Мукаддес Китап
Author: Мукаддес Китап Терҗиме Институты
Date: 2018-09-17T08:13:37.277232+00:00

Гириш

Гириш

1. 1 Патышалар

2. Сөзлүк

Элиңиздәки Мукаддес Китап хер бир адам үчин иң ваҗып китапдыр! Бу китап аркалы адамзат өз Ярадыҗысы Худайы танап, Онуң биз үчин ниетлән аҗайып максадыны өвренер ве иман эдип, бакы яшайша эе болар. Бейик патыша болан Давут пыгамбер Худайың Сөзи барада өз мезмурларының биринде: «Сениң сөзүң – чыра аякларыма, ол – ягтылык мениң ёдама» дийип айдяр. Худайың Сөзи, догрудан-да, хер бир ынсаның дурмушы үчин чырадыр, йөрейән ёлуны ягтылдян нурдур! Гой, Худай бу китабы окаян хер бир ынсана пәхим-пайхас берип, Өз Сөзүниң уммасыз байлыгыны оңа багыш этсин!

Китапларың атлары

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китапларың атлары дүрли-дүрлүдир:

- •Китап я-да онуң эсасы бөлеги белли бир адам тарапындан язылып, шол адамың ады билен атландырыляр, мысал үчин, «Сүлейманың пәхимлери».

- •Китап хайсыдыр бир адам барада язылып, шол адамың адына лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Рут».

- •Китап ысрайыл халкының тарыхының хайсыдыр бир дөврүни беян эдип, шол дөвүрдәки вакалара, ягдайлара лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Ысраыыл сердарлары». Булар барада хас гиңишлейин маглуматы алмак үчин, хер китабың башында берилйән гириш бөлүмине гөз айлаң.

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китаплар шу топарлара бөлүнйәр:

- •Көне Әхт

- ◦Төврат (Гелип чыкыш – Канун таглыматы)

- ◦Ир дөвүрдәки пыгамберлер; бу китаплар топары кәвагт «Тарыхы китаплар» дийлип хем атландырыляр (Ешува – Патышалар (Икинҗи китап))

- ◦Язгылар, шейле топара Зебур ве Сүлейманың пәхимлери ялы китаплар гирйәр. (Йыл язгылары – Нагмалар нагмасы)

- ◦Бейлеки пыгамберлер (Ишая – Малакы)

- •Тәзе Әхт

- ◦Хош хабарлар. Муңа дөрт китап дегишли болуп, олар дүрли адамлар тарапындан языландыр. Олар өзлериниң шаят болан вакаларыны беян эдйәрлер.

- ◦«Ресулларың ишлери» атлы китап Лука тарапындан языландыр. Ол бу китапда Иса Месихиң гөге гөтериленден соң болан вакалары беян эдйәр.

- ◦Хатлар. Булар Павлус, Петрус ве Ёханна ялы авторларың месихи йыгнаклара язан хатларыдыр.

- ◦«Ёханна гелен аянлык» эдебиятың айратын гөрнүши болуп, онда Худайдан гелен гөрнүшлер ве аянлыклар беян эдилйәр.

Ёкарда агзалан китаплар топлумларының хер бири өзүне махсус болан жанрда языландыр. Шонуң үчин-де окыҗы китабы оканда, онуң жанр айратынлыгыны хасаба алмалыдыр.

«Көне Әхт» ве «Тәзе Әхт» китапларына гошмача сөзбашылар берилйәр. «Көне Әхтиң» дүзүмине пыгамберлериң китапларының хем гирйәндигине гарамаздан, оңа түркмен окыҗыларына гиңден таныш болан «Төврат» ве «Зебур» диен гошмача сөзбашылар берилди. «Тәзе Әхт» китабына «Инҗил» диен гошмача сөзбашы берилсе-де, онуң дүзүмине «Инҗилден» башга китаплар ве иманлылар йыгнакларына язылан хатлар гирйәр.

Худайың атлары

Көне Әхт китабы түркмен дилине асыл нусгадан, ягны еврей дилинден терҗиме эдилди. Бу китабың еврей дилиндәки асыл нусгасында Худайың бирнәче ады душ гелйәр. Онуң «Элохим» ады хас көп уланылып, ол түркмен дилине «Худай» дийип терҗиме эдилди. Онуң бейлеки ады Яхве болуп, ол хем «Худай» диймеги аңладяр. Бу ат түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. «Реб» сөзи Худайың әхт баглашан, Өзүни халкына аян эден я-да ынсан кешбинде пейда болан ягдайларына дегишли вакаларда уланылды. Худайың «Эл-Шаддай» ады түркмен дилине «Гудратыгүйчли» дийип, «Эл-Элён» болса «Бейик Худай» дийип терҗиме эдилди. Худайың китапда сейрек душ гелйән «Адонай» ады «Таңры» дийип терҗиме эдилди. Херекет эдйән, бейик ишлери амала ашырян Худайы суратландырмак үчин еврей дилинде утгашдырылып уланылан «Яхве Элохим» ады түркмен дилине «Худайымыз Реб» дийип терҗиме эдилди.

Тәзе Әхт китабының асыл нусгасы грек дилинде язылып, онда Худай бабатда «куриос» диен сөз уланыляр. Китабың язга гечирилен дөврүнде бу сөз «ага» я-да «хоҗайын, эе» диймеги аңладярды. Көне Әхтиң грек дилиндәки терҗимесинде Худайың «Яхве» ве «Адонай» атлары хем «куриос» дийип терҗиме эдилендир. Шонуң үчин-де, Тәзе Әхт китабында адамлар Иса Месихе «куриос» дийип йүзлененлеринде, Оны Худай хөкмүнде кабул эдендиклери әшгәр боляр. Шейле ягдайларда «куриос» сөзи түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. Мундан башга-да, Иса Месих өлүмден диреленден соң Оңа Куриос Иса Месих дийип йүзленилип, бу ат түркмен дилине «Реббимиз Иса Месих» дийип терҗиме эдилди.

Мукаддес Язгылар ве тарыхы вакалар

Мукаддес Язгыларда беян эдилйән вакалара долы ве догры дүшүнмек үчин, олара шол дөвүрде болуп гечен тарыхы вакалар билен умумы багланышыкда гарамалыдыр. Ашакда Мукаддес Язгыларда беян эдилен тарыхы дөвүрлериң ве империяларың ады берилйәр:

1.Ыбрайым пыгамбериң дөврүне ченли болуп гечен вакалар. Худай дүнйәни ярадяр. Ол Адам атаны ве Хов энәни ярадып, олары Эрем багында ерлешдирйәр. Эмма олар Худайың эмрини бозансоңлар, Эремден махрум эдилйәрлер. Оларың несли көпелип, ер йүзүне яйраяр, гүнә ичинде яшап, өз дурмушларына гүмра болуп, Яраданы унудяр. Худайың муңа җуда гахары гелип, тутуш адамзады ёк этмеги ниет эдинйәр. Ол Өз ниетини берҗай этмек үчин, ер йүзүне элхенч сил иберйәр-де, Нух пыгамбер билен онуң машгаласындан башга тутуш адамзады ёк эдйәр. Хава, Худай шол силде диңе Нух пыгамбери ве онуң машгаласыны халас эдйәр, себәби олар дири Худая иман эдип, Оңа сежде эдйәрдилер. Беян эдилйән вакаларың шу тапгыры Нухуң несиллериниң Бабыл минарасыны гуршы ве тутуш адамзадың несил дарагтының дөрейши билен тамамланяр.

2.Ыбрайым пыгамбер барадакы вакалар. Хич перзенди болмадык Ыбрайым пыгамбере Худай бир огул берҗекдигини, ондан бейик бир миллет яратҗакдыгыны вада берйәр. Мундан башга-да, Худай пыгамбере онуң неслине «бал билен сүйт акян» Кенган топрагыны-да мирас берҗекдигини вада эдйәр. Ыбрайым пыгамбер вада берлен юрда гөчүп, ол ерде чадырда бир чарвадар кимин яшаяр. Худай Ыбрайымың агтыгы Якуба «Ысрайыл» дийип ат берйәр. Ысрайылың он ики оглы болуп, олар тутуш халкың несилбашылары боляр. Ысрайылың Юсуп атлы сөйгүли оглы доганлары тарапындан Мүсүр гулчулыгына сатылса-да, Худай оны ялңыз гоймаяр. Юсуп пыгамбер Худайың көмеги билен тутуш Мүсүр юрдунда икинҗи дереҗели адам боляр. Ол ачлык дөврүнде тутуш юрды ве өз атасының машгаласыны халас эдйәр. Онуң несли Мүсүрде җуда көпелйәр, эмма Юсуп пыгамбер арадан чыкандан соң, олар Мүсүр юрдунда гул болярлар.

3.Мүсүрден чыкыш ве вада эдилен топрагы эелемек барадакы вакалар:

а.Муса Ысрайылың неслини мүсүр гулчулыгындан азат эдйәр. Ысрайылың огулларындан дөрән тирелер чөлде Худая эерип, Ондан Мукаддес Кануны кабул эдйәрлер. Худай олара леви тиресини руханычылыга беллемеги ве Өзи үчин мукаддес чадыры ясамагы буюряр. Бу чадыр Худая сежде этмек үчин ниетлененди.

б.Ешува ысрайыллары Ыбрайым пыгамбере вада берлен топрага – Кенгана гетирйәр. Олар бу топрагы шол ерде яшап йөрен тирелерден басып алярлар. Бу тирелериң аглаба бөлеги Нух пыгамбериң Хам ве Яфес атлы огулларының несиллериди. Ыбрайым пыгамбер болса Нух пыгамбериң новбахар оглы Самың неслиди. Ысрайылың душманлары болан аммонлар ве моваплар болса Лутуң несиллериди. Басылып алнан юрт он ики бөлеге бөлүнип, ысрайыл тирелериниң арасында биҗе боюнча пайланыляр. Юсубың ики оглундан ики тире эмеле гелйәр, себәби Ысрайыл пыгамбер дүнйәден өтмәнкә олары өз огуллары хөкмүнде кабул эдип, ак пата берипди. Шонуң үчин-де, он ики бөлеге бөлүнен топрак Ысрайылың он бир оглуның несиллериниң арасында мүлк хөкмүнде пайланыляр. Ысрайылың Леви оглуның несиллери болса руханычылыга беллененсоңлар, топракдан хич мүлк алмаярлар, себәби Ысрайыл Худайы Реббиң Өзи оларың мүлкүди.

4.Он ики тирәниң бир патышалыгы эмеле гетириши барадакы вакалар:

а.Шавул патыша Ысрайылың илкинҗи патышасы боляр. Соңра Давут пыгамбер Ысрайыла патыша боляр ве он ики тирәни бирлешдирип, бир миллети эмеле гетирйәр--де, өз чәклерини гиңелдйәр.

б.Сүлейман пыгамбер Реббе сежде этмек үчин дүнйәде деңи-тайы болмадык ыбадатхананы гуряр.

5.Патышалыгың бөлүнмеги барадакы вакалар. Сүлейман пыгамбер арадан чыкандан соң, онуң ики оглуның арасында уруш башланяр. Юрдуң демиргазыгындакы он тире Сүлейманың огулларының бирини голдап, Ысрайыл патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве бенямин тирелери болса Сүлейманың бейлеки оглуны голдап, юрдуң гүнортасында Яхуда патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве Ысрайыл патышалыклары пыгамберлериң язгыларында көп ятланыляр. Демиргазык патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр, илаты болса Бабыла сүргүн эдилйәр.

6.Сүргүнлик дөври ыбадатхана вейран эдилйәр, гүнорта патышалыгы болан Яхуданың абрайлы ве гөрнүкли адамлары, машгалалары бабыллылар тарапындан есир алыняр.

7.Дикелдиш дөври – Парс империясы дөрәнден соң яхудылара өз ватанына, Ысрайыла доланмак ругсат эдилйәр. Олар өз юрдуна доланып, шәхери ве ыбадатхананы дикелдйәрлер.

8.Көне ве Тәзе Әхтиң аралыгындакы дөвүр – Македония империясы. Ортаер деңзи македониялылар тарапындан басылып алыняр. Македонлар грек дилини яйрадып, билим улгамыны өсдүрип яйбаңландырярлар.

9.Иса Месихиң дурмушы ве хызматы. Шол дөвүрде яхудылар Рим империясына гарашлы болуп, онуң беллән патышаларының голастында яшаярдылар. Шейле патышаларың бири-де Хирод болуп, ол Рим императорына долы гарашлы болупдыр.

10.Илкинҗи месихилер йыгнагы. Иса Месих гөге гөтериленден соң, Оңа иман эденлериң саны барха артяр. Гүйчли ызарланмалара, сөгүлмелере ве эҗирлере гарамаздан, оларың саны барха көпелйәр. Месихи йыгнаклар Орта Гүндогардан Рим империясының Азия велаятына (хәзирки Түркие), хатда Европа юртларына ченли яйраяр.

Мукаддес Язгыларың жанрлары

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде үч дүрли жанр: кысса (беян этме), гошгы (я ак гошгы) ве гошгы жанрында язылан проза уланылды. Гошгы жанрында язылан проза долы капыя эе болмаса-да, гошгы ялы окаляр. Шонуң үчин-де, шейле жанрда язылан пыгамберлик китаплары терҗиме эдиленде, олар гошгы гөрнүшде реҗеленди. Еврей шыгрыетинде «параллелизм» усулы гиңден уланыляр. Шейле усулда язылан гошгуларың биринҗи сетиринде беян эдилйән пикир икинҗи сетиринде гайталанып, манысы хас гиңишлейин дүшүндирилйәр.

Голязмалар

Көне Әхт китабы түркмен дилине еврей дилинде язылан Масоретик текстлеринден терҗиме эдилди. Бу Масоретик текст Библия Хебрайиканың соңкы неширинде чап эдилди. Зерурлыгың дөрән ягдайларында шу нешириң теклип эден алтернатив дүшүндирмелеринден хем угур алнып, олара дегишли чыкгытлар берилди. Тәзе Әхт китабы грек дилиндәки голыазмадан (Бирлешен Мукаддес китап җемгыети, 4‑нҗи нешири) терҗиме эдилди. Бу гөрнүшдәки аятларың Текстус Ресептус билен тапавутлы болан ягдайларында олара хем дегишли чыкгытлар берилди.

Чыкгытлар

Терҗимеде чыкгытларың бирнәче гөрнүшлери уланылды. Оларың иң йөнекейи окыҗа дүшнүксиз я-да нәбелли болан сөзе дүшүндириш берйәр. Шейле сөзлер китабың ахырында берилйән Сөзлүкде хем ерлешдирилендир. Чыкгытларың ене бир гөрнүши терҗиме эдилен асыл нусгадакы аятларың башга гөрнүшиниң бардыгыны хем гөркезйәр. Шейле аятларың арасындакы тапавут җикме-җик гөркезилмесе-де, хайсы асыл нусгадан алнандыгы мәлим эдилйәр.

Өлчег бирликлери

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде өлчег бирликлерини аңлатмак үчин мысгал, гадак, батман ялы гадымы көне түркмен өлчег бириклери уланылды. Оларың хәзирки дөвүрдәки такмынан өлчегини гөркезмек үчин дегишли чыкгытлар берилди. Шейле-де, чыкгытларда көне еврей ве грек өлчеглери уланылды. Сиз бу өлчег бирликлерини китабың ахырында берилйән таблисада гөрүп билерсиңиз.

Салгыланма аятлары

Тәзе Әхтиң китапларында Көне Әхтден мысал гетириленде, онуң хайсы китапдан алнандыгыны гөркезмек үчин салгыланма аятлары берилйәр. Бу окыҗа аядың я-да бабың асыл мазмуныны тапмагы еңиллешдирмек максады билен эдилди.

Мукаддес Язгыларың стили

Мукаддес Язгыларың стили өзболушлыдыр. Себәби онуң асыл нусгасының язылан дөврүндәки дурмуш ягдайларының, дәп-дессурларының кәбирлери түркмен дурмушы ве медениети үчин нәтанышдыр. Шоңа гөрә-де, терҗимечилер асыл нусганың манысының түркмен окыҗысына дүшнүкли болмагы үчин бу ише өрән сересаплы чемелешдилер. Олар асыл нусганың манысының үйтгедилмегине я-да тесвирленмегине ёл бермезлик үчин, оны сөзме-сөз терҗиме этмекден я-да диңе манысыны терҗиме этмекден гача дурдулар. Өңде гойлан меселәниң кын боландыгына гарамаздан, терҗиме адаты окыҗа дүшнүкли болуп, манысының арасса, анык ве тебигы болмагы үчин сада дилде эдилди. Терҗиме стилиниң дүрли болмагы терҗимелериң хем дүрли боляндыгыны аңладяр. Шонуң үчин-де, хайсыдыр бир терҗимәни башга терҗиме билен деңешдирип, онуң нәдогры эдилендигини айтмак ерликсиздир. Терҗимелериң бирмеңзеш болуп, адалгаларың я-да җүмлелериң башгача, окыҗа хас дүшнүкли тәрде берилмеги ахмалдыр. Мундан башга-да, терҗимелериң хеммеси белли бир дереҗеде дүшүндирмелере эедир. Терҗимәниң довамында душ гелен икиманылы сөзлемлериң аглаба бөлегиниң дүшүндирилмелери окыҗының пайына галдырылды. Йөне манысы өрән чылшырымлы ве айдың болмадык аятларың кәбирлери садалашдырылып, окыҗа дүшнүкли болар ялы терҗиме эдилди. Шейле аятларың терҗимесинде көп алымлар тарапындан бу бабатда кабул эдилен дүшүндиришлерден угур алынды.

Мукаддес Китап Терҗиме институты

Көне Әхт

1 Патышалар

Патышалар

Биринҗи китап

Гириш

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22

Шамувел пыгамбер ве Патышалар китапларында Ысрайыл шалыгының ир дөвүрден тә онуң ахыркы гүнлерине ченли болуп гечен тарыхы беян эдилйәр.

Бу китапда Давут пыгамбериң өмрүниң ахыркы гүнлери барада гүррүң берилйәр. Ол инди гаррап, яшы бирчене баран гоҗа, саглыгының хем өңкүлиги ёк. Давут пыгамбер ысрайыл халкына баштутанлык этмегиң инди өзүне аңсат дәлдигине дүшүнйәр. Шонуң үчин-де, ол оглы Сүлейманы патышалыга беллейәр.

Сүлейман патышалыга беллениленде, шейле улы халка баштутанлык этмек үчин Худайдан илки билен пәхим-пайхас дилейәр. Сүлейманың бу дилеги Худайың гөвнүне яраяр. Шонуң үчин-де, Ол шейле диййәр: «Өзүңе узак өмүр, байлык дилемән я-да душманларыңың өлүмини дилемән, эйсем ягшы-яманы сайгарар ялы, акыл-пайхас диләниң үчин, Мен саңа дилән задыңы берйәрин. Мен саңа өңкүлериң хич биринде болмадык ве сенден соң хем хич кимде болуп билмеҗек акыл-пайхас, аң-дүшүнҗе берерин» (3:11-12).

Шунлукда, Сүлейман пыгамбер Худайың берен пәхим-пайхасы билен ысрайыл халкына 40 йыл баштутанлык эдйәр, Худая сежде этмек үчин илкинҗи ыбадатхананы гуряр, пәхим--пайхаслар китабыны язяр. Ол өз дөврүниң иң танымал патышаларының бири боляр. Йөне онуң ченденашалыга йыкгын эдендигини хем белләп гечмелидир. Мысал үчин, онуң дөврүнде халкдан йыгналан салгыдың мукдары хас-да артяр, аялдыр гырнакларының саны җуда көп боляр.

Сүлейман арадан чыкандан соң онуң патышалыгы Демиргазык ве Гүнорта патышалыкларына бөлүнйәр. Демиргазык патышалыгы Ысрайыл, Гүнорта патышалыгы хем Яхуда атлары билен беллидир. Патышалар китапларының икисинде хем Ысрайыл ве Яхуда патышалыкларың Худайың буйрукларына нәдереҗеде табын боландыклары беян эдилйәр. Патышаларың диңе бирнәчеси Реббиң буйрукларына табындылар. Бейлеки патышалар болса өз битабынлыклары зерарлы өзлерини ве тутуш халкы Худайың җезасына сезевар этдилер. Шалыкларың аман галан раятлары Ашур ве Бабыла сүргүн эдиленде, Ысрайыл ве Яхуда патышалыкларының хөкмүрованлыгы тамамланяр. Иерусалимиң ве ыбадатхананың диварлары бабыллылар тарапындан вейран эдилйәр. Эмма вагтың гечмеги билен Яхуда патышалыгы гайтадан дикелдилйәр. Бу вакалар Эзра ве Нехемя китапларында беян эдилйәр.

Бу китапда Ыляс пыгамбер барада хем гүррүң берилйәр. Ол Худайың гүйҗи аркалы мугҗызалардыр гудратлары гөркезен пыгамбердир.

Мазмуны

- Давудың патышалыгы тамамланяр 1:1–2:12
- Сүлейман патыша сайланыляр 2:13-46
- Сүлейманың шалыгының ирки йыллары 3:1–4:34
- Ыбадатхана гуруляр 5:1–8:66

- Сүлейманың шалыгының соңкы йыллары 9:1–11:43

- Патышалык бөлүнйәр 12:1–22:53

- Демиргазык тирелери гозгалаң турузяр 12:1–14:20

- Ысрайылың ве Яхуданың патышалары 14:21–16:34

- Ыляс пыгамбер 17:1–19:21

- Ысрайыл патышасы Ахап 20:1–22:40

- Яхуда патышасы Ехошапат ве Ысрайыл патышасы Ахазя 22:41-53

1‑нҗи бап

Давут патышаның өмрүниң соңкы йыллары

1^1Давут патыша гаррап, яшы бирчене етипди. Онуң үстүни нәче япынҗа билен басырсалар-да, ол йылнып биленокды. 2Шонда онуң көшк эмелдарлары оңа: «Сизиң алыхезретиңиз, сизиң үчин бир яш бой гыз гөзлесинлер; ол гыз патышаның хузурында дуруп, оңа хызмат этсин, җенабым патыша голай ятып, оны гыздырсын» дийдилер+. 3Шейдип, олар тутуш Ысрайылда гөрмегей, бой гызың гөзлегине чыкдылар ве шунемли Абышаг атлы бир гызы тапып, оны патышаның хузурына гетирдилер+. 4Гыз гаты гөрмегейди. Ол патыша серетди, оңа хызмат этди, йөне патыша оңа янашмады.

Адоныя өзүни патыша дийип ыглан эдйәр

5Давудың Хагытдан болан оглы Адоныя текепбирлик билен: «Мен патыша боларын» дийди. Ол өзи үчин сөвеш арабаларыны, сөвеш арабалы эсгерлери хем-де өңүнден йөрәр ялы элли саны эсгер тайынлады+. 6Какасы Давут хич хачан оңа: «Нәме үчин бейле этдиң?» диймәнди. Адоныя Абшаломдан соң доглан гаты гөрмегей огланды+. 7Адоныя Серуяның оглы Ёвап ве Абятар руханы билен дил дүвүшди. Шейдип, ол икиси Адоныяның тарапында болды+. 8Эмма Садок руханы, Ехояданың оглы Беная, Натан пыгамбер, Шимги, Реги хем-де Давудың батыр йигитлери Адоныяның тарапында дәлдилер+.

9Адоныя Эйнрогелиң голайындакы Йылан гаяның янында гоюнлары, семиз өкүзчелери ве маллары гурбанлык берип, әхли доганларыны, патышаның огулларыны, Яхуданың әхли көшк эмелдарларыны чагырды+. 10Эмма ол Натан пыгамбери-де, Бенаяны-да, Давудың батыр йигитлерини-де, өз доганы Сүлейманы-да чагырмады+.

Сүлейман патыша дийлип ыглан эдилйәр

11Соңра Натан пыгамбер Сүлейманың эҗеси Батшеба шейле дийди: «Сен Хагытың оглы Адоныяның патыша боландыгыны ве җенабымыз Давудың мундан хабарының ёкдугыны эшитмедиңми? 12Инди мен саңа оглуң Сүлейман икиңизиң өз җаныңызы халас этмегиңиз үчин бир маслахат берейин. 13Сен дессине Давут патышаның янына гит-де, ондан: „Эй, җенабым, сен менден соң сениң оглуң Сүлейман патышалык эдер, ол мениң тагтымда отурар дийип, маңа ант ичмедиңми нәме? Онда нәме үчин хәзир Адоныя патышалык эдйәр?“ дийип сорагын+. 14Онсоң сен шол ерде патыша билен геплешип дуркаң, мен сениң ызыңдан гирип, сениң айданларыңы тассыкларын».

15Шейдип Батшеба патышаның ички отагына гелди. Патыша гаты гаррапды; шунемли Абышаг оңа середйәрди. 16Батшеба патышаның өңүнде дыза чөкүп тагзым этди. Патыша ондан: «Нәме арзың бар?» дийип сорады. 17Батшеба оңа: «Эй, мениң җенабым: „Менден соң сениң оглуң Сүлейман патышалык эдер, ол мениң тагтымда отурар“ дийип, маңа Худайың Ребден ант ичипдиң. 18Эмма хәзир Адоныя патышалык эдйәр, сениң бу затлардан хабарың ёк. 19Ол биртопар семиз өкүзчелери, маллары хем-де гоюнлары гурбанлык берип, патышаның әхли огулларыны, Абятар руханыны, гошун серкердеси Ёвабы чагырды, йөне ол гулуң Сүлейманы чагырмады. 20Эй, җенабым, хәзир бүтин ысрайыл халкының гөзи сендедир. Сен җенабымдан соң, онуң тагтында кимиң отурмалыдыгыны олара айт. 21Ёгсам җенабым дүнйәден өтенден соң, мен ве оглум Сүлейман этмишли сайыларыс» дийди.

22Батшеба патыша билен геплешип дурка, Натан пыгамбер гелди. 23Патыша: «Натан пыгамбер шу ерде» дийип хабар бердилер. Ол патышаның хузурына гелди ве йүзин дүшүп, оңа тагзым этди. 24Натан оңа шейле дийди: «Эй, җенабым, сен: „Менден соң Адоныя патышалык эдер, ол мениң тагтымда отурар“ дийип айтдыңмы нәме? 25Адоныя бу гүн гидип, биртопар семиз өкүзчелери ве маллары, гоюнлары гурбанлык берип, патышаның огулларының барыны, гошун серкерделерини ве Абятар руханыны чагырды. Олар Адоныя билен биле ийип-ичип: „Яшасын Адоныя патыша!“ диййәрлер+. 26Йөне Адоныя мен гулуңы, Садок руханыны, Ехояданың оглы Бенаяны ве гулуң Сүлейманы чагырмады. 27Эгер бу иш җенабым патышаның табшырыгы боюнча болан болса, онда нәме үчин гулларыңа җенабым патышадан соң тагтда кимиң отурмалыдыгыны айтмадың?»

28Давут патыша: «Батшебаны мениң яныма чагырың» дийди. Батшеба патышаның хузурына гелип, онуң өңүнде дурды. 29Патыша Ребден ант ичип, шейле дийди: «Җанымы хер мушакгатдан гутаран Реб муңа шаятдыр:+
30„Менден соң сениң оглуң Сүлейман патышалык эдер, ол мениң тагтымда отурар“ дийип, Ысрайыл Худайы Ребден ичен антымы бу гүн хөкман берҗай эдерин». 31Онсоң Батшеба йүзүни ере берип, оңа тагзым этди ве: «Гой, җенабым Давут патышаның өмри узак болсун!» дийди+.

32Давут патыша: «Садок руханыны, Натан пыгамбери, Ехояданың оглы Бенаяны мениң яныма чагырың» дийди. Олар патышаның хузурына гелдилер. 33Патыша олара: «Мениң көшк эмелдарларымы яныңыз билен алың-да, оглум Сүлейманы мениң гатырыма мүндүрип, Гихона әкидиң+. 34Садок руханы билен Натан пыгамбер шол ерде онуң башына яг гуюп, оны Ысрайылың үстүнден патышалыга беллесинлер; онсоң сурнай чалың-да: „Яшасын Сүлейман патыша!“ дийип гыгырың+. 35Сиз онуң ызы билен гелерсиңиз, ол гелсин-де, мениң тагтымда отурсын ве мениң ериме патыша болсун. Чүнки мен оны Ысрайылың ве Яхуданың патышасы эдип белледим» дийди. 36Ехояданың оглы Беная патыша җогап берип, шейле дийди: «Омын! Мениң җенабымың Худайы Реб хем шейле дийсин. 37Реб җенабым билен болшы ялы, Сүлейман билен хем болуп, онуң шалыгыны җенабым Давут патышаның шалыгындан-да хас гүллетсин».

38Шейдип, Садок руханы, Натан пыгамбер, Ехояданың оглы Беная, керетлер хем пелетлер гидип, Сүлейманы Давут патышаның гатырына мүндүрдилер-де, оны Гихона тарап әкитдилер+. 39Садок руханы Реббе йүз тутулян чадырдан ичи зейтун яглы шахы алып, Сүлейманың башына яг гуйды. Соңра сурнай чалнып, әхли адамлар: «Яшасын Сүлейман патыша!» дийип гыгырышдылар. 40Олар түйдүк чалып, шатланып, гыгырышып, Сүлейманың ызы билен гитдилер. Оларың сеси ери сарсдырды.

41Адоныя билен онуң янындакы чагырыланларың бары ийип-ичип боланларындан соң муны эшитдилер. Ёвап сурнай сесини эшидип: «Шәхердәки бу шовхун нәмекә?» дийди. 42Ол гепләп дурка, Абятар руханының оглы Ёнатан гелди. Адоныя: «Гирибер, чүнки сен хорматланян адамсың, хош хабар гетиренсиң» дийди+. 43Ёнатан Адоныя шейле дийди: «Ёк, бейле дәл, җенабымыз Давут патыша Сүлейманы патыша этди. 44Патыша Садок руханыны, Натан пыгамбери, Ехояданың оглы Бенаяны, керетлери, пелетлери онуң билен иберди. Олар оны патышаның гатырына мүндүрдилер+. 45Садок руханы билен Натан пыгамбер онуң башына яг гуюп, оны Гихонда патышалыга белледилер. Шол ерден олар шатланышып, гыгырышып шәхере тарап гайтдылар. Бу адамларың шовхунлы сеслеридир. Сизиң эшиден шовхуныңыз шолдур. 46Сүлейман патышалык тагтында отуряр+. 47Патышаның эмелдарлары җенабымыз Давут патышаны мүбәрекләп: „Гой, Худайың Сүлейманың адыны сениң адыңдан-да мешхур этсин, онуң шалыгыны сениң шалыгыңдан-да хас гүллетсин“ дийдилер. Патыша хем дүшегиниң үстүнден Худая сежде этди+. 48Патыша довам эдип, шейле дилег этди: „Шу гүн гөзүмиң ачыклыгында мениң перзентлеримиң бирине тагтымы берен, Ысрайыл Худайы Реббе алкыш болсун“».

49Онсоң Адоныяның янындакы чагырыланларың бары горкушып, ерлеринден туруп, херси өз ёлуна гитди. 50Адоныя Сүлеймандан горкусына, дессине Реббе йүз тутулян чадыра гидип, өзүни горамак үчин, шол ердәки гурбанлык сыпасының чыкып дуран шахларындан япышды+. 51Сүлеймана шейле хабар бердилер: «Ине, Адоныя Сүлейман патышадан горкяр, ол гурбанлык сыпасының шахларындан япышып: „Гой, Сүлейман патыша шу гүн өз гулуны өлдүрмеҗекдиги барада маңа ант ичсин“ диййәр». 52Сүлейман шейле җогап гайтарды: «Эгер ол өзүни лайык алып барса, онуң екеҗе гылам гымылдамаз, эгер-де ондан бир пислик тапылайса, онда ол өлер»+. 53Шейдип, Сүлейман патыша онуң ызындан адам иберип, оны гурбанлык сыпасындан гетиртди. Ол гелип, Сүлейман патыша тагзым этди. Сүлейман хем оңа: «Бар, өйүңе гайт» дийди.

2‑нҗи бап

Давудың Сүлеймана весъети

2^1Давут өлмезиниң өң янында оглы Сүлейманы янына чагырып, оңа шейле весъет этди: 2«Хер кес кимин мен-де дүнйәден өтмели пурсадым голай гелди. Сен тутанъерли бол, мерт бол+. 3Өз Худайың Реб нәме буюрса, оны ерине етир; Реббиң ёлларындан йөрәп, Онуң парзларыны, табшырыкларыны, хөкүмлерини хем-де өвүт-үндевлерини Мусаның канунында язылышы ялы берҗай эт. Шонда сен нәме этсең-де, нирә гитсең-де, ишиң шовуна болар+. 4Онсоң Реб: „Эгер сениң огулларың Маңа гулак гоюп, бүтин калплары, җан-тенлери билен Маңа иман эдип яшасалар, ысрайыл тагтындан сениң неслиңиң аркасы кесилмез“ дийип, маңа берен вадасыны берҗай эдер+. 5Шейле хем Серуяның оглы Ёвабың маңа нәме эденини хем-де онуң Ысрайылың ики гошунбашысыны Нериң оглы Абнери хем-де Етериң оглы Эмасаны өлдүрип, нәме эденини өзүң билйәнсиң. Ол уруш вагтындакы ган үчин асудалык вагтында ар алып, олары өлдүрди. Ёвап эшиклерини уруш дөврүндәки ялы гана булады+. 6Сен пәхим-пайхасыңа гөрә херекет эт. Ёвап гаррылык чагында өлүлер дүнйәсине асудалыкда инмесин. 7Гилгатлы Барзыллайың огулларына мәхирли бол. Сен олары зерур затлар билен үпҗүн эт, чүнки мен доганың Абшаломдан гачанымда, олар маңа ягшылык этдилер+. 8Шейле хем Бахурымдан болан беняминли Гераның оглы Шимги бардыр. Маханайыма баряркам, ол маңа эрбет гаргыш этди, йөне ол Иордан дерясына мени гаршыламага геленде, мен оңа: „Мен сени өлдүрмерин“ дийип, Ребден ант ичдим+. 9Эмма сен Шимгини җезасыз галдырма, чүнки сен пайхаслы адамсың ве оңа нәме этмелидигиңи өзүң билерсиң. Шимги гаррылык чагында өлүлер дүнйәсине асудалыкда инмесин».

Давудың өлүми

10Онсоң Давут ата-бабаларына говушды. Оны Давут галасында җайладылар+. 11Давут Ысрайылда кырк йыллап патышалык этди. Ол еди йыл Хебронда, отуз үч йыл хем Иерусалимде патышалык этди+. 12Шейдип, Сүлейман какасы Давудың тагтына чыкды; онуң патышалыгы гаты мәкәм болды+.

Адоныяның өлүми

13Онсоң Хагытың оглы Адоныя Сүлейманың эҗеси Батшебаның янына гелди. Батшеба ондан: «Эйгилигеми?» дийип сорады. Адоныя хем: «Эйгилиге» дийип җогап берди. 14Соңра Адоныя: «Сениң билен бир гүррүңим бар» дийди. Батшеба: «Айдыбер» дийди. 15Адоныя шейле дийди: «Сен билйәрсиң, мен патыша болмалыдым, бүтин ысрайыл халкы мениң патыша болмагыма гарашярды. Эмма бу башгача болды, мениң иним патыша болды, чүнки бу патышалык Ребденди+. 16Инди мениң сенден бир хайышым бар; оны рет этме». Батшеба хем оңа: «Айдыбер» дийди. 17Адоныя: «Хайыш эдйәрин, Сүлейман патышадан шунемли Абышагы маңа аяллыга бермегини сорай. Ол саңа ёк диймез» дийди+. 18Батшеба: «Боляр, мен сениң үчин патыша билен геплешерин» дийди.

19Шейлеликде, Батшеба Адоныяның адындан геплешмек үчин Сүлейман патышаның янына гитди. Патыша оны гаршы алмага еринден галып, тагзым эдип, тагтында отурды. Патышаның эҗеси үчин хем бир тагт гетирип гойдулар, ол патышаның саг тарапында отурды. 20Соңра Батшеба: «Мениң бир кичиҗик хайышым бар; оны рет этме» дийди. Патыша хем оңа: «Хайышыңы айдыбер эҗе, мен оны рет этмен» дийди. 21Батшеба: «Гой, шунемли Абышаг сениң доганың Адоныя аяллыга берилсин» дийди. 22Сүлейман патыша эҗесине шейле җогап берди: «Сен нәме үчин шунемли Абышагы Адоныя үчин сораярсың? Онуң үчин патышалыгы хем сора! Чүнки ол мениң улы доганымдыр; патышалыгы диңе онуң үчин дәл-де, эйсем Абятар руханы билен Серуяның оглы Ёвап үчин хем сора!»+
23Онсоң Сүлейман патыша Ребден ант ичип, шейле дийди: «Эгер Адоныя бу сөзлери үчин өз җаны билен җогап бермесе, Худай маңа-да муны ве мундан хем бетерини гөркезсин. 24Мени дикелдип, какам Давудың тагтында отурдан, вада берши ялы маңа ве мениң несиллериме патышалыгы берен Ребден ант ичйәрин. Адоныя хут шу гүнүң өзүнде өлдүрилер!»+
25Шейдип, Сүлейман патыша Ехояданың оглы Бенаяны Адоныяның янына иберди. Ол хем оны өлдүрди+.

Абятар ковуляр

26Патыша Абятар рухана шейле дийди: «Бар, өз Анатотдакы ериңе гит, чүнки сен яшамага мынасып дәлсиң. Эмма мен сени шу вагт өлдүрҗек дәл, чүнки сен какам Давудың өңүнде Хөкмүрован Реббиң сандыгыны гөтердиң, сен какамың әхли мушакгатлыкларыны дең чекишдиң»+. 27Шейдип, Сүлейман Абятары Реббе руханы хөкмүнде гуллук этмеклик хукугындан махрум этди. Шейдип, Реббиң Шилодакы Элий ве онуң несиллери барадакы айдан сөзлери берҗай болды+.

Ёвабың өлүми

28Бу хабар Ёваба барып говшанда, ол Реббиң чадырына гачып барып, гурбанлык сыпасының шахларындан япышды. Чүнки Ёвап Абшалома дәл-де, Адоныя голдав берипди+. 29Сүлейман патыша: «Ёвап Реббиң чадырына гачып барды, ол шол ерде гурбанлык сыпасының янында» дийип хабар бердилер. Сүлейман: «Бар, гит-де, оны өлдүр» дийип, Ехояданың оглы Бенаяны иберди. 30Онсоң Беная Реббиң чадырына гелип, Ёваба: «Саңа патышаның адындан бәрик чыкмагыңы буюрярын» дийди. Йөне Ёвап: «Ёк, мен шу ерде өлҗек» дийди. Соңра Беная ене-де, ызына гидип: «Ёвап маңа шу җогабы берди» дийип, онуң әхли айданларыны патыша хабар берди. 31Патыша шейле җогап берди: «Онуң айдышы ялы эт. Оны өлдүр-де, җайла. Шейдип, менден ве какам Давудың бейлеки несиллериниң бойнундан Ёвабың дөкен нәхак ганының гүнәсини айыр+. 32Реб онуң бу дөкен ганыны өз башындан индерер. Чүнки ол өзүнден-де догручыл хем-де говы ики адамы, ягны Ысрайылың гошунбашысы, Нериң оглы Абнер билен Яхуданың гошунбашысы Етериң оглы Эмаса билен уршуп, олары өлдүрди, какам Давудың болса мундан хабары ёкды+. 33Абнериң ве Эмасаның ганы эбеди Ёвабың хем-де онуң несиллериниң башындан инер. Эмма Реб Давуда ве онуң тагтда отурян несиллерине эбедилик асудалык берер». 34Онсоң Ехояданың оглы Беная гидип, Ёвабы өлдүрди. Ол өз чөлдәки мүлкүнде җайланды. 35Патыша онуң ерине Ехояданың оглы Бенаяны гошунбашы эдип белледи. Абятарың дерегине болса, Садогы руханылыга белледи+.

Шимгиниң өлүми

36Соңра патыша адам ёллап, Шимгини чагырдып, оңа шейле дийди: «Иерусалимден өзүңе бир җай сал-да, шол ерде яша, башга хич ере гитме+. 37Билип гой, Кидрон дересинден гечип, шол ерден чыкан гүнүң хөкман өлерсиң. Сен өлүми өз башыңа сатын аларсың»+. 38Шимги патыша: «Сениң айдян затларың мамладыр, җенабым. Гулуңыз–мен эдил айдышыңыз ялы хем эдер» дийди. Шейдип, Шимги эсли вагтлап Иерусалимде яшады.

39-40Үч йылдан соң Шимгиниң ики саны гулы, Гатың ханы Магаканың оглы Акышың янына гачып бардылар. Шимги: «Сениң гулларың Гатда» диен хабары эшидип, туруп, эшегини гаңңалап, мүнди-де, гулларыны гөзләп, Гата Акышың янына гитди. Шимги гидип, гулларыны Гатдан ызына гетирди+. 41-42Шимгиниң Иерусалимден Гата гидендигини ве ене ызына доланып гелендиги барадакы хабары Сүлеймана етиренлеринде, патыша адам иберип, Шимгини чагыртды ве оңа: «Мен саңа Ребден ант ичирип: „Билип гой, башыңа нәме дүшсе-де, шол ерден башга ере гиден гүнүңиң өзүнде, сен хөкман өлерсиң дийип дуйдурманмыдым нәме?“. Сен хем маңа: „Сениң айдянларың бары догры. Мен саңа гулак асарын“ дийипдиң. 43Онда нәме үчин Реббе ичен антыңы, мениң саңа берен табшырыгымы берҗай этмәнсиң?»+
44Патыша сөзүни довам этдирип: «Какам Давуда эден әхли яманлыкларыңы өзүң билйәнсиң. Шол эден яманлыкларыңы Реб сениң өз башыңдан индерер+. 45Эмма Сүлейман патыша ялканар. Давудың тагты Реббиң өңүнде бакы беркәр» дийди+. 46Онсоң патыша Ехояданың оглы Беная буйрук берди; ол-да гидип, оны өлдүрди.

Шейдип, Сүлейманың патышалыгы беркеди.

3‑нҗи бап

Сүлейман Худайдан пәхим-пайхас дилейәр

(2 Йыл язгылары 1:3-12)

3^1⚫Сүлейман Мүсүр патышасы фараоның гызына өйленип, патыша билен гарындашлык ачды. Ол өз өйи, Реббиң өйи хем-де Иерусалимиң дашындакы диварлар салнып гутарылянча, аялыны Давут галасына гетирди+. 2Адамлар сеждегәхлерде гурбанлык берйәрдилер, чүнки хенизе ченли Реббе ыбадат өйи салынманды.

3Сүлейман какасы Давудың весъетлерини берҗай эдип, Ребби сөйди. Йөне ол сеждегәхлерде гурбанлык берип, якымлы ыслы түтетги якды+. 4Бир гүн патыша гурбанлык бермек үчин Гибгона гитди, чүнки эсасы сеждегәх шол ердеди. Сүлейман шол ерде мүңлерче якма гурбанлыкларыны берипди+. 5Гибгонда гиҗе Сүлейманың дүйшүне Реб гирди. Худай оңа: «Диле, дилән задыңы берерин» дийди+. 6Сүлейман шейле дийди: «Гулуң какам Давудың ынамлы, догручыл хем-де акйүрекли боланы үчин, оңа бейик, садык сөйгиңи гөркездиң. Бу гүн оңа тагтында отурмага огул берип, Өз бейик мерхеметиңи гөркездиң. 7Инди, эй, Худайым Реб, Сен гулуң–мени какам Давудың ерине патыша этдиң. Мен ёлбашчылык этмәге укыбы болмадык, теҗрибесиз, яш огландырын+. 8Гулуң Сениң сайлан, сан-саҗаксыз халкыңың арасындадыр+. 9Шонуң үчинем халкыңы доландырар ялы, ягшы-яманы сайгарар ялы, Сен Өз гулуңа пәхим-пайхас бер, чүнки Сениң сан-саҗаксыз халкыңы ким доландырып билер?»+

10Сүлейманың бу дилеги Таңра ярады. 11-12Худай оңа шейле дийди: «Өзүңе узак өмүр, байлык дилемән я-да душманларыңың өлүмини дилемән, эйсем ягшы-яманы сайгарар ялы акыл-пайхас диләниң үчин, Мен саңа дилән задыңы берйәрин. Мен саңа өңкүлериң хич биринде болмадык ве сенден соң хем хич кимде болуп билмеҗек акыл-пайхас, аң-дүшүнҗе берерин+. 13Мен саңа дилемедик затларыңы, ягны өмүрбойы эгсилмеҗек байлык билен хормат берерин. Саңа тай гелҗек патыша болмаз+. 14Эгер сен мениң парзларымдыр табшырыкларымы берҗай эдип, какаң Давут ялы ёлларымдан йөресең, Мен сениң өмрүңи-де узалдарын»+. 15Сүлейман оянды, гөрсе, бу дүйш экен. Соңра ол Иерусалиме гелип, Реббиң Әхт сандыгының өңүнде дуруп, якма ве саламатлык гурбанлыкларыны берип, әхли эмелдарлары үчин мейлис гурды+.

Сүлейманың пайхаслы хөкүми

16Бир гүн ики саны азгын аял гелип, патышаның хузурында дурды. 17Ол аялларың бири шейле диййәр: «Эй, җенабым, мен шу аял билен бир өйде яшаярын. Шу аял өйдекә, мениң чагам догуляр. 18Шондан үч гүн соң мунуң хем чагасы боляр. Бизиң икимиз биле яшаярыс, өйде бизиң икимизден башга хич ким ёк. 19Онсоң бир гиҗе бу аялың оглы өлйәр, себәби ол чагасының үстүне тогаланыпдыр. 20Ол яры гиҗе туруп, мен уклап ятыркам, мениң гапдалымда ятан оглумы алып, өз гуҗагында, өз өлен оглуны болса мениң гуҗагымда гоюпдыр. 21Мен эртеси ирден оглумы эмдирҗек болсам, ол өли ятыр. Мен оңа дыкгат билен серетдим ве чаганың өзүмиңки дәлдигине магат гөз етирдим». 22Эмма бейлеки аял: «Ёк, дири чага мениңки, өлен чага сениңки» диййәр. Биринҗи аял: «Ёк, өлен чага сениңки, дири чага мениңки» диййәр. Шейдип, олар патышаның хузурында җеделлешдилер.

23Онсоң патыша шейле диййәр: «Бириңиз: „Дири чага мениңки, өлен чага сениңки“ диййәрсиңиз, бейлекиңиз болса: „Ёк, бейле дәл! Өлен чага сениңки, дири чага мениңки“ диййәрсиңиз». 24Соңра патыша: «Маңа бир гылыч гетирип бериң» диййәр. Патыша гылыч гетирип берйәрлер. 25Ол: «Дири галан чаганы ики бөлүң-де, ярысыны бирине, ярысыны-да бейлекисине бериң» диййәр. 26Эмма чагасы дири галан аял: «Эй, җенабым, чаганы оңа бериң; оны асла өлдүрмәң!» диййәр. Чүнки ол аялың өз оглуна рехими инди. Йөне бейлеки аял: «Ол мениңки хем болмасын, сениңки хем болмасын, оны икә бөлүң» диййәр. 27Онсоң патыша: «Дири галан чаганы биринҗи аяла бериң, оны асла өлдүрмәң, ол онуң эҗесидир» диййәр. 28Патышаның чыкаран хөкүмини бүтин ысрайыл халкы эшидип, оңа улы хормат гойды. Пайхаслы хөкүм чыкарар ялы Сүлейман патышада Худайың пәхим-пайхасының бардыгыны халк гөрди+.

4‑нҗи бап

Сүлейманың эмелдарлары

4^1Сүлейман патыша бүтин Ысрайылың үстүнден шалык сүрди. 2Онуң янындакы эмелдарлар шуларды: Садогың оглы Азаря руханыды,+
3Шишаның огуллары Элихореп билен Ахыя кәтиплерди, Ахылудың оглы Ехошапат баш эмелдарды+. 4Ехояданың оглы Беная гошунбашыды, Садок билен Абятар руханыларды+. 5Натаның оглы Азаря хәкимлериң үстүнден гараярды; Натаның оглы Забут болса хем руханы, хем патышаның яраныды+. 6Ахышар көшгүң баштутанды; Абданың оглы Адонырам болса меҗбуры ишдәкилериң үстүнден гараярды+.

7Бүтин Ысрайылда Сүлейманың он ики саны хәкими барды. Оларың херси патышаны ве онуң өй-ичерисини, гезекли-гезегине, йылда бир ай азык билен үпҗүн этмелиди. 8Оларың атлары шуларды: Эфрайым даглык юрдунда Бенхур, 9Макасда, Шагалбымда, Бейтшемешде ве Эйлонбейтхананда Бендекер, 10Арубот үлкесинде Бенхесет (Соко билен бүтин Хепер юртлары хем оңа дегишлиди), 11бүтин Напатдор үлкесинде Бенабынадап (ол Сүлейманың гызы Тапата өйленипди),+
12Тагнак, Мегидо үлкелеринде, Йизрегелиң этегиндәки Саретаның янындакы бүтин Бейтшеян үлкесинде, Бейтшеяндан Абелмехола, Ёкмыгамың аңырсына ченли болан аралыкдакы үлкеде Ахылудың оглы Багана,+
13Рамотгилгат үлкесинде Бенгебер (Бенгеберде Манашаның оглы Яйырың Гилгатдакы обалары барды. Башандакы Аргоп этрабында берк диварлы, дервезелери бүрүнч гөзенекли алтмыш саны улы гала хем оңа дегишлиди),+
14Маханайым үлкесинде Ыдоның оглы Ахынадап, 15Нафталы үлкесинде Ахымагас (ол Сүлейманың гызы Босмата өйленипди), 16Ашер ве Бегалот үлкелеринде Хушайың оглы Багана, 17Ысакар үлкесинде Паруваның оглы Ехошапат, 18Бенямин үлкесинде Эланың оглы Шимги, 19аморлар патышасы Сихон хем-де Башан патышасы Огуң юрды болан Гилгатда Урының оглы Гебер. Ол бу ериң хәкимиди+.

Сүлейманың патышалыгы

20Яхуда халкы билен ысрайыл халкы деңиз якасындакы чәге дей көпди. Олар ийип-ичип, хошбагтлылыкда яшадылар+. 21Сүлейман Евфрат дерясындан пилиштлилер юрдуна ве Мүсүр серхедине ченли болан бүтин юрда патышалык этди. Олар Сүлейманың өмрүниң ахырына ченли оңа салгыт төләп, хызмат этдилер+.

22-23Сүлейманың көшгүниң бир гүнлүк азыгы, ики йүз йигрими бәш батман[*] ёкары хилли ундан, дөрт йүз элли батман[*] адаты ундан, он саны бага бакылан өкүзден, йигрими саны яйлада бакылан өкүзден, йүз саны гоюндан, ондан дашары-да сугунлардан, җеренлерден, сайгаклардан хем-де семиз гушлардан ыбаратды. 24Чүнки ол Евфрат дерясының гүнбатарындакы әхли велаятларда, Типсадан Газа ченли болан аралыкдакы Евфрат дерясының гүнбатарындакы әхли патышаларың үстүнден хөкүм сүрйәрди. Ол төверегиндәки гоңшы юртларының әхлиси билен асудалыкда яшады+. 25Сүлейманың бүтин өмрүне Дандан Беершеба ченли аралыкдакы тутуш Яхудадакы ве Ысрайылдакы хер бир адам үзүм ве инҗир агачларының ашагында асудалыкда яшады+. 26Шейле хем Сүлейманың сөвеш арабаларына гошулян атлары үчин кырк мүң саны ат ятагы, он ики мүң атлысы барды+. 27Шол хәкимлериң хер бири Сүлейман патышаны ве онуң сачагындан иймитленйәнлериң барыны, өз белленен айларында азык билен үпҗүн эдйәрди. Оларың хич бир зады кемлик этмезди. 28Оларың херси өзүне табшырылышына гөрә, йөнекей ве сайлама атлар үчин оларың сакланян ерине арпа ве саман гетирерди.

29Худай Сүлеймана деңиз кенарындакы чәге дей учурсыз акыл-пайхас, дуйгурлык хем-де дүшүнҗелилик берди. 30Сүлейман пәхим-пайхасында бүтин гүндогарлылардан, бүтин мүсүрлилерден өңе гечди+. 31Чүнки онуң пәхим-пайхасы, ислендик адамыңкыдан, эзралы Эйтаныңкыдан, Махолың огуллары Хеймандыр Калколыңкыдан ве Дарданыңкыдан-да йитиди. Төверегиндәки әхли миллетлериң арасында онуң ады мешхурды+. 32Сүлейман үч мүң тымсал айтды; онуң нагмалары болса мүңден агдыкды+. 33Ол Ливандакы кедр агаҗындан башлап диварың йүзүнде гөгерйән кәкилик отуна ченли болан агачлардан сөз ачарды, хайванлар, гушлар, сүйрениҗилер ве балыклар барада сөзләрди. 34Сүлейманың пәхим-пайхасы хакында эшиден ер йүзүндәки әхли патышалар Сүлейманы диңлемәге адам ёлладылар+.

5‑нҗи бап

Сүлейман ыбадатхананы гурмага тайярлык гөрйәр

(2 Йыл язгылары 2:1-18)

5^1⚫Сур патышасы Хирам Сүлейманың какасының орнуна патышалыга белленендигини эшиден бадына, өз эмелдарларыны Сүлейманың янына иберди; чүнки Хирам Давудың хемишелик яраны болупды+. 2Сүлейман хем Хирама адам иберип, шейле дийди: 3«Өзүң билйәрсиң, какам Давут төверегиндәки урушлар зерарлы, душманларындан долы үстүн чыкянча, өз Худайы Реббе ыбадат өйүни гуруп билмеди+. 4Йөне хәзир Худайым Реб маңа хемме тарапдан парахатчылык берди; менде не ягы, не-де бетбагтчылык бар+. 5Шейдип, Реббиң какам Давуда: „Сениң ериңе тагтыңда отуртҗак оглуң Маңа ыбадат үчин өй гурар“ дийип айдышы ялы, мен Худайым Реббе ыбадат үчин өй гурайын диййәрин+. 6Шоңа гөрә мениң үчин Ливанда кедр агачларының кесилмегини табшыр. Мениң ишчилерим сениң ишчилериң билен биле ишләрлер. Ишчилериңе нәче дийсең, шонча-да хак төләйин; чүнки өзүң билйәрсиң, бизиң арамызда сидонлылар ялы агач кесип билйән адам ёк».

7Хирам Сүлейманың сөзлерини эшиденде, гаты шатланып: «Бу улы халкың үстүнден патышалык эдер ялы, Давуда шейле акыл-пайхаслы огул берен Реббе бу гүн алкыш болсун» дийди. 8Хирам Сүлеймана адам иберип: «Сениң маңа иберен саргыдыңы эшитдим; мен сениң кедр хем-де серви агаҗы барадакы ислеглериңи битирерин. 9Мениң ишчилерим агачлары Ливандан деңзе гетирерлер. Мен олары богдурып, деңиз үсти билен акдырдып, айдан ериңе элтдирип, шол ерде чөздүрерин. Сен гелип, олары әкидерсиң. Сен хем мениң ислегими ерине етирип, көшгүмдәкилери азык билен үпҗүн эт». 10Шейдип, Хирам Сүлейманы кедр хем-де серви агачлары билен үпҗүн этди. 11Сүлейман болса Хирама онуң көшгүндәкилер үчин азык хөкмүнде кырк мүң чувал[*] бугдай, еди мүң хум[*] сап яг берди. Сүлейман Хирама хер йыл шунча азык берерди. 12Реб вада берши ялы, Сүлеймана пәхим-пайхас берди. Хирам билен Сүлейманың арасында асудалык болды. Олар өз араларында ылалашык баглашдылар+.

13Сүлейман патыша ыбадатхананың гурлушыгы үчин бүтин Ысрайылдан отуз мүң ишчини топламагы буюрды+. 14Олардан нобатма-нобат боюнча хер айда он мүң адамы Ливана ёллады. Олар бир ай Ливанда, ики ай хем өйлеринде болардылар. Адонырам бу меҗбуры ишдәкилериң үстүнден гараярды+. 15Сүлейманың дагда етмиш мүң саны йүк дашаяны, сегсен мүң саны даш ёнуҗысы барды. 16Мундан дашары Сүлейманың ишлейән адамларының үстүнден гараян үч мүң үч йүз саны баштутаны барды. 17Олар патышаның табшырыгы боюнча Реббиң өйүниң дүйбүни тутмак үчин, улы гымматбаха дашлар ве ёнулан дашлар гетирдилер+. 18Сүлейманың бинятчылары билен Хирамың бинятчылары ве гебаллылар Реббиң өйүни гурмак үчин, дашлары ёнуп, агачлары кесип тайярладылар+.

6-нҗы бап

Сүлейман ыбадатхананы гуряр

(2 Йыл язгылары 3:1-14)

6^1⚫Ысрайылларың Мүсүрден чыкып гайтмагының дөрт йүз сегсенинҗи йылында, Сүлейманың патышалыгының дөрдүнҗи йылында, икинҗи ай болан Зив айында Реббиң өйи гурлуп башланды. 2Сүлейман патышаның Реб үчин гуран өйүниң узынлыгы алтмыш тирсек, ини йигрими тирсек, бейиклиги отуз тирсекди. 3Реббиң өйүниң дашкы отагының өңүндәки эйванының ини өйүң ини ялы йигрими тирсекди, узынлыгы өйүң өң тарапында он тирсекди. 4Ол Реббиң өйүне гөзенекли пенҗирелер этди+. 5Сүлейман Реббиң өйүниң дашкы ве ички отагларың, дашкы диварларына янашдырып, гапдал отагларыны салды+. 6Пүрслер өйүң диварыны дешмез ялы, өйүң диварының йүзүнден даш чыкгытлар этдилер. Ашакы гатың ини бәш тирсек, ортакы гатың ини алты тирсек, үчүнҗи гатың ини еди тирсекди.

7Реббиң өйи гурланда өңден ёнулып тайярланан дашлардан гурулды. Шол себәпден өй гурулярка ондан не чекич, не палта, не-де демир гуралың сеси эшидилди+.

8Ортакы гатың гапысы Реббиң өйүниң гүнорта тарапындады; айлавлы басганчаклар билен ортакы гата, ортакы гатдан үчүнҗи гата чыкып болярды. 9Шейдип, Сүлейман Реббиң өйүниң гурлушыгыны тамамлады. Ол өйүң үчегини кедр пүрслери ве кедр тагталары билен басырды. 10Тутуш өе янашдырылып салнан отагларың хер гатының бейиклиги бәш тирсекди. Ол отаглар өе кедр пүрслери билен бирикдирилди.

11-12Сүлеймана гуруп йөрен өйи хакында Реббиң шу сөзи аян болды: «Эгер сен Мениң парзларымы берҗай эдип, хөкүмлериме боюн болуп, әхли табшырыкларымы саклап, олары берҗай этсең, Мен какаң Давуда берен вадамы сениң үстүң билен ерине етирерин+. 13Мен ысрайылларың арасында яшап, Өз халкым ысрайылы терк этмерин»+.

14Шейдип, Сүлейман Реббиң өйүни гуруп гутарды. 15Ол өйүң ички диварларының йүзүне дүйбүнден үчегине ченли кедр тагталарыны тутды ве өйүң полуны серви агаҗындан этди. 16Ол өйүң арка тарапында, дүйбүнден депесине ченли кедр агачларындан бейиклиги йигрими тирсек болан дивар бина этди. Ол муны иң мукаддес отаг болан ички отаг хөкмүнде гурды+. 17Ички отагың өңүндәки дашкы отагың узынлыгы кырк тирсекди. 18Өйүң ичи кедр тагтасындан кесилип, кәдә хем-де ачылып отуран гүллере чалым эдйән нагышлар билен хашамлананды. Дивардакы дашлар гөрүнмез ялы, дивар тутушлыгына кедр тагтасы билен өртүленди+. 19Ол өйүң төрүнде Реббиң Әхт сандыгыны гояр ялы ички отаг тайярлады. 20Ички отагың узынлыгы-да, ини-де, бойы-да йигрими тирсекди, оңа сап алтын чайыланды. Ол шейле хем кедр агаҗындан ясалан сыпа-да алтын чайды. 21Сүлейман Реббиң өйүниң ичини сап алтын билен өртди; ички отагың өңүнден алтын зынҗырлар герип, оны-да алтына гаплады.

Ыбадатхана безелйәр

22Соңра ол тутуш өйи кемсиз-көстсүз болар ялы, оны тутушлыгына алтына гаплады. Хатда ички отагың өңүнде дуран сыпа хем алтын чайды+.

23Ол ички отагда хер бириниң бойы он тирсек болан зейтун агаҗындан ики саны керуп[*] ясады+. 24Керупларың икисиниң хем ганатының узынлыгы бәш тирсекди. 25Оларың херсиниң ганаты, ганатының бир уҗундан бейлеки ганатының уҗуна ченли он тирсекди. Керупларың икисиниң өлчеги-де, шекили-де бирди. 26Керупларың икисиниң-де бейиклиги он тирсекди. 27Сүлейман керуплары Реббиң өйүниң ички отагында гойды. Оларың ганатлары, бириниң ганаты диварың бир тарапына, бейлекисиниң ганаты диварың эйлеки тарапына етер ялы герлип гойланды. Керупларың бейлеки ганатлары өйүң ортасына тарап герлип дурды. 28Сүлейман керуплара хем алтын чайды.

29Тутуш өйүң диварлары, ички ве дашкы отагларың диварларының йүзи оюлып, керуплар, палма агачлары ве ачылан гүллер билен хашамлананды. 30Ол өйүң ички ве дашкы отагларының полуна хем алтын чайды.

31Сүлейман ички отага зейтун агаҗындан гапылар ясады. Гапыларың гермевлери ве сөелери бәш бурчлыды. 32Зейтун агаҗындан ясалан ики гапының йүзи оюлып, керуплар, палма агачлары ве ачылан гүллер билен хашамлананды. Сүлейман олара алтын чайды, керупларың ве палма агачларының йүзүне хем алтын чайды.

33Шейле хем Сүлейман өйүң дашкы отагының гапысына зейтун агаҗындан дөртбурч сөелер ясады. 34Ол серви агаҗындан ики тайлы гапы этди, онуң ики тайы хем ики тарапа-да ачылярды+. 35Сүлейман гапыларың йүзи оюлып, керуплар, палма агачлары билен хашамланан нагшың үстүне алтын чайды. 36Ол үч хатар ёнулан даш ве бир хатар кедр пүрсүнден ички ховлы гурды+.

37Сүлейманың патышалыгының дөрдүнҗи йылында, Зив айында Реббиң өйүниң дүйби тутулды. 38Сүлейманың патышалыгының он биринҗи йылында, секизинҗи ай болан Бул айында Реббиң өйи мейилнама гөрә долулыгына гурлуп гутарылды. Сүлеймана өйи гурмак үчин еди йыл герек болды.

7‑нҗи бап

Сүлейманың көшги

7^1Сүлейман өзүне-де көшк салды. Ол көшги он үч йылда гуруп гутарды+.

2Ол «Ливан җеңңелли» атлы көшк салды. Онуң узынлыгы йүз тирсек, ини элли тирсек, бейиклиги отуз тирсек болуп, ол дөрт хатар кедр сүтүнлериниң үстүнде гурулды. Сүтүнлериң үстүнде кедр пүрслери гоюлды+. 3Хер хатарда он бәш, җеми кырк бәш саны пүрс сүтүнлериң үстүнде гоюлды. Ол көшгүң үчеги кедр тагталары билен басырылды. 4Ливан җеңңели атлы көшгүң бири-бирине бакып дуран үч хатар пенҗирелери барды. 5Әхли гапылар ве гапы сөелери дөрт бурчлыды. Олар бири-бирине гапма-гаршы, үч хатарды.

6Сүлейман узынлыгы элли тирсек, ини отуз тирсек болан сүтүнлер эйваныны гурды. Онуң өңүнде сүтүнлер билен дикилен, үсти басырылан далан барды+.

7Соңра ол Тагт залыны, ягны хөкүм чыкарылян ер болан Хөкүм залыны гурды. Онуң диварлары дүйбүнден депесине ченли кедр тагталары билен өртүленди+.

8Сүлейманың өз яшаян өйи Тагт залының еңсе тарапындакы ховлуда бирмеңзеш гурлушда салнанды. Сүлейман өз аялы болан фараоның гызына-да шу зала меңзеш өй гуруп берди+.

9Буларың барысы дашардан көшгүң ховлусына, бинятдан чыкыда ченли тутушлыгына өлчеге гөрә ёнулып, яргы билен ики тарапы-да текизленен гымматбаха дашлардан гурланды. 10Бина ёнулан дашлардан, улы дашлардан, секиз, он тирсеклик дашлардан гурланды. 11Бина дашларының үстүнден өлчеге гөрә ёнулан гымматбаха дашлар ве кедр тагталары гоюлды. 12Көшгүң ховлусының төверегиндәки хаятлар эдил Реббиң өйүниң ички ховлусы ве өйүң эйваны ялы үч хатар ёнулан даш ве бир хатар кедр тагтасы билен өрүленди+.

Хирама берлен табшырык

(2 Йыл язгылары 3:15–5:1)

13⚫Сүлейман патыша адам иберип, сурлы Хирамы гетиртди+. 14Хирам Нафталы тиресинден болан бир дул хатының оглуды, какасы хем сурлы бүрүнч уссасыды. Ол бүрүнчден зат ясамакда гаты уссат, өкде ве теҗрибели уссады. Ол Сүлейман патышаның чагырышыны кабул этди. Хирам Сүлейманың бүрүнчден ясалмалы затларының әхлисини ясады+.

15Хирам ики саны бүрүнч сүтүн ясады. Хер сүтүниң бейиклиги он секиз тирсек, төвереги он ики тирсекди+. 16Ол шейле хем сүтүнлериң депесинде гоймак үчин бүрүнчден гуйлан ики саны тәч ясады. Хер тәҗиң бейиклиги бәш тирсекди. 17Сүтүнлериң депесиндәки тәчлер тор шекилли өрме зынҗырлар билен безеленди. 18Ол хер сүтүниң депесиндәки тәчлериң үстүни бүрәр ялы, хер өрме зынҗырың төверегине бүрүнчден ясалан ики хатар нар айлады. 19Эйвандакы сүтүнлериң депесиндәки тәчлер лилия гүлүниң шекилинде болуп, оларың бейиклиги дөрт тирсекди. 20Тәчлер ики сүтүниң хем-де өрме зынҗырларың ёкарсындакы тегелек гүберчек ерде гоюлды. Хер тәҗиң төверегине хатарлап, ики йүз нар айланды. 21Ол сүтүнлери ыбадатхананың эйванында дикди. Ол гүнортада сүтүн дикип, онуң адына Якин дакды. Ол демиргазыкда-да сүтүн дикип, онуң адына Боваз дакды. 22Сүтүнлериң депесинде лилия шекилли нагышлар барды. Шейдип, сүтүнлериң иши тамамланылды.

23Соңра ол бир гырасындан бейлеки гырасына ченли он тирсек, бейиклигини бәш тирсек эдип, гуйма бүрүнчден тегелек ховуз ясады. Онуң төвереги отуз тирсекди+. 24Ховзуң эрңегиниң ашагында дашына айланан, херси он тирсек болан ики хатар өкуз шекилли гуйма нагышлар барды. Олар ховуз билен биле гуйлуп ясаланды+. 25Ховуз он ики өкүзиң үстүнде дурды; өкүзлериң үчүси демиргазыга, үчүси гүнбатара, үчүси гүнорта, галан үчүси хем гүндогара бакып дурды. Ховуз оларың үстүнде ерлешдирилип, өкүзлериң аркасы ич тарапа бакып дурды. 26Ховзуң галыңлыгы дөрт бармакды, эрңеги кәсәниң эрңеги ялы ачылан лилия гүлүниң шекилиндеди. Ол еди йүз хум[*] тутярды.

27Ол он саны бүрүнч араба ясады. Арабаларың херсиниң узынлыгы, ини дөрт тирсек, бейиклиги үч тирсекди. 28-29Арабаларың шекили шунуң ялы: дашы чарчуваланан, дөрт гыраңлы тагталар ясалып, олара ёлбарсларың, өкүзлериң ве керупларың шекиллери хашамланыпдыр. Ёлбарсларың ве өкүзлериң ёкарсындакы ве ашагындакы чарчувалара, эгрем-буграм шекилли нагышлар хашамланып салнанды. 30Хер арабаның дөрт бүрүнч тигри, бүрүнч оклары барды; дөрт бурчунда хем легени сакламак үчин чыкытлар барды; чыкытларың хер гапдалына эгрем-буграм шекилли нагышлар хашамланып салнанды. 31Хер арабаның ёкарсында чарчуваҗыга салнан тегелек агыз ясалды. Онуң бейиклиги бир тирсекди; онуң агзы тегелек болуп, ини бир ярым тирсекди; онуң агзында хашамлар барды, гапдаллары тегелек дәл-де дөртбурчлыды. 32Дөрт тигир гапдал тагталарың ашагындады, тигирлериң оклары араба билен биле гуйлуп ясаланды. Тигриң бейиклиги бир ярым тирсекди. 33Тигирлериң ясалышы ат арабаларың тигирлериниң ясалышы ялыды; оларың окларының, гуршавларының, кеелериниң, топларының бары биле гуйлуп ясаланды. 34Хер арабаның дөрт бурчунда дөрт чыкыт барды. Чыкытлар араба билен биле гуйлуп ясаланды. 35Арабаның үстүнде ярым тирсек бейикликдәки тагта секиси барды; арабаның үстүндәки тутавачлар хем-де гапдал тагталары араба билен биле гуйлуп ясаланды. 36Онуң чыкытларының хем-де гапдал йүзүниң ачык ерлерине хашамланан керупларың, арсланларың хем-де палма агаҗының нагшы салнанды. Оларың дашына эгрем-буграм шекиллер хашамланып салнанды. 37Ине, Хирам он арабаны шейле ясады. Оларың барының гуйлушы хем, өлчеги хем, шекили хем бирди.

38Шейле хем Хирам он саны бүрүнч леген ясады. Хер леген он бәш хум[*] тутярды; хер леген дөрт тирсекди; он арабаның херсиниң үстүнде бир леген барды. 39Ол арабаларың бәшисини Реббиң өйүниң гүнортасында, бейлеки бәшисини-де өйүң демиргазыгында гойды. Ол ховзы өйүң гүнорта-гүндогар бурчунда гойды.

40-44Хирам шейле хем газанлар, күл атарлар, легенлер ясады. Булардан башга-да, ол ики сүтүни, сүтүнлериң депесиндәки җам шекилли ики тәҗи, шол тәчлери безәп дуран ики саны өрме зынҗыры, шол зынҗырлара ики хатар эдип дакмак үчин дөрт йүз саны нары, он арабаны, арабаларың үстүндәки он легени, бир саны ховзы хем-де ховзуң астындакы он ики өкүзи ясады. Шейдип, Хирам Реббиң өйүнде Сүлейман патыша үчин этмели ишлериниң барыны тамамлады+.

45Газанлар, күл атарлар, легенлер ве Хирамың Реббиң өйи үчин Сүлейман патыша ясап берен гапларының бары ялпылдавук бүрүнчденди. 46Патыша бу гаплары Иорданың дүзлүгинде, Сукот билен Саретаның арасындакы тоюн топраклы ерде бүрүнчден гуйдурды+. 47Сүлейман бу бүрүнч гап-гачларының аграмыны чекдирмеди, чүнки олар җуда көпди; оларың аграмыны хич ким аныкламады+.

48Шейдип, Сүлейман Реббиң өйүндәки әхли энҗамлары: алтындан эдилен сыпаны, үстүнде Реббе хөдүр чөреги гоюлян алтын хантагтасыны,+
49-50ички отагың өңүнде бәшиси гүнортада, бәшиси демиргазыкда гойлан сап алтын чыраданлары, гүллери, чыралары, әтишгирлери, кәселери, мүченеклери, легенлери, якымлы ыслы түтетги якмак үчин уланылян гаплары, маңңаллары, өйүң ички отагының, ягны иң мукаддес отагың хем-де өйүң мукаддес отагының гапылары үчин алтын петлелери ясады++.

51Шейдип, Сүлейман патышаның Реббиң өйи үчин эдилмели әхли ишлери тамамланды. Сүлейман какасы Давут тарапындан өе багыш эдилен әхли затлары: күмши, алтыны, ве әхли энҗамлары гетирип, Реббиң өйүндәки хазынада гойды+.

8‑нҗи бап

Сүлейман Әхт сандыгыны ыбадатхана гетирдйәр

(2 Йыл язгылары 5:2–6:2)

8^1⚫Онсоң Сүлейман Реббиң Әхт сандыгыны Давут галасы болан Сион галасындан гетиртмек үчин, Ысрайылың яшулуларыны, әхли тиребашыларыны, ысрайылларың уругбашыларыны Иерусалиме, өз хузурына йыгнады+. 2Бүтин ысрайыл халкы единҗи ай болан Этаным айында, Чатма байрамында Сүлейман патышаның янына йыгнанышды+. 3Бүтин Ысрайылың яшулулары гелдилер ве руханылар сандыгы гөтердилер. 4Шейдип, олар Реббиң Әхт сандыгыны, Реббе йүз тутулян чадыры хем-де чадырың ичиндәки әхли мукаддес энҗамлары гетирдилер. Буларың барыны руханылар билен левилер Реббиң өйүне гетирдилер. 5Сүлейман патыша ве онуң хузурына йыгнанан бүтин ысрайыл халкы Әхт сандыгының өңүндеди. Олар сан-саҗаксыз гоюнлары, өкүзлери гурбанлык бердилер. 6Соңра руханылар Реббиң Әхт сандыгыны өз ерине, Реббиң өйүниң иң мукаддес отагына, керупларың ганатларының астына гетирип гойдулар+. 7Керуплар ганатларыны сандыгың үстүне герип, сандыгың-да, онуң сырыкларының-да үстүни өртйәрди+. 8Сырыклар шейле узынды велин, хатда оларың учлары иң мукаддес отагың өңүндәки мукаддес ерденем гөрнүп дурды, йөне дашардан гөрүнмейәрди. Олар шу гүне ченли хем шол ердедир. 9Сандыгың ичинде Мусаның гоян ики саны канун язылан даш бөлегинден башга хич зат ёкды; Муса бу ики даш бөлегини ысрайыл халкы Мүсүр юрдундан чыкандан соң, Реббиң олар билен әхт эден ери болан Хореп[*] дагында сандыга салыпды+. 10Руханылар мукаддес отагдан дашары чыканларында, Реббиң өйи булутдан долды+. 11Руханылар булут зерарлы Реббиң хузурында хызмата дуруп билмедилер, чүнки Реббиң шөхраты Худайың өйүни долдурыпды.

12Шонда Сүлейман шейле дийди: «Реб түм гараңкылыкда месген тутҗакдыгыны айтды+. 13Мен Саңа бакы месген тутарың ялы, учурсыз гөзел өй гурдум».

Сүлейман халка йүзленйәр

(2 Йыл язгылары 6:3-11)

14⚫Онсоң патыша халка тарап өврүлип, бүтин ысрайыл җемагатына ак пата берди. Бүтин ысрайыл җемагаты дик дурды+. 15-16Сүлейман шейле дийди: «Какам Давуда: „Мен ысрайыл халкымы Мүсүрден чыкаралым бәри, Маңа ыбадат этмәге өй гурмаклары үчин ысрайыл тирелеринден екеҗе шәхери-де сайламадым. Мен ысрайыл халкыма шалык этсин дийип, Давуды патышалыга сайладым“ дийип берен вадасыны берҗай эден Ысрайыл Худайы Реббе алкыш болсун!+
17Какам Давут Ысрайыл Худайы Реббе ыбадат үчин өй гурмагы йүрегине дүвүпди+. 18-19Эмма Реб какам Давуда: „Маңа ыбадат үчин өй гурмагы йүрегиңе дүвмек билен сен говы этдиң; йөне шейле-де болса өйи сен гурмарсың. Сениң билиңден өнен оглуң Маңа ыбадат үчин өй гурар“ дийди+. 20Ине, Худай Өз берен вадасыны берҗай этди, чүнки мен какам Давудың ерине гечдим. Реббиң вада берши ялы, мен Ысрайылың тагтында отырын. Ысрайыл Худайы Реббе ыбадат үчин өй гурдум+. 21Сандыгы мен шол өйде гойдум. Аталарымызы Мүсүр топрагындан чыкаранда, Реббиң олар билен эден әхти шонуң ичиндедир».

Сүлейманың дилеги

(2 Йыл язгылары 6:12-42)

22⚫Соңра Сүлейман Реббиң гурбанлык сыпасының хем бүтин ысрайыл халкының өңүнде дуруп, эллерини гөге тарап узатды:+
23«Эй, Ысрайыл Худайы Реб, ерде-де, гөкде-де Сениң ялы Худай ёкдур! Бүтин калплары билен ёлуңдан йөрейән гулларың үчин Сен әхтиңи, садык сөйгиңи саклаярсың+. 24Сен Өз гулуң какам Давуда берен вадаңы берҗай этдиң. Шу гүн Сениң әхли айдан сөзлериң амала ашды. 25Шонуң үчин хем, эй, Ысрайыл Худайы Реб, гулуң какам Давуда: „Эгер сениң огулларың сениң йөрейшиң ялы, Мениң хакыкат ёлумдан йөреселер, сениң неслиңден хич бир адам Ысрайылың тагтындан айрылмаз“ дийип берен вадаңы берҗай эт+. 26Шонуң үчин хем, эй, Ысрайылың Худайы, гой, Сениң гулуң какам Давуда берен вадаң амала ашсын!+

27Эмма Худай ерде месген тутармы? Сени хатда гөк-де, гөклериң гөги-де ичине сыгдырып билмейәр. Онсоң мениң бу салан өйүм дагы нәмеҗик!+
28Йөне шонда-да, я Бейик Худайым, Сен гулуң дилегине хем-де ялбарышына гулак сал-да, онуң бу гүн йүрекден эдйән ялбарышыны ве дилегини кабул эт. 29Гөзлериң гиҗе-гүндиз: „Маңа шу ерде ыбадат эдилер“ диен өйүңде болсун. Гулуңың шу ере тарап бакып эдйән дилегини эшит+. 30Өз ысрайыл халкың ве мен гулуң шу ере тарап бакып дилег эденимизде, гулуңың, халкың Ысрайылың ялбарышларыны эшит. Өз гөкдәки месгениңден эшит-де, бизи багышла.

31Бир адам башга бир адама гаршы гүнә эдип, ант ичмәге меҗбур эдилсе, ол гелип, шу өйде Сениң гурбанлык сыпаңың өңүнде гүнәсиздигине ант ичсе,+
32шонда Сен гөкде эшит-де, оңа җогап бер. Гулларыңа хөкүм эдип, гүнәлә гүнәсине гөрә җеза бер, гүнәсизи акла-да, догрулыгына гөрә сыла.

33Сениң халкың Ысрайыл Саңа гаршы гүнә эденлиги зерарлы душман өңүнде еңлише сезевар боланда, тәзеден Саңа йүз тутуп, Сениң адыңы ыкрар этсе, шу өйде Саңа дилег эдип, ялбарса,+
34шонда Сен гөкде эшит-де, халкың Ысрайылың гүнәсини гечип, олары ызларына, аталарына берен юрдуңа гетир.

35Саңа гаршы гүнә эдендиклери зерарлы гөк япылып, ягмыр ягмадык махалы, олар шу ере тарап бакып, дилег эдип, Сениң адыңы ыкрар этселер, Сениң хасрат чекдиренлериң хем өз гүнәлери үчин тоба гелселер,+
36шонда Сен гөкде эшит-де, Өз гулларың болан ысрайыл халкының гүнәсини гечип, олара догры ёлдан йөремеги өврет. Өз халкыңа мирас хөкмүнде берен юрдуңа ягмыр ягдыр+.

37Эгер юртда ачлык я гыргын кесели болса, эпгек, ыгалдан чүйремеклик, чекиртге я-да гурчук пейда болса, эгер душманлары өз ислендик галаларында олара сүтем этселер, нәхили бела, нәхили кесел болса-да,+
38ислендик адам я-да ысрайыл халкы тарапындан нәхили дилегдир ялбарыш эдилен болса, хер кес өз йүрек дердини билип, шу өе тарап эллерини герсе, 39шонда Сен гөкде Өз месгениңде эшит-де, олары багышла ве олара ярдам эт. Хер кесе эден ишине гөрә җогап бер, чүнки хер ынсаның йүрегини диңе Сен билйәнсиң+. 40Шейдип, олар Сениң аталарымыза берен юрдуңда өмүрбойы Сенден горкуп яшасынлар.

41-42Халкың Ысрайылдан болмадык, йөне Сениң бейик адың, гудратың хем-де Өз халкың үчин эден бейик ишлериң барада эшидип, узак юртдан гелен кесеки шу өйде дилег этсе,+
43Сен Өз гөкдәки месгениңде оны эшит-де, дүнйәниң әхли халкларының ысрайыл халкы ялы Сениң адыңы билип, Сенден горкуп, Саңа ыбадат үчин гуран өйүми билерлери ялы, кесекиниң дилегине-де җогап бер.

44Эгер халкың Сениң иберен ёлуң билен душманына гаршы сөвеше чыкып, Сениң сайлан шәхериңе, мениң Саңа ыбадат үчин гуран өйүме тарап бакып, Сен-Реббе дилег этсе, 45гөкде оларың дилеглерини, ялбарышларыны эшидип, олара душманларының үстүнден еңиш бер.

46Олар Саңа гаршы гүнә этселер, – гүнә этмейән адам ёкдур – Сен газапланып, олары душман элине берсең, душман олары есир эдип, якыну-узак юрда әкитсе,+
47олар хем есирлиге әкидилен юртларында ойланып тоба эдип, ялбарып: „Биз нәхаклык эдип, гүнә газандык, пислик этдик“ дийип,+
48өзлерини есир алан душманларының юрдунда пәк калплары ве җан-тенлери билен Саңа йүзленип, аталарына берен юрдуңа, Өз сайлан шәхериңе, Саңа ыбадат үчин гуран өйүме тарап бакып, дилег этселер,+
49шонда Сен Өз гөкдәки месгениңде оларың дилеглерини, налышларыны эшит-де, оларың дадына етиш. 50Саңа гаршы гүнә эден халкыңы хем-де оларың Саңа гаршы эден языкларыны багышла, есир аланларың олара рехимдарлык эдерлери ялы, Сен Өз халкыңа душманларының гөзүниң өңүнде рехимдарлык эт+. 51Чүнки олар Сениң демир печ кимин ловлаян Мүсүрден чыкаран халкыңдыр, Сениң мирасыңдыр+. 52Өз гулуң хем-де халкың Ысрайыл ислендик вагт Сени чагыранларында, Сен оларың налышларыны эшит. Гой, гөзлериң оларда болсун. 53Эй, Хөкмүрован Реб, Сен аталарымызы Мүсүрден чыкараныңда, гулуң Муса аркалы айдышың ялы, Өзүңе мирасдар этмек үчин дүнйәниң әхли халкларының арасындан ысрайыл халкыны Өз халкың хөкмүнде сайладың»+.

Сүлейман дилегини соңлаяр

54Сүлейман Худая дилегини, ялбарышыны тамамландан соң, Реббиң гурбанлык сыпасының өңүнде эллерини гөге герип, дыза чөкен еринден турды+. 55Сүлейман дик дуруп, бүтин ысрайыл халкына батлы сес билен пата берип, шейле дийди: 56«Вада берши ялы, ысрайыл халкына парахатчылык берен Реббе алкыш болсун. Ол Өз гулы Муса аркалы берен ягшы вадаларының барыны берҗай этди+. 57Худайымыз Реб бизиң аталарымыз билен болшы ялы, бизиң биленем болсун, бизи хич хачан ташламасын, терк этмесин. 58Онуң ёлларындан йөрәримиз ялы, Онуң аталарымыза берен табшырыкларыны, парзларыны хем-де хөкүмлерини берҗай эдеримиз ялы, бизиң йүреклеримизи Өзүне тарап өвүрсин+. 59-60Гой, мениң Реббиң өңүнде диле гетирен сөзлерим Бейик Худая гиҗе-гүндиз якын болсун. Бейик Худай дүнйәниң әхли халкларының Реббиң Худайдыгыны, Ондан башга Худайың ёкдугыны билерлери ялы, Реб Өз гулуны, ысрайыл халкыны гүнделик зерур затлар билен үпҗүн этсин+. 61Шонуң үчин хем сиз Онуң парзларына боюн болуп, Онуң табшырыкларыны шу гүнки ялы берҗай эдип, Бейик Худайымыза ак йүрекден хызмат эдиң».

Ыбадатхана Реббе багыш эдилйәр

62⚫Онсоң патыша ве онуң янындакы бүтин ысрайыл халкы Реббиң хузурында гурбанлык бердилер. 63Сүлейман Реббе саламатлык гурбанлыгы хөкмүнде йигрими ики мүң өкүз, бир йүз йигрими мүң гоюн берди. Шейдип, патыша ве бүтин ысрайыл халкы Реббиң өйүниң ачылыш дабарасыны этдилер. 64Шол гүнүң өзүнде Сүлейман патыша Реббиң өйүниң өңүндәки ховлының ортасыны мукаддес этди. Патыша шол ерде якма гурбанлыкларыны, галла садакасыны ве саламатлык гурбанлыкларының ягларыны берди, чүнки Реббиң хузурындакы бүрүнч гурбанлык сыпасы якма гурбанлыгыны, галла садакасыны, саламатлык гурбанлыгының яг бөлеклерини тутардан гаты кичиди+.

65Шейдип, Сүлейман ве бүтин ысрайыл халкы – улы мәхелле Лебохаматдан Мүсүр серхедине ченли болан аралыкда, Худайымыз Реббиң хузурында он дөрт гүнләп байрам этдилер+. 66Шундан соң Сүлейман халкы өйли-өйүне угратды. Олар патышаны ялкап, Реббиң Өз гулы Давуда, халкы ысрайыла гөркезен әхли ягшылыклары үчин шатланып, гөвнүхошлукда өйли-өйлерине гайтдылар.

9-нҗы бап

Реб ене Сүлеймана гөрүнйәр

(2 Йыл язгылары 7:12-22)

91-2⚫Сүлейман Реббиң өйүни, өз көшгүни хем-де гурмага мейил эден затларының барыны гуруп гутаранда, Реб Гибгонда гөрнүши ялы, Сүлеймана икиленч гөрүнди+. 3Реб Сүлеймана шейле дийди: «Мен сениң эден дилегиңи, ялбарышыңы эшитдим. Сениң гуран бу өйүңи мукаддес этдим. Маңа ол ерде эбедилик ыбадат эдилер. Мениң назарым ве йүрегим хемише шол ерде болар+. 4-5Эгер-де сен какаңың йөрейши ялы сап йүреклилик, догрулык билен Мениң ёлумдан йөрәп, табшыран әхли затларымы эдип, Мениң хөкүмлеримдир дүзгүнлерими берҗай этсең, „Сениң неслиңден Ысрайыла хөкүм сүрҗек адам кемлик этмез“ дийип, какаң Давуда вада бершим ялы, Ысрайылың үстүнден патышалыгыңы беркарар эдерин++.

6-7Эмма сиз я-да сизиң огулларыңыз Мениң ызыма эермекден йүз дөндерсеңиз, өңүңизде гоян табшырыкларымы, парзларымы берҗай этмән, гидип башга худайлара хызмат эдип, олара сежде этсеңиз, онда Мен ысрайыл халкыны өзлерине берен еримден махрум эдерин. Өзүме ыбадат эдилмеги үчин мукаддес эден бу өйүми рет эдерин. Ысрайыл халкы бейлеки халклара геп хем гүлки болар+. 8Шу өй харабалыга өврүлер[*]. Онуң янындан гечйән хер бир киши оңа хайранлар галып, пышырдашып: „Реб нәме үчин бу юрды, бу өйи бейле терк этдикә?“ диер+. 9Онсоң әхли халклар: „Чүнки ысрайыл халкы ата-бабаларыны Мүсүр юрдундан чыкаран өзлериниң Худайы Ребден йүз дөндерип, башга худайлара тарап өврүлип, олара сежде этдилер, олара хызмат этдилер. Шонуң үчин хем Реб бу бетбагтчылыгы оларың башындан индерди“ диерлер».

Сүлейманың бейлеки эден ишлери

(2 Йыл язгылары 8:1-18)

10⚫Сүлейман ики өйи, ягны Реббиң өйи билен өз көшгүни йигрими йылда гуруп гутарды+. 11Сур патышасы Хирамың кедр хем-де серви агачларындан ве алтындан Сүлейман нәче ислесе берендиги үчин, Сүлейман патыша-да оңа Җелиле велаятындан йигрими галаны берди. 12Хирам Сурдан Сүлейманың өзүне берен галаларыны гөрмәге гелди, йөне онуң ол галалара гөвни етмеди. 13Шонуң үчин хем ол: «Эй, доган, маңа берен галаларың дагы нәхили?» дийди. Шейдип, олары Кабул[*] дийип атландырдылар. Олар шу гүне ченли хем шейле атландырыляр. 14Хирам болса Сүлейман патыша ики йүз батман[*] алтын иберипди.

15Сүлейман патыша ишчилери топлап, Реббиң өйүни, өз көшгүни, Миллоны[*], Иерусалимиң диварыны, Хасор, Мегидо, Гезер галаларыны тәзеден дикелтди+. 16Бу гала озал Мүсүр патышасы фараон тарапындан басылып алнып, ода берлипди. Фараон галада яшаян кенганлары гырып, оны инҗи хөкмүнде өз гызына – Сүлейманың аялына берипди+. 17-19Шундан соң Сүлейман Гезери, ашакы Бейтхороны, Багалаты, Яхуда чөллүгинде болан Тадморы, өзүниң әхли аммар галаларыны, сөвеш арабаларының сакланян галаларыны, сөвеш арабалы гошуның сакланян галаларыны тәзеден гурды. Мундан башга-да, Иерусалимде, Ливанда хем-де өз голастындакы ерлериң әхлисинде гурмага мейил эден затларының барыны гурдурды++. 20Ысрайыл халкындан болмадык аморлар, хетлер, перизлер, хивилер хем-де ябуслар энтек хем шол юртда яшаярдылар. 21Олар ысрайылларың бүтинлей ёк этмедик халкларының несиллеридир. Сүлейман олары гула өвүрди. Бу шу гүне ченли хем шейледир. 22Эмма Сүлейман ысрайыл халкыны гул этмеди. Олар Сүлейманың эсгерлери, көшк эмелдарлары, харбы серкерделери, яраг гөтериҗилери, сөвеш арабалы гошунының серкерделеридилер+.

23Сүлейманың ишине баштутанлык эдйән ёлбашчылар-да ысрайыл огулларынданды. Олар бәш йүз элли адам болуп, агыр ишде ишлейән адамлара баштутанлык этдилер.

24Фараоның гызы Давут галасындан чыкып, Сүлейманың өзи үчин гуран өйүне гелди. Соңра Сүлейман галаның гүндогар тарапыны тәзеден дикелтди+.

25Сүлейман Реббе гуран гурбанлык сыпасында йылда үч гезек якма гурбанлыкларыны, саламатлык гурбанлыкларыны хөдүрләрди, Реббиң хузурында якымлы ыслы түтетги якарды. Шейдип, ол Реббиң өйүни долы гуруп тамамлады.

26Сүлейман патыша Эдом юрдунда, Гызыл деңзиң[*] кенарында, Эйлатың голайында болан Эсёнгеберде гәмилер ясады+. 27Хирам өз эмелдарларыны Сүлейманың эмелдарлары билен биле деңзе белет болан гәмичилер билен иберди+. 28Олар Опыра гидип, ол ерден еди йүз он батман төвереги алтын алып, оны Сүлейман патыша гетирип бердилер+.

10-нҗы бап

Шеба меликеси Иерусалиме гелйәр

(2 Йыл язгылары 9:1-12)

10^1⚫Шеба меликеси Сүлейманың Реббе гойян хорматының ат-овазасыны эшидип, оны кын соваллар билен сынамага Иерусалиме гелди+. 2Шеба меликеси уммасыз байлык, хошбой ыслы затлар, көп мукдардакы алтын ве гымматбаха дашлар йүкленен дүелер билен Иерусалиме гелди. Ол Сүлейманың янына гелип, йүрегине дүвен әхли соваллары сорады+. 3Сүлейман онуң әхли совалларына җогап берди. Патыша онуң екеҗе совалыны-да җогапсыз галдырмады. 4-5Шеба меликеси Сүлейманың пайхасыны, онуң гуран өйүни, сачагындакы нәз-ныгматлары, эмелдарларының яшаян ерлерини, хызматкәрлериниң хызматыны, оларың эгин-эшиклерини, онуң сакыларыны, Реббиң өйүнде берйән якма гурбанлыкларыны гөренде, онуң бу затлара акылы хайран болды.

6-7Ол патыша шейле дийди: «Юрдумда ишлериң хакда, парасатың хакда эшиден сөзлерим догры экен, йөне мен гелип, өз гөзлерим билен гөрйәнчәм, айдыланлара ынанмадым. Маңа онуң ярысыны хем айтмандырлар. Сениң пәхим-пайхасың, ровачлыгың мениң эшидишимден хас артык экен. 8Сениң халкың нәхили багтлы! Хемише хузурыңда болуп, пәхим-пайхасыңы эшидйән эмелдарларың нәхили багтлы! 9Сенден хошал болуп, сени ысрайыл тагтында отурдан Худайың Реббе алкыш болсун! Реб Ысрайылы эбедилик сөенсоң, адалаты ве хакыкаты берҗай этмегиң үчин сени патыша этди»+. 10Онсоң Шеба меликеси Сүлейман патыша ики йүз батман[*] алтын, көп мукдарда атырлары ве гымматбаха дашлары берди. Сүлейман патыша Шеба меликесиниңки ялы шейле көп мукдардакы хошбой ыслы затлар хич берилмәнди.

11Хирамың Опырдан алтын гетирен гәмиси ол ерден көп мукдарда сандал агаҗыны ве гымматбаха дашлары хем гетирди+. 12Патыша сандал агаҗындан Реббиң өйүне, патышаның көшгүне сөелер, айдымчылар үчин лирадыр арфалар ясады; бейле сандал агаҗы шу гүне ченли гөрлүп-эшидилмәнди.

13Сүлейман патыша Шеба меликесине өз эчилен затларындан дашары онуң гөвнүниң ислән задыны берди. Шейдип, Шеба меликеси эмелдарлары билен өз юрдуна доланды.

Сүлейманың байлыклары

(2 Йыл язгылары 9:13-28)

14-15⚫Сүлеймана бир йылда гелен алтының аграмы алыш-бериш эдйән адамлардан, сөвдагәрлериң сөвдасындан, әхли арап шаларындан, юрдуң хәкимлеринден гелен алтындан дашары бир мүң бир йүз отуз батмандан говракды[*]. 16Сүлейман патыша дөвме алтындан ики йүз саны улы галкан ясады. Хер бир улы галкана, он еди гадак[*] алтын сарп эдилди. 17Ол дөвме алтындан үч йүз галкан ясады; хер галкана дөрт ярым гадак[*] алтын сарп эдилди. Патыша булары «Ливан җеңңели» атлы көшгүнде гойды+. 18Патыша тагтыны пилиң сүңки билен хашамлап, сап алтына гаплады. 19Тагтың алты басганчагы барды, арка тарапдан тагтың депеси тегелекди, күрсиниң ики тарапында хем тирсекликлер, тирсекликлериң гапдалында-да ики ёлбарс дурды. 20Алты басганчагың хер тарапында бир ёлбарс, җеми он ики ёлбарс дурды. Бейле зат энтек асла хич бир юртда ясалманды. 21Сүлейманың гап-гачларының барысы алтынданды. Онуң «Ливан җеңңели» атлы көшгүниң әхли гап-гачлары-да сап алтынданды. Күмүшден хич зат ёкды, себәби күмүш Сүлейманың дөврүнде хич затча гөрүлмейәрди+. 22Чүнки Сүлейманың Хирамың гәмилери билен бирликде деңизде гәмилери барды. Деңиз гәмилери үч йылда бир гезек гелип, алтын, күмүш, пил дишини, маймынлары ве тавуслары гетирердилер+.

23Шейдип, Сүлейман патыша байлыкда, пәхим-пайхасда ер йүзүндәки әхли патышалардан өңе гечди+. 24Худайың Сүлейманың йүрегине салан пайхасыны эшитмек үчин бүтин дүнйә онуң дидарына зарды+. 25Сүлейманың янына гелен хер кес йылың-йылына күмүшдир алтын энҗамлардан, эгин-эшиклерден, яраглардан, атырлардан, атлардыр гатырлардан ыбарат болан совгатларыны гетирйәрди.

26Сүлейман сөвеш арабалары билен арабалы эсгерлери топлады; онуң бир мүң дөрт йүз сөвеш арабасы, он ики мүң сөвеш арабалы эсгерлери[*] барды. Сүлейман оларың бирнәчесини өз янында Иерусалимде, галанларыны болса сөвеш арабаларының сакланян галаларында ерлешдирди+. 27Сүлейман Иерусалимде күмши дашлар билен дең этди, кедр агаҗыны болса гүнбатар байырлыкда гөгерйән ябаны инҗир агаҗы кимин көпелтди. 28Сүлейманың атлары Мүсүрден ве Кеведен гетирилди; патышаның тәҗирлери олары Кеведен белли бир баха сатын алдылар+. 29Бир сөвеш арабасы он еди гадак[*] төвереги күмше, бир ат болса дөрт гадакдан говрак күмше сатын алнып, олар Мүсүрден гетирилйәрди. Шейдип, бу сөвеш арабалары ве атлар Сүлейманың тәҗирлериниң үсти билен бүтин хетлериң ве Сирияның шаларына сатылярды.

11‑нҗи бап

Сүлейман Ребден йүз өвүрйәр

11^1Сүлейман фараоның гызындан башга-да моваплардан, аммонлардан, эдомлардан, сидонлылардан, хетлерден биртопар кесеки аяллара ашык болды. 2Реб ысрайыл огулларына: «Сиз кесеки миллетлерден гыз алшып-беришмәң, чүнки олар хөкман сизи өз худайларына сежде этдирерлер» дийип айдан миллетлериндендилер. Эмма Сүлейман муңа гарамаздан шу аяллара өйленди+. 3Онуң еди йүз ша аялы, үч йүз гырнак аялы барды. Аяллары онуң йүрегини аздырдылар. 4Сүлейманың гаррылык чагында аяллары онуң йүрегини кесеки худайлара тарап өвүрдилер. Сүлейман какасы Давут ялы Худайы Реббе вепалы болмады+. 5Сүлейман сидонлыларың худайы Ашторета, аммонларың неҗис худайы Милкома[*] сежде этди+. 6Сүлейман Реббиң назарында йигренҗи ишлери эдип, какасы Давудың болшы ялы Реббе вепалы болмады. 7Соңра Сүлейман Иерусалимиң гүндогарындакы дагда Мовабың неҗис буты Кемош ве аммонларың худайы Молек үчин сеждегәх гурды+. 8Ол шейле хем өз худайларына якымлы ыслы түтетги якып, олара гурбанлык берер ялы, әхли кесеки аяллары үчин хем сеждегәхлер гурды.

9-10Реббиң Сүлеймана гаты гахары гелди. Сүлейман өзүне ики гезек гөрнүп, башга худайларың ызына эерме дийип табшырык берен Ысрайыл Худайы Реббиң табшырыгыны берҗай этмән, Ондан йүз дөндерипди++. 11Шонуң үчин хем Реб Сүлеймана шейле дийди: «Сениң Мениң билен эден әхтиңи билгешлейин бозуп, Мениң саңа табшыран парзларымы сакламандыгың үчин, Мен патышалыгы хөкман сениң элиңден алып, оны көшк эмелдарларыңың бирине берерин+. 12Эмма сениң какаң Давудың хатырасы үчин Мен муны сениң гүнлериңде этмерин; патышалыгы сениң оглуңың элинден аларын. 13Мен бүтин патышалыгы сениң элиңден алман, гулум Давудың хем-де Өз сайлан шәхерим Иерусалимиң хатырасы үчин, диңе бир тирәни сениң оглуңа берерин»+.

Сүлейманың душманлары

14Соңра Реб эдомлы Хадады Сүлеймана душман этди. Ол Эдомда патыша неслинденди. 15-16Чүнки Давут Эдомдака, гошунбашы Ёвап өлдүриленлери җайламага гидип, Эдомдакы эркеклериң әхлисини гырыпды. Ёвап ве бүтин ысрайыллар Эдомдакы эркеклериң әхлисини гырянчалар, алты айлап шол ерде галыпдылар+. 17Эмма Хадат какасының эмелдарлары болан бирнәче эдомлылар билен гачып, Мүсүре гидипди; Хадат ол вагтлар яш огланды. 18Олар Мидяндан чыкып, Парана гелдилер, Парандан хем янларына бирнәче адам алып, Мүсүре, Мүсүр патышасы фараоның янына бардылар. Патыша Хадада яшамага җай ве меллек ер берип, оны азык билен үпҗүн этди+. 19Хадат фараоның мәхрини газанды; ол өз аялының гыз доганыны, ягны мелике Тахпенейсиң гыз доганыны Хадада аяллыга берди. 20Ол Хадада огул догруп берип, онуң адына Генубат дакдылар. Тахпенейс Генубаты фараоның өйүнде тербиеледи. Генубат онуң огулларының арасында өсүп улалды. 21Хадат Мүсүрдекә, Давудың ата-бабаларына говшандыгы хем-де Ёвап гошунбашының өлүми барада эшиденде, ол фараона шейле дийди: «Маңа өз юрдума доланмага ругсат бер». 22Фараон ондан: «Юрдуңа гитмекчи болар ялы, мениң янымда нәме кемиң бар?» дийип сорады. Ол: «Кем задым ёк, йөне маңа хөкман гитмәге ругсат бер» дийип җогап берди.

23Җенабы Соба патышасы Хададгезерден гачып гиден Эляданың оглы Резоны хем Худай Сүлеймана душман этди+. 24Давут собалылары өлдүренде, Резон янына адам йыгнап, бир лешгере баш болды. Олар Дамаска барып, шол ерде месген тутдулар, онуң адамлары Резоны Дамаскда патыша этдилер+. 25Хададың яманлык эдиши ялы, Сүлейманың бүтин өмрүне Резон Ысрайыла душман болуп, Ысрайылы йигренди хем-де Сирия хөкмүрованлык этди.

Реббиң Яробгама берен вадасы

26Сүлейманың эмелдарларының бири болан Середадан эфрайымлы Небадың оглы Яробгам патыша гаршы чыкды. Онуң эҗеси Серуга атлы бир дул хатынды. 27Онуң патыша гаршы эл галдырмагының себәби шейледи: Сүлейман Миллоны тәзеден дикелдип, какасы Давут галасының диварларының йыкылан ерлерини абатлады+. 28Яробгам башарҗаң адамды, бу яш йигидиң иш башарҗаңлыгыны гөрен Сүлейман оны манаша ве эфрайым тирелерине дегишли болан меҗбуры ишдәкилериң үстүнден баштутан эдип гойды. 29Бир гүн Яробгам Иерусалимден чыкып барярка, ёлда оңа шилолы Ахыя пыгамбер габат гелди. Ахыя тәзе эшиклер гейипди. Чола ерде оларың икисинден башга адам ёкды+. 30Ахыя эгниндәки тәзе эшигини чыкарды-да, йыртып он ики бөлеге бөлди+. 31-33Соңра Яробгама шейле дийди: «Он бөлегини өзүң үчин ал, чүнки Ысрайыл Худайы Реб шейле диййәр: „Мен патышалыгы хөкман Сүлейманың элинден алып, он тирәни саңа берерин, йөне гулум Давудың хатырасы үчин хем-де Ысрайылың бүтин тирелеринден сайлап алан шәхерим Иерусалимиң хатырасы үчин диңе бир тире Сүлейманыңкы болар. Чүнки ол Мени терк эдип, сидонлыларың худайы Ашторета, Мовабың худайы Кемоша, аммонларың худайы Милкома сежде этди. Сүлейман какасы Давудың ызыны тутмады. Ол Мениң назарымда нәхак ишлери эдип, парзларымы, хөкүмлерими берҗай этмеди, ёлларымдан йөремеди++. 34Муңа гарамаздан, Мен бүтин патышалыгы онуң элинден алмарын. Мениң табшырыкларымы, парзларымы берҗай эден, Өз сайлан гулум Давудың хатырасы үчин, Мен Сүлейманы өмрүниң ахырына ченли патыша эдерин. 35Эмма патышалыгы Давудың оглуның элинден алып, оны он тире билен саңа берерин. 36Маңа ыбадат эдилмеги үчин, Өз сайлан шәхерим Иерусалимде гулум Давудың неслинден бири хемишелик патышалык эдер ялы бир тирәни Сүлейманың оглуна берерин+. 37Мен сени Ысрайыла патыша эдерин ве сен Ысрайыла гөвнүңиң ислейшине гөрә патышалык эдерсиң. 38Гулум Давудың эдиши ялы, парзларымы, табшырыкларымы берҗай эдип, Маңа гулак гоюп, ёлларымдан йөрәп, Мениң назарымда догры ишлери этсең, Мен хемише сениң билен боларын. Мен сени Ысрайыла патыша эдерин ве эдил Давудың несиллерини патыша эдишим ялы, сенден соң сениң несиллериңи хем патыша эдерин+. 39Сүлейманың гүнәлери үчин Мен Давудың несиллерине җеза берерин, йөне бу хемишелик болмаз“». 40Шонуң үчин хем Сүлейман Яробгамы өлдүрмәге сынанышды, йөне Яробгам Мүсүре, Мүсүр патышасы Шишагың янына гачып барып, Сүлейман дүнйәден өтйәнчә, шол ерде болды+.

Сүлейманың өлүми

(2 Йыл язгылары 10:1-19)

41⚫Сүлейманың әхли галан ве эден ишлери хем-де акыл-пайхасы барада «Сүлейманың ишлери» диен китапда языландыр. 42Сүлейман Иерусалимде бүтин Ысрайыла кырк йыл патышалык этди. 43Сүлейман ата-бабаларына говушды. Ол какасы Давудың галасында җайланды. Онуң ерине оглы Рехабгам патыша болды.

12‑нҗи бап

Демиргазык тирелериниң гозгалаңы

(2 Йыл язгылары 10:1-19)

12^1⚫Рехабгам Шекеме гитди. Бүтин ысрайыл халкы Рехабгамы патыша этҗек болуп, Шекеме гелипди+. 2Небадың оглы Яробгам шол вагт Сүлеймандан гачып, Мүсүрде яшаярды. Ол Рехабгам барадакы хабары эшиденден соң, Мүсүрден гайдып гелди+. 3Тутуш ысрайыл җемагаты Яробгамы чагырдып алып, онуң билен биле Рехабгамың янына гелип, оңа: 4«Какаң бизе агыр зулум этди. Инди сен какаңың бизе эден агыр зулумыны еңлет ве бизе салан салгыдыны азалт, шонда биз саңа гуллук эдерис» дийдилер+. 5Рехабгам ысрайыл халкына: «Гидиң-де, ене-де үч гүнден мениң яныма доланып гелиң» дийди. Шейдип, олар гитдилер.

6Онсоң Рехабгам патыша какасы Сүлейманың дири махалында онуң хызматында дуран яшулулар билен геңешип, олардан: «Бу халка нәхили җогап бермеги маңа маслахат берйәрсиңиз?» дийип сорады. 7Яшулулар оңа: «Эгер сен шу гүн бу халка ягшы хызмат эдип, олардан ягшы сөзүңи гайгырмасаң, олар саңа бакы хызмат эдерлер» дийип җогап бердилер. 8Эмма Рехабгам яшулуларың берен маслахатыны әсгермән, өзи билен биле өсүп улалан, хузурында хызмат эдйән яш йигитлер билен геңешди. 9Рехабгам яш йигитлерден: «Сиз: „Сен какаңың бизе эден агыр зулумыны еңлет“ диййән бу халка нәхили җогап бермеги маңа маслахат берйәрсиңиз?» дийди. 10Онуң билен биле өсүп улалан яш йигитлер оңа: «Саңа „Какаңың бизе эден агыр зулумыны еңлет“ диййән бу халка өз күлем бармагың какаңың билинден ёгындыгыны айт. 11Какам сизе агыр зулум эден болса, мен сизе эдилен зулумы хас-да артдырарын; какам сизи чырпы билен җезаландыран болса, мен сизи гамчы билен җезаландырарын дий» дийдилер.

12Шейдип, патышаның: «Мениң яныма ене-де үч гүнден доланып гелиң» дийши ялы, Яробгам билен бүтин халк үчүнҗи гүн Рехабгамың янына гелдилер. 13Патыша халка рехимсизлик билен җогап берди. Ол яшулуларың өзүне берен маслахатыны рет этди+. 14Рехабгам яш йигитлериң берен маслахатына эерип, Яробгама ве ысрайыл халкына шейле җогап берди: «Какам сизе агыр зулум эден болса, мен сизе эдилен зулумы хас-да артдырарын. Какам сизи чырпы билен җезаландыран болса, мен сизи гамчы билен җезаландырарын». 15Шейдип, патыша халкы диңлемеди. Бу вака Реббиң шилолы Ахыя аркалы Небадың оглы Яробгам барада айдан сөзүниң амала ашмагы үчин Реб тарапындан шейле тамамланыпды+.

16Патышаның өзлерини диңлемеҗегини билен ысрайыл халкы оңа: «Бизиң Давут билен нәме шәриклигимиз бар? Йышайың оглунда мирасымыз ёкдур. Эй, ысрайыллар, өйли-өйүңизе гайдың! Эй, Давудың несли, сен өз өйүңе серет!»

Шейдип, ысрайыллар өз өйлерине доландылар+. 17Эмма Рехабгам диңе Яхуда шәхерлеринде яшаян ысрайыллара патышалык этди. 18Рехабгам патыша гулларың баштутаны Адорамы[*] Ысрайыла иберенде, ысрайыл халкы оны дашлап өлдүрди. Рехабгам патыша Иерусалиме гачмак үчин, ховлукмачлык билен өз ат арабасына мүнди+. 19Шейдип, Демиргазык ысрайыл тирелери шу гүне ченли Давудың несиллерине гаршы питне турзуп гелйәрлер.

20Яробгамың гайдып гелендигини эшиден бүтин ысрайыл халкы онуң янына адам ёллап, оны йыгнанышыга чагырып, тутуш Ысрайыла патыша этдилер. Яхуда тиресинден башга Давудың несиллериниң ызына дүшен болмады+.

Шемагя пыгамберлик эдйәр

(2 Йыл язгылары 11:1-4)

21Рехабгам Иерусалиме гелди. Демиргазык ысрайыл тирелерине гаршы уршуп, патышалыгы Сүлейманың оглы Рехабгама гайтарып бермек үчин, бүтин яхуда хем-де бенямин тирелеринден йүз сегсен мүң сайлама уршуҗылар топлады. 22Эмма Худайың адамы Шемагя Худайың шу сөзи аян болды:+
23«Сүлейманың оглы, Яхуданың патышасы Рехабгама, бүтин яхуда хем-де бенямин тирелерине хем-де галан халка 24Реб шейле диййәр дий: „Сиз доганларыңыз болан ысрайыл халкының гаршысына урушмаң. Хер кес өз өйүне гайтсын, чүнки бу болан вака Мендендир“». Олар Реббиң сөзүне гулак асып, Онуң айдышы ялы өйлерине гитдилер.

Яробгам Худайдан йүз өвүрйәр

25Онсоң Яробгам Эфрайым даглык юрдунда Шекем галасыны бина эдип, шол ерде месген тутды. Соңра ол Шекемден гидип, Пенувалы бина этди+. 26Онсоң Яробгам өз ичинден шейле дийди: «Инди патышалык ене-де Давудың несиллерине гайдып гелер. 27Эгер бу халк Реббиң өйүнде гурбанлык бермек үчин Иерусалиме гитмегини довам этдирсе, онда оларың йүреги өз җенабы, Яхуда патышасы Рехабгама тарап өврүлер. Олар мени өлдүрип, Рехабгамың янына өврүлип барарлар»+. 28Шейдип, патыша пикирини җемләп, ики саны алтын гөле ясап, халка йүзленип, шейле дийди: «Иерусалиме шу вагта ченли гатнаныңыз бесдир. Эй, ысрайыллар, сизи Мүсүрден чыкаран худайларыңыз шулардыр»+. 29Ол алтын гөләниң бирини Бейтелде, бейлекисини хем Данда гойды. 30Шейдип, халк гүнә этди. Халк сежде этмек үчин Бейтелдәки ве[*] Дандакы алтын гөләниң янына узак ере гитдилер. 31Яробгам шейле хем сеждегәхлер гуруп, левилерден болмадык адамлардан руханылар белледи.

32Яробгам секизинҗи айың он бәшине Яхудадакы гечирилен байрам ялы байрам эдип, гурбанлык сыпасында гурбанлык берди. Ол өз ясан гөлелерине гурбанлыклар хөдүр этмек үчин, Бейтелде хем шейле этди. Онсоң ол Бейтелде өз гуран сеждегәхлерине руханылар белледи. 33Яробгам өз сайлан айы болан секизинҗи айың он бәшине Бейтелде дикен гурбанлык сыпасының янына гитди. Ол ысрайыл халкы үчин байрам эдип, якымлы ыслы түтетги якмак үчин гурбанлык сыпаның янына гелди.

13‑нҗи бап

Яхудалы Худайың адамы

13^1Яробгам гурбанлык сыпасының янында якымлы ыслы түтетги якҗак болуп дурка, Реббиң табшырыгы боюнча Худайың адамы Яхудадан Бейтеле гелди+. 2Яңкы Худайың адамы Реббиң табшырыгы боюнча гурбанлык сыпасына гыгырып шейле дийди: «Эй, гурбанлык сыпасы, Реб шейле диййәр: „Ине, Давудың неслинден бир огул дүнйә инер, онуң ады Ёшыя болар. Ёшыя сеждегәхлерде якымлы ыслы түтетги якян руханыларың өзлерини сениң үстүңде гурбанлык эдер. Үстүңде ынсанларың сүңклери якылар“»+. 3Худайың адамы шол гүн бир аламат берип, шейле дийди: «Реббиң айдан аламаты шудур: „Бу гурбанлык сыпасы чым-пытрак болуп, үстүндәки күл думлы-душа пытрар“». 4Онуң Бейтелдәки гурбанлык сыпасына гыгырып айдан сөзүни Яробгам эшитди ве гурбанлык сыпасының янындан элини узадып: «Оны тутуң!» дийди. Яробгамың Худайың адамына гаршы узадан эли шол бада ысмаз болуп, ол элини ызына чекип билмеди. 5Худайың адамының Реббиң табшырыгы боюнча гөркезен аламатына гөрә, гурбанлык сыпасы чым-пытрак болуп, үстүндәки күл думлы-душа пытрады. 6Патыша оңа: «Худайың Ребден маңа рехим этмегини сорап, элимиң гутулмагы үчин дилег эдәй» дийди. Шейдип, Худайың адамы Яробгамың элиниң гутулмагы үчин Реббе дилег этди. Онсоң патышаның эли гутулып, өңки халына гелди+. 7Патыша Худайың адамына шейле дийди: «Мениң билен өе гел-де нахарлан. Маңа эден ягшылыгың үчин мен саңа сылаг берҗек». 8Эмма Худайың адамы патыша: «Маңа патышалыгың ярысыны берсеңем, мен сениң билен гитмерин. Бу ерде чөрек ийип, сув-да ичмерин+. 9Чүнки Реб маңа: „Ол ерде чөрек ийме, сув ичме, гиден ёлуңдан ызыңа гайтма“ дийип табшырды» дийип җогап берди. 10Шейдип, ол ызына Бейтеле гелен ёлундан гитмән, башга ёл билен гайтды.

11Бейтелде бир гарры пыгамбер яшаярды. Онуң огулларындан бири гелип, Худайың адамының шол гүн Бейтелде эден әхли ишлерини оңа гүррүң берди. Олар онуң патыша диенлериниң барыны какаларына айдып бердилер. 12Какалары олардан: «Ол хайсы ёлдан гитди?» дийип сорады. Онуң огуллары Яхудадан гелен Худайың адамының хайсы ёлдан гидендигини какаларына гөркездилер. 13-14Онсоң пыгамбер огулларына: «Маңа эшегими гаңңалап бериң» дийди. Олар оңа эшегини гаңңалап бердилер. Пыгамбер эшегине мүнүп, Худайың адамының ызындан гидип, оны тапды. Ол дуб агаҗының ашагында отырды. Пыгамбер ондан: «Сен Яхудадан гелен Худайың адамымы?» дийип сорады. Ол хем: «Хава, мен шол» дийип җогап берди. 15Ол Худайың адамына: «Йөр, өе гидели, шол ерде нахарланай» дийди. 16Эмма Худайың адамы: «Мен сениң билен ызыма, өйүңе гидип билмен; мен бу ерде сениң билен чөрегем ийҗек дәл, сувам ичҗек дәл. 17Чүнки Реб маңа: „Ол ерде чөрек ийме, сув ичме, гиден ёлуңдан ызыңа гайтма“ дийип табшырды» дийди. 18Онсоң ол пыгамбер Худайың адамына шейле дийди: «Мен хем сениң ялы бир пыгамбердирин. Реббиң табшырыгы боюнча бир перишде маңа: „Ол чөрек ийип, сув ичер ялы оны ызына өвүр-де, өзүң билен биле өйүңе алып гайт“ дийди». Ол Худайың адамыны алдаярды. 19Онсоң Худайың адамы онуң билен ызына гайтды ве онуң өйүне гелип, чөрек эдинди, сув ичди.

20Олар сачак башында отыркалар, оны ызына алып гайдан пыгамбере Реббиң шу сөзи аян болды. 21-22Ол Яхудадан гелен Худайың адамына Реб шейле диййәр дийди: «Реббиң сөзүни диңлемән, Худайың Реббиң өзүңе берен табшырыкларыны сакламадың. Ызыңа гайдып, чөрек эдинме, сув ичме дийлен ерден ийип-ичендигиң үчин ата-бабаларыңың мазарында җайланмарсың». 23Худайың адамы ийип-ичип боландан соң, оңа өзүни ызына алып гайдан пыгамбериң эшегини гаңңалап бердилер. 24Худайың адамы гидип барярка, оңа ёлда бир ёлбарс душуп, оны өлдүрди. Онуң җеседи ёлуң үстүнде ятырды, эшек-де, ёлбарс-да онуң гапдалында дурды+. 25Адамлар гечип баряркалар, ёлда ятан җеседи хем-де җеседиң гапдалында дуран ёлбарсы гөрдүлер. Онсоң олар яңкы гарры пыгамбериң яшаян галасына гелип, бу барада адамлара гүррүң бердилер.

26Худайың адамыны ёлдан ызына өврен бу пыгамбер болан ваканы эшиденинде: «Ол Реббиң сөзүне гулак асмадык Худайың адамыдыр; Реб айдан сөзүне гөрә, оны арслана берип, арслан хем оны парчалап өлдүрен болмалы» дийди. 27Онсоң ол огулларына: «Маңа эшеги гаңңалап бериң» дийди. Олар оңа эшеги гаңңалап бердилер. 28Ол пыгамбер гидип, Худайың адамының ёлда ятан җеседини тапды. Эшек ве ёлбарс җеседиң гапдалында дуран экен. Ёлбарс Худайың адамының җеседини иймәндир, эшеги-де парчаламандыр. 29Ол пыгамбер Худайың адамының җеседини гөтерип, өз эшегиниң үстүне йүкледи-де, оны ызына алып гайтды. Ол яс тутуп, оны җайламак үчин гала гелди. 30Пыгамбер җеседи өз мазарлыгында гоюп: «Вах доган, доган!» дийип, огуллары билен Худайың адамының ясыны тутды. 31-32Ол Худайың адамыны җайлап боландан соң, огулларына шейле дийди: «Мен өленимде, мени шу пыгамбериң җайланан мазарында җайлаң, мениң сүңклерими онуң сүңклериниң янында гоюң. Чүнки онуң Бейтелдәки гурбанлык сыпасы барада ве Самарияның галаларындакы әхли сеждегәхлер барада Реббиң табшырыгы боюнча гыгырып җар эден затларының бары хөкман амала ашар».

33Бу вакадан соң хем Яробгам өзүниң пис ишлеринден эл чекмеди. Ол ене-де сеждегәхлерде әхли халкларың арасындан руханылар белледи. Руханы болмага ислег билдиренлериң барыны руханылыга белледи. 34Бу гүнә иш Яробгамың несиллериниң ер йүзүнден тутушлыгына ёк болмагына гетирди+.

14‑нҗи бап

Яробгамың оглы өлйәр

14^1Шол вагтларда Яробгамың оглы Абыя сыркавлады. 2Яробгам өз аялына шейле дийди: «Бар, Яробгамың аялыдыгың билинмез ялы башга гейиме гир-де, Шило гит, чүнки Ахыя пыгамбер шол ердедир. Ол мениң бу халка патыша болҗагымы айдыпды+. 3Элиңе он чөрек, күлчелер, бир голча-да бал алып, онуң янына гит; ол саңа оглумыза нәме болҗагыны айдып берер»+.

4Яробгамың аялы шейле-де этди. Ол Шило гидип, Ахыяның өйүне барды. Ахыя көрди, чүнки гоҗалыкдан яңа онуң гөзлери чөңңелипди. 5Онсоң Реб Ахыя: «Яробгамың аялы сыркав оглы хакда сорамага гелер» дийди. Реб Ахыя Яробгамың аялына нәме җогап бермелидигини айтды.

Ол геленде, нәтаныш аял болуп гелди. 6Эмма ол аял гапыдан гирип гелйәркә, Ахыя онуң аяк сесини эшидип: «Эй, Яробгамың аялы, ичери гирибер. Сен нәме үчин нәтаныш аял болан болярсың? Менде сениң үчин гаты эрбет хабар бар. 7Гит-де, Яробгама Ысрайыл Худайы Реб шейле диййәр дий: „Мен сени халкың арасындан сайлап, халкым Ысрайылың үстүнден патышалыга белледим+. 8Патышалыгы Давудың неслинден алып, саңа бердим. Эмма сен Мениң табшырыкларымы берҗай эдип, Мениң назарымда догры ишлери эдип, бүтин калбы билен Маңа вепалы болан гулум Давут ялы болмадың+. 9Гайтам, сен өзүңден өңки патышаларың барындан бетер пислик этдиң. Сен гуйма алтын гөле бутларыны ясап, олара сежде эдип, Мениң гахарымы гетирдиң ве Менден йүз өвүрдиң+. 10Шонуң үчин хем Мен Яробгамың несиллериниң башындан бетбагтчылык индерерин. Исле азат болсун, исле гул, пархы ёк, Яробгамың неслинден болан Ысрайылдакы хер бир эркеги бүтинлей ёк эдерин. Дерсиң сырылып-сүпүрилип ташланышы ялы, Мен Яробгамың несиллериниң барыны иң соңкусына ченли бүтинлей ёк эдерин+. 11Яробгамың несиллериниң галада өленлерини итлер, дүзде өленлерини гушлар иер, чүнки Реб шейле дийди“+. 12Инди сен тур-да, өйүңе гит. Сен гала аяк басан бадыңа, оглуң өлер. 13Бүтин ысрайыл халкы онуң ясыны тутуп, оны җайлар. Яробгамың машгаласындан диңе шу оглан дәбе гөрә җайланар. Чүнки Яробгамың неслинден диңе шу оглан Ысрайыл Худайы Реббиң гөвнүнден турды+. 14Реб Өзи үчин Ысрайылың үстүнден бир патыша гояр. Ол Яробгамың неслини хут шу гүн, эдил шу пурсатда ёк эдер+.

15Реб Ысрайыла җеза берер. Ол ысрайыл халкыны сувуң башында ыранян гамыш кимин сарсдырар. Реб ысрайыллары оларың ата-бабаларына берен говы юрдундан чыкарып, олары Евфрат дерясының аңры тарапына даргадар, чүнки олар Ашера бутларыны ясап, Реббиң гахарыны гетирдилер+. 16Яробгамың өз эден хем-де Ысрайыла этдирен гүнәлери зерарлы, Реб Ысрайылы терк эдер».

17Соңра Яробгамың аялы ызына гайтды. Ол Тирса гелип, өйүниң ишигине етен бадына, онуң чагасы ёгалды. 18Бүтин ысрайыл халкы чаганы җайлап, онуң ясыны тутдулар. Шейдип, Реббиң Өз гулы Ахыя пыгамбер аркалы айдан сөзи амала ашды.

Яробгамың өлүми

19Яробгамың галан ишлери, онуң эден сөвешлери ве нәхили патышалык эдендиги барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр+. 20Яробгам йигрими ики йыл патышалык этди. Ол ата-бабаларына говушды. Онуң ерине оглы Надап патыша болды.

Яхуда патышасы Рехабгам

(2 Йыл язгылары 11:5–12:15)

21⚫Сүлейманың оглы Рехабгам Яхудада патышалык этди. Рехабгам патыша боланда кырк бир яшындады; ол Реббиң Өзүне ыбадат эдилмеги үчин Ысрайылың бүтин тирелеринден сайлан шәхери Иерусалимде он еди йыл патышалык этди. Эҗеси аммонлы болуп, онуң ады Нагамады. 22Яхуда халкы Реббиң назарында йигренҗи ишлери эдип, ата-бабаларының эден гүнәлеринден-де хас бетер гүнә этдилер. Олар Реббиң габанҗаңлыгыны оярдылар. 23Чүнки олар хем хер бир бейик байырда, гүр япраклы хер бир агаҗың астында өзлерине сеждегәхлери, дикме дашларыны хем-де Ашера бутларыны гурдулар. 24Шейле хем юртдакы сеждегәхлериң азгын эркеклери барды. Олар Реббиң ысрайылларың өңүнден ковуп чыкаран миллетлериниң неҗис ишлерини этдилер+.

25Рехабгамың патышалыгының бәшинҗи йылында Мүсүр патышасы Шишак Иерусалиме хүҗүм этди+. 26Ол Реббиң өйүндәки хазыналарың, патышаның көшгүндәки хазыналарың барыны талады. Ол Сүлейманың алтындан ясадан әхли галканларыны хем алып гитди+. 27Рехабгам патыша болса оларың дерегине бүрүнчден галканлар ясадып, олары патышаның көшгүниң гапысыны саклаян гаравулларың баштутанларының элине берди. 28Патыша хер сапар Реббиң өйүне гиденде, гаравуллар олары гөтерип гетирип, соңра ене ызына гаравулхана әкидйәрдилер.

29Рехабгамың галан ишлери ве әхли эден ишлери барада Яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. 30Рехабгам билен Яробгамың арасында хемише уруш болды. 31Рехабгам ата-бабаларына говушды. Ол ата-бабаларының янында, Давут галасында җайланды. Онуң эҗеси аммонлы болуп, ады Нагамады. Рехабгамың ерине оглы Абыям патыша болды.

15‑нҗи бап

Яхуда патышасы Абыям

(2 Йыл язгылары 13:1–14:1)

15^1⚫Небадың оглы Яробгамың патышалыгының секизинҗи йылында Абыям Яхуда патыша болды. 2Абыям Иерусалимде үч йыл патышалык этди; онуң эҗесиниң ады Магакады. Ол Абышаломың гызыды. 3Абыям хем какасының эден гүнәлерини гайталады. Ол атасы Давут ялы Реббе вепалы болмады+. 4Муңа гарамаздан, онуң Худайы Реб Иерусалими кувватландырмак үчин, Абыям өленден соң орнуна патыша болар ялы, оңа бир огул берди. Худай Реб муны Давудың хатырасы үчин этди+. 5Чүнки Давут диңе хетли Урыя эден яманлыгындан башга бүтин өмрүне Худайың назарында догры ишлери этди. Ол Реббиң өзүне берен табшырыкларының барыны өмүрбойы берҗай этди+. 6Рехабгам билен Яробгамың арасында башлан уруш Абыямың өмрүниң ахырына ченли довам этди. 7Абыямың галан ишлери ве әхли эден ишлери Яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. 8Абыям ата-бабаларына говушды. Ол Давут галасында җайланды. Онсоң онуң ерине оглы Аса патыша болды.

Яхуда патышасы Аса

(2 Йыл язгылары 15:16–16:6)

9⚫Ысрайыл патышасы Яробгамың патышалыгының йигриминҗи йылында Аса Яхуда патыша болды. 10Аса Иерусалимде кырк бир йыл патышалык этди; онуң энесиниң ады Магакады. Ол Абышаломың гызыды. 11Аса атасы Давут ялы Реббиң назарында догры ишлери этди. 12Аса сеждегәхлериң азгын эркеклерини юртдан чыкарып, өз ата-бабаларының ясан әхли бутларыны ёк этди+. 13Аса патыша хатда эҗеси Магаканы меликеликден махрум этди, чүнки ол Ашера үчин йигренҗи бут ясапды. Аса Ашера бутуны кесип, Кидрон дересинде якды+. 14Эмма Ысрайылдакы сеждегәхлер ёк эдилмәнди. Муңа гарамаздан, Асаның йүреги бүтин өмрүнде Реббе вепалы болды. 15Ол какасының хем-де өзүниң айдан садакаларыны, ягны күмши, алтыны ве гап-гачлары Реббиң өйүне гетирди+.

16Аса билен ысрайыл патышасы Багша бүтин өмүрлерине уруш этдилер. 17Ысрайыл патышасы Багша Яхуданың үстүне чозды. Ол Яхуда патышасы Асаның янына гелип-гитмек ислейәнлериң ёлуны япмак үчин Рама галасыны беркитди. 18Соңра Аса Реббиң өйүниң ве патыша көшгүниң хазыналарында галан әхли күмүшдир алтыны алып, олары өз көшк эмелдарларына берди. Аса олары Табрыммоның агтыгы, Хезёның оглы, Дамаскда яшаян Сирия патышасы Бенхадада иберди+. 19Аса өз эмелдарларындан Бенхадада шейле хабар ёллады: «Сениң какаң билен мениң какамың арасында болшы ялы, икимизиң арамызда-да ылалашык болсун. Мен саңа күмүшдир алтын совгат иберйәрин. Сен гит-де, Ысрайылың патышасы Багша билен эден ылалашыгыңы боз, ол мениң үстүмден совулсын». 20Бенхадат Аса патышаның айданларына гулак асды. Ол гошун серкерделерини иберип, Ыёны, Даны, Абелбейтмагаканы, тутуш Нафталы юрды билен бирликде бүтин Киннереди басып алды. 21Багша муны эшиденде, Раманы беркитмекден эл чекип, Тирсада месген тутды+. 22Соңра Аса патыша Рама галасындакы Багшаның беркитме үчин уланып йөрен дашларыны, агачларыны алып гитмәге яхудалара буйрук берди. Аса патыша бу дашдыр агачлар билен Беняминдәки Геба галасыны ве Миспа галасыны беркитди. 23Асаның галан әхли ишлери, онуң гайдувсыз эдерменликлери, әхли эден ишлери ве беркиден галалары барада яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. Гоҗалан чагында, ол аякдан дерт чекди. 24Аса ата-бабаларына говушды. Ол ата-бабаларының янында, атасы Давут галасында җайланды. Оглы Ехошапат онуң ерине патыша болды+.

Ысрайыл патышасы Надап

25Яхуда патышасы Асаның патышалыгының икинҗи йылында Яробгамың оглы Надап Ысрайыла патыша болды. Ол Ысрайылда ики йыл патышалык этди+. 26Надап Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Ол какасының ысрайыл халкына этдирен гүнәли ёлларындан йөреди.

27Ысакар неслинден болан Ахыяның оглы Багша Надаба гаршы дилдүвшүк гурды. Багша пилиштлилере дегишли болан Гибетонда Надабы өлдүрди, чүнки Багша билен бүтин ысрайыллар Гибетоның дашыны габапдылар+. 28Шейдип, Багша яхуда патышасы Асаның шалыгының үчүнҗи йылында Надабы өлдүрип, онуң ерине өзи патыша болды. 29Ол патыша болан дессине Яробгамың несиллериниң барыны гырды, Реббиң Өз гулы шилолы Ахыя аркалы айдан сөзүне гөрә, Яробгамың несиллеринден бир адам хем дири галдырылман, оларың бары өлдүрилди+. 30Бу Яробгамың Ысрайыл Худайы Реббиң гахарыны гетирендиги зерарлы, өз эден ве Ысрайыла этдирен гүнәлери зерарлы болды.

31Надабың галан ишлери ве әхли эден ишлери барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр. 32Аса билен ысрайыл патышасы Багша бүтин өмүрлерини уршуп гечирдилер.

Ысрайыл патышасы Багша

33Яхуда патышасы Асаның шалыгының үчүнҗи йылында Ахыяның оглы Багша Тирсада бүтин Ысрайылың үстүнден патышалык эдип, йигрими дөрт йыл хөкүм сүрди. 34Багша хем Яробгам ялы Ысрайыла гүнә этдирип, Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди.

16-нҗы бап

16^1Багша гаршы Хананының оглы Ехува Реббиң шу сөзи аян болды:+
2«Сен хич кимдиң, эмма Мен сени халкым ысрайыла патыша этдим. Сен Яробгамың ёлундан йөрәп, халкым ысрайыла гүнә этдирип, оларың гүнәлери билен мениң гахарымы гетирдиң+. 3Шонуң үчин хем Мен Багшаны ве онуң бүтин несиллерини Небадың оглы Яробгамың несиллери ялы ёк эдерин+. 4Багшаның несиллеринден галада өленлерини итлер, дүзде өленлерини гушлар иер»+.

5Багшаның галан ишлери, онуң эдерменликлери барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр. 6Багша ата-бабаларына говушды. Ол Тирсада ата-бабаларының янында җайланды. Оглы Эла онуң ерине патыша болды. 7Хананының оглы Еху пыгамбере Багша ве онуң несиллерине гаршы Реббиң шу сөзи аян болды. Чүнки Багша Яробгамың несиллери ялы херекет этди ве Яробгамың несиллерини өлдүрди. Шейдип, ол Реббиң йигренйән ишлерини эдип, өз пис ишлери билен Онуң гахарыны гетирипди.

Ысрайыл патышасы Эла

8Яхуда патышасы Асаның шалыгының йигрими алтынҗы йылында Багшаның оглы Эла Тирсада Ысрайыла патыша болуп, ики йыл шалык сүрди. 9Эла Тирсада өз көшк эмелдары Арсаның өйүнде серхош болуп отырка, Зимри оңа гаршы дилдүвшүк гурды. Зимри сөвеш арабаларының ярысының серкердесиди+. 10Зимри гелип, Эланы өлдүрди ве өзи онуң орнуна патыша болды. Бу вака Яхуда патышасы Асаның шалыгының йигрими единҗи йылында болуп гечди.

11Зимри патыша болуп, Эланың тагтында отуран бадына, Багшаның бүтин несиллеринден, доган-гарындашларындан ве дост-ярларындан болан бар эркеги өлдүрди. 12Шейдип, Зимри Багшаның әхли несиллерини ёк этди. Реббиң Еху пыгамбериң үсти билен Багша гаршы айдан сөзлери берҗай болды+. 13Чүнки Багша ве онуң оглы Эла бутлар ясап, гүнә этдилер ве олар ысрайыл халкына-да гүнә этдирип, Ысрайыл Худайы Ребби газапландырдылар. 14Эланың галан ишлери ве әхли эден ишлери барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр.

Ысрайыл патышасы Зимри

15Яхуда патышасы Асаның патышалыгының йигрими единҗи йылында Зимри Тирсада еди гүн патышалык этди. Ысрайыл гошунлары пилиштлилере дегишли болан Гибетон галасының дашыны габапдылар+. 16Дүшелгедәки гошунлар Зимриниң Эла патыша гаршы дилдүвшүк эдип, оны өлдүрендиги барадакы хабары эшиденлеринде, ысрайыл халкы гошунбашы Омрыны дүшелгеде Ысрайыла патыша этдилер. 17Шейдип, Омры бүтин ысрайыл халкы билен Гибетон галасындан чыкып, Тирсаның дашыны габадылар. 18Зимри галаның басылып алнаныны гөренде, патыша көшгүниң ички галасына гирип, патышаның көшгүне от берип, ода янып өлди. 19Зимри Яробгамың ёлундан йөрәп, Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Ол өз эден гүнәлери ве Ысрайыла этдирен гүнәлери үчин өлди. 20Зимриниң галан ишлери ве гуран дилдүвшүги барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр.

Ысрайыл патышасы Омры

21Зимри өленден соң, ысрайыл халкы ики бөлеге бөлүнди. Халкың ярысы Гинатың оглы Тибнини патыша этҗек болуп, онуң ызына эерди, галан ярысы болса Омрының ызына эерди. 22Омрының ызына эерен халк, Гинатың оглы Тибниниң ызына эерен халкдан гүйчли болуп чыкды. Шейдип, Тибни өлүп, Омры онуң орнуна патыша болды. 23Яхуда патышасы Асаның шалыгының отуз биринҗи йылында Омры Ысрайыла патыша болуп, он ики йыл шалык этди. Омры Тирсада алты йыл шалык сүрди.

24Омры Самария байырлыгыны Шемерден үч ярым батман[*] күмше сатын алып, байырлыкда шәхер гуруп, байырлыгың эеси Шемериң адына гөрә гуран шәхерине Самария дийип ат дакды.

25Омры Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Онуң эден пис ишлери өзүнден өңки патышаларың әхлисиниңкиден чөкдер болды+. 26Омры Небадың оглы Яробгам ялы гүнә этди. Ол ысрайыл халкына-да гүнә этдирип, Ысрайыл Худайы Ребби газапландырды. 27Омрының эден бейлеки ишлери ве гөркезен гайдувсызлыгы хем эдерменлиги барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр. 28Омры ата-бабаларына говушды. Ол Самарияда ата-бабаларының янында җайланды. Оглы Ахап онуң ерине патыша болды.

Ысрайыл патышасы Ахап

29Яхуда патышасы Асаның патышалыгының отуз секизинҗи йылында Омрының оглы Ахап Ысрайыла патыша болуп, Самарияда йигрими ики йыл шалык сүрди. 30Ахап Реббиң назарында йигренҗи ишлери этди. Онуң эден пис ишлери өзүнден өңки патышаларың әхлисиниңкиден чөкдер болды+.

31Ахаба Небадың оглы Яробгамың гүнәли ёлларындан йөремеклигиң өзем етерликди, йөне ол онуң үстесине сидонлыларың патышасы Этбагалың гызы Изебеле өйленип, Багала сежде этди+. 32Ахап Самарияда Багал үчин гуран бутханасында Багал үчин гурбанлык сыпасыны гурды+. 33Ахап хем аял худайы Ашера бутуны ясады. Ахап Ысрайыл Худайы Реббиң гахарыны гетирмекде Ысрайылың өзүнден өңки патышаларының барындан оздурды. 34Ахабың дөврүнде бейтелли Хиел Ерихоны тәзеден дикелтди. Хиел онуң дүйбүни тутанда, новбахар оглы Абырамы гурбанлык этди. Ерихоның дервезелерини отурданда, ол иң кичи оглы Сегубы гурбанлык берди. Шейдип, Реббиң Нун оглы Ешува аркалы айдан сөзи берҗай болды+.

17‑нҗи бап

Ыляс пыгамбериң гуракчылык хакындакы хабары

17^1Гилгатда яшаян тишбели Ыляс Ахаба шейле дийди: «Мен өзүмиң гуллук эдйән Ысрайыл Худайы Ребден ант ичйәрин. Тә мен буйрук берйәнчәм, юртда ики-үч йыллап не чыг болар, не-де ягын»+. 2Ыляса Реббиң шу сөзи аян болды: 3«Бу ерден гүндогара гит-де, Иорданың гүндогарындакы Керит чешмесиниң боюнда гизлен. 4Сен чешме сувундан ичерсиң. Ол ерде гаргалара сени иймитлендирмеги табшырандырын». 5Ыляс Реббиң табшырышы ялы этди. Ол гидип, Иордан дерясының гүндогарындакы Керит чешмесиниң боюнда месген тутды. 6Гаргалар Ыляса эртирине-де, агшамына-да чөрек билен эт гетирип берйәрдилер, ол чешмәниң сувундан ичйәрди. 7Вагтың гечмеги билен чешме гурады, чүнки юрда ягыш яганокды.

Ыляс пыгамбер ве сарепатлы дул хатын

8Ыляса Реббиң шу сөзи аян болды: 9«Тур, Сидоның Сарепат галасына бар-да, шол ерде месген тут, чүнки ол ерде Мен бир дул хатына сени иймитлендирмеги табшырандырын»+. 10Шейдип, Ыляс Сарепата гитди. Ол галаның дервезесине гелди, гөрсе, ол ерде бир дул аял чөплеме чөпләп йөрди. Ол аялы чагырып, оңа: «Маңа ичмәге бир кәсе сув гетирәй» дийди. 11Ол аял сув гетирмәге барярка, Ыляс оны ызына чагырып: «Бир дөвүм чөрек хем алып гелсене» дийди. 12Ол аял, Ыляса шейле җогап берди: «Худайың Ребден ант ичйәрин, менде чөрек ёк. Менде диңе халтаң дүйбүндәки бир гошавуч ун билен голчада бираз яг бар. Ине, мен хәзир өе гидип, шол барҗа ун билен өзүм хем оглум үчин күлче биширмек үчин чөплеме чөпләп йөрүн. Биз оны иерис, онсоң өлерис». 13Ыляс оңа шейле дийди: «Сен алада этме. Бар өйүңе гит-де, чөрегиңи бишир. Шол барҗа унуңдан сен өңүрти маңа бир кичиҗик чөрек биширип гетир. Ондан соң унуң галанындан өзүң ве оглуң үчин чөрек биширерсиң. 14Чүнки Ысрайыл Худайы Реб шейле диййәр: „Реббиң ягыш ягдырҗак гүнүне ченли халтадакы ун түкенмез, голчадакы яг эгсилмез“». 15Бу аял гидип, Ылясың айдышы ялы этди. Ыляс билен яңкы аял ве онуң өй-ичериси бир гошавуч уны узак вагтлап ийдилер. 16Шейдип, Реббиң Ыляс аркалы айдан сөзи берҗай болуп, халтадакы ун түкенмеди, голчадакы яг эгсилмеди.

17Бирнәче вагт геченден соң, яңкы хоҗайын аялың оглы сыркавлады. Огланың халы ярамазлашып, ол арадан чыкды. 18Онсоң ол аял Ыляса: «Эй, Худайың адамы, мениң билен нәме ишиң бар? Сен маңа гүнәми ятладып, мениң оглумы өлдүрмәге гелдиңми?» дийди. 19Ыляс хем оңа: «Оглуңы маңа бер» дийди. Ыляс огланы аялың гуҗагындан алып, оны өз болян ёкаркы гатдакы отагына гетирип, өз дүшегинде ятырды. 20Соңра ол Реббе ялбарып, дилег этди: «Эй, Худайым Реб, Сен нәме үчин бу дул хатының башына бела гетирдиң? Ол маңа өз өйүнден ер берди, Сен болса онуң оглуны өлдүрйәрсиң!» 21Онсоң ол үч гезек чаганың үстүнде язылып ятды-да, Реббе ялбарып дилег этди: «Эй, Худайым Реб, Саңа ялбарярын, бу чаганы дирелт»+. 22Реб Ылясың дилегини эшитди ве чага дирелди. 23Ыляс чаганы ёкаркы отагдан гетирип, эҗесине берди. Ыляс огланың эҗесине: «Серет, сениң оглуң дирелди» дийди. 24Онсоң ол аял Ыляса: «Мен инди сениң Худайың адамыдыгыңы, Реббиң сен аркалы айдан сөзүниң хакыкатдыгыны билйәрин» дийди.

18‑нҗи бап

Ыляс пыгамбер ве Багалың пыгамберлери

18^1Бирнәче вагт геченден соң, гураклыгың үчүнҗи йылында, Реб Ыляса шейле диййәр: «Бар, Ахабың янына гит; Мен юрда ягыш ягдырҗак». 2Шейдип, Ыляс Ахабың янына гитди. Самарияда ачлык гаты газаплыды. 3-4Ахап көшги доландырян Абадяны чагырды. (Абадя бүтин калбы билен Реббе ыбадат эдйәрди. Изебел Реббиң пыгамберлерини өлдүрйәркә, Абадя йүз пыгамбери әкидип, элли-эллиден ики говакда гизләп, чөрек, сув билен үпҗүн эдипди.)+
5Онсоң Ахап Абадя шейле дийди: «Сен гит-де, юрдуң бүтин чешмелерине, бүтин япларына айлан, белки, от тапып, атлары, гатырлары ве мал-гараны хорламарыс». 6Шейдип, олар айланмак үчин юрды өз араларында пайлашдылар. Ахабың ве Абадяның херси бир тарапа гитдилер.

7Абадя ёлда Ыляс пыгамбере душды. Абадя оны танап, өңүнде баш эгип, оңа шейле дийди: «Җенабым Ыляс, бу сенмисиң?» 8Ыляс оңа: «Хава, бу мендирин, бар, сен гит-де, өз җенабыңа Ыляс шу ерде дийип айт» дийди. 9Абадя оңа шейле җогап берди: «Гулуңы Ахабың элине берип өлдүрериң ялы мен нәме гүнә этдим? 10Худайың Ребден ант ичйәрин, җенап патышаның сени идәп, адам ибермедик юрды галмады. Хер юрдуң баштутаны: „Ыляс бу юртда дәл“ дийип хабар беренде, Ахап оңа ант ичирди. 11Йөне хәзир сен маңа: „Бар-да, җенабыңа Ыляс шу ерде дийип айт“ диййәрсиң. 12Мен сениң яныңдан гиден бадыма, Реббиң Рухы сени әкидер, мен-де сениң ниредедигиңи билмерин. Шейдип, мен барып, Ахаба сениң бардыгыңы айтсам, ол-да сени тапмаса, мени өлдүрер. Гулуң яшлыгындан бәри бүтин калбы билен Реббе ыбадат эдип гелйәр+. 13Изебел Реббиң пыгамберлерини өлдүренде, йүз адамы элли-эллиден ики говакда гизләп, олары чөрек ве сув билен үпҗүн эденим җенабыма айтмадылармы нәме? 14Сен инди: „Бар-да, җенабыңа Ыляс шу ерде дийип айт диййәрсиң“. Ол мени хөкман өлдүрер». 15Ыляс: «Гуллук эдйән Худайым Хөкмүрован Ребден ант ичйәрин, мен шу гүн оңа хөкман гөрнерин» дийди. 16Шейдип, Абадя Ахабың янына гидип, оңа Ыляс барада хабар берди. Ахап Ыляс пыгамбериң янына гитди.

17Ахап Ылясы гөрүп, оңа: «Ысрайыл халкыны биынҗалык эдйән сенмисиң?» дийди. 18Ыляс оңа шейле җогап берди: «Ысрайыл халкыны биынҗалык эдйән мен дәлдирин. Сен ве сениң ата-бабаларың Реббиң табшырыкларыны терк эдип, Багалың ызына эердиңиз. 19Шонуң үчин хем сен хәзир бүтин ысрайыллары, Изебелиң голдаян дөрт йүз элли Багал бутуның пыгамберлерини ве дөрт йүз Ашера бутуның пыгамберлерини Кармел дагына, мениң яныма йыгна».

20Шейдип, Ахап бүтин ысрайыл халкына чапарлар ёллап, әхли пыгамберлери Кармел дагына йыгнады+. 21Ыляс бүтин халка голай гелип, шейле дийди: «Сиз хачана ченли ики гөвүнли болуп, ыраң атып йөрҗексиңиз? Эгер Реб Худай болса, онда Онуң ызына эериң, эгер-де Багал худай болян болса, онда онуң ызына эериң». Халк оңа хич хили җогап гайтармады+. 22Соңра Ыляс халка шейле дийди: «Реббиң пыгамберлеринден мен, диңе мен галдым, йөне Багалың пыгамберлери дөрт йүз эллидир+. 23Гой, бизе ики өкүз берсинлер. Багалың пыгамберлери бир өкүзи сайлап алып, оны дограп, одуның үстүнде гойсунлар, йөне от якмасынлар; мен хем бейлеки өкүзи тайярлап, оны одуның үстүнде гоярын, йөне от якмарын. 24Онсоң сиз өз худайыңыза, мен хем Реббе дилег эдерин. Хайсы худай от билен җогап берсе, шол хакыкы Худайдыр». Бүтин халк бу пикири макуллады. 25Онсоң Ыляс Багал бутуның пыгамберлерине шейле дийди: «Өзүңизе бир өкүз сайлаң-да, сиз оны өңүрти тайярлаң, чүнки сиз көп. Онсоң худайыңыза дилег эдиң, йөне от якмаң». 26Шейдип, олар өзлерине берлен өкүзи алып тайярлап, эртирден гүнортана ченли Багалдан дилег эдип, гыгырышып: «Эй, Багал, бизе җогап бер!» дийип, өзлериниң гуран гурбанлык сыпасының төверегинде бөкҗеклешип, танс этмеклерини довам этдилер, йөне сес-үйн болмады, җогап берен-де болмады. 27Ыляс гүнортан олары масгаралап, шейле дийди: «Батлы гыгырың! Чүнки ол худайдыр, белки, ол пикирленйәндир я-да аяк ёлуна чыкандыр я-да сыяхат этмәге гидендир, белки-де, ол укудадыр, оны оярмак герекдир». 28Онсоң олар батлы сес билен гыгырышып, өз адатларына гөрә, беденлеринден ган акянча, гылычлар, найзалар билен өзлерини яраладылар. 29Вагт өйледен агып, агшам гурбанлыгы хөдүрленмели вагта ченли, олар улы гох-галмагал билен танс эдип, пыгамберлик эден болдулар, йөне сес-үйн болмады, җогап берен-де болмады+.

30Онсоң Ыляс бүтин халка: «Мениң яныма гелиң» дийди. Олар онуң янына гелдилер. Ыляс илки билен Реббиң йыкылан гурбанлык сыпасыны дикелтди. 31Ыляс Якубың огулларының тирелериниң санына гөрә он ики саны даш алды, чүнки Якуба Реббиң «Сениң адың Ысрайыл болар» диен сөзи гелипди+. 32Ол шол дашлардан Реббе гурбанлык сыпасыны гурды. Соңра ол гурбанлык сыпасының төверегинде ики керсен тохум сыгҗак чукур газды. 33Ондан соң ол одунлары бир ере үйшүрип, өкүзи союп бөлекледи-де, олары одунларың үстүнде гойды. Соңра ол: «Дөрт челеги сувдан долдурың-да, олары якма гурбанлыгының үстүне ве одунларың үстүне дөкүң» дийди. 34Ыляс пыгамбер: «Муны ене бир гезек гайталаң» дийди. Олар сувы икинҗи гезек гайталап гуйдулар. Ол: «Муны үчүнҗи гезек гайталаң» дийди. Олар сувы үчүнҗи гезек гуйдулар. 35Шейдип, сув гурбанлык сыпасының төверегине акып, чукуры долдурды.

36Агшам гурбанлык хөдүрленмели вагты Ыляс пыгамбер гурбанлык сыпасына голай гелип, шейле дилег этди: «Эй, Ыбрайымың, Ысхагың, Ысрайылың Худайы Реб, бу гүн Сен Ысрайылда Худайдыгыңы, мениң гулуңдыгымы, мениң бу әхли затлары Сениң табшырыгың билен эдйәндигими субут эт+. 37Дилегими эшит, я Реб, маңа җогап бер! Бу халк Сен Реббиң Худайдыгыңы ве олары ызларына, Өзүңе чагыряндыгыңы билсин». 38Шейдип, Реб ашак от индерип, якма гурбанлыгыны, одунлары, дашлары ве топрагы яндырды, хатда чукурдакы сувы-да гурадып ташлады+. 39Бүтин халк муны гөрүп, йүзин йыкылып: «Реб Худайдыр! Реб Худайдыр!» дийди+. 40Ыляс олара: «Багалың пыгамберлерини тутуң, оларың екеҗеси-де гачмасын» дийди. Адамлар оларың барыны тутдулар. Ыляс Багалың пыгамберлерини Кишон чешмесине гетирип, олары шол ерде өлдүрди+.

Гуракчылыгың соңы

41Ыляс Ахаба: «Гит-де, ийип-ич, чүнки гүйчли ягшың сеси гелйәр» дийди. 42Шейдип, Ахап ийип-ичмәге гитди. Ыляс пыгамбер болса Кармел дагының чүр депесине чыкып, ики бүкүлип, келлесини дызларының арасында гойды. 43Ыляс пыгамбер өз хызматкәрине: «Бар, деңзе тарап серет» дийди. Хызматкәр деңзе тарап серетди-де: «Ол ерде гөрүнйән зат ёк» дийди. Ол хызматкәрине шол бир херекети еди гезек гайталамагы буюрды. 44Единҗи гезекде хызматкәр: «Серет, деңизден элиң аясы кимин бир бөлеҗик булут ёкары галып баряр» дийди. Онсоң Ыляс пыгамбер хызматкәрине: «Гит-де, Ахаба ат арабасыны тайярлап, өйүне гитмегини табшыр, ёгсам ягыш оны ёлундан саклар» дийди. 45Бир салымдан соң асманың йүзүни гара булут бүрәп, ел туруп, гүйчли ягыш ягды. Ахап арабасына мүнүп, Йизрегел галасына гитди+. 46Ыляса Реббиң гүйҗи гелди. Ол донуны билине гушап, тә Йизрегелиң дервезесине ченли узак ёла Ахабың өңүнден ылгап гитди+.

19-нҗы бап

Ыляс пыгамбер Синай дагында

19^1Ахап Ылясың бар эден затлары, пыгамберлери нәдип гылыч билен өлдүрендиги барада аялы Изебеле гүррүң берди. 2Онсоң Изебел Ыляса чапар ёллап: «Эртир шу вагтлар мен сениң өзүңи хем шол өлдүрилен пыгамберлериң гүнүне салмасам, гой, онда худайлар маңа-да муны ве мунданам бетерини гөркезсин» дийди. 3Ыляс бу хабары эшидип горкды. Ол өз җаныны гутармак үчин гачып, Яхуданың Беершеба галасына гелди. Ол хызматкәрини шол ерде галдырды+. 4Ыляс пыгамбериң өзи болса чөлде бир гүнлүк ёл йөрәп, гелип, бир гырымсы сүбсе агаҗының ашагында отурды-да, өз өлүмини диләп: «Бесдир, я Реб, инди мениң җанымы ал, чүнки мен аталарымдан говы дәлдирин» дийди+. 5Соңра ол гырымсы сүбсе агаҗының ашагында ятды-да, ука гитди. Ине, бирденкә бир перишде Ылясы ырап: «Тур-да, ийип-ич» дийди. 6Ыляс пыгамбер төверегине гаранҗаклады. Ине, гөрсе, онуң башуҗунда гызгын дашың үстүнде биширилен чөрек билен бир күйзе сув барды. Ол ийип-ичип, ене-де ятды. 7Реббиң перишдеси икинҗи гезек гелип, оны ырап: «Тур-да, ийип-ич, ёгсам бу сыяхат гаты узак ве кын болар» дийди. 8Ыляс пыгамбер туруп ийип-ичди. Онсоң ол нахарың гүйҗүне кырк гиҗе-гүндизләп ёл йөрәп, Худайың дагы Хоребе[*] гелди+. 9Ыляс пыгамбер ол ерде бир говага гирип, гиҗәни шол ерде гечирди.

Онсоң Ыляса Реббиң шу сөзи аян болды: «Ыляс, сен бу ерде нәме ишләп йөрсүң?» 10Ыляс Оңа шейле җогап берди: «Мен Хөкмүрован Худай Реббе гаты вепалы болдум. Ысрайыллар Сениң әхтиңи унудып, Сениң гурбанлык сыпаларыңы йыкып, Сениң пыгамберлериңи өлдүрдилер. Мениң диңе еке өзүм галдым. Олар шу вагт мениң җаныма каст этмек үчин мени ызарлап йөрлер»+.

11Реб Ыляса: «Дашары чык-да, дагда Мениң хузурымда дур, чүнки Мен-Реб шол ерден гечерин» дийди. Реббиң өңүнде даглары, дашлары ярян шейле бир гүйчли ел турды, йөне Реб елиң ичинде геплемеди. Елден соң ертитреме болды, йөне Реб ертитремеде хем геплемеди+. 12Ертитремеден соң от гелди, йөне Реб одуң ичинде-де геплемеди. Отдан соң мылайым, пессай сес гелди+. 13Ыляс муны эшиденде, йүзүни донуна бүрәп, дашары чыкып, говагың агзында дурды. Ине, бир сес гелип, оңа: «Ыляс, сен бу ерде нәме ишләп йөрсүң?» дийди. 14Ыляс Оңа шейле дийип җогап берди: «Мен Хөкмүрован Худай Реббе гаты вепалы болдум, чүнки ысрайыллар Сениң әхтиңи унудып, Сениң гурбанлык сыпаларыңы йыкып, пыгамберлериңи өлдүрдилер. Инди мен еке галдым. Олар мениң җаныма каст этмек үчин мени ызарлап йөрлер»+. 15Онсоң Реб Ыляс пыгамбере шейле дийди: «Бар, чөл ёлы билен ызыңа гит-де, Дамаска совул. Ол ере бар-да, Хазайылың башына яг гуюп, оны Сирияның үстүнден патышалыга сайла+. 16Шейле хем Нимшиниң оглы Ехувың башына яг гуюп, оны Ысрайылың үстүнден патышалыга сайла; Абелмехоладан болан Шапатың оглы Эляшаның башына яг гуюп, оны өз орнуңа пыгамберлиге сайла+. 17Хазайылың гылыҗындан гутуланы Еху өлдүрер, Ехувың гылыҗындан гутуланы болса Эляша өлдүрер+. 18Мен Ысрайылда Багал бутуна сежде этмедик, оны өпмедик еди мүң адамы аман галдырарын»+.

Эляша Ыляс пыгамбериң шәгирди боляр

19Шейдип, Ыляс ол ерден гидип, Шапатың оглы Эляшаны тапды. Ол ер сүрүп йөрди. Онуң өңүнде он ики җүбүт өкүз барды. Эляша он икинҗи җүбүтиң янындады. Онуң янындан геченде, Ыляс өз донуны онуң эгнине атды. 20Эляша өкүзлерини ташлап, Ылясың ызындан ылгады. Эляша Ыляса: «Мен өңүрти энем-атам билен хошлашайын, онсоң сениң ызыңа дүшейин» дийди. Ыляс оңа: «Бар, гидибер, йөне сен мениң эден ишимиң нәме аңладяндыгыны билйәнсиң» дийди+. 21Эляша Ыляс пыгамбериң янындан гайдып, бир җүбүт өкүзиң боюнтырыкларыны айрып, оларың дамагыны чалды. Азалың агачларыны якып, өкүзлериң этлерини биширип, халка пайлады, халк оны ийди. Ондан соң Эляша гидип, Ыляс пыгамбериң ызына эерип, онуң шәгирди болды+.

20‑нҗи бап

Бенхадат Самария хүҗүм эдйәр

20^1Сирияның патышасы Бенхадат өзүниң бүтин гошуныны топлады. Онуң янында атлар, сөвеш арабалары билен бирликде отуз ики саны хан барды. Ол Самария гаршы йөриш эдип, онуң дашыны габап, гала хүҗүм этди+. 2Бенхадат гала ысрайыл патышасы Ахаба чапарлардан шейле хабар ёллады. 3Бенхадат Ахаба: «Сениң күмшүң, алтының мениңкидир; сениң иң овадан аялларың ве иң гүйчли огулларың-да мениңкидир» дийди. 4Ысрайыл патышасы Ахап Бенхадада шейле җогап берди: «Эй, мениң җенап патышам, сениң айдышың ялы болар; мен ве мениң әхли задым сениңкидир». 5Чапарлар ене-де Ахабың янына доланып гелип: «Бенхадат шейле диййәр дийдилер: „Мен саңа адам иберип, күмшүңи, алтыныңы, аялларыңы, чагаларыңы маңа гетирип бер дийдим. 6Муңа гарамаздан, мен эртир шу вагтлар эмелдарларымы сениң яныңа иберерин. Олар сениң көшгүңи ве сениң адамларың өйлерини дөкүп, гөзлерине якан затларыны алып гайдарлар“» дийди.

7Онсоң ысрайыл патышасы юрдуң әхли яшулуларыны чагырып, олара шейле йүзленди: «Середиң! Бу адам пислик агтаряр! Ол чапарлар ёллап, мениң аялларымы, огулларымы, алтын-күмшүми талап этди, мен-де боюн гачырмадым»+. 8Онсоң әхли яшулулар ве халк Ахаба: «Бенхадада гулак асма ве онуң билен ылалашма» дийдилер. 9Шейлелик билен Ахап Бенхададың чапарларына шейле дийди: «Җенабым патыша шейле дийиң: „Бу гулуңдан илки соран затларыңы берерин, йөне сениң мениң көшгүми ве әхли адамларың өйлерини дөкүп, гөзүңе якан затларыңы алып гитмек пикириң билен ылалашмаярын“». Чапарлар гидип, оңа бу җогабы етирдилер. 10Бенхадат ене-де чапарларыны Ахабың янына ёллап, шейле дийди: «Мен Самарияны ер билен егсан этмек үчин әгирт улы гошун гетирерин. Эгер Самариядан эсгерлеримиң овучларыны долдурмага етерлик тоз тапылса, гой, онда худайлар маңа муны ве мунданам бетерини гөркезсин». 11Ысрайылың патышасы Бенхадада шейле җогап берди: «Сөвеше уграян сөвешден үстүн чыкып, ызына доланып гелйән эсгер кимин өвүнмели дәлдир». 12Бенхадат бу хабары эшиденде, ханлар билен чадырда шерап ичип отырды. Ол өз эсгерлерине: «Нызама дуруң» дийди. Олар гала хүҗүм этмәге нызама дурдулар.

13Шол вагт бир пыгамбер ысрайыл патышасы Ахабың янына барып, Реб саңа шейле диййәр: «Бу әгирт улы гошуны гөрйәрсиңми? Шу гүн Мен оны сениң элиңе берйәрин. Ана, шонда сен Мениң Ребдигими билерсиң» дийди. 14Ахап ол пыгамберден: «Бу еңиш кимиң үсти билен газанылар?» дийип сорады. Ол пыгамбер: «Бу еңиш велаят хәкимлериниң хызматындакы яш эсгерлериң үсти билен газанылар» дийип җогап берди. Онсоң Ахап: «Уршы ким башлар?» дийип сорады. Пыгамбер: «Сен башларсың» дийип җогап берди. 15Онсоң Ахап велаят хәкимлериниң хызматындакы яш эсгерлери топлады, олар ики йүз отуз икидилер. Ондан соң ол Ысрайылың бүтин гошуныны топлады, олар еди мүңдүлер.

16-17Велаят хәкимлериниң хызматындакы яш эсгерлер гүнортан хүҗүме башладылар. Бенхадат болса өзи билен ылалашык баглашан отуз ики патыша билен чадырда шерап ичип, серхош болуп отырды. Бенхададың Самария иберен эсгерлери оңа: «Бир топар эсгерлер Самариядан чыкып гелйәрлер» дийип хабар бердилер. 18Бенхадат: «Ярашык үчин геленем болсалар, урушмак үчин геленем болсалар олары дири тутуң» дийди.

19Велаят хәкимлериниң хызматындакы яш эсгерлер эййәм йөрише чыкыпдылар. Ысрайыл гошуны-да оларың ызы билен гелйәрди. 20Оларың херси өз гаршыдашыны өлдүрди. Сириялылар гачдылар, ысрайыл гошуны оларың ызларындан ковды. Сирия патышасы Бенхадат атлы бейлеки сөвеш арабалы гошуны билен гачып гутулды. 21Ысрайыл патышасы Ахабың баштутанлыгындакы ысрайыл гошуны йөрише чыкып, сириялыларың атлы гошунының ве сөвеш арабаларының үстүне чозуп, олары дерби-дагын этди.

22Соңра пыгамбер ысрайыл патышасының янына гелип, оңа шейле дийди: «Гит-де, гүйч топла, сересаплы мейилнама дүз, чүнки индики бахарда Сирия патышасы Бенхадат тәзеден сениң үстүңе хүҗүм эдер»+.

Бенхададың икинҗи чозушы

23Сирия патышасының эмелдарлары оңа шейле дийдилер: «Ысрайылларың худайлары байырларың худайлары болансоң, олар бизден гүйчли чыкдылар. Эгер олар билен дүзлүкде урушсак, биз хөкман олардан гүйчли чыкарыс. 24Сен шейле хем патышалары айрып, оларың ерине велаят хәкимлерини белле. 25Сөвешде йитирен улы гошуның ялы, тәзеден, шол бир мукдардакы атлы ве сөвеш арабалы әгирт улы гошун топла. Соңра олар билен дүзлүкде уруш эдерис, биз хөкман олардан үстүн чыкарыс». Патыша оларың сөзүни диңләп, айдышлары ялы хем этди.

26Бахар паслында Бенхадат Сирия гошуныны топлап, Ысрайылың гаршысына уруш этмек үчин Апеге гитди+. 27Ысрайыл гошуны топланып, азык билен үпҗүн эдиленден соң, олар сириялыларың гаршысына чыкдылар. Ысрайыллар оларың гаршысында ики хатар кичи гечи сүрүси кимин нызама дурдулар. Сириялыларың гошуны болса тутуш дүзлүги долдурды. 28Худайың адамы Ысрайылың патышасының янына гелип, Реб шейле диййәр: «Сириялыларың: „Реб байыр худайыдыр, дүз худайы дәлдир“ диендиклери үчин, Мен бу әгирт улы гошуны сениң элиңе берйәрин. Ана, шонда сен Мениң Ребдигими билерсиң» дийди. 29Олар еди гүнләп, бири-бириниң гаршысында дүшледилер. Онсоң единҗи гүни уруш башланып, ысрайыллар бир гүнүң ичинде сириялыларың йүз мүң пыяда гошуныны гырдылар. 30Сириялыларың аман галанлары Апек галасына гачып гирдилер. Гала гачып гирен йигрими еди мүң адамың үстүне дивар йыкылды.

Бенхадат хем гала гачып, ол шол ердәки бир ички отагда гизленди. 31Бенхададың эмелдарлары оңа: «Ысрайылың патышалары, рехимли патышалар дийип эшитдик. Гелиң, җул гейнип, бойнумыза йүп салып, өзүмизиң боюн эгйәндигимизи гөркезмек үчин ысрайыл патышасы Ахабың янына гиделиң, белки-де, ол сени дири галдырар» дийдилер. 32Шейдип, олар җул гейнип, боюнларына йүп салып, ысрайыл патышасының янына барып: «Сениң гулуң Бенхадат: „Хайыш эдйәрин, мени өлдүрме“ диййәр» дийдилер. Ахап: «Ол энтәк дирими? Ол маңа доган ялыдыр» дийди. 33Бенхададың эмелдарлары патышадан ягшы сөзе гарашярдылар. Олар патышаның агзындан чыкан доган сөзүни эшиден батларына, оны агзындан какып алып: «Хава, Бенхадат саңа доган ялыдыр» дийдилер. Онсоң Ахап: «Барың гидиң-де, Бенхадады мениң яныма гетириң» дийди. Шейдип, Бенхадат Ахап патышаның янына гелди. Ахап Бенхадады өз сөвеш арабасына мүндүрди. 34Бенхадат Ахаба: «Мен какамың сениң какаңдан алан галаларыны ызына гайтарып берерин. Какамың Самарияда базарлар гуршы ялы, сен хем Дамаскда өзүңе базарлар гур» дийди. Ахап: «Эгер сен шу берен вадаңа вепалы болсаң, мен сени бошадарын» дийди. Шейдип, Ахап Бенхадат билен әхт баглашып, оны бошатды+.

Пыгамбер Ахабы язгаряр

35Пыгамберлер топарындан болан башга бир пыгамбер Реббиң табшырыгы боюнча өз ёлдашына: «Мени ур» дийди. Ол пыгамбер оны урмакдан боюн гачырды. 36Онсоң ол пыгамбер бейлеки пыгамбере: «Реббиң сөзүне гулак асмандыгың үчин сен мениң янымдан гиден бадыңа, сени бир ёлбарс өлдүрер» дийди. Яңкы пыгамбер бейлеки пыгамбериң янындан гитди. Ёлда оңа бир ёлбарс габат гелип, оны өлдүрди+. 37Соңра ол башга бир адамы тапып, оңа: «Мени ур» дийди. Шейдип, ол адам пыгамбери уруп, оны яралады. 38Соңра пыгамбер гөзлерини саргы билен даңып, ёлуң боюнда патыша гарашды. 39Ахап патыша ёлдан гечип барярка, пыгамбер оны чагырып, шейле дийди: «Җенабым, мен–гулуң сөвеш мейданының ортарасында сөвешип йөркәм, бир эсгер мениң яныма өз есир алан душманыны гетирип: „Шу адамы өз яныңда сакла. Эгер ол гачайса, сен оны өз җаның билен я-да ики путдан говрак[*] күмүш билен төләрсиң“ дийди+. 40Мен–гулуң одур-будур ише гүйменип йөркә, яңкы адам йитирим болды». Ысрайыл патышасы оңа: «Саңа эдил өз айдышың ялы җеза берлер» дийди+. 41Пыгамбер хаял этмән гөзлериндәки саргыны айырды. Ысрайыл патышасы болса дессине онуң пыгамберлериң биридигини билди. 42Онсоң пыгамбер Ахап патыша: «Реб шейле диййәр: „Мениң өлүме хөкүм эден адамымы элиңден гойберендигиң үчин сениң өзүң онуң дерегине өлерсиң, онуң халкының башына гелҗек бела сениң халкыңың башына гелер“» дийди. 43Ысрайылың патышасы Ахап йүзүни сортдурып, өз өйүне Самария гахарлы гитди.

21‑нҗи бап

Ахап Набодың үзүмчилигини эелейәр

21^1Бираз вагтдан соң башга вакалар болуп гечди. Йизрегел галасында Самария патышасы Ахабың көшгүниң янында йизрегелли Набодың үзүмчилиги барды. 2Бир гүн Ахап Набода: «Маңа гөк өнүм экмәге ер болар ялы үзүмчилигиңи маңа бер, чүнки сениң үзүмчилигиң мениң көшгүме якындыр. Мен онуң дерегине саңа ондан хас оңат баг берейин. Эгер ислесең, мен саңа онуң бахасыны күмүш билен төләйин» дийди+. 3Эмма Набот Ахаба: «Ата-бабаларымдан галан мирасы саңа бермекден Худай сакласын!» дийди+. 4Ахап йизрегелли Набодың айдан сөзүне йүзүни сортдурып, гахарлы халда өйүне гайтды, чүнки Набот: «Аталарымың мирасыны саңа бермерин» дийипди. Ахап өйүне гелип, хич зат ийип-ичмезден дүшегине гечип, йүзүни терс өврүп ятды+.

5Аялы Изебел Ахабың янына гелип, ондан: «Сен хич зат иймән-ичмән, нәме бейле ынҗалыксыз гөрүнйәрсиң?» дийип сорады. 6Ахап аялына шейле җогап берди: «Мен йизрегелли Набода: „Үзүмчилигиңи маңа күмше сат я-да ислесең, онуң дерегине саңа башга бир үзүмчилик берейин“ дийдим. Ол маңа: „Үзүмчилигими саңа сатҗак дәл“ дийди». 7Аялы Изебел оңа: «Ысрайыла патышалык эдйән сен дәлми нәме? Тур, нахарыңы ий-де, гөвнүңи хошла; йизрегелли Набодың үзүмчилигини саңа мениң өзүм алып берерин».

8Шейдип, Изебел Ахабың адындан хатлар язып, олары Ахабың мөхүри билен мөхүрледи-де хатлары Йизрегел галасында яшаян яшулулара, беглере иберди+. 9Ол хатларда шейле язылыпды: «Агыз беклемеги ыглан эдиң-де, Набоды халкың өңүнде төрде отурдың. 10Онуң гаршысында хем ики саны дейюс адамы отурдың ве олар: „Сен Худайы, патышаны нәлетледиң“ дийип, ол барада гүвәлик этсинлер. Онсоң Набоды галадан дашарык чыкарың-да, дашлап өлдүриң»+. 11Йизрегел галасының адамлары, яшулулары ве беглери Изебелиң өзлерине иберен хатында табшырышы ялы хем этдилер. 12Олар агыз беклемеги ыглан эдип, Набоды халкың өңүнде хорматлы ерде отуртдылар. 13Ики саны дейюс гелип, онуң гаршысында отурды. Олар халкың өңүнде Набот барада гүвәлик эдип: «Набот Худайы, патышаны нәлетледи» дийдилер. Шейдип, олар Набоды галаның дашына чыкарып, шол ерде дашлап өлдүрдилер. 14Соңра олар Изебеле: «Набот дашланып өлдүрилди» дийип хабар ибердилер.

15Набодың дашланып өлдүрилендиги барадакы хабары эшиден бадына, Изебел Ахабың янына барып: «Гит-де, йизрегелли Набодың саңа күмше сатмакдан боюн гачыран үзүмчилигини эеле, чүнки Набот өлдүрилди» дийди. 16Йизрегелли Набодың өлдүрилендиги барада эшиден бадына, Ахап онуң үзүмчилигини эелемәге гитди.

17Онсоң тишбели Ыляс пыгамбере Реббиң сөзи аян болды:+
18«Сен Самария патышалык эдйән ысрайыл патышасы Ахабың янына гит. Ол хәзир Набодың үзүмчилигиндедир. Ол оны өз эечилигине алмага гитди. 19Сен оңа Реб шейле диййәр дий: „Сен илки Набоды өлдүрдиң, инди хем онуң үзүмчилигини эелейәңми? Итлер Набодың ганыны ялан еринде сениң хем ганыңы яларлар“»+.

20Ахап Ыляса: «Хә, душманым мени ахыры тапдыңмы?» дийди. Ыляс оңа: «Хава, мен сени тапдым, чүнки сен Реббиң назарында йигренҗи ишлери этмәге йүз урдуң! 21Шонуң үчин хем Реб шейле диййәр: „Мен сениң башыңдан бела индерип, сениң ёгуңа янарын! Ысрайылда исле гул болсун, исле-де азат, пархы ёк, Ахабың эркек несиллериниң барыны гырарын+. 22Мениң гахарымы гетирип, ысрайыл халкына гүнә этдиренлигиң үчин сениң несиллериңи-де Небадың оглы Яробгамың ве Ахыяның оглы Багшаның несиллери ялы эдерин“+. 23Шейле хем Реб аялың Изебел барада шейле диййәр: „Изебели Йизрегел галасының голайында итлер иер+. 24Ахаба дегишли боланларың галада өленлерини итлер, дүзде өленлерини болса гушлар иер“» дийди+.

25(Реббиң назарында йигренҗи ишлери этмекде Ахапдан оздуран адам болманды. Ол бу пис ишлери аялы Изебелиң итергиси билен этди+. 26Ахап Реб тарапындан ысрайылларың өңүнден ковуп чыкарылан аморлар ялы бутлара сежде эдип, иң неҗис ишлери этди.)+
27Ахап бу сөзлери эшиденде, якасыны йыртып, җул гейнип, агыз бекләп, җулда ятып, улы гама батды. 28Онсоң тишбели Ыляса Реббиң шу сөзи аян болды: 29«Ахабың өзүни Мениң өңүмде нәхили кичелдендигини гөрдүңми? Онуң Маңа боюн эгендиги үчин Мен беланы Ахабың башына онуң гүнлеринде гетирмән, огулларының гүнлеринде гетирерин»+.

22‑нҗи бап

Микая пыгамбер Ахаба дуйдуряр

(2 Йыл язгылары 18:2-27)

22^1⚫Үч йыллап Сирия билен Ысрайылың арасында хич хили уруш болмады. 2Үчүленҗи йыл Яхуда патышасы Ехошапат ысрайыл патышасы Ахабың янына гелди+. 3Ысрайыл патышасы Ахап өз адамларына: «Сиз Рамотгилгадың бизе дегишлидигини билйәрсиңизми? Рамотгилгады Сирия патышасының элинден алмак үчин биз энтек хич зат эдемзок» дийди+. 4Ахап Ехошапатдан: «Сен мениң билен Рамотгилгада хүҗүм этмәге гидерсиңми?» дийип сорады. Ехошапат ысрайыл патышасына: «Менем, халкам, атларам сениң хызматыңдадырыс» дийип җогап берди+.

5Ехошапат сөзүни довам эдип, Ысрайылың патышасы Ахаба: «Өңүрти Ребден сорап гөрәй» дийди. 6Онсоң Ысрайылың патышасы Ахап дөрт йүзе голай пыгамбери топлап, олардан: «Мен Рамотгилгада хүҗүм эдейинми я-да этмәйинми?» дийип сорады. Олар: «Хүҗүм эт, чүнки Реб оны сениң элиңе берер» дийдилер+. 7Эмма Ехошапат: «Бу ерде сорар ялы Реббиң башга пыгамбери ёкмы?» дийди+. 8Ысрайылың патышасы Ахап Ехошапада шейле җогап берди: «Ребден сорап гөрмәге ене бир пыгамбер бар, ол Йымла оглы Микая, йөне мен оны йигренйәрин. Ол маңа хич ягшы затлары пыгамберлик этмән, гайтам диңе бетбагтчылык хакында пыгамберлик эдйәр». Ехошапат: «Эй, патыша, бейле затлары дилиңе алма» дийди. 9Онсоң ысрайыл патышасы Ахап көшк эмелдарыны чагырып: «Гит-де, дессине Йымла оглы Микаяны шу ере гетир» дийди. 10Ысрайыл патышасы билен Яхуда патышасы Ехошапат шалык лыбасыны гейип, Самарияның дервезесиниң агзындакы харманда өз тагтларында отырдылар. Әхли пыгамберлер оларың өңүнде пыгамберлик эдйәрдилер. 11Кенагананың оглы Сидкия өзүне демир шахлар ясап, шуны җар этди: «Реб шейле диййәр: „Сен шу шахлар билен сириялыларың үстүне хүҗүм эдип, олардан үстүн чыкарсың“»+. 12Әхли пыгамберлер шол бир зады пыгамберлик эдип: «Рамотгилгада гит, сен еңиш газанарсың. Реб оны патышаның элине берер» дийдилер.

13Микаяны гетирмәге гиден чапар оңа: «Әхли пыгамберлер патыша бирагыздан хош сөзлери айдярлар; сен хем шолар ялы хош сөзлери айт» дийди. 14Микая: «Ребден ант ичйәрин, Реб маңа нәме дийсе, мен шоны хем айдарын» дийди+.

15Микая патышаның янына гелди. Патыша ондан: «Микая, биз Рамотгилгада хүҗүм эделими я-да этмәлими?» дийип сорады. Микая: «Хүҗүм эт, сен еңиш газанарсың. Реб оны сениң элиңе берер» дийип җогап берди. 16Патыша оңа: «Маңа Реббиң адындан хакыкатдан башга зат айтмазлыгы саңа нәче гезек ант ичирмели?» дийди. 17Онсоң Микая: «Мен бүтин ысрайыллары даглардакы чопансыз гоюн сүрүси кимин дагынык халда гөрдүм. Реб шейле диййәр: „Буларың баштутаны ёк, оларың херси саг-саламат өйүне гайтсын“ дийди»+. 18Ысрайыл патышасы Ахап Ехошапада: «Мен саңа ол хич хачан ягшы зат хакда дәл-де, эйсем, диңе бетбагтчылык хакда пыгамберлик эдйәр дийип айтмадыммы нәме?» дийди.

19Онсоң Микая шейле дийди: «Шонуң үчин хем сен Реббиң сөзүне гулак гой. Мен Реббиң Өз тагтында отураныны, гөгүң әхли гошунларының Онуң сагында ве солунда якын дураныны гөрдүм+. 20Реб шейле дийди: „Рамотгилгада гидип хеләк болмагы үчин, Ахабы ким ырып билер?“ Бири бир зат дийди, бейлекиси башга зат. 21Онсоң бир рух гелип, Реббиң хузурында дуруп, шейле дийди: „Оны мен ырарын“. 22Реб ондан: „Нәдип?“ дийип сорады. Ол Реббе: „Мен гидерин-де, Ахабың әхли пыгамберлерини ялан сөзледерин“ дийип җогап берди. Онсоң Реб оңа: „Сен гит-де, оны ыр, сен муны башарарсың“ дийди. 23Ине, гөрйәңми, Реб сениң әхли пыгамберлериңи ялан сөзлетди. Реб сениң башыңа бела гетирер»+.

24Онсоң Кенагананың оглы Сидкия Микая голай гелип, яңагына шарпык чалып: «Реб сөзүни маңа аян этмән, саңа аян эдер өйдйәңми?» дийди. 25Микая: «Сен муны гизленмек үчин ички отага гирен гүнүң билерсиң» дийип җогап берди+. 26Ысрайыл патышасы Ахап шейле дийди: «Микаяны ал-да, оны ызына, галаның хәкими Амона ве шазада Ёваша элтип бер. 27Ёваша ве Амона патыша шейле диййәр дий: „Микаяны туссагхана салың-да, мен сөвешден саг-саламат доланып гелйәнчәм, оңа ачлыкдан өлмези ялы етерлик чөрек билен сув бериң“»+. 28Микая: «Эгер сен сөвешден саг-саламат доланып гелсең, онда Реб мен аркалы геплән дәлдир» дийди. Соңра ол: «Эй, җемагат, муны хеммәңиз эшидиң» дийди+.

Ахабың өлүми

(2 Йыл язгылары 18:28-34)

29Шейдип, Ысрайылың патышасы Ахап билен Яхуда патышасы Ехошапат Рамотгилгада хүҗүм этмәге гитдилер. 30Ысрайыл патышасы Ехошапада: «Мени танамазлар ялы, мен сөвеше эшигими үйтгедип гирҗек, йөне сен өз шалык лыбасыңы гей» дийди. Шейдип, Ысрайылың патышасы эшигини үйтгедип, сөвеше гирди+. 31Сирия патышасы өз сөвеш арабаларының отуз ики серкердесине: «Улы билен-де, кичи билен-де урушман, эйсем ялңыз Ысрайылың патышасы Ахап билен уруш эдиң» дийип табшырды. 32Сөвеш арабаларының серкерделери Ехошапады гөренлеринде: «Шу хөкман Ысрайылың патышасы болмалыдыр» дийип, оңа хүҗүм этмек үчин шол тарапа совулдылар. Ехошапат бар сесине гыгырды. 33Сөвеш арабаларының серкерделери онуң Ысрайылың патышасы Ахап дәлдигини гөренлеринде, ызларына доландылар. 34Бир адам яйыны чекип, төтәнден Ысрайылың патышасының совудының арасындан урды. Патыша өз арабачысына: «Ат арабасыны ыза өвүр-де, мени сөвешиң ичинден чыкар, мен яраландым» дийди+. 35Шол гүн сөвеш гаты гызгалаңлыды. Патыша өз сөвеш арабасында сириялылара тарап бакып дурды. Онуң ярасының ганы арабаның ичи билен ашаклыгына сырыгып акярды; ол агшамара өлди. 36Соңра Гүн яшар чагында, Ысрайылың гошунының серкерделери: «Хер кес өз галасына, хер кес өз юрдуна гитсин» дийип җар чекдирдилер.

37Шейдип, патыша өлди. Ахап патышаны Самария гетирип, шол ерде җайладылар. 38Ахабың сөвеш арабасыны болса Самария ховзуның башында ювдулар. Лолулар хем шол ховузда сува дүшердилер. Реббиң әхли айданлары берҗай болды: итлер онуң ганыны ялады+. 39Ахабың галан ишлери, әхли эден ишлери, пил дишинден гуран көшги ве әхли гуран галалары барада ысрайыл патышаларының йыл язгыларында языландыр+. 40Шейдип, Ахап ата-бабаларына говушды. Оглы Ахазя онуң ерине патыша болды.

Яхуда патышасы Ехошапат

41⚫Ысрайыл патышасы Ахабың шалыгының дөрдүнҗи йылында Асаның оглы Ехошапат Яхуда патыша болды+. 42Ехошапат Яхуда патыша боланда отуз бәш яшындады. Ол йигрими бәш йыл Иерусалимде патышалык этди; онуң эҗесиниң ады Азуба. Ол Шилхиниң гызыды. 43Ехошапат Реббиң назарында догры ишлерини эдип, какасы Асаның ёлларындан йөрәп, олардан чыкмады. Эмма Яхудадакы сеждегәхлер энтек хем айрылманды. Халк энтек хем сеждегәхлерде гурбанлык берип, якымлы ыслы түтетги якярды+. 44Яхуда патышасы Ехошапат ысрайыл патышасы билен ярашык баглашды+.

45Ехошападың галан ишлери, гөркезен гайдувсызлыгы ве эден сөвешлери барада яхуда патышаларының йыл язгыларында языландыр. 46Ехошапат какасы Асаның гүнлеринде гойболсун эдилен сеждегәхлериң азгын эркеклериниң галаныны юртдан долы ёк этди+.

47Эдомда хич патыша ёкды, диңе яхуда патышасы тарапындан белленен векил барды+. 48Опырдан алтын гетирер ялы Ехошападың деңиз гәмилери барды, йөне олар Опыра етип билмедилер, чүнки Эсёнгебере геленлеринде, оларың гәмилери чагшады+. 49Шонда Ахабың оглы Ахазя Ехошапада: «Гой, мениң адамларым сениң адамларың билен гәмилерде гитсинлер» дийди. Эмма Ехошапат мунуң билен разылашмады.

50Ехошапат ата-бабаларына говушды. Ол атасы Давут галасында, аталарының янында җайланды. Онуң орнуна оглы Ехорам патыша болды.

Ысрайыл патышасы Ахазя

51Яхуда патышасы Ехошападың шалыгының он единҗи йылында Ахабың оглы Ахазя Самарияда Ысрайыла патыша болды; ол Ысрайылда ики йыл патышалык этди. 52Ахазя Реббиң назарында йигренҗи ишлери эдип, өз эҗесиниң, какасының хем-де Ысрайыла гүнә этдирен Небадың оглы Яробгамың ёлларындан йөреди. 53Ол Багала сежде этди ве эдил өз какасы ялы, Ысрайыл Худайы Реббиң гахарыны гетирди.

* 4:22-23 Ики йүз йигрими бәш батман – еврейче отуз кор. Бу такм. 4,5 тонна деңдир.

* 4:22-23 Дөрт йүз элли батман – еврейче алтмыш кор. Бу такм. 9 тонна деңдир.

* 5:11 Кырк мүң чувал – еврейче йигрими мүң кор. Бу такм. 3000 тонна деңдир.

* 5:11 Еди мүң хум – еврейче йигрими мүң бат. Бу такм. 440000 литре деңдир. Бу җүмле кәбир голязмаларда йигрими кор (такм. 4000 литр) дийип душ гелйәр.

* 6:23 Керуп – перишделериң бир гөрнүши. Сөзлүге серет.

* 7:26 Еди йүз хум – еврейче ики мүң бат. Бу такм. 44000 литре деңдир.

* 7:38 Он бәш хум – еврейче кырк бат. Бу такм. 880 литре деңдир.

* 8:9 Хореп – бу Синай дагының бейлеки ады.

* 9:8 Харабалыга өврүлер – кәбир голязмаларда бейик болар.

* 9:13 Еврейче Кабул ве хайырсыз сөзлериниң айдылышы меңзешдир.

* 9:14 Ики йүз батман – еврейче йүз йигрими киккар. Бу такм. 4 тонна деңдир.

* 9:15-16 Милло – топрак билен долдурылан җайрык я-да бошлук ер болмагы ахмал. Сөзлүге серет.

* 9:26 Гызыл деңиз – еврейче Гамыш деңзи.

* 10:10 Ики йүз батман – еврейче йүз йигрими киккар. Бу такм. 4 тонна деңдир.

* 10:14-15 Бир мүң бир йүз отуз батман – еврейче алты йүз алтмыш алты киккар. Бу такм. 23 тонна деңдир.

* 10:16 Он еди гадак – еврейче алты йүз шекел. Бу такм. 7 кг деңдир.

* 10:17 Дөрт ярым гадак – еврейче үч мина. Бу такм. 1,8 кг деңдир.

* 10:26 Сөвеш арабалы эсгерлери – я-да атлылар.

* 10:29 Дөрт гадак – еврейче бир йүз элли шекел. Бу такм. 1,7 кг деңдир.

* 11:5 Милком – бу Молек худайың бейлеки ады. Серет: 1Пат 11:7.

* 12:18 Адорам – кәбир гадымы терҗимелерде Адонырам. Серет: 1Пат 4:6 ве 5:14.

* 12:30 Бейтелдәки ве – бу сөзлер кәбир голязмаларда ёк.

* 16:24 Үч ярым батман – еврейче ики киккар. Бу такм. 70 кг деңдир.

* 19:8 Хореп – бу Синай дагының бейлеки ады.

* 20:39 Ики путдан говрак – еврейче бир киккар. Бу такм. 34 кг деңдир.

+ 1:2 Ваг 4:11
+ 1:3 Ешу 19:18
+ 1:5 2Шам 3:4, 2Шам 15:1
+ 1:6 1ЙЙ 3:2

+ 1:7 2Шам 2:18, 2Шам 8:16, 1Шам 22:20, 1Шам 23:6

+ 1:8 2Шам 20:25, 2Шам 8:18, 2Шам 7:2, 2Шам 23:8-39

+ 1:9 2Шам 17:17
+ 1:10 2Шам 12:24
+ 1:13 1ЙЙ 22:9
+ 1:25 1Шам 10:24
+ 1:29 2Шам 4:9
+ 1:31 Нех 2:3, Дан 2:4
+ 1:33 Эст 6:7-8, 2ЙЙ 32:30
+ 1:34 1Шам 10:1, 2Шам 15:10, 2Пат 9:13
+ 1:38 1Шам 30:14, 2Шам 8:18
+ 1:42 2Шам 15:27, 2Шам 18:27
+ 1:44 1Шам 30:14, 2Шам 8:18
+ 1:46 1ЙЙ 29:23
+ 1:47 Гчк 47:30
+ 1:50 Мср 27:2, 1Пат 2:28

+ 1:52 1Шам 14:45, 2Шам 14:11, Лук 21:18, Рес 27:34

+ 2:2 Ешу 23:14
+ 2:3 Кан 29:9
+ 2:4 2Шам 7:16, 1Пат 9:5, 2ЙЙ 7:18

+ 2:5 2Шам 18:5, 2Шам 18:14, 2Шам 3:27, 2Шам 20:10

+ 2:7 2Шам 19:37-38, 2Шам 17:27-29
+ 2:8 2Шам 16:5-13, 2Шам 19:23
+ 2:10 Нех 3:16, Рес 2:29

+ 2:11 2Шам 2:11, 2Шам 5:4-5, 1ЙЙ 3:4, 1ЙЙ 29:27

+ 2:12 1ЙЙ 29:23
+ 2:15 1ЙЙ 22:9-10, 1ЙЙ 28:5-7
+ 2:17 1Пат 1:1-4
+ 2:22 2Шам 16:21-22
+ 2:24 2Шам 7:11-13, 1ЙЙ 22:10
+ 2:25 2Шам 8:18

+ 2:26 1Шам 22:20, 2Шам 15:24, Ешу 21:18, Ерм 1:1, 1Шам 23:6

+ 2:27 1Шам 2:27-36, 1Шам 3:12-14

+ 2:28 2Шам 17:25, 2Шам 18:14-15, Мср 27:2, 1Пат 1:50

+ 2:31 Мср 21:14, Чөл 35:33
+ 2:32 2Шам 3:27, 2Шам 20:10
+ 2:35 1Пат 4:4, 1ЙЙ 29:22
+ 2:36 2Шам 16:5-13
+ 2:37 2Шам 15:23
+ 2:39 1Шам 21:10, 1Шам 27:2
+ 2:43 Ваг 8:2
+ 2:44 2Шам 16:5-13
+ 2:45 Сүл 25:5
⚫ 3:1 2ЙЙ 1:7-12

+ 3:1 1Пат 7:8, 1Пат 9:16, 2ЙЙ 8:11, 1Пат 7:1, 1Пат 6:38, 1Пат 9:15, 1Пат 2:10

+ 3:3 1Пат 22:43
+ 3:4 1ЙЙ 16:39
+ 3:5 1Пат 9:2
+ 3:7 1ЙЙ 22:5, 1ЙЙ 29:1
+ 3:8 Гчк 13:16
+ 3:9 Сүл 2:3-6, Яку 1:5

+ 3:12 1Пат 4:29-31, 1Пат 5:12, 1Пат 10:23, Ваг 1:16

+ 3:13 1Пат 10:14-29, 1ЙЙ 29:12

+ 3:14 Зеб 90:16

+ 3:15 Гчк 40:20, Эст 1:3, Эст 2:18, Дан 5:1, Мар 6:21

+ 3:28 Сүл 16:10
+ 4:2 1ЙЙ 6:9
+ 4:3 2Шам 8:16, 1ЙЙ 18:15

+ 4:4 1Пат 2:35, 2Шам 8:18, 2Шам 20:25, 1ЙЙ 18:16

+ 4:5 1ЙЙ 27:33
+ 4:6 2Шам 20:24, 1Пат 5:14, 1Пат 12:18
+ 4:11 Ешу 11:2
+ 4:12 Ешу 17:11, Ешу 19:18
+ 4:13 1Пат 22:3, Чөл 32:41, Кан 3:4
+ 4:19 Кан 3:8-10
+ 4:20 Гчк 22:17

+ 4:21 Гчк 15:18, 2ЙЙ 9:26, Зеб 71:8, Зеб 67:29, Зеб 71:10

+ 4:24 1ЙЙ 22:9
+ 4:25 Мик 4:4, Зак 3:10
+ 4:26 1Пат 10:26, 2ЙЙ 1:14, 2ЙЙ 9:25
+ 4:30 1Пат 3:12
+ 4:31 1ЙЙ 2:6, Зеб 88:1
+ 4:32 Сүл 1:1, Ваг 12:9, Наг 1:1
+ 4:34 1Пат 10:1, 2ЙЙ 9:23
⚫ 5:1 2ЙЙ 2:3-18
+ 5:1 2Шам 5:11, 1ЙЙ 15:1
+ 5:3 1ЙЙ 22:8, 1ЙЙ 28:3
+ 5:4 1ЙЙ 22:9

+ 5:5 2Шам 7:13, 1ЙЙ 17:12, 1ЙЙ 22:10, 1ЙЙ 28:6

+ 5:12 1Пат 3:12
+ 5:13 1Пат 9:15, 2ЙЙ 8:9
+ 5:14 1Пат 4:6
+ 5:17 1ЙЙ 22:2
+ 5:18 Ешу 13:5
⚫ 6:1 2ЙЙ 3:1-17
+ 6:4 Эзк 40:16, Эзк 41:16, Эзк 41:26
+ 6:5 Эзк 41:6
+ 6:7 Кан 27:5
+ 6:12 2Шам 7:13, 2Шам 7:16
+ 6:13 Мср 25:8, Кан 31:6
+ 6:16 1Пат 6:33
+ 6:18 1Пат 7:24
+ 6:22 Мср 30:1, Мср 30:3, Мср 30:6
+ 6:23 Мср 25:18-20
+ 6:34 Эзк 41:24
+ 6:36 1Пат 7:12, Эзр 6:4
+ 7:1 1Пат 9:10, 2ЙЙ 8:1
+ 7:2 1Пат 10:17-21
+ 7:6 Эзк 41:25
+ 7:7 Зеб 121:5
+ 7:8 1Пат 3:1, 2ЙЙ 8:11
+ 7:12 1Пат 6:36
⚫ 7:13 2ЙЙ 3:15-17, 2ЙЙ 4:2-5, 2ЙЙ 4:11-22
+ 7:13 2ЙЙ 2:13-14
+ 7:14 Мср 31:3-5, Мср 35:31
+ 7:15 2Пат 25:16-17, Ерм 52:21-23
+ 7:23 2Пат 16:17
+ 7:24 1Пат 6:18
+ 7:40 Мср 27:3, Мср 38:3
+ 7:46 Ешу 3:16, Ешу 13:27
+ 7:47 2Пат 25:16, Ерм 52:20
+ 7:48 Мср 37:25-29, Мср 25:30, Мср 37:10-16
+ 7:49 Мср 25:31-40
+ 7:50 Мср 27:3
+ 7:51 2Шам 8:11-12, 1ЙЙ 18:11
⚫ 8:1 2ЙЙ 5:2-14
+ 8:1 2Шам 5:7-9
+ 8:2 Лев 23:34
+ 8:6 Мср 25:22, Мср 26:33-34

+ 8:7 1Пат 6:27, 2ЙЙ 3:10-13, 2ЙЙ 5:8, Мср 25:13-15

+ 8:9 Мср 16:33-34, Чөл 17:10, Мср 25:21, Мср 40:20, Кан 10:5

+ 8:10 Мср 40:34-35, Иша 6:4, Аян 15:8
+ 8:12 Зеб 17:12, Зеб 96:2
⚫ 8:14 2ЙЙ 6:3-11
+ 8:14 2Шам 6:18
+ 8:16 2Шам 7:6-8, 1ЙЙ 17:5-7
+ 8:17 2Шам 7:2, 1ЙЙ 17:1, 1ЙЙ 22:7
+ 8:19 2Шам 7:12-13
+ 8:20 1ЙЙ 28:5
⚫ 8:22 2ЙЙ 6:12-42
+ 8:22 Эзр 9:5
+ 8:23 Мср 15:11
+ 8:25 2Шам 7:16, 1Пат 2:4
+ 8:26 2ЙЙ 1:9, 2ЙЙ 6:17
+ 8:27 2ЙЙ 2:6, Иша 66:1, Рес 7:48, Рес 17:24
+ 8:29 Кан 12:11
+ 8:31 Мср 22:11
+ 8:33 Лев 26:17
+ 8:35 Кан 11:17, 1Пат 17:1, Хаг 1:10
+ 8:36 1Шам 12:23

+ 8:37 Лев 26:16, Кан 28:22, Амо 4:9, Хаг 2:17

+ 8:39 1ЙЙ 28:9, Рес 1:24

+ 8:41 Зеб 101:16

+ 8:46 Сүл 20:9, Ваг 7:20, Яку 3:2, 1Ёха 1:8-10, Рим 3:23

+ 8:47 Лев 26:40, Нех 9:2, Дан 9:4-5
+ 8:48 Ерм 29:12-14
+ 8:50 Зеб 105:46
+ 8:51 Кан 4:20, Ерм 11:4
+ 8:53 Мср 19:5, Кан 14:2
+ 8:54 2Шам 6:18
+ 8:56 Ешу 21:45, Ешу 23:14
+ 8:58 Зеб 118:36
+ 8:60 Кан 4:35, Кан 4:39
⚫ 8:62 2ЙЙ 7:4-10
+ 8:64 2ЙЙ 4:1
+ 8:65 Лев 23:34
⚫ 9:1 2ЙЙ 7:11-22
+ 9:2 1Пат 3:5
+ 9:3 Кан 11:12
+ 9:4 Зеб 77:72
+ 9:5 1Пат 2:4
+ 9:7 Кан 4:26, Кан 28:37

+ 9:8 Лев 26:32, Кан 29:24, Ерм 22:8, Ерм 52:13

⚫ 9:10 2ЙЙ 8:1-18

+ 9:10 1Пат 6:38, 1Пат 7:1

+ 9:15 1Пат 5:13, 1Пат 7:1, 1Пат 7:51, 2Шам 5:9

+ 9:16 Ешу 16:10, 1Пат 3:1, 1Пат 7:8

+ 9:17 Ешу 10:10-11

+ 9:19 1Пат 4:26, 1Пат 10:26, 2ЙЙ 1:14, 2ЙЙ 9:25

+ 9:22 Лев 25:9, 1Пат 5:13
+ 9:24 1Пат 3:1, 1Пат 7:8, 2Шам 5:9
+ 9:26 Кан 2:8, 1Пат 22:48
+ 9:27 1Пат 10:11

+ 9:28 Гчк 10:29, 1ЙЙ 29:4, Эйп 22:24, Эйп 28:16, Зеб 44:10, Иша 13:12

⚫ 10:1 2ЙЙ 9:1-12

+ 10:1 Зеб 71:10, Зеб 71:15, Иша 60:6, Ерм 6:20, Эзк 27:22, Эзк 38:13, Ёвл 3:8, 1Пат 4:34

+ 10:2 Мат 12:42, Лук 11:31
+ 10:9 2ЙЙ 2:11, 2Шам 8:15
+ 10:11 1Пат 9:27-28
⚫ 10:14 2ЙЙ 9:12-28
+ 10:17 1Пат 14:26, 1Пат 7:2
+ 10:21 1Пат 7:2
+ 10:22 Иша 23:1, Юнс 1:3
+ 10:23 1Пат 3:12-13, 2ЙЙ 1:12
+ 10:24 1Пат 4:34, 1Пат 10:1, 2ЙЙ 9:1
+ 10:26 1Пат 4:26, 2ЙЙ 1:14-17, 1Пат 9:19
+ 10:28 Кан 17:16, 2ЙЙ 1:14-16
+ 11:2 Мср 34:16, Кан 7:3-4
+ 11:4 1Пат 15:4, Нех 13:26
+ 11:5 Сер 2:13
+ 11:7 Чөл 21:29, 2Пат 23:13
+ 11:9 1Пат 3:5, 1Пат 9:2
+ 11:10 1Пат 9:6
+ 11:11 1Пат 11:31
+ 11:13 Кан 12:5, Кан 12:11
+ 11:15 2Шам 8:13, 1ЙЙ 18:13
+ 11:18 Чөл 10:12
+ 11:23 2Шам 10:16
+ 11:24 2Шам 8:3, 2Шам 10:18
+ 11:27 2Шам 5:9, 1Пат 9:24

+ 11:29 1Пат 12:15, 1Пат 14:2, 1Пат 15:29, 2ЙЙ 9:29

+ 11:30 1Шам 15:27
+ 11:31 1Пат 11:11
+ 11:33 Чөл 21:29, Сер 2:13, 2Пат 23:13
+ 11:36 2Шам 21:17, 2Пат 8:20
+ 11:38 2Шам 7:16
+ 11:40 1Пат 14:25, 2ЙЙ 12:2
⚫ 11:41 2ЙЙ 9:29-31
⚫ 12:1 2ЙЙ 10:1
+ 12:1 Сер 9:6
+ 12:2 1Пат 11:26, 1Пат 11:40
+ 12:4 1Пат 4:7, 1Пат 4:22, 1Пат 9:15
+ 12:13 Сүл 15:1
+ 12:15 1Пат 11:31
+ 12:16 2Шам 20:1
+ 12:18 1Пат 4:6, 1Пат 5:14
+ 12:20 Хош 8:4
+ 12:22 2ЙЙ 12:5, 2ЙЙ 12:15
+ 12:25 Сер 9:45, Сер 8:17
+ 12:27 Кан 12:5-6

+ 12:28 2Пат 10:29, 2Пат 17:16, 2ЙЙ 11:15, 2ЙЙ 13:8, Хош 8:5-6, Хош 10:5, Хош 13:2, Мср 32:4

+ 13:1 2Пат 23:17
+ 13:2 2Пат 23:15-16, Амо 3:14
+ 13:6 Мар 3:5, Яку 5:16
+ 13:8 Чөл 22:18
+ 13:24 1Пат 20:36
+ 13:34 1Пат 14:10
+ 14:2 Ешу 18:1, 1Пат 11:29-31
+ 14:3 1Шам 9:7-8
+ 14:7 1Пат 16:2
+ 14:8 1Пат 11:31
+ 14:9 1Пат 12:28, Эзк 23:35

+ 14:10 Кан 32:36, 1Пат 15:29, 1Пат 21:21, 2Пат 9:8

+ 14:11 1Пат 16:4, 1Пат 21:24
+ 14:13 2ЙЙ 19:3
+ 14:14 1Пат 15:27-30
+ 14:15 Кан 29:28
+ 14:19 2ЙЙ 13:2-20
⚫ 14:21 2ЙЙ 12:1-2, 2ЙЙ 12:9-16
+ 14:24 Кан 23:17
+ 14:25 1Пат 11:40
+ 14:26 1Пат 10:17
⚫ 15:1 2ЙЙ 13:1
+ 15:3 1Пат 11:4
+ 15:4 2Шам 21:17, 1Пат 11:36
+ 15:5 2Шам 11:3-17
⚫ 15:9 2ЙЙ 14:2-5, 2ЙЙ 15:16
+ 15:12 Кан 23:17, 1Пат 14:24
+ 15:13 2Пат 23:4, 2Пат 23:6, 2Пат 23:12
+ 15:15 1Пат 7:51
+ 15:18 1Пат 14:26, 2Пат 12:18
+ 15:21 Наг 6:4
+ 15:24 1Пат 22:2
+ 15:25 1Пат 14:20
+ 15:27 Ешу 19:44, Ешу 21:23-24
+ 15:29 1Пат 14:10-11, 1Пат 14:14, 1Пат 21:21
+ 16:1 2ЙЙ 19:2, 2ЙЙ 20:34
+ 16:2 1Пат 14:7
+ 16:3 1Пат 15:29, 1Пат 16:12
+ 16:4 1Пат 14:11, 1Пат 21:24
+ 16:9 2Пат 9:31
+ 16:12 1Пат 16:3
+ 16:15 Ешу 19:44, Ешу 21:23, 1Пат 15:27
+ 16:25 Мик 6:16
+ 16:30 1Пат 21:25
+ 16:31 Аян 2:20, Мср 34:16, Хош 2:13
+ 16:32 2Пат 10:21
+ 16:34 Ешу 6:26
+ 17:1 Хаг 1:11
+ 17:9 Абд 1:20, Лук 4:26
+ 17:21 2Пат 4:34-35, Рес 20:10
+ 18:4 2Пат 9:7

+ 18:12 2Пат 2:16, Эзк 3:12, Эзк 8:3, Рес 8:39

+ 18:20 Ешу 19:26
+ 18:21 2Пат 17:41, Ешу 24:15
+ 18:22 1Пат 19:10, 1Пат 19:14, 1Пат 19:18
+ 18:29 2Пат 4:31
+ 18:31 Гчк 32:28, Гчк 35:10, 2Пат 17:34
+ 18:36 1Шам 17:46

+ 18:38 Лев 9:24, Сер 6:21, 1ЙЙ 21:26, 2ЙЙ 7:1

+ 18:39 Зеб 99:3
+ 18:40 Сер 4:7, 2Пат 10:25
+ 18:45 Яку 5:18

+ 18:46 2Пат 3:15, Эзк 1:3, Эзк 3:14, Ешу 19:18

+ 19:3 Гчк 21:31
+ 19:4 Эйп 6:9, Юнс 4:3, Юнс 4:8
+ 19:8 Мср 24:18, Мср 34:28, Кан 9:9, Мср 3:1
+ 19:10 1Пат 18:4, Рим 11:3

+ 19:11 Мср 24:12, Мср 34:2, Иша 29:6, Ерм 23:19, Ерм 30:23, Эзк 1:4

+ 19:12 Мср 3:2, Эйп 4:16
+ 19:14 1Пат 18:22
+ 19:15 2Пат 8:13-15
+ 19:16 2Пат 9:1-6, 2Пат 2:9-15
+ 19:17 2Пат 2:24, Хош 6:5
+ 19:18 Рим 11:4
+ 19:20 Лук 9:61-62
+ 19:21 2Шам 24:22

+ 20:1 1Пат 15:18, 2Пат 6:24, 2Пат 8:7, 1Пат 16:24

+ 20:7 2Пат 5:7
+ 20:22 2Шам 11:1, 2ЙЙ 36:10
+ 20:26 1Шам 29:1
+ 20:34 1Пат 15:20
+ 20:36 1Пат 13:24
+ 20:39 2Пат 10:24
+ 20:40 Эйп 9:20, Эйп 15:6, Лук 9:22
+ 21:2 1Шам 8:14
+ 21:3 Чөл 36:7, Эзк 46:18
+ 21:4 1Пат 20:43
+ 21:8 2Шам 11:14
+ 21:10 Мср 22:28, Лев 24:16
+ 21:17 1Пат 17:1
+ 21:19 1Пат 22:38, 2Пат 9:24-26
+ 21:21 2Пат 9:8, 2Пат 10:7
+ 21:22 1Пат 15:29, 1Пат 16:11
+ 21:23 2Пат 9:10, 2Пат 9:36
+ 21:24 1Пат 14:10, 1Пат 16:4
+ 21:25 1Пат 16:31, Аян 2:20
+ 21:26 Гчк 15:16, 2Пат 21:11
+ 21:29 2Пат 9:25, 2Пат 10:1-7
⚫ 22:1 2ЙЙ 18:2-34
+ 22:2 1Пат 15:24
+ 22:3 Кан 4:43, Ешу 21:38-39
+ 22:4 2Пат 3:7
+ 22:6 1Пат 18:19
+ 22:7 2Пат 3:11
+ 22:11 Кан 33:17, Мик 4:13, Зак 1:18-19
+ 22:14 Чөл 22:18, Чөл 24:13
+ 22:17 Чөл 27:17, Эзк 34:5
+ 22:19 Иша 6:1, Дан 7:9, Аян 4:2
+ 22:23 Ерм 20:7, Эзк 14:9
+ 22:25 1Пат 20:30
+ 22:27 2ЙЙ 16:10
+ 22:28 Чөл 16:29, Мик 1:2
+ 22:30 2Пат 5:22
+ 22:34 2ЙЙ 35:23
+ 22:38 1Пат 21:19
+ 22:39 Амо 3:15
⚫ 22:41 2ЙЙ 20:31
+ 22:41 1Пат 15:24
+ 22:43 1Пат 3:3, 1Пат 15:14
+ 22:44 2ЙЙ 18:1
+ 22:46 Кан 23:17, 1Пат 15:12
+ 22:47 2Шам 8:14, 2Пат 8:20

+ 22:48 1Пат 9:28, 1ЙЙ 29:4, Эйп 22:24, Эйп 28:16, Зеб 44:8, Иша 13:12, Кан 2:8

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TKM/TKC/1-2017//Мукаддес-Китап__Full.azw3

Сөзлүк

Сөзлүк

1. А
2. Б
3. Ч
4. Д
5. Э
6. Ә
7. Ф
8. Г
9. Х
10. И
11. Җ
12. К
13. Л
14. М
15. Н
16. О
17. Ө
18. П
19. Р
20. С
21. Ш
22. Т
23. У
24. Ы
25. Я
26. Е
27. Ю
28. Й
29. З

А

А

1. Адалатлы
2. Адам ата
3. Агта
4. Агыз беклемек
5. Ахалот
6. Аждарха
7. Акмак
8. Аламот
9. Алоэ
10. Амалеклер
11. Аммонлар
12. Аморлар
13. Анаклар
14. Араба дүзлүги
15. Арамей дили
16. Арфа
17. Артемис
18. Арвах-җын
19. Арёпагус
20. Ашера
21. Ашторет
22. Ашур
23. Аянлык
24. Азия

Адалатлы – Худай хемише адалатлы. Ол элмыдама догры иш эдйәр ве хемише оңат карарлары чыкаряр. Мукаддес Китаба лайыклыкда, Худай хер бир адама, улы болсун, кичи болсун, бай я-да гарып, пархы ёк – хеммелере адалатлы гарамаклыгы үндейәр. Ол Өз халкына шейле диййәр:

«Ягшылык этмеги өврениң,
адалаты агтарың,
эзъет чекйәни халас эдиң,
етими гораң,
дул хатына арка дуруң» (Иша 1:17).

Казыларың, юрт баштутанларының, дини ёлбашчыларың халкың үстүнден хөкүм сүрйәндиклери үчин, Худай олардан адалатлы карарлары чыкармагы талап эдйәр ве адалатсыз херекетлер эден ягдайында, олары ёвузлык билен хөкүм эдйәр.

Серет: Догры.

Адам ата – Худай тарапындан ярадылан илкинҗи ынсан. Онуң аялы Хов эне болупдыр. Олар әхли ынсанларың ата-энеси болупдыр. Адам атаның ады еврейче «ынсан» диймеги аңладяр.

Гчк 2-3.

Агта – тарыхың кәбир дөвүрлеринде дүрли миллетлерде агталар хөкүмдарларың ёлбашчылыгы астында ёкары везипәни эеләпдирлер. Худайың гадаган эдйәндиги үчин, олары бичмеклик еврейлериң дәп-дессурында болмандыр.

Эст 2:3; Рес 8:27.

Агыз беклемек – агыз беклемегиң максады Худайың хузурында өзүңи песпәл тутмак я-да кәбир паҗыгалы ягдайда яс тутмак, гам-гусса дөври Худайы чагырмак болупдыр. Догры дурмушда яшамаздан, гарыплара ве эҗизлере адалатлы гарамаздан, агыз беклемеклигиң хич хили пейдасының ёкдугыны ве мунуң Худайың гөвнүнден турмаяндыгыны пыгамберлер халка ятладыпдырлар.

Сер 20:26; Иша 58:3-5; Ёв 1:14; Юн 3:5; Эст 4:16.

Ахалот – Хиндистанда өсйән ве өзени хошбой ыслы агач. Онуң өзенини гейимлере я-да отага хошбой ыс бермек үчин уланыпдырлар.

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Нгм 4:14.

Аждарха – гадымы еврей дүшүнҗесинде деңиз аждархасы башагайлыгы аңладып, әлем-җаханың ярадылышының ирки дөвүрлеринде пейда болупдыр. Кәте аждарха Рахап дийлип атландырылыпдыр (Эйп 9:3; 26:12; Иша 51:9), кәте болса Ливятан (Эйп 3:8; 41:1; Зеб 73:14; Иша 27:1). Шейле хем бу миллетлер үчин бир нышан, ягны Ысрайылың душманы болупдыр (Зеб 86:4). Икинҗи пикир Тәзе Әхтде Аянлык китабында габат гелйәр, Иса Месихе ынанянлара гаршы урушда аждарха эрбет гүйчлериң нышаныдыр.

Акмак – пайхас эдебиятында: Зебурың кәбир мезмурларында, Сүлейманың пәхимлеринде, Вагызда, Эйюпда «акмак» диңе бир акылсыз адам дәл-де, эйсем, акыл-пайхасы рет эдйән адамдыр. Шонуң үчин хем ол өлүм ве вейранчылык ёлундан барян адамдыр. Бейле адам Худай барада ве Худайың ислеги барада пикир этмейән, алада этмейән, текепбир, гедем, бипарх адам. Ол хатда дине ве пайхаслы өвүт-үндеве гаршы чыкып, булар барада яман затлары гепләп билйәр. Пайхас эдебиятында беян эдилен хәсиетлерден башга-да акмак адам өзүниң неҗис гылык-хәсиети билен таналыпдыр. Ишая пыгамбериң китабында акмак адам барада шейле дийилйәр: «Акмак биедеплик билен геплейәр, онуң ниети пислик этмекдир, иши яманлык этмек, Реббе дил етирмек, ачлары ач, сувсузлары сувсуз гоймакдыр» (Иша 32:6).

Зеб 52:1; Сүл 17:17-21

Серет: Надан.

Аламот – манысы белли дәл. Белки әхең, белки-де саз гуралы болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Алоэ – Тәзе Әхт дөврүнде алоэ өлен адамың җеседини җайламага тайярламакда уланылыпдыр.

Ёх 19:39.

Амалеклер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, онуң голайында яшан халк. Олар, эсасан, Дуз деңзиниң гүнорта-гүндогарында, ягны Негепде яшан чарва халк болупдыр.

Мср 17:8-16; Кан 25:17-19; 1Шам 15:2, 30:1-5; 1ЙЙ 4:43.

Аммонлар – Лутуң оглы Бенамының несиллери. Аммонлар Иордан дерясының гүндогарында яшапдырлар. Олар Молек худайына сежде эдипдирлер.

Гчк 19:30-38; Кан 23:3.

Серет: Лут.

Аморлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Олар өзлериниң әпет узын бойлары билен таналыпдыр. Месопотамияның тутуш төверегинде өзүниң шәхерлери ве ханлары билен аморлар өрән гүйчли халк болупдыр. Ысрайыллар Кенгана чозан вагтында, олар, эсасан хем, Иордан дерясының гүндогарында ве Иорданың гүнбатар дагларында яшан Ог хем Сихон атлы ики ханың ханлыгындакы гүйҗе даяныпдырлар.

Гчк 10:16; 15:16; Чөл 13:29; 21:13-34; Амо 2:10.

Серет: Кенганлар.

Анаклар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдуның голайында яшан халкларың бири. Олар Хеброн галасында ве онуң даш-төверегинде яшапдырлар. Анаклар үч уругдан ыбарат болуп, олар Нефиллериң несиллери болупдырлар.

Кан 9:2; Еш 11:21,22.

Серет: Нефиллер.

Араба дүзлүги – Иордан дерясының дүзлүгинден Дуз деңзиниң гүнорта-демиргазыгына ченли яйылып гидйән гуры ве текиз ер.

Чөл 22:1; 26:3.

Арамей дили – бу дил еврей дилине дегишлидир. Б. э. өң VI асырда бу эсасы дил хөкмүнде өсүп, гадымы якын Гүндогарда (хәзирки Орта Гүндогарда) дипломатия ве тәҗирчилик үчин уланылыпдыр. Ысрайыллар Бабыл сүргүнинден доланып геленлеринден соң, халк еврей дилине гаранда арамей дилинде хас көп геплемәге башлапдыр. Көне Әхтиң кәбир бөлеклери арамей дилинде язылыпдыр, ягны Эзр 4:8–6:18; 7:12-26; Дан 2:4–7:28. Исаның дөврүнде бу дил яхудылар ве Иса тарапындан гиңден уланылыпдыр, шонуң үчин Тәзе Әхтде бирнәче арамей сөзлери бар.

2Пат 18:26,28; Мат 5:22; Ёх 5:2; 19:13.

Серет: Еврей.

Арфа – киришли саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 32:2; 56:9.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Артемис – греклериң зенан худайының ады, оңа айратын Азия велаятында сежде эдипдирлер. Гадымы дүнйәниң еди гудратының бири болан онуң бутханасы Эфес шәхериниң эдил дашында ерлешипдир.

Рес 19:24-35.

Арвах-җын – Шейтана гуллук эдйән эрбет рухдур. Ол адама зыян етирип я-да оны эеләп билйәр. Исада олары ковуп чыкарян гудрат болупдыр ве Ол арвах-җын эелән адама шыпа берипдир. Ресуллара хем Исаның ады билен арвах-җынлары ковуп чыкармак гудраты берлипдир.

Мат 8:16; Лук 8:26; Рес 8:7; 16:18.

Арёпагус – Гресияның Афины шәхериндәки байырлык. Афины шәхериниң мөхүм адамлары бу байырлыкда душушып ваҗып меселелер барада геңешипдирлер. Бу адамларың геңеши хем Арёпагус дийлип атландырылыпдыр.

Рес 17:19,22,34.

Ашера – хасыл берйән иң мөхүм зенан худайы хасапланып, оңа Кенганда ве Сирияда сежде эдипдирлер. Бу зенан худайы көпленч Багал худайы билен гатнашыпдыр. Адамларың оңа сежде этмек үчин үйшен еринде, онуң агачдан я-да дашдан ёнулып ясалан хейкели дикилипдир.

Мср 34:13; Кан 7:5; 12:3; 16:21.

Ашторет – Суруң ве Сидоның эсасы зенан худайы болуп, оңа Мүсүрде ве Кенганда сежде эдипдирлер.

Сер 2:13; 2Пат 23:13.

Ашур – б. э. өң IX ве VIII асырларда Ашур Ысрайылың гүндогарында гүйчли империя болупдыр. Онуң пайтагт шәхери болан Ниневе хәзирки демиргазык Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 722‑нҗи йылда ашурлар Ысрайыл патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары есир эдип әкидипдирлер. Соңра ашурлар өз империясының бейлеки бөлеклеринден адамлары Ысрайылың юрдунда орнашдырыпдырлар. Өз юрдунда галан ысрайыл халкы бу адамлар билен гыз алшып-бершипдир. Ашурлар Яхуда патышалыгының хем үстүне чозупдырлар, эмма еңип билмәндирлер. Соңрак Ниневе пайтагты Худайың җезасы хөкмүнде душманың еңиҗи гошунлары тарапындан бүтинлей вейран эдилипдир.

2Пат 18:9–19:36; Нах 1-3.

Аянлык – кәвагт пыгамберлере Худай тарапындан аянлык берилйәр. Онда хәзирки ве гелҗекки затлар барада гөрнүш боляр. Шейле аянлыкларда Худай Өз мерхеметини ве хөкүмини гөркезйәр.

Гчк 41:25; Мср 6:3; Иша 40:5; 45:21; 65:1; Хаб 1:1; Рим 1:17; 1Кор 14:26.

Серет: Гөрнүш.

Азия – Тәзе Әхт дөврүнде Рим империясының иң бай велаяты болупдыр. Бу гүнки гүн бу велаят Түркийәниң арачәклеринде ерлешйәр.

Рес 19:10; Рим 16:5; 1Кор 16:19.

Карта серет.

Б

Б

1. Бабыл
2. Багал
3. Баш руханы
4. Башан
5. Байрам йылы
6. Байрамчылыклар
7. Берекет
8. Беелзебул
9. Бу дүнйәниң хөкүмдары
10. Бут
11. Бүтинлей ёк этмек

Бабыл – Бабыл шәхери Бабыл империясының пайтагты болупдыр ве ол хәзирки гүнорта Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 586-нҗы йылда бабыллылар Яхуда патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары Бабыла есир эдип әкидипдирлер.

2Пат 25:1-12.

Серет: Яхуда.

Багал – кенганлар тарапындан сежде эдилен харасат худайы. Багал сөзи аслында «хоҗайын», шейле хем «әр» диймеги аңладяр.

1Пат 18:1-45; Ер 7:9; Хош 11:2.

Баш руханы – Левиниң несли болан Харун пыгамбер ве онуң огуллары Худай тарапындан руханы болмаклыга сайланыпдырлар. Олар Мукаддес чадырда Худая хызмат эдипдирлер. Харун пыгамбер илкинҗи Баш руханы хөкмүнде сайланыпдыр. Диңе Баш рухана Иң мукаддес отага гирмәге ругсат эдилипдир. Ол ысрайыллары гүнәлеринден сапламак үчин ол ере йылда бир гезек «Гүнәден сапланма» гүни гирипдир. Еврейлер китабының авторы Исаны кәмил Баш руханы хөкмүнде беян эдйәр.

Мср 28; Лев 16.

1623-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Башан – бу гүнорта Сирияның текиз җүлгелери ве байырлыклары. Ол Җелиле көлүниң ве Иордан дерясының гүндогар тарапында ерлешйәр. Башан Гилгат этрабының демиргазыгында болуп, өзүниң семиз сыгырлары ве бол хасылы билен мешхур болупдыр.

Еш 12:5; 13:11; Кан 3:10.

Байрам йылы – хер элли йылдан ысрайыл халкы топрак, мирас, карз ве гуллар бабатда Худай тарапындан берлен йөрите дүзгүнлери берҗай этмели болупдыр.

Лев 25:1-34.

Байрамчылыклар – Мукаддес Китапда ысрайыл халкы тарапындан белленен бирнәче мөхүм байрамчылыклар айдылып гечилйәр. Ашакдакы санавда бу байрамларың атлары берилйәр:

Чатма байрамы

Эллинҗи гүн байрамы

Галла байрамы

Гүнәден сапланма гүни

Хасыл байрамы

Песах байрамы

Петир байрамы

Пурым байрамы

Сурнай байрамы

Тәзе Ай байрамы

Бу байрамлар барадакы маглуматлары сөзлүкден, оларың херсиниң адының ашагындан тапып билерсиңиз.

Берекет –

Серет: Ялкамак.

Беелзебул – арвах-җынларың ёлбашчысының ады. Бу ат «Багалзебупдан» гелип чыкандыр; Багалзебуп Көне Әхт дөврүнде ысрайыллара голай яшан халкларың сежде эден худайларының биридир (2Пат 1:2-16). Беелзебулың бейлеки ады шейтандыр.

Мат 10:25; 12:21,24,27; Мар 3:19,22,22; Лук 11:15,18,19.

Серет: Шейтан.

Бу дүнйәниң хөкүмдары –

Серет: Шейтан.

Бут – дашдан, агачдан я-да башга бир затдан ясалан хейкел, адамлар олары худай хөкмүнде хасаплап, сежде этмек үчин уланыпдырлар. Буларың кәбири сеждегәхде саклар ялы улы болупдыр, кәбири өйде саклар ялы кичи болупдыр.

Мср 20:4; Иша 40:19-20.

Серет: Өй бутлары.

Бүтинлей ёк этмек – Худайың Өз халкына сөз берен юрдунда урушдан соң олҗа дүшен эмләги, ягны есирлери, хайванлары ве харытлары ысрайыл халкының бәхбиди үчин алынман, эйсем бүтинлей ёк этмек аркалы Худая багыш эдилипдир.

Еш 6:17-21.

Ч

Ч

1. Чатма байрамы

Чатма байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) он бәши билен йигрими бири аралыгында, Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленилипдир. Бу хепдәниң довамында ысрайыл халкы Мүсүрден Кенгана барянча, чөлде азашып гезен дөврүни ятлапдыр. Халк Худая белленен гурбанлыклары хөдүрләпдир ве чатмаларда яшапдыр. Бу байрамчылык иң соңкы галланың ве мивелериң йыгналян дөври болупдыр, шонуң үчин бу дөвүрде хасыл тойы тутулыпдыр.

Мүс 23:16, 34:22, Лев 23:33-36, 39-43, Чөл 29:12-34, Кан 16:13-15, Зек 14:16-19.

Д

Д

1. Дагон
2. Давут галасы
3. Давут Оглы
4. Давут пыгамбер
5. Декаполис
6. Дери кесели
7. Дикме даш
8. Дога-дилег этмек
9. Догры

Дагон – бу пилиштлилериң худайы болуп, онуң гөвресиниң ярысындан ёкарсы адам, ашакы ярысы балык хөкмүнде суратландырылыпдыр.

1Шам 5:2.

Давут галасы – Сион дагында Иерусалимиң көне бөлеги, Давут пыгамбериң ябуслыларың илатыны басып алан ери.

2Шам 5:6-9; 1ЙЙ 11:5.

Серет: Ички гала.

Давут Оглы – Худай хезрети Давут патыша онуң несиллериниң бириниң мүдимилик шалык сүрҗекдигини сөз берипдир (2Шам 7:12-16; Иша 9:6-7). Исаның дөврүнде яхудылар бу Патыша гарашыпдырлар ве Оны Месих дийип атландырыпдырлар. Иса гарашылян Патыша хөкмүнде таналыпдыр ве Ол Давут Оглы дийлип атландырылыпдыр.

Мат 9:27; 15:22.

Серет: Худайың Оглы; Месих.

Давут пыгамбер – чөлде чопанчылык эдип йөркә, Худай Давуды ысрайыл халкына патыша эдип сайлаяр. Ол Иерусалими басып алып, оны пайтагт шәхери этмек билен душманларының үстүнден ысрайыл халкына еңиш гетирипдир. Давут пыгамбер догручыл хем адалатлы патыша болупдыр, йөне ол хем гүнә эдипдир. Шейле хем ол сазанда ве шахыр болупдыр, ол көп санлы мезмурлар языпдыр, булар соңра Зебур китабының бир бөлеги болупдыр. Давут пыгамберден соң онуң оглы Сүлейман пыгамбер патыша болупдыр. Давут Худая өрән садык болупдыр, Худай диңе Давудың неслинден бириниң хемишелик патыша болҗакдыгына сөз берипдир. Маттаның Хош Хабары китабыны ачанымызда, ол ерде Худайың Давуда сөз берен неслиниң Исадыгы хакда гүррүң берилйәр.

1Са 16:13-23; 17:12-58; 2Са 7; 11; Зеб 88:4; Мат 1:1; Рим 4:6; 2Ти 2:8; Айн 5:5.

Декаполис – Самария билен Җелиләниң гүндогарындакы он шәхер, олар Грек империясы дөврүнде гурлупдыр. Исаның дөврүнде олар Рим империясына дегишли болсалар-да, өзлери хөкүмдарлык эдипдирлер.

Мат 4:25; Мар 7:31.

Дери кесели – Көне ве Тәзе Әхт дөврүнде дери кеселиниң көп дүрли гөрнүшлери болупдыр. Дери кеселиниң хайсам болса бирине ёлуган адам, бу кесел бейлекилере ёкушмаз ялы ве ол башга адамы элләп, оны-да харам этмез ялы, башгалардан айры сакланыпдыр.

Лев 13:45-46; 2Пат 5:1-27; Мат 8:1-4; Лук 7:22.

Дикме даш – бу узын даш болуп, дим-‑дик гойлупдыр. Бу дикме даш кимдир бириниң мазарыны беллемек үчин я-да мөхүм бир зады я-да адамы ятламак үчин гөркезме хөкмүнде уланылыпдыр. Олар кераматлы хасапланыпдыр.

Гчк 28:18-22; 35:20; Мср 24:4; 2Шам 18:18.

Дога-дилег этмек – Мукаддес Китапда дога-дилег этмек – китапдан окамак я-да ят тутуп айтмак дәл-де, адатча калбыңдакы затлары Худая йүрекден беян этмекдир. Шейле хем дога-дилег этмек, көп халатда Худая алкыш айтмагы я-да Ондан көмек сорап ялбармагы аңладыпдыр. Мукаддес Китап бизе дурмушымызың әхли угурлары бабатда, шейле хем өз танаян ве бүтин дүнйәден эшидип, хатда танамаян адамларымызың хем мәтәчликлери догрусында Худай билен геплешип билйәндигимизи өвредйәр. Исаның бизе нәдип дога-дилег этмелидигини өвреден нусгасы Маттаның Хош Хабарының 6-нҗы бабының 9-13 аятларында ве Луканың Хош Хабарының 11‑нҗи бабының 2-4 аятларында гөркезлендир.

2Шам 7:27; Зеб 6:10; 141:2; Мат 6:9-13; Лук 11:2-4; Як 5:12-18; 1Пет 4:7; Фил 4:6; Кол 4:2; 1Тим 2:1-4.

Серет: Сежде этмек.

Догры – Мукаддес Китап Худайың догрудыгыны өвредйәр, Онуң әхли ишлери догрудыр. Шонуң үчин хем Худайың халкы Онуң буйрукларына табын болмак билен, Онуң хузурында догры ишлери этмәге чагырыландыр. Ишая пыгамбер халка: «Адалаты саклаң, догры ишлери эдиң» дийип, өвүт-үндев эдипдир (Иша 56:1). Тәзе Әхтде дашкы гөрнүши догры, эмма ичи эрбетликден долы адамларың хакыкатда кимдигини Худайың билйәндигини Иса бизе дуйдуряр. Шейле адамлар Худайың җезасындан гачып гутулмазлар. Павлус Худайың Ыбрайым пыгамбери иманы себәпли догры хасапландыгыны өвредйәр, эдил шунуң ялы, биз хем Худай тарапындан догры адамлар хасапланмак ислейән болсак, онда Худайың сайлап-сечен Иса Месихине иман этмелидирис.

Гчк 6:9; 15:6; Кан 12:25; Зеб 33:16; 63:11; Мат 13:49; Рим 4:3.

Серет: Адалатлы.

Э

Э

1. Эфиопия
2. Эфот
3. Эл гоймак
4. Эллинҗи гүн байрамы
5. Эляша пыгамбер
6. Эпикурчы философлар

Эфиопия – Мукаддес Китапда Эфиопия дийлип терҗиме эдилен ере хәзирки Суданың бир бөлеги ве гүнорта Мүсүр, шейле хем Эфиопияның демиргазык бөлеги гирйәр.

2Шам 18:21; Иша 11:11; 18:1; 20:3; Рес 8:25.

Эфот –

1. дини дабаралар гечирилйән вагты Баш руханының геййән еңсиз үстки эшиги. Гурсакчада сакланян Урым ве Туммым эфодың өң тарапына багланыпдыр (Мср 28:6-14).

2. Зыгыр матадан эдилен эшиклери руханылар ве хезрети Давут патыша гейипдир (1Шам 22:18; 2Шам 6:14).

3. Сежде эдилйән бир зат (Сер 8:26-27; 17:5).

Серет: Гурсакча; Урым ве Туммым. 1621-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Эл гоймак – Мукаддес Китапда адамлар башга бир адама пата бермек ве тәзе везипә белленендигини ыглан этмек үчин онуң үстүне элини гоюпдырлар. Иса адамлара пата беренде, шейле хем шыпа беренде, элини оларың үстүне гоюпдыр. Эдил шунуң ялы, ресуллар адамларың үстүне эллерини гоянларында, олар Мукаддес Рухы кабул эдипдирлер я-да шыпа алыпдырлар.

Гчк 48:14; Чөл 8:10; Мар 10:16; Лук 4:40; Рес 6:7; 13:3; 19:6.

Эллинҗи гүн байрамы – Исаның дөврүнде ысрайылларың Галла байрамы грекче «Пентикост» дийлип атландырылыпдыр, бу Эллинҗи гүн диймеги аңладыпдыр. Себәби Галла байрамы Песах байрамындан элли гүн соң белленилипдир.

Рес 2:1

Серет: Галла байрамы; Песах байрамы.

Эляша пыгамбер – Ыляс пыгамберден соң, онуң хызматыны довам этдирен пыгамбердир. Ол хем Ыляс пыгамбер ялы көп гудратлар гөркезипдир.

1Пат 19:16-21; 2Пат 2-13.

Эпикурчы философлар – эпикурчылар Эпикур атлы философың таглыматларына эерипдирлер. Ол адамларың дурмушда багтлы болмалыдыкларыны ве агыры билен горкыны айрып ташламалыдыкларыны өвредипдир.

Рес 17:18.

Ә

Ә

1. Әхт

2. Әхт сандыгы

Әхт – Мукаддес Китапда Худай билен ынсанларың арасында баглашылан эсасы бәш әхт бар:

1. Нух билен баглашылан әхт (Гчк 6:18; 9:8-17).

2. Ыбрайым билен баглашылан әхт (Гчк 15; 17).

3. Канун бабатда ысрайыл халкы билен баглашылан әхт (Мср 19:5; 24; Кан 4:13).

4. Давут билен баглашылан әхт (2Шам 7:8-16).

5. Иса Месихиң үсти билен баглашылан тәзе әхт (Ер 31:31-34; Лук 22:20; Ев 8:6-13).

Гчк 9:9-17; 15:18; Мср 6:3-6; 19:5-6; 2Шам 5:3; Зеб 88:4-5.

Әхт сандыгы – агачдан ясалып, алтына гапланан сандык болупдыр. Йүзүне Он табшырык язылан ики ясы даш бөлеги хем онуң ичинде сакланыпдыр. Сандыгың гапагының үстүнде ганатларыны яйып отуран ики саны керубың шекили болупдыр. Бу сандык мукаддес болупдыр ве Худайың хузуры онуң төверегини гуршапдыр, оңа эл дегирмек гадаган экен. Сандык чадырың Иң мукаддес отагында адамлардан гизлен сакланыпдыр, соңрак болса ыбадатхана гөчүрилипдир. Диңе Гүнәден сапланма гүни баш руханы оңа якын барып билипдир, ол яны билен түтетги алыпдыр, мунуң түссеси болса сандыгың гапагыны гөрүнмез ялы руханыдан гизләпдир.

Мср 25:10-22; 26:33; Лев 16:13-15; Чөл 10:33-36; Еш 3; 1Шам 5; 2ЙЙ 5:2-10.

Серет: Баш руханы.

Ф

Ф

1. Фараон
2. Фарисейлер
3. Финикия

Фараон – бу ат Мүсүр патышасы үчин берлен атдыр.

Гчк 12:10-20; Мср 1-14.

Фарисейлер – Исаның дөврүнде фарисейлер яхудыларың доландырян меҗлисинде гүйчли топар болупдыр. Олар саддукейлер билен ишлешипдирлер, эмма олардан тапавуды, фарисейлер адамларың дирелҗекдигине ынаныпдырлар. Фарисейлер Худайың Муса берен әхли канунларыны билипдирлер ве олар адамлара бу канунлары эдил язылышы ялы ерине етирмеги өвредипдирлер. Шейле хем олар өзлериниң Кануна гошан дәп-дессурларыны ве дүзгүнлерини халка өвредипдирлер.

Мат 15:1; Лук 11:39; Лук 20:27; Ёх 11:46.

Серет: Меҗлис; Саддукейлер. 1626-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Финикия – Ортаер деңзиниң кенарындакы мейдана греклер Финикия дийип ат берипдирлер. Хәзирки вагтда бу ер Ливаның бир бөлегидир. Сур ве Сидон онуң иң ваҗып шәхерлери болупдыр, оларың халкы мешхур деңизчилер ве сөвдагәрлер болупдыр.

Рес 11:19; 15:3; 21:2.

Г

Г

1. Гала дервезелери
2. Галла байрамы
3. Галла садакасы
4. Ган
5. Гиргашлар
6. Гитит
7. Гомора
8. Гөгүң Шалыгы
9. Гөк
10. Гөргүр
11. Гөрнүш
12. Греклер
13. Гурбанлык сыпасы
14. Гурбанлыклар
15. Гурсакча
16. Гүнә гурбанлыгы
17. Гүнәден сапланма гүни
18. Гырнак аял
19. Гызыл деңиз

Гала дервезелери – галаларың ве шәхерлериң төвереги гораг үчин диварлар билен өртүлипдир. Дервезелериң өңүндәки ачык мейдан адамлара душушмак үчин аматлы ер болупдыр, шейле хем бу ер хөкүм ыглан эдилйән, җемгыетчилик йыгнаклары гечирилйән ве сөвда-сатык эдилйән ер болупдыр.

Рут 4:1-11; 2Шам 19:8.

Галла байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча үчүнҗи айың, ягны Сиван айының алтысына белленипдир. Бу томусда, Песах байрамындан соңра еди хепде геченсоң белленипдир. Шол еди хепдәниң довамында хасыл йыгналыпдыр, арпадан башлап, бугдая ченли йыгналыпдыр. Шол гүн ысрайыл халкы Худайың хасыла берен берекеди үчин той эдип, хер дүрли садакалар гетирипдир. Исаның дөврүнде бу байрам Эллинҗи гүн байрамы хөкмүнде мешхур болупдыр.

Лев 23:15-21; Кан 16:9-12.

Серет: Эллинҗи гүн байрамы; Песах байрамы.

Галла садакасы – бу садака көпленч хасыл үчин миннетдарлык билдирилип, Худая ве руханылара совгат хөкмүнде берлипдир. Бу садака чиг я-да бишен галла болупдыр, я-да олар галланы үвәп, уны яг ве якымлы ыслы затлар билен гарып, ондан бир затлар биширип гетирипдирлер.

Мср 40:29; Лев 2:1-16; 6:14-17; 23:9.

Ган – Төвратда ган гаты мөхүм зат хасапланяр. Ган диңе Худая дегишли болан дурмуш габы хасапланылды, шонуң үчин кимдир бири өлдүрилсе, шол ган акан топрак харам сайылды. Хайван өлдүриленде, онуң ганыны ере акдырыпдырлар. Хич киме ол гандан ичмәге я-да нахар тайярламага ругсат эдилмәндир. Гурбанлыклар хөдүрлененде, малларың ганы адамлары ве гурбанлык сыпаларыны мукаддес этмек үчин уланылыпдыр.

Гчк 4:10; 9:4; 37:26; Мср 29:21; Лев 1:5; 16:18-19; 17:10-11.

Гиргашлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири

Гчк 15:21.

Серет: Кенган.

Гитит – манысы белли дәл. Саз гуралларының бир гөрнүши болмагы әхтимал.

Зеб 8:1: 80:1; 83:1.

Гомора – Өли деңзиң демиргазыгындакы Иордан җүлгесинде ерлешйән бир шәхер. Халкының эден писликлери себәпли Гомора Содом шәхери билен бирликде Худай тарапындан вейран эдилди.

Гчк 19; Иса 1:9; Ер 23:14; Мат 10:15.

Гөгүң Шалыгы –

Серет: Худайың Шалыгы.

Гөк – бу асмандан-да ёкарда болуп, Худайың ве Онуң перишделериниң яшаян ерини аңлатмак үчин уланылыпдыр. Тәзе Әхтде Исаның гөкден гелендиги ве өлүмден диреленден соң, ене гөге гөтерилендиги, шейле хем Хөкүм гүни Онуң ене гелҗекдиги айдыляр. Ким Иса ынанян болса, Онуң билен биле гөге гөтерилер. Аянлык китабында тәзе гөгүң ве тәзе ериң шекили суратландырыляр.

Гчк 1:30; 21:17; Еш 5:14; 1Пат 8:27,30; Зеб 52:3; Мар 11:25; Ёх 6:41-51; 2Кор 5:1,2; Фил 3:14,20; 1Сал 4:16; 2Сал 1:7-8; Айн 21:1-4.

Гөргүр –

Серет: Пыгамбер.

Гөрнүш – кимдир бирине башгалара етирмек үчин берилйән хабар. Худайдан гелен гөрнүшлер Көне Әхтде, эсасан хем Пыгамберлик китапларында беян эдилйәр. «Гөрнүш» ве «аянлык» сөзлериниң манысы бири-бирине өрән якын.

Чөл 12:6; Рес 10:9-16.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Греклер – Исгендер Зүлкарнейниң ве онуң гошунының басып алан чәклеринде яшаян халкларың хеммеси диен ялы грек медениетини ве дилини кабул эдипдирлер. Шонуң үчин-де, Иса Месихиң дөврүнде яшан яхудылар арамей дилинде дәл-де, грек дилинде гүрлешйәрдилер. Грек медениети оларың дүнйәгарайшына ве пикирлерине гүйчли тәсирини етирйәрди. Шоңа гөрә-де, Тәзе Әхтиң китаплары грек дилинде языландыр.

Гурбанлык сыпасы –

Серет: Сыпа.

Гурбанлыклар – Көне Әхтде беян эдилен эсасы гурбанлыклар шулардыр: Якма гурбанлыгы; Саламатлык гурбанлыгы; Гүнә гурбанлыгы; Язык гурбанлыгы. Гурбанлыклар барадакы маглуматлары бу сөзлүкде оларың херсиниң адының ашагындан окап билерсиңиз.

Гурсакча – бу баш руханы тарапындан гейлип, эфодың үстүнден багланыпдыр. Гурсакчаның йүзүне Ысрайылың он ики тиресиниң хер бири үчин он ики саны гымматбаха даш тикилипдир. Онуң ичинде кераматлы сайылан ики зат, Урым ве Туммым болупдыр.

Мср 28:4-30

Серет: Эфот; Урым ве Туммым.

Гүнә гурбанлыгы – бир адам я-да тутуш халк Реббиң берен буйрукларыны төтәнден бозанда, шу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәлеринден саплапдыр.

Лев 4:2-35.

Гүнәден сапланма гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) онуна белленилипдир. Бу Сурнай байрамындан соң гүйзде болупдыр. Шол гүн адамлар ишлемән, дынч алыпдырлар ве агыз бекләпдирлер. Руханылар өзлерини ве халкы эден гүнәлеринден сапламак үчин, шейле хем Мукаддес чадыры ве гурбанлык сыпасыны тәмизлемек үчин белленилен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер. Бу йылың довамында иң мөхүм байрам болупдыр.

Лев 16.

Гырнак аял – бу гырнак я-да есир алнан аял болупдыр. Онуң машгалада дереҗеси хемишелик экен, белли бир хукугы болупдыр, эмма хоҗайынының аялы билен деңхукуклы болмандыр.

Гчк 22:24; 2Шам 5:13; 1Пат 11:3.

Гызыл деңиз – Көне Әхтде бу ат Гызыл деңиз дийлип терҗиме эдилйәр, ол сөзме-сөз «Ям суф» болуп, «Гамыш деңзи» диймеги аңладяр. Кәбир алымлар «Ям суф» Мүсүр билен Ысрайылың арасында ерлешйән бир айлагы аңладяр дийип пикир эдйәрлер.

Мср 10:19.

Х

Х

1. Хача чүйлемек
2. Халасгәр
3. Хантагта
4. Хасыл байрамы
5. Хеләкчилик ери
6. Хепдәниң биринҗи гүни
7. Хермон дагы
8. Хетлер
9. Хигаён
10. Хирод
11. Хивилер
12. Хореп
13. Хорылар
14. Хоссар
15. Хош хабар
16. Хошбой ыслы гамыш
17. Хошея пыгамбер
18. Хов эне
19. Хөдүр чөреги
20. Худай
21. Худайың Гузусы
22. Худайың Оглы
23. Худайың Шалыгы
24. Хызмат этмек

Хача чүйлемек – Рим империясында элхенч җенаят эденлери хача чүйләп, олара өлүм җезасыны бермеклик адат болупдыр. Ол ерде эсгерлер ол адамы хача чүйләпдирлер я-да йүп билен хача баглапдырлар. Соңра хачы дикләпдирлер ве ол адам деми гутарып өлйәнчә, шол хачда дурупдыр. Хачда чүйленип өлдүрилмек улы масгарачылык хасапланыпдыр.

Мат 27; Мар 15; Лук 23; Ёх 19.

Халасгәр – Көне Әхтде Худай Халасгәрдир, себәби Ол Өз халкыны душманларындан халас этди. Пыгамберлери аркалы геплемек билен, Худай Өзүни Халасгәр дийип атландыряр. Еврейче «Ешува» диен ат «Реб – Халасгәр» диймеги аңладяр. Ешува ве Иса диен ики адың еврейче язылышы «Ехошува» диен сөзден гелип чыкяр. Юсуба гөрнен перишде Исаның Өз халкыны гүнәлеринден халас этҗекдигини хабар берйәр. Исаның доглан гиҗеси Җебрайыл перишде «Сизиң үчин Халасгәр догулды» дийип җар эдйәр.

Иша 43:3; Мат 1:21; Лук 2:11.

Хантагта – Реббе хөдүр эдилен чөреклери гоймак үчин йөрите ясалан тагта. Хантагта агачдан ясалып, сап алтына гапланыпдыр. Ол Мукаддес чадырың ичинде, соңрак Иерусалимдәки ыбадатханада гойлупдыр.

Мср 25:23-30, 26:35.

Серет: Хөдүр чөреги.

Хасыл байрамы – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айда, ягны Тишри айында (муңа Этаным айы хем дийлипдир) эдил Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленипдир. Тишри айы гүйз паслында болупдыр. Бу Чатма байрамының бир бөлеги болуп, Көне Әхтде ики гезек габат гелйәр.

Мср 23:16; 34:22.

Серет: Чатма байрамы.

Хеләкчилик ери –

Серет: Өлүлер дүнйәси.

Эйп 26:6; 28:22; 31:12; Зеб 87:12.

Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүни.

Хермон дагы – Ысрайыл топрагында иң бейик даг болуп, юрдуң демиргазыгында ерлешипдир.

Хетлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Б. э. өң 1200‑нҗи йылда оларың улы империясы болупдыр, хәзирки Түркийәниң бир бөлеги болупдыр.

Серет: Кенган.

Гчк 10:15.

Хигаён – бу саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 9:17.

Хирод – Тәзе Әхтде Хирод дийлип атландырылян дөрт адам бар:

1. Иса доглан вагты Яхуданың патышасы болан, Бейик Хирод дийлип атландырылан патыша. Иса бәбеккә Оны өлдүрмәге сынанышан хем шолды (Мат 2:1-22; Лук 1:5).

2. Иса вагыз эден ве гудратлар гөркезен дөври Җелиледе патыша болан Хирод Антип. Доганының аялы Хиродия өйленен ве Яхя чүмдүриҗиниң келлесини чапмагы буйран хем шолды. Яхудылар Исаны хача чүйлемезден өң, шу Хирод тарапындан тутуп гетирйәрлер. (Мар 6:14-29; Лук 23:6-12).

3. Патыша Хирод Агрип биринҗи, ирки йыгнакда Исаның ызына эеренлери ызарлан адам. Ол Яхяның доганы Якубы өлдүрдйәр (Рес 12:1-23).

4. Патыша Хирод Агрип Икинҗи, Павлус император тарапындан хөкүм эдилмеги үчин Риме иберилмезден өң, оны өз ягдайы билен танышдыряр (Рес 25:13–26:2; 26:19, 27-32).

Хивилер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар юрдуң меркезинде яшапдырлар.

Гчк 10:17; Мср 3:17; 13:5.

Серет: Кенган.

Хореп –

Серет: Синай.

Хорылар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири.

Гчк 14:6; 36:20-30; Кан 2:21-22.

Серет: Кенган.

Хоссар – гадымы Ысрайылда хоссарың дүрли җогапкәрчилиги болупдыр. Онуң гарындашы өлдүриленде, гандардан хун алыпдыр. Машгалада мирас галар ялы, оңа сатылан эмләги ызына сатын алмага ругсат эдилипдир.

Чөл 35:12-27; Рут 4:1-8; Эйп 19:25;

Хош хабар – Тәзе Әхтде бу сөз Исаның өлүми ве Онуң өлүмден дирелмеги аркалы Худайың Шалыгының беркарар боландыгы, Оңа ынанянларың халас эдилендиги барадакы хабар.

Мат 4:23; Мар 1:15; Рим 1:16; 1Кор 15:1-11; Гал 1:11.

Хошбой ыслы гамыш – атырлар ве яглар алмак үчин уланылан гамшың бир гөрнүши.

Мср 30:23; Наг 4:14; Иша 43:24; Йрм 6:20; Эзк 27:19.

Хошея пыгамбер –

Серет: Хош 1; Рим 9:25.

Хов эне – Хов әхли адамзадың энеси болупдыр, онуң ады еврейче «яшайыш» диймеги аңладыпдыр.

Гчк 3:20.

Хөдүр чөреги – чадырда, соңра ыбадатханада хантагтаның үстүнде гойлан он ики саны петир чөреги. Чөреклер хантагтада бир хепделәп галдырылыпдыр. Соңра тәзе он ики чөрек билен чалшырылыпдыр. Хантагтадан айрылан бу чөреклери диңе руханылара иймәге ругсат эдилипдир.

Лев 24:5-9; 1Шам 21:4

Серет: Мукаддес отаг.

Худай – гөги ве ери, ягны тутуш әлем-җаханы ярадан Худайдыр. Худай башга-да энчеме атлар билен атландырылыпдыр, эмма оларың хеммеси шол бир Худайы аңладыпдыр: Реб, Бейик Худай, Хөкмүрован Реб, Мукаддес.

Серет: Реб.

Худайың Гузусы – Яхя чүмдүриҗи Иса Месихи Худайың Гузусы дийип атландыряр. Яхудыларың урп-адатларына гөрә, Худай оларың гүнәлерини багышламагы үчин, олар җанлы союп, Худая гурбанлык берипдирлер. Бу гурбанлык аркалы олар Худайың назарында пәк сайылыпдыр. Яхя, белки, бу гурбанлыгы гөз өңүнде тутуп, Исаны шейле атландырандыр. Белки-де, Оны Песах гузусы өйдүп пикир эдендир. Песах байрамында ысрайыллар җанлы союп, өзлериниң новбахар огулларының шол җанлының ганы аркалы өлүм перишдесиниң элинден халас боландыкларыны ятлапдырлар. Аянлык китабының 5‑нҗи бабында беян эдилен гөрнүшде Месих Гузы хөкмүнде суратландырыляр.

Ёх 1:29, 36; Лев 4:32; Мср 12:21-27.

Серет: Гүнә гурбанлыгы; Песах байрамы.

Худайың Оглы – Көне Әхтде «Худайың Оглы» патышалар үчин, иң мөхүм патыша болан Давут пыгамбер үчин уланылыпдыр. Реб Давудың оглуның хемишелик шалык сүрҗекдигини ве Худай билен ата-огул гатнашыгының болҗакдыгыны сөз берйәр. Бу огул яхудылар тарапындан Месих дийлип атландырылыпдыр. Шейлеликде, Тәзе Әхтде бу атлар, ягны Худайың Оглы ве Месих, икиси хем диңе Иса үчин уланыляр. Буларың икиси хем Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан Сайланып-сечилен диймеги аңладяр, Худай билен Исаның деңхукуклы гатнашыгы бар.

Серет: Месих.

Худайың Шалыгы – Матта тарапындан Худайың Шалыгына «Гөгүң Шалыгы» хем дийилйәр. Иса Месих бу дүнйә геленде, адамларың Худай билен тәзе арагатнашыкда яшамагына ёл ачмак аркалы Худайың Шалыгыны беркарар этди. Худайың Шалыгының адамлары Иса ынанян ве табын болян адамларды. Иса Месих доланып геленде, Худайың Шалыгы долы тамам болар ве бу әхли адамлара айдың аян болар.

Мат 19:24; Лук 13:29; Ёх 3:3-5; Рим 14:17.

Хызмат этмек – Мукаддес Китапда бу сөз диңе бир хоҗайынларына хызмат эдйән адамлары дәл-де, эйсем Худая хызмат эдйән Онуң адамларыны хем аңладыпдыр. Иса ынанянлар Хош Хабары вагыз эдип ве бейлеки месихилере ягшылык эдип, оларың мәтәчликлерине көмек этмек билен Оңа хызмат эдйәрлер.

Чөл 16:8-9; Кан 6:13; Еш 23:7,16; 24:24.

Серет: Сежде этмек.

И

И

1. Иблис
2. Ичги садакасы
3. Ички гала
4. Император
5. Инҗил
6. Иң мукаддес отаг
7. Иордан дерясы
8. Иса
9. Ишая пыгамбер
10. Иерусалим

Иблис –

Серет: Шейтан.

Ичги садакасы – гурбанлык сыпасының үстүне шерап, кәте яг гуймак билен Худая хөдүр эдилипдир.

Гчк 35:14; Лев 23:13.

Ички гала – диварлар билен өртүлен галаның ичиндәки беркитме. Бу шәхериң иң бейик ери болупдыр.

1Пат 16:18; 2Пат 15:25; Ер 30:18.

Император – Рим империясының патышасы. Тәзе Әхтде үч император ятланяр:

1. Император Август, ол Октавиян дийлип хем атландырылярды (б. э. өң 27‑нҗи йылдан б. э. 14‑нҗи йылына ченли). Иса догланда, ол императорды (Лук 2:1).

2. Император Тибериюс (б. э. 14-37 йй). Иса вагыз эден ве өлүп-дирелен дөври ол императорды (Лук 3:1; Ёха 19:12).

3. Император Клавдий (б. э. 41-54 йй). Ол яхудылары Римден ковуп чыкарды (Рес 18:1-4).

Инҗил – Тәзе Әхт.

Иң мукаддес отаг – Мукаддес чадырың иң ички отагы, соңрак бу ыбадатханада Әхт сандыгының сакланан ери болупдыр. («Мукаддес чадыр» ве «Ыбадатхана» сөзлериниң ашагында берлен суратлара середиң.) Сүлейманың гуран ыбадатханасында бу ички отаг дийлип атландырылды ве ол ерде керупларың шекили хем болупдыр. Ички отаг дашкы отагдан улы туты аркалы бөлүнипдир. Кануна гөрә, диңе баш рухана ички отага гирмәге ругсат берлипдир, ол хем диңе йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни гирип билипдир.

Мср 26:33; Лев 16:1-2; 1Пат 6:16-30.

1628‑нҗи сахыпадакы сурата серет.

Серет: Гүнәден сапланма гүни; Керуп; Мукаддес отаг; Мукаддес өй; Туты; Ыбадатхана.

Иордан дерясы – Җелиле көли билен Өли деңзиң арасындан акян деря. Гүндогарда Ысрайыл юрдуның арачәги хөкмүнде уланылыпдыр. Ысрайыллар Кенгана гирмезден өң бу дерядан гечипдирлер.

Еш 2:1.

Карта серет

Серет: Җелиле.

Иса – Исаның еврейче ады «Ешува» болуп, ол «Реб халас эдйәр» диймеги аңладяр. I асырда бу ат яхудылар үчин йөргүнли ат болупдыр.

Ишая пыгамбер – Ишая пыгамбер Яхуда патышалары Узыяның, Ётамың, Ахазың ве Хизкияның дөврүнде пыгамберлик эдипдир. Ол б. э. өң VIII асырда яшап гечди. Ишая билимли адам болупдыр, ол патышаның маслахатчысы хөкмүнде өмрүни Иерусалимде гечирипдир. Бу дөвүрде Ысрайыл патышалыгы Ассырия империясы тарапындан басылып алнып, Яхуда патышалыгы болса хемише ховп астында болупдыр. Ишаяның пыгамберликлериниң аглабасы Худайың Өз халкыны халас эдйәндиги барададыр, эмма шол бир вагтың өзүнде ол ысрайыллара пислик эдйәнлери, адалатсызлары ве бута чокунянлары Худайың хөкүм этҗекдигини дуйдурыпдыр. Ишая даш-төверегинде болуп гечйән вакалара дегишли гөрнүшлер гөрүпдир, шейле хем ол гелҗекде болҗак затлары гөрнүш аркалы өңден гөрүпдир, эсасан хем эҗир чекмек билен Худайың халкыны халас этҗек Гул барадакы гөрнүши гөрүпдир. Тәзе Әхтде бу пыгамберликлер Иса Месихде амала ашмак билен айдың әшгәр боляр.

2Пат 19-20; Иша 1, 6; Мат 4:14; 8:17; 12:17; Ёх 12:38-41; Рес 8:28-35.

Иерусалим – Иерусалим Давут пыгамбер билен Сүлейман пыгамбериң хөкүмдарлык эден дөврүнде Ысрайылың пайтагты болупдыр. Сүлейманың өлүминден соңра бу Яхуда патышалыгының пайтагты болупдыр. Бу шәхер Сион ады билен хем тутулыпдыр.

2Шам 5:6-15; 2ЙЙ 9:25; 2ЙЙ 11:5-17; Зеб 68:36.

Җ

Җ

1. Җебрайыл перишде
2. Җелиле
3. Җеннет
4. Җул гейинмек

Җебрайыл перишде – адамзада Худайың хабарыны гетирйән перишде. Көне Әхтде ол Даныел пыгамбере гөрнүп, оңа Худайдан гелен гөрнүшлери дүшүндирйәр. Тәзе Әхтде ол Зекаря гөрнүп, Яхяның догулҗакдыгыны, шейле-де Меръеме гөрнүп, Иса Месихиң догулҗакдыгыны хабар берйәр.

Дан 8:14-19; 9:19-21; Лук 1:19,26.

Җелиле – Ысрайыл юрдуның демиргазык этрабы.

Мат 2:22; Иша 9:1.

Җеннет – грекче бу сөз «овадан баг» диймеги аңладяр. Тәзе Әхтде бу сөз Иса ынанянларың өлүмден соң гидйән аҗайып ерини аңладяр.

Лук 23:43; Айн 2:7.

Җул гейинмек – гадымы Ысрайылда адамлар эден гүнәсине тоба эдйәндиклерини гөркезенлеринде я-да кимдир бириниң ясыны тутанларында, җул гейнипдирлер ве күлүң үстүнде отурыпдырлар я-да депелеринден күл сепеләпдирлер. Умуман бу гам-гуссаны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2Шам 3:31; Нех 9:1; Мат 11:21.

К

К

1. Канун
2. Канун китабы
3. Кемош
4. Кенган
5. Кенганлар
6. Керуп
7. Кесетлер
8. Кейнлер
9. Кәкилик оты
10. Көне Әхт
11. Күл үстүнде отурмак

Канун – Төврадың бәш китабы: муңа сежде, мукаддес өй, байрамлар, гурбанлыклар ве садакалар дегишли болуп, иң эсасы хем Худайың халкы хөкмүнде ысрайылларың нәхили яшамалыдыкларына дегишли Худайың берен канунларындан ыбарат. Бу көпленч Мусаның кануны (Еш 8:29) я-да Мукаддес канун (Мат 23:23) дийлип атландырылыпдыр. Кануның эсасы бөлеги Он табшырыкдыр (Мср 20:1-17; Кан 5:6-21).

Серет: Канун китабы; Төврат.

Канун китабы – муңа Реббиң берен канунларындан ыбарат болан Канун таглыматы китабының бир бөлеги я-да Төврадың бәш китабы дегишлидир.

Кан 30:9-10; Еш 1:8; Гал 3:10.

Серет: Төврат.

Кемош – Мовапларың худайы.

1Пат 11:7, 33; Йрм 48:13,46.

Серет: Моваплар.

Кенган – Нухуң агтыкларының бириниң ады. Онуң несиллери болан кенганлар Ортаер деңзи билен Иордан дерясының аралыгында орнашыпдырлар, шонуң үчин ол ере Кенган ады берлипдир. Соңра олар ысрайыллар тарапындан басылып алныпдыр.

Гчк 9:18; 12:5; Мср 6:4; Еш 5:12.

Кенганлар – кенганың илаты гарышык болуп, финикиялылара якын болупдыр. Кәвагт бу сөз ол ерде яшан әхли тирелери аңладып, умумы уланылыпдыр, кәте диңе бир тирәни гөркезмек үчин уланылыпдыр. Соңра олар Кенганы басып алан ысрайыллар тарапындан өлдүрилипдир, дири галанлары-да ковлуп чыкарылыпдыр.

Гчк 12:6; 15:18-21; Еш 16:10.

Керуп – ганатлы перишделер. Олар Эрем багында яшайыш дарагтыны горапдырлар. Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң гөрен гөрнүшинде керуплар Худайың тагтының депесинде ерлешипдир. Әхт сандыгының үстүнде ганатларыны гапагың үстүне яйып отуран ики саны керубың алтындан ясалан кешби бар.

Гчк 3:24; Мср 25:18-22.

Серет: Әхт сандыгы; Перишде; Серафлар.

Кесетлер – илки Месопотамиядакы дүзлүкде, соңра Бабыл шәхеринде яшан тире. Кесетлер ол ердәки яшан тирелериниң арасында иң гүйчли тире болупдыр ве шонуң үчин оларың ады көпленч тутуш бабыллылары аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Эзр 5:12; Иша 47:1.

Серет: Бабыл.

Кейнлер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдунда яшан халкларың бири.

Гчк 15:19; 4:11; 1Шам 15:6; 27:10; 1ЙЙ 2:55.

Серет: Кенган.

Кәкилик оты – якымлы ыслы өсүмлик. Руханы бир богдак кәкилик отуны сува я-да гана батырып, тәмизлемек үчин адамларың я-да бейлеки затларың үстүне сепипдир.

Лев 14:4,6; Зеб 50:9.

Серет: Мурдар; Тәмиз.

Көне Әхт – ол Төвратдан, Зебурдан, Тарыхы, Даналык ве Пыгамберлик китапларындан ыбарат. Бу китаплар Иса Месих гелмезден өң язылыпдыр, оларың кәбиринде Онуң гелҗекдиги барадакы пыгамберликлер бар.

Серет: Пыгамберлик этмек; Тәзе Әхт; Төврат; Зебур.

Күл үстүнде отурмак –

Серет: Җул гейинмек.

Л

Л

1. Ладан
2. Левилер
3. Лира
4. Ливан
5. Ливятан
6. Лолы
7. Лут

Ладан – гырымсы агаҗың гүр япрагындан чыкян шире. Шире гатаяр ве якымлы ыслы шепбик хөкмүнде сатыляр, оны оврадып, ондан дерман ясаярлар.

Гчк 37:25; 43:11.

Левилер – Левилер Якубың оглы Левиниң несиллеридир. Леви тиреси үч уруга бөлүнипдир: Гершоның, Кохадың ве Мерарының несиллери. Мусаның дөврүнде Худай леви тиресинден болан Харун пыгамбериң несиллерини руханылыга сайлапдыр; бейлеки левилериң әхлисини Мукаддес чадырда хызмат эдип, руханылара көмеклешмәге белләпдир. Диңе шу тирәниң өзбашдак мүлк ери болмандыр, себәби оларың везипеси Мукаддес чадырда, соңра ыбадатханада хызмат этмек болупдыр. Шонуң үчин булара мүлк ер бейлеки тирелерден бөлүнип берлипдир.

Мср 6:25; 38:21; Лев 25:32ф; Чөл 3:6.

Серет: Руханы.

Лира – Ысрайылда ве онуң даш-төверегиндәки үлкелерде уланылан киришли саз гуралы. Ол улы гөврүмли арфа меңзеш болупдыр.

Гчк 4:21; 1Шам 16:15-23; Зеб 70:22.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ливан – Ысрайылың демиргазык арачәгинде ерлешйән даглык юрт, ол кедр токайлыгы билен мешхур болупдыр. Сүлейман патыша Иерусалимде көшгүни ве ыбадатхананы Ливаның кедр хем бейлеки агачларындан гурупдыр.

1Пат 5:6-10; Эзр 3:7; Иша 60:13.

Ливятан –

Серет: Аждарха.

Лолы – газанч үчин тенини сатян аял.

Сүл 9:3; Хош 4:14; Як 2:25; 1Кор 6:15,16.

Лут – Ыбрайым пыгамбериң доганының оглы. Ол овнуклы-ирили маллары ве чадырлары билен Содом галасының төверегиндәки дереде месген тутупдыр. Соңра Реб Содом билен Гомора шәхерлериниң икисини вейран эдипдир, йөне перишделер Луты машгаласы билен биле халас эдипдирлер. Лут мовапларың ве аммонларың атасыды, соңра онуң несиллери Ысрайылың душманы болупдырлар.

Гчк 12:4–14:16; 19:1-36; 2Пет 2:7,8.

М

М

1. Мадай
2. Манна
3. Маскил
4. Меҗлис
5. Меръем
6. Месх ягы
7. Месих
8. Месопотамия
9. Мейлетин садака
10. Мезмур
11. Мәликсадык
12. Мидянлар
13. Микайыл
14. Миктам
15. Миллетлер
16. Милло
17. Мирас
18. Молек
19. Моваплар
20. Мукаддес
21. Мукаддес чадыр
22. Мукаддес чөрек
23. Мукаддес даг
24. Мукаддес отаг
25. Мукаддес өй
26. Мукаддес Рух
27. Мурдар
28. Муса пыгамбер
29. Мут лабен
30. Мүр
31. Мүрзе

Мадай – хәзирки гүнбатар-демиргазык Эйранда ерлешйән гүйчли патышалык. Парс империясында мадайлар парслар билен биле бир патышалыкда гуллук эдипдирлер. Шонуң үчин оларың канунларына «Медес ве парс канунлары» дийлипдир.

2Пат 17:6; Эст 1:19; Дан 6:8,12,15; Рес 2:9.

Серет: Парс империясы.

Манна – Ысрайыллар Синай чөлүнде азашып йөркәлер, Худай тарапындан асмандан яган иймит.

Мср 16:31-35; Чөл 11:6; Зеб 77:24; Ёх 6:31-58.

Маскил – Зебур китабында бир айдымың гөрнүши. Олар бирнәче максатлар үчин язылыпдыр: гудратлы ишлери үчин Худайы шөхратландырмак; халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы гынанҗына яс тутмак; шейле хем алкыш айтмак ве ялбармак үчин.

Зеб 31; 41; 52; 89; 142.

Серет: Мезмур; Зебур.

Меҗлис – Мукаддес Китапда бирнәче меҗлис агзалып гечилйәр. Оларың икиси иң мөхүмидир:

1. Худайың меҗлиси.

2. Яхудыларың меҗлиси. Худайың меҗлисине перишделер ве гөгүң башга ылахы барлыклары йыгнанярлар. Яхудыларың меҗлисине иң мөхүм яхуды адамларындан етмиш бириси дегишли болупдыр. Оларың арасында фарисейлер ве саддукейлер болуп, Баш руханы меҗлисе баштутанлык эдипдир. Римлилериң хөкүмдарлыгы астында меҗлисиң раят ве җенаят ишлерине гарамага ыгтыяры болупдыр, йөне хич кими хөкүм этмәге хукугы болмандыр.

Эйп 15:8; Зеб 81:1; 88:6: Мар 14:53-65; Рес 4:1-22.

Меръем – Тәзе Әхтде Меръем атлы бирнәче аял бар:

1. Исаның эҗеси Меръем.

2. Магдалалы Меръем. Иса Магдалалы Меръемден еди саны эрбет рухы чыкарды ве Меръем Исаның ызына эериҗилериң бири болды (Мат 27:55-56; Мар 16:9; Лук 8:2; Ёх 20:1-2; 11-18 ве бейлеки бөлеклер).

3. Бейтаниядакы Меръем. Ол Марта билен Лазарың доганыды. Ол Исаның аягуҗунда отурып, Онуң өвүтлерини диңледи (Лук 10:38-42; Ёх 11:1-5; 12:1-7).

4. Якуп билен Юсубың эҗеси Меръем. Бу Меръем Клеопасың аялы Меръем болмагы ахмал, йөне бу анык дәл (Мат 27:56; Мар 15:40; 16:1; Лук 24:10).

5. Ёханнаның (оңа Марк хем дийипдирлер) эҗеси Меръем. Бу Меръемиң Иерусалимде өйи болупдыр ве Иса шәгиртлери билен ол ерде душушыпдыр (Рес 12:12).

Месх ягы – кимдир бириниң Реббе багыш эдилендигиниң я-да мукаддес эдилендигиниң нышаны хөкмүнде онуң депесине яг гуйлупдыр я-да сепилипдир.

Мср 25:6.

Серет: Яг гуймак, Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Месих – бу ат «депесинден яг гуйлан адамы» аңладыпдыр. Көне Әхтде кимдир бириниң депесинден яг гуймак онуң руханы я-да патыша хөкмүнде Худай тарапындан айратын сайланандыгының нышаны болупдыр. Месих диен ат яхудылар тарапындан уланылып башланыпдыр ве олар муны Худайың олара ибермеги вада берен Патышасының ады үчин уланыпдырлар. Бу Патыша хемишелик хөкүм сүрмелиди ве Ысрайылы душманларындан халас этмелиди. Иса ынанянлар ве Оңа эерйәнлер Исаның Месихдигине, Онуң әхли адамлары халас эдип, Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан сайланып иберилендигине ынанярлар. Грекче Месих сөзи «Христос» диймекдир.

Мат 1:1; Мар 8: 27-29; Лук 2:11; Ёх 20:31; Рес 18:28.

Серет: Худайың оглы; Яг гуймак.

Месопотамия – гадымы дөвүрде Евфрат дерясының гүнбатарындан Тигрис дерясының гүндогарына ченли болан аралык Месопотамия дийлип атландырылыпдыр. Бабыллылар ве ассыриялылар билен бирликде көп гадымы медениетлер бу ерде башланыпдыр.

Гчк 24:10; 25:20; Рес 2:9; 7:2.

Мейлетин садака – бу дүрли себәплер үчин Худая гетирилен дүрли гөрнүшли садакалар болупдыр. Меселем, адамлар мейлетин яг, якымлы ыслы түтетги, гейим-геҗим, агач, күмүш ве Мукаддес чадырың гурлушыгы үчин бейлеки затлары гетирипдирлер (Мср 35:20-29). Эмма шахсы себәплер үчин гурбанлык я-да садака ислендик гөрнүшде мейлетин берипдирлер.

Мср 35:29; 36:3; Лев 7:16.

Мезмур – Зебур китабында айдымың бир гөрнүши. Бирнәче максатлар үчин: Худайы шөхратландырмак үчин, халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы эҗир чекмелерине яс тутмак үчин, патышаны беллемек, Худая миннетдарлык билдирмек, ыбадатхана баряркаң шатланып айдым айтмак; Худая ялбарып дога-дилег этмек үчин язылан айдымлардыр. Бу айдымлар Зебур китабында топланандыр. Исаның ызына эерйәнлер бир ере үйшенлеринде, мезмур айдыпдырлар.

Зеб 5:1; 18:1; Эфе 5:19; Кол 3:16.

Серет: Зебур.

Мәликсадык – Иерусалимиң гадымы патышасы ве руханысы. Онуң ады «догрулык патышасы» диймеги аңладяр. Көне Әхтде Мәликсадык Ыбрайым пыгамбере душяр ве оңа пата берйәр (Гчк 14:17-20). 109-нҗы мезмурда Мәликсадык «мүдимилик руханы» дийлип атландырыляр ве Еврейлере хат китабының 5‑нҗи бабының 6-нҗы аядында Иса «Мәликсадык дереҗесиндәки» руханы хөкмүнде танышдырыляр. Иса Худайың сагында отурян мүдимилик Баш Руханыдыр ве Ол месихилер үчин төвелла эдйәр.

Мидянлар – Ыбрайым пыгамбериң оглы Мидяның несиллери (Гчк 25:1,2). Муса өмрүни Мидян юрдунда гечирипдир, Мидян Синай ярым адасының бир бөлеги болмагы ахмал. Сердарлар дөврүнде мидянлар ысрайылларың эсасы душманы болупдыр. «Мидянлар» ве «Ысмайыллар» диен сөзлер кәте чалшырылып уланылыпдыр (Гчк 37:25-29).

Гчк 25:1,2; 37:25-29.

Серет: Ысмайыл пыгамбер.

Микайыл – хер миллетиң өзүниң сердар перишдеси болупдыр диен пикир бар, оларың херекетлери өз миллети билен баглы болупдыр. Бу барада илкинҗи гезек Даныел пыгамбериң китабында парс ве грек сердарларының перишдеси, шейле хем Ысрайылың сердары Микайыл перишде барада айдыляр.

Дан 10:13,20; 12:1.

Миктам – Зебур китабында габат гелйән айдымың гөрнүши.

Зеб 15:1.

Миллетлер – Мукаддес Китапда бу адатча яхуды дәл миллетлери аңладыпдыр. Ысрайыл халкы Худай тарапындан Онуң халкы болмак үчин сайланыпдыр, эмма Худай әхли миллетлериң халкларының халас болмагыны ве оларың хем Өз халкы болмагыны исләпдир.

Лев 26:12; Эфе 2:11-13.

Милло – топрак билен долдурылан җайрык я-да бошлук ер. Кәте бу сөз галаның диварына чыкмак үчин гурлан япгыды аңладыпдыр.

2Шам 5:9.

Мирас – тутуш Кенган юрды Худай тарапындан ысрайыллара мүдимилик мирас хөкмүнде сөз берлипдир. Ешуваның дөврүнде ер биҗе боюнча Ысрайылың он ики тиресине пайланып берлипдир, шейлеликде, хер тирәниң өз ери болупдыр ве мирас хөкмүнде несилден несле гечипдир. Муңа гарамаздан, ысрайыл халкы Худайың Өз «мирасы» хөкмүнде суратландырылыпдыр. Ине, шонуң үчин Худай билен ысрайыл халкының арасындакы әхте гөрә, Ол диңе оларың Худайы болупдыр, олар болса Онуң халкы болупдыр. Ким Иса ынанян болса, онуң мирасы Худайың Шалыгыдыр ве бакы яшайышдыр.

Мср 32:13; Еш 13:6-8; Зеб 33:12; Як 2:5.

Молек – аммонларың эсасы худайы. Адамлар кәте өз чагаларыны Молек худайына гурбанлык бермек билен оңа сежде эдипдирлер. Худайың кануны бу адаты өрән язгарса-да, бир гезек хатда ысрайыл халкы-да Иерусалимиң голайындакы Хинном җүлгесинде огул-гызларыны Молек худайына хөдүр этди.

Лев 18:21; 20:2-5; 1Пат 11:7; Ер 32:35.

Моваплар – Ыбрайым пыгамбериң егени Лутуң несиллери. Олар Өли деңзиң гүндогарындакы Мовап юрдунда яшапдырлар. Моваплар өзлериниң эсасы худайы хөкмүнде Кемоша сежде эдипдирлер. Оларың геплешик дили еврей дилине дегишли болупдыр. Олар Ысрайылың душманы болупдырлар ве көпленч Ысрайылың пыгамберлери тарапындан паш эдилипдирлер. Муңа гарамаздан, Рут ак йүрекли моваплы аял болупдыр. Бабыллылар моваплары дерби-дагын эдипдирлер.

Иша 15-16; Ер 49; Зеп 2:8-11.

Мукаддес – Төвратда «мукаддес» адаты максатлар үчин дәл-де, Худайың максатлары үчин айры гойлан диймеги аңладяр. Бу руханылара я-да ысрайыл халкына, я-да Мукаддес чадыр ве гурбанлык сыпасы ялы затлара дегишлидир. Мукаддес эдилен адамлар я-да затлар пәк сакланылмалыды. Мукаддес Китапда мукаддес адамларың пәклигине оларың ахлак хәсиетлери хем дегишли болупдыр: «Өзүңизи чагыран Худайың мукаддес болшы ялы, сиз хем әхли эдйән ишлериңизде мукаддес болуң» (1Пет 1:15).

Мср 3:5; 16:23; 19:6; 25:8; Иша 6:3.

Мукаддес чадыр – Мукаддес чадыр Әхт сыпасыны ве ыбадат үчин бейлеки энҗамлары ерлешдирмек үчин гурлан чадырдыр. Тутуш гурлуша Мукаддес чадыр дийлипдир (1622‑нҗи ве 1628‑нҗи сахыпадакы суратлара серет). Мукаддес чадырың ичинде ики отаг болупдыр: мукаддес отаг ве иң мукаддес отаг. Чадыр гечиниң йүңүнден эдиленди ве онуң диварының ич тарапы овадан тутулар билен өртүленди. Онуң төвереги хаят билен гуршалып, дашына хаят айланыпдыр. Мукаддес чадыр билен онуң ховлусына Худайың мукаддес өйи дийлипдир. Ысрайыллар чарва адамлар болупдырлар, шонуң үчин олар гөченлеринде, чадыры сөкүп алып, өз янлары билен әкидипдирлер. Мукаддес чадыр Реббе йүз тутулян чадыр хөкмүнде хем белли болупдыр. Ховлуда Худая садакалар ве гурбанлыклар хөдүр этмек үчин гурбанлык сыпасы, шейле хем руханылар ювнар ялы сувдан долы бүрүнч леген дурупдыр. Өңки дөвүрдәки гөчме мукаддес чадыр Сүлейманың дөврүнде дашдан ве агачдан салнан ыбадатхана билен чалшырылыпдыр.

Мср 26:1-35

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Реббе йүз тутулян чадыр; Ыбадатхана. 1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Мукаддес чөрек –

Серет: Хөдүр чөреги.

Мукаддес даг – Иерусалимдәки даг, ол ерде ыбадатхана гурлупдыр ве сежде эдилипдир (адатча Сион дагы билен мешхур болупдыр).

Серет: Иерусалим; Сион.

Зеб 2:6; 14:1; 98:9; Иша 27:13; Ёл 2:1-2.

Мукаддес отаг – Мукаддес чадырдакы отаг, ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер. Мукаддес отагың ичинде якымлы ыслы гурбанлык сыпасы, чырадан, үстүнде хөдүр чөреклери болан хантагта барды. Бу отаг Иң мукаддес отагдан туты аркалы бөлүнипдир. Сүлейман чадыры ыбадатхана билен чалшанда, бу отаг дашкы отаг ады билен, Иң мукаддес отаг болса, ички отаг ады билен белли болупдыр.

Мср 26:30-34; 1Пат 6:14-18

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Ыбадатхана.

Мукаддес өй – бу ат Мукаддес чадыра ве онуң хаядына, соңрак болса ыбадатхана дегишлидир. Ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер.

Мср 25:8; 36:1; Лев 19:30; 1ЙЙ 22:19; Зеб 23:3.

Мукаддес Рух – Худайың Рухы болуп, Ол дүнйәде гудрат аркалы херекет эдйәр. Көне Әхтде Худайың Рухы адамлара инип, олар пыгамберлик эдипдирлер. Тәзе Әхтде Иса ынанянларың хеммеси Мукаддес Рухы кабул эдйәрлер.

Эйп 33:4; 1Шам 19:20; Рим 8:15.

Серет: Рух.

Мурдар – гадымы Ысрайылда эгер адам дини тайдан тәмиз болмаса, ол мурдар хасапланыпдыр. Левилер ве Чөлде китапларында нәхили адамың мурдар хасапланяндыгы беян эдилендир. Ысрайыллар Мукаддес өйде борчларыны ерине етирмәге башланларында, Худай олара бу ери мурдар этмезлиги буюрды. Иса адамы хакыкатдан нәмәниң мурдар эдйәндигини, ягны йүрекден чыкян эрбет пикирлериң ве херекетлериң мурдар эдйәндигини өвредйәр.

Лев 15:31; Эзк 5:11; Мат 15:11.

Серет: Тәмиз.

Муса пыгамбер – Ысрайыллар Мүсүрде гулчулыкда боланларында, Муса пыгамбер олара баш болмак үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ол Мүсүр патышасындан ысрайылларың гидип, чөлде Реббе ыбадат этмеклери үчин ругсат бермегини сораяр. Йөне фараон мунуң билен Реб диңе Мүсүр топрагына биртопар бетбагтчылыклар индеренден соң ылалашяр. Муса халка энчеме йыллап чөлде ёлбашчылык эдйәр, эмма сөз берлен Кенган юрдуны диңе узакдан гөрүп билйәр. Мукаддес Китабың илкинҗи бәш китабы Төврат хөкмүнде белли болуп, эсасан, Муса тарапындан языландыр.

Мут лабен – бу сөзүң манысы барада алымлар җеделлешйәрлер. Онуң «Лабениң өлүми» диен маныны аңладян болмагы мүмкин ве ол мезмурың нәме үчин языландыгының себәбини гөркезйәр. Белки, ол мезмурың нәдип айдым эдип айдыландыгыны я-да нәхили саз гуралында чалнандыгыны гөркезендир.

Зеб 9:1.

Мүр – мүр өсүмлиги гүр тикенли ве шахалы гырымсы агачдыр. Якымлы ыслы түтетги онуң шахаларындан алыняр ве ол гуранда гатаяр. Ол өрән гымматбаха түтетги болуп, атыр ясамак үчин яг билен гарыляр ве җеседи җайламага тайярламак үчин уланыляр. Мүрүң тагамы аҗы болупдыр. Бу агырыны еңиллешдирйәр дийип хем ынаныпдырлар. Бу хәсиетлериң, белки, эсгерлериң оны шераба гарып, Иса берендиклери билен баглы болмагы хем ахмал (Мар 15:23).

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Наг 5:5.

Мүрзе – мүрзәниң эсасы кәри ресминамаларың гөчүрмесини тайярламакдыр. Шейле хем олар хатлары, карарлары ве бейлеки ресминамалары языпдырлар, олар пайхаслы ве дүшүнҗели хасапланыпдыр. Мүрзелер язып билйәндиклери үчин, кәте малие язгыларыны хем саклапдырлар. Мүрзелер көпленч патыша билен якындан ишләнсоңлар, оларың кәбири ресминамаларың гөчүрмесини ерине етирмеклиги ве ёлбашчы болмаклыгы газаныпдыр. Исаның дөврүнде олар Төврат мугаллымлары хөкмүнде белли бир топары аңладыпдырлар.

2Пат 12:10; 25:9; Эст 8:9; Эзр 7:6,10,11,21; Ер 8:8.

Н

Н

1. Надан
2. Нард
3. Назыр
4. Нефиллер
5. Негеп чөли
6. Новбахар огул
7. Нух пыгамбер

Надан – Сүлейманың пәхимлери китабында надан адам барада көп гүррүң эдилйәр. Надан самсык дәл-де, эйсем Худайың халаян ёкары ахлак дурмушында яшамага пайхасы кемлик эдйән адамдыр.

Кан 32:6; Сүл 1:22; 7:7; 9:6.

Нард – нард өсүмлигиң сүммүли ве онуң көкүнден алынян ыслы ягы болупдыр. Нарддан ясалан хошбой ыслы яг өрән гыммат болупдыр, онуң бахасы бир йылың иш хакына барабар болупдыр.

Наг 1:11; Мар 14:3.

Назыр – назыр мукаддеслик дереҗесини алан хем-де сач-сакгалыны сырман, сачыны өсдүрип, шерап хем гүйчли ичгилери ичмекден сакланып, өзүни Реббе багыш этмеги вада берен адам болупдыр. Бир гудрат аркалы өзүниң я-да Шимшон ялы эҗесиниң вадасы аркалы адам назыр болупдыр. Соңы билен шейле адам өзүни Худая багыш этмек вадасы аркалы айратын дереҗә эе болупдыр.

13:5,7; 16:17 Амо 2:11.

Нефиллер – Нефиллер өрән узын ве гүйчли адамлар болупдырлар, олар Гелип чыкыш китабының 6-нҗы бабында ылахы барлыкларың ве ынсан гызларының несиллери хөкмүнде ятланып гечилйәр. Соңрак, ысрайыллар Кенган юрдуны гөзден гечирмәге гиденлеринде, нефиллери (ягны нефиллерден гелип чыкан анаклары) гөрүпдирлер.

Гчк 6:4; Чөл 13:33.

Серет: Анаклар.

Негеп чөли – Ысрайылың гүнорта бөлегиндәки чөл.

Гчк 12:9; 13:1,3; 20:1.

Новбахар огул – гадымы гүнорта җемгыетинде илкинҗи доглан огул үйтгешик хасапланыпдыр. Ол огул какасы арадан чыкандан соң, машгаланың башы болупдыр, какасының патасыны алыпдыр, мирасдан ики эссе пай алыпдыр. Мүсүрде Песах вакасы болуп геченден соң, хер бир новбахар огул Худая дегишли болупдыр ве машгаласы оңа дерек садака берип, оны ызына сатын алып билипдир.

Гчк 49:3; 27; Мср 13:2; Кан 21:17.

Серет: Ызына сатын алмак.

Нух пыгамбер – Нух пыгамбер өз машгаласыны, шейле хем халал ве харам хайванлары халас этмек үчин Худай тарапындан гәми гурмаклыга чагырылан адам болупдыр. Ол Худайың назарында догры сайылыпдыр. Силиң сувлары чекиленден соңра, Худай онуң билен әхт эдишип, мундан бейләк хич вагт ер йүзүни сил билен вейран этмеҗекдигине сөз берйәр.

Гчк 5:29; 6:8; Иша 54:9; Лук 17:27: 1Пет 3:20; 2Пет 2:5; Ев 11:7.

О

О

1. Омын

2. Ондан бири

Омын – көпленч дога-дилеглер эдиленде, оны җемлемек үчин уланыляр. «Омын» сөзи «Гой, шейле болсун!» диймеги аңладяр. Бу еврейче «Бу хөкман» диен сөзе эсасланяр.

Чөл 5:22 Кан 27:15-26; Рим 1:25.

Ондан бири – гадымы Ысрайылда хасылың ондан бири Реббе берлипдир. Муны аммарлара йыгнап, руханыларың ве левилериң иймити үчин харчлапдырлар. Исаның дөврүнде адамың өндүрен өнүминден я-да гирдеҗисинден ондан бири ыбадатхана руханыларына берлипдир.

Чөл 18:21; Кан 14:22.

Ө

Ө

1. Өлүлер дүнйәси

2. Өй бутлары

Өлүлер дүнйәси – гадымы Ысрайылың халкы Өлүлер дүнйәси ериң ашагында дийип дүшүнипдир, эмма ол довзах дәлдир. Хер кес өленден соң, ол ере инипдир. Ол ер үмсүм, гараңкы ер болупдыр. Гоҗалык яшына етип өлениңден соң, ата-бабаларыңа говушмак оңатды, йөне яш өлмек говы дәлди. Якуп өз оглы Юсуп үчин яс тутса-да, өлүлер дүнйәсине инмек ислемеди. Бу ере Хеләкчилик ери хем дийлипдир.

Гчк 37:25; 42:38; 44:29,31.

Өй бутлары – өй бутларына бутпаразлар, кә халатда ысрайыллар тарапындан сежде эдилипдир. Олар өйлерде сакланып, кераматлы сайылыпдыр.

Гчк 31:19; 2Пат 23:24.

П

П

1. Парс империясы
2. Парз
3. Пата
4. Патрос
5. Перишде
6. Перизлер
7. Перман
8. Песах байрамы
9. Петир байрамы
10. Пилат
11. Пилиштлилер
12. Пурым байрамы
13. Пыгамбер
14. Пыгамберлик этмек

Парс империясы – Бабыл империясындан соң эмеле гелен гүйчли ве хас улы империя болупдыр. Парс империясы Гресиядан Мүсүре ченли ве Орта Азия ченли ерлери, шол санда Ысрайылы хем басып алыпдыр. Кәте бу империя «Мадай-Парс империясы» дийип атландырылыпдыр, себәби онуң дүзүмине гирен мадай миллети империяны доландырмакда ваҗып орны эеләпдир. Парс канунлары «Парсларың ве мадайларың канунлары» дийип атландырылыпдыр.

Эст 1:19; Дан 6:8,12,15.

Серет: Мадай.

Парз –

Серет: Канун.

Пата –

Серет: Ялкамак.

Патрос – Мүсүриң гүнорта бөлеги.

Иша 11:11; Йрм 44:1, 15; Эзк 29:14; 30:14.

Перишде – перишделер адамлар үчин Худайың хабарчылары ве векиллеридирлер. Олар Худайың хузурында яшап, хемише Оны алкышлаярлар. Керуплар ве Серафлар перишделериң бир гөрнүшидирлер. Мукаддес Китапда ики саны мөхүм перишдәниң: Микайыл билен Җебрайылың ады агзалып гечилйәр.

Гчк 3:24; 16:7-11; Иша 6:2.

Серет: Җебрайыл; Микайыл.

Перизлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири.

Гчк 13:7; Еш 3:10.

Перман –

Серет: Канун.

Песах байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он дөрдүнҗи гүни агшам белленилипдир. Бу бахар паслының ыз янында болупдыр. Шол агшам ысрайыл халкы Худайың өзлерини Мүсүр гулчулыгындан нәхили халас эдендигини ве Мүсүрден гайтмазының өң янында агшам гурбанлык җанлысының ганы аркалы өз новбахар огулларының нәхили азат боландыгыны ятлапдырлар. Адамлар гузы я-да гечи союп, хеммеси билеликде Песах нахарыны ийипдирлер, оны аҗы гөк отлар ве петир билен ийипдирлер.

Мср 12:1-13,21-51; Лев 23:5; Чөл 9:1-14, Кан 6:1-7.

Петир байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он бәшинден йигрими бири аралыгында белленилипдир. Бу байрам Песах байрамының ыз яны башлапдыр, Көне Әхтиң кәбир парчаларында бу ики байрам бир байрам ялы гөркезилипдир. Шол хепдәниң довамында ысрайыл халкы өзлерини Мүсүр гулчулыгындан Худайың нәхили алып чыкандыгыны ятлапдырлар. Адамлар өйлеринден әхли хамырмаялары чыкарып зыңыпдырлар, хамырмаялы чөрек иймәндирлер. Олар байрамың биринҗи ве единҗи гүнлери мукаддес йыгнанышык эдип, Худая гурбанлыклар хөдүрләпдирлер.

Мср 12:14-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Лев 23:6-8; Чөл 28:17-25; Кан 16:3-4,8.

Пилат – Исаның өвреден ве вагыз эден гүнлеринде Понтий Пилат Яхуданың үстүнден хөкүм сүрен Рим императорыдыр.

Мат 27; Рес 3:13.

Пилиштлилер – б. э. өң XIII асырың ахырларында Ысрайылың гүнорта-гүнбатарындакы кенаряка золагыны эелән халк. Пилиштлилер бәш саны шәхери: Газаны, Ашкелоны, Ашдоды, Гаты ве Экроны эсасландырыпдырлар. Б. э. өң XII асырда олар ер чәклерини гүндогар тарапа гиңелдип башлаярлар. Бу ягдай Кенган тарапдан өз чәклерини гүнбатара гиңелдйән ысрайыл халкы билен пилиштлилериң арасында душманчылык дөредипдир. Шейлеликде, хезрети Давут патыша тарапындан долы дерби-дагын эдилйәнчәлер, пилиштлилер Ысрайылың эсасы душманы болупдырлар.

2Шам 8:1; 1ЙЙ 18:1.

Пурым байрамы – бу байрам еврей халкының дурмушына Парс империясы дөврүнде гошулыпдыр. Бу еврейлериң сененамасы боюнча он икинҗи айың, ягны Адар айының он дөрдүне ве он бәшине, ирки бахарда белленилипдир. Бу ики гүнүң довамында ысрайыл халкы Эстериң дөврүнде өзлериниң долы ёк эдилмекден Худайың нәхили халас эдендигини ятлапдыр. Олар шатланыпдырлар, ийип-ичипдирлер ве бири-бирилерине совгат берипдирлер.

Эст 9:20-32.

Пыгамбер – Худайың хабарыны халка етирмек үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ыляс ялы ирки пыгамберлер (Гөргүрлер) Худая сыгынян топар болуп, кәте оларда үйтгешик теҗрибе болупдыр ве тәсин гудратлар гөркезипдирлер. Шамувел пыгамбер өзүни көпленч сердар хөкмүнде алып барыпдыр. Соңрак Ермея ялы пыгамберлере Худайдан аянлык инипдир ве олар бу аянлыклары халка етирипдирлер.

1Шам 3:20; 9:9; 10:5-11; 1Пат 17 – 18; Ер 1:5.

Пыгамберлик этмек – Худайың халка ниетлән хабарыны оңа етирмек. Бу хабарлар көпленч аянлыкларың ве дүйшлериң үсти билен берлипдир. Гадымыетдәки пыгамберлериң дөврүнде бу сөз пыгамбериң аша җошгунлык ягдайыны беян этмекде хем уланылыпдыр.

1Шам 10:5ф; Ер 2:8.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Р

Р

1. Рабби
2. Рахап
3. Рапалар
4. Реб
5. Реббе хөдүр эдилен чөрек
6. Реббе йүз тутулян чадыр
7. Реббиң гүни
8. Реббиң өйи
9. Реббиң сачагы
10. Ресуллар
11. Римлилер
12. Рух
13. Руханы

Рабби – еврейлер акыллы ве ваҗып адамлара йүзлененлеринде, «Рабби» сөзүни уланыпдырлар, бу мугаллым диймеги аңладяр. Бу сылаг-хорматы аңладян сөздүр. «Раббуни» диен сөз хем шу маныны аңладяр.

Ёх 1:38; 3:2; 20:16.

Рахап –

Серет: Аждарха.

Рапалар – Ысрайыл халкы басып алмаздан өң, Кенганда яшан халкларың бири. Анаклар ялы олар хем өрән узын ве даяв адамлар болупдырлар.

Кан 2:11, 20; Еш 12:4.

Серет: Анаклар; Кенган.

Реб – гадымы вагтларда Худайың адыны айтмакдан сакланмак үчин яхудылар Оңа «Адонай» дийип салгыланыпдырлар, бу эе я-да хоҗайын диймеги аңладыпдыр. Көне Әхтиң түркменче терҗимесинде Худайың ады Реб сөзи билен терҗиме эдилди, себәби бу хем ага я-да эе диймеги аңладяр. Б. э. өң III асырда Көне Әхт грек дилине терҗиме эдилипдир ве «куриос» диен грек сөзи Худайың ады үчин уланылыпдыр. Соңра Тәзе Әхт язылан вагтында шол бир «куриос» сөзи Иса Месих үчин уланылыпдыр ве көпленч Реб дийлип терҗиме эдилипдир.

Реббе хөдүр эдилен чөрек –

Серет: Хөдүр чөрек.

Реббе йүз тутулян чадыр – шейле хем бу ере Мукаддес чадыр хем дийлипдир, бу ерде руханылар өз борчларыны ерине етирипдирлер. Муңа Реббе йүз тутулян чадыр дийилмегиниң себәби Худай руханылара ве адамлара чадырың гирелгесинде гепләпдир (Мср 29:42-43). Шейле хем Муса Худай билен бу ерде душушыпдыр (Мср 33:7-11).

Мср 29:42-43; 33:7-11.

Реббиң гүни – адатча шол гүн кесеки миллетлер үчин җеза гүни, Худайың сайлан халкы үчин болса акланма я-да хасаплашык гүни дийлип пикир эдилипдир. Муңа гарамаздан, пыгамберлер шол гүн ысрайылларың хем гүнәлери үчин җезаландырылҗакдыгыны олара дуйдурыпдырлар. Тәзе Әхтде Реббиң гүни казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге Исаның гелҗек гүнүдир.

Ер 46:10; Амо 5:17-27; 1Сал 5:1-9.

Реббиң өйи – бу сөз Ыбадатхананы аңлатмак үчин уланылыпдыр.

1Пат 3:1; Мик 4:1.

Серет: Ыбадатхана.

Реббиң сачагы – бу гурбанлык сыпасы үчин башга сөз болуп, диңе Малакы китабында уланыляр. Тәзе Әхтде бу сачак йыгнак агзаларының бир ере үйшүп, нахар ийип, Исаның өлүмини ве тәзеден дирелмегини ятламакларыны аңладыпдыр.

1Кор 11:17-33.

Ресуллар – Иса Өзүниң якын ёлдашларындан, таныш шәгиртлеринден он ики саны ресулы сайлаяр. Ол адамлар Онуң билен биледилер ве Иса олара әхли зады өвредипдир; олар Исаның өленини ве тәзеден диреленини өз гөзлери билен гөрүпдирлер. Иса олары гөрен затларыны гүррүң бермеклери үчин ве Худайың Шалыгы барада вагыз этмеклери үчин адамларың арасына иберйәр. Олар Иса ынанян адамларың ёлбашчысы болярлар.

Мар 3:14; Лук 22:14; Рес 1:2; 1Кор 15:7.

Римлилер – Рим империясының илаты. Римлилер Исаның яшан дөврүнде Демиргазык Африканың кәбир бөлеклеринде ве Орта Гүндогарда, хәзирки тутуш Түркийәниң ве Европаның көп бөлеклеринде хөкүм сүрдүлер.

Рес 28:17.

Рух – еврейче «рух» диен сөз шемал диймеги, шейле-де адамзадың рухуны ве Худайың Рухуны аңладыпдыр. Тәзе Әхтде шейтан тарапындан ынсаның калбына орнашян эрбет рух барада хем гүррүң эдилйәр. Иса адамлардан бу эрбет рухлары ковуп чыкарды.

Серет: Мукаддес Рух.

Гчк 1:2; Мср 15:8; 1Шам 10:6,10; Ёл 3:2; Мат 12:45; Мар 9:25; Лук 11:26; 13:11; Рес 16:16.

Руханы – ол дини дессурлары ве хызматлары ерине етирмәге айратын укыплы адам болупдыр. Ысрайыл халкының арасында Муса пыгамбер аркалы берлен кануна гөрә, Мусаның агасы Харун пыгамбериң несли руханы болупдыр, олар Мукаддес өйде, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада хызмат этмәге сайланыпдырлар. Олар сежде этмәге, садакалар бермәге, дини дессурлары ве байрамлары беллемәге ёлбашчылык эдипдирлер. Руханыларың ишлери левилер тарапындан пайланыпдыр. Мукаддес отага, соңрак ыбадатхана гирмәге диңе руханылара ругсат эдилипдир.

Гчк 41:45; Мср 19:6; 30:30.

Серет: Баш руханы; Левилер; Мукаддес өй.

С

С

1. Сабат гүни
2. Садака
3. Саддукейлер
4. Саламатлык гурбанлыгы
5. Салгытчы
6. Салим
7. Самария
8. Сара

9. Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

10. Сежде этмек
11. Сеждегәх
12. Села
13. Серафлар
14. Сердар
15. Сидон
16. Синагога
17. Синай
18. Сион
19. Сион гызы
20. Содом
21. Сөвеш арабасы
22. Стоик таглыматчылар
23. Сур
24. Сурнай байрамы
25. Сува чүмдүрмек
26. Сүлейман пыгамбер
27. Сүннет
28. Сүннетсизлер
29. Сүргүн
30. Сыпа

Сабат гүни – бу еврейлерде хепдәниң единҗи гүни болуп, дынч алмак үчин айратын гүн хасапланыпдыр, бу анна гүни Гүн яшандан башлап, шенбе гүни Гүн яшанда тамамланыпдыр. Ол гүн мукаддес гүн сайылып, хич бир иш эдилмәндир. Исаның дөврүнде яхудыларың Сабат гүнүне дегишли көп дүзгүнлер болупдыр.

Гчк 2:3; Мср 16:23; Лев 16:31.

Садака – Өзүниң буйрушы ялы, Реббе садака хөкмүнде ысрайыллар руханылара галла, миве, яг, шерап, чөрек, мал-гаралар, пул, шай-сеп, эгин-эшик, алтын-күмүш гетирипдирлер. Эгер халк догры яшамаса, оларың садакасыны Реббиң кабул этмеҗекдигини пыгамберлер олара дуйдурыпдырлар (Иша 1:10-17).

Серет: Галла садакасы; Гурбанлыклар; Ичги садакасы; Мейлетин садака.

Саддукейлер – Саддукейлер яхудыларың арасында ёкары дереҗели, бай адамлар болупдырлар ве еврей меҗлисинде отурыпдырлар. Олар халкың Худай тарапындан Муса берлен кануна эермелидигине ынаныпдырлар, йөне соңрак бу канунлара гошулан дүзгүнлере ве адатлара ынанмандырлар. Олар адамың өленден соң дирелйәндигине ынанмандырлар. Шонуң үчин хем олар фарисейлер билен көпленч шу меселелер барада давалашыпдырлар.

Мат 16:1; Мар 12:18; Рес 4:1.

Серет: Фарисейлер; Меҗлис.

Саламатлык гурбанлыгы – бу гурбанлык хайсам болса бир говы зат үчин Худая миннетдарлык билдирмек үчин берлипдир, шейле хем Худая айдылан садака я-да мейлетин садака хөкмүнде берлипдир. Мал өлдүриленден соң, онуң бир бөлеги гурбанлык сыпасының үстүнде якылыпдыр, бейлеки бөлеги гурбанлык берйән адамың машгаласы ве руханы тарапындан ийлипдир.

Лев 3:1-17; 1Пат 9:25.

Салгытчы – Исаның дөврүнде салгытчылар яхудылары басып алан ве зорлук билен оларың үстүнден хөкүм сүрйән Рим империясы үчин ишләпдирлер. Шонуң үчин яхудылар салгытчылары йигренипдирлер. Мунуң үстесине-де салгытчылар көпленч өзлерине алмак үчин, адамлардан алмалысындан көп пул талап эдипдирлер.

Мат 9:10; 10:2-4; 21:31; Лук 18:8.

Салим – Иерусалимиң гысга ады.

Гчк 14:18; Зеб 75:3.

Самария –

1. Б. э. өң IX асырда Омры патыша демиргазык ысрайыл тирелериниң пайтагт шәхери хөкмүнде Самарияны беркарар эдипдир.

2. Исаның дөврүнде хем шәхериң ерлешен ери болан рим этрабының ады болупдыр.

1Пат 13:32; 16:24; 2Пат 17:24.

Серет: Ысрайыл.

Карта серет.

Сара – Сара Ыбрайым пыгамбериң аялы болупдыр. Онуң ады аслында Серай болупдыр, эмма Худай оңа Сара адыны берипдир. Ол өнелгесизди, эмма ахырсоңунда, гаррылык яшында Худайың гудраты билен бир огул догрупдыр.

Гчк 17:15.

Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери – аяллар (кәте эркеклер) Кенган худайларына сежде эдилйән ерлерде пул төлән адам билен җынс гатнашыгыны эдипдирлер. Олар бейле этмеклик топрагың бол хасыл гетирмегиниң кепили дийип пикир эдипдирлер. Кенгана яшамага гелен ысрайыллар хем олардан гөрелде алып, өзлериниң сеждегәхлеринде бу иши эдипдирлер.

1Пат 14:24; 15:12; 22:46; 2Пат 23:7; Хош 4:14.

Сежде этмек – гадымы дөвүрде ысрайыллар Реббе сежде этмек үчин өзлерини тәмизләпдирлер, дога-дилег эдипдирлер, мезмурлары айдым эдип айдыпдырлар, рухана садака гетирипдирлер. Буларың кәбири өзбашдак, я-да машгала билен, я болмаса улы топар болуп ерине етирилипдир. Кәбирилери муны өйде, башга бирилери болса сежде эдилйән ерде берҗай эдипдирлер. Ысрайыллар Реббе ислендик ерде сежде эдипдирлер, руханының ёлбашчылыгында Худайың халкы хөкмүнде ысрайыллардан хеммесиниң билеликде сежде этмеклери талап эдиленде олар үчин йөрите гүнлер ве байрамлар белленилипдир. Ысрайылың тутуш тарыхы боюнча оларың сежде этмеклерине башга миллетлер терс тәсир эдипдирлер, меселем, олар бут ясамак билен Худайың гахарыны гетирипдирлер.

Гчк 22:5; Мср 3:12; Зеб 5:8; Иша 44:15

Серет: Хызмат этмек.

Сеждегәх – Кенган динине уйянларың сежде эдйән ери я-да кераматлы ери: Ашера бутлары дикилипдир ве олара гурбанлыклар берлипдир, шейле хем топрагың хер йыл бол хасыл бермеги үчин лолучылык эдилипдир. Олар адатча бейик депелерде, шейле хем улы агачларың ашагында, байырларда, башга ерлерде лолучылык эдипдирлер. Бу ишлер хемише Реб тарапындан пыгамберлер аркалы паш эдилипдир.

Серет: Ашера.

Лев 26:30; 1Пат 3:2-4; 2Пат 23:1-28; Ер 7:31.

Села – Зебурда уланылян сөз. Манысы белли дәл, белки, сазың довамындакы сәгинме болмагы ахмал.

Зеб 3:1.

Серафлар – ганатлы перишделер. Ишая пыгамбер Худайың тәҗиниң дашындан пырланян серафлары гөрүпдир ве шейле дийип җар эдипдир: «Хөкмүрован Реб мукаддесдир, мукаддесдир, мукаддесдир» (Иша 6:3). Еврейче бу сөз «янянлар» диймеги аңладяр.

Серет: Керуп; Перишде.

Иша 6:2,6.

Сердар – Худай тарапындан сайланан ёлбашчылар. Сердарлар патыша болмаздан өң, өз душманлары билен урушмакда ысрайыл халкына ёлбашчылык эдипдирлер. Шейле хем олар Худайың ислегини халка етирипдирлер ве казы хөкмүнде дава-‑җенҗеллери чөзүпдирлер.

Чөл 25:5; Сер 2:16; Рут 1:1; 1Шам 7:6.

Сидон – бу шәхер хәзирки Ливаның кенарында ерлешипдир. Мукаддес Китабың дөврүнде ол сөвданың ве агач уссачылыгының меркези болупдыр, бу шәхер көп асырларың довамында дүрли халклар, ягны бабыллылар, греклер, римлилер тарапындан басылып алныпдыр.

Серет: Финикия.

Синагога – синагога яхудыларың, адатча, Сабат гүни йыгнанышян ери болупдыр, олар дога-дилег этмек үчин, окалян Төврадың аятларыны ве Худайың канунының дүшүндирилишини диңлемек үчин үйшүпдирлер. Тәзе Әхт дөврүнде синагогалар яхуды җемагатының бар еринде, тутуш Рим империясында болупдыр.

Мат 4:23; Мар 1:39; Лук 4:16; Ёх 9:22; Рес 9:2.

1629-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Синай – бу дагың бейлеки ады Хорепдир. Муса йүзүне Он Табшырык язылан ясы дашлары алмак үчин бу дага чыкыпдыр.

Мср 19:18; 24:16; 31:18; Зеб 67:18.

Серет: Хореп.

Сион – Иерусалимде ыбадатхана гурлан депе.

2Шам 5:7; 2Пат 19:31; Зеб 9:11; Иша 35:10

Серет: Сион гызы.

Сион гызы – бу сөз гошгы стилинде уланылып, Иерусалимиң илатыны аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Зеб 9:14-15; Иша 1:8; Лам 1:6; Мик 4:8.

Серет: Сион.

Содом – Содом Лут билен онуң машгаласының яшан шәхериниң ады. Содом билен Гомораның халкы көп неҗис ишлери эдипдирлер, шонуң үчин Худай бу шәхерлери якып вейран эдипдир.

Гчк 13:12; 18:16; Мат 10:15; Йхд 1:7.

Сөвеш арабасы – бир ата я-да бирден көп ата дакылан ики тигирли араба болуп, ол сөвеш үчин уланылыпдыр, көпленч онуң үстүнде ики саны сөвешиҗи адам болупдыр, оларың элинде ок-яйы я-да найзасы болупдыр.

Мср 14:6; Еш 17:16; 1Шам 13:5; 2ЙЙ 1:14.

1625-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Стоик таглыматчылар – Зино философың ызына эериҗилер. Зино адамлара өз дурмушына өзлериниң хөкүмдарлык этмегини өвредипдир ве яшайшы хич хили леззетиң я-да агырының тәсири етмезден кабул этмеги ныгтапдыр.

Рес 17:18.

Сур – айлагда ерлешйән гадымы Финикияның бир шәхери болупдыр, ол хәзирки вагтда Ливаның бир бөлегидир. Сур бай шәхер болуп, ол тәҗирчиликде ве маталары гөк реңке боямакда мешхур болупдыр.

Серет: Финикия.

Сурнай байрамы – Ол еврейлериң сененамасы боюнча Тишри айының бирине (муңа Этаным айы хем дийипдирлер), ягны единҗи айда белленилипдир. Бу гүйз паслының ирки дөврүнде болупдыр. Шол гүн ысрайыл халкы ишлемән дынч алыпдыр. Олар йыгнак үчин биле үйшүп, сурнайлар чалыпдырлар ве белленен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер.

Лев 16; 23:26-32; Чөл 29:7-11.

Сува чүмдүрмек – Яхя яхудылары гүнәлерине тоба эдендиклериниң нышаны хөкмүнде Иордан дерясында сува чүмдүрип чыкарыпдыр. Ирки месихилер тәзе иман эден адамлары ислендик сув бар болан ерде олары сува чүмдүрипдирлер, бу оларың инди Месихиң шәгиртлеридигини гөркезмек үчин эдилипдир.

Мат 3:11; Рес 1:5; 8:12.

Сүлейман пыгамбер – Давут пыгамбериң оглы, ол Давут өленден соң патыша боляр. Ол Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр, ысрайыл халкының гүйҗүни ве шөхратыны газаныпдыр, шейле хем көп санлы салгытлар, эсгерлер, сөвеш арабаларыны, аяллар эдинипдир. Ол аяллар бабатда говшакдыгына гарамаздан, тутуш ер йүзүнде иң акыллы адам сайылыпдыр.

2Шам 5:14; 12:24; 1Пат 1:39; 4:29-34; 10:1; 11:1-6.

Серет: Давут пыгамбер.

Сүннет – сүннет Худай билен Ыбрайым пыгамбериң несиллериниң, ягны ысрайылларың арасындакы әхтиң нышаны болупдыр. Бу оларың инди Худайың халкы боландыкларының ве Худайың таглыматына табын болҗакдыкларының нышаныны гөркезипдир. Сүннет кануна гөрә, огланҗыклар секиз гүнлүккә ерине етирилипдир. Ресулларың дөврүнде месихилериң арасында аслы яхуды дәллери сүннет этмек барада улы җедел болупдыр. Павлус мунуң билен разылашмандыр. Ол бу барада Галатя язан хатында, шейле хем бейлеки көп хатларында языпдыр. Ол Иса Месих аркалы Худай Өзи үчин тәзе адамлары ярадандыгыны айдяр ве онуң агзасы болмак үчин талап эдилйән екеҗе зат, ол хем Иса Месихе иман этмекдир диййәр. Сува чүмдүрилмек инди Худайың халкына дегишлидигиң нышаныдыр, Иса Месихе иман этмек аркалы Мукаддес Рухуң гүйҗи ве мерхемети билен Худая табын болмак ислегидир.

Гчк 17:10; Лев 12:3.

Сүннетсизлер – бу сөз Худайың Ыбрайым пыгамбер билен эден әхтине дегишли болмадык адамлары аңладыпдыр. Исаның дөврүнде бу сөз эсасан яхуды дәллере дегишли болупдыр.

Серет: Миллетлер.

Сүргүн – Мукаддес Китапда бу сөз яхуда халкының б. э. өң 586-нҗы йылда (Ёхаякым патышасы үчин б. э. өң 597‑нҗи йыл) топарлайын Бабыла сүргүн эдилендиги суратландырылыпдыр. Яхудалар ол ерде парс империясы Бабыл империясыны басып алянча яшапдырлар, соңра Куреш патышасы яхудалара Иерусалим топрагына доланмага ругсат эдипдир.

2Пат 19.

Сыпа – гадымы Ысрайылда ики дүрли сыпа болупдыр, биринҗиси дүрли гөрнүшли садакалары хөдүрлемек үчин ве хайванлары союп, якма гурбанлыгы хөкмүнде бермек үчин уланылыпдыр. Икинҗиси болса якымлы ыслы түтетги үчин уланылыпдыр.

1. Иң ирки гурбанлык сыпасы палчыкдан я-да дашдан, соңрак болса агачдан ве бүрүнчден ясалыпдыр (Мср 13:19-20; 20:24-25). Гурбанлык сыпасы ховлуда мукаддес чадырың дашында гойлупдыр (Мср 27:1-12). Ыбадатхана гурланда, уллакан гурбанлык сыпасыны ыбадатхананың ховлусында гоюпдырлар (2ЙЙ 4:1).

2. Түтетги сыпасы агачдан ясалып, сап алтына өртүлипдир (Мср 30:1-10). Хер гүн ирден ве агшам руханылар Худая садака хөкмүнде якымлы ыслы түтетги түтедипдирлер. Оларың икиси хем Мукаддес чадырда ве Ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүп дуран тутының өңүнде ерлешдирилипдир (Мср 26:33).

Серет: Мукаддес чадыр; Ыбадатхана.

1620-нҗи, 1621-нҗи ве 1627-нҗи сахыпадакы суратлара серет.

Ш

Ш

1. Шеминит
2. Шейтан
3. Шигаён
4. Шөхрат

Шеминит – сазың ады болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Шейтан – Ол Худайың ве Оңа уйян вепалы адамларың душманы болупдыр. Онуң ады «гүнәлейҗи» диймеги аңладыпдыр. Шейле хем оны иблис, җынларың хөкүмдары ве бу дүнйәниң хөкүмдары дийип атландырыпдырлар. Онуң пис ишини Эйюп китабында гөрмек боляр; Иса Өз сөзлери ве бейик гудратлары билен шейтандан үстүндигини гөркезйәр.

Эйп 1; Мат 4:3; Мар 3:23; Лук 13:16; Айн 2:20.

Шигаён – сазың ады болмагы әхтимал.

Зеб 7:1.

Шөхрат – Худайың шөхраты Мукаддес Китапда кәте ягты шөхле я-да от хөкмүнде, я болмаса булут хөкмүнде суратландырыляр. Адамлар Онуң шөхратыны чөлде сежде эдилйән ерлерде, перишделер пейда боланда гөрүпдирлер. Дүнйәниң ахырында Иса доланып геленде, Худайың шөхратына бесленип гелер.

Гчк 45:13; Мср 16:7, 10; 1Шам 4:21; Иша 6:3; Хош 4:7; Хаб 2:14.

Т

Т

1. Табшырык
2. Тегелек ховуз
3. Тәмиз
4. Тәзе Ай байрамы
5. Тәзе Әхт
6. Төврат
7. Төврат мугаллымы
8. Туты
9. Түтетги
10. Түтетги сыпасы

Табшырык –

Серет: Канун.

Тегелек ховуз – бүрүнчден ясалан улы ховуз. Ол ыбадатхананың ховлусында гойлуп, ичи сувдан долдурылыпдыр ве руханылар ондан эллерини ве аякларыны ювупдырлар.

1Пат 7:23-26; 2ЙЙ 4:2-6,10.

Тәмиз – Ысрайыллара тәмиз болмалыдыклары айдылыпдыр, себәби олар Худайың халкыды ве Худай мукаддесдир (Лев 11:44). Тәмиз болмак үчин олар харам хасапланян затлардан дашда болмалыдылар ве йыгы-йыгыдан ювнуп дурмалыдылар; шейле хем олары руханы тарапындан тәмизлемек герекди (Лев 14:1-7). Бир адамың гүнәси билен тутуш халк тәмиз болман билйәрди (Еш 22:17). Өйлери ве затлары хем тәмизлемек герекди (Лев 14:33-53). Мукаддес Китап хич кимиң өз йүрегини тәмиз саклап билмеҗекдигини өвредйәр, шонуң үчин хем адамлара Худайың мерхемети ве багышламагы герек (Сүл 20:9).

Серет: Кәкилик оты; Мурдар.

Тәзе Ай байрамы – еврейлер тәзе Айың пейда болмагыны хер айда улы байрам эдип белләпдирлер. Олар бу гүни сурнай чалмак билен ве якма гурбанлыгыны хөдүр этмек билен белләпдирлер.

Чөл 29:6; Эзр 3:5; Зеб 81:3.

Тәзе Әхт – бу дөрт Хош Хабардан, ресуллар тарапындан язылан дүрли хатлардан ве Аянлык китабындан ыбарат.

Төврат –

1. Худай тарапындан Муса пыгамбере берлен Мукаддес Канун.

2. Бу Канундан ыбарат болан Көне Әхтиң илкинҗи бәш китабы (Гчк – Кан). Бир гезек, Ёшыя патышаның шалык сүрен дөврүнде ыбадатханада Төврат тапыляр. Бу болса өңки патышаларың кәбирилериниң мунуң бардыгындан бихабардыкларыны аңладяр.

Серет: Канун.

2Пат 22:8-10; Мат 5:18.

Төврат мугаллымы – Исаның дөврүнде Төврат мугаллымлары канундан оңат баш чыкарыпдырлар ве синагогаларда окадыпдырлар. Олар еврейлериң баш меҗлисинде векилчилик этмек билен гүйчли топар болупдырлар. Бизиң Эзра китабындан гөршүмиз ялы, оларың топары мүрзелерден гелип чыкыпдыр, мүрзелер язгылары ве ресминамалары языпдырлар, эмма асырларың гечмеги билен олар хем еврей канунындан өкде баш чыкарыпдырлар, себәби олар оны дүйрленен кагыза гөчүрипдирлер ве оны долы җикме-җик билипдирлер.

Мат 2:4; 7:29; Лук 6:7; Ёх 8:3.

Серет: Мүрзе.

Туты – овадан безелен туты чадырда, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүпдир. Бу тутудан гечмәге йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни диңе баш рухана ругсат эдилипдир.

Мср 26:31-33; 2ЙЙ 3:14.

Серет: Мукаддес чадыр.

Түтетги – түтетги дүрли гөрнүшли өсүмликлерден ве агачлардан алныпдыр ве олар кесиленде, якымлы ыс берипдир. Олар чалт гатапдыр ве бөлеклере бөлүнипдир я-да овраныпдыр. Түтетги якылыпдыр я-да яг билен гарылып, дүрли максатлар үчин уланылыпдыр. Көне Әхт дөврүнде руханы түтетгини гурбанлык сыпасында мукаддес чадырда, соңрак ыбадатханада түтедипдир. Ысрайыл халкына муны галла билен гарып, садака хөкмүнде гетирмек хем буйрулыпдыр.

Мср 30:1-8; 34-38; Лев 1:1; 16:12; Мат 2:11; Лук 24:1.

Серет: Ладан; Мүр.

Түтетги сыпасы –

Серет: Сыпа.

У

У

1. Урым ве Туммым

Урым ве Туммым – Урым ве Туммым Худайың ислегини аян этмек үчин уланылыпдыр. Олар баш руханының гурсакчасында сакланыпдыр.

Мср 28:30; Лев 8:8; Кан 33:8.

Серет: Эфот; Гурсакча.

Ы

Ы

1. Ыбадатхана
2. Ыбрайым пыгамбер
3. Ыляс пыгамбер
4. Ынсан оглы
5. Ысхак пыгамбер
6. Ысмайыл пыгамбер
7. Ысрайыл
8. Ысрайылың он ики тиреси
9. Ызына сатын алмак

Ыбадатхана – Сүлейман патыша Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр (1Пат 6-7; 2ЙЙ 2-4). Бабыллылар бу ыбадатхананы вейран эдипдирлер ве онуң әхли гымматбаха затларыны Бабыла әкидипдирлер. Кәбир яхудылар Бабыл сүргүнлигинден доланып баранларындан соң, бу ыбадатхана б. э. өң 520 – 515‑нҗи йылларда тәзеден гурлупдыр. Хирод патышаның хөкүмдарлык эден дөврүнде (б. э. өң 37‑нҗи йылындан б. э. 4‑нҗи йылына ченли) бу ыбадатхана улалдылып, хас-да оваданлашдырылыпдыр. Бизиң эйямымызың 70‑нҗи йылында ыбадатхана римлилер тарапындан вейран эдилипдир ве хич хачан тәзеден дикелдилмәндир.

1Пат 5:5; 6:2 2Пат 25:8-17; Эзк 40-46; Нех 8.

Серет: Мукаддес өй.

1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ыбрайым пыгамбер – Ысрайыл халкының илкинҗи атасы. Ыбрайым пыгамбер дийип атландырылмаздан өң, онуң ады Ыбрам болупдыр. Ол чарва дурмушда яшапдыр, онуң аялы Сара, огуллары хезрети Ысхак ве хезрети Ысмайыл болупдыр. Хезрети Ысхагың оглы Якуп Ысрайылың он ики тиресиниң атасы болупдыр.

Гчк 11:27–12:8; 15:1-21; 17:5.

Серет: Ысхак пыгамбер; Ысмайыл пыгамбер; Якуп.

Ыляс пыгамбер –

Серет: пыгамбер.

Ынсан оглы – бу ат Зебурда ве Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң китабында ынсаны аңладыпдыр. Эмма ол Даныел пыгамбериң китабының 7‑нҗи бабында Худай тарапындан шөхрат ве соңсуз патышалык берлен киши үчин уланылыпдыр. Бу киши Месих болмалы дийлип дүшүнилипдир. Иса Худайдан ыгтыярлык алан хөкмүнде бу ады Өзи үчин уланыпдыр. Ол эҗир чекип өлди ве дирелип гөге гөтерилди, эмма Ол ене ере казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге гелер.

Зеб 8:5; 145:3; Мар 8:38; Ёх 3:13-14.

Ысхак пыгамбер – Худайың берен вадасына гөрә, Ыбрайымың Сарадан болан оглы. Ысхак Худайың ялкан адамы болуп, Якуп билен Ысавың какасыдыр.

Гчк 17:19-21; 21:3-12; 22:1-9; 27:1-46; 35:29.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Якуп.

Ысмайыл пыгамбер – Ыбрайым пыгамбериң Хаҗар атлы гырнагындан доглан новбахар оглы.

Гчк 16:11,15,16; 17:18-26; 25:9-17; 28:9; 36:3

Серет: Гырнак аял.

Ысрайыл – Якуп Пениелде Худай билен тутлушанда, Худай онуң адыны Ысрайыл дийип үйтгедйәр. Көне Әхтде Якубың несиллери он ики тирәни эмеле гетирип, ысрайыл халкы дийлип атландырыляр. Көне Әхтиң пыгамберлик ве гошгы язгыларында «Якубың» ады көпленч ысрайыл халкыны аңлатмак үчин уланылыпдыр. Сүлейман патышаның өлүминден соң, Демиргазыкдакы он тире Гүнортадакы яхуда хем бенямин тирелеринден айрыляр ве Ысрайыл адыны саклаяр. Ысрайыл патышалыгының Самарияда өз пайтагты болупдыр. Гүнортада ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Шонуң үчин хем Көне Әхтиң кәбир ерлеринде «Ысрайыл» сөзи диңе Демиргазыкдакы он тирәни я-да Демиргазык патышалыгыны аңладыпдыр, көпленч болса Ыбрайым пыгамбериң агтыгы Якубың әхли несиллерини аңладыпдыр. Мукаддес Китап бу халкың Худайың сайлан ве сөен халкы боландыгыны өвредйәр, оларың үсти билен Худай дүнйәниң әхли халкларыны ялкамагы карар этди. Ысрайыл Худай тарапындан горалды ве ялканды, Худай олар билен әхт баглашды ве олара үйтгешик вадалар берди. Шейле хем, Ысрайыл Худайың кануныны кабул этди ве Худай олара пыгамберлер аркалы гепледи.

Гчк 32:28; 46:8; 49:28 Мср 1:1; 2ЙЙ 10:16; 2ЙЙ 11:1; Иша 9:7.

Серет: Якуп; Яхуда.

Ысрайылың он ики тиреси – Ысрайыл (өңки ады Якупды) огулларының әхли несиллери, оларың атлары Рубен, Шимгон, Леви, Яхуда, Зебулун, Ысакар, Дан, Гат, Ашер, Нафталы, Бенямин ве ики саны ярым тире, Эфрайым ве Манаша. Эфрайым ве Манаша Юсубың огуллары болуп, олар Юсубың какасы Ысрайыл тарапындан айратын сөйлүпдирлер.

Гчк 35:23-26; 41:51-52; 48:5; 49:28; Мср 1:1-5; Еш 17:1-18; 1ЙЙ 2:1-2; 6:63.

Серет: Ысрайыл; Яхуда; Якуп; Юсуп.

Ызына сатын алмак – илкинҗи доглан хайванлар, шейле хем, адамлар Реббе дегишли болупдыр. Улы мерхемет эдип, Реб еврейлере новбахар огулларыны ве илкинҗи болан эшеклерини ызына сатын алмага ругсат эдипдир. Олар муны Худая бермек үчин рухана садака я-да гурбанлык гетирмек аркалы ерине етирипдирлер. Реб новбахар огулларыны Мүсүрде өлүмден нәхили халас эдендигини хемише ятламаклары үчин ысрайыллара када-канунлар берипдир.

Мср 13:13-15; 34:19-20.

Я

Я

1. Ябуслар
2. Яг
3. Яг гуймак
4. Яхуда
5. Яхудаларың дили
6. Яхуды
7. Якма гурбанлыгы
8. Якуп пыгамбер
9. Ялкамак
10. Яшулулар
11. Язык гурбанлыгы

Ябуслар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар хезрети Давут патыша тарапындан эеленйәнчәлер, Иерусалимде ве онуң төверегинде яшапдырлар.

Гчк 10:15; Еш 3:10; 2Шам 5:6; 1Пат 9:20.

Серет: Кенган.

Яг – адатча Көне Әхтде зейтун ягы. Зейтун ягы гадымы Ысрайылда бирнәче максатлар үчин уланылыпдыр. Ол чыраларың ягы үчин, яралары беҗермек үчин ве деридәки ёкушян яралары беҗермек үчин уланылыпдыр. Кәте ягы атыр билен гарып, якымлы ыс бермек үчин дерә ве сача чалыпдырлар. Гымматбаха яг кимдир бири патышалыга, руханылыга, пыгамберлиге сайлананда, онуң депесинден гуйлупдыр, шейле хем мукаддес затлары пәклемек үчин оларың үстүне серпилипдир. Шейлеликде, яг бүтевүлигиң, саг-саламатлыгың, Худайың Рухуның гудратының ве тәмизленмегиң нышаны болупдыр.

Мср 25:6; 29:7; Лев 7:10; 14:26; 1Шам 10:1.

Яг гуймак – сайланан адамың я-да бир задың үстүне зейтун ягыны гуймак билен йөрите хызмат үчин айры гойландыгыны аңлатмак. Кимдир бириниң депесине яг гуйлуп, ол патышалыга я-да руханылыга белленилипдир. Гурбанлык сыпасы, тутуш мукаддес чадыр мукаддес эдилмек үчин, оларың үстүне яг серпилипдир. Тәзе Әхтде месихилер шыпа алмак үчин дилег эдйән адамларының үстүне яг гуюпдырлар. Иса «Месих» дийлип атландырыляр, бу «яг гуйлан» диймеги аңладяр, ягны Худай тарапындан сайланып белленен диймекдир.

Мср 40:9,15; Лев 4:3; 1Шам. 16:13.

Серет: Месх ягы; Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Яхуда –Якубың он ики оглуның бириниң ады ве яхуда тиресиниң ата-‑бабасы. Яхуда тиреси бейик болупдыр, оңа мүлк пай дийлип берлен ер хем улы болупдыр ве «Яхуда» дийип атландырылыпдыр. Сүлейман патыша өленден соң, Демиргазык тирелер Гүнорта тирелеринден, ягны яхуда ве бенямин тиресинден айры чыканларында, бу ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Гүнорта патышалыгының Давут пыгамбериң несиллери болан өз патышалары болупдыр ве онуң пайтагты Иерусалим болупдыр.

Гчк 29:35; 35:22-23; 38:1-26; 49:8; Мср 31:2; Еш 15:1-12; 1Шам 17:12.

Серет: Ысрайыл.

Яхудаларың дили –

2Пат 18:26.

Серет: Еврей.

Яхуды – аслы еврей болан адам. «Яхуды» ады «Яхуда» сөзүнден гелип чыкандыр. Б. э. өң 586-нҗы йылда Яхуда патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр ве халк Бабыла сүргүн эдилйәр. Сүргүн дөврүнде ве ондан соң хем «яхуды» сөзи халкы ве ысрайыл тирелеринден болан ислендик адамы аңлатмак үчин гиңден уланылыпдыр. Адамзады халас этмек үчин ве Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Исаның Худай тарапындан иберилендигине ынанан илкинҗи адамлар яхудылар болупдыр.

Нех 1:2; Эст 3:4; 9:1-6.

Серет: Бабыл, Яхуда.

Якма гурбанлыгы – бу айратын гурбанлык болуп, мал сойландан соң, онуң әхли бөлеклери гурбанлык сыпасында бүтинлей якыляр. От якыландан соңра, гурбанлык отда янып түссә өврүлипдир. Асмана етйән бу гурбанлыгың түссесиниң ысы Худая ярапдыр.

Гчк 8:20; 22:2; Лев 1:2-17.

Якуп пыгамбер – хезрети Ысхагың оглы, Ыбрайым пыгамбериң агтыгы, ол Худай тарапындан вада берлен ялканыша эе болупдыр. Якуп Пениелде Худай билен гөреш тутанда, Худай Якубың адыны Ысрайыл дийип үйтгетди. Якубың он ики оглы болупдыр ве бу огуллар ысрайыл халкының он ики тиресиниң ата-бабасы болупдыр.

Гчк 25:19; 27:6; 32:22-30; 35:22-26.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Ысхак пыгамбер; Ысрайыл; Яхуда.

Ялкамак – Худайың ниети ве ислеги адамзады ялкамаклык болуп, бу Онуң ыкрар эден әхтиниң меркезинде ерлешйәр. Ыбрайым пыгамбериң үсти билен Худай ер йүзүндәки әхли адамлары ялкамаклыгы вада берди (Гчк 12:3). Бу вада Ыбрайым пыгамбериң несли болан Иса Месихиң үсти билен амала ашды (Гал 3:14). Мукаддес Китап Худайың диңе догры адамлары ялкаяндыгыны өвредйәр, себәби олар Худайы сөййәрлер ве Оңа табын болярлар. Тәзе Әхтде ялканмак дүшүнҗеси хас гиң, ягны муңа диңе бир байлык гирмән, эйсем бу ве индики дурмушда рухы тайдан ялканмак хем гирйәр. Иса эерйәнлер дирелиш гүнүнде Худайың өзлерини ялкаҗакдыгыны билйәрлер (Мат 25:34). Онуң манысы «нәлетлемек» сөзи билен гапма-гаршыдыр.

Гчк 1:22,28; 12:3; Кан 28:1-12; Мат 25:34; Лук 14:14; Эфе 1:3.

Яшулулар – Ысрайыл халкының бүтин тарыхының довамында, хатда Исаның дөврүнде яшулулар ёлбашчылык этмәге, өвретмәге ве адамларың үстүнден ыгтыярлыгы йөретмәге җогапкәр болупдырлар. Олар кәте өз борчларыны догры ве адалатлы берҗай этмәндирлер, шонуң үчин Худай олары пыгамберлериниң үсти билен язгарыпдыр. Йыгнакларда Исаның ызына эерйәнлериң арасында бу хызматы йыгнагың ёлбашчылары ерине етирипдирлер. Аянлык китабында яшулулар Иса Месихе иман этмек аркалы әхли халас боланлары аңладыпдыр.

Мср 3:18; 4:29; Лев 4:15; Кан 19:12; Рут 4:2,9; Иша 3:14; Айн 4:4.

Язык гурбанлыгы – эгер кимдир бири төтәнден гүнә эден болса я-да харам затлары эллән болса, онда бу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәсинден саплапдыр.

Лев 5:2-19.

Е

Е

1. Едутун
2. Ехошапат җүлгеси
3. Еврей

Едутун – ол 1ЙЙ 16:41-де беян эдилйән Давут пыгамбериң баш сазандаларының бири болан болмагы әхтимал; башга бир манысы «боюн эгдирмекдир».

1ЙЙ 16:41.

Ехошапат җүлгеси – бу ер Иерусалимиң голайындакы җүлге үчин уланылян атдыр, ягны ол Иерусалиме гаршы йыгнанан миллетлере Худайың ыглан эден җезасының беян эдилйән ери болупдыр. Ёвел китабының 3‑нҗи бабының 14‑нҗи аядында бу хөкүм җүлгеси дийлип атландырылыпдыр.

Ёв 3:2,12,14.

Еврей –

1. Аслы нәбелли көне сөз, бу ысрайыл халкы үчин уланылыпдыр. Шейле хем бу Ыбрайым пыгамбериң асыл гелип чыкышыны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2. Б. э. өң 586-нҗы йылда Бабыл сүргүни дөврүне ченли, эсасан, ысрайыл халкы тарапындан уланылан дил. Халк сүргүнден доланып геленден соң, оларың аглабасы бу диле дерек арамей дилинде гүрләпдир. Көне Әхтиң көп ери еврей дилинде язылыпдыр.

Гчк 14:13; 39:14,17; 40:15; 41:22; 43:32; Мср 1:15-19; 21:2; 1Шам 4:6

Серет: Арамей.

Ю

Ю

1. Юнус пыгамбер

2. Юсуп пыгамбер

Юнус пыгамбер – Ниневе халкының пис ишлери үчин олары Худайың вейран этҗекдиги барада дуйдурыш берен пыгамбер. Онуң дуйдурышы себәпли халк тоба этди ве Худай олары багышлады.

Юнус китабы.

Юсуп пыгамбер – Ысрайылың иң сөйгүли оглы, Эфрайым билен Манашаның какасы. Доганлары оны гул эдип сатдылар, эмма Худай оны халас этди ве Мүсүр патышасының «саг эли» этди. Ол ерде Юсуп доганларыны ве тутуш машгаласыны, шейле хем көп мүсүрлилери узак вагтлап болан гуракчылык дөврүнде ачлыкдан халас этмекде эсасы хызматы битирди.

Гчк 30:24-25; 37:1–50:26.

Серет: Фараон.

Й

Й

1. Йыгнагың хызматчысы
2. Йыгнагың ёлбашчылары
3. Йыгнак

Йыгнагың хызматчысы – Иса гөге гөтериленден соң ве Мукаддес Рух иненден соң, месихилер топарына окатмага ве хызмат этмәге белленен йөрите адамлар тарапындан ёлбашчылык эдилипдир. Мунда белли бир дүзгүн болмандыр, муңа гарамаздан Павлус өз хатларында нәхили адамларың ёлбашчылык этмелидиги барада анык гөркезмелер берипдир. Иса башгалара хызмат этмеклиге өрән ёкары баха берипдир.

Рес 14:23; 1Пет 5:1-4; 1Тим 3:1-13; Рим 16:1; 1Тим 5:17-21; Тит 1:5-9; Ев 13:7,17.

Йыгнагың ёлбашчылары –

Серет: Яшулулар.

Йыгнак – Тәзе Әхт дөврүнде Иса ынанянлар сежде этмек үчин Иерусалимдәки ыбадатханада йыгнанышыпдырлар. Мундан соң тизара олар өз өйлеринде йыгнанышып башлапдырлар. Хош Хабар тутуш Рим империясында вагыз эдиленсоң, йыгнаклар көп ерлерде гурналды. Бу гүнки гүн йыгнаклар дүнйәниң әхли ерлеринде гечирилйәр. Бу йыгнакларың әхлиси бир бейик Йыгнагың бөлүми хасапланып, онуң дүзүми Исаның дөврүнден тә шу гүне ченли месихилерден ыбаратдыр.

Мат 16:18; Рес 8:1; 9:31; Рим 16:5; 1Кор 11:18; Эфе 5:23-32; Айн 1:11.

З

З

1. Зебур
2. Зекат
3. Зыгыр
4. Зыярат нагмасы

Зебур – 150 мезмурдан ыбарат топлум, оларың көпүси Давут пыгамбер тарапындан языландыр. Зебур Көне Әхтиң бир бөлегидир.

Серет: Давут пыгамбер; Көне әхт; Мезмур.

Зекат –

Серет: Ондан бири.

Зыгыр – Орта Гүндогарда өсүмлигиң бир гөрнүши. Зыгыр үйшмегини йыгнап, сувда эзипдирлер, соңра гурадып, сүйүмини айратын алып, ондан йүплүк өрүпдирлер ве ондан непис мата докапдырлар. Ахырында, докалан зыгыр мата йүң мата гаранда гыммат хасапланыпдыр, себәби оны ыссы ховада геймек якымлы болупдыр ве оны өндүрмек кын болупдыр. Руханы гейимлериниң кәбирлери зыгыр матадан докалыпдыр.

Мср 9:31; 25:4; 26:1; Лев 6:10; 16:4; Сүл 31:13; Дан 10:5.

Зыярат нагмасы – Еврейче «ёкары чыкян айдым» диймекдир. Бу айдым дагың ёкарсында ерлешйән ыбадатхана чыкыланда айдылыпдыр. Бу айдымлар дини байрамчылыклар үчин Иерусалиме баряркалар, ёлда зыяратчылар тарапындан айдылып, ыбадатханада байрамчылыгың бир бөлеги хөкмүнде сежде эдипдирлер. Бу сөз кәбир мезмурың еврейче адының бир бөлегидир.

Зеб 119-133.

Table of Contents

Гириш

1 Патышалар

- 1‑нҗи бап
- 2‑нҗи бап
- 3‑нҗи бап
- 4‑нҗи бап
- 5‑нҗи бап
- 6-нҗы бап
- 7‑нҗи бап
- 8‑нҗи бап
- 9-нҗы бап
- 10-нҗы бап
- 11‑нҗи бап
- 12‑нҗи бап
- 13‑нҗи бап
- 14‑нҗи бап
- 15‑нҗи бап
- 16-нҗы бап
- 17‑нҗи бап
- 18‑нҗи бап
- 19-нҗы бап
- 20‑нҗи бап
- 21‑нҗи бап
- 22‑нҗи бап

Сөзлүк

А

- Адалатлы
- Адам ата
- Агта
- Агыз беклемек
- Ахалот
- Аждарха
- Акмак
- Аламот
- Алоэ
- Амалеклер
- Аммонлар
- Аморлар
- Анаклар
- Араба дүзлүги
- Арамей дили
- Арфа
- Артемис
- Арвах-җын
- Арёпагус
- Ашера
- Ашторет
- Ашур
- Аянлык
- Азия

Б

- Бабыл
- Багал
- Баш руханы
- Башан
- Байрам йылы
- Байрамчылыклар
- Берекет
- Беелзебул
- Бу дүнйәниң хөкүмдары
- Бут
- Бүтинлей ёк этмек

Ч

- Чатма байрамы

Д

- Дагон
- Давут галасы
- Давут Оглы
- Давут пыгамбер
- Декаполис
- Дери кесели
- Дикме даш
- Дога-дилег этмек
- Догры

Э

- Эфиопия
- Эфот
- Эл гоймак
- Эллинҗи гүн байрамы
- Эляша пыгамбер
- Эпикурчы философлар

Ә

- Әхт

- Әхт сандыгы

Ф

- Фараон
- Фарисейлер
- Финикия

Г

- Гала дервезелери
- Галла байрамы
- Галла садакасы
- Ган
- Гиргашлар
- Гитит
- Гомора
- Гөгүң Шалыгы
- Гөк
- Гөргүр
- Гөрнүш
- Греклер
- Гурбанлык сыпасы
- Гурбанлыклар
- Гурсакча
- Гүнә гурбанлыгы
- Гүнәден сапланма гүни
- Гырнак аял
- Гызыл деңиз

Х

- Хача чүйлемек
- Халасгәр
- Хантагта
- Хасыл байрамы
- Хеләкчилик ери
- Хепдәниң биринҗи гүни
- Хермон дагы
- Хетлер
- Хигаён
- Хирод
- Хивилер
- Хореп
- Хорылар
- Хоссар
- Хош хабар
- Хошбой ыслы гамыш
- Хошея пыгамбер
- Хов эне
- Хөдүр чөреги
- Худай
- Худайың Гузусы
- Худайың Оглы
- Худайың Шалыгы
- Хызмат этмек

И

- Иблис
- Ичги садакасы
- Ички гала
- Император
- Инҗил
- Иң мукаддес отаг
- Иордан дерясы
- Иса
- Ишая пыгамбер
- Иерусалим

Җ

- Җебрайыл перишде
- Җелиле
- Җеннет
- Җул гейинмек

К

- Канун
- Канун китабы
- Кемош
- Кенган
- Кенганлар
- Керуп
- Кесетлер
- Кейнлер
- Кәкилик оты
- Көне Әхт
- Күл үстүнде отурмак

Л

- Ладан
- Левилер
- Лира
- Ливан
- Ливятан
- Лолы
- Лут

М

- Мадай
- Манна
- Маскил
- Меҗлис
- Меръем
- Месх ягы
- Месих
- Месопотамия
- Мейлетин садака
- Мезмур
- Мәликсадык
- Мидянлар
- Микайыл
- Миктам
- Миллетлер
- Милло
- Мирас
- Молек
- Моваплар
- Мукаддес
- Мукаддес чадыр
- Мукаддес чөрек
- Мукаддес даг
- Мукаддес отаг
- Мукаддес өй
- Мукаддес Рух
- Мурдар
- Муса пыгамбер
- Мут лабен
- Мүр
- Мүрзе

Н

- Надан
- Нард
- Назыр
- Нефиллер
- Негеп чөли
- Новбахар огул
- Нух пыгамбер

О

- Омын

- Ондан бири

Ө

- Өлүлер дүнйәси

- Өй бутлары

П

- Парс империясы
- Парз
- Пата
- Патрос
- Перишде
- Перизлер
- Перман
- Песах байрамы
- Петир байрамы
- Пилат
- Пилиштлилер
- Пурым байрамы
- Пыгамбер
- Пыгамберлик этмек

Р

- Рабби
- Рахап
- Рапалар
- Реб
- Реббе хөдүр эдилен чөрек
- Реббе йүз тутулян чадыр
- Реббиң гүни
- Реббиң өйи
- Реббиң сачагы
- Ресуллар
- Римлилер
- Рух
- Руханы

С

- Сабат гүни
- Садака
- Саддукейлер
- Саламатлык гурбанлыгы
- Салгытчы
- Салим
- Самария
- Сара

- Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

- Сежде этмек
- Сеждегәх
- Села
- Серафлар
- Сердар
- Сидон
- Синагога
- Синай
- Сион
- Сион гызы
- Содом
- Сөвеш арабасы
- Стоик таглыматчылар
- Сур
- Сурнай байрамы
- Сува чүмдүрмек
- Сүлейман пыгамбер
- Сүннет
- Сүннетсизлер
- Сүргүн
- Сыпа

Ш

- Шеминит
- Шейтан
- Шигаён
- Шөхрат

Т

- Табшырык
- Тегелек ховуз
- Тәмиз
- Тәзе Ай байрамы
- Тәзе Әхт
- Төврат
- Төврат мугаллымы
- Туты
- Түтетги
- Түтетги сыпасы

У

- Урым ве Туммым

Ы

- Ыбадатхана
- Ыбрайым пыгамбер
- Ыляс пыгамбер
- Ынсан оглы
- Ысхак пыгамбер
- Ысмайыл пыгамбер
- Ысрайыл
- Ысрайылың он ики тиреси
- Ызына сатын алмак

Я

- Ябуслар
- Яг
- Яг гуймак
- Яхуда
- Яхудаларың дили
- Яхуды
- Якма гурбанлыгы
- Якуп пыгамбер
- Ялкамак
- Яшулулар
- Язык гурбанлыгы

Е

- Едутун
- Ехошапат җүлгеси
- Еврей

Ю

- Юнус пыгамбер

- Юсуп пыгамбер

Й

- Йыгнагың хызматчысы
- Йыгнагың ёлбашчылары
- Йыгнак

З

- Зебур
- Зекат
- Зыгыр
- Зыярат нагмасы