Мукаддес Китап
Author: Мукаддес Китап Терҗиме Институты
Date: 2018-09-17T08:08:57.745096+00:00

Гириш

Гириш

1. 1 Шамувел

2. Сөзлүк

Элиңиздәки Мукаддес Китап хер бир адам үчин иң ваҗып китапдыр! Бу китап аркалы адамзат өз Ярадыҗысы Худайы танап, Онуң биз үчин ниетлән аҗайып максадыны өвренер ве иман эдип, бакы яшайша эе болар. Бейик патыша болан Давут пыгамбер Худайың Сөзи барада өз мезмурларының биринде: «Сениң сөзүң – чыра аякларыма, ол – ягтылык мениң ёдама» дийип айдяр. Худайың Сөзи, догрудан-да, хер бир ынсаның дурмушы үчин чырадыр, йөрейән ёлуны ягтылдян нурдур! Гой, Худай бу китабы окаян хер бир ынсана пәхим-пайхас берип, Өз Сөзүниң уммасыз байлыгыны оңа багыш этсин!

Китапларың атлары

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китапларың атлары дүрли-дүрлүдир:

- •Китап я-да онуң эсасы бөлеги белли бир адам тарапындан язылып, шол адамың ады билен атландырыляр, мысал үчин, «Сүлейманың пәхимлери».

- •Китап хайсыдыр бир адам барада язылып, шол адамың адына лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Рут».

- •Китап ысрайыл халкының тарыхының хайсыдыр бир дөврүни беян эдип, шол дөвүрдәки вакалара, ягдайлара лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Ысраыыл сердарлары». Булар барада хас гиңишлейин маглуматы алмак үчин, хер китабың башында берилйән гириш бөлүмине гөз айлаң.

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китаплар шу топарлара бөлүнйәр:

- •Көне Әхт

- ◦Төврат (Гелип чыкыш – Канун таглыматы)

- ◦Ир дөвүрдәки пыгамберлер; бу китаплар топары кәвагт «Тарыхы китаплар» дийлип хем атландырыляр (Ешува – Патышалар (Икинҗи китап))

- ◦Язгылар, шейле топара Зебур ве Сүлейманың пәхимлери ялы китаплар гирйәр. (Йыл язгылары – Нагмалар нагмасы)

- ◦Бейлеки пыгамберлер (Ишая – Малакы)

- •Тәзе Әхт

- ◦Хош хабарлар. Муңа дөрт китап дегишли болуп, олар дүрли адамлар тарапындан языландыр. Олар өзлериниң шаят болан вакаларыны беян эдйәрлер.

- ◦«Ресулларың ишлери» атлы китап Лука тарапындан языландыр. Ол бу китапда Иса Месихиң гөге гөтериленден соң болан вакалары беян эдйәр.

- ◦Хатлар. Булар Павлус, Петрус ве Ёханна ялы авторларың месихи йыгнаклара язан хатларыдыр.

- ◦«Ёханна гелен аянлык» эдебиятың айратын гөрнүши болуп, онда Худайдан гелен гөрнүшлер ве аянлыклар беян эдилйәр.

Ёкарда агзалан китаплар топлумларының хер бири өзүне махсус болан жанрда языландыр. Шонуң үчин-де окыҗы китабы оканда, онуң жанр айратынлыгыны хасаба алмалыдыр.

«Көне Әхт» ве «Тәзе Әхт» китапларына гошмача сөзбашылар берилйәр. «Көне Әхтиң» дүзүмине пыгамберлериң китапларының хем гирйәндигине гарамаздан, оңа түркмен окыҗыларына гиңден таныш болан «Төврат» ве «Зебур» диен гошмача сөзбашылар берилди. «Тәзе Әхт» китабына «Инҗил» диен гошмача сөзбашы берилсе-де, онуң дүзүмине «Инҗилден» башга китаплар ве иманлылар йыгнакларына язылан хатлар гирйәр.

Худайың атлары

Көне Әхт китабы түркмен дилине асыл нусгадан, ягны еврей дилинден терҗиме эдилди. Бу китабың еврей дилиндәки асыл нусгасында Худайың бирнәче ады душ гелйәр. Онуң «Элохим» ады хас көп уланылып, ол түркмен дилине «Худай» дийип терҗиме эдилди. Онуң бейлеки ады Яхве болуп, ол хем «Худай» диймеги аңладяр. Бу ат түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. «Реб» сөзи Худайың әхт баглашан, Өзүни халкына аян эден я-да ынсан кешбинде пейда болан ягдайларына дегишли вакаларда уланылды. Худайың «Эл-Шаддай» ады түркмен дилине «Гудратыгүйчли» дийип, «Эл-Элён» болса «Бейик Худай» дийип терҗиме эдилди. Худайың китапда сейрек душ гелйән «Адонай» ады «Таңры» дийип терҗиме эдилди. Херекет эдйән, бейик ишлери амала ашырян Худайы суратландырмак үчин еврей дилинде утгашдырылып уланылан «Яхве Элохим» ады түркмен дилине «Худайымыз Реб» дийип терҗиме эдилди.

Тәзе Әхт китабының асыл нусгасы грек дилинде язылып, онда Худай бабатда «куриос» диен сөз уланыляр. Китабың язга гечирилен дөврүнде бу сөз «ага» я-да «хоҗайын, эе» диймеги аңладярды. Көне Әхтиң грек дилиндәки терҗимесинде Худайың «Яхве» ве «Адонай» атлары хем «куриос» дийип терҗиме эдилендир. Шонуң үчин-де, Тәзе Әхт китабында адамлар Иса Месихе «куриос» дийип йүзлененлеринде, Оны Худай хөкмүнде кабул эдендиклери әшгәр боляр. Шейле ягдайларда «куриос» сөзи түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. Мундан башга-да, Иса Месих өлүмден диреленден соң Оңа Куриос Иса Месих дийип йүзленилип, бу ат түркмен дилине «Реббимиз Иса Месих» дийип терҗиме эдилди.

Мукаддес Язгылар ве тарыхы вакалар

Мукаддес Язгыларда беян эдилйән вакалара долы ве догры дүшүнмек үчин, олара шол дөвүрде болуп гечен тарыхы вакалар билен умумы багланышыкда гарамалыдыр. Ашакда Мукаддес Язгыларда беян эдилен тарыхы дөвүрлериң ве империяларың ады берилйәр:

1.Ыбрайым пыгамбериң дөврүне ченли болуп гечен вакалар. Худай дүнйәни ярадяр. Ол Адам атаны ве Хов энәни ярадып, олары Эрем багында ерлешдирйәр. Эмма олар Худайың эмрини бозансоңлар, Эремден махрум эдилйәрлер. Оларың несли көпелип, ер йүзүне яйраяр, гүнә ичинде яшап, өз дурмушларына гүмра болуп, Яраданы унудяр. Худайың муңа җуда гахары гелип, тутуш адамзады ёк этмеги ниет эдинйәр. Ол Өз ниетини берҗай этмек үчин, ер йүзүне элхенч сил иберйәр-де, Нух пыгамбер билен онуң машгаласындан башга тутуш адамзады ёк эдйәр. Хава, Худай шол силде диңе Нух пыгамбери ве онуң машгаласыны халас эдйәр, себәби олар дири Худая иман эдип, Оңа сежде эдйәрдилер. Беян эдилйән вакаларың шу тапгыры Нухуң несиллериниң Бабыл минарасыны гуршы ве тутуш адамзадың несил дарагтының дөрейши билен тамамланяр.

2.Ыбрайым пыгамбер барадакы вакалар. Хич перзенди болмадык Ыбрайым пыгамбере Худай бир огул берҗекдигини, ондан бейик бир миллет яратҗакдыгыны вада берйәр. Мундан башга-да, Худай пыгамбере онуң неслине «бал билен сүйт акян» Кенган топрагыны-да мирас берҗекдигини вада эдйәр. Ыбрайым пыгамбер вада берлен юрда гөчүп, ол ерде чадырда бир чарвадар кимин яшаяр. Худай Ыбрайымың агтыгы Якуба «Ысрайыл» дийип ат берйәр. Ысрайылың он ики оглы болуп, олар тутуш халкың несилбашылары боляр. Ысрайылың Юсуп атлы сөйгүли оглы доганлары тарапындан Мүсүр гулчулыгына сатылса-да, Худай оны ялңыз гоймаяр. Юсуп пыгамбер Худайың көмеги билен тутуш Мүсүр юрдунда икинҗи дереҗели адам боляр. Ол ачлык дөврүнде тутуш юрды ве өз атасының машгаласыны халас эдйәр. Онуң несли Мүсүрде җуда көпелйәр, эмма Юсуп пыгамбер арадан чыкандан соң, олар Мүсүр юрдунда гул болярлар.

3.Мүсүрден чыкыш ве вада эдилен топрагы эелемек барадакы вакалар:

а.Муса Ысрайылың неслини мүсүр гулчулыгындан азат эдйәр. Ысрайылың огулларындан дөрән тирелер чөлде Худая эерип, Ондан Мукаддес Кануны кабул эдйәрлер. Худай олара леви тиресини руханычылыга беллемеги ве Өзи үчин мукаддес чадыры ясамагы буюряр. Бу чадыр Худая сежде этмек үчин ниетлененди.

б.Ешува ысрайыллары Ыбрайым пыгамбере вада берлен топрага – Кенгана гетирйәр. Олар бу топрагы шол ерде яшап йөрен тирелерден басып алярлар. Бу тирелериң аглаба бөлеги Нух пыгамбериң Хам ве Яфес атлы огулларының несиллериди. Ыбрайым пыгамбер болса Нух пыгамбериң новбахар оглы Самың неслиди. Ысрайылың душманлары болан аммонлар ве моваплар болса Лутуң несиллериди. Басылып алнан юрт он ики бөлеге бөлүнип, ысрайыл тирелериниң арасында биҗе боюнча пайланыляр. Юсубың ики оглундан ики тире эмеле гелйәр, себәби Ысрайыл пыгамбер дүнйәден өтмәнкә олары өз огуллары хөкмүнде кабул эдип, ак пата берипди. Шонуң үчин-де, он ики бөлеге бөлүнен топрак Ысрайылың он бир оглуның несиллериниң арасында мүлк хөкмүнде пайланыляр. Ысрайылың Леви оглуның несиллери болса руханычылыга беллененсоңлар, топракдан хич мүлк алмаярлар, себәби Ысрайыл Худайы Реббиң Өзи оларың мүлкүди.

4.Он ики тирәниң бир патышалыгы эмеле гетириши барадакы вакалар:

а.Шавул патыша Ысрайылың илкинҗи патышасы боляр. Соңра Давут пыгамбер Ысрайыла патыша боляр ве он ики тирәни бирлешдирип, бир миллети эмеле гетирйәр--де, өз чәклерини гиңелдйәр.

б.Сүлейман пыгамбер Реббе сежде этмек үчин дүнйәде деңи-тайы болмадык ыбадатхананы гуряр.

5.Патышалыгың бөлүнмеги барадакы вакалар. Сүлейман пыгамбер арадан чыкандан соң, онуң ики оглуның арасында уруш башланяр. Юрдуң демиргазыгындакы он тире Сүлейманың огулларының бирини голдап, Ысрайыл патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве бенямин тирелери болса Сүлейманың бейлеки оглуны голдап, юрдуң гүнортасында Яхуда патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве Ысрайыл патышалыклары пыгамберлериң язгыларында көп ятланыляр. Демиргазык патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр, илаты болса Бабыла сүргүн эдилйәр.

6.Сүргүнлик дөври ыбадатхана вейран эдилйәр, гүнорта патышалыгы болан Яхуданың абрайлы ве гөрнүкли адамлары, машгалалары бабыллылар тарапындан есир алыняр.

7.Дикелдиш дөври – Парс империясы дөрәнден соң яхудылара өз ватанына, Ысрайыла доланмак ругсат эдилйәр. Олар өз юрдуна доланып, шәхери ве ыбадатхананы дикелдйәрлер.

8.Көне ве Тәзе Әхтиң аралыгындакы дөвүр – Македония империясы. Ортаер деңзи македониялылар тарапындан басылып алыняр. Македонлар грек дилини яйрадып, билим улгамыны өсдүрип яйбаңландырярлар.

9.Иса Месихиң дурмушы ве хызматы. Шол дөвүрде яхудылар Рим империясына гарашлы болуп, онуң беллән патышаларының голастында яшаярдылар. Шейле патышаларың бири-де Хирод болуп, ол Рим императорына долы гарашлы болупдыр.

10.Илкинҗи месихилер йыгнагы. Иса Месих гөге гөтериленден соң, Оңа иман эденлериң саны барха артяр. Гүйчли ызарланмалара, сөгүлмелере ве эҗирлере гарамаздан, оларың саны барха көпелйәр. Месихи йыгнаклар Орта Гүндогардан Рим империясының Азия велаятына (хәзирки Түркие), хатда Европа юртларына ченли яйраяр.

Мукаддес Язгыларың жанрлары

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде үч дүрли жанр: кысса (беян этме), гошгы (я ак гошгы) ве гошгы жанрында язылан проза уланылды. Гошгы жанрында язылан проза долы капыя эе болмаса-да, гошгы ялы окаляр. Шонуң үчин-де, шейле жанрда язылан пыгамберлик китаплары терҗиме эдиленде, олар гошгы гөрнүшде реҗеленди. Еврей шыгрыетинде «параллелизм» усулы гиңден уланыляр. Шейле усулда язылан гошгуларың биринҗи сетиринде беян эдилйән пикир икинҗи сетиринде гайталанып, манысы хас гиңишлейин дүшүндирилйәр.

Голязмалар

Көне Әхт китабы түркмен дилине еврей дилинде язылан Масоретик текстлеринден терҗиме эдилди. Бу Масоретик текст Библия Хебрайиканың соңкы неширинде чап эдилди. Зерурлыгың дөрән ягдайларында шу нешириң теклип эден алтернатив дүшүндирмелеринден хем угур алнып, олара дегишли чыкгытлар берилди. Тәзе Әхт китабы грек дилиндәки голыазмадан (Бирлешен Мукаддес китап җемгыети, 4‑нҗи нешири) терҗиме эдилди. Бу гөрнүшдәки аятларың Текстус Ресептус билен тапавутлы болан ягдайларында олара хем дегишли чыкгытлар берилди.

Чыкгытлар

Терҗимеде чыкгытларың бирнәче гөрнүшлери уланылды. Оларың иң йөнекейи окыҗа дүшнүксиз я-да нәбелли болан сөзе дүшүндириш берйәр. Шейле сөзлер китабың ахырында берилйән Сөзлүкде хем ерлешдирилендир. Чыкгытларың ене бир гөрнүши терҗиме эдилен асыл нусгадакы аятларың башга гөрнүшиниң бардыгыны хем гөркезйәр. Шейле аятларың арасындакы тапавут җикме-җик гөркезилмесе-де, хайсы асыл нусгадан алнандыгы мәлим эдилйәр.

Өлчег бирликлери

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде өлчег бирликлерини аңлатмак үчин мысгал, гадак, батман ялы гадымы көне түркмен өлчег бириклери уланылды. Оларың хәзирки дөвүрдәки такмынан өлчегини гөркезмек үчин дегишли чыкгытлар берилди. Шейле-де, чыкгытларда көне еврей ве грек өлчеглери уланылды. Сиз бу өлчег бирликлерини китабың ахырында берилйән таблисада гөрүп билерсиңиз.

Салгыланма аятлары

Тәзе Әхтиң китапларында Көне Әхтден мысал гетириленде, онуң хайсы китапдан алнандыгыны гөркезмек үчин салгыланма аятлары берилйәр. Бу окыҗа аядың я-да бабың асыл мазмуныны тапмагы еңиллешдирмек максады билен эдилди.

Мукаддес Язгыларың стили

Мукаддес Язгыларың стили өзболушлыдыр. Себәби онуң асыл нусгасының язылан дөврүндәки дурмуш ягдайларының, дәп-дессурларының кәбирлери түркмен дурмушы ве медениети үчин нәтанышдыр. Шоңа гөрә-де, терҗимечилер асыл нусганың манысының түркмен окыҗысына дүшнүкли болмагы үчин бу ише өрән сересаплы чемелешдилер. Олар асыл нусганың манысының үйтгедилмегине я-да тесвирленмегине ёл бермезлик үчин, оны сөзме-сөз терҗиме этмекден я-да диңе манысыны терҗиме этмекден гача дурдулар. Өңде гойлан меселәниң кын боландыгына гарамаздан, терҗиме адаты окыҗа дүшнүкли болуп, манысының арасса, анык ве тебигы болмагы үчин сада дилде эдилди. Терҗиме стилиниң дүрли болмагы терҗимелериң хем дүрли боляндыгыны аңладяр. Шонуң үчин-де, хайсыдыр бир терҗимәни башга терҗиме билен деңешдирип, онуң нәдогры эдилендигини айтмак ерликсиздир. Терҗимелериң бирмеңзеш болуп, адалгаларың я-да җүмлелериң башгача, окыҗа хас дүшнүкли тәрде берилмеги ахмалдыр. Мундан башга-да, терҗимелериң хеммеси белли бир дереҗеде дүшүндирмелере эедир. Терҗимәниң довамында душ гелен икиманылы сөзлемлериң аглаба бөлегиниң дүшүндирилмелери окыҗының пайына галдырылды. Йөне манысы өрән чылшырымлы ве айдың болмадык аятларың кәбирлери садалашдырылып, окыҗа дүшнүкли болар ялы терҗиме эдилди. Шейле аятларың терҗимесинде көп алымлар тарапындан бу бабатда кабул эдилен дүшүндиришлерден угур алынды.

Мукаддес Китап Терҗиме институты

Көне Әхт

1 Шамувел

Шамувел пыгамбер

Биринҗи китап

Гириш

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31

Шамувел пыгамбер барада ики китап язылып, олар онуң хатырасына атландырыландыр. Худайың ылхамындан долан бу пыгамбер йсрайыл халкының тарыхында гөрнүкли орунларың бирини эелейәр.

Сердарлар дөври тамамланып барярды. Ысрайыл халкы даш-төверекдәки халкларда болшы ялы, өзлерине патыша сайламак исләп, муны Шамувел пыгамберден талап эдйәр. Шамувел пыгамбер гелеҗекки патышаларың олара сүтем этҗекдигини, эмләклерини, огул-гызларыны зорлук билен алҗакдыгыны, өзи үчин ишлемәге меҗбур этҗекдигини халка дуйдуряр. Эмма халк ниетинден дәнмән, өзлерине патыша беллемегини Шамувел пыгамберден талап эдйәр.

Шамувел пыгамбер халкың ислегини битирмек үчин Худая дога-дилег эдйәр. Худай хем оңа Киш оглы Шавулы гөркезйәр. Шейдип, ол ысрайыл халкының илкинҗи патышасы боляр. Эмма Шавул Худайың табшырыкларыны сакламан, Онуң буйрукларына боюн болмансоң, патышалыкдан махрум эдилйәр. Худай онуң дерегине гоюн бакып, гиҗе-гүндиз Худая сежде нагмаларыны айдян песпәл, хошгылав ве батыргай Давут пыгамбери сайлаяр. Ол ысрайыл халкына хүҗүм эдйән пилиштлилериң Җалут атлы пәлваныны еңйәр. Давут Худайың ылхамындан ве гүйҗүнден долуп, ысрайыл халкына гөрлүп-эшидилмедик еңишлер гетирйәр.

Китапда Реббиң Давут пыгамбер билен багланышан әхти барада хем беян эдилйәр. Давут Реббе сежде этмек үчин бир ыбадатхана гурмакчы боляр. Эмма Реб сежде өйүни Давудың оглуның гурҗакдыгыны айдяр. Шейле-де Реб Давудың несил шалыгыны бакы беркарар этҗекдигини вада берйәр.

Мундан башга-да, Давут пыгамбер өкде сазанда болуп, Худая энчеме мезмурлары багыш эдйәр. Бу мезмурлар бизиң гүнлеримизде-де айдыляндыр!

Мазмуны

- Шамувел пыгамбер Ысрайылың соңкы сердары 1:1–7:17

- Шамувел Шавулы Ысрайылың илкинҗи патышасы эдип беллейәр 8:1–12:25

- Реб Шавулың патышалыгыны рет эдйәр 13:1–15:35

- Шамувел Давуды патышалыга беллейәр 16:1–18:16

- Шавул Давуды өлдүрмекчи боляр 18:17–27:12

- Шавулың соңкы сөвеши 28:1–31:13

1‑нҗи бап

Шамувел пыгамбер догуляр

1^1Эфрайым даглыгындакы Раматайымсопым галасында Элкана диен бир адам яшаярды. Эфрайым тиресинден болан бу адам Ерохамың оглы, Элихувың агтыгы, Тохувың човлугы ве Супуң ювлугыды.

2Элкананың Ханна хем-де Пенинна атлы ики аялы барды. Пениннаның чагалары барды, эмма Ханнадан перзент болмаярды. 3Элкана йылың-йылына Хөкмүрован Реббе сежде этмек хем Оңа гурбанлык бермек үчин, Шило галасына гидйәрди. Ол ерде Элийиң Хопны ве Пинехас атлы ики оглы барды. Олар Реббиң руханыларыды+.

4Элкана хер гезек Шилода гурбанлык беренде, гурбанлык этинден аялы Пенинна хем-де онуң чагаларының херсине бир пайдан берерди+. 5Эмма ол Ханна ики пай берерди. Чүнки Реб Ханнаны өнелгесиз эденем болса, Элкана оны сөййәрди. 6Реббиң перзент бермейәндиги себәпли, Ханнаның гүнүси оны ынҗадарды, кемсидерди. 7Бу йылларбойы шейле болды. Хер гезек Реббиң өйүне гиденде, Ханнаның гүнүси онуң дердини гозгаярды.

Бир гүн хем Ханна отурып аглады ве хич зат датмады. 8Әри оңа: «Ханна, сен нәме үчин аглаяң, нәме үчин хич зат иймейәң, нәме үчин бейле хасрат чекйәң? Сениң үчин мен он огулдан-да артык дәлми нәме?!» дийди+. 9Олар ийип-ичип боланларындан соң, Ханна еринден туруп, Реббиң хузурына барды. Элий руханы шол вагт Реббиң ыбадатханасының сөесиниң гапдалындакы күрсүде отырды+. 10Ханнаның калбы хасратдан долуды. Ол гөзүнден боюр-боюр яш дөкүп дуршуна, Ребден дилег этди. 11Ол шейле касам этди: «Эй, Хөкмүрован Реб, Өз гырнагыңың чекйән хасратына назар сал, оны ятла. Өз гырнагыңы гөзден салма-да, гайтам, оңа бир огул бер, мен оны Саңа өмүрлик назыр[*] эдейин, онуң келлесине пәки дегмез»+.

12Ханна Реббиң хузурында узак вагт дилег эденсоң, Элий онуң агзына середип отырды. 13Ханна ичинден дилег эденсоң, онуң сеси эшидилмән, диңе додаклары гымылдаярды. Шоңа гөрә Элий оңа серхошдыр өйтди. 14Элий оңа: «Хачана ченли бейдип, энтирекләп йөрҗек? Бар, серхошлыкдан ачылансоң гел» дийди.

15Ханна оңа: «Ёк, агам, мен серхош дәл, мен ярым гөвүн бир бичәре. Мениң чакыр-шерапдан ичен задым ёк. Мен диңе Реббиң хузурында ичими дөкйән. 16Гырнагыңа ярамаз аялдыр өйтме. Мен аҗы гам-гуссадан ве гайгы-хасратдан яңа дилег эдйәрин» дийип җогап берди. 17Элий оңа: «Бар, аркайын өйүңе гайдыбер, гой, Ысрайыл Худайы дилегиңи кабул этсин» дийди. 18«Өз гырнагыңа мерхемет эт!» дийип, Ханна өз ёлуна гитди. Соңра ол нахарланды. Ол инди гамгын дәлди+.

19Эртеси ирден туруп, олар Реббе сежде этдилер, соңра ызларына гайтдылар ве Рамадакы өз өйлерине доланып гелдилер. Элкана өз аялы Ханна янашды; Реб онуң дилегини кабул этди. 20Шейлеликде, Ханна гөврели болуп, бир огул догурды. «Мен муны Ребден диләп алдым» дийип, ол оглуның адына Шамувел[*] дакды.

Ханна Шамувели Реббе багыш эдйәр

21Онуң әри Элкана тутуш машгаласы билен ене йыллык гурбанлыгыны бермек үчин хем-де берен вадасыны ерине етирмек үчин, Шило гитмекчи боланда, 22Ханна бу гезек онуң билен гитмеди. Ол адамсына: «Сүйтден айрыландан соң, мен чаганы Реббиң хузурына алып барарын, ол шол ерде өмүрлик галар» дийди. 23Элкана оңа: «Боляр, гөзел гөвнүң, чагаң сүйтден айрылянча гарашай. Гой, Реб сениң вадаңы[*] амала ашырсын!» дийди. Шунлукда, Ханна өйде галып, чаганы сүйтден айырянча, оңа серетди.

24Чаганы сүйтден айрандан соң, үчяшар өкүз[*] бир батман ун ве бир тулум шерап билен билеликде Ханна оны Шило галасына Реббиң өйүне гетирди; чага энтек яшды. 25Бир өкүзи гурбанлык беренлеринден соң, олар чаганы Элийиң янына алып бардылар. 26Ханна Элийә йүзленип: «Эй, агам, өмрүң узак болсун! Мен шу ерде хузурыңда дуруп, Ребден дилег эден аял. 27Ине, шу чага үчин дилег эдипдим. Реб мениң дилегими кабул этди. 28Шоңа гөрә мен оны Реббе берйәрин. Гой, ол тә өмри өтйәнчә, Реббиң хызматында болсун» дийди.

Соңра ол шол ерде Реббе сежде этди.

2‑нҗи бап

Ханна Реббе алкыш айдяр

2^1Онсоң Ханна Реббе дилег этди:

«Реб калбымы шатлыга беследи,

Реб билиме кувват берди.

Сениң халас эдениң үчин, мен шадыян!

Душманларымың үстүнден гүлйән+.

2Реб мукаддесдир, Оңа тай болмаз,

Ондан гайры Худай болмаз,
бизиң Худайымыз дей Гая болмаз+.

3Буйсанчдан долы сөзлерден эл гөтер.

Улумсылык билен геп урма,
чүнки әхли иш Реббе аяндыр.

Хеммесине казылык эдйән Шолдур.

4Гүйчлүлериң яйы дөвүлди,
эҗизлере кувват гелди+.

5Доклар бир дөвүм чөрек үчин гүнлүкчи болдулар,
ачлар болса дойдулар.

Өнелгесиз аял еди чага догурды,
көп чагалы аял перзентсиз галды+.

6Өлдүрйәнем Ребдир,
дирелдйәнем Ребдир.

Өлүлер дүнйәсине индерйәнем,
чыкарянам Ребдир+.

7Гедай гойянам, баядянам Ребдир,
песелдйәнем, бейгелдйәнем Ребдир+.

8Реб гарыбы аяк астындан гөтерйәр,
мәтәҗи сердарларың хатарына гошяр,
зибилханадан чыкарып,

Реб оны хеззет тагтында отурдяр,
чүнки Ериң сүтүнлери Реббиңкидир,
дүнйәни шоларың үстүнде бина эден Олдур+.

9Вепадарларыны Өз пенасында саклар Ол.

Эмма бетниетлери зулматда йитирим эдер.

Чүнки адам өз гүйҗи билен мәкәм дәл+.

10Парчаланҗакдыр Реббиң гаршысына чыканлар.

Оларың гаршысына Гөкде Ол награ дартар.

Земиниң чар күнҗүнде Реб хөкүм эдер.

Ол Өз патышасына гүйч-кувват берер,

Өз сечип-сайлан патышасына еңиш гетирер»+.

11Соңра Элкана өйүне – Рама доланды. Шамувел болса Реббе гуллук этмек үчин, Элий руханының янында галды.

Элийиң ярамаз огуллары

12Элийиң огуллары руханы болсалар-да, ярамаздылар. Олар Ребби сыламаярдылар,+
13халкың өңүнде өз руханылык борчларына бипервай гараярдылар. Кимдир бири гурбанлык беренде, Элийиң огулларының хызматкәри элине үч дишли чаршак алып гелерди-де, 14оны газан болса газана, пити болса питә, таба болса таба, окара болса окара сокарды-да, чаршага иленини алып, рухана берерди. Олар садака бермек үчин Шило гелйән ысрайылларың әхлиси бабатында шейле эдйәрдилер. 15Үстесине-де, гурбанлык малың ягы хениз якылманка, руханының хызматкәри садака берйәниң янына барып, оңа: «Рухана говурмалык эт бер. Ол сениң бишен этиңи нәме этсин, оңа чиг эт герек» диерди. 16Эгер кимдир бири: «Этиң ягы янянча сабыр эт, соң герегиң эт болсун» дийәйсе, онда ол оңа: «Ёк, эти хәзир бер, ёгсам зор билен аларын» диерди+. 17Шунлукда, Реббиң хузурында буларың гүнәси җуда агырды. Себәби олар Реббе ниетленен садаканы хорматламаярдылар, оны әсгермейәрдилер.

18Шамувел Реббиң хузурында хызмат эдйәрди. Ол непис зыгыр матадан тикилен эфот гейип гезйәрди. 19Эҗеси онуң өзүне лайык эдип дон тикип, хер йыл адамсы билен биле гурбанлык бермәге геленде, оны Шамувеле берерди. 20Гайтҗак боланларында: «Реббиң хызматына багыш эден оглуңың өвезини долар ялы, гой, Реб саңа шу аялдан ене зүрятлар берсин» дийип, Элий Элкана хем-де онуң аялына ак пата берерди. Соңра олар өйлерине доланардылар. 21Хава, Ханнаны Реб ене-де ялкады: Ханнаның үч оглы, ики гызы болды. Шамувел болса Реббиң хузурында өсүп улалярды+.

22Элий җуда гаррапды. Өз огулларының ысрайыллар билен нәхили дарашяндыкларыны, оларың Реббе йүз тутулян чадырың гапысында хызмат эдйән аяллар билен ятяндыкларыны ол эшитди+. 23Ол огулларына шейле дийди: «Бу нәме этдигиңиз болды? Тутуш халк сизиң ярамаз ишлериңиз хакында гүррүң эдйәр. 24Бейтмәңиз боланок, огулларым! Реббиң халкындан мениң эшидйән хабарым говы дәл. 25Эгер адам адамың гаршысына гүнә этсе, Худай олара аралыкчы болар. Эмма адам Реббиң гаршысына гүнә этсе, онда оны ким горар?» Эмма Элийиң огуллары өз какасының сөзүне гулак асмадылар, чүнки Реб олары өлдүрмеги йүрегине дүвүпди+. 26Яшаҗык Шамувел болса Реббиң ве адамларың сөйгүсини газанып, яш бабатда-да, пәхим-пайхас бабатда-да гүнүни санап өсйәрди+.

Элийиң машгаласына гаршы пыгамберлик

27Бир гүн бир пыгамбер Элийә шейле хабар гетирди: «Хава, Реб саңа шейле диййәр: „Ата-бабаң Харун ве онуң машгаласы Мүсүрде фараоның гуллары болан вагтлары, Мен Харуна Өзүмиң гудратымы гөркезипдим+. 28Мениң руханым болуп, гурбанлык сыпамың үстүне чыкып, якымлы ыслы түтетги якып, Мениң хузурымда эфот геер ялы, Ысрайылың әхли тирелериниң ичинден Мен оны сайладым. Ысрайыллар тарапындан берлен якма гурбанлыкларындан пай алмага диңе сениң атаңың неслине ругсат бердим+. 29Инди нәме үчин сиз Мениң буйран гурбанлыкларыма ве садакаларыма гөз дикйәрсиңиз? Нәме үчин сен, Элий, халкым Ысрайылың садакаларының иң сайлама ерлери билен өзүңизи семретҗек болуп, өз огулларыңы Менден артык хорматлаярсың?“ 30Шонуң үчин хем Ысрайыл Худайы Реб шуны айдяр: „Сениң өз неслиң-де, ата-бабаңың несли-де хемишелик Мениң хузурымда гезер дийип, Мен өң сөз берипдим. Эмма инди Мен-Реб муны айдяндырын: гайтмышым болсун, чүнки Мен Өзүми сыланы сыларын, әсгермезлик эдени болса рысва эдерин+. 31Шунлукда, сизиң ве сизиң ата-бабаларыңызың ганатыны гырҗак гүнлерим узакда дәл – сизден догланларың хич бирине узак өмүр миессер этмез+. 32Ысрайыла эдилҗек ягшылыклара гөрипчилик билен середерсиңиз. Сизиң неслиңиз хич вагт узак өмүр сүрмез. 33Араңызда гурбанлык сыпамдан махрум эдилмедик диңе бир адамы дири галдырарын; ол хем сизи агламакдан гөзлериңизи көр, багрыңызы ган эдер. Тутуш эркек неслиңиз җуванлыкда өлер. 34Сениң ики оглуң Хопны билен Пинехасың башына дүшҗек иш – оларың икисиниң-де бир гүнде өлмеги саңа бир аламат болар+. 35Мен Өзүме гөвнүмден турҗак ве писиндим отурҗак ишлери этҗек вепадар бир руханы сайларын. Мен онуң неслини эбедилешдирерин, ол өмүрбакы Мениң сечип-сайлан патышамың хузурында гезер+. 36Хава, сениң аман галанларың: ‘Бир дөвүм чөрек тапарым ялы, маңа Өз руханыларыңың арасындан иш бер’ дийип, гара шай я-да бир дөвүм чөрек үчин дыза чөкүп, оңа ялбарарлар“».

3‑нҗи бап

Реб Шамувеле гөрүнйәр

3^1Етгинҗек Шамувел Элийиң янында Реббиң хузурында хызмат эдйәрди. Ол гүнлер Реббиң сөзи сейрек гелерди, Ребден гелйән ылхамлар азды+. 2Шейле гүнлериң биринде чөңңерен гөзлери билен оңлы сайгармаян Элий өз дүшегинде ятырды. 3Шамувел хем Худайың сандыгының сакланян ери болан Реббиң ыбадатханасында ятырды. Худайың чырасы хениз сөнмәнди. 4-5Бирден Реб: «Шамувел! Шамувел!» дийип, оны чагырды. Шамувел: «Лепбей!» дийип сесленди-де, Элийиң янына ылгады. Ол барып: «Ине, мен гелдим» дийди. Эмма Элий оңа: «Мен сени чагырамок ахырын, бар, ятыбер» дийди. Шамувел гидип ятды.

6Реб: «Шамувел!» дийип, оны ене чагырды. Шамувел ене турды-да, Элийиң янына барып, оңа: «Ине, мен гелдим» дийди. Эмма Элий оңа ене: «Мен сени чагырамок ахырын, оглум, бар, ятыбер» дийди. 7Шамувел хениз Ребби якындан танамаярды, Реббиң сөзи Шамувеле энтек аян болманды.

8Реб Шамувели үчүнҗи гезек чагырды. Ол ене-де турды-да, Элийиң янына барып, оңа: «Ине, мен гелдим» дийди. Шондан соң огланы Реббиң чагыряндыгына Элий дүшүнди. 9Шоңа гөрә Элий Шамувеле: «Бар, ятыбер. Эгер Ол сени ене чагырайса, Оңа: „Я Реб, айдыбер, гулуң диңлейәр“ дийип җогап берерсиң» дийди. Шамувел ене-де барып, өз еринде ятды.

10Реб гелип, ол ерде дурды ве: «Шамувел! Шамувел!» дийип, ене өңкүлери ялы оны чагырды. Шамувел: «Я Реб, айдыбер, гулуң диңлейәр» дийип җогап берди. 11Реб Шамувеле шейле дийди: «Хава, Ысрайылда эшидениң инини титретҗек бир иш эдерин+. 12Элийиң неслине гаршы айданларымың әхлисини шол гүн берҗай эдерин. 13Онуң неслини эбедилик җезаландырҗакдыгымы Мен оңа айдыпдым. Чүнки ол огулларының Маңа дил етирендиклерини билип хем, олары бу ишден сакламады. 14Шоңа гөрә Элийиң машгаласының гүнәси гурбанлык билен-де, садака билен-де хич вагт ювулмаз дийип, Мен онуң неслине гаршы ант ичдим».

15Шамувел даң атянча ятды. Соңра туруп, Реббиң өйүниң гапыларыны ачды. Шамувел бу гөрен гөрнүшини Элийә дуйдурмакдан горкярды. 16Эмма Элий: «Шамувел, оглум» дийип, оны янына чагырды. Шамувел: «Ине, мен гелдим» дийип җогап берди. 17Элий Шамувеле: «Ол саңа нәме дийди? Менден яшырма. Онуң айданларының екеҗесини менден гизләйсең, гой, Худай саңа-да шоны, хатда ондан-да бетерини гөркезсин» дийди+. 18Шондан соң Шамувел хич зады гизлемән, хеммесини болшы ялы Элийә гүррүң берди. Элий: «Ол Ребдир, гой, Ол Өз халаныны этсин» дийди+.

19Шамувел улалярды. Онуң айданларының әхлиси хакыкат йүзүнде берҗай болярды, чүнки Реб онуң биленди+. 20Шамувелиң Реббиң ынамдар пыгамберидигини Дандан Беершеба ченли бүтин Ысрайыл билди+. 21Реб сөзи аркалы Өзүни Шамувеле Шилода аян эденден соң, Ол ене-де шол ерде гөрүнмегини довам этдирди.

4‑нҗи бап

4^1Шамувелиң сөзи тутуш Ысрайыла етди.

Әхт сандыгы элден гидйәр

Шонда ысрайыллар пилиштлилере гаршы баш гөтердилер. Ысрайыллар Эбенезерде, пилиштлилер болса Апекде дүшелге гурдулар. 2Пилиштлилер ысрайылларың гаршысына сөвешмек үчин, хатара дүзүлдилер. Сөвеш яйбаңланып, ысрайыллар пилиштлилерден еңилдилер. Пилиштлилер сөвеш мейданында оларың дөрт мүң чемеси адамыны өлдүрдилер. 3Гошун дүшелгә гайдып геленде, Ысрайылың яшулулары шейле дийдилер: «Нәме үчин Реб бизи пилиштлилер билен сөвешде еңлише сезевар этдикә? Гелиң, Реббиң Әхт сандыгыны Шилодан шу ере алып гелелиң. Гой, ол бизиң арамызда болуп, бизи душманың элинден халас этсин»+. 4Олар Шило бирнәче адам иберип, керупларың ёкарсында тагт гуран Хөкмүрован Реббиң Әхт сандыгыны гетирдилер. Элийиң огуллары Хопны билен Пинехас хем Худайың Әхт сандыгының янындадылар+. 5Реббиң Әхт сандыгы дүшелгә гетириленде, әхли ысрайыллар шейле бир гыгырышдылар велин, оларың гыкылыгындан яңа хатда ер сарсды. 6-7Пилиштлилер бу гыкылыгы эшидип: «Еврейлериң дүшелгесиндәки бу гыкылык нәмәниң аламатыка?» дийшип геңиргенишдилер. Ысрайылларың дүшелгесине Реббиң сандыгының гетирилендигини биленлеринде болса, олар горкуп, шейле дийдилер: «Оларың дүшелгесине худайлар гелипдир. Дат бизиң гүнүмизе! Бу өң гөрлүп-эшидилен зат дәл ахырын. 8Дат бизиң гүнүмизе! Бу кувватлы худайларың элинден ким бизи халас эдип билер? Хер хили бела-бетерлер билен булар чөлде мүсүрлилере гөз гөркезен худайлар ахырын. 9Эй, пилиштлилер, еврейлериң өз гапыңызда гул болушлары ялы, сизиң хем оларың гапысында гул боласыңыз гелмейән болса, гайрата галың, мерт болуң! Олар билен мерт дуруп сөвешиң!»+
10Шондан соң пилиштлилер хүҗүме гечдилер. Ысрайыллар еңлип, дыр-пытрак болуп, өйли-өйүне гачдылар. Улы гыргынчылык болды, ысрайылларың отуз мүң пыяда эсгерини өлдүрдилер. 11Худайың сандыгы элден гитди, Элийиң огуллары Хопны билен Пинехас хем өлдүрилди+. 12Беняминлерден бири гачып, сөвеш мейданындан чыкды ве шол гүнүң өзүнде Шило гелди. Ол якасыны йыртып, башындан гум соврупды+. 13Ол геленде, Элий ёлуң угрундакы күрсүсинде гөзлерини зордан ёла дикип отырды, чүнки Худайың сандыгының алнып гидилмеги онуң йүрегини элендирйәрди. Яңкы адам гала гирип, болан ваканы хабар беренде, тутуш гала эңреди. 14Элий бу зензеләни эшидип: «Бу галмагал нәмекә?» дийди. Ол адам гыссанмач гелип, Элийи хабардар этди. 15(Шол вагт Элий тогсан секиз яшындады, онуң чөңңелен гөзлери оңлы сайгармаярды.)+
16Яңкы адам Элийә: «Мен сөвеш мейданындан гелйәрин. Мен ол ерден шу гүн гачып гайтдым» дийди. «Нәме болды, оглум?» дийип, Элий ондан сорады. 17«Ысрайыл пилиштлилерден гачды, халк гырылды, огулларың Хопны билен Пинехас душман элинден өлди, Худайың сандыгы элден гитди» дийип, хабар гетирен адам җогап берди. 18Худайың сандыгы агзалан бадына, Элий отуран күрсүсинден чиң арканлыгына дервезе тарапа агып гайтды. Ол гарры хем агыр гөвре болансоң, бойны омрулып җан берди. Ол Ысрайыла кырк йыллап сердарлык этди. 19Онуң гелни – Пинехасың аялы айы-гүни етик гөврелиди. Худайың сандыгының элден гидендиги, гайынатасыдыр адамсының-да өлендиги барадакы хабары эшиденде, ол гөвресиндәки чаганы догурды, эмма ол бургы агырысына дөз гелип билмеди. 20Ол демини санап ятырка, янындакы аяллар оңа: «Горкма, оглуң болды» дийдилер. Эмма ол булара не үнс берди, не-де җогап+. 21Худайың сандыгы элден гиденсоң, гайынатасыдыр адамсы-да өленсоң, «Ысрайылдан шөхрат гитди» дийип, ол оглуның адына Икабот[*] дакды. 22Ол: «Ысрайылдан шөхрат гитди, чүнки Худайың сандыгы элден гитди» дийди+.

5‑нҗи бап

Әхт сандыгы пилиштлилериң элинде

5^1Худайың сандыгыны эле саланларындан соң, пилиштлилер оны Эбенезерден Ашдода гетирдилер+. 2Соңра пилиштлилер Худайың сандыгыны Дагон бутханасына салып, оны Дагон бутуның янында гойдулар+. 3Ашдотлылар эртеси ирден туруп гөрселер, Дагон буты Реббиң сандыгының өңүнде йүзин дүшүп ятан экен. Олар буты галдырып, ене өз еринде отуртдылар+. 4Олар эртеси ирден туруп гөрселер, Дагон буты ене Реббиң сандыгының өңүнде йүзин дүшүп ятан экен. Бу сапар Дагоның келлеси хем-де ики эли дөвлүп, босагада ятырды, онуң диңе гөвреси абат галыпды+. 5(Дагон руханыларының хем-де Дагоның Ашдотдакы бутханасына гелйәнлериң хәли-хәзире ченли-де бутхананың босагасыны басмазлыклары шондан галды.)+

6Реб ашдотлылары ве Ашдодың чәклеринде яшаян халкы агыр җезаландырды, олары горкузды; эндамларына чыкув чыкарып, олары ховсала салды ве башларындан айылганч күлпет индерди. 7Ашдотлылар болан ваканы гөрүп: «Ысрайыл Худайының сандыгыны бу ерде мундан артык сакламалың, чүнки Ол бизе-де, худайымыз Дагона-да җуда ёвузлык билен гөз гөркезйәр» дийдилер. 8Шейлеликде, олар чапарлар гөндерип, әхли пилиштли ханлары йыгнадылар ве: «Ысрайыл Худайының сандыгыны нәме этсеккәк?!» дийип, олара сала салдылар. Олар: «Сандык Гат галасына әкидилсин» дийдилер. Шейдип, олар Ысрайыл Худайының сандыгыны Гат галасына гетирдилер. 9Эмма олар оны бу ере гетиренлеринден соң, Реб бу гала хем гөз гөркезди, галаны айылганч ховсала гаплап алды. Галаның илатының улудан-кичә әхлисиниң эндамына чыкув чыкарып, Реб олары ёвузлык билен җезаландырды. 10Шондан соң олар Ысрайыл Худайының сандыгыны Экрона ибердилер. Эмма Худайың сандыгы Экрона гетириленде, бу ериң халкы: «Ысрайыл Худайының сандыгыны өзүмизи-де, халкымызы-да гыргына бермек үчин гетирдилер-эй!» дийип багырышдылар. 11Шол себәпден, олар чапарлар гөндерип, әхли пилиштли ханлары йыгнадылар ве: «Ысрайыл Худайының сандыгыны бу ерден чыкарып, өз ерине иберелиң, гой, ол бизи хем, халкымызы хем хеләк этмесин» дийдилер. Себәби тутуш галаны айылганч ховсала гаплап алыпды. Реб олары җуда агыр җезаландырды. 12Аман галанлара чыкув чыкды. Галаның илатының ахы-наласы асмана гөтерилди.

6-нҗы бап

Әхт сандыгы гайдып гелйәр

6^1Реббиң сандыгы еди айлап пилиштлилериң юрдунда болды. 2Шондан соң пилиштлилер руханылардыр палчылары чагырып, олара: «Реббиң сандыгыны нәме этсеккәк? Оны өз меканына нәхили гайтармалыдыгыны бизе айдың» дийдилер. 3Олар: «Эгер сиз Ысрайыл Худайының сандыгыны ызына гайтармакчы болсаңыз, онда оны бош гойбермәң, Худая язык гурбанлыгыны бериң. Шонда сиз беладан гутуларсыңыз ве Онуң нәме себәпден өзүңизи ызыны үзмән җезаландырандыгына гөз етирерсиңиз» дийдилер+. 4Пилиштлилер: «Биз Оңа нәдип язык гурбанлыгыны бермели?» дийип, олардан сорадылар. Олар шейле җогап бердилер: «Пилиштли ханларың санына гөрә бәш саны чыкувың, бәш саны-да сычаның алтындан шекилини ясаң. Чүнки бу бела сизиң өзүңизе-де, ханларыңыза-да дең дереҗеде дегишлидир. 5Шоңа гөрә эндамыңыза чыкан чыкувларың хем-де юрдуңыза гыргынчылык гетирен сычанларың алтындан шекиллерини ясап, Ысрайылың Худайыны шөхратландырың; шейтсеңиз, белки, Худай сизден, сизиң худайларыңыздан ве юрдуңыздан эл чекер. 6Нәме үчин сиз мүсүрлилериң ве фараоның эдиши ялы доңйүреклик эдйәрсиңиз? Тә ысрайыллара Мүсүрден чыкмага ыгтыяр берйәнчәлер, оларың нәхили аңкасыны ашырандыгыны ядыңыздан чыкармаң+. 7Инди тәзе араба хем-де хениз боюнтырык салынмадык ики саны сагынлык сыгыр тапың-да, олары араба гошуң. Сыгырларың гөлелерини болса, оларың янындан айрып, дөледе саклаң+. 8Реббиң сандыгыны шол арабада ерлешдириң; язык гурбанлыгы хөкмүнде Реббе иберйән алтын шекиллериңизи хем гута салып, онуң гапдалында гоюң. Соңра оны ёла салың, гой, ол өз угруна гитсин. 9Йөне оңа гөзегчилик эдиң. Эгер ол өз меканына барян ёл билен – Бейтшемешиң ёлы билен гитсе, онда бу айылганч бетбагтчылыгы бизиң башымыза Реббиң салдыгыдыр, эмма ол шол ёлдан гитмесе, онда бу ишде Онуң элиниң ёклугыдыр, мунуң төтәнлик болдугыдыр».

10Адамлар айдылышы ялы этдилер: ики саны сагынлык сыгыр тапып, олары араба гошдулар. Оларың гөлелерини болса дөлә габап гойдулар. 11Реббиң сандыгыны хем-де алтындан ясалан сычандыр чыкув шекиллери салнан гутыны пилиштлилер араба йүкледилер. 12Сыгырлар сага-сола совулҗак болман, гөни Бейтшемеше барян улы ёл билен молашып гитдилер. Тә Бейтшемешиң арачәгине ченли пилиштли ханлар оларың ызындан галмадылар. 13Шол вагт бейтшемешлилер җүлгеде бугдай оруп йөрдүлер. Реббиң сандыгына гөзлери дүшенде, олар бегендилер. 14Бейтшемешли Ешуваның экин мейданындакы уллакан дашың янында араба тогтады. Олар арабаның агачларыны дөвүшдирип, одун этдилер-де, сыгырлары союп, Реббе якма гурбанлык бердилер. 15Левилер Реббиң сандыгыны хем-де онуң янындакы алтын шекиллер салнан гутыны арабадан дүшүрип, шол уллакан дашың үстүнде гойдулар. Шол гүн бейтшемешлилер Реббе якма ве бейлеки гурбанлыклары бердилер. 16Пилиштлилериң бәш ханы бу ваканы гөзи билен гөрди. Олар шол гүн Экрона доланып гелдилер.

17Пилиштлилериң Реббе язык гурбанлыгы хөкмүнде иберен алтындан ясалан чыкув шекиллериниң бири Ашдот үчин, бири Газа үчин, бири Ашкелон үчин, бири Гат үчин, ене бири болса Экрон галалары үчиндир+. 18Алтындан ясалан сычан шекиллери болса пилиштлилериң бәш ханы тарапындан доландырылян берк галаларың ве оларың төверегиндәки обаларының санына гөрә иберилди. Үстүнде Реббиң сандыгы гойлан уллакан даш бейтшемешли Ешуваның экин мейданында шу гүне ченли дур.

19Әхт сандыгының ичине середендиклери үчин, Реб бейтшемешлилери өлдүрди. Халкың ичинден Ол етмиш адамы[*] өлдүрди. Халк матам тутды, чүнки халкы Реб гырыпды+.

20Бейтшемешлилер: «Реббиң, ягны бу мукаддес Худайың өңүнде дуруп билҗек бармы нәме?! Ол бизден эл чекер ялы, биз сандыгы киме ёлласаккак?» дийишдилер. 21Соңра: «Пилиштлилер Реббиң сандыгыны ызына иберипдирлер. Гелиң-де, оны алып гидиң» диен хабар билен олар Кирятъегарыма чапар гөндердилер+.

7‑нҗи бап

7^1Шондан соң кирятъегарымлылар гелип, Реббиң сандыгыны алып гитдилер. Олар оны депәниң үстүнде яшаян Абынадабың өйүне гетирдилер ве онуң оглы Элгазары Реббиң сандыгына гөзегчилик этмәге багыш этдилер+.

Шамувел Ысрайыла сердарлык эдйәр

2Сандык узак вагтлап – йигрими йыла голай Кирятъегарымда галды. Шол арада тутуш ысрайыл халкы Реббе налыш этди. 3Ахыры бир гүн Шамувел тутуш Ысрайыл неслине йүзленип, шейле дийди: «Эгер сиз бүтин калбыңыз билен Реббе доланмакчы болсаңыз, онда Ашторет ве бейлеки кесеки худайларыңыздан гечиң, өзүңизи Реббе бүтинлей багыш эдиң ве диңе Оңа гуллук эдиң. Шейтсеңиз, Ол сизи пилиштлилериң элинден халас эдер»+. 4Шондан соң ысрайыллар Багал ве Ашторет бутларыны терк эдип, диңе Реббе гуллук этдилер+.

5Шамувел олара: «Хеммәңиз Миспада йыгнанышың, мен ол ерде сиз үчин Реббе дилег этҗек» дийди+. 6Олар Миспада йыгнанышдылар. Олар гуюдан сув чекип, оны Реббиң хузурында ере дөкүп: «Биз Реббиң өңүнде гүнә газандык» дийип, шол гүн агыз бекледилер. Шейдип, Шамувел Миспада ысрайыллара сердар болды+.

7Ысрайылларың Миспада топланышандыгыны эшиден пилиштли ханлар олара гаршы баш гөтердилер. Ысрайыллар муны эшидип, ховсала дүшдүлер. 8Олар Шамувеле: «Худайымыз Реббе биз үчин дилег этмәңи гойма, Ол бизи пилиштлилериң элинден халас этсин» дийип йүзлендилер. 9Шамувел хениз отукмадык бир гузыны Реббе башбүтин якма гурбанлык берди. Соң ол Ысрайыл үчин Реббе перят этди; Реб оңа сесленди+. 10Шамувелиң Реббе якма гурбанлык берйән вагты, ысрайылларың үстүне чозмак үчин, пилиштлилер оларың алкымына гелдилер. Эмма Реб ол гүн гүңлеч сес эдип, пилиштлилери алҗыраңңылыга салды; олар ысрайыллардан еңлип гачдылар+.

11Ысрайыллар Миспадан чыкып, пилиштлилери Бейткарың этегине ченли ковалап, олары гырдылар. 12Шамувел бир дашы алып, оны Миспа билен Шениң арасында дикелдип гойды ве «Реб бизе шу гүне ченли ярдам этди» дийип, ол шол ери Эбенезер[*] дийип атландырды+.

13Шейлеликде, пилиштлилер боюн эгдирилди ве шондан соң гайдып олар ысрайыл топрагына аяк секмедилер. Тә Шамувел дүнйәден өтйәнчә, Реббиң голы пилиштлилериң гаршысына болды. 14Пилиштлилер ысрайыллардан басып алан галаларыны – Экрондан Гата ченли аралыкдакы галаларың әхлисини ызына гайтарып бердилер. Ысрайыллар өз топрагыны пилиштлилерден азат этдилер. Ысрайыл билен аморларың арасында асуда дурмуш беркарар болды.

15Шамувел өмри өтйәнчә, Ысрайыла сердар болды. 16Ол йылың йылына Бейтеле, Гилгала, Миспа айланып, шол ерлерде Ысрайылы доландырарды. 17Ол соңра өзүниң Рамадакы өйүне гайдып, шол ерден хем Ысрайыла сердарлык этди. Ол Рамада Реббе гурбанлык сыпасыны гурды.

8‑нҗи бап

Халк патыша ислейәр

8^1Шамувел гаррап, яшы бирчене барансоң, өз огулларыны Ысрайыла сердар гойды. 2Онуң улы оглуның ады Ёвел, кичисиниң ады болса Абыяды. Олар Беершебаның сердарыдылар. 3Шамувелиң огуллары өз какасының ёлундан гитмедилер; гайтам, диңе баямагың гамыны ийдилер, пара алдылар, адалатдан йүз дөндүрдилер+.

4-5Ысрайылың әхли яшулулары йыгнанышдылар ве Рамада отурян Шамувелиң янына барып: «Инди сениң-ә яшың бирчене барды, огулларың болса сениң ызыңы тутмадылар. Шоңа гөрә, бейлеки миллетлерде болшы дей, үстүмизден хөкүмдарлык эдер ялы, бизе-де бир патыша белле» дийип, оңа йүз тутдулар+.

6Ысрайыл яшулуларының: «Бизе хөкүмдарлык эдер ялы патыша белле» диен сөзи Шамувеле ярамады. Шамувел Реббе дилег этди. 7Реб Шамувеле шейле сесленди: «Халкың сөзүни соңуна ченли диңле. Чүнки олар сени дәл-де, Мениң өзлериниң патышасы болмагымы инкәр этдилер. 8Өзлерини Мүсүрден алып чыкан гүнүмден бәри олар Менден йүз өврүп, кесеки худайлара ыбадат эдип гелйәрлер. Инди олар сен бабатда хем шейле этмегиң күл-күлүне дүшүпдирлер. 9Сен инди олара гулак ас, йөне өз үстлеринден хөкүм сүрҗек патышаның йөретҗек дүзгүнлеринден олары мазалы хабардар эт».

10Шамувел Реббиң сөзлерини өзүнден патыша талап эденлериң дыкгатына етирди. 11Ол булара шейле дийди: «Сизиң үстүңизден хөкүм сүрҗек патыша огулларыңызы гошунда гуллук этмәге меҗбур эдер: оларың кәбирлери сөвеш арабаларының сүрер, кәбирлери болса шаның сөвеш арабаларың өңүнден ылгар+. 12Ол өзи үчин мүңбашылар ве эллибашылар белләр. Кимсине өз ерлерини агдардар, хасылыны йыгнадар, кимсине болса, уруш энҗамларыны ве өз сөвеш арабаларының шайларыны ясадар. 13Гызларыңызы алып, атыр ясадар, ашпез эдер, чөрек биширдер. 14Ша сизиң иң сайлама ерлериңизи, үзүмчиликлериңизи, зейтун багларыңызы элиңизден алып, өз хызматкәрлерине берер+. 15Өз гошунбашыларыдыр хызматкәрлерине бермек үчин, галла хем-де үзүм хасылыңызың ондан бир бөлегини элиңизден алар. 16Ол сизи гул-гырнаксыз гояр, иң сайлама мал-гараларыңызы[*] ве эшеклериңизи алып, олары өз хаҗатлары үчин уланар. 17Доварларыңызың-да ондан бирини алар, өзүңиз болса онуң гулуна өврүлерсиңиз. 18Шонда сиз өз сайлап-сечен патышаңызың элинден дады-перят эдерсиңиз. Эмма ол гүн Реб сизиң дадыңыза етишмез»+.

19Барыбир халк Шамувелиң сөзүне гулак асмады. Олар: «Ёк! Бизде патыша болсун! 20Шейдип, биз хем бейлеки миллетлере меңзәрис. Бизиң үстүмизден патышамыз хөкмүрованлык эдер, өңүмизе дүшер, урушларымызда бизе баш болар» дийдилер. 21Шамувел халкың әхли айданыны диңледи ве эшиденлерини Реббиң дыкгатына етирди. 22Реб Шамувеле: «Диенлерини эт-де, олара бир патыша белле» дийди. Шамувел ысрайыллара: «Барың, хер ким өз галасына гайтсын» дийди.

9-нҗы бап

Шавул Шамувеле душяр

9^1Бенямин тиресинден Киш атлы бир бай адам барды. Ол Абыелиң оглы, Серорың агтыгы, Бекорадың човлугы, Апыяның ювлугыды+. 2Онуң Шавул атлы яш хем гөрмегей бир оглы барды. Ысрайылда бой--сырат бабатда оңа тай ёкды; бейлекилер онуң эгнинденди. 3Бир гүн Шавулың какасы Киш өз уркачы эшеклерини йитирди. Ол Шавула: «Хызматкәрлерден бирини яныңа ал-да, эшеклериң гөзлегине чык» дийди. 4Олар Эфрайым даглыгының ве Шалыша топрагының ичинден гечдилер, йөне олар эшеклери тапмадылар. Соңра олар Шагалым топрагының ичинден гечдилер, йөне ол ерден хем эшеклер тапылмады. Онсоң олар бенямин топрагының ичинден гечдилер, йөне эшеклерден дерек тапып билмедилер+. 5Олар Суп топрагына етенлеринде, Шавул янындакы хызматкәрине: «Ызымыза гайдалы, ёгсам, какам эшеклере дерек бизи гайгы эдип башлар» дийди. 6Хызматкәр оңа шейле җогап берди: «Ине, шу галада сылаг-хорматлы бир Худайың адамы бар. Онуң айданы хемише догры болуп чыкяр. Йөр, шонуң янына гидели. Белки, ол бизе гитмели ёлумызы салгы берер»+. 7Шавул хызматкәрине: «Эгер гитсек, оңа нәме әкидерис? Торбаларымыздакы чөреклерем-ә түкенди. Худайың адамына әкидер ялы бизде хич хили совгат ёк ахырын. Ханы, бизде нәме бар?» дийди. 8Хызматкәр Шавула ене: «Ине, менде бир кичи күмүш теңңе бар. Мен оны Худайың адамына берерин, ол бизе ёл гөркезер» дийди. 9(Өңлер Ысрайылда Худайдан сорап гөрмәге гиденлеринде, «Йөр, гөргүриң янына гидели» диер экенлер, чүнки хәзирки пыгамбере өңлер гөргүр дийипдирлер.) 10Шавул хызматкәре: «Говы пикир, боляр, йөр гидели» дийди. Шейдип, олар Худайың адамының яшаян галасына гитдилер. 11Ёкарлыгына гала чыкып баряркалар, оларың өңүнден сува барян гелин-гызлар чыкды. Ол икиси булардан: «Гөргүр шу ердеми?» дийип сорадылар. 12Олар шейле җогап бердилер: «Хава, ханха, өңүңизден баряр. Эгленмәң. Онуң гала гелип дуршы, себәби депеликдәки сеждегәхде бу гүн халк гурбанлык берйәр+. 13Нахар иймек үчин, сеждегәхе чыкманка, эдил гала гирен ериңизде сиз оны тапып билерсиңиз. Чүнки ол барып, тә гурбанлыга пата берйәнчә, адамлар нахар иймезлер. Ол барандан соң, чагырыланлар нахары өңлерине аларлар. Инди хаял этмән ёкары чыксаңыз, сиз оны тапарсыңыз». 14Олар ёкарлыгына гала тарап гитдилер. Гала гирип баряркалар, сеждегәхе чыкян ёл билен олара тарап Шамувел йөрәп гелйәрди.

15Шавул гелмезинден бир гүн өң Реб Шамувеле шейле дийипди: 16«Эртир шу вагтлар Мен сениң яныңа бенямин топрагындан бир адам иберерин. Сен онуң башына яг гуюп, оны Мениң халкым Ысрайыла хөкүмдар белләрсиң. Ол Мениң халкымы пилиштлилериң элинден халас эдер. Халкымың эҗир чекйәндигини Мен гөрдүм, чүнки оларың ахы-наласы Маңа етди»+. 17Шамувел Шавулы гөренде, Реб оңа: «Ине, Мениң саңа айдан адамым шу. Мениң халкыма баштутанлык этҗек шолдур» дийди. 18Шондан соң дервезәниң агзында Шавул Шамувелиң голайрагына гелип: «Айтсаңызлаң, гөргүриң өйи ниредекә?» дийип, ондан сорады. 19Шамувел Шавула шейле җогап берди: «Гөргүр мендирин. Өңүме дүш, сеждегәхе чыкалы, сиз бу гүн мениң билен биле нахарланарсыңыз. Эртир ирден мен сизиң сорагларыңыза җогап берерин ве сизи өз ёлуңыза уградарын. 20Үч гүн мундан өң йитен эшеклериңизи болса алада этмәң, олар эййәм тапылды. Тутуш Ысрайылың байлыгы сениңки ве атаңың несиллериниңки дәлми эйсем?!» 21Шавул оңа: «Мен Ысрайылың иң кичи тиреси болан бенямин тиресинден ахырын, мениң машгаламам тирәмизде гөзе гөрүнйән машгала дәл-ә. Нәме үчин сен маңа бейле затлары айдяң?» дийип җогап берди+. 22Соңра Шамувел Шавул билен онуң хызматкәрини улы бир отага алып барды ве оны чагырылан отуз төвереги адамың хеммесиниң үстүнден төре гечирди. 23Соңра Шамувел ашпезе: «Айратын гой дийип буйран пайымы гетир» дийди. 24Ашпез бир буды үстүниң ягы билен биле гетирип, Шавулың өңүнде гойды. Шамувел Шавула: «Ине, шу пай сениң үчин гоюлды. Ал, ийибер, мен муны йөрите сениң үчин гойдурдым, бу мыхманлары болса сениң билен биле нахар иймәге чагырдым» дийди. Шейдип, ол гүн Шавул Шамувел билен биле нахарланды. 25Олар сеждегәхден гала гайдып геленлеринден соң, Шамувел Шавул билен үчегиң үстүнде геплешди.

Шамувел Шавулы хөкүмдарлыга беллейәр

26Даң атанда: «Тур, мен сени уградайын» дийип, Шамувел үчегиң үстүнде ятан Шавула гыгырды. Шавул турандан соң, ол икиси биле ёла чыкды. 27Олар галаның четине чыканларында, Шамувел Шавула: «Хызматкәриңе айт, гой, ол өңүмизден йөрәберсин. Сен шу ерде бираз аяк чек, мен саңа Худайың сөзүни айтҗак» дийди.

10-нҗы бап

10^1Соңра Шамувел яглы күйзәни алып, ягы Шавулың келлесинден гуйды-да, оны огшап, шейле дийди: «Өз сайлан халкына хөкүмдар болмагың үчин, Реб сени белледи+. 2Шу гүн мениң янымдан гидениңден соң, бенямин топрагындакы Селсада, Рахелиң мазарының янында саңа ики саны адам душар. Олар: „Эшеклериңиз тапылды. Какаң эшеклерден гечип, ‘Оглума нәме болдука?’ дийип, сениң гайгыңы эдип отыр“ диерлер+. 3Соңра ол ерден гидерсиң ве Табордакы дуб агаҗының янына барарсың. Ол ерде сен бири үч овлак, бейлекиси үч чөрек, ене бири болса бир тулум шерап алып, Бейтеле, Худайың янына барян үч кишә душарсың. 4Олар саңа салам берерлер ве бир җүбүт чөрек хөдүр эдерлер; чөреклери аларсың. 5Ондан гидип, Гибгадакы Худайың байрына барарсың. Ол ерде пилиштлилериң бир бөлек гошуны бардыр. Гала гирен ериңде, сеждегәхден инип гелйән пыгамберлер топарына душарсың. Олар өңлеринде арфа, депрек, түйдүк ве лира чалдырып, җошуп, пыгамберлик эдип гелйәндирлер. 6Шондан соң Реббиң Рухы сениң калбыңы эеләр; сен хем олар билен биле җошуп, пыгамберлик эдерсиң ве Реббиң Рухы сени бүтинлей өзгердер. 7Шол аламатлар ерине етенде, сен гөвнүңе геленини эдип билерсиң, чүнки Худай саңа ярдыр. 8Инди менден өң ашак, Гилгала ин. Якма ве саламатлык гурбанлыкларыны бермек үчин, ол ере мен хем барҗак. Еди гүн гарашаныңдан соң, яныңа барып, нәме этмелидигиңи айдарын». 9Шавул Шамувелиң янындан гайтмак үчин ызына өврүленде, Худай онуң калбыны тәзеледи. Бу аламатларың хеммеси шол гүн ерине етди. 10Гибга галасына геленлеринде, олар топар тутуп гелйән пыгамберлере душдулар. Шонда Худайың Рухы Шавулың калбыны эеледи. Ол пыгамберлер билен биле җошуп, пыгамберлик этмәге башлады+. 11Оны өңден танаянлар бу ягдайы гөрүп: «Бу Кишиң оглуна нәме болуп йөркә? Шавул хем пыгамберлериң арасындамы?» дийишдилер. 12Ол ердәкилериң бири: «Бу пыгамберлериң аталары ким болупдыр-ка?» дийди. «Шавул хем пыгамберлериң арасындамы?» дийлени шондан галандыр+. 13Шавул җошуп, пыгамберлик эдип боландан соң, сеждегәхе чыкды. 14Шавулың дайысы: «Нирә бардыңыз?» дийип, ондан ве онуң хызматкәринден сорады. Шавул: «Эшеклери агтардык, йөне олары тапып билмәнимизден соң, Шамувелиң янына гитдик» дийип җогап берди. 15Шавулың дайысы: «Ол сизе нәме дийди?» дийип, ондан сорады. 16Шавул дайысына: «Ол бизе эшеклериң тапыландыгыны анык айтды» дийди. Йөне Шамувелиң патышалык бабатда айданларыны ол дайысына айтмады.

Шавул патыша хөкмүнде ыкрар эдилйәр

17Соңра Шамувел Миспада ысрайыл халкыны Реббиң хузурына чагырып, 18шейле дийди: «Ысрайыл Худайы Реб шейле диййәр: „Мен Ысрайылы Мүсүрден чыкардым, оны мүсүрлилериң ве бейлеки шалыкларың пенҗесинден халас этдим“+. 19Эмма бу гүнки гүн өзүңизи зулумдан ве җебир-җепадан алып чыкан Худайыңызы сиз рет этдиңиз. Сиз: „Ёк, бизе патыша белле“ дийдиңиз. Инди тиреме-тире, уругма-уруг Реббиң хузурында хатара дүзүлиң»+. 20Соңра Шамувел ысрайыл тирелериниң әхлисини еке-екеден өңе чыкарды. Олардан биҗе боюнча бенямин тиреси сайланып алынды. 21Соңра Шамувел бенямин тиресини машгалама-машгала өңе чыкарды. Олардан Матрының машгаласының биҗеси чыкды. Олардан Кишиң оглы Шавулың биҗеси чыкды, йөне олар оны идәп тапып билмедилер. 22Олар: «Ол хениз бу ере геленокмы?» дийип, Ребден сорадылар. Реб: «Ол, ине, йүкүң аңырсында гизленди» дийип җогап берди. 23Адамлар оны ол ерден чыкарып гетирдилер. Ол халкың өңүнде дурды; бейлекилер онуң эгнинденди. 24Шамувел халка: «Реббиң сайлан адамыны гөрйәңизми? Арамызда шуңа тай гелҗегимиз ёкдур!» дийди. Дуранларың әхлиси: «Яшасын патыша!» дийип гыгырышдылар+. 25Соңра Шамувел халка патышаның дүзгүнлерини ве кадаларыны дүшүндирди. Олары китаба язып, шол ерде, Реббиң хузурында гойды. Шондан соң Шамувел адамлары өйли-өйүне угратды+. 26Шавул-да Гибгадакы өз өйүне гитди; Худай тарапын йүреклерине мертлик салнан эсгерлер оңа ёлдаш болдулар. 27Кәбир ярамаз адамлар болса: «Шолмы инди бизи гораҗак?» дийшип, оңа писинт этмедилер. Олар оңа совгат-серпай-да этмедилер, йөне Шавул олара үнс бермеди+.

11‑нҗи бап

Шавул аммонлары еңйәр

11^1Аммонларың шасы Нахаш аяга галып, Гилгатдакы Ябеш галасыны габава салды. Ябешиң халкы Нахаша: «Бизиң билен ылалашык баглаш, биз саңа гул болалы» дийдилер+. 2Аммонларың шасы Нахаш олара: «Мен сизиң әхлиңизиң саг гөзүңизи оюп, сизи тутуш Ысрайыла веҗера этмек шерти билен ылалашык баглашарын» дийип җогап берди+. 3Ябешиң яшулулары оңа: «Бизе еди гүн пурыҗа бер; Ысрайылың әхли ерине чапарлар гөндерели. Эгер ол ерден бизе көмек эдер ялы адам тапылмаса, онда биз сизиң ыгтыярыңызда» дийдилер. 4Чапарлар Шавулың яшаян Гибга галасына гелип, ягдайы халка хабар беренлеринде, халк мөңңүрип аглады+. 5Хут шол махал Шавул өрүден өкүзлерини алып гелйәрди. Ол: «Нәме болды? Адамлар нәмәниң ясыны тутярлар?» дийип сорады. Ябешден гелен чапарларың гетирен хабарыны оңа айтдылар. 6Шавул ол сөзлери эшиденде, Худайың Рухы онуң калбыны эеледи. Шавулың гаты гахары гелди+. 7Ол ики саны өкүзи союп, оларың этини дограды. Соңра: «Кимде-ким Шавул билен Шамувелиң ызына дүшмесе, онуң-да өкүзлериниң башына шу өкүзлериң гүни гелҗекдир» диен сөзлер билен этлери чапарлар аркалы Ысрайылың әхли ерине иберди. Онсоң халкы Реббиң хайбаты гуршап алды, олар бир адам ялы болуп йыгнандылар+. 8Шавул олары Безеге йыгнады. Ол ере Ысрайылдан үч йүз мүң адам, Яхудадан отуз мүң адам топланды+. 9Олар Ябешден гелен чапарлара: «Эртир Гүн асмана галыберенде, халас болҗакдыкларыны Гилгатдакы Ябешиң халкына айдың» дийдилер. Чапарлар гелип, муны олара хабар беренлеринде, ябешлилер бегендилер. 10Ябешлилер Нахаша: «Эртир биз сизе боюн эгерис, сиз бизе ислән задыңызы эдип билерсиңиз» дийип җогап бердилер. 11Даңың үмүш-тамшында Шавул адамлары үч топара бөлди. Даң агаранда олар аммонларың дүшелгесине аралашдылар ве Гүн гүнортан болянча, олары ер билен егсан этдилер. Дири галанлар дыр-пытрак болуп гачдылар+. 12Соңра адамлар Шамувеле: «„Шавулмы инди бизе патыша болҗак“ диенлер кимлер? Гетириң, биз олары өлдүрҗек» дийдилер. 13Эмма Шавул халка: «Бу гүн хич ким өлдүрилмез, чүнки бу гүн Ысрайылы Реб халас этди» дийди. 14Соңра Шамувел олара: «Йөрүң, Гилгала гиделиң-де, ол ерде Шавулың шалыгыны тәзеден тассыклалың» дийди+. 15Шондан соң тутуш халк Гилгала гитди. Ол ерде олар Реббиң хузурында Шавулы тәзеден патыша дийип ыглан этдилер ве Реббиң хузурында саламатлык гурбанлыгыны бердилер; Шавул ве әхли ысрайыллар улы той тутдулар.

12‑нҗи бап

Шамувелиң халка соңкы сөзи

12^1Соңра Шамувел тутуш ысрайыл халкына шейле дийип йүзленди: «Мен сизиң әхли диениңизе гулак асдым. Сизе патыша-да белледим+. 2Ине, инди сизе баш болян патышаңыз хем бар. Мен инди гаррадым, сач-сакгалым агарды. Огулларым хем сизиң араңызда. Мен яшлыгымдан тә шу гүне ченли сизе баш болдум. 3Ине, мен. Реббиң ве Онуң сечип-сайланының хузурында мен барада шаятлык эдиң: хей, мен бириңизиң өкүзиңизи я эшегиңизи алдыммы? Хей, бириңизе ал салдыммы я бириңизи ынҗытдыммы? Я бириңизден пара алып, онуң этмишине гөз юмдуммы? Эгер шейле болса, мениң гаршыма шаятлык эдиң, мен олары сизе гайтарып берейин»+. 4Олар: «Сен бизе ал хем салмадың, бизи эзмедиңем, хич задымыза эл-де урмадың» дийдилер. 5Соңра Шамувел олара: «Менден хич хили ногсанлык тапмандыгыңыза бу гүн Реб-де, Онуң сечип-сайланы хем шаятдыр» дийди. Халк: «Хава, Ол шаят» дийди. 6Шамувел сөзүни довам этди: «Мусаны ве Харуны беллән, ата-бабаларыңызы Мүсүрден алып чыкан Ребдир. 7Инди болса туруң, мен сизи хем-де ата-бабаларыңызы халас этмек үчин Реббиң эден әхли догры ишлери эсасында Онуң хузурында сизи язгарайын. 8Якуп Мүсүре гиденде, мүсүрлилер олары эздилер[*], шонда сизиң ата-бабаларыңыз Реббе перят этдилер. Онсоң Реб Муса билен Харуны иберип, олары Мүсүрден алып чыкды ве шу ерде орнашдырды+. 9Йөне сизиң ата-бабаларыңыз өз Худайыны – Ребби унутдылар. Реб олары Хасор галасының шасы Ябының лешгербашысы Сисераның, пилиштлилериң ве Мовап шасының элине берди; олар сизиңкилере гаршы урушдылар+. 10Шонда ата-бабаларыңыз: „Биз гүнә газандык. Ребден йүз өврүп, Багал ве Ашторет бутларына гуллук этдик. Инди бизи душманларымызың элинден ал, биз Саңа гуллук этҗек“ дийип, Реббе перят этдилер+. 11Шонда Ерубагалы, Барагы[*], Ефтахы ве Шамувели иберип, Реб сизи әхли душманларыңызың элинден халас этди. Шейдип, сиз асуда дурмуша етдиңиз+. 12Аммонларың шасы Нахашың үстүңизе сүрнүп гелйәндигини гөрениңизде болса, өз Худайыңыз Реббиң шалыгындан боюн гачырып, менден өзүңизе патыша талап этдиңиз+. 13Сайлап-сечип, диләп алан патышаңыз, ине, дур. Хава, оны сизе Реб берди. 14Эгер сиз Ребден горкуп, Оңа гуллук этсеңиз, Оңа гулак асып, Реббиң буйругына гаршы баш гөтермесеңиз, сиз ве сизе хөкүмдарлык эдйән патыша Худайыңыз Реббиң ызына эерсе, тутан ишиңиз оңуна болар. 15Эмма Реббе гулак асман, Онуң буйругына гаршы баш гөтерсеңиз велин, ата-бабаларыңыза эдиши ялы, Реб сизе хем җеза берер+. 16Инди болса дуран ериңизден гозганман, Реббиң гөзүңизиң алнында гөркезҗек гудратына томаша эдиң. 17Хәзир томус, шейле дәлми! Мен Ребби чагырҗак. Ол ягыш ягдырар хем-де гөги гүммүрдедер. Шонда өзүңизе патыша сорамак билен Реббиң өңүнде җуда пис иш эдендигиңизе сиз гөз етирерсиңиз». 18Соңра Шамувел Ребби чагырды; Реб шол гүн ягыш ягдырды ве гөги гүммүрдетди. Адамлар Ребден ве Шамувелден җуда горкдулар. 19Олар Шамувеле шейле дийдилер: «Өз гулларыңың аман галмагы үчин, Худайың Реббе дилег эт. Биз шу пис иш, ягны өзүмизе патыша талап этмек билен өз гүнәмизи хас-да агралдыпдырыс». 20Шамувел халка шейле дийди: «Хава, сиз пис ишлере баш гошдуңыз, йөне шонда-да горкмаң. Ребден йүз өвүрмәң-де, тутуш калбыңыз билен Оңа гуллук эдиң. 21Галп худайларың ызына дүшмәң. Олар сизе не пейда берер, не-де сизи горар, чүнки олар бихуда затлардыр+. 22Шөхратлы адының хатырасына Реб Өз халкыны терк этмез, чүнки Ол сизи Өз халкы этмекден хошал болды+. 23Үстесине-де, сизиң үчин дилег этмегими бес эдип, Реббиң өңүнде гүнә газанмагымдан Реббиң Өзи сакласын! Мен сизе хөзирли хем догры ёл гөркезҗек+. 24Диңе Ребден горкуң ве Оңа түйс йүрекден, вепадарлык билен гуллук эдиң. Гөрүң, Ол сизиң үчин нәхили гудратлы ишлери этди!+
25Өз пис херекетлериңизден эл чекмесеңиз велин, патышаңыз билен биле ёк эдилерсиңиз»+.

13‑нҗи бап

Шавул Реббиң сөзүне гулак асмаяр

13^1Шавул патыша боланда отуз яшларындады. Ол Ысрайыла кырк ики йыл патышалык этди. 2Шавул ысрайыллардан үч мүң адамы сайлап алды. Оларың ики мүңүсини ол Микмашда ве Бейтел даглыгында өз янында саклады; мүңүсини болса оглы Ёнатан билен бенямин топрагындакы Гибга галасында ерлешдирди. Галанларыны болса ызларына, өйли-өйүне угратды.

3Ёнатан пилиштлилериң Гебадакы гошуныны дерби-дагын этди. Бу хабар пилиштлилере барып етди. Шавул: «Гой, еврейлер эшитсинлер!» дийип, мундан хабардар этмек үчин, юрдуң әхли еринде шахдан эдилен сурнай чалдырды+. 4Шавулың пилиштли гошуны дерби-дагын эдендигини ысрайыллар эшиденлеринде, пилиштлилериң өзлери билен өҗүгендиклерини дуюп, олар Гилгала Шавулың янына йыгнандылар.

5Үч мүң сөвеш арабалы, алты мүң сөвеш арабалы эсгерлери ве сансыз-саҗаксыз гошун болуп, Ысрайыл билен урушмак үчин, пилиштлилер башларыны җемледилер. Бейтавениң гүндогарындакы Микмаша барып, олар ол ерде өзлерине харбы дүшелге гурдулар+. 6Ысрайыллар чыкгынсыз ягдая дүшендиклерини гөренлеринде (чүнки оларың гошунлары говы гысаҗа салныпды), оларың кәси говакларда, чукурларда, гаяларда, мазарларда ве гуррук гуюларда гизлендилер+. 7Бирнәче еврей болса Иордан дерясындан гечип, Гат хем-де Гилгат топрагына аралашды.

Шавул хениз Гилгалдады ве онуң янындакы гошун горкудан яңа сандырашярды. 8Шамувелиң беллән мөхлетине гөрә, Шавул еди гүн гарашды, эмма Шамувел Гилгала гелмеди. Шавулың янындакы халк ондан четлешип башлады+. 9Шонда Шавул халка: «Якма ве саламатлык гурбанлыгы үчин мал гетириң» дийди. Шейдип, ол якма гурбанлыгыны берди. 10Шавул якма гурбанлык бермеклиги яңы гутардым эденде, Шамувел гелди. Гаршыламак хем саламлашмак үчин, Шавул онуң өңүнден чыкды. 11Шамувел оңа: «Нәме иш битирдиң?» дийди. Шавул оңа шейле җогап берди: «Төверегимдәки халк менден четлешип башлады, сен хем айдан мөхлетиңде гелмедиң, пилиштлилер болса Микмаша йыгнандылар. 12Онсоң мен: „Инди пилиштлилер Гилгала, мениң үстүме дөкүлерлер. Мен болса Ребден медет хем дилемедим“ дийип ойландым ве якма гурбанлык бермәге меҗбур болдум». 13Шамувел Шавула шейле дийди: «Акмаклык этдиң, өз Худайың Реббиң эмрини тутмадың. Реб сениң Ысрайылың үстүнден эдйән шалыгыңы өмүрлик эбедилешдирҗекди+. 14Йөне, ине, инди сениң шалыгың довам этмез. Реб Өз гөвнүнден турян бирини тапып, оны Өз халкына хөкүмдар белләр. Чүнки сен Реббиң эмрини тутмадың»+. 15Соңра Шамувел Гилгалдан бенямин топрагындакы Гибга галасына гитди.

Шавул өз янындакы адамлары санады; җеми алты йүз төвереги адам чыкды. 16Шавул, онуң оглы Ёнатан ве оларың янындакыларың әхлиси бенямин топрагындакы Гебада галды. Пилиштлилер болса Микмашда дүшелге гурупдылар. 17-18Пилиштли хүҗүмчилер үч топара бөлүнип, өз дүшелгелеринден чыкдылар. Оларың биринҗи топары Шугалың Опра ёлуна тарап, бейлекиси Бейтхорона, үчүнҗи топар болса чөлүң үсти билен Себогым җүлгесинден серхеде тарап өврүлди.

19Ысрайыл юрдуның хич бир еринде екеҗе-де демирчи усса ёкды. Себәби пилиштлилер гылычдыр найза ясамага еврейлере ёл бермейәрдилер. 20Шоңа гөрә, әхли ысрайыллар азалдыр кәтменлерини, палтадыр оракларыны элтип, пилиштлилере чархладардылар. 21Азал ве кәтмен чархлатмагың нырхы бир ярым мысгал күмше, палтадыр орак чархлатмагың нырхы болса бир мысгал[*] күмше барабарды. 22Шол себәпли уруш вагтында Шавул билен Ёнатаның адамларының элинде не гылыч, не-де найза барды. Бу яраглар диңе Шавул билен онуң оглы Ёнатанда барды.

23Шол арада пилиштли гошуның өңдәки бөлүми Микмаш гечелгесине гитди.

14‑нҗи бап

Ёнатаның эдерменлиги

14^1Бир гүн Шавулың оглы Ёнатан өз ярагыны гөтерйән нөкерине: «Йөр, ол тарапдакы пилиштлилериң өңдәки бөлүминиң үстүне гидели» дийди. Йөне ол муны какасы Шавула айтмады. 2Шавул шол вагт Гибганың голайында ерлешйән Мигрондакы нар агаҗының ашагында отырды. Онуң янындакы гошуның җеми алты йүз адама голайды. 3Эфот гейнип гезйән Ахыя хем шу ердеди. Ол Икабодың доганы болан Ахытубың оглуды. Икабот Пинехасың оглы, Реббиң Шилодакы руханысы Элийиң агтыгыды.

Ёнатаның гиденини хәзир хич ким билмейәрди+. 4Пилиштли гошуның өңдәки бөлүмине бармак үчин, Ёнатан Босес хем Сене атлы ики саны учут гаяның арасында ерлешйән гечелгеден гечмелиди. 5Гаяларың демиргазыкдакысы Микмаша, гүнортадакысы болса Геба тарап бакып дурды. 6Ёнатан өз ярагларыны гөтерйән нөкерине шейле дийди: «Йөр, шол сүннетсизлериң үстүне гидели. Белки, Реб бизиң ишимизи оңуна эдер. Чүнки көпүң элинден я-да азың элинден халас этмәге Реб үчин хич хили кынчылык ёкдур»+. 7Ярагчы нөкер Ёнатана: «Гөзел гөвнүң, йөр. Мен сениң билен; сениң ислегиң – мениң ислегим» дийди. 8Соңра Ёнатан оңа шейле дийди: «Голайрак баралы-да, олара гөрнели. 9Эгер олар: „Яныңыза барянчак гарашың“ дийселер, биз шол дуран еримизде дурарыс, олара голайлашмарыс. 10Йөне олар: „Бәри гелиң“ дийәйселер, онда оларың янына барарыс. Чүнки бу олары Реббиң бизиң элимизе берендигини гөркезйән бир аламат болар». 11Шейдип, оларың икиси-де пилиштлилере гөрүндилер. Пилиштлилер олары гөрүп: «Середиң! Еврейлер гизленен гарымларындан чыкып башладылар» дийип сеслендилер+. 12Соңра Ёнатан билен онуң ярагчы нөкерине пилиштлилер: «Бәри гелиң, сизе айтҗак задымыз бар» дийип гыгырдылар. Ёнатан өз ярагчы нөкерине: «Ызым билен чыкыбер. Чүнки Реб олары Ысрайылың элине берди» дийди. 13Ёнатан дырмашып, ёкары чыкды. Ярагчы нөкери-де онуң ызындады. Пилиштлилер Ёнатаның өңүнде дуруп билмән йыкылярдылар, ярагчы нөкер болса ыздан олары гырып барярды. 14Биринҗи сөвеш җеңинде Ёнатан билен онуң ярагчы нөкери хер йүз әдимден бирбада йигрими төвереги адамы гырды. 15Дүшелгедәкилери, мейдандакылары, әхли халкы айылганч горкы гаплап алды. Бөлүмдәкилер, хатда хүҗүмчилер горкудан яңа сандырашдылар, ер титреди ве Ребден гелен гүйчли горкы гаплап алды.

Пилиштлилер еңилйәрлер

16Шавулың бенямин топрагындакы Гибга галасында гоян гөзегчилери пилиштлилериң дүшелгесинде туран башагайлыгы гөрдүлер. 17Шавул өз янындакылара: «Адамлары санаң-да, кимиң ёкдугыны аныклаң» дийди. Олар гөрселер, Ёнатан билен онуң ярагчы нөкери бу ерде ёк экен. 18Шавул Ахыя рухана: «Худайың сандыгыны гетир» дийди. Чүнки Худайың сандыгы шол гүн ысрайылларың янындады+.

19Шавулың руханы билен геплешип дуран вагтына ченли пилиштлилериң дүшелгесинде довам эдйән башагайлык етҗек дереҗесине етипди. Шоңа гөрә Шавул рухана: «Әхт сандыгындан элиңи айыр» дийди. 20Соңра Шавул ве онуң адамлары топланышып гитдилер-де, пилиштлилер билен гарпышдылар. Ченденаша алҗыраңңылыга дүшен пилиштлилер бири-бирлерине гылыч салярдылар+. 21Өң пилиштлилериң тарапына гечип, олар билен биле оларың дүшелгесине гелен еврейлер хем Шавул билен Ёнатаның янындакы ысрайыллара гошулдылар. 22Пилиштлилериң гачаныны эшидип, Эфрайым даглыгында гизленен ысрайыллар хем сөвеш мейданында оларың сөбүгине мүндүлер. 23Шейдип, ол гүн Реб Ысрайыла еңиш гетирди.

Сөвеш Бейтавене гечди ве Шавулың янындакы гошун хеммеси биле он мүң адама голайды. Сөвеш Эфрайым даглыгына яйрады.

Ёнатан бал иййәр

24Ол гүн ысрайылларда ысгын-мыдар галманды, чүнки Шавул: «Агшама ченли, мен тә душманларымдан арымы алянчам, дуз дадана нәлет болсун» дийип, адамлара ант ичирипди. Шонуң үчин хем гошундан бир адам хем дуз датманды. 25Тутуш гошун арының өйҗүклеринден долы бир ериң үстүнден барды. Ериң йүзи балдан долуды. 26Өйҗүклеринден бал акып дурандыгыны гөрселер-де, уршуҗыларың хич бири ондан дадайын диймеди, чүнки олар өз ичен антларындан горкярдылар. 27Какасының халка ант ичирендигинден Ёнатан бихабарды. Ол элиндәки хасасының уҗуны бала батырып, агзына етиренде, онуң гөзлери ялпылдап гитди. 28Шол вагт адамлардан бири: «„Шу гүн дуз дадана нәлет болсун“ дийип, какаң халка берк ант ичирди. Шол себәпли-де халкда ысгын-мыдар галмады» дийди. 29Ёнатан шейле дийди: «Какамың бейтмеси гошуна сүтем этмек боляр. Середиң, гөзүм йителәендир, себәби мен шу балдан азаҗык дадып гөрдүм+. 30Эгер-де хәзир халк душманлардан алнан олҗадан дойянча ийседи, онда нәхили говы боларды; олар, гөр нәче пилиштлини гырардылар». 31Микмашдан Аялона ченли болан аралыкда шол гүн ысрайыллар пилиштлилере зарба урдулар. Халкда ысгын-мыдар галманды+. 32Ахыры, халайык эле салнан олҗаларың үстүне чозды. Олар гоюнларың, өкүзлердир сыгырларың дамагыны чалып, ганыны акдырман, оларың этини ганы билен биле биширип ийдилер. 33«Ганлы эт ийип, халк Реббиң өңүнде гүнә газаняр, оны бир гөрсене» дийип, Шавула хабар бердилер. Ол: «Сиз хайынлык этдиңиз. Инди мениң яныма улы бир дашы тогалап гетириң» дийди+. 34Соңра: «Халкың арасына барың-да, олара айдың, гой, хер ким өз өкүзини я-да гойнуны гетирсин-де, шу ерде союп ийсин. Ганлы эт ийип, Реббиң өңүнде гүнә газанмасынлар» дийип, Шавул сөзүниң үстүни етирди. Шоңа гөрә шол гиҗе хер ким өз өкүзини гетирип, шол ерде сойды. 35Шавул ол ерде Реббе бир гурбанлык сыпасыны ясады. Бу онуң Реббе ясан илкинҗи гурбанлык сыпасыды.

36Соңра Шавул: «Шу гиҗе пилиштлилериң үстүне чозалың-да, даңа ченли оларың малларыны талалың. Оларың бири-де бизиң элимизден аман сыпмасын» дийди. Адамлары оңа: «Гөзел гөвнүң» дийдилер. Эмма руханы: «Гелиң, илки Худая сала салалың» дийди. 37«Пилиштлилериң ызындан ковайынмы? Олары Сен Ысрайылың элине берерсиңми?» дийип, Шавул Худая йүзленди. Эмма Худай ол гүн оңа җогап бермеди+. 38Соңра Шавул шейле дийди: «Эй, халкың баштутанлары, әхлиңиз шу ере йыгнаның. Бу гүнәниң нәхили газаныландыгыны аныклалың. 39Ысрайылы халас эдйән Ребден ант ичйәрин, өз оглум Ёнатан гүнәкәр болса-да, ол өлмелидир». Эмма тутуш халкың ичинден хич ким оңа җогап бермеди. 40Соңра ол ысрайылларың әхлисине йүзленип: «Сиз бир тарапда, оглум Ёнатан икимиз хем бейлеки тарапда дуралы» дийди. Адамлар Шавула: «Гөзел гөвнүң» дийдилер. 41Соңра Шавул: «Эй, Ысрайыл Худайы Реб! Нәме үчин Сен бу гүн Өз гулуңа җогап бермейәрсиң? Эгер оглум Ёнатан икимизиң бирден биримиз языклы болсак, онда Урымы бер, эгер-де Өз халкың Ысрайыл гүнәкәр болса, онда Туммымы бер, я Ысрайыл Худайы Реб[*]» дийди. Шейлеликде, гурра ташланылды. Гурра Шавул билен онуң оглы Ёнатана дүшди, халк болса бигүнә болуп чыкды. 42Соңра Шавул: «Маңа ве оглум Ёнатан икимизе гурра ташлаң» дийди. Бу гезек гурра Ёнатана дүшди+. 43Шавул Ёнатана: «Ханы, айт, нәме этдиң?» дийди. Ёнатан оңа: «Элимдәки хасамың уҗуны бала батырдым-да, балдан дадып гөрдүм. Нәме, инди мен өләймелими?» дийди. 44Шавул Ёнатана: «Эгер мен сени өлдүрмесем, онда Худай мениң өзүми өлдүрер, хатда ондан бетерини гөркезер» дийди. 45Шондан соң халк: «Ёнатаны өлдүрҗекми? Ысрайылы шу бейик еңше етирени өлдүрмекчими?! Баша бармаз! Ребден ант ичйәрис, Ёнатана бармагыңам батырмарсың. Чүнки бу гүн ол Худайың ярдам бермеги билен сөвешди» дийип, Шавула гаршылык гөркездилер. Шейдип, халк Ёнатаның башыны өлүмден гутарды+. 46Шундан соң Шавул пилиштлилериң ызындан коваламакдан эл чекди; пилиштлилер өз ерлерине доландылар.

Шавулың хөкүмдарлыгы

47Ысрайыла ша боландан соң, Шавул төверегиндәки душманларының әхлисине: мовап, аммон, эдом халкларына, Соба шаларына ве пилиштлилере гаршы урушлар алып барды. Баран еринде-де, ол еңиш газанды[*]+. 48Мертлерче сөвешип, амалеклери гырды, ысрайылы талаңчыларың ховпундан дындарды+.

49Ёнатан, Йишви ве Малкышува Шавулың огулларыды. Онуң ики гызының улусының ады Мерап, кичисиниң ады болса Микалды+. 50Ахымагасың гызы Ахыногам Шавулың аялыды. Агасы Нериң оглы Абнер онуң гошунбашысыды+. 51Шавулың какасы Киш билен Абнериң какасы Нер Абыелиң огулларыды+.

52Шавул өмүрбойы пилиштлилериң гаршысына ёвуз урушлар алып барды. Ол ниреде гуҗурлы я батыр йигит гөрсе, оны өз янына чекерди+.

15‑нҗи бап

Шавул амалеклери дерби-дагын эдйәр

15^1Шамувел Шавула шейле дийди: «Реб Өз халкы ысрайыла патыша беллемек үчин мени сениң яныңа иберди. Инди сен Реббиң сөзүне гулак ас+. 2Хөкмүрован Реб шейле диййәр: „Мен амалеклери җезаландырҗак, чүнки олар ысрайыллар Мүсүрден гелйәркәлер, ёлда олара гаршы болдулар+. 3Инди, бар, амалеклери гыр, оларың әхли эмләгини бүтинлей ёк эт. Олары дири галдырма. Аял-эркегиниң, чага-чугасының, мал-гарадыр доварларының, дүедир эшеклериниң барыны гыр“». 4Шундан соң Шавул өз уршуҗыларыны Телайым галасына топлап, оларың саныны алды; ики йүз мүң пыяда гошуның дашындан Яхудадан-да он мүң эсгер барды+. 5Соңра Шавул амалеклериң галасына гелип, чешмәниң боюнда букулып ятды. 6Шавул кейнлере: «Амалеклер билен биле пайхынланасыңыз гелмейән болса, ол ерден чыкың; ысрайыл халкы Мүсүрден чыкып гайданда, сиз оңа ярдам эдипдиңиз» дийип хабар ёллады. Шунлукда, кейнлер ол ерден чыкдылар+.

7Шавул Хавыладан Мүсүриң гүндогарындакы Шура ченли болан аралыкда амалеклери дерби-дагын этди+. 8Олар амалек патышасы Агагы дири эле салдылар, халкы болса гылычдан гечирип, бүтинлей ёк этдилер+. 9Йөне олар Агагы ве гоюнлардыр өкүзлери, бага бакылан маллары, гузуларың семизлерини махласы, говы затлары дири галдырдылар ве олары бүтинлей ёк этмедилер. Олар диңе дерде ярамаҗак затлары бүтинлей ёк этдилер.

Реб Шавулы рет эдйәр

10-11Реббиң Шамувеле: «Шавулы патыша эдендигиме өкүнйәрин, чүнки ол Менден йүз өвүрди, буйрукларымы ерине етирмеди» диен сөзи аян болды. Бу Шамувелиң гахарыны гетирди. Ол бүтин гиҗәни Реббе перят эдип гечирди+. 12Шамувел даң билен туруп, Шавулың гөзлегине чыкды. «Шавул Кармел галасына гидип, ол ерде өзүне ядыгәрлик отуртды, соңра болса Гилгала гитди» дийип, Шамувеле хабар бердилер+. 13Шамувел Шавулың янына баранда, Шавул оңа: «Реб саңа яр болсун! Мен Реббиң эмрини берҗай этдим» дийди. 14Шамувел оңа: «Онда бу гоюнларың мәлемесидир өкүзлериң моламасы нәме?» дийди. 15Шавул оңа: «Адамлар булары амалеклерден гетирдилер. Халк семиз гоюнлардыр өкүзлери сениң Худайың Реббе гурбанлык бермек үчин дири гойдулар, галанларыны бүтинлей ёк эдип ташладык» дийип җогап берди. 16Соңра Шамувел Шавула: «Бесдир! Мен саңа Реббиң өтен агшамкы маңа диен задыны айдып берҗек» дийди. Шавул оңа: «Айт» дийди. 17Шамувел оңа шейле дийди: «Өзүңи әхмиетсиз кичи сайсаң-да, сен ысрайыл тирелериниң кетхудасы дәлми эйсем? Реб сени Ысрайылың үстүнден шалык сүрмәге сайлады. 18Реб сени ёла салып: „Бар, шол гүнәлилери – амалеклери гырып, бүтинлей ёк эдйәнчәң, олара гаршы уруш“ дийипди. 19Нәме үчин сен Реббиң сөзүне гулак асмадың? Нәме үчин сен олҗа ковалашып, Реббиң йигренйән ишлерини этдиң?» 20Шавул оңа шейле җогап берди: «Мен Реббиң сөзүне гулак асдым. Мен Реббиң айдан ерине гитдим; амалеклериң патышасы Агагы тутуп гетирдим, оларың өзлерини болса гырып, бүтинлей ёк этдим. 21Эмма мениң адамларым олҗадан ёк эдилмели гоюнлардыр өкүзлериң иң семизлерини өлдүрмегиң дерегине, олары Гилгалда сениң Худайың Реббе гурбанлык бермек үчин шу ере гетирипдирлер». 22Шамувел шейле дийди:

«Реббе якма гурбанлыклардыр садакалар берениң билен,

Онуң Өзүне боюн эгилишиндәки ялы гөвни галкынармыка?

Чүнки боюн эгмеклик гурбанлыкдан,
гулак асмаклык гочуң ягындан хас белентдир+.

23Чүнки топалаң палчылыга барабар гүнәдир.

Текепбирлик шере ве бутпаразчылыга барабардыр.

Реббиң сөзүни рет эдендигиң үчин

Реб хем сениң патыша болмаклыгыңы рет этди»+.

24Шавул Шамувеле шейле җогап берди: «Мен гүнә газандым, чүнки мен Реббиң буйругыны ерине етирмедим, сениң сөзүңи тутмадым. Себәби мен халкдан горкуп, халкың диени билен болдум. 25Эмма инди ялбарярын, гүнәми өт. Реббе сежде эдерим ялы, мениң билен биле гит». 26Шамувел Шавула шейле дийди: «Сениң билен гитмерин, чүнки сен Реббиң сөзүни рет этдиң, Реб хем сениң Ысрайыла патыша болмаклыгыңы рет этди». 27Шамувел гитмекчи болуп өврүленде, Шавул онуң донуның сынындан япышды, дон йыртылды+. 28Шамувел оңа шейле дийди: «Реб бу гүн Ысрайыл патышалыгыны сениң элиңден йыртып алып, саңа гөрә хас говурак башга бирине берди+. 29Шейле хем, Ысрайыл Шөхраты ялан сөзлемез я-да пикирини үйтгетмез. Чүнки Ол пикирини үйтгедер ялы ынсан дәлдир»+. 30Соңра Шавул Шамувеле: «Мен гүнә газандым. Йөне халкымың яшулуларының өңүнде ве Ысрайылың арасында мени рысва этме. Худайың Реббе сежде этмегим үчин, гайданыңда биле гидели» дийди. 31Шунлукда, Шамувел ызына Шавул билен биле гайтды; Шавул Реббе сежде этди. 32Соңра Шамувел шейле дийди: «Амалеклериң патышасы Агагы мениң яныма алып гелиң». Агак онуң янына гөвнүхош халда гелди. Агак өз янындан «өлүм ховпы совулды» дийип ойланды. 33Шамувел оңа: «Сениң гылыҗың аяллары өз чагаларындан махрум этди. Сениң өз эҗең хем, гой, шол аяллар ялы перзендинден махрум болсун» дийди ве Агагы Гилгалда Реббиң хузурында керчәп ташлады. 34Соңра Шамувел Рама, Шавул болса өз Гибгадакы өйүне гитди. 35Шондан соң Шамувел өмри өтйәнчә Шавулы гайдып еке гезек гөрмесе-де, онуң дердини чекип гезди. Реб Шавулы Ысрайыла патыша эдендигине өкүнди+.

16-нҗы бап

Давут патышалыга белленйәр

16^1Реб Шамувеле шейле дийди: «Сен хачана ченли Шавулың дердини чекип йөрҗек? Мен онуң Ысрайылың үстүнден патышалык этмегини рет этдим! Ханы бол, күйзәңи ягдан долдур-да, ёла дүш. Мен сени бейтуллахамлы Йышайың янына иберҗек, чүнки Мен онуң огулларының арасындан бирини Өзүм үчин патыша сайладым»+. 2Шамувел: «Мен нәдип гидейин? Эгер Шавул эшидәйсе, ол мени өлдүрер» дийди. Реб оңа шейле дийди: «Яныңа бир гөле ал-да, „Мен Реббе гурбанлык бермәге гелдим“ дий. 3Йышайы гурбанлыга чагыр. Мениң үчин онуң хайсы оглуның башына яг гуймалыдыгыңы соң Өзүм саңа гөркезерин». 4Шамувел Реббиң буйругыны ерине етирди; ол Бейтуллахама гелди. Галаның яшулулары сандырашып, онуң янына гелдилер-де: «Эйгиликми?» дийдилер. 5Шамувел: «Эйгилик. Реббе гурбанлык бермек үчин гелдим. Иниңизи тәмизләң-де, мениң билен гурбанлыга барың» дийди. Соңра ол Йышай билен онуң огулларыны тәмизләп, мукаддес этди ве олары гурбанлыга чагырды+. 6Олар геленлеринде, Шамувел Элиябы гөрди ве ол «Реббиң сечип-сайланының Онуң хузурына гелендигине шек ёк» дийип пикир этди+. 7Эмма Реб Шамувеле: «Онуң даш кешбине я-да узын боюна гарама, чүнки Мен оны рет этдим. Себәби Реббиң гарайшы адамыңкы ялы дәлдир. Адам даш кешбе середйәр, эмма Реб калба середйәр» дийди+. 8Соңра Йышай Абынадабы чагырып, оны Шамувелиң алнындан гечирди. Шамувел: «Реб муны-да сайламады» дийди. 9Соңра Йышай Шамувелиң өңүнден Шамманы гечирди. Ол: «Реб муны-да сайламады» дийди+. 10Йышай еди оглуның едисини-де шейдип, Шамувелиң өңүнден гечирди. Шамувел Йышая: «Реб буларың хич бирини-де сайламады» дийди. 11Соңра ол Йышайдан: «Огулларың хеммеси шулармы?» дийип сорады. Йышай: «Ене көрпеси-де бар, ол гоюн бакып йөр» дийип җогап берди. Шамувел Йышая: «Оны гетирт, чүнки ол бу ере өзи гелйәнчә, биз дыз эпмерис» дийди. 12Йышай оны гетиртди. Ол гызылмеңизди, гөрмегейди, гөзлери оваданды. Реб: «Бу шол, тур, онуң башына яг гуюп сайла» дийди. 13Соңра Шамувел Давудың агаларының өңүнде яглы күйзәни алып, онуң үстүнден яг гуйды. Шол гүнден бейләк Реббиң Рухы Давудың калбыны эеләп башлады. Шамувел болса Рама гитди+.

14Реббиң Рухы Шавулдан айрылды. Реб тарапындан иберилен җын-арвах оны горкузярды+. 15Хызматкәрлери Шавула шейле дийдилер: «Гөрйәңизми, Реб тарапындан иберилен җын-арвах сизи горкузяр. 16Җенабымыз хузурындакы хызматкәрлерине лира чалмага уссат адамың гөзлегине чыкмагы буюрса, Реб тарапындан иберилен җын-арвах сизиң үстүңизе иненде, ол чаларды, сиз болса гутулардыңыз». 17Шавул хызматкәрлерине: «Уссат сазанда тапың-да, оны яныма алып гелиң» дийди+. 18Оларың бири: «Ёгса-да, мен бейтуллахамлы Йышайың бир оглуны гөрдүм. Саза уссат, батыр йигит, гайдувсыз уршуҗы, дилевар хем гөрмегей. Реб хем онуң билен» дийди. 19Шоңа гөрә, Шавул Йышая: «Гоюн бакып йөрен оглуң Давуды мениң яныма ибер» диен хабар билен чапар ёллады. 20Йышай оглы Давуды Шавулың янына иберенде, онуң яны билен бир эшеге чөрек, бир тулум шерап хем-де бир овлак йүкләп иберди. 21Давут Шавулың янына гелип, оңа хызмата дурды. Шавул Давуды җуда говы гөрди ве оны өзүниң ярагчы нөкери этди. 22Шавул Йышая: «Давудың мениң хызматымда галмагына ыгтыяр эт, ол мениң гөвнүмден турды» дийип, хабар ёллады. 23Реб тарапындан иберилен җын-арвах Шавулың үстүне инен вагты, Давут лирасыны алып чаларды, шонда җын-арвах ондан эл чекерди ве Шавул гутулып ынҗаларды.

17‑нҗи бап

Җалут ысрайыллара гыҗалат берйәр

17^1Урушмак үчин гошунларыны җемлән пилиштлилер Яхуданың Соко галасына топландылар ве Соко билен Азеканың аралыгындакы Эпесдаммым галасында дүшелге гурдулар+. 2Шавул билен ысрайыллар хем топландылар. Олар Эла җүлгесинде дүшелге гурдулар ве пилиштлилер билен урушмак үчин, сап-сап болуп дурдулар. 3Пилиштлилер бир депеде, ысрайыллар болса бейлеки тарапдакы депеде орнашдылар. Оларың араларында җүлге барды. 4Пилиштлилериң дүшелгесинден Гат галасындан Җалут атлы бир пәлван өңе чыкды. Онуң бойы алты тирсек бир гарышды+. 5Башында бүрүнч тувулга, эгнинде болса теңңели совут барды. Совудың аграмы үч батман[*] бүрүнҗе барабарды. 6Аяклары бүрүнч дызбентлиди, эгнине бүрүнч найза асылгыды. 7Найзасының сапы пүрс агаҗы ялыды; найзасының тыгының аграмы он еди гадак[*] демре барабарды. Өңүнде-де галканчы нөкери барды+. 8Җалут аяк чекди-де, ысрайыл гошунына тарап шейле дийип гыгырды: «Нәме үчин нызама дуруп, сөвеше чыкдыңыз? Мен пилиштли, сиз болса Шавулың гуллары. Шейле дәлми? Араңыздан бирини сайлап сечиң, гой, ол мениң яныма гелсин+. 9Эгер ол мениң билен тутлушып, мени өлдүрип билсе, биз сизе гул боларыс. Йөне мен үстүн чыкып, оны өлдүрәйсем, онда сиз бизе гул болуп, гуллугымызда дурарсыңыз». 10Пилиштли: «Мен бу гүн ысрайыл гошунына гыҗалат берйәрин. Мениң билен тутлушар ялы адам бериң» дийди. 11Пилиштлиниң бу сөзлерини эшиденде, Шавулы ве әхли ысрайыллары алҗыраңңылык хем горкы гаплап алды.

Давут Шавулың дүшелгесинде

12Давут Яхуданың Бейтуллахам галасындан эфратлы Йышай диен адамың оглуды. Йышайың секиз оглы барды. Шавулың дөврүнде Йышай эййәм гаррап, яшы бирчене баран адамды. 13Йышайың улы үч оглы Шавул билен биле сөвеше гидипди. Ол үчүсиниң иң улусының ады Элияп, икинҗисиниң ады Абынадап, үчүнҗисиниң ады болса Шаммады+. 14Давут иң кичилериди; улы үч огул Шавулың янындады. 15Давут өз какасының гоюнларыны бакмак үчин, Шавулың янындан кәвагт Бейтуллахама гелип-гидерди.

16Ол пилиштли кырк гүнләп ирден хем агшам орта чыкып, өзүни гөркезди.

17Бир гүн Йышай оглы Давуда шейле дийди: «Бир батман говурга билен, ине, шу он саны чөреги ал-да, деррев дүшелгедәки доганларыңа әкит. 18Бу он бөлек пейнири болса оларың мүңбашысына бер. Агаларыңың хал-ахвалындан хабар ал-да, олардан бир нышан гетир»+. 19Шол вагт Шавул, Давудың доганлары ве әхли ысрайыллар Эла җүлгесинде пилиштлилер билен сөвешип йөрдүлер. 20Давут ирден туруп, гоюнлары сакча табшырды. Йышайың табшырышы ялы, азыклары алып ёла дүшди. Давут дүшелгә геленде, гошун гыкылыклап, сөвеш мейданына тарап барярды. 21Ысрайыллар хем-де пилиштлилер сөвешмек үчин сап-сап болуп, йүзбе-йүз дурдулар. 22Давут затларыны сакча табшырды-да, гошуна тарап ылгады. Агаларының янына барып, олар билен саламлашды. 23Давут агалары билен геплешип дурка, ине, бирден Гатдан пилиштли Җалут пәлван гошуның ичинден чыкды-да, шол өңки сөзлерини гайталады. Онуң айданларыны Давут эшитди. 24Җалуды гөренлеринде, әхли ысрайыллар горкуларына гачдылар. 25Ысрайыллар: «Бу өңе чыкып дураны гөрйәңизми? Ол Ысрайыла гыҗалат бермек үчин чыкяр. Шоны өлдүрене патыша уммасыз байлык билен бирликде гызыны-да берҗек, машгаласыны болса Ысрайылда салгытдан бошатҗак» дийишдилер+. 26Давут янындакылардан: «Бу пилиштлини өлдүрип, Ысрайылы шу айыпдан дындарана нәме эдилҗек дийдиңиз? Дири Худайың гошунына гыҗалат берер ялы, бу сүннетсиз ким болупдыр?» диыип сорады. 27Адамлар оңа: «Хава, оны өлдүрене шейле эдилҗек» дийип, өңки җогабы бердилер. 28Давудың адамлар билен геплешип дураныны гөрүп, газаба мүнен иң улы агасы Элияп оңа шейле дийди: «Сениң ашакда нәме ишиң бар? Чөлдәки оҗагаз гоюнларыңы киме ташлап гайтдың? Гедем хем гара йүрег-ә сен. Сөвеше томаша этмәге геленсиң сен». 29Давут оңа: «Мениң эден задым нәме? Мен инди геплемелем дәлми?» дийди. 30Ол бейлесине өврүлди-де, ене-де өңки сөзлерини гайталады. Адамлар хем оңа өңки җогабы бердилер. 31Давудың айданларыны эшиденлер муны Шавула етирдилер. Шавул оны гетиртди. 32Давут Шавула: «Шол зерарлы еке адамам өзүни хорламасын. Гулуң гидип, ол пилиштли билен уршар» дийди. 33Шавул Давуда: «Бу пилиштлиниң гаршысына сен чыкып билмерсиң, себәби сен энтек яш. Ол болса яшлыгындан бәри уршуп йөрен адам» дийди. 34Эмма Давут Шавула шейле дийди: «Мен гулуң өз какамың гоюнларыны бакардым. Ёлбарс я-да айы гелип, сүрүден бир гузыны алайса, 35мен онуң ызындан етердим-де, оны өлдүрип, гузыны агзындан алардым. Барды-гелди ол маңа топулайса, сакгалындан тутардым-да, оны уруп өлдүрердим. 36Гулуң ёлбарс-да, айы-да өлдүрип гөрди. Бу сүннетсиз пилиштли хем шоларың гүнүне дүшер, чүнки ол дири Худайың гошунына гыҗалат берди». 37Давут сөзүни довам эдип: «Мени ёлбарсдыр айының пенҗесинден халас эден Реб шу пилиштлиниң элинден хем халас эдер» дийди. Шавул Давуда: «Бар, Реб саңа яр болсун!» дийди. 38Соңра Шавул өз ярагларыны Давуда дакды, башына өз бүрүнч тувулгасыны, эгнине болса теңңели совут гейдирди. 39Давут ярагларының үстүнден Шавулың гылыҗыны билине баглады ве йөреҗек болды, чүнки ол булары өң дакынып гөрмәнди. Онсоң Давут Шавула: «Мен булар билен йөрәп билемок, чүнки мен өң булары дакынып гөрмәндим» дийди. Шейдип, Давут булары чыкарып ташлады.

Давут Җалуды өлдүрйәр

40Соңра Давут элине таягыны алды ве чешмеден бәш саны йылманак даш сайлап, торбасына салды. Сапаныны элине алып, пилиштлә голайлашды. 41Пилиштли хем өз өңүндәки галканчысы билен биле Давуда голайлап гелйәрди. 42Давуда гөзи дүшенде, пилиштли оңа әсгермезлик билен серетди, чүнки Давут яшды, гызылмеңизди хем гөрмегейди. 43Пилиштли Давуда: «Үстүме таяклы гелер ялы, мен нәме итми?» дийди-де, өз худайларының адындан Давуда гаргады. 44Пилиштли ене Давуда: «Ханы, бир гелсене, этиңи йыртыҗы гушлар билен вагшы хайванлара шам эдейин» дийди+. 45Соңра Давут пилиштлә: «Сен мениң үстүме гылычлы, найзалы ве гамалы гелйәрсиң, эмма мен сениң үстүңе сениң гыҗалат берен Ысрайыл гошунының Худайы Хөкмүрован Реббиң адындан гелйәрин+. 46Шу гүн Реб сени мениң элиме берер ве мен сени уруп, келләңи кесерин. Мен бу гүн пилиштлилериң әхлисиниң ләшини йыртыҗы гушлардыр ябаны хайванлара шам эдерин. Шонда тутуш ер йүзи Ысрайылда Худайың бардыгыны билер+. 47Шу әхли халк Реббиң гылычдыр найзалы халас этмейәндигини билер, чүнки сөвеш Реббиңкидир. Ол сизи бизиң элимизе берер»+. 48Пилиштли Давуда голайлашанда, Давут ол пилиштли билен урушмак үчин, сөвеш мейданына тарап батлы ылгап гитди. 49Давут элини торбасына сокуп, ондан бир даш чыкарды-да, оны сапанына салып атып гойберди ве пилиштлиниң маңлайындан урды. Даш пилиштлиниң маңлайыны дешди ве ол йүзинлигине ере язылды. 50Гылычсыз, сапан хем-де даш билен Давут пилиштлиден үстүн чыкып, оны уруп өлдүрди+. 51Соңра ол ылгап барып, пилиштлиниң үстүне чыкды ве онуң гылыҗыны гынындан согруп алды-да, гылыч билен келлесини кесип ташлады. Өз пәлванларының өлдүрилендигини гөрүп, пилиштлилер гачдылар. 52Ысрайыллар ве яхудалар гыкылыклап аяга галдылар, олар Гата ве Экроның дервезелерине ченли пилиштлилериң ызындан ковдулар. Яраланан пилиштлилер Гат[*] ве Экрон галаларына барян Шагарайым ёлуның угрунда серлип ятырды+. 53Пилиштлилериң ызындан ковга гиден ысрайыллар доланып гелдилер ве оларың дүшелгесини таладылар. 54Давут пилиштлиниң келлесини алып, Иерусалиме гетирди, онуң ярагларыны болса өз чадырында гойды+.

Давут Шавулың хузурында

55Давудың Җалут пилиштли билен урушмага баряныны гөренде, Шавул өз гошунбашысы Абнерден: «Бу йигит кимиң оглы, Абнер?» дийип сорапды. Абнер: «Патышаның өмри узак болсун, билмедим» дийип җогап берипди+. 56Патыша: «Онуң кимиң оглудыгыны аныкла» дийипди.

57Давут пилиштлини өлдүрип, ызына доланып геленде, Абнер оны Шавулың хузурына алып барды. Җалут пилиштлиниң келлеси хем онуң элиндеди. 58Шавул ондан: «Йигит, сен кимиң оглы боларсың?» дийип сорады. Давут: «Сениң бейтуллахамлы хызматкәриң Йышайың оглы мен» дийип җогап берди.

18‑нҗи бап

18^1Шавул билен Давут геплешип болдулар. Шондан соң Давуды Шавулың оглы Ёнатаның сулхы алды. Ёнатан оны җанындан хем эзиз гөрди+. 2Шавул шол гүнден бейләк Давуды өз янына алды ве оңа өйүне гайтмага ругсат бермеди. 3Ёнатан Давуды җанындан эзиз гөренсоң, онуң билен әхт эдишди. 4Ол өз эгниндәки донуны, ярагларыны, хатда гылыҗы, яйыдыр гушагыны-да Давуда берди. 5Давут Шавул өзүни нирә иберсе гитди, баран еринде-де иши шовуна болды. Нетиҗеде, Шавул оны өз гошунбашысы эдип гойды. Мундан әхли халк-да, Шавулың хызматкәрлери-де хошал болдулар.

Шавул Давуда гөриплик эдйәр

6Давут Җалут пилиштлини өлдүренден соң, адамлар өйлерине гайдып гелйәркәлер, әхли Ысрайыл галаларындан гелен аяллар Шавул патышаны гаршыламага чыкдылар. Олар депрекдир бейлеки саз гуралларыны чалып, шадыян айдымлар айдярдылар, танс эдйәрдилер+. 7Аяллар шатлыкдан яңа:

«Шавул мүңүсини,

Давут он мүңүсини өлдүрди»

дийшип, айдым айдярдылар+.

8Аялларың бу айдян сөзи Шавула якмады, онуң җуда гахары гелди. Ол: «Олар Давуда он мүңүсини, маңа болса мүңүсини берйәрлер. Оңа инди диңе патыша болаймак галды» дийди. 9Шол гүнден бейләк Шавул Давуды ызарлап башлады.

10Эртеси Худай тарапындан иберилен җын-арвах чалтлык билен Шавулың калбына гирди. Ол өз өйүнде арламага башлады. Давут хемишекиси ялы лира чалып отырды. Шавулың элинде найза барды+. 11«Давуды дивара чүйләйин» диен ниет билен Шавул найзаны оңа тарап зыңды. Эмма Давут ики гезек зыңлан найзаның өңүнден совлуп етишди.

12Шавул Давутдан горкярды, себәби Реб онуң биленди, Шавулы болса Реб терк эдипди. 13Шоңа гөрә Шавул Давуды өз янындан айрып, мүңбашы эдип гойды. Давут сөвешде өз гошунына баштутанлык эдйәрди. 14Давудың хемише иши ровачды, чүнки Реб онуң биленди+. 15Онуң әхли ишлериниң ровач боляндыгыны гөренде, Шавул ондан горкарды. 16Өзлерине эденли баштутан болуп йөренсоң, тутуш Ысрайыл хем, Яхуда хем Давуды говы гөрйәрди.

Давут Микала өйленйәр

17Шавул Давуда: «Ине, мениң улы гызым Мерап. Мен оны саңа берҗек. Диңе мениң батырым болуп, Реббиң үчин мертлерче сөвешсең боляр» дийди. Чүнки Шавул: «Гой, ол мениң элимден дәл-де, пилиштлилериң элинден өлсүн» дийип пикир эдйәрди+. 18Давут Шавула: «Патышаның гиевси болар ялы, мен ким, мениң машгалам ве Ысрайылдакы ата-бабамың несли ким?» дийди+. 19Эмма Шавулың гызы Мерабың Давуда берилмели пурсады геленде, гыз оңа дәл-де, мехолатлы Адрыеле дурмуша чыкарылды+. 20Шондан соң Давуда Шавулың Микал атлы гызы ашык болды. Бу барада Шавула айданларында, ол хошал болды. 21Шавул «Мен оны Давуда берерин, шейдибем, оңа дузак гурарын. Пилиштлилер ондан өч алар» дийип ойланды. Шонуң үчин икинҗи гезек Шавул Давуда: «Мениң гиевим болмага инди сен икинҗи гезек мүмкинчилик алдың» дийди. 22«Патыша сенден хошал, әхли хызматкәрлери хем сени говы гөрйәр. Патыша гиев болмак пурсадың гелди» диен хабары ассырынлык билен Давуда етирмеклиги Шавул өз хызматкәрлерине буюрды. 23Шейлеликде, Шавулың хызматкәрлери патышаның сөзлерини Давуда етирдилер. Давут олара: «Мениң ялы ёксул хем арзысыз адам үчин патыша гиев болмаклык еңил ишдир өйдйәңизми?» дийди. 24Давудың сөзлерини хызматкәрлер Шавула етирдилер. 25Соңра Шавул олара: «Онда сиз Давуда: „Йүз саны пилиштлини сүннетләп, пүрчүклерини гетирип, душманларындан арыны алып берсең, патыша сенден хич хили галың исләнок“ дийип айдың» дийди. (Шейдип, Шавул пилиштлилериң эли билен Давутдан дынмагы йүрегине дүвүпди.)+
26Шавулың адамлары онуң сөзлерини Давуда етиренлеринде, ол патыша гиев болҗакдыгына бегенди. Хениз белленен гүн гелип етмәнкә, 27Давут өз адамлары билен гидип, ики йүз саны пилиштлини өлдүрди. Патыша гиев болмак үчин, ол оларың пүрчүклерини башбүтин гетирип, оңа берди. Шондан соң гызы Микалы Шавул Давуда дурмуша чыкарды. 28Эмма Реббиң Давут билен биледигине ве өз гызы Микалың-да оңа ашык боландыгына Шавул айдың гөз етирди. 29Шоңа гөрә онуң Давутдан горкусы хас артды ве ол Давуда өмүрбакы душман болды.

30Пилиштли гошунбашылар сөвеше чыкярдылар. Хер сөвешде-де Шавулың бейлеки гошунбашыларына гаранда, Давут хас улы еңишлер газанярды. Шунлукда, Давудың абрайы хас артды.

19-нҗы бап

Шавул Давудың кастына чыкяр

19^1Шавул өз оглы Ёнатана хем-де өз адамларына Давуды өлдүрмеги табшырды. Эмма Ёнатан Давуды җуда говы гөрйәрди. 2Ол Давуда: «Какам сени өлдүрмеги йүрегине дүвди. Эртир даңдан хүшгәр бол; бир аматлы ер тап-да гизлен. 3Менем сениң мейданда гизленен ериңе барарын ве какамың янында дуруп, онуң билен сен хакда геплешерин. Эгер бир зат аңайсам, саңа хабар берерин» дийди. 4Ёнатан какасы Шавулың янында Давуды тарыплап, шейле дийди: «Сен өз гулуң Давуда яманлык этме, чүнки сен ондан хич бир яманлык гөрмедиң; гайтам, сен ондан хайыр гөрдүң. 5Ол җаныны ховп астына салып, Җалут пилиштли билен сөвешди. Шонда Реб тутуш Ысрайыла бейик еңиш гетирди. Сен бу ишлери гөрүп хошал болдуң. Шу затлардан соң нәдип сен Давуда яманлык этҗек? Ол бигүнә ахырын. Оны өлдүрмәге эсас ёк»+. 6Шавул Ёнатаның сөзүне ынанды ве оңа: «Онуң җанына каст этмеҗекдигиме Ребден ант ичйәрин» дийди. 7Ёнатан Давуды чагырып, бу гүррүңлери оңа етирди. Соңра ол Давуды Шавулың янына алып барды. Шунлукда, Давут ене өңкүси ялы Шавула гуллуга дурды.

8Ене сөвешлер башланды. Давут гидип, пилиштлилер билен сөвешди ве олары улы еңлише сезевар этди; пилиштлилер гачмага меҗбур болдулар. 9Бир гүн Шавул эли найзалы өз өйүнде отырды, Давудам оңа саз чалып берйәрди. Бирден Реб тарапындан иберилен җын-арвах Шавулың үстүне инди+. 10Шавул элиндәки найзасы билен Давуды дивара чүйлемеги йүрегине дүвди. Эмма Давут найзаның өңүнден совлуп етишди; найза барып, дивара чүмди. Давут шол гиҗе ене-де гачып башыны гутарды.

11Шавул Давуды эртир даң билен өлдүрмек үчин, онуң өйүни гаравуллаң дийип, өз адамларыны иберди. Аялы Микал Давуда: «Эгер-де шу гиҗе башыңы гутармасаң, эртир сени өлдүрерлер» дийди+. 12Соңра Микал Давуды пенҗиреден чыкарып гачырып гойберди. Ол гачып гизленди+. 13Микал бир буты алып, дүшекде ятырды; онуң башына түйли гечи дерисини гейдирип, үстүне-де япынҗа атды. 14Давуды тутмак үчин, Шавулың иберен адамларына Микал: «Ол сыркавлап ятыр» дийди. 15Онсоң Шавул: «Давуды өз гөзүңиз билен гөрүп, оны дүшеги билен биле алып гелиң, мен оны өлдүрҗек» дийип, өз адамларыны иберди. 16Шавулың адамлары дүшекде башына түйли гечи дериси гейдирилен буты гөрендиклерини оңа хабар бердилер. 17Шондан соң Шавул Микалы чагырып, оңа: «Нәме үчин мени алдап, мениң душманымы гачырып гойберип, оңа гизленмәге мүмкинчилик бердиң?» дийди. Микал оңа: «„Гойбермесең өлдүрерин“ дийди» дийип җогап берди.

18Гачып башыны гутаран Давут Рамада яшаян Шамувелиң янына гелип, Шавулың өзүне эденлериниң барыны оңа гүррүң берди. Соңра Шамувел билен биле Наёт галасына гидип, шол ерде галды+. 19Давудың Рамадакы Наёт галасындадыгыны Шавула хабар бердилер. 20Шавул Давуды тутуп гетирмек үчин, өз адамларыны иберди. Олар Шамувелиң ёлбашчылыгында җошуп, пыгамберлик эдип йөрен пыгамберлериң топарыны гөрдүлер. Шонда Шавулың адамларының-да үстүне Худайың Рухы инди. Шунлукда, олар хем җошуп, пыгамберлик этмәге башладылар+. 21Шавул муны эшидип, башга адамлары иберди, йөне олар хем җошуп, пыгамберлик эдйәнлере гошулдылар. Шавулың үчүнҗи гезекки иберен адамлары-да өңкүлери ялы болдулар. 22Ахырсоңы Рама Шавулың өзи гитди. Ол Секудакы уллакан ховданың янына барып: «Шамувел билен Давут ниреде?» дийип, шол ердәкилерден сорады. Оларың бири: «Олар Раманың Наёт галасында» дийип җогап берди. 23Шавул Раманың Наёт галасына тарап барярка, онуң хем үстүне Худайың Рухы инди. Ол тә Наёта барянча ёлбойы җошуп, пыгамберлик эдип гитди+. 24Ол хатда эшиклерини чыкарып, Шамувелиң өңүнде пыгамбер ялы җошды ве тутуш бир гиҗе-гүндизләп ялаңач сүйнүп ятды. («Шавул хем пыгамберлериң арасындамы?» дийлени шондан галандыр.)+

20‑нҗи бап

Ёнатан Давуда көмек эдйәр

20^1Давут Рамадакы Наёт галасындан гачып гайтды ве Ёнатаның янына гелип, оңа: «Мен нәме этдим? Мениң языгым нәме? Кастыма чыкар ялы, мен сениң какаңа нәме яманлык этдим?» дийди+. 2Ёнатан оңа: «Айдяның нәме?! Сен өлмерсиң. Ваҗып болсун, болмасын, пархы ёк, какам менден яшырын хич зат этмейәр. Онсоң муны нәме үчин яшырсын. Ёк, бейле зат болуп билмез» дийди. 3Давут хем ант ичип, шейле дийди: «Мени сулхуң аляндыгыны какаң гаты говы билйәр; какаң „Муны Ёнатана эшитдирмели дәл, эгер эшидәйсе, ол гынанар“ дийип пикир эдйәр. Йөне Ребден хем сенден ант ичйәрин, инди мен аҗалың өң янында дурун». 4Ёнатан Давуда: «Сениң үчин ислән задыңы эдерин» дийди. 5Давут Ёнатана шейле дийди: «Эртир Тәзе Ай байрамыдыр. Мен патыша билен биле нахар эдинмелидирин. Йөне сен маңа гитмәге ве үчүнҗи гүн агшама ченли мейданда гизленмәге ругсат бер. 6Эгер какаң мениң ёкдугымы биләйсе, онда оңа: „Давут өз галасы Бейтуллахама гитмек үчин ругсат сорап, маңа көп ялбарды. Чүнки олар тутуш уруг болуп гурбанлык берйән экенлер“ диерсиң. 7Эгер ол „Боляр“ дийәйсе-хә, гулуңа не ягшы, эмма гахарланайса, онда онуң ниетини ямана дүвенлигидир. 8Өз гулуңа вепалы бол, чүнки биз мукаддес әхт эдишдик. Эгер мен языклы болсам, онда мени өзүң өлдүрәй, какаңың янына элтип нәме этҗек?»+
9Ёнатан оңа: «Айдяның нәме?! Какамың саңа яманлык этҗегини билерин-де, хей, онам саңа айтмарынмы?!» дийди. 10Соңра Давут: «Эгер какаң газаба мүнәйсе, ким оны маңа хабар берер?» дийип, Ёнатандан сорады. 11Ёнатан Давуда: «Йөр, мейдана чыкалы» дийди. Шейдип, ол икиси мейдана чыкдылар. 12Ёнатан Давуда: «Ысрайыл Худайы Реб шаят болсун! Мен эртир я-да биригүн шу вагтлара ченли какамың ниетини билҗек боларын. Эгер сен бабатда онуң ниети дүзүв болса, мен саңа хабар етирерин. 13Эмма ол яманлык этмеги йүрегине дүвәйсе, менем оны саңа етирмесем, сени саг-саламат ёла салмасам, онда, гой, Реб маңа-да шоны, хатда ондан-да бетерини гөркезсин. Реб какама яр болшы ялы, саңа-да яр болсун. 14-15Дирикәм Реб кимин маңа вепалы бол. Өленимден соң болса, хатда Реб сениң әхли душманларыңы ер йүзүнден ёк этсе-де, мениң неслиме хемише вепалы бол»+. 16Шунлукда, «Давудың душманларының җезасыны, гой, Реббиң Өзи берсин» дийип, Ёнатан Давудың ковумы билен әхт эдишди. 17Ёнатан Давуда өзүне болан сөйгүси үчин ене ант ичиртди, себәби ол Давуды җанындан хем эзиз гөрйәрди+. 18Соңра Ёнатан Давуда: «Эртир Тәзе Ай байрамы. Сениң ёкдугың орнуңың бошдугынданам белли болар. 19Биригүн узак йөрәп, гит-де, өңки сапаркы гизленен ериңде гизлен ве дашың янында маңа гараш. 20Нышана атан ялы эдип, мен шол даша тарап үч саны пейкам атарын. 21Соңра мен: „Бар, оклары тап-да гетир“ дийип, бир етгинҗеги иберерин. Эгер мен оңа: „Оклар, ханха, бу тарапыңда, олары топлап гетир“ дийәйсем, онда гелерсиң. Ребден ант ичйәрин, бу сениң үчин ховп-хатар ёк дийилдигидир. 22Эмма мен етгинҗеге: „Оклар, ханха, аңырракда“ дийәйсем, онда гачгын, чүнки бу Реб сени ёла саляр дийилдигидир. 23Бизиң бири-биримиз билен эдишен әхтимизе, гой, Реб эбедилик шаят болсун» дийди.

24Шейдип, Давут мейданда гизленди. Тәзе Ай байрамчылыгы башлананда, патыша гелип, сачак башына гечди. 25Ол адатдакысы ялы дивара голай ерде орнашды. Ёнатан онуң гаршысында отурды[*], Абнер болса Шавулың гапдалында отурды, Давудың орны бош дурды+. 26Ол гүн Шавул сесини чыкармады, чүнки ол: «Оңа бир зат боландыр. Ол харамдыр, хава, хакыкатдан-да, ол тәмиз дәлдир» дийип ойланды+. 27Эмма Тәзе Ай байрамының эртеси гүни хем Давудың орны бошды. Шавул оглы Ёнатана: «Йышайың оглы нәме байрамчылыкда дүйнем, бу гүнем гөрүнмеди?» дийди. 28-29Ёнатан Шавула шейле җогап берди: «Давут: „Маңа ругсат берсене. Галада бизиңкилер уруг болуп гурбанлык берҗеклер; агам маңа гелсин дийипдир. Эгер мени сылаян болсаң, онда ругсат бер, гидип, агаларымы гөрейин“ дийип, Бейтуллахама гитмек үчин өзеленип ялбарды. Шонуң үчин хем ол патышаның нахарына гелип билмеди». 30Муны эшиден Шавул Ёнатаны газап билен далады: «Вах, хыянаткәр хем азгын аялың догмасы! Өзүң хем-де ялаңач эҗең бихая болмадык болсаңыз, сен Йышайың оглуны дост тутунармыдың? Кәшгә, мен оны билмейән болсам! 31Йышайың оглы ер йүзүнде дири гезип йөрсе, өзүңе-де, патышалыгыңа-да рахатлык болмаз. Хәзириң өзүнде адам ибер-де, оны мениң яныма гетирт, онуң башы өлүмли». 32Соңра Ёнатан какасы Шавула: «Ол нәме үчин өлмели? Ол нәме этди?» дийди. 33Шол вагт Ёнатаны өлдүрмеги йүрегине дүвүп, Шавул найзасыны оңа тарап зыңды. Ёнатан өз какасының Давудың җанының кастына ымыклы чыкандыгына шонда дүшүнип галды. 34Ёнатан газап билен сачагың башындан турды ве какасының Давуды писинт этмейәндигине гаты гынанып, айың икинҗи гүни хич зат иймеди. 35Янына бир огланҗык алып, Давут билен душушмак үчин ол даң билен мейдана тарап гитди. 36Ёнатан огланҗыга: «Бар, ылга, шу окы тапып гетир» дийди. Огланҗык ылгап гитди. Ёнатан онуң үсташыры яйыны атып гойберди. 37Огланҗык Ёнатаның атан окуның дүшен ерине етенде: «Ок аңырракда дәлми нәме? 38Бол басымрак, эгленме» дийип, Ёнатан огланҗыгың ызындан гыгырды. Ол огланҗык оклары чөплешдирип, өз хоҗайынына гетирип берди. 39Огланҗыгың хич затдан хабары ёкды. Муны диңе Ёнатан билен Давут билйәрди. 40Ёнатан ярагларыны огланҗыга берип: «Ал, шулары гала әкит» дийди. 41Огланҗык гиден бадына Давут гүнорта тарапдан пейда болды. Ол йүзүни ере берип, үч гезек тагзым этди. Соңра Ёнатан икиси огшашып аглашдылар. Давут хас көп аглады. 42Соңра Ёнатан Давуда: «„Өзүмизе хем-де неслимизе Реб эбедилик шаят болсун“ дийип, икимиз хем Ребден әхт эдишдик ахырын. Бар, инди сен аркайын гидибер» дийди. 43Шондан соң Давут өз ёлуна гитди, Ёнатан болса гала доланды.

21‑нҗи бап

Давут Шавулдан гачяр

21^1Давут Ахымелек руханының янына Ноп галасына гелди. Ахымелек горкудан яңа сандыр-сандыр эдип, Давуды гаршыламага чыкды. Ол Давуда: «Нәме үчин еке өзүң гелдиң? Нәме үчин яныңда хич ким ёк?» дийип сорады+. 2Давут Ахымелеге: «Патыша маңа бир юмуш табшырды. Ол: „Сенден иберен бу юмшум хакда хич ким хич зат билмели дәлдир“ дийди. Шоңа гөрә, өз йигитлерим билен хем душушар ялы ер беллешдик. 3Хәзир яныңда нәмәң бар? Маңа бәш саны чөрек я-да яныңда башга нәмәң бар болса бер» дийди. 4Руханы оңа: «Менде адаты чөрек ёк. Менде диңе Реббе хөдүр эдилен чөрек бар. Эгер яныңдакы йигитлер голайда аяла янашмадык болсалар, сиз оны ийип билерсиңиз» дийди. 5Давут рухана шейле җогап берди: «Хава, мениң, адатча, сапара гайданымда эдишим ялы, биз аял билен ятмадык. Янымдакы йигитлер йөнекей сапара чыканларында-да инлерини пәк саклаярлар. Онсоң, оларың өз инлерини бу гезек нәхили пәк саклаҗакдыкларыны билибер!» 6Шундан соң руханы Реббе хөдүр эдилен чөреклерден башга чөрек ёкдугы үчин оңа мукаддес чөреклери берди. Бу чөреклер шол гүн гызгын чөреклер билен чалшырылыпды+.

7Шавулың чопанларының башлыгы эдомлы Дөвег хем бу гүн шол ердеди. Ол Реббиң хузурында дини дессурлары берҗай эдйәрди+. 8Давут Ахымелеге: «Яныңда найза я гылыч ёкмы? Патышаның табшырыгы җуда гыссаглы болансоң, яныма не гылыҗымы алып етишдим, не-де башга ярагымы» дийди. 9Ахымелек оңа: «Эла җүлгесинде сениң элиңден өлен Җалут пилиштлиниң гылыҗы шу ерде, эфодың еңсесинде мата долангы ятыр. Эгер ислесең, шоны алай. Бу ерде шондан башга яраг ёк» дийди. Давут оңа: «Ондан говы яраг болмаз, шоны берәй» дийди+.

10Давут Шавулдан гачып, шол гүн Гатың ханы Акышың янына гитди+. 11Акыш ханың адамлары оңа: «Бу Ысрайылың патышасы Давут дәлми?

„Шавул мүңүсини өлдүрди,

Давут болса он мүңүсини“

дийшип, ол хакда аяллар айдым айдып, тансам эдипдилер-ә» дийдилер+. 12Бу сөзлер Давуды улы иңкисе гойды ве ол Гат ханы Акышдан җуда горкды. 13Шейлеликде, Давут оларың янында өз болшуны үйтгетди. Оларың янында ол өзүни дәлилиге салды, дервезәниң гапыларыны дырначаклап, оларың йүзүни персала этди; сакгалына эрниниң сувуны акдыран болды+. 14Акыш хан адамларына: «Оңа бир серетсеңизләң, ол дәли ахырын. Нәме үчин оны мениң яныма гетирдиңиз? 15Нәме өзүмде дәли кемтерлик эдйәндир өйдйәңизми? Я онуң дәлилигине томаша этсин дийип гетирдиңизми? Хей, шейле адамам бир мениң ховлыма гирмелими?» дийди.

22‑нҗи бап

22^1Давут ол ерден Адуллам говагына гачды. Давудың агалары хем онуң атасының тутуш машгаласы муны эшидип, онуң янына гелдилер+. 2Эзилйәнлер, берги-борҗа батанлар хем нәразыларың әхлиси онуң янына йыгнанышдылар. Шейдип, Давут янына йыгнан дөрт йүзе голай адама баштутан болды+. 3Давут ол ерден Мовапдакы Миспә гитди. Ол Мовап патышасына: «Худайың мени нәме этҗеги белли болянча, какам билен эҗеми өз яныңызда саклап билмезмисиңиз?» дийди. 4Шейдип, Давут какасы билен эҗесини Мовап патышасының янына гетирди. Давудың говакда болан дөврүнде олар онуң янында болдулар. 5Гат пыгамбер Давуда: «Говагы ташла, Яхуда юрдуна гит» дийди. Шоңа гөрә Давут ол ерден чыкып, Херет токайына гитди+.

Шавул Ноп галасының руханыларыны өлдүрйәр

6Давудың ве онуң янындакыларың тапыландыгыны Шавул эшитди. Ол Гибгадакы бир депеде, йылгының ашагында отырды; элинде найзасы барды, нөкерлериниң әхлиси онуң дашыны алып дурдулар. 7Шавул янындакы нөкерлерине шейле дийди: «Эй, беняминлер – тиредешлерим, инди гулак асың. Йышайың оглы сизиң хер бириңизе мейданлар, үзүмчиликлер берермикә, ол сизи мүңбашылар хем йүзбашылар эдермикә? 8Шонуң үчин мениң гаршыма дилдүвшүк гурадыңызмы? Оглумың Йышайың оглы билен үлпет боландыгыны маңа хабар берениңиз болмады. Бу гүнки гүн, гөршүңиз ялы, оглум өз нөкерими мениң гаршыма дузак гурмага итекләнде, бириңизиң-де маңа небсиңиз агырмады, ол хакда маңа дил ярмадыңыз»+. 9Шол вагты Шавулың нөкерлериниң гапдалында дуран эдомлы Дөвег: «Йышайың оглуның Ноп галасындакы Ахытубың оглы Ахымелегиң янына геленини гөрдүм+. 10Ол Давут үчин Реббе йүз тутуп, онуң сапары барада сорады ве оңа азык хем-де Җалут пилиштлиниң гылыҗыны берди» дийди+. 11Шавул Ахытубың оглы Ахымелек руханыны, онуң тутуш машгаласыны – Ноп галасындакы әхли руханылары гетирмек үчин адам иберди. Оларың әхлиси патышаның янына гелдилер. 12Шавул Ахымелеге: «Инди маңа гулак ас, эй, Ахытубың оглы» дийди. Ол: «Гулак асярын, хөкүмдарым» дийди. 13Шавул оңа шейле дийди: «Нәме үчин Йышайың оглы икиңиз мениң гаршыма дилдүвшүк гурадыңыз? Нәме үчин сен оңа чөрекдир гылыч бердиң ве онуң үчин Худая йүз тутуп, онуң сапары барада сорадың? Гөршүң ялы, шейдип, ол мениң гаршыма дузак гурды». 14Ахымелек Шавула шейле җогап берди: «Давут сениң нөкерлериңиң иң вепалысы ахырын. Ол сениң гиевиң, баш җанпенаң хем-де сениң көшгүңде иң хорматлы адамдыр. 15Худая йүз тутуп, Давут барада бу мениң илкинҗи гезек сорайшыммы нәме? Ёк, мениң өзүми-де, мениң атамың машгаласындан кимдир башга бирини-де, гой, патышахым гүнәкәрлемесин. Сениң гулуңың бу ишден дүйбүнден хабары ёкдур». 16Патыша: «Ахымелек, сениң өзүңиң-де, атаңың машгаласының-да өлҗегине шек ёкдур» дийди. 17Патыша янында дуран җанпенасына: «Бол, Реббиң руханыларыны өлдүр, себәби оларам Давуды голдаярлар. Олар онуң гачып йөренини билибем, маңа хабар бермәндирлер» дийди. Йөне патышаның нөкерлери Реббиң руханыларына эл гөтермедилер. 18Соңра патыша руханылары өлдүрмеги Дөвеге буюрды. Эдомдан болан Дөвег руханылары гырды. Шол гүн ол непис зыгыр матадан тикилен эфот гейнен сегсен бәш руханыны өлдүрди+. 19Шавул руханыларың галасы болан Ноп галасыны гылычдан гечирди, ол эркекдир аяллары, чага-чугалары, мал-гаралары, эшеклери, доварлары – хеммесини гылычдан гечирди.

20Йөне Ахытубың агтыкларының бири, Ахымелегиң огулларының бири болан Абятар гачып, башыны гутарды ве Давудың ызындан гитди+. 21Абятар Шавулың Реббиң руханыларыны гыргына берендигини Давуда хабар берди. 22Давут Абятара шейле дийди: «Ол ерде эдомлы Дөвеги гөрүп, мен онуң Шавула хабар берҗекдигини шол гүн анык билдим. Сениң атаңың тутуш машгаласының өлүми үчин мен гүнәкәр. 23Мениң янымда гал, өзүңем горкма, чүнки мениң кастыма чыканың, сениң хем кастыңа чыкдыгыдыр, эмма сен мениң пенамдасың»+.

23‑нҗи бап

Давут Кегила галасыны халас эдйәр

23^1«Пилиштлилер Кегила хүҗүм эдип, харманлары талап йөрлер» дийип, Давуда хабар бердилер+. 2Давут Ребден: «Гидип, пилиштлилер билен сөвешейинми?» дийип сорады. Реб Давуда: «Бар, пилиштлилер билен сөвеше гир-де, Кегиланы халас эт» дийип җогап берди. 3Йөне адамлары Давуда: «Биз бу ерде – Яхудада горкушып йөркәк, Кегила – пилиштли гошуның үстүне нәхили баралы?» дийдилер. 4Давут ене Реббе йүз тутды. Реб оңа: «Хава, Кегила гит, пилиштлилери сениң элиңе берҗек» дийди. 5Шейлеликде, Давут билен онуң адамлары Кегила гидип, пилиштлилер билен сөвешдилер, оларың малларыны сүрүп әкитдилер, олары агыр хеләкчилиге сезевар этдилер. Ине, шейдип, Давут Кегиланың илатыны халас этди.

6Ахымелегиң оглы Абятар гачып, Давудың янына геленде, онуң элинде эфот барды+.

7Давудың Кегила гелендигини Шавула хабар бердилер. Шавул: «Оны Худай мениң элиме берди, чүнки ол мениң дервезели, килтли галама гирип, өз-өзүни тора салыпдыр» дийди. 8Кегила гидип, Давуды габава салмак үчин, Шавул тутуш халкы урша чагырды. 9Шавулың ниетиниң ямандыгыны биленде, Давут руханы Абятара: «Эфоды гетир, Худайың ислегини билели» дийди+. 10Давут: «Эй, Ысрайыл Худайы Реб! Шавулың мен гулуң себәпли Кегиланы ёк этмек үчин гелйәндигини эшитдим. 11Инди шейдип, Өз гулуңың эшидиши ялы, Шавул гелерми? Эй, Ысрайыл Худайы Реб, гулуңа айдай!» дийди. Реб: «Ол гелер» дийди. 12Соңра Давут: «Кегиланың халкы мени ве адамларымы Шавулың элине берерми?» дийди. Реб: «Берер» дийди. 13Давут алты йүзе голай адамы билен биле Кегиладан чыкды. Олар барып билен ерлерине ченли сакланман йөредилер. Давудың Кегиладан гачандыгыны эшиденде, Шавул ол ере гитмек ниетинден эл чекди+.

Давут чөлде гизленйәр

14Давут чөлдәки говакларда, Зип чөлүндәки даглыкда яшады. Шавул оны хер гүн агтарды, йөне Реб Давуды онуң элине бермеди+. 15Шавулың өз кастына чыкандыгыны Давут Хорешдәки Зип чөлүндекә эшитди. 16Шавулың оглы Ёнатан Давудың ызындан Хореше гелди. Ол Давуды Худайың адындан рухландырды. 17Ёнатан оңа: «Сен какамың элине дүшерин өйдүп горкма. Сен тутуш Ысрайыла патыша болмалысың, мен сениң везириң болмалыдырын. Муны какамам билйәр» дийди+. 18Соңра ол икиси Реббиң өңүнде әхт эдишдилер. Давут Хорешде галды, Ёнатан болса өйүне гитди+.

19Соңра бирнәче зиплилер Гибга гидип, Шавула: «Давут бизиң арамызда – Хорешиң говакларында, Ешимоның гүнортасындакы Хакыла дагында гизленип гезип йөр+. 20Эй, патыша, ислән вагтың гел! Оны тутуп, сениң элиңе бермек бизиң билен» дийдилер. 21Шавул олара шейле дийди: «Дердими пайлашаныңыз үчин Реб сизи ялкасын! 22Гидиң-де, ене бир гезек ниредедигине анык гөз етириң; оны кимиң гөрендигини ыкҗам аныклаң. Айдышларына гөрә ол җуда мекир болмалы. 23Онуң гизленип биләйҗек ерлериниң әхлисини гөзден гечириң ве аныгына етиң-де, маңа белли хабар гетириң. Шондан соң мен сизиң билен биле гидерин. Эгер ол юрдуң бир еринде бар болса, мен оны тутуш Яхудадан тапарын». 24Шейлелик билен Шавулдан өң олар Зипе гитдилер.

Давут адамлары билен Магон чөлүнде, Ешимоның гүнортасындакы Араба дүзлүгиндеди+. 25Шавул билен онуң адамларының өз гөзлегине чыкандыкларыны эшиден Давут Магон чөлүндәки гая гелип, шол ерде орнашды. Муны эшидип, Шавул Магон чөлүне Давудың ызындан гитди. 26Шавул дагың бир тарапындан, Давут болса адамлары билен дагың бейлеки тарапындан барярды. Шавул билен онуң адамларының Давуды ве онуң адамларыны габава салмакларына аз вагт галыпды, Давут гачмага ховлугярды. 27Шол вагт бир чапар гелип: «Ховлук, юрда пилиштлилер чозды» дийип, Шавула хабар берди. 28Шавул Давудың ызындан ковмагыны бес эдип, пилиштлилер билен сөвешмәге гитди. Шоңа гөрә бу ер «Гачыш гаясы» дийип атландырылды.

24‑нҗи бап

Давут Шавула рехимдарлык эдйәр

24^1⚫Давут ол ерден гидип, Эйнгеди топрагындакы говакларда месген тутды+. 2Шавул пилиштлилери ковмакдан гайдып геленде, «Давут Эйнгеди чөлүнде» дийип, оңа хабар бердилер. 3Шавул тутуш Ысрайылың сайлама адамларындан үч мүңүсини янына алып, Давуды хем онуң адамларыны идәп, Даггечи гаясына тарап ёла дүшди. 4Ол ёлуң якасындакы довар агылларына гелди. Шол ерде бир говак барды. Шавул аяк ёлы үчин шол говагың ичине гирди. Шол вагт Давут адамлары билен биле говагың төрүнде отырды. 5Адамлары Давуда йүзленип: «Реббиң саңа „Душманыңы элиңе берерин, сен оңа ислән задыңы эдерсиң“ диен гүни, ине, шу гүндүр» дийдилер. Давут ассырынлык билен барып, Шавулың донуның сыныны кесди. 6Муңа Давудың йүреги гопан ялы болуп гитди+. 7Ол адамларына шейле дийди: «Җенабыма, Реббиң сайлан адамына бейле зат этмекден, оңа гаршы эл гөтермекден Реббиң Өзи сакласын, чүнки ол Реббиң сечип-сайланыдыр»+. 8Шейдип, Давут өз адамларына кәеди ве олара Шавулың гаршысына урушмага ругсат бермеди. Шавул болса говакдан чыкып, өз ёлуна гитди+.

9Соңра Давут хем говакдан чыкды-да: «Эй, җенабым, патышахым!» дийип, Шавулың ызындан гыгырды. Шавул ызына гаранда, Давут йүзүни ере берип, оңа тагзым этди. 10Соңра ол Шавула: «„Давут саңа яманлык этмек ислейәр“ диййәнлериң сөзүне нәме үчин ынанярсың? 11Шу гүн говагың ичинде Реббиң өзүңи мениң элиме берендигини өз гөзлериң билен гөрдүң. Сени өлдүрмеги талап эденлеринде-де, мен саңа рехим этдим. Мен олара: „Өз җенабыма эл галдырмарын, чүнки ол Реббиң Өз сечип-сайланыдыр“ дийдим. 12Эй, атам, донуңдан кесилен элимдәки шу кесиндини гөрйәңми, ине, серет. Донуңың сынындан кесип алдым, йөне сени өлдүрмедим. Саңа яманлык этмек я-да хайынлык этмек ниетимиң ёкдугы шундан хем белли ахырын. Мени өлдүрмек үчин аңтап йөренем болсаң, мен сениң өңүңде гүнә газанмадым+. 13-14Икимизе, гой, Реб казылык этсин. Мениң арымы сенден, гой, Реб алсын. Көнелериң „Яманлык ямандан чыкар“ дийишлери ялы, мен саңа гаршы эл гөтермерин+. 15Ысрайыл патышасы кимиң гаршысына чыкды? Сен кими ызарлап йөрсүң? Хайсыдыр бир итиң маслыгынымы я бир бүрәними? 16Гой, бизе Реб казылык этсин ве хөкүм чыкарсын. Гой, муңа Онуң Өзи серетсин, мени горасын ве мени сениң элиңден халас этсин». 17Давут сөзүни гутаранда, Шавул: «Давут, оглум, бу асыл сенмидиң?» дийип, мөңңүрип аглады. 18Ол Давуда шейле дийди: «Сен менден адалатлы экениң. Яманлыгыма ягшылык билен җогап бердиң. 19Шу гүн сен өзүңиң маңа гарайшыңың говудыгыны гөркездиң. Реб мени сениң элиңе берсе-де, сен мени өлдүрмәнсиң. 20Хей, душманыны эле салан адамам бир оны аман гоярмы?! Сениң маңа шу гүнки эдениңи Реб ягшылык билен гайтарар+. 21Сениң хөкман патыша болмалыдыгыңы, Ысрайыл патышалыгының сениң элиңде беркарар болҗакдыгыны мен хәзир билдим+. 22Мен өленимден соң несиллерими ёк этмеҗекдигиңе, адымы атамың неслинден айырмаҗакдыгыңа Ребден ант ич». 23Шавулың дийши ялы, Давут онуң өңүнде ант ичди. Шондан соң Шавул өйүне гитди, Давут болса адамлары билен биле говага тарап гайтды.

25‑нҗи бап

Давут ве Абыгайыл

25^1Шамувел арадан чыкды; бүтин Ысрайыл йыгнанып, онуң ясыны тутды. Оны Рамадакы өз мүлкүнде җайладылар. Шондан соң Давут Паран чөлүне гитди+.

2Магонда бир адам барды. Онуң мүлки Кармелдеди. Ол адам җуда байды; онуң үч мүң гойны, мүң гечиси барды. Ол Кармелде гоюнларыны гыркдырярды. 3Онуң ады Набал, аялының ады Абыгайылды. Аялы акыллы хем гөрмегейди, йөне онуң өзи дейюс хем хырсыз адамды. Ол Калеп неслинденди+. 4Набалың өз гоюнларыны гыркдыряндыгыны Давут чөлде эшитди. 5Шонда Давут он йигидини шейле табшырык билен онуң янына иберди: «Кармеле гидиң. Набалың янына барың-да, оңа менден салам айдың 6ве шейле дийиң: „Өзүңиң, машгалаңың ве әхлиңизиң башыңыз абат болсун! 7Мен сениң гыркымдадыгыңы эшитдим. Сениң чопанларың бизиң янымызда болдулар, биз олары ынҗытмадык. Кармелде болан дөвүрлеринде оларың хич зады йитмеди. 8Өз йигитлериңден сорасаң айдарлар. Инди сенем мениң йигитлерим билен мылакатлы бол, чүнки биз яныңа сәхетли гүни гелдик. Өз гулларыңа хем оглуң Давуда нәмәң бар болса бермегиңи товакга эдйәрин“».

9Давудың йигитлери Набалың янына барып, яңкы айдыланларың әхлисини Давудың адындан оңа айтдылар-да, ондан җогаба гарашдылар. 10Йөне Набал Давудың йигитлерине шейле җогап берди: «Давут диййәниңиз ким ол? Йышайың оглы диййәниңиз ким? Хәзир өз хоҗайынындан гачып йөрен хызматкәр кән. 11Чөрегими, сувумы, гыркымчылар үчин соян малымың этини гетирип, нирелидигини-де билмейән адамларыма берип гойбериберейинми, хә?»+
12Шунлукда, Давудың йигитлери ызларына доландылар ве гелип, буларың хеммесини Давуда айтдылар. 13Давут йигитлерине: «Әхлиңиз гылыҗыңызы дакының» дийди. Оларың әхлиси гылыҗыны дакынды, Давут хем гылыҗыны дакынды. Дөрт йүзе голай адам Давудың ызына дүшди, ики йүз адам болса гошларың янында галды.

14Эмма бир йигит Набалың аялы Абыгайыла шейле дийди: «Бизиң хоҗайынымыза салам айтмак үчин, Давут чөлден чапарлар ёллапдыр. Эмма хоҗайынымыз олары кемситди. 15Олар бизе кән ягшылык эдипдилер, бизи ынҗытмандылар. Оларың янында болан дөврүмизде бизиң хич задымыз йитмәнди. 16Биле гоюнларымызы сакланымызда, олар бизиң дашымызың галасы болупдылар. 17Инди шуны бил-де, нәме этмелидигиң хакда ойлан, чүнки бизиң хоҗайынымыза ве онуң тутуш машгаласына гаршы эрбет карара гелнендир. Набалың хәсиети җуда ярамаз, онуң билен геплешип билйән адам ёк»+.

18Шундан соң Абыгайыл вагт йитирмән, ики йүз чөрек, ики тулум шерап, бәш гойнуң говурдагыны, бир батман говурганы[*], йүз гошавуч кишмиши, ики йүз гошавуч инҗир кишдесини алды-да, олары эшеклере йүкледи. 19Ол хызматкәрлерине: «Өңүме дүшүң, мен сизиң ызыңыздан йөреҗек» дийди. Йөне ол адамсы Набала хич зат айтмады. 20Абыгайыл дагың япгыт тарапындан эшекли инип гелйәркә, Давут хем адамлары билен оңа тарап гелйәрди. Шейдип, олар душушдылар. 21Шол вагт Давут ичини гепледип гелйәрди: «Хайп, чөлде мен бу адамың әхли эмләгини горапдырын. Онуң еке зады-да йитмәнди. Эмма ол мениң ягшылыгыма яманлык билен җогап берди. 22Эгер даң атянча онуң эркек гөбеклисиниң барыны гырмасам, онда, гой, Худай маңа-да шоны, хатда ондан-да бетерини гөркезсин»+. 23Абыгайыл Давуды гөренде, эшекден ховлукмач дүшди-де, ере йүзин дүшүп, оңа тагзым этди+. 24Ол Давудың аягына йыкылып, шейле дийди: «Гүнәси, гой, мениң бойнума болсун, агам. Өзүң билен геплешмәге гырнагыңа ыгтыяр эт, онуң ики агыз сөзүни диңле+. 25Хайыш эдйәрин, агам, бу неҗис Набалың сөзлерини гөвнүңе алма. Онуң өзи-де ады ялыдыр. Онуң ады Набал, өзи-де акмак[*]. Мен кенизиң агамың, ягны сениң иберен нөкерлериңи гөрмәндирин. 26Сени ган дөкмекден ве ар алмакдан Реббиң Өзи саклапдыр. Инди, эй, агам, Ребден ве сениң адыңдан ант ичйәрин, агам, саңа яманлык этмек ислейән душманларың, гой, Набал ялы болсун+. 27Ине, шу совгатлары гырнагың сениң йигитлериңе бермек үчин агасына гетирди. 28Өз гырнагыңың хыянатчылыгыны багышла. Реббиң агамың неслини абат этҗеги шүбхесиздир, себәби агам Реб үчин гөрешйәр. Өмүрбойы сенден яманлык чыкмаз+. 29Эгер кимдир бири агамы ызарласа я-да җанына каст этсе, онда җаныңы Худайыңыз Реббиң аман сакласын, душманларыңы болса сапандан даш атан кимин эдип өлдүрсин. 30-31Сен агам барада айдан әхли ягшылыкларыны ерине етирип, Реб сени Ысрайыла хөкүмдар белләнде, онда сен нәхак ган дөкмек я-да өзүңи горамак үчин хасрата себәп болмарсың, ынсабың-да саңа ыза бермез. Реб өзүңи ялканда, гырнагыңы ятлагын». 32Давут Абыгайыла шейле дийди: «Шу гүн мени саңа душуран Ысрайыл Худайы Реббе алкыш болсун! 33Пайхасыңа берекелла, өзүңе берекелла. Бу гүн ган дөкмекден хем өч алмакдан мениң эллерими сен сакладың! 34Догрусыны айтсам, сизе хасрат гетирмекден мени саклан Ысрайыл Худайы Ребден ант ичйәрин, эгер сен хаял этмән мениң яныма гелмедик болсадың, онда даң атянча Набалың екеҗе эркек гөбеклисини гойман гырҗагым шүбхесизди». 35Соңра Давут онуң гетирен затларыны алды-да: «Аркайын өйүңе гайдыбер; сөзүң кабул болды, хайышың битди» дийди.

36Абыгайыл Набалың янына гайдып гелди. Ол өйүнде шаларча мейлис гурап отырды. Ол ченденаша серхошды, кейпи дийсең чагды. Шоңа гөрә, даң атянча Абыгайыл оңа дил ярмады. 37Эртеси ирден, серхошлыкдан ачылансоң, болан ишлериң барыны аялы оңа гүррүң берди. Бу затлары эшиден Набалың йүрегинден тутды, ол доңңара даша дөнди. 38Он гүн чемеси вагтдан соң Реб Набалы урды; ол өлди.

39Набалың өлендигини эшиденде, Давут шейле дийди: «Мени кемсидени үчин, Набалы гүнәкәр саян ве Өз гулуны яман ишден саклан Реббе алкыш болсун! Реб Набалың яман ниетини онуң өз башындан индерди».

Давут Абыгайыла өйленмек үчин оңа савчы иберди. 40Давудың адамлары Кармеле Абыгайылың янына гелип, оңа: «Давут бизи саңа савчылыга иберди» дийдилер. 41Ол еринден турды-да, дыза чөкүп тагзым этди ве шейле дийди: «Кенизиңиз җенабымың гулларының аягыны ювмага-да тайын». 42Абыгайыл дессине эшеге мүнди. Ол бәш кенизини янына алып, Давудың савчыларының ызына дүшди. Шейдип, ол Давудың аялы болды.

43Давут йизрегелли Ахыногама-да өйленди. Буларың икиси-де онуң аялы болды+. 44Шавул болса Давуда берен гызы Микалы галлымлы Лайышың оглы Палта берди+.

26-нҗы бап

Давут Шавула ене-де рехимдарлык эдйәр

26^1⚫Зиплилер ене-де Шавулың янына Гибга гелип: «Давут Ешимон чөлүниң гаршысындакы Хакыла дагында гизленйәр» дийип, оңа хабар бердилер+. 2Шавул Ысрайылың үч мүң саны мен диен адамыны янына алып, Зип чөлүне Давуды тутмага гитди+. 3Шавул ёлуң голайындакы Ешимоның гаршысында болан Хакыла дагында дүшелге гурды. Эмма Давут чөлде галыпды. Шавулың өз ызындан чөле гелендигини биленде, 4Давут җансызлар иберип, Шавулың хакыкатдан хем гелендигини аныклады. 5Соңра Давут Шавулың дүшелге гуран ерине гелди. Ол Шавулың өз гошунбашысы Нериң оглы Абнер билен бир ерде биле ятандыгыны гөрди. Шавул дүшелгәниң ичинде ятырды, гошун болса онуң төверегинде дүшелге гурупды+.

6Давут хетли Ахымелек билен Ёвабың иниси Серуяның оглы Абышая: «Хайсыңыз мениң билен Шавулың дүшелгесине гитҗек?» дийип сорады. Абышай: «Мен гитҗек» дийди+. 7Шейлеликде, Давут билен Абышай икиси гиҗе гошуна тарап гитди. Шавул дүшелгеде уклап ятырды, башуҗунда болса ере сүнҗүлен найзасы барды. Абнер билен гошун онуң даш-төверегини алып ятырды. 8Абышай Давуда: «Худай бу гүн душманыңы элиңе берди. Инди маңа ыгтыяр эт: найзаны бир саланда, оны ере чүйләйин – мен оны икинҗи гезеге гойҗак дәл» дийди. 9Эмма Давут Абышая: «Оны өлдүрме, себәби Реббиң сечип-сайлан адамына эл гөтермек гүнә болар» дийди+. 10Давут оңа ене шейле дийди: «Ребден ант ичйәрин, оны я Реб урар, я ол өз аҗалына өлер я-да сөвешде өлер+. 11Реббиң сечип-сайлан адамына эл гөтермекден мени Реббиң Өзи сакласын. Йөне сен онуң башуҗундакы найзаны, сув күйзәни ал, соң бу ерден өкҗәни гөтерели». 12Шейлеликде, Давут Шавулың башуҗундакы найзаны, сув күйзәни алды. Соңра олар гитдилер. Муны гөренем, дуянам болмады, хич ким оянмады хем. Олар уклап ятырдылар. Реб олары агыр ука гидерипди+.

13Соңра Давут башга тарапа гитди ве узагракдакы байрың депесине чыкып сакланды. Ара эп-эсли барды. 14Давут гошуна хем-де Нериң оглы Абнере: «Абнер! Җогап берҗек дәлми?» дийип гыгырды. Абнер: «Патыша гыгырян ким бу?» дийип җогап гайтарды. 15Давут оңа: «Сен бейик адам дәлми нәме? Ысрайылда саңа, хей, тай гелҗек бармыка? Онда нәме үчин сен өз җенабың патыша гөзегчилик этмедиң? Чүнки кимдир бири сениң җенабың патышаны өлдүрмәге гелди. 16Бу эден ишиңиз говы дәл. Ребден ант ичйәрин, сен өлүме мынасып, себәби сен өз җенабыңа, Реббиң сечип-сайлан адамына гөзегчилик эдип билмедиң. Ине, серет, патышаның башуҗундакы найзасы билен сув күйзеси ниреде?»

17Шавул Давудың сесини танады ве: «Давут, оглум, бу сениң сесиң ялы-ла» дийди. Давут: «Хава, бу мениң сесим, эй, җенабым ве патышахым» дийди. 18Соң Давут ене сөзүни довам этди: «Җенабым, мен гулуңы нәме себәпден бейдип ковалап йөрсүң? Мениң эден задым нәме? Языгым нәме? 19Эй, җенабым, патышахым, инди өз гулуңың айтҗак сөзлерине гулак сал. Эгер сени мениң гаршыма аяга галдыран Реб болса, онда, гой, Ол гурбанлыгы кабул этсин. Ёк, эгер ынсан огуллары болса, онда, гой, олара Реббиң нәлети сиңсин! Чүнки олар: „Бар, башга худайлара сыгын“ дийип, бу гүн мени Реббиң мүлкүнден берлен пайымдан ковуп гойбердилер. 20Шоңа гөрә, гой, мениң ганым Реббиң хузурындан узакдакы топрага дөкүлмесин. Эй, Ысрайылың патышасы, нәме үчин сен мени аңтап йөрсүң? Мен бир бүре ахырын!» 21Шавул Давуда шейле дийди: «Мен гүнә этдим. Ызыңа долан, оглум, Давут. Инди мен саңа хич вагт яманлык этмерин, чүнки бу гүн мениң җаным сениң үчин җуда гымматлы болды. Мен акмак болупдырын, җуда ялңышыпдырын»+. 22Давут оңа шейле җогап берди: «Ине, найзаң, эй патышахым! Гой, оны йигитлериңден бири гелип, алып гитсин. 23Реб хер кими өз адалатлылыгы хем-де вепалылыгы үчин сылаглаяндыр. Шу гүн Реб сени мениң элиме берди, йөне мен Реббиң сечип-сайлан адамына эл гөтермек ислемедим+. 24Сениң җаның бу гүн мениң үчин гымматлы болшы ялы, гой, Реб хем мениң җанымы гымматлы гөрсүн. Гой, Ол мени әхли бела-бетерлерден горасын». 25Шавул Давуда шейле дийди: «Оглум, Давут, Худай саңа яр болсун! Көп ишлер эдерсиң ве хемише ишиң ровач болар».

Соңра Давут өз ёлуна гитди, Шавул хем өз өйүне доланды.

27‑нҗи бап

Давут пилиштлилериң арасында

27^1Давут өз янындан шейле дийди: «Гүнлерде бир гүн мен Шавулың элинден хеләк боларын. Говусы, мен пилиштлилериң юрдуна гачайын. Шейтсем, Шавул мени Ысрайылың чәгинден тапмак умыдыны үзер; мен онуң элинден халас боларын». 2Шейдип, Давут янындакы алты йүз адамы билен биле Гатың ханы Магогың оглы Акышың тарапына гечди+. 3Олар машгалалары билен биле Гатда Акыш ханың янында орнашдылар. Ики аялы йизрегелли Ахыногам ве Набалың дул галан аялы кармелли Абыгайыл хем Давудың янындады+. 4Шавул Давудың Гата гачандыгыны эшидип, оны гөзлемегини бес этди.

5Давут Акыш хана шейле дийди: «Эгер мен сениң гөвнүңден туран болсам, онда юрдуң обаларының биринден маңа яшар ялы ер бер; гой, гулуң өз яныңда патыша галасында яшамасын». 6Шейдип, Акыш хан оңа Зиклагы берди. Шоңа гөрә, Зиклаг шу гүнки гүне ченли хем Яхуда патышаларына дегишли болуп гелйәр+. 7Давут пилиштлилериң юрдунда бир йыл дөрт ай яшады. 8Ол адамлары билен биле гешурларың, гирзилериң ве амалеклериң үстүне чозуш этди, булар Шура гидйән ёлуң якасында, Мүсүре ченли болан аралыкда гадым эййәмден бәри отуран ерли илатларды+. 9Давут юрда чозуш эдип, аял-эркек диймән гырарды; доварлардыр өкүзлери, эшеклердир дүелери ве гейим-геҗимлери олҗа алып, Акыш ханың янына доланып гелерди. 10Акыш хан: «Бу гүн кимиң үстүне чоздуң?» дийип соранда, ол: «Негеп чөлүндәки яхудаларың топрагына» дийип, я-да «Негеп чөлүндәки ерахмееллериң ерлерине» дийип, я-да «Негеп чөлүндәки кейнлериң ерлерине» дийип җогап берерди+. 11«„Давут шейле-шейле ишлер этди“ дийип, бизиң гүррүңимизи эдерлер» дийип, Давут бир адамы-да Гата гетирмезди. Аял-эркек диймән, барыны гырарды. Пилиштлилериң юрдунда болан дөврүнде ол шейле ишлер эдипди. 12Акыш хан Давуда ынанып: «Ол өз халкының гөзүнден бүс-бүтин дүшүп, мениң хемишелик гулума өврүлер» дийип пикир эдйәрди.

28‑нҗи бап

Шавул порхан аяла йүз тутяр

28^1Шол гүнлерде пилиштлилер, Ысрайылың гаршысына урушмак үчин, өз гүйчлерини җемләпдилер. Акыш хан Давуда: «Өз адамларыңы-да алып, мениң билен биле бир гошунда сөвешмелидигиңи, элбетде, сен билйәнсиң» дийди. 2Давут оңа: «Өрән оңат, сен хем өз гулуңың башарныгыны гөрерсиң» дийди. Акыш хан Давуда: «Гаты говы, сен өмүрбойы мениң җанпенам боларсың» дийди.

3Шамувел өлүпди ве бүтин ысрайыл халкы онуң ясыны тутупды. Оны Рамада – өз галасында җайладылар. Шавул болса порханлардыр җадыгөйлери чыкарып ковупды+.

4Пилиштлилер топландылар ве гелип, Шунемде дүшелге гурдулар. Шавул хем әхли ысрайыллары җемләп, Гилбовада дүшелге гурды+. 5Пилиштлилериң гошуныны гөренде, Шавулың горкудан яңа йүреги сарсып гитди. 6Шавул Реббе йүз тутды, йөне Реб оңа не дүйшде, не Урымың үсти билен, не-де пыгамберлериң үсти билен җогап берди+. 7Соңра Шавул өз хызматкәрлерине: «Маңа бир порхан аял тапың. Мен онуң янына гидип, ондан бир зады хайыш этҗек» дийди. Хызматкәрлер оңа: «Эндорда бир порхан бар» дийдилер+. 8Шавул башга гейим гейип, дашкы гөрнүшини үйтгетди ве янына-да ики адам алып, гиҗе ол аялың янына гитди. Ол: «Мениң үчин рухлара йүз тут ве адыны тутҗак кишими чагыр» дийди. 9Аял оңа: «Сен Шавулың порханлардыр җадыгөйлери юртдан чыкарып ковандыгыны билибем, мени өлдүрмек үчин дузак гурҗак болярмың?» дийди. 10Эмма Шавул: «Ребден ант ичйәрин, шу ишден саңа хич хили зыян етмез» дийип, Ребден ант ичди.

11Аял ондан: «Мен сениң яныңа кими гетирмели?» дийип сорады. Ол: «Шамувели» дийип җогап берди. 12Аял Шамувели гөренде, чиркин гыгырып, оңа «Мени нәме үчин алдадың? Сен Шавул ахырын!» дийди. 13Патыша оңа: «Горкма. Нәме гөрйәң?» дийди. Аял Шавула: «Ерден чыкып гелйән рухы гөрйән» дийип җогап берди. 14Шавул: «Гөрнүши нәхили?» дийди. Аял: «Эгни донлы бир гарры адам ерден чыкып гелйәр» дийди. Шондан соң Шавул онуң Шамувелдигине гөз етирип, йүзүни ере берип, оңа тагзым этди+. 15Шамувел Шавула: «Нәме үчин мени ёкары чыкарып, алада гойдуң?» дийди. Шавул шейле җогап берди: «Мен чыкгынсыз ягдая дүшдүм. Пилиштлилер мениң гаршыма урушярлар, Худай болса менден йүз өвүрди. Инди Ол маңа пыгамберлериң үсти билен-де, дүйшде-де җогап бермейәр. Шоңа гөрә нәме этмелидигими өвредериң ялы, мен сени чагырдым»+. 16Шамувел оңа шейле дийди: «Нәме үчин, Реб өзүңден йүз өврүп, саңа душман болансоң, менден сораярсың? 17Реб мениң үстүм билен саңа айдан задыны этди. Ол сениң элиңден патышалыгы алып, оны саңа дерек Давуда берди+. 18Себәби сен Реббиң сөзүне гулак асмадың, Онуң Амалегиң гаршысына болан газабыны ерине етирмедиң. Шонуң үчин хем Реб сени бу гүн шу ягдая салды+. 19Үстесине-де, сениң билен билеликде Ол Ысрайылы пилиштлилериң элине берер; эртир огулларың билен биле мениң яныма гелерсиң. Реб Ысрайыл гошуныны хем пилиштлилериң элине берер»+.

20Шол бада Шавул өзүни ере гойберди, чүнки Шамувелиң айданларындан ол өлер ялы горкды. Узаклы гүн бүтин гиҗеси билен хич зат иймәнсоң, онда гүйч-гурбат галманды. 21Яңкы аял Шавулың янына гелди ве онуң өлер ялы горкандыгыны гөрүп, оңа шейле дийди: «Гырнагың саңа гулак асды ве башыны этегине салып, сениң диениңи этди. 22Инди сенем гырнагыңа гулак ас. Мен саңа бир дөвүм чөрек берейин. Шоны ийсең, ёла чыканыңда гурбатланарсың». 23«Ёк, ийҗек дәл» дийип, Шавул муны рет этди. Онуң хызматкәрлери ве яңкы аял оны ырмага чалышдылар. Ол разылашды. Ол еринден турды ве дүшегиң үстүнде отурды. 24Бу аялың мал ятагында бир семиз гөлеси барды. Ол оны дессине сойды; хамыр югурды ве петир биширди. 25Ол оны Шавулың хем онуң хызматкәрлериниң өңүнде гойды. Олар оны ийдилер ве шол гиҗе өз ёлларына гитдилер.

29-нҗы бап

Пилиштлилер Давуда ынанмазчылык эдйәрлер

29^1Пилиштлилер өз гүйчлерини Апекде җемледилер, ысрайыллар болса Йизрегелдәки чешмәниң боюнда орнашдылар. 2Пилиштли ханлар йүз ве мүң адамлык топарлары билен барярдылар; Давут ве онуң адамлары Акыш хан билен биле ыздан гелйәрдилер.

3Пилиштли баштутанлар: «Еврейлер бу ерде нәме ишлейәр?» дийдилер. Акыш хан олара шейле җогап берди: «Онуң Ысрайылың шасы Шавулың гулы Давутдыгыны сиз билйәрсиңиз ахырын. Бир йылдан говурак вагт бәри ол мениң янымда. Гелен гүнүнден тә шу гүне ченли мен онуң ярамаз иш эденини гөрмедим». 4Пилиштли баштутанлар онуң үстүне хеңкирип, шейле дийдилер: «Оны ыза, өз белленен ерине уграт. Ол бизиң билен биле сөвеше гитмесин, ёгса ол бизиң гаршымыза уршар. Себәби өз хоҗайынына говы гөрүнмек үчин, онуң шу адамларың келлесини кесмекден говы тәр тапҗак гүманы бармы нәме?

5„Шавул мүңүсини өлдүрди,

Давут болса он мүңүсини“

дийлип, өзи хакда танс эдилип, айдым айдылан Давут дәлми бу?»+
6Шондан соң Акыш хан Давуды чагырып, оңа шейле дийди: «Ребден ант ичйәрин, сен бир догручыл адам. Маңа галса сениң билен биле сөвеше гидердим. Яныма гелен гүнүңден тә шу гүне ченли сенден ярамазлык чыканыны гөрмедим. Шонда-да ханлара яранып билмейәрсиң. 7Инди парахатлык билен ызыңа долан, пилиштли ханларың гаңыршына гайтма». 8Давут Акыш хана шейле җогап берди: «Мениң эден задым нәме? Яныңа гелен гүнүмден тә шу гүне ченли сен өз гулуңдан нәме эрбетлик тапдың? Нәме үчин мен өз җенабың, патышаның душманлары билен сөвешмели дәл?» 9Акыш хан Давуда шейле җогап берди: «Сениң эдил Худайың перишдеси ялы пәкдигиңи билйәрин. Йөне пилиштли баштутанлар: „Ол бизиң билен биле сөвеше гитмесин“ дийдилер+. 10Инди сен ве яныңда гелен патышаңың гуллары даң билен туруп, мениң сиз үчин беллән ериме гидиң. Ярамаз хабары болса гөвнүңе алма, чүнки мен сенден разы. Эртир даң ягтылан бадына ёла дүшүң». 11Шейлеликде, Давут адамлары билен биле пилиштлилериң юрдуна тарап уграды. Пилиштлилер болса Йизрегеле гитдилер.

30-нҗы бап

Давут амалеклер билен урушяр

30^1Давут билен онуң адамларының Зиклага геленлерине үч гүн диенде, амалеклер Негеп чөлүне, ылайта-да Зиклаг галасының үстүне чозуш этдилер. Олар Зиклагы басып алдылар ве якып-яндырдылар+. 2Амалеклер аяллары, яшу-гарры диймән ол ердәкилериң әхлисини есир алдылар, йөне хич кими өлдүрмән, янлары билен алып, өз ёлларына гитдилер. 3Давут адамлары билен гала геленде, олар онуң якып-яндырыландыгыны, аялларыдыр огул-гызларының болса есир эдилип әкидилендигини билдилер. 4Давут ве онуң янындакылар тә ысгындан гачянчалар мөңңүрип аглашдылар. 5Давудың ики аялы, ягны йизрегелли Ахыногам ве кармелли Набалың дул галан аялы Абыгайыл хем есир эдилип әкидилипди+. 6Давудың халы теңди, чүнки халк оны дашламак ислейәрди. Себәби огул-гызларының есир алнанына адамларың җаны янярды. Эмма Давут өз Худайы Ребден гүйч алды. 7Ол Ахымелегиң оглы руханы Абятара: «Эфоды гетир» дийди. Абятар эфоды Давудың янына гетирди+. 8Давут: «Мен бу галтаманларың ызындан ковмалымы? Мен оларың ызындан етип билеринми?» дийип, Реббе йүзленди. Реб оңа: «Оларың ызындан ков. Сен хөкман оларың ызындан етип, есирлери халас эдерсиң» дийип җогап берди. 9-10Шунлукда, Давут янындакы алты йүз адамы билен билеликде ёла дүшди. Олар Бесор чайына гелдилер. Гурбатдан дүшен ики йүз адам чайдан гечип билмән, шол ерде галдылар. Эмма Давут дөрт йүз адам билен биле галтаманлары коваламагыны довам этдирди+.

11Олар сәхралыкдан бир мүсүрлини тапдылар ве Давудың янына гетирдилер; оңа иймәге чөрек, ичмәге сув бердилер. 12Олар оңа бир гошавуч инҗир кишде билен ики гошавуч кишмиш-де бердилер. Ол булары иенден соң гурбуна гелди, чүнки ол үч гиҗе-гүндизләп хич зат ийип-ичмәнди. 13«Кимиң адамы боларсың, нирелисиң?» дийип, Давут ондан сорады. Ол: «Мен бир мүсүрли йигит, бир амалегиң гулы. Үч гүн мундан өң ярамадым, шонуң үчинем хоҗайыным мени ташлап гитди. 14Биз Негеп чөлүндәки керетлериң, Яхуданың бир бөлегиниң ве калеплериң үстүне чозуш этдик, шейле хем, Зиклагы якып-яндырдык» дийип җогап берди+. 15Давут оңа: «Мени шол галтаманларың янына элтип билермиң?» дийди. Ол: «Эгер мени өлдүрмеҗекдигиңе я-да хоҗайынымың элине бермеҗекдигиңе ант ичсең әкидейин» дийди+.

16Ол Давуды галтаманларың янына гетирди. Шол вагт олар ийип-ичип, танс эдип, чар тарапа яйрапдылар, чүнки олар пилиштлилериң хем яхудаларың юрдундан өрән көп олҗа алыпдылар. 17Давут даң агарандан тә агшама ченли олары гырды. Дүели гачан дөрт йүз йигитден башга екеҗе адам-да онуң элинден гутулып билмеди+. 18Давут амалеклериң алан затларының әхлисини ве ики аялыны ызына гайдып алды. 19Овнугу-ири затларың әхлисини, огул-гызларыны, олҗа алнан затларың барыны Давут ызына гайтарып гетирди; әхли зат ербе-ерди. 20Давут башга-да овнук хем ири мал сүрүлерини эле салды. Олары бейлеки малларың өңүнден сүрүп: «Ине, бу Давудың олҗасы» диййәрдилер.

21Давут ысгындан гачып, өзи билен гидип билмән, Бесор чайында галан ики йүз адамың янына гелди. Олар Давуды хем онуң адамларыны гаршыламага чыкдылар. Голайлашанларында Давут олара салам берди. 22Шонда Давут билен биле геленлериң арасындакы пис хем ярамаз адамлар шейле дийдилер: «Бизден галандыклары үчин, олар олҗадан хич зат алмазлар. Олар диңе өз аяллары билен чагаларыны алсынлар-да гидиберсинлер». 23Эмма Давут олара шейле дийди: «Реббиң берен задыны бейле этмәлиң, гардашларым. Реб бизи горады ве үстүмизе чозан гаракчылары бизиң элимизе берди. 24Бу сөзүңизи диңлән тапылармыка? Сөвеше гиден билен гошларың янында галаның пайы дең болар; затлар дең пайлашылар»+. 25Шол гүнден бейләк Давут муны Ысрайыл үчин канун ве парз эдип гойды. Бу канун шу гүне ченли довам эдип гелйәр.

26Давут Зиклага гелип, «Ине, шу Реббиң душманларындан алнан олҗадан сизе совгат» дийип, өз достлары болан яхуда яшулуларына иберди. 27Шейле хем ол Бейтелдәки, Негеп чөлүнде Рамотдакы, Ятырдакы, 28Арогердәки, Сипмотдакы, Эштемовадакы, 29Ракалдакы, ерахмееллериң галаларындакы, кейнлериң галаларындакы,+
30Хормадакы, Боргашандакы, Атакдакы, 31Хеброндакы өз адамлары билен баран ерлериниң әхлисинде яшаянлара олҗа алнан затлардан иберди.

31‑нҗи бап

Шавулың ве онуң огулларының өлүми

(1 Йыл язгылары 10:1-12)

31^1⚫Пилиштлилер Ысрайылың гаршысына сөвеш этди. Ысрайыллар пилиштлилерден гачып, Гилбова дагында көпүси гырылды+. 2Пилиштлилер Шавулың ве онуң огуллары Ёнатаның, Абынадабың хем-де Малкышуваның ызындан ковуп етип, онуң огулларыны өлдүрдилер+. 3Шавула гаршы сөвеш гүйчленди, яйчылар оны тапдылар ве агыр яраладылар. 4Шавул ярагчы нөкерине шейле дийди: «Гылыҗыңы ал-да, мени өлдүр; сүннетсизлериң элинден өлүп, олара гөз болмайын». Эмма онуң ярагчы нөкери җуда горкды ве бейле этмек ислемеди. Шоңа гөрә, Шавул өз гылыҗыны алды-да, онуң үстүне өзүни оклады+. 5Шавулың өлендигини гөрен ярагчы нөкери-де өз гылыҗының үстүне өзүни оклап, онуң билен биле өлди. 6Шейдип, Шавулың өзи, үч оглы, ярагчы нөкери хем-де әхли адамлары бир гүнде өлдүлер. 7Ысрайылың еңлип гачандыгыны, Шавулың хем онуң огулларының өлендигини гөрүп, җүлгәниң бейлеки тарапында ве Иордан дерясының аңырсында яшаян ысрайыллар өз галаларыны ташлап гачдылар; пилиштлилер гелип, олары эеледилер. 8Эртеси гүн пилиштлилер өлдүриленлери таламак үчин геленлеринде, Гилбова дагындан Шавул билен онуң үч оглуның җеседини тапдылар. 9Олар Шавулың келлесини кесип, ярагыны алдылар ве бутханаларына хем-де халкына хабар бермек үчин, тутуш пилиштлилериң юрдуна чапарлар гөндердилер+. 10Шавулың ярагыны Ашторет худайларының бутханасында гойдулар, җеседини болса Бейтшеян галасының диварындан асып гойдулар+. 11Пилиштлилериң Шавула эденлерини Гилгатдакы Ябешиң илаты эшиденде,+
12онуң гайдувсыз адамларының әхлиси аяга галды. Олар узак гиҗе йөредилер. Барып, Шавулың хем онуң огулларының җесетлерини Бейтшеян галасының диварындан айырдылар; Ябеше гелип, җесетлери шол ерде якдылар+. 13Соңра оларың сүңклерини гетирип, Ябешдәки йылгының ашагында гөмдүлер ве еди гүнләп агыз бекледилер.

* 1:11 Назыр – өзүни Худая багышлан адамларың сачына пәки дегирмезлик нышаны. Сөзлүге серет.

* 1:20 Шамувел – бу сөз Онуң ады Худай диймеги аңладяр.

* 1:23 Сениң вадаңы – кәбир голязмаларда Өз вадасыны.

* 1:24 Үчяшар өкүз – кәбир голязмаларда үч өкүз.

* 4:21 Икабот – бу сөз шөхрат гитди диймеги аңладяр.

* 6:19 Етмиш адамы – кәбир голязмаларда элли мүң етмиш адамы.

* 7:12 Эбенезер – бу сөз ярдам дашы диймеги аңладяр.

* 8:16 Мал-гараларыңызы – кәбир голязмаларда яш йигитлериңизи.

* 12:8 Мүсүрлилер олары эздилер – бу сөзлер кәбир голязмаларда ёк.

* 12:11 Барак – кәбир голязмаларда Бедан.

* 13:21 Бир ярым мысгал… бир мысгал – еврейче бир пим… үчден бир шекел. Бир пим 8 гр, үчден бир шекел 4 гр деңдир.

* 14:41 Эй, Ысрайылың Худайы Реб… я Ысрайылың Худайы Реб – бу сөзлемлериң дерегине кәбир голязмаларда Эй, Ысрайылың Худайы Реб! Маңа догры чөзгүдини бер диен сөзлер бар.

* 14:47 Еңиш газанды – кәбир голязмаларда пислик этди.

* 17:5 Үч батман – еврейче бәш мүң шекел. Бу такм. 57 кг деңдир.

* 17:7 Он еди гадак – еврейче алты йүз шекел. Бу такм. 7 кг деңдир.

* 17:52 Гат – кәбир голязмаларда җүлге.

* 20:25 Отурды – кәбир голязмаларда дурды.

* 25:18 Бир батман говурга – еврейче бәш сиях говурга. Бу такм. 20 кг деңдир.

* 25:25 Набал, өзи-де акмак – еврейче Набал ве акмак сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

+ 1:3 Мср 23:15, Кан 12:5-7
+ 1:4 Кан 12:17-18
+ 1:8 Рут 4:15
+ 1:9 1Шам 12:7, 1Шам 15:20
+ 1:11 Гчк 28:20
+ 1:18 Рут 2:13
+ 2:1 Лук 1:46-55, Зеб 33:3
+ 2:2 Мср 15:11, Кан 32:31
+ 2:4 Зеб 36:15, Зеб 75:4
+ 2:5 Зеб 67:7, Зеб 112:9, Иша 54:1, Ерм 15:9
+ 2:6 Кан 32:39
+ 2:7 Эйп 5:11, Зеб 74:8

+ 2:8 Зеб 106:41, Зеб 112:7, Эйп 36:7, Зеб 112:7-8, Эйп 38:6, Сүл 8:29, Зеб 23:2, Зеб 101:26, Зеб 103:5

+ 2:9 Зеб 90:11, Сүл 2:8, Сүл 4:19, Ерм 23:12
+ 2:10 1Шам 7:10, Зеб 17:14, Зеб 95:13
+ 2:12 Кан 13:13
+ 2:16 Лев 3:16-17, Лев 7:25
+ 2:21 Сер 13:24
+ 2:22 Мср 38:8
+ 2:25 Ешу 11:20
+ 2:26 Лук 2:52
+ 2:27 1Пат 13:1, Мср 4:14, Мср 4:27
+ 2:28 Мср 28:1, Чөл 18:8-19
+ 2:30 Мср 27:21, Сүл 4:8, Ерм 8:9-10
+ 2:31 1Пат 2:27
+ 2:34 1Шам 4:11
+ 2:35 1Пат 2:35
+ 3:1 Зеб 73:9, Сүл 29:18, Амо 8:11
+ 3:11 2Пат 21:12, Ерм 19:3
+ 3:17 Рут 1:17
+ 3:18 2Шам 10:12, 2Шам 15:26
+ 3:19 1Шам 9:6
+ 3:20 Сер 20:1
+ 4:3 Ешу 18:1
+ 4:4 Мср 25:22
+ 4:9 Сер 13:1
+ 4:11 1Шам 2:34
+ 4:12 Ешу 7:6, Нех 9:1
+ 4:15 1Пат 14:4
+ 4:20 Гчк 35:17
+ 4:22 Зеб 77:61
+ 5:1 Ешу 13:3
+ 5:2 Сер 16:23
+ 5:3 Иша 46:1
+ 5:4 Иша 21:9, Ерм 50:2, Мик 1:7
+ 5:5 Сеп 1:9
+ 6:3 Лев 5:15, Лев 5:16
+ 6:6 Мср 8:15, Мср 8:32, Мср 12:31
+ 6:7 Чөл 19:2, Кан 21:3
+ 6:17 Ешу 13:3
+ 6:19 Мср 19:21, Чөл 4:20
+ 6:21 Ешу 18:14
+ 7:1 2Шам 6:3, 1ЙЙ 13:7

+ 7:3 Кан 30:1-10, 1Пат 8:48, Иша 55:7, Хош 6:1, Ёвл 2:12

+ 7:4 Сер 2:13

+ 7:5 Сер 20:1

+ 7:6 2Шам 14:14, 2Шам 23:16, Агы 2:19, Сер 10:10

+ 7:9 Зеб 98:6
+ 7:10 1Шам 2:10, Ешу 10:10, Зеб 17:15
+ 7:12 Гчк 28:18, Гчк 35:14, Ешу 4:1-10
+ 8:3 Мср 23:8, Кан 16:19
+ 8:5 Кан 17:14, Сер 8:5
+ 8:11 Кан 17:16-20, 1Шам 14:52
+ 8:14 1Пат 21:1-16
+ 8:18 Сүл 1:28, Иша 1:15, Мик 3:4
+ 9:1 1Шам 14:51, 1ЙЙ 8:33, 1ЙЙ 9:39
+ 9:4 2Пат 4:42
+ 9:6 1Шам 3:19
+ 9:12 1Пат 3:2
+ 9:16 Мср 2:24-25, Мср 3:9
+ 9:21 Сер 20:46, Сер 21:6, Сер 6:15

+ 10:1 1Шам 9:16, 1Шам 16:13, 2Шам 2:4, 1Пат 1:34, 2Пат 9:3

+ 10:2 Гчк 35:19
+ 10:10 Чөл 24:2
+ 10:12 1Шам 19:24
+ 10:18 Сер 6:9
+ 10:19 Ешу 7:14

+ 10:24 2Шам 16:16, 1Пат 1:25, 1Пат 1:31, 1Пат 1:39, 2Пат 11:12, 2ЙЙ 23:11

+ 10:25 Кан 17:14-20
+ 10:27 Кан 13:13
+ 11:1 Сер 21:8, 1Шам 31:11-13
+ 11:2 Зак 11:17
+ 11:4 Сер 2:4, Сер 21:2
+ 11:6 Чөл 24:2, 1Шам 10:10
+ 11:7 Сер 19:29, Сер 20:1

+ 11:8 Сер 1:5, Сер 20:17, 1Шам 15:4, 2Шам 24:9

+ 11:11 Сер 7:16
+ 11:14 1Шам 10:8
+ 12:1 1Шам 8:5, 1Шам 10:24
+ 12:3 Кан 16:19, Чөл 16:15

+ 12:8 Гчк 46:6-7, Мср 2:23, Мср 12:36, Мср 12:51

+ 12:9 Сер 3:12, Сер 4:2, Сер 10:7, Сер 13:1
+ 12:10 Сер 10:10
+ 12:11 Сер 6:32, Сер 11:1, 1Шам 7:10
+ 12:12 1Шам 11:1, 1Шам 8:19
+ 12:15 Лев 26:14-15, Кан 28:15
+ 12:21 Кан 11:16, 1Кор 8:4
+ 12:22 Зеб 93:14, Рим 11:2
+ 12:23 1Пат 8:36, 2ЙЙ 6:27
+ 12:24 Кан 10:12, Ешу 24:14
+ 12:25 Ешу 24:20
+ 13:3 Сер 3:27, Сер 6:34
+ 13:5 Ешу 11:4, Сер 7:12
+ 13:6 Сер 6:2, Эйп 30:6
+ 13:8 1Шам 10:8
+ 13:13 2Шам 24:10, 1ЙЙ 21:8
+ 13:14 Зеб 88:20-21, Рес 13:22

+ 14:3 Мср 28:6, 1Шам 2:18, 1Шам 22:1, 1Шам 1:3

+ 14:6 Сер 7:4, Сер 7:7
+ 14:11 1Шам 13:6
+ 14:18 Чөл 27:21
+ 14:20 Сер 7:22, 2ЙЙ 20:22-23
+ 14:29 Лев 5:4
+ 14:31 Ешу 10:12

+ 14:33 Гчк 9:4, Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:10, Кан 12:23-24

+ 14:37 1Шам 28:6

+ 14:42 Юнс 1:7

+ 14:45 2Шам 14:11, 1Пат 1:52, Лук 21:18, Рес 27:34

+ 14:47 2Шам 8:3, 2Шам 10:6

+ 14:48 1Шам 15:3, 1Шам 15:7

+ 14:49 1Шам 31:2, 1ЙЙ 8:33, 1ЙЙ 9:39, 1ЙЙ 10:1, 1Шам 18:17-28, 1Шам 19:11-17, 2Шам 3:13-16, 2Шам 6:16-23

+ 14:50 2Шам 2:8
+ 14:51 1Шам 9:1, 1ЙЙ 8:33, 1ЙЙ 9:39
+ 14:52 1Шам 8:11
+ 15:1 1Шам 9:16, 1Шам 10:1
+ 15:2 Мср 17:8-16, Кан 25:17-19
+ 15:4 1Шам 11:8
+ 15:6 Чөл 24:21, Сер 1:16
+ 15:7 Гчк 2:11, Гчк 25:18
+ 15:8 Ешу 8:23, Мср 17:14, Чөл 24:7
+ 15:10 Гчк 6:6
+ 15:12 Ешу 15:55

+ 15:22 Ваг 4:17, Зеб 39:7-8, Зеб 49:8-14, Сүл 21:3, Иша 1:11-17, Ерм 7:22-23, Мик 6:6-8, Евр 10:6

+ 15:23 1Шам 13:14
+ 15:27 1Пат 11:30-31
+ 15:28 1Шам 13:14, 1Шам 28:17
+ 15:29 Чөл 23:19, Тит 1:2
+ 15:35 1Шам 19:24
+ 16:1 1Шам 9:16, 1Шам 10:1
+ 16:5 Эйп 1:5
+ 16:6 1Шам 17:13, 1ЙЙ 2:13-15, 2ЙЙ 11:19
+ 16:7 1Пат 8:39, Сүл 21:2, Ерм 11:20

+ 16:9 2Шам 13:3, 2Шам 21:21, 1ЙЙ 2:13, 1ЙЙ 20:7

+ 16:13 1Шам 10:1, Чөл 24:2
+ 16:14 Сер 9:23
+ 16:17 2Пат 3:15
+ 17:1 Ешу 15:35
+ 17:4 Ешу 11:22
+ 17:7 2Шам 21:19, 1ЙЙ 20:5
+ 17:8 1Шам 8:17
+ 17:13 1Шам 16:6-10, 1ЙЙ 2:13-15
+ 17:18 Гчк 37:14
+ 17:25 Ешу 15:16, 1Шам 18:17-19
+ 17:44 Кан 28:26
+ 17:45 Зеб 19:8
+ 17:46 1Пат 18:36
+ 17:47 Зеб 43:7, 2ЙЙ 20:15, Хош 1:7
+ 17:50 2Шам 23:21
+ 17:52 Ешу 15:36
+ 17:54 2Шам 5:6
+ 17:55 1Шам 14:51, 2Шам 2:8
+ 18:1 1Шам 20:17, 2Шам 1:26
+ 18:6 Мср 15:20
+ 18:7 1Шам 21:11, 1Шам 29:5
+ 18:10 1Шам 16:14
+ 18:14 2Шам 7:9
+ 18:17 1Шам 14:49, 1Шам 17:25, 1Шам 25:28
+ 18:18 Сер 6:15, 1Шам 9:21, 2Шам 7:18
+ 18:19 2Шам 21:8
+ 18:25 Гчк 34:12, 2Шам 3:14
+ 19:5 1Шам 17:48-49
+ 19:9 1Шам 16:14, 1Шам 18:10

+ 19:11 Зеб 58:1, 1Шам 14:49, 1Шам 18:20-28, 2Шам 6:16-23

+ 19:12 Ешу 2:15, Рес 9:25
+ 19:18 1Шам 7:17
+ 19:20 Чөл 11:25, Чөл 24:2
+ 19:23 Чөл 24:2
+ 19:24 Иша 20:2, 1Шам 10:11-12
+ 20:1 1Шам 7:17
+ 20:8 2Шам 14:32
+ 20:15 2Шам 9:1, 2Шам 21:7
+ 20:17 Лев 19:18, 1Шам 18:1, 2Шам 1:26
+ 20:25 1Шам 14:50-51
+ 20:26 Лев 7:21, Лев 11:24-28, Лев 15:1-4
+ 21:1 Иша 10:32
+ 21:6 Лев 24:9, Мат 12:3, Мар 2:25, Лук 6:3
+ 21:7 1Шам 22:9, Зеб 51:2
+ 21:9 Мср 28:6, 1Шам 2:18, 1Шам 17:51
+ 21:10 1Шам 27:2, 1Пат 2:39
+ 21:11 1Шам 18:7, 1Шам 29:5
+ 21:13 Зеб 33:1

+ 22:1 2Шам 23:13, 1ЙЙ 11:15, Зеб 56:1, Зеб 141:1

+ 22:2 Сер 11:3
+ 22:5 2Шам 24:11, 1ЙЙ 21:9, 1ЙЙ 29:29
+ 22:8 1Шам 18:3
+ 22:9 1Шам 21:7, Зеб 51:2
+ 22:10 1Шам 21:6, 1Шам 21:9
+ 22:18 Мср 28:6, 1Шам 2:18
+ 22:20 1Шам 23:6
+ 22:23 1Пат 2:26
+ 23:1 Ешу 15:44
+ 23:6 1Шам 22:20, Мср 28:6, 1Шам 2:18
+ 23:9 1Шам 30:7
+ 23:13 1Шам 22:2, 1Шам 25:13, 1Шам 27:2
+ 23:14 Ешу 15:24, Зеб 62:1
+ 23:17 1Шам 24:21
+ 23:18 1Шам 18:3, 1Шам 20:8
+ 23:19 1Шам 26:1, Зеб 53:1-2
+ 23:24 Ешу 15:55
⚫ 24:1 1Шам 26:1-25
+ 24:1 Ешу 15:62
+ 24:6 2Шам 24:10
+ 24:7 1Шам 26:9, 2Шам 1:14
+ 24:8 Зеб 7:5
+ 24:12 Зеб 58:4
+ 24:13 Гчк 16:5
+ 24:20 Рут 2:12
+ 24:21 1Шам 23:17
+ 25:1 1Шам 7:17, Гчк 21:21, Чөл 10:2
+ 25:3 Чөл 13:31, Ешу 14:14, 1ЙЙ 2:18-24
+ 25:11 Сер 8:6, Иша 32:6
+ 25:17 Кан 13:13
+ 25:22 1Шам 3:17
+ 25:23 Рут 2:10
+ 25:24 2Шам 14:9
+ 25:26 2Шам 18:32, Дан 4:16
+ 25:28 1Шам 18:17

+ 25:43 1Шам 27:3, 1Шам 30:5, 2Шам 2:2, 2Шам 3:2, 1ЙЙ 3:1

+ 25:44 2Шам 3:14-15
⚫ 26:1 1Шам 24:1-22
+ 26:1 1Шам 23:19, Зеб 53:1-2
+ 26:2 Ешу 15:24, Зеб 62:1
+ 26:5 1Шам 14:50, 1Шам 17:55
+ 26:6 2Шам 2:18
+ 26:9 1Шам 24:7, Зеб 7:5
+ 26:10 1Шам 31:6
+ 26:12 Гчк 2:21, Гчк 15:12
+ 26:21 1Шам 15:24
+ 26:23 2Шам 22:21, Зеб 17:21
+ 27:2 1Шам 23:13, 1Шам 21:10, 1Пат 2:39
+ 27:3 1Шам 25:43
+ 27:6 Ешу 15:31
+ 27:8 Ешу 13:2, 1Шам 15:7
+ 27:10 Ешу 15:31-32, Сер 1:16, 1Шам 30:29

+ 28:3 1Шам 25:1, Мср 22:18, Лев 19:31, Кан 18:10-12

+ 28:4 Ешу 19:17, 1Шам 31:1
+ 28:6 1Шам 14:37, 2Шам 22:42, Зеб 17:42
+ 28:7 Ешу 17:11
+ 28:14 1Шам 2:19, 1Шам 15:27
+ 28:15 1Шам 18:12
+ 28:17 1Шам 15:28
+ 28:18 1Шам 15:29
+ 28:19 1Шам 31:2, 1Шам 31:4
+ 29:5 1Шам 18:7, 1Шам 21:11

+ 29:9 2Шам 14:17, 2Шам 14:20, 2Шам 19:27, Гал 4:14

+ 30:1 1Шам 27:6-7

+ 30:5 1Шам 25:43

+ 30:7 1Шам 22:20, 1Шам 23:6, Мср 28:6, 1Шам 2:18, 1Шам 23:9

+ 30:9 1Шам 23:13

+ 30:14 2Шам 8:18, 2Шам 15:18, 2Шам 20:7, 2Шам 20:23, 1Пат 1:38, 1ЙЙ 18:17, Ешу 14:14, 1Шам 27:10, 1ЙЙ 2:18-24

+ 30:15 Кан 23:15-16
+ 30:17 1ЙЙ 4:43
+ 30:24 Чөл 31:27, Ешу 22:8
+ 30:29 Сер 1:16, 1Шам 27:10
⚫ 31:1 1ЙЙ 10:1-12
+ 31:1 1Шам 28:4

+ 31:2 1Шам 14:49, 1ЙЙ 8:33, 1ЙЙ 9:39, 1ЙЙ 10:1

+ 31:4 Сер 9:54, 2Шам 1:10
+ 31:9 2Шам 1:20
+ 31:10 Сер 2:13, Ешу 17:11
+ 31:11 1Шам 11:1-11, 2Шам 21:10
+ 31:12 2Шам 21:12, 2ЙЙ 16:14, 2ЙЙ 21:19

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TKM/TKC/1-2017//Мукаддес-Китап__Full.azw3

Сөзлүк

Сөзлүк

1. А
2. Б
3. Ч
4. Д
5. Э
6. Ә
7. Ф
8. Г
9. Х
10. И
11. Җ
12. К
13. Л
14. М
15. Н
16. О
17. Ө
18. П
19. Р
20. С
21. Ш
22. Т
23. У
24. Ы
25. Я
26. Е
27. Ю
28. Й
29. З

А

А

1. Адалатлы
2. Адам ата
3. Агта
4. Агыз беклемек
5. Ахалот
6. Аждарха
7. Акмак
8. Аламот
9. Алоэ
10. Амалеклер
11. Аммонлар
12. Аморлар
13. Анаклар
14. Араба дүзлүги
15. Арамей дили
16. Арфа
17. Артемис
18. Арвах-җын
19. Арёпагус
20. Ашера
21. Ашторет
22. Ашур
23. Аянлык
24. Азия

Адалатлы – Худай хемише адалатлы. Ол элмыдама догры иш эдйәр ве хемише оңат карарлары чыкаряр. Мукаддес Китаба лайыклыкда, Худай хер бир адама, улы болсун, кичи болсун, бай я-да гарып, пархы ёк – хеммелере адалатлы гарамаклыгы үндейәр. Ол Өз халкына шейле диййәр:

«Ягшылык этмеги өврениң,
адалаты агтарың,
эзъет чекйәни халас эдиң,
етими гораң,
дул хатына арка дуруң» (Иша 1:17).

Казыларың, юрт баштутанларының, дини ёлбашчыларың халкың үстүнден хөкүм сүрйәндиклери үчин, Худай олардан адалатлы карарлары чыкармагы талап эдйәр ве адалатсыз херекетлер эден ягдайында, олары ёвузлык билен хөкүм эдйәр.

Серет: Догры.

Адам ата – Худай тарапындан ярадылан илкинҗи ынсан. Онуң аялы Хов эне болупдыр. Олар әхли ынсанларың ата-энеси болупдыр. Адам атаның ады еврейче «ынсан» диймеги аңладяр.

Гчк 2-3.

Агта – тарыхың кәбир дөвүрлеринде дүрли миллетлерде агталар хөкүмдарларың ёлбашчылыгы астында ёкары везипәни эеләпдирлер. Худайың гадаган эдйәндиги үчин, олары бичмеклик еврейлериң дәп-дессурында болмандыр.

Эст 2:3; Рес 8:27.

Агыз беклемек – агыз беклемегиң максады Худайың хузурында өзүңи песпәл тутмак я-да кәбир паҗыгалы ягдайда яс тутмак, гам-гусса дөври Худайы чагырмак болупдыр. Догры дурмушда яшамаздан, гарыплара ве эҗизлере адалатлы гарамаздан, агыз беклемеклигиң хич хили пейдасының ёкдугыны ве мунуң Худайың гөвнүнден турмаяндыгыны пыгамберлер халка ятладыпдырлар.

Сер 20:26; Иша 58:3-5; Ёв 1:14; Юн 3:5; Эст 4:16.

Ахалот – Хиндистанда өсйән ве өзени хошбой ыслы агач. Онуң өзенини гейимлере я-да отага хошбой ыс бермек үчин уланыпдырлар.

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Нгм 4:14.

Аждарха – гадымы еврей дүшүнҗесинде деңиз аждархасы башагайлыгы аңладып, әлем-җаханың ярадылышының ирки дөвүрлеринде пейда болупдыр. Кәте аждарха Рахап дийлип атландырылыпдыр (Эйп 9:3; 26:12; Иша 51:9), кәте болса Ливятан (Эйп 3:8; 41:1; Зеб 73:14; Иша 27:1). Шейле хем бу миллетлер үчин бир нышан, ягны Ысрайылың душманы болупдыр (Зеб 86:4). Икинҗи пикир Тәзе Әхтде Аянлык китабында габат гелйәр, Иса Месихе ынанянлара гаршы урушда аждарха эрбет гүйчлериң нышаныдыр.

Акмак – пайхас эдебиятында: Зебурың кәбир мезмурларында, Сүлейманың пәхимлеринде, Вагызда, Эйюпда «акмак» диңе бир акылсыз адам дәл-де, эйсем, акыл-пайхасы рет эдйән адамдыр. Шонуң үчин хем ол өлүм ве вейранчылык ёлундан барян адамдыр. Бейле адам Худай барада ве Худайың ислеги барада пикир этмейән, алада этмейән, текепбир, гедем, бипарх адам. Ол хатда дине ве пайхаслы өвүт-үндеве гаршы чыкып, булар барада яман затлары гепләп билйәр. Пайхас эдебиятында беян эдилен хәсиетлерден башга-да акмак адам өзүниң неҗис гылык-хәсиети билен таналыпдыр. Ишая пыгамбериң китабында акмак адам барада шейле дийилйәр: «Акмак биедеплик билен геплейәр, онуң ниети пислик этмекдир, иши яманлык этмек, Реббе дил етирмек, ачлары ач, сувсузлары сувсуз гоймакдыр» (Иша 32:6).

Зеб 52:1; Сүл 17:17-21

Серет: Надан.

Аламот – манысы белли дәл. Белки әхең, белки-де саз гуралы болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Алоэ – Тәзе Әхт дөврүнде алоэ өлен адамың җеседини җайламага тайярламакда уланылыпдыр.

Ёх 19:39.

Амалеклер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, онуң голайында яшан халк. Олар, эсасан, Дуз деңзиниң гүнорта-гүндогарында, ягны Негепде яшан чарва халк болупдыр.

Мср 17:8-16; Кан 25:17-19; 1Шам 15:2, 30:1-5; 1ЙЙ 4:43.

Аммонлар – Лутуң оглы Бенамының несиллери. Аммонлар Иордан дерясының гүндогарында яшапдырлар. Олар Молек худайына сежде эдипдирлер.

Гчк 19:30-38; Кан 23:3.

Серет: Лут.

Аморлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Олар өзлериниң әпет узын бойлары билен таналыпдыр. Месопотамияның тутуш төверегинде өзүниң шәхерлери ве ханлары билен аморлар өрән гүйчли халк болупдыр. Ысрайыллар Кенгана чозан вагтында, олар, эсасан хем, Иордан дерясының гүндогарында ве Иорданың гүнбатар дагларында яшан Ог хем Сихон атлы ики ханың ханлыгындакы гүйҗе даяныпдырлар.

Гчк 10:16; 15:16; Чөл 13:29; 21:13-34; Амо 2:10.

Серет: Кенганлар.

Анаклар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдуның голайында яшан халкларың бири. Олар Хеброн галасында ве онуң даш-төверегинде яшапдырлар. Анаклар үч уругдан ыбарат болуп, олар Нефиллериң несиллери болупдырлар.

Кан 9:2; Еш 11:21,22.

Серет: Нефиллер.

Араба дүзлүги – Иордан дерясының дүзлүгинден Дуз деңзиниң гүнорта-демиргазыгына ченли яйылып гидйән гуры ве текиз ер.

Чөл 22:1; 26:3.

Арамей дили – бу дил еврей дилине дегишлидир. Б. э. өң VI асырда бу эсасы дил хөкмүнде өсүп, гадымы якын Гүндогарда (хәзирки Орта Гүндогарда) дипломатия ве тәҗирчилик үчин уланылыпдыр. Ысрайыллар Бабыл сүргүнинден доланып геленлеринден соң, халк еврей дилине гаранда арамей дилинде хас көп геплемәге башлапдыр. Көне Әхтиң кәбир бөлеклери арамей дилинде язылыпдыр, ягны Эзр 4:8–6:18; 7:12-26; Дан 2:4–7:28. Исаның дөврүнде бу дил яхудылар ве Иса тарапындан гиңден уланылыпдыр, шонуң үчин Тәзе Әхтде бирнәче арамей сөзлери бар.

2Пат 18:26,28; Мат 5:22; Ёх 5:2; 19:13.

Серет: Еврей.

Арфа – киришли саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 32:2; 56:9.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Артемис – греклериң зенан худайының ады, оңа айратын Азия велаятында сежде эдипдирлер. Гадымы дүнйәниң еди гудратының бири болан онуң бутханасы Эфес шәхериниң эдил дашында ерлешипдир.

Рес 19:24-35.

Арвах-җын – Шейтана гуллук эдйән эрбет рухдур. Ол адама зыян етирип я-да оны эеләп билйәр. Исада олары ковуп чыкарян гудрат болупдыр ве Ол арвах-җын эелән адама шыпа берипдир. Ресуллара хем Исаның ады билен арвах-җынлары ковуп чыкармак гудраты берлипдир.

Мат 8:16; Лук 8:26; Рес 8:7; 16:18.

Арёпагус – Гресияның Афины шәхериндәки байырлык. Афины шәхериниң мөхүм адамлары бу байырлыкда душушып ваҗып меселелер барада геңешипдирлер. Бу адамларың геңеши хем Арёпагус дийлип атландырылыпдыр.

Рес 17:19,22,34.

Ашера – хасыл берйән иң мөхүм зенан худайы хасапланып, оңа Кенганда ве Сирияда сежде эдипдирлер. Бу зенан худайы көпленч Багал худайы билен гатнашыпдыр. Адамларың оңа сежде этмек үчин үйшен еринде, онуң агачдан я-да дашдан ёнулып ясалан хейкели дикилипдир.

Мср 34:13; Кан 7:5; 12:3; 16:21.

Ашторет – Суруң ве Сидоның эсасы зенан худайы болуп, оңа Мүсүрде ве Кенганда сежде эдипдирлер.

Сер 2:13; 2Пат 23:13.

Ашур – б. э. өң IX ве VIII асырларда Ашур Ысрайылың гүндогарында гүйчли империя болупдыр. Онуң пайтагт шәхери болан Ниневе хәзирки демиргазык Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 722‑нҗи йылда ашурлар Ысрайыл патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары есир эдип әкидипдирлер. Соңра ашурлар өз империясының бейлеки бөлеклеринден адамлары Ысрайылың юрдунда орнашдырыпдырлар. Өз юрдунда галан ысрайыл халкы бу адамлар билен гыз алшып-бершипдир. Ашурлар Яхуда патышалыгының хем үстүне чозупдырлар, эмма еңип билмәндирлер. Соңрак Ниневе пайтагты Худайың җезасы хөкмүнде душманың еңиҗи гошунлары тарапындан бүтинлей вейран эдилипдир.

2Пат 18:9–19:36; Нах 1-3.

Аянлык – кәвагт пыгамберлере Худай тарапындан аянлык берилйәр. Онда хәзирки ве гелҗекки затлар барада гөрнүш боляр. Шейле аянлыкларда Худай Өз мерхеметини ве хөкүмини гөркезйәр.

Гчк 41:25; Мср 6:3; Иша 40:5; 45:21; 65:1; Хаб 1:1; Рим 1:17; 1Кор 14:26.

Серет: Гөрнүш.

Азия – Тәзе Әхт дөврүнде Рим империясының иң бай велаяты болупдыр. Бу гүнки гүн бу велаят Түркийәниң арачәклеринде ерлешйәр.

Рес 19:10; Рим 16:5; 1Кор 16:19.

Карта серет.

Б

Б

1. Бабыл
2. Багал
3. Баш руханы
4. Башан
5. Байрам йылы
6. Байрамчылыклар
7. Берекет
8. Беелзебул
9. Бу дүнйәниң хөкүмдары
10. Бут
11. Бүтинлей ёк этмек

Бабыл – Бабыл шәхери Бабыл империясының пайтагты болупдыр ве ол хәзирки гүнорта Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 586-нҗы йылда бабыллылар Яхуда патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары Бабыла есир эдип әкидипдирлер.

2Пат 25:1-12.

Серет: Яхуда.

Багал – кенганлар тарапындан сежде эдилен харасат худайы. Багал сөзи аслында «хоҗайын», шейле хем «әр» диймеги аңладяр.

1Пат 18:1-45; Ер 7:9; Хош 11:2.

Баш руханы – Левиниң несли болан Харун пыгамбер ве онуң огуллары Худай тарапындан руханы болмаклыга сайланыпдырлар. Олар Мукаддес чадырда Худая хызмат эдипдирлер. Харун пыгамбер илкинҗи Баш руханы хөкмүнде сайланыпдыр. Диңе Баш рухана Иң мукаддес отага гирмәге ругсат эдилипдир. Ол ысрайыллары гүнәлеринден сапламак үчин ол ере йылда бир гезек «Гүнәден сапланма» гүни гирипдир. Еврейлер китабының авторы Исаны кәмил Баш руханы хөкмүнде беян эдйәр.

Мср 28; Лев 16.

1623-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Башан – бу гүнорта Сирияның текиз җүлгелери ве байырлыклары. Ол Җелиле көлүниң ве Иордан дерясының гүндогар тарапында ерлешйәр. Башан Гилгат этрабының демиргазыгында болуп, өзүниң семиз сыгырлары ве бол хасылы билен мешхур болупдыр.

Еш 12:5; 13:11; Кан 3:10.

Байрам йылы – хер элли йылдан ысрайыл халкы топрак, мирас, карз ве гуллар бабатда Худай тарапындан берлен йөрите дүзгүнлери берҗай этмели болупдыр.

Лев 25:1-34.

Байрамчылыклар – Мукаддес Китапда ысрайыл халкы тарапындан белленен бирнәче мөхүм байрамчылыклар айдылып гечилйәр. Ашакдакы санавда бу байрамларың атлары берилйәр:

Чатма байрамы

Эллинҗи гүн байрамы

Галла байрамы

Гүнәден сапланма гүни

Хасыл байрамы

Песах байрамы

Петир байрамы

Пурым байрамы

Сурнай байрамы

Тәзе Ай байрамы

Бу байрамлар барадакы маглуматлары сөзлүкден, оларың херсиниң адының ашагындан тапып билерсиңиз.

Берекет –

Серет: Ялкамак.

Беелзебул – арвах-җынларың ёлбашчысының ады. Бу ат «Багалзебупдан» гелип чыкандыр; Багалзебуп Көне Әхт дөврүнде ысрайыллара голай яшан халкларың сежде эден худайларының биридир (2Пат 1:2-16). Беелзебулың бейлеки ады шейтандыр.

Мат 10:25; 12:21,24,27; Мар 3:19,22,22; Лук 11:15,18,19.

Серет: Шейтан.

Бу дүнйәниң хөкүмдары –

Серет: Шейтан.

Бут – дашдан, агачдан я-да башга бир затдан ясалан хейкел, адамлар олары худай хөкмүнде хасаплап, сежде этмек үчин уланыпдырлар. Буларың кәбири сеждегәхде саклар ялы улы болупдыр, кәбири өйде саклар ялы кичи болупдыр.

Мср 20:4; Иша 40:19-20.

Серет: Өй бутлары.

Бүтинлей ёк этмек – Худайың Өз халкына сөз берен юрдунда урушдан соң олҗа дүшен эмләги, ягны есирлери, хайванлары ве харытлары ысрайыл халкының бәхбиди үчин алынман, эйсем бүтинлей ёк этмек аркалы Худая багыш эдилипдир.

Еш 6:17-21.

Ч

Ч

1. Чатма байрамы

Чатма байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) он бәши билен йигрими бири аралыгында, Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленилипдир. Бу хепдәниң довамында ысрайыл халкы Мүсүрден Кенгана барянча, чөлде азашып гезен дөврүни ятлапдыр. Халк Худая белленен гурбанлыклары хөдүрләпдир ве чатмаларда яшапдыр. Бу байрамчылык иң соңкы галланың ве мивелериң йыгналян дөври болупдыр, шонуң үчин бу дөвүрде хасыл тойы тутулыпдыр.

Мүс 23:16, 34:22, Лев 23:33-36, 39-43, Чөл 29:12-34, Кан 16:13-15, Зек 14:16-19.

Д

Д

1. Дагон
2. Давут галасы
3. Давут Оглы
4. Давут пыгамбер
5. Декаполис
6. Дери кесели
7. Дикме даш
8. Дога-дилег этмек
9. Догры

Дагон – бу пилиштлилериң худайы болуп, онуң гөвресиниң ярысындан ёкарсы адам, ашакы ярысы балык хөкмүнде суратландырылыпдыр.

1Шам 5:2.

Давут галасы – Сион дагында Иерусалимиң көне бөлеги, Давут пыгамбериң ябуслыларың илатыны басып алан ери.

2Шам 5:6-9; 1ЙЙ 11:5.

Серет: Ички гала.

Давут Оглы – Худай хезрети Давут патыша онуң несиллериниң бириниң мүдимилик шалык сүрҗекдигини сөз берипдир (2Шам 7:12-16; Иша 9:6-7). Исаның дөврүнде яхудылар бу Патыша гарашыпдырлар ве Оны Месих дийип атландырыпдырлар. Иса гарашылян Патыша хөкмүнде таналыпдыр ве Ол Давут Оглы дийлип атландырылыпдыр.

Мат 9:27; 15:22.

Серет: Худайың Оглы; Месих.

Давут пыгамбер – чөлде чопанчылык эдип йөркә, Худай Давуды ысрайыл халкына патыша эдип сайлаяр. Ол Иерусалими басып алып, оны пайтагт шәхери этмек билен душманларының үстүнден ысрайыл халкына еңиш гетирипдир. Давут пыгамбер догручыл хем адалатлы патыша болупдыр, йөне ол хем гүнә эдипдир. Шейле хем ол сазанда ве шахыр болупдыр, ол көп санлы мезмурлар языпдыр, булар соңра Зебур китабының бир бөлеги болупдыр. Давут пыгамберден соң онуң оглы Сүлейман пыгамбер патыша болупдыр. Давут Худая өрән садык болупдыр, Худай диңе Давудың неслинден бириниң хемишелик патыша болҗакдыгына сөз берипдир. Маттаның Хош Хабары китабыны ачанымызда, ол ерде Худайың Давуда сөз берен неслиниң Исадыгы хакда гүррүң берилйәр.

1Са 16:13-23; 17:12-58; 2Са 7; 11; Зеб 88:4; Мат 1:1; Рим 4:6; 2Ти 2:8; Айн 5:5.

Декаполис – Самария билен Җелиләниң гүндогарындакы он шәхер, олар Грек империясы дөврүнде гурлупдыр. Исаның дөврүнде олар Рим империясына дегишли болсалар-да, өзлери хөкүмдарлык эдипдирлер.

Мат 4:25; Мар 7:31.

Дери кесели – Көне ве Тәзе Әхт дөврүнде дери кеселиниң көп дүрли гөрнүшлери болупдыр. Дери кеселиниң хайсам болса бирине ёлуган адам, бу кесел бейлекилере ёкушмаз ялы ве ол башга адамы элләп, оны-да харам этмез ялы, башгалардан айры сакланыпдыр.

Лев 13:45-46; 2Пат 5:1-27; Мат 8:1-4; Лук 7:22.

Дикме даш – бу узын даш болуп, дим-‑дик гойлупдыр. Бу дикме даш кимдир бириниң мазарыны беллемек үчин я-да мөхүм бир зады я-да адамы ятламак үчин гөркезме хөкмүнде уланылыпдыр. Олар кераматлы хасапланыпдыр.

Гчк 28:18-22; 35:20; Мср 24:4; 2Шам 18:18.

Дога-дилег этмек – Мукаддес Китапда дога-дилег этмек – китапдан окамак я-да ят тутуп айтмак дәл-де, адатча калбыңдакы затлары Худая йүрекден беян этмекдир. Шейле хем дога-дилег этмек, көп халатда Худая алкыш айтмагы я-да Ондан көмек сорап ялбармагы аңладыпдыр. Мукаддес Китап бизе дурмушымызың әхли угурлары бабатда, шейле хем өз танаян ве бүтин дүнйәден эшидип, хатда танамаян адамларымызың хем мәтәчликлери догрусында Худай билен геплешип билйәндигимизи өвредйәр. Исаның бизе нәдип дога-дилег этмелидигини өвреден нусгасы Маттаның Хош Хабарының 6-нҗы бабының 9-13 аятларында ве Луканың Хош Хабарының 11‑нҗи бабының 2-4 аятларында гөркезлендир.

2Шам 7:27; Зеб 6:10; 141:2; Мат 6:9-13; Лук 11:2-4; Як 5:12-18; 1Пет 4:7; Фил 4:6; Кол 4:2; 1Тим 2:1-4.

Серет: Сежде этмек.

Догры – Мукаддес Китап Худайың догрудыгыны өвредйәр, Онуң әхли ишлери догрудыр. Шонуң үчин хем Худайың халкы Онуң буйрукларына табын болмак билен, Онуң хузурында догры ишлери этмәге чагырыландыр. Ишая пыгамбер халка: «Адалаты саклаң, догры ишлери эдиң» дийип, өвүт-үндев эдипдир (Иша 56:1). Тәзе Әхтде дашкы гөрнүши догры, эмма ичи эрбетликден долы адамларың хакыкатда кимдигини Худайың билйәндигини Иса бизе дуйдуряр. Шейле адамлар Худайың җезасындан гачып гутулмазлар. Павлус Худайың Ыбрайым пыгамбери иманы себәпли догры хасапландыгыны өвредйәр, эдил шунуң ялы, биз хем Худай тарапындан догры адамлар хасапланмак ислейән болсак, онда Худайың сайлап-сечен Иса Месихине иман этмелидирис.

Гчк 6:9; 15:6; Кан 12:25; Зеб 33:16; 63:11; Мат 13:49; Рим 4:3.

Серет: Адалатлы.

Э

Э

1. Эфиопия
2. Эфот
3. Эл гоймак
4. Эллинҗи гүн байрамы
5. Эляша пыгамбер
6. Эпикурчы философлар

Эфиопия – Мукаддес Китапда Эфиопия дийлип терҗиме эдилен ере хәзирки Суданың бир бөлеги ве гүнорта Мүсүр, шейле хем Эфиопияның демиргазык бөлеги гирйәр.

2Шам 18:21; Иша 11:11; 18:1; 20:3; Рес 8:25.

Эфот –

1. дини дабаралар гечирилйән вагты Баш руханының геййән еңсиз үстки эшиги. Гурсакчада сакланян Урым ве Туммым эфодың өң тарапына багланыпдыр (Мср 28:6-14).

2. Зыгыр матадан эдилен эшиклери руханылар ве хезрети Давут патыша гейипдир (1Шам 22:18; 2Шам 6:14).

3. Сежде эдилйән бир зат (Сер 8:26-27; 17:5).

Серет: Гурсакча; Урым ве Туммым. 1621-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Эл гоймак – Мукаддес Китапда адамлар башга бир адама пата бермек ве тәзе везипә белленендигини ыглан этмек үчин онуң үстүне элини гоюпдырлар. Иса адамлара пата беренде, шейле хем шыпа беренде, элини оларың үстүне гоюпдыр. Эдил шунуң ялы, ресуллар адамларың үстүне эллерини гоянларында, олар Мукаддес Рухы кабул эдипдирлер я-да шыпа алыпдырлар.

Гчк 48:14; Чөл 8:10; Мар 10:16; Лук 4:40; Рес 6:7; 13:3; 19:6.

Эллинҗи гүн байрамы – Исаның дөврүнде ысрайылларың Галла байрамы грекче «Пентикост» дийлип атландырылыпдыр, бу Эллинҗи гүн диймеги аңладыпдыр. Себәби Галла байрамы Песах байрамындан элли гүн соң белленилипдир.

Рес 2:1

Серет: Галла байрамы; Песах байрамы.

Эляша пыгамбер – Ыляс пыгамберден соң, онуң хызматыны довам этдирен пыгамбердир. Ол хем Ыляс пыгамбер ялы көп гудратлар гөркезипдир.

1Пат 19:16-21; 2Пат 2-13.

Эпикурчы философлар – эпикурчылар Эпикур атлы философың таглыматларына эерипдирлер. Ол адамларың дурмушда багтлы болмалыдыкларыны ве агыры билен горкыны айрып ташламалыдыкларыны өвредипдир.

Рес 17:18.

Ә

Ә

1. Әхт

2. Әхт сандыгы

Әхт – Мукаддес Китапда Худай билен ынсанларың арасында баглашылан эсасы бәш әхт бар:

1. Нух билен баглашылан әхт (Гчк 6:18; 9:8-17).

2. Ыбрайым билен баглашылан әхт (Гчк 15; 17).

3. Канун бабатда ысрайыл халкы билен баглашылан әхт (Мср 19:5; 24; Кан 4:13).

4. Давут билен баглашылан әхт (2Шам 7:8-16).

5. Иса Месихиң үсти билен баглашылан тәзе әхт (Ер 31:31-34; Лук 22:20; Ев 8:6-13).

Гчк 9:9-17; 15:18; Мср 6:3-6; 19:5-6; 2Шам 5:3; Зеб 88:4-5.

Әхт сандыгы – агачдан ясалып, алтына гапланан сандык болупдыр. Йүзүне Он табшырык язылан ики ясы даш бөлеги хем онуң ичинде сакланыпдыр. Сандыгың гапагының үстүнде ганатларыны яйып отуран ики саны керубың шекили болупдыр. Бу сандык мукаддес болупдыр ве Худайың хузуры онуң төверегини гуршапдыр, оңа эл дегирмек гадаган экен. Сандык чадырың Иң мукаддес отагында адамлардан гизлен сакланыпдыр, соңрак болса ыбадатхана гөчүрилипдир. Диңе Гүнәден сапланма гүни баш руханы оңа якын барып билипдир, ол яны билен түтетги алыпдыр, мунуң түссеси болса сандыгың гапагыны гөрүнмез ялы руханыдан гизләпдир.

Мср 25:10-22; 26:33; Лев 16:13-15; Чөл 10:33-36; Еш 3; 1Шам 5; 2ЙЙ 5:2-10.

Серет: Баш руханы.

Ф

Ф

1. Фараон
2. Фарисейлер
3. Финикия

Фараон – бу ат Мүсүр патышасы үчин берлен атдыр.

Гчк 12:10-20; Мср 1-14.

Фарисейлер – Исаның дөврүнде фарисейлер яхудыларың доландырян меҗлисинде гүйчли топар болупдыр. Олар саддукейлер билен ишлешипдирлер, эмма олардан тапавуды, фарисейлер адамларың дирелҗекдигине ынаныпдырлар. Фарисейлер Худайың Муса берен әхли канунларыны билипдирлер ве олар адамлара бу канунлары эдил язылышы ялы ерине етирмеги өвредипдирлер. Шейле хем олар өзлериниң Кануна гошан дәп-дессурларыны ве дүзгүнлерини халка өвредипдирлер.

Мат 15:1; Лук 11:39; Лук 20:27; Ёх 11:46.

Серет: Меҗлис; Саддукейлер. 1626-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Финикия – Ортаер деңзиниң кенарындакы мейдана греклер Финикия дийип ат берипдирлер. Хәзирки вагтда бу ер Ливаның бир бөлегидир. Сур ве Сидон онуң иң ваҗып шәхерлери болупдыр, оларың халкы мешхур деңизчилер ве сөвдагәрлер болупдыр.

Рес 11:19; 15:3; 21:2.

Г

Г

1. Гала дервезелери
2. Галла байрамы
3. Галла садакасы
4. Ган
5. Гиргашлар
6. Гитит
7. Гомора
8. Гөгүң Шалыгы
9. Гөк
10. Гөргүр
11. Гөрнүш
12. Греклер
13. Гурбанлык сыпасы
14. Гурбанлыклар
15. Гурсакча
16. Гүнә гурбанлыгы
17. Гүнәден сапланма гүни
18. Гырнак аял
19. Гызыл деңиз

Гала дервезелери – галаларың ве шәхерлериң төвереги гораг үчин диварлар билен өртүлипдир. Дервезелериң өңүндәки ачык мейдан адамлара душушмак үчин аматлы ер болупдыр, шейле хем бу ер хөкүм ыглан эдилйән, җемгыетчилик йыгнаклары гечирилйән ве сөвда-сатык эдилйән ер болупдыр.

Рут 4:1-11; 2Шам 19:8.

Галла байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча үчүнҗи айың, ягны Сиван айының алтысына белленипдир. Бу томусда, Песах байрамындан соңра еди хепде геченсоң белленипдир. Шол еди хепдәниң довамында хасыл йыгналыпдыр, арпадан башлап, бугдая ченли йыгналыпдыр. Шол гүн ысрайыл халкы Худайың хасыла берен берекеди үчин той эдип, хер дүрли садакалар гетирипдир. Исаның дөврүнде бу байрам Эллинҗи гүн байрамы хөкмүнде мешхур болупдыр.

Лев 23:15-21; Кан 16:9-12.

Серет: Эллинҗи гүн байрамы; Песах байрамы.

Галла садакасы – бу садака көпленч хасыл үчин миннетдарлык билдирилип, Худая ве руханылара совгат хөкмүнде берлипдир. Бу садака чиг я-да бишен галла болупдыр, я-да олар галланы үвәп, уны яг ве якымлы ыслы затлар билен гарып, ондан бир затлар биширип гетирипдирлер.

Мср 40:29; Лев 2:1-16; 6:14-17; 23:9.

Ган – Төвратда ган гаты мөхүм зат хасапланяр. Ган диңе Худая дегишли болан дурмуш габы хасапланылды, шонуң үчин кимдир бири өлдүрилсе, шол ган акан топрак харам сайылды. Хайван өлдүриленде, онуң ганыны ере акдырыпдырлар. Хич киме ол гандан ичмәге я-да нахар тайярламага ругсат эдилмәндир. Гурбанлыклар хөдүрлененде, малларың ганы адамлары ве гурбанлык сыпаларыны мукаддес этмек үчин уланылыпдыр.

Гчк 4:10; 9:4; 37:26; Мср 29:21; Лев 1:5; 16:18-19; 17:10-11.

Гиргашлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири

Гчк 15:21.

Серет: Кенган.

Гитит – манысы белли дәл. Саз гуралларының бир гөрнүши болмагы әхтимал.

Зеб 8:1: 80:1; 83:1.

Гомора – Өли деңзиң демиргазыгындакы Иордан җүлгесинде ерлешйән бир шәхер. Халкының эден писликлери себәпли Гомора Содом шәхери билен бирликде Худай тарапындан вейран эдилди.

Гчк 19; Иса 1:9; Ер 23:14; Мат 10:15.

Гөгүң Шалыгы –

Серет: Худайың Шалыгы.

Гөк – бу асмандан-да ёкарда болуп, Худайың ве Онуң перишделериниң яшаян ерини аңлатмак үчин уланылыпдыр. Тәзе Әхтде Исаның гөкден гелендиги ве өлүмден диреленден соң, ене гөге гөтерилендиги, шейле хем Хөкүм гүни Онуң ене гелҗекдиги айдыляр. Ким Иса ынанян болса, Онуң билен биле гөге гөтерилер. Аянлык китабында тәзе гөгүң ве тәзе ериң шекили суратландырыляр.

Гчк 1:30; 21:17; Еш 5:14; 1Пат 8:27,30; Зеб 52:3; Мар 11:25; Ёх 6:41-51; 2Кор 5:1,2; Фил 3:14,20; 1Сал 4:16; 2Сал 1:7-8; Айн 21:1-4.

Гөргүр –

Серет: Пыгамбер.

Гөрнүш – кимдир бирине башгалара етирмек үчин берилйән хабар. Худайдан гелен гөрнүшлер Көне Әхтде, эсасан хем Пыгамберлик китапларында беян эдилйәр. «Гөрнүш» ве «аянлык» сөзлериниң манысы бири-бирине өрән якын.

Чөл 12:6; Рес 10:9-16.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Греклер – Исгендер Зүлкарнейниң ве онуң гошунының басып алан чәклеринде яшаян халкларың хеммеси диен ялы грек медениетини ве дилини кабул эдипдирлер. Шонуң үчин-де, Иса Месихиң дөврүнде яшан яхудылар арамей дилинде дәл-де, грек дилинде гүрлешйәрдилер. Грек медениети оларың дүнйәгарайшына ве пикирлерине гүйчли тәсирини етирйәрди. Шоңа гөрә-де, Тәзе Әхтиң китаплары грек дилинде языландыр.

Гурбанлык сыпасы –

Серет: Сыпа.

Гурбанлыклар – Көне Әхтде беян эдилен эсасы гурбанлыклар шулардыр: Якма гурбанлыгы; Саламатлык гурбанлыгы; Гүнә гурбанлыгы; Язык гурбанлыгы. Гурбанлыклар барадакы маглуматлары бу сөзлүкде оларың херсиниң адының ашагындан окап билерсиңиз.

Гурсакча – бу баш руханы тарапындан гейлип, эфодың үстүнден багланыпдыр. Гурсакчаның йүзүне Ысрайылың он ики тиресиниң хер бири үчин он ики саны гымматбаха даш тикилипдир. Онуң ичинде кераматлы сайылан ики зат, Урым ве Туммым болупдыр.

Мср 28:4-30

Серет: Эфот; Урым ве Туммым.

Гүнә гурбанлыгы – бир адам я-да тутуш халк Реббиң берен буйрукларыны төтәнден бозанда, шу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәлеринден саплапдыр.

Лев 4:2-35.

Гүнәден сапланма гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) онуна белленилипдир. Бу Сурнай байрамындан соң гүйзде болупдыр. Шол гүн адамлар ишлемән, дынч алыпдырлар ве агыз бекләпдирлер. Руханылар өзлерини ве халкы эден гүнәлеринден сапламак үчин, шейле хем Мукаддес чадыры ве гурбанлык сыпасыны тәмизлемек үчин белленилен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер. Бу йылың довамында иң мөхүм байрам болупдыр.

Лев 16.

Гырнак аял – бу гырнак я-да есир алнан аял болупдыр. Онуң машгалада дереҗеси хемишелик экен, белли бир хукугы болупдыр, эмма хоҗайынының аялы билен деңхукуклы болмандыр.

Гчк 22:24; 2Шам 5:13; 1Пат 11:3.

Гызыл деңиз – Көне Әхтде бу ат Гызыл деңиз дийлип терҗиме эдилйәр, ол сөзме-сөз «Ям суф» болуп, «Гамыш деңзи» диймеги аңладяр. Кәбир алымлар «Ям суф» Мүсүр билен Ысрайылың арасында ерлешйән бир айлагы аңладяр дийип пикир эдйәрлер.

Мср 10:19.

Х

Х

1. Хача чүйлемек
2. Халасгәр
3. Хантагта
4. Хасыл байрамы
5. Хеләкчилик ери
6. Хепдәниң биринҗи гүни
7. Хермон дагы
8. Хетлер
9. Хигаён
10. Хирод
11. Хивилер
12. Хореп
13. Хорылар
14. Хоссар
15. Хош хабар
16. Хошбой ыслы гамыш
17. Хошея пыгамбер
18. Хов эне
19. Хөдүр чөреги
20. Худай
21. Худайың Гузусы
22. Худайың Оглы
23. Худайың Шалыгы
24. Хызмат этмек

Хача чүйлемек – Рим империясында элхенч җенаят эденлери хача чүйләп, олара өлүм җезасыны бермеклик адат болупдыр. Ол ерде эсгерлер ол адамы хача чүйләпдирлер я-да йүп билен хача баглапдырлар. Соңра хачы дикләпдирлер ве ол адам деми гутарып өлйәнчә, шол хачда дурупдыр. Хачда чүйленип өлдүрилмек улы масгарачылык хасапланыпдыр.

Мат 27; Мар 15; Лук 23; Ёх 19.

Халасгәр – Көне Әхтде Худай Халасгәрдир, себәби Ол Өз халкыны душманларындан халас этди. Пыгамберлери аркалы геплемек билен, Худай Өзүни Халасгәр дийип атландыряр. Еврейче «Ешува» диен ат «Реб – Халасгәр» диймеги аңладяр. Ешува ве Иса диен ики адың еврейче язылышы «Ехошува» диен сөзден гелип чыкяр. Юсуба гөрнен перишде Исаның Өз халкыны гүнәлеринден халас этҗекдигини хабар берйәр. Исаның доглан гиҗеси Җебрайыл перишде «Сизиң үчин Халасгәр догулды» дийип җар эдйәр.

Иша 43:3; Мат 1:21; Лук 2:11.

Хантагта – Реббе хөдүр эдилен чөреклери гоймак үчин йөрите ясалан тагта. Хантагта агачдан ясалып, сап алтына гапланыпдыр. Ол Мукаддес чадырың ичинде, соңрак Иерусалимдәки ыбадатханада гойлупдыр.

Мср 25:23-30, 26:35.

Серет: Хөдүр чөреги.

Хасыл байрамы – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айда, ягны Тишри айында (муңа Этаным айы хем дийлипдир) эдил Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленипдир. Тишри айы гүйз паслында болупдыр. Бу Чатма байрамының бир бөлеги болуп, Көне Әхтде ики гезек габат гелйәр.

Мср 23:16; 34:22.

Серет: Чатма байрамы.

Хеләкчилик ери –

Серет: Өлүлер дүнйәси.

Эйп 26:6; 28:22; 31:12; Зеб 87:12.

Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүни.

Хермон дагы – Ысрайыл топрагында иң бейик даг болуп, юрдуң демиргазыгында ерлешипдир.

Хетлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Б. э. өң 1200‑нҗи йылда оларың улы империясы болупдыр, хәзирки Түркийәниң бир бөлеги болупдыр.

Серет: Кенган.

Гчк 10:15.

Хигаён – бу саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 9:17.

Хирод – Тәзе Әхтде Хирод дийлип атландырылян дөрт адам бар:

1. Иса доглан вагты Яхуданың патышасы болан, Бейик Хирод дийлип атландырылан патыша. Иса бәбеккә Оны өлдүрмәге сынанышан хем шолды (Мат 2:1-22; Лук 1:5).

2. Иса вагыз эден ве гудратлар гөркезен дөври Җелиледе патыша болан Хирод Антип. Доганының аялы Хиродия өйленен ве Яхя чүмдүриҗиниң келлесини чапмагы буйран хем шолды. Яхудылар Исаны хача чүйлемезден өң, шу Хирод тарапындан тутуп гетирйәрлер. (Мар 6:14-29; Лук 23:6-12).

3. Патыша Хирод Агрип биринҗи, ирки йыгнакда Исаның ызына эеренлери ызарлан адам. Ол Яхяның доганы Якубы өлдүрдйәр (Рес 12:1-23).

4. Патыша Хирод Агрип Икинҗи, Павлус император тарапындан хөкүм эдилмеги үчин Риме иберилмезден өң, оны өз ягдайы билен танышдыряр (Рес 25:13–26:2; 26:19, 27-32).

Хивилер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар юрдуң меркезинде яшапдырлар.

Гчк 10:17; Мср 3:17; 13:5.

Серет: Кенган.

Хореп –

Серет: Синай.

Хорылар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири.

Гчк 14:6; 36:20-30; Кан 2:21-22.

Серет: Кенган.

Хоссар – гадымы Ысрайылда хоссарың дүрли җогапкәрчилиги болупдыр. Онуң гарындашы өлдүриленде, гандардан хун алыпдыр. Машгалада мирас галар ялы, оңа сатылан эмләги ызына сатын алмага ругсат эдилипдир.

Чөл 35:12-27; Рут 4:1-8; Эйп 19:25;

Хош хабар – Тәзе Әхтде бу сөз Исаның өлүми ве Онуң өлүмден дирелмеги аркалы Худайың Шалыгының беркарар боландыгы, Оңа ынанянларың халас эдилендиги барадакы хабар.

Мат 4:23; Мар 1:15; Рим 1:16; 1Кор 15:1-11; Гал 1:11.

Хошбой ыслы гамыш – атырлар ве яглар алмак үчин уланылан гамшың бир гөрнүши.

Мср 30:23; Наг 4:14; Иша 43:24; Йрм 6:20; Эзк 27:19.

Хошея пыгамбер –

Серет: Хош 1; Рим 9:25.

Хов эне – Хов әхли адамзадың энеси болупдыр, онуң ады еврейче «яшайыш» диймеги аңладыпдыр.

Гчк 3:20.

Хөдүр чөреги – чадырда, соңра ыбадатханада хантагтаның үстүнде гойлан он ики саны петир чөреги. Чөреклер хантагтада бир хепделәп галдырылыпдыр. Соңра тәзе он ики чөрек билен чалшырылыпдыр. Хантагтадан айрылан бу чөреклери диңе руханылара иймәге ругсат эдилипдир.

Лев 24:5-9; 1Шам 21:4

Серет: Мукаддес отаг.

Худай – гөги ве ери, ягны тутуш әлем-җаханы ярадан Худайдыр. Худай башга-да энчеме атлар билен атландырылыпдыр, эмма оларың хеммеси шол бир Худайы аңладыпдыр: Реб, Бейик Худай, Хөкмүрован Реб, Мукаддес.

Серет: Реб.

Худайың Гузусы – Яхя чүмдүриҗи Иса Месихи Худайың Гузусы дийип атландыряр. Яхудыларың урп-адатларына гөрә, Худай оларың гүнәлерини багышламагы үчин, олар җанлы союп, Худая гурбанлык берипдирлер. Бу гурбанлык аркалы олар Худайың назарында пәк сайылыпдыр. Яхя, белки, бу гурбанлыгы гөз өңүнде тутуп, Исаны шейле атландырандыр. Белки-де, Оны Песах гузусы өйдүп пикир эдендир. Песах байрамында ысрайыллар җанлы союп, өзлериниң новбахар огулларының шол җанлының ганы аркалы өлүм перишдесиниң элинден халас боландыкларыны ятлапдырлар. Аянлык китабының 5‑нҗи бабында беян эдилен гөрнүшде Месих Гузы хөкмүнде суратландырыляр.

Ёх 1:29, 36; Лев 4:32; Мср 12:21-27.

Серет: Гүнә гурбанлыгы; Песах байрамы.

Худайың Оглы – Көне Әхтде «Худайың Оглы» патышалар үчин, иң мөхүм патыша болан Давут пыгамбер үчин уланылыпдыр. Реб Давудың оглуның хемишелик шалык сүрҗекдигини ве Худай билен ата-огул гатнашыгының болҗакдыгыны сөз берйәр. Бу огул яхудылар тарапындан Месих дийлип атландырылыпдыр. Шейлеликде, Тәзе Әхтде бу атлар, ягны Худайың Оглы ве Месих, икиси хем диңе Иса үчин уланыляр. Буларың икиси хем Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан Сайланып-сечилен диймеги аңладяр, Худай билен Исаның деңхукуклы гатнашыгы бар.

Серет: Месих.

Худайың Шалыгы – Матта тарапындан Худайың Шалыгына «Гөгүң Шалыгы» хем дийилйәр. Иса Месих бу дүнйә геленде, адамларың Худай билен тәзе арагатнашыкда яшамагына ёл ачмак аркалы Худайың Шалыгыны беркарар этди. Худайың Шалыгының адамлары Иса ынанян ве табын болян адамларды. Иса Месих доланып геленде, Худайың Шалыгы долы тамам болар ве бу әхли адамлара айдың аян болар.

Мат 19:24; Лук 13:29; Ёх 3:3-5; Рим 14:17.

Хызмат этмек – Мукаддес Китапда бу сөз диңе бир хоҗайынларына хызмат эдйән адамлары дәл-де, эйсем Худая хызмат эдйән Онуң адамларыны хем аңладыпдыр. Иса ынанянлар Хош Хабары вагыз эдип ве бейлеки месихилере ягшылык эдип, оларың мәтәчликлерине көмек этмек билен Оңа хызмат эдйәрлер.

Чөл 16:8-9; Кан 6:13; Еш 23:7,16; 24:24.

Серет: Сежде этмек.

И

И

1. Иблис
2. Ичги садакасы
3. Ички гала
4. Император
5. Инҗил
6. Иң мукаддес отаг
7. Иордан дерясы
8. Иса
9. Ишая пыгамбер
10. Иерусалим

Иблис –

Серет: Шейтан.

Ичги садакасы – гурбанлык сыпасының үстүне шерап, кәте яг гуймак билен Худая хөдүр эдилипдир.

Гчк 35:14; Лев 23:13.

Ички гала – диварлар билен өртүлен галаның ичиндәки беркитме. Бу шәхериң иң бейик ери болупдыр.

1Пат 16:18; 2Пат 15:25; Ер 30:18.

Император – Рим империясының патышасы. Тәзе Әхтде үч император ятланяр:

1. Император Август, ол Октавиян дийлип хем атландырылярды (б. э. өң 27‑нҗи йылдан б. э. 14‑нҗи йылына ченли). Иса догланда, ол императорды (Лук 2:1).

2. Император Тибериюс (б. э. 14-37 йй). Иса вагыз эден ве өлүп-дирелен дөври ол императорды (Лук 3:1; Ёха 19:12).

3. Император Клавдий (б. э. 41-54 йй). Ол яхудылары Римден ковуп чыкарды (Рес 18:1-4).

Инҗил – Тәзе Әхт.

Иң мукаддес отаг – Мукаддес чадырың иң ички отагы, соңрак бу ыбадатханада Әхт сандыгының сакланан ери болупдыр. («Мукаддес чадыр» ве «Ыбадатхана» сөзлериниң ашагында берлен суратлара середиң.) Сүлейманың гуран ыбадатханасында бу ички отаг дийлип атландырылды ве ол ерде керупларың шекили хем болупдыр. Ички отаг дашкы отагдан улы туты аркалы бөлүнипдир. Кануна гөрә, диңе баш рухана ички отага гирмәге ругсат берлипдир, ол хем диңе йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни гирип билипдир.

Мср 26:33; Лев 16:1-2; 1Пат 6:16-30.

1628‑нҗи сахыпадакы сурата серет.

Серет: Гүнәден сапланма гүни; Керуп; Мукаддес отаг; Мукаддес өй; Туты; Ыбадатхана.

Иордан дерясы – Җелиле көли билен Өли деңзиң арасындан акян деря. Гүндогарда Ысрайыл юрдуның арачәги хөкмүнде уланылыпдыр. Ысрайыллар Кенгана гирмезден өң бу дерядан гечипдирлер.

Еш 2:1.

Карта серет

Серет: Җелиле.

Иса – Исаның еврейче ады «Ешува» болуп, ол «Реб халас эдйәр» диймеги аңладяр. I асырда бу ат яхудылар үчин йөргүнли ат болупдыр.

Ишая пыгамбер – Ишая пыгамбер Яхуда патышалары Узыяның, Ётамың, Ахазың ве Хизкияның дөврүнде пыгамберлик эдипдир. Ол б. э. өң VIII асырда яшап гечди. Ишая билимли адам болупдыр, ол патышаның маслахатчысы хөкмүнде өмрүни Иерусалимде гечирипдир. Бу дөвүрде Ысрайыл патышалыгы Ассырия империясы тарапындан басылып алнып, Яхуда патышалыгы болса хемише ховп астында болупдыр. Ишаяның пыгамберликлериниң аглабасы Худайың Өз халкыны халас эдйәндиги барададыр, эмма шол бир вагтың өзүнде ол ысрайыллара пислик эдйәнлери, адалатсызлары ве бута чокунянлары Худайың хөкүм этҗекдигини дуйдурыпдыр. Ишая даш-төверегинде болуп гечйән вакалара дегишли гөрнүшлер гөрүпдир, шейле хем ол гелҗекде болҗак затлары гөрнүш аркалы өңден гөрүпдир, эсасан хем эҗир чекмек билен Худайың халкыны халас этҗек Гул барадакы гөрнүши гөрүпдир. Тәзе Әхтде бу пыгамберликлер Иса Месихде амала ашмак билен айдың әшгәр боляр.

2Пат 19-20; Иша 1, 6; Мат 4:14; 8:17; 12:17; Ёх 12:38-41; Рес 8:28-35.

Иерусалим – Иерусалим Давут пыгамбер билен Сүлейман пыгамбериң хөкүмдарлык эден дөврүнде Ысрайылың пайтагты болупдыр. Сүлейманың өлүминден соңра бу Яхуда патышалыгының пайтагты болупдыр. Бу шәхер Сион ады билен хем тутулыпдыр.

2Шам 5:6-15; 2ЙЙ 9:25; 2ЙЙ 11:5-17; Зеб 68:36.

Җ

Җ

1. Җебрайыл перишде
2. Җелиле
3. Җеннет
4. Җул гейинмек

Җебрайыл перишде – адамзада Худайың хабарыны гетирйән перишде. Көне Әхтде ол Даныел пыгамбере гөрнүп, оңа Худайдан гелен гөрнүшлери дүшүндирйәр. Тәзе Әхтде ол Зекаря гөрнүп, Яхяның догулҗакдыгыны, шейле-де Меръеме гөрнүп, Иса Месихиң догулҗакдыгыны хабар берйәр.

Дан 8:14-19; 9:19-21; Лук 1:19,26.

Җелиле – Ысрайыл юрдуның демиргазык этрабы.

Мат 2:22; Иша 9:1.

Җеннет – грекче бу сөз «овадан баг» диймеги аңладяр. Тәзе Әхтде бу сөз Иса ынанянларың өлүмден соң гидйән аҗайып ерини аңладяр.

Лук 23:43; Айн 2:7.

Җул гейинмек – гадымы Ысрайылда адамлар эден гүнәсине тоба эдйәндиклерини гөркезенлеринде я-да кимдир бириниң ясыны тутанларында, җул гейнипдирлер ве күлүң үстүнде отурыпдырлар я-да депелеринден күл сепеләпдирлер. Умуман бу гам-гуссаны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2Шам 3:31; Нех 9:1; Мат 11:21.

К

К

1. Канун
2. Канун китабы
3. Кемош
4. Кенган
5. Кенганлар
6. Керуп
7. Кесетлер
8. Кейнлер
9. Кәкилик оты
10. Көне Әхт
11. Күл үстүнде отурмак

Канун – Төврадың бәш китабы: муңа сежде, мукаддес өй, байрамлар, гурбанлыклар ве садакалар дегишли болуп, иң эсасы хем Худайың халкы хөкмүнде ысрайылларың нәхили яшамалыдыкларына дегишли Худайың берен канунларындан ыбарат. Бу көпленч Мусаның кануны (Еш 8:29) я-да Мукаддес канун (Мат 23:23) дийлип атландырылыпдыр. Кануның эсасы бөлеги Он табшырыкдыр (Мср 20:1-17; Кан 5:6-21).

Серет: Канун китабы; Төврат.

Канун китабы – муңа Реббиң берен канунларындан ыбарат болан Канун таглыматы китабының бир бөлеги я-да Төврадың бәш китабы дегишлидир.

Кан 30:9-10; Еш 1:8; Гал 3:10.

Серет: Төврат.

Кемош – Мовапларың худайы.

1Пат 11:7, 33; Йрм 48:13,46.

Серет: Моваплар.

Кенган – Нухуң агтыкларының бириниң ады. Онуң несиллери болан кенганлар Ортаер деңзи билен Иордан дерясының аралыгында орнашыпдырлар, шонуң үчин ол ере Кенган ады берлипдир. Соңра олар ысрайыллар тарапындан басылып алныпдыр.

Гчк 9:18; 12:5; Мср 6:4; Еш 5:12.

Кенганлар – кенганың илаты гарышык болуп, финикиялылара якын болупдыр. Кәвагт бу сөз ол ерде яшан әхли тирелери аңладып, умумы уланылыпдыр, кәте диңе бир тирәни гөркезмек үчин уланылыпдыр. Соңра олар Кенганы басып алан ысрайыллар тарапындан өлдүрилипдир, дири галанлары-да ковлуп чыкарылыпдыр.

Гчк 12:6; 15:18-21; Еш 16:10.

Керуп – ганатлы перишделер. Олар Эрем багында яшайыш дарагтыны горапдырлар. Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң гөрен гөрнүшинде керуплар Худайың тагтының депесинде ерлешипдир. Әхт сандыгының үстүнде ганатларыны гапагың үстүне яйып отуран ики саны керубың алтындан ясалан кешби бар.

Гчк 3:24; Мср 25:18-22.

Серет: Әхт сандыгы; Перишде; Серафлар.

Кесетлер – илки Месопотамиядакы дүзлүкде, соңра Бабыл шәхеринде яшан тире. Кесетлер ол ердәки яшан тирелериниң арасында иң гүйчли тире болупдыр ве шонуң үчин оларың ады көпленч тутуш бабыллылары аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Эзр 5:12; Иша 47:1.

Серет: Бабыл.

Кейнлер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдунда яшан халкларың бири.

Гчк 15:19; 4:11; 1Шам 15:6; 27:10; 1ЙЙ 2:55.

Серет: Кенган.

Кәкилик оты – якымлы ыслы өсүмлик. Руханы бир богдак кәкилик отуны сува я-да гана батырып, тәмизлемек үчин адамларың я-да бейлеки затларың үстүне сепипдир.

Лев 14:4,6; Зеб 50:9.

Серет: Мурдар; Тәмиз.

Көне Әхт – ол Төвратдан, Зебурдан, Тарыхы, Даналык ве Пыгамберлик китапларындан ыбарат. Бу китаплар Иса Месих гелмезден өң язылыпдыр, оларың кәбиринде Онуң гелҗекдиги барадакы пыгамберликлер бар.

Серет: Пыгамберлик этмек; Тәзе Әхт; Төврат; Зебур.

Күл үстүнде отурмак –

Серет: Җул гейинмек.

Л

Л

1. Ладан
2. Левилер
3. Лира
4. Ливан
5. Ливятан
6. Лолы
7. Лут

Ладан – гырымсы агаҗың гүр япрагындан чыкян шире. Шире гатаяр ве якымлы ыслы шепбик хөкмүнде сатыляр, оны оврадып, ондан дерман ясаярлар.

Гчк 37:25; 43:11.

Левилер – Левилер Якубың оглы Левиниң несиллеридир. Леви тиреси үч уруга бөлүнипдир: Гершоның, Кохадың ве Мерарының несиллери. Мусаның дөврүнде Худай леви тиресинден болан Харун пыгамбериң несиллерини руханылыга сайлапдыр; бейлеки левилериң әхлисини Мукаддес чадырда хызмат эдип, руханылара көмеклешмәге белләпдир. Диңе шу тирәниң өзбашдак мүлк ери болмандыр, себәби оларың везипеси Мукаддес чадырда, соңра ыбадатханада хызмат этмек болупдыр. Шонуң үчин булара мүлк ер бейлеки тирелерден бөлүнип берлипдир.

Мср 6:25; 38:21; Лев 25:32ф; Чөл 3:6.

Серет: Руханы.

Лира – Ысрайылда ве онуң даш-төверегиндәки үлкелерде уланылан киришли саз гуралы. Ол улы гөврүмли арфа меңзеш болупдыр.

Гчк 4:21; 1Шам 16:15-23; Зеб 70:22.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ливан – Ысрайылың демиргазык арачәгинде ерлешйән даглык юрт, ол кедр токайлыгы билен мешхур болупдыр. Сүлейман патыша Иерусалимде көшгүни ве ыбадатхананы Ливаның кедр хем бейлеки агачларындан гурупдыр.

1Пат 5:6-10; Эзр 3:7; Иша 60:13.

Ливятан –

Серет: Аждарха.

Лолы – газанч үчин тенини сатян аял.

Сүл 9:3; Хош 4:14; Як 2:25; 1Кор 6:15,16.

Лут – Ыбрайым пыгамбериң доганының оглы. Ол овнуклы-ирили маллары ве чадырлары билен Содом галасының төверегиндәки дереде месген тутупдыр. Соңра Реб Содом билен Гомора шәхерлериниң икисини вейран эдипдир, йөне перишделер Луты машгаласы билен биле халас эдипдирлер. Лут мовапларың ве аммонларың атасыды, соңра онуң несиллери Ысрайылың душманы болупдырлар.

Гчк 12:4–14:16; 19:1-36; 2Пет 2:7,8.

М

М

1. Мадай
2. Манна
3. Маскил
4. Меҗлис
5. Меръем
6. Месх ягы
7. Месих
8. Месопотамия
9. Мейлетин садака
10. Мезмур
11. Мәликсадык
12. Мидянлар
13. Микайыл
14. Миктам
15. Миллетлер
16. Милло
17. Мирас
18. Молек
19. Моваплар
20. Мукаддес
21. Мукаддес чадыр
22. Мукаддес чөрек
23. Мукаддес даг
24. Мукаддес отаг
25. Мукаддес өй
26. Мукаддес Рух
27. Мурдар
28. Муса пыгамбер
29. Мут лабен
30. Мүр
31. Мүрзе

Мадай – хәзирки гүнбатар-демиргазык Эйранда ерлешйән гүйчли патышалык. Парс империясында мадайлар парслар билен биле бир патышалыкда гуллук эдипдирлер. Шонуң үчин оларың канунларына «Медес ве парс канунлары» дийлипдир.

2Пат 17:6; Эст 1:19; Дан 6:8,12,15; Рес 2:9.

Серет: Парс империясы.

Манна – Ысрайыллар Синай чөлүнде азашып йөркәлер, Худай тарапындан асмандан яган иймит.

Мср 16:31-35; Чөл 11:6; Зеб 77:24; Ёх 6:31-58.

Маскил – Зебур китабында бир айдымың гөрнүши. Олар бирнәче максатлар үчин язылыпдыр: гудратлы ишлери үчин Худайы шөхратландырмак; халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы гынанҗына яс тутмак; шейле хем алкыш айтмак ве ялбармак үчин.

Зеб 31; 41; 52; 89; 142.

Серет: Мезмур; Зебур.

Меҗлис – Мукаддес Китапда бирнәче меҗлис агзалып гечилйәр. Оларың икиси иң мөхүмидир:

1. Худайың меҗлиси.

2. Яхудыларың меҗлиси. Худайың меҗлисине перишделер ве гөгүң башга ылахы барлыклары йыгнанярлар. Яхудыларың меҗлисине иң мөхүм яхуды адамларындан етмиш бириси дегишли болупдыр. Оларың арасында фарисейлер ве саддукейлер болуп, Баш руханы меҗлисе баштутанлык эдипдир. Римлилериң хөкүмдарлыгы астында меҗлисиң раят ве җенаят ишлерине гарамага ыгтыяры болупдыр, йөне хич кими хөкүм этмәге хукугы болмандыр.

Эйп 15:8; Зеб 81:1; 88:6: Мар 14:53-65; Рес 4:1-22.

Меръем – Тәзе Әхтде Меръем атлы бирнәче аял бар:

1. Исаның эҗеси Меръем.

2. Магдалалы Меръем. Иса Магдалалы Меръемден еди саны эрбет рухы чыкарды ве Меръем Исаның ызына эериҗилериң бири болды (Мат 27:55-56; Мар 16:9; Лук 8:2; Ёх 20:1-2; 11-18 ве бейлеки бөлеклер).

3. Бейтаниядакы Меръем. Ол Марта билен Лазарың доганыды. Ол Исаның аягуҗунда отурып, Онуң өвүтлерини диңледи (Лук 10:38-42; Ёх 11:1-5; 12:1-7).

4. Якуп билен Юсубың эҗеси Меръем. Бу Меръем Клеопасың аялы Меръем болмагы ахмал, йөне бу анык дәл (Мат 27:56; Мар 15:40; 16:1; Лук 24:10).

5. Ёханнаның (оңа Марк хем дийипдирлер) эҗеси Меръем. Бу Меръемиң Иерусалимде өйи болупдыр ве Иса шәгиртлери билен ол ерде душушыпдыр (Рес 12:12).

Месх ягы – кимдир бириниң Реббе багыш эдилендигиниң я-да мукаддес эдилендигиниң нышаны хөкмүнде онуң депесине яг гуйлупдыр я-да сепилипдир.

Мср 25:6.

Серет: Яг гуймак, Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Месих – бу ат «депесинден яг гуйлан адамы» аңладыпдыр. Көне Әхтде кимдир бириниң депесинден яг гуймак онуң руханы я-да патыша хөкмүнде Худай тарапындан айратын сайланандыгының нышаны болупдыр. Месих диен ат яхудылар тарапындан уланылып башланыпдыр ве олар муны Худайың олара ибермеги вада берен Патышасының ады үчин уланыпдырлар. Бу Патыша хемишелик хөкүм сүрмелиди ве Ысрайылы душманларындан халас этмелиди. Иса ынанянлар ве Оңа эерйәнлер Исаның Месихдигине, Онуң әхли адамлары халас эдип, Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан сайланып иберилендигине ынанярлар. Грекче Месих сөзи «Христос» диймекдир.

Мат 1:1; Мар 8: 27-29; Лук 2:11; Ёх 20:31; Рес 18:28.

Серет: Худайың оглы; Яг гуймак.

Месопотамия – гадымы дөвүрде Евфрат дерясының гүнбатарындан Тигрис дерясының гүндогарына ченли болан аралык Месопотамия дийлип атландырылыпдыр. Бабыллылар ве ассыриялылар билен бирликде көп гадымы медениетлер бу ерде башланыпдыр.

Гчк 24:10; 25:20; Рес 2:9; 7:2.

Мейлетин садака – бу дүрли себәплер үчин Худая гетирилен дүрли гөрнүшли садакалар болупдыр. Меселем, адамлар мейлетин яг, якымлы ыслы түтетги, гейим-геҗим, агач, күмүш ве Мукаддес чадырың гурлушыгы үчин бейлеки затлары гетирипдирлер (Мср 35:20-29). Эмма шахсы себәплер үчин гурбанлык я-да садака ислендик гөрнүшде мейлетин берипдирлер.

Мср 35:29; 36:3; Лев 7:16.

Мезмур – Зебур китабында айдымың бир гөрнүши. Бирнәче максатлар үчин: Худайы шөхратландырмак үчин, халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы эҗир чекмелерине яс тутмак үчин, патышаны беллемек, Худая миннетдарлык билдирмек, ыбадатхана баряркаң шатланып айдым айтмак; Худая ялбарып дога-дилег этмек үчин язылан айдымлардыр. Бу айдымлар Зебур китабында топланандыр. Исаның ызына эерйәнлер бир ере үйшенлеринде, мезмур айдыпдырлар.

Зеб 5:1; 18:1; Эфе 5:19; Кол 3:16.

Серет: Зебур.

Мәликсадык – Иерусалимиң гадымы патышасы ве руханысы. Онуң ады «догрулык патышасы» диймеги аңладяр. Көне Әхтде Мәликсадык Ыбрайым пыгамбере душяр ве оңа пата берйәр (Гчк 14:17-20). 109-нҗы мезмурда Мәликсадык «мүдимилик руханы» дийлип атландырыляр ве Еврейлере хат китабының 5‑нҗи бабының 6-нҗы аядында Иса «Мәликсадык дереҗесиндәки» руханы хөкмүнде танышдырыляр. Иса Худайың сагында отурян мүдимилик Баш Руханыдыр ве Ол месихилер үчин төвелла эдйәр.

Мидянлар – Ыбрайым пыгамбериң оглы Мидяның несиллери (Гчк 25:1,2). Муса өмрүни Мидян юрдунда гечирипдир, Мидян Синай ярым адасының бир бөлеги болмагы ахмал. Сердарлар дөврүнде мидянлар ысрайылларың эсасы душманы болупдыр. «Мидянлар» ве «Ысмайыллар» диен сөзлер кәте чалшырылып уланылыпдыр (Гчк 37:25-29).

Гчк 25:1,2; 37:25-29.

Серет: Ысмайыл пыгамбер.

Микайыл – хер миллетиң өзүниң сердар перишдеси болупдыр диен пикир бар, оларың херекетлери өз миллети билен баглы болупдыр. Бу барада илкинҗи гезек Даныел пыгамбериң китабында парс ве грек сердарларының перишдеси, шейле хем Ысрайылың сердары Микайыл перишде барада айдыляр.

Дан 10:13,20; 12:1.

Миктам – Зебур китабында габат гелйән айдымың гөрнүши.

Зеб 15:1.

Миллетлер – Мукаддес Китапда бу адатча яхуды дәл миллетлери аңладыпдыр. Ысрайыл халкы Худай тарапындан Онуң халкы болмак үчин сайланыпдыр, эмма Худай әхли миллетлериң халкларының халас болмагыны ве оларың хем Өз халкы болмагыны исләпдир.

Лев 26:12; Эфе 2:11-13.

Милло – топрак билен долдурылан җайрык я-да бошлук ер. Кәте бу сөз галаның диварына чыкмак үчин гурлан япгыды аңладыпдыр.

2Шам 5:9.

Мирас – тутуш Кенган юрды Худай тарапындан ысрайыллара мүдимилик мирас хөкмүнде сөз берлипдир. Ешуваның дөврүнде ер биҗе боюнча Ысрайылың он ики тиресине пайланып берлипдир, шейлеликде, хер тирәниң өз ери болупдыр ве мирас хөкмүнде несилден несле гечипдир. Муңа гарамаздан, ысрайыл халкы Худайың Өз «мирасы» хөкмүнде суратландырылыпдыр. Ине, шонуң үчин Худай билен ысрайыл халкының арасындакы әхте гөрә, Ол диңе оларың Худайы болупдыр, олар болса Онуң халкы болупдыр. Ким Иса ынанян болса, онуң мирасы Худайың Шалыгыдыр ве бакы яшайышдыр.

Мср 32:13; Еш 13:6-8; Зеб 33:12; Як 2:5.

Молек – аммонларың эсасы худайы. Адамлар кәте өз чагаларыны Молек худайына гурбанлык бермек билен оңа сежде эдипдирлер. Худайың кануны бу адаты өрән язгарса-да, бир гезек хатда ысрайыл халкы-да Иерусалимиң голайындакы Хинном җүлгесинде огул-гызларыны Молек худайына хөдүр этди.

Лев 18:21; 20:2-5; 1Пат 11:7; Ер 32:35.

Моваплар – Ыбрайым пыгамбериң егени Лутуң несиллери. Олар Өли деңзиң гүндогарындакы Мовап юрдунда яшапдырлар. Моваплар өзлериниң эсасы худайы хөкмүнде Кемоша сежде эдипдирлер. Оларың геплешик дили еврей дилине дегишли болупдыр. Олар Ысрайылың душманы болупдырлар ве көпленч Ысрайылың пыгамберлери тарапындан паш эдилипдирлер. Муңа гарамаздан, Рут ак йүрекли моваплы аял болупдыр. Бабыллылар моваплары дерби-дагын эдипдирлер.

Иша 15-16; Ер 49; Зеп 2:8-11.

Мукаддес – Төвратда «мукаддес» адаты максатлар үчин дәл-де, Худайың максатлары үчин айры гойлан диймеги аңладяр. Бу руханылара я-да ысрайыл халкына, я-да Мукаддес чадыр ве гурбанлык сыпасы ялы затлара дегишлидир. Мукаддес эдилен адамлар я-да затлар пәк сакланылмалыды. Мукаддес Китапда мукаддес адамларың пәклигине оларың ахлак хәсиетлери хем дегишли болупдыр: «Өзүңизи чагыран Худайың мукаддес болшы ялы, сиз хем әхли эдйән ишлериңизде мукаддес болуң» (1Пет 1:15).

Мср 3:5; 16:23; 19:6; 25:8; Иша 6:3.

Мукаддес чадыр – Мукаддес чадыр Әхт сыпасыны ве ыбадат үчин бейлеки энҗамлары ерлешдирмек үчин гурлан чадырдыр. Тутуш гурлуша Мукаддес чадыр дийлипдир (1622‑нҗи ве 1628‑нҗи сахыпадакы суратлара серет). Мукаддес чадырың ичинде ики отаг болупдыр: мукаддес отаг ве иң мукаддес отаг. Чадыр гечиниң йүңүнден эдиленди ве онуң диварының ич тарапы овадан тутулар билен өртүленди. Онуң төвереги хаят билен гуршалып, дашына хаят айланыпдыр. Мукаддес чадыр билен онуң ховлусына Худайың мукаддес өйи дийлипдир. Ысрайыллар чарва адамлар болупдырлар, шонуң үчин олар гөченлеринде, чадыры сөкүп алып, өз янлары билен әкидипдирлер. Мукаддес чадыр Реббе йүз тутулян чадыр хөкмүнде хем белли болупдыр. Ховлуда Худая садакалар ве гурбанлыклар хөдүр этмек үчин гурбанлык сыпасы, шейле хем руханылар ювнар ялы сувдан долы бүрүнч леген дурупдыр. Өңки дөвүрдәки гөчме мукаддес чадыр Сүлейманың дөврүнде дашдан ве агачдан салнан ыбадатхана билен чалшырылыпдыр.

Мср 26:1-35

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Реббе йүз тутулян чадыр; Ыбадатхана. 1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Мукаддес чөрек –

Серет: Хөдүр чөреги.

Мукаддес даг – Иерусалимдәки даг, ол ерде ыбадатхана гурлупдыр ве сежде эдилипдир (адатча Сион дагы билен мешхур болупдыр).

Серет: Иерусалим; Сион.

Зеб 2:6; 14:1; 98:9; Иша 27:13; Ёл 2:1-2.

Мукаддес отаг – Мукаддес чадырдакы отаг, ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер. Мукаддес отагың ичинде якымлы ыслы гурбанлык сыпасы, чырадан, үстүнде хөдүр чөреклери болан хантагта барды. Бу отаг Иң мукаддес отагдан туты аркалы бөлүнипдир. Сүлейман чадыры ыбадатхана билен чалшанда, бу отаг дашкы отаг ады билен, Иң мукаддес отаг болса, ички отаг ады билен белли болупдыр.

Мср 26:30-34; 1Пат 6:14-18

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Ыбадатхана.

Мукаддес өй – бу ат Мукаддес чадыра ве онуң хаядына, соңрак болса ыбадатхана дегишлидир. Ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер.

Мср 25:8; 36:1; Лев 19:30; 1ЙЙ 22:19; Зеб 23:3.

Мукаддес Рух – Худайың Рухы болуп, Ол дүнйәде гудрат аркалы херекет эдйәр. Көне Әхтде Худайың Рухы адамлара инип, олар пыгамберлик эдипдирлер. Тәзе Әхтде Иса ынанянларың хеммеси Мукаддес Рухы кабул эдйәрлер.

Эйп 33:4; 1Шам 19:20; Рим 8:15.

Серет: Рух.

Мурдар – гадымы Ысрайылда эгер адам дини тайдан тәмиз болмаса, ол мурдар хасапланыпдыр. Левилер ве Чөлде китапларында нәхили адамың мурдар хасапланяндыгы беян эдилендир. Ысрайыллар Мукаддес өйде борчларыны ерине етирмәге башланларында, Худай олара бу ери мурдар этмезлиги буюрды. Иса адамы хакыкатдан нәмәниң мурдар эдйәндигини, ягны йүрекден чыкян эрбет пикирлериң ве херекетлериң мурдар эдйәндигини өвредйәр.

Лев 15:31; Эзк 5:11; Мат 15:11.

Серет: Тәмиз.

Муса пыгамбер – Ысрайыллар Мүсүрде гулчулыкда боланларында, Муса пыгамбер олара баш болмак үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ол Мүсүр патышасындан ысрайылларың гидип, чөлде Реббе ыбадат этмеклери үчин ругсат бермегини сораяр. Йөне фараон мунуң билен Реб диңе Мүсүр топрагына биртопар бетбагтчылыклар индеренден соң ылалашяр. Муса халка энчеме йыллап чөлде ёлбашчылык эдйәр, эмма сөз берлен Кенган юрдуны диңе узакдан гөрүп билйәр. Мукаддес Китабың илкинҗи бәш китабы Төврат хөкмүнде белли болуп, эсасан, Муса тарапындан языландыр.

Мут лабен – бу сөзүң манысы барада алымлар җеделлешйәрлер. Онуң «Лабениң өлүми» диен маныны аңладян болмагы мүмкин ве ол мезмурың нәме үчин языландыгының себәбини гөркезйәр. Белки, ол мезмурың нәдип айдым эдип айдыландыгыны я-да нәхили саз гуралында чалнандыгыны гөркезендир.

Зеб 9:1.

Мүр – мүр өсүмлиги гүр тикенли ве шахалы гырымсы агачдыр. Якымлы ыслы түтетги онуң шахаларындан алыняр ве ол гуранда гатаяр. Ол өрән гымматбаха түтетги болуп, атыр ясамак үчин яг билен гарыляр ве җеседи җайламага тайярламак үчин уланыляр. Мүрүң тагамы аҗы болупдыр. Бу агырыны еңиллешдирйәр дийип хем ынаныпдырлар. Бу хәсиетлериң, белки, эсгерлериң оны шераба гарып, Иса берендиклери билен баглы болмагы хем ахмал (Мар 15:23).

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Наг 5:5.

Мүрзе – мүрзәниң эсасы кәри ресминамаларың гөчүрмесини тайярламакдыр. Шейле хем олар хатлары, карарлары ве бейлеки ресминамалары языпдырлар, олар пайхаслы ве дүшүнҗели хасапланыпдыр. Мүрзелер язып билйәндиклери үчин, кәте малие язгыларыны хем саклапдырлар. Мүрзелер көпленч патыша билен якындан ишләнсоңлар, оларың кәбири ресминамаларың гөчүрмесини ерине етирмеклиги ве ёлбашчы болмаклыгы газаныпдыр. Исаның дөврүнде олар Төврат мугаллымлары хөкмүнде белли бир топары аңладыпдырлар.

2Пат 12:10; 25:9; Эст 8:9; Эзр 7:6,10,11,21; Ер 8:8.

Н

Н

1. Надан
2. Нард
3. Назыр
4. Нефиллер
5. Негеп чөли
6. Новбахар огул
7. Нух пыгамбер

Надан – Сүлейманың пәхимлери китабында надан адам барада көп гүррүң эдилйәр. Надан самсык дәл-де, эйсем Худайың халаян ёкары ахлак дурмушында яшамага пайхасы кемлик эдйән адамдыр.

Кан 32:6; Сүл 1:22; 7:7; 9:6.

Нард – нард өсүмлигиң сүммүли ве онуң көкүнден алынян ыслы ягы болупдыр. Нарддан ясалан хошбой ыслы яг өрән гыммат болупдыр, онуң бахасы бир йылың иш хакына барабар болупдыр.

Наг 1:11; Мар 14:3.

Назыр – назыр мукаддеслик дереҗесини алан хем-де сач-сакгалыны сырман, сачыны өсдүрип, шерап хем гүйчли ичгилери ичмекден сакланып, өзүни Реббе багыш этмеги вада берен адам болупдыр. Бир гудрат аркалы өзүниң я-да Шимшон ялы эҗесиниң вадасы аркалы адам назыр болупдыр. Соңы билен шейле адам өзүни Худая багыш этмек вадасы аркалы айратын дереҗә эе болупдыр.

13:5,7; 16:17 Амо 2:11.

Нефиллер – Нефиллер өрән узын ве гүйчли адамлар болупдырлар, олар Гелип чыкыш китабының 6-нҗы бабында ылахы барлыкларың ве ынсан гызларының несиллери хөкмүнде ятланып гечилйәр. Соңрак, ысрайыллар Кенган юрдуны гөзден гечирмәге гиденлеринде, нефиллери (ягны нефиллерден гелип чыкан анаклары) гөрүпдирлер.

Гчк 6:4; Чөл 13:33.

Серет: Анаклар.

Негеп чөли – Ысрайылың гүнорта бөлегиндәки чөл.

Гчк 12:9; 13:1,3; 20:1.

Новбахар огул – гадымы гүнорта җемгыетинде илкинҗи доглан огул үйтгешик хасапланыпдыр. Ол огул какасы арадан чыкандан соң, машгаланың башы болупдыр, какасының патасыны алыпдыр, мирасдан ики эссе пай алыпдыр. Мүсүрде Песах вакасы болуп геченден соң, хер бир новбахар огул Худая дегишли болупдыр ве машгаласы оңа дерек садака берип, оны ызына сатын алып билипдир.

Гчк 49:3; 27; Мср 13:2; Кан 21:17.

Серет: Ызына сатын алмак.

Нух пыгамбер – Нух пыгамбер өз машгаласыны, шейле хем халал ве харам хайванлары халас этмек үчин Худай тарапындан гәми гурмаклыга чагырылан адам болупдыр. Ол Худайың назарында догры сайылыпдыр. Силиң сувлары чекиленден соңра, Худай онуң билен әхт эдишип, мундан бейләк хич вагт ер йүзүни сил билен вейран этмеҗекдигине сөз берйәр.

Гчк 5:29; 6:8; Иша 54:9; Лук 17:27: 1Пет 3:20; 2Пет 2:5; Ев 11:7.

О

О

1. Омын

2. Ондан бири

Омын – көпленч дога-дилеглер эдиленде, оны җемлемек үчин уланыляр. «Омын» сөзи «Гой, шейле болсун!» диймеги аңладяр. Бу еврейче «Бу хөкман» диен сөзе эсасланяр.

Чөл 5:22 Кан 27:15-26; Рим 1:25.

Ондан бири – гадымы Ысрайылда хасылың ондан бири Реббе берлипдир. Муны аммарлара йыгнап, руханыларың ве левилериң иймити үчин харчлапдырлар. Исаның дөврүнде адамың өндүрен өнүминден я-да гирдеҗисинден ондан бири ыбадатхана руханыларына берлипдир.

Чөл 18:21; Кан 14:22.

Ө

Ө

1. Өлүлер дүнйәси

2. Өй бутлары

Өлүлер дүнйәси – гадымы Ысрайылың халкы Өлүлер дүнйәси ериң ашагында дийип дүшүнипдир, эмма ол довзах дәлдир. Хер кес өленден соң, ол ере инипдир. Ол ер үмсүм, гараңкы ер болупдыр. Гоҗалык яшына етип өлениңден соң, ата-бабаларыңа говушмак оңатды, йөне яш өлмек говы дәлди. Якуп өз оглы Юсуп үчин яс тутса-да, өлүлер дүнйәсине инмек ислемеди. Бу ере Хеләкчилик ери хем дийлипдир.

Гчк 37:25; 42:38; 44:29,31.

Өй бутлары – өй бутларына бутпаразлар, кә халатда ысрайыллар тарапындан сежде эдилипдир. Олар өйлерде сакланып, кераматлы сайылыпдыр.

Гчк 31:19; 2Пат 23:24.

П

П

1. Парс империясы
2. Парз
3. Пата
4. Патрос
5. Перишде
6. Перизлер
7. Перман
8. Песах байрамы
9. Петир байрамы
10. Пилат
11. Пилиштлилер
12. Пурым байрамы
13. Пыгамбер
14. Пыгамберлик этмек

Парс империясы – Бабыл империясындан соң эмеле гелен гүйчли ве хас улы империя болупдыр. Парс империясы Гресиядан Мүсүре ченли ве Орта Азия ченли ерлери, шол санда Ысрайылы хем басып алыпдыр. Кәте бу империя «Мадай-Парс империясы» дийип атландырылыпдыр, себәби онуң дүзүмине гирен мадай миллети империяны доландырмакда ваҗып орны эеләпдир. Парс канунлары «Парсларың ве мадайларың канунлары» дийип атландырылыпдыр.

Эст 1:19; Дан 6:8,12,15.

Серет: Мадай.

Парз –

Серет: Канун.

Пата –

Серет: Ялкамак.

Патрос – Мүсүриң гүнорта бөлеги.

Иша 11:11; Йрм 44:1, 15; Эзк 29:14; 30:14.

Перишде – перишделер адамлар үчин Худайың хабарчылары ве векиллеридирлер. Олар Худайың хузурында яшап, хемише Оны алкышлаярлар. Керуплар ве Серафлар перишделериң бир гөрнүшидирлер. Мукаддес Китапда ики саны мөхүм перишдәниң: Микайыл билен Җебрайылың ады агзалып гечилйәр.

Гчк 3:24; 16:7-11; Иша 6:2.

Серет: Җебрайыл; Микайыл.

Перизлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири.

Гчк 13:7; Еш 3:10.

Перман –

Серет: Канун.

Песах байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он дөрдүнҗи гүни агшам белленилипдир. Бу бахар паслының ыз янында болупдыр. Шол агшам ысрайыл халкы Худайың өзлерини Мүсүр гулчулыгындан нәхили халас эдендигини ве Мүсүрден гайтмазының өң янында агшам гурбанлык җанлысының ганы аркалы өз новбахар огулларының нәхили азат боландыгыны ятлапдырлар. Адамлар гузы я-да гечи союп, хеммеси билеликде Песах нахарыны ийипдирлер, оны аҗы гөк отлар ве петир билен ийипдирлер.

Мср 12:1-13,21-51; Лев 23:5; Чөл 9:1-14, Кан 6:1-7.

Петир байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он бәшинден йигрими бири аралыгында белленилипдир. Бу байрам Песах байрамының ыз яны башлапдыр, Көне Әхтиң кәбир парчаларында бу ики байрам бир байрам ялы гөркезилипдир. Шол хепдәниң довамында ысрайыл халкы өзлерини Мүсүр гулчулыгындан Худайың нәхили алып чыкандыгыны ятлапдырлар. Адамлар өйлеринден әхли хамырмаялары чыкарып зыңыпдырлар, хамырмаялы чөрек иймәндирлер. Олар байрамың биринҗи ве единҗи гүнлери мукаддес йыгнанышык эдип, Худая гурбанлыклар хөдүрләпдирлер.

Мср 12:14-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Лев 23:6-8; Чөл 28:17-25; Кан 16:3-4,8.

Пилат – Исаның өвреден ве вагыз эден гүнлеринде Понтий Пилат Яхуданың үстүнден хөкүм сүрен Рим императорыдыр.

Мат 27; Рес 3:13.

Пилиштлилер – б. э. өң XIII асырың ахырларында Ысрайылың гүнорта-гүнбатарындакы кенаряка золагыны эелән халк. Пилиштлилер бәш саны шәхери: Газаны, Ашкелоны, Ашдоды, Гаты ве Экроны эсасландырыпдырлар. Б. э. өң XII асырда олар ер чәклерини гүндогар тарапа гиңелдип башлаярлар. Бу ягдай Кенган тарапдан өз чәклерини гүнбатара гиңелдйән ысрайыл халкы билен пилиштлилериң арасында душманчылык дөредипдир. Шейлеликде, хезрети Давут патыша тарапындан долы дерби-дагын эдилйәнчәлер, пилиштлилер Ысрайылың эсасы душманы болупдырлар.

2Шам 8:1; 1ЙЙ 18:1.

Пурым байрамы – бу байрам еврей халкының дурмушына Парс империясы дөврүнде гошулыпдыр. Бу еврейлериң сененамасы боюнча он икинҗи айың, ягны Адар айының он дөрдүне ве он бәшине, ирки бахарда белленилипдир. Бу ики гүнүң довамында ысрайыл халкы Эстериң дөврүнде өзлериниң долы ёк эдилмекден Худайың нәхили халас эдендигини ятлапдыр. Олар шатланыпдырлар, ийип-ичипдирлер ве бири-бирилерине совгат берипдирлер.

Эст 9:20-32.

Пыгамбер – Худайың хабарыны халка етирмек үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ыляс ялы ирки пыгамберлер (Гөргүрлер) Худая сыгынян топар болуп, кәте оларда үйтгешик теҗрибе болупдыр ве тәсин гудратлар гөркезипдирлер. Шамувел пыгамбер өзүни көпленч сердар хөкмүнде алып барыпдыр. Соңрак Ермея ялы пыгамберлере Худайдан аянлык инипдир ве олар бу аянлыклары халка етирипдирлер.

1Шам 3:20; 9:9; 10:5-11; 1Пат 17 – 18; Ер 1:5.

Пыгамберлик этмек – Худайың халка ниетлән хабарыны оңа етирмек. Бу хабарлар көпленч аянлыкларың ве дүйшлериң үсти билен берлипдир. Гадымыетдәки пыгамберлериң дөврүнде бу сөз пыгамбериң аша җошгунлык ягдайыны беян этмекде хем уланылыпдыр.

1Шам 10:5ф; Ер 2:8.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Р

Р

1. Рабби
2. Рахап
3. Рапалар
4. Реб
5. Реббе хөдүр эдилен чөрек
6. Реббе йүз тутулян чадыр
7. Реббиң гүни
8. Реббиң өйи
9. Реббиң сачагы
10. Ресуллар
11. Римлилер
12. Рух
13. Руханы

Рабби – еврейлер акыллы ве ваҗып адамлара йүзлененлеринде, «Рабби» сөзүни уланыпдырлар, бу мугаллым диймеги аңладяр. Бу сылаг-хорматы аңладян сөздүр. «Раббуни» диен сөз хем шу маныны аңладяр.

Ёх 1:38; 3:2; 20:16.

Рахап –

Серет: Аждарха.

Рапалар – Ысрайыл халкы басып алмаздан өң, Кенганда яшан халкларың бири. Анаклар ялы олар хем өрән узын ве даяв адамлар болупдырлар.

Кан 2:11, 20; Еш 12:4.

Серет: Анаклар; Кенган.

Реб – гадымы вагтларда Худайың адыны айтмакдан сакланмак үчин яхудылар Оңа «Адонай» дийип салгыланыпдырлар, бу эе я-да хоҗайын диймеги аңладыпдыр. Көне Әхтиң түркменче терҗимесинде Худайың ады Реб сөзи билен терҗиме эдилди, себәби бу хем ага я-да эе диймеги аңладяр. Б. э. өң III асырда Көне Әхт грек дилине терҗиме эдилипдир ве «куриос» диен грек сөзи Худайың ады үчин уланылыпдыр. Соңра Тәзе Әхт язылан вагтында шол бир «куриос» сөзи Иса Месих үчин уланылыпдыр ве көпленч Реб дийлип терҗиме эдилипдир.

Реббе хөдүр эдилен чөрек –

Серет: Хөдүр чөрек.

Реббе йүз тутулян чадыр – шейле хем бу ере Мукаддес чадыр хем дийлипдир, бу ерде руханылар өз борчларыны ерине етирипдирлер. Муңа Реббе йүз тутулян чадыр дийилмегиниң себәби Худай руханылара ве адамлара чадырың гирелгесинде гепләпдир (Мср 29:42-43). Шейле хем Муса Худай билен бу ерде душушыпдыр (Мср 33:7-11).

Мср 29:42-43; 33:7-11.

Реббиң гүни – адатча шол гүн кесеки миллетлер үчин җеза гүни, Худайың сайлан халкы үчин болса акланма я-да хасаплашык гүни дийлип пикир эдилипдир. Муңа гарамаздан, пыгамберлер шол гүн ысрайылларың хем гүнәлери үчин җезаландырылҗакдыгыны олара дуйдурыпдырлар. Тәзе Әхтде Реббиң гүни казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге Исаның гелҗек гүнүдир.

Ер 46:10; Амо 5:17-27; 1Сал 5:1-9.

Реббиң өйи – бу сөз Ыбадатхананы аңлатмак үчин уланылыпдыр.

1Пат 3:1; Мик 4:1.

Серет: Ыбадатхана.

Реббиң сачагы – бу гурбанлык сыпасы үчин башга сөз болуп, диңе Малакы китабында уланыляр. Тәзе Әхтде бу сачак йыгнак агзаларының бир ере үйшүп, нахар ийип, Исаның өлүмини ве тәзеден дирелмегини ятламакларыны аңладыпдыр.

1Кор 11:17-33.

Ресуллар – Иса Өзүниң якын ёлдашларындан, таныш шәгиртлеринден он ики саны ресулы сайлаяр. Ол адамлар Онуң билен биледилер ве Иса олара әхли зады өвредипдир; олар Исаның өленини ве тәзеден диреленини өз гөзлери билен гөрүпдирлер. Иса олары гөрен затларыны гүррүң бермеклери үчин ве Худайың Шалыгы барада вагыз этмеклери үчин адамларың арасына иберйәр. Олар Иса ынанян адамларың ёлбашчысы болярлар.

Мар 3:14; Лук 22:14; Рес 1:2; 1Кор 15:7.

Римлилер – Рим империясының илаты. Римлилер Исаның яшан дөврүнде Демиргазык Африканың кәбир бөлеклеринде ве Орта Гүндогарда, хәзирки тутуш Түркийәниң ве Европаның көп бөлеклеринде хөкүм сүрдүлер.

Рес 28:17.

Рух – еврейче «рух» диен сөз шемал диймеги, шейле-де адамзадың рухуны ве Худайың Рухуны аңладыпдыр. Тәзе Әхтде шейтан тарапындан ынсаның калбына орнашян эрбет рух барада хем гүррүң эдилйәр. Иса адамлардан бу эрбет рухлары ковуп чыкарды.

Серет: Мукаддес Рух.

Гчк 1:2; Мср 15:8; 1Шам 10:6,10; Ёл 3:2; Мат 12:45; Мар 9:25; Лук 11:26; 13:11; Рес 16:16.

Руханы – ол дини дессурлары ве хызматлары ерине етирмәге айратын укыплы адам болупдыр. Ысрайыл халкының арасында Муса пыгамбер аркалы берлен кануна гөрә, Мусаның агасы Харун пыгамбериң несли руханы болупдыр, олар Мукаддес өйде, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада хызмат этмәге сайланыпдырлар. Олар сежде этмәге, садакалар бермәге, дини дессурлары ве байрамлары беллемәге ёлбашчылык эдипдирлер. Руханыларың ишлери левилер тарапындан пайланыпдыр. Мукаддес отага, соңрак ыбадатхана гирмәге диңе руханылара ругсат эдилипдир.

Гчк 41:45; Мср 19:6; 30:30.

Серет: Баш руханы; Левилер; Мукаддес өй.

С

С

1. Сабат гүни
2. Садака
3. Саддукейлер
4. Саламатлык гурбанлыгы
5. Салгытчы
6. Салим
7. Самария
8. Сара

9. Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

10. Сежде этмек
11. Сеждегәх
12. Села
13. Серафлар
14. Сердар
15. Сидон
16. Синагога
17. Синай
18. Сион
19. Сион гызы
20. Содом
21. Сөвеш арабасы
22. Стоик таглыматчылар
23. Сур
24. Сурнай байрамы
25. Сува чүмдүрмек
26. Сүлейман пыгамбер
27. Сүннет
28. Сүннетсизлер
29. Сүргүн
30. Сыпа

Сабат гүни – бу еврейлерде хепдәниң единҗи гүни болуп, дынч алмак үчин айратын гүн хасапланыпдыр, бу анна гүни Гүн яшандан башлап, шенбе гүни Гүн яшанда тамамланыпдыр. Ол гүн мукаддес гүн сайылып, хич бир иш эдилмәндир. Исаның дөврүнде яхудыларың Сабат гүнүне дегишли көп дүзгүнлер болупдыр.

Гчк 2:3; Мср 16:23; Лев 16:31.

Садака – Өзүниң буйрушы ялы, Реббе садака хөкмүнде ысрайыллар руханылара галла, миве, яг, шерап, чөрек, мал-гаралар, пул, шай-сеп, эгин-эшик, алтын-күмүш гетирипдирлер. Эгер халк догры яшамаса, оларың садакасыны Реббиң кабул этмеҗекдигини пыгамберлер олара дуйдурыпдырлар (Иша 1:10-17).

Серет: Галла садакасы; Гурбанлыклар; Ичги садакасы; Мейлетин садака.

Саддукейлер – Саддукейлер яхудыларың арасында ёкары дереҗели, бай адамлар болупдырлар ве еврей меҗлисинде отурыпдырлар. Олар халкың Худай тарапындан Муса берлен кануна эермелидигине ынаныпдырлар, йөне соңрак бу канунлара гошулан дүзгүнлере ве адатлара ынанмандырлар. Олар адамың өленден соң дирелйәндигине ынанмандырлар. Шонуң үчин хем олар фарисейлер билен көпленч шу меселелер барада давалашыпдырлар.

Мат 16:1; Мар 12:18; Рес 4:1.

Серет: Фарисейлер; Меҗлис.

Саламатлык гурбанлыгы – бу гурбанлык хайсам болса бир говы зат үчин Худая миннетдарлык билдирмек үчин берлипдир, шейле хем Худая айдылан садака я-да мейлетин садака хөкмүнде берлипдир. Мал өлдүриленден соң, онуң бир бөлеги гурбанлык сыпасының үстүнде якылыпдыр, бейлеки бөлеги гурбанлык берйән адамың машгаласы ве руханы тарапындан ийлипдир.

Лев 3:1-17; 1Пат 9:25.

Салгытчы – Исаның дөврүнде салгытчылар яхудылары басып алан ве зорлук билен оларың үстүнден хөкүм сүрйән Рим империясы үчин ишләпдирлер. Шонуң үчин яхудылар салгытчылары йигренипдирлер. Мунуң үстесине-де салгытчылар көпленч өзлерине алмак үчин, адамлардан алмалысындан көп пул талап эдипдирлер.

Мат 9:10; 10:2-4; 21:31; Лук 18:8.

Салим – Иерусалимиң гысга ады.

Гчк 14:18; Зеб 75:3.

Самария –

1. Б. э. өң IX асырда Омры патыша демиргазык ысрайыл тирелериниң пайтагт шәхери хөкмүнде Самарияны беркарар эдипдир.

2. Исаның дөврүнде хем шәхериң ерлешен ери болан рим этрабының ады болупдыр.

1Пат 13:32; 16:24; 2Пат 17:24.

Серет: Ысрайыл.

Карта серет.

Сара – Сара Ыбрайым пыгамбериң аялы болупдыр. Онуң ады аслында Серай болупдыр, эмма Худай оңа Сара адыны берипдир. Ол өнелгесизди, эмма ахырсоңунда, гаррылык яшында Худайың гудраты билен бир огул догрупдыр.

Гчк 17:15.

Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери – аяллар (кәте эркеклер) Кенган худайларына сежде эдилйән ерлерде пул төлән адам билен җынс гатнашыгыны эдипдирлер. Олар бейле этмеклик топрагың бол хасыл гетирмегиниң кепили дийип пикир эдипдирлер. Кенгана яшамага гелен ысрайыллар хем олардан гөрелде алып, өзлериниң сеждегәхлеринде бу иши эдипдирлер.

1Пат 14:24; 15:12; 22:46; 2Пат 23:7; Хош 4:14.

Сежде этмек – гадымы дөвүрде ысрайыллар Реббе сежде этмек үчин өзлерини тәмизләпдирлер, дога-дилег эдипдирлер, мезмурлары айдым эдип айдыпдырлар, рухана садака гетирипдирлер. Буларың кәбири өзбашдак, я-да машгала билен, я болмаса улы топар болуп ерине етирилипдир. Кәбирилери муны өйде, башга бирилери болса сежде эдилйән ерде берҗай эдипдирлер. Ысрайыллар Реббе ислендик ерде сежде эдипдирлер, руханының ёлбашчылыгында Худайың халкы хөкмүнде ысрайыллардан хеммесиниң билеликде сежде этмеклери талап эдиленде олар үчин йөрите гүнлер ве байрамлар белленилипдир. Ысрайылың тутуш тарыхы боюнча оларың сежде этмеклерине башга миллетлер терс тәсир эдипдирлер, меселем, олар бут ясамак билен Худайың гахарыны гетирипдирлер.

Гчк 22:5; Мср 3:12; Зеб 5:8; Иша 44:15

Серет: Хызмат этмек.

Сеждегәх – Кенган динине уйянларың сежде эдйән ери я-да кераматлы ери: Ашера бутлары дикилипдир ве олара гурбанлыклар берлипдир, шейле хем топрагың хер йыл бол хасыл бермеги үчин лолучылык эдилипдир. Олар адатча бейик депелерде, шейле хем улы агачларың ашагында, байырларда, башга ерлерде лолучылык эдипдирлер. Бу ишлер хемише Реб тарапындан пыгамберлер аркалы паш эдилипдир.

Серет: Ашера.

Лев 26:30; 1Пат 3:2-4; 2Пат 23:1-28; Ер 7:31.

Села – Зебурда уланылян сөз. Манысы белли дәл, белки, сазың довамындакы сәгинме болмагы ахмал.

Зеб 3:1.

Серафлар – ганатлы перишделер. Ишая пыгамбер Худайың тәҗиниң дашындан пырланян серафлары гөрүпдир ве шейле дийип җар эдипдир: «Хөкмүрован Реб мукаддесдир, мукаддесдир, мукаддесдир» (Иша 6:3). Еврейче бу сөз «янянлар» диймеги аңладяр.

Серет: Керуп; Перишде.

Иша 6:2,6.

Сердар – Худай тарапындан сайланан ёлбашчылар. Сердарлар патыша болмаздан өң, өз душманлары билен урушмакда ысрайыл халкына ёлбашчылык эдипдирлер. Шейле хем олар Худайың ислегини халка етирипдирлер ве казы хөкмүнде дава-‑җенҗеллери чөзүпдирлер.

Чөл 25:5; Сер 2:16; Рут 1:1; 1Шам 7:6.

Сидон – бу шәхер хәзирки Ливаның кенарында ерлешипдир. Мукаддес Китабың дөврүнде ол сөвданың ве агач уссачылыгының меркези болупдыр, бу шәхер көп асырларың довамында дүрли халклар, ягны бабыллылар, греклер, римлилер тарапындан басылып алныпдыр.

Серет: Финикия.

Синагога – синагога яхудыларың, адатча, Сабат гүни йыгнанышян ери болупдыр, олар дога-дилег этмек үчин, окалян Төврадың аятларыны ве Худайың канунының дүшүндирилишини диңлемек үчин үйшүпдирлер. Тәзе Әхт дөврүнде синагогалар яхуды җемагатының бар еринде, тутуш Рим империясында болупдыр.

Мат 4:23; Мар 1:39; Лук 4:16; Ёх 9:22; Рес 9:2.

1629-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Синай – бу дагың бейлеки ады Хорепдир. Муса йүзүне Он Табшырык язылан ясы дашлары алмак үчин бу дага чыкыпдыр.

Мср 19:18; 24:16; 31:18; Зеб 67:18.

Серет: Хореп.

Сион – Иерусалимде ыбадатхана гурлан депе.

2Шам 5:7; 2Пат 19:31; Зеб 9:11; Иша 35:10

Серет: Сион гызы.

Сион гызы – бу сөз гошгы стилинде уланылып, Иерусалимиң илатыны аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Зеб 9:14-15; Иша 1:8; Лам 1:6; Мик 4:8.

Серет: Сион.

Содом – Содом Лут билен онуң машгаласының яшан шәхериниң ады. Содом билен Гомораның халкы көп неҗис ишлери эдипдирлер, шонуң үчин Худай бу шәхерлери якып вейран эдипдир.

Гчк 13:12; 18:16; Мат 10:15; Йхд 1:7.

Сөвеш арабасы – бир ата я-да бирден көп ата дакылан ики тигирли араба болуп, ол сөвеш үчин уланылыпдыр, көпленч онуң үстүнде ики саны сөвешиҗи адам болупдыр, оларың элинде ок-яйы я-да найзасы болупдыр.

Мср 14:6; Еш 17:16; 1Шам 13:5; 2ЙЙ 1:14.

1625-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Стоик таглыматчылар – Зино философың ызына эериҗилер. Зино адамлара өз дурмушына өзлериниң хөкүмдарлык этмегини өвредипдир ве яшайшы хич хили леззетиң я-да агырының тәсири етмезден кабул этмеги ныгтапдыр.

Рес 17:18.

Сур – айлагда ерлешйән гадымы Финикияның бир шәхери болупдыр, ол хәзирки вагтда Ливаның бир бөлегидир. Сур бай шәхер болуп, ол тәҗирчиликде ве маталары гөк реңке боямакда мешхур болупдыр.

Серет: Финикия.

Сурнай байрамы – Ол еврейлериң сененамасы боюнча Тишри айының бирине (муңа Этаным айы хем дийипдирлер), ягны единҗи айда белленилипдир. Бу гүйз паслының ирки дөврүнде болупдыр. Шол гүн ысрайыл халкы ишлемән дынч алыпдыр. Олар йыгнак үчин биле үйшүп, сурнайлар чалыпдырлар ве белленен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер.

Лев 16; 23:26-32; Чөл 29:7-11.

Сува чүмдүрмек – Яхя яхудылары гүнәлерине тоба эдендиклериниң нышаны хөкмүнде Иордан дерясында сува чүмдүрип чыкарыпдыр. Ирки месихилер тәзе иман эден адамлары ислендик сув бар болан ерде олары сува чүмдүрипдирлер, бу оларың инди Месихиң шәгиртлеридигини гөркезмек үчин эдилипдир.

Мат 3:11; Рес 1:5; 8:12.

Сүлейман пыгамбер – Давут пыгамбериң оглы, ол Давут өленден соң патыша боляр. Ол Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр, ысрайыл халкының гүйҗүни ве шөхратыны газаныпдыр, шейле хем көп санлы салгытлар, эсгерлер, сөвеш арабаларыны, аяллар эдинипдир. Ол аяллар бабатда говшакдыгына гарамаздан, тутуш ер йүзүнде иң акыллы адам сайылыпдыр.

2Шам 5:14; 12:24; 1Пат 1:39; 4:29-34; 10:1; 11:1-6.

Серет: Давут пыгамбер.

Сүннет – сүннет Худай билен Ыбрайым пыгамбериң несиллериниң, ягны ысрайылларың арасындакы әхтиң нышаны болупдыр. Бу оларың инди Худайың халкы боландыкларының ве Худайың таглыматына табын болҗакдыкларының нышаныны гөркезипдир. Сүннет кануна гөрә, огланҗыклар секиз гүнлүккә ерине етирилипдир. Ресулларың дөврүнде месихилериң арасында аслы яхуды дәллери сүннет этмек барада улы җедел болупдыр. Павлус мунуң билен разылашмандыр. Ол бу барада Галатя язан хатында, шейле хем бейлеки көп хатларында языпдыр. Ол Иса Месих аркалы Худай Өзи үчин тәзе адамлары ярадандыгыны айдяр ве онуң агзасы болмак үчин талап эдилйән екеҗе зат, ол хем Иса Месихе иман этмекдир диййәр. Сува чүмдүрилмек инди Худайың халкына дегишлидигиң нышаныдыр, Иса Месихе иман этмек аркалы Мукаддес Рухуң гүйҗи ве мерхемети билен Худая табын болмак ислегидир.

Гчк 17:10; Лев 12:3.

Сүннетсизлер – бу сөз Худайың Ыбрайым пыгамбер билен эден әхтине дегишли болмадык адамлары аңладыпдыр. Исаның дөврүнде бу сөз эсасан яхуды дәллере дегишли болупдыр.

Серет: Миллетлер.

Сүргүн – Мукаддес Китапда бу сөз яхуда халкының б. э. өң 586-нҗы йылда (Ёхаякым патышасы үчин б. э. өң 597‑нҗи йыл) топарлайын Бабыла сүргүн эдилендиги суратландырылыпдыр. Яхудалар ол ерде парс империясы Бабыл империясыны басып алянча яшапдырлар, соңра Куреш патышасы яхудалара Иерусалим топрагына доланмага ругсат эдипдир.

2Пат 19.

Сыпа – гадымы Ысрайылда ики дүрли сыпа болупдыр, биринҗиси дүрли гөрнүшли садакалары хөдүрлемек үчин ве хайванлары союп, якма гурбанлыгы хөкмүнде бермек үчин уланылыпдыр. Икинҗиси болса якымлы ыслы түтетги үчин уланылыпдыр.

1. Иң ирки гурбанлык сыпасы палчыкдан я-да дашдан, соңрак болса агачдан ве бүрүнчден ясалыпдыр (Мср 13:19-20; 20:24-25). Гурбанлык сыпасы ховлуда мукаддес чадырың дашында гойлупдыр (Мср 27:1-12). Ыбадатхана гурланда, уллакан гурбанлык сыпасыны ыбадатхананың ховлусында гоюпдырлар (2ЙЙ 4:1).

2. Түтетги сыпасы агачдан ясалып, сап алтына өртүлипдир (Мср 30:1-10). Хер гүн ирден ве агшам руханылар Худая садака хөкмүнде якымлы ыслы түтетги түтедипдирлер. Оларың икиси хем Мукаддес чадырда ве Ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүп дуран тутының өңүнде ерлешдирилипдир (Мср 26:33).

Серет: Мукаддес чадыр; Ыбадатхана.

1620-нҗи, 1621-нҗи ве 1627-нҗи сахыпадакы суратлара серет.

Ш

Ш

1. Шеминит
2. Шейтан
3. Шигаён
4. Шөхрат

Шеминит – сазың ады болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Шейтан – Ол Худайың ве Оңа уйян вепалы адамларың душманы болупдыр. Онуң ады «гүнәлейҗи» диймеги аңладыпдыр. Шейле хем оны иблис, җынларың хөкүмдары ве бу дүнйәниң хөкүмдары дийип атландырыпдырлар. Онуң пис ишини Эйюп китабында гөрмек боляр; Иса Өз сөзлери ве бейик гудратлары билен шейтандан үстүндигини гөркезйәр.

Эйп 1; Мат 4:3; Мар 3:23; Лук 13:16; Айн 2:20.

Шигаён – сазың ады болмагы әхтимал.

Зеб 7:1.

Шөхрат – Худайың шөхраты Мукаддес Китапда кәте ягты шөхле я-да от хөкмүнде, я болмаса булут хөкмүнде суратландырыляр. Адамлар Онуң шөхратыны чөлде сежде эдилйән ерлерде, перишделер пейда боланда гөрүпдирлер. Дүнйәниң ахырында Иса доланып геленде, Худайың шөхратына бесленип гелер.

Гчк 45:13; Мср 16:7, 10; 1Шам 4:21; Иша 6:3; Хош 4:7; Хаб 2:14.

Т

Т

1. Табшырык
2. Тегелек ховуз
3. Тәмиз
4. Тәзе Ай байрамы
5. Тәзе Әхт
6. Төврат
7. Төврат мугаллымы
8. Туты
9. Түтетги
10. Түтетги сыпасы

Табшырык –

Серет: Канун.

Тегелек ховуз – бүрүнчден ясалан улы ховуз. Ол ыбадатхананың ховлусында гойлуп, ичи сувдан долдурылыпдыр ве руханылар ондан эллерини ве аякларыны ювупдырлар.

1Пат 7:23-26; 2ЙЙ 4:2-6,10.

Тәмиз – Ысрайыллара тәмиз болмалыдыклары айдылыпдыр, себәби олар Худайың халкыды ве Худай мукаддесдир (Лев 11:44). Тәмиз болмак үчин олар харам хасапланян затлардан дашда болмалыдылар ве йыгы-йыгыдан ювнуп дурмалыдылар; шейле хем олары руханы тарапындан тәмизлемек герекди (Лев 14:1-7). Бир адамың гүнәси билен тутуш халк тәмиз болман билйәрди (Еш 22:17). Өйлери ве затлары хем тәмизлемек герекди (Лев 14:33-53). Мукаддес Китап хич кимиң өз йүрегини тәмиз саклап билмеҗекдигини өвредйәр, шонуң үчин хем адамлара Худайың мерхемети ве багышламагы герек (Сүл 20:9).

Серет: Кәкилик оты; Мурдар.

Тәзе Ай байрамы – еврейлер тәзе Айың пейда болмагыны хер айда улы байрам эдип белләпдирлер. Олар бу гүни сурнай чалмак билен ве якма гурбанлыгыны хөдүр этмек билен белләпдирлер.

Чөл 29:6; Эзр 3:5; Зеб 81:3.

Тәзе Әхт – бу дөрт Хош Хабардан, ресуллар тарапындан язылан дүрли хатлардан ве Аянлык китабындан ыбарат.

Төврат –

1. Худай тарапындан Муса пыгамбере берлен Мукаддес Канун.

2. Бу Канундан ыбарат болан Көне Әхтиң илкинҗи бәш китабы (Гчк – Кан). Бир гезек, Ёшыя патышаның шалык сүрен дөврүнде ыбадатханада Төврат тапыляр. Бу болса өңки патышаларың кәбирилериниң мунуң бардыгындан бихабардыкларыны аңладяр.

Серет: Канун.

2Пат 22:8-10; Мат 5:18.

Төврат мугаллымы – Исаның дөврүнде Төврат мугаллымлары канундан оңат баш чыкарыпдырлар ве синагогаларда окадыпдырлар. Олар еврейлериң баш меҗлисинде векилчилик этмек билен гүйчли топар болупдырлар. Бизиң Эзра китабындан гөршүмиз ялы, оларың топары мүрзелерден гелип чыкыпдыр, мүрзелер язгылары ве ресминамалары языпдырлар, эмма асырларың гечмеги билен олар хем еврей канунындан өкде баш чыкарыпдырлар, себәби олар оны дүйрленен кагыза гөчүрипдирлер ве оны долы җикме-җик билипдирлер.

Мат 2:4; 7:29; Лук 6:7; Ёх 8:3.

Серет: Мүрзе.

Туты – овадан безелен туты чадырда, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүпдир. Бу тутудан гечмәге йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни диңе баш рухана ругсат эдилипдир.

Мср 26:31-33; 2ЙЙ 3:14.

Серет: Мукаддес чадыр.

Түтетги – түтетги дүрли гөрнүшли өсүмликлерден ве агачлардан алныпдыр ве олар кесиленде, якымлы ыс берипдир. Олар чалт гатапдыр ве бөлеклере бөлүнипдир я-да овраныпдыр. Түтетги якылыпдыр я-да яг билен гарылып, дүрли максатлар үчин уланылыпдыр. Көне Әхт дөврүнде руханы түтетгини гурбанлык сыпасында мукаддес чадырда, соңрак ыбадатханада түтедипдир. Ысрайыл халкына муны галла билен гарып, садака хөкмүнде гетирмек хем буйрулыпдыр.

Мср 30:1-8; 34-38; Лев 1:1; 16:12; Мат 2:11; Лук 24:1.

Серет: Ладан; Мүр.

Түтетги сыпасы –

Серет: Сыпа.

У

У

1. Урым ве Туммым

Урым ве Туммым – Урым ве Туммым Худайың ислегини аян этмек үчин уланылыпдыр. Олар баш руханының гурсакчасында сакланыпдыр.

Мср 28:30; Лев 8:8; Кан 33:8.

Серет: Эфот; Гурсакча.

Ы

Ы

1. Ыбадатхана
2. Ыбрайым пыгамбер
3. Ыляс пыгамбер
4. Ынсан оглы
5. Ысхак пыгамбер
6. Ысмайыл пыгамбер
7. Ысрайыл
8. Ысрайылың он ики тиреси
9. Ызына сатын алмак

Ыбадатхана – Сүлейман патыша Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр (1Пат 6-7; 2ЙЙ 2-4). Бабыллылар бу ыбадатхананы вейран эдипдирлер ве онуң әхли гымматбаха затларыны Бабыла әкидипдирлер. Кәбир яхудылар Бабыл сүргүнлигинден доланып баранларындан соң, бу ыбадатхана б. э. өң 520 – 515‑нҗи йылларда тәзеден гурлупдыр. Хирод патышаның хөкүмдарлык эден дөврүнде (б. э. өң 37‑нҗи йылындан б. э. 4‑нҗи йылына ченли) бу ыбадатхана улалдылып, хас-да оваданлашдырылыпдыр. Бизиң эйямымызың 70‑нҗи йылында ыбадатхана римлилер тарапындан вейран эдилипдир ве хич хачан тәзеден дикелдилмәндир.

1Пат 5:5; 6:2 2Пат 25:8-17; Эзк 40-46; Нех 8.

Серет: Мукаддес өй.

1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ыбрайым пыгамбер – Ысрайыл халкының илкинҗи атасы. Ыбрайым пыгамбер дийип атландырылмаздан өң, онуң ады Ыбрам болупдыр. Ол чарва дурмушда яшапдыр, онуң аялы Сара, огуллары хезрети Ысхак ве хезрети Ысмайыл болупдыр. Хезрети Ысхагың оглы Якуп Ысрайылың он ики тиресиниң атасы болупдыр.

Гчк 11:27–12:8; 15:1-21; 17:5.

Серет: Ысхак пыгамбер; Ысмайыл пыгамбер; Якуп.

Ыляс пыгамбер –

Серет: пыгамбер.

Ынсан оглы – бу ат Зебурда ве Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң китабында ынсаны аңладыпдыр. Эмма ол Даныел пыгамбериң китабының 7‑нҗи бабында Худай тарапындан шөхрат ве соңсуз патышалык берлен киши үчин уланылыпдыр. Бу киши Месих болмалы дийлип дүшүнилипдир. Иса Худайдан ыгтыярлык алан хөкмүнде бу ады Өзи үчин уланыпдыр. Ол эҗир чекип өлди ве дирелип гөге гөтерилди, эмма Ол ене ере казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге гелер.

Зеб 8:5; 145:3; Мар 8:38; Ёх 3:13-14.

Ысхак пыгамбер – Худайың берен вадасына гөрә, Ыбрайымың Сарадан болан оглы. Ысхак Худайың ялкан адамы болуп, Якуп билен Ысавың какасыдыр.

Гчк 17:19-21; 21:3-12; 22:1-9; 27:1-46; 35:29.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Якуп.

Ысмайыл пыгамбер – Ыбрайым пыгамбериң Хаҗар атлы гырнагындан доглан новбахар оглы.

Гчк 16:11,15,16; 17:18-26; 25:9-17; 28:9; 36:3

Серет: Гырнак аял.

Ысрайыл – Якуп Пениелде Худай билен тутлушанда, Худай онуң адыны Ысрайыл дийип үйтгедйәр. Көне Әхтде Якубың несиллери он ики тирәни эмеле гетирип, ысрайыл халкы дийлип атландырыляр. Көне Әхтиң пыгамберлик ве гошгы язгыларында «Якубың» ады көпленч ысрайыл халкыны аңлатмак үчин уланылыпдыр. Сүлейман патышаның өлүминден соң, Демиргазыкдакы он тире Гүнортадакы яхуда хем бенямин тирелеринден айрыляр ве Ысрайыл адыны саклаяр. Ысрайыл патышалыгының Самарияда өз пайтагты болупдыр. Гүнортада ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Шонуң үчин хем Көне Әхтиң кәбир ерлеринде «Ысрайыл» сөзи диңе Демиргазыкдакы он тирәни я-да Демиргазык патышалыгыны аңладыпдыр, көпленч болса Ыбрайым пыгамбериң агтыгы Якубың әхли несиллерини аңладыпдыр. Мукаддес Китап бу халкың Худайың сайлан ве сөен халкы боландыгыны өвредйәр, оларың үсти билен Худай дүнйәниң әхли халкларыны ялкамагы карар этди. Ысрайыл Худай тарапындан горалды ве ялканды, Худай олар билен әхт баглашды ве олара үйтгешик вадалар берди. Шейле хем, Ысрайыл Худайың кануныны кабул этди ве Худай олара пыгамберлер аркалы гепледи.

Гчк 32:28; 46:8; 49:28 Мср 1:1; 2ЙЙ 10:16; 2ЙЙ 11:1; Иша 9:7.

Серет: Якуп; Яхуда.

Ысрайылың он ики тиреси – Ысрайыл (өңки ады Якупды) огулларының әхли несиллери, оларың атлары Рубен, Шимгон, Леви, Яхуда, Зебулун, Ысакар, Дан, Гат, Ашер, Нафталы, Бенямин ве ики саны ярым тире, Эфрайым ве Манаша. Эфрайым ве Манаша Юсубың огуллары болуп, олар Юсубың какасы Ысрайыл тарапындан айратын сөйлүпдирлер.

Гчк 35:23-26; 41:51-52; 48:5; 49:28; Мср 1:1-5; Еш 17:1-18; 1ЙЙ 2:1-2; 6:63.

Серет: Ысрайыл; Яхуда; Якуп; Юсуп.

Ызына сатын алмак – илкинҗи доглан хайванлар, шейле хем, адамлар Реббе дегишли болупдыр. Улы мерхемет эдип, Реб еврейлере новбахар огулларыны ве илкинҗи болан эшеклерини ызына сатын алмага ругсат эдипдир. Олар муны Худая бермек үчин рухана садака я-да гурбанлык гетирмек аркалы ерине етирипдирлер. Реб новбахар огулларыны Мүсүрде өлүмден нәхили халас эдендигини хемише ятламаклары үчин ысрайыллара када-канунлар берипдир.

Мср 13:13-15; 34:19-20.

Я

Я

1. Ябуслар
2. Яг
3. Яг гуймак
4. Яхуда
5. Яхудаларың дили
6. Яхуды
7. Якма гурбанлыгы
8. Якуп пыгамбер
9. Ялкамак
10. Яшулулар
11. Язык гурбанлыгы

Ябуслар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар хезрети Давут патыша тарапындан эеленйәнчәлер, Иерусалимде ве онуң төверегинде яшапдырлар.

Гчк 10:15; Еш 3:10; 2Шам 5:6; 1Пат 9:20.

Серет: Кенган.

Яг – адатча Көне Әхтде зейтун ягы. Зейтун ягы гадымы Ысрайылда бирнәче максатлар үчин уланылыпдыр. Ол чыраларың ягы үчин, яралары беҗермек үчин ве деридәки ёкушян яралары беҗермек үчин уланылыпдыр. Кәте ягы атыр билен гарып, якымлы ыс бермек үчин дерә ве сача чалыпдырлар. Гымматбаха яг кимдир бири патышалыга, руханылыга, пыгамберлиге сайлананда, онуң депесинден гуйлупдыр, шейле хем мукаддес затлары пәклемек үчин оларың үстүне серпилипдир. Шейлеликде, яг бүтевүлигиң, саг-саламатлыгың, Худайың Рухуның гудратының ве тәмизленмегиң нышаны болупдыр.

Мср 25:6; 29:7; Лев 7:10; 14:26; 1Шам 10:1.

Яг гуймак – сайланан адамың я-да бир задың үстүне зейтун ягыны гуймак билен йөрите хызмат үчин айры гойландыгыны аңлатмак. Кимдир бириниң депесине яг гуйлуп, ол патышалыга я-да руханылыга белленилипдир. Гурбанлык сыпасы, тутуш мукаддес чадыр мукаддес эдилмек үчин, оларың үстүне яг серпилипдир. Тәзе Әхтде месихилер шыпа алмак үчин дилег эдйән адамларының үстүне яг гуюпдырлар. Иса «Месих» дийлип атландырыляр, бу «яг гуйлан» диймеги аңладяр, ягны Худай тарапындан сайланып белленен диймекдир.

Мср 40:9,15; Лев 4:3; 1Шам. 16:13.

Серет: Месх ягы; Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Яхуда –Якубың он ики оглуның бириниң ады ве яхуда тиресиниң ата-‑бабасы. Яхуда тиреси бейик болупдыр, оңа мүлк пай дийлип берлен ер хем улы болупдыр ве «Яхуда» дийип атландырылыпдыр. Сүлейман патыша өленден соң, Демиргазык тирелер Гүнорта тирелеринден, ягны яхуда ве бенямин тиресинден айры чыканларында, бу ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Гүнорта патышалыгының Давут пыгамбериң несиллери болан өз патышалары болупдыр ве онуң пайтагты Иерусалим болупдыр.

Гчк 29:35; 35:22-23; 38:1-26; 49:8; Мср 31:2; Еш 15:1-12; 1Шам 17:12.

Серет: Ысрайыл.

Яхудаларың дили –

2Пат 18:26.

Серет: Еврей.

Яхуды – аслы еврей болан адам. «Яхуды» ады «Яхуда» сөзүнден гелип чыкандыр. Б. э. өң 586-нҗы йылда Яхуда патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр ве халк Бабыла сүргүн эдилйәр. Сүргүн дөврүнде ве ондан соң хем «яхуды» сөзи халкы ве ысрайыл тирелеринден болан ислендик адамы аңлатмак үчин гиңден уланылыпдыр. Адамзады халас этмек үчин ве Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Исаның Худай тарапындан иберилендигине ынанан илкинҗи адамлар яхудылар болупдыр.

Нех 1:2; Эст 3:4; 9:1-6.

Серет: Бабыл, Яхуда.

Якма гурбанлыгы – бу айратын гурбанлык болуп, мал сойландан соң, онуң әхли бөлеклери гурбанлык сыпасында бүтинлей якыляр. От якыландан соңра, гурбанлык отда янып түссә өврүлипдир. Асмана етйән бу гурбанлыгың түссесиниң ысы Худая ярапдыр.

Гчк 8:20; 22:2; Лев 1:2-17.

Якуп пыгамбер – хезрети Ысхагың оглы, Ыбрайым пыгамбериң агтыгы, ол Худай тарапындан вада берлен ялканыша эе болупдыр. Якуп Пениелде Худай билен гөреш тутанда, Худай Якубың адыны Ысрайыл дийип үйтгетди. Якубың он ики оглы болупдыр ве бу огуллар ысрайыл халкының он ики тиресиниң ата-бабасы болупдыр.

Гчк 25:19; 27:6; 32:22-30; 35:22-26.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Ысхак пыгамбер; Ысрайыл; Яхуда.

Ялкамак – Худайың ниети ве ислеги адамзады ялкамаклык болуп, бу Онуң ыкрар эден әхтиниң меркезинде ерлешйәр. Ыбрайым пыгамбериң үсти билен Худай ер йүзүндәки әхли адамлары ялкамаклыгы вада берди (Гчк 12:3). Бу вада Ыбрайым пыгамбериң несли болан Иса Месихиң үсти билен амала ашды (Гал 3:14). Мукаддес Китап Худайың диңе догры адамлары ялкаяндыгыны өвредйәр, себәби олар Худайы сөййәрлер ве Оңа табын болярлар. Тәзе Әхтде ялканмак дүшүнҗеси хас гиң, ягны муңа диңе бир байлык гирмән, эйсем бу ве индики дурмушда рухы тайдан ялканмак хем гирйәр. Иса эерйәнлер дирелиш гүнүнде Худайың өзлерини ялкаҗакдыгыны билйәрлер (Мат 25:34). Онуң манысы «нәлетлемек» сөзи билен гапма-гаршыдыр.

Гчк 1:22,28; 12:3; Кан 28:1-12; Мат 25:34; Лук 14:14; Эфе 1:3.

Яшулулар – Ысрайыл халкының бүтин тарыхының довамында, хатда Исаның дөврүнде яшулулар ёлбашчылык этмәге, өвретмәге ве адамларың үстүнден ыгтыярлыгы йөретмәге җогапкәр болупдырлар. Олар кәте өз борчларыны догры ве адалатлы берҗай этмәндирлер, шонуң үчин Худай олары пыгамберлериниң үсти билен язгарыпдыр. Йыгнакларда Исаның ызына эерйәнлериң арасында бу хызматы йыгнагың ёлбашчылары ерине етирипдирлер. Аянлык китабында яшулулар Иса Месихе иман этмек аркалы әхли халас боланлары аңладыпдыр.

Мср 3:18; 4:29; Лев 4:15; Кан 19:12; Рут 4:2,9; Иша 3:14; Айн 4:4.

Язык гурбанлыгы – эгер кимдир бири төтәнден гүнә эден болса я-да харам затлары эллән болса, онда бу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәсинден саплапдыр.

Лев 5:2-19.

Е

Е

1. Едутун
2. Ехошапат җүлгеси
3. Еврей

Едутун – ол 1ЙЙ 16:41-де беян эдилйән Давут пыгамбериң баш сазандаларының бири болан болмагы әхтимал; башга бир манысы «боюн эгдирмекдир».

1ЙЙ 16:41.

Ехошапат җүлгеси – бу ер Иерусалимиң голайындакы җүлге үчин уланылян атдыр, ягны ол Иерусалиме гаршы йыгнанан миллетлере Худайың ыглан эден җезасының беян эдилйән ери болупдыр. Ёвел китабының 3‑нҗи бабының 14‑нҗи аядында бу хөкүм җүлгеси дийлип атландырылыпдыр.

Ёв 3:2,12,14.

Еврей –

1. Аслы нәбелли көне сөз, бу ысрайыл халкы үчин уланылыпдыр. Шейле хем бу Ыбрайым пыгамбериң асыл гелип чыкышыны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2. Б. э. өң 586-нҗы йылда Бабыл сүргүни дөврүне ченли, эсасан, ысрайыл халкы тарапындан уланылан дил. Халк сүргүнден доланып геленден соң, оларың аглабасы бу диле дерек арамей дилинде гүрләпдир. Көне Әхтиң көп ери еврей дилинде язылыпдыр.

Гчк 14:13; 39:14,17; 40:15; 41:22; 43:32; Мср 1:15-19; 21:2; 1Шам 4:6

Серет: Арамей.

Ю

Ю

1. Юнус пыгамбер

2. Юсуп пыгамбер

Юнус пыгамбер – Ниневе халкының пис ишлери үчин олары Худайың вейран этҗекдиги барада дуйдурыш берен пыгамбер. Онуң дуйдурышы себәпли халк тоба этди ве Худай олары багышлады.

Юнус китабы.

Юсуп пыгамбер – Ысрайылың иң сөйгүли оглы, Эфрайым билен Манашаның какасы. Доганлары оны гул эдип сатдылар, эмма Худай оны халас этди ве Мүсүр патышасының «саг эли» этди. Ол ерде Юсуп доганларыны ве тутуш машгаласыны, шейле хем көп мүсүрлилери узак вагтлап болан гуракчылык дөврүнде ачлыкдан халас этмекде эсасы хызматы битирди.

Гчк 30:24-25; 37:1–50:26.

Серет: Фараон.

Й

Й

1. Йыгнагың хызматчысы
2. Йыгнагың ёлбашчылары
3. Йыгнак

Йыгнагың хызматчысы – Иса гөге гөтериленден соң ве Мукаддес Рух иненден соң, месихилер топарына окатмага ве хызмат этмәге белленен йөрите адамлар тарапындан ёлбашчылык эдилипдир. Мунда белли бир дүзгүн болмандыр, муңа гарамаздан Павлус өз хатларында нәхили адамларың ёлбашчылык этмелидиги барада анык гөркезмелер берипдир. Иса башгалара хызмат этмеклиге өрән ёкары баха берипдир.

Рес 14:23; 1Пет 5:1-4; 1Тим 3:1-13; Рим 16:1; 1Тим 5:17-21; Тит 1:5-9; Ев 13:7,17.

Йыгнагың ёлбашчылары –

Серет: Яшулулар.

Йыгнак – Тәзе Әхт дөврүнде Иса ынанянлар сежде этмек үчин Иерусалимдәки ыбадатханада йыгнанышыпдырлар. Мундан соң тизара олар өз өйлеринде йыгнанышып башлапдырлар. Хош Хабар тутуш Рим империясында вагыз эдиленсоң, йыгнаклар көп ерлерде гурналды. Бу гүнки гүн йыгнаклар дүнйәниң әхли ерлеринде гечирилйәр. Бу йыгнакларың әхлиси бир бейик Йыгнагың бөлүми хасапланып, онуң дүзүми Исаның дөврүнден тә шу гүне ченли месихилерден ыбаратдыр.

Мат 16:18; Рес 8:1; 9:31; Рим 16:5; 1Кор 11:18; Эфе 5:23-32; Айн 1:11.

З

З

1. Зебур
2. Зекат
3. Зыгыр
4. Зыярат нагмасы

Зебур – 150 мезмурдан ыбарат топлум, оларың көпүси Давут пыгамбер тарапындан языландыр. Зебур Көне Әхтиң бир бөлегидир.

Серет: Давут пыгамбер; Көне әхт; Мезмур.

Зекат –

Серет: Ондан бири.

Зыгыр – Орта Гүндогарда өсүмлигиң бир гөрнүши. Зыгыр үйшмегини йыгнап, сувда эзипдирлер, соңра гурадып, сүйүмини айратын алып, ондан йүплүк өрүпдирлер ве ондан непис мата докапдырлар. Ахырында, докалан зыгыр мата йүң мата гаранда гыммат хасапланыпдыр, себәби оны ыссы ховада геймек якымлы болупдыр ве оны өндүрмек кын болупдыр. Руханы гейимлериниң кәбирлери зыгыр матадан докалыпдыр.

Мср 9:31; 25:4; 26:1; Лев 6:10; 16:4; Сүл 31:13; Дан 10:5.

Зыярат нагмасы – Еврейче «ёкары чыкян айдым» диймекдир. Бу айдым дагың ёкарсында ерлешйән ыбадатхана чыкыланда айдылыпдыр. Бу айдымлар дини байрамчылыклар үчин Иерусалиме баряркалар, ёлда зыяратчылар тарапындан айдылып, ыбадатханада байрамчылыгың бир бөлеги хөкмүнде сежде эдипдирлер. Бу сөз кәбир мезмурың еврейче адының бир бөлегидир.

Зеб 119-133.

Table of Contents

Гириш

1 Шамувел

- 1‑нҗи бап
- 2‑нҗи бап
- 3‑нҗи бап
- 4‑нҗи бап
- 5‑нҗи бап
- 6-нҗы бап
- 7‑нҗи бап
- 8‑нҗи бап
- 9-нҗы бап
- 10-нҗы бап
- 11‑нҗи бап
- 12‑нҗи бап
- 13‑нҗи бап
- 14‑нҗи бап
- 15‑нҗи бап
- 16-нҗы бап
- 17‑нҗи бап
- 18‑нҗи бап
- 19-нҗы бап
- 20‑нҗи бап
- 21‑нҗи бап
- 22‑нҗи бап
- 23‑нҗи бап
- 24‑нҗи бап
- 25‑нҗи бап
- 26-нҗы бап
- 27‑нҗи бап
- 28‑нҗи бап
- 29-нҗы бап
- 30-нҗы бап
- 31‑нҗи бап

Сөзлүк

А

- Адалатлы
- Адам ата
- Агта
- Агыз беклемек
- Ахалот
- Аждарха
- Акмак
- Аламот
- Алоэ
- Амалеклер
- Аммонлар
- Аморлар
- Анаклар
- Араба дүзлүги
- Арамей дили
- Арфа
- Артемис
- Арвах-җын
- Арёпагус
- Ашера
- Ашторет
- Ашур
- Аянлык
- Азия

Б

- Бабыл
- Багал
- Баш руханы
- Башан
- Байрам йылы
- Байрамчылыклар
- Берекет
- Беелзебул
- Бу дүнйәниң хөкүмдары
- Бут
- Бүтинлей ёк этмек

Ч

- Чатма байрамы

Д

- Дагон
- Давут галасы
- Давут Оглы
- Давут пыгамбер
- Декаполис
- Дери кесели
- Дикме даш
- Дога-дилег этмек
- Догры

Э

- Эфиопия
- Эфот
- Эл гоймак
- Эллинҗи гүн байрамы
- Эляша пыгамбер
- Эпикурчы философлар

Ә

- Әхт

- Әхт сандыгы

Ф

- Фараон
- Фарисейлер
- Финикия

Г

- Гала дервезелери
- Галла байрамы
- Галла садакасы
- Ган
- Гиргашлар
- Гитит
- Гомора
- Гөгүң Шалыгы
- Гөк
- Гөргүр
- Гөрнүш
- Греклер
- Гурбанлык сыпасы
- Гурбанлыклар
- Гурсакча
- Гүнә гурбанлыгы
- Гүнәден сапланма гүни
- Гырнак аял
- Гызыл деңиз

Х

- Хача чүйлемек
- Халасгәр
- Хантагта
- Хасыл байрамы
- Хеләкчилик ери
- Хепдәниң биринҗи гүни
- Хермон дагы
- Хетлер
- Хигаён
- Хирод
- Хивилер
- Хореп
- Хорылар
- Хоссар
- Хош хабар
- Хошбой ыслы гамыш
- Хошея пыгамбер
- Хов эне
- Хөдүр чөреги
- Худай
- Худайың Гузусы
- Худайың Оглы
- Худайың Шалыгы
- Хызмат этмек

И

- Иблис
- Ичги садакасы
- Ички гала
- Император
- Инҗил
- Иң мукаддес отаг
- Иордан дерясы
- Иса
- Ишая пыгамбер
- Иерусалим

Җ

- Җебрайыл перишде
- Җелиле
- Җеннет
- Җул гейинмек

К

- Канун
- Канун китабы
- Кемош
- Кенган
- Кенганлар
- Керуп
- Кесетлер
- Кейнлер
- Кәкилик оты
- Көне Әхт
- Күл үстүнде отурмак

Л

- Ладан
- Левилер
- Лира
- Ливан
- Ливятан
- Лолы
- Лут

М

- Мадай
- Манна
- Маскил
- Меҗлис
- Меръем
- Месх ягы
- Месих
- Месопотамия
- Мейлетин садака
- Мезмур
- Мәликсадык
- Мидянлар
- Микайыл
- Миктам
- Миллетлер
- Милло
- Мирас
- Молек
- Моваплар
- Мукаддес
- Мукаддес чадыр
- Мукаддес чөрек
- Мукаддес даг
- Мукаддес отаг
- Мукаддес өй
- Мукаддес Рух
- Мурдар
- Муса пыгамбер
- Мут лабен
- Мүр
- Мүрзе

Н

- Надан
- Нард
- Назыр
- Нефиллер
- Негеп чөли
- Новбахар огул
- Нух пыгамбер

О

- Омын

- Ондан бири

Ө

- Өлүлер дүнйәси

- Өй бутлары

П

- Парс империясы
- Парз
- Пата
- Патрос
- Перишде
- Перизлер
- Перман
- Песах байрамы
- Петир байрамы
- Пилат
- Пилиштлилер
- Пурым байрамы
- Пыгамбер
- Пыгамберлик этмек

Р

- Рабби
- Рахап
- Рапалар
- Реб
- Реббе хөдүр эдилен чөрек
- Реббе йүз тутулян чадыр
- Реббиң гүни
- Реббиң өйи
- Реббиң сачагы
- Ресуллар
- Римлилер
- Рух
- Руханы

С

- Сабат гүни
- Садака
- Саддукейлер
- Саламатлык гурбанлыгы
- Салгытчы
- Салим
- Самария
- Сара

- Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

- Сежде этмек
- Сеждегәх
- Села
- Серафлар
- Сердар
- Сидон
- Синагога
- Синай
- Сион
- Сион гызы
- Содом
- Сөвеш арабасы
- Стоик таглыматчылар
- Сур
- Сурнай байрамы
- Сува чүмдүрмек
- Сүлейман пыгамбер
- Сүннет
- Сүннетсизлер
- Сүргүн
- Сыпа

Ш

- Шеминит
- Шейтан
- Шигаён
- Шөхрат

Т

- Табшырык
- Тегелек ховуз
- Тәмиз
- Тәзе Ай байрамы
- Тәзе Әхт
- Төврат
- Төврат мугаллымы
- Туты
- Түтетги
- Түтетги сыпасы

У

- Урым ве Туммым

Ы

- Ыбадатхана
- Ыбрайым пыгамбер
- Ыляс пыгамбер
- Ынсан оглы
- Ысхак пыгамбер
- Ысмайыл пыгамбер
- Ысрайыл
- Ысрайылың он ики тиреси
- Ызына сатын алмак

Я

- Ябуслар
- Яг
- Яг гуймак
- Яхуда
- Яхудаларың дили
- Яхуды
- Якма гурбанлыгы
- Якуп пыгамбер
- Ялкамак
- Яшулулар
- Язык гурбанлыгы

Е

- Едутун
- Ехошапат җүлгеси
- Еврей

Ю

- Юнус пыгамбер

- Юсуп пыгамбер

Й

- Йыгнагың хызматчысы
- Йыгнагың ёлбашчылары
- Йыгнак

З

- Зебур
- Зекат
- Зыгыр
- Зыярат нагмасы