Мукаддес Китап
Author: Мукаддес Китап Терҗиме Институты
Date: 2018-09-17T09:49:25.197548+00:00

Гириш

Гириш

1. 1 Коринтослылар

2. Сөзлүк

Элиңиздәки Мукаддес Китап хер бир адам үчин иң ваҗып китапдыр! Бу китап аркалы адамзат өз Ярадыҗысы Худайы танап, Онуң биз үчин ниетлән аҗайып максадыны өвренер ве иман эдип, бакы яшайша эе болар. Бейик патыша болан Давут пыгамбер Худайың Сөзи барада өз мезмурларының биринде: «Сениң сөзүң – чыра аякларыма, ол – ягтылык мениң ёдама» дийип айдяр. Худайың Сөзи, догрудан-да, хер бир ынсаның дурмушы үчин чырадыр, йөрейән ёлуны ягтылдян нурдур! Гой, Худай бу китабы окаян хер бир ынсана пәхим-пайхас берип, Өз Сөзүниң уммасыз байлыгыны оңа багыш этсин!

Китапларың атлары

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китапларың атлары дүрли-дүрлүдир:

- •Китап я-да онуң эсасы бөлеги белли бир адам тарапындан язылып, шол адамың ады билен атландырыляр, мысал үчин, «Сүлейманың пәхимлери».

- •Китап хайсыдыр бир адам барада язылып, шол адамың адына лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Рут».

- •Китап ысрайыл халкының тарыхының хайсыдыр бир дөврүни беян эдип, шол дөвүрдәки вакалара, ягдайлара лайыклыкда атландырыляр, мысал үчин, «Ысраыыл сердарлары». Булар барада хас гиңишлейин маглуматы алмак үчин, хер китабың башында берилйән гириш бөлүмине гөз айлаң.

Мукаддес Китабың дүзүмине гирйән китаплар шу топарлара бөлүнйәр:

- •Көне Әхт

- ◦Төврат (Гелип чыкыш – Канун таглыматы)

- ◦Ир дөвүрдәки пыгамберлер; бу китаплар топары кәвагт «Тарыхы китаплар» дийлип хем атландырыляр (Ешува – Патышалар (Икинҗи китап))

- ◦Язгылар, шейле топара Зебур ве Сүлейманың пәхимлери ялы китаплар гирйәр. (Йыл язгылары – Нагмалар нагмасы)

- ◦Бейлеки пыгамберлер (Ишая – Малакы)

- •Тәзе Әхт

- ◦Хош хабарлар. Муңа дөрт китап дегишли болуп, олар дүрли адамлар тарапындан языландыр. Олар өзлериниң шаят болан вакаларыны беян эдйәрлер.

- ◦«Ресулларың ишлери» атлы китап Лука тарапындан языландыр. Ол бу китапда Иса Месихиң гөге гөтериленден соң болан вакалары беян эдйәр.

- ◦Хатлар. Булар Павлус, Петрус ве Ёханна ялы авторларың месихи йыгнаклара язан хатларыдыр.

- ◦«Ёханна гелен аянлык» эдебиятың айратын гөрнүши болуп, онда Худайдан гелен гөрнүшлер ве аянлыклар беян эдилйәр.

Ёкарда агзалан китаплар топлумларының хер бири өзүне махсус болан жанрда языландыр. Шонуң үчин-де окыҗы китабы оканда, онуң жанр айратынлыгыны хасаба алмалыдыр.

«Көне Әхт» ве «Тәзе Әхт» китапларына гошмача сөзбашылар берилйәр. «Көне Әхтиң» дүзүмине пыгамберлериң китапларының хем гирйәндигине гарамаздан, оңа түркмен окыҗыларына гиңден таныш болан «Төврат» ве «Зебур» диен гошмача сөзбашылар берилди. «Тәзе Әхт» китабына «Инҗил» диен гошмача сөзбашы берилсе-де, онуң дүзүмине «Инҗилден» башга китаплар ве иманлылар йыгнакларына язылан хатлар гирйәр.

Худайың атлары

Көне Әхт китабы түркмен дилине асыл нусгадан, ягны еврей дилинден терҗиме эдилди. Бу китабың еврей дилиндәки асыл нусгасында Худайың бирнәче ады душ гелйәр. Онуң «Элохим» ады хас көп уланылып, ол түркмен дилине «Худай» дийип терҗиме эдилди. Онуң бейлеки ады Яхве болуп, ол хем «Худай» диймеги аңладяр. Бу ат түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. «Реб» сөзи Худайың әхт баглашан, Өзүни халкына аян эден я-да ынсан кешбинде пейда болан ягдайларына дегишли вакаларда уланылды. Худайың «Эл-Шаддай» ады түркмен дилине «Гудратыгүйчли» дийип, «Эл-Элён» болса «Бейик Худай» дийип терҗиме эдилди. Худайың китапда сейрек душ гелйән «Адонай» ады «Таңры» дийип терҗиме эдилди. Херекет эдйән, бейик ишлери амала ашырян Худайы суратландырмак үчин еврей дилинде утгашдырылып уланылан «Яхве Элохим» ады түркмен дилине «Худайымыз Реб» дийип терҗиме эдилди.

Тәзе Әхт китабының асыл нусгасы грек дилинде язылып, онда Худай бабатда «куриос» диен сөз уланыляр. Китабың язга гечирилен дөврүнде бу сөз «ага» я-да «хоҗайын, эе» диймеги аңладярды. Көне Әхтиң грек дилиндәки терҗимесинде Худайың «Яхве» ве «Адонай» атлары хем «куриос» дийип терҗиме эдилендир. Шонуң үчин-де, Тәзе Әхт китабында адамлар Иса Месихе «куриос» дийип йүзлененлеринде, Оны Худай хөкмүнде кабул эдендиклери әшгәр боляр. Шейле ягдайларда «куриос» сөзи түркмен дилине «Реб» дийип терҗиме эдилди. Мундан башга-да, Иса Месих өлүмден диреленден соң Оңа Куриос Иса Месих дийип йүзленилип, бу ат түркмен дилине «Реббимиз Иса Месих» дийип терҗиме эдилди.

Мукаддес Язгылар ве тарыхы вакалар

Мукаддес Язгыларда беян эдилйән вакалара долы ве догры дүшүнмек үчин, олара шол дөвүрде болуп гечен тарыхы вакалар билен умумы багланышыкда гарамалыдыр. Ашакда Мукаддес Язгыларда беян эдилен тарыхы дөвүрлериң ве империяларың ады берилйәр:

1.Ыбрайым пыгамбериң дөврүне ченли болуп гечен вакалар. Худай дүнйәни ярадяр. Ол Адам атаны ве Хов энәни ярадып, олары Эрем багында ерлешдирйәр. Эмма олар Худайың эмрини бозансоңлар, Эремден махрум эдилйәрлер. Оларың несли көпелип, ер йүзүне яйраяр, гүнә ичинде яшап, өз дурмушларына гүмра болуп, Яраданы унудяр. Худайың муңа җуда гахары гелип, тутуш адамзады ёк этмеги ниет эдинйәр. Ол Өз ниетини берҗай этмек үчин, ер йүзүне элхенч сил иберйәр-де, Нух пыгамбер билен онуң машгаласындан башга тутуш адамзады ёк эдйәр. Хава, Худай шол силде диңе Нух пыгамбери ве онуң машгаласыны халас эдйәр, себәби олар дири Худая иман эдип, Оңа сежде эдйәрдилер. Беян эдилйән вакаларың шу тапгыры Нухуң несиллериниң Бабыл минарасыны гуршы ве тутуш адамзадың несил дарагтының дөрейши билен тамамланяр.

2.Ыбрайым пыгамбер барадакы вакалар. Хич перзенди болмадык Ыбрайым пыгамбере Худай бир огул берҗекдигини, ондан бейик бир миллет яратҗакдыгыны вада берйәр. Мундан башга-да, Худай пыгамбере онуң неслине «бал билен сүйт акян» Кенган топрагыны-да мирас берҗекдигини вада эдйәр. Ыбрайым пыгамбер вада берлен юрда гөчүп, ол ерде чадырда бир чарвадар кимин яшаяр. Худай Ыбрайымың агтыгы Якуба «Ысрайыл» дийип ат берйәр. Ысрайылың он ики оглы болуп, олар тутуш халкың несилбашылары боляр. Ысрайылың Юсуп атлы сөйгүли оглы доганлары тарапындан Мүсүр гулчулыгына сатылса-да, Худай оны ялңыз гоймаяр. Юсуп пыгамбер Худайың көмеги билен тутуш Мүсүр юрдунда икинҗи дереҗели адам боляр. Ол ачлык дөврүнде тутуш юрды ве өз атасының машгаласыны халас эдйәр. Онуң несли Мүсүрде җуда көпелйәр, эмма Юсуп пыгамбер арадан чыкандан соң, олар Мүсүр юрдунда гул болярлар.

3.Мүсүрден чыкыш ве вада эдилен топрагы эелемек барадакы вакалар:

а.Муса Ысрайылың неслини мүсүр гулчулыгындан азат эдйәр. Ысрайылың огулларындан дөрән тирелер чөлде Худая эерип, Ондан Мукаддес Кануны кабул эдйәрлер. Худай олара леви тиресини руханычылыга беллемеги ве Өзи үчин мукаддес чадыры ясамагы буюряр. Бу чадыр Худая сежде этмек үчин ниетлененди.

б.Ешува ысрайыллары Ыбрайым пыгамбере вада берлен топрага – Кенгана гетирйәр. Олар бу топрагы шол ерде яшап йөрен тирелерден басып алярлар. Бу тирелериң аглаба бөлеги Нух пыгамбериң Хам ве Яфес атлы огулларының несиллериди. Ыбрайым пыгамбер болса Нух пыгамбериң новбахар оглы Самың неслиди. Ысрайылың душманлары болан аммонлар ве моваплар болса Лутуң несиллериди. Басылып алнан юрт он ики бөлеге бөлүнип, ысрайыл тирелериниң арасында биҗе боюнча пайланыляр. Юсубың ики оглундан ики тире эмеле гелйәр, себәби Ысрайыл пыгамбер дүнйәден өтмәнкә олары өз огуллары хөкмүнде кабул эдип, ак пата берипди. Шонуң үчин-де, он ики бөлеге бөлүнен топрак Ысрайылың он бир оглуның несиллериниң арасында мүлк хөкмүнде пайланыляр. Ысрайылың Леви оглуның несиллери болса руханычылыга беллененсоңлар, топракдан хич мүлк алмаярлар, себәби Ысрайыл Худайы Реббиң Өзи оларың мүлкүди.

4.Он ики тирәниң бир патышалыгы эмеле гетириши барадакы вакалар:

а.Шавул патыша Ысрайылың илкинҗи патышасы боляр. Соңра Давут пыгамбер Ысрайыла патыша боляр ве он ики тирәни бирлешдирип, бир миллети эмеле гетирйәр--де, өз чәклерини гиңелдйәр.

б.Сүлейман пыгамбер Реббе сежде этмек үчин дүнйәде деңи-тайы болмадык ыбадатхананы гуряр.

5.Патышалыгың бөлүнмеги барадакы вакалар. Сүлейман пыгамбер арадан чыкандан соң, онуң ики оглуның арасында уруш башланяр. Юрдуң демиргазыгындакы он тире Сүлейманың огулларының бирини голдап, Ысрайыл патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве бенямин тирелери болса Сүлейманың бейлеки оглуны голдап, юрдуң гүнортасында Яхуда патышалыгыны эмеле гетирйәр. Яхуда ве Ысрайыл патышалыклары пыгамберлериң язгыларында көп ятланыляр. Демиргазык патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр, илаты болса Бабыла сүргүн эдилйәр.

6.Сүргүнлик дөври ыбадатхана вейран эдилйәр, гүнорта патышалыгы болан Яхуданың абрайлы ве гөрнүкли адамлары, машгалалары бабыллылар тарапындан есир алыняр.

7.Дикелдиш дөври – Парс империясы дөрәнден соң яхудылара өз ватанына, Ысрайыла доланмак ругсат эдилйәр. Олар өз юрдуна доланып, шәхери ве ыбадатхананы дикелдйәрлер.

8.Көне ве Тәзе Әхтиң аралыгындакы дөвүр – Македония империясы. Ортаер деңзи македониялылар тарапындан басылып алыняр. Македонлар грек дилини яйрадып, билим улгамыны өсдүрип яйбаңландырярлар.

9.Иса Месихиң дурмушы ве хызматы. Шол дөвүрде яхудылар Рим империясына гарашлы болуп, онуң беллән патышаларының голастында яшаярдылар. Шейле патышаларың бири-де Хирод болуп, ол Рим императорына долы гарашлы болупдыр.

10.Илкинҗи месихилер йыгнагы. Иса Месих гөге гөтериленден соң, Оңа иман эденлериң саны барха артяр. Гүйчли ызарланмалара, сөгүлмелере ве эҗирлере гарамаздан, оларың саны барха көпелйәр. Месихи йыгнаклар Орта Гүндогардан Рим империясының Азия велаятына (хәзирки Түркие), хатда Европа юртларына ченли яйраяр.

Мукаддес Язгыларың жанрлары

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде үч дүрли жанр: кысса (беян этме), гошгы (я ак гошгы) ве гошгы жанрында язылан проза уланылды. Гошгы жанрында язылан проза долы капыя эе болмаса-да, гошгы ялы окаляр. Шонуң үчин-де, шейле жанрда язылан пыгамберлик китаплары терҗиме эдиленде, олар гошгы гөрнүшде реҗеленди. Еврей шыгрыетинде «параллелизм» усулы гиңден уланыляр. Шейле усулда язылан гошгуларың биринҗи сетиринде беян эдилйән пикир икинҗи сетиринде гайталанып, манысы хас гиңишлейин дүшүндирилйәр.

Голязмалар

Көне Әхт китабы түркмен дилине еврей дилинде язылан Масоретик текстлеринден терҗиме эдилди. Бу Масоретик текст Библия Хебрайиканың соңкы неширинде чап эдилди. Зерурлыгың дөрән ягдайларында шу нешириң теклип эден алтернатив дүшүндирмелеринден хем угур алнып, олара дегишли чыкгытлар берилди. Тәзе Әхт китабы грек дилиндәки голыазмадан (Бирлешен Мукаддес китап җемгыети, 4‑нҗи нешири) терҗиме эдилди. Бу гөрнүшдәки аятларың Текстус Ресептус билен тапавутлы болан ягдайларында олара хем дегишли чыкгытлар берилди.

Чыкгытлар

Терҗимеде чыкгытларың бирнәче гөрнүшлери уланылды. Оларың иң йөнекейи окыҗа дүшнүксиз я-да нәбелли болан сөзе дүшүндириш берйәр. Шейле сөзлер китабың ахырында берилйән Сөзлүкде хем ерлешдирилендир. Чыкгытларың ене бир гөрнүши терҗиме эдилен асыл нусгадакы аятларың башга гөрнүшиниң бардыгыны хем гөркезйәр. Шейле аятларың арасындакы тапавут җикме-җик гөркезилмесе-де, хайсы асыл нусгадан алнандыгы мәлим эдилйәр.

Өлчег бирликлери

Мукаддес Язгыларың терҗимесинде өлчег бирликлерини аңлатмак үчин мысгал, гадак, батман ялы гадымы көне түркмен өлчег бириклери уланылды. Оларың хәзирки дөвүрдәки такмынан өлчегини гөркезмек үчин дегишли чыкгытлар берилди. Шейле-де, чыкгытларда көне еврей ве грек өлчеглери уланылды. Сиз бу өлчег бирликлерини китабың ахырында берилйән таблисада гөрүп билерсиңиз.

Салгыланма аятлары

Тәзе Әхтиң китапларында Көне Әхтден мысал гетириленде, онуң хайсы китапдан алнандыгыны гөркезмек үчин салгыланма аятлары берилйәр. Бу окыҗа аядың я-да бабың асыл мазмуныны тапмагы еңиллешдирмек максады билен эдилди.

Мукаддес Язгыларың стили

Мукаддес Язгыларың стили өзболушлыдыр. Себәби онуң асыл нусгасының язылан дөврүндәки дурмуш ягдайларының, дәп-дессурларының кәбирлери түркмен дурмушы ве медениети үчин нәтанышдыр. Шоңа гөрә-де, терҗимечилер асыл нусганың манысының түркмен окыҗысына дүшнүкли болмагы үчин бу ише өрән сересаплы чемелешдилер. Олар асыл нусганың манысының үйтгедилмегине я-да тесвирленмегине ёл бермезлик үчин, оны сөзме-сөз терҗиме этмекден я-да диңе манысыны терҗиме этмекден гача дурдулар. Өңде гойлан меселәниң кын боландыгына гарамаздан, терҗиме адаты окыҗа дүшнүкли болуп, манысының арасса, анык ве тебигы болмагы үчин сада дилде эдилди. Терҗиме стилиниң дүрли болмагы терҗимелериң хем дүрли боляндыгыны аңладяр. Шонуң үчин-де, хайсыдыр бир терҗимәни башга терҗиме билен деңешдирип, онуң нәдогры эдилендигини айтмак ерликсиздир. Терҗимелериң бирмеңзеш болуп, адалгаларың я-да җүмлелериң башгача, окыҗа хас дүшнүкли тәрде берилмеги ахмалдыр. Мундан башга-да, терҗимелериң хеммеси белли бир дереҗеде дүшүндирмелере эедир. Терҗимәниң довамында душ гелен икиманылы сөзлемлериң аглаба бөлегиниң дүшүндирилмелери окыҗының пайына галдырылды. Йөне манысы өрән чылшырымлы ве айдың болмадык аятларың кәбирлери садалашдырылып, окыҗа дүшнүкли болар ялы терҗиме эдилди. Шейле аятларың терҗимесинде көп алымлар тарапындан бу бабатда кабул эдилен дүшүндиришлерден угур алынды.

Мукаддес Китап Терҗиме институты

Тәзе Әхт

1 Коринтослылар

Павлусың коринтослылара биринҗи хаты

Гириш

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16

Павлусың язан бу хаты «Павлусың коринтослылара биринҗи хаты» дийип атландырыляндыгына гарамаздан, ол Коринтосдакы йыгнага язылан илкинҗи хат дәлдир. Себәби ол бу хатында өңки язан хатына салгыланып, шейле язяр: «Мен сизе азгын адамлар билен гатнашмаң дийип өң языпдым» (5:9). Коринтосдакы йыгнагың иманлылары хем кәбир затлары айдыңлашдырмак үчин озал Павлуса хат языпдырлар (7:1). Шонуң үчин-де, 1‑нҗи Коринтослыларың кәбир парчаларында хут шол сораглара җогап берилйәр.

Коринтос Гресияның гүнортасында ерлешйән гадымы порт шәхеридир. Павлус өз вагызларыны шу шәхерде ерлешйән яхудыларың синагогасында башлаяр. Йөне соңра ол синагоганың гапдалында ерлешйән өе барып вагзыны довам этдирмели боляр. Бу өйде яхуды болмаса-да, Иса иман эдип, Онуң шәгирди болан адам яшаярды (Ресулларың ишлери 18:1-17). Коринтосдакы иманлыларың арасында байлар (1 Коринтослылар 11:18-21), хатда шәхер газначысы болса-да (Римлилер 16:23), оларың көпүси гарып адамларды (1 Коринтослылар 1:26-29). Павлус Коринтосда болан вагтында экленмек үчин чадыр тикмек билен мешгулланярды (Ресулларың ишлери 18:3; 1 Коринтослылар 4:12; 9:1-18).

Коринтослы иманлыларың арасында дөрейән агзалалыклар (1:10–4:21), оларың бири-бирлерине болан нәдогры гарайышлары (5:1–6:20) Павлусы өрән аладаландыряр. Ол кәбир месихилериң херекетини язгарып, Иса Месих иң Хош Хабарының асыл манысыны олара дүшүндирйәр. Шейле-де ол ника (7:1-40), бутлара хөдүр эдилйән гурбанлыклары ийип-иймезлик (8:1-13) барасындакы сорагларына җогап берйәр. Павлус олара Худая догры тәрде сежде этмелидигини үндейәр. Ол Иса Месих иң дирелендигине иман эдйәнлериң инди өлүмиң ыгтыярындан азатдыкларыны ныгтап: «Эй, өлүм, ханы сениң еңшиң? Эй, өлүм, ханы сениң зәхерли нешдериң?» дийип, Хошеяның пыгамберлик билен айданларыны мысал гетирйәр (15:55).

Павлус олара бири-бирлерини сөймеги үндәп, йыгнакдакы әхли кынчылыклары сөйги аркалы еңип боляндыгыны ныгтаяр. Ол сөйгиниң хатда иман билен умытдан хем гүйчлүдигини айдяр:

Сөйги сабырлыдыр, мәхрибандыр. Сөйги бахыллык эдйән дәлдир, өзүни бейгелдйән дәлдир. Сөйги гопбамсырамаяр, биабрайлык этмейәр. Сөйги өз бәхбидини арамаяр, гахарланмаяр, өйке-кине сакламаяр. Сөйги яманлыга шатланмаяр, ол хакыката шатланяндыр. Сөйги хемме зады багышлаяндыр, элмыдама ынаняндыр. Сөйги хич хачан умытдан дүшйән дәлдир, хемме зада чыдаяндыр. Пыгамберликлер тамамланар, диллер йитер, билим гутарар, сөйги болса асла түкенмез.

13:4-8

Мазмуны

- Саламлар ве дога-дилеглер 1:1-9
- Ылалашыклы болмага чагырыш 1:10–4:21
- Йыгнакдакы гатнашыклар 5:1–7:40

- Бутлара дәл-де, еке-тәк Худая хормат гоймак 8:1–11:1

- Ыбадат этмек ве йыгнагың дурмушы барада табшырыклар 11:2–14:40

- Месихиң өлүмден үстүн чыкмагы 15:1-58
- Мәтәчлер үчин садакалар 16:1-4
- Павлусың сыяхат мейилнамасы 16:5-12
- Шахсы өвүтлер ве саламлар 16:13-24

1‑нҗи бап

1^1Худайың ырадасы билен Иса Месих иң ресулы болан мен Павлусдан ве доганымыз Сосфенден 2Худайың Коринтосдакы йыгнагына догайы салам! Иса Месих аркалы Худайың мукаддес халкы болмага чагырыланларың барына догайы салам! Шейле-де хеммәмизиң Реббимиз болан Иса Месих е ыбадат эдйәнлериң барына догайы салам!+
3Атамыз Худайың ве Реббимиз Иса Месих иң мерхемети, парахатлыгы, гой, сизе яр болсун! 4Худай Иса Месих аркалы сизе мерхемет эчилди. Мен мунуң үчин хемише Худайыма шүкүрлер эдйәрин. 5Чүнки сиз Иса Месих аркалы әхли зада: дилеварлыга-да, билим хазынасына-да эе болдуңыз+. 6Бу болса мениң сизе Иса Месих бабатда айданларымың хакыкатдыгыны тассыклаяр. 7Шоңа гөрә-де, инди сизиң, ягны Иса Месих иң гөкден инмегине сабырсызлык билен гарашянларың рухы пешгешлер бабатда хич бир етмези ёкдур+. 8Реббимиз Иса Месих иң гелҗек гүнүнде айыпсыз болмагыңыз үчин, Онуң Өзи сизи ахыра ченли беркидер+. 9Сизи Өз Оглы Иса Месих билен якын гатнашыкда болмага чагыран Худай ынамдардыр+.

Иманлылар йыгнагындакы бөлүнишиклер

10Эй, доганлар, мен сизе Реббимиз Иса Месих иң адындан ялбарярын: бири-бириңиз билен ылалашыклы болуң. Араңызда агзалалыклара ёл бермәң, пикирлериңиз ве гарайышларыңыз бир болсун+. 11Эй, доганлар! Хлояның өйүндәки адамлар сизиң араңызда дава-җенҗеллериң бардыгыны маңа хабар бердилер+. 12Мен сизиң диййәнлериңизи назара алып шейле диййәрин, себәби бириңиз «мен Павлусың шәгирди», ене бириңиз «мен Аполлоның шәгирди», башга бириңиз болса «мен Петрусың[*] шәгирди», ене бириңиз «мен Месих иң шәгирди» диййәрмишиңиз+. 13Эйсем Месих бөлүнәйдимикә? Сизиң үчин хача Павлус чүйлендими? Сиз Павлусың ызына эериҗилер хөкмүнде сува чүмдүрилдиңизми+? 14Худая мүң-де бир шүкүр, мен Криспус билен Гаюсдан башгаңызы сува чүмдүрмедим+. 15Шонуң үчин-де, хич ким мениң адым билен сува чүмдүрилендигини айдып билмез. 16(Хава, мен Степанасың өй-ичерисини хем сува чүмдүрипдим. Ене кимдир бирини сува чүмдүрип-чүмдүрмәндигим ядыма дүшмейәр.)+
17Месих мени сува чүмдүрмәге дәл-де, Хош Хабары вагыз этмәге иберди. Эмма Иса Месих иң хачдакы өлүми пуҗа чыкмаз ялы, мен бу хабары ынсан даналыгының сөзлери билен вагыз этмели дәл+.

Иса Месих Худайың даналыгы ве гудратыдыр

18Хеләкчилик ёлундан барян адамлар үчин хач барадакы хабар акмаклыкдыр. Эмма биз, ягны гутулыш ёлундан барянлар үчин бу хабар Худайың гудратыдыр+. 19+Чүнки Мукаддес Язгыларда:

«Мен даналары даналыкдан махрум эдерин,
акыллылары акылдан айрарын» дийип язылгыдыр+.

20Ханы дана киши? Төврады өвредйән ханы? Бу дөврүң алымы ханы? Эйсем Худай дүнйә даналыгының акмаклыкдыгыны гөркезмедими+? 21Худай дүнйә өз акылына даянып, Оңа акыл етирип билмез диен карар гелди. Шоңа гөрә-де, акмак сайылян хабарымыз аркалы Худай иман эдйәнлери халас этмеги йүрегине дүвди. 22Яхудылар гудратлы аламатлары талап эдйәрлер. Греклер пайхасы агтарярлар+. 23Биз болса хача чүйленен Иса Месих и вагыз эдйәрис. Месих яхудылар үчин бүдреме дашыдыр, яхуды дәллер үчин болса акмаклыкдыр+. 24Эмма чагырыланлар үчин: яхуды я яхуды дәл, пархы ёк, Месих Худайың гудраты ве даналыгыдыр+. 25Чүнки Худайың «акмаклыгы» ынсан даналыгындан данадыр. Худайың «эҗизлиги» хем ынсан гүйҗүнден гүйчлүдир!

26Эй, доганлар! Худай сизи чагырманка өзүңизиң ким боландыгыңызы яда салың. Араңызда ынсан нукдайназарындан дана, ыгтыярлы, асылзада сайылянларыңыз көп дәлди. 27Эмма даналары утандырмак үчин, Худай бу дүнйәниң акмак сайянларыны сайлады. Гүйчлүлерини утандырмак үчин хем бу дүнйәниң эҗиз сайянларыны сайлады. 28Худай дүнйәниң абрайлы сайянларыны хич этмек үчин, асылсызлары ве әсгерилмейәнлери, ягны хич сайылянлары сайлады+. 29Шоңа гөрә-де, гой, хич ким Худайың хузурында өвүнмесин!+
30Чүнки сиз Иса Месих билен диңе Худай аркалы биригенсиңиз. Иса Месих бизиң үчин Худайың даналыгыдыр. Биз Ол аркалы акланып пәклендик. Иса Месих бизи Өзүне мукаддес халк эдинип, гүнәлеримизиң җезасындан гутарды+. 31+Шунлукда, Мукаддес Язгыларда язылышы ялы: «Өвүнйән диңе Реб билен өвүнсин»+.

2‑нҗи бап

2^1Эй, доганлар, мен сизе Худай барадакы шаятлыгы ыглан этмәге баранымда, дилеварлык я сөз даналыгы билен бармандым+. 2Мен сизиң араңыздакам, Иса Месих ден ве Онуң хача чүйленмегинден башга әхли зады унутмагы йүрегиме дүвүпдим+. 3Мен яныңыза баранымда эҗиздим, горкудан яңа галпылдаярдым+. 4Мен вагыз эденимде сизи ынандырмак үчин пайхаслы сөзлери уланмадым. Сизи ынандыран зат Худайың Рухуның аян болан гүйҗүди+. 5Бу сизиң иманыңызың ынсан пайхасына дәл-де, Худайың гүйҗүне даянмагы үчинди+.

Худайың даналыгы Мукаддес Рух аркалы аян боляр

6Хава, биз даналыгы кәмиллериң арасында вагыз эдйәрис. Бизиң вагыз эдйән даналыгымыз бу эйямың я-да дүнйәдәки вагтлайын, соңы пуч болян ыгтыярлыларың даналыгы дәлдир+. 7Биз Худайың сырлы, яшырын сакланылан даналыгыны сөзлейәрис. Худай бу даналыгы бизиң хем Онуң шөхратына шәрик болмагымыз үчин, оны дүнйә ярадылмаздан өң ниетләпди+. 8Бу даналыга дүнйә ыгтыярлыларының хич бири дүшүнмеди. Чүнки дүшүнен болсадылар, шөхратлы Ребби хача чүйлемездилер+. 9+Эмма Мукаддес Язгыларда язылышы ялы:

«Худайы сөййәнлер үчин
Онуң тайынлан затларыны
не гөз гөрүпди, не-де гулак эшидипди,
не-де ынсан акылы чаклапды»+.

10Бизе болса Худай бу даналыгы Өз Рухы аркалы аян этди. Чүнки Мукаддес Рух әхли зады, хатда Худайың чуң пикирлерине дүшүнйәндир+. 11Ынсаның пикирлерини онуң ичиндәки өз рухундан башга хич ким билмейәр. Худай бабатда хем шейле: Онуң Өз Рухундан башга хич ким Худайың пикирлерини билйән дәлдир+. 12Биз бу дүнйәниң рухуны алан дәлдирис. Биз Худайың Өз мерхемети аркалы бизе эчиленлерине дүшүнеримиз ялы, Худайың Рухуны аландырыс+. 13Биз булары ынсан даналыгының өвреден сөзлери билен дәл-де, Мукаддес Рухуң өвреден сөзлери билен айдярыс. Биз рухы хакыкаты рухы сөзлер билен дүшүндирйәрис[*]+. 14Мукаддес Руха эермейән ынсан Худайың Рухундан болан затлара дүшүнмейәр. Ол булары акмаклык сайяр. Чүнки Мукаддес Рухуң пикирлерине диңе Оңа эерйәнлер дүшүнйәндирлер+. 15Мукаддес Руха эерйән адам хемме зада баха берип билйәр, эмма башгалар бу адама баха берерден эҗиздир.

16+«Реббе ким акыл етирди?

Ким Оңа маслахат берип билди?»

Эмма бизде велин Иса Месих иң акылы бардыр+.

3‑нҗи бап

3^1Эй, доганлар, мен сизиң билен Мукаддес Рухдан долан ынсанлар хөкмүнде гүрлешип билмедим. Мен сизе бу дүнйәниң ынсанларына, Месих е яңы-якында иман эден ынсанлара гүррүң берен ялы гүррүң бердим. 2Сизе гаты-гуты бермедим, сүйт бердим. Себәби сиз гаты-гутыны иймәге хениз тайын дәлдиңиз. Шинди хем тайын дәлсиңиз+. 3Бу дүнйә хениз-де сизе өз тәсирини етирйәр, себәби араңызда гөриплик, дава-җенҗел бар. Эйсем булар сизиң дүнйә дегишлидигиңизи аңлатмаярмы? Сиз дүнъеви адамлар ялы херекет этмейәрсиңизми нәме+? 4Бириңиз «мен Павлусың шәгирди», башгаңыз «мен Аполлоның шәгирди» диййәрсиңиз. Эйсем шейле диймек билен, дүнъеви адамлар ялы херекет этмейәрсиңизми? 5Аполло ким? Павлус ким? Булар сизиң Иса Месих е иман гетирмегиңизе ярдам берен хызматчылар ахырын. Реббиң беллейши ялы, бизиң херимиз өз ишимизи ерине етирдик+. 6Мен тохум экдим, Аполло суварды. Эмма өсдүрен Худайдыр+. 7Шунлукда, экен-де, суваран-да хичдир. Диңе өсдүрйән Худай әхмиетлидир+. 8Экйәниң-де, суваряның-да максады бирдир. Оларың херси өз чекен зәхметине гөрә сылагланар+. 9Чүнки биз Худайың ишдешидирис; сиз Худайың экини, Онуң ымаратысыңыз+. 10Мен Худайың өзүме берен мерхемети аркалы уссат бинагәр кимин ымаратың бинядыны тутдум. Башга бири болса бинаны гуряр. Йөне хер кес өз гуряны бабатда үнсли болмалыдыр+. 11Хич ким эййәм тутулан бинятдан, ягны Иса Месих ден башга бир биняды тутуп билмез+. 12Бу бинядың үстүнде болса кимиң алтындан, күмүшден, гымматбаха дашлардан, агачдан, чөп-чаламдан я-да самандан 13гурандыгы соңра белли болар. Бу Реббиң гүнүнде от-алав аркалы аян болар. От-алав хер кесиң эден ишиниң нәхилидигини сынар+. 14Эгер онуң гуран бинасы ода чыдаса, ол өз сылагыны алар. 15Гуран бинасы отда көйсе, ол йитги чекер. Йөне алтын-күмшүң отда арассаланышы ялы сапланып, халас болар+. 16Эйсем сиз өзүңизиң Худайың ыбадатханасыдыгыңызы, араңызда Худайың Рухуның яшаяндыгыны билмейәрсиңизми+? 17Худайың ыбадатханасыны вейран эдени Худай вейран эдер. Чүнки Худайың ыбадатханасы мукаддесдир, шол ыбадатхана – сизсиңиз+. 18Гой, хич ким өз-өзүни алдамасын. Эгер кимдир бири өзүни дүнйә өлчегине лайыклыкда дана сайян болса, гой, «акмак» болсун. Шонда ол догрудан-да дана болар. 19+Чүнки бу дүнйәниң даналыгы Худайың назарында акмаклыкдыр. Мукаддес Язгыларда: «Худай акыллысыраяны өз хилесинде тутяр» дийип язылгыдыр+. 20+«Реб даналарың пикирлериниң паныдыгыны билйәр»+. 21Шунлукда, кимдир бирине дегишлидигиңиз бабатда өвүнмәң! Чүнки хемме зат сизиңкидир: 22Павлус-да, Аполло-да, Петрус-да[*], дүнйә-де, яшайыш-да, өлүм-де, шу вагт ве гелеҗек-де – хемме зат сизиңкидир. 23Сиз Месих иңкисиңиз, Месих болса Худайыңкыдыр+.

4‑нҗи бап

4^1Адамлар бизе, гой, Месих иң хызматчылары, Худайың сырларыны аян эдйән хызматчылар хөкмүнде гарасынлар. 2Шейле хызматчылардан болса садыклык талап эдилйәндир. 3Сизиң я-да ислендик ынсан казыетиниң маңа нәхили хөкүм чыкаряндыгы мени аз гызыкландыряр. Өз үстүмден хатда өзүм-де хөкүм чыкарамок. 4Ынсабым пәк болса болуберсин, йөне бу барыбир мени акламаяр. Маңа Реб казылык эдйәндир+. 5Шоңа гөрә-де, белленилен вагт етйәнчә, хич кимиң үстүнден хөкүм чыкармаң. Реб гелйәнчә гарашың. Ол гараңкылыкдакы гизлин затлары ягтылыга чыкарар, адамларың йүрек ниетлерини аян эдер. Шонда хер кес Худайдан өз эденине лайык өвгүсини алар+. 6Эй, доганлар! Мен айданларымың барыны сизиң пейдаңыза болсун дийип, өзүм ве Аполло барада айтдым. Шонда сиз гөрелдәмиз аркалы «Языланың чәгинден чыкмаң» дийленине дүшүнип, кимдир бирини бейлекиден ёкары тутмарсыңыз+. 7Эйсем сиз бейлекилерден үйтгешикми? Сиз өзүңиздәкилериң барыны Худайдан алмадыңызмы нәме? Эгер Ондан алан болсаңыз, нәме үчин өзүңиз газанан ялы өвүнйәрсиңиз?!+
8Сиз эййәм доюп, аша дүшүпсиңиз! Сиз эййәм баяпсыңыз! Бизсиз хөкүм сүрдүңиз. Вах, кәшгә догрудан-да хөкүм сүрседиңиз! Шонда биз-де сизиң билен биле хөкүм сүрердик+. 9Худай бизи, ягны ресуллары, дабаралы йөришде иң соңкы хатарда гояйды өйдйән. Биз мәрекәниң гөз алнында өлдүрилҗеклер кимин болдук. Хава, биз тутуш әлем-җахана: перишделере-де, ынсанлара-да томаша болдук+. 10Биз Месих е болан иманымызың хатырасына акмакдырыс, сиз болса Месих иң саясында пайхаслысыңыз! Биз эҗиз, сиз болса гүйчлүсиңиз! Сиз ат-абрайлы, биз болса биабрайдырыс!+
11Биз хениз хем ач-сувсуз, эшиклеримиз сал-салдыр. Биз енҗилйәрис, өйсүз-өвзарсыз сергездандырыс+. 12Биз гара дер дөкүп, зәхмет чекйәрис. Бизе гарганларында, олара ягшылык дилейәрис. Бизи ызарланларында, муңа чыдаярыс+. 13Бизе мыҗабат йөңкәнлеринде, мылайымлык билен җогап берйәрис. Биз шу пурсада ченли ер йүзүниң чөп-чөри, дүнйәниң зир-зибили кимин боландырыс. 14Мен булары сизи утандырмак үчин дәл-де, сизе несихат болсун дийип язярын, себәби сиз мениң эзиз балаларым ахырын!+
15Месих иң ёлунда сизиң мүңлерче тербиечиңиз болса-да, аталарыңыз аздыр. Мен Хош Хабар аркалы сизиң Иса Месих дәки атаңыз болдум+. 16Шоңа гөрә-де, ялбарярын: мениң ялы болуң+. 17Ине, Тимотеосы шу максат билен яныңыза ибердим. Ол мениң сөйгүли оглум ве Реббиң садык гулудыр. Ол мениң Иса Месих иң йөрелгесине эерйәндигими сизе ятладар. Мен әхли ерде ве хер йыгнакда бу йөрелгә эермеги өвредйәндирин+. 18Сизиң кәбирлериңиз мен яныңыза бармарын өйдүп, текепбирлиге йүз урдулар. 19Худай ёл берсе, мен тизара сизе барҗакдырын. Шонда оларың гепини дәл-де, гүйҗүни гөрәерин+. 20Чүнки Худайың Шалыгы сөзде дәл-де, гүйчдедир+. 21Мен сизе нәме билен барайын? Гамчы биленми я-да сөйги ве юмшаклык биленми? Сиз буларың хайсыны сайлаярсыңыз+?

5‑нҗи бап

Азгынлыга ёл бермәң!

5^1Сизиң араңыздакы азгынчылык барада гүррүң яйрады. Булар ялы азгынлыгы хатда бутпаразлар-да эдйән дәлдир! Сизиң бириңиз өз өвей энеси билен ятып-турярмышын+. 2Сиз болса өз-өзүңизе буйсанярсыңыз! Эйсем сиз муңа дерек яс тутуп, шейле иш эдйәни араңыздан айырмалы дәлми? 3-4Мен яныңызда болмасам-да, рухда сизиң билендирин. Мен эдил яныңызда болан ялы, шейле иш эдениң үстүнден Реббимиз Исаның адындан эййәм өз хөкүмими чыкардым. Сиз биле йыгнананыңызда мен хем рухда сизиң билен боларын. Шонда Иса Месих иң гүйҗи аркалы+
5шейле иш эден адамы шейтана табшырың. Шонда онуң гүнәли тебигаты вейран болуп, Реббиң гелҗек гүнүнде рухы халас болуп билер+. 6Сизиң буйсанмагыңыз ерликли дәлдир. Эйсем сиз уҗыпсызҗа хамырмаяның бүтин хамыры туршадяндыгыны билмейәрсиңизми+? 7Петирлик хамыр болуп билериңиз ялы, көне хамырмаяны айрып ташлаң. Аслында шол петирлик хамыр сизсиңиз! Чүнки бизиң Песах җанлымыз – Иса Месих эййәм гурбан эдилендир+. 8Шоңа гөрә, байрамы көне хамырмая: гахар-газап ве пислик билен беллемәлиң. Терсине, оны петир хамыры: пәк йүреклилик ве хакыкат билен белләлиң+. 9Мен сизе азгын адамлар билен гатнашмаң дийип өң языпдым+. 10Йөне мен шейле язанымда бу дүнйәниң адамларыны: азгынлары я-да бетнебислери, кеззаплары я-да бутпаразлары гөз өңүне тутмандым. Бейле болса, сиз бу дүнйәни биреййәм терк этмели болардыңыз. 11Мен сизе догансырап, хениз-де азгын я-да бетнебис, бутпараз я-да пайыш сөгүнйән, аракхор я-да кеззап боланлар билен гатнашмаң дийип язярын. Шейле адамлар билен хатда бир сачак башында-да отурмаң+. 12-13+Эйсем биз йыгнага дегишли болмадыкларың үстүнден хөкүм чыкармалымы нәме? Оларың үстүнден Худай хөкүм чыкарар. Биз диңе йыгнага дегишли боланларың үстүнден хөкүм чыкармалы. «Сиз өз араңыздан пислик эдйәни айрып ташлаң»+.

6-нҗы бап

Иманлыларың арасындакы давалар

6^1Сиз имандакы доганыңыз билен давалашаныңызда, нәме үчин онуң меселесине казыетде имансызларың өңүнде гараярсыңыз?! Эйсем сиз муны Худайың халкының өңүнде чөзмели дәлми+? 2Сиз Худайың халкының бу дүнйә казылык этҗекдигини билмейәрсиңизми? Эгер сиз дүнйә казылык этҗек болсаңыз, хей-де овнук-ушак давалары чөзүп билмерсиңизми+? 3Эйсем сиз бизиң хатда перишделере-де казылык этҗекдигимизи билмейәрсиңизми? Гүнделик дурмушың ишлери барада гүррүң-де ёк! 4Шейле даваларыңыз бар болса, нәме үчин олары йыгнага дегишли болмадыкларың казылыгына табшырярсыңыз? 5Шейле этмәге утанмаярсыңызмы? Эйсем араңызда доганларың давасыны чөзүп билҗек бир дана-да ёкмы+? 6Терсине, доган доганы билен казыетде давалашяр. Мунуң үстесине-де, олар муны имансызларың өңүнде эдйәрлер! 7Аслында бири-бириңиз билен казыетде давалашмагың өзи сизиң эййәм еңлендигиңизи хабар берйәр. Эйсем хаксызлыга чыданыңыз говы дәлми? Талаңа чыданыңыз говы дәлми+? 8Сиз болса адалатсызлык эдйәрсиңиз, алдаярсыңыз. Өзем кими? Өз доганларыңызы! 9Эйсем сиз яманлык эдйәнлериң Худайың Шалыгыны мирас алмаҗакдыгыны билмейәрсиңизми? Өз-өзүңизи алдамаң! Не азгынлар, не-де бутпаразлар, не зынахорлар, не-де эркекбазлар, не бечебазлар,+
10не-де огры-җүмрүлер, не бетнебислер, не-де аракхорлар, не пайыш сөгүнйәнлер, не-де кеззаплар – шуларың бири-де Худайың Шалыгыны мирас алмаз+. 11Сизиң-де кәбирлериңиз шолар ялыдыңыз. Йөне сиз Реббимиз Иса Месих иң ады билен Худайымызың Рухы аркалы ювулдыңыз, Худайың мукаддес халкы болдуңыз, акландыңыз+.

Иманлыларың арасындакы җынсы азгынлык

12Сиз: «Мен хер зады этмәге хакым бар» диййәрсиңиз. Хава, йөне хер зат сизиң үчин бәхбитли дәлдир. Мен хем ислән задымы этмәге хакым бар дийип билйәрин, йөне хич зат мениң үстүмден агалык сүрмели дәлдир+. 13Сиз: «Нахар гарын үчин, гарын-да нахар үчиндир. Худай оларың икисини хем ёк эдер» дийип догры айдярсыңыз. Эмма беден азгынчылык үчин дәл-де, Реббе хызмат этмек үчин берлендир. Реб хем беденимиз барада алада эдйәндир. 14Худай Өз гүйҗи аркалы Реб Исаны дирелтди. Ол бизи хем дирелдер. 15Эйсем сиз өз бедениңизиң Иса Месих иң бедениниң агзасыдыгыны билмейәрсиңизми? Инди Месих иң агзасыны алып, оны бир лолы билен бирикдирейинми? Асла этмен!+
16+Эйсем сиз өзүни лолы билен бирикдирениң онуң билен бир тен боляндыгыны билмейәрсиңизми? Чүнки Төвратда: «Икиси бир тен боляр» дийип язылгыдыр+. 17Реб билен бириген хем рухда Онуң билен бир болар+. 18Азгынлыкдан гачың. Адам хер нәхили гүнә этсе-де, ол онуң тенине галташян дәлдир. Эмма азгынлык эдйән өз тенине гаршы гүнә эдйәндир+. 19Эйсем сиз өз бедениңизиң Мукаддес Рухуң яшаян ыбадатханасыдыгыны билмейәрсиңизми? Сиз бу Рухы Худайдан алдыңыз. Сиз диңе өзүңизиңки дәлсиңиз+. 20Сиз баха, онда-да улы баха сатын алнансыңыз. Шоңа гөрә-де, өз бедениңиз билен[*] Худайы шөхратландырың+.

7‑нҗи бап

Ника барада

7^1Инди болса сизиң маңа: «Эркегиң аяла янашмазлыгы ягшыдыр» дийип язанларыңыз барада айтмакчы. 2Азгынлыга ёл бермезлик үчин, гой, хер эркек өз аялы, хер аял-да өз әри билен яшасын. 3Әр өз аялы бабатда, аялы-да өз әри бабатда әр-аяллык борчларыны берҗай этмелидирлер+. 4Аялың бедени өзүниң дәл-де, әриниң ыгтыярындадыр. Әри бабатда хем шейледир: әриниң бедени өзүниң дәл-де, аялының ыгтыярындадыр. 5Диңе Худая дога эдйән вагтыңыз[*] болаймаса, башга вагт бири-бириңизи әр-аяллык хукугындан махрум этмәң. Бу хем өзара ылалашыга гөрә диңе вагтлайын болсун. Соңра гайтадан биригиң. Ёгса өзүңизе эрк эдип билмейәнлигиңизден пейдаланып, шейтан сизи аздыраймасын+. 6Мен булары буйрук дәл-де, маслахат хөкмүнде айдярын+. 7Элбетде, хер кимиң мен ялы болмагыны ислейәрин. Йөне хер кимиң Худайдан алан өз пешгеши бардыр: бириниң пешгеши бейледир, башганың пешгеши эйледир+. 8Эмма дул галан эркеклере ве аяллара шейле диййәрин: олара мен ялы өйленмезлик ягшыдыр. 9Эмма өзлерине эрк эдип билмейән болсалар, онда өйленсинлер. Чүнки ышк хесерине янандан, өйленмек ягшыдыр+. 10Никадакылара болса мен дәл-де, Реб буюряндыр: аял өз әринден айрылмасын+. 11Эгер айрылан болса, башга әре бармасын я-да өз әри билен ярашсын. Әр-де өз аялындан айрылмасын+. 12Бейлекилере болса Реб дәл-де, мен диййәрин: эгер хайсыдыр бир доганың иман этмедик аялы бар болса, ол аял хем онуң билен яшамага разы болса, онда бу доган өз аялы билен айрылышмасын+. 13Эгер аялың иман этмедик әри бар болса, әри-де онуң билен яшамага разы болса, бу аял әри билен айрылышмасын. 14Чүнки иман этмедик әр өз аялы аркалы Худая дегишли боляндыр. Иман этмедик аял-да өз иман эдйән әри аркалы Худая дегишлидир, ёгса сизиң чагаларыңыз Худайың халкына дегишли болмаздылар. Инди велин олар дегишлидир+. 15-16Худай бизи билеликде парахат яшамага чагырандыр. Эй, аял, белки, әриң сен аркалы халас эдилер. Эй, әр, белки, аялың сен аркалы халас эдилер. Эмма иман этмедик янёлдаш айрылышҗак болса, гой, айрылышсын. Иманлы әр я-да аял шейле ягдайларда борчлы дәлдир+.

17Йөне хер нәхили болса-да, хер кес Реббиң оңа беллейши ялы, Худай оны хайсы халда чагыран болса, шоңа гөрә-де яшасын. Мен муны хемме йыгнаклара буюрярын. 18Эгер кимдир бири сүннетликә чагырылан болса, гой, сүннетлилигини сүннетсизлиге өвүрҗек болуп азара галмасын. Эгер кимдир бири сүннетсизкә чагырылан болса, сүннетленҗек болмасын+. 19Сүннетлилик-де, сүннетсизлик-де хичдир. Иң эсасы зат Худайың табшырыкларыны берҗай этмекдир+. 20Ким хайсы халда чагырылан болса, шонда-да галсын. 21Сен гул вагтың чагырылдыңмы? Гой, бу сени биынҗалык этмесин. Йөне азат болуп билйән болсаң, пурсады элден гидерме. 22Чүнки гул вагты Реб тарапындан чагырылан киши Онуң азат бендесидир. Шонуң ялы, азат вагты Реб тарапындан чагырылан киши Месих иң гулудыр+. 23Сиз улы баха сатын алындыңыз. Адамларың гулы болмаң!+
24Эй, доганлар, хер кес Худай тарапындан нәхили халда чагырылан болса, гой, шол халда-да галсын.

Адагланма, өйленме ве өйленмезлик барада

25Өйленмедик яшлар бабатда Ребден алан буйругым ёк. Йөне Реббиң мерхемети аркалы ынамдар киши хөкмүнде маслахат берйәрин+. 26Шу мушакгатлы дөвүрде хер кесиң өңки халында галаны ягшыдыр. 27Эгер эййәм өйленен болсаң, никаңы бозма. Хениз өйленмедик болсаң, онда гелинлик гөзлеме. 28Йөне өйленсең-де, бу гүнә дәлдир. Бой гыз хем дурмуша чыкса гүнә дәлдир. Эмма дурмуш гуранлар бу дурмушда көп кынчылыклара дучар боларлар. Мен сизи шолардан горамак ислейәрин. 29Эй, доганлар, мен сизе шуны хем айтмакчы: белленилен вагт җуда голайландыр. Шоңа гөрә-де, машгаласы боланлар эдил машгаласы ёк адамлар ялы болсун. 30Аглаянлар агламаянлар ялы, шатланянлар шатланмаянлар ялы, эмләк эдинйәнлер эдил эмләги болмадыклар ялы яшасын+. 31Бу дүнйәниң ишлерине мешгул кишилер-де өз вагтыны олара совурмасын. Чүнки бу дүнйә соңланып баряндыр+. 32Мен сизиң хысырдылы аладалардан азат болмагыңызы ислейәрин. Өйленмедик киши Реббиң гөвнүнден турҗак болуп, Реббиң ишлерини алада эдйәндир+. 33Эмма өйленен киши өз аялының гөвнүнден турҗак болуп, бу дүнйәниң ишлерини алада эдйәндир. 34Шейдип, онуң калбы икә бөлүнендир. Әрсиз аял я-да дурмуша чыкмадык гыз Реббиң ишлериниң аладасыны эдип, өзүни җан-тенден Реббе багыш эдендир. Эмма әрли аял өз әриниң гөвнүнден турҗак болуп, бу дүнйәниң ишлерини алада эдйәндир. 35Мен булары сизи чәклендирмек үчин айтмаярын. Терсине, тутуш калбыңызы Реббе багыш эдип, догры яшарыңыз ялы, сизиң пейдаңыза айдярын. 36Эгер йигит хесер одуна чыдаман, өз адагланан гызына болмалысы ялы гарамаса ве өйленмек карарына гелсе, гой, өйлениберсин, бу гүнә дәлдир. 37Эмма ол өйленмезлиги йүрегине дүвен болса, бу бабатда мәтәчлиги болман, өзүне эрк этмеги башарып, берк карара гелен болса, онда ол говы эдйәр. 38Шунлукда, адаглысына өйленйән говы эдйәндир. Өйленмейән болса ондан-да говы эдйәндир+. 39Аял әри өлйәнчә, оңа баглыдыр. Әри өлсе, өз исләнине бармага ыгтыярлыдыр. Йөне онуң барҗагы Реббе иман эдйән болмалыдыр+. 40Ол дул аял дуллугына галса, хас-да багтыярдыр. Бу мениң пикирим. Мен болса өзүмде Худайың Рухы бар дийип хасаплаярын.

8‑нҗи бап

Бутлара берилйән гурбанлык

8^1Инди болса бутлара гурбанлык берилйән эт барада шулары айтмакчы. Сизиң: «Әхлимизиң билимимиз бар» дийип айдяныңыз догрудыр. Йөне билим ынсаны текепбир эдйәр, сөйги болса оңа өвүт берйәндир+. 2Ким хайсыдыр бир зады эййәм билйәндирин өйтсе, онда ол хениз билмелиси ялы билйән дәлдир+. 3Эмма ынсан Худайы сөййән болса, ол эййәм Худай тарапындан таналяндыр+. 4Шунлукда, бутлара гурбанлык берлен эти ийип-иймезлик барада шуны айтмакчы. Сизиң: «Бут аслында хичдир. Еке-тәк бир Худай бардыр» диййәниңиз догрудыр+. 5Хатда ерде я гөкде «худай» дийлип атландырылянлар бар болайса-да (аслында «худайлар» хем «хөкүмдар» сайылянлар көпдүр), 6бизиң үчин еке-тәк Худай бардыр, Ол бизиң Атамыздыр, әхли задың гөзбашы-да Олдур. Биз Онуң үчин яшаяндырыс. Бизиң үчин еке-тәк Хөкүмдар бар, Ол Реббимиз Иса Месих дир, хемме зат Ол аркалы ярадыландыр. Биз Ол аркалы яшаяндырыс+. 7Эмма бу билим хемме адамларда ёкдур. Кәбир адамлар бутпаразлык пикирлеринден сапланып билмән, бу гурбанлык этини иенлеринде, хениз-де бута сежде эдйәндир өйдйәрлер. Бу хем оларың эҗиз ынсабыны мурдар эдйәр+. 8Йөне иймит бизи Худая якынлашдырмаяр. Иймәнимиз билен зыян чекемзок, иенимиз билен-де пейда гөремзок+. 9Өз азатлыгыңыза сересаплы чемелешиң. Сизиң азатлыгыңыз ынсабы эҗиз болан доганларың бүдремегине себәп болмасын! 10Чүнки олардан бири сени, ягны билими боланы, бутханада сачак башында гөрмеги ахмал. Шонда онуң ынсабы эҗизләп, бута берлен гурбанлыгы иймәге ымтылмазмы+? 11Шунлукда, эй, доган, бу ынсабы эҗиз доган сениң билимиң аркалы вейран эдилди. Иса Месих болса онуң угрунда өлди+. 12Сиз өз доганларыңызың эҗиз ынсабыны яраламак билен, олара гаршы гүнә эдениңизде, Иса Месих е гаршы гүнә эдйәнсиңиз. 13Шоңа гөрә-де, иййән задым доганымың бүдремегине себәп болҗак болса, мен оны асла иймерин. Мен онуң бүдремегини исләмок+.

9-нҗы бап

Ресулың хак-хукуклары

9^1Эйсем мен азат дәлми нәме? Я мен ресул дәлми? Мен Реббимиз Иса Месих и өз гөзүм билен гөрмедимми нәме? Эйсем сиз мениң Реб үчин чекен зәхметимиң нетиҗеси дәлми+? 2Башгалар мени ресул хасапламасалар-да, мен сизиң үчин ресулдырын! Чүнки сиз Реб ёлундакы ресуллыгымың мөхүрисиңиз. 3Ресуллыгымың хак-хукуклары бабатда мени танкытлаянлара, ине, шуны диймекчи. 4Эйсем бизиң ийип-ичмәге хакымыз ёкмы+? 5Иманлы болса, аялымызы янымыз билен әкитмәге хакымыз ёкмы? Петрус[*] ве бейлеки ресуллар, Реббимиз Исаның инилери хем хут шейле эдйәр ахыры+. 6Я-да мен билен Барнабың иманлылардан мадды көмегини алмага хакымыз ёкмы+? 7Гуллукдакы эсгерлер өз хасабына яшаярлармы? Эйсем мивесинден иймеҗек болса, үзүм агаҗыны отурдян бармы? Сүри бакып-да, онуң сүйдүни ичмейән бармы+? 8Мен муны диңе ынсан нукдайназарындан айтмаярын. Канун хем бу бабатда шейле диймейәрми нәме? 9-10+Чүнки Төвратда: «Харман дөвйән өкүзиң агзыны багламаң» дийип язылгыдыр. Худай муны бүтинлей бизиң үчин айтмаярмы? Эйсем Ол өкүзлериң аладасыны эдйәрми? Хава, бу бизиң үчин языландыр. Чүнки ер сүрйән-де, дөвек дөвйән-де хасылдан пай алмак умыды билен ишлейәндир++. 11Биз араңызда рухы затлары экип, сизден мадды хасылы орсак, муны җуда көп гөрерсиңизми+? 12Эгер башгалар сизден мадды көмеги алмага хаклы болса, онда биз олардан-да көп хаклыдырыс!

Йөне биз бу хакымыздан пейдаланмадык. Терсине, Месих иң Хош Хабарының яйрамагына пәсгел бермеҗек болуп, әхли зада чыдаярыс. 13Ыбадатханада хызмат эдйәнлер өз ийҗегини ыбадатханадан алярлар. Гурбанлык сыпасында хызмат эдйәнлер-де гурбанлык садакаларындан пай алярлар. Булары өзүңизем билйәнсиңиз+. 14Реб Хош Хабары вагыз эдйәнлериң-де Хош Хабардан экленмегини буйрандыр+.

15Йөне мен бу хак-хукукларымың биринден-де пейдаланан дәлдирин. Мен муны язмак билен сизден хак-хукугымы талап этмекчи боламок. Мениң бу магтанмамы, гой, хич ким пуҗа чыкармасын. Шейле боланындан, өленим говудыр!+
16Мен Хош Хабары вагыз эдйәним билен магтанмага хаклыдырын өйдемок: муны этмек борҗумдыр. Эгер мен Хош Хабары вагыз этмесем, вай, мениң халыма!+
17Эгер мен муны өзүм сайлан болсадым, онда сылага тамакин болардым. Эмма муны маңа Худай буюрды+. 18Онда сылагым нәмедир? Хош Хабары хич бир муздсуз вагыз эдип, онуң маңа берйән хак-хукугындан пейдаланмазлык мениң үчин сылагдыр+.

Павлус хер кесиң гулудыр

19Мен азат болсам-да, хер кеси газанҗак болуп, хеммелериң гулы болдум+. 20Яхудылары газанҗак болуп, олар үчин яхуды болдум. Мен Мукаддес Кануның гулы болмасам-да, Мукаддес Кануна гөрә яшаянлары газанҗак болуп, Мукаддес Кануның гулы болдум+. 21Мен Худайың Кануныны билмейәнлери газанҗак болуп, оны билмедиксирән болдум. Хакыкатда велин, Худайың Канунына гөрә яшап, Месих иң буйрукларына табындырын+. 22Эҗизлери газанҗак болуп, эҗизе өврүлдим. Гараз, кәбирлери халас этҗек болуп, мен хеммелере хер зат болдум+. 23Мен буларың барыны Хош Хабарың ак паталарына шәрик болуп билерим ялы, Хош Хабарың хатырасына эдйәрин. 24Ярыша гатнашян йүврүклериң хеммеси ылгаса-да, байрагы диңе бири аляндыр. Сиз-де байрак алар ялы шейле ылгаң+. 25Ярыша гатнашян хер кес өзерклилиги түргенлешдирйәндир. Ол муны вагтлайын бир тәҗи алмак үчин эдйәр. Биз болса муны бакы тәҗи алмак үчин эдйәндирис+. 26Шоңа гөрә-де, мен максатсыз ылгаянлар ялы ылгамаярын, хованы юмруклаян киши ялы херекет этмейәрин. 27Ёк, мен Хош Хабары башгалара вагыз эденимден соң, ярыша гатнашмакдан махрум эдилесим гелмейәр. Шонуң үчин-де, беденими түргенлешдирип, оны өзүме табын эдйәрин.

10-нҗы бап

Ысрайыл тарыхындан дуйдурышлар

10^1Эй, доганлар, мен сизиң шулардан хабарлы болмагыңызы ислейәрин: бизиң ата-бабаларымызың бары булудың пенасында гездилер, оларың бары деңизден гечдилер+. 2Оларың бары булуда ве деңзе чүмдүрилип, Мусаның шәгиртлери болдулар. 3Оларың бары гөкден инен шол бир иймити ийдилер+. 4Оларың бары Худай тарапындан берлен шол бир сувдан ичдилер. Чүнки оларың бары бир рухы гөзбашдан, өзлерине хемралык эден Рухы Гаядан ичдилер. Бу Гая Месих иң хут Өзүди. 5Эмма шонда-да оларың көпүси Худайы нәразы этдилер. Шонуң үчин-де оларың ләшлери чөлде серлип галды+. 6Биз хем ата-бабаларымыз дей йүреклеримизи яманлыга йыкгын этмез ялы, буларың бары бизе дуйдурышдыр+. 7+Оларың кәбирлери ялы бутпараз болмаң. Олар барада Төвратда шейле язылгыдыр: «Адамлар ийип-ичмәге отурдылар, соңра туруп, ойнашмага башладылар»+. 8Оларың кәбирлери ялы азгынчылык этмәлиң: бир гүнде оларың йигрими үч мүңүси өлди+. 9Оларың кәбирлери ялы Месих и сынамалың: олар йыланлардан хеләк болдулар+. 10Оларың кәбирлери ялы хүңүрдемәлиң: олар Өлүм перишдесиниң элинден өлди+. 11Буларың бары башгалара сапак болсун дийип, ата-бабаларымызың башындан инди. Бу заманың ахыркы гүнлеринде яшаянлара, ягны бизе дуйдурыш хөкмүнде язылды+. 12Шунлукда, сиз берк дурандырыс дийип пикир эдйән-де болсаңыз, гүнә этмез ялы, әгә болуң!+
13Башыңыздан инен сынаглар башгаларың-да башындан инйәндир. Эмма Худай садыкдыр! Ол сизиң гүйҗүңизиң чатмаҗак сынагыны бермез. Сиз сынага дүшениңизде, Худай чыкалга-да ачар, сынагдан үстүн гелмек үчин гуҗур-гайрат-да берер+.

Бутханалара бармаң!

14Шонуң үчин, эй, мениң эзизлерим, бутпаразлыкдан гача дуруң+. 15Мен сизиң билен пайхаслы адамлар хөкмүнде гүрлешйәрин. Сизе айдянларымдан өзүңиз нетиҗе чыкарың. 16Эйсем биз шүкүр эдип, шүкүр кәсесинден иченимизде, Месих иң ганына шәрик болмаярысмы? Чөреги бөлүп иенимизде, Месих иң беденине шәрик болмаярысмы+? 17Чөрегиң бир болшы ялы, биз көп болсак-да, бир бедендирис. Чүнки шол бир чөреги пайлашяндырыс+.

18Ысрайыл халкына середиң: гурбанлык сыпасында берлен гурбанлыкдан иййән шол сыпа шәрик болмаярмы+? 19Муны диймек билен, бута берлен гурбанлыгың я-да бутуң өзүниң хайсыдыр бир әхмиети бар дийҗек болярынмы+? 20Элбетде, ёк! Мен бутпаразларың берйән гурбанлыгыны Худая дәл-де, арвах-җынлара берйәндигини айтҗак болярын. Мен сизиң җынлара шәрик болмагыңызы ислемейәрин+. 21Сиз хем Реббиң кәсесинден, хем-де җынларың кәсесинден ичип билмерсиңиз. Сиз хем Реббиң сачагына, хем-де арвах-җынларың сачагына шәрик болуп билмерсиңиз+. 22Я-да биз Реббиң габанҗаңлыгыны оярмакчымы? Эйсем биз Ондан гүйчлүми нәме+?

Иманлыларың азатлыгы

23Сиз: «Ислендик зады этмәге хакым бар» диййәрсиңиз, йөне хер зат сизиң үчин бәхбитли дәлдир. «Ислендик зады этмәге хакым бар» диййәрсиңиз, йөне хемме зат абатлаян дәлдир+. 24Хер кес өз бәхбидини дәл-де, башгаларың бәхбидини арасын+. 25Эт базарында сатылян хер эти ийип билерсиңиз. Аныгына етҗек болуп, ынсабыңызы хорламаң+. 26+Чүнки «Ер ве ондакы затлар Реббиңкидир»+. 27Эгер иман этмедиклериң бири сизи нахара чагырса, сиз-де гитмек ислесеңиз, өңүңизде гойлан затлары аркайын ийибериң. Аныгына етҗек болуп, ынсабыңызы хорламаң+. 28Эмма кимдир бири сизе: «Бу бутлара гурбанлык берлен этдир» дийсе, бу эт барада дуйдуран адамың ве ынсабың хатырасына оны иймәң.[*]
29Мен сизиң ынсабыңыз дәл-де, шол адамың ынсабы барада айдярын.

Нәме үчин башганың ынсабы мениң эркинлигиме казылык эдйәр? 30Эгер мен нахар иймезден өң Худая шүкүр эдип, нахара гошулян болсам, онда нәме үчин шүкүр эдйән нахарым үчин язгарыляркам+? 31Шунлукда, ийсеңиз-де, ичсеңиз-де, хер нәме этсеңиз-де – буларың барыны Худайың шөхраты үчин эдиң+. 32Яхудыларың-да, греклериң-де, Худайың йыгнагының-да, гараз, хич кимиң бүдремегине себәп болмаң+. 33Чүнки мен өз бәхбидими араман, көплериң халас болмагы үчин оларың бәхбидини араярын, хер затда хер кеси разы этмәге дырҗашярын+.

11‑нҗи бап

11^1Мениң Месих ден гөрелде алшым ялы, сиз-де менден гөрелде алың+.

Эдепли ыбадат

2Мени элмыдама ятлаяндыгыңыз, таглыматы сизе табшырышым ялы саклаяндыгыңыз үчин сизи өвйәрин. 3Эмма шуңа хем айдың дүшүнмегиңизи ислейәрин: хер эркегиң башы Месих дир, аялың башы эркекдир, Месих иң башы болса Худайдыр+. 4Башыны өртүп, дога-дилег я-да пыгамберлик эдйән эркек киши өз башыны биабрай эдйәндир. 5Башыны өртмән дога-дилег я-да пыгамберлик эдйән аял өз башыны биабрай эдйәндир. Ол башы сырылан аял билен дес-деңдир+. 6Хава, эгер аял башыны өртмейән болса, онда, гой, сачыны-да кесдирсин. Йөне аялың сачыны кесмеги я-да сырдырмагы биабрайчылыкдыр. Шоңа гөрә, гой, ол башыны өртсүн+. 7Эркек башыны өртмели дәлдир. Чүнки ол Худайың кешбидир, Онуң шөхратыдыр. Аял болса эркегиң шөхратыдыр+. 8Чүнки илкибашдан эркек аялдан дәл-де, аял эркекден ярадыландыр;+
9эркек аял үчин дәл-де, аял эркек үчин ярадыландыр+. 10Эгер аял эркегиң шөхраты болян болса, онда ол перишделериң хатырасына башыны өртүп-өртмезлиги, гой, өзи чөзсүн. 11Йөне хер нәхили болса-да, Реббиң халкының арасында аял эркеге, эркек-де аяла гарашлыдыр+. 12Чүнки аял эркекден ярадылан болса-да, эркек аялдан догуляндыр. Хеммесини хем Худай ярадандыр. 13Өзүңиз пикир эдип гөрүң: аял башыны өртмән Худая дога этсе гелшиклимидир? 14Эркек сачыны өсдүрсе биабрайчылыкдыгыны тебигатың өзи сизе өвретмейәрми нәме? 15Аял үчин болса узын сач абрайдыр. Узын сач оңа башөртгүси хөкмүнде берлендир+. 16Эгер бу меселе бабатда җедел этмекчи болян киши бар болса, шуны диййәрин: бизиң ве Худайың йыгнакларында аялларың баш өртмеги адатдыр.

Реббиң сачагыны харламаң!

(Матта 26:26-29; Марк 14:22-25; Лука 22:14-20)

17Инди болса шу гөркезмелери бермек билен бирликде, өзүмиң макулламаян задым барада айтмакчы: сизиң йыгнанышыкларыңызың пейдасындан зыяны көпдүр. 18Биринҗиден, Худайың йыгнагы хөкмүнде үйшениңизде, араңызда агзалалыкларың боляндыгы барадакы гүррүңлер мениң гулагыма дегйәр. Мен муңа аз-кем ынанман-да дурамок+. 19Себәби араңызда агзалалыклар болмалы затдыр. Олар сизиң Худайың сынагындан гечип-гечмейәндигиңизи әшгәр эдйәр+. 20Сиз бир ере үйшениңизде, Реббиң сачагына гатнашярсыңыз дийип хасап эдйәрсиңиз. Аслында велин бу бейле дәл. 21Себәби нахар иениңизде, гетирен нахарыңызы башгалар билен пайлашман, өзүңиз иййәрсиңиз. Шейдип, бири ач галяр, башга бири болса эййәм серхош. 22Эйсем ийип-ичмек үчин өз өйүңиз ёкмы? Я-да сиз Худайың йыгнагыны әсгермән, гарыплары кемситмек ислейәңизми? Мен муңа нәме диейин? Шейле эдйәниңиз үчин сизи тарыплайынмы? Элбетде, ёк!+
23Чүнки мен Ребден алан таглыматымы сизе табшырдым. Реб Иса Өзүне хайынлык эдилен гиҗеси элине чөрек алып,+
24шүкүр этди. Соңра чөреги бөлүп: «Бу сиз үчин берилйән беденимдир.[*] Муны Мени ятламак үчин берҗай эдиң» дийди+. 25Шунуң ялы, нахардан соң шераплы кәсәни алып: «Бу шерап Мениң ганым аркалы багланышылян тәзе әхтдир. Ондан хер гезек ичениңизде, муны Мени ятламак үчин берҗай эдиң» дийди+. 26Шоңа гөрә-де, сиз хер гезек бу чөреги иениңизде, бу кәседен ичениңизде, Реб доланып гелйәнчә, Онуң өлүмини ыглан эдйәрсиңиз. 27Шунлукда, кимде-ким мынасып болмадык тәрде бу чөрекден ийсе я-да Реббиң кәсесинден ичсе, Онуң бедени ве ганы бабатда языклы болар+. 28Шонуң үчин-де, хер кес диңе өзүни сынап гөренсоң, бу чөрекден иймели, бу кәседен ичмели. 29Кимде-ким Реббиң беденини әсгермән ийип-ичсе, өз-өзүни Худайың хөкүмине дучар эдйәндир. 30Ине, шу себәпден араңызда эҗизлер ве сыркавлар көп, өленлериңиз хем аз дәлдир. 31Биз илки өзүмизи сынап гөрен болсадык, онда хөкүме учрамаздык. 32Реб бизи тербиелемек үчин хөкүм эдйәндир. Ол муны бизиң дүнйә билен бирликде хөкүм эдилмезимиз үчин эдйәр+. 33Шунлукда, эй, доганлар, Реббиң сачагы үчин үйшениңизде, бири-бириңизе гарашың. 34Эгер кимдир бири ач болса, гой, өз өйүнде нахарлансын. Шонда ол йыгнакда хөкүм эдилмез. Галан затлары болса баранымда чөзерин.

12‑нҗи бап

Рухы пешгешлер

12^1Инди болса, эй, доганлар, мен сизиң Рухуң пешгешлери бабатда хабарлы болмагыңызы ислейәрин+. 2Ядыңыздамы, сиз бутпаразкаңыз, дилсиз-агызсыз бутларың тәсирине дүшүп, олара эерйәрдиңиз+. 3Шоңа гөрә-де, шуңа айдың дүшүнмегиңизи ислейәрин: Худайың Рухундан ылхам алян ынсан: «Иса Месих е нәлет болсун!» диймез. Мукаддес Рух ынандырмаса, ынсан: «Иса Ребдир!» дийип билмез+.

4Мукаддес Рухуң берйән пешгешлери дүрлүдир, йөне оларың бары шол бир Рухдандыр+. 5Хызматлар дүрли-дүрлүдир, йөне оларың бары шол бир Реб үчиндир+. 6Амаллар дүрли-дүрлүдир, йөне хер кесде әхли зады эдйән шол бир Худайдыр+.

7Хер кесде Мукаддес Рухуң аян болмагы хеммелериң бәхбиди үчиндир. 8Мукаддес Рух кимдир бирине даналык билен, ене бирине билим билен өвретмек пешгешини берйәр. 9Башга бирине Мукаддес Рух иман байлыгыны, ене бирине шыпа берме пешгешлерини берйәр+. 10Ол бирине гудрат гөркезме, башгасына пыгамберлик, ене бирине рухлары сайгарма, башга бирине нәмәлим диллер, ене бирине бу диллери маныландырма пешгешини берйәр+. 11Буларың барыны еке-тәк бир Мукаддес Рух эдйәндир. Ол хер кесе Өз ислейшине гөрә берйәндир.

12Беден бир болса-да, агзалары көпдүр. Агзалары көп болса-да, олар бүтеви бир тени эмеле гетирйәрлер. Месих бабатда хем шейледир+. 13Чүнки биз ким болсак-да: яхудымы, грекми, гулмы, эркинми – тапавуды ёк, барымыз бир беден болмак үчин, бир Мукаддес Руха чүмдүрилдик. Бизиң барымыз бир Мукаддес Рухы кабул этдик+.

14Беден бир агзадан ыбарат дәлдир. Онуң агзасы көпдүр. 15Аяк: «Мен эл дәл, мен бу бедене дегишли дәл» диени билен беден агзасы болмагыны бес эдйәрми нәме? 16Гулак хем «Мен гөз дәл, мен бедене дегишли дәл» дийсе-де, беден агзалыгына галяндыр. 17Эгер бүтин беден гөз болан болса, онда ол нәдип эшидерди? Эгер бүтин беден гулак болан болса, онда ол нәдип ыс аларды? 18Эмма Худай хемме агзалары бир беденде ерлешдирип, оларың херсини Өз халайшына гөрә гойды. 19Эгер агзаларың бары хайсыдыр бир агза болан болса, онда беден ниреде боларды? 20Аслында агзалар көп, беден болса бирдир.

21Гөз эле: «Сен маңа герек дәл!» дийип билмейәр. Келле хем аяклара: «Сиз маңа герек дәл!» дийип билмейәр. 22Терсине, бедениң эҗиз сайылян агзалары хас гереклидир. 23Хорматсызрак сайылян агзалара велин айратын хормат гойярыс. Гелшиксиз сайылян агзаларымыз барада айратын алада эдйәрис. 24Бедениң гелшикли агзалары болса шейле алада мәтәч дәлдир. Худай беден агзаларыны бирикдиренде, онуң әхмиетсиз сайылян агзаларына хас көп әхмиет берди. 25Ол муны беденде хич бөлүнишик болман, агзалар бири-бири барада дең дереҗеде алада этсинлер дийип этди. 26Эгер бир агза хорлук чексе, бейлеки агзалар хем хорлук чекерлер. Эгер бир агза хорматланылса, әхли агзалар муңа шатланар+.

27Сизиң әхлиңиз Иса Месих иң беденисиңиз, хер бириңиз бедениниң бир агзасысыңыз+. 28Худай йыгнага илки билен ресуллары, соңра пыгамберлери, үчүнҗи эдип өвредиҗилери белледи. Соңра гудрат гөркезйәнлери ве шыпа берйәнлери, ярдам берйәнлери ве доландырянлары, соңра нәмәлим диллерде гүрлейәнлери белледи+. 29Эйсем хеммелер ресулмыдыр? Хеммелер пыгамбермидир? Хеммелер таглым өвредиҗимидир? Хеммелер гудрат гөркезйәнмидир? 30Шыпа берме пешгеши хеммелерде бармы? Хеммелер нәмәлим диллерде гүрлейәрми? Хеммелер бу диллерде айдыланлары дүшүндирип билйәрми? 31Йөне сиз хас улурак пешгешлери алмага ымтылың.

Инди болса сизе иң говы ёлы салгы берейин+.

13‑нҗи бап

Сөйги

13^1Ынсанларың ве перишделериң диллеринде гүрләп-де, сөйгим болмаса, гүңлеч сесленйән мисдирин я-да җыңңырдаян кимвалдырын. 2Эгер пыгамберлик пешгешим болуп-да, әхли сырлары ве ылымлары билип-де, даглары сүйшүрҗек гүйчли иманым болуп-да, сөйгим болмаса, мен хичдирин+. 3Эгер мен тутуш эмләгими гарып-гасарлара пайлап-да, магтанып билерим ялы теними гурбан эдип-де[*], сөйгим болмаса, буларың маңа хич пейдасы ёкдур. 4Сөйги сабырлыдыр, мәхирлидир. Сөйги бахыллык эдйән дәлдир, өзүни бейгелдйән дәлдир. Сөйги гопбамсырамаяр, 5биабрайлык этмейәр. Сөйги өз бәхбидини арамаяр, гахарланмаяр, өйке-кине сакламаяр. 6Сөйги яманлыга шатланмаяр, ол хакыката шатланяндыр. 7Сөйги хемме зады багышлаяндыр, элмыдама ынаняндыр. Сөйги хич хачан умытдан дүшйән дәлдир, хемме зада чыдаяндыр. 8Пыгамберликлер тамамланар, диллер йитер, билим гутарар, сөйги болса асла түкенмез. 9Чүнки биз хәзир бөлеклейин билйәрис, бөлеклейин пыгамберлик эдйәрис. 10Кәмиллик геленде, бөлеклейин затлар тамамланар. 11Мен чагакам, чага ялы гүрлейәрдим, чага ялы ойланярдым, чага ялы пикир йөредйәрдим. Эмма улалып кемала геленимде, чагалык йөрелгелерини ташладым+. 12Шинди әхли зады өчүгси айнадан гөрен ялы гөрйәрис. Эмма соңра әхли зады йүзбе-йүз гөрерис. Мен шинди бөлеклейин билйәрин, йөне шонда Худайың мени билши ялы долы билерин+. 13Хәзир шу үчүси галяр: иман, умыт ве сөйги. Буларың иң улусы болса сөйгүдир.

14‑нҗи бап

Пыгамберлик ве нәмәлим диллер барада

14^1Сөйгиниң йөрелгесине эериң. Рухы пешгешлери алмага, айратын-да пыгамберлик этмәге ымтылың+. 2Нәмәлим дилде гүрлейән адам адамлар билен дәл-де, Худай билен гүрлешйәндир. Чүнки онуң Мукаддес Рухдан ылхамланып айдян сырларына хич ким дүшүнйән дәлдир. 3Пыгамберлик эдйән болса адамлара йүзленип, олара өвүт-несихат берйәр, голдаяр, теселли берйәр. 4Нәмәлим дилде гүрлейән өз-өзүне өвүт берйәндир, пыгамберлик эдйән болса йыгнага өвүт берйәндир. 5Сизиң әхлиңиз нәмәлим диллерде гүрлесеңиз, элбетде, говы, йөне пыгамберлик этмәге ымтылың. Нәмәлим дилде гүрлейән адам йыгнага өвүт-үндев бермек үчин өз айданларыны маныландырмаса, онда пыгамберлик эдйән ондан хас говудыр+. 6Эй, доганлар, мен яныңыза барып, нәмәлим диллерде гүрлесем, йөне аянлык, билим, пыгамберлик, я-да таглымат өвретмесем, мениң сизе пейдам дегерми? 7Мысал хөкмүнде җансыз саз гуралларыны: түйдүги я-да арфаны алып гөрелиң. Эгер олар тапавутлы әхеңде чалынмаса, хайсы мукамың чалыняндыгыны нәдип сайгарҗак? 8Ене-де бир мысал: эгер сурнайың чагырыш сеси айдың болмаса, урша тайынланҗак бармы+? 9Сиз бабатда хем шейледир. Эгер-де сиз дил аркалы айдянларыңыз айдың болмаса, сизе ким дүшүнер? Бу диңе ховайы гүррүң эден ялыдыр. 10Дүнйәде өрән көп диллер бар. Оларың хер бириниң манысының бардыгы гүррүңсиздир! 11Эмма мен кимдир бириниң айдянларына дүшүнмесем, мен онуң үчин кесеки юртлудырын. Ол хем мениң үчин кесеки юртлудыр. 12Шонуң үчин-де, рухы затлара шейле ымтылян болсаңыз, йыгнагы беркидйән пешгешлери алмага дырҗашың.

13Нәмәлим диллерде гүрлейән адам оны маныландырып билмеги үчин-де дога-дилег этмелидир. 14Чүнки мен нәмәлим дилде дога-дилег эдйән болсам, муны диңе рухум эдйәндир. Акылым муңа гатнашян дәлдир. 15Нәме этмели? Мен рухум билен дога-дилег этсем, муны аңымда-да этҗек. Мен рухум билен нагма айтсам, муны аңымда-да айтҗак+. 16Эгер сен Худайы өз калбыңда шөхратландырсаң, сениң айдян затларыңа дүшүнмейән адам шүкүрлериңе нәдип «омын» дийсин? Ол сениң айдянларыңа дүшүнмейәр ахырын+. 17Белки, сен оңат шүкүр эдйәнсиң, йөне башга бири бу аркалы өвүт алян дәлдир. 18Худая шүкүр, мен нәмәлим диллерде хеммәңизден көп гүрлейәрин. 19Йөне йыгнакда бейлекилере-де өвүт-үндев берер ялы, дүшнүкли бәш сөз айданымы говы гөрйәрин. Бу нәмәлим диллерде айдылан мүңлерче сөзден говудыр. 20Эй, доганлар, чагалар ялы пикир йөретмегиңизи бес эдиң. Яманлык бабатда чага ялы болуң, йөне акыл бабатда кәмил яшлы болуң+. 21+Чүнки Мукаддес Язгыларда шейле язылгыдыр:

«Мен бу халка
ят диллерде гүрлейәнлер аркалы,
кесеки халкларың дили аркалы сөзләрин.

Эмма шонда-да олар Мени диңлемезлер – диййәр Реб»+.

22Шунлукда, нәмәлим диллер иман эденлер үчин дәл-де, иман этмедиклер үчин аламатдыр. Пыгамберлик болса иман этмедиклер үчин дәл-де, иман эденлер үчин аламатдыр+. 23Эгер бүтин йыгнак бир ере йыгнанып, хериңиз нәмәлим дилде гүрләп дуркаңыз, оңа дүшүнмейән я-да иман этмедик адамлар мунуң үстүне гелсе, нәме ойларлар? Олар: «Сиз акылыңыздан азашыпсыңыз» диймезми+? 24Эмма иман этмедик я-да дүшүнмейәниң бири пыгамберлик айдылып дурка гелсе, ол хеммелер тарапындан паш эдилип, хөкүм эдилйәндигини эшидер. 25Шонда онуң йүрек сырлары аян болар-да, йүзин йыкылар. «Худай, догрудан-да, сизиң араңызда экен!» дийип, Оңа сежде эдер+.

Тертипли ыбадат

26Эй, доганлар, мундан нәхили нетиҗе чыкарса болар? Сиз бир ере үйшениңизде, хер бириңизде нагма, өвүт сөзи, аянлык, нәмәлим диллерде гүрлемек я-да оны маныландырмак бардыр. Гой, буларың бары йыгнагы беркитмек үчин уланылсын+. 27Эгер араңызда нәмәлим диллерде гүрлейән бар болса, гой, икиси я-да үчүси гезек-гезегине гүрлесин; ене бири маныландырсын. 28Эмма маныландырып билйән болмаса, онда нәмәлим дилде гүрлейән дымсын. Гой, ол өзүне ве Худая гүррүң берсин. 29Пыгамберлериң болса икиси я-да үчүси гүрлесин. Бейлекилер болса оларың айданларыны салдарлап гөрсүнлер+. 30Эмма диңләп отуранлардан бирине Худайдан аянлык гелсе, онда гүрләп дуран дымсын. 31Чүнки хеммелер өвүт алар ялы, хеммелер рухланар ялы, барыңыз гезек-гезегине пыгамберлик эдип билерсиңиз. 32Пыгамберлик сөзлерини алан адам олары хачан айтмалыдыгыны өзи кесгитлемелидир. 33Чүнки Худай бидүзгүнчилигиң дәл-де, парахатлыгың Худайыдыр.

Худайың халкының йыгнакларының әхлисинде болшы ялы, 34аяллар йыгнакда гүрлемесин. Олара гүрлемәге ругсат берилйән дәлдир. Төвратда айдылышы ялы, олар табын болмалыдыр+. 35Эгер олар хайсыдыр бир зат барада билмекчи болсалар, гой, өйде әрлеринден сорасынлар. Аяла йыгнакда гүрлемек айып ахырын.

36Худайың сөзи сизден чыкандыр өйдйәрсиңизми? Я-да ол диңе сизе барып етдими? 37Эгер кимдир бири өзүни пыгамбер я-да Мукаддес Рухдан долан дийип сайян болса, шуңа дүшүнмелидир: мениң язянларым Худайың буйругыдыр. 38Эмма ол муны әсгермесе, гой, онуң өзи-де әсгерилмесин. 39Шунлукда, эй, доганлар, пыгамберлик этмәге җан-тенден ыхлас эдиң, йөне нәмәлим диллерде гүрлемеги-де гадаган этмәң+. 40Эмма хемме зат мынасып тәрде ве тертип билен болсун+.

15‑нҗи бап

Дирелиш барадакы Хош Хабар

15^1Инди болса, эй, доганлар, сизе вагыз эден Хош Хабарымы ятладып гечмекчи. Сиз оны кабул эдип, онда берк дурсуңыз. 2Сизе вагыз эден Хош Хабарымы гайым тутсаңыз, ол аркалы халас боларсыңыз. Тутмасаңыз, бидерек ере иман этдигиңиз болар+. 3Чүнки мен кабул эденими өрән ваҗып хабар хөкмүнде сизе-де говшурдым. Бу хабар, ине, шундан ыбарат: Мукаддес Язгылара гөрә, Месих бизиң гүнәлеримиз үчин өлди+. 4Ол җайланып, Мукаддес Язгылара гөрә хем үчүленҗи гүн дийленде дирелди+. 5Онсоң Иса Месих Петруса[*], соң Онкилере гөрүнди+. 6Мундан соң Ол шол бир вагтың өзүнде бәш йүзден-де говрак догана гөрүнди. Бу доганларың кәбири эййәм арадан чыкды, йөне аглаба бөлеги хәзир хем дири. 7Соңра Ол Якуба гөрүнди, соң ресулларың әхлисине гөрүнди+. 8Иң соңунда болса маңа, ягны шейле дереҗә асла мынасып болмадыга гөрүнди+. 9Чүнки мен ресулларың арасында иң кичисидирин. Мен хатда ресул адыны алмага-да мынасып дәл, себәби Худайың йыгнагына азар берипдим+. 10Эмма мен нәхили болсам-да, диңе Худайың мерхемети аркалы шейле болдум. Онуң маңа эден мерхемети пуҗа чыкмады: мен хеммелерден-де көп зәхмет чекдим. Аслында муны мен дәл-де, маңа яр болан Худайың мерхемети этди+. 11Шунлукда, исле мен болайын, исле-де бейлеки ресуллар болсун – тапавуды ёк: биз бу Хош Хабары вагыз эдйәрис, сиз-де оңа ынандыңыз.

Мерхумларың дирелмеги

12Биз Месих дирелди дийип вагыз эдйәрис. Онда сизиң араңыздан кәбирлери нәдип мерхумлар дирелмез дийип билйәр+? 13Эгер мерхумлар дирелмейән болса, онда Месих хем дирелен дәлдир. 14Эгер Месих дирелмедик болса, онда бизиң вагзымыз-да, сизиң иманыңыз-да бидерекдир. 15Мунуң үстесине-де, бизиң Худай барада ялан шаятлык этдигимиз боляр. Себәби биз Худай Иса Месих и дирелтди дийип шаятлык эдйәрис ахырын. Эгер мерхумлар дирелмейән болса, онда Худай Иса Месих и-де дирелден дәлдир. 16Хава, мерхумлар дирелмейән болса, онда Иса Месих -де дирелен дәлдир. 17Эгер Иса Месих дирелмедик болса, онда сизиң иман гетирмегиңиз хем пучдур: сиз өңкиңиз ялы гүнәлериңизиң ичиндесиңиз+. 18Диймек, Иса Месих де иманлы болуп арадан чыканлар хем хеләк боландыр+. 19Эгер биз диңе бу дурмушда Иса Месих е умыт баглаян болсак, әхли ынсанларың иң бетбагтыдырыс.

20Йөне Иса Месих хакыкатдан-да илкинҗи болуп өлүмден дирелди. Бу бейлеки мерхумларың хем дирелҗекдигини кепиллендирйәр+. 21Чүнки өлүмиң бу дүнйә адам аркалы гелши ялы, өлүмден дирелиш-де адам аркалы гелйәндир+. 22Адам атаның несиллериниң әхлиси өлйәр. Шунуң ялы, Иса Месих е дегишли боланларың-да әхлиси яшайша говшар. 23Йөне хер кес өз гезегинде дирелер. Иса Месих илкинҗи болуп дирелди. Месих геленде, Оңа дегишли боланлар-да дирелер+. 24Иса Месих әхли агалыклары, ыгтыярлыклары ве гүйчлери ёк эдип, Шалыгы Ата Худая табшыранда болса дүнйәниң соңы болар+. 25Чүнки Худай Иса Месих иң әхли душманларыны Онуң аяк астына салянча, Месих шалык сүрмелидир+. 26Ёк эдилмели душманларың иң соңкусы хем өлүмдир. 27+Чүнки Худай «әхли зады Онуң аягының астында гойды». Хава, Худай әхли зады Месих иң аяк астында гойды. Йөне «әхли зады» дийленде, мунуң Худая дегишли дәлдиги месе-мәлимдир+. 28Худай әхли зады Оглуна табын эденден соң, Огул хем Өзүни әхли зады Онуң аяк астына гоян Худая табын эдер. Бу Худайың әхли затда долы хөкүм сүрмеги үчиндир+. 29Эгер дирелиш ёк болса, мерхумлара дерек сува чүмдүриленлер нәме эдеркә? Эгер мерхумлар хич хачан дирелмеҗек болса, адамлар нәме үчин олара дерек сува чүмдүрилйәркә? 30Биз хем нәме үчин өзүмизи сагатсайын ховп астына саляркак+? 31Реббимиз Иса Месих иң хузурында сизе болан буйсанҗымдан ант ичйәрин: мен хер гүн өлүм билен йүзбе-йүз болярын+. 32+Эгер-де мениң делиллерим диңе ынсан делиллери болан болса, мен хей-де Эфесдәки вагшы хайванлар билен гөрешермидим? Мундан нәме пейда газанардым? Эгер мерхумлар дирелмейән болсалар, «гелиң, иелиң, ичелиң, эртир биз өлерис!»+
33Алданмаң! Ярамаз яранлар ягшы хәсиетлини хем аздыряндыр. 34Акылыңыза айланың, гүнә этмеги бес эдиң. Сизиң араңызда Худайы танамаянлар хем бар. Мен муны сизи утандырмак үчин айдярын+.

Дирелен тен

35Йөне кимдир бириниң: «Мерхумлар нәдип дирелер? Олар гайдып геленлеринде беденлери нәхили боларка?» дийип сорамагы мүмкин+. 36Нәхили наданлык! Сениң экен тохумың өлмесе, яшайша говушмаз+. 37Сен экениңде гөгерҗек өсүмлиги тутушлыгына экмейәрсиң. Сен йөне тохум, мысал үчин бугдай я-да башга бир өсүмлигиң тохумыны экйәрсиң. 38Худай болса бу тохума Өз беллән гөрнүшини берйәр. Хер тохумың-да өз гөрнүши боляндыр. 39Беденлериң хеммеси бирмеңзеш дәлдир. Ынсаның өз бедени, хайванларың өз бедени, гушларың өз бедени, балыкларың-да өз бедени боляр. 40Шейле-де, гөклере я ере дегишли затлар-да бардыр. Гөклере дегишли затларың өз гөрки, ере дегишли затларың-да өз гөрки бардыр. 41Гүнүң өз гөрки, айың өз гөрки бардыр, йылдызларың-да өз гөрки бардыр. Бир йылдызың гөрки бейлеки йылдызыңкыдан тапавутлыдыр. 42Мерхумларың дирелиши-де шуңа меңзейәндир. Чүйрейән беден җайланып, чүйремеҗек беден дирелйәр+. 43Абрайсызлыкда җайланып, шан-шөхратда дирелйәр. Эҗизликде җайланып, гүйч-кувватда дирелйәр. 44Паны беденде җайланып, бакы беденде дирелйәр. Паны беден бар болса, бакы беден хем боляндыр. 45+Чүнки Мукаддес Язгыларда шейле язылгыдыр: «Илкинҗи адам – Адам ата җанлы барлык болды». Соңкы Адам болса яшайыш берйән Рух болды+. 46Бакы беден паны беденден өң болуп билмейәр. Терсине, илки паны беден боляр, соңра болса бакы беден боляр. 47Илкинҗи ынсан ериң топрагынданды, икинҗи Ынсан болса[*] Гөклерденди+. 48Топракдан ярадылан илкинҗи ынсан нәхили болса, ердәки ынсанлар хем шейледир. Гөклерден инен Ынсан нәхили болса, гөклере дегишли ынсанлар хем шейледир. 49Биз топракдан ярадылан ынсана нәхили меңзән болсак, гөклерден Болана хем шейле меңзәрис+. 50Шоңа гөрә-де, эй, доганлар, мен сизе айтмакчы: эт билен гандан болан ердәки ынсан Худайың Шалыгыны мирас алып билйән дәлдир. Чүйрейән беден чүйремейән бедене шәрик болуп билйән дәлдир. 51Гулак гоюң, сизе бир сыры аян эдейин: биз өлмерис, йөне хеммәмиз өзгердилерис+. 52Бу иң соңкы сурнай чалнанда гөз-ачып юмасы салымда, бир пурсатда амала ашар. Сурнай чалнар, мерхумлар чүйремезек халда дирелдилер, биз хем өзгердилерис+. 53Чүнки чүйрейән беден чүйремезлик донуна, өлйән тен өлмезлик донуна бесленмелидир+. 54+Шунлукда, чүйрейән тен чүйремезлиге, өлйән тен өлмезлиге беслененде, «Еңиш өлүми ювутды» дийлен сөзлер берҗай болар+. 55+«Эй, өлүм, ханы сениң еңшиң[*]? Эй, өлүм, ханы сениң зәхерли нешдериң[*]?»+
56Гүнә – бу өлүмиң зәхерли нешдеридир. Канун болса гүнәниң гүйч-кувватыдыр+. 57Йөне Худая мүң-де бир шүкүр! Ол Реббимиз Иса Месих аркалы бизе еңиш берди+. 58Шоңа гөрә-де, эй, эзиз доганларым, берк дуруң. Гой, сизи асла хич зат сарсдырмасын. Реббиң ишине ыхласлы япышың. Чүнки Реб угрунда чекен зәхметиңизиң бидерек дәлдигини өзүңиз-де билйәнсиңиз.

16-нҗы бап

Иманлылар үчин пул көмегини йыгнамак барадакы өвүтлер

16^1Инди болса Худайың йыгнакларына мадды пул көмегини бермек барада айтмакчы. Галатядакы йыгнаклара табшыранларымы сиз хем берҗай эдиң+. 2Мен яныңыза баранымда йыгнама зерурлыгы болмаз ялы, хериңиз хер хепдәниң биринҗи гүни өз ягдайына гөрә белли мукдарда пул сүйшүрип, янында сакласын+. 3Баранымда болса, сизиң көмегиңизи Иерусалиме ашырҗак адамлары өзүңиз сайларсыңыз. Мен олары иберенимде, танатма хатларыны хем янларына гошарын+. 4Эгер Иерусалиме мениң гитмегим макул билинсе, олар маңа ёлдаш боларлар.

Павлусың арзув-ислеглери

5Мен яныңыза Македонияда боланымдан соң барарын. Себәби мен Македонияның үсти билен гечмекчи+. 6Белки, мен яныңызда бираз галарын, хатда гышы шол ерде гечирмегим-де ахмал. Соңра сиз мени гитҗек ериме уградып билерсиңиз. 7Хәзир болса сизи йөне ёл угруна гөрүп гечесим геленок. Гайтам, Худай ёл берсе, яныңызда көпрәк болмагы умыт эдйәрин. 8Мен Эллинҗи гүн байрамына ченли Эфес шәхеринде галарын,+
9себәби маңа көп адамларың гаршы чыкяндыгына гарамаздан, бу ерде улы ве нетиҗели ишлер үчин улы мүмкинчиликлер дөреди. 10Эгер яныңыза Тимотеос барса, онуң араңызда хич затдан горкман гезип билери ялы алада эдиң. Ол хем мен ялы Реббиң ишини эдйәр+. 11Шоңа гөрә-де, хич ким Тимотеоса әсгермезчилик этмесин. Ол мениң яныма доланар ялы, оны саг-аман ёла салың. Мен Тимотеосың доганлар билен гайдып гелмегине гарашярын. 12Инди болса доганымыз Аполло барада: мен оңа доганлар билен билеликде сизиң яныңыза гитмеги үчин көп ялбардым. Йөне онуң эдил шу пурсат гитмәге мейли ёк. Ол яныңыза аматлы вагт тапанда барар+.

Соңкы өвүтлер ве саламлар

13Хүшгәр болуң, иманда берк дуруң, мерт болуң, гайратлы болуң+. 14Әхли зады сөйги билен эдиң+. 15Эй, доганлар, сиз Степанасың өй-ичерсини танаярсыңыз. Оларың Ахаяда илкинҗилериң хатарында Иса Месих е иман эдендиклерини, Худайың халкына җан-тенден хызмат эдйәндиклерини хем билйәнсиңиз. Шоңа гөрә-де, сизден шуны хайыш этмекчи:+
16сиз хем шейле адамлара, олар билен ишләп зәхмет чекйәнлериң хер бирине гулак асың+. 17Мен Степанас, Фортунат ве Ахайык дагы геленде, өрән бегендим. Олар сизиң ёклугыңызы билдирмейәрлер. 18Олар сизиң көңлүңизе арам беришлери ялы, мениң көңлүме-де арам берйәрлер. Шейле адамларың гадырыны билиң. 19Азия велаятындакы йыгнаклар сизе догайы салам иберйәрлер. Акила, Прискилла ве оларың өйүндәки йыгнак хем сизе Ребде догайы салам иберйәрлер+. 20Доганларың әхлиси хем сизе догайы салам иберйәрлер. Бири-бириңизи мәхирли огшап саламлашың+. 21Мен – Павлусдан сизе салам болсун. Мен муны өз элим билен яздым+. 22Кимде-ким Ребби сөймейән болса, гой, оңа нәлет болсун. Я Реббимиз, гелсене!+
23Гой, Реббимиз Исаның мерхемети сизе яр болсун! 24Мен сизиң барыңызы Иса Месих иң сөйгүси билен сөййәрин! Омын.

* 1:12 Петрус – грекче Кепас, бу Петрусың бейлеки ады.

* 2:13 Биз рухы хакыкаты рухы сөзлер билен дүшүндирйәрис – я-да Биз рухы затлары Руха эерйән адамлара дүшүндирйәрис.

* 3:22 Петрус – грекче Кепас, бу Петрусың бейлеки ады.

* 6:20 Өз бедениңиз билен – бу җүмле кәбир голязмаларда Худайыңкы болан тениңиз ве рухуңыз билен дийип душ гелйәр.

* 7:5 Худая дога эдйән вагтыңыз – кәбир голязмаларда дога-дилег ве агыз беклеме вагтыңыз.

* 9:5 Петрус – грекче Кепас, бу Петрусың бейлеки ады.

* 10:28 Кәбир голязмаларда Чүнки Ер ве ондакы затлар Реббиңкидир диен җүмле хем бар.

* 11:24 Кәбир голязмаларда Оны алың, ийиң диен сөзлер хем бар.

* 13:3 Магтанып билерим ялы теними гурбан эдип-де – бу җүмле кәбир голязмаларда теними якмага берип-де дийип душ гелйәр.

* 15:5 Петрус – грекче Кепас, бу Петрусың бейлеки ады.

* 15:47 Икинҗи Ынсан болса – кәбир голязмаларда икинҗи Ынсан, Реббимиз Иса болса.

* 15:55 Еңшиң – кәбир голязмаларда зәхерли нешдериң.

* 15:55 Зәхерли нешдериң – кәбир голязмаларда еңшиң.

+ 1:2 Рес 18:1-17, Рим 1:7

+ 1:5 2Кор 8:7, 2Кор 9:11

+ 1:7 Лук 17:30, 1Сал 3:13, 1Сал 4:16-18, Фил 3:20

+ 1:8 Фил 1:6

+ 1:9 Ёха 17:21, 1Ёха 1:3, 1Сал 5:24, 2Сал 3:3, Евр 10:23

+ 1:10 1Кор 11:18

+ 1:11 1Кор 3:3

+ 1:12 Рес 18:24, Рес 19:1, 1Кор 3:4-5, 1Кор 4:6, 1Кор 6:12, Тит 3:13, Ёха 1:42

+ 1:13 Эфе 4:4-5
+ 1:14 Рес 18:8, Рим 16:23
+ 1:16 1Кор 16:15
+ 1:17 2Кор 10:10
+ 1:18 1Кор 2:1, 2Кор 2:15, Рим 1:16
+ 1:19 Иша 29:14.
+ 1:19 Иша 29:14

+ 1:20 Сүл 21:30, Иша 44:25, Рим 1:22, 1Кор 3:19

+ 1:22 Мат 12:38, Мар 8:11, Ёха 2:18, Ёха 4:48, Ёха 6:30

+ 1:23 Гал 5:11
+ 1:24 1Кор 2:7, Кол 2:3
+ 1:28 Яку 2:5
+ 1:29 Рим 3:27, Эфе 2:9
+ 1:30 Эфе 1:7, Фил 3:9
+ 1:31 Йрм 9:24.
+ 1:31 Ерм 9:24, 2Кор 10:17
+ 2:1 1Кор 1:18, 2Кор 2:15
+ 2:2 Гал 6:14
+ 2:3 2Кор 11:30, 2Кор 12:5, Гал 4:13
+ 2:4 1Кор 4:20
+ 2:5 2Кор 4:7, 2Кор 6:7
+ 2:6 Фил 3:15
+ 2:7 Кол 2:3
+ 2:8 Ёха 7:48, Рес 13:27
+ 2:9 Иша 64:4.
+ 2:9 Иша 52:15, Иша 64:4, Иша 65:17
+ 2:10 Мат 16:17, 1Ёха 2:20
+ 2:11 Сүл 20:27
+ 2:12 Рим 8:15
+ 2:13 2Кор 1:12, Ёха 6:45
+ 2:14 Ёха 14:17, Рим 8:7
+ 2:16 Иша 40:13.
+ 2:16 Иша 40:13, Рим 11:34
+ 3:2 1Пет 2:2, Евр 5:13
+ 3:3 1Кор 1:10-11, Гал 5:19-20

+ 3:5 Рес 18:24, Рес 19:1, 1Кор 1:12, 1Кор 4:6, 1Кор 16:12, Эфе 3:7, Кол 1:25

+ 3:6 Рес 18:4-11, Рес 18:27-28, Ёха 4:36-38
+ 3:7 Гал 6:3
+ 3:8 Мат 16:27, 2Ёха 1:8
+ 3:9 2Кор 6:1, Эфе 2:20-22
+ 3:10 Рим 15:20

+ 3:11 Иша 28:16, Эфе 2:20, Кол 2:7, Аян 21:14

+ 3:13 1Кор 1:7, 1Кор 4:5, 1Пет 1:7
+ 3:15 Амо 4:11, Зак 3:2
+ 3:16 Рим 8:9, 1Кор 6:19, 2Кор 6:16
+ 3:17 Эфе 2:21
+ 3:19 Эйп 5:13.

+ 3:19 Сүл 21:30, Иша 44:25, 1Кор 1:20, Эйп 5:13

+ 3:20 Зеб 93:11.
+ 3:20 Зеб 93:10-11
+ 3:23 2Кор 10:7, Гал 3:29
+ 4:4 Рес 23:1, Эйп 9:2, Эйп 9:15

+ 4:5 Мат 7:1, Рим 2:1, Эйп 12:22, Ваг 12:14, Дан 2:22, 2Кор 10:18

+ 4:6 Рес 18:24, Рес 19:1, 1Кор 1:12, 1Кор 3:5

+ 4:7 Ёха 3:27
+ 4:8 Хош 12:8, Зак 11:5, Аян 3:17
+ 4:9 Рим 8:36
+ 4:10 2Кор 11:19, 2Кор 13:9
+ 4:11 2Кор 11:27, Фил 4:12

+ 4:12 Рес 18:3, Мат 5:44, 1Пет 3:9, Рим 12:14

+ 4:14 2Кор 6:13
+ 4:15 Флм 1:10
+ 4:16 1Кор 11:1, 1Сал 3:7, 2Сал 3:7
+ 4:17 Рес 16:1, 1Кор 16:10, 1Тим 1:2
+ 4:19 1Кор 11:34, 1Кор 16:5, 2Кор 1:15-16
+ 4:20 1Кор 2:4
+ 4:21 2Кор 10:2, 2Кор 13:2

+ 5:1 2Кор 12:21, Лев 18:8, Кан 22:30, Кан 27:20, Амо 2:7

+ 5:3 Кол 2:5
+ 5:5 2Кор 2:6, 1Тим 1:20, Сүл 23:14
+ 5:6 Мат 13:33, Лук 13:21, Гал 5:9
+ 5:7 Мср 12:15, Кан 16:3
+ 5:8 Мар 8:15, Лук 12:1
+ 5:9 Эфе 5:11, 2Сал 3:14
+ 5:11 2Сал 3:6

+ 5:12-13 Кан 13:6; 17:7,12; 19:19; 21:21-22; 24:7.

+ 5:12 Мар 4:11, Кан 17:7
+ 6:1 Мат 18:17
+ 6:2 Мат 19:28
+ 6:5 1Кор 15:34
+ 6:7 Мат 5:39-40
+ 6:9 Гал 5:21, Эфе 5:5, Мср 20:14, Евр 13:4
+ 6:10 Мар 7:21-23, Гал 5:19-21

+ 6:11 Эфе 2:2, Ёха 13:8, Эфе 5:26, Тит 3:5, Евр 10:22

+ 6:12 1Кор 10:23
+ 6:15 Эфе 5:30
+ 6:16 Гчк 2:24.
+ 6:16 Гчк 2:24, Мар 10:7-8, Эфе 5:31
+ 6:17 Эфе 4:4
+ 6:18 Гал 5:19, Эфе 5:3, 1Сал 4:3
+ 6:19 Рим 14:7
+ 6:20 2Пет 2:1, 1Кор 7:23
+ 7:3 Мср 21:10
+ 7:5 Мср 19:15, 1ЙЙ 21:1, Мат 4:3, 1Сал 3:5
+ 7:6 2Кор 8:8
+ 7:7 Мат 19:11-12, 1Кор 12:4, 1Пет 4:10
+ 7:9 1Тим 5:14
+ 7:10 Мал 2:16, Мар 10:9
+ 7:11 Мар 10:11
+ 7:12 Эзр 10:3, Эзр 10:11
+ 7:14 Мал 2:15
+ 7:16 1Пет 3:1
+ 7:18 Рес 15:1-2, Гал 5:2

+ 7:19 Рим 2:28-29, Гал 3:28, Гал 5:6, Кол 3:11

+ 7:22 Ёха 8:32, Яку 2:12, 1Пет 2:16, Рим 6:18, 2Кор 3:17, Гал 5:1, Флм 1:16, Рим 6:22

+ 7:23 1Кор 6:20, Лев 25:42, Лев 25:55
+ 7:25 2Кор 8:10-11
+ 7:30 2Кор 6:10
+ 7:31 1Пет 4:7, 1Ёха 2:17
+ 7:32 Мат 6:25, Лук 10:41
+ 7:38 Евр 13:4
+ 7:39 Рим 7:2
+ 8:1 Рес 15:20, Рес 15:29, 1Кор 13:4-13
+ 8:2 Гал 6:3
+ 8:3 Гал 4:9

+ 8:4 Кан 4:35, Кан 6:4-5, 1Шам 12:21, Иша 41:24

+ 8:6 Мал 2:10, Эфе 4:6, Ёха 1:3, Рим 11:36, Кол 1:16, Евр 1:2

+ 8:7 1Кор 10:28-29

+ 8:8 Мар 7:19, Рес 10:12-15, Рим 14:14

+ 8:10 Рим 14:1, Рес 15:29, 1Кор 10:19, Аян 2:14

+ 8:11 Рим 14:15
+ 8:13 Рим 14:21
+ 9:1 1Сал 2:6-7, Флм 1:8, Рес 9:3-6
+ 9:4 2Сал 3:8-9

+ 9:5 Мар 6:3, Ёха 2:12, Ёха 7:3, Рес 1:14, 1Кор 9:5, Гал 1:19, Мар 1:30

+ 9:6 Рес 4:36, Рес 13:2, Рес 15:36, Гал 2:9
+ 9:7 2Кор 10:4, 2Тим 2:3, Сүл 27:18
+ 9:9-10 Кан 25:4.
+ 9:9 Кан 25:4, 1Тим 5:18
+ 9:10 Рим 4:23-24, 2Тим 2:6
+ 9:11 Рим 15:27, Гал 6:6
+ 9:13 Лев 6:16, Лев 6:26
+ 9:14 Лук 10:7, 1Тим 5:18
+ 9:15 Рес 18:3
+ 9:16 Рим 1:14
+ 9:17 Гал 2:7
+ 9:18 2Кор 11:7, 2Кор 11:9
+ 9:19 2Кор 4:5
+ 9:20 Рес 16:3, Рес 21:23-26
+ 9:21 Рим 2:12, Рим 2:14, Гал 2:3
+ 9:22 2Кор 11:29, 1Кор 10:33
+ 9:24 Гал 5:7
+ 9:25 1Пет 5:4, Фил 3:14, 2Тим 2:5
+ 10:1 Мср 13:21, Мср 14:22
+ 10:3 Мср 16:15, Мср 16:35, Кан 8:3
+ 10:5 Чөл 14:29, Чөл 14:36-37
+ 10:6 Чөл 11:4-6, Зеб 77:18
+ 10:7 Мср 32:6.
+ 10:7 Мср 32:6
+ 10:8 Чөл 25:1-9
+ 10:9 Зеб 94:9, Чөл 21:5-6
+ 10:10 Чөл 14:29-37
+ 10:11 Рим 4:23
+ 10:12 Рим 11:20-21

+ 10:13 1Кор 1:9, Эйп 5:19, Зеб 33:20, 2Пет 2:9

+ 10:14 1Ёха 5:21
+ 10:16 Мар 14:22-23, Ёха 6:51, 1Кор 11:23-26
+ 10:17 Рим 12:5, 1Кор 12:12-13, Эфе 4:25
+ 10:18 Лев 3:3, Лев 7:15
+ 10:19 Рес 15:29, 1Кор 8:4, Аян 2:14
+ 10:20 Кан 32:17, Зеб 105:37
+ 10:21 2Кор 6:15
+ 10:22 Кан 32:21, Ваг 6:10
+ 10:23 1Кор 6:12
+ 10:24 1Кор 13:5, Фил 2:21
+ 10:25 1Кор 8:7
+ 10:26 Зеб 23:1.
+ 10:26 Зеб 23:1
+ 10:27 Лук 10:8
+ 10:30 Рим 14:6
+ 10:31 Кол 3:17
+ 10:32 1Кор 8:13, Рим 14:13
+ 10:33 1Кор 9:22, 2Кор 12:14
+ 11:1 1Кор 4:16, 1Сал 1:6, 2Сал 3:7

+ 11:3 Эфе 1:22, Эфе 4:15, Гчк 3:16, Эфе 5:23, Ёха 14:28, 1Кор 15:24

+ 11:5 2Пат 22:14, Лук 2:36, Рес 21:9
+ 11:6 Кан 21:12
+ 11:7 Гчк 1:26
+ 11:8 Гчк 2:21-23
+ 11:9 Гчк 2:18
+ 11:11 Гал 3:28
+ 11:15 Чөл 5:18
+ 11:18 1Кор 1:10-12
+ 11:19 1Ёха 2:19
+ 11:22 Сүл 17:5
+ 11:23 Гал 1:12
+ 11:24 Лук 22:19
+ 11:25 Лук 22:20
+ 11:27 Ёха 6:53-56
+ 11:32 Сүл 3:12
+ 12:1 1Кор 14:1
+ 12:2 Эфе 2:12
+ 12:3 1Ёха 4:2-3
+ 12:4 Рим 12:6, Эфе 4:4-6
+ 12:5 Рим 12:7
+ 12:6 Фил 2:13
+ 12:9 Мат 17:20, 1Кор 13:2

+ 12:10 Мар 16:17, Рес 2:4, Рес 10:46, 1Кор 14:2

+ 12:12 Рим 12:5, 1Кор 10:17, Эфе 4:25
+ 12:13 Гал 5:6, Эфе 2:14, Кол 3:11
+ 12:26 Рим 12:15

+ 12:27 Рим 12:5, Эфе 1:23, Эфе 4:12, Кол 1:18, Кол 1:24

+ 12:28 Рес 11:27, Эфе 4:11

+ 12:31 1Кор 14:1, 1Кор 14:39

+ 13:2 Рес 2:18, Мат 17:20, Мар 11:23, 1Кор 12:9

+ 13:11 Эфе 4:14
+ 13:12 Мат 5:8, 1Ёха 3:2, 1Кор 8:3, Гал 4:9
+ 14:1 1Кор 16:14, 1Кор 12:1
+ 14:5 Чөл 11:29
+ 14:8 Чөл 10:9
+ 14:15 Яку 5:13, Эфе 5:19
+ 14:16 2Кор 1:20, Аян 3:14
+ 14:20 Эфе 4:14, Мат 18:3, 1Кор 2:6
+ 14:21 Иша 28:11-12.
+ 14:21 Иша 28:11-12
+ 14:22 Рес 2:6
+ 14:23 Рес 2:13
+ 14:25 Иша 45:14, Зак 8:23
+ 14:26 2Кор 12:19, 2Кор 13:10
+ 14:29 1Ёха 4:1, 1Сал 5:20-21

+ 14:34 1Тим 2:11-12, Гчк 3:16, 1Пет 3:1, Эфе 5:22, Кол 3:18

+ 14:39 1Кор 12:31, 1Кор 14:1
+ 14:40 Кол 2:5
+ 15:2 Гал 3:4
+ 15:3 Иша 53:1-12, Лук 24:27
+ 15:4 Зеб 15:10, Иша 53:11
+ 15:5 Лук 24:34, Лук 24:36
+ 15:7 Рес 12:17, Лук 24:50, Рес 1:3-4
+ 15:8 2Кор 12:11
+ 15:9 Эфе 3:7-8, Рес 8:3
+ 15:10 2Кор 11:23, Кол 1:29
+ 15:12 Рес 23:8, 2Тим 2:18
+ 15:17 Рим 4:25
+ 15:18 1Сал 4:16, Аян 14:13

+ 15:20 1Сал 4:14, 2Тим 2:8, Рес 26:23, Кол 1:18, Аян 1:5

+ 15:21 Рим 5:12-18

+ 15:23 1Сал 4:16

+ 15:24 1Пет 3:22, Рим 8:38, Эфе 1:21, Дан 7:14, Дан 7:27, Абд 1:21, Зак 14:9, Лук 1:33, Аян 11:15

+ 15:25 Зеб 109:1, Евр 2:8
+ 15:27 Зеб 8:7.
+ 15:27 Зеб 8:7, Эфе 1:22
+ 15:28 Ёха 14:28, Эфе 1:23, Кол 3:11
+ 15:30 2Кор 11:26
+ 15:31 1Сал 2:19
+ 15:32 Иша 22:13.
+ 15:32 Иша 22:13
+ 15:34 1Кор 6:5
+ 15:35 Эзк 37:3
+ 15:36 Ёха 12:24
+ 15:42 Дан 12:2, Фил 3:21, Кол 3:1
+ 15:45 Гчк 2:7.
+ 15:45 Гчк 2:7
+ 15:47 Гчк 2:7, Ёха 3:13, Ёха 6:38
+ 15:49 Гчк 5:3
+ 15:51 Фил 3:21

+ 15:52 Иша 27:13, Мат 24:31, 1Сал 4:16, Аян 11:15, 1Сал 4:15, Фил 3:21

+ 15:53 2Кор 5:2-4
+ 15:54 Иша 25:8.
+ 15:54 Иша 25:8
+ 15:55 Хош 13:14.
+ 15:55 Хош 13:14, 2Тим 1:10, Евр 2:14-15
+ 15:56 Рим 4:15, Рим 7:8
+ 15:57 Рим 8:37
+ 16:1 Рес 24:17, Рим 15:25-28, Гал 2:10
+ 16:2 Рес 20:7, Аян 1:10, 2Кор 8:3, 2Кор 9:3

+ 16:3 Рес 18:27, 2Кор 3:1, Рес 24:17, Рим 15:25-28

+ 16:5 Рес 19:21, 2Кор 1:16

+ 16:8 Мср 23:16, Мср 34:22, Лев 23:15, Кан 16:9, Рес 2:1

+ 16:10 Рес 16:1, 1Кор 4:17

+ 16:12 Рес 18:24, Рес 19:1, 1Кор 1:12, 1Кор 3:5, 1Кор 4:6

+ 16:13 Мат 25:13, 2Сал 2:15
+ 16:14 1Кор 14:1
+ 16:15 1Кор 1:16
+ 16:16 Фил 2:29, 1Сал 5:12-13, 1Тим 5:17
+ 16:19 Рес 18:2, Рим 16:3, 2Тим 4:19
+ 16:20 Рим 16:16

+ 16:21 Гал 6:11, Кол 4:18, 2Сал 3:17, Флм 1:19

+ 16:22 Рим 9:3, Гал 1:8, Аян 22:20

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TKM/TKC/1-2017//Мукаддес-Китап__Full.azw3

Сөзлүк

Сөзлүк

1. А
2. Б
3. Ч
4. Д
5. Э
6. Ә
7. Ф
8. Г
9. Х
10. И
11. Җ
12. К
13. Л
14. М
15. Н
16. О
17. Ө
18. П
19. Р
20. С
21. Ш
22. Т
23. У
24. Ы
25. Я
26. Е
27. Ю
28. Й
29. З

А

А

1. Адалатлы
2. Адам ата
3. Агта
4. Агыз беклемек
5. Ахалот
6. Аждарха
7. Акмак
8. Аламот
9. Алоэ
10. Амалеклер
11. Аммонлар
12. Аморлар
13. Анаклар
14. Араба дүзлүги
15. Арамей дили
16. Арфа
17. Артемис
18. Арвах-җын
19. Арёпагус
20. Ашера
21. Ашторет
22. Ашур
23. Аянлык
24. Азия

Адалатлы – Худай хемише адалатлы. Ол элмыдама догры иш эдйәр ве хемише оңат карарлары чыкаряр. Мукаддес Китаба лайыклыкда, Худай хер бир адама, улы болсун, кичи болсун, бай я-да гарып, пархы ёк – хеммелере адалатлы гарамаклыгы үндейәр. Ол Өз халкына шейле диййәр:

«Ягшылык этмеги өврениң,
адалаты агтарың,
эзъет чекйәни халас эдиң,
етими гораң,
дул хатына арка дуруң» (Иша 1:17).

Казыларың, юрт баштутанларының, дини ёлбашчыларың халкың үстүнден хөкүм сүрйәндиклери үчин, Худай олардан адалатлы карарлары чыкармагы талап эдйәр ве адалатсыз херекетлер эден ягдайында, олары ёвузлык билен хөкүм эдйәр.

Серет: Догры.

Адам ата – Худай тарапындан ярадылан илкинҗи ынсан. Онуң аялы Хов эне болупдыр. Олар әхли ынсанларың ата-энеси болупдыр. Адам атаның ады еврейче «ынсан» диймеги аңладяр.

Гчк 2-3.

Агта – тарыхың кәбир дөвүрлеринде дүрли миллетлерде агталар хөкүмдарларың ёлбашчылыгы астында ёкары везипәни эеләпдирлер. Худайың гадаган эдйәндиги үчин, олары бичмеклик еврейлериң дәп-дессурында болмандыр.

Эст 2:3; Рес 8:27.

Агыз беклемек – агыз беклемегиң максады Худайың хузурында өзүңи песпәл тутмак я-да кәбир паҗыгалы ягдайда яс тутмак, гам-гусса дөври Худайы чагырмак болупдыр. Догры дурмушда яшамаздан, гарыплара ве эҗизлере адалатлы гарамаздан, агыз беклемеклигиң хич хили пейдасының ёкдугыны ве мунуң Худайың гөвнүнден турмаяндыгыны пыгамберлер халка ятладыпдырлар.

Сер 20:26; Иша 58:3-5; Ёв 1:14; Юн 3:5; Эст 4:16.

Ахалот – Хиндистанда өсйән ве өзени хошбой ыслы агач. Онуң өзенини гейимлере я-да отага хошбой ыс бермек үчин уланыпдырлар.

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Нгм 4:14.

Аждарха – гадымы еврей дүшүнҗесинде деңиз аждархасы башагайлыгы аңладып, әлем-җаханың ярадылышының ирки дөвүрлеринде пейда болупдыр. Кәте аждарха Рахап дийлип атландырылыпдыр (Эйп 9:3; 26:12; Иша 51:9), кәте болса Ливятан (Эйп 3:8; 41:1; Зеб 73:14; Иша 27:1). Шейле хем бу миллетлер үчин бир нышан, ягны Ысрайылың душманы болупдыр (Зеб 86:4). Икинҗи пикир Тәзе Әхтде Аянлык китабында габат гелйәр, Иса Месихе ынанянлара гаршы урушда аждарха эрбет гүйчлериң нышаныдыр.

Акмак – пайхас эдебиятында: Зебурың кәбир мезмурларында, Сүлейманың пәхимлеринде, Вагызда, Эйюпда «акмак» диңе бир акылсыз адам дәл-де, эйсем, акыл-пайхасы рет эдйән адамдыр. Шонуң үчин хем ол өлүм ве вейранчылык ёлундан барян адамдыр. Бейле адам Худай барада ве Худайың ислеги барада пикир этмейән, алада этмейән, текепбир, гедем, бипарх адам. Ол хатда дине ве пайхаслы өвүт-үндеве гаршы чыкып, булар барада яман затлары гепләп билйәр. Пайхас эдебиятында беян эдилен хәсиетлерден башга-да акмак адам өзүниң неҗис гылык-хәсиети билен таналыпдыр. Ишая пыгамбериң китабында акмак адам барада шейле дийилйәр: «Акмак биедеплик билен геплейәр, онуң ниети пислик этмекдир, иши яманлык этмек, Реббе дил етирмек, ачлары ач, сувсузлары сувсуз гоймакдыр» (Иша 32:6).

Зеб 52:1; Сүл 17:17-21

Серет: Надан.

Аламот – манысы белли дәл. Белки әхең, белки-де саз гуралы болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Алоэ – Тәзе Әхт дөврүнде алоэ өлен адамың җеседини җайламага тайярламакда уланылыпдыр.

Ёх 19:39.

Амалеклер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, онуң голайында яшан халк. Олар, эсасан, Дуз деңзиниң гүнорта-гүндогарында, ягны Негепде яшан чарва халк болупдыр.

Мср 17:8-16; Кан 25:17-19; 1Шам 15:2, 30:1-5; 1ЙЙ 4:43.

Аммонлар – Лутуң оглы Бенамының несиллери. Аммонлар Иордан дерясының гүндогарында яшапдырлар. Олар Молек худайына сежде эдипдирлер.

Гчк 19:30-38; Кан 23:3.

Серет: Лут.

Аморлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Олар өзлериниң әпет узын бойлары билен таналыпдыр. Месопотамияның тутуш төверегинде өзүниң шәхерлери ве ханлары билен аморлар өрән гүйчли халк болупдыр. Ысрайыллар Кенгана чозан вагтында, олар, эсасан хем, Иордан дерясының гүндогарында ве Иорданың гүнбатар дагларында яшан Ог хем Сихон атлы ики ханың ханлыгындакы гүйҗе даяныпдырлар.

Гчк 10:16; 15:16; Чөл 13:29; 21:13-34; Амо 2:10.

Серет: Кенганлар.

Анаклар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдуның голайында яшан халкларың бири. Олар Хеброн галасында ве онуң даш-төверегинде яшапдырлар. Анаклар үч уругдан ыбарат болуп, олар Нефиллериң несиллери болупдырлар.

Кан 9:2; Еш 11:21,22.

Серет: Нефиллер.

Араба дүзлүги – Иордан дерясының дүзлүгинден Дуз деңзиниң гүнорта-демиргазыгына ченли яйылып гидйән гуры ве текиз ер.

Чөл 22:1; 26:3.

Арамей дили – бу дил еврей дилине дегишлидир. Б. э. өң VI асырда бу эсасы дил хөкмүнде өсүп, гадымы якын Гүндогарда (хәзирки Орта Гүндогарда) дипломатия ве тәҗирчилик үчин уланылыпдыр. Ысрайыллар Бабыл сүргүнинден доланып геленлеринден соң, халк еврей дилине гаранда арамей дилинде хас көп геплемәге башлапдыр. Көне Әхтиң кәбир бөлеклери арамей дилинде язылыпдыр, ягны Эзр 4:8–6:18; 7:12-26; Дан 2:4–7:28. Исаның дөврүнде бу дил яхудылар ве Иса тарапындан гиңден уланылыпдыр, шонуң үчин Тәзе Әхтде бирнәче арамей сөзлери бар.

2Пат 18:26,28; Мат 5:22; Ёх 5:2; 19:13.

Серет: Еврей.

Арфа – киришли саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 32:2; 56:9.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Артемис – греклериң зенан худайының ады, оңа айратын Азия велаятында сежде эдипдирлер. Гадымы дүнйәниң еди гудратының бири болан онуң бутханасы Эфес шәхериниң эдил дашында ерлешипдир.

Рес 19:24-35.

Арвах-җын – Шейтана гуллук эдйән эрбет рухдур. Ол адама зыян етирип я-да оны эеләп билйәр. Исада олары ковуп чыкарян гудрат болупдыр ве Ол арвах-җын эелән адама шыпа берипдир. Ресуллара хем Исаның ады билен арвах-җынлары ковуп чыкармак гудраты берлипдир.

Мат 8:16; Лук 8:26; Рес 8:7; 16:18.

Арёпагус – Гресияның Афины шәхериндәки байырлык. Афины шәхериниң мөхүм адамлары бу байырлыкда душушып ваҗып меселелер барада геңешипдирлер. Бу адамларың геңеши хем Арёпагус дийлип атландырылыпдыр.

Рес 17:19,22,34.

Ашера – хасыл берйән иң мөхүм зенан худайы хасапланып, оңа Кенганда ве Сирияда сежде эдипдирлер. Бу зенан худайы көпленч Багал худайы билен гатнашыпдыр. Адамларың оңа сежде этмек үчин үйшен еринде, онуң агачдан я-да дашдан ёнулып ясалан хейкели дикилипдир.

Мср 34:13; Кан 7:5; 12:3; 16:21.

Ашторет – Суруң ве Сидоның эсасы зенан худайы болуп, оңа Мүсүрде ве Кенганда сежде эдипдирлер.

Сер 2:13; 2Пат 23:13.

Ашур – б. э. өң IX ве VIII асырларда Ашур Ысрайылың гүндогарында гүйчли империя болупдыр. Онуң пайтагт шәхери болан Ниневе хәзирки демиргазык Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 722‑нҗи йылда ашурлар Ысрайыл патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары есир эдип әкидипдирлер. Соңра ашурлар өз империясының бейлеки бөлеклеринден адамлары Ысрайылың юрдунда орнашдырыпдырлар. Өз юрдунда галан ысрайыл халкы бу адамлар билен гыз алшып-бершипдир. Ашурлар Яхуда патышалыгының хем үстүне чозупдырлар, эмма еңип билмәндирлер. Соңрак Ниневе пайтагты Худайың җезасы хөкмүнде душманың еңиҗи гошунлары тарапындан бүтинлей вейран эдилипдир.

2Пат 18:9–19:36; Нах 1-3.

Аянлык – кәвагт пыгамберлере Худай тарапындан аянлык берилйәр. Онда хәзирки ве гелҗекки затлар барада гөрнүш боляр. Шейле аянлыкларда Худай Өз мерхеметини ве хөкүмини гөркезйәр.

Гчк 41:25; Мср 6:3; Иша 40:5; 45:21; 65:1; Хаб 1:1; Рим 1:17; 1Кор 14:26.

Серет: Гөрнүш.

Азия – Тәзе Әхт дөврүнде Рим империясының иң бай велаяты болупдыр. Бу гүнки гүн бу велаят Түркийәниң арачәклеринде ерлешйәр.

Рес 19:10; Рим 16:5; 1Кор 16:19.

Карта серет.

Б

Б

1. Бабыл
2. Багал
3. Баш руханы
4. Башан
5. Байрам йылы
6. Байрамчылыклар
7. Берекет
8. Беелзебул
9. Бу дүнйәниң хөкүмдары
10. Бут
11. Бүтинлей ёк этмек

Бабыл – Бабыл шәхери Бабыл империясының пайтагты болупдыр ве ол хәзирки гүнорта Ыракда ерлешипдир. Б. э. өң 586-нҗы йылда бабыллылар Яхуда патышалыгыны басып алыпдырлар ве көп адамлары Бабыла есир эдип әкидипдирлер.

2Пат 25:1-12.

Серет: Яхуда.

Багал – кенганлар тарапындан сежде эдилен харасат худайы. Багал сөзи аслында «хоҗайын», шейле хем «әр» диймеги аңладяр.

1Пат 18:1-45; Ер 7:9; Хош 11:2.

Баш руханы – Левиниң несли болан Харун пыгамбер ве онуң огуллары Худай тарапындан руханы болмаклыга сайланыпдырлар. Олар Мукаддес чадырда Худая хызмат эдипдирлер. Харун пыгамбер илкинҗи Баш руханы хөкмүнде сайланыпдыр. Диңе Баш рухана Иң мукаддес отага гирмәге ругсат эдилипдир. Ол ысрайыллары гүнәлеринден сапламак үчин ол ере йылда бир гезек «Гүнәден сапланма» гүни гирипдир. Еврейлер китабының авторы Исаны кәмил Баш руханы хөкмүнде беян эдйәр.

Мср 28; Лев 16.

1623-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Башан – бу гүнорта Сирияның текиз җүлгелери ве байырлыклары. Ол Җелиле көлүниң ве Иордан дерясының гүндогар тарапында ерлешйәр. Башан Гилгат этрабының демиргазыгында болуп, өзүниң семиз сыгырлары ве бол хасылы билен мешхур болупдыр.

Еш 12:5; 13:11; Кан 3:10.

Байрам йылы – хер элли йылдан ысрайыл халкы топрак, мирас, карз ве гуллар бабатда Худай тарапындан берлен йөрите дүзгүнлери берҗай этмели болупдыр.

Лев 25:1-34.

Байрамчылыклар – Мукаддес Китапда ысрайыл халкы тарапындан белленен бирнәче мөхүм байрамчылыклар айдылып гечилйәр. Ашакдакы санавда бу байрамларың атлары берилйәр:

Чатма байрамы

Эллинҗи гүн байрамы

Галла байрамы

Гүнәден сапланма гүни

Хасыл байрамы

Песах байрамы

Петир байрамы

Пурым байрамы

Сурнай байрамы

Тәзе Ай байрамы

Бу байрамлар барадакы маглуматлары сөзлүкден, оларың херсиниң адының ашагындан тапып билерсиңиз.

Берекет –

Серет: Ялкамак.

Беелзебул – арвах-җынларың ёлбашчысының ады. Бу ат «Багалзебупдан» гелип чыкандыр; Багалзебуп Көне Әхт дөврүнде ысрайыллара голай яшан халкларың сежде эден худайларының биридир (2Пат 1:2-16). Беелзебулың бейлеки ады шейтандыр.

Мат 10:25; 12:21,24,27; Мар 3:19,22,22; Лук 11:15,18,19.

Серет: Шейтан.

Бу дүнйәниң хөкүмдары –

Серет: Шейтан.

Бут – дашдан, агачдан я-да башга бир затдан ясалан хейкел, адамлар олары худай хөкмүнде хасаплап, сежде этмек үчин уланыпдырлар. Буларың кәбири сеждегәхде саклар ялы улы болупдыр, кәбири өйде саклар ялы кичи болупдыр.

Мср 20:4; Иша 40:19-20.

Серет: Өй бутлары.

Бүтинлей ёк этмек – Худайың Өз халкына сөз берен юрдунда урушдан соң олҗа дүшен эмләги, ягны есирлери, хайванлары ве харытлары ысрайыл халкының бәхбиди үчин алынман, эйсем бүтинлей ёк этмек аркалы Худая багыш эдилипдир.

Еш 6:17-21.

Ч

Ч

1. Чатма байрамы

Чатма байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) он бәши билен йигрими бири аралыгында, Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленилипдир. Бу хепдәниң довамында ысрайыл халкы Мүсүрден Кенгана барянча, чөлде азашып гезен дөврүни ятлапдыр. Халк Худая белленен гурбанлыклары хөдүрләпдир ве чатмаларда яшапдыр. Бу байрамчылык иң соңкы галланың ве мивелериң йыгналян дөври болупдыр, шонуң үчин бу дөвүрде хасыл тойы тутулыпдыр.

Мүс 23:16, 34:22, Лев 23:33-36, 39-43, Чөл 29:12-34, Кан 16:13-15, Зек 14:16-19.

Д

Д

1. Дагон
2. Давут галасы
3. Давут Оглы
4. Давут пыгамбер
5. Декаполис
6. Дери кесели
7. Дикме даш
8. Дога-дилег этмек
9. Догры

Дагон – бу пилиштлилериң худайы болуп, онуң гөвресиниң ярысындан ёкарсы адам, ашакы ярысы балык хөкмүнде суратландырылыпдыр.

1Шам 5:2.

Давут галасы – Сион дагында Иерусалимиң көне бөлеги, Давут пыгамбериң ябуслыларың илатыны басып алан ери.

2Шам 5:6-9; 1ЙЙ 11:5.

Серет: Ички гала.

Давут Оглы – Худай хезрети Давут патыша онуң несиллериниң бириниң мүдимилик шалык сүрҗекдигини сөз берипдир (2Шам 7:12-16; Иша 9:6-7). Исаның дөврүнде яхудылар бу Патыша гарашыпдырлар ве Оны Месих дийип атландырыпдырлар. Иса гарашылян Патыша хөкмүнде таналыпдыр ве Ол Давут Оглы дийлип атландырылыпдыр.

Мат 9:27; 15:22.

Серет: Худайың Оглы; Месих.

Давут пыгамбер – чөлде чопанчылык эдип йөркә, Худай Давуды ысрайыл халкына патыша эдип сайлаяр. Ол Иерусалими басып алып, оны пайтагт шәхери этмек билен душманларының үстүнден ысрайыл халкына еңиш гетирипдир. Давут пыгамбер догручыл хем адалатлы патыша болупдыр, йөне ол хем гүнә эдипдир. Шейле хем ол сазанда ве шахыр болупдыр, ол көп санлы мезмурлар языпдыр, булар соңра Зебур китабының бир бөлеги болупдыр. Давут пыгамберден соң онуң оглы Сүлейман пыгамбер патыша болупдыр. Давут Худая өрән садык болупдыр, Худай диңе Давудың неслинден бириниң хемишелик патыша болҗакдыгына сөз берипдир. Маттаның Хош Хабары китабыны ачанымызда, ол ерде Худайың Давуда сөз берен неслиниң Исадыгы хакда гүррүң берилйәр.

1Са 16:13-23; 17:12-58; 2Са 7; 11; Зеб 88:4; Мат 1:1; Рим 4:6; 2Ти 2:8; Айн 5:5.

Декаполис – Самария билен Җелиләниң гүндогарындакы он шәхер, олар Грек империясы дөврүнде гурлупдыр. Исаның дөврүнде олар Рим империясына дегишли болсалар-да, өзлери хөкүмдарлык эдипдирлер.

Мат 4:25; Мар 7:31.

Дери кесели – Көне ве Тәзе Әхт дөврүнде дери кеселиниң көп дүрли гөрнүшлери болупдыр. Дери кеселиниң хайсам болса бирине ёлуган адам, бу кесел бейлекилере ёкушмаз ялы ве ол башга адамы элләп, оны-да харам этмез ялы, башгалардан айры сакланыпдыр.

Лев 13:45-46; 2Пат 5:1-27; Мат 8:1-4; Лук 7:22.

Дикме даш – бу узын даш болуп, дим-‑дик гойлупдыр. Бу дикме даш кимдир бириниң мазарыны беллемек үчин я-да мөхүм бир зады я-да адамы ятламак үчин гөркезме хөкмүнде уланылыпдыр. Олар кераматлы хасапланыпдыр.

Гчк 28:18-22; 35:20; Мср 24:4; 2Шам 18:18.

Дога-дилег этмек – Мукаддес Китапда дога-дилег этмек – китапдан окамак я-да ят тутуп айтмак дәл-де, адатча калбыңдакы затлары Худая йүрекден беян этмекдир. Шейле хем дога-дилег этмек, көп халатда Худая алкыш айтмагы я-да Ондан көмек сорап ялбармагы аңладыпдыр. Мукаддес Китап бизе дурмушымызың әхли угурлары бабатда, шейле хем өз танаян ве бүтин дүнйәден эшидип, хатда танамаян адамларымызың хем мәтәчликлери догрусында Худай билен геплешип билйәндигимизи өвредйәр. Исаның бизе нәдип дога-дилег этмелидигини өвреден нусгасы Маттаның Хош Хабарының 6-нҗы бабының 9-13 аятларында ве Луканың Хош Хабарының 11‑нҗи бабының 2-4 аятларында гөркезлендир.

2Шам 7:27; Зеб 6:10; 141:2; Мат 6:9-13; Лук 11:2-4; Як 5:12-18; 1Пет 4:7; Фил 4:6; Кол 4:2; 1Тим 2:1-4.

Серет: Сежде этмек.

Догры – Мукаддес Китап Худайың догрудыгыны өвредйәр, Онуң әхли ишлери догрудыр. Шонуң үчин хем Худайың халкы Онуң буйрукларына табын болмак билен, Онуң хузурында догры ишлери этмәге чагырыландыр. Ишая пыгамбер халка: «Адалаты саклаң, догры ишлери эдиң» дийип, өвүт-үндев эдипдир (Иша 56:1). Тәзе Әхтде дашкы гөрнүши догры, эмма ичи эрбетликден долы адамларың хакыкатда кимдигини Худайың билйәндигини Иса бизе дуйдуряр. Шейле адамлар Худайың җезасындан гачып гутулмазлар. Павлус Худайың Ыбрайым пыгамбери иманы себәпли догры хасапландыгыны өвредйәр, эдил шунуң ялы, биз хем Худай тарапындан догры адамлар хасапланмак ислейән болсак, онда Худайың сайлап-сечен Иса Месихине иман этмелидирис.

Гчк 6:9; 15:6; Кан 12:25; Зеб 33:16; 63:11; Мат 13:49; Рим 4:3.

Серет: Адалатлы.

Э

Э

1. Эфиопия
2. Эфот
3. Эл гоймак
4. Эллинҗи гүн байрамы
5. Эляша пыгамбер
6. Эпикурчы философлар

Эфиопия – Мукаддес Китапда Эфиопия дийлип терҗиме эдилен ере хәзирки Суданың бир бөлеги ве гүнорта Мүсүр, шейле хем Эфиопияның демиргазык бөлеги гирйәр.

2Шам 18:21; Иша 11:11; 18:1; 20:3; Рес 8:25.

Эфот –

1. дини дабаралар гечирилйән вагты Баш руханының геййән еңсиз үстки эшиги. Гурсакчада сакланян Урым ве Туммым эфодың өң тарапына багланыпдыр (Мср 28:6-14).

2. Зыгыр матадан эдилен эшиклери руханылар ве хезрети Давут патыша гейипдир (1Шам 22:18; 2Шам 6:14).

3. Сежде эдилйән бир зат (Сер 8:26-27; 17:5).

Серет: Гурсакча; Урым ве Туммым. 1621-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Эл гоймак – Мукаддес Китапда адамлар башга бир адама пата бермек ве тәзе везипә белленендигини ыглан этмек үчин онуң үстүне элини гоюпдырлар. Иса адамлара пата беренде, шейле хем шыпа беренде, элини оларың үстүне гоюпдыр. Эдил шунуң ялы, ресуллар адамларың үстүне эллерини гоянларында, олар Мукаддес Рухы кабул эдипдирлер я-да шыпа алыпдырлар.

Гчк 48:14; Чөл 8:10; Мар 10:16; Лук 4:40; Рес 6:7; 13:3; 19:6.

Эллинҗи гүн байрамы – Исаның дөврүнде ысрайылларың Галла байрамы грекче «Пентикост» дийлип атландырылыпдыр, бу Эллинҗи гүн диймеги аңладыпдыр. Себәби Галла байрамы Песах байрамындан элли гүн соң белленилипдир.

Рес 2:1

Серет: Галла байрамы; Песах байрамы.

Эляша пыгамбер – Ыляс пыгамберден соң, онуң хызматыны довам этдирен пыгамбердир. Ол хем Ыляс пыгамбер ялы көп гудратлар гөркезипдир.

1Пат 19:16-21; 2Пат 2-13.

Эпикурчы философлар – эпикурчылар Эпикур атлы философың таглыматларына эерипдирлер. Ол адамларың дурмушда багтлы болмалыдыкларыны ве агыры билен горкыны айрып ташламалыдыкларыны өвредипдир.

Рес 17:18.

Ә

Ә

1. Әхт

2. Әхт сандыгы

Әхт – Мукаддес Китапда Худай билен ынсанларың арасында баглашылан эсасы бәш әхт бар:

1. Нух билен баглашылан әхт (Гчк 6:18; 9:8-17).

2. Ыбрайым билен баглашылан әхт (Гчк 15; 17).

3. Канун бабатда ысрайыл халкы билен баглашылан әхт (Мср 19:5; 24; Кан 4:13).

4. Давут билен баглашылан әхт (2Шам 7:8-16).

5. Иса Месихиң үсти билен баглашылан тәзе әхт (Ер 31:31-34; Лук 22:20; Ев 8:6-13).

Гчк 9:9-17; 15:18; Мср 6:3-6; 19:5-6; 2Шам 5:3; Зеб 88:4-5.

Әхт сандыгы – агачдан ясалып, алтына гапланан сандык болупдыр. Йүзүне Он табшырык язылан ики ясы даш бөлеги хем онуң ичинде сакланыпдыр. Сандыгың гапагының үстүнде ганатларыны яйып отуран ики саны керубың шекили болупдыр. Бу сандык мукаддес болупдыр ве Худайың хузуры онуң төверегини гуршапдыр, оңа эл дегирмек гадаган экен. Сандык чадырың Иң мукаддес отагында адамлардан гизлен сакланыпдыр, соңрак болса ыбадатхана гөчүрилипдир. Диңе Гүнәден сапланма гүни баш руханы оңа якын барып билипдир, ол яны билен түтетги алыпдыр, мунуң түссеси болса сандыгың гапагыны гөрүнмез ялы руханыдан гизләпдир.

Мср 25:10-22; 26:33; Лев 16:13-15; Чөл 10:33-36; Еш 3; 1Шам 5; 2ЙЙ 5:2-10.

Серет: Баш руханы.

Ф

Ф

1. Фараон
2. Фарисейлер
3. Финикия

Фараон – бу ат Мүсүр патышасы үчин берлен атдыр.

Гчк 12:10-20; Мср 1-14.

Фарисейлер – Исаның дөврүнде фарисейлер яхудыларың доландырян меҗлисинде гүйчли топар болупдыр. Олар саддукейлер билен ишлешипдирлер, эмма олардан тапавуды, фарисейлер адамларың дирелҗекдигине ынаныпдырлар. Фарисейлер Худайың Муса берен әхли канунларыны билипдирлер ве олар адамлара бу канунлары эдил язылышы ялы ерине етирмеги өвредипдирлер. Шейле хем олар өзлериниң Кануна гошан дәп-дессурларыны ве дүзгүнлерини халка өвредипдирлер.

Мат 15:1; Лук 11:39; Лук 20:27; Ёх 11:46.

Серет: Меҗлис; Саддукейлер. 1626-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Финикия – Ортаер деңзиниң кенарындакы мейдана греклер Финикия дийип ат берипдирлер. Хәзирки вагтда бу ер Ливаның бир бөлегидир. Сур ве Сидон онуң иң ваҗып шәхерлери болупдыр, оларың халкы мешхур деңизчилер ве сөвдагәрлер болупдыр.

Рес 11:19; 15:3; 21:2.

Г

Г

1. Гала дервезелери
2. Галла байрамы
3. Галла садакасы
4. Ган
5. Гиргашлар
6. Гитит
7. Гомора
8. Гөгүң Шалыгы
9. Гөк
10. Гөргүр
11. Гөрнүш
12. Греклер
13. Гурбанлык сыпасы
14. Гурбанлыклар
15. Гурсакча
16. Гүнә гурбанлыгы
17. Гүнәден сапланма гүни
18. Гырнак аял
19. Гызыл деңиз

Гала дервезелери – галаларың ве шәхерлериң төвереги гораг үчин диварлар билен өртүлипдир. Дервезелериң өңүндәки ачык мейдан адамлара душушмак үчин аматлы ер болупдыр, шейле хем бу ер хөкүм ыглан эдилйән, җемгыетчилик йыгнаклары гечирилйән ве сөвда-сатык эдилйән ер болупдыр.

Рут 4:1-11; 2Шам 19:8.

Галла байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча үчүнҗи айың, ягны Сиван айының алтысына белленипдир. Бу томусда, Песах байрамындан соңра еди хепде геченсоң белленипдир. Шол еди хепдәниң довамында хасыл йыгналыпдыр, арпадан башлап, бугдая ченли йыгналыпдыр. Шол гүн ысрайыл халкы Худайың хасыла берен берекеди үчин той эдип, хер дүрли садакалар гетирипдир. Исаның дөврүнде бу байрам Эллинҗи гүн байрамы хөкмүнде мешхур болупдыр.

Лев 23:15-21; Кан 16:9-12.

Серет: Эллинҗи гүн байрамы; Песах байрамы.

Галла садакасы – бу садака көпленч хасыл үчин миннетдарлык билдирилип, Худая ве руханылара совгат хөкмүнде берлипдир. Бу садака чиг я-да бишен галла болупдыр, я-да олар галланы үвәп, уны яг ве якымлы ыслы затлар билен гарып, ондан бир затлар биширип гетирипдирлер.

Мср 40:29; Лев 2:1-16; 6:14-17; 23:9.

Ган – Төвратда ган гаты мөхүм зат хасапланяр. Ган диңе Худая дегишли болан дурмуш габы хасапланылды, шонуң үчин кимдир бири өлдүрилсе, шол ган акан топрак харам сайылды. Хайван өлдүриленде, онуң ганыны ере акдырыпдырлар. Хич киме ол гандан ичмәге я-да нахар тайярламага ругсат эдилмәндир. Гурбанлыклар хөдүрлененде, малларың ганы адамлары ве гурбанлык сыпаларыны мукаддес этмек үчин уланылыпдыр.

Гчк 4:10; 9:4; 37:26; Мср 29:21; Лев 1:5; 16:18-19; 17:10-11.

Гиргашлар – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири

Гчк 15:21.

Серет: Кенган.

Гитит – манысы белли дәл. Саз гуралларының бир гөрнүши болмагы әхтимал.

Зеб 8:1: 80:1; 83:1.

Гомора – Өли деңзиң демиргазыгындакы Иордан җүлгесинде ерлешйән бир шәхер. Халкының эден писликлери себәпли Гомора Содом шәхери билен бирликде Худай тарапындан вейран эдилди.

Гчк 19; Иса 1:9; Ер 23:14; Мат 10:15.

Гөгүң Шалыгы –

Серет: Худайың Шалыгы.

Гөк – бу асмандан-да ёкарда болуп, Худайың ве Онуң перишделериниң яшаян ерини аңлатмак үчин уланылыпдыр. Тәзе Әхтде Исаның гөкден гелендиги ве өлүмден диреленден соң, ене гөге гөтерилендиги, шейле хем Хөкүм гүни Онуң ене гелҗекдиги айдыляр. Ким Иса ынанян болса, Онуң билен биле гөге гөтерилер. Аянлык китабында тәзе гөгүң ве тәзе ериң шекили суратландырыляр.

Гчк 1:30; 21:17; Еш 5:14; 1Пат 8:27,30; Зеб 52:3; Мар 11:25; Ёх 6:41-51; 2Кор 5:1,2; Фил 3:14,20; 1Сал 4:16; 2Сал 1:7-8; Айн 21:1-4.

Гөргүр –

Серет: Пыгамбер.

Гөрнүш – кимдир бирине башгалара етирмек үчин берилйән хабар. Худайдан гелен гөрнүшлер Көне Әхтде, эсасан хем Пыгамберлик китапларында беян эдилйәр. «Гөрнүш» ве «аянлык» сөзлериниң манысы бири-бирине өрән якын.

Чөл 12:6; Рес 10:9-16.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Греклер – Исгендер Зүлкарнейниң ве онуң гошунының басып алан чәклеринде яшаян халкларың хеммеси диен ялы грек медениетини ве дилини кабул эдипдирлер. Шонуң үчин-де, Иса Месихиң дөврүнде яшан яхудылар арамей дилинде дәл-де, грек дилинде гүрлешйәрдилер. Грек медениети оларың дүнйәгарайшына ве пикирлерине гүйчли тәсирини етирйәрди. Шоңа гөрә-де, Тәзе Әхтиң китаплары грек дилинде языландыр.

Гурбанлык сыпасы –

Серет: Сыпа.

Гурбанлыклар – Көне Әхтде беян эдилен эсасы гурбанлыклар шулардыр: Якма гурбанлыгы; Саламатлык гурбанлыгы; Гүнә гурбанлыгы; Язык гурбанлыгы. Гурбанлыклар барадакы маглуматлары бу сөзлүкде оларың херсиниң адының ашагындан окап билерсиңиз.

Гурсакча – бу баш руханы тарапындан гейлип, эфодың үстүнден багланыпдыр. Гурсакчаның йүзүне Ысрайылың он ики тиресиниң хер бири үчин он ики саны гымматбаха даш тикилипдир. Онуң ичинде кераматлы сайылан ики зат, Урым ве Туммым болупдыр.

Мср 28:4-30

Серет: Эфот; Урым ве Туммым.

Гүнә гурбанлыгы – бир адам я-да тутуш халк Реббиң берен буйрукларыны төтәнден бозанда, шу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәлеринден саплапдыр.

Лев 4:2-35.

Гүнәден сапланма гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айың, ягны Тишри айының (муңа Этаным айы хем дийлипдир) онуна белленилипдир. Бу Сурнай байрамындан соң гүйзде болупдыр. Шол гүн адамлар ишлемән, дынч алыпдырлар ве агыз бекләпдирлер. Руханылар өзлерини ве халкы эден гүнәлеринден сапламак үчин, шейле хем Мукаддес чадыры ве гурбанлык сыпасыны тәмизлемек үчин белленилен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер. Бу йылың довамында иң мөхүм байрам болупдыр.

Лев 16.

Гырнак аял – бу гырнак я-да есир алнан аял болупдыр. Онуң машгалада дереҗеси хемишелик экен, белли бир хукугы болупдыр, эмма хоҗайынының аялы билен деңхукуклы болмандыр.

Гчк 22:24; 2Шам 5:13; 1Пат 11:3.

Гызыл деңиз – Көне Әхтде бу ат Гызыл деңиз дийлип терҗиме эдилйәр, ол сөзме-сөз «Ям суф» болуп, «Гамыш деңзи» диймеги аңладяр. Кәбир алымлар «Ям суф» Мүсүр билен Ысрайылың арасында ерлешйән бир айлагы аңладяр дийип пикир эдйәрлер.

Мср 10:19.

Х

Х

1. Хача чүйлемек
2. Халасгәр
3. Хантагта
4. Хасыл байрамы
5. Хеләкчилик ери
6. Хепдәниң биринҗи гүни
7. Хермон дагы
8. Хетлер
9. Хигаён
10. Хирод
11. Хивилер
12. Хореп
13. Хорылар
14. Хоссар
15. Хош хабар
16. Хошбой ыслы гамыш
17. Хошея пыгамбер
18. Хов эне
19. Хөдүр чөреги
20. Худай
21. Худайың Гузусы
22. Худайың Оглы
23. Худайың Шалыгы
24. Хызмат этмек

Хача чүйлемек – Рим империясында элхенч җенаят эденлери хача чүйләп, олара өлүм җезасыны бермеклик адат болупдыр. Ол ерде эсгерлер ол адамы хача чүйләпдирлер я-да йүп билен хача баглапдырлар. Соңра хачы дикләпдирлер ве ол адам деми гутарып өлйәнчә, шол хачда дурупдыр. Хачда чүйленип өлдүрилмек улы масгарачылык хасапланыпдыр.

Мат 27; Мар 15; Лук 23; Ёх 19.

Халасгәр – Көне Әхтде Худай Халасгәрдир, себәби Ол Өз халкыны душманларындан халас этди. Пыгамберлери аркалы геплемек билен, Худай Өзүни Халасгәр дийип атландыряр. Еврейче «Ешува» диен ат «Реб – Халасгәр» диймеги аңладяр. Ешува ве Иса диен ики адың еврейче язылышы «Ехошува» диен сөзден гелип чыкяр. Юсуба гөрнен перишде Исаның Өз халкыны гүнәлеринден халас этҗекдигини хабар берйәр. Исаның доглан гиҗеси Җебрайыл перишде «Сизиң үчин Халасгәр догулды» дийип җар эдйәр.

Иша 43:3; Мат 1:21; Лук 2:11.

Хантагта – Реббе хөдүр эдилен чөреклери гоймак үчин йөрите ясалан тагта. Хантагта агачдан ясалып, сап алтына гапланыпдыр. Ол Мукаддес чадырың ичинде, соңрак Иерусалимдәки ыбадатханада гойлупдыр.

Мср 25:23-30, 26:35.

Серет: Хөдүр чөреги.

Хасыл байрамы – бу еврейлериң сененамасы боюнча единҗи айда, ягны Тишри айында (муңа Этаным айы хем дийлипдир) эдил Гүнәден сапланма гүнүниң ыз яны белленипдир. Тишри айы гүйз паслында болупдыр. Бу Чатма байрамының бир бөлеги болуп, Көне Әхтде ики гезек габат гелйәр.

Мср 23:16; 34:22.

Серет: Чатма байрамы.

Хеләкчилик ери –

Серет: Өлүлер дүнйәси.

Эйп 26:6; 28:22; 31:12; Зеб 87:12.

Хепдәниң биринҗи гүни – бу еврейлериң сененамасы боюнча екшенбе гүни.

Хермон дагы – Ысрайыл топрагында иң бейик даг болуп, юрдуң демиргазыгында ерлешипдир.

Хетлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири. Б. э. өң 1200‑нҗи йылда оларың улы империясы болупдыр, хәзирки Түркийәниң бир бөлеги болупдыр.

Серет: Кенган.

Гчк 10:15.

Хигаён – бу саз гуралының бир гөрнүши.

Зеб 9:17.

Хирод – Тәзе Әхтде Хирод дийлип атландырылян дөрт адам бар:

1. Иса доглан вагты Яхуданың патышасы болан, Бейик Хирод дийлип атландырылан патыша. Иса бәбеккә Оны өлдүрмәге сынанышан хем шолды (Мат 2:1-22; Лук 1:5).

2. Иса вагыз эден ве гудратлар гөркезен дөври Җелиледе патыша болан Хирод Антип. Доганының аялы Хиродия өйленен ве Яхя чүмдүриҗиниң келлесини чапмагы буйран хем шолды. Яхудылар Исаны хача чүйлемезден өң, шу Хирод тарапындан тутуп гетирйәрлер. (Мар 6:14-29; Лук 23:6-12).

3. Патыша Хирод Агрип биринҗи, ирки йыгнакда Исаның ызына эеренлери ызарлан адам. Ол Яхяның доганы Якубы өлдүрдйәр (Рес 12:1-23).

4. Патыша Хирод Агрип Икинҗи, Павлус император тарапындан хөкүм эдилмеги үчин Риме иберилмезден өң, оны өз ягдайы билен танышдыряр (Рес 25:13–26:2; 26:19, 27-32).

Хивилер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар юрдуң меркезинде яшапдырлар.

Гчк 10:17; Мср 3:17; 13:5.

Серет: Кенган.

Хореп –

Серет: Синай.

Хорылар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири.

Гчк 14:6; 36:20-30; Кан 2:21-22.

Серет: Кенган.

Хоссар – гадымы Ысрайылда хоссарың дүрли җогапкәрчилиги болупдыр. Онуң гарындашы өлдүриленде, гандардан хун алыпдыр. Машгалада мирас галар ялы, оңа сатылан эмләги ызына сатын алмага ругсат эдилипдир.

Чөл 35:12-27; Рут 4:1-8; Эйп 19:25;

Хош хабар – Тәзе Әхтде бу сөз Исаның өлүми ве Онуң өлүмден дирелмеги аркалы Худайың Шалыгының беркарар боландыгы, Оңа ынанянларың халас эдилендиги барадакы хабар.

Мат 4:23; Мар 1:15; Рим 1:16; 1Кор 15:1-11; Гал 1:11.

Хошбой ыслы гамыш – атырлар ве яглар алмак үчин уланылан гамшың бир гөрнүши.

Мср 30:23; Наг 4:14; Иша 43:24; Йрм 6:20; Эзк 27:19.

Хошея пыгамбер –

Серет: Хош 1; Рим 9:25.

Хов эне – Хов әхли адамзадың энеси болупдыр, онуң ады еврейче «яшайыш» диймеги аңладыпдыр.

Гчк 3:20.

Хөдүр чөреги – чадырда, соңра ыбадатханада хантагтаның үстүнде гойлан он ики саны петир чөреги. Чөреклер хантагтада бир хепделәп галдырылыпдыр. Соңра тәзе он ики чөрек билен чалшырылыпдыр. Хантагтадан айрылан бу чөреклери диңе руханылара иймәге ругсат эдилипдир.

Лев 24:5-9; 1Шам 21:4

Серет: Мукаддес отаг.

Худай – гөги ве ери, ягны тутуш әлем-җаханы ярадан Худайдыр. Худай башга-да энчеме атлар билен атландырылыпдыр, эмма оларың хеммеси шол бир Худайы аңладыпдыр: Реб, Бейик Худай, Хөкмүрован Реб, Мукаддес.

Серет: Реб.

Худайың Гузусы – Яхя чүмдүриҗи Иса Месихи Худайың Гузусы дийип атландыряр. Яхудыларың урп-адатларына гөрә, Худай оларың гүнәлерини багышламагы үчин, олар җанлы союп, Худая гурбанлык берипдирлер. Бу гурбанлык аркалы олар Худайың назарында пәк сайылыпдыр. Яхя, белки, бу гурбанлыгы гөз өңүнде тутуп, Исаны шейле атландырандыр. Белки-де, Оны Песах гузусы өйдүп пикир эдендир. Песах байрамында ысрайыллар җанлы союп, өзлериниң новбахар огулларының шол җанлының ганы аркалы өлүм перишдесиниң элинден халас боландыкларыны ятлапдырлар. Аянлык китабының 5‑нҗи бабында беян эдилен гөрнүшде Месих Гузы хөкмүнде суратландырыляр.

Ёх 1:29, 36; Лев 4:32; Мср 12:21-27.

Серет: Гүнә гурбанлыгы; Песах байрамы.

Худайың Оглы – Көне Әхтде «Худайың Оглы» патышалар үчин, иң мөхүм патыша болан Давут пыгамбер үчин уланылыпдыр. Реб Давудың оглуның хемишелик шалык сүрҗекдигини ве Худай билен ата-огул гатнашыгының болҗакдыгыны сөз берйәр. Бу огул яхудылар тарапындан Месих дийлип атландырылыпдыр. Шейлеликде, Тәзе Әхтде бу атлар, ягны Худайың Оглы ве Месих, икиси хем диңе Иса үчин уланыляр. Буларың икиси хем Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан Сайланып-сечилен диймеги аңладяр, Худай билен Исаның деңхукуклы гатнашыгы бар.

Серет: Месих.

Худайың Шалыгы – Матта тарапындан Худайың Шалыгына «Гөгүң Шалыгы» хем дийилйәр. Иса Месих бу дүнйә геленде, адамларың Худай билен тәзе арагатнашыкда яшамагына ёл ачмак аркалы Худайың Шалыгыны беркарар этди. Худайың Шалыгының адамлары Иса ынанян ве табын болян адамларды. Иса Месих доланып геленде, Худайың Шалыгы долы тамам болар ве бу әхли адамлара айдың аян болар.

Мат 19:24; Лук 13:29; Ёх 3:3-5; Рим 14:17.

Хызмат этмек – Мукаддес Китапда бу сөз диңе бир хоҗайынларына хызмат эдйән адамлары дәл-де, эйсем Худая хызмат эдйән Онуң адамларыны хем аңладыпдыр. Иса ынанянлар Хош Хабары вагыз эдип ве бейлеки месихилере ягшылык эдип, оларың мәтәчликлерине көмек этмек билен Оңа хызмат эдйәрлер.

Чөл 16:8-9; Кан 6:13; Еш 23:7,16; 24:24.

Серет: Сежде этмек.

И

И

1. Иблис
2. Ичги садакасы
3. Ички гала
4. Император
5. Инҗил
6. Иң мукаддес отаг
7. Иордан дерясы
8. Иса
9. Ишая пыгамбер
10. Иерусалим

Иблис –

Серет: Шейтан.

Ичги садакасы – гурбанлык сыпасының үстүне шерап, кәте яг гуймак билен Худая хөдүр эдилипдир.

Гчк 35:14; Лев 23:13.

Ички гала – диварлар билен өртүлен галаның ичиндәки беркитме. Бу шәхериң иң бейик ери болупдыр.

1Пат 16:18; 2Пат 15:25; Ер 30:18.

Император – Рим империясының патышасы. Тәзе Әхтде үч император ятланяр:

1. Император Август, ол Октавиян дийлип хем атландырылярды (б. э. өң 27‑нҗи йылдан б. э. 14‑нҗи йылына ченли). Иса догланда, ол императорды (Лук 2:1).

2. Император Тибериюс (б. э. 14-37 йй). Иса вагыз эден ве өлүп-дирелен дөври ол императорды (Лук 3:1; Ёха 19:12).

3. Император Клавдий (б. э. 41-54 йй). Ол яхудылары Римден ковуп чыкарды (Рес 18:1-4).

Инҗил – Тәзе Әхт.

Иң мукаддес отаг – Мукаддес чадырың иң ички отагы, соңрак бу ыбадатханада Әхт сандыгының сакланан ери болупдыр. («Мукаддес чадыр» ве «Ыбадатхана» сөзлериниң ашагында берлен суратлара середиң.) Сүлейманың гуран ыбадатханасында бу ички отаг дийлип атландырылды ве ол ерде керупларың шекили хем болупдыр. Ички отаг дашкы отагдан улы туты аркалы бөлүнипдир. Кануна гөрә, диңе баш рухана ички отага гирмәге ругсат берлипдир, ол хем диңе йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни гирип билипдир.

Мср 26:33; Лев 16:1-2; 1Пат 6:16-30.

1628‑нҗи сахыпадакы сурата серет.

Серет: Гүнәден сапланма гүни; Керуп; Мукаддес отаг; Мукаддес өй; Туты; Ыбадатхана.

Иордан дерясы – Җелиле көли билен Өли деңзиң арасындан акян деря. Гүндогарда Ысрайыл юрдуның арачәги хөкмүнде уланылыпдыр. Ысрайыллар Кенгана гирмезден өң бу дерядан гечипдирлер.

Еш 2:1.

Карта серет

Серет: Җелиле.

Иса – Исаның еврейче ады «Ешува» болуп, ол «Реб халас эдйәр» диймеги аңладяр. I асырда бу ат яхудылар үчин йөргүнли ат болупдыр.

Ишая пыгамбер – Ишая пыгамбер Яхуда патышалары Узыяның, Ётамың, Ахазың ве Хизкияның дөврүнде пыгамберлик эдипдир. Ол б. э. өң VIII асырда яшап гечди. Ишая билимли адам болупдыр, ол патышаның маслахатчысы хөкмүнде өмрүни Иерусалимде гечирипдир. Бу дөвүрде Ысрайыл патышалыгы Ассырия империясы тарапындан басылып алнып, Яхуда патышалыгы болса хемише ховп астында болупдыр. Ишаяның пыгамберликлериниң аглабасы Худайың Өз халкыны халас эдйәндиги барададыр, эмма шол бир вагтың өзүнде ол ысрайыллара пислик эдйәнлери, адалатсызлары ве бута чокунянлары Худайың хөкүм этҗекдигини дуйдурыпдыр. Ишая даш-төверегинде болуп гечйән вакалара дегишли гөрнүшлер гөрүпдир, шейле хем ол гелҗекде болҗак затлары гөрнүш аркалы өңден гөрүпдир, эсасан хем эҗир чекмек билен Худайың халкыны халас этҗек Гул барадакы гөрнүши гөрүпдир. Тәзе Әхтде бу пыгамберликлер Иса Месихде амала ашмак билен айдың әшгәр боляр.

2Пат 19-20; Иша 1, 6; Мат 4:14; 8:17; 12:17; Ёх 12:38-41; Рес 8:28-35.

Иерусалим – Иерусалим Давут пыгамбер билен Сүлейман пыгамбериң хөкүмдарлык эден дөврүнде Ысрайылың пайтагты болупдыр. Сүлейманың өлүминден соңра бу Яхуда патышалыгының пайтагты болупдыр. Бу шәхер Сион ады билен хем тутулыпдыр.

2Шам 5:6-15; 2ЙЙ 9:25; 2ЙЙ 11:5-17; Зеб 68:36.

Җ

Җ

1. Җебрайыл перишде
2. Җелиле
3. Җеннет
4. Җул гейинмек

Җебрайыл перишде – адамзада Худайың хабарыны гетирйән перишде. Көне Әхтде ол Даныел пыгамбере гөрнүп, оңа Худайдан гелен гөрнүшлери дүшүндирйәр. Тәзе Әхтде ол Зекаря гөрнүп, Яхяның догулҗакдыгыны, шейле-де Меръеме гөрнүп, Иса Месихиң догулҗакдыгыны хабар берйәр.

Дан 8:14-19; 9:19-21; Лук 1:19,26.

Җелиле – Ысрайыл юрдуның демиргазык этрабы.

Мат 2:22; Иша 9:1.

Җеннет – грекче бу сөз «овадан баг» диймеги аңладяр. Тәзе Әхтде бу сөз Иса ынанянларың өлүмден соң гидйән аҗайып ерини аңладяр.

Лук 23:43; Айн 2:7.

Җул гейинмек – гадымы Ысрайылда адамлар эден гүнәсине тоба эдйәндиклерини гөркезенлеринде я-да кимдир бириниң ясыны тутанларында, җул гейнипдирлер ве күлүң үстүнде отурыпдырлар я-да депелеринден күл сепеләпдирлер. Умуман бу гам-гуссаны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2Шам 3:31; Нех 9:1; Мат 11:21.

К

К

1. Канун
2. Канун китабы
3. Кемош
4. Кенган
5. Кенганлар
6. Керуп
7. Кесетлер
8. Кейнлер
9. Кәкилик оты
10. Көне Әхт
11. Күл үстүнде отурмак

Канун – Төврадың бәш китабы: муңа сежде, мукаддес өй, байрамлар, гурбанлыклар ве садакалар дегишли болуп, иң эсасы хем Худайың халкы хөкмүнде ысрайылларың нәхили яшамалыдыкларына дегишли Худайың берен канунларындан ыбарат. Бу көпленч Мусаның кануны (Еш 8:29) я-да Мукаддес канун (Мат 23:23) дийлип атландырылыпдыр. Кануның эсасы бөлеги Он табшырыкдыр (Мср 20:1-17; Кан 5:6-21).

Серет: Канун китабы; Төврат.

Канун китабы – муңа Реббиң берен канунларындан ыбарат болан Канун таглыматы китабының бир бөлеги я-да Төврадың бәш китабы дегишлидир.

Кан 30:9-10; Еш 1:8; Гал 3:10.

Серет: Төврат.

Кемош – Мовапларың худайы.

1Пат 11:7, 33; Йрм 48:13,46.

Серет: Моваплар.

Кенган – Нухуң агтыкларының бириниң ады. Онуң несиллери болан кенганлар Ортаер деңзи билен Иордан дерясының аралыгында орнашыпдырлар, шонуң үчин ол ере Кенган ады берлипдир. Соңра олар ысрайыллар тарапындан басылып алныпдыр.

Гчк 9:18; 12:5; Мср 6:4; Еш 5:12.

Кенганлар – кенганың илаты гарышык болуп, финикиялылара якын болупдыр. Кәвагт бу сөз ол ерде яшан әхли тирелери аңладып, умумы уланылыпдыр, кәте диңе бир тирәни гөркезмек үчин уланылыпдыр. Соңра олар Кенганы басып алан ысрайыллар тарапындан өлдүрилипдир, дири галанлары-да ковлуп чыкарылыпдыр.

Гчк 12:6; 15:18-21; Еш 16:10.

Керуп – ганатлы перишделер. Олар Эрем багында яшайыш дарагтыны горапдырлар. Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң гөрен гөрнүшинде керуплар Худайың тагтының депесинде ерлешипдир. Әхт сандыгының үстүнде ганатларыны гапагың үстүне яйып отуран ики саны керубың алтындан ясалан кешби бар.

Гчк 3:24; Мср 25:18-22.

Серет: Әхт сандыгы; Перишде; Серафлар.

Кесетлер – илки Месопотамиядакы дүзлүкде, соңра Бабыл шәхеринде яшан тире. Кесетлер ол ердәки яшан тирелериниң арасында иң гүйчли тире болупдыр ве шонуң үчин оларың ады көпленч тутуш бабыллылары аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Эзр 5:12; Иша 47:1.

Серет: Бабыл.

Кейнлер – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенган юрдунда яшан халкларың бири.

Гчк 15:19; 4:11; 1Шам 15:6; 27:10; 1ЙЙ 2:55.

Серет: Кенган.

Кәкилик оты – якымлы ыслы өсүмлик. Руханы бир богдак кәкилик отуны сува я-да гана батырып, тәмизлемек үчин адамларың я-да бейлеки затларың үстүне сепипдир.

Лев 14:4,6; Зеб 50:9.

Серет: Мурдар; Тәмиз.

Көне Әхт – ол Төвратдан, Зебурдан, Тарыхы, Даналык ве Пыгамберлик китапларындан ыбарат. Бу китаплар Иса Месих гелмезден өң язылыпдыр, оларың кәбиринде Онуң гелҗекдиги барадакы пыгамберликлер бар.

Серет: Пыгамберлик этмек; Тәзе Әхт; Төврат; Зебур.

Күл үстүнде отурмак –

Серет: Җул гейинмек.

Л

Л

1. Ладан
2. Левилер
3. Лира
4. Ливан
5. Ливятан
6. Лолы
7. Лут

Ладан – гырымсы агаҗың гүр япрагындан чыкян шире. Шире гатаяр ве якымлы ыслы шепбик хөкмүнде сатыляр, оны оврадып, ондан дерман ясаярлар.

Гчк 37:25; 43:11.

Левилер – Левилер Якубың оглы Левиниң несиллеридир. Леви тиреси үч уруга бөлүнипдир: Гершоның, Кохадың ве Мерарының несиллери. Мусаның дөврүнде Худай леви тиресинден болан Харун пыгамбериң несиллерини руханылыга сайлапдыр; бейлеки левилериң әхлисини Мукаддес чадырда хызмат эдип, руханылара көмеклешмәге белләпдир. Диңе шу тирәниң өзбашдак мүлк ери болмандыр, себәби оларың везипеси Мукаддес чадырда, соңра ыбадатханада хызмат этмек болупдыр. Шонуң үчин булара мүлк ер бейлеки тирелерден бөлүнип берлипдир.

Мср 6:25; 38:21; Лев 25:32ф; Чөл 3:6.

Серет: Руханы.

Лира – Ысрайылда ве онуң даш-төверегиндәки үлкелерде уланылан киришли саз гуралы. Ол улы гөврүмли арфа меңзеш болупдыр.

Гчк 4:21; 1Шам 16:15-23; Зеб 70:22.

1624-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ливан – Ысрайылың демиргазык арачәгинде ерлешйән даглык юрт, ол кедр токайлыгы билен мешхур болупдыр. Сүлейман патыша Иерусалимде көшгүни ве ыбадатхананы Ливаның кедр хем бейлеки агачларындан гурупдыр.

1Пат 5:6-10; Эзр 3:7; Иша 60:13.

Ливятан –

Серет: Аждарха.

Лолы – газанч үчин тенини сатян аял.

Сүл 9:3; Хош 4:14; Як 2:25; 1Кор 6:15,16.

Лут – Ыбрайым пыгамбериң доганының оглы. Ол овнуклы-ирили маллары ве чадырлары билен Содом галасының төверегиндәки дереде месген тутупдыр. Соңра Реб Содом билен Гомора шәхерлериниң икисини вейран эдипдир, йөне перишделер Луты машгаласы билен биле халас эдипдирлер. Лут мовапларың ве аммонларың атасыды, соңра онуң несиллери Ысрайылың душманы болупдырлар.

Гчк 12:4–14:16; 19:1-36; 2Пет 2:7,8.

М

М

1. Мадай
2. Манна
3. Маскил
4. Меҗлис
5. Меръем
6. Месх ягы
7. Месих
8. Месопотамия
9. Мейлетин садака
10. Мезмур
11. Мәликсадык
12. Мидянлар
13. Микайыл
14. Миктам
15. Миллетлер
16. Милло
17. Мирас
18. Молек
19. Моваплар
20. Мукаддес
21. Мукаддес чадыр
22. Мукаддес чөрек
23. Мукаддес даг
24. Мукаддес отаг
25. Мукаддес өй
26. Мукаддес Рух
27. Мурдар
28. Муса пыгамбер
29. Мут лабен
30. Мүр
31. Мүрзе

Мадай – хәзирки гүнбатар-демиргазык Эйранда ерлешйән гүйчли патышалык. Парс империясында мадайлар парслар билен биле бир патышалыкда гуллук эдипдирлер. Шонуң үчин оларың канунларына «Медес ве парс канунлары» дийлипдир.

2Пат 17:6; Эст 1:19; Дан 6:8,12,15; Рес 2:9.

Серет: Парс империясы.

Манна – Ысрайыллар Синай чөлүнде азашып йөркәлер, Худай тарапындан асмандан яган иймит.

Мср 16:31-35; Чөл 11:6; Зеб 77:24; Ёх 6:31-58.

Маскил – Зебур китабында бир айдымың гөрнүши. Олар бирнәче максатлар үчин язылыпдыр: гудратлы ишлери үчин Худайы шөхратландырмак; халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы гынанҗына яс тутмак; шейле хем алкыш айтмак ве ялбармак үчин.

Зеб 31; 41; 52; 89; 142.

Серет: Мезмур; Зебур.

Меҗлис – Мукаддес Китапда бирнәче меҗлис агзалып гечилйәр. Оларың икиси иң мөхүмидир:

1. Худайың меҗлиси.

2. Яхудыларың меҗлиси. Худайың меҗлисине перишделер ве гөгүң башга ылахы барлыклары йыгнанярлар. Яхудыларың меҗлисине иң мөхүм яхуды адамларындан етмиш бириси дегишли болупдыр. Оларың арасында фарисейлер ве саддукейлер болуп, Баш руханы меҗлисе баштутанлык эдипдир. Римлилериң хөкүмдарлыгы астында меҗлисиң раят ве җенаят ишлерине гарамага ыгтыяры болупдыр, йөне хич кими хөкүм этмәге хукугы болмандыр.

Эйп 15:8; Зеб 81:1; 88:6: Мар 14:53-65; Рес 4:1-22.

Меръем – Тәзе Әхтде Меръем атлы бирнәче аял бар:

1. Исаның эҗеси Меръем.

2. Магдалалы Меръем. Иса Магдалалы Меръемден еди саны эрбет рухы чыкарды ве Меръем Исаның ызына эериҗилериң бири болды (Мат 27:55-56; Мар 16:9; Лук 8:2; Ёх 20:1-2; 11-18 ве бейлеки бөлеклер).

3. Бейтаниядакы Меръем. Ол Марта билен Лазарың доганыды. Ол Исаның аягуҗунда отурып, Онуң өвүтлерини диңледи (Лук 10:38-42; Ёх 11:1-5; 12:1-7).

4. Якуп билен Юсубың эҗеси Меръем. Бу Меръем Клеопасың аялы Меръем болмагы ахмал, йөне бу анык дәл (Мат 27:56; Мар 15:40; 16:1; Лук 24:10).

5. Ёханнаның (оңа Марк хем дийипдирлер) эҗеси Меръем. Бу Меръемиң Иерусалимде өйи болупдыр ве Иса шәгиртлери билен ол ерде душушыпдыр (Рес 12:12).

Месх ягы – кимдир бириниң Реббе багыш эдилендигиниң я-да мукаддес эдилендигиниң нышаны хөкмүнде онуң депесине яг гуйлупдыр я-да сепилипдир.

Мср 25:6.

Серет: Яг гуймак, Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Месих – бу ат «депесинден яг гуйлан адамы» аңладыпдыр. Көне Әхтде кимдир бириниң депесинден яг гуймак онуң руханы я-да патыша хөкмүнде Худай тарапындан айратын сайланандыгының нышаны болупдыр. Месих диен ат яхудылар тарапындан уланылып башланыпдыр ве олар муны Худайың олара ибермеги вада берен Патышасының ады үчин уланыпдырлар. Бу Патыша хемишелик хөкүм сүрмелиди ве Ысрайылы душманларындан халас этмелиди. Иса ынанянлар ве Оңа эерйәнлер Исаның Месихдигине, Онуң әхли адамлары халас эдип, Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Худай тарапындан сайланып иберилендигине ынанярлар. Грекче Месих сөзи «Христос» диймекдир.

Мат 1:1; Мар 8: 27-29; Лук 2:11; Ёх 20:31; Рес 18:28.

Серет: Худайың оглы; Яг гуймак.

Месопотамия – гадымы дөвүрде Евфрат дерясының гүнбатарындан Тигрис дерясының гүндогарына ченли болан аралык Месопотамия дийлип атландырылыпдыр. Бабыллылар ве ассыриялылар билен бирликде көп гадымы медениетлер бу ерде башланыпдыр.

Гчк 24:10; 25:20; Рес 2:9; 7:2.

Мейлетин садака – бу дүрли себәплер үчин Худая гетирилен дүрли гөрнүшли садакалар болупдыр. Меселем, адамлар мейлетин яг, якымлы ыслы түтетги, гейим-геҗим, агач, күмүш ве Мукаддес чадырың гурлушыгы үчин бейлеки затлары гетирипдирлер (Мср 35:20-29). Эмма шахсы себәплер үчин гурбанлык я-да садака ислендик гөрнүшде мейлетин берипдирлер.

Мср 35:29; 36:3; Лев 7:16.

Мезмур – Зебур китабында айдымың бир гөрнүши. Бирнәче максатлар үчин: Худайы шөхратландырмак үчин, халкың бетбагтчылыгына я-да шахсы эҗир чекмелерине яс тутмак үчин, патышаны беллемек, Худая миннетдарлык билдирмек, ыбадатхана баряркаң шатланып айдым айтмак; Худая ялбарып дога-дилег этмек үчин язылан айдымлардыр. Бу айдымлар Зебур китабында топланандыр. Исаның ызына эерйәнлер бир ере үйшенлеринде, мезмур айдыпдырлар.

Зеб 5:1; 18:1; Эфе 5:19; Кол 3:16.

Серет: Зебур.

Мәликсадык – Иерусалимиң гадымы патышасы ве руханысы. Онуң ады «догрулык патышасы» диймеги аңладяр. Көне Әхтде Мәликсадык Ыбрайым пыгамбере душяр ве оңа пата берйәр (Гчк 14:17-20). 109-нҗы мезмурда Мәликсадык «мүдимилик руханы» дийлип атландырыляр ве Еврейлере хат китабының 5‑нҗи бабының 6-нҗы аядында Иса «Мәликсадык дереҗесиндәки» руханы хөкмүнде танышдырыляр. Иса Худайың сагында отурян мүдимилик Баш Руханыдыр ве Ол месихилер үчин төвелла эдйәр.

Мидянлар – Ыбрайым пыгамбериң оглы Мидяның несиллери (Гчк 25:1,2). Муса өмрүни Мидян юрдунда гечирипдир, Мидян Синай ярым адасының бир бөлеги болмагы ахмал. Сердарлар дөврүнде мидянлар ысрайылларың эсасы душманы болупдыр. «Мидянлар» ве «Ысмайыллар» диен сөзлер кәте чалшырылып уланылыпдыр (Гчк 37:25-29).

Гчк 25:1,2; 37:25-29.

Серет: Ысмайыл пыгамбер.

Микайыл – хер миллетиң өзүниң сердар перишдеси болупдыр диен пикир бар, оларың херекетлери өз миллети билен баглы болупдыр. Бу барада илкинҗи гезек Даныел пыгамбериң китабында парс ве грек сердарларының перишдеси, шейле хем Ысрайылың сердары Микайыл перишде барада айдыляр.

Дан 10:13,20; 12:1.

Миктам – Зебур китабында габат гелйән айдымың гөрнүши.

Зеб 15:1.

Миллетлер – Мукаддес Китапда бу адатча яхуды дәл миллетлери аңладыпдыр. Ысрайыл халкы Худай тарапындан Онуң халкы болмак үчин сайланыпдыр, эмма Худай әхли миллетлериң халкларының халас болмагыны ве оларың хем Өз халкы болмагыны исләпдир.

Лев 26:12; Эфе 2:11-13.

Милло – топрак билен долдурылан җайрык я-да бошлук ер. Кәте бу сөз галаның диварына чыкмак үчин гурлан япгыды аңладыпдыр.

2Шам 5:9.

Мирас – тутуш Кенган юрды Худай тарапындан ысрайыллара мүдимилик мирас хөкмүнде сөз берлипдир. Ешуваның дөврүнде ер биҗе боюнча Ысрайылың он ики тиресине пайланып берлипдир, шейлеликде, хер тирәниң өз ери болупдыр ве мирас хөкмүнде несилден несле гечипдир. Муңа гарамаздан, ысрайыл халкы Худайың Өз «мирасы» хөкмүнде суратландырылыпдыр. Ине, шонуң үчин Худай билен ысрайыл халкының арасындакы әхте гөрә, Ол диңе оларың Худайы болупдыр, олар болса Онуң халкы болупдыр. Ким Иса ынанян болса, онуң мирасы Худайың Шалыгыдыр ве бакы яшайышдыр.

Мср 32:13; Еш 13:6-8; Зеб 33:12; Як 2:5.

Молек – аммонларың эсасы худайы. Адамлар кәте өз чагаларыны Молек худайына гурбанлык бермек билен оңа сежде эдипдирлер. Худайың кануны бу адаты өрән язгарса-да, бир гезек хатда ысрайыл халкы-да Иерусалимиң голайындакы Хинном җүлгесинде огул-гызларыны Молек худайына хөдүр этди.

Лев 18:21; 20:2-5; 1Пат 11:7; Ер 32:35.

Моваплар – Ыбрайым пыгамбериң егени Лутуң несиллери. Олар Өли деңзиң гүндогарындакы Мовап юрдунда яшапдырлар. Моваплар өзлериниң эсасы худайы хөкмүнде Кемоша сежде эдипдирлер. Оларың геплешик дили еврей дилине дегишли болупдыр. Олар Ысрайылың душманы болупдырлар ве көпленч Ысрайылың пыгамберлери тарапындан паш эдилипдирлер. Муңа гарамаздан, Рут ак йүрекли моваплы аял болупдыр. Бабыллылар моваплары дерби-дагын эдипдирлер.

Иша 15-16; Ер 49; Зеп 2:8-11.

Мукаддес – Төвратда «мукаддес» адаты максатлар үчин дәл-де, Худайың максатлары үчин айры гойлан диймеги аңладяр. Бу руханылара я-да ысрайыл халкына, я-да Мукаддес чадыр ве гурбанлык сыпасы ялы затлара дегишлидир. Мукаддес эдилен адамлар я-да затлар пәк сакланылмалыды. Мукаддес Китапда мукаддес адамларың пәклигине оларың ахлак хәсиетлери хем дегишли болупдыр: «Өзүңизи чагыран Худайың мукаддес болшы ялы, сиз хем әхли эдйән ишлериңизде мукаддес болуң» (1Пет 1:15).

Мср 3:5; 16:23; 19:6; 25:8; Иша 6:3.

Мукаддес чадыр – Мукаддес чадыр Әхт сыпасыны ве ыбадат үчин бейлеки энҗамлары ерлешдирмек үчин гурлан чадырдыр. Тутуш гурлуша Мукаддес чадыр дийлипдир (1622‑нҗи ве 1628‑нҗи сахыпадакы суратлара серет). Мукаддес чадырың ичинде ики отаг болупдыр: мукаддес отаг ве иң мукаддес отаг. Чадыр гечиниң йүңүнден эдиленди ве онуң диварының ич тарапы овадан тутулар билен өртүленди. Онуң төвереги хаят билен гуршалып, дашына хаят айланыпдыр. Мукаддес чадыр билен онуң ховлусына Худайың мукаддес өйи дийлипдир. Ысрайыллар чарва адамлар болупдырлар, шонуң үчин олар гөченлеринде, чадыры сөкүп алып, өз янлары билен әкидипдирлер. Мукаддес чадыр Реббе йүз тутулян чадыр хөкмүнде хем белли болупдыр. Ховлуда Худая садакалар ве гурбанлыклар хөдүр этмек үчин гурбанлык сыпасы, шейле хем руханылар ювнар ялы сувдан долы бүрүнч леген дурупдыр. Өңки дөвүрдәки гөчме мукаддес чадыр Сүлейманың дөврүнде дашдан ве агачдан салнан ыбадатхана билен чалшырылыпдыр.

Мср 26:1-35

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Реббе йүз тутулян чадыр; Ыбадатхана. 1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Мукаддес чөрек –

Серет: Хөдүр чөреги.

Мукаддес даг – Иерусалимдәки даг, ол ерде ыбадатхана гурлупдыр ве сежде эдилипдир (адатча Сион дагы билен мешхур болупдыр).

Серет: Иерусалим; Сион.

Зеб 2:6; 14:1; 98:9; Иша 27:13; Ёл 2:1-2.

Мукаддес отаг – Мукаддес чадырдакы отаг, ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер. Мукаддес отагың ичинде якымлы ыслы гурбанлык сыпасы, чырадан, үстүнде хөдүр чөреклери болан хантагта барды. Бу отаг Иң мукаддес отагдан туты аркалы бөлүнипдир. Сүлейман чадыры ыбадатхана билен чалшанда, бу отаг дашкы отаг ады билен, Иң мукаддес отаг болса, ички отаг ады билен белли болупдыр.

Мср 26:30-34; 1Пат 6:14-18

Серет: Иң мукаддес отаг; Мукаддес чадыр; Мукаддес өй; Ыбадатхана.

Мукаддес өй – бу ат Мукаддес чадыра ве онуң хаядына, соңрак болса ыбадатхана дегишлидир. Ол ерде руханылар Худайың хузурында өз хызматларыны ерине етирипдирлер.

Мср 25:8; 36:1; Лев 19:30; 1ЙЙ 22:19; Зеб 23:3.

Мукаддес Рух – Худайың Рухы болуп, Ол дүнйәде гудрат аркалы херекет эдйәр. Көне Әхтде Худайың Рухы адамлара инип, олар пыгамберлик эдипдирлер. Тәзе Әхтде Иса ынанянларың хеммеси Мукаддес Рухы кабул эдйәрлер.

Эйп 33:4; 1Шам 19:20; Рим 8:15.

Серет: Рух.

Мурдар – гадымы Ысрайылда эгер адам дини тайдан тәмиз болмаса, ол мурдар хасапланыпдыр. Левилер ве Чөлде китапларында нәхили адамың мурдар хасапланяндыгы беян эдилендир. Ысрайыллар Мукаддес өйде борчларыны ерине етирмәге башланларында, Худай олара бу ери мурдар этмезлиги буюрды. Иса адамы хакыкатдан нәмәниң мурдар эдйәндигини, ягны йүрекден чыкян эрбет пикирлериң ве херекетлериң мурдар эдйәндигини өвредйәр.

Лев 15:31; Эзк 5:11; Мат 15:11.

Серет: Тәмиз.

Муса пыгамбер – Ысрайыллар Мүсүрде гулчулыкда боланларында, Муса пыгамбер олара баш болмак үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ол Мүсүр патышасындан ысрайылларың гидип, чөлде Реббе ыбадат этмеклери үчин ругсат бермегини сораяр. Йөне фараон мунуң билен Реб диңе Мүсүр топрагына биртопар бетбагтчылыклар индеренден соң ылалашяр. Муса халка энчеме йыллап чөлде ёлбашчылык эдйәр, эмма сөз берлен Кенган юрдуны диңе узакдан гөрүп билйәр. Мукаддес Китабың илкинҗи бәш китабы Төврат хөкмүнде белли болуп, эсасан, Муса тарапындан языландыр.

Мут лабен – бу сөзүң манысы барада алымлар җеделлешйәрлер. Онуң «Лабениң өлүми» диен маныны аңладян болмагы мүмкин ве ол мезмурың нәме үчин языландыгының себәбини гөркезйәр. Белки, ол мезмурың нәдип айдым эдип айдыландыгыны я-да нәхили саз гуралында чалнандыгыны гөркезендир.

Зеб 9:1.

Мүр – мүр өсүмлиги гүр тикенли ве шахалы гырымсы агачдыр. Якымлы ыслы түтетги онуң шахаларындан алыняр ве ол гуранда гатаяр. Ол өрән гымматбаха түтетги болуп, атыр ясамак үчин яг билен гарыляр ве җеседи җайламага тайярламак үчин уланыляр. Мүрүң тагамы аҗы болупдыр. Бу агырыны еңиллешдирйәр дийип хем ынаныпдырлар. Бу хәсиетлериң, белки, эсгерлериң оны шераба гарып, Иса берендиклери билен баглы болмагы хем ахмал (Мар 15:23).

Зеб 44:9; Сүл 7:17; Наг 5:5.

Мүрзе – мүрзәниң эсасы кәри ресминамаларың гөчүрмесини тайярламакдыр. Шейле хем олар хатлары, карарлары ве бейлеки ресминамалары языпдырлар, олар пайхаслы ве дүшүнҗели хасапланыпдыр. Мүрзелер язып билйәндиклери үчин, кәте малие язгыларыны хем саклапдырлар. Мүрзелер көпленч патыша билен якындан ишләнсоңлар, оларың кәбири ресминамаларың гөчүрмесини ерине етирмеклиги ве ёлбашчы болмаклыгы газаныпдыр. Исаның дөврүнде олар Төврат мугаллымлары хөкмүнде белли бир топары аңладыпдырлар.

2Пат 12:10; 25:9; Эст 8:9; Эзр 7:6,10,11,21; Ер 8:8.

Н

Н

1. Надан
2. Нард
3. Назыр
4. Нефиллер
5. Негеп чөли
6. Новбахар огул
7. Нух пыгамбер

Надан – Сүлейманың пәхимлери китабында надан адам барада көп гүррүң эдилйәр. Надан самсык дәл-де, эйсем Худайың халаян ёкары ахлак дурмушында яшамага пайхасы кемлик эдйән адамдыр.

Кан 32:6; Сүл 1:22; 7:7; 9:6.

Нард – нард өсүмлигиң сүммүли ве онуң көкүнден алынян ыслы ягы болупдыр. Нарддан ясалан хошбой ыслы яг өрән гыммат болупдыр, онуң бахасы бир йылың иш хакына барабар болупдыр.

Наг 1:11; Мар 14:3.

Назыр – назыр мукаддеслик дереҗесини алан хем-де сач-сакгалыны сырман, сачыны өсдүрип, шерап хем гүйчли ичгилери ичмекден сакланып, өзүни Реббе багыш этмеги вада берен адам болупдыр. Бир гудрат аркалы өзүниң я-да Шимшон ялы эҗесиниң вадасы аркалы адам назыр болупдыр. Соңы билен шейле адам өзүни Худая багыш этмек вадасы аркалы айратын дереҗә эе болупдыр.

13:5,7; 16:17 Амо 2:11.

Нефиллер – Нефиллер өрән узын ве гүйчли адамлар болупдырлар, олар Гелип чыкыш китабының 6-нҗы бабында ылахы барлыкларың ве ынсан гызларының несиллери хөкмүнде ятланып гечилйәр. Соңрак, ысрайыллар Кенган юрдуны гөзден гечирмәге гиденлеринде, нефиллери (ягны нефиллерден гелип чыкан анаклары) гөрүпдирлер.

Гчк 6:4; Чөл 13:33.

Серет: Анаклар.

Негеп чөли – Ысрайылың гүнорта бөлегиндәки чөл.

Гчк 12:9; 13:1,3; 20:1.

Новбахар огул – гадымы гүнорта җемгыетинде илкинҗи доглан огул үйтгешик хасапланыпдыр. Ол огул какасы арадан чыкандан соң, машгаланың башы болупдыр, какасының патасыны алыпдыр, мирасдан ики эссе пай алыпдыр. Мүсүрде Песах вакасы болуп геченден соң, хер бир новбахар огул Худая дегишли болупдыр ве машгаласы оңа дерек садака берип, оны ызына сатын алып билипдир.

Гчк 49:3; 27; Мср 13:2; Кан 21:17.

Серет: Ызына сатын алмак.

Нух пыгамбер – Нух пыгамбер өз машгаласыны, шейле хем халал ве харам хайванлары халас этмек үчин Худай тарапындан гәми гурмаклыга чагырылан адам болупдыр. Ол Худайың назарында догры сайылыпдыр. Силиң сувлары чекиленден соңра, Худай онуң билен әхт эдишип, мундан бейләк хич вагт ер йүзүни сил билен вейран этмеҗекдигине сөз берйәр.

Гчк 5:29; 6:8; Иша 54:9; Лук 17:27: 1Пет 3:20; 2Пет 2:5; Ев 11:7.

О

О

1. Омын

2. Ондан бири

Омын – көпленч дога-дилеглер эдиленде, оны җемлемек үчин уланыляр. «Омын» сөзи «Гой, шейле болсун!» диймеги аңладяр. Бу еврейче «Бу хөкман» диен сөзе эсасланяр.

Чөл 5:22 Кан 27:15-26; Рим 1:25.

Ондан бири – гадымы Ысрайылда хасылың ондан бири Реббе берлипдир. Муны аммарлара йыгнап, руханыларың ве левилериң иймити үчин харчлапдырлар. Исаның дөврүнде адамың өндүрен өнүминден я-да гирдеҗисинден ондан бири ыбадатхана руханыларына берлипдир.

Чөл 18:21; Кан 14:22.

Ө

Ө

1. Өлүлер дүнйәси

2. Өй бутлары

Өлүлер дүнйәси – гадымы Ысрайылың халкы Өлүлер дүнйәси ериң ашагында дийип дүшүнипдир, эмма ол довзах дәлдир. Хер кес өленден соң, ол ере инипдир. Ол ер үмсүм, гараңкы ер болупдыр. Гоҗалык яшына етип өлениңден соң, ата-бабаларыңа говушмак оңатды, йөне яш өлмек говы дәлди. Якуп өз оглы Юсуп үчин яс тутса-да, өлүлер дүнйәсине инмек ислемеди. Бу ере Хеләкчилик ери хем дийлипдир.

Гчк 37:25; 42:38; 44:29,31.

Өй бутлары – өй бутларына бутпаразлар, кә халатда ысрайыллар тарапындан сежде эдилипдир. Олар өйлерде сакланып, кераматлы сайылыпдыр.

Гчк 31:19; 2Пат 23:24.

П

П

1. Парс империясы
2. Парз
3. Пата
4. Патрос
5. Перишде
6. Перизлер
7. Перман
8. Песах байрамы
9. Петир байрамы
10. Пилат
11. Пилиштлилер
12. Пурым байрамы
13. Пыгамбер
14. Пыгамберлик этмек

Парс империясы – Бабыл империясындан соң эмеле гелен гүйчли ве хас улы империя болупдыр. Парс империясы Гресиядан Мүсүре ченли ве Орта Азия ченли ерлери, шол санда Ысрайылы хем басып алыпдыр. Кәте бу империя «Мадай-Парс империясы» дийип атландырылыпдыр, себәби онуң дүзүмине гирен мадай миллети империяны доландырмакда ваҗып орны эеләпдир. Парс канунлары «Парсларың ве мадайларың канунлары» дийип атландырылыпдыр.

Эст 1:19; Дан 6:8,12,15.

Серет: Мадай.

Парз –

Серет: Канун.

Пата –

Серет: Ялкамак.

Патрос – Мүсүриң гүнорта бөлеги.

Иша 11:11; Йрм 44:1, 15; Эзк 29:14; 30:14.

Перишде – перишделер адамлар үчин Худайың хабарчылары ве векиллеридирлер. Олар Худайың хузурында яшап, хемише Оны алкышлаярлар. Керуплар ве Серафлар перишделериң бир гөрнүшидирлер. Мукаддес Китапда ики саны мөхүм перишдәниң: Микайыл билен Җебрайылың ады агзалып гечилйәр.

Гчк 3:24; 16:7-11; Иша 6:2.

Серет: Җебрайыл; Микайыл.

Перизлер – Ысрайыл халкы Кенган юрдуны эелемезден өң, ол ерде яшан халкларың бири.

Гчк 13:7; Еш 3:10.

Перман –

Серет: Канун.

Песах байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он дөрдүнҗи гүни агшам белленилипдир. Бу бахар паслының ыз янында болупдыр. Шол агшам ысрайыл халкы Худайың өзлерини Мүсүр гулчулыгындан нәхили халас эдендигини ве Мүсүрден гайтмазының өң янында агшам гурбанлык җанлысының ганы аркалы өз новбахар огулларының нәхили азат боландыгыны ятлапдырлар. Адамлар гузы я-да гечи союп, хеммеси билеликде Песах нахарыны ийипдирлер, оны аҗы гөк отлар ве петир билен ийипдирлер.

Мср 12:1-13,21-51; Лев 23:5; Чөл 9:1-14, Кан 6:1-7.

Петир байрамы – еврейлериң сененамасы боюнча биринҗи айың, ягны Абып (бейлеки ады Нисан) айының он бәшинден йигрими бири аралыгында белленилипдир. Бу байрам Песах байрамының ыз яны башлапдыр, Көне Әхтиң кәбир парчаларында бу ики байрам бир байрам ялы гөркезилипдир. Шол хепдәниң довамында ысрайыл халкы өзлерини Мүсүр гулчулыгындан Худайың нәхили алып чыкандыгыны ятлапдырлар. Адамлар өйлеринден әхли хамырмаялары чыкарып зыңыпдырлар, хамырмаялы чөрек иймәндирлер. Олар байрамың биринҗи ве единҗи гүнлери мукаддес йыгнанышык эдип, Худая гурбанлыклар хөдүрләпдирлер.

Мср 12:14-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Лев 23:6-8; Чөл 28:17-25; Кан 16:3-4,8.

Пилат – Исаның өвреден ве вагыз эден гүнлеринде Понтий Пилат Яхуданың үстүнден хөкүм сүрен Рим императорыдыр.

Мат 27; Рес 3:13.

Пилиштлилер – б. э. өң XIII асырың ахырларында Ысрайылың гүнорта-гүнбатарындакы кенаряка золагыны эелән халк. Пилиштлилер бәш саны шәхери: Газаны, Ашкелоны, Ашдоды, Гаты ве Экроны эсасландырыпдырлар. Б. э. өң XII асырда олар ер чәклерини гүндогар тарапа гиңелдип башлаярлар. Бу ягдай Кенган тарапдан өз чәклерини гүнбатара гиңелдйән ысрайыл халкы билен пилиштлилериң арасында душманчылык дөредипдир. Шейлеликде, хезрети Давут патыша тарапындан долы дерби-дагын эдилйәнчәлер, пилиштлилер Ысрайылың эсасы душманы болупдырлар.

2Шам 8:1; 1ЙЙ 18:1.

Пурым байрамы – бу байрам еврей халкының дурмушына Парс империясы дөврүнде гошулыпдыр. Бу еврейлериң сененамасы боюнча он икинҗи айың, ягны Адар айының он дөрдүне ве он бәшине, ирки бахарда белленилипдир. Бу ики гүнүң довамында ысрайыл халкы Эстериң дөврүнде өзлериниң долы ёк эдилмекден Худайың нәхили халас эдендигини ятлапдыр. Олар шатланыпдырлар, ийип-ичипдирлер ве бири-бирилерине совгат берипдирлер.

Эст 9:20-32.

Пыгамбер – Худайың хабарыны халка етирмек үчин Худай тарапындан чагырылан адам. Ыляс ялы ирки пыгамберлер (Гөргүрлер) Худая сыгынян топар болуп, кәте оларда үйтгешик теҗрибе болупдыр ве тәсин гудратлар гөркезипдирлер. Шамувел пыгамбер өзүни көпленч сердар хөкмүнде алып барыпдыр. Соңрак Ермея ялы пыгамберлере Худайдан аянлык инипдир ве олар бу аянлыклары халка етирипдирлер.

1Шам 3:20; 9:9; 10:5-11; 1Пат 17 – 18; Ер 1:5.

Пыгамберлик этмек – Худайың халка ниетлән хабарыны оңа етирмек. Бу хабарлар көпленч аянлыкларың ве дүйшлериң үсти билен берлипдир. Гадымыетдәки пыгамберлериң дөврүнде бу сөз пыгамбериң аша җошгунлык ягдайыны беян этмекде хем уланылыпдыр.

1Шам 10:5ф; Ер 2:8.

Серет: Аянлык; Пыгамбер.

Р

Р

1. Рабби
2. Рахап
3. Рапалар
4. Реб
5. Реббе хөдүр эдилен чөрек
6. Реббе йүз тутулян чадыр
7. Реббиң гүни
8. Реббиң өйи
9. Реббиң сачагы
10. Ресуллар
11. Римлилер
12. Рух
13. Руханы

Рабби – еврейлер акыллы ве ваҗып адамлара йүзлененлеринде, «Рабби» сөзүни уланыпдырлар, бу мугаллым диймеги аңладяр. Бу сылаг-хорматы аңладян сөздүр. «Раббуни» диен сөз хем шу маныны аңладяр.

Ёх 1:38; 3:2; 20:16.

Рахап –

Серет: Аждарха.

Рапалар – Ысрайыл халкы басып алмаздан өң, Кенганда яшан халкларың бири. Анаклар ялы олар хем өрән узын ве даяв адамлар болупдырлар.

Кан 2:11, 20; Еш 12:4.

Серет: Анаклар; Кенган.

Реб – гадымы вагтларда Худайың адыны айтмакдан сакланмак үчин яхудылар Оңа «Адонай» дийип салгыланыпдырлар, бу эе я-да хоҗайын диймеги аңладыпдыр. Көне Әхтиң түркменче терҗимесинде Худайың ады Реб сөзи билен терҗиме эдилди, себәби бу хем ага я-да эе диймеги аңладяр. Б. э. өң III асырда Көне Әхт грек дилине терҗиме эдилипдир ве «куриос» диен грек сөзи Худайың ады үчин уланылыпдыр. Соңра Тәзе Әхт язылан вагтында шол бир «куриос» сөзи Иса Месих үчин уланылыпдыр ве көпленч Реб дийлип терҗиме эдилипдир.

Реббе хөдүр эдилен чөрек –

Серет: Хөдүр чөрек.

Реббе йүз тутулян чадыр – шейле хем бу ере Мукаддес чадыр хем дийлипдир, бу ерде руханылар өз борчларыны ерине етирипдирлер. Муңа Реббе йүз тутулян чадыр дийилмегиниң себәби Худай руханылара ве адамлара чадырың гирелгесинде гепләпдир (Мср 29:42-43). Шейле хем Муса Худай билен бу ерде душушыпдыр (Мср 33:7-11).

Мср 29:42-43; 33:7-11.

Реббиң гүни – адатча шол гүн кесеки миллетлер үчин җеза гүни, Худайың сайлан халкы үчин болса акланма я-да хасаплашык гүни дийлип пикир эдилипдир. Муңа гарамаздан, пыгамберлер шол гүн ысрайылларың хем гүнәлери үчин җезаландырылҗакдыгыны олара дуйдурыпдырлар. Тәзе Әхтде Реббиң гүни казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге Исаның гелҗек гүнүдир.

Ер 46:10; Амо 5:17-27; 1Сал 5:1-9.

Реббиң өйи – бу сөз Ыбадатхананы аңлатмак үчин уланылыпдыр.

1Пат 3:1; Мик 4:1.

Серет: Ыбадатхана.

Реббиң сачагы – бу гурбанлык сыпасы үчин башга сөз болуп, диңе Малакы китабында уланыляр. Тәзе Әхтде бу сачак йыгнак агзаларының бир ере үйшүп, нахар ийип, Исаның өлүмини ве тәзеден дирелмегини ятламакларыны аңладыпдыр.

1Кор 11:17-33.

Ресуллар – Иса Өзүниң якын ёлдашларындан, таныш шәгиртлеринден он ики саны ресулы сайлаяр. Ол адамлар Онуң билен биледилер ве Иса олара әхли зады өвредипдир; олар Исаның өленини ве тәзеден диреленини өз гөзлери билен гөрүпдирлер. Иса олары гөрен затларыны гүррүң бермеклери үчин ве Худайың Шалыгы барада вагыз этмеклери үчин адамларың арасына иберйәр. Олар Иса ынанян адамларың ёлбашчысы болярлар.

Мар 3:14; Лук 22:14; Рес 1:2; 1Кор 15:7.

Римлилер – Рим империясының илаты. Римлилер Исаның яшан дөврүнде Демиргазык Африканың кәбир бөлеклеринде ве Орта Гүндогарда, хәзирки тутуш Түркийәниң ве Европаның көп бөлеклеринде хөкүм сүрдүлер.

Рес 28:17.

Рух – еврейче «рух» диен сөз шемал диймеги, шейле-де адамзадың рухуны ве Худайың Рухуны аңладыпдыр. Тәзе Әхтде шейтан тарапындан ынсаның калбына орнашян эрбет рух барада хем гүррүң эдилйәр. Иса адамлардан бу эрбет рухлары ковуп чыкарды.

Серет: Мукаддес Рух.

Гчк 1:2; Мср 15:8; 1Шам 10:6,10; Ёл 3:2; Мат 12:45; Мар 9:25; Лук 11:26; 13:11; Рес 16:16.

Руханы – ол дини дессурлары ве хызматлары ерине етирмәге айратын укыплы адам болупдыр. Ысрайыл халкының арасында Муса пыгамбер аркалы берлен кануна гөрә, Мусаның агасы Харун пыгамбериң несли руханы болупдыр, олар Мукаддес өйде, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада хызмат этмәге сайланыпдырлар. Олар сежде этмәге, садакалар бермәге, дини дессурлары ве байрамлары беллемәге ёлбашчылык эдипдирлер. Руханыларың ишлери левилер тарапындан пайланыпдыр. Мукаддес отага, соңрак ыбадатхана гирмәге диңе руханылара ругсат эдилипдир.

Гчк 41:45; Мср 19:6; 30:30.

Серет: Баш руханы; Левилер; Мукаддес өй.

С

С

1. Сабат гүни
2. Садака
3. Саддукейлер
4. Саламатлык гурбанлыгы
5. Салгытчы
6. Салим
7. Самария
8. Сара

9. Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

10. Сежде этмек
11. Сеждегәх
12. Села
13. Серафлар
14. Сердар
15. Сидон
16. Синагога
17. Синай
18. Сион
19. Сион гызы
20. Содом
21. Сөвеш арабасы
22. Стоик таглыматчылар
23. Сур
24. Сурнай байрамы
25. Сува чүмдүрмек
26. Сүлейман пыгамбер
27. Сүннет
28. Сүннетсизлер
29. Сүргүн
30. Сыпа

Сабат гүни – бу еврейлерде хепдәниң единҗи гүни болуп, дынч алмак үчин айратын гүн хасапланыпдыр, бу анна гүни Гүн яшандан башлап, шенбе гүни Гүн яшанда тамамланыпдыр. Ол гүн мукаддес гүн сайылып, хич бир иш эдилмәндир. Исаның дөврүнде яхудыларың Сабат гүнүне дегишли көп дүзгүнлер болупдыр.

Гчк 2:3; Мср 16:23; Лев 16:31.

Садака – Өзүниң буйрушы ялы, Реббе садака хөкмүнде ысрайыллар руханылара галла, миве, яг, шерап, чөрек, мал-гаралар, пул, шай-сеп, эгин-эшик, алтын-күмүш гетирипдирлер. Эгер халк догры яшамаса, оларың садакасыны Реббиң кабул этмеҗекдигини пыгамберлер олара дуйдурыпдырлар (Иша 1:10-17).

Серет: Галла садакасы; Гурбанлыклар; Ичги садакасы; Мейлетин садака.

Саддукейлер – Саддукейлер яхудыларың арасында ёкары дереҗели, бай адамлар болупдырлар ве еврей меҗлисинде отурыпдырлар. Олар халкың Худай тарапындан Муса берлен кануна эермелидигине ынаныпдырлар, йөне соңрак бу канунлара гошулан дүзгүнлере ве адатлара ынанмандырлар. Олар адамың өленден соң дирелйәндигине ынанмандырлар. Шонуң үчин хем олар фарисейлер билен көпленч шу меселелер барада давалашыпдырлар.

Мат 16:1; Мар 12:18; Рес 4:1.

Серет: Фарисейлер; Меҗлис.

Саламатлык гурбанлыгы – бу гурбанлык хайсам болса бир говы зат үчин Худая миннетдарлык билдирмек үчин берлипдир, шейле хем Худая айдылан садака я-да мейлетин садака хөкмүнде берлипдир. Мал өлдүриленден соң, онуң бир бөлеги гурбанлык сыпасының үстүнде якылыпдыр, бейлеки бөлеги гурбанлык берйән адамың машгаласы ве руханы тарапындан ийлипдир.

Лев 3:1-17; 1Пат 9:25.

Салгытчы – Исаның дөврүнде салгытчылар яхудылары басып алан ве зорлук билен оларың үстүнден хөкүм сүрйән Рим империясы үчин ишләпдирлер. Шонуң үчин яхудылар салгытчылары йигренипдирлер. Мунуң үстесине-де салгытчылар көпленч өзлерине алмак үчин, адамлардан алмалысындан көп пул талап эдипдирлер.

Мат 9:10; 10:2-4; 21:31; Лук 18:8.

Салим – Иерусалимиң гысга ады.

Гчк 14:18; Зеб 75:3.

Самария –

1. Б. э. өң IX асырда Омры патыша демиргазык ысрайыл тирелериниң пайтагт шәхери хөкмүнде Самарияны беркарар эдипдир.

2. Исаның дөврүнде хем шәхериң ерлешен ери болан рим этрабының ады болупдыр.

1Пат 13:32; 16:24; 2Пат 17:24.

Серет: Ысрайыл.

Карта серет.

Сара – Сара Ыбрайым пыгамбериң аялы болупдыр. Онуң ады аслында Серай болупдыр, эмма Худай оңа Сара адыны берипдир. Ол өнелгесизди, эмма ахырсоңунда, гаррылык яшында Худайың гудраты билен бир огул догрупдыр.

Гчк 17:15.

Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери – аяллар (кәте эркеклер) Кенган худайларына сежде эдилйән ерлерде пул төлән адам билен җынс гатнашыгыны эдипдирлер. Олар бейле этмеклик топрагың бол хасыл гетирмегиниң кепили дийип пикир эдипдирлер. Кенгана яшамага гелен ысрайыллар хем олардан гөрелде алып, өзлериниң сеждегәхлеринде бу иши эдипдирлер.

1Пат 14:24; 15:12; 22:46; 2Пат 23:7; Хош 4:14.

Сежде этмек – гадымы дөвүрде ысрайыллар Реббе сежде этмек үчин өзлерини тәмизләпдирлер, дога-дилег эдипдирлер, мезмурлары айдым эдип айдыпдырлар, рухана садака гетирипдирлер. Буларың кәбири өзбашдак, я-да машгала билен, я болмаса улы топар болуп ерине етирилипдир. Кәбирилери муны өйде, башга бирилери болса сежде эдилйән ерде берҗай эдипдирлер. Ысрайыллар Реббе ислендик ерде сежде эдипдирлер, руханының ёлбашчылыгында Худайың халкы хөкмүнде ысрайыллардан хеммесиниң билеликде сежде этмеклери талап эдиленде олар үчин йөрите гүнлер ве байрамлар белленилипдир. Ысрайылың тутуш тарыхы боюнча оларың сежде этмеклерине башга миллетлер терс тәсир эдипдирлер, меселем, олар бут ясамак билен Худайың гахарыны гетирипдирлер.

Гчк 22:5; Мср 3:12; Зеб 5:8; Иша 44:15

Серет: Хызмат этмек.

Сеждегәх – Кенган динине уйянларың сежде эдйән ери я-да кераматлы ери: Ашера бутлары дикилипдир ве олара гурбанлыклар берлипдир, шейле хем топрагың хер йыл бол хасыл бермеги үчин лолучылык эдилипдир. Олар адатча бейик депелерде, шейле хем улы агачларың ашагында, байырларда, башга ерлерде лолучылык эдипдирлер. Бу ишлер хемише Реб тарапындан пыгамберлер аркалы паш эдилипдир.

Серет: Ашера.

Лев 26:30; 1Пат 3:2-4; 2Пат 23:1-28; Ер 7:31.

Села – Зебурда уланылян сөз. Манысы белли дәл, белки, сазың довамындакы сәгинме болмагы ахмал.

Зеб 3:1.

Серафлар – ганатлы перишделер. Ишая пыгамбер Худайың тәҗиниң дашындан пырланян серафлары гөрүпдир ве шейле дийип җар эдипдир: «Хөкмүрован Реб мукаддесдир, мукаддесдир, мукаддесдир» (Иша 6:3). Еврейче бу сөз «янянлар» диймеги аңладяр.

Серет: Керуп; Перишде.

Иша 6:2,6.

Сердар – Худай тарапындан сайланан ёлбашчылар. Сердарлар патыша болмаздан өң, өз душманлары билен урушмакда ысрайыл халкына ёлбашчылык эдипдирлер. Шейле хем олар Худайың ислегини халка етирипдирлер ве казы хөкмүнде дава-‑җенҗеллери чөзүпдирлер.

Чөл 25:5; Сер 2:16; Рут 1:1; 1Шам 7:6.

Сидон – бу шәхер хәзирки Ливаның кенарында ерлешипдир. Мукаддес Китабың дөврүнде ол сөвданың ве агач уссачылыгының меркези болупдыр, бу шәхер көп асырларың довамында дүрли халклар, ягны бабыллылар, греклер, римлилер тарапындан басылып алныпдыр.

Серет: Финикия.

Синагога – синагога яхудыларың, адатча, Сабат гүни йыгнанышян ери болупдыр, олар дога-дилег этмек үчин, окалян Төврадың аятларыны ве Худайың канунының дүшүндирилишини диңлемек үчин үйшүпдирлер. Тәзе Әхт дөврүнде синагогалар яхуды җемагатының бар еринде, тутуш Рим империясында болупдыр.

Мат 4:23; Мар 1:39; Лук 4:16; Ёх 9:22; Рес 9:2.

1629-нҗы сахыпадакы сурата серет.

Синай – бу дагың бейлеки ады Хорепдир. Муса йүзүне Он Табшырык язылан ясы дашлары алмак үчин бу дага чыкыпдыр.

Мср 19:18; 24:16; 31:18; Зеб 67:18.

Серет: Хореп.

Сион – Иерусалимде ыбадатхана гурлан депе.

2Шам 5:7; 2Пат 19:31; Зеб 9:11; Иша 35:10

Серет: Сион гызы.

Сион гызы – бу сөз гошгы стилинде уланылып, Иерусалимиң илатыны аңлатмак үчин уланылыпдыр.

Зеб 9:14-15; Иша 1:8; Лам 1:6; Мик 4:8.

Серет: Сион.

Содом – Содом Лут билен онуң машгаласының яшан шәхериниң ады. Содом билен Гомораның халкы көп неҗис ишлери эдипдирлер, шонуң үчин Худай бу шәхерлери якып вейран эдипдир.

Гчк 13:12; 18:16; Мат 10:15; Йхд 1:7.

Сөвеш арабасы – бир ата я-да бирден көп ата дакылан ики тигирли араба болуп, ол сөвеш үчин уланылыпдыр, көпленч онуң үстүнде ики саны сөвешиҗи адам болупдыр, оларың элинде ок-яйы я-да найзасы болупдыр.

Мср 14:6; Еш 17:16; 1Шам 13:5; 2ЙЙ 1:14.

1625-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Стоик таглыматчылар – Зино философың ызына эериҗилер. Зино адамлара өз дурмушына өзлериниң хөкүмдарлык этмегини өвредипдир ве яшайшы хич хили леззетиң я-да агырының тәсири етмезден кабул этмеги ныгтапдыр.

Рес 17:18.

Сур – айлагда ерлешйән гадымы Финикияның бир шәхери болупдыр, ол хәзирки вагтда Ливаның бир бөлегидир. Сур бай шәхер болуп, ол тәҗирчиликде ве маталары гөк реңке боямакда мешхур болупдыр.

Серет: Финикия.

Сурнай байрамы – Ол еврейлериң сененамасы боюнча Тишри айының бирине (муңа Этаным айы хем дийипдирлер), ягны единҗи айда белленилипдир. Бу гүйз паслының ирки дөврүнде болупдыр. Шол гүн ысрайыл халкы ишлемән дынч алыпдыр. Олар йыгнак үчин биле үйшүп, сурнайлар чалыпдырлар ве белленен гурбанлыклары хөдүрләпдирлер.

Лев 16; 23:26-32; Чөл 29:7-11.

Сува чүмдүрмек – Яхя яхудылары гүнәлерине тоба эдендиклериниң нышаны хөкмүнде Иордан дерясында сува чүмдүрип чыкарыпдыр. Ирки месихилер тәзе иман эден адамлары ислендик сув бар болан ерде олары сува чүмдүрипдирлер, бу оларың инди Месихиң шәгиртлеридигини гөркезмек үчин эдилипдир.

Мат 3:11; Рес 1:5; 8:12.

Сүлейман пыгамбер – Давут пыгамбериң оглы, ол Давут өленден соң патыша боляр. Ол Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр, ысрайыл халкының гүйҗүни ве шөхратыны газаныпдыр, шейле хем көп санлы салгытлар, эсгерлер, сөвеш арабаларыны, аяллар эдинипдир. Ол аяллар бабатда говшакдыгына гарамаздан, тутуш ер йүзүнде иң акыллы адам сайылыпдыр.

2Шам 5:14; 12:24; 1Пат 1:39; 4:29-34; 10:1; 11:1-6.

Серет: Давут пыгамбер.

Сүннет – сүннет Худай билен Ыбрайым пыгамбериң несиллериниң, ягны ысрайылларың арасындакы әхтиң нышаны болупдыр. Бу оларың инди Худайың халкы боландыкларының ве Худайың таглыматына табын болҗакдыкларының нышаныны гөркезипдир. Сүннет кануна гөрә, огланҗыклар секиз гүнлүккә ерине етирилипдир. Ресулларың дөврүнде месихилериң арасында аслы яхуды дәллери сүннет этмек барада улы җедел болупдыр. Павлус мунуң билен разылашмандыр. Ол бу барада Галатя язан хатында, шейле хем бейлеки көп хатларында языпдыр. Ол Иса Месих аркалы Худай Өзи үчин тәзе адамлары ярадандыгыны айдяр ве онуң агзасы болмак үчин талап эдилйән екеҗе зат, ол хем Иса Месихе иман этмекдир диййәр. Сува чүмдүрилмек инди Худайың халкына дегишлидигиң нышаныдыр, Иса Месихе иман этмек аркалы Мукаддес Рухуң гүйҗи ве мерхемети билен Худая табын болмак ислегидир.

Гчк 17:10; Лев 12:3.

Сүннетсизлер – бу сөз Худайың Ыбрайым пыгамбер билен эден әхтине дегишли болмадык адамлары аңладыпдыр. Исаның дөврүнде бу сөз эсасан яхуды дәллере дегишли болупдыр.

Серет: Миллетлер.

Сүргүн – Мукаддес Китапда бу сөз яхуда халкының б. э. өң 586-нҗы йылда (Ёхаякым патышасы үчин б. э. өң 597‑нҗи йыл) топарлайын Бабыла сүргүн эдилендиги суратландырылыпдыр. Яхудалар ол ерде парс империясы Бабыл империясыны басып алянча яшапдырлар, соңра Куреш патышасы яхудалара Иерусалим топрагына доланмага ругсат эдипдир.

2Пат 19.

Сыпа – гадымы Ысрайылда ики дүрли сыпа болупдыр, биринҗиси дүрли гөрнүшли садакалары хөдүрлемек үчин ве хайванлары союп, якма гурбанлыгы хөкмүнде бермек үчин уланылыпдыр. Икинҗиси болса якымлы ыслы түтетги үчин уланылыпдыр.

1. Иң ирки гурбанлык сыпасы палчыкдан я-да дашдан, соңрак болса агачдан ве бүрүнчден ясалыпдыр (Мср 13:19-20; 20:24-25). Гурбанлык сыпасы ховлуда мукаддес чадырың дашында гойлупдыр (Мср 27:1-12). Ыбадатхана гурланда, уллакан гурбанлык сыпасыны ыбадатхананың ховлусында гоюпдырлар (2ЙЙ 4:1).

2. Түтетги сыпасы агачдан ясалып, сап алтына өртүлипдир (Мср 30:1-10). Хер гүн ирден ве агшам руханылар Худая садака хөкмүнде якымлы ыслы түтетги түтедипдирлер. Оларың икиси хем Мукаддес чадырда ве Ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүп дуран тутының өңүнде ерлешдирилипдир (Мср 26:33).

Серет: Мукаддес чадыр; Ыбадатхана.

1620-нҗи, 1621-нҗи ве 1627-нҗи сахыпадакы суратлара серет.

Ш

Ш

1. Шеминит
2. Шейтан
3. Шигаён
4. Шөхрат

Шеминит – сазың ады болмагы әхтимал.

1ЙЙ 15:21.

Шейтан – Ол Худайың ве Оңа уйян вепалы адамларың душманы болупдыр. Онуң ады «гүнәлейҗи» диймеги аңладыпдыр. Шейле хем оны иблис, җынларың хөкүмдары ве бу дүнйәниң хөкүмдары дийип атландырыпдырлар. Онуң пис ишини Эйюп китабында гөрмек боляр; Иса Өз сөзлери ве бейик гудратлары билен шейтандан үстүндигини гөркезйәр.

Эйп 1; Мат 4:3; Мар 3:23; Лук 13:16; Айн 2:20.

Шигаён – сазың ады болмагы әхтимал.

Зеб 7:1.

Шөхрат – Худайың шөхраты Мукаддес Китапда кәте ягты шөхле я-да от хөкмүнде, я болмаса булут хөкмүнде суратландырыляр. Адамлар Онуң шөхратыны чөлде сежде эдилйән ерлерде, перишделер пейда боланда гөрүпдирлер. Дүнйәниң ахырында Иса доланып геленде, Худайың шөхратына бесленип гелер.

Гчк 45:13; Мср 16:7, 10; 1Шам 4:21; Иша 6:3; Хош 4:7; Хаб 2:14.

Т

Т

1. Табшырык
2. Тегелек ховуз
3. Тәмиз
4. Тәзе Ай байрамы
5. Тәзе Әхт
6. Төврат
7. Төврат мугаллымы
8. Туты
9. Түтетги
10. Түтетги сыпасы

Табшырык –

Серет: Канун.

Тегелек ховуз – бүрүнчден ясалан улы ховуз. Ол ыбадатхананың ховлусында гойлуп, ичи сувдан долдурылыпдыр ве руханылар ондан эллерини ве аякларыны ювупдырлар.

1Пат 7:23-26; 2ЙЙ 4:2-6,10.

Тәмиз – Ысрайыллара тәмиз болмалыдыклары айдылыпдыр, себәби олар Худайың халкыды ве Худай мукаддесдир (Лев 11:44). Тәмиз болмак үчин олар харам хасапланян затлардан дашда болмалыдылар ве йыгы-йыгыдан ювнуп дурмалыдылар; шейле хем олары руханы тарапындан тәмизлемек герекди (Лев 14:1-7). Бир адамың гүнәси билен тутуш халк тәмиз болман билйәрди (Еш 22:17). Өйлери ве затлары хем тәмизлемек герекди (Лев 14:33-53). Мукаддес Китап хич кимиң өз йүрегини тәмиз саклап билмеҗекдигини өвредйәр, шонуң үчин хем адамлара Худайың мерхемети ве багышламагы герек (Сүл 20:9).

Серет: Кәкилик оты; Мурдар.

Тәзе Ай байрамы – еврейлер тәзе Айың пейда болмагыны хер айда улы байрам эдип белләпдирлер. Олар бу гүни сурнай чалмак билен ве якма гурбанлыгыны хөдүр этмек билен белләпдирлер.

Чөл 29:6; Эзр 3:5; Зеб 81:3.

Тәзе Әхт – бу дөрт Хош Хабардан, ресуллар тарапындан язылан дүрли хатлардан ве Аянлык китабындан ыбарат.

Төврат –

1. Худай тарапындан Муса пыгамбере берлен Мукаддес Канун.

2. Бу Канундан ыбарат болан Көне Әхтиң илкинҗи бәш китабы (Гчк – Кан). Бир гезек, Ёшыя патышаның шалык сүрен дөврүнде ыбадатханада Төврат тапыляр. Бу болса өңки патышаларың кәбирилериниң мунуң бардыгындан бихабардыкларыны аңладяр.

Серет: Канун.

2Пат 22:8-10; Мат 5:18.

Төврат мугаллымы – Исаның дөврүнде Төврат мугаллымлары канундан оңат баш чыкарыпдырлар ве синагогаларда окадыпдырлар. Олар еврейлериң баш меҗлисинде векилчилик этмек билен гүйчли топар болупдырлар. Бизиң Эзра китабындан гөршүмиз ялы, оларың топары мүрзелерден гелип чыкыпдыр, мүрзелер язгылары ве ресминамалары языпдырлар, эмма асырларың гечмеги билен олар хем еврей канунындан өкде баш чыкарыпдырлар, себәби олар оны дүйрленен кагыза гөчүрипдирлер ве оны долы җикме-җик билипдирлер.

Мат 2:4; 7:29; Лук 6:7; Ёх 8:3.

Серет: Мүрзе.

Туты – овадан безелен туты чадырда, соңрак болса Иерусалимдәки ыбадатханада Иң мукаддес отагы мукаддес отагдан бөлүпдир. Бу тутудан гечмәге йылда бир гезек, Гүнәден сапланма гүни диңе баш рухана ругсат эдилипдир.

Мср 26:31-33; 2ЙЙ 3:14.

Серет: Мукаддес чадыр.

Түтетги – түтетги дүрли гөрнүшли өсүмликлерден ве агачлардан алныпдыр ве олар кесиленде, якымлы ыс берипдир. Олар чалт гатапдыр ве бөлеклере бөлүнипдир я-да овраныпдыр. Түтетги якылыпдыр я-да яг билен гарылып, дүрли максатлар үчин уланылыпдыр. Көне Әхт дөврүнде руханы түтетгини гурбанлык сыпасында мукаддес чадырда, соңрак ыбадатханада түтедипдир. Ысрайыл халкына муны галла билен гарып, садака хөкмүнде гетирмек хем буйрулыпдыр.

Мср 30:1-8; 34-38; Лев 1:1; 16:12; Мат 2:11; Лук 24:1.

Серет: Ладан; Мүр.

Түтетги сыпасы –

Серет: Сыпа.

У

У

1. Урым ве Туммым

Урым ве Туммым – Урым ве Туммым Худайың ислегини аян этмек үчин уланылыпдыр. Олар баш руханының гурсакчасында сакланыпдыр.

Мср 28:30; Лев 8:8; Кан 33:8.

Серет: Эфот; Гурсакча.

Ы

Ы

1. Ыбадатхана
2. Ыбрайым пыгамбер
3. Ыляс пыгамбер
4. Ынсан оглы
5. Ысхак пыгамбер
6. Ысмайыл пыгамбер
7. Ысрайыл
8. Ысрайылың он ики тиреси
9. Ызына сатын алмак

Ыбадатхана – Сүлейман патыша Иерусалимде илкинҗи ыбадатхананы гурупдыр (1Пат 6-7; 2ЙЙ 2-4). Бабыллылар бу ыбадатхананы вейран эдипдирлер ве онуң әхли гымматбаха затларыны Бабыла әкидипдирлер. Кәбир яхудылар Бабыл сүргүнлигинден доланып баранларындан соң, бу ыбадатхана б. э. өң 520 – 515‑нҗи йылларда тәзеден гурлупдыр. Хирод патышаның хөкүмдарлык эден дөврүнде (б. э. өң 37‑нҗи йылындан б. э. 4‑нҗи йылына ченли) бу ыбадатхана улалдылып, хас-да оваданлашдырылыпдыр. Бизиң эйямымызың 70‑нҗи йылында ыбадатхана римлилер тарапындан вейран эдилипдир ве хич хачан тәзеден дикелдилмәндир.

1Пат 5:5; 6:2 2Пат 25:8-17; Эзк 40-46; Нех 8.

Серет: Мукаддес өй.

1622-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Ыбрайым пыгамбер – Ысрайыл халкының илкинҗи атасы. Ыбрайым пыгамбер дийип атландырылмаздан өң, онуң ады Ыбрам болупдыр. Ол чарва дурмушда яшапдыр, онуң аялы Сара, огуллары хезрети Ысхак ве хезрети Ысмайыл болупдыр. Хезрети Ысхагың оглы Якуп Ысрайылың он ики тиресиниң атасы болупдыр.

Гчк 11:27–12:8; 15:1-21; 17:5.

Серет: Ысхак пыгамбер; Ысмайыл пыгамбер; Якуп.

Ыляс пыгамбер –

Серет: пыгамбер.

Ынсан оглы – бу ат Зебурда ве Эзекиел (ягны Кифл) пыгамбериң китабында ынсаны аңладыпдыр. Эмма ол Даныел пыгамбериң китабының 7‑нҗи бабында Худай тарапындан шөхрат ве соңсуз патышалык берлен киши үчин уланылыпдыр. Бу киши Месих болмалы дийлип дүшүнилипдир. Иса Худайдан ыгтыярлык алан хөкмүнде бу ады Өзи үчин уланыпдыр. Ол эҗир чекип өлди ве дирелип гөге гөтерилди, эмма Ол ене ере казылык этмәге ве Өз халкыны халас этмәге гелер.

Зеб 8:5; 145:3; Мар 8:38; Ёх 3:13-14.

Ысхак пыгамбер – Худайың берен вадасына гөрә, Ыбрайымың Сарадан болан оглы. Ысхак Худайың ялкан адамы болуп, Якуп билен Ысавың какасыдыр.

Гчк 17:19-21; 21:3-12; 22:1-9; 27:1-46; 35:29.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Якуп.

Ысмайыл пыгамбер – Ыбрайым пыгамбериң Хаҗар атлы гырнагындан доглан новбахар оглы.

Гчк 16:11,15,16; 17:18-26; 25:9-17; 28:9; 36:3

Серет: Гырнак аял.

Ысрайыл – Якуп Пениелде Худай билен тутлушанда, Худай онуң адыны Ысрайыл дийип үйтгедйәр. Көне Әхтде Якубың несиллери он ики тирәни эмеле гетирип, ысрайыл халкы дийлип атландырыляр. Көне Әхтиң пыгамберлик ве гошгы язгыларында «Якубың» ады көпленч ысрайыл халкыны аңлатмак үчин уланылыпдыр. Сүлейман патышаның өлүминден соң, Демиргазыкдакы он тире Гүнортадакы яхуда хем бенямин тирелеринден айрыляр ве Ысрайыл адыны саклаяр. Ысрайыл патышалыгының Самарияда өз пайтагты болупдыр. Гүнортада ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Шонуң үчин хем Көне Әхтиң кәбир ерлеринде «Ысрайыл» сөзи диңе Демиргазыкдакы он тирәни я-да Демиргазык патышалыгыны аңладыпдыр, көпленч болса Ыбрайым пыгамбериң агтыгы Якубың әхли несиллерини аңладыпдыр. Мукаддес Китап бу халкың Худайың сайлан ве сөен халкы боландыгыны өвредйәр, оларың үсти билен Худай дүнйәниң әхли халкларыны ялкамагы карар этди. Ысрайыл Худай тарапындан горалды ве ялканды, Худай олар билен әхт баглашды ве олара үйтгешик вадалар берди. Шейле хем, Ысрайыл Худайың кануныны кабул этди ве Худай олара пыгамберлер аркалы гепледи.

Гчк 32:28; 46:8; 49:28 Мср 1:1; 2ЙЙ 10:16; 2ЙЙ 11:1; Иша 9:7.

Серет: Якуп; Яхуда.

Ысрайылың он ики тиреси – Ысрайыл (өңки ады Якупды) огулларының әхли несиллери, оларың атлары Рубен, Шимгон, Леви, Яхуда, Зебулун, Ысакар, Дан, Гат, Ашер, Нафталы, Бенямин ве ики саны ярым тире, Эфрайым ве Манаша. Эфрайым ве Манаша Юсубың огуллары болуп, олар Юсубың какасы Ысрайыл тарапындан айратын сөйлүпдирлер.

Гчк 35:23-26; 41:51-52; 48:5; 49:28; Мср 1:1-5; Еш 17:1-18; 1ЙЙ 2:1-2; 6:63.

Серет: Ысрайыл; Яхуда; Якуп; Юсуп.

Ызына сатын алмак – илкинҗи доглан хайванлар, шейле хем, адамлар Реббе дегишли болупдыр. Улы мерхемет эдип, Реб еврейлере новбахар огулларыны ве илкинҗи болан эшеклерини ызына сатын алмага ругсат эдипдир. Олар муны Худая бермек үчин рухана садака я-да гурбанлык гетирмек аркалы ерине етирипдирлер. Реб новбахар огулларыны Мүсүрде өлүмден нәхили халас эдендигини хемише ятламаклары үчин ысрайыллара када-канунлар берипдир.

Мср 13:13-15; 34:19-20.

Я

Я

1. Ябуслар
2. Яг
3. Яг гуймак
4. Яхуда
5. Яхудаларың дили
6. Яхуды
7. Якма гурбанлыгы
8. Якуп пыгамбер
9. Ялкамак
10. Яшулулар
11. Язык гурбанлыгы

Ябуслар – Ысрайыл халкы эелемезден өң, Кенганда яшан халкларың бири. Олар хезрети Давут патыша тарапындан эеленйәнчәлер, Иерусалимде ве онуң төверегинде яшапдырлар.

Гчк 10:15; Еш 3:10; 2Шам 5:6; 1Пат 9:20.

Серет: Кенган.

Яг – адатча Көне Әхтде зейтун ягы. Зейтун ягы гадымы Ысрайылда бирнәче максатлар үчин уланылыпдыр. Ол чыраларың ягы үчин, яралары беҗермек үчин ве деридәки ёкушян яралары беҗермек үчин уланылыпдыр. Кәте ягы атыр билен гарып, якымлы ыс бермек үчин дерә ве сача чалыпдырлар. Гымматбаха яг кимдир бири патышалыга, руханылыга, пыгамберлиге сайлананда, онуң депесинден гуйлупдыр, шейле хем мукаддес затлары пәклемек үчин оларың үстүне серпилипдир. Шейлеликде, яг бүтевүлигиң, саг-саламатлыгың, Худайың Рухуның гудратының ве тәмизленмегиң нышаны болупдыр.

Мср 25:6; 29:7; Лев 7:10; 14:26; 1Шам 10:1.

Яг гуймак – сайланан адамың я-да бир задың үстүне зейтун ягыны гуймак билен йөрите хызмат үчин айры гойландыгыны аңлатмак. Кимдир бириниң депесине яг гуйлуп, ол патышалыга я-да руханылыга белленилипдир. Гурбанлык сыпасы, тутуш мукаддес чадыр мукаддес эдилмек үчин, оларың үстүне яг серпилипдир. Тәзе Әхтде месихилер шыпа алмак үчин дилег эдйән адамларының үстүне яг гуюпдырлар. Иса «Месих» дийлип атландырыляр, бу «яг гуйлан» диймеги аңладяр, ягны Худай тарапындан сайланып белленен диймекдир.

Мср 40:9,15; Лев 4:3; 1Шам. 16:13.

Серет: Месх ягы; Месих. 1628-нҗи сахыпадакы сурата серет.

Яхуда –Якубың он ики оглуның бириниң ады ве яхуда тиресиниң ата-‑бабасы. Яхуда тиреси бейик болупдыр, оңа мүлк пай дийлип берлен ер хем улы болупдыр ве «Яхуда» дийип атландырылыпдыр. Сүлейман патыша өленден соң, Демиргазык тирелер Гүнорта тирелеринден, ягны яхуда ве бенямин тиресинден айры чыканларында, бу ики тире Яхуда патышалыгыны эмеле гетирипдир. Гүнорта патышалыгының Давут пыгамбериң несиллери болан өз патышалары болупдыр ве онуң пайтагты Иерусалим болупдыр.

Гчк 29:35; 35:22-23; 38:1-26; 49:8; Мср 31:2; Еш 15:1-12; 1Шам 17:12.

Серет: Ысрайыл.

Яхудаларың дили –

2Пат 18:26.

Серет: Еврей.

Яхуды – аслы еврей болан адам. «Яхуды» ады «Яхуда» сөзүнден гелип чыкандыр. Б. э. өң 586-нҗы йылда Яхуда патышалыгы бабыллылар тарапындан басылып алыняр ве халк Бабыла сүргүн эдилйәр. Сүргүн дөврүнде ве ондан соң хем «яхуды» сөзи халкы ве ысрайыл тирелеринден болан ислендик адамы аңлатмак үчин гиңден уланылыпдыр. Адамзады халас этмек үчин ве Худайың Шалыгыны беркарар этмек үчин Исаның Худай тарапындан иберилендигине ынанан илкинҗи адамлар яхудылар болупдыр.

Нех 1:2; Эст 3:4; 9:1-6.

Серет: Бабыл, Яхуда.

Якма гурбанлыгы – бу айратын гурбанлык болуп, мал сойландан соң, онуң әхли бөлеклери гурбанлык сыпасында бүтинлей якыляр. От якыландан соңра, гурбанлык отда янып түссә өврүлипдир. Асмана етйән бу гурбанлыгың түссесиниң ысы Худая ярапдыр.

Гчк 8:20; 22:2; Лев 1:2-17.

Якуп пыгамбер – хезрети Ысхагың оглы, Ыбрайым пыгамбериң агтыгы, ол Худай тарапындан вада берлен ялканыша эе болупдыр. Якуп Пениелде Худай билен гөреш тутанда, Худай Якубың адыны Ысрайыл дийип үйтгетди. Якубың он ики оглы болупдыр ве бу огуллар ысрайыл халкының он ики тиресиниң ата-бабасы болупдыр.

Гчк 25:19; 27:6; 32:22-30; 35:22-26.

Серет: Ыбрайым пыгамбер; Ысхак пыгамбер; Ысрайыл; Яхуда.

Ялкамак – Худайың ниети ве ислеги адамзады ялкамаклык болуп, бу Онуң ыкрар эден әхтиниң меркезинде ерлешйәр. Ыбрайым пыгамбериң үсти билен Худай ер йүзүндәки әхли адамлары ялкамаклыгы вада берди (Гчк 12:3). Бу вада Ыбрайым пыгамбериң несли болан Иса Месихиң үсти билен амала ашды (Гал 3:14). Мукаддес Китап Худайың диңе догры адамлары ялкаяндыгыны өвредйәр, себәби олар Худайы сөййәрлер ве Оңа табын болярлар. Тәзе Әхтде ялканмак дүшүнҗеси хас гиң, ягны муңа диңе бир байлык гирмән, эйсем бу ве индики дурмушда рухы тайдан ялканмак хем гирйәр. Иса эерйәнлер дирелиш гүнүнде Худайың өзлерини ялкаҗакдыгыны билйәрлер (Мат 25:34). Онуң манысы «нәлетлемек» сөзи билен гапма-гаршыдыр.

Гчк 1:22,28; 12:3; Кан 28:1-12; Мат 25:34; Лук 14:14; Эфе 1:3.

Яшулулар – Ысрайыл халкының бүтин тарыхының довамында, хатда Исаның дөврүнде яшулулар ёлбашчылык этмәге, өвретмәге ве адамларың үстүнден ыгтыярлыгы йөретмәге җогапкәр болупдырлар. Олар кәте өз борчларыны догры ве адалатлы берҗай этмәндирлер, шонуң үчин Худай олары пыгамберлериниң үсти билен язгарыпдыр. Йыгнакларда Исаның ызына эерйәнлериң арасында бу хызматы йыгнагың ёлбашчылары ерине етирипдирлер. Аянлык китабында яшулулар Иса Месихе иман этмек аркалы әхли халас боланлары аңладыпдыр.

Мср 3:18; 4:29; Лев 4:15; Кан 19:12; Рут 4:2,9; Иша 3:14; Айн 4:4.

Язык гурбанлыгы – эгер кимдир бири төтәнден гүнә эден болса я-да харам затлары эллән болса, онда бу гурбанлык аркалы руханы олары гүнәсинден саплапдыр.

Лев 5:2-19.

Е

Е

1. Едутун
2. Ехошапат җүлгеси
3. Еврей

Едутун – ол 1ЙЙ 16:41-де беян эдилйән Давут пыгамбериң баш сазандаларының бири болан болмагы әхтимал; башга бир манысы «боюн эгдирмекдир».

1ЙЙ 16:41.

Ехошапат җүлгеси – бу ер Иерусалимиң голайындакы җүлге үчин уланылян атдыр, ягны ол Иерусалиме гаршы йыгнанан миллетлере Худайың ыглан эден җезасының беян эдилйән ери болупдыр. Ёвел китабының 3‑нҗи бабының 14‑нҗи аядында бу хөкүм җүлгеси дийлип атландырылыпдыр.

Ёв 3:2,12,14.

Еврей –

1. Аслы нәбелли көне сөз, бу ысрайыл халкы үчин уланылыпдыр. Шейле хем бу Ыбрайым пыгамбериң асыл гелип чыкышыны гөркезмек үчин уланылыпдыр.

2. Б. э. өң 586-нҗы йылда Бабыл сүргүни дөврүне ченли, эсасан, ысрайыл халкы тарапындан уланылан дил. Халк сүргүнден доланып геленден соң, оларың аглабасы бу диле дерек арамей дилинде гүрләпдир. Көне Әхтиң көп ери еврей дилинде язылыпдыр.

Гчк 14:13; 39:14,17; 40:15; 41:22; 43:32; Мср 1:15-19; 21:2; 1Шам 4:6

Серет: Арамей.

Ю

Ю

1. Юнус пыгамбер

2. Юсуп пыгамбер

Юнус пыгамбер – Ниневе халкының пис ишлери үчин олары Худайың вейран этҗекдиги барада дуйдурыш берен пыгамбер. Онуң дуйдурышы себәпли халк тоба этди ве Худай олары багышлады.

Юнус китабы.

Юсуп пыгамбер – Ысрайылың иң сөйгүли оглы, Эфрайым билен Манашаның какасы. Доганлары оны гул эдип сатдылар, эмма Худай оны халас этди ве Мүсүр патышасының «саг эли» этди. Ол ерде Юсуп доганларыны ве тутуш машгаласыны, шейле хем көп мүсүрлилери узак вагтлап болан гуракчылык дөврүнде ачлыкдан халас этмекде эсасы хызматы битирди.

Гчк 30:24-25; 37:1–50:26.

Серет: Фараон.

Й

Й

1. Йыгнагың хызматчысы
2. Йыгнагың ёлбашчылары
3. Йыгнак

Йыгнагың хызматчысы – Иса гөге гөтериленден соң ве Мукаддес Рух иненден соң, месихилер топарына окатмага ве хызмат этмәге белленен йөрите адамлар тарапындан ёлбашчылык эдилипдир. Мунда белли бир дүзгүн болмандыр, муңа гарамаздан Павлус өз хатларында нәхили адамларың ёлбашчылык этмелидиги барада анык гөркезмелер берипдир. Иса башгалара хызмат этмеклиге өрән ёкары баха берипдир.

Рес 14:23; 1Пет 5:1-4; 1Тим 3:1-13; Рим 16:1; 1Тим 5:17-21; Тит 1:5-9; Ев 13:7,17.

Йыгнагың ёлбашчылары –

Серет: Яшулулар.

Йыгнак – Тәзе Әхт дөврүнде Иса ынанянлар сежде этмек үчин Иерусалимдәки ыбадатханада йыгнанышыпдырлар. Мундан соң тизара олар өз өйлеринде йыгнанышып башлапдырлар. Хош Хабар тутуш Рим империясында вагыз эдиленсоң, йыгнаклар көп ерлерде гурналды. Бу гүнки гүн йыгнаклар дүнйәниң әхли ерлеринде гечирилйәр. Бу йыгнакларың әхлиси бир бейик Йыгнагың бөлүми хасапланып, онуң дүзүми Исаның дөврүнден тә шу гүне ченли месихилерден ыбаратдыр.

Мат 16:18; Рес 8:1; 9:31; Рим 16:5; 1Кор 11:18; Эфе 5:23-32; Айн 1:11.

З

З

1. Зебур
2. Зекат
3. Зыгыр
4. Зыярат нагмасы

Зебур – 150 мезмурдан ыбарат топлум, оларың көпүси Давут пыгамбер тарапындан языландыр. Зебур Көне Әхтиң бир бөлегидир.

Серет: Давут пыгамбер; Көне әхт; Мезмур.

Зекат –

Серет: Ондан бири.

Зыгыр – Орта Гүндогарда өсүмлигиң бир гөрнүши. Зыгыр үйшмегини йыгнап, сувда эзипдирлер, соңра гурадып, сүйүмини айратын алып, ондан йүплүк өрүпдирлер ве ондан непис мата докапдырлар. Ахырында, докалан зыгыр мата йүң мата гаранда гыммат хасапланыпдыр, себәби оны ыссы ховада геймек якымлы болупдыр ве оны өндүрмек кын болупдыр. Руханы гейимлериниң кәбирлери зыгыр матадан докалыпдыр.

Мср 9:31; 25:4; 26:1; Лев 6:10; 16:4; Сүл 31:13; Дан 10:5.

Зыярат нагмасы – Еврейче «ёкары чыкян айдым» диймекдир. Бу айдым дагың ёкарсында ерлешйән ыбадатхана чыкыланда айдылыпдыр. Бу айдымлар дини байрамчылыклар үчин Иерусалиме баряркалар, ёлда зыяратчылар тарапындан айдылып, ыбадатханада байрамчылыгың бир бөлеги хөкмүнде сежде эдипдирлер. Бу сөз кәбир мезмурың еврейче адының бир бөлегидир.

Зеб 119-133.

Table of Contents

Гириш

1 Коринтослылар

- 1‑нҗи бап
- 2‑нҗи бап
- 3‑нҗи бап
- 4‑нҗи бап
- 5‑нҗи бап
- 6-нҗы бап
- 7‑нҗи бап
- 8‑нҗи бап
- 9-нҗы бап
- 10-нҗы бап
- 11‑нҗи бап
- 12‑нҗи бап
- 13‑нҗи бап
- 14‑нҗи бап
- 15‑нҗи бап
- 16-нҗы бап

Сөзлүк

А

- Адалатлы
- Адам ата
- Агта
- Агыз беклемек
- Ахалот
- Аждарха
- Акмак
- Аламот
- Алоэ
- Амалеклер
- Аммонлар
- Аморлар
- Анаклар
- Араба дүзлүги
- Арамей дили
- Арфа
- Артемис
- Арвах-җын
- Арёпагус
- Ашера
- Ашторет
- Ашур
- Аянлык
- Азия

Б

- Бабыл
- Багал
- Баш руханы
- Башан
- Байрам йылы
- Байрамчылыклар
- Берекет
- Беелзебул
- Бу дүнйәниң хөкүмдары
- Бут
- Бүтинлей ёк этмек

Ч

- Чатма байрамы

Д

- Дагон
- Давут галасы
- Давут Оглы
- Давут пыгамбер
- Декаполис
- Дери кесели
- Дикме даш
- Дога-дилег этмек
- Догры

Э

- Эфиопия
- Эфот
- Эл гоймак
- Эллинҗи гүн байрамы
- Эляша пыгамбер
- Эпикурчы философлар

Ә

- Әхт

- Әхт сандыгы

Ф

- Фараон
- Фарисейлер
- Финикия

Г

- Гала дервезелери
- Галла байрамы
- Галла садакасы
- Ган
- Гиргашлар
- Гитит
- Гомора
- Гөгүң Шалыгы
- Гөк
- Гөргүр
- Гөрнүш
- Греклер
- Гурбанлык сыпасы
- Гурбанлыклар
- Гурсакча
- Гүнә гурбанлыгы
- Гүнәден сапланма гүни
- Гырнак аял
- Гызыл деңиз

Х

- Хача чүйлемек
- Халасгәр
- Хантагта
- Хасыл байрамы
- Хеләкчилик ери
- Хепдәниң биринҗи гүни
- Хермон дагы
- Хетлер
- Хигаён
- Хирод
- Хивилер
- Хореп
- Хорылар
- Хоссар
- Хош хабар
- Хошбой ыслы гамыш
- Хошея пыгамбер
- Хов эне
- Хөдүр чөреги
- Худай
- Худайың Гузусы
- Худайың Оглы
- Худайың Шалыгы
- Хызмат этмек

И

- Иблис
- Ичги садакасы
- Ички гала
- Император
- Инҗил
- Иң мукаддес отаг
- Иордан дерясы
- Иса
- Ишая пыгамбер
- Иерусалим

Җ

- Җебрайыл перишде
- Җелиле
- Җеннет
- Җул гейинмек

К

- Канун
- Канун китабы
- Кемош
- Кенган
- Кенганлар
- Керуп
- Кесетлер
- Кейнлер
- Кәкилик оты
- Көне Әхт
- Күл үстүнде отурмак

Л

- Ладан
- Левилер
- Лира
- Ливан
- Ливятан
- Лолы
- Лут

М

- Мадай
- Манна
- Маскил
- Меҗлис
- Меръем
- Месх ягы
- Месих
- Месопотамия
- Мейлетин садака
- Мезмур
- Мәликсадык
- Мидянлар
- Микайыл
- Миктам
- Миллетлер
- Милло
- Мирас
- Молек
- Моваплар
- Мукаддес
- Мукаддес чадыр
- Мукаддес чөрек
- Мукаддес даг
- Мукаддес отаг
- Мукаддес өй
- Мукаддес Рух
- Мурдар
- Муса пыгамбер
- Мут лабен
- Мүр
- Мүрзе

Н

- Надан
- Нард
- Назыр
- Нефиллер
- Негеп чөли
- Новбахар огул
- Нух пыгамбер

О

- Омын

- Ондан бири

Ө

- Өлүлер дүнйәси

- Өй бутлары

П

- Парс империясы
- Парз
- Пата
- Патрос
- Перишде
- Перизлер
- Перман
- Песах байрамы
- Петир байрамы
- Пилат
- Пилиштлилер
- Пурым байрамы
- Пыгамбер
- Пыгамберлик этмек

Р

- Рабби
- Рахап
- Рапалар
- Реб
- Реббе хөдүр эдилен чөрек
- Реббе йүз тутулян чадыр
- Реббиң гүни
- Реббиң өйи
- Реббиң сачагы
- Ресуллар
- Римлилер
- Рух
- Руханы

С

- Сабат гүни
- Садака
- Саддукейлер
- Саламатлык гурбанлыгы
- Салгытчы
- Салим
- Самария
- Сара

- Сежде эдилйән ериң азгын аяллары я эркеклери

- Сежде этмек
- Сеждегәх
- Села
- Серафлар
- Сердар
- Сидон
- Синагога
- Синай
- Сион
- Сион гызы
- Содом
- Сөвеш арабасы
- Стоик таглыматчылар
- Сур
- Сурнай байрамы
- Сува чүмдүрмек
- Сүлейман пыгамбер
- Сүннет
- Сүннетсизлер
- Сүргүн
- Сыпа

Ш

- Шеминит
- Шейтан
- Шигаён
- Шөхрат

Т

- Табшырык
- Тегелек ховуз
- Тәмиз
- Тәзе Ай байрамы
- Тәзе Әхт
- Төврат
- Төврат мугаллымы
- Туты
- Түтетги
- Түтетги сыпасы

У

- Урым ве Туммым

Ы

- Ыбадатхана
- Ыбрайым пыгамбер
- Ыляс пыгамбер
- Ынсан оглы
- Ысхак пыгамбер
- Ысмайыл пыгамбер
- Ысрайыл
- Ысрайылың он ики тиреси
- Ызына сатын алмак

Я

- Ябуслар
- Яг
- Яг гуймак
- Яхуда
- Яхудаларың дили
- Яхуды
- Якма гурбанлыгы
- Якуп пыгамбер
- Ялкамак
- Яшулулар
- Язык гурбанлыгы

Е

- Едутун
- Ехошапат җүлгеси
- Еврей

Ю

- Юнус пыгамбер

- Юсуп пыгамбер

Й

- Йыгнагың хызматчысы
- Йыгнагың ёлбашчылары
- Йыгнак

З

- Зебур
- Зекат
- Зыгыр
- Зыярат нагмасы