср 27:1, Мср 38:1
+ 1:8 1ЙЙ 28:5

+ 1:9 1Пат 8:26, 2ЙЙ 6:17, Гчк 13:16, Гчк 28:14

+ 1:12 1Пат 4:29-31, 1Пат 5:12, 1Пат 10:23, Ваг 1:16

⚫ 1:14 1Пат 10:26-29
+ 1:14 1Пат 4:26, 1Пат 9:19
+ 1:16 Кан 17:16
⚫ 2:1 1Пат 5:1-18
+ 2:3 1ЙЙ 14:1
+ 2:5 Зеб 134:5
+ 2:6 1Пат 8:27, 2ЙЙ 6:18, Иша 66:1
+ 2:7 1ЙЙ 22:15
+ 2:11 1Пат 10:9
+ 2:13 1Пат 7:13-14
+ 2:16 Ешу 19:46
+ 2:17 1ЙЙ 22:2
⚫ 3:1 1Пат 6:1-38, 1Пат 7:15-21
+ 3:1 Гчк 22:2, 1ЙЙ 22:1
+ 3:10 Мср 25:18-20
+ 3:14 Мср 26:31
+ 3:15 2Пат 25:16-17, Ерм 52:21-23
⚫ 4:1 1Пат 7:23-51
+ 4:1 2ЙЙ 7:7, 2ЙЙ 8:12
+ 4:2 2Пат 16:17
+ 4:6 Эзк 40:38
+ 4:7 Мср 25:31-39
⚫ 5:2 1Пат 8:1-13
+ 5:2 2Шам 6:12

+ 5:8 Мср 25:22, Мср 26:33-34, 2ЙЙ 3:10-13, Мср 25:13-15

+ 5:10 Мср 16:33-34, Чөл 17:10, Мср 25:21, Мср 40:20, Кан 10:5

+ 5:11 1ЙЙ 24:1-9

+ 5:12 1ЙЙ 6:33, 1ЙЙ 6:39, 1ЙЙ 25:1, 1ЙЙ 15:16, Зеб 150:3-5

+ 5:13 1ЙЙ 16:42, 1ЙЙ 16:34, Эзр 3:11, Зеб 105:1

+ 5:14 Мср 40:34-35
+ 6:1 Зеб 17:12, Зеб 96:2
⚫ 6:3 1Пат 8:14-21
+ 6:3 2Шам 6:18
+ 6:6 2Шам 7:6-8, 1ЙЙ 17:5-7
+ 6:7 2Шам 7:2, 1ЙЙ 17:1, 1ЙЙ 22:7
+ 6:9 2Шам 7:12-13
+ 6:10 1ЙЙ 28:5
⚫ 6:12 1Пат 8:22-53
+ 6:12 Эзр 9:5
+ 6:14 Мср 15:11
+ 6:16 2Шам 7:16, 1Пат 2:4
+ 6:17 2ЙЙ 1:9
+ 6:18 2ЙЙ 2:6, Иша 66:1
+ 6:20 Кан 12:11
+ 6:22 Мср 22:11
+ 6:24 Лев 26:17
+ 6:26 Кан 11:17, 1Пат 17:1
+ 6:27 1Шам 12:23

+ 6:28 Лев 26:16, Кан 28:22, Амо 4:9, Хаг 2:17

+ 6:30 1ЙЙ 28:9, Зеб 43:20, Сүл 15:11, Рес 1:24

+ 6:32 Зеб 101:16

+ 6:36 Сүл 20:9, Ваг 7:20, Яку 3:2, 1Ёха 1:8-10, Рим 3:23

+ 6:37 Лев 26:40, Нех 9:2, Дан 9:4-5
+ 6:38 Ерм 29:12-14
+ 6:40 Нех 1:6, Нех 1:11, Зеб 129:2
+ 6:41 Эйп 29:14, Зеб 131:8-9
+ 6:42 Зеб 131:10
⚫ 7:1 1Пат 8:62-66

+ 7:1 Лев 9:24, Сер 6:21, 1Пат 18:38, 1ЙЙ 21:26, Мср 40:34-35, 2ЙЙ 5:14

+ 7:3 Эзр 3:11, Зеб 105:1
+ 7:7 2ЙЙ 4:1
+ 7:8 Лев 23:34
⚫ 7:11 1Пат 9:1-9
+ 7:12 1Пат 3:5
+ 7:13 2ЙЙ 6:26, 2ЙЙ 6:28
+ 7:14 2ЙЙ 12:7
+ 7:15 2ЙЙ 6:40
+ 7:16 Кан 11:12
+ 7:18 1Пат 2:4
+ 7:20 Кан 4:26, Кан 28:37

+ 7:21 Лев 26:32, Кан 29:24, Ерм 22:8, Ерм 52:13

⚫ 8:1 1Пат 9:10-28
+ 8:1 1Пат 6:38, 1Пат 7:1
+ 8:5 Ешу 16:3, Ешу 16:5, Кан 3:5
+ 8:9 Лев 25:9, 1Пат 5:13
+ 8:11 1Пат 3:1, 1Пат 7:8
+ 8:12 2ЙЙ 4:1, 2ЙЙ 7:7
+ 8:13 Кан 16:1-17
+ 8:14 1ЙЙ 24:6, 1ЙЙ 25:1, 1ЙЙ 9:22
+ 8:17 Кан 2:8, 2Пат 14:22

+ 8:18 Гчк 10:29, 1ЙЙ 29:4, Эйп 22:24, Эйп 28:16, Зеб 44:10, Иша 13:12

⚫ 9:1 1Пат 10:1-13

+ 9:1 Зеб 71:10, Зеб 71:15, Иша 60:6, Ерм 6:20, Эзк 27:22, Эзк 38:13, Ёвл 3:8, 1Пат 4:34, Мат 12:42, Лук 11:31

+ 9:8 2ЙЙ 2:11, 2Шам 8:15
+ 9:10 1Пат 9:27-28
⚫ 9:13 1Пат 10:14-29
+ 9:16 1Пат 14:26, 1Пат 7:2
+ 9:21 1Пат 22:48
+ 9:22 1Пат 3:12-13, 2ЙЙ 1:12
+ 9:23 1Пат 4:34, 1Пат 10:1, 2ЙЙ 9:1

+ 9:25 1Пат 4:26, 2ЙЙ 1:14-17, 1Пат 9:19, 1Пат 4:26

+ 9:26 1Пат 4:21
+ 9:28 Кан 17:16, 2ЙЙ 1:14-16
⚫ 9:29 1Пат 11:41-43
⚫ 10:1 1Пат 12:1-23
+ 10:1 Сер 9:6
+ 10:2 1Пат 11:26, 1Пат 11:40
+ 10:4 1Пат 4:7, 1Пат 4:22, 1Пат 9:15
+ 10:15 1Пат 11:31
+ 10:16 2Шам 20:1
+ 10:18 1Пат 4:6, 1Пат 5:14
+ 11:2 2ЙЙ 12:5, 2ЙЙ 12:15
+ 11:5 2ЙЙ 8:5
+ 11:14 Чөл 35:2-3

+ 11:15 1Пат 12:31, 1Пат 13:33, Лев 17:7, 1Пат 12:28

+ 11:18 1Шам 16:6, 1Шам 17:13
+ 11:22 Кан 21:15-17
⚫ 12:1 1Пат 14:22-28
+ 12:2 1Пат 11:40
+ 12:4 2ЙЙ 11:5-12
+ 12:5 1Пат 12:22, 2ЙЙ 11:2
+ 12:6 Мср 9:27
+ 12:9 1Пат 10:17
+ 12:12 2ЙЙ 19:3
⚫ 12:13 1Пат 14:29-31

+ 12:15 1Пат 12:22, 2ЙЙ 11:2, 2ЙЙ 12:5, 2ЙЙ 9:29, 2ЙЙ 13:22

⚫ 13:1 1Пат 15:1-24
+ 13:5 2Шам 7:12-13
+ 13:6 1Пат 11:26
+ 13:8 1Пат 12:28
+ 13:9 2ЙЙ 11:14, Ерм 5:7, Ерм 16:20
+ 13:12 Чөл 10:9
+ 13:20 1Пат 14:20
+ 13:22 2ЙЙ 9:29, 2ЙЙ 12:15
⚫ 14:2 1Пат 15:9-12
+ 14:3 Мср 23:24, Мср 34:13
+ 14:6 2ЙЙ 11:5, 2ЙЙ 15:15, 2ЙЙ 20:30
+ 14:9 Ешу 15:44, 2ЙЙ 11:8

+ 14:14 Гчк 10:19, Гчк 20:1, Гчк 26:1, 2ЙЙ 17:10, 2ЙЙ 20:29

+ 15:1 Чөл 24:2, 2ЙЙ 20:14, 2ЙЙ 24:20
+ 15:2 1ЙЙ 28:9, Иша 55:6, Ерм 29:13
+ 15:6 Мар 13:8
+ 15:7 Ешу 1:6-7
+ 15:9 2ЙЙ 11:16
+ 15:11 2ЙЙ 14:15
+ 15:12 2Пат 23:3, 2ЙЙ 29:10, 2ЙЙ 34:31
+ 15:13 Кан 13:6-9
+ 15:15 2ЙЙ 14:6, 2ЙЙ 20:30

+ 15:16 1Пат 15:13-15, 2Пат 23:4, 2Пат 23:6, 2Пат 23:12

⚫ 16:1 1Пат 15:17-22
+ 16:2 1Пат 14:26, 2Пат 12:18
+ 16:7 Иша 31:1, Ерм 17:5
+ 16:8 2ЙЙ 12:3, 2ЙЙ 14:9

+ 16:9 Сүл 5:21, Ерм 16:17, Ерм 32:19, Зак 4:10, 1Пат 15:32

+ 16:10 2ЙЙ 18:26
+ 17:2 2ЙЙ 11:5
+ 17:4 1Пат 12:28
+ 17:10 2ЙЙ 14:14, 2ЙЙ 20:29
⚫ 18:1 1Пат 22:4-35
+ 18:1 2ЙЙ 21:6
+ 18:2 Кан 4:43, Ешу 21:38-39
+ 18:3 2Пат 3:7
+ 18:5 1Пат 18:19
+ 18:6 2Пат 3:11
+ 18:10 Кан 33:17, Зак 1:18-19
+ 18:13 Чөл 22:18, Чөл 24:13
+ 18:16 Чөл 27:17, Эзк 34:5
+ 18:18 Иша 6:1, Дан 7:9, Аян 4:2
+ 18:24 1Пат 20:30
+ 18:26 2ЙЙ 16:10
+ 18:27 Чөл 16:29, Мик 1:2
+ 18:33 2ЙЙ 35:23
+ 19:2 1Пат 16:1, 2ЙЙ 20:34
+ 19:3 2ЙЙ 12:12
+ 19:5 Кан 16:18
+ 19:6 Рим 13:4
+ 19:7 Кан 1:17
+ 19:8 Зеб 121:5
+ 19:9 2Шам 23:3
+ 19:10 Кан 17:8-9, Эзк 3:17, Эзк 33:7
+ 20:2 Гчк 14:7
+ 20:3 Эзр 8:21, Ерм 36:9, Юнс 3:5
+ 20:6 1ЙЙ 29:12
+ 20:7 Иша 41:8, Яку 2:23

+ 20:9 1Пат 8:33, 1Пат 8:37, 2ЙЙ 6:28, 2ЙЙ 6:34

+ 20:10 Кан 2:5, Кан 2:9, Кан 2:19, Чөл 20:21
+ 20:12 Зеб 24:15, Зеб 122:1-2, Зеб 140:8
+ 20:14 2ЙЙ 15:1
+ 20:17 Кан 20:1-4
+ 20:19 Мср 6:16, 1ЙЙ 6:16-18, 1ЙЙ 9:19
+ 20:20 2Шам 14:2

+ 20:21 1ЙЙ 16:34, 2ЙЙ 5:13, Эзр 3:11, Зеб 105:1

+ 20:23 Сер 7:22, 1Шам 14:20, 2ЙЙ 20:22-23
+ 20:29 2ЙЙ 14:14, 2ЙЙ 17:10
+ 20:30 2ЙЙ 14:6, 2ЙЙ 15:15
⚫ 20:31 1Пат 22:41-50
+ 20:34 1Пат 16:1, 2ЙЙ 19:2
⚫ 21:4 2Пат 8:16-24
+ 21:6 1Пат 12:28-30, 2ЙЙ 18:1
+ 21:7 2Шам 21:17, 1Пат 11:36
+ 21:8 Гчк 27:40, 1Пат 22:47
+ 21:12 1Пат 17:1, 2ЙЙ 14:2-5, 2ЙЙ 17:3-4
+ 21:13 1Пат 12:28-30, 1Пат 16:31-33
+ 21:16 2ЙЙ 17:11
+ 21:19 2ЙЙ 16:14
⚫ 22:1 2Пат 8:25
+ 22:2 2Пат 11:1, 2ЙЙ 22:10
+ 22:4 1Пат 16:31-33
+ 22:5 2Пат 8:15, 1Пат 22:3
+ 22:8 2Пат 10:11-14
+ 22:9 2ЙЙ 17:4
⚫ 22:10 2Пат 11:1-20
+ 22:10 2ЙЙ 22:2, Сер 9:5
+ 23:3 2Шам 7:12-13
+ 23:4 1ЙЙ 9:25
+ 23:11 Кан 17:18-19, 1Шам 10:24
+ 23:13 2Пат 23:3, 2ЙЙ 6:13
+ 23:15 Нех 3:28, Ерм 31:40
+ 23:17 2Пат 10:27
+ 23:18 Чөл 28:2, 1ЙЙ 23:6, 1ЙЙ 24:6
+ 23:19 Лев 11
⚫ 24:1 2Пат 12:1-15
+ 24:6 Мср 30:11-16
+ 24:10 Мар 12:41, Лук 21:1
⚫ 24:17 2Пат 12:17-21
+ 24:18 Кан 16:21-22
+ 24:19 Ерм 25:4
+ 24:20 Чөл 24:2, 2ЙЙ 15:1
+ 24:21 Мат 23:35, Лук 11:51
+ 24:22 Гчк 9:5
+ 24:24 Лев 26:8, Иша 30:17
⚫ 25:1 2Пат 14:1-22
+ 25:3 2ЙЙ 24:25-26
+ 25:4 Кан 24:16
+ 25:5 Чөл 1:3
+ 25:11 2Шам 8:13
+ 25:12 Зеб 140:6
+ 25:14 2ЙЙ 28:23
+ 25:18 Сер 9:8-15
+ 25:21 Ешу 15:10
+ 25:23 Нех 8:16, Ерм 31:38, Зак 14:10
+ 25:24 1Пат 7:51, 2Пат 12:18, 1ЙЙ 26:15
+ 25:27 Ешу 10:3
⚫ 26:1 2Пат 15:1-7
+ 26:2 Кан 2:8, 1Пат 9:26
+ 26:4 2ЙЙ 25:2
+ 26:5 2ЙЙ 24:2
+ 26:7 1ЙЙ 4:41, 2ЙЙ 20:1
+ 26:8 2ЙЙ 17:11

+ 26:9 2Пат 14:13, Нех 2:13, Нех 3:13, Нех 3:19-20

+ 26:18 Чөл 3:10, Чөл 16:40, Чөл 18:7
+ 26:20 Чөл 12:10
+ 26:21 Лев 13:46
+ 26:22 Иша 1:1, Иша 6:1
⚫ 27:1 2Пат 15:32-38
+ 27:2 2ЙЙ 26:4, 2ЙЙ 26:16
+ 27:3 2ЙЙ 33:14, Нех 3:26, Нех 11:21
⚫ 28:1 2Пат 16:1-20
+ 28:3 Лев 18:21, Кан 18:10
+ 28:4 Кан 12:2
+ 28:5 Иша 7:1
+ 28:9 Эзр 9:6, Аян 18:5

+ 28:15 2Пат 6:22, Сүл 25:21, Рим 12:20, Кан 34:3, Сер 1:16

+ 28:17 Амо 1:11
+ 28:18 Амо 1:6
+ 28:20 2Пат 15:29
⚫ 29:1 2Пат 18:1-3
+ 29:7 2ЙЙ 28:24
+ 29:10 2Пат 23:3, 2ЙЙ 15:12, 2ЙЙ 34:31
+ 29:11 Лев 8:14
+ 29:12 Чөл 3:17
+ 29:13 1ЙЙ 15:8, 1ЙЙ 6:39
+ 29:14 1ЙЙ 16:41-42
+ 29:16 2Шам 15:23
+ 29:19 2ЙЙ 28:24
+ 29:22 Лев 8:15
+ 29:23 Лев 4:15

+ 29:25 2Шам 12:1, 1ЙЙ 21:9, 2ЙЙ 8:14, 1ЙЙ 25:6

+ 29:26 1ЙЙ 23:5
+ 30:2 Чөл 9:9-11
+ 30:3 2ЙЙ 29:34
+ 30:5 Сер 20:1
+ 30:6 Ерм 4:1, Ёвл 2:12
+ 30:7 Эзк 20:18
+ 30:8 Мср 32:9, 2Пат 17:14
+ 30:9 Мср 34:6
+ 30:14 2ЙЙ 28:24
+ 30:16 Кан 33:1
+ 30:18 Мср 12:43-49
+ 30:21 Мср 12:15, Мср 13:6
+ 30:26 2ЙЙ 7:8-10
+ 30:27 Чөл 6:23-27, Кан 26:15
+ 31:1 Кан 16:21-22
+ 31:2 1ЙЙ 23:6, 1ЙЙ 24:6
+ 31:3 Чөл 28
+ 31:4 Чөл 18:8-24
+ 31:5 Нех 13:12
+ 31:6 Лев 27:30, Кан 14:22
+ 31:10 Мал 3:10
+ 31:11 Нех 10:39
+ 31:15 Ешу 21:9-19

+ 31:17 Чөл 4:3, Чөл 8:24-25, 1ЙЙ 23:24, Эзр 3:8

+ 31:20 2Пат 18:3, 2Пат 20:3
⚫ 32:1 2Пат 18:13, Иша 36:1
+ 32:5 2ЙЙ 25:23, 2Шам 5:9
+ 32:7 Кан 31:6, 2Пат 6:16
+ 32:8 2ЙЙ 15:2, 2ЙЙ 20:17
+ 32:12 2Пат 18:4, 2ЙЙ 31:1
+ 32:13 Дан 3:15
+ 32:15 Иша 10:11
+ 32:21 2Шам 24:16, 1ЙЙ 21:15
+ 32:24 2Пат 20:11, Иша 38:8
+ 32:25 Зеб 115:3, 2ЙЙ 26:16
+ 32:26 Ерм 26:19
+ 32:30 2Пат 20:20
⚫ 33:1 2Пат 21:1-9

+ 33:3 2ЙЙ 31:1, Кан 16:21, Кан 4:19, 2Пат 17:16, 2Пат 23:5

+ 33:4 Кан 12:11, 1Пат 18:29, Ерм 7:30, Ерм 32:34

+ 33:5 1Пат 6:36, 1Пат 7:12
+ 33:6 Лев 18:21, Кан 18:10, Лев 19:31
+ 33:8 1Пат 9:3, 2ЙЙ 7:12
+ 33:11 Кан 28:36
+ 33:13 Дан 4:33

+ 33:14 1Пат 1:33, Нех 3:3, Нех 12:39, Сеп 1:10

⚫ 33:21 2Пат 21:19-26
+ 33:22 2Пат 21:2-7, 2ЙЙ 33:3-6
+ 33:23 2ЙЙ 33:12
⚫ 34:1 2Пат 22:1-7
+ 34:2 Кан 5:32

+ 34:3 Мср 23:24, Мср 34:13, Кан 7:5, 2ЙЙ 14:3

+ 34:4 Кан 16:21, 2Пат 23:6
+ 34:5 Лев 26:30, 1Пат 13:2, 2Пат 23:20
+ 34:12 1ЙЙ 23:5
⚫ 34:14 2Пат 22:8-20
+ 34:14 Мср 24:7, Кан 31:24-26
+ 34:20 Ерм 26:24, Ерм 39:14, Ерм 40:5
+ 34:21 Кан 29:27
+ 34:22 Сеп 1:10
+ 34:25 Кан 31:29
+ 34:27 Иша 57:15
+ 34:28 Иша 57:1-2
⚫ 34:29 2Пат 23:1-3
+ 34:30 Кан 31:11

+ 34:31 2Пат 11:14, 2Пат 23:3, 2ЙЙ 15:12, 2ЙЙ 29:10

+ 34:33 2ЙЙ 28:3, 2ЙЙ 33:2
⚫ 35:1 2Пат 23:21-23
+ 35:1 Мср 12:3-11, Кан 16:2-8
+ 35:3 2ЙЙ 17:9
+ 35:4 1ЙЙ 23, 2ЙЙ 8:14
+ 35:7 2ЙЙ 31:3
+ 35:10 2ЙЙ 30:16, Эзр 6:18
+ 35:13 Мср 12:8-9, Кан 16:7
+ 35:15 1ЙЙ 25:1, 1ЙЙ 26:1-19
+ 35:17 Мср 12:1-20
⚫ 35:20 2Пат 23:28-30
+ 35:20 Ерм 46:2
+ 35:22 2ЙЙ 18:29
+ 35:23 2ЙЙ 18:33
+ 35:24 2Пат 9:28, 2Пат 22:20
⚫ 36:1 2Пат 23:30-35
+ 36:4 Ерм 22:11-12
⚫ 36:5 2Пат 23:36
+ 36:6 Ерм 25:1, Дан 1:1
+ 36:7 Дан 1:2, Дан 5:2
⚫ 36:9 2Пат 24:8-17
+ 36:10 Ерм 24:1-2, Эзк 17:12-13
⚫ 36:11 2Пат 24:18-20, Ерм 52:1-2

+ 36:12 Ерм 21:3-7, Ерм 27:12-22, Ерм 32:1-5, Ерм 38:17-26

+ 36:13 Эзк 17:15

+ 36:14 Лев 15:31, Ерм 7:30, Эзк 5:11

⚫ 36:15 2Пат 25:1-21, Ерм 39:1-10, Ерм 52:1-30

+ 36:15 Ерм 7:13, Ерм 25:3
+ 36:16 Ерм 5:13, Зак 1:4
+ 36:17 Кан 28:49-50
+ 36:21 Лев 26:33-35, Ерм 25:11
⚫ 36:22 Эзр 1:1-4

+ 36:22 Ерм 29:10, Иша 44:28, Иша 45:1, Дан 6:28, Эзр 5:13

+ 36:23 Иша 41:2, Иша 44:28

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TKM/TKC/1-2017//Мукаддес-Китап__Full.azw3

Сөзлүк

Сөзлүк

1. А
2. Б
3. Ч
4. Д
5. Э
6. Ә
7. Ф
8. Г
9. Х
10. И
11. Җ
12. К
13. Л
14. М
15. Н
16. О
17. Ө
18. П
19. Р
20. С
21. Ш
22. Т
23. У
24. Ы
25. Я
26. Е
27. Ю
28. Й
29. З

А

А

1. Адалатлы
2. Адам ата
3. Агта
4. Агыз беклемек
5. Ахалот
6. Аждарха
7. Акмак
8. Аламот
9. Алоэ
10. Амалеклер
11. Аммонлар
12. Аморлар
13. Анаклар
14. Араба дүзлүги
15. Арамей дили
16. Арфа
17. Артемис
18. Арвах-җын
19. Арёпагус
20. Ашера
21. Ашторет
22. Ашур
23. Аянлык
24. Азия

Адалатлы – Худай хемише адалатлы. Ол элмыдама догры иш эдйәр ве хемише оңат карарлары чыкаряр. Мукаддес Китаба лайыклыкда, Худай хер бир адама, улы болсун, кичи болсун, бай я-да гарып, пархы ёк – хеммелере адалатлы гарамаклыгы үндейәр. Ол Өз халкына шейле диййәр:

«Ягшылык этмеги өврениң,
адалаты агтарың,
эзъет чекйәни халас эдиң,
етими гораң,
дул хатына арка дуруң» (Иша 1:17).

Казыларың, юрт баштутанларының, дини ёлбашчыларың халкың үстүнден хөкүм сүрйәндиклери үчин, Худай олардан адалатлы карарлары чыкармагы талап эдйәр ве адалатсыз херекетлер эден ягдайында, олары ёвузлык билен хөкүм эдйәр.

Серет: Догры.

Адам ата – Худай тарапындан ярадылан илкинҗи ынсан. Онуң аялы Хов эне болупдыр. Олар әхли ынсанларың ата-энеси болупдыр. Адам атаның ады еврейче «ынсан» диймеги аңладяр.

Гчк 2-3.

Агта – тарыхың кәбир дөвүрлеринде дүрли миллетлерде агталар хөкүмдарларың ёлбашчылыгы астында ёкары везипәни эеләпдирлер. Худайың гадаган эдйәндиги үчин, олары бичмеклик еврейлериң дәп-дессурында болмандыр.

Эст 2:3; Рес 8:27.

Агыз беклемек – агыз беклемегиң максады Худайың хузурында өзүңи песпәл тутмак я-да кәбир паҗыгалы ягдайда яс тутмак, гам-гусса дөври Худайы чагырмак болупдыр. Догры дурмушда яшамаздан, гарыплара ве эҗизлере адалатлы гарамаздан, агыз беклемеклигиң хич хили пейдасының ёкдугыны ве мунуң Худайың гөвнүнден турмаяндыгыны пыгамберлер халка ятладыпдырлар.

Сер 20:26; Иша 58:3-5; Ёв 1:14; Юн 3:5; Эст 4:16.

Ахалот – Хиндистанда өсйән ве өзени хошбой ыслы агач. Онуң өзенини гейимлере я-да отага хошбой ыс бермек үчин уланыпдырлар.

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Нгм 4:14.

Аждарха – гадымы еврей дүшүнҗесинде деңиз аждархасы башагайлыгы аңладып, әлем-җаханың ярадылышының ирки дөвүрлеринде пейда болупдыр. Кәте аждарха Рахап дийлип атландырылыпдыр (Эйп 9:3; 26:12; Иша 51:9), кәте болса Ливятан (Эйп 3:8; 41:1; Зеб 73:14; Иша 27:1). Шейле хем бу миллетлер үчин бир нышан, ягны Ысрайылың душманы болупдыр (Зеб 86:4). Икинҗи пикир Тәзе Әхтде Аянлык китабында габат гелйәр, Иса Месихе ынанянлара гаршы урушда аждарха эрбет гүйчлериң нышаныдыр.

Акмак – пайхас эдебиятында: Зебурың кәбир мезмурларында, Сүлейманың пәхимлеринде, Вагызда, Эйюпда «акмак» диңе бир акылсыз адам дәл-де, эйсем, акыл-пайхасы рет эдйән адамдыр. Шонуң үчин хем ол өлүм ве вейранчылык ёлундан барян адамдыр. Бейле адам Худай барада ве Худайың ислеги барада пикир этмейән, алада этмейән, текепбир, гедем, бипарх адам. Ол хатда дине ве пайхаслы өвүт-үндеве гаршы чыкып, булар барада яман затлары гепләп билйәр. Пайхас эдебиятында беян эдилен хәсиетлерден башга-да акмак адам өзүниң неҗис гылык-хәсиети билен таналыпдыр. Ишая пыгамбериң китабында акмак адам барада шейле дийилйәр: «Акмак биедеплик билен геплейәр, онуң ниети пислик этмекдир, иши яманлык этмек, Реббе дил етирмек, ачлары ач, сувсузлары сувсуз гоймакдыр» (Иша 32:6).

Зеб 52:1; Сүл 17:17-21

Серет: Надан.

Аламот – манысы белли дәл. Белки әхең, белки-де саз гуралы болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Алоэ – Тәзе Әхт дөврүнде алоэ өлен адамың җеседини җайламага тайярламакда уланылыпдыр.

Ёх 19:39.

Амалеклер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, онуң голайында яшан халк. Олар, эсасан, Дуз деңзиниң гүнорта-гүндогарында, ягны Негепде яшан чарва халк болупдыр.

Мср 17:8-16; Кан 25:17-19; 1Шам 15:2, 30:1-5; 1ЙЙ 4:43.

Аммонлар – Лутуң оглы Бенамының несиллери. Аммонлар Иордан дерясының гүндогарында яшапдырлар. Олар Молек худайына сежде эдипдирлер.

Гчк 19:30-38; Кан 23:3.

Серет: Лут.

Аморлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Олар өзлериниң әпет узын бойлары билен таналыпдыр. Месопотамияның тутуш төверегинде өзүниң шәхерлери ве ханлары билен аморлар өрән гүйчли халк болупдыр. Ысрайыллар Кенгана чозан вагтында, олар, эсасан хем, Иордан дерясының гүндогарында ве Иорданың гүнбатар дагларында яшан Ог хем Сихон атлы ики ханың ханлыгындакы гүйҗе даяныпдырлар.

Гчк 10:16; 15:16; Чөл 13:29; 21:13-34; Амо 2:10.

Серет: Кенганлар.

Анаклар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдуның голайында яшан халкларың бири. Олар Хеброн галасында ве онуң даш-төверегинде яшапдырлар. Анаклар үч уругдан ыбарат болуп, олар Нефиллериң несиллери болупдырлар.

Кан 9:2; Еш 11:21,22.

Серет: Нефиллер.

Араба дүзлүги – Иордан дерясының дүзлүгинден Дуз деңзиниң гүнорта-демиргазыгына ченли яйылып гидйән гуры ве текиз ер.

Чөл 22:1; 26:3.

Арамей дили – бу дил еврей дилине дегишлидир. Б. э. өң VI асырда бу эсасы дил хөкмүнде өсүп, гадымы якын Гүндогарда (хәзирки Орта Гүндогарда) дипломатия ве тәҗирчилик үчин уланылыпдыр. Ысрайыллар Бабыл сүргүнинден доланып геленлеринден соң, халк еврей дилине гаранда арамей дилинде хас көп геплемәге башлапдыр. Көне Әхтиң кәбир бөлеклери арамей дилинде язылыпдыр, ягны Эзр 4:8–6:18; 7:12-26; Дан 2:4–7:28. Исаның дөврүнде бу дил яхудылар ве Иса тарапындан гиңден уланылыпдыр, шонуң үчин Тәзе Әхтде бирнәче арамей сөзлери бар.

2Пат 18:26,28; Мат 5:22; Ёх 5:2; 19:13.

Серет: Еврей.

Арфа – киришли саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 32:2; 56:9.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Артемис – греклериң зенан худайының ады, оңа айратын Азия велаятында сежде эдипдирлер. Гадымы дүнйәниң еди гудратының бири болан онуң бутханасы Эфес шәхериниң эдил дашында ерлешипдир.

Рес 19:24-35.

Арвах-җын – Шейтана гуллук эдйән эрбет рухдур. Ол адама зыян етирип я-да оны эеләп билйәр. Исада олары ковуп чыкарян гудрат болупдыр ве Ол арвах-җын эелән адама шыпа берипдир. Ресуллара хем Исаның ады билен арвах-җынлары ковуп чыкармак гудраты берлипдир.

Мат 8:16; Лук 8:26; Рес 8:7; 16:18.

Арёпагус – Гресияның Афины шәхериндәки байырлык. Афины шәхериниң мөхүм адамлары бу байырлыкда душушып ваҗып меселелер барада геңешипдирлер. Бу адамларың геңеши хем Арёпагус дийлип атландырылыпдыр.

Рес 17:19,22,34.

Ашера – хасыл берйән иң мөхүм зенан худайы хасапланып, оңа Кенганда ве Сирияда сежде эдипдирлер. Бу зенан худайы көпленч Багал худайы билен гатнашыпдыр. Адамларың оңа сежде этмек үчин үйшен еринде, онуң агачдан я-да дашдан ёнулып ясалан хейкели дикилипдир.

Мср 34:13; Кан 7:5; 12:3; 16:21.

Ашторет – Суруң ве Сидоның эсасы зенан худайы болуп, оңа Мүсүрде ве Кенганда сежде эдипдирлер.

Сер 2:13; 2Пат 23:13.

Ашур – б. э. өң IX ве VIII асырларда Ашур Ысрайылың гүндогарында гүйчли империя болупдыр. Онуң пайтагт шәхери болан Ниневе хәзирки демиргазык Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 722‑нҗи йылда ашурлар Ысрайыл патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары есир эдип әкидипдирлер. Соңра ашурлар өз империясының бейлеки бөлеклеринден адамлары Ысрайылың юрдунда орнашдырыпдырлар. Өз юрдунда галан ысрайыл халкы бу адамлар билен гыз алшып-бершипдир. Ашурлар Яхуда патышалыгының хем үстүне чозупдырлар, эмма еңип билмәндирлер. Соңрак Ниневе пайтагты Худайың җезасы хөкмүнде душманың еңиҗи гошунлары тарапындан бүтинлей вейран эдилипдир.

2Пат 18:9–19:36; Нах 1-3.

Аянлык – кәвагт пыгамберлере Худай тарапындан аянлык берилйәр. Онда хәзирки ве гелҗекки затлар барада гөрнүш боляр. Шейле аянлыкларда Худай Өз мерхеметини ве хөкүмини гөркезйәр.

Гчк 41:25; Мср 6:3; Иша 40:5; 45:21; 65:1; Хаб 1:1; Рим 1:17; 1Кор 14:26.

Серет: Гөрнүш.

Азия – Тәзе Әхт дөврүнде Рим империясының иң бай велаяты болупдыр. Бу гүнки гүн бу велаят Түркийәниң арачәклеринде ерлешйәр.

Рес 19:10; Рим 16:5; 1Кор 16:19.

Карта серет.

Б

Б

1. Бабыл
2. Багал
3. Баш руханы
4. Башан
5. Байрам йылы
6. Байрамчылыклар
7. Берекет
8. Беелзебул
9. Бу дүнйәниң хөкүмдары
10. Бут
11. Бүтинлей ёк этмек

Бабыл – Бабыл шәхери Бабыл империясының пайтагты болупдыр ве ол хәзирки гүнорта Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 586-нҗы йылда бабыллылар Яхуда патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары Бабыла есир эдип әкидипдирлер.

2Пат 25:1-12.

Серет: Яхуда.

Багал – кенганлар тарапындан сежде эдилен харасат худайы. Багал сөзи аслында «хоҗайын», шейле хем «әр» диймеги аңладяр.

1Пат 18:1-45; Ер 7:9; Хош 11:2.

Баш руханы – Левиниң несли болан Харун пыгамбер ве онуң огуллары Худай тарапындан руханы болмаклыга сайланыпдырлар. Олар Мукаддес чадырда Худая хызмат эдипдирлер. Харун пыгамбер илкинҗи Баш руханы хөкмүнде сайланыпдыр. Диңе Баш рухана Иң мукаддес отага гирмәге ругсат эдилипдир. Ол ысрайыллары гүнәлеринден сапламак үчин ол ере йылда бир гезек «Гүнәден сапланма» гүни гирипдир. Еврейлер китабының авторы Исаны кәмил Баш руханы хөкмүнде беян эдйәр.

Мср 28; Лев 16.

1623-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Башан – бу гүнорта Сирияның текиз җүлгелери ве байырлыклары. Ол Җелиле көлүниң ве Иордан дерясының гүндогар тарапында ерлешйәр. Башан Гилгат этрабының демиргазыгында болуп, өзүниң семиз сыгырлары ве бол хасылы билен мешхур болупдыр.

Еш 12:5; 13:11; Кан 3:10.

Байрам йылы – хер элли йылдан ысрайыл халкы топрак, мирас, карз ве гуллар бабатда Худай тарапындан берлен йөрите дүзгүнлери берҗай этмели болупдыр.

Лев 25:1-34.

Байрамчылыклар – Мукаддес Китапда ысрайыл халкы тарапындан белленен бирнәче мөхүм байрамчылыклар айдылып гечилйәр. Ашакдакы санавда бу байрамларың атлары берилйәр:

Чатма байрамы

Эллинҗи гүн байрамы

Галла байрамы

Гүнәден сапланма гүни

Хасыл байрамы

Песах байрамы

Петир байрамы

Пурым байрамы

Сурнай байрамы

Тәзе Ай байрамы

Бу байрамлар барадакы маглуматлары сөзлүкден, оларың херсиниң адының ашагындан тапып билерсиңиз.

Берекет –

Серет: Ялкамак.

Беелзебул – арвах-җынларың ёлбашчысының ады. Бу ат «Багалзебупдан» гелип чыкандыр; Багалзебуп Көне Әхт дөврүнде ысрайыллара голай яшан халкларың сежде эден худайларының биридир (2Пат 1:2-16). Беелзебулың бейлеки ады шейтандыр.

Мат 10:25; 12:21,24,27; Мар 3:19,22,22; Лук 11:15,18,19.

Серет: Шейтан.

Бу дүнйәниң хөкүмдары –

Серет: Шейтан.

Бут – дашдан, агачдан я-да башга бир затдан ясалан хейкел, адамлар олары худай хөкмүнде хасаплап, сежде этмек үчин уланыпдырлар. Буларың кәбири сеждегәхде саклар ялы улы болупдыр, кәбири өйде саклар ялы кичи болупдыр.

Мср 20:4; Иша 40:19-20.

Серет: Өй бутлары.

Бүтинлей ёк этмек – Худайың Өз халкына сөз берен юрдунда урушдан соң олҗа дүшен эмләги, ягны есирлери, хайванлары ве харытлары ысрайыл халкының бәхбиди үчин алынман, эйсем бүтинлей ёк этмек аркалы Худая багыш эдилипдир.

Еш 6:17-21.

Ч

Ч

1. Чатма байрамы

Чатма байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) он бәши билен йигрими бири аралыгында, Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленилипдир. Бу хепдәниң довамында ысрайыл халкы Мүсүрден Кенгана барянча, чөлде азашып гезен дөврүни ятлапдыр. Халк Худая белленен гурбанлыклары хөдүрләпдир ве чатмаларда яшапдыр. Бу байрамчылык иң соңкы галланың ве мивелериң йыгналян дөври болупдыр, шонуң үчин бу дөвүрде хасыл тойы тутулыпдыр.

Мүс 23:16, 34:22, Лев 23:33-36, 39-43, Чөл 29:12-34, Кан 16:13-15, Зек 14:16-19.

Д

Д

1. Дагон
2. Давут галасы
3. Давут Оглы
4. Давут пыгамбер
5. Декаполис
6. Дери кесели
7. Дикме даш
8. Дога-дилег этмек
9. Догры

Дагон – бу пилиштлилериң худайы болуп, онуң гөвресиниң ярысындан ёкарсы адам, ашакы ярысы балык хөкмүнде суратландырылыпдыр.

1Шам 5:2.

Давут галасы – Сион дагында Иерусалимиң көне бөлеги, Давут пыгамбериң ябуслыларың илатыны басып алан ери.

2Шам 5:6-9; 1ЙЙ 11:5.

Серет: Ички гала.

Давут Оглы – Худай хезрети Давут патыша онуң несиллериниң бириниң мүдимилик шалык сүрҗекдигини сөз берипдир (2Шам 7:12-16; Иша 9:6-7). Исаның дөврүнде яхудылар бу Патыша гарашыпдырлар ве Оны Месих дийип атландырыпдырлар. Иса гарашылян Патыша хөкмүнде таналыпдыр ве Ол Давут Оглы дийлип атландырылыпдыр.

Мат 9:27; 15:22.

Серет: Худайың Оглы; Месих.

Давут пыгамбер – чөлде чопанчылык эдип йөркә, Худай Давуды ысрайыл халкына патыша эдип сайлаяр. Ол Иерусалими басып алып, оны пайтагт шәхери этмек билен душманларының үстүнден ысрайыл халкына еңиш гетирипдир. Давут пыгамбер догручыл хем адалатлы патыша болупдыр, йөне ол хем гүнә эдипдир. Шейле хем ол сазанда ве шахыр болупдыр, ол көп санлы мезмурлар языпдыр, булар соңра Зебур китабының бир бөлеги болупдыр. Давут пыгамберден соң онуң оглы Сүлейман пыгамбер патыша болупдыр. Давут Худая өрән садык болупдыр, Худай диңе Давудың неслинден бириниң хемишелик патыша болҗакдыгына сөз берипдир. Маттаның Хош Хабары китабыны ачанымызда, ол ерде Худайың Давуда сөз берен неслиниң Исадыгы хакда гүррүң берилйәр.

1Са 16:13-23; 17:12-58; 2Са 7; 11; Зеб 88:4; Мат 1:1; Рим 4:6; 2Ти 2:8; Айн 5:5.

Декаполис – Самария билен Җелиләниң гүндогарындакы он шәхер, олар Грек империясы дөврүнде гурлупдыр. Исаның дөврүнде олар Рим империясына дегишли болсалар-да, өзлери хөкүмдарлык эдипдирлер.

Мат 4:25; Мар 7:31.

Дери кесели – Көне ве Тәзе Әхт дөврүнде дери кеселиниң көп дүрли гөрнүшлери болупдыр. Дери кеселиниң хайсам болса бирине ёлуган адам, бу кесел бейлекилере ёкушмаз ялы ве ол башга адамы элләп, оны-да харам этмез ялы, башгалардан айры сакланыпдыр.

Лев 13:45-46; 2Пат 5:1-27; Мат 8:1-4; Лук 7:22.

Дикме даш – бу узын даш болуп, дим-‑дик гойлупдыр. Бу дикме даш кимдир бириниң мазарыны беллемек үчин я-да мөхүм бир зады я-да адамы ятламак үчин гөркезме хөкмүнде уланылыпдыр. Олар кераматлы хасапланыпдыр.

Гчк 28:18-22; 35:20; Мср 24:4; 2Шам 18:18.

Дога-дилег этмек – Мукаддес Китапда дога-дилег этмек – китапдан окамак я-да ят тутуп айтмак дәл-де, адатча калбыңдакы затлары Худая йүрекден беян этмекдир. Шейле хем дога-дилег этмек, көп халатда Худая алкыш айтмагы я-да Ондан көмек сорап ялбармагы аңладыпдыр. Мукаддес Китап бизе дурмушымызың әхли угурлары бабатда, шейле хем өз танаян ве бүтин дүнйәден эшидип, хатда танамаян адамларымызың хем мәтәчликлери догрусында Худай билен геплешип билйәндигимизи өвредйәр. Исаның бизе нәдип дога-дилег этмелидигини өвреден нусгасы Маттаның Хош Хабарының 6-нҗы бабының 9-13 аятларында ве Луканың Хош Хабарының 11‑нҗи бабының 2-4 аятларында гөркезлендир.

2Шам 7:27; Зеб 6:10; 141:2; Мат 6:9-13; Лук 11:2-4; Як 5:12-18; 1Пет 4:7; Фил 4:6; Кол 4:2; 1Тим 2:1-4.

Серет: Сежде этмек.

Догры – Мукаддес Китап Худайың догрудыгыны өвредйәр, Онуң әхли ишлери догрудыр. Шонуң үчин хем Худайың халкы Онуң буйрукларына табын болмак билен, Онуң хузурында догры ишлери этмәге чагырыландыр. Ишая пыгамбер халка: «Адалаты саклаң, догры ишлери эдиң» дийип, өвүт-үндев эдипдир (Иша 56:1). Тәзе Әхтде дашкы гөрнүши догры, эмма ичи эрбетликден долы адамларың хакыкатда кимдигини Худайың билйәндигини Иса бизе дуйдуряр. Шейле адамлар Худайың җезасындан гачып гутулмазлар. Павлус Худайың Ыбрайым пыгамбери иманы себәпли догры хасапландыгыны өвредйәр, эдил шунуң ялы, биз хем Худай тарапындан догры адамлар хасапланмак ислейән болсак, онда Худайың сайлап-сечен Иса Месихине иман этмелидирис.

Гчк 6:9; 15:6; Кан 12:25; Зеб 33:16; 63:11; Мат 13:49; Рим 4:3.

Серет: Адалатлы.

Э

Э

1. Эфиопия
2. Эфот
3. Эл гоймак
4. Эллинҗи гүн байрамы
5. Эляша пыгамбер
6. Эпикурчы философлар

Эфиопия – Мукаддес Китапда Эфиопия дийлип терҗиме эдилен ере хәзирки Суданың бир бөлеги ве гүнорта Мүсүр, шейле хем Эфиопияның демиргазык бөлеги гирйәр.

2Шам 18:21; Иша 11:11; 18:1; 20:3; Рес 8:25.

Эфот –

1. дини дабаралар гечирилйән вагты Баш руханының геййән еңсиз үстки эшиги. Гурсакчада сакланян Урым ве Туммым эфодың өң тарапына багланыпдыр (Мср 28:6-14).

2. Зыгыр матадан эдилен эшиклери руханылар ве хезрети Давут патыша гейипдир (1Шам 22:18; 2Шам 6:14).

3. Сежде эдилйән бир зат (Сер 8:26-27; 17:5).

Серет: Гурсакча; Урым ве Туммым. 1621-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Эл гоймак – Мукаддес Китапда адамлар башга бир адама пата бермек ве тәзе везипә белленендигини ыглан этмек үчин онуң үстүне элини гоюпдырлар. Иса адамлара пата беренде, шейле хем шыпа беренде, элини оларың үстүне гоюпдыр. Эдил шунуң ялы, ресуллар адамларың үстүне эллерини гоянларында, олар Мукаддес Рухы кабул эдипдирлер я-да шыпа алыпдырлар.

Гчк 48:14; Чөл 8:10; Мар 10:16; Лук 4:40; Рес 6:7; 13:3; 19:6.

Эллинҗи гүн байрамы – Исаның дөврүнде ысрайылларың Галла байрамы грекче «Пентикост» дийлип атландырылыпдыр, бу Эллинҗи гүн диймеги аңладыпдыр. Себәби Галла байрамы Песах байрамындан элли гүн соң белленилипдир.

Рес 2:1

Серет: Галла байрамы; Песах байрамы.

Эляша пыгамбер – Ыляс пыгамберден соң, онуң хызматыны довам этдирен пыгамбердир. Ол хем Ыляс пыгамбер ялы көп гудратлар гөркезипдир.

1Пат 19:16-21; 2Пат 2-13.

Эпикурчы философлар – эпикурчылар Эпикур атлы философың таглыматларына эерипдирлер. Ол адамларың дурмушда багтлы болмалыдыкларыны ве агыры билен горкыны айрып ташламалыдыкларыны өвредипдир.

Рес 17:18.

Ә

Ә

1. Әхт

2. Әхт сандыгы

Әхт – Мукаддес Китапда Худай билен ынсанларың арасында баглашылан эсасы бәш әхт бар:

1. Нух билен баглашылан әхт (Гчк 6:18; 9:8-17).

2. Ыбрайым билен баглашылан әхт (Гчк 15; 17).

3. Канун бабатда ысрайыл халкы билен баглашылан әхт (Мср 19:5; 24; Кан 4:13).

4. Давут билен баглашылан әхт (2Шам 7:8-16).

5. Иса Месихиң үсти билен баглашылан тәзе әхт (Ер 31:31-34; Лук 22:20; Ев 8:6-13).

Гчк 9:9-17; 15:18; Мср 6:3-6; 19:5-6; 2Шам 5:3; Зеб 88:4-5.

Әхт сандыгы – агачдан ясалып, алтына гапланан сандык болупдыр. Йүзүне Он табшырык язылан ики ясы даш бөлеги хем онуң ичинде сакланыпдыр. Сандыгың гапагының үстүнде ганатларыны яйып отуран ики саны керубың шекили болупдыр. Бу сандык мукаддес болупдыр ве Худайың хузуры онуң төверегини гуршапдыр, оңа эл дегирмек гадаган экен. Сандык чадырың Иң мукаддес отагында адамлардан гизлен сакланыпдыр, соңрак болса ыбадатхана гөчүрилипдир. Диңе Гүнәден сапланма гүни баш руханы оңа якын барып билипдир, ол яны билен түтетги алыпдыр, мунуң түссеси болса сандыгың гапагыны гөрүнмез ялы руханыдан гизләпдир.

Мср 25:10-22; 26:33; Лев 16:13-15; Чөл 10:33-36; Еш 3; 1Шам 5; 2ЙЙ 5:2-10.

Серет: Баш руханы.

Ф

Ф

1. Фараон
2. Фарисейлер
3. Финикия

Фараон – бу ат Мүсүр патышасы үчин берлен атдыр.

Гчк 12:10-20; Мср 1-14.

Фарисейлер – Исаның дөврүнде фарисейлер яхудыларың доландырян меҗлисинде гүйчли топар болупдыр. Олар саддукейлер билен ишлешипдирлер, эмма олардан тапавуды, фарисейлер адамларың дирелҗекдигине ынаныпдырлар. Фарисейлер Худайың Муса берен әхли канунларыны билипдирлер ве олар адамлара бу канунлары эдил язылышы ялы ерине етирмеги өвредипдирлер. Шейле хем олар өзлериниң Кануна гошан дәп-дессурларыны ве дүзгүнлерини халка өвредипдирлер.

Мат 15:1; Лук 11:39; Лук 20:27; Ёх 11:46.

Серет: Меҗлис; Саддукейлер. 1626-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Финикия – Ортаер деңзиниң кенарындакы мейдана греклер Финикия дийип ат берипдирлер. Хәзирки вагтда бу ер Ливаның бир бөлегидир. Сур ве Сидон онуң иң ваҗып шәхерлери болупдыр, оларың халкы мешхур деңизчилер ве сөвдагәрлер болупдыр.

Рес 11:19; 15:3; 21:2.

Г

Г

1. Гала дервезелери
2. Галла байрамы
3. Галла садакасы
4. Ган
5. Гиргашлар
6. Гитит
7. Гомора
8. Гөгүң Шалыгы
9. Гөк
10. Гөргүр
11. Гөрнүш
12. Греклер
13. Гурбанлык сыпасы
14. Гурбанлыклар
15. Гурсакча
16. Гүнә гурбанлыгы
17. Гүнәден сапланма гүни
18. Гырнак аял
19. Гызыл деңиз

Гала дервезелери – галаларың ве шәхерлериң төвереги гораг үчин диварлар билен өртүлипдир. Дервезелериң өңүндәки ачык мейдан адамлара душушмак үчин аматлы ер болупдыр, шейле хем бу ер хөкүм ыглан эдилйән, җемгыетчилик йыгнаклары гечирилйән ве сөвда-сатык эдилйән ер болупдыр.

Рут 4:1-11; 2Шам 19:8.

Галла байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча үчүнҗи айың, ягны Сиван айының алтысына белленипдир. Бу томусда, Песах байрамындан соңра еди хепде геченсоң белленипдир. Шол еди хепдәниң довамында хасыл йыгналыпдыр, арпадан башлап, бугдая ченли йыгналыпдыр. Шол гүн ысрайыл халкы Худайың хасыла берен берекеди үчин той эдип, хер дүрли садакалар гетирипдир. Исаның дөврүнде бу байрам Эллинҗи гүн байрамы хөкмүнде мешхур болупдыр.

Лев 23:15-21; Кан 16:9-12.

Серет: Эллинҗи гүн байрамы; Песах байрамы.

Галла садакасы – бу садака көпленч хасыл үчин миннетдарлык билдирилип, Худая ве руханылара совгат хөкмүнде берлипдир. Бу садака чиг я-да бишен галла болупдыр, я-да олар галланы үвәп, уны яг ве якымлы ыслы затлар билен гарып, ондан бир затлар биширип гетирипдирлер.

Мср 40:29; Лев 2:1-16; 6:14-17; 23:9.

Ган – Төвратда ган гаты мөхүм зат хасапланяр. Ган диңе Худая дегишли болан дурмуш габы хасапланылды, шонуң үчин кимдир бири өлдүрилсе, шол ган акан топрак харам сайылды. Хайван өлдүриленде, онуң ганыны ере акдырыпдырлар. Хич киме ол гандан ичмәге я-да нахар тайярламага ругсат эдилмәндир. Гурбанлыклар хөдүрлененде, малларың ганы адамлары ве гурбанлык сыпаларыны мукаддес этмек үчин уланылыпдыр.

Гчк 4:10; 9:4; 37:26; Мср 29:21; Лев 1:5; 16:18-19; 17:10-11.

Гиргашлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири

Гчк 15:21.

Серет: Кенган.

Гитит – манысы белли дәл. Саз гуралларының бир гөрнүши болмагы әхтимал.

Зеб 8:1: 80:1; 83:1.

Гомора – Өли деңзиң демиргазыгындакы Иордан җүлгесинде ерлешйән бир шәхер. Халкының эден писликлери себәпли Гомора Содом шәхери билен бирликде Худай тарапындан вейран эдилди.

Гчк 19; Иса 1:9; Ер 23:14; Мат 10:15.

Гөгүң Шалыгы –

Серет: Худайың Шалыгы.

Гөк – бу асмандан-да ёкарда болуп, Худайың ве Онуң перишделериниң яшаян ерини аңлатмак үчин уланылыпдыр. Тәзе Әхтде Исаның гөкден гелендиги ве өлүмден диреленден соң, ене гөге гөтерилендиги, шейле хем Хөкүм гүни Онуң ене гелҗекдиги айдыляр. Ким Иса ынанян болса, Онуң билен биле гөге гөтерилер. Аянлык китабында тәзе гөгүң ве тәзе ериң шекили суратландырыляр.

Гчк 1:30; 21:17; Еш 5:14; 1Пат 8:27,30; Зеб 52:3; Мар 11:25; Ёх 6:41-51; 2Кор 5:1,2; Фил 3:14,20; 1Сал 4:16; 2Сал 1:7-8; Айн 21:1-4.

Гөргүр –

Серет: Пыгамбер.

Гөрнүш – кимдир бирине башгалара етирмек үчин берилйән хабар. Худайдан гелен гөрнүшлер Көне Әхтде, эсасан хем Пыгамберлик китапларында беян эдилйәр. «Гөрнүш» ве «аянлык» сөзлериниң манысы бири-бирине өрән якын.

Чөл 12:6; Рес 10:9-16.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Греклер – Исгендер Зүлкарнейниң ве онуң гошунының басып алан чәклеринде яшаян халкларың хеммеси диен ялы грек медениетини ве дилини кабул эдипдирлер. Шонуң үчин-де, Иса Месихиң дөврүнде яшан яхудылар арамей дилинде дәл-де, грек дилинде гүрлешйәрдилер. Грек медениети оларың дүнйәгарайшына ве пикирлерине гүйчли тәсирини етирйәрди. Шоңа гөрә-де, Тәзе Әхтиң китаплары грек дилинде языландыр.

Гурбанлык сыпасы –

Серет: Сыпа.

Гурбанлыклар – Көне Әхтде беян эдилен эсасы гурбанлыклар шулардыр: Якма гурбанлыгы; Саламатлык гурбанлыгы; Гүнә гурбанлыгы; Язык гурбанлыгы. Гурбанлыклар барадакы маглуматлары бу сөзлүкде оларың херсиниң адының ашагындан окап билерсиңиз.

Гурсакча – бу баш руханы тарапындан гейлип, эфодың үстүнден багланыпдыр. Гурсакчаның йүзүне Ысрайылың он ики тиресиниң хер бири үчин он ики саны гымматбаха даш тикилипдир. Онуң ичинде кераматлы сайылан ики зат, Урым ве Туммым болупдыр.

Мср 28:4-30

Серет: Эфот; Урым ве Туммым.

Гүнә гурбанлыгы – бир адам я-да тутуш халк Реббиң берен буйрукларыны төтәнден бозанда, шу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәлеринден саплапдыр.

Лев 4:2-35.

Гүнәден сапланма гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) онуна белленилипдир. Бу Сурнай байрамындан соң гүйзде болупдыр. Шол гүн адамлар ишлемән, дынч алыпдырлар ве агыз бекләпдирлер. Руханылар өзлерини ве халкы эден гүнәлеринден сапламак үчин, шейле хем Мукаддес чадыры ве гурбанлык сыпасыны тәмизлемек үчин белленилен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер. Бу йылың довамында иң мөхүм байрам болупдыр.

Лев 16.

Гырнак аял – бу гырнак я-да есир алнан аял болупдыр. Онуң машгалада дереҗеси хемишелик экен, белли бир хукугы болупдыр, эмма хоҗайынының аялы билен деңхукуклы болмандыр.

Гчк 22:24; 2Шам 5:13; 1Пат 11:3.

Гызыл деңиз – Көне Әхтде бу ат Гызыл деңиз дийлип терҗиме эдилйәр, ол сөзме-сөз «Ям суф» болуп, «Гамыш деңзи» диймеги аңладяр. Кәбир алымлар «Ям суф» Мүсүр билен Ысрайылың арасында ерлешйән бир айлагы аңладяр дийип пикир эдйәрлер.

Мср 10:19.

Х

Х

1. Хача чүйлемек
2. Халасгәр
3. Хантагта
4. Хасыл байрамы
5. Хеләкчилик ери
6. Хепдәниң биринҗи гүни
7. Хермон дагы
8. Хетлер
9. Хигаён
10. Хирод
11. Хивилер
12. Хореп
13. Хорылар
14. Хоссар
15. Хош хабар
16. Хошбой ыслы гамыш
17. Хошея пыгамбер
18. Хов эне
19. Хөдүр чөреги
20. Худай
21. Худайың Гузусы
22. Худайың Оглы
23. Худайың Шалыгы
24. Хызмат этмек

Хача чүйлемек – Рим империясында элхенч җенаят эденлери хача чүйләп, олара өлүм җезасыны бермеклик адат болупдыр. Ол ерде эсгерлер ол адамы хача чүйләпдирлер я-да йүп билен хача баглапдырлар. Соңра хачы дикләпдирлер ве ол адам деми гутарып өлйәнчә, шол хачда дурупдыр. Хачда чүйленип өлдүрилмек улы масгарачылык хасапланыпдыр.

Мат 27; Мар 15; Лук 23; Ёх 19.

Халасгәр – Көне Әхтде Худай Халасгәрдир, себәби Ол Өз халкыны душманларындан халас этди. Пыгамберлери аркалы геплемек билен, Худай Өзүни Халасгәр дийип атландыряр. Еврейче «Ешува» диен ат «Реб – Халасгәр» диймеги аңладяр. Ешува ве Иса диен ики адың еврейче язылышы «Ехошува» диен сөзден гелип чыкяр. Юсуба гөрнен перишде Исаның Өз халкыны гүнәлеринден халас этҗекдигини хабар берйәр. Исаның доглан гиҗеси Җебрайыл перишде «Сизиң үчин Халасгәр догулды» дийип җар эдйәр.

Иша 43:3; Мат 1:21; Лук 2:11.

Хантагта – Реббе хөдүр эдилен чөреклери гоймак үчин йөрите ясалан тагта. Хантагта агачдан ясалып, сап алтына гапланыпдыр. Ол Мукаддес чадырың ичинде, соңрак Иерусалимдәки ыбадатханада гойлупдыр.

Мср 25:23-30, 26:35.

Серет: Хөдүр чөреги.

Хасыл байрамы – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айда, ягны Тишри айында (муңа Этаным айы хем дийлипдир) эдил Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленипдир. Тишри айы гүйз паслында болупдыр. Бу Чатма байрамының бир бөлеги болуп, Көне Әхтде ики гезек габат гелйәр.

Мср 23:16; 34:22.

Серет: Чатма байрамы.

Хеләкчилик ери –

Серет: Өлүлер дүнйәси.

Эйп 26:6; 28:22; 31:12; Зеб 87:12.

Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүни.

Хермон дагы – Ысрайыл топрагында иң бейик даг болуп, юрдуң демиргазыгында ерлешипдир.

Хетлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Б. э. өң 1200‑нҗи йылда оларың улы империясы болупдыр, хәзирки Түркийәниң бир бөлеги болупдыр.

Серет: Кенган.

Гчк 10:15.

Хигаён – бу саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 9:17.

Хирод – Тәзе Әхтде Хирод дийлип атландырылян дөрт адам бар:

1. Иса доглан вагты Яхуданың патышасы болан, Бейик Хирод дийлип атландырылан патыша. Иса бәбеккә Оны өлдүрмәге сынанышан хем шолды (Мат 2:1-22; Лук 1:5).

2. Иса вагыз эден ве гудратлар гөркезен дөври Җелиледе патыша болан Хирод Антип. Доганының аялы Хиродия өйленен ве Яхя чүмдүриҗиниң келлесини чапмагы буйран хем шолды. Яхудылар Исаны хача чүйлемезден өң, шу Хирод тарапындан тутуп гетирйәрлер. (Мар 6:14-29; Лук 23:6-12).

3. Патыша Хирод Агрип биринҗи, ирки йыгнакда Исаның ызына эеренлери ызарлан адам. Ол Яхяның доганы Якубы өлдүрдйәр (Рес 12:1-23).

4. Патыша Хирод Агрип Икинҗи, Павлус император тарапындан хөкүм эдилмеги үчин Риме иберилмезден өң, оны өз ягдайы билен танышдыряр (Рес 25:13–26:2; 26:19, 27-32).

Хивилер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар юрдуң меркезинде яшапдырлар.

Гчк 10:17; Мср 3:17; 13:5.

Серет: Кенган.

Хореп –

Серет: Синай.

Хорылар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири.

Гчк 14:6; 36:20-30; Кан 2:21-22.

Серет: Кенган.

Хоссар – гадымы Ысрайылда хоссарың дүрли җогапкәрчилиги болупдыр. Онуң гарындашы өлдүриленде, гандардан хун алыпдыр. Машгалада мирас галар ялы, оңа сатылан эмләги ызына сатын алмага ругсат эдилипдир.

Чөл 35:12-27; Рут 4:1-8; Эйп 19:25;

Хош хабар – Тәзе Әхтде бу сөз Исаның өлүми ве Онуң өлүмден дирелмеги аркалы Худайың Шалыгының беркарар боландыгы, Оңа ынанянларың халас эдилендиги барадакы хабар.

Мат 4:23; Мар 1:15; Рим 1:16; 1Кор 15:1-11; Гал 1:11.

Хошбой ыслы гамыш – атырлар ве яглар алмак үчин уланылан гамшың бир гөрнүши.

Мср 30:23; Наг 4:14; Иша 43:24; Йрм 6:20; Эзк 27:19.

Хошея пыгамбер –

Серет: Хош 1; Рим 9:25.

Хов эне – Хов әхли адамзадың энеси болупдыр, онуң ады еврейче «яшайыш» диймеги аңладыпдыр.

Гчк 3:20.

Хөдүр чөреги – чадырда, соңра ыбадатханада хантагтаның үстүнде гойлан он ики саны петир чөреги. Чөреклер хантагтада бир хепделәп галдырылыпдыр. Соңра тәзе он ики чөрек билен чалшырылыпдыр. Хантагтадан айрылан бу чөреклери диңе руханылара иймәге ругсат эдилипдир.

Лев 24:5-9; 1Шам 21:4

Серет: Мукаддес отаг.

Худай – гөги ве ери, ягны тутуш әлем-җаханы ярадан Худайдыр. Худай башга-да энчеме атлар билен атландырылыпдыр, эмма оларың хеммеси шол бир Худайы аңладыпдыр: Реб, Бейик Худай, Хөкмүрован Реб, Мукаддес.

Серет: Реб.

Худайың Гузусы – Яхя чүмдүриҗи Иса Месихи Худайың Гузусы дийип атландыряр. Яхудыларың урп-адатларына гөрә, Худай оларың гүнәлерини багышламагы үчин, олар җанлы союп, Худая гурбанлык берипдирлер. Бу гурбанлык аркалы олар Худайың назарында пәк сайылыпдыр. Яхя, белки, бу гурбанлыгы гөз өңүнде тутуп, Исаны шейле атландырандыр. Белки-де, Оны Песах гузусы өйдүп пикир эдендир. Песах байрамында ысрайыллар җанлы союп, өзлериниң новбахар огулларының шол җанлының ганы аркалы өлүм перишдесиниң элинден халас боландыкларыны ятлапдырлар. Аянлык китабының 5‑нҗи бабында беян эдилен гөрнүшде Месих Гузы хөкмүнде суратландырыляр.

Ёх 1:29, 36; Лев 4:32; Мср 12:21-27.

Серет: Гүнә гурбанлыгы; Песах байрамы.

Худайың Оглы – Көне Әхтде «Худайың Оглы» патышалар үчин, иң мөхүм патыша болан Давут пыгамбер үчин уланылыпдыр. Реб Давудың оглуның хемишелик шалык сүрҗекдигини ве Худай билен ата-огул гатнашыгының болҗакдыгыны сөз берйәр. Бу огул яхудылар тарапындан Месих дийлип атландырылыпдыр. Шейлеликде, Тәзе Әхтде бу атлар, ягны Худайың Оглы ве Месих, икиси хем диңе Иса үчин уланыляр. Буларың икиси хем Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан Сайланып-сечилен диймеги аңладяр, Худай билен Исаның деңхукуклы гатнашыгы бар.

Серет: Месих.

Худайың Шалыгы – Матта тарапындан Худайың Шалыгына «Гөгүң Шалыгы» хем дийилйәр. Иса Месих бу дүнйә геленде, адамларың Худай билен тәзе арагатнашыкда яшамагына ёл ачмак аркалы Худайың Шалыгыны беркарар этди. Худайың Шалыгының адамлары Иса ынанян ве табын болян адамларды. Иса Месих доланып геленде, Худайың Шалыгы долы тамам болар ве бу әхли адамлара айдың аян болар.

Мат 19:24; Лук 13:29; Ёх 3:3-5; Рим 14:17.

Хызмат этмек – Мукаддес Китапда бу сөз диңе бир хоҗайынларына хызмат эдйән адамлары дәл-де, эйсем Худая хызмат эдйән Онуң адамларыны хем аңладыпдыр. Иса ынанянлар Хош Хабары вагыз эдип ве бейлеки месихилере ягшылык эдип, оларың мәтәчликлерине көмек этмек билен Оңа хызмат эдйәрлер.

Чөл 16:8-9; Кан 6:13; Еш 23:7,16; 24:24.

Серет: Сежде этмек.

И

И

1. Иблис
2. Ичги садакасы
3. Ички гала
4. Император
5. Инҗил
6. Иң мукаддес отаг
7. Иордан дерясы
8. Иса
9. Ишая пыгамбер
10. Иерусалим

Иблис –

Серет: Шейтан.

Ичги садакасы – гурбанлык сыпасының үстүне шерап, кәте яг гуймак билен Худая хөдүр эдилипдир.

Гчк 35:14; Лев 23:13.

Ички гала – диварлар билен өртүлен галаның ичиндәки беркитме. Бу шәхериң иң бейик ери болупдыр.

1Пат 16:18; 2Пат 15:25; Ер 30:18.

Император – Рим империясының патышасы. Тәзе Әхтде үч император ятланяр:

1. Император Август, ол Октавиян дийлип хем атландырылярды (б. э. өң 27‑нҗи йылдан б. э. 14‑нҗи йылына ченли). Иса догланда, ол императорды (Лук 2:1).

2. Император Тибериюс (б. э. 14-37 йй). Иса вагыз эден ве өлүп-дирелен дөври ол императорды (Лук 3:1; Ёха 19:12).

3. Император Клавдий (б. э. 41-54 йй). Ол яхудылары Римден ковуп чыкарды (Рес 18:1-4).

Инҗил – Тәзе Әхт.

Иң мукаддес отаг – Мукаддес чадырың иң ички отагы, соңрак бу ыбадатханада Әхт сандыгының сакланан ери болупдыр. («Мукаддес чадыр» ве «Ыбадатхана» сөзлериниң ашагында берлен суратлара середиң.) Сүлейманың гуран ыбадатханасында бу ички отаг дийлип атландырылды ве ол ерде керупларың шекили хем болупдыр. Ички отаг дашкы отагдан улы туты аркалы бөлүнипдир. Кануна гөрә, диңе баш рухана ички отага гирмәге ругсат берлипдир, ол хем диңе йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни гирип билипдир.

Мср 26:33; Лев 16:1-2; 1Пат 6:16-30.

1628‑нҗи сахыпадакы сурата серет.

Серет: Гүнәден сапланма гүни; Керуп; Мукаддес отаг; Мукаддес өй; Туты; Ыбадатхана.

Иордан дерясы – Җелиле көли билен Өли деңзиң арасындан акян деря. Гүндогарда Ысрайыл юрдуның арачәги хөкмүнде уланылыпдыр. Ысрайыллар Кенгана гирмезден өң бу дерядан гечипдирлер.

Еш 2:1.

Карта серет

Серет: Җелиле.

Иса – Исаның еврейче ады «Ешува» болуп, ол «Реб халас эдйәр» диймеги аңладяр. I асырда бу ат яхудылар үчин йөргүнли ат болупдыр.

Ишая пыгамбер – Ишая пыгамбер Яхуда патышалары Узыяның, Ётамың, Ахазың ве Хизкияның дөврүнде пыгамберлик эдипдир. Ол б. э. өң VIII асырда яшап гечди. Ишая билимли адам болупдыр, ол патышаның маслахатчысы хөкмүнде өмрүни Иерусалимде гечирипдир. Бу дөвүрде Ысрайыл патышалыгы Ассырия империясы тарапындан басылып алнып, Яхуда патышалыгы болса хемише ховп астында болупдыр. Ишаяның пыгамберликлериниң аглабасы Худайың Өз халкыны халас эдйәндиги барададыр, эмма шол бир вагтың өзүнде ол ысрайыллара пислик эдйәнлери, адалатсызлары ве бута чокунянлары Худайың хөкүм этҗекдигини дуйдурыпдыр. Ишая даш-төверегинде болуп гечйән вакалара дегишли гөрнүшлер гөрүпдир, шейле хем ол гелҗекде болҗак затлары гөрнүш аркалы өңден гөрүпдир, эсасан хем эҗир чекмек билен Худайың халкыны халас этҗек Гул барадакы гөрнүши гөрүпдир. Тәзе Әхтде бу пыгамберликлер Иса Месихде амала ашмак билен айдың әшгәр боляр.

2Пат 19-20; Иша 1, 6; Мат 4:14; 8:17; 12:17; Ёх 12:38-41; Рес 8:28-35.

Иерусалим – Иерусалим Давут пыгамбер билен Сүлейман пыгамбериң хөкүмдарлык эден дөврүнде Ысрайылың пайтагты болупдыр. Сүлейманың өлүминден соңра бу Яхуда патышалыгының пайтагты болупдыр. Бу шәхер Сион ады билен хем тутулыпдыр.

2Шам 5:6-15; 2ЙЙ 9:25; 2ЙЙ 11:5-17; Зеб 68:36.

Җ

Җ

1. Җебрайыл перишде
2. Җелиле
3. Җеннет
4. Җул гейинмек

Җебрайыл перишде – адамзада Худайың хабарыны гетирйән перишде. Көне Әхтде ол Даныел пыгамбере гөрнүп, оңа Худайдан гелен гөрнүшлери дүшүндирйәр. Тәзе Әхтде ол Зекаря гөрнүп, Яхяның догулҗакдыгыны, шейле-де Меръеме гөрнүп, Иса Месихиң догулҗакдыгыны хабар берйәр.

Дан 8:14-19; 9:19-21; Лук 1:19,26.

Җелиле – Ысрайыл юрдуның демиргазык этрабы.

Мат 2:22; Иша 9:1.

Җеннет – грекче бу сөз «овадан баг» диймеги аңладяр. Тәзе Әхтде бу сөз Иса ынанянларың өлүмден соң гидйән аҗайып ерини аңладяр.

Лук 23:43; Айн 2:7.

Җул гейинмек – гадымы Ысрайылда адамлар эден гүнәсине тоба эдйәндиклерини гөркезенлеринде я-да кимдир бириниң ясыны тутанларында, җул гейнипдирлер ве күлүң үстүнде отурыпдырлар я-да депелеринден күл сепеләпдирлер. Умуман бу гам-гуссаны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2Шам 3:31; Нех 9:1; Мат 11:21.

К

К

1. Канун
2. Канун китабы
3. Кемош
4. Кенган
5. Кенганлар
6. Керуп
7. Кесетлер
8. Кейнлер
9. Кәкилик оты
10. Көне Әхт
11. Күл үстүнде отурмак

Канун – Төврадың бәш китабы: муңа сежде, мукаддес өй, байрамлар, гурбанлыклар ве садакалар дегишли болуп, иң эсасы хем Худайың халкы хөкмүнде ысрайылларың нәхили яшамалыдыкларына дегишли Худайың берен канунларындан ыбарат. Бу көпленч Мусаның кануны (Еш 8:29) я-да Мукаддес канун (Мат 23:23) дийлип атландырылыпдыр. Кануның эсасы бөлеги Он табшырыкдыр (Мср 20:1-17; Кан 5:6-21).

Серет: Канун китабы; Төврат.

Канун китабы – муңа Реббиң берен канунларындан ыбарат болан Канун таглыматы китабының бир бөлеги я-да Төврадың бәш китабы дегишлидир.

Кан 30:9-10; Еш 1:8; Гал 3:10.

Серет: Төврат.

Кемош – Мовапларың худайы.

1Пат 11:7, 33; Йрм 48:13,46.

Серет: Моваплар.

Кенган – Нухуң агтыкларының бириниң ады. Онуң несиллери болан кенганлар Ортаер деңзи билен Иордан дерясының аралыгында орнашыпдырлар, шонуң үчин ол ере Кенган ады берлипдир. Соңра олар ысрайыллар тарапындан басылып алныпдыр.

Гчк 9:18; 12:5; Мср 6:4; Еш 5:12.

Кенганлар – кенганың илаты гарышык болуп, финикиялылара якын болупдыр. Кәвагт бу сөз ол ерде яшан әхли тирелери аңладып, умумы уланылыпдыр, кәте диңе бир тирәни гөркезмек үчин уланылыпдыр. Соңра олар Кенганы басып алан ысрайыллар тарапындан өлдүрилипдир, дири галанлары-да ковлуп чыкарылыпдыр.

Гчк 12:6; 15:18-21; Еш 16:10.

Керуп – ганатлы перишделер. Олар Эрем багында яшайыш дарагтыны горапдырлар. Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң гөрен гөрнүшинде керуплар Худайың тагтының депесинде ерлешипдир. Әхт сандыгының үстүнде ганатларыны гапагың үстүне яйып отуран ики саны керубың алтындан ясалан кешби бар.

Гчк 3:24; Мср 25:18-22.

Серет: Әхт сандыгы; Перишде; Серафлар.

Кесетлер – илки Месопотамиядакы дүзлүкде, соңра Бабыл шәхеринде яшан тире. Кесетлер ол ердәки яшан тирелериниң арасында иң гүйчли тире болупдыр ве шонуң үчин оларың ады көпленч тутуш бабыллылары аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Эзр 5:12; Иша 47:1.

Серет: Бабыл.

Кейнлер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдунда яшан халкларың бири.

Гчк 15:19; 4:11; 1Шам 15:6; 27:10; 1ЙЙ 2:55.

Серет: Кенган.

Кәкилик оты – якымлы ыслы өсүмлик. Руханы бир богдак кәкилик отуны сува я-да гана батырып, тәмизлемек үчин адамларың я-да бейлеки затларың үстүне сепипдир.

Лев 14:4,6; Зеб 50:9.

Серет: Мурдар; Тәмиз.

Көне Әхт – ол Төвратдан, Зебурдан, Тарыхы, Даналык ве Пыгамберлик китапларындан ыбарат. Бу китаплар Иса Месих гелмезден өң язылыпдыр, оларың кәбиринде Онуң гелҗекдиги барадакы пыгамберликлер бар.

Серет: Пыгамберлик этмек; Тәзе Әхт; Төврат; Зебур.

Күл үстүнде отурмак –

Серет: Җул гейинмек.

Л

Л

1. Ладан
2. Левилер
3. Лира
4. Ливан
5. Ливятан
6. Лолы
7. Лут

Ладан – гырымсы агаҗың гүр япрагындан чыкян шире. Шире гатаяр ве якымлы ыслы шепбик хөкмүнде сатыляр, оны оврадып, ондан дерман ясаярлар.

Гчк 37:25; 43:11.

Левилер – Левилер Якубың оглы Левиниң несиллеридир. Леви тиреси үч уруга бөлүнипдир: Гершоның, Кохадың ве Мерарының несиллери. Мусаның дөврүнде Худай леви тиресинден болан Харун пыгамбериң несиллерини руханылыга сайлапдыр; бейлеки левилериң әхлисини Мукаддес чадырда хызмат эдип, руханылара көмеклешмәге белләпдир. Диңе шу тирәниң өзбашдак мүлк ери болмандыр, себәби оларың везипеси Мукаддес чадырда, соңра ыбадатханада хызмат этмек болупдыр. Шонуң үчин булара мүлк ер бейлеки тирелерден бөлүнип берлипдир.

Мср 6:25; 38:21; Лев 25:32ф; Чөл 3:6.

Серет: Руханы.

Лира – Ысрайылда ве онуң даш-төверегиндәки үлкелерде уланылан киришли саз гуралы. Ол улы гөврүмли арфа меңзеш болупдыр.

Гчк 4:21; 1Шам 16:15-23; Зеб 70:22.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ливан – Ысрайылың демиргазык арачәгинде ерлешйән даглык юрт, ол кедр токайлыгы билен мешхур болупдыр. Сүлейман патыша Иерусалимде көшгүни ве ыбадатхананы Ливаның кедр хем бейлеки агачларындан гурупдыр.

1Пат 5:6-10; Эзр 3:7; Иша 60:13.

Ливятан –

Серет: Аждарха.

Лолы – газанч үчин тенини сатян аял.

Сүл 9:3; Хош 4:14; Як 2:25; 1Кор 6:15,16.

Лут – Ыбрайым пыгамбериң доганының оглы. Ол овнуклы-ирили маллары ве чадырлары билен Содом галасының төверегиндәки дереде месген тутупдыр. Соңра Реб Содом билен Гомора шәхерлериниң икисини вейран эдипдир, йөне перишделер Луты машгаласы билен биле халас эдипдирлер. Лут мовапларың ве аммонларың атасыды, соңра онуң несиллери Ысрайылың душманы болупдырлар.

Гчк 12:4–14:16; 19:1-36; 2Пет 2:7,8.

М

М

1. Мадай
2. Манна
3. Маскил
4. Меҗлис
5. Меръем
6. Месх ягы
7. Месих
8. Месопотамия
9. Мейлетин садака
10. Мезмур
11. Мәликсадык
12. Мидянлар
13. Микайыл
14. Миктам
15. Миллетлер
16. Милло
17. Мирас
18. Молек
19. Моваплар
20. Мукаддес
21. Мукаддес чадыр
22. Мукаддес чөрек
23. Мукаддес даг
24. Мукаддес отаг
25. Мукаддес өй
26. Мукаддес Рух
27. Мурдар
28. Муса пыгамбер
29. Мут лабен
30. Мүр
31. Мүрзе

Мадай – хәзирки гүнбатар-демиргазык Эйранда ерлешйән гүйчли патышалык. Парс империясында мадайлар парслар билен биле бир патышалыкда гуллук эдипдирлер. Шонуң үчин оларың канунларына «Медес ве парс канунлары» дийлипдир.

2Пат 17:6; Эст 1:19; Дан 6:8,12,15; Рес 2:9.

Серет: Парс империясы.

Манна – Ысрайыллар Синай чөлүнде азашып йөркәлер, Худай тарапындан асмандан яган иймит.

Мср 16:31-35; Чөл 11:6; Зеб 77:24; Ёх 6:31-58.

Маскил – Зебур китабында бир айдымың гөрнүши. Олар бирнәче максатлар үчин язылыпдыр: гудратлы ишлери үчин Худайы шөхратландырмак; халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы гынанҗына яс тутмак; шейле хем алкыш айтмак ве ялбармак үчин.

Зеб 31; 41; 52; 89; 142.

Серет: Мезмур; Зебур.

Меҗлис – Мукаддес Китапда бирнәче меҗлис агзалып гечилйәр. Оларың икиси иң мөхүмидир:

1. Худайың меҗлиси.

2. Яхудыларың меҗлиси. Худайың меҗлисине перишделер ве гөгүң башга ылахы барлыклары йыгнанярлар. Яхудыларың меҗлисине иң мөхүм яхуды адамларындан етмиш бириси дегишли болупдыр. Оларың арасында фарисейлер ве саддукейлер болуп, Баш руханы меҗлисе баштутанлык эдипдир. Римлилериң хөкүмдарлыгы астында меҗлисиң раят ве җенаят ишлерине гарамага ыгтыяры болупдыр, йөне хич кими хөкүм этмәге хукугы болмандыр.

Эйп 15:8; Зеб 81:1; 88:6: Мар 14:53-65; Рес 4:1-22.

Меръем – Тәзе Әхтде Меръем атлы бирнәче аял бар:

1. Исаның эҗеси Меръем.

2. Магдалалы Меръем. Иса Магдалалы Меръемден еди саны эрбет рухы чыкарды ве Меръем Исаның ызына эериҗилериң бири болды (Мат 27:55-56; Мар 16:9; Лук 8:2; Ёх 20:1-2; 11-18 ве бейлеки бөлеклер).

3. Бейтаниядакы Меръем. Ол Марта билен Лазарың доганыды. Ол Исаның аягуҗунда отурып, Онуң өвүтлерини диңледи (Лук 10:38-42; Ёх 11:1-5; 12:1-7).

4. Якуп билен Юсубың эҗеси Меръем. Бу Меръем Клеопасың аялы Меръем болмагы ахмал, йөне бу анык дәл (Мат 27:56; Мар 15:40; 16:1; Лук 24:10).

5. Ёханнаның (оңа Марк хем дийипдирлер) эҗеси Меръем. Бу Меръемиң Иерусалимде өйи болупдыр ве Иса шәгиртлери билен ол ерде душушыпдыр (Рес 12:12).

Месх ягы – кимдир бириниң Реббе багыш эдилендигиниң я-да мукаддес эдилендигиниң нышаны хөкмүнде онуң депесине яг гуйлупдыр я-да сепилипдир.

Мср 25:6.

Серет: Яг гуймак, Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Месих – бу ат «депесинден яг гуйлан адамы» аңладыпдыр. Көне Әхтде кимдир бириниң депесинден яг гуймак онуң руханы я-да патыша хөкмүнде Худай тарапындан айратын сайланандыгының нышаны болупдыр. Месих диен ат яхудылар тарапындан уланылып башланыпдыр ве олар муны Худайың олара ибермеги вада берен Патышасының ады үчин уланыпдырлар. Бу Патыша хемишелик хөкүм сүрмелиди ве Ысрайылы душманларындан халас этмелиди. Иса ынанянлар ве Оңа эерйәнлер Исаның Месихдигине, Онуң әхли адамлары халас эдип, Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан сайланып иберилендигине ынанярлар. Грекче Месих сөзи «Христос» диймекдир.

Мат 1:1; Мар 8: 27-29; Лук 2:11; Ёх 20:31; Рес 18:28.

Серет: Худайың оглы; Яг гуймак.

Месопотамия – гадымы дөвүрде Евфрат дерясының гүнбатарындан Тигрис дерясының гүндогарына ченли болан аралык Месопотамия дийлип атландырылыпдыр. Бабыллылар ве ассыриялылар билен бирликде көп гадымы медениетлер бу ерде башланыпдыр.

Гчк 24:10; 25:20; Рес 2:9; 7:2.

Мейлетин садака – бу дүрли себәплер үчин Худая гетирилен дүрли гөрнүшли садакалар болупдыр. Меселем, адамлар мейлетин яг, якымлы ыслы түтетги, гейим-геҗим, агач, күмүш ве Мукаддес чадырың гурлушыгы үчин бейлеки затлары гетирипдирлер (Мср 35:20-29). Эмма шахсы себәплер үчин гурбанлык я-да садака ислендик гөрнүшде мейлетин берипдирлер.

Мср 35:29; 36:3; Лев 7:16.

Мезмур – Зебур китабында айдымың бир гөрнүши. Бирнәче максатлар үчин: Худайы шөхратландырмак үчин, халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы эҗир чекмелерине яс тутмак үчин, патышаны беллемек, Худая миннетдарлык билдирмек, ыбадатхана баряркаң шатланып айдым айтмак; Худая ялбарып дога-дилег этмек үчин язылан айдымлардыр. Бу айдымлар Зебур китабында топланандыр. Исаның ызына эерйәнлер бир ере үйшенлеринде, мезмур айдыпдырлар.

Зеб 5:1; 18:1; Эфе 5:19; Кол 3:16.

Серет: Зебур.

Мәликсадык – Иерусалимиң гадымы патышасы ве руханысы. Онуң ады «догрулык патышасы» диймеги аңладяр. Көне Әхтде Мәликсадык Ыбрайым пыгамбере душяр ве оңа пата берйәр (Гчк 14:17-20). 109-нҗы мезмурда Мәликсадык «мүдимилик руханы» дийлип атландырыляр ве Еврейлере хат китабының 5‑нҗи бабының 6-нҗы аядында Иса «Мәликсадык дереҗесиндәки» руханы хөкмүнде танышдырыляр. Иса Худайың сагында отурян мүдимилик Баш Руханыдыр ве Ол месихилер үчин төвелла эдйәр.

Мидянлар – Ыбрайым пыгамбериң оглы Мидяның несиллери (Гчк 25:1,2). Муса өмрүни Мидян юрдунда гечирипдир, Мидян Синай ярым адасының бир бөлеги болмагы ахмал. Сердарлар дөврүнде мидянлар ысрайылларың эсасы душманы болупдыр. «Мидянлар» ве «Ысмайыллар» диен сөзлер кәте чалшырылып уланылыпдыр (Гчк 37:25-29).

Гчк 25:1,2; 37:25-29.

Серет: Ысмайыл пыгамбер.

Микайыл – хер миллетиң өзүниң сердар перишдеси болупдыр диен пикир бар, оларың херекетлери өз миллети билен баглы болупдыр. Бу барада илкинҗи гезек Даныел пыгамбериң китабында парс ве грек сердарларының перишдеси, шейле хем Ысрайылың сердары Микайыл перишде барада айдыляр.

Дан 10:13,20; 12:1.

Миктам – Зебур китабында габат гелйән айдымың гөрнүши.

Зеб 15:1.

Миллетлер – Мукаддес Китапда бу адатча яхуды дәл миллетлери аңладыпдыр. Ысрайыл халкы Худай тарапындан Онуң халкы болмак үчин сайланыпдыр, эмма Худай әхли миллетлериң халкларының халас болмагыны ве оларың хем Өз халкы болмагыны исләпдир.

Лев 26:12; Эфе 2:11-13.

Милло – топрак билен долдурылан җайрык я-да бошлук ер. Кәте бу сөз галаның диварына чыкмак үчин гурлан япгыды аңладыпдыр.

2Шам 5:9.

Мирас – тутуш Кенган юрды Худай тарапындан ысрайыллара мүдимилик мирас хөкмүнде сөз берлипдир. Ешуваның дөврүнде ер биҗе боюнча Ысрайылың он ики тиресине пайланып берлипдир, шейлеликде, хер тирәниң өз ери болупдыр ве мирас хөкмүнде несилден несле гечипдир. Муңа гарамаздан, ысрайыл халкы Худайың Өз «мирасы» хөкмүнде суратландырылыпдыр. Ине, шонуң үчин Худай билен ысрайыл халкының арасындакы әхте гөрә, Ол диңе оларың Худайы болупдыр, олар болса Онуң халкы болупдыр. Ким Иса ынанян болса, онуң мирасы Худайың Шалыгыдыр ве бакы яшайышдыр.

Мср 32:13; Еш 13:6-8; Зеб 33:12; Як 2:5.

Молек – аммонларың эсасы худайы. Адамлар кәте өз чагаларыны Молек худайына гурбанлык бермек билен оңа сежде эдипдирлер. Худайың кануны бу адаты өрән язгарса-да, бир гезек хатда ысрайыл халкы-да Иерусалимиң голайындакы Хинном җүлгесинде огул-гызларыны Молек худайына хөдүр этди.

Лев 18:21; 20:2-5; 1Пат 11:7; Ер 32:35.

Моваплар – Ыбрайым пыгамбериң егени Лутуң несиллери. Олар Өли деңзиң гүндогарындакы Мовап юрдунда яшапдырлар. Моваплар өзлериниң эсасы худайы хөкмүнде Кемоша сежде эдипдирлер. Оларың геплешик дили еврей дилине дегишли болупдыр. Олар Ысрайылың душманы болупдырлар ве көпленч Ысрайылың пыгамберлери тарапындан паш эдилипдирлер. Муңа гарамаздан, Рут ак йүрекли моваплы аял болупдыр. Бабыллылар моваплары дерби-дагын эдипдирлер.

Иша 15-16; Ер 49; Зеп 2:8-11.

Мукаддес – Төвратда «мукаддес» адаты максатлар үчин дәл-де, Худайың максатлары үчин айры гойлан диймеги аңладяр. Бу руханылара я-да ысрайыл халкына, я-да Мукаддес чадыр ве гурбанлык сыпасы ялы затлара дегишлидир. Мукаддес эдилен адамлар я-да затлар пәк сакланылмалыды. Мукаддес Китапда мукаддес адамларың пәклигине оларың ахлак хәсиетлери хем дегишли болупдыр: «Өзүңизи чагыран Худайың мукаддес болшы ялы, сиз хем әхли эдйән ишлериңизде мукаддес болуң» (1Пет 1:15).

Мср 3:5; 16:23; 19:6; 25:8; Иша 6:3.

Мукаддес чадыр – Мукаддес чадыр Әхт сыпасыны ве ыбадат үчин бейлеки энҗамлары ерлешдирмек үчин гурлан чадырдыр. Тутуш гурлуша Мукаддес чадыр дийлипдир (1622‑нҗи ве 1628‑нҗи сахыпадакы суратлара серет). Мукаддес чадырың ичинде ики отаг болупдыр: мукаддес отаг ве иң мукаддес отаг. Чадыр гечиниң йүңүнден эдиленди ве онуң диварының ич тарапы овадан тутулар билен өртүленди. Онуң төвереги хаят билен гуршалып, дашына хаят айланыпдыр. Мукаддес чадыр билен онуң ховлусына Худайың мукаддес өйи дийлипдир. Ысрайыллар чарва адамлар болупдырлар, шонуң үчин олар гөченлеринде, чадыры сөкүп алып, өз янлары билен әкидипдирлер. Мукаддес чадыр Реббе йүз тутулян чадыр хөкмүнде хем белли болупдыр. Ховлуда Худая садакалар ве гурбанлыклар хөдүр этмек үчин гурбанлык сыпасы, шейле хем руханылар ювнар ялы сувдан долы бүрүнч леген дурупдыр. Өңки дөвүрдәки гөчме мукаддес чадыр Сүлейманың дөврүнде дашдан ве агачдан салнан ыбадатхана билен чалшырылыпдыр.

Мср 26:1-35

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Реббе йүз тутулян чадыр; Ыбадатхана. 1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Мукаддес чөрек –

Серет: Хөдүр чөреги.

Мукаддес даг – Иерусалимдәки даг, ол ерде ыбадатхана гурлупдыр ве сежде эдилипдир (адатча Сион дагы билен мешхур болупдыр).

Серет: Иерусалим; Сион.

Зеб 2:6; 14:1; 98:9; Иша 27:13; Ёл 2:1-2.

Мукаддес отаг – Мукаддес чадырдакы отаг, ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер. Мукаддес отагың ичинде якымлы ыслы гурбанлык сыпасы, чырадан, үстүнде хөдүр чөреклери болан хантагта барды. Бу отаг Иң мукаддес отагдан туты аркалы бөлүнипдир. Сүлейман чадыры ыбадатхана билен чалшанда, бу отаг дашкы отаг ады билен, Иң мукаддес отаг болса, ички отаг ады билен белли болупдыр.

Мср 26:30-34; 1Пат 6:14-18

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Ыбадатхана.

Мукаддес өй – бу ат Мукаддес чадыра ве онуң хаядына, соңрак болса ыбадатхана дегишлидир. Ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер.

Мср 25:8; 36:1; Лев 19:30; 1ЙЙ 22:19; Зеб 23:3.

Мукаддес Рух – Худайың Рухы болуп, Ол дүнйәде гудрат аркалы херекет эдйәр. Көне Әхтде Худайың Рухы адамлара инип, олар пыгамберлик эдипдирлер. Тәзе Әхтде Иса ынанянларың хеммеси Мукаддес Рухы кабул эдйәрлер.

Эйп 33:4; 1Шам 19:20; Рим 8:15.

Серет: Рух.

Мурдар – гадымы Ысрайылда эгер адам дини тайдан тәмиз болмаса, ол мурдар хасапланыпдыр. Левилер ве Чөлде китапларында нәхили адамың мурдар хасапланяндыгы беян эдилендир. Ысрайыллар Мукаддес өйде борчларыны ерине етирмәге башланларында, Худай олара бу ери мурдар этмезлиги буюрды. Иса адамы хакыкатдан нәмәниң мурдар эдйәндигини, ягны йүрекден чыкян эрбет пикирлериң ве херекетлериң мурдар эдйәндигини өвредйәр.

Лев 15:31; Эзк 5:11; Мат 15:11.

Серет: Тәмиз.

Муса пыгамбер – Ысрайыллар Мүсүрде гулчулыкда боланларында, Муса пыгамбер олара баш болмак үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ол Мүсүр патышасындан ысрайылларың гидип, чөлде Реббе ыбадат этмеклери үчин ругсат бермегини сораяр. Йөне фараон мунуң билен Реб диңе Мүсүр топрагына биртопар бетбагтчылыклар индеренден соң ылалашяр. Муса халка энчеме йыллап чөлде ёлбашчылык эдйәр, эмма сөз берлен Кенган юрдуны диңе узакдан гөрүп билйәр. Мукаддес Китабың илкинҗи бәш китабы Төврат хөкмүнде белли болуп, эсасан, Муса тарапындан языландыр.

Мут лабен – бу сөзүң манысы барада алымлар җеделлешйәрлер. Онуң «Лабениң өлүми» диен маныны аңладян болмагы мүмкин ве ол мезмурың нәме үчин языландыгының себәбини гөркезйәр. Белки, ол мезмурың нәдип айдым эдип айдыландыгыны я-да нәхили саз гуралында чалнандыгыны гөркезендир.

Зеб 9:1.

Мүр – мүр өсүмлиги гүр тикенли ве шахалы гырымсы агачдыр. Якымлы ыслы түтетги онуң шахаларындан алыняр ве ол гуранда гатаяр. Ол өрән гымматбаха түтетги болуп, атыр ясамак үчин яг билен гарыляр ве җеседи җайламага тайярламак үчин уланыляр. Мүрүң тагамы аҗы болупдыр. Бу агырыны еңиллешдирйәр дийип хем ынаныпдырлар. Бу хәсиетлериң, белки, эсгерлериң оны шераба гарып, Иса берендиклери билен баглы болмагы хем ахмал (Мар 15:23).

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Наг 5:5.

Мүрзе – мүрзәниң эсасы кәри ресминамаларың гөчүрмесини тайярламакдыр. Шейле хем олар хатлары, карарлары ве бейлеки ресминамалары языпдырлар, олар пайхаслы ве дүшүнҗели хасапланыпдыр. Мүрзелер язып билйәндиклери үчин, кәте малие язгыларыны хем саклапдырлар. Мүрзелер көпленч патыша билен якындан ишләнсоңлар, оларың кәбири ресминамаларың гөчүрмесини ерине етирмеклиги ве ёлбашчы болмаклыгы газаныпдыр. Исаның дөврүнде олар Төврат мугаллымлары хөкмүнде белли бир топары аңладыпдырлар.

2Пат 12:10; 25:9; Эст 8:9; Эзр 7:6,10,11,21; Ер 8:8.

Н

Н

1. Надан
2. Нард
3. Назыр
4. Нефиллер
5. Негеп чөли
6. Новбахар огул
7. Нух пыгамбер

Надан – Сүлейманың пәхимлери китабында надан адам барада көп гүррүң эдилйәр. Надан самсык дәл-де, эйсем Худайың халаян ёкары ахлак дурмушында яшамага пайхасы кемлик эдйән адамдыр.

Кан 32:6; Сүл 1:22; 7:7; 9:6.

Нард – нард өсүмлигиң сүммүли ве онуң көкүнден алынян ыслы ягы болупдыр. Нарддан ясалан хошбой ыслы яг өрән гыммат болупдыр, онуң бахасы бир йылың иш хакына барабар болупдыр.

Наг 1:11; Мар 14:3.

Назыр – назыр мукаддеслик дереҗесини алан хем-де сач-сакгалыны сырман, сачыны өсдүрип, шерап хем гүйчли ичгилери ичмекден сакланып, өзүни Реббе багыш этмеги вада берен адам болупдыр. Бир гудрат аркалы өзүниң я-да Шимшон ялы эҗесиниң вадасы аркалы адам назыр болупдыр. Соңы билен шейле адам өзүни Худая багыш этмек вадасы аркалы айратын дереҗә эе болупдыр.

13:5,7; 16:17 Амо 2:11.

Нефиллер – Нефиллер өрән узын ве гүйчли адамлар болупдырлар, олар Гелип чыкыш китабының 6-нҗы бабында ылахы барлыкларың ве ынсан гызларының несиллери хөкмүнде ятланып гечилйәр. Соңрак, ысрайыллар Кенган юрдуны гөзден гечирмәге гиденлеринде, нефиллери (ягны нефиллерден гелип чыкан анаклары) гөрүпдирлер.

Гчк 6:4; Чөл 13:33.

Серет: Анаклар.

Негеп чөли – Ысрайылың гүнорта бөлегиндәки чөл.

Гчк 12:9; 13:1,3; 20:1.

Новбахар огул – гадымы гүнорта җемгыетинде илкинҗи доглан огул үйтгешик хасапланыпдыр. Ол огул какасы арадан чыкандан соң, машгаланың башы болупдыр, какасының патасыны алыпдыр, мирасдан ики эссе пай алыпдыр. Мүсүрде Песах вакасы болуп геченден соң, хер бир новбахар огул Худая дегишли болупдыр ве машгаласы оңа дерек садака берип, оны ызына сатын алып билипдир.

Гчк 49:3; 27; Мср 13:2; Кан 21:17.

Серет: Ызына сатын алмак.

Нух пыгамбер – Нух пыгамбер өз машгаласыны, шейле хем халал ве харам хайванлары халас этмек үчин Худай тарапындан гәми гурмаклыга чагырылан адам болупдыр. Ол Худайың назарында догры сайылыпдыр. Силиң сувлары чекиленден соңра, Худай онуң билен әхт эдишип, мундан бейләк хич вагт ер йүзүни сил билен вейран этмеҗекдигине сөз берйәр.

Гчк 5:29; 6:8; Иша 54:9; Лук 17:27: 1Пет 3:20; 2Пет 2:5; Ев 11:7.

О

О

1. Омын

2. Ондан бири

Омын – көпленч дога-дилеглер эдиленде, оны җемлемек үчин уланыляр. «Омын» сөзи «Гой, шейле болсун!» диймеги аңладяр. Бу еврейче «Бу хөкман» диен сөзе эсасланяр.

Чөл 5:22 Кан 27:15-26; Рим 1:25.

Ондан бири – гадымы Ысрайылда хасылың ондан бири Реббе берлипдир. Муны аммарлара йыгнап, руханыларың ве левилериң иймити үчин харчлапдырлар. Исаның дөврүнде адамың өндүрен өнүминден я-да гирдеҗисинден ондан бири ыбадатхана руханыларына берлипдир.

Чөл 18:21; Кан 14:22.

Ө

Ө

1. Өлүлер дүнйәси

2. Өй бутлары

Өлүлер дүнйәси – гадымы Ысрайылың халкы Өлүлер дүнйәси ериң ашагында дийип дүшүнипдир, эмма ол довзах дәлдир. Хер кес өленден соң, ол ере инипдир. Ол ер үмсүм, гараңкы ер болупдыр. Гоҗалык яшына етип өлениңден соң, ата-бабаларыңа говушмак оңатды, йөне яш өлмек говы дәлди. Якуп өз оглы Юсуп үчин яс тутса-да, өлүлер дүнйәсине инмек ислемеди. Бу ере Хеләкчилик ери хем дийлипдир.

Гчк 37:25; 42:38; 44:29,31.

Өй бутлары – өй бутларына бутпаразлар, кә халатда ысрайыллар тарапындан сежде эдилипдир. Олар өйлерде сакланып, кераматлы сайылыпдыр.

Гчк 31:19; 2Пат 23:24.

П

П

1. Парс империясы
2. Парз
3. Пата
4. Патрос
5. Перишде
6. Перизлер
7. Перман
8. Песах байрамы
9. Петир байрамы
10. Пилат
11. Пилиштлилер
12. Пурым байрамы
13. Пыгамбер
14. Пыгамберлик этмек

Парс империясы – Бабыл империясындан соң эмеле гелен гүйчли ве хас улы империя болупдыр. Парс империясы Гресиядан Мүсүре ченли ве Орта Азия ченли ерлери, шол санда Ысрайылы хем басып алыпдыр. Кәте бу империя «Мадай-Парс империясы» дийип атландырылыпдыр, себәби онуң дүзүмине гирен мадай миллети империяны доландырмакда ваҗып орны эеләпдир. Парс канунлары «Парсларың ве мадайларың канунлары» дийип атландырылыпдыр.

Эст 1:19; Дан 6:8,12,15.

Серет: Мадай.

Парз –

Серет: Канун.

Пата –

Серет: Ялкамак.

Патрос – Мүсүриң гүнорта бөлеги.

Иша 11:11; Йрм 44:1, 15; Эзк 29:14; 30:14.

Перишде – перишделер адамлар үчин Худайың хабарчылары ве векиллеридирлер. Олар Худайың хузурында яшап, хемише Оны алкышлаярлар. Керуплар ве Серафлар перишделериң бир гөрнүшидирлер. Мукаддес Китапда ики саны мөхүм перишдәниң: Микайыл билен Җебрайылың ады агзалып гечилйәр.

Гчк 3:24; 16:7-11; Иша 6:2.

Серет: Җебрайыл; Микайыл.

Перизлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири.

Гчк 13:7; Еш 3:10.

Перман –

Серет: Канун.

Песах байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он дөрдүнҗи гүни агшам белленилипдир. Бу бахар паслының ыз янында болупдыр. Шол агшам ысрайыл халкы Худайың өзлерини Мүсүр гулчулыгындан нәхили халас эдендигини ве Мүсүрден гайтмазының өң янында агшам гурбанлык җанлысының ганы аркалы өз новбахар огулларының нәхили азат боландыгыны ятлапдырлар. Адамлар гузы я-да гечи союп, хеммеси билеликде Песах нахарыны ийипдирлер, оны аҗы гөк отлар ве петир билен ийипдирлер.

Мср 12:1-13,21-51; Лев 23:5; Чөл 9:1-14, Кан 6:1-7.

Петир байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он бәшинден йигрими бири аралыгында белленилипдир. Бу байрам Песах байрамының ыз яны башлапдыр, Көне Әхтиң кәбир парчаларында бу ики байрам бир байрам ялы гөркезилипдир. Шол хепдәниң довамында ысрайыл халкы өзлерини Мүсүр гулчулыгындан Худайың нәхили алып чыкандыгыны ятлапдырлар. Адамлар өйлеринден әхли хамырмаялары чыкарып зыңыпдырлар, хамырмаялы чөрек иймәндирлер. Олар байрамың биринҗи ве единҗи гүнлери мукаддес йыгнанышык эдип, Худая гурбанлыклар хөдүрләпдирлер.

Мср 12:14-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Лев 23:6-8; Чөл 28:17-25; Кан 16:3-4,8.

Пилат – Исаның өвреден ве вагыз эден гүнлеринде Понтий Пилат Яхуданың үстүнден хөкүм сүрен Рим императорыдыр.

Мат 27; Рес 3:13.

Пилиштлилер – б. э. өң XIII асырың ахырларында Ысрайылың гүнорта-гүнбатарындакы кенаряка золагыны эелән халк. Пилиштлилер бәш саны шәхери: Газаны, Ашкелоны, Ашдоды, Гаты ве Экроны эсасландырыпдырлар. Б. э. өң XII асырда олар ер чәклерини гүндогар тарапа гиңелдип башлаярлар. Бу ягдай Кенган тарапдан өз чәклерини гүнбатара гиңелдйән ысрайыл халкы билен пилиштлилериң арасында душманчылык дөредипдир. Шейлеликде, хезрети Давут патыша тарапындан долы дерби-дагын эдилйәнчәлер, пилиштлилер Ысрайылың эсасы душманы болупдырлар.

2Шам 8:1; 1ЙЙ 18:1.

Пурым байрамы – бу байрам еврей халкының дурмушына Парс империясы дөврүнде гошулыпдыр. Бу еврейлериң сененамасы боюнча он икинҗи айың, ягны Адар айының он дөрдүне ве он бәшине, ирки бахарда белленилипдир. Бу ики гүнүң довамында ысрайыл халкы Эстериң дөврүнде өзлериниң долы ёк эдилмекден Худайың нәхили халас эдендигини ятлапдыр. Олар шатланыпдырлар, ийип-ичипдирлер ве бири-бирилерине совгат берипдирлер.

Эст 9:20-32.

Пыгамбер – Худайың хабарыны халка етирмек үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ыляс ялы ирки пыгамберлер (Гөргүрлер) Худая сыгынян топар болуп, кәте оларда үйтгешик теҗрибе болупдыр ве тәсин гудратлар гөркезипдирлер. Шамувел пыгамбер өзүни көпленч сердар хөкмүнде алып барыпдыр. Соңрак Ермея ялы пыгамберлере Худайдан аянлык инипдир ве олар бу аянлыклары халка етирипдирлер.

1Шам 3:20; 9:9; 10:5-11; 1Пат 17 – 18; Ер 1:5.

Пыгамберлик этмек – Худайың халка ниетлән хабарыны оңа етирмек. Бу хабарлар көпленч аянлыкларың ве дүйшлериң үсти билен берлипдир. Гадымыетдәки пыгамберлериң дөврүнде бу сөз пыгамбериң аша җошгунлык ягдайыны беян этмекде хем уланылыпдыр.

1Шам 10:5ф; Ер 2:8.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Р

Р

1. Рабби
2. Рахап
3. Рапалар
4. Реб
5. Реббе хөдүр эдилен чөрек
6. Реббе йүз тутулян чадыр
7. Реббиң гүни
8. Реббиң өйи
9. Реббиң сачагы
10. Ресуллар
11. Римлилер
12. Рух
13. Руханы

Рабби – еврейлер акыллы ве ваҗып адамлара йүзлененлеринде, «Рабби» сөзүни уланыпдырлар, бу мугаллым диймеги аңладяр. Бу сылаг-хорматы аңладян сөздүр. «Раббуни» диен сөз хем шу маныны аңладяр.

Ёх 1:38; 3:2; 20:16.

Рахап –

Серет: Аждарха.

Рапалар – Ысрайыл халкы басып алмаздан өң, Кенганда яшан халкларың бири. Анаклар ялы олар хем өрән узын ве даяв адамлар болупдырлар.

Кан 2:11, 20; Еш 12:4.

Серет: Анаклар; Кенган.

Реб – гадымы вагтларда Худайың адыны айтмакдан сакланмак үчин яхудылар Оңа «Адонай» дийип салгыланыпдырлар, бу эе я-да хоҗайын диймеги аңладыпдыр. Көне Әхтиң түркменче терҗимесинде Худайың ады Реб сөзи билен терҗиме эдилди, себәби бу хем ага я-да эе диймеги аңладяр. Б. э. өң III асырда Көне Әхт грек дилине терҗиме эдилипдир ве «куриос» диен грек сөзи Худайың ады үчин уланылыпдыр. Соңра Тәзе Әхт язылан вагтында шол бир «куриос» сөзи Иса Месих үчин уланылыпдыр ве көпленч Реб дийлип терҗиме эдилипдир.

Реббе хөдүр эдилен чөрек –

Серет: Хөдүр чөрек.

Реббе йүз тутулян чадыр – шейле хем бу ере Мукаддес чадыр хем дийлипдир, бу ерде руханылар өз борчларыны ерине етирипдирлер. Муңа Реббе йүз тутулян чадыр дийилмегиниң себәби Худай руханылара ве адамлара чадырың гирелгесинде гепләпдир (Мср 29:42-43). Шейле хем Муса Худай билен бу ерде душушыпдыр (Мср 33:7-11).

Мср 29:42-43; 33:7-11.

Реббиң гүни – адатча шол гүн кесеки миллетлер үчин җеза гүни, Худайың сайлан халкы үчин болса акланма я-да хасаплашык гүни дийлип пикир эдилипдир. Муңа гарамаздан, пыгамберлер шол гүн ысрайылларың хем гүнәлери үчин җезаландырылҗакдыгыны олара дуйдурыпдырлар. Тәзе Әхтде Реббиң гүни казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге Исаның гелҗек гүнүдир.

Ер 46:10; Амо 5:17-27; 1Сал 5:1-9.

Реббиң өйи – бу сөз Ыбадатхананы аңлатмак үчин уланылыпдыр.

1Пат 3:1; Мик 4:1.

Серет: Ыбадатхана.

Реббиң сачагы – бу гурбанлык сыпасы үчин башга сөз болуп, диңе Малакы китабында уланыляр. Тәзе Әхтде бу сачак йыгнак агзаларының бир ере үйшүп, нахар ийип, Исаның өлүмини ве тәзеден дирелмегини ятламакларыны аңладыпдыр.

1Кор 11:17-33.

Ресуллар – Иса Өзүниң якын ёлдашларындан, таныш шәгиртлеринден он ики саны ресулы сайлаяр. Ол адамлар Онуң билен биледилер ве Иса олара әхли зады өвредипдир; олар Исаның өленини ве тәзеден диреленини өз гөзлери билен гөрүпдирлер. Иса олары гөрен затларыны гүррүң бермеклери үчин ве Худайың Шалыгы барада вагыз этмеклери үчин адамларың арасына иберйәр. Олар Иса ынанян адамларың ёлбашчысы болярлар.

Мар 3:14; Лук 22:14; Рес 1:2; 1Кор 15:7.

Римлилер – Рим империясының илаты. Римлилер Исаның яшан дөврүнде Демиргазык Африканың кәбир бөлеклеринде ве Орта Гүндогарда, хәзирки тутуш Түркийәниң ве Европаның көп бөлеклеринде хөкүм сүрдүлер.

Рес 28:17.

Рух – еврейче «рух» диен сөз шемал диймеги, шейле-де адамзадың рухуны ве Худайың Рухуны аңладыпдыр. Тәзе Әхтде шейтан тарапындан ынсаның калбына орнашян эрбет рух барада хем гүррүң эдилйәр. Иса адамлардан бу эрбет рухлары ковуп чыкарды.

Серет: Мукаддес Рух.

Гчк 1:2; Мср 15:8; 1Шам 10:6,10; Ёл 3:2; Мат 12:45; Мар 9:25; Лук 11:26; 13:11; Рес 16:16.

Руханы – ол дини дессурлары ве хызматлары ерине етирмәге айратын укыплы адам болупдыр. Ысрайыл халкының арасында Муса пыгамбер аркалы берлен кануна гөрә, Мусаның агасы Харун пыгамбериң несли руханы болупдыр, олар Мукаддес өйде, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада хызмат этмәге сайланыпдырлар. Олар сежде этмәге, садакалар бермәге, дини дессурлары ве байрамлары беллемәге ёлбашчылык эдипдирлер. Руханыларың ишлери левилер тарапындан пайланыпдыр. Мукаддес отага, соңрак ыбадатхана гирмәге диңе руханылара ругсат эдилипдир.

Гчк 41:45; Мср 19:6; 30:30.

Серет: Баш руханы; Левилер; Мукаддес өй.

С

С

1. Сабат гүни
2. Садака
3. Саддукейлер
4. Саламатлык гурбанлыгы
5. Салгытчы
6. Салим
7. Самария
8. Сара

9. Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

10. Сежде этмек
11. Сеждегәх
12. Села
13. Серафлар
14. Сердар
15. Сидон
16. Синагога
17. Синай
18. Сион
19. Сион гызы
20. Содом
21. Сөвеш арабасы
22. Стоик таглыматчылар
23. Сур
24. Сурнай байрамы
25. Сува чүмдүрмек
26. Сүлейман пыгамбер
27. Сүннет
28. Сүннетсизлер
29. Сүргүн
30. Сыпа

Сабат гүни – бу еврейлерде хепдәниң единҗи гүни болуп, дынч алмак үчин айратын гүн хасапланыпдыр, бу анна гүни Гүн яшандан башлап, шенбе гүни Гүн яшанда тамамланыпдыр. Ол гүн мукаддес гүн сайылып, хич бир иш эдилмәндир. Исаның дөврүнде яхудыларың Сабат гүнүне дегишли көп дүзгүнлер болупдыр.

Гчк 2:3; Мср 16:23; Лев 16:31.

Садака – Өзүниң буйрушы ялы, Реббе садака хөкмүнде ысрайыллар руханылара галла, миве, яг, шерап, чөрек, мал-гаралар, пул, шай-сеп, эгин-эшик, алтын-күмүш гетирипдирлер. Эгер халк догры яшамаса, оларың садакасыны Реббиң кабул этмеҗекдигини пыгамберлер олара дуйдурыпдырлар (Иша 1:10-17).

Серет: Галла садакасы; Гурбанлыклар; Ичги садакасы; Мейлетин садака.

Саддукейлер – Саддукейлер яхудыларың арасында ёкары дереҗели, бай адамлар болупдырлар ве еврей меҗлисинде отурыпдырлар. Олар халкың Худай тарапындан Муса берлен кануна эермелидигине ынаныпдырлар, йөне соңрак бу канунлара гошулан дүзгүнлере ве адатлара ынанмандырлар. Олар адамың өленден соң дирелйәндигине ынанмандырлар. Шонуң үчин хем олар фарисейлер билен көпленч шу меселелер барада давалашыпдырлар.

Мат 16:1; Мар 12:18; Рес 4:1.

Серет: Фарисейлер; Меҗлис.

Саламатлык гурбанлыгы – бу гурбанлык хайсам болса бир говы зат үчин Худая миннетдарлык билдирмек үчин берлипдир, шейле хем Худая айдылан садака я-да мейлетин садака хөкмүнде берлипдир. Мал өлдүриленден соң, онуң бир бөлеги гурбанлык сыпасының үстүнде якылыпдыр, бейлеки бөлеги гурбанлык берйән адамың машгаласы ве руханы тарапындан ийлипдир.

Лев 3:1-17; 1Пат 9:25.

Салгытчы – Исаның дөврүнде салгытчылар яхудылары басып алан ве зорлук билен оларың үстүнден хөкүм сүрйән Рим империясы үчин ишләпдирлер. Шонуң үчин яхудылар салгытчылары йигренипдирлер. Мунуң үстесине-де салгытчылар көпленч өзлерине алмак үчин, адамлардан алмалысындан көп пул талап эдипдирлер.

Мат 9:10; 10:2-4; 21:31; Лук 18:8.

Салим – Иерусалимиң гысга ады.

Гчк 14:18; Зеб 75:3.

Самария –

1. Б. э. өң IX асырда Омры патыша демиргазык ысрайыл тирелериниң пайтагт шәхери хөкмүнде Самарияны беркарар эдипдир.

2. Исаның дөврүнде хем шәхериң ерлешен ери болан рим этрабының ады болупдыр.

1Пат 13:32; 16:24; 2Пат 17:24.

Серет: Ысрайыл.

Карта серет.

Сара – Сара Ыбрайым пыгамбериң аялы болупдыр. Онуң ады аслында Серай болупдыр, эмма Худай оңа Сара адыны берипдир. Ол өнелгесизди, эмма ахырсоңунда, гаррылык яшында Худайың гудраты билен бир огул догрупдыр.

Гчк 17:15.

Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери – аяллар (кәте эркеклер) Кенган худайларына сежде эдилйән ерлерде пул төлән адам билен җынс гатнашыгыны эдипдирлер. Олар бейле этмеклик топрагың бол хасыл гетирмегиниң кепили дийип пикир эдипдирлер. Кенгана яшамага гелен ысрайыллар хем олардан гөрелде алып, өзлериниң сеждегәхлеринде бу иши эдипдирлер.

1Пат 14:24; 15:12; 22:46; 2Пат 23:7; Хош 4:14.

Сежде этмек – гадымы дөвүрде ысрайыллар Реббе сежде этмек үчин өзлерини тәмизләпдирлер, дога-дилег эдипдирлер, мезмурлары айдым эдип айдыпдырлар, рухана садака гетирипдирлер. Буларың кәбири өзбашдак, я-да машгала билен, я болмаса улы топар болуп ерине етирилипдир. Кәбирилери муны өйде, башга бирилери болса сежде эдилйән ерде берҗай эдипдирлер. Ысрайыллар Реббе ислендик ерде сежде эдипдирлер, руханының ёлбашчылыгында Худайың халкы хөкмүнде ысрайыллардан хеммесиниң билеликде сежде этмеклери талап эдиленде олар үчин йөрите гүнлер ве байрамлар белленилипдир. Ысрайылың тутуш тарыхы боюнча оларың сежде этмеклерине башга миллетлер терс тәсир эдипдирлер, меселем, олар бут ясамак билен Худайың гахарыны гетирипдирлер.

Гчк 22:5; Мср 3:12; Зеб 5:8; Иша 44:15

Серет: Хызмат этмек.

Сеждегәх – Кенган динине уйянларың сежде эдйән ери я-да кераматлы ери: Ашера бутлары дикилипдир ве олара гурбанлыклар берлипдир, шейле хем топрагың хер йыл бол хасыл бермеги үчин лолучылык эдилипдир. Олар адатча бейик депелерде, шейле хем улы агачларың ашагында, байырларда, башга ерлерде лолучылык эдипдирлер. Бу ишлер хемише Реб тарапындан пыгамберлер аркалы паш эдилипдир.

Серет: Ашера.

Лев 26:30; 1Пат 3:2-4; 2Пат 23:1-28; Ер 7:31.

Села – Зебурда уланылян сөз. Манысы белли дәл, белки, сазың довамындакы сәгинме болмагы ахмал.

Зеб 3:1.

Серафлар – ганатлы перишделер. Ишая пыгамбер Худайың тәҗиниң дашындан пырланян серафлары гөрүпдир ве шейле дийип җар эдипдир: «Хөкмүрован Реб мукаддесдир, мукаддесдир, мукаддесдир» (Иша 6:3). Еврейче бу сөз «янянлар» диймеги аңладяр.

Серет: Керуп; Перишде.

Иша 6:2,6.

Сердар – Худай тарапындан сайланан ёлбашчылар. Сердарлар патыша болмаздан өң, өз душманлары билен урушмакда ысрайыл халкына ёлбашчылык эдипдирлер. Шейле хем олар Худайың ислегини халка етирипдирлер ве казы хөкмүнде дава-‑җенҗеллери чөзүпдирлер.

Чөл 25:5; Сер 2:16; Рут 1:1; 1Шам 7:6.

Сидон – бу шәхер хәзирки Ливаның кенарында ерлешипдир. Мукаддес Китабың дөврүнде ол сөвданың ве агач уссачылыгының меркези болупдыр, бу шәхер көп асырларың довамында дүрли халклар, ягны бабыллылар, греклер, римлилер тарапындан басылып алныпдыр.

Серет: Финикия.

Синагога – синагога яхудыларың, адатча, Сабат гүни йыгнанышян ери болупдыр, олар дога-дилег этмек үчин, окалян Төврадың аятларыны ве Худайың канунының дүшүндирилишини диңлемек үчин үйшүпдирлер. Тәзе Әхт дөврүнде синагогалар яхуды җемагатының бар еринде, тутуш Рим империясында болупдыр.

Мат 4:23; Мар 1:39; Лук 4:16; Ёх 9:22; Рес 9:2.

1629-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Синай – бу дагың бейлеки ады Хорепдир. Муса йүзүне Он Табшырык язылан ясы дашлары алмак үчин бу дага чыкыпдыр.

Мср 19:18; 24:16; 31:18; Зеб 67:18.

Серет: Хореп.

Сион – Иерусалимде ыбадатхана гурлан депе.

2Шам 5:7; 2Пат 19:31; Зеб 9:11; Иша 35:10

Серет: Сион гызы.

Сион гызы – бу сөз гошгы стилинде уланылып, Иерусалимиң илатыны аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Зеб 9:14-15; Иша 1:8; Лам 1:6; Мик 4:8.

Серет: Сион.

Содом – Содом Лут билен онуң машгаласының яшан шәхериниң ады. Содом билен Гомораның халкы көп неҗис ишлери эдипдирлер, шонуң үчин Худай бу шәхерлери якып вейран эдипдир.

Гчк 13:12; 18:16; Мат 10:15; Йхд 1:7.

Сөвеш арабасы – бир ата я-да бирден көп ата дакылан ики тигирли араба болуп, ол сөвеш үчин уланылыпдыр, көпленч онуң үстүнде ики саны сөвешиҗи адам болупдыр, оларың элинде ок-яйы я-да найзасы болупдыр.

Мср 14:6; Еш 17:16; 1Шам 13:5; 2ЙЙ 1:14.

1625-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Стоик таглыматчылар – Зино философың ызына эериҗилер. Зино адамлара өз дурмушына өзлериниң хөкүмдарлык этмегини өвредипдир ве яшайшы хич хили леззетиң я-да агырының тәсири етмезден кабул этмеги ныгтапдыр.

Рес 17:18.

Сур – айлагда ерлешйән гадымы Финикияның бир шәхери болупдыр, ол хәзирки вагтда Ливаның бир бөлегидир. Сур бай шәхер болуп, ол тәҗирчиликде ве маталары гөк реңке боямакда мешхур болупдыр.

Серет: Финикия.

Сурнай байрамы – Ол еврейлериң сененамасы боюнча Тишри айының бирине (муңа Этаным айы хем дийипдирлер), ягны единҗи айда белленилипдир. Бу гүйз паслының ирки дөврүнде болупдыр. Шол гүн ысрайыл халкы ишлемән дынч алыпдыр. Олар йыгнак үчин биле үйшүп, сурнайлар чалыпдырлар ве белленен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер.

Лев 16; 23:26-32; Чөл 29:7-11.

Сува чүмдүрмек – Яхя яхудылары гүнәлерине тоба эдендиклериниң нышаны хөкмүнде Иордан дерясында сува чүмдүрип чыкарыпдыр. Ирки месихилер тәзе иман эден адамлары ислендик сув бар болан ерде олары сува чүмдүрипдирлер, бу оларың инди Месихиң шәгиртлеридигини гөркезмек үчин эдилипдир.

Мат 3:11; Рес 1:5; 8:12.

Сүлейман пыгамбер – Давут пыгамбериң оглы, ол Давут өленден соң патыша боляр. Ол Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр, ысрайыл халкының гүйҗүни ве шөхратыны газаныпдыр, шейле хем көп санлы салгытлар, эсгерлер, сөвеш арабаларыны, аяллар эдинипдир. Ол аяллар бабатда говшакдыгына гарамаздан, тутуш ер йүзүнде иң акыллы адам сайылыпдыр.

2Шам 5:14; 12:24; 1Пат 1:39; 4:29-34; 10:1; 11:1-6.

Серет: Давут пыгамбер.

Сүннет – сүннет Худай билен Ыбрайым пыгамбериң несиллериниң, ягны ысрайылларың арасындакы әхтиң нышаны болупдыр. Бу оларың инди Худайың халкы боландыкларының ве Худайың таглыматына табын болҗакдыкларының нышаныны гөркезипдир. Сүннет кануна гөрә, огланҗыклар секиз гүнлүккә ерине етирилипдир. Ресулларың дөврүнде месихилериң арасында аслы яхуды дәллери сүннет этмек барада улы җедел болупдыр. Павлус мунуң билен разылашмандыр. Ол бу барада Галатя язан хатында, шейле хем бейлеки көп хатларында языпдыр. Ол Иса Месих аркалы Худай Өзи үчин тәзе адамлары ярадандыгыны айдяр ве онуң агзасы болмак үчин талап эдилйән екеҗе зат, ол хем Иса Месихе иман этмекдир диййәр. Сува чүмдүрилмек инди Худайың халкына дегишлидигиң нышаныдыр, Иса Месихе иман этмек аркалы Мукаддес Рухуң гүйҗи ве мерхемети билен Худая табын болмак ислегидир.

Гчк 17:10; Лев 12:3.

Сүннетсизлер – бу сөз Худайың Ыбрайым пыгамбер билен эден әхтине дегишли болмадык адамлары аңладыпдыр. Исаның дөврүнде бу сөз эсасан яхуды дәллере дегишли болупдыр.

Серет: Миллетлер.

Сүргүн – Мукаддес Китапда бу сөз яхуда халкының б. э. өң 586-нҗы йылда (Ёхаякым патышасы үчин б. э. өң 597‑нҗи йыл) топарлайын Бабыла сүргүн эдилендиги суратландырылыпдыр. Яхудалар ол ерде парс империясы Бабыл империясыны басып алянча яшапдырлар, соңра Куреш патышасы яхудалара Иерусалим топрагына доланмага ругсат эдипдир.

2Пат 19.

Сыпа – гадымы Ысрайылда ики дүрли сыпа болупдыр, биринҗиси дүрли гөрнүшли садакалары хөдүрлемек үчин ве хайванлары союп, якма гурбанлыгы хөкмүнде бермек үчин уланылыпдыр. Икинҗиси болса якымлы ыслы түтетги үчин уланылыпдыр.

1. Иң ирки гурбанлык сыпасы палчыкдан я-да дашдан, соңрак болса агачдан ве бүрүнчден ясалыпдыр (Мср 13:19-20; 20:24-25). Гурбанлык сыпасы ховлуда мукаддес чадырың дашында гойлупдыр (Мср 27:1-12). Ыбадатхана гурланда, уллакан гурбанлык сыпасыны ыбадатхананың ховлусында гоюпдырлар (2ЙЙ 4:1).

2. Түтетги сыпасы агачдан ясалып, сап алтына өртүлипдир (Мср 30:1-10). Хер гүн ирден ве агшам руханылар Худая садака хөкмүнде якымлы ыслы түтетги түтедипдирлер. Оларың икиси хем Мукаддес чадырда ве Ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүп дуран тутының өңүнде ерлешдирилипдир (Мср 26:33).

Серет: Мукаддес чадыр; Ыбадатхана.

1620-нҗи, 1621-нҗи ве 1627-нҗи сахыпадакы суратлара серет.

Ш

Ш

1. Шеминит
2. Шейтан
3. Шигаён
4. Шөхрат

Шеминит – сазың ады болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Шейтан – Ол Худайың ве Оңа уйян вепалы адамларың душманы болупдыр. Онуң ады «гүнәлейҗи» диймеги аңладыпдыр. Шейле хем оны иблис, җынларың хөкүмдары ве бу дүнйәниң хөкүмдары дийип атландырыпдырлар. Онуң пис ишини Эйюп китабында гөрмек боляр; Иса Өз сөзлери ве бейик гудратлары билен шейтандан үстүндигини гөркезйәр.

Эйп 1; Мат 4:3; Мар 3:23; Лук 13:16; Айн 2:20.

Шигаён – сазың ады болмагы әхтимал.

Зеб 7:1.

Шөхрат – Худайың шөхраты Мукаддес Китапда кәте ягты шөхле я-да от хөкмүнде, я болмаса булут хөкмүнде суратландырыляр. Адамлар Онуң шөхратыны чөлде сежде эдилйән ерлерде, перишделер пейда боланда гөрүпдирлер. Дүнйәниң ахырында Иса доланып геленде, Худайың шөхратына бесленип гелер.

Гчк 45:13; Мср 16:7, 10; 1Шам 4:21; Иша 6:3; Хош 4:7; Хаб 2:14.

Т

Т

1. Табшырык
2. Тегелек ховуз
3. Тәмиз
4. Тәзе Ай байрамы
5. Тәзе Әхт
6. Төврат
7. Төврат мугаллымы
8. Туты
9. Түтетги
10. Түтетги сыпасы

Табшырык –

Серет: Канун.

Тегелек ховуз – бүрүнчден ясалан улы ховуз. Ол ыбадатхананың ховлусында гойлуп, ичи сувдан долдурылыпдыр ве руханылар ондан эллерини ве аякларыны ювупдырлар.

1Пат 7:23-26; 2ЙЙ 4:2-6,10.

Тәмиз – Ысрайыллара тәмиз болмалыдыклары айдылыпдыр, себәби олар Худайың халкыды ве Худай мукаддесдир (Лев 11:44). Тәмиз болмак үчин олар харам хасапланян затлардан дашда болмалыдылар ве йыгы-йыгыдан ювнуп дурмалыдылар; шейле хем олары руханы тарапындан тәмизлемек герекди (Лев 14:1-7). Бир адамың гүнәси билен тутуш халк тәмиз болман билйәрди (Еш 22:17). Өйлери ве затлары хем тәмизлемек герекди (Лев 14:33-53). Мукаддес Китап хич кимиң өз йүрегини тәмиз саклап билмеҗекдигини өвредйәр, шонуң үчин хем адамлара Худайың мерхемети ве багышламагы герек (Сүл 20:9).

Серет: Кәкилик оты; Мурдар.

Тәзе Ай байрамы – еврейлер тәзе Айың пейда болмагыны хер айда улы байрам эдип белләпдирлер. Олар бу гүни сурнай чалмак билен ве якма гурбанлыгыны хөдүр этмек билен белләпдирлер.

Чөл 29:6; Эзр 3:5; Зеб 81:3.

Тәзе Әхт – бу дөрт Хош Хабардан, ресуллар тарапындан язылан дүрли хатлардан ве Аянлык китабындан ыбарат.

Төврат –

1. Худай тарапындан Муса пыгамбере берлен Мукаддес Канун.

2. Бу Канундан ыбарат болан Көне Әхтиң илкинҗи бәш китабы (Гчк – Кан). Бир гезек, Ёшыя патышаның шалык сүрен дөврүнде ыбадатханада Төврат тапыляр. Бу болса өңки патышаларың кәбирилериниң мунуң бардыгындан бихабардыкларыны аңладяр.

Серет: Канун.

2Пат 22:8-10; Мат 5:18.

Төврат мугаллымы – Исаның дөврүнде Төврат мугаллымлары канундан оңат баш чыкарыпдырлар ве синагогаларда окадыпдырлар. Олар еврейлериң баш меҗлисинде векилчилик этмек билен гүйчли топар болупдырлар. Бизиң Эзра китабындан гөршүмиз ялы, оларың топары мүрзелерден гелип чыкыпдыр, мүрзелер язгылары ве ресминамалары языпдырлар, эмма асырларың гечмеги билен олар хем еврей канунындан өкде баш чыкарыпдырлар, себәби олар оны дүйрленен кагыза гөчүрипдирлер ве оны долы җикме-җик билипдирлер.

Мат 2:4; 7:29; Лук 6:7; Ёх 8:3.

Серет: Мүрзе.

Туты – овадан безелен туты чадырда, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүпдир. Бу тутудан гечмәге йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни диңе баш рухана ругсат эдилипдир.

Мср 26:31-33; 2ЙЙ 3:14.

Серет: Мукаддес чадыр.

Түтетги – түтетги дүрли гөрнүшли өсүмликлерден ве агачлардан алныпдыр ве олар кесиленде, якымлы ыс берипдир. Олар чалт гатапдыр ве бөлеклере бөлүнипдир я-да овраныпдыр. Түтетги якылыпдыр я-да яг билен гарылып, дүрли максатлар үчин уланылыпдыр. Көне Әхт дөврүнде руханы түтетгини гурбанлык сыпасында мукаддес чадырда, соңрак ыбадатханада түтедипдир. Ысрайыл халкына муны галла билен гарып, садака хөкмүнде гетирмек хем буйрулыпдыр.

Мср 30:1-8; 34-38; Лев 1:1; 16:12; Мат 2:11; Лук 24:1.

Серет: Ладан; Мүр.

Түтетги сыпасы –

Серет: Сыпа.

У

У

1. Урым ве Туммым

Урым ве Туммым – Урым ве Туммым Худайың ислегини аян этмек үчин уланылыпдыр. Олар баш руханының гурсакчасында сакланыпдыр.

Мср 28:30; Лев 8:8; Кан 33:8.

Серет: Эфот; Гурсакча.

Ы

Ы

1. Ыбадатхана
2. Ыбрайым пыгамбер
3. Ыляс пыгамбер
4. Ынсан оглы
5. Ысхак пыгамбер
6. Ысмайыл пыгамбер
7. Ысрайыл
8. Ысрайылың он ики тиреси
9. Ызына сатын алмак

Ыбадатхана – Сүлейман патыша Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр (1Пат 6-7; 2ЙЙ 2-4). Бабыллылар бу ыбадатхананы вейран эдипдирлер ве онуң әхли гымматбаха затларыны Бабыла әкидипдирлер. Кәбир яхудылар Бабыл сүргүнлигинден доланып баранларындан соң, бу ыбадатхана б. э. өң 520 – 515‑нҗи йылларда тәзеден гурлупдыр. Хирод патышаның хөкүмдарлык эден дөврүнде (б. э. өң 37‑нҗи йылындан б. э. 4‑нҗи йылына ченли) бу ыбадатхана улалдылып, хас-да оваданлашдырылыпдыр. Бизиң эйямымызың 70‑нҗи йылында ыбадатхана римлилер тарапындан вейран эдилипдир ве хич хачан тәзеден дикелдилмәндир.

1Пат 5:5; 6:2 2Пат 25:8-17; Эзк 40-46; Нех 8.

Серет: Мукаддес өй.

1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ыбрайым пыгамбер – Ысрайыл халкының илкинҗи атасы. Ыбрайым пыгамбер дийип атландырылмаздан өң, онуң ады Ыбрам болупдыр. Ол чарва дурмушда яшапдыр, онуң аялы Сара, огуллары хезрети Ысхак ве хезрети Ысмайыл болупдыр. Хезрети Ысхагың оглы Якуп Ысрайылың он ики тиресиниң атасы болупдыр.

Гчк 11:27–12:8; 15:1-21; 17:5.

Серет: Ысхак пыгамбер; Ысмайыл пыгамбер; Якуп.

Ыляс пыгамбер –

Серет: пыгамбер.

Ынсан оглы – бу ат Зебурда ве Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң китабында ынсаны аңладыпдыр. Эмма ол Даныел пыгамбериң китабының 7‑нҗи бабында Худай тарапындан шөхрат ве соңсуз патышалык берлен киши үчин уланылыпдыр. Бу киши Месих болмалы дийлип дүшүнилипдир. Иса Худайдан ыгтыярлык алан хөкмүнде бу ады Өзи үчин уланыпдыр. Ол эҗир чекип өлди ве дирелип гөге гөтерилди, эмма Ол ене ере казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге гелер.

Зеб 8:5; 145:3; Мар 8:38; Ёх 3:13-14.

Ысхак пыгамбер – Худайың берен вадасына гөрә, Ыбрайымың Сарадан болан оглы. Ысхак Худайың ялкан адамы болуп, Якуп билен Ысавың какасыдыр.

Гчк 17:19-21; 21:3-12; 22:1-9; 27:1-46; 35:29.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Якуп.

Ысмайыл пыгамбер – Ыбрайым пыгамбериң Хаҗар атлы гырнагындан доглан новбахар оглы.

Гчк 16:11,15,16; 17:18-26; 25:9-17; 28:9; 36:3

Серет: Гырнак аял.

Ысрайыл – Якуп Пениелде Худай билен тутлушанда, Худай онуң адыны Ысрайыл дийип үйтгедйәр. Көне Әхтде Якубың несиллери он ики тирәни эмеле гетирип, ысрайыл халкы дийлип атландырыляр. Көне Әхтиң пыгамберлик ве гошгы язгыларында «Якубың» ады көпленч ысрайыл халкыны аңлатмак үчин уланылыпдыр. Сүлейман патышаның өлүминден соң, Демиргазыкдакы он тире Гүнортадакы яхуда хем бенямин тирелеринден айрыляр ве Ысрайыл адыны саклаяр. Ысрайыл патышалыгының Самарияда өз пайтагты болупдыр. Гүнортада ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Шонуң үчин хем Көне Әхтиң кәбир ерлеринде «Ысрайыл» сөзи диңе Демиргазыкдакы он тирәни я-да Демиргазык патышалыгыны аңладыпдыр, көпленч болса Ыбрайым пыгамбериң агтыгы Якубың әхли несиллерини аңладыпдыр. Мукаддес Китап бу халкың Худайың сайлан ве сөен халкы боландыгыны өвредйәр, оларың үсти билен Худай дүнйәниң әхли халкларыны ялкамагы карар этди. Ысрайыл Худай тарапындан горалды ве ялканды, Худай олар билен әхт баглашды ве олара үйтгешик вадалар берди. Шейле хем, Ысрайыл Худайың кануныны кабул этди ве Худай олара пыгамберлер аркалы гепледи.

Гчк 32:28; 46:8; 49:28 Мср 1:1; 2ЙЙ 10:16; 2ЙЙ 11:1; Иша 9:7.

Серет: Якуп; Яхуда.

Ысрайылың он ики тиреси – Ысрайыл (өңки ады Якупды) огулларының әхли несиллери, оларың атлары Рубен, Шимгон, Леви, Яхуда, Зебулун, Ысакар, Дан, Гат, Ашер, Нафталы, Бенямин ве ики саны ярым тире, Эфрайым ве Манаша. Эфрайым ве Манаша Юсубың огуллары болуп, олар Юсубың какасы Ысрайыл тарапындан айратын сөйлүпдирлер.

Гчк 35:23-26; 41:51-52; 48:5; 49:28; Мср 1:1-5; Еш 17:1-18; 1ЙЙ 2:1-2; 6:63.

Серет: Ысрайыл; Яхуда; Якуп; Юсуп.

Ызына сатын алмак – илкинҗи доглан хайванлар, шейле хем, адамлар Реббе дегишли болупдыр. Улы мерхемет эдип, Реб еврейлере новбахар огулларыны ве илкинҗи болан эшеклерини ызына сатын алмага ругсат эдипдир. Олар муны Худая бермек үчин рухана садака я-да гурбанлык гетирмек аркалы ерине етирипдирлер. Реб новбахар огулларыны Мүсүрде өлүмден нәхили халас эдендигини хемише ятламаклары үчин ысрайыллара када-канунлар берипдир.

Мср 13:13-15; 34:19-20.

Я

Я

1. Ябуслар
2. Яг
3. Яг гуймак
4. Яхуда
5. Яхудаларың дили
6. Яхуды
7. Якма гурбанлыгы
8. Якуп пыгамбер
9. Ялкамак
10. Яшулулар
11. Язык гурбанлыгы

Ябуслар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар хезрети Давут патыша тарапындан эеленйәнчәлер, Иерусалимде ве онуң төверегинде яшапдырлар.

Гчк 10:15; Еш 3:10; 2Шам 5:6; 1Пат 9:20.

Серет: Кенган.

Яг – адатча Көне Әхтде зейтун ягы. Зейтун ягы гадымы Ысрайылда бирнәче максатлар үчин уланылыпдыр. Ол чыраларың ягы үчин, яралары беҗермек үчин ве деридәки ёкушян яралары беҗермек үчин уланылыпдыр. Кәте ягы атыр билен гарып, якымлы ыс бермек үчин дерә ве сача чалыпдырлар. Гымматбаха яг кимдир бири патышалыга, руханылыга, пыгамберлиге сайлананда, онуң депесинден гуйлупдыр, шейле хем мукаддес затлары пәклемек үчин оларың үстүне серпилипдир. Шейлеликде, яг бүтевүлигиң, саг-саламатлыгың, Худайың Рухуның гудратының ве тәмизленмегиң нышаны болупдыр.

Мср 25:6; 29:7; Лев 7:10; 14:26; 1Шам 10:1.

Яг гуймак – сайланан адамың я-да бир задың үстүне зейтун ягыны гуймак билен йөрите хызмат үчин айры гойландыгыны аңлатмак. Кимдир бириниң депесине яг гуйлуп, ол патышалыга я-да руханылыга белленилипдир. Гурбанлык сыпасы, тутуш мукаддес чадыр мукаддес эдилмек үчин, оларың үстүне яг серпилипдир. Тәзе Әхтде месихилер шыпа алмак үчин дилег эдйән адамларының үстүне яг гуюпдырлар. Иса «Месих» дийлип атландырыляр, бу «яг гуйлан» диймеги аңладяр, ягны Худай тарапындан сайланып белленен диймекдир.

Мср 40:9,15; Лев 4:3; 1Шам. 16:13.

Серет: Месх ягы; Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Яхуда –Якубың он ики оглуның бириниң ады ве яхуда тиресиниң ата-‑бабасы. Яхуда тиреси бейик болупдыр, оңа мүлк пай дийлип берлен ер хем улы болупдыр ве «Яхуда» дийип атландырылыпдыр. Сүлейман патыша өленден соң, Демиргазык тирелер Гүнорта тирелеринден, ягны яхуда ве бенямин тиресинден айры чыканларында, бу ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Гүнорта патышалыгының Давут пыгамбериң несиллери болан өз патышалары болупдыр ве онуң пайтагты Иерусалим болупдыр.

Гчк 29:35; 35:22-23; 38:1-26; 49:8; Мср 31:2; Еш 15:1-12; 1Шам 17:12.

Серет: Ысрайыл.

Яхудаларың дили –

2Пат 18:26.

Серет: Еврей.

Яхуды – аслы еврей болан адам. «Яхуды» ады «Яхуда» сөзүнден гелип чыкандыр. Б. э. өң 586-нҗы йылда Яхуда патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр ве халк Бабыла сүргүн эдилйәр. Сүргүн дөврүнде ве ондан соң хем «яхуды» сөзи халкы ве ысрайыл тирелеринден болан ислендик адамы аңлатмак үчин гиңден уланылыпдыр. Адамзады халас этмек үчин ве Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Исаның Худай тарапындан иберилендигине ынанан илкинҗи адамлар яхудылар болупдыр.

Нех 1:2; Эст 3:4; 9:1-6.

Серет: Бабыл, Яхуда.

Якма гурбанлыгы – бу айратын гурбанлык болуп, мал сойландан соң, онуң әхли бөлеклери гурбанлык сыпасында бүтинлей якыляр. От якыландан соңра, гурбанлык отда янып түссә өврүлипдир. Асмана етйән бу гурбанлыгың түссесиниң ысы Худая ярапдыр.

Гчк 8:20; 22:2; Лев 1:2-17.

Якуп пыгамбер – хезрети Ысхагың оглы, Ыбрайым пыгамбериң агтыгы, ол Худай тарапындан вада берлен ялканыша эе болупдыр. Якуп Пениелде Худай билен гөреш тутанда, Худай Якубың адыны Ысрайыл дийип үйтгетди. Якубың он ики оглы болупдыр ве бу огуллар ысрайыл халкының он ики тиресиниң ата-бабасы болупдыр.

Гчк 25:19; 27:6; 32:22-30; 35:22-26.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Ысхак пыгамбер; Ысрайыл; Яхуда.

Ялкамак – Худайың ниети ве ислеги адамзады ялкамаклык болуп, бу Онуң ыкрар эден әхтиниң меркезинде ерлешйәр. Ыбрайым пыгамбериң үсти билен Худай ер йүзүндәки әхли адамлары ялкамаклыгы вада берди (Гчк 12:3). Бу вада Ыбрайым пыгамбериң несли болан Иса Месихиң үсти билен амала ашды (Гал 3:14). Мукаддес Китап Худайың диңе догры адамлары ялкаяндыгыны өвредйәр, себәби олар Худайы сөййәрлер ве Оңа табын болярлар. Тәзе Әхтде ялканмак дүшүнҗеси хас гиң, ягны муңа диңе бир байлык гирмән, эйсем бу ве индики дурмушда рухы тайдан ялканмак хем гирйәр. Иса эерйәнлер дирелиш гүнүнде Худайың өзлерини ялкаҗакдыгыны билйәрлер (Мат 25:34). Онуң манысы «нәлетлемек» сөзи билен гапма-гаршыдыр.

Гчк 1:22,28; 12:3; Кан 28:1-12; Мат 25:34; Лук 14:14; Эфе 1:3.

Яшулулар – Ысрайыл халкының бүтин тарыхының довамында, хатда Исаның дөврүнде яшулулар ёлбашчылык этмәге, өвретмәге ве адамларың үстүнден ыгтыярлыгы йөретмәге җогапкәр болупдырлар. Олар кәте өз борчларыны догры ве адалатлы берҗай этмәндирлер, шонуң үчин Худай олары пыгамберлериниң үсти билен язгарыпдыр. Йыгнакларда Исаның ызына эерйәнлериң арасында бу хызматы йыгнагың ёлбашчылары ерине етирипдирлер. Аянлык китабында яшулулар Иса Месихе иман этмек аркалы әхли халас боланлары аңладыпдыр.

Мср 3:18; 4:29; Лев 4:15; Кан 19:12; Рут 4:2,9; Иша 3:14; Айн 4:4.

Язык гурбанлыгы – эгер кимдир бири төтәнден гүнә эден болса я-да харам затлары эллән болса, онда бу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәсинден саплапдыр.

Лев 5:2-19.

Е

Е

1. Едутун
2. Ехошапат җүлгеси
3. Еврей

Едутун – ол 1ЙЙ 16:41-де беян эдилйән Давут пыгамбериң баш сазандаларының бири болан болмагы әхтимал; башга бир манысы «боюн эгдирмекдир».

1ЙЙ 16:41.

Ехошапат җүлгеси – бу ер Иерусалимиң голайындакы җүлге үчин уланылян атдыр, ягны ол Иерусалиме гаршы йыгнанан миллетлере Худайың ыглан эден җезасының беян эдилйән ери болупдыр. Ёвел китабының 3‑нҗи бабының 14‑нҗи аядында бу хөкүм җүлгеси дийлип атландырылыпдыр.

Ёв 3:2,12,14.

Еврей –

1. Аслы нәбелли көне сөз, бу ысрайыл халкы үчин уланылыпдыр. Шейле хем бу Ыбрайым пыгамбериң асыл гелип чыкышыны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2. Б. э. өң 586-нҗы йылда Бабыл сүргүни дөврүне ченли, эсасан, ысрайыл халкы тарапындан уланылан дил. Халк сүргүнден доланып геленден соң, оларың аглабасы бу диле дерек арамей дилинде гүрләпдир. Көне Әхтиң көп ери еврей дилинде язылыпдыр.

Гчк 14:13; 39:14,17; 40:15; 41:22; 43:32; Мср 1:15-19; 21:2; 1Шам 4:6

Серет: Арамей.

Ю

Ю

1. Юнус пыгамбер

2. Юсуп пыгамбер

Юнус пыгамбер – Ниневе халкының пис ишлери үчин олары Худайың вейран этҗекдиги барада дуйдурыш берен пыгамбер. Онуң дуйдурышы себәпли халк тоба этди ве Худай олары багышлады.

Юнус китабы.

Юсуп пыгамбер – Ысрайылың иң сөйгүли оглы, Эфрайым билен Манашаның какасы. Доганлары оны гул эдип сатдылар, эмма Худай оны халас этди ве Мүсүр патышасының «саг эли» этди. Ол ерде Юсуп доганларыны ве тутуш машгаласыны, шейле хем көп мүсүрлилери узак вагтлап болан гуракчылык дөврүнде ачлыкдан халас этмекде эсасы хызматы битирди.

Гчк 30:24-25; 37:1–50:26.

Серет: Фараон.

Й

Й

1. Йыгнагың хызматчысы
2. Йыгнагың ёлбашчылары
3. Йыгнак

Йыгнагың хызматчысы – Иса гөге гөтериленден соң ве Мукаддес Рух иненден соң, месихилер топарына окатмага ве хызмат этмәге белленен йөрите адамлар тарапындан ёлбашчылык эдилипдир. Мунда белли бир дүзгүн болмандыр, муңа гарамаздан Павлус өз хатларында нәхили адамларың ёлбашчылык этмелидиги барада анык гөркезмелер берипдир. Иса башгалара хызмат этмеклиге өрән ёкары баха берипдир.

Рес 14:23; 1Пет 5:1-4; 1Тим 3:1-13; Рим 16:1; 1Тим 5:17-21; Тит 1:5-9; Ев 13:7,17.

Йыгнагың ёлбашчылары –

Серет: Яшулулар.

Йыгнак – Тәзе Әхт дөврүнде Иса ынанянлар сежде этмек үчин Иерусалимдәки ыбадатханада йыгнанышыпдырлар. Мундан соң тизара олар өз өйлеринде йыгнанышып башлапдырлар. Хош Хабар тутуш Рим империясында вагыз эдиленсоң, йыгнаклар көп ерлерде гурналды. Бу гүнки гүн йыгнаклар дүнйәниң әхли ерлеринде гечирилйәр. Бу йыгнакларың әхлиси бир бейик Йыгнагың бөлүми хасапланып, онуң дүзүми Исаның дөврүнден тә шу гүне ченли месихилерден ыбаратдыр.

Мат 16:18; Рес 8:1; 9:31; Рим 16:5; 1Кор 11:18; Эфе 5:23-32; Айн 1:11.

З

З

1. Зебур
2. Зекат
3. Зыгыр
4. Зыярат нагмасы

Зебур – 150 мезмурдан ыбарат топлум, оларың көпүси Давут пыгамбер тарапындан языландыр. Зебур Көне Әхтиң бир бөлегидир.

Серет: Давут пыгамбер; Көне әхт; Мезмур.

Зекат –

Серет: Ондан бири.

Зыгыр – Орта Гүндогарда өсүмлигиң бир гөрнүши. Зыгыр үйшмегини йыгнап, сувда эзипдирлер, соңра гурадып, сүйүмини айратын алып, ондан йүплүк өрүпдирлер ве ондан непис мата докапдырлар. Ахырында, докалан зыгыр мата йүң мата гаранда гыммат хасапланыпдыр, себәби оны ыссы ховада геймек якымлы болупдыр ве оны өндүрмек кын болупдыр. Руханы гейимлериниң кәбирлери зыгыр матадан докалыпдыр.

Мср 9:31; 25:4; 26:1; Лев 6:10; 16:4; Сүл 31:13; Дан 10:5.

Зыярат нагмасы – Еврейче «ёкары чыкян айдым» диймекдир. Бу айдым дагың ёкарсында ерлешйән ыбадатхана чыкыланда айдылыпдыр. Бу айдымлар дини байрамчылыклар үчин Иерусалиме баряркалар, ёлда зыяратчылар тарапындан айдылып, ыбадатханада байрамчылыгың бир бөлеги хөкмүнде сежде эдипдирлер. Бу сөз кәбир мезмурың еврейче адының бир бөлегидир.

Зеб 119-133.

Table of Contents

Гириш

2 Йыл язгылары

- 1‑нҗи бап
- 2‑нҗи бап
- 3‑нҗи бап
- 4‑нҗи бап
- 5‑нҗи бап
- 6-нҗы бап
- 7‑нҗи бап
- 8‑нҗи бап
- 9-нҗы бап
- 10-нҗы бап
- 11‑нҗи бап
- 12‑нҗи бап
- 13‑нҗи бап
- 14‑нҗи бап
- 15‑нҗи бап
- 16-нҗы бап
- 17‑нҗи бап
- 18‑нҗи бап
- 19-нҗы бап
- 20‑нҗи бап
- 21‑нҗи бап
- 22‑нҗи бап
- 23‑нҗи бап
- 24‑нҗи бап
- 25‑нҗи бап
- 26-нҗы бап
- 27‑нҗи бап
- 28‑нҗи бап
- 29-нҗы бап
- 30-нҗы бап
- 31‑нҗи бап
- 32‑нҗи бап
- 33‑нҗи бап
- 34‑нҗи бап
- 35‑нҗи бап
- 36-нҗы бап

Сөзлүк

А

- Адалатлы
- Адам ата
- Агта
- Агыз беклемек
- Ахалот
- Аждарха
- Акмак
- Аламот
- Алоэ
- Амалеклер
- Аммонлар
- Аморлар
- Анаклар
- Араба дүзлүги
- Арамей дили
- Арфа
- Артемис
- Арвах-җын
- Арёпагус
- Ашера
- Ашторет
- Ашур
- Аянлык
- Азия

Б

- Бабыл
- Багал
- Баш руханы
- Башан
- Байрам йылы
- Байрамчылыклар
- Берекет
- Беелзебул
- Бу дүнйәниң хөкүмдары
- Бут
- Бүтинлей ёк этмек

Ч

- Чатма байрамы

Д

- Дагон
- Давут галасы
- Давут Оглы
- Давут пыгамбер
- Декаполис
- Дери кесели
- Дикме даш
- Дога-дилег этмек
- Догры

Э

- Эфиопия
- Эфот
- Эл гоймак
- Эллинҗи гүн байрамы
- Эляша пыгамбер
- Эпикурчы философлар

Ә

- Әхт

- Әхт сандыгы

Ф

- Фараон
- Фарисейлер
- Финикия

Г

- Гала дервезелери
- Галла байрамы
- Галла садакасы
- Ган
- Гиргашлар
- Гитит
- Гомора
- Гөгүң Шалыгы
- Гөк
- Гөргүр
- Гөрнүш
- Греклер
- Гурбанлык сыпасы
- Гурбанлыклар
- Гурсакча
- Гүнә гурбанлыгы
- Гүнәден сапланма гүни
- Гырнак аял
- Гызыл деңиз

Х

- Хача чүйлемек
- Халасгәр
- Хантагта
- Хасыл байрамы
- Хеләкчилик ери
- Хепдәниң биринҗи гүни
- Хермон дагы
- Хетлер
- Хигаён
- Хирод
- Хивилер
- Хореп
- Хорылар
- Хоссар
- Хош хабар
- Хошбой ыслы гамыш
- Хошея пыгамбер
- Хов эне
- Хөдүр чөреги
- Худай
- Худайың Гузусы
- Худайың Оглы
- Худайың Шалыгы
- Хызмат этмек

И

- Иблис
- Ичги садакасы
- Ички гала
- Император
- Инҗил
- Иң мукаддес отаг
- Иордан дерясы
- Иса
- Ишая пыгамбер
- Иерусалим

Җ

- Җебрайыл перишде
- Җелиле
- Җеннет
- Җул гейинмек

К

- Канун
- Канун китабы
- Кемош
- Кенган
- Кенганлар
- Керуп
- Кесетлер
- Кейнлер
- Кәкилик оты
- Көне Әхт
- Күл үстүнде отурмак

Л

- Ладан
- Левилер
- Лира
- Ливан
- Ливятан
- Лолы
- Лут

М

- Мадай
- Манна
- Маскил
- Меҗлис
- Меръем
- Месх ягы
- Месих
- Месопотамия
- Мейлетин садака
- Мезмур
- Мәликсадык
- Мидянлар
- Микайыл
- Миктам
- Миллетлер
- Милло
- Мирас
- Молек
- Моваплар
- Мукаддес
- Мукаддес чадыр
- Мукаддес чөрек
- Мукаддес даг
- Мукаддес отаг
- Мукаддес өй
- Мукаддес Рух
- Мурдар
- Муса пыгамбер
- Мут лабен
- Мүр
- Мүрзе

Н

- Надан
- Нард
- Назыр
- Нефиллер
- Негеп чөли
- Новбахар огул
- Нух пыгамбер

О

- Омын

- Ондан бири

Ө

- Өлүлер дүнйәси

- Өй бутлары

П

- Парс империясы
- Парз
- Пата
- Патрос
- Перишде
- Перизлер
- Перман
- Песах байрамы
- Петир байрамы
- Пилат
- Пилиштлилер
- Пурым байрамы
- Пыгамбер
- Пыгамберлик этмек

Р

- Рабби
- Рахап
- Рапалар
- Реб
- Реббе хөдүр эдилен чөрек
- Реббе йүз тутулян чадыр
- Реббиң гүни
- Реббиң өйи
- Реббиң сачагы
- Ресуллар
- Римлилер
- Рух
- Руханы

С

- Сабат гүни
- Садака
- Саддукейлер
- Саламатлык гурбанлыгы
- Салгытчы
- Салим
- Самария
- Сара

- Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

- Сежде этмек
- Сеждегәх
- Села
- Серафлар
- Сердар
- Сидон
- Синагога
- Синай
- Сион
- Сион гызы
- Содом
- Сөвеш арабасы
- Стоик таглыматчылар
- Сур
- Сурнай байрамы
- Сува чүмдүрмек
- Сүлейман пыгамбер
- Сүннет
- Сүннетсизлер
- Сүргүн
- Сыпа

Ш

- Шеминит
- Шейтан
- Шигаён
- Шөхрат

Т

- Табшырык
- Тегелек ховуз
- Тәмиз
- Тәзе Ай байрамы
- Тәзе Әхт
- Төврат
- Төврат мугаллымы
- Туты
- Түтетги
- Түтетги сыпасы

У

- Урым ве Туммым

Ы

- Ыбадатхана
- Ыбрайым пыгамбер
- Ыляс пыгамбер
- Ынсан оглы
- Ысхак пыгамбер
- Ысмайыл пыгамбер
- Ысрайыл
- Ысрайылың он ики тиреси
- Ызына сатын алмак

Я

- Ябуслар
- Яг
- Яг гуймак
- Яхуда
- Яхудаларың дили
- Яхуды
- Якма гурбанлыгы
- Якуп пыгамбер
- Ялкамак
- Яшулулар
- Язык гурбанлыгы

Е

- Едутун
- Ехошапат җүлгеси
- Еврей

Ю

- Юнус пыгамбер

- Юсуп пыгамбер

Й

- Йыгнагың хызматчысы
- Йыгнагың ёлбашчылары
- Йыгнак

З

- Зебур
- Зекат
- Зыгыр
- Зыярат нагмасы