Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-09-01T00:01:35.011578+00:00

Muxaddes Kitap: Rimliler

Muxaddes Kitap: Rimliler

1. Alǵí sóz

1. Rimliler

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

Rimliler

Rimliler

1. Alǵí sóz

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

Alǵí sóz

Rimlilerge jazılǵan xat

Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul xattı Rimdegi jámáátke elshi Pavel jazǵan. Rimdegi jámáát yahudiy hám basqa milletlerden bolǵan masiyxıylardan ibarat edi. Pavel Rimge barıwǵa tayarlıq kórip atırǵan edi. Onıń xattı jazǵandaǵı maqseti ózin Rimdegi jámáátke tanıstırıw, olarǵa Iysa Masiyx haqqındaǵı tálimattı túsindiriw hám olardıń járdeminde Ispaniyada óz xızmetin dawam ettiriw edi. Bul xatta Pavel Xosh Xabardı tolıq hám hár tárepleme súwretleydi. Xattıń negizgi mánisi Paveldiń mına sózlerinde óz ornın tapqan: Qudaydıń adamdı aqlaytuǵını Xosh Xabarda ashıq kórsetilgen. Aqlanıw isenim arqalı baslanıp, isenim arqalı dawam etedi. Muxaddes Jazıwda aytılǵanday: «Haq adam isenimi menen jasaydı» (1:17).

Xattıń birinshi bóliminde (1–4-baplar) Pavel Xosh Xabardı tolıq túsindiredi. Hár bir insan, yahudiy bolsın, basqa millet bolsın hámme gúnakar bende, sol sebepten hár bir adam Quday menen jarasıwı kerek. Buǵan sawap isler, dinshillik yamasa Qudaydıń nızamına ámel qılıw arqalı emes, al Iysa Masiyxqa bolǵan isenim arqalı ǵana erise aladı.

Xattıń dawamında (5–8-baplar) Pavel Muwsanıń nızamı hám Muxaddes Ruwx tuwrısında sóz qıladı. Qudaydıń nızamdı ne maqsette bergenin túsindirip, iseniwshi adamnıń ómirinde ámel qılatuǵın Muxaddes Ruwxtıń qúdireti haqqında jazadı. Keyin Pavel itibarın Qudaydıń qutqarıw jobasına qaratadı (9–11-baplar). Bul jobada yahudiyler hám basqa milletlerdiń ózine jarasa tutqan ornı bar ekenin aytıp ótedi.

Xattıń keyingi bóliminde (12–16-baplar) Pavel masiyxıylarǵa kúndelikli ómirge tiyisli násiyatlar beredi. Qudayǵa xızmet etiw, húkimetke boysınıw, adamlar aldındaǵı wazıypalar hám hújdan máselesi sıyaqlı temalardı sáwlelendiredi. Xat sálemnamalar menen tamamlanadı.

1

Sálemnama

1^1Iysa Masiyxtıń qulı bolǵan, elshilikke shaqırılıp, Qudaydıń Xosh Xabarın járiyalaw ushın tańlanǵan men, Pavelden sálem! 2Usı Xosh Xabardı Quday Óz payǵambarları arqalı Muxaddes Jazıwlarda áwelden wáde etken edi+. 3Bul Xosh Xabar Qudaydıń Ulı haqqında bolıp, Ol adam sıpatında Dawıttıń urpaǵınan tuwıldı hám+
4Onıń Muxaddes Ruwx tárepinen ólimnen qayta tiriliwi arqalı Qudaydıń Ulı ekeni qúdiret penen dálillendi. Qudaydıń Ulı – bul Iyemiz Iysa Masiyx. 5Masiyxtıń atı menen barlıq xalıqlardı isenimge ákeliw ushın, Ol arqalı bizler Qudaydıń miyrimine hám elshilik xızmetine iye boldıq+. 6Iysa Masiyxqa tiyisli bolıw ushın tańlanǵan sizler de usı hár túrli milletlerdensiz. 7Quday súyip, Óz muxaddesleri[*] bolıwǵa shaqırǵan, Rimdegi sizlerdiń hámmeńizge Ákemiz Quday hám Iyemiz Iysa Masiyx miyrim hám tınıshlıq bersin!+

Paveldiń Rimge barıwdı árman etiwi

8Aldı menen isenimińizdiń dańqı pútkil dúnyaǵa jayılǵanı sebepli, sizlerdiń hámmeńiz ushın Iysa Masiyx arqalı Qudayıma shúkirlik bildiremen+. 9Ulınıń Xosh Xabarın járiyalawda shın kewlim menen men xızmet etip atırǵan Qudaydıń Ózi duwa etkenimde sizlerdi úzliksiz tilge alıp atırǵanıma gúwa+. 10Jáne de, endi sizlerge barıwım ushın Qudaydıń qálewi menen jol ashılıwın da tınbastan sorap atırman+. 11Óytkeni isenimińizdiń bekkem bolıwı ushın sizlerge bir ruwxıy sıydı jetkereyin dep, men sizlerdi qattı kórgim kelip atır. 12Yaǵnıy, arańızda bolǵanımda bir-birimizdiń isenimimizden jigerlensek eken deymen.

13Tuwısqanlarım, basqa milletler arasında bolǵanı sıyaqlı, sizlerdiń arańızda da meniń islerimniń jemisi bolıwı ushın, janıńızǵa barıwdı kóp mártebe maqset etsem de, biraq házirge deyin tosqınlıqlarǵa dus kelgenimnen biyxabar qalıwıńızdı qálemeymen+. 14Meniń parızım hámmege: grek mádeniyatına tiyisli adamlarǵa hám tiyisli emeslerge, bilimli hám bilimsiz adamlarǵa Xosh Xabardı járiyalawdan ibarat+. 15Sonlıqtan qolımnan kelgenshe, Rimde bolǵan sizlerge de Xosh Xabardı járiyalawǵa tayarman.

Xosh Xabardıń kúshi

16Sebebi men Xosh Xabardan arlanbayman. Xosh Xabar – isengen hár bir adamdı, birinshiden yahudiylerdi, sońınan yahudiy emeslerdi qutqara alatuǵın Qudaydıń kúshi+. 17Qudaydıń adamdı aqlaytuǵını Xosh Xabarda ashıq kórsetilgen. Aqlanıw isenim arqalı baslanıp, isenim arqalı dawam etedi. Muxaddes Jazıwda aytılǵanday: «Haq adam isenimi menen jasaydı».[*]+

Qudaydıń ǵázebi

18Haqıyqatqa óz nahaqlıǵı menen bóget bolatuǵın adamlardıń barlıq qudaysız hám nahaq islerine aspannan Qudaydıń ǵázebi tógiledi+. 19Óytkeni Quday haqqında biliwge múmkin bolǵan nárseler olarǵa belgili. Qudaydıń Ózi olarǵa usılardı málim etken+. 20Dúnya jaratılǵannan beri Qudaydıń kózge kórinbeytuǵın qásiyetleri, yaǵnıy sheksiz qúdireti hám qudaylıǵı Ol jaratqan barlıqtan seziledi hám ashıq kórinedi. Solay etip, olar ózlerin aqlay almaydı+.

21Olar Qudaydı bilse de, Onı Quday dep ullılamadı hám Oǵan shúkirlik bildirmedi. Kerisinshe, olardıń oy-qıyalları bos bolıp, aqılsız kewillerin qarańǵılıq qapladı+. 22Ózlerin aqıllımız dep sanap, aqmaq bolıp shıqtı+. 23Olar máńgi tiri Qudaydıń ullılıǵın basında ólim bar adamnıń, quslardıń, tórt ayaqlı haywanlardıń hám jer bawırlawshılardıń kórinisindegi butlarǵa almastırdı+.

24Sol sebepten Quday olardı júreklerindegi haram qálewlerine hám buzıqshılıqqa tapsırıp, bir-biriniń denesin iplaslawına tosqınlıq jasamadı+. 25Olar Qudaydıń haqıyqatın jalǵanǵa almastırdı. Jaratqanǵa emes, al jaratılǵan nársege sıyınıp, oǵan xızmet etti. Al Quday máńgi alǵıslarǵa ılayıqlı. Awmiyin+.

26Sonlıqtan Quday olardı uyatsız qálewlerine tapsırdı. Hátte, hayallar da er adam menen tábiyǵıy jınısıy qatnastı qoyıp, óz ara tábiyǵıy emes qatnas jasadı+. 27Sol sıyaqlı, er adamlar da hayal adam menen tábiyǵıy jınısıy qatnastı qoyıp, bir-birine buzıq háwes penen ıntıqtı. Erkekler erkekler menen uyatsız is-háreketler islep, óz buzıqshılıǵına ılayıq jazasın aldı+. 28Qudaydı biliwdi qálemegenlikten, Quday da olardı buzıq oy-sezimlerine hám islewge bolmaytuǵın is-háreketlerdi islewge tapsırdı. 29Olardıń kewilleri hár túrli nahaqlıqqa, jawızlıqqa, nápsiqawlıqqa, jamanlıqqa, kúnshillikke, qanxorlıqqa, jánjelkeshlikke, hiylekerlikke hám jaman niyetke tolı. Olar jáne ósekshi, 30jalaxor, Qudaydı jek kóriwshi, xorlawshı, menmen, maqtanshaq, jamanlıq islewge sheber, ata-anasınıń sózin tıńlamaytuǵın, 31aqılsız, opasız, jawız hám rehimsiz adamlar+. 32Bunday islerdi islewshiler ólimge ılayıq, degen Qudaydıń ádil húkimin olar bilse de, bul islerdi tek ózleri ǵana islep qoymay, al usı islerdi islewshilerdi de qollap quwatlaydı+.

2

Qudaydıń ádil húkimi

2^1Al sen, basqa birewdi húkim etiwshi háy adam, ózińniń kim bolıwıńa qaramastan, aqlana almaysań. Sen basqa birewdi húkim etip turıp, ózińdi de húkim eteseń. Sebebi sen, háy húkim etiwshi adam, óziń de sonday islerdi isleyseń-ǵo+. 2Sol islerdi islewshilerdi Quday ádillik penen húkim etetuǵının bizler bilemiz. 3Sonday nárselerdi islewshilerdi húkim etken, biraq ózi de solay islewshi, háy adam, sen Qudaydıń húkiminen qashıp qutılaman dep oylaysań ba? 4Ya bolmasa, Qudaydıń keń peyilliliginiń seni táwbege alıp keletuǵının bilmey, Onıń sheksiz keń peyilliligin, sabırlılıǵın hám shıdamlılıǵın pisent etpeyseń be+?

5Sen ózińniń ójetligiń hám táwbege kelmeytuǵın júregiń sebepli, Qudaydıń ádil húkimi shıǵarılatuǵın ǵázep kúni ushın, ózińe qarsı ǵázep toplamaqtasań+. 6Quday hár bir adamǵa islegen isine ılayıq qaytaradı:+
7úzliksiz jaqsılıq islep, dańq, húrmet hám máńgilikti izlegenlerge Quday máńgilik ómir beredi. 8Al menmen bolıp, haqıyqatqa boysınbay, nahaq joldan júriwshilerdiń ústine bolsa, qáhár-ǵázebin tógedi. 9Jamanlıq islewshi hár bir adamǵa, aldı menen yahudiyge, sońınan yahudiy emes adamǵa Quday qıyınshılıq hám qayǵı jiberedi+. 10Kerisinshe, jaqsılıq islewshi hár bir adamǵa, aldı menen yahudiyge, sońınan yahudiy emes adamǵa Ol dańq, húrmet hám tınıshlıq beredi+. 11Óytkeni Quday adamlardı ayırmaydı+.

12Muxaddes Nızamdı bilmey gúna islegen hámme adamlar Muxaddes Nızamǵa iye bolmay nabıt boladı. Al Muxaddes Nızamdı bilip turıp gúna islegen hámme adamlar Muxaddes Nızam boyınsha húkim etiledi+. 13Sebebi Qudaydıń aldında Muxaddes Nızamdı esitkenler emes, al onı orınlaytuǵınlar aqlanadı+. 14Muxaddes Nızamǵa iye emes basqa milletler hújdan nızamı boyınsha bul Muxaddes Nızamǵa ılayıqlı islerdi islese, olar Muxaddes Nızamǵa iye bolmasa da, ózleri ushın ózleri nızam boladı. 15Solay etip, olar Muxaddes Nızamnıń buyrıqlarınıń júreklerinde jazılǵanın kórsetedi. Bul haqqında olardıń hújdanı gúwalıq beredi hám oyları da olardı birese ayıplap, birese aqlaydı+. 16Men járiyalap atırǵan Xosh Xabar boyınsha Quday Iysa Masiyx arqalı adamlardıń jasırın oy-qıyalların húkim etetuǵın kúni usılay boladı.

Yahudiyler hám Muxaddes Nızam

17Minekey, sen ózińdi yahudiymen dep, Muxaddes Nızamǵa súyeneseń hám Quday menen ayrıqsha qatnastaman dep maqtanasań+. 18Sen Qudaydıń erkin bileseń hám Muxaddes Nızamnan tálim alǵanıń sebepli, neniń durıs yamasa neniń nadurıs ekenligin ayıra alasań. 19-20Muxaddes Nızamnan tolıq bilim alǵanıń hám haqıyqattıń negizin bilgeniń sebepli, ózińdi soqırlardıń jolbasshısı, qarańǵılıqta bolǵanlardıń nurı, aqılsız adamlardıń tárbiyashısı hám gódeklerdiń ustazı dep esaplaysań+. 21Olay bolsa, basqa birewge tálim berip turıp, ózińe nege tálim bermeyseń? Urlıq islemewdi járiyalap, óziń nege urlıq isleyseń+? 22«Buzıqshılıq isleme» dep, óziń nege buzıqshılıq isleyseń? Butlardan jerkenip turıp, nege butlardıń ibadatxanaların tonaysań+? 23Muxaddes Nızam menen maqtanasań, biraq onı buzıp, nege Qudaydı húrmet etpeyseń? 24Óytkeni bılay dep jazılǵan: «Sizler sebepli, basqa milletler arasında Qudaydıń atına til tiyedi».[*]+

25Eger Muxaddes Nızamdı orınlasań, súnnettiń[*] paydası bar. Biraq sen súnnetli bolıp turıp Muxaddes Nızamdı buzsań, onda súnnetlenbegen basqa millet adamınan seniń hesh jeriń artıq emes+. 26Solay etip, súnnetsiz bolǵanlar Muxaddes Nızamnıń talapların orınlasa, onda olar Quday tárepinen súnnetliler, yaǵnıy Óziniń xalqı dep esaplanbay ma+? 27Denesiniń eti kesilip súnnet etilmegen, biraq Muxaddes Nızamdı orınlaytuǵın adam jazılǵan Muxaddes Nızamǵa hám súnnetke iye bolıp turıp, Muxaddes Nızamdı buzıwshı sen yahudiydi ayıplamas pa eken+? 28Sebebi tek sırtqı belgileri menen yahudiy bolǵan adam haqıyqıy yahudiy emes hám denesiniń eti kesilip súnnet etiliw de haqıyqıy súnnet etiliw emes+. 29Al, ishki dúnyası menen yahudiy bolǵan adam ǵana haqıyqıy yahudiy. Jáne de, haqıyqıy súnnet – bul jazılǵan Muxaddes Nızam boyınsha islengen súnnet emes, al Muxaddes Ruwx tárepinen islengen júrektiń súnneti[*]. Usınday súnnetke iye bolǵan adam adamlardıń emes, al Qudaydıń maqtawın aladı+.

3

3^1Olay bolsa, yahudiy bolıwdıń qanday da bir artıqmashlıǵı bar ma? Ya bolmasa, súnnetleniwdiń paydası bar ma+? 2Álbette, bar. Yahudiy bolıw – hár tárepleme artıqmashlıqqa iye. Óytkeni eń aldı menen Qudaydıń sózleri olarǵa isenip tapsırılǵan+. 3Eger olardıń ayırımları Qudaydıń sózlerine sadıq bolmay shıqqan bolsa ne bolıptı? Olardıń sadıq bolmawı Qudaydıń sadıqlıǵın biykarlay ala ma+? 4Hesh qashan! Hámme adamlar ótirikshi bolsa da, Quday haq. Sebebi Muxaddes Jazıwda Quday haqqında bılay delingen:

«Haq ekenińdi sózleriń menen kórseteseń,

Húkim shıǵarılǵanda jeńiske eriseseń».[*]+

5Biraq, bizlerdiń nahaqlıǵımız Qudaydıń haqlıǵın ashıp kórsetse, onda ne deymiz? Quday bizlerdi ǵázep penen jazalasa, ádalatsız bolǵanı ma? Men bulardı adamlardıń oyı boyınsha aytıp atırman. 6Hesh qashan! Eger Quday ádalatsız bolsa, Ol dúnyanı húkim ete alar ma edi? 7Degen menen, ayırımlar bılay dep soraw qoyıwı múmkin: «Eger meniń nahaqlıǵım Qudaydıń haqlıǵınıń artıp, Onıń ullılanıwına xızmet etse, sonda nege men gúnakar bolıp húkim etilmektemen?»+
8Solay etip: «Jaqsılıq shıqsın dep, jamanlıq isley bereyik», – deyik pe? Bazı adamlar bizlerge jala jawıp, usınday sózlerdi ayttı demekte. Bunday adamlar Qudaydıń jazasına ılayıqlı+.

Birde bir haq adam joq

9Endi ne dewge boladı? Biz yahudiyler basqa milletlerden artıqpız ba? Álbette, yaq! Óytkeni álle qashan dálillegenimdey, yahudiy de, basqa millet adamı da, yaǵnıy hár bir adam gúnanıń biyligi astında+. 10Muxaddes Jazıwlarda aytılǵanınday:

«Hesh bir haq adam joq,

Birde biri joq.

11Hesh bir túsinetuǵın adam joq.

Hesh kim Qudaydı izlemeydi.

12Hámme joldan adasqan,

Barlıǵı jaramsız bolǵan.

Jaqsılıq qılatuǵın hesh kim joq.

Birde biri joq».[*]+

13«Awızları ashıq bir qábir sıyaqlı,

Olar sózleri menen adamlardı ashıq górge tıǵadı».

«Maylı tilleri menen jalǵan sóyleydi,
Tillerinde jılan záhári bar».[*]+
14«Awızları tolı ǵarǵıs-nálet sózlerge».[*]+
15«Ayaqları shaqqan qan tógiwge.

16Olar qádem basqan jerge keler qıyralıw hám bále.

17Bilmes olar tınıshlıq jolın».[*]+

18«Qudaydan qorqıw da joq kewillerinde».[*]+

19Muxaddes Nızamda aytılǵanlardıń hámmesi Muxaddes Nızam astında bolǵanlarǵa aytılǵanın bilemiz. Solay etip, hár bir til baylanıp, pútkil dúnya Qudaydıń aldında esap beredi. 20Sonlıqtan Muxaddes Nızamdı orınlaǵanı arqalı hesh bir adam Qudaydıń aldında aqlana almaydı. Kerisinshe, Muxaddes Nızam arqalı adam óziniń gúnakar ekenin bilip aladı+.

Isenim menen aqlanıw

21Endi bolsa, Qudaydıń adamdı aqlaytuǵın ádilligi Muxaddes Nızamǵa baylanıslı bolmay-aq ashıq kórsetildi. Muxaddes Nızam da, payǵambarlardıń Jazıwları da bul haqqında gúwalıq beredi+. 22Qudaydıń ádilligi adamlardı olardıń Iysa Masiyxqa degen isenimi arqalı aqlaydı. Bunı Ol isenetuǵın hár bir adam ushın isleydi. Sebebi adamlar arasında hesh qanday ayırmashılıq joq. 23Óytkeni hámme gúna islegen hám Qudaydıń saltanatınan ayırılǵan+. 24Biraq, adamlar Qudaydıń miyrimi menen, Iysa Masiyxtıń qanı arqalı esheyin aqlanadı+. 25Masiyxqa degen isenim menen, Onıń qanı arqalı gúnaları keshirilsin dep, Quday Masiyxtı adamlar ushın qurbanlıqqa baǵıshladı. Quday bul arqalı Óz ádilligin kórsetti. Sebebi Quday sabırlılıq etip, burınnan beri islengen gúnalardı keshirdi+. 26Jáne de, házirgi waqıtta Ol ádilligin dálillep, Óziniń haq ekenin hám Iysaǵa isengen hár bir adamdı aqlaytuǵının kórsetti.

27Endi bizler ne menen maqtana alamız? Hesh nárse menen. Qanday jol menen aqlana alamız? Muxaddes Nızamdı orınlaw jolı menen be? Yaq, isenim menen+. 28Óytkeni bizler adamnıń Muxaddes Nızamdı orınlaǵanı arqalı emes, al isenim menen aqlanatuǵının moyınlaymız+. 29Írasında da, Quday tek yahudiylerdiń Qudayı ma? Ol basqa milletlerdiń de Qudayı emes pe? Álbette, Ol basqa milletlerdiń de Qudayı+. 30Sebebi súnnetli yahudiylerdi de, súnnetsiz bolǵan basqa milletlerdi de tek isenim menen aqlaytuǵın Quday – jalǵız+.

31Solay etip, bizler: «Adamlar tek isenim menen aqlanadı», – dep, Muxaddes Nızamdı biykarlaymız ba? Yaq, kerisinshe, onı tastıyıqlaymız+.

4

Ibrayımnıń isenimi hám Qudaydıń wádesi

4^1Al endi bizlerdiń, yaǵnıy yahudiylerdiń túp babası Ibrayım haqqında ne deymiz? Ol nege eristi? 2Eger ol islegen sawap isleri sebepli haq dep sanalǵan bolsa, maqtanıwǵa haqısı bolar edi. Biraq, Qudaydıń aldında maqtana almaydı. 3Óytkeni Muxaddes Jazıwda bılay delingen: «Ibrayım Qudayǵa isendi hám sol sebepten Quday onı haq dep sanadı».[*]+
4Miynet etkenge tólengen haqı sıy emes, al is haqı bolıp esaplanadı. 5Biraq kim de kim óziniń sawap islerine emes, al qudaysız adamdı da aqlaytuǵın Qudayǵa isense, ol isenimi sebepli aqlanǵan bolıp esaplanadı+. 6Minekey, sawap islerine qaramay, Quday tárepinen aqlanǵan dep esaplanǵan adamnıń baxıtlı ekeni haqqında Dawıt ta bılay degen:+

7«Qılmısları keshirilgenler,

Gúnaları alıp taslanǵanlar qanday baxıtlı!

8Jaratqan Iye gúnasın esapqa almaytuǵın adam qanday baxıtlı!»[*]+

9Bul baxıt tek súnnetliler ushın berilgen be? Ya bolmasa, súnnetsizler ushın da ma? Bizler: «Ibrayım óz isenimi sebepli haq dep sanaldı», – degen edik+. 10Ol qashan haq dep sanaldı? Súnnetlengennen keyin be yamasa súnnetlenbesten burın ba? Súnnetlengennen keyin emes, al súnnetlenbesten burın. 11Súnnetlenbesinen burın isenimi menen aqlanǵanınıń belgisi retinde Ibrayım súnnetlew rásimin qabıl etti. Solay etip, ol súnnetsiz bolǵan basqa millet adamlarınıń da aqlanǵan bolıp esaplanıwı ushın, isenetuǵın usınday adamlardıń hámmesiniń ruwxıy babası boldı+. 12Babamız Ibrayım tek súnnet etilgenlerdiń emes, al súnnet etilmesten aldın Ibrayımda bar bolǵan isenimniń jolı menen júretuǵınlardıń da babası boldı.

13Sebebi Muxaddes Nızamdı orınlaǵanı arqalı emes, al isenimi arqalı aqlanıwı ushın, Quday Ibrayımǵa hám onıń urpaqlarına dúnyanıń miyrasxorları bolatuǵının wáde etti+. 14Eger adamlar Muxaddes Nızamdı orınlawı arqalı miyrasxor bolatuǵın bolsa, onda isenim biykar hám wáde de bos bolar edi+. 15Óytkeni Muxaddes Nızam Qudaydıń ǵázebin keltiredi. Biraq Muxaddes Nızam bolmaǵan jerde nızamdı buzıw da joq+.

16-17Usılay etip, Qudaydıń wádesi tek isenim sebepli beriledi. Ol tek Muxaddes Nızamǵa iye bolǵan yahudiy iseniwshilerine ǵana emes, al Ibrayımnıń isenimine iye bolǵan basqa millet iseniwshilerine de, yaǵnıy Ibrayımnıń pútkil urpaǵına Qudaydıń miyrimi boyınsha beriledi. Muxaddes Jazıwda Qudaydıń Ibrayımǵa: «Seni kóp xalıqlardıń babası qılaman»,[*] – dep aytqanınday, Ibrayım ózi isenetuǵın Qudaydıń, yaǵnıy ólilerdi tiriltetuǵın hám joqtan bar qılatuǵın Qudaydıń aldında hámmemizdiń babamız++.

18Hesh úmiti qalmaǵan waqıtta da Ibrayım úmitin úzbey, Qudayǵa isendi. Sonlıqtan «Seniń urpaǵıń esap-sansız boladı»,[*] – dep Qudaydıń oǵan aytqanınday, ol kóp xalıqlardıń babası boldı+. 19Jası júzge shamalasıp, denesinde kúsh qalmaǵanın hám hayalı Saranıń da qursaǵına bala pitpeytuǵının ol bilse de, isenimin azaytpadı+. 20Isenimsizlik etip, Qudaydıń wádesi tuwralı ekilenbedi. Kerisinshe, isenimi kúsheyip, Qudaydı alǵısladı. 21Qudaydıń Óz wádesin orınlaytuǵın kúshke iye ekenine ol tolıq isendi. 22Áne, usı isenimi sebepli, Ibrayım haq dep sanaldı+.

23«Haq dep sanaldı», – degen sózler tek Ibrayımǵa emes, 24al bizlerge de tiyisli etip jazılǵan. Bizler de Iyemiz Iysanı ólimnen tiriltken Qudayǵa degen isenimimiz benen aqlanǵan bolıp esaplanamız+. 25Iyemiz Iysa gúnalarımız ushın ólimge tapsırılıp, Qudaydıń aldında bizlerdiń aqlanıwımız ushın qayta tirildi+.

5

Quday menen jarasıw

5^1Solay etip, isenim menen aqlanǵanımız sebepli, Iyemiz Iysa Masiyx arqalı Quday menen jarastıq+. 2Iysa Masiyx arqalı Qudaydıń miyrimine isenimimiz benen iye bolıp jasamaqtamız. Jáne de, Qudaydıń ullılıǵına erisiwden úmit etip, quwanamız+. 3Bizler tek bul sebepli emes, al qıyınshılıqlar sebepli de quwanamız. Sebebi qıyınshılıqlardan sabırlılıq,+
4sabırlılıqtan jaqsı minez-qulıq, jaqsı minez-qulıqtan úmit payda bolatuǵının bilemiz. 5Sol úmit bizlerdi uyatqa qaldırmaydı. Óytkeni Quday bizlerge bergen Muxaddes Ruwxı arqalı júreklerimizdi Óz súyispenshiligine toltırdı+.

6Awa, ózlerimizdi aqlawǵa ele kúshsiz bolǵanımızda Masiyx belgilengen waqıtta qudaysız bolǵan bizler ushın óldi. 7Hesh kim haq adam ushın janın ólimge qıymaydı. Hátte, ózine qáwender bolǵan adam ushın da janın ólimge qıyıwdı qáleytuǵın adamlar az. 8Biraq, bizler ele gúnakar bolǵan waqtımızda Masiyx bizler ushın óldi. Bizlerge degen súyispenshiligin Quday usılay dálilledi+. 9Sonlıqtan endi Masiyxtıń qanı arqalı aqlanǵanımız sebepli, Ol arqalı Qudaydıń ǵázebinen qutqarılatuǵınımız da anıq+. 10Sebebi bizler Qudaydıń dushpanı bolsaq ta, Onıń Ulınıń ólimi arqalı Quday menen jarastıq. Endi Quday menen jarasıp, Onıń Ulınıń ómiri arqalı qutqarılatuǵınımız da anıq+. 11Jáne de, bunıń menen sheklenip qoymay, bizlerdi endi Quday menen jarastırǵan Iyemiz Iysa Masiyx arqalı Quday menen qatnasta bolıp quwanamız.

Adam-ata hám Iysa Masiyx

12Dúnyaǵa bir adam arqalı, yaǵnıy Adam-ata arqalı gúna keldi, al gúna sebepli ólim keldi. Solay etip, hesh bir adam ólimnen qashıp qutıla almaytuǵın boldı. Óytkeni hámme gúna islegen edi+. 13Muxaddes Nızam berilmesten burın da dúnyada adamlar gúna isleytuǵın edi. Biraq, Muxaddes Nızam bolmaǵan waqıtta gúna gúna dep esaplanbadı+. 14Degen menen, Adam-atadan Muwsaǵa deyin jasaǵanlar Adam-ata islegen sol gúnanı islemegen bolsa da, ólim olardıń ústinen húkimdarlıq etti.

Al Adam-ata keliwi tiyis Adamnıń, yaǵnıy Masiyxtıń tımsalı+. 15Biraq, olar arasında úlken ayırmashılıq bar. Qudaydıń sıyı Adam-atanıń gúnasına uqsamaydı. Sebebi bir adamnıń gúnası sebepli kóp adamlar ólgen bolsa da, Qudaydıń miyrimi hám basqa bir adamnıń, yaǵnıy Iysa Masiyxtıń miyrimi menen berilgen sıydı kóp adamlar mol-molaqay etip aldı+. 16Qudaydıń sıyınıń nátiyjesi menen bir adamnıń gúnasınıń nátiyjesi birdey emes. Adam-atanıń gúnasınıń aqıbeti húkim etiliwge alıp keldi, biraq Qudaydıń sıyı sebepli, kóp gúnalarımızǵa qaramastan, bizlerge aqlanıw keldi+. 17Bir adamnıń gúnası sebepli, sol adam arqalı pútkil adamzat ústinen ólim biylik etken bolsa, endi tek bir adam, yaǵnıy Iysa Masiyx arqalı Qudaydıń mol miyrimin alıp aqlanǵanlar ústinen ómir biylik etedi+.

18Solay etip, bir adamnıń gúnası sebepli pútkil adamzat húkim etilgen bolsa, bir adamnıń haq isi sebepli pútkil adamzat aqlanıp, ómirge eristi+. 19Bir adamnıń boysınbaǵanı sebepli kóp adamlar gúnakar bolıp qalǵanınday, bir adamnıń boysınǵanı sebepli kóp adamlar aqlanadı+. 20Adamlar ózleriniń qanshelli gúnakar ekenin biliw ushın Muxaddes Nızam berildi. Biraq, gúna kóbeygen sayın, Qudaydıń miyrimi onnan da artıp bardı+. 21Solay etip, gúnanıń ólim arqalı biylik etkenindey, Qudaydıń miyrimi de aqlawı arqalı biylik etip, Iyemiz Iysa Masiyx sebepli máńgilik ómirge eristiredi+.

6

Gúna ushın ólip, Masiyx penen jasaw

6^1Olay bolsa, ne deymiz? Qudaydıń miyrimi kóbeysin dep, gúna islewdi dawam ettire bereyik pe? 2Hesh qashan! Bizler gúna ushın ólgenbiz. Endi qalayınsha, gúna islewdi dawam ettirip jasay alamız+? 3Bizler Masiyx Iysa menen baylanısqa iye bolıp, suwǵa shomıldırılǵanımızda hámmemiz de Onıń ólimine sherik bolıp, suwǵa shomıldırılǵanımızdı bilmeysizler me? 4Masiyxqa isenip, suwǵa shomıldırılıw arqalı Onıń menen birge ólip, kómildik. Solay etip, Quday Ákemizdiń qúdireti menen Masiyxtıń ólimnen qayta tirilip, ómirge eriskenindey, bizler de jańa ómirge erisemiz+.

5Eger bizler Masiyxtıń ólimine sherik bolıp, Onıń menen birlesken bolsaq, onda Onıń qayta tiriliwine de sherik bolıp, Onıń menen birlesemiz+. 6Gúnakar tábiyatımızdıń kúshin joq qılıp, endigiden bılay gúnaǵa qul bolmawımız ushın, bizlerdiń eski gúnakar ózligimizdiń Masiyx penen birge atanaq aǵashqa shegelengenin bilemiz+. 7Óytkeni ólgen adam gúnanıń biyliginen azat+.

8Eger bizler Masiyx penen birge ólgen bolsaq, Onıń menen birge jasaytuǵınımızǵa da isenemiz+. 9Sebebi Masiyxtıń ólimnen tirilip, qaytıp ólmeytuǵının hám endi ólimniń Onıń ústinen húkimdarlıq ete almaytuǵının bilemiz+. 10Masiyx gúnanı joq qılıw ushın birinshi hám sońǵı márte óldi. Al endi bolsa, Ol Quday ushın jasap atır+. 11Sonlıqtan sizler de ózlerińizdi gúna ushın óli dep, al Masiyx Iysa menen qatnasta bolıp, Quday ushın tiri dep esaplańlar.

12Solay etip, deneńizdiń jaman qálewlerine boysınbawıńız ushın, gúnanıń ótkinshi deneńizdi basqarıwına jol qoymańlar+. 13Deneńizdiń múshelerin nahaqlıqtıń quralı qılıp, gúna islewge tapsırmańlar. Kerisinshe, ólimnen qayta tirilgenler sıpatında, ózlerińizdi Qudayǵa baǵıshlańlar. Deneńizdiń múshelerin de haqlıqtıń quralı qılıp, Qudayǵa arnańlar+. 14Sonda gúna sizlerdiń ústińizden húkimdarlıq etpeydi. Óytkeni sizler nızamnıń biyligi astında emes, al Qudaydıń miyriminiń biyligi astında jasaysız.

Haqlıqtıń qulları

15Olay bolsa, ne deyik? Nızamnıń biyligi astında emes, al Qudaydıń miyriminiń biyligi astında jasap atırǵanımız sebepli gúna isley bereyik pe? Hesh qashan! 16Boysınatuǵın qullar sıyaqlı, ózlerińizdi kimniń biyligine tapsırıp boysınsańız, sonıń qulı bolatuǵınıńızdı bilmeysizler me? Sizler ya ólimge jetelewshi gúnanıń, ya aqlanıwǵa jetelewshi boysınıwshılıqtıń qulı bolasızlar+. 17Biraq, Qudayǵa shúkir! Burın gúnanıń qulı bolǵan sizler endi ózlerińizge tapsırılǵan tálimatqa shın júrekten boysındıńlar 18hám gúnanıń biyliginen azat bolıp, haqlıqtıń qulları boldıńlar+.

19Túsiniwińizge ańsat bolıw ushın, ápiwayı sózler menen aytıp atırman: burın deneńizdiń múshelerin iplaslıqqa hám nahaq islerdi islew ushın nahaqlıqqa qul qılıp baǵıshlaytuǵın edińiz, al endi muxaddes bolıwıńız ushın, olardı haqlıqqa qul qılıp baǵıshlańlar. 20Sizler gúnanıń qulı bolǵanıńızda, haqlıqtıń biyliginen azat edińler. 21Burın islegen islerińizden házir ózlerińiz de uyalasız. Sol waqıtları usı islerden ne arttırǵan edińiz? Olardıń aqırı ólim edi-ǵo. 22Biraq endi bolsa, sizler gúnanıń biyliginen azat etilip, Qudaydıń qulları boldıńlar. Sol sebepten muxaddeslikke erisip, aqırında máńgilik ómirdi alasız+. 23Sebebi gúnanıń tólemi – ólim, al Qudaydıń sıyı – Iyemiz Masiyx Iysa arqalı beriletuǵın máńgilik ómir+.

7

Nızamnan azat bolıw

7^1Háy, Muxaddes Nızamdı biliwshi tuwısqanlarım, men sizlerge qarata aytıp atırman: Muxaddes Nızamnıń adam ústinen tek tiri waqtında ǵana biylik júrgizetuǵının bilmeysizler me? 2Mısalı: kúyewi bar hayal kúyewiniń kóziniń tirisinde oǵan nızam boyınsha baylanǵan boladı. Biraq, kúyewi qaytıs bolsa, hayal neke nızamınan azat boladı+. 3Solay etip, hayal kúyewiniń kóziniń tirisinde basqa bir erkek penen jasasa, neke hadallıǵın buzǵan bolıp esaplanadı. Biraq, kúyewi ólse, hayal nızam boyınsha azat boladı. Ol basqa bir erkekke turmısqa shıqsa da, neke hadallıǵın buzǵan bolmaydı+.

4Sol sıyaqlı, tuwısqanlarım, sizler de Basqaǵa, yaǵnıy ólimnen qayta tirilgen Masiyxqa tiyisli bolıwıńız ushın, Masiyxtıń denesiniń atanaq aǵashta ólgeni arqalı Muxaddes Nızam aldında ólgensiz. Bul hámmemizdiń Qudayǵa xızmet etip, jemis beriwimiz ushın boldı+. 5Óytkeni burın bizler gúnakar tábiyatımızǵa boysınıp jasaǵanımızda, Muxaddes Nızam sebepli payda bolǵan gúnakar qálewler denemizdiń múshelerinde háreket etetuǵın edi. Sonıń nátiyjesinde, bizler ólimge jetelewshi jemisler beretuǵın edik. 6Endi bolsa, bizler burın ózlerimizdi baylap qoyǵan Muxaddes Nızam ushın ólip, Muxaddes Nızamnan azat boldıq. Solay etip, jazılǵan Muxaddes Nızam boyınsha basqarılatuǵın eski jol menen emes, al Muxaddes Ruwx basqaratuǵın jańa jol menen Qudayǵa xızmet etpektemiz+.

Gúna menen gúres

7Olay bolsa, ne deyik? Muxaddes Nızam jaman bolǵanı ma? Hesh qashan! Eger Muxaddes Nızam bolmaǵanda, men gúnanıń ne ekenin bilmegen bolar edim. Eger Muxaddes Nızam: «Basqa birewdiń nársesin kúseme»,[*] – demegende, men kúsewdiń gúna ekenin bilmegen bolar edim+. 8Degen menen, gúna usı buyrıqtan paydalanıp, mende hár túrli kúsewlerdi payda etti. Sebebi Muxaddes Nızam bolmasa, gúna óli boladı+. 9Men bir waqıtları Muxaddes Nızamdı bilmey jasaǵanımda tiri edim. Biraq, Qudaydıń buyrıqların bilgenimnen soń, mende gúna tirilip, háreket ete basladı, 10al men óldim. Solay etip, ómirge iye bolıw ushın berilgen bul buyrıqlar meniń ólimime sebepshi boldı+. 11Óytkeni gúna buyrıqtan paydalanıp, meni aldadı hám usı buyrıq arqalı meni óltirdi. 12Solay bolsa da, Muxaddes Nızam – muxaddes, Qudaydıń buyrıqları da muxaddes, haq hám jaqsı+.

13Solay eken, jaqsı nárse maǵan ólim alıp keldi me? Hesh qashan! Gúna maǵan jaqsı nárse arqalı ólim alıp keldi. Bul gúnanıń gúna bolıp ashıq biliniwi ushın boldı. Solay etip, buyrıq arqalı gúnanıń qanshelli jaman ekeni belgili boladı. 14Bizler Muxaddes Nızamnıń ruwxıy ekenin bilemiz. Al men gúnaǵa qul bolıp satılǵan, ótkinshi denege iye adamman. 15Men ne islep atırǵanımdı ózim túsinbeymen. Sebebi men qálegen nársemdi emes, al jek kóretuǵın nársemdi isleymen+. 16Eger men qálemegen nársemdi islep atırǵanımda isimniń jaman ekenin moyınlasam, onda Muxaddes Nızamnıń jaqsı ekenin maqullaǵan bolaman+. 17Olay bolsa, bul isti meniń ózim emes, al ishimde jasaytuǵın gúna islep atırǵan boladı. 18Meniń ishimde, yaǵnıy gúnakar tábiyatımda hesh bir jaqsı nárseniń joq ekenin bilemen. Ishimde jaqsılıq islewge qálew bolsa da, kúshim jetpeydi+. 19Óytkeni ózim islewdi qáleytuǵın jaqsı isti emes, al kerisinshe, islewdi qálemeytuǵın jaman isti isleymen+. 20Eger men ózim qálemeytuǵın nárseni islesem, onda onı meniń ózim emes, al ishimde jasaytuǵın gúna islegen boladı.

21Solay etip, men ózimde mınaday nızamnıń bar ekenin bildim: men jaqsı nárseni islewdi qálegenimde, ishimdegi jamanlıq háreket etiwge tayar turadı. 22Men ruwxım menen Qudaydıń Nızamın quwanıshlı túrde maqullayman+. 23Biraq, denemniń múshelerinde basqa bir nızamdı bayqayman. Ol meniń sana-sezimimniń nızamına qarsı urısıp, meni denemniń múshelerindegi gúna nızamına tutqın etedi+. 24Wah, sorlı basım! Ólimge jetelewshi bul deneden meni kim qutqaradı? 25Iyemiz Iysa Masiyx arqalı tek jalǵız Quday ǵana qutqaradı! Qudayǵa shúkirler bolsın!

Solay etip, men óz sana-sezimim menen Qudaydıń Nızamına, al gúnakar tábiyatım menen gúnanıń nızamına xızmet etip atırman.

8

Ómir beriwshi Muxaddes Ruwx

8^1Solay etip, Masiyx Iysaǵa tiyisli bolǵanlarǵa[*] qarsı endi hesh qanday húkim joq. 2Sebebi Masiyx Iysa arqalı ómir beretuǵın Muxaddes Ruwxtıń nızamı meni gúnanıń hám ólimniń nızamınan azat qıldı+. 3Adamnıń gúnakar tábiyatı hálsiz bolǵanlıqtan, adam Muxaddes Nızamdı tolıq orınlay almadı. Sonlıqtan Muxaddes Nızam adamdı qutqara almadı, biraq onı Qudaydıń Ózi qutqardı: Quday Óz Ulın adam denesinde bul dúnyaǵa jiberip, Onı gúnalar ushın tólenetuǵın qurbanlıq qılıp baǵıshladı hám bizlerdiń gúnalarımız júklengen Óz Ulınıń denesin húkim etti+. 4Solay etip, Quday bunı gúnakar tábiyatımızdıń emes, al Muxaddes Ruwxtıń jetelewi menen júretuǵın bizlerdiń ómirimizde Muxaddes Nızamnıń ádil talapları orınlansın dep isledi+.

5Óytkeni gúnakar tábiyatınıń jetelewi menen júretuǵınlar óz gúnakar tábiyatınıń qáleytuǵın nárselerin oylaydı, al Muxaddes Ruwxtıń jetelewi menen júretuǵınlar Muxaddes Ruwxtıń qáleytuǵın nárselerin oylaydı+. 6Gúnakar tábiyat basqaratuǵın oy-pikirler ólimge, al Muxaddes Ruwx basqaratuǵın oy-pikirler ómirge hám tınıshlıqqa eristiredi. 7Sebebi gúnakar tábiyat basqaratuǵın oy-pikirge iye adam – Qudayǵa dushpan. Ol Qudaydıń Nızamına boysınbaydı hám boysına almaydı da+. 8Kim de kim gúnakar tábiyatınıń jetelewi menen júrse, ol Qudayǵa unay almaydı.

9Biraq, ishińizde Qudaydıń Ruwxı jasap atırǵan bolsa, onda sizlerdi gúnakar tábiyatıńız emes, al Muxaddes Ruwx basqarıp atırǵan boladı. Kim de kim Masiyxtıń Ruwxına iye bolmasa, ol Masiyxqa tiyisli emes+. 10Al eger ishińizde Masiyx jasap atırǵan bolsa, deneńiz gúna sebepli óletuǵın bolsa da, ruwxıńız aqlanǵanıńız sebepli tiri boladı. 11Iysanı ólimnen qayta tiriltken Qudaydıń Ruwxı ishińizde jasap atırǵan bolsa, onda Masiyx Iysanı ólimnen qayta tiriltken Quday ishińizde jasap atırǵan Óz Ruwxı arqalı óletuǵın deneńizdi de tiriltedi+.

12Solay etip, tuwısqanlarım, bizler gúnakar tábiyatımızǵa boysınıp, onıń jetelewi menen júriwge parızlı emespiz. 13Óytkeni eger gúnakar tábiyatıńızdıń jetelewi menen júrseńiz, ólesiz. Al gúnakar tábiyatıńızdıń jaman islerinen Muxaddes Ruwxtıń kúshi menen tolıq waz keshseńiz, jasaysız+. 14Qudaydıń Ruwxı menen basqarılatuǵınlardıń hámmesi – Qudaydıń balaları+. 15Sebebi sizler ózlerińizdi jáne qul etip, qorqınısh beretuǵın ruwxtı emes, al ózlerińizdi Qudayǵa bala qılǵan Muxaddes Ruwxtı qabıl ettińiz. Usı Ruwx arqalı Qudaydı: «Áke, Ákejanım!» dep shaqırasız+. 16Muxaddes Ruwxtıń Ózi bizlerdiń ruwxımız benen birlikte Qudaydıń balaları ekenligimiz haqqında gúwalıq beredi+. 17Eger bizler Qudaydıń balaları bolsaq, onda miyrasqa iye bolamız. Masiyx penen birge ullılanıw ushın, Onıń menen birge azap sheksek, onda bizler Masiyx penen birge miyrasqa sherik bolǵan Qudaydıń miyrasxorlarımız+.

Keleshektegi ullılıq

18Meniń oyımsha, házirgi qıyınshılıqlar keleshekte bizlerge beriletuǵın ullılıqqa salıstırǵanda hesh nárse emes+. 19Sonıń menen birge, pútkil jaratılıs Qudaydıń Óz balaların ashıq kórsetetuǵın kúnin intizarlıq penen kútpekte. 20Óytkeni pútkil jaratılıs bul ótkinshi ómirge tutqın etilgen. Bul olardıń ózleriniń erki menen emes, al tutqın qılǵan Qudaydıń erki menen bolǵan+. 21Olar ózleriniń bul nabıt qılıwshı qullıqtan qutqarılatuǵınınan hám Qudaydıń balalarınıń ullı azatlıqqa erisetuǵınınan úmit etedi.

22Bizlerge málim, pútkil jaratılıs házirge deyin birlikte tolǵaq azabın shekkendey azap shegip, nala etpekte+. 23Tek jaratılıs emes, al Qudaydıń birinshi sıyı bolǵan Muxaddes Ruwxtı alǵan bizler de perzent bolıp asırap alınıwdı, yaǵnıy denemizdiń qutqarılıwın intizarlıq penen kútip, ishimizden nala etpektemiz+. 24Sebebi bizler qutqarılǵanımız sebepli úmitke iyemiz. Eger bizler ózlerimiz úmit etetuǵın nárseni kórip turǵan bolsaq, onda ol úmit emes. Kózge kórinip turǵan nársege kim úmit etedi+? 25Biraq, ele kórmegenimizge úmit etsek, onı sabırlılıq penen kútemiz.

26Sonıń menen birge, Muxaddes Ruwx ta hálsiz bolǵan bizlerge járdem beredi. Óytkeni bizler qalay duwa etiw kerekligin bilmeymiz. Biraq, Muxaddes Ruwxtıń Ózi sóz benen aytıp jetkize almaytuǵın dárejede nala shegip, bizler ushın Qudaydan ótinish etedi. 27Adamlardıń kewillerinde ne bar ekenin biliwshi Quday Muxaddes Ruwxtıń oy-pikirlerin biledi. Sebebi Muxaddes Ruwx muxaddesler ushın Qudaydıń erki boyınsha ótinish etedi+.

28Quday Ózin súyetuǵınlarǵa, yaǵnıy Onıń qálewi boyınsha tańlanǵanlarǵa hámme nárseni jaqsılıq qılıp xızmet ettiretuǵının bilemiz[*]. 29Óytkeni Quday Ózi aldınnan bilgen adamlarınıń Ulına uqsawı ushın olardı aldın ala belgiledi. Solay etip, Quday Óz Ulınıń kóp tuwısqanlar arasında tuńǵısh bolıwı ushın usılay isledi+. 30Quday Ózi aldın ala belgilegen adamların shaqırdı, shaqırǵan adamların aqladı, al aqlaǵan adamların ullılıqqa eristirdi+.

Qudaydıń súyispenshiligi

31Olay bolsa, buǵan ne deymiz? Eger Quday bizlerdi jaqlasa, bizlerge kim qarsı tura aladı+? 32Quday, hátte, Óz Ulın da ayamay, Onı bizlerdiń hámmemiz ushın qurbanlıq qılıp baǵıshlaǵan bolsa, Onıń menen birlikte bizlerge hámme nárseni bermes pe eken+? 33Qudaydıń tańlap alǵan adamları bolǵan bizlerdi kim ayıplay aladı? Qudaydıń Ózi bizlerdi aqlaydı-ǵo+. 34Kim bizlerdi húkim ete aladı? Hesh kim! Sebebi ólip, ólimnen qayta tirilgen Masiyx Iysa Qudaydıń oń jaǵında bolıp[*], bizler ushın ótinbekte+. 35Masiyxtıń[*] súyispenshiliginen bizlerdi kim ayıra aladı? Hesh kim. Qıyınshılıq ta, qayǵı da, quwdalaw da, ashlıq ta, jalańashlıq ta, qáwip te, qılısh ta ayıra almaydı+. 36Muxaddes Jazıwda aytılǵanınday:

«Bizler Seniń ushın hár kúni óltirilmektemiz,

Bizlerdi shalınatuǵın qoylar dep esaplaydı».[*]+

37Biraq, bulardıń hámmesiniń ústinen bizlerdi súyetuǵın Masiyx sebepli úlken jeńiske erisemiz+.

38Óytkeni men isenemen: ólim de, ómir de, perishteler de, hákimshilikler de, házirgi hám keleshek zaman da, kúshler de,+
39bálentlik te, tereńlik te, ulıwma, jaratılǵan hesh bir nárse bizlerdi Qudaydıń bizlerge Iyemiz Masiyx Iysa arqalı bergen súyispenshiliginen ayıra almaydı.

9

Quday tańlaǵan Izrail xalqı

9^1Masiyxqa tiyisli adam sıpatında haqıyqatın aytıp atırman, ótirik sóylep turǵanım joq. Muxaddes Ruwxqa boysınatuǵın hújdanım da buǵan gúwa:+
2júregimde úlken bir qayǵım hám tawısılmas bir dártim bar. 3-4Qanımız bir bolǵan tuwısqanlarımnıń, yaǵnıy izraillılardıń qutqarılıwı ushın, men Qudaydıń ǵarǵısına ushırap, Masiyxtan alaslatılıwım kerek bolsa, qayıl bolar edim. Quday Izrail xalqın balaları qılıp asırap alǵan, olarǵa Óz ullılıǵın berip, olar menen kelisim dúzgen. Olarǵa Muxaddes Nızamın hám Qudayǵa xızmet etiw qaǵıydaların tapsırıp, wádelerin de bergen+. 5Olar ullı ata-babalarımızdıń urpaqları hám Masiyx ta adam denesinde olardıń urpaǵınan kelip shıqqan. Masiyx – hámmeniń ústinen húkimdar bolǵan, máńgi alǵıslarǵa ılayıq Qudaydıń Ózi. Awmiyin.

6Men Qudaydıń sózi orınlanbadı, demekshi emespen. Sebebi Izraildıń urpaǵı bolǵanlardıń hámmesi de haqıyqıy izraillılar emes+. 7Jáne de, Ibrayımnıń urpaǵınan bolǵanlardıń hámmesi de Ibrayımnıń haqıyqıy balaları emes. Quday Ibrayımǵa: «Seniń urpaǵıń Ísaq arqalı dawam etedi»,[*] – degen edi+. 8Demek, Ibrayımnıń urpaǵınan bolǵanlardıń hámmesi de Qudaydıń balaları emes. Al Qudaydıń Ibrayımǵa bergen wádesi boyınsha tuwılǵanlar ǵana Ibrayımnıń haqıyqıy urpaqları bolıp esaplanadı+. 9Óytkeni Qudaydıń Ibrayımǵa bergen wádesi mınaday edi: «Kelesi jılı usınday waqıtta janıńa qaytqanımda, Sara ullı boladı».[*]+

10Sonıń menen birge, Rebekka da babamız Ísaqtan hámiledar bolıp, egiz ul tuwdı+. 11-12Biraq, bul balalar tuwılmastan aldın hám olar ele jaqsı yamasa jaman bir nárse islemesten burın Quday Rebekkaǵa: «Úlkeni kishkenesine baǵınıshlı boladı»,[*] – degen edi. Solay etip, Quday usı eki baladan birewin tańlap alǵanda, onı islerine qarap emes, al belgilegen jobasınıń iske asıwı ushın, Óz erki menen tańlap aldı+. 13Hátte, Quday Muxaddes Jazıwda: «Yaqıptı súydim, al Esawdı jek kórdim»,[*] – degen+.

14Olay bolsa, ne deymiz? Quday ádalatsız bolǵanı ma? Hesh qashan!+
15Sebebi Quday Muwsaǵa bılay degen:

«Kimge miyrim-shápáátimdi beriwdi qálesem, soǵan miyrim-shápáátimdi beremen. Kimge rehim etiwdi qálesem, soǵan rehim etemen».[*]+

16Solay etip, buǵan erisiw adamnıń qálewine yamasa tırısıwına emes, al Qudaydıń miyrim-shápáátine baylanıslı. 17Óytkeni Quday Muxaddes Jazıwda faraonǵa[*] bılay degen:

«Qúdiretimdi sen arqalı kórsetiw ushın hám atım pútkil jer júzine járiyalanıwı ushın, seni mártebeli qıldım».[*]+

18Solay etip, Quday qálegen adamına miyrim-shápáátin beredi hám qálegen adamın tas bawır qıladı.

Qudaydıń ǵázebi hám rehimi

19Endi sen mennen: «Eger Quday usılay islese, Ol nege adamdı ayıplaydı? Onıń erkine kim qarsı tura aladı?» – dep sorawıń múmkin+. 20Biraq, háy adam, Qudayǵa qarsılıq kórsetetuǵınday, sen kimseń? Dóretilgen nárse ózin dóretkenge: «Meni nege bunday qılıp dórettiń?» – dey me+? 21Ya bolmasa, gúlalshı bir ılaydan eki ıdıs soqqanda, birewin qımbatlı is ushın qollanılatuǵın ıdıs, al ekinshisin ápiwayı is ushın qollanılatuǵın ıdıs qılıp soǵıwǵa haqılı emes pe+?

22Quday da usılay is tutadı. Ol nabıt qılınıwǵa hám Óziniń ǵázebine ushırawǵa ılayıqlı adamlarǵa ǵázebin tógip, kúshin kórsetiwdi qálese de, olarǵa úlken sabırlılıq kórsetti+. 23Jáne de, Quday mártebege eristiriw ushın Ózi aldın ala tayarlap qoyǵan adamlarına rehim etip, Óziniń sheksiz ullılıǵın kórsetti. 24Tek yahudiyler arasınan emes, al basqa milletler arasınan da Quday tańlaǵan usı adamlar – bizlermiz+. 25Hoshea payǵambardıń kitabında Quday bılay degen:

«Xalqım bolmaǵan xalıqtı, „xalqım“ dep,

Súymegenimdi „súyiklim“ dep atayman».[*]+

26«„Sizler meniń xalqım emessiz“, – degen jerde,

Tiri Qudaydıń balaları dep atalasız».[*]+

27Iyshaya payǵambar da Izrail tuwralı bálent dawıs penen bılay deydi:

«Izrail xalqınıń sanı teńiz qumınday kóp bolsa da,

Tek olardan aman qalǵanları ǵana qutqarıladı.

28Sebebi Jaratqan Iye shıǵarǵan húkimin,

Jer júzinde tez hám tolıq ámelge asıradı».[*]+

29Iyshaya payǵambardıń boljap aytqanınday:

«Eger Álemniń Jaratqan Iyesi,
Bizlerden násil qaldırmaǵanda,
Bizler Sodomday bolar,
Gomoraǵa megzer edik».[*]+

Izrail xalqınıń isenbewi

30Olay bolsa, ne deymiz? Quday aldında aqlanıwǵa tırıspaǵan basqa millet adamları óz isenimi arqalı aqlandı+. 31Al Muxaddes Nızamdı orınlawı arqalı aqlanıwǵa tırısqan Izrail xalqı Muxaddes Nızamdı orınlawı arqalı aqlana almadı+. 32Ne ushın? Óytkeni olar aqlanıwǵa isenimi arqalı emes, al sawap isleri arqalı erisiwge tırıstı. Sonlıqtan olar súrniktiretuǵın tasqa súrnigip quladı. 33Muxaddes Jazıwda:

«Minekey, Men Sionda bir tastı,

Súrniktiretuǵın tas, qulatatuǵın jartastı ornataman.

Biraq, Oǵan[*] isengen adam hesh qashan uyatqa qalmaydı»,[*] – delingen+.

10

10^1Tuwısqanlarım! Meniń júregimdegi ármanım hám Qudaydan jalbarınatuǵın tilegim – bul xalqım bolǵan izraillılardıń qutqarılıwı.
2Olardıń Qudayǵa intalı ekenine ózim gúwaman. Biraq, bul inta haqıyqıy túsinikke tiykarlanbaǵan+. 3Sebebi olar Qudaydıń aqlaw jolın túsinbey, aqlanıwǵa Muxaddes Nızamdı orınlaw arqalı erisiwge tırısıp, Qudaydıń aqlaw jolın qabıl etpedi+.

4Masiyx Muxaddes Nızamnıń talapların tolıq orınlaǵanlıqtan, Oǵan isengen hár bir adam Quday aldında aqlanadı+.

Isengen hár bir adam qutqarıladı

5Muxaddes Nızamdı orınlaw arqalı aqlanıw haqqında Muwsa mınalardı jazadı: «Muxaddes Nızamdaǵı buyrıqlardı orınlaǵan adam olar arqalı jasaydı».[*]+
6Al isenim arqalı aqlanıw bılay deydi: «Kewlińde: „Masiyxtı jerge túsiriw ushın kim aspanǵa shıǵadı?“[*]+
7yamasa: „Masiyxtı ólimnen tiriltiw ushın kim tuńǵıyıqqa túsedi?“[*] – deme»+. 8Biraq, Muxaddes Jazıw ne demekte? «Qudaydıń sózi saǵan jaqın. Ol seniń awzıńda hám júregińde».[*] Bizler járiyalap atırǵan isenim haqqındaǵı sózler – usılar boladı+. 9Eger sen Iysanı «Iyem» dep awzıń menen ashıq tán alsań hám Qudaydıń Onı ólimnen tiriltkenine shın júrekten isenseń, qutqarılasań+. 10Óytkeni adam shın júrekten isengeni arqalı aqlanadı hám isenimi haqqında awzı menen ashıq tán alǵanı arqalı qutqarıladı. 11Muxaddes Jazıwda aytılǵanday: «Oǵan isengen hesh bir adam uyatqa qalmaydı».[*]+
12Sebebi yahudiy menen grektiń arasında ayırmashılıq joq. Olardıń hámmesiniń Iyesi bir. Ol Ózin shaqırǵanlardıń hámmesine saqıy+. 13Muxaddes Jazıwda aytılǵanday: «Jaratqan Iyeniń atın aytıp shaqırǵan hár bir adam qutqarıladı».[*]+

14Biraq, Qudayǵa isenbey turıp, Onı qalay shaqırıwǵa boladı? Ol tuwralı esitpey turıp, Oǵan qalay iseniwge boladı? Quday haqqında sózdi járiyalawshı bolmasa, qalay esitiwge boladı+? 15Sózdi járiyalawǵa jiberilmese, onı qalay járiyalaydı? Muxaddes Jazıwda aytılǵanday: «Xosh Xabardı járiyalawshılardıń ayaqları qanday ájayıp!»[*]+

16Degen menen, Xosh Xabarǵa izraillılardıń hámmesi de isene bermedi. Iyshaya payǵambardıń aytqanınday: «Iyem! Bizler aytqan xabarǵa kim isendi?»[*]+
17Demek, isenim esitiw arqalı payda boladı, al esitiw Masiyx haqqında sózdiń járiyalanıwı arqalı boladı+. 18Biraq, meniń soraytuǵınım mınaw: izraillılar esitpedi me? Álbette, esitti.

«Xabarları hár tárepke tarqaldı,

Sózleri dúnyanıń tórt tárepine jetip bardı».[*]+

19Men jáne bir nárseni soramaqshıman: Izrail túsinbedi me? Dáslep Muwsa arqalı Quday bılay degen edi:

«Men de xalıq bolmaǵan bir xalıq penen,

Sizlerde qızǵanısh oyataman.

Aqılsız bir xalıq penen, sizlerdiń ǵázebińizge tiyemen».[*]+

20Sońınan Iyshaya payǵambar Qudaydıń sózlerin batırlıq penen aytıp:

«Izlemegenler Meni taptı,

Meni soramaǵanlarǵa Ózimdi ayan ettim»,[*] – degen edi.

21Al, Izrail xalqı haqqında Quday bılay deydi:

«Sózimdi tıńlamaytuǵın qaysar bir xalıqqa,

Kúni boyı qushaǵımdı ashıp turdım».[*]+

11

Quday Izrail xalqınan júz burǵan joq

11^1Olay bolsa, men mına nárseni sorap atırman: Quday Óz xalqınan júz burdı ma? Hesh qashan! Men de Ibrayımnıń urpaǵınan, Benyamin urıwınan shıqqan izraillıman.+
2Quday Ózi burınnan tańlaǵan xalqınan júz burmadı. Muxaddes Jazıwdıń Iliyas payǵambar tuwralı jazılǵan jerinde ne aytılǵanın bilmeysizler me? Iliyas Izrail ústinen Qudayǵa shaǵım jasap bılay degen edi:+
3«Iyem! Olar Seniń payǵambarlarıńdı óltirdi, qurbanlıq orınlarıńdı buzıp tasladı. Tek jalǵız men ǵana qaldım. Olar meni de óltiriwge háreket etpekte».[*]+

4Oǵan Quday ne dep juwap bergen edi? «Baaldıń[*] aldında dize búkpegen jeti mıń adamdı Men Ózim ushın ajıratıp aldım».[*]+
5Sol sıyaqlı, házirgi waqıtta da izraillılar arasında Qudaydıń miyrimi menen tańlanǵan az ǵana adamlar bar+. 6Olar sawap isleri sebepli emes, al Qudaydıń miyrimi menen tańlap alındı. Eger olar sawap isleri sebepli tańlap alınǵanda, miyrim miyrim bolmas edi. 7Solay etip, ne júz berdi? Izrail xalqınıń kópshilik bólegi izlegen nársesin taba almadı. Tek olardıń arasınan tańlap alınǵanlar ǵana taptı. Al qalǵanlarınıń júrekleri tas etildi+. 8Muxaddes Jazıwda aytılǵanday:

«Quday olarǵa Óziniń sózin túsinbewi ushın biypárwalıq ruwxın berdi. Sonlıqtan olar usı kúnge deyin kózleri bolsa da, kórmeydi, qulaqları bolsa da, esitpeydi».[*]+

9Dawıt bılay deydi:

«Aldındaǵı dasturxanı ózlerine qaqpan hám duzaq bolsın,

Olar qulap, jazasın alsın.

10Kózlerin qarańǵılıq basıp, kórmey qalsın.

Belleri máńgige búgilip qalsın!»[*]+

Basqa milletlerdiń qutqarılıwı

11Olay bolsa, men mınanı sorap atırman: izraillılar tolıq nabıt bolıw ushın súrnikti me? Hesh qashan! Biraq, izraillılardıń qulaǵanı sebepli, Quday basqa milletlerge qutqarılıw berdi hám bul arqalı olarda qızǵanısh oyattı. 12Eger izraillılardıń gúna islep qulawı dúnyadaǵı basqa milletlerge baylıq alıp kelip, olardı bayıtsa, onda pútkil izraillılardıń qutqarılıwı dúnyadaǵı basqa milletlerge qanshelli kóp baylıq alıp keledi!

13Basqa milletlerden bolǵan sizlerge aytıp atırman: basqa milletler ushın elshi bolıp tayınlanǵan men óz xızmetimdi mártebeli dep esaplayman+. 14Usı xızmetim arqalı milletim bir bolǵan tuwısqanlarımda qızǵanısh oyansa hám olardıń ayırımları bolsa da qutqarılsa eken. 15Óytkeni olardıń Quday tárepinen qabıl etilmegeni dúnyadaǵı basqa milletlerdiń Quday menen jarasıwına sebepshi bolǵan bolsa, onda olardıń Quday tárepinen qabıl etiliwi dúnyadaǵı basqa milletlerdiń qutqarılıp, ólimnen ómirge ótiwine sebepshi bolmay ma+? 16Eger qamırdıń birinshi bólegi Qudayǵa baǵıshlanıp, muxaddes bolsa, onda pútkil qamır da muxaddes boladı. Eger terektiń tamırı muxaddes bolsa, onda shaqaları da muxaddes+.

17Biraq, eger záytún aǵashınıń ayırım shaqaları, yaǵnıy yahudiylerdiń ayırımları kesilip taslanıp, jabayı záytún aǵashınıń shaqası bolǵan sen, yaǵnıy basqa millet adamı olardıń ornına jalǵanıp, aǵashtıń shireli tamırınan nár alsań,+
18kesilgen shaqalar aldında maqtanıp ketpe! Eger maqtanıp ketseń, umıtpa, sen tamırǵa emes, al tamır saǵan nár berip turıptı. 19Sen: «Meniń jalǵanıwım ushın shaqalar kesilip taslandı», – dewiń múmkin. 20Durıs. Olar isenbegenlikten kesip taslandı. Al sen isenimiń sebepli jalǵanıp turıpsań. Sen maqtanba, al qorq! 21Sebebi Quday tábiyǵıy shaqalardı ayamaǵan bolsa, onda seni de ayamaydı+.

22Solay etip, sen Qudaydıń miyrim-shápáátin hám qatallıǵın kórip qoy: Quday isenimnen qaytqanlarǵa qatal. Biraq sen Onıń miyrim-shápáátine sadıq qalsań, Ol da saǵan miyrim-shápáátli. Olay bolmasa, sen de kesip taslanasań! 23Degen menen, eger yahudiyler de isenbewshilikten bas tartsa, aǵashqa jáne qayta jalǵanadı. Óytkeni Quday olardı qaytadan jalǵap qoyıwǵa qúdiretli. 24Jabayı záytún aǵashınan kesip alınǵan shaqa bolǵan sen tábiyatqa qarsı túrde jaqsı záytún aǵashına jalǵandıń. Solay eken, tábiyǵıy shaqalardıń óz aǵashına qaytadan jalǵanıwı bunnan da ańsatıraq!

Pútkil Izrail qutqarıladı

25Tuwısqanlarım, bilgishsinip ketpewińiz ushın, sizlerdiń mına sırdan xabarsız qalıwıńızdı qálemeymen: basqa milletlerden qutqarılatuǵınlardıń sanı tolmaǵansha, Izrail xalqınıń bir bóleginiń júregi tas bolıp qala beredi. 26Biraq aqırında pútkil Izrail qutqarıladı. Muxaddes Jazıwda bılay delingen:

«Qutqarıwshı Sionnan keledi,

Ol Yaqıptıń urpaǵı bolǵan izraillılardı qudaysızlıqtan qutqaradı+.

27Olardıń gúnaların keshirgenimde,

Meniń olar menen dúzetuǵın kelisimim usı boladı».[*]

28Xosh Xabardı qabıl etpegeni sebepli, yahudiyler Qudayǵa dushpan boldı. Bul sizlerdiń paydańız ushın xızmet etpekte. Degen menen, Quday olardıń ata-babaların tańlap alǵanlıqtan, olardı súyedi+. 29Sebebi Quday Óziniń sıyların qaytarıp alıp, shaqırıǵın biykarlamaydı. 30Sizler bir waqıtları Qudayǵa boysınbaytuǵın edińler, biraq endi yahudiyler boysınbaǵanı sebepli, sizler Qudaydıń miyrim-shápáátine eristińler+. 31Sol sıyaqlı, yahudiyler házir boysınbay atırǵan bolsa da, sizlerdiń Qudaydıń miyrim-shápáátine eriskenińiz sebepli, olar da Qudaydıń miyrim-shápáátine erisedi. 32Óytkeni Quday hámme adamlardı olardıń boysınbaytuǵın tábiyatına tutqın qılıp, olarǵa Óz miyrim-shápáátin kórsetti.

33O, Qudaydıń baylıǵı, danalıǵı hám bilimi qanday tereń! Onıń sheshimlerine hesh kimniń aqılı jetpeydi, jolların da hesh kim izertlep shıǵa almaydı!+

34«Jaratqan Iyeniń oy-pikirlerin kim bile aladı?

Kim Oǵan másláhátshi bolǵan?»[*]+
35«Qudaydan qaytarıp alıw ushın,
Kim Oǵan aldın ala bir nárse bergen?»[*]+

36Sebebi Quday pútkil barlıqtı jaratqan. Hámmesi Ol arqalı hám Ol ushın bar bolǵan. Oǵan máńgige dańq bolsın! Awmiyin+.

12

Iysa Masiyxtaǵı jańa ómir

12^1Solay etip, háy tuwısqanlarım, Qudaydıń miyrim-shápááti haqı sizlerge jalbarınaman: denelerińizdi Qudayǵa unaytuǵın muxaddes hám tiri qurbanlıq qılıp, Oǵan baǵıshlańlar. Bul sizlerdiń Quday aldındaǵı ılayıqlı xızmetińiz boladı+. 2Bul dúnyanıń adamlarına eliklemeńler. Al Qudaydıń oy-pikirlerińizdi jańalap, Onıń sizlerdi tolıq ózgertiwine jol qoyıńlar. Sonda sizler Qudaydıń jaqsı hám minsiz erkin, yaǵnıy Oǵan neniń unaytuǵının ayırıp bilesizler+.

3Qudaydıń maǵan bergen miyriminen paydalanıp, hámmeńizge aytıp atırman: ózińizdi shekten tıs joqarı bahalamańlar. Kerisinshe, hár bir adam Qudaydıń ózine bergen isenimine qaray, ózin ılayıqlı bahalasın+. 4Óytkeni denemiz bir bolsa da, múshelerimiz kóp hám múshelerimizdiń atqaratuǵın xızmeti de hár túrli+. 5Sol sıyaqlı, bizler kóp adam bolsaq ta, Masiyxtıń bir denesin quraymız hám óz ara baylanıs jasaytuǵın bir deneniń múshelerimiz+. 6Qudaydıń bizlerge bergen miyrimi boyınsha, bizler hár túrli ruwxıy sıylarǵa iyemiz. Kimniń payına payǵambarshılıq etiw sıyı tiyse, ol isenimine qaray payǵambarshılıq etsin+. 7Xızmet etiw tiyse, xızmet etsin. Tálim beriw tiyse, tálim bersin+. 8Al kimniń payına jubanısh beriw tiyse, jubanısh bersin. Úlestiriwshi bolıw tiyse, shın kewilden úlestirsin. Basshılıq etiw tiyse, ǵayrat penen basshılıq etsin. Miyrim-shápáát kórsetiw tiyse, quwanıshlı túrde miyrim-shápáát kórsetsin+.

Masiyxıylıq ómir tárizi

9Súyispenshiligińiz haqıyqıy bolsın. Jamanlıqtan qashıp, jaqsılıqqa jabısıp alıńlar+. 10Bir-birińizdi tuwısqanlıq súyispenshilik penen shın júrekten súyińler. Bir-birińizge óz ara húrmet kórsetiwge tırısıńlar+. 11Intańız páseymesin. Erinshek bolmańlar. Iyemizge jalınlı ruwx penen xızmet etińler. 12Úmit etip, quwanıp jasańlar. Qıyınshılıqlarda sabırlı bolıńlar. Úzliksiz duwa etińler+. 13Mútájlikte jasap atırǵan muxaddesler menen barıńızdı bólisińler. Miymandos bolıwǵa tırısıńlar+. 14Sizlerdi quwdalaytuǵınlar ushın Qudaydan jaqsılıq tileńler. Ǵarǵıs emes, al jaqsılıq tileńler+. 15Quwanıp atırǵanlar menen birge quwanıp, jılap atırǵanlar menen birge jılańlar+. 16Óz ara awızbirshilikli bolıńlar. Menmenlikke berilmey, basqalar pás kóretuǵın adamlar menen qatnas jasańlar. Ózlerińizdi basqalardan aqıllı sanamańlar+. 17Hesh kimniń jamanlıǵına jamanlıq penen juwap qaytarmańlar. Hámmeniń oyı boyınsha jaqsı dep sanalǵan islerdi islewge tırısıńlar+. 18Eger múmkin bolsa, qolıńızdan kelgenshe, barlıq adamlar menen tatıwlıqta jasańlar+.

19Súyikli tuwısqanlarım! Ózińiz ushın ósh almańlar. Al bunı Qudayǵa tapsırıńlar. Sebebi Muxaddes Jazıwda Jaratqan Iye bılay deydi: «Ósh alıw Meniń qolımda, sazayın Ózim beremen».[*]+
20Kerisinshe:

«Dushpanıń ash bolsa, onı toydır,
Eger shóllese, suw ber.
Solay islep, onı uyaltarsań».[*]+

21Jamanlıqtan jeńilme. Al, jamanlıqtı jaqsılıq penen jeń.

13

Húkimetke boysınıw haqqında

13^1Hár bir adam basqarıwshı húkimetke boysınsın. Óytkeni Qudaydan bolmaǵan hesh qanday húkimet joq. Bar bolǵan húkimetlerdiń hámmesi de Quday tárepinen ornatılǵan+. 2Sonlıqtan húkimetke qarsı shıqqan adam Quday ornatqan tártipke qarsı shıqqan boladı. Bunday adamlar jazaǵa ushıraydı. 3Sebebi basshılardan jaqsılıq islewshiler emes, al jamanlıq islewshiler qorqadı. Basshılardan qorqpawdı qáleyseń be? Onda jaqsılıq isle. Sonda sen basshınıń maqtawına eriseseń. 4Basshı – seniń paydań ushın miynet etetuǵın Qudaydıń xızmetshisi. Biraq, eger sen jamanlıq isleytuǵın bolsań, qorq! Óytkeni ol qılıshtı biykarǵa kóterip júrgen joq. Ol Qudaydıń xızmetshisi bolıp, jamanlıq islewshini Qudaydıń ǵázebi menen jazalaydı+. 5Sonlıqtan tek Qudaydıń ǵázebinen qorqqanlıqtan emes, al hújdanıń boyınsha da boysınıwıń tiyis. 6Sizlerdiń salıq tólewińizdiń sebebi de usı. Sebebi salıq jıynawǵa biyligi bar adamlar da óz isi menen bárqulla bánt bolıp, Qudayǵa xızmet etedi. 7Solay etip, hár kimge tiyislisin berińler: salıq jıynawshıǵa – salıq, bajı jıynawshıǵa – bajı berińler hám qorqıwǵa ılayıq adamnan qorqıp, húrmetke ılayıq adamǵa húrmet kórsetińler+.

Súyiw – bul Muxaddes Nızamdı orınlaw

8Hesh kimge qarızdar bolmańlar. Hesh qashan tolıq ótep bolmaytuǵın qarız bolǵan, bir-birewdi súyiwdi toqtatpańlar. Óytkeni basqalardı súygen adam Muxaddes Nızamdı orınlaǵan boladı+. 9«Neke hadallıǵın buzba, adam óltirme, urlıq isleme[*], basqanıń múlkin kúseme»,[*] – degen buyrıqlar hám qalǵan barlıq buyrıqlar mına sózlerde jámlengen: «Ózińdi súygeniń sıyaqlı, janıńdaǵı adamdı da súy».[*]+
10Janındaǵı adamdı súyetuǵın oǵan jamanlıq islemeydi. Sonlıqtan basqalardı súyiw – bul Muxaddes Nızamdı orınlaw demek+.

11Házirgi zamannıń qanday ekenin bilip, usını orınlańlar. Endi sizlerdiń uyqıdan oyanatuǵın waqtıńız keldi. Sebebi bizlerdiń qutqarılıwımız bizler isengen dáslepki waqıtlarǵa qaraǵanda, házir jaqınıraq+. 12Tún ótip, kúndiz jaqınladı. Sonlıqtan qarańǵılıqtıń islerin taslap, nurdıń sawıt-quralların taǵıp alayıq+. 13Ayshı-áshiretke hám máskúnemlikke, haramılıqqa hám buzıqshılıqqa, jánjel hám kúnshillikke berilmeyik. Kúndizge jarasatuǵın ádepli ómir súreyik+. 14Iyemiz Iysa Masiyxqa bólenińler hám gúnakar tábiyatıńızdıń jaman qálewlerine boysınbańlar+.

14

Hálsiz hám kúshli isenim

14^1Isenimi hálsiz adamdı onıń pikirleri haqqında tartıspay qabıl etińler+. 2Mısalı: birew hámme nárseni jewge boladı dep isenedi. Al isenimi hálsiz bolǵan tek palız ónimlerin ǵana jeydi+. 3Hámme nárseni jeytuǵın adam jemeytuǵın adamdı pás kórmesin. Ayırım nárselerdi jemeytuǵın adam jeytuǵın adamdı húkim etpesin. Óytkeni Quday ekewin de qabıl etken+. 4Basqanıń xızmetshisin húkim etetuǵınday, sen kimseń? Xızmetshi óz xojayınınıń aldında turadı yamasa jıǵıladı. Ol ayaqqa turǵızıladı. Sebebi onı ayaqqa turǵızıwǵa Iyemizdiń qúdireti jetedi+.

5Jáne de, birew bir kúndi basqa kúnnen áhmiyetlirek dep sanaydı, al basqa birew ushın hámme kún birdey. Hár bir adam óz kóz qarasında tolıq isenimge iye bolsın+. 6Kúnlerdi ayrıqsha qılıp belgileytuǵın olardı Iyemiz ushın belgileydi[*]. Al hámme nárseni jeytuǵın adam Qudayǵa shúkirlik etip, olardı Iyemiz ushın jeydi. Ayırım nárselerdi jemeytuǵın adam da Iyemiz ushın jemeydi hám Qudayǵa shúkirlik etedi+.

7Óytkeni hesh birimiz tek ózimiz ushın jasamaymız hám hesh birimiz de tek ózimiz ushın ólmeymiz+. 8Jasasaq, Iyemiz ushın jasaymız. Ólsek te, Iyemiz ushın ólemiz. Solay etip, jasasaq ta, ólsek te Iyemizge tiyislimiz+. 9Usı maqsette Masiyx ólip, ólimnen qayta tirildi. Sonlıqtan Ol ólilerdiń de, tirilerdiń de Iyesi boldı+.

10Olay bolsa, sen nege tuwısqanıńdı húkim eteseń? Nege tuwısqanıńdı pás kóreseń? Hámmemiz de Qudaydıń[*] húkim gúrsisi aldında juwap beremiz+. 11Muxaddes Jazıwda Jaratqan Iye bılay deydi:

«Tiriligim haqı ant ishemen:

Hár bir adam Meniń aldımda dize búgedi.

Hár bir til Meniń Quday ekenimdi ashıq tán aladı».[*]+

12Solay etip, hár bir adam ózi ushın ózi Quday aldında juwap beredi+.

Tuwısqanıńızdı azǵırıwǵa salmańlar

13Sonlıqtan bunnan bılay, bir-birimizdi húkim etpeyik. Kerisinshe, tuwısqanıńızdı azǵırıwǵa salmawǵa hám onıń isenimine zıyan keltirmewge tırısıńlar+. 14Iyemiz Iysaǵa tiyisli bir adam sıpatında mınanı bilemen hám anıq isenemen: hesh bir nárse ózliginen haram emes. Biraq, bir nárseni haram dep esaplaǵan adam ushın sol nárse haram boladı+. 15Eger tuwısqanıń sen jeytuǵın nárse sebepli qapa bolsa, onda sen súyispenshilik penen is tutıp atırǵan joqsań. Jeytuǵın nárseń menen onıń isenimin nabıt qılma! Sebebi Masiyx bul adam ushın da ólgen+. 16Sizler jaqsı dep esaplaǵan nársege sóz kelmesin. 17Óytkeni Qudaydıń Patshalıǵı jeytuǵın hám ishetuǵın nárselerden ibarat emes, al haqlıq, tınıshlıq hám Muxaddes Ruwx beretuǵın quwanıshtan ibarat+. 18Masiyxqa usı jol menen xızmet etetuǵın adam Qudayǵa unaydı hám ol adamlardıń maqtawına ılayıq.

19Solay etip, ózlerimizdi tınıshlıq alıp keletuǵın hám óz ara ruwxıy kúsh beretuǵın islerge baǵıshlayıq+. 20Jeytuǵın nárse sebepli, Qudaydıń islerin buzba! Jeytuǵın hámme nárse hadal. Biraq, jeytuǵın nársesi arqalı basqa adamdı azǵırıwǵa salǵan jaman is qılǵan boladı+. 21Gósh jewiń, sharap ishiwiń yamasa basqa bir nárse islewiń tuwısqanıńdı azǵırıwǵa salatuǵın bolsa, onda bunday islerdi islemegeniń durıs. 22Bular boyınsha isenimińdi óziń menen Qudaydıń arasında saqla. Ózi durıs dep esaplaytuǵın isti islegeni ushın, ózin ayıplamaytuǵın adam qanday baxıtlı! 23Biraq, ekilenip jeytuǵın adam húkim etiledi. Sebebi ol bunı isenim menen islemegen boladı. Al isenim menen islenbegen hár bir is – gúna.[*]

15

Iseniwshiler arasındaǵı qatnasıqlar haqqında

15^1Isenimi kúshli bolǵan bizler tek ózimizdiń mápimizdi oylamay, isenimi hálsiz bolǵanlardıń hálsizliklerin kóterisiwge parızlımız+. 2Hár birimiz janımızdaǵı adamǵa ruwxıy kúsh beriw ushın, ol ushın jaqsı bolǵan nárseni gózlep, onıń mápin oylayıq+. 3Óytkeni Masiyx ta Óziniń mápin oylamadı. Muxaddes Jazıwda aytılǵanday: «Saǵan til tiygizgenlerdiń jaman sózleri Maǵan tiydi».[*]+
4Burın Muxaddes Jazıwlarda aytılǵanlardıń hámmesi de bizlerge tálim beriw ushın jazılǵan. Solay etip, bizler olar arqalı sabırlılıq hám jubanısh tawıp, úmit penen jasay alamız+. 5Sabırlılıq hám jubanıshtıń tiykarı bolǵan Qudaydıń Ózi sizlerdiń Masiyx Iysadan órnek alıp, awızbirshilik penen jasawıńızǵa járdem etsin+. 6Solay etip, sizler Iyemiz Iysa Masiyxtıń Ákesi bolǵan Qudaydı birgelikte hám bir awızdan alǵıslaysızlar.

Basqa milletler ushın Xosh Xabar

7Sonlıqtan Qudaydıń alǵıslanıwı ushın Masiyx sizlerdi qabıl etkenindey, sizler de bir-birińizdi qabıl etińler. 8Sebebi meniń aytatuǵınım mınaw: Qudaydıń yahudiylerdiń ata-babalarına bergen wádesin ámelge asırıp, Onıń sadıq ekenin kórsetiw ushın, Masiyx yahudiylerdiń xızmetshisi boldı. 9Masiyx bunı basqa milletlerdiń de Qudaydıń miyrim-shápáátine erisip, Qudaydı alǵıslawı ushın isledi. Sebebi Muxaddes Jazıwda: «Seni basqa milletler arasında alǵıslayman hám Seniń atıńdı jırlayman»,[*] – dep aytılǵan+. 10Muxaddes Jazıwda jáne de:

«Háy, basqa milletler, Qudaydıń xalqı menen birge shadlanıńlar!»[*] – delingen+.

11Taǵı da bılay delingen:

«Barlıq milletler, Jaratqan Iyege alǵıs-maqtawlar aytıń!

Barlıq xalıqlar, Onı maqtań!»[*]+

12Iyshaya payǵambar da bılay deydi:

«Ishaydan[*] ósip shıqqan tamır kelip,
Basqa milletlerdi basqaradı.
Olar Onnan úmit etip jasaydı».[*]+

13Úmittiń tiykarı bolǵan Quday Muxaddes Ruwxtıń kúshi menen úmitke tolıp tasıwıńız ushın, kewillerińizdi isenimińiz arqalı quwanısh hám tınıshlıqqa toltırsın.

Paveldiń elshilik xızmeti

14Tuwısqanlarım, al endi sizlerge kelsek, sizlerdiń jaqsılıqqa tolı hám hár túrli bilimge bay ekenińizge, ásirese bir-birińizge aqıl-násiyat bere alatuǵınıńızǵa tolıq isenemen. 15Biraq, Qudaydıń maǵan bergen miyrimi menen sizlerge esletip qoyıw ushın, bul xattıń ayırım jerlerin batıllıq penen jazdım. 16Men Qudaydıń usı miyrimi menen, basqa milletler ushın Masiyx Iysanıń xızmetshisi boldım. Basqa milletler Muxaddes Ruwx penen muxaddes qılınıp, Qudayǵa unaytuǵın sıy bolıwı ushın, men Qudaydıń Xosh Xabarın bir ruwxaniy sıpatında járiyalap atırman+.

17Sonlıqtan men Masiyx Iysaǵa tiyisli bolıp, Qudayǵa degen xızmetim menen maqtana alaman. 18Masiyx meniń menen birge bolıp, basqa milletlerdiń Qudayǵa boysınıwı ushın, sózlerim hám is-háreketlerim arqalı islegenlerinen basqa hesh nárse haqqında aytıwǵa batılım jetpeydi. 19Bul isler káramatlı belgilerdiń hám tań qalarlıq nárselerdiń kúshi menen, jáne de Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen islendi. Solay etip, men Erusalimnen baslap Illirik úlkesine[*] deyin aralap, Masiyxtıń Xosh Xabarın hámme jerge járiyaladım+. 20Basqa bir adamnıń salǵan tırnaq tasınıń ústine imarat qurmayın dep, men Xosh Xabardı Masiyxtıń atın ele esitpegen jerlerde járiyalawǵa tırıstım+. 21Muxaddes Jazıwda aytılǵanday:

«Onnan xabarsız bolǵanlar kóredi,

Esitpegenler túsinedi».[*]+

Paveldiń Rimge barıwǵa qarar etiwi

22Mine, usı sebep janıńızǵa barıwıma maǵan kóp mártebe irkinish jasadı+.

23Endi bolsa, bul jerlerde men isleytuǵın hesh nárse qalmadı. Jáne de, men qansha jıllardan beri sizlerge barıwdı arzıw etkenim sebepli,+
24Ispaniyaǵa qaray jolǵa shıqsam, sizlerge barmaqshıman. Ótip baratırǵanımda aldı menen sizlerdi kórip, biraz diydarıńızǵa toyǵanımnan soń, maǵan járdem etip, sol jaqqa shıǵarıp salasız, degen úmittemen. 25Al házir bolsa, men Erusalimge barıp, sol jerdegi muxaddeslerge járdem bermekshimen+. 26Óytkeni Makedoniya menen Axayadaǵı muxaddesler Erusalimdegi muxaddesler arasındaǵı mútájlikte jasaytuǵınlar ushın aqshalay járdem etiwdi maqul kórdi+. 27Awa, maqul kórdi. Olar haqıyqattan da, Erusalimdegi iseniwshiler aldında qarızdar. Sebebi ózleri Xosh Xabar arqalı alǵan ruwxıy jarılqawlardı yahudiy iseniwshileri basqa milletler menen bóliskenlikten, basqa millet iseniwshileri de olarǵa aqshalay járdem berip, xızmet etiwge parızlı+. 28Solay etip, jıynalǵan qárejetti olarǵa jetkizip, usı isti orınlaǵanımnan soń, jol-jónekey sizler menen diydar kórisip, Ispaniyaǵa ketemen. 29Janıńızǵa barǵanımda, sizlerge Masiyxtıń tolıq jarılqawın aparatuǵınımdı bilemen.

30Tuwısqanlarım, Iyemiz Iysa Masiyxtıń atı menen hám Muxaddes Ruwxtıń súyispenshiligi menen sizlerge jalbarınaman: meniń menen birge Qudayǵa duwa etip, men ushın bar jigerińiz benen sorańlar. 31Yahudiyadaǵı isenbeytuǵın adamlardan qutılıwım ushın hám Erusalimdegi xızmetimdi sol jerdegi muxaddesler quwanısh penen qabıl alıwı ushın duwa etińler+. 32Jáne de, Quday qálese, men sizlerdiń janıńızǵa quwanısh penen barıp, sizler menen birge kewlimdi xoshlawım ushın da sorańlar+. 33Tınıshlıq beriwshi Qudaydıń Ózi hámmeńizge yar bolsın! Awmiyin+.

16

Arnawlı sálemler

16^1Kenxreyadaǵı iseniwshiler jámáátiniń xızmetshisi bolǵan Fiba apamızdı sizlerge tapsıraman+. 2Onı muxaddeslerge minásip túrde, Iyemizdiń atı menen qabıl qılıńlar. Jáne de, onıń qanday mútájligi bolsa da, járdem etińler. Óytkeni ol da kóp adamlarǵa, sonıń ishinde maǵan járdemshi boldı+.

3Meniń menen birge Masiyx Iysaǵa xızmet etiwshi Priskilla hám Akilaǵa sálem aytıńlar+. 4Olar meniń janım ushın óz ómirin qáwip astına qoydı. Bunıń ushın tek men emes, al basqa milletlerdiń hámme iseniwshi jámáátleri de olarǵa minnetdar. 5Olardıń úyindegi iseniwshiler jámáátine de sálem aytıńlar. Aziya úlkesinen[*] birinshi bolıp Iysaǵa isengen súyikli tuwısqanım Epenetusqa sálem aytıńlar+. 6Sizler ushın[*] kóp miynet etken Máriyamǵa sálem aytıńlar. 7Masiyxtıń elshileri arasında abıraylı bolǵan, mennen burın Masiyxqa isengen milletleslerim hám qamaqta birge bolǵan doslarım Andronik penen Yuniyaǵa sálem aytıńlar.

8Iyemizge tiyisli bolǵan súyikli tuwısqanım Ampliyatusqa sálem aytıńlar. 9Bizler menen birge Masiyxqa xızmet etetuǵın Urbanusqa hám súyikli tuwısqanım Staxiyaǵa sálem aytıńlar. 10Sınaqtan ótip, Masiyxqa ılayıqlı dep tabılǵan Apellisqa sálem aytıńlar. Aristobuldıń úy-ishine sálem aytıńlar. 11Milletlesim Hirodionǵa sálem aytıńlar. Narkistiń úy-ishindegi Iyemizge tiyisli bolǵanlarǵa sálem aytıńlar. 12Iyemizdiń xızmetinde miynet etip atırǵan hayallar: Trifen hám Trifosqa sálem aytıńlar. Iyemizge xızmet etiw jolında kóp miynet etken hayal – súyikli tuwısqanım Persiske sálem aytıńlar. 13Iyemiz tárepinen tańlap alınǵan Rufusqa hám men ushın anamday bolǵan onıń anasına sálem aytıńlar+. 14Asinkrit, Flegon, Hermes, Patrobas, Hermas hám olardıń janındaǵı tuwısqanlarǵa sálem aytıńlar. 15Filologus hám Yuliyaǵa, Nirey hám onıń qarındasına, Olimpasqa hám olardıń janındaǵı barlıq muxaddeslerge sálem aytıńlar. 16Bir-birińizdi muxaddes posa menen súyip, sálemlesińler. Masiyxqa tiyisli bolǵan hámme jámáátler sizlerge sálem aytıp atır+.

17Tuwısqanlarım, sizlerge jalbarınaman, ózlerińizge úyretilgen tálimatqa qarsı shıǵıp, alawızlıq hám azǵırıw alıp keletuǵın adamlardan saq bolıp, olardan awlaq júrińler+. 18Sebebi bunday adamlar Iyemiz Masiyxqa emes, al óz qarınlarına xızmet etedi. Olar sada adamlardı maylı til hám jaǵımpazlıq penen aldaydı+. 19Sizlerdiń Qudayǵa boysınıp jasaytuǵınıńız hámmege málim boldı. Men sol sebepten quwanıshlıman hám sizlerdiń jaqsılıq islewde dana bolıwıńızdı, al jamanlıq islewde sada bolıwıńızdı qáleymen+. 20Tınıshlıq beriwshi Qudaydıń Ózi jaqın arada shaytandı ayaqlarıńızdıń astında ezip taslaydı. Iyemiz Iysanıń miyrimi sizlerge yar bolsın!+

21Meniń menen birge xızmet etiwshi Timofey, milletleslerim Lukiy, Yason hám Sosipater sizlerge sálem aytıp atır+.

22Bul xattı Paveldiń awzınan jazıp otırǵan men, Tertiy de, iseniwshi tuwısqanıńız sıpatında sizlerge sálem jollayman.

23Men ushın hám pútkil iseniwshiler jámááti ushın óz úyinen orın bergen Gayus sizlerge sálem aytıp atır. Jáne de, qala qaznashısı Erastus hám tuwısqanımız Kuartus sizlerge sálem aytıp atır. [+
24[*]]

Paveldiń juwmaqlawshı sózleri

25Men járiyalap júrgen Iysa Masiyx haqqında Xosh Xabar arqalı, yaǵnıy Ózi áyyemgi waqıtlardan beri qupıya tutqan sırın ashıwı arqalı Quday sizlerdiń isenimińizdi bekkemleytuǵın qúdiretke iye+. 26Usı sır payǵambarlardıń Jazıwları arqalı házir ashılıp, máńgi jasaytuǵın Qudaydıń buyrıǵı boyınsha, barlıq milletlerge málim etildi. Bul barlıq milletlerdiń Qudayǵa isenip, Oǵan boysınıp jasawı ushın boldı+. 27Jalǵız hám dana Qudayǵa Iysa Masiyx arqalı máńgige dańq bolsın! Awmiyin.[*]+

* 1:7 Muxaddesler – Iysaǵa iseniwshiler.

* 1:17 Xab 2:4.

* 2:24 Iysh 52:5; Ezk 36:22.

* 2:25 Jar 17:9-14.

* 2:29 Nzm 10:16.

* 3:4 Zab 50:6.

* 3:10-12 Zab 13:1-3; 52:2-4; Waz 7:20.

* 3:13 Zab 5:10; 139:4.

* 3:14 Zab 9:28.

* 3:15-17 Iysh 59:7-8.

* 3:18 Zab 35:2.

* 4:3 Jar 15:6.

* 4:7-8 Zab 31:1-2.

* 4:16-17 Jar 17:5.

* 4:18 Jar 15:5.

* 7:7 Shıǵ 20:7; Nzm 5:21.

* Rim 8:1 Bazı qoljazbalarda «…yaǵnıy dene qálewi menen emes, al Ruwxtıń jetelewi menen jasaytuǵınlarǵa» degen sózler de bar.

* Rim 8:28 Quday Ózin súyetuǵınlarǵa, yaǵnıy Onıń qálewi boyınsha tańlanǵanlarǵa hámme nárseni jaqsılıq qılıp xızmet ettiretuǵının bilemiz – Bazı qoljazbalarda: «Qudaydı súyetuǵınlarǵa, yaǵnıy Onıń qálewi boyınsha tańlanǵanlarǵa hámme nárse jaqsılıq bolıp xızmet etetuǵının bilemiz».

* 8:34 Zab 109:1.

* Rim 8:35 Masiyxtıń – Bazı qoljazbalarda «Qudaydıń».

* 8:36 Zab 43:23.

* 9:7 Jar 21:12.

* 9:9 Jar 18:14.

* 9:11-12 Jar 25:23.

* 9:13 Mal 1:2-3.

* 9:15 Shıǵ 33:19.

* 9:17 Faraon – áyyemgi Mısırda patsha usılay atalǵan.

* 9:17 Shıǵ 9:16.

* 9:25 Hosh 2:23.

* 9:26 Hosh 1:10.

* 9:27-28 Iysh 10:22-23.

* 9:29 Iysh 1:9; Jar 18:16–19:28.

* 9:33 Oǵan – Iysa Masiyxqa.

* 9:33 Iysh 8:14; 28:16.

* 10:5 Leb 18:5.

* 10:6 Nzm 30:12.

* 10:7 Nzm 30:13.

* 10:8 Nzm 30:12-14.

* 10:11 Iysh 28:16.

* 10:13 Iol 2:32.

* 10:15 Iysh 52:7.

* 10:16 Iysh 53:1.

* 10:18 Zab 18:5.

* 10:19 Nzm 32:21.

* 10:20 Iysh 65:1.

* 10:21 Iysh 65:2.

* 11:3 3Pat 19:10, 14.

* 11:4 Baal – qananlılar tabınǵan but.

* 11:4 3Pat 19:18.

* 11:8 Nzm 29:4; Iysh 29:10.

* 11:9-10 Zab 68:23-24.

* 11:26-27 Iysh 59:20-21; 27:9.

* 11:34 Iysh 40:13.

* 11:35 Ayup 41:3.

* 12:19 Nzm 32:35.

* 12:20 Hkm 25:21-22.

* Rim 13:9 Bazı qoljazbalarda «…hesh kimge qarsı jalǵan gúwalıq berme» degen sózler de bar. Shıǵ 20:16 qarań.

* 13:9 Shıǵ 20:13-15, 17; Nzm 5:17-19, 29.

* 13:9 Leb 19:18.

* Rim 14:6 Bazı qoljazbalarda mınaday sózler de bar: «Kúnlerge itibar bermeytuǵın, Iyemiz ushın sonday qıladı».

* Rim 14:10 Qudaydıń – Bazı qoljazbalarda «Masiyxtıń».

* 14:11 Iysh 45:23; 49:18.

* Rim 14:23 Bazı qoljazbalarda 16-baptıń 25, 26, 27-ayatları usı bapqa 24, 25, 26-ayatlar etip biriktirilgen.

* 15:3 Zab 68:10.

* 15:9 Zab 17:50; 2Pat 22:50.

* 15:10 Nzm 32:43.

* 15:11 Zab 116:1.

* 15:12 Ishay – Dawıttıń ákesi.

* 15:12 Iysh 11:10.

* 15:19 Illirik úlkesi – Adriya teńiziniń jaǵasındaǵı úlke.

* 15:21 Iysh 52:15.

* 16:5 Aziya úlkesi – házirgi Turkiya eliniń qubla-batıs bóleginde bolǵan bir úlke.

* Rim 16:6 Sizler ushın – Bazı qoljazbalarda «Bizler ushın».

* Rim 16:24 Bazı qoljazbalarda 24-ayat ta bar: «Iyemiz Iysa Masiyxtıń miyrimi hámmeńizge yar bolsın! Awmiyin».

* Rim 16:25-27 Bazı qoljazbalarda 25-27-ayatlar 14:23-ayattıń izine tirkelgen.

+ 1:2 Luk 1:69-70, Tit 1:1-2
+ 1:3 Mat 1:1
+ 1:5 Elsh 9:15
+ 1:7 1Kor 1:2
+ 1:8 Rim 16:19, Fil 1:3, 2Tim 1:3, Flm 1:4
+ 1:9 Rim 9:1, 2Kor 1:23, Fil 1:8, 1Sal 2:5
+ 1:10 Rim 15:32
+ 1:13 Rim 15:22-23, 1Sal 2:18, Fil 4:17
+ 1:14 1Kor 9:16

+ 1:16 Mrk 8:38, Fil 1:20, Rim 2:9-10, 1Kor 1:18

+ 1:17 Rim 3:21, Xab 2:4, Gal 3:11, Evr 10:38
+ 1:18 Efs 5:6, Kol 3:6
+ 1:19 Elsh 14:17, Elsh 17:24-27
+ 1:20 Zab 18:2-5
+ 1:21 4Pat 17:15, Erm 2:5, Efs 4:17-18

+ 1:22 Hkm 21:30, Iysh 44:25, 1Kor 1:20, 1Kor 3:19

+ 1:23 Shıǵ 20:4-5, Nzm 4:16-18, Zab 105:20, Erm 2:11, Ezk 8:10

+ 1:24 Zab 80:13, Ezk 20:25
+ 1:25 Erm 10:14
+ 1:26 Kol 3:5
+ 1:27 Leb 18:22, Leb 20:13
+ 1:31 2Tim 3:2-4
+ 1:32 Rim 6:21

+ 2:1 2Pat 12:5-7, Mat 7:2, Luk 6:37, Yuxn 8:7

+ 2:4 2Pet 3:9, 2Pet 3:15, Ayan 2:21
+ 2:5 Yaqp 5:3
+ 2:6 Hkm 24:12
+ 2:9 1Pet 4:17, Rim 1:16, Ezk 18:20
+ 2:10 Iysh 57:19, 1Pet 1:7

+ 2:11 Nzm 10:17, Mat 22:16, Luk 20:21, Elsh 10:34

+ 2:12 1Kor 9:21
+ 2:13 Luk 11:28, Yaqp 1:22-23
+ 2:15 Erm 31:33, Waz 12:14
+ 2:17 Rim 3:27, Rim 9:4-5
+ 2:19 Yuxn 9:40
+ 2:21 Shıǵ 20:15, Mat 23:3
+ 2:22 Shıǵ 20:14
+ 2:24 Iysh 52:5, Ezk 36:20
+ 2:25 Gal 5:3
+ 2:26 Efs 2:11
+ 2:27 2Kor 3:6, Mat 12:41
+ 2:28 Rim 9:6-8, 1Kor 7:19

+ 2:29 Nzm 10:16, Nzm 30:6, Erm 4:4, Efs 2:11, Fil 3:3, Kol 2:11, 2Kor 10:18

+ 3:1 Yuxn 4:22
+ 3:2 Nzm 4:8, Zab 147:9
+ 3:3 Rim 9:6, 2Tim 2:13
+ 3:4 Zab 50:6
+ 3:7 Rim 9:19
+ 3:8 Rim 6:1, Rim 6:15, 2Kor 6:8
+ 3:9 Rim 5:12, Gal 3:22, Rim 1:18-32, Rim 2
+ 3:12 Zab 13:1-3, Waz 7:20
+ 3:13 Zab 5:10, Zab 139:4
+ 3:14 Zab 9:28
+ 3:17 Hkm 1:16, Iysh 59:7-8
+ 3:18 Zab 35:2

+ 3:20 Zab 142:2, Elsh 13:39, Gal 2:16, Gal 3:11, Rim 7:7

+ 3:21 Rim 1:17, Gal 2:16, Luk 24:27, Elsh 10:43

+ 3:23 3Pat 8:46, 2Jln 6:36, Zab 142:2, Hkm 20:9, Waz 7:20, 1Yuxn 1:8-10

+ 3:24 Tit 3:7

+ 3:25 Yuxn 1:29, 1Yuxn 2:2, Elsh 17:30, Rim 2:4

+ 3:27 Rim 2:17, 1Kor 1:29, Efs 2:9
+ 3:28 Elsh 13:39
+ 3:29 Rim 9:24, Rim 10:12
+ 3:30 Nzm 6:4-5, Gal 3:20, Gal 3:8
+ 3:31 Mat 5:17
+ 4:3 Jar 15:6, Yaqp 2:23, Gal 3:6
+ 4:5 Rim 3:22
+ 4:6 Zab 31:1-2
+ 4:8 2Kor 5:19
+ 4:9 Rim 3:30
+ 4:11 Jar 15:6, Jar 17:10
+ 4:13 Jar 17:4-6, Gal 3:16, Evr 7:6
+ 4:14 Gal 3:17-18
+ 4:15 1Kor 15:56, Gal 3:10, Rim 7:7
+ 4:16 Gal 3:22
+ 4:17 Jar 17:5, Yuxn 5:21
+ 4:18 Jar 15:5
+ 4:19 Jar 17:17, Evr 11:12, Jar 18:11
+ 4:22 Jar 15:6
+ 4:24 1Kor 9:9-10, Rim 10:9
+ 4:25 Mat 20:28, Gal 1:4, 2Kor 5:21
+ 5:1 Gal 3:28
+ 5:2 Rim 8:17, Efs 3:16, Fil 3:21
+ 5:3 Mat 5:11-12, 2Kor 12:10, Yaqp 1:3-4
+ 5:5 Elsh 2:17, Tit 3:6
+ 5:8 Yuxn 3:16, 1Yuxn 4:10
+ 5:9 Rim 3:25, Mat 3:7, 1Sal 1:10
+ 5:10 2Kor 5:18-20, Efs 2:16, Kol 1:20-21

+ 5:12 Jar 3:6, Yaqp 1:15, Rim 6:23, Rim 3:9, Efs 2:3

+ 5:13 Rim 3:20
+ 5:14 1Kor 15:45
+ 5:15 1Kor 15:21, 2Kor 5:14
+ 5:16 Iysh 53:11
+ 5:17 Ayan 22:5
+ 5:18 Yuxn 12:32
+ 5:19 Evr 5:8
+ 5:20 Gal 3:19
+ 5:21 Yuxn 1:17

+ 6:2 1Pet 2:24, Gal 2:19, Gal 5:24, Kol 2:20, Kol 3:3

+ 6:4 1Pet 3:21, Gal 3:27, 2Kor 5:17, Efs 4:24, Kol 2:12, Kol 3:10

+ 6:5 2Kor 4:10, Fil 3:10
+ 6:6 Gal 2:19-20, Gal 5:24, Gal 6:14
+ 6:7 1Pet 4:1
+ 6:8 2Tim 2:11, Ayan 20:4
+ 6:9 Rim 14:9, Ayan 1:18
+ 6:10 Evr 7:27
+ 6:12 Zab 18:14
+ 6:13 Kol 3:5, Rim 12:1
+ 6:16 Yuxn 8:34

+ 6:18 Yuxn 8:32, Yuxn 8:34, Yaqp 2:12, 1Pet 2:16, 1Kor 7:22, 2Kor 3:17, Gal 5:1

+ 6:22 1Kor 7:22
+ 6:23 Yaqp 1:15, Rim 5:12
+ 7:2 1Kor 7:39
+ 7:3 Mat 5:32

+ 7:4 Gal 5:22, Efs 5:19, Gal 2:19, Gal 5:18, Efs 2:15, Kol 2:14

+ 7:6 Rim 6:4
+ 7:7 Rim 3:20, Rim 4:15, Shıǵ 20:17
+ 7:8 1Kor 15:56
+ 7:10 Leb 18:5
+ 7:12 Nzm 4:8, Zab 18:8-9
+ 7:15 Gal 5:17
+ 7:16 1Tim 1:8
+ 7:18 Jar 6:5, Ayup 14:4, Zab 50:5
+ 7:19 Gal 5:17
+ 7:22 Zab 1:2
+ 7:23 1Pet 2:11, Gal 5:17
+ 8:2 1Kor 15:45
+ 8:3 Evr 7:18, Fil 2:7, Leb 16:5, 2Kor 5:21
+ 8:4 Gal 5:16, Gal 5:25
+ 8:5 Gal 5:19-25
+ 8:7 Yaqp 4:4, 1Kor 2:14

+ 8:9 1Kor 3:16, 1Kor 6:19, 2Kor 6:16, 1Yuxn 3:24, 1Pet 1:11, Yahu 1:19

+ 8:11 Yuxn 5:21, Elsh 2:24

+ 8:13 Kol 3:5, Leb 18:5

+ 8:14 Nzm 14:1, Mat 5:9, Yuxn 1:12, 1Yuxn 3:1, 1Yuxn 5:1

+ 8:15 2Tim 1:7, 1Kor 2:12

+ 8:16 1Yuxn 3:2, Gal 3:26, Efs 1:5, 1Yuxn 3:24, 2Kor 1:22, Efs 1:13

+ 8:17 Gal 3:29, Gal 4:7, Efs 3:6, Tit 3:7, 2Kor 1:5, Fil 3:10, Kol 1:24, 1Pet 5:1, Rim 5:2, Efs 3:16, Fil 3:21

+ 8:18 2Kor 4:17
+ 8:20 Jar 3:17-19, Waz 1:2
+ 8:22 Erm 12:4, Erm 12:11
+ 8:23 2Kor 5:2, Gal 5:5
+ 8:24 2Kor 4:18, Evr 11:1

+ 8:27 1Pat 16:7, 3Pat 8:39, Hkm 21:2, Erm 11:20

+ 8:29 Mat 28:10, Yuxn 20:17, Kol 1:15, Evr 2:11, 1Yuxn 3:2, 2Kor 3:18, Fil 3:21

+ 8:30 Yuxn 17:22
+ 8:31 San 14:9, Zab 117:6
+ 8:32 Yuxn 3:16

+ 8:33 Mrk 13:20, Luk 18:7, Kol 3:12, Tit 1:1, Iysh 50:8

+ 8:34 Zab 109:1, Mrk 16:19, Elsh 7:55-56, 1Yuxn 2:1, Rim 8:34, Evr 7:25

+ 8:35 Qsq 8:6
+ 8:36 Zab 43:23, 1Kor 4:9
+ 8:37 Yuxn 16:33, 1Kor 15:57
+ 8:38 1Pet 3:22, 1Kor 15:24, Efs 1:21
+ 9:1 2Kor 11:10, 1Tim 2:7, Rim 1:9, Fil 1:8
+ 9:3 1Kor 16:22, Gal 1:8
+ 9:6 Rim 3:3, Yuxn 1:47, Rim 2:28
+ 9:7 Jar 21:12, Evr 11:17
+ 9:8 Gal 4:23, Gal 4:28
+ 9:9 Jar 18:10
+ 9:10 Jar 25:21
+ 9:11 Jar 25:23
+ 9:13 Mal 1:2-3
+ 9:14 Nzm 32:4, Ayup 34:10
+ 9:15 Shıǵ 33:19
+ 9:17 Shıǵ 9:16
+ 9:19 2Jln 20:6, Rim 3:7

+ 9:20 Ayup 9:32, Ayup 33:13, Ayup 39:32, Waz 6:10, Iysh 29:16, Iysh 45:9-10, Erm 18:6

+ 9:21 Iysh 64:8, Erm 18:6, 2Tim 2:20
+ 9:22 Hkm 16:4
+ 9:24 Rim 3:29
+ 9:25 Hosh 2:23, 1Pet 2:10
+ 9:26 Hosh 1:10
+ 9:28 Iysh 10:22-23
+ 9:29 Iysh 1:9
+ 9:30 Gal 2:16, Gal 3:24
+ 9:31 Gal 5:4, Rim 11:7, Fil 3:9

+ 9:33 Iysh 8:14, Iysh 28:16, 1Pet 2:6-8, Rim 10:11

+ 10:2 Elsh 21:20
+ 10:3 Rim 1:17, Rim 3:21
+ 10:4 Mat 5:17, Gal 3:24
+ 10:5 Leb 18:5, Gal 3:12, Fil 3:9
+ 10:6 Nzm 9:4, Nzm 30:12
+ 10:7 Ayan 9:1
+ 10:8 Nzm 30:12-14

+ 10:9 Mat 10:32, Luk 12:8, Mrk 16:16, Elsh 16:31

+ 10:11 Iysh 28:16, 1Pet 2:6, Rim 9:33
+ 10:12 Elsh 10:34-36, Rim 3:29
+ 10:13 Iol 2:32, Elsh 2:21
+ 10:14 Elsh 8:31
+ 10:15 Iysh 52:7
+ 10:16 Iysh 53:1, Yuxn 12:38
+ 10:17 Gal 3:2
+ 10:18 Zab 18:5
+ 10:19 Nzm 32:21
+ 10:21 Iysh 65:1-2

+ 11:1 Erm 31:37, Erm 33:24, 2Kor 11:22, Fil 3:5

+ 11:2 1Pat 12:22, Zab 93:4
+ 11:3 3Pat 19:10, 3Pat 19:14
+ 11:4 3Pat 19:18
+ 11:5 Iysh 10:22, Rim 9:27
+ 11:7 Rim 9:31
+ 11:8 Iysh 29:10, Nzm 29:4
+ 11:10 Zab 68:23-24
+ 11:13 Elsh 9:15, Rim 15:16

+ 11:15 Luk 15:24, Efs 2:1, Efs 2:5, Kol 2:13, Ayan 3:1

+ 11:16 San 15:18-21, Ezk 44:30
+ 11:17 Erm 11:16, Yuxn 15:5
+ 11:21 1Kor 10:12
+ 11:26 Iysh 27:9, Iysh 59:20-21
+ 11:28 Nzm 10:15
+ 11:30 Efs 2:2, Kol 1:21, Tit 3:3

+ 11:33 Iysh 28:29, Kol 2:3, Zab 35:7, Zab 138:6

+ 11:34 Iysh 40:13, 1Kor 2:16

+ 11:35 Ayup 35:7, Ayup 41:11

+ 11:36 1Kor 8:6, Kol 1:16, Evr 2:10, 2Pet 3:18, Efs 3:21

+ 12:1 Rim 6:13

+ 12:2 Efs 5:17, 1Sal 4:3, 2Kor 4:16, Efs 4:23

+ 12:3 Efs 3:2, Waz 7:16
+ 12:4 1Kor 12:12-14, Efs 4:16
+ 12:5 1Kor 10:17, 1Kor 12:27, Efs 4:25
+ 12:6 1Pet 4:10, 1Kor 12:4
+ 12:7 1Kor 12:5
+ 12:8 1Tim 5:17, 2Kor 9:7

+ 12:9 1Pet 1:22, 1Tim 1:5, Zab 96:10, Amo 5:15

+ 12:10 Yuxn 13:34, 1Pet 1:22, 2Pet 1:7, 1Sal 4:9, Evr 13:1, Fil 2:3

+ 12:12 Luk 18:1, Luk 21:36, Efs 6:18, Kol 4:2, 1Sal 5:17

+ 12:13 Rim 15:25, 1Kor 16:1, 1Tim 6:18
+ 12:14 Ayup 31:29-30, Mat 5:44, 1Pet 3:9
+ 12:15 1Kor 12:26
+ 12:16 1Pet 3:8, Fil 2:2
+ 12:17 Leb 19:18, 1Pet 3:9, 1Sal 5:15
+ 12:18 Mrk 9:50, 2Kor 13:11, 1Sal 5:13
+ 12:19 Hkm 20:22, Nzm 32:35, Evr 10:30

+ 12:20 4Pat 6:22, 2Jln 28:15, Hkm 25:21-22, Mat 5:44, Hkm 25:21-22

+ 13:1 1Pet 2:13, Tit 3:1

+ 13:4 1Pet 2:14, 2Jln 19:6

+ 13:7 1Pet 2:17, Mat 17:27, Mat 22:21, Mrk 12:17

+ 13:8 Leb 19:13, Yuxn 13:34
+ 13:9 Shıǵ 20:13-17, Leb 19:18
+ 13:10 Yuxn 14:15
+ 13:11 Efs 5:14

+ 13:12 Yuxn 1:9, Yuxn 8:12, 1Yuxn 2:8, Efs 5:8, 1Sal 5:5, Efs 5:11, Efs 6:11, 1Sal 5:8

+ 13:13 1Sal 4:12

+ 13:14 Gal 3:27, Yaqp 4:1, 1Pet 2:11, Rim 7:23, Gal 5:16, Gal 5:24

+ 14:1 Rim 15:1, 1Kor 8:9-11, 1Kor 9:22
+ 14:2 Dan 1:12, 1Tim 4:3
+ 14:3 Kol 2:16
+ 14:4 Mat 7:1, Yaqp 4:11
+ 14:5 Gal 4:10, Kol 2:16
+ 14:6 Mat 15:36, 1Kor 10:30-31
+ 14:7 Rim 6:2, Rim 6:7, Gal 5:24, Kol 3:3

+ 14:8 1Pet 4:2, Gal 2:20, 2Kor 5:15, Fil 1:20

+ 14:9 1Sal 5:10

+ 14:10 Mat 7:1, Luk 6:37, 2Kor 5:10

+ 14:11 Iysh 49:18, Erm 22:24, Iysh 45:23, Fil 2:10-11

+ 14:12 Mat 12:36, Mat 25:19, Gal 6:5

+ 14:13 Mat 7:1

+ 14:14 Leb 11:2, Nzm 14:3, Mrk 7:15-16, Elsh 10:15, 1Kor 8:8

+ 14:15 1Kor 8:11
+ 14:17 Kol 2:16, Evr 9:10, Gal 5:22
+ 14:19 2Tim 2:22
+ 14:20 Tit 1:15, 1Kor 8:9-13
+ 15:1 Rim 14:1, Gal 6:2
+ 15:2 Fil 2:4-5
+ 15:3 Fil 2:5, Fil 2:8, Zab 68:10
+ 15:4 Rim 4:23-24
+ 15:5 Rim 12:16
+ 15:9 Rim 3:29, 2Pat 22:50, Zab 17:50
+ 15:10 Nzm 32:43
+ 15:11 Zab 116:1
+ 15:12 Iysh 11:10
+ 15:16 Elsh 9:15, Rim 11:13
+ 15:19 Elsh 15:12, 2Kor 12:12
+ 15:20 1Kor 3:10-11
+ 15:21 Iysh 52:15
+ 15:22 Rim 1:13, 1Sal 2:18
+ 15:23 Elsh 19:21
+ 15:25 Elsh 24:17, 1Kor 16:3, 2Kor 9:1
+ 15:26 Elsh 19:21, 2Kor 8:4
+ 15:27 1Kor 9:11
+ 15:31 2Kor 1:10-11, 2Sal 3:2
+ 15:32 Rim 1:10

+ 15:33 2Kor 13:11, Fil 4:9, 1Sal 5:23, 2Sal 3:16, Evr 13:20

+ 16:1 Elsh 18:18
+ 16:2 Fil 2:29
+ 16:3 Elsh 18:2, 1Kor 16:19, 2Tim 4:19
+ 16:5 Kol 4:15
+ 16:13 Mrk 15:21

+ 16:16 1Pet 5:14, 1Kor 16:20, 2Kor 13:12, 1Sal 5:26

+ 16:17 1Tim 6:3, 2Yuxn 1:10
+ 16:18 2Pet 2:3, Kol 2:4
+ 16:19 Rim 1:8
+ 16:20 Rim 15:33, Jar 3:15
+ 16:21 Elsh 16:1
+ 16:23 1Kor 1:14
+ 16:25 Efs 1:9, Kol 1:26
+ 16:26 Kol 4:3-4
+ 16:27 Yahu 1:24-25

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: Rimliler

Alǵí sóz

Rimliler

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi