Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-09-01T00:09:13.195709+00:00

Muxaddes Kitap: Ayan

Muxaddes Kitap: Ayan

1. Alǵí sóz

1. Ayan

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

Ayan

Ayan

1. Alǵí sóz

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

Alǵí sóz

Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan

Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul kitapta Yuxan kórgen ayan sóz etiledi. Bul ayan aqırzaman haqqında. Yuxan ayan kórgende, Egey teńiziniń Patmos atawında súrginde edi. Patmos atawı házirgi Turkiyanıń Efes qalasınıń qubla-batıs tárepinen 100 shaqırım qashıqlıqta jaylasqan. Sol jerde Quday oǵan ayan kórsetip, Aziya úlkesindegi (házirgi Turkiyanıń batıs bólegi) iseniwshi jeti jámáátke qarata xatlar jazdırdı. Biraq, Quday bul sózlerdi tek usı jeti jámáátke emes, al dúnya júzindegi barlıq iseniwshi jámáátlerge ayttı, dep túsiniw kerek.

Ayan kitabınıń eń baslı mánisi mınadan ibarat: Quday Iysa Masiyx haqqındaǵı xabardı ashıp, quwǵın astında qalǵan masiyxıylarǵa úmit beredi. Yuxan quwǵınǵa duwshar bolǵan tuwısqanların isenimde bekkem turıwǵa shaqıradı. Olardıń itibarın aqırzamanǵa qaratadı. Aqırzamanda Quday shaytan ústinen jeńiske erisedi. Iysa Masiyx aspannan túsip, barlıq qudaysızlardı húkim qıladı hám Óziniń máńgi patshalıǵın ornatadı. Sonda isenimde aqırına shekem bekkem turǵan tuwısqanlar qutqarıladı hám máńgi baxıtlı ómirge iye boladı. Rim imperiyasınıń zulımlıǵı astında qalǵan masiyxıylar bul kitaptı oqıp, Qudayǵa sadıq qalatuǵın edi.

Bul kitap Qudaydıń sheksiz qúdiretin hám aqırettegi ádil húkimin súwretlep beredi. Mısalı ushın, aspandaǵı taxt, mórlengen orama qaǵaz hám Qozı haqqındaǵı ayanlar Qudaydıń hám Iysa Masiyxtıń sheksiz húkimdarlıǵın kórsetedi. Jeti mór, jeti kárnay hám ǵázep keseleri haqqındaǵı ayan bolsa aqırette Qudaydıń húkimin hám jer júzine tógetuǵın ǵázebin súwretleydi.

Kitaptıń aqırında Qudayǵa sadıq bolǵan iseniwshilerdiń jańa aspan hám jańa jerdi miyras etip alıp, Qudaydıń Patshalıǵına kiretuǵını haqqında sóz etiledi.

1

Kitaptıń mazmunı

1^1Bul – tez arada júz beriwi kerek bolǵan waqıyalardı Óz xızmetshilerine bildiriw ushın Qudaydıń Iysa Masiyxqa bergen ayanı. Al Ol Óz perishtesin jiberip, bul ayandı xızmetshisi Yuxanǵa bildirdi+. 2Yuxan Qudaydıń sózin hám Iysa Masiyxtıń gúwalıǵın, yaǵnıy ózi kórgen nárseleriniń hámmesin bayan etti+. 3Bul payǵambarshılıq sózlerdi oqıytuǵın hám bul jerde jazılǵanlardı tıńlap, orınlaytuǵınlar qanday baxıtlı! Sebebi bul waqıyalardıń bolatuǵın waqtı jaqın+.

Iseniwshi jeti jámáátke sálemnama

4-5Men, Yuxannan, Aziya úlkesindegi jeti jámáátke sálem! Házir bar, burınnan bar bolǵan hám keleshekte keletuǵın Qudaydan, Onıń taxtı aldında turǵan jeti ruwxtan, isenimli gúwa bolǵan, óliler arasınan birinshi bolıp tirilgen hám jer júzi patshalarınıń Húkimdarı bolǵan Iysa Masiyxtan miyrim hám tınıshlıq sizlerge berilsin!

Ol bizlerdi súyip, Óz qanı menen gúnalarımızdan azat etti+
6hám bizlerdi Óz Patshalıǵına eristirip, Ákesi Qudaydıń xızmetindegi ruwxaniyler qıldı. Máńgi-baqıy ullılıq hám qúdiret Iysa Masiyxtiki bolsın!

Awmiyin+.

7«Mine, Ol bultlar menen kelmekte![*]
Hár bir kóz Onı kóredi,
Onıń denesin teskenler de kóredi.
Jer júziniń barlıq xalıqları,
Ol sebepli ókirip jılaydı».[*]

Awa, usılay boladı, awmiyin+.

8Házir bar, burınnan bar bolǵan hám keleshekte keletuǵın Quday, Qúdireti kúshli Quday Iye bılay deydi: «Men – Alfa hám Omegaman[*]».

Masiyxtıń buyrıǵı

9Men, Iysanıń qayǵı-hásiretine, patshalıǵına hám sabırlılıǵına sizler menen birge sherik bolǵan tuwısqanıńız Yuxan, Qudaydıń sózi ushın hám Iysa haqqında járiyalaǵanım sebepli Patmos atawına súrgin etilgen edim+. 10Iyemizdiń kúninde[*], meni Muxaddes Ruwx basqarıp turǵanda, arqamnan kárnaydıń dawısına uqsaǵan bálent bir dawıstı esittim+. 11Bul dawıs:[*] «Kórip turǵanlarıńdı kitapqa jaz hám jeti jámáátke, yaǵnıy Efes, Smirna[*], Pergam, Tiatira, Sardis, Filadelfiya hám Laodikiyaǵa jiber», – dedi.

12Maǵan sóylep atırǵandı kóriw ushın, arqama burıldım. Burılıp, jeti altın shıra qoyǵıshtı kórdim+. 13Olardıń ortasında ústine uzınlıǵı ayaǵına túsetuǵın kiyim kiygen, kókiregine altın óńirshe baylaǵan Adam Ulına uqsaǵan Birew tur edi.[*]+
14Onıń bası hám shashları aq jún sıyaqlı, qarday appaq edi. Kózleri bolsa, ottıń jalınınday jarqırap turǵan edi+. 15Onıń ayaqları peshte qızdırılǵan jıltıraq qolaǵa uqsaǵan bolıp, dawısı sarqırap aqqan suwdıń sestindey edi+. 16Oń qolında jeti juldız bar bolıp, awzınan eki júzli ótkir qılısh shıǵıp turǵan edi. Júzi kúshli jarqırap turǵan quyashtay edi+.

17Men Onı kóriwden-aq, óli sıyaqlı ayaqlarına jıǵıldım. Al Ol oń qolın ústime qoyıp, bılay dedi:

– Qorqpa! Men – Birinshi hám Sońǵıman+.

18Men tirimen. Ólgen edim, biraq, mine, máńgi-baqıy tirimen. Ólimniń hám óliler mákanınıń giltleri Mende+.

19Sonlıqtan kórgenlerińdi, házir júz berip atırǵan nárselerdi hám bunnan soń bolatuǵınlardı jaz. 20Oń qolımda sen kórgen jeti juldızdıń hám jeti altın shıra qoyǵıshtıń sırı mınaw: jeti juldız – jeti jámááttiń perishteleri, jeti shıra qoyǵısh – jeti jámáát.

2

Efes jámáátine

2^1– Efes jámáátiniń perishtesine jaz.

Oń qolına jeti juldız uslaǵan, jeti altın shıra qoyǵıshtıń ortasında júretuǵın bılay deydi:+
2«Seniń islerińdi, awır miynetińdi hám sabırlılıǵıńdı bilemen. Jaman adamlardıń jamanlıq islewine jol qoymaytuǵınıńdı da bilemen. Elshi emes bolıp turıp, ózlerin elshi dep ataǵanlardı sınadıń hám olardıń ótirikshi ekenin bilip aldıń+. 3Awa, sen sabırlısań. Meniń atım ushın qıyınshılıqlarǵa shıdam berdiń hám sharshamadıń.

4Biraq, saǵan bir qarsılıǵım bar: sen birinshi isengen waqtıńdaǵı súyispenshiligińdi joyttıń+. 5Solay etip, ne nársede aljasqanıńdı esińe túsir! Táwbe qılıp, dáslepki islerińdi dawam et. Eger táwbe qılmasań, saǵan kelip, shıra qoyǵıshıńdı ornınan alıp taslayman. 6Degen menen, sende bir unamlı qásiyet bar: sen Nikolas uyımınıń islerin jek kóreseń. Olardı Men de jek kóremen.

7Qulaǵı bar adam Muxaddes Ruwxtıń jámáátlerge aytıp atırǵan sózlerin esitsin. Jeńip shıqqanǵa Qudaydıń jánnetindegi ómir tereginiń miywesin jew huqıqın beremen»+.

Smirna jámáátine

8– Smirna jámáátiniń perishtesine jaz.

Ólip, ólimnen qayta tirilgen, Birinshi hám Sońǵı bolǵan bılay deydi:+
9«Seniń[*] qayǵı-hásiretińdi hám kámbaǵallıǵıńdı bilemen. Biraq, sen baysań. Ózlerin yahudiylermiz deytuǵınlardıń seni masqaralap aytqan sózlerin de bilemen. Biraq olar yahudiy emes, al shaytan jıyını+. 10Basıńa túsetuǵın qıyınshılıqlardan qorqpa! Mine, shaytan sizlerdi sınaw ushın arańızdaǵı bazılarıńızdı qamaqqa taslaydı. On kún azap shegesizler. Óliwge tuwra kelse de, Maǵan sadıq qal, sonda Men saǵan ómir tajın beremen+.

11Qulaǵı bar adam Muxaddes Ruwxtıń jámáátlerge aytıp atırǵan sózlerin esitsin. Jeńip shıqqan ekinshi ólimnen hesh qanday zálel kórmeydi»+.

Pergam jámáátine

12– Pergam jámáátiniń perishtesine jaz.

Eki júzli ótkir qılıshqa iye bolǵan bılay deydi:+
13«Shaytannıń taxtı turǵan jerde jasaytuǵınıńdı[*] bilemen. Atıma sadıq ekenińdi de bilemen. Hátte, sadıq gúwam Antipa arańızda, shaytan otırǵan jerde óltirilgen kúnlerde de sen Maǵan degen isenimińnen qaytpadıń.

14Biraq, saǵan biraz qarsılıǵım bar: arańızda Bilam tálimatın tutıwshılar bar. Butlarǵa shalınǵan qurbanlıq góshin jewge hám buzıqshılıq qılıwǵa úyretiw ushın, Bilam Balaqtı Izrail xalqın joldan urıwǵa úgitlegen edi[*]+. 15Sol sıyaqlı, sizlerdiń arańızda Nikolas uyımınıń tálimatın tutıwshılar da bar+. 16Bul ushın táwbe qıl! Bolmasa, tez janıńa kelip, olarǵa qarsı awzımdaǵı qılısh penen urısaman+.

17Qulaǵı bar adam Muxaddes Ruwxtıń jámáátlerge aytıp atırǵan sózlerin esitsin. Jeńip shıqqanǵa sırlı manna[*] menen bir aq tas beremen. Bul tastıń ústine jańa at jazılǵan. Attı tastı alǵan adamnan basqa hesh kim bilmeydi»+.

Tiatira jámáátine

18– Tiatira jámáátiniń perishtesine jaz.

Kózleri lawlap janǵan otqa, ayaqları jıltıraǵan qolaǵa uqsaǵan Qudaydıń Ulı bılay deydi:+
19«Seniń islerińdi, súyispenshiligińdi, isenimińdi, xızmetińdi hám sabırlılıǵıńdı bilemen. Sońǵı islerińniń birinshi isengen waqtıńdaǵı islerińnen kóbirek ekenin de bilemen.

20Degen menen, saǵan bir qarsılıǵım bar: ózin payǵambar dep ataǵan Izabel atlı hayalǵa shıdap atırsań. Bul hayal xızmetshilerimdi joldan urıp, buzıqshılıq islewge hám butlarǵa shalınǵan qurbanlıq góshin jewge úyretpekte+. 21Táwbe etiwi ushın oǵan máwlet bergen edim. Biraq ol buzıqshılıǵı ushın táwbe etiwdi qálemeydi+. 22Mine, Men onı kesellik tósegine qulataman. Onıń menen buzıqshılıq isleytuǵınlardı da onıń menen birge islegen jaman isleri ushın táwbe etpese, úlken qayǵı-hásiretke duwshar etemen. 23Onıń izine ergenlerdi de ólimge duwshar etemen. Sonda pútkil jámáátler Meniń kewil hám júreklerdi sınawshı ekenimdi bilip aladı. Hár birińizge islerińizge qaray qaytaraman+. 24-25Biraq, Tiatiradaǵı basqalarǵa, yaǵnıy sol hayaldıń tálimatın tutpay, „shaytannıń tálimatınıń tereń sırların“ úyrenbegen sizlerge aytatuǵınım mınaw: „Men kelemen degenshe, ózlerińizde bar bolǵanlarǵa bekkem bolıńlar“. Sizlerge bunnan basqa awırmanlıq salmayman+.

26Jeńip shıǵıp, Meniń buyırǵanlarımdı aqırına deyin orınlaǵanǵa milletler ústinen biylik beremen+.

27„Ol olardı temir tayaq penen basqarıp,

Ílay ıdıs sıyaqlı sındırıp taslaydı“.[*]

Ákemnen Men alǵan usınday biylikti ol da aladı. 28Jeńip shıqqanǵa tań juldızın da beremen. 29Qulaǵı bar adam Muxaddes Ruwxtıń jámáátlerge aytıp atırǵan sózlerin esitsin»+.

3

Sardis jámáátine

3^1– Sardis jámáátiniń perishtesine jaz.

Qudaydıń jeti ruwxına hám jeti juldızına iye bolǵan bılay deydi: «Seniń islerińdi bilemen. Tiri jámáát degen atıń bar, biraq sen óliseń+. 2Sergek bol! Ele ólmey qalǵan, endi óleyin dep atırǵanlardı bekkemle. Sebebi Qudayımnıń aldında seniń islerińniń jetkiliksiz ekenligin kórdim. 3Sonlıqtan óziń qabıl alıp esitken tálimatıńdı esińe túsir. Onı tutınıp, táwbe et! Eger sergek bolmasań, Men urı sıyaqlı kútilmegende kelemen. Meniń qashan keletuǵınımdı bilmey de qalasań+.

4Biraq Sardiste, sizlerdiń arańızda kiyimlerin kirletpegen ayırım adamlar bar. Olar aq kiyim kiyip, Meniń menen birge júredi. Óytkeni olar usıǵan ılayıqlı+. 5Jeńip shıqqan usınday aq kiyim kiyedi. Bunday adamnıń atın Ómir kitabınan[*] hesh qashan óshirmeymen. Ákemniń hám Onıń perishteleriniń aldında bul adamnıń atın ashıq tán alaman+. 6Qulaǵı bar adam Muxaddes Ruwxtıń jámáátlerge aytıp atırǵan sózlerin esitsin»+.

Filadelfiya jámáátine

7– Filadelfiya jámáátiniń perishtesine jaz.

Muxaddes hám haqıyqat bolǵan, Dawıttıń giltine iye, Ol ashsa hesh kim jaba almaytuǵın, japsa, hesh kim asha almaytuǵın bılay deydi:+
8«Seniń islerińdi bilemen. Mine, seniń aldıńa hesh kim jaba almaytuǵın ashıq bir qapı qoydım. Kúshiń az bolsa da sózimdi orınlap, atımnan waz keshpediń. 9Qara, shaytannıń jıyınınan bolǵanlardı, ózlerin yahudiymiz dep atap, biraq yahudiy bolmaǵan ótirikshilerdi saǵan tapsıraman. Olardı saǵan keliwge hám seniń ayaǵıńa bas urıwǵa májbúr etip, olarǵa Meniń seni súyetuǵınımdı kórsetemen+. 10Sabırlılıq penen shıda degen buyrıǵımdı orınlaǵanıń ushın, jer júzinde jasaytuǵınlardı sınaw maqseti menen pútkil dúnya júzine keletuǵın sınaq waqtınan Men de seni saqlayman+.

11Men jıldam kelemen. Tajıńdı hesh kim alıp qoymawı ushın, ózińde bar nársege bekkem bol+. 12Jeńip shıqqandı Qudayımnıń Ibadatxanasınıń sútini qılaman. Sol adam ol jerden hesh qashan shıqpaydı. Onıń ústine Qudayımnıń atın, Qudayımnıń qalasınıń atın, yaǵnıy aspannan, Qudaydıń janınan túsetuǵın jańa Erusalimniń atın hám Ózimniń jańa atımdı jazaman+. 13Qulaǵı bar adam Muxaddes Ruwxtıń jámáátlerge aytıp atırǵan sózlerin esitsin»+.

Laodikiya jámáátine

14– Laodikiya jámáátiniń perishtesine jaz.

Awmiyin dep atalǵan, sadıq hám haqıyqıy gúwa, Qudaydıń jaratqanlarınıń Tiykarı bılay deydi:+
15«Seniń islerińdi bilemen. Sen ya suwıq, ya ıssı emesseń. Qáne endi, ya suwıq, ya ıssı bolsań! 16Sen ıssı da, suwıq ta emes, al jıllı bolǵanıń ushın, seni qusıp jiberemen. 17Bayman, bayıdım, hesh nársege mútáj emespen, deyseń. Biraq ózińniń baxıtsız, ayanıshlı, jarlı, soqır hám jalańash ekenligińdi bilmeyseń+. 18Sonlıqtan Meniń saǵan aytatuǵın másláhátim mınaw: bay bolıwıń ushın, Mennen otta tazalanǵan altın, jalańashlıǵıńnıń ayıbı kórinbew ushın aq kiyimler, kóriwiń ushın kózlerińe súrtetuǵın dári satıp al+.

19Men súygenlerimniń hámmesin áshkara etip, tárbiyalayman. Sol sebepli intalı bolıp, táwbe et+. 20Mine, Men qapı aldında qaǵıp turman. Eger kim de kim dawısımdı esitip, qapını ashsa, onıń úyine kiremen. Men onıń menen, ol Meniń menen birge awqat jeymiz+.

21Men jeńip shıǵıp, Ákem menen birge Onıń taxtına otırǵanımday, jeńip shıqqanǵa da Meniń menen birge taxtıma otırıw huqıqın beremen+. 22Qulaǵı bar adam Muxaddes Ruwxtıń jámáátlerge aytıp atırǵan sózlerin esitsin»+.

4

Aspandaǵı taxt

4^1Bunnan soń, aspanda ashıq turǵan bir qapını kórdim. Men burın esitken dawıs, yaǵnıy kárnay sestine uqsaǵan ses maǵan bılay dedi: «Bul jerge kóteril! Men saǵan bunnan soń bolıwı tiyis waqıyalardı kórsetemen»+. 2Sonda men dárhal Muxaddes Ruwxqa tolıp, aspanda bir taxttı hám onda Otırǵandı[*] kórdim+. 3Taxtta Otırǵannıń kórinisi yaspis, serdolik sıyaqlı hasıl taslarday jarqırap, al taxttıń átirapın jarqıraǵan hasıl zúmret tası sıyaqlı ayqulaq qorshap turǵan edi+. 4Taxttıń dógereginde basqa jigirma tórt taxt bolıp, bul taxtlarda aq kiyimli, baslarına altın taj kiygen jigirma tórt aqsaqal otırǵan edi+. 5Taxttan shaqmaq shaǵıp, gúrsildegen dawıs shıǵıp, gúldirmamanıń gúrkiregeni esitilip turǵan edi. Al taxttıń aldında jeti shıra janıp turǵan edi. Bul – Qudaydıń jeti ruwxı+. 6Jáne taxttıń aldında kristall sıyaqlı shiyshe teńiz bar edi.

Taxttıń tórt tárepinde, yaǵnıy dógereginde aldı-artı kózge tolǵan tórt maqluq turǵan edi+. 7Olardıń birinshisi arıslanǵa, ekinshisi tanaǵa uqsaǵan edi. Al úshinshisiniń júzi adamnıń túrindey, tórtinshisi ushıp baratırǵan búrkit sıyaqlı edi+. 8Hár biriniń altı qanatı bolıp, qanatlarınıń ishi-sırtı tolǵan kóz edi. Olar kúni-túni toqtamastan:

«Bar bolǵan, házir bar,
Keleshekte keletuǵın,
Qúdireti kúshli Quday Iye,
Muxaddes, muxaddes, muxaddes!» – deydi+.

9Tórt maqluq máńgi-baqıy jasaytuǵın taxtta Otırǵandı ullılap, Oǵan húrmet kórsetip shúkirlik bildirgen sayın, 10jigirma tórt aqsaqal taxtta otırǵan máńgi-baqıy Jasaytuǵınnıń aldına jıǵılıp, Oǵan tabındı. Olar tajların taxttıń aldına qoyıp bılay dedi:

11«Iyemiz hám Qudayımız!

Sen dańq, húrmet hám qúdiretti alıwǵa ılayıqlısań.

Sebebi hámme nárseni Sen jaratqansań.

Hámmesi Seniń erkiń menen jaratıldı hám bar boldı»+.

5

Mórlengen orama qaǵaz hám Qozı

5^1Sonda taxtta Otırǵannıń oń qolında ishi-sırtı jazılǵan, jeti mór basılıp bekitilgen bir orama qaǵazdı kórdim+. 2Jáne men bálent dawıs penen járiyalap baqırǵan bir kúshli perishteni de kórdim. Ol jar salıp: «Kim bekitilgen mórlerdi buzıp, orama qaǵazdı ashıwǵa ılayıqlı?» – dedi. 3Biraq aspanda da, jerde de, jerdiń astında da orama qaǵazdı ashıp, onıń ishine qarawǵa ılayıqlı hesh kim bolmadı. 4Orama qaǵazdı ashıp, onıń ishine qarawǵa ılayıqlı hesh kim tabılmaǵanlıqtan, men qattı jıladım. 5Sonda aqsaqallardıń biri maǵan:

– Jılama! Qara, Yahuda urıwınan shıqqan Arıslan[*], Dawıttıń Tamırı[*] jeńip shıqtı! Ol bekitilgen jeti mórdi buzıp, orama qaǵazdı asha aladı, – dedi+.

6Sol waqıtta men taxt penen tórt maqluqtıń ortasında, aqsaqallardıń arasında bawızlanǵanǵa uqsaǵan bir Qozını[*] kórdim.

Qozınıń jeti múyizi hám jeti kózi bar edi. Bul kózler – Qudaydıń pútkil jer júzine jibergen jeti ruwxı+. 7Qozı jaqınlap barıp, taxtta Otırǵannıń oń qolınan orama qaǵazdı aldı.

8Qozı orama qaǵazdı alǵanda, tórt maqluq hám jigirma tórt aqsaqal Onıń ayaǵına jıǵıldı. Hár biriniń qolında arfa hám tútetkige tolı altın tostaǵanlar bar edi. Bul tútetkiler muxaddeslerdiń[*] duwaların bildiredi+. 9Olar jańa alǵıslaw qosıǵın aytıp bılay dedi:

«Sen orama qaǵazdı alıwǵa hám bekitilgen mórlerdi buzıp ashıwǵa ılayıqlısań!

Óytkeni Sen Ózińdi qurban ettiń hám hár bir urıw, til,

Xalıq hám milletten shıqqan adamlardı Qudayǵa arnaw ushın,

Óz qanıńdı tógip, olardıń tólemlerin ótediń+.

10Olardı patshalıǵıńa eristirip,

Qudaydıń xızmetindegi ruwxaniyler qıldıń.

Olar jer júzinde patshalıq etedi»+.

11Sońınan taxttı, maqluqlardı hám aqsaqallardı qorshaǵan esap-sansız, mıń-mıńlaǵan, millionlaǵan perishtelerdi kórdim hám olardıń dawısların esittim+. 12Olar dawıslap qosıq aytıp bılay dedi:

«Bawızlanǵan Qozı kúsh, baylıq, danalıq, qúdiret,

Húrmet, dańq hám alǵıs-maqtawdı alıwǵa ılayıqlı»+.

13Jáne men aspandaǵı, jer júzindegi, jerdiń astındaǵı hám teńizdegi pútkil jaratılıstıń, olardaǵı pútkil barlıqtıń bılay dep qosıq aytqanın esittim:

«Taxtta Otırǵan hám Qozı,
Alǵıs-maqtawǵa hám húrmetke,
Dańqqa hám qúdiretke,
Máńgi-baqıy iye bolsın!»+

14Tórt maqluq: «Awmiyin!» dep juwap berdi, al jigirma tórt aqsaqal jerge jıǵılıp tabındı[*]+.

6

Bekitilgen mórlerdiń buzıp ashılıwı

6^1Sońınan men Qozınıń bekitilgen jeti mórdiń birinshisin buzıp ashqanın kórdim. Sonda tórt maqluqtıń biriniń gúldirmamanıń gúrkiregenine uqsaǵan dawıs penen: «Kel» degenin esittim+. 2Qarasam, bir aq at tur eken. Attıń ústindeginiń oq jayı bar edi. Oǵan bir taj berildi. Ol jeńimpaz bolıp, jáne jeńiske erisiwge atlandı+.

3Qozı bekitilgen ekinshi mórdi buzıp ashqanda, ekinshi maqluqtıń: «Kel» degenin esittim. 4Sonda ottay qızıl bir at shıqtı. Atqa mingenge adamlardıń bir-birin óltiriwi ushın, dúnya júzindegi paraxatshılıqtı joq qılıw biyligi berildi. Oǵan úlken bir qılısh ta berildi+.

5Qozı bekitilgen úshinshi mórdi buzıp ashqanda, úshinshi maqluqtıń: «Kel» degenin esittim. Qarasam, bir qara at tur eken. Atqa mingenniń qolında pálle tárezi bar edi. 6Tórt maqluqtıń ortasınan shıqqan bir dawıstıń: «Bir kúnlik is haqıǵa bir qadaq biyday yamasa úsh qadaq arpa beriledi. Biraq, záytún mayına hám sharapqa zıyan tiygizbe!» – degenin esittim+.

7Qozı bekitilgen tórtinshi mórdi buzıp ashqanda, tórtinshi maqluqtıń: «Kel!» degenin esittim. 8Qarasam, bir aqshıl sur at tur eken. Atqa mingenniń atı ólim bolıp, onıń izinen óliler mákanı erip kiyatırǵan edi. Olarǵa qılısh, ashlıq, juqpalı awırıwlar hám jerdegi jırtqısh haywanlar menen adamlardı óltiriw ushın, dúnyanıń tórtten bir bóleginiń ústinen biylik berildi+.

9Qozı bekitilgen besinshi mórdi buzıp ashqanda, qurbanlıq orınnıń astında Qudaydıń sózi hám ózleri aytqan gúwalıqları ushın óltirilgenlerdiń janların kórdim+. 10Olar bálent dawıs penen baqırıp bılay dedi: «Muxaddes hám haqıyqıy Iyemiz! Sen endi qashanǵa deyin jer júzinde jasaytuǵınlardı húkim etip, olardan tógilgen qanımız ushın ósh almawıńdı dawam eteseń?»+
11Sonda olardıń hár birine aq kiyim berilip: «Sizler sıyaqlı óltiriletuǵın ózlerińizdey xızmetshilerdiń hám tuwısqanlarıńızdıń sanı tolıq bolǵanǵa shekem az-maz kútip turıńlar», – delindi+.

12Qozı bekitilgen altınshı mórdi buzıp ashqanda qarasam, jer kúshli silkinip, quyash qara júnnen toqılǵan aza kiyimdey, al ay tolıǵı menen qan sıyaqlı qıp-qızıl bolıp ketti+. 13Al aspandaǵı juldızlar kúshli samal sebepli shayqalǵan ánjir aǵashınan pispey atırıp tógilgen miyweler sıyaqlı jerge tústi+. 14Aspan bolsa, oralǵan qaǵaz sıyaqlı joq bolıp ketti. Hár bir taw hám ataw ornınan kóshirildi[*]+.

15Sonda dúnyanıń patshaları, hámeldarları, áskerbasıları, bayları, kúshlileri, barlıq qul hám azat adamları úńgirler menen tawdaǵı jartaslar arasına jasırındı+. 16Olar tawlar hám jartaslarǵa jalınıp: «Ústimizge qulap, taxttıń ústinde Otırǵannan hám Qozınıń ǵázebinen bizlerdi jasıra góriń!+
17Sebebi olardıń qáhárli ǵázebiniń kúni keldi, buǵan kim shıday aladı», – dedi+.

7

Mórlengen Qudaydıń xızmetshileri

7^1Bunnan soń, men jer júziniń tórt múyeshinde turǵan tórt perishteni kórdim. Olar jer betine, teńizge hám hár bir terekke espesin dep, jer júziniń tórt samalın uslap turǵan edi+. 2Men jáne shıǵıstan kóterilip kiyatırǵan, tiri Qudaydıń mórine iye basqa bir perishteni kórdim. Ol jerge hám teńizge zıyan keltiriw biyligi berilgen tórt perishtege bálent dawıs penen baqırıp: 3«Bizler Qudayımızdıń xızmetshileriniń mańlaylarına mór baspaǵanımızsha, jerge, teńizge hám tereklerge zıyan tiygizbeńler!» – dedi+. 4Sonda men mańlaylarına mór basılǵanlardıń sanı bir júz qırıq tórt mıń ekenin esittim. Olar Izrail xalqınıń barlıq urıwlarınan edi.

1. 5-8Yahuda urıwınan on eki mıń,
2. Ruben urıwınan on eki mıń,
3. Gad urıwınan on eki mıń,
4. Asher urıwınan on eki mıń,
5. Naftaliy urıwınan on eki mıń,
6. Menashshe urıwınan on eki mıń,
7. Shimon urıwınan on eki mıń,
8. Lebiy urıwınan on eki mıń,
9. Issaxar urıwınan on eki mıń,
10. Zebulon urıwınan on eki mıń,
11. Yusup urıwınan on eki mıń,

12. Benyamin urıwınan on eki mıń adamǵa mór basıldı.

Hár túrli milletten bolǵan sansız xalıq

9Bunnan soń qarasam, hár túrli milletten, hár túrli urıwdan, hár túrli xalıqtan hám hár túrli tilden bolǵan, hesh kim sanay almaytuǵın úlken topar taxttıń hám Qozınıń aldında turǵan eken. Hámmesi aq kiyim kiygen bolıp, qollarına palma aǵashınıń shaqaların uslap turǵan edi+. 10Olar bálent dawıs penen: «Qutqarıw taxtta otırǵan Qudayımızdıń hám Qozınıń qolında», – dep baqırıp turǵan edi+.

11Barlıq perishteler taxttıń, aqsaqallardıń hám tórt maqluqtıń dógereginde turǵan edi. Olar taxttıń aldında jerge jıǵılıp, Qudayǵa tabınıp bılay dedi:+

12«Awmiyin.

Alǵıs, dańq, danalıq,

Maqtaw, húrmet, kúsh-qúdiret,

Máńgi-baqıy Qudayımızdiki bolsın!

Awmiyin»+.

13Sonda aqsaqallardıń biri mennen:

– Aq kiyim kiygen mına adamlar kimler, olar qayaqtan keldi? – dep soradı.

14– Bunı siz bilesiz, mırzam, – dedim men.

Ol maǵan bılay dedi:

– Bular – awır azaptı basınan keshirgenler. Kiyimlerin Qozınıń qanı menen juwıp, appaq qılǵanlar+. 15Sonlıqtan olar Qudaydıń taxtınıń aldında turıp, Onıń Ibadatxanasında kúni-túni Oǵan xızmet etedi. Taxtta Otırǵan olar menen birge bolıp, Óz panasında saqlaydı. 16Olar endi hesh qashan ash bolmaydı hám shóllemeydi, quyash yamasa jáziyrama ıssı olardı kúydirmeydi+. 17Óytkeni taxttıń ortasında bolǵan Qozı olardıń shopanı bolıp, tiri suw bulaqlarına alıp baradı. Quday olardıń barlıq kóz jasların súrtip taslaydı+.

8

Bekitilgen jetinshi mórdiń buzıp ashılıwı

8^1Qozı bekitilgen jetinshi mórdi buzıp ashqanda, aspanda yarım saattay únsizlik ornadı+.

2Sonda men Qudaydıń aldında turǵan jeti perishteni kórdim. Olarǵa jeti kárnay berildi+.

3Sońınan basqa bir perishte kelip, qurbanlıq orında turdı. Onıń qolında tútetkini tútetiwge arnalǵan altın ıdıs bar edi. Oǵan pútkil muxaddeslerdiń duwalarına qosıp, taxttıń aldındaǵı altınnan islengen qurbanlıq orınǵa baǵıshlaw ushın, kóp muǵdarda tútetkiler berildi+. 4Sonda muxaddeslerdiń duwaları menen birge tútetkiniń tútini perishteniń qolınan kóterilip, Qudaydıń aldına jetip bardı+.

5Perishte tútetki salınǵan ıdıstı alıp, onı qurbanlıq orınnıń janıp turǵan shoǵına toltırdı da, jerge ılaqtırıp jiberdi. Sonda gúldirmama gúrkirep, gúrsildegen dawıslar esitildi hám shaqmaq shaǵıp, jer silkindi+.

Jeti kárnay

6Jeti perishte qollarındaǵı jeti kárnaydı shertiwge tayarlandı.

7Birinshi perishte kárnayın shertti. Sonda qanǵa aralasqan burshaq hám ot jerge jawdı. Jer betiniń úshten biri, tereklerdiń úshten biri hám jasıl shóplerdiń hámmesi janıp ketti+.

8Ekinshi perishte kárnayın shertti. Lawlap janǵan taw sıyaqlı úlken bir nárse teńizge ılaqtırıldı. Teńizdiń úshten biri qanǵa aylandı+. 9Teńizdegi janıwarlardıń úshten biri óldi hám kemelerdiń úshten biri qıyralıp qaldı+.

10Úshinshi perishte kárnayın shertti. Sonda aspannan shom sıyaqlı jalınlap janǵan bir úlken juldız dáryalardıń úshten bir bólegine hám suw bulaqlarınıń ústine tústi+. 11Bul juldızdıń atı – juwsan. Suwlardıń úshten bir bólegi juwsan sıyaqlı ashshı boldı. Suw ashshı bolǵanlıqtan, ishken adamlardıń kóbisi ólip qaldı+.

12Tórtinshi perishte kárnayın shertti. Quyashtıń úshten biri, aydıń úshten biri hám juldızlardıń úshten biri zaqımlandı. Olardıń úshten biri qarańǵılanıp, kúndiz hám túnniń úshten bir bólegi jaqtısız qaldı+.

13Men sońınan aspannıń ortasında ushıp júrgen bir búrkitti[*] kórdim hám onıń bálent dawıs penen bılay degenin esittim: «Hásiret, hásiret! Jer júzinde jasawshılar hásiret shegedi! Sebebi kárnayların shertetuǵın qalǵan úsh perishte kárnay shertiwge tayar tur!»

9

9^1Besinshi perishte kárnayın shertti. Sonda men aspannan jerge túsken bir juldızdı kórdim. Oǵan tereń tuńǵıyıqtıń awzın ashatuǵın gilt berildi+. 2Juldız tereń tuńǵıyıqtıń awzın ashqanda, tuńǵıyıqtan úlken peshtiń tútinindey tútin shıqtı. Bul tútinnen quyash hám hawa qarańǵılanıp ketti. 3Tútinniń ishinen jerge shegirtkeler jawdı. Olarǵa jerdegi shayanlardıń kúshine uqsaǵan bir kúsh berilgen edi+. 4Shegirtkelerge jerdegi kók shóplerge, ósimliklerge hám tereklerge zıyan keltirmew, tek mańlaylarında Qudaydıń móri joq adamlarǵa ǵana azap beriw buyırıldı+. 5Olarǵa bul adamlardı óltirmey, tek bes ay dawamında azap beriwge ruxsat etildi. Olar bergen azap adamdı shayan shaqqanday qıynaydı. 6Sol kúnleri adamlar ólim izleydi, biraq taba almaydı. Óliwdi ańsaydı, biraq ólim olardan qashıp ketedi+.

7Shegirtkelerdiń kórinisi sawashqa tayarlanǵan atlar sıyaqlı bolıp, baslarında altın tajlarǵa uqsaǵan tajları bar edi. Júzleri bolsa, adamnıń júzine uqsaǵan edi+. 8Shashları hayaldıń shashınday, tisleri arıslannıń tisindey edi+. 9Kókireklerinde temir sawıtlarǵa uqsaǵan sawıtlar bolıp, qanatlarınıń sesti sawashqa shawıp baratırǵan sansız atlı arbalardıń sesti sıyaqlı edi+. 10Shegirtkelerdiń shayandikindey quyrıqları hám iyneleri bar edi. Quyrıqları adamlarǵa bes ay boyı azap beretuǵın kúshke iye edi. 11Olardıń ústinen tereń tuńǵıyıqtıń perishtesi patshalıq etetuǵın edi. Bul perishteniń evreyshe atı Abaddon, al grekshe atı Apollion[*] edi.

12Birinshi hásiret ótti, mine, bunnan soń jáne eki hásiret kelmekte+.

13Altınshı perishte kárnayın shertti. Sonda men Qudaydıń aldındaǵı altınnan islengen qurbanlıq orınnıń tórt múyeshindegi shaqlardan shıqqan bir dawıstı esittim+. 14Dawıs qolında kárnayı bar altınshı perishtege: «Ullı Evfrat dáryasınıń janında baylawlı turǵan tórt perishteni bosatıp jiber», – dedi+. 15Sonda anıq sol saat, sol kún, sol ay hám sol jıl ushın tayar turǵan tórt perishte adamlardıń úshten birin óltiriw ushın bosatılıp jiberildi+. 16Olardıń atlı áskerleriniń sanı eki júz million ekenligin esittim.

17Ayanımda kórgen atlar menen atlılardıń kórinisi mınaday: atlılardıń ottay qızıl, qızǵısh kók hám kúkirt reńli sawıtları bar edi. Atlardıń basları arıslannıń basına uqsaǵan bolıp, awızlarınan ot, tútin hám kúkirt shıǵıp turǵan edi. 18Adamzattıń úshten biri usı úsh báleden: bulardıń awzınan shıqqan ot, tútin hám kúkirtten óldi. 19Óytkeni atlardıń kúshi awızlarında hám quyrıqlarında edi. Quyrıqları bası bar jılanlar sıyaqlı bolıp, adamlardı olar menen azaplaytuǵın edi. 20Usı bálelerden ólmey qalǵan adamlar óz qolları menen islegen jaman isleri ushın táwbe etpedi. Olar ya kóre, ya esite, ya júre almaytuǵın altın, gúmis, qola, tas hám aǵashtan islengen butlarǵa hám jinlerge tabınıwdan waz keshpedi+. 21Jáne de adam óltiriw, sıyqırshılıq islew, jınısıy buzıqshılıq qılıw hám urlıq islewdi qoyıp, táwbe etpedi+.

10

Perishte hám orama qaǵaz

10^1Sońınan men aspannan túsip kiyatırǵan basqa bir kúshli perishteni kórdim. Ol bultqa oranǵan bolıp, basınıń ústinde ayqulaq bar edi. Júzi quyashqa, ayaqları otlı sútinge uqsaǵan edi+. 2Onıń qolında ashılǵan bir orama qaǵaz bar edi. Ol oń ayaǵın teńizge, al sol ayaǵın jerge qoyıp,+
3arıslannıń aqırǵanına uqsaǵan bálent dawıs penen baqırdı. Ol baqırǵanda, jeti gúldirmama sesti gúrkirep, tilge kirdi+. 4Jeti gúldirmama tilge kirgende, men jazbaqshı bolıp edim, biraq aspannan bir dawıstıń: «Jeti gúldirmamanıń aytqanların jazba, olardı qupıya saqla», – degenin esittim+.

5Sonnan keyin, bir ayaǵı menen teńizde, bir ayaǵı menen jerde turǵanın ózim kórgen sol perishte oń qolın aspanǵa kóterdi. 6Ol aspandı hám aspandaǵılardıń hámmesin, jerdi hám jerdegilerdiń hámmesin, teńizdi hám teńizdegilerdiń hámmesin jaratqan máńgi-baqıy jasaytuǵın Qudaydıń atı menen ant iship: «Endi waqıt qalmadı. 7Biraq, jetinshi perishte kárnayın shertetuǵın kúnlerde Qudaydıń Óz xızmetshileri – payǵambarlarǵa xabarlaǵan sırlı jobası ámelge asadı», – dedi+.

8Ózim aspannan esitken dawıs meniń menen jáne sóylese baslap: «Barıp, teńizde hám jerde turǵan perishteniń qolındaǵı ashıwlı orama qaǵazdı al», – dedi.

9Men perishteniń janına barıp, orama qaǵazdı maǵan beriwin soradım. Perishte maǵan: «Bunı al da, jep qoy. Ol qarnıńa barǵanda ashshı, al awzıńda pal sıyaqlı tatlı boladı», – dedi+.

10Sonda men orama qaǵazdı perishteniń qolınan alıp, jep qoydım. Ol awzımda pal sıyaqlı tatlı boldı, al jutqanımnan keyin qarnımdı ashıttı. 11Sońınan maǵan bılay delindi: «Sen jáne kóp xalıqlar, milletler, tiller hám patshalar tuwralı payǵambarshılıq aytıwıń tiyis».

11

Eki gúwa

11^1Sonnan keyin, maǵan ólsheytuǵın tayaq sıyaqlı qamıs berilip, bılay delindi:

– Bar da, Qudaydıń Ibadatxanasın hám qurbanlıq orındı ólshep, sol jerde sıyınıp atırǵanlardı sanap shıq+. 2Al Ibadatxananıń sırtqı háwlisin ólshemey qaldır. Sebebi ol jer butqa tabınıwshılarǵa berildi. Olar muxaddes qalanı qırıq eki ay dawamında ayaq astı qıladı+. 3Biraq Men Ózimniń eki gúwama kúsh beremen. Olar aza kiyimin kiyip, bir mıń eki júz alpıs kún payǵambarshılıq qıladı.

4Bul eki gúwa – pútkil dúnyanıń Iyesi Quday aldında turǵan eki záytún aǵashı hám eki shıra qoyǵısh+. 5Eger kim de kim olarǵa zıyan tiygizbekshi bolsa, olardıń awızlarınan ot shıǵıp, dushpanların kúydirip joq qıladı. Olarǵa zıyan tiygizbekshi bolǵanlar usılay óltiriledi+. 6Bul eki gúwa ózleri payǵambarshılıq aytqan kúnlerde jawın jawmasın dep, aspandı jawıp taslaw biyligine iye. Jáne olardıń suwlardı qanǵa aylandırıwǵa, qansha qálese, jer júzin sonsha hár túrli bálelerge duwshar etiwge de biyligi bar+.

7Olar gúwalıqların aytıp tawısqanda, tereń tuńǵıyıqtan shıqqan jırtqısh haywan olar menen urısadı hám olardı jeńip óltiredi+. 8Olardıń óligi tımsalıy túrde Sodom hám Mısır dep atalatuǵın ullı qalanıń kóshesinde qaldırıladı. Olardıń Iyesi de sol jerde atanaq aǵashqa shegelengen edi+. 9Úsh yarım kún barlıq xalıqlardıń, urıwlardıń, tiller hám milletlerdiń adamları olardıń óligin tamashalap, denelerin qábirge qoyıwǵa ruxsat etpeydi+. 10Jer júzinde jasawshılar buǵan quwanıp, bayram qıladı hám bir-birine sawǵalar jiberedi. Óytkeni bul eki payǵambar jer júzinde jasawshılarǵa azap bergen edi.

11Biraq úsh yarım kúnnen soń, Qudaydan kelgen ómir demi olardıń denelerine enip, ekewi de ayaqqa turdı. Bunı kórgenlerdi kúshli qorqınısh biyledi+. 12Sonda eki payǵambar aspannan esitilgen bálent bir dawıstıń ózlerine: «Bul jerge kóterilińler», – degenin esitti. Olar dushpanlarınıń kóz aldında bir bult ústinde aspanǵa kóterilip ketti+. 13Sol waqıtta-aq kúshli jer silkiniw bolıp, qalanıń onnan biri qıyralıp qaldı hám jeti mıń adam nabıt boldı. Al qalǵan adamlardı kúshli qorqınısh biylep, aspandaǵı Qudaydı alǵısladı+.

14Ekinshi hásiret ótti. Mine, úshinshi hásiret jaqınlap kelmekte+.

Jetinshi kárnay

15Jetinshi perishte kárnayın shertti. Aspannan bálent dawıslar esitilip:

«Dúnya júzi patshalıǵı Iyemizdiki hám Onıń Masiyxıniki boldı.

Ol máńgi-baqıy patshalıq etedi», – dedi+.

16Qudaydıń aldında óz taxtlarında otırǵan jigirma tórt aqsaqal jerge bas urıp, Qudayǵa tabındı hám bılay dedi:+

17«Qúdireti kúshli Quday, Jaratqan Iye!

Sen bar bolǵansań, házir de barsań[*]!

Saǵan shúkirlik etemiz.

Sebebi Sen ullı qúdiretiń menen patshalıq ete basladıń+.

18Milletler qattı ashıwlanǵan edi,
Endi Sen de ǵázepke mindiń.
Ólilerdi húkim etetuǵın waqtıń keldi,
Xızmetshileriń bolǵan payǵambarlarǵa,

Muxaddeslerge, yaǵnıy Seniń atıńdı húrmet etetuǵın úlken-kishige sıylıq beriw,

Al jer júzin nabıt qılıwshılardı nabıt qılıw waqtıń keldi»+.

19Sonda Qudaydıń aspandaǵı Ibadatxanası ashıldı hám Ibadatxanadaǵı Onıń Kelisim sandıǵı[*] kórindi. Sol waqıtta shaqmaq shaqtı, dawıslar shıqtı, gúldirmama gúrkiredi hám jer silkinip, kúshli burshaq jawdı+.

12

Hayal hám aydarha

12^1Aspanda bir ullı káramatlı belgi payda boldı: quyashqa oranǵan, ayaqlarınıń astında ay, basında on eki juldızlı tajı bar bir hayal kórindi+. 2Hayal hámiledar edi, ol bosanbaqshı bolıp, tolǵaq tutıp baqırmaqta edi. 3Sońınan aspanda basqa bir káramatlı belgi payda boldı: jeti baslı, on shaqlı, baslarında jeti tajı bar, úlken qızıl aydarha kórindi+. 4Aydarha quyrıǵı menen aspandaǵı juldızlardıń úshten birin sıpırıp, jerge ılaqtırdı. Sońınan ol tuwılıwdan-aq balanı jutıp jiberiw ushın, tuwayın dep atırǵan hayaldıń aldında turıp aldı+. 5Hayal ul tuwdı. Barlıq milletlerdi temir tayaq penen basqaratuǵın[*] bul bala dárhal Qudaydıń aldına, Qudaydıń taxtına alıp kelindi+. 6Al hayal shólge qashıp ketti. Ol jerde hayaldıń bir mıń eki júz alpıs kún baǵılıwı ushın, Quday tárepinen tayarlanǵan bir orın bar edi+.

7Aspanda sawash baslandı. Bas perishte Mixail hám onıń perishteleri aydarhaǵa qarsı urıstı. Aydarha da óz perishteleri menen olarǵa qarsı urıssa da,+
8kúshi jetpey jeńilip qalıp, aspandaǵı orınlarınan ayırıldı. 9Ázázúl yamasa shaytan dep atalǵan úlken aydarha, pútkil dúnyanı joldan azǵırǵan eski jılan óz perishteleri menen birlikte jerge ılaqtırıldı+.

10Sonda men aspanda bálent bir dawıstıń bılay degenin esittim:

«Mine, Qudayımızdıń qutqarıwı, qúdireti hám patshalıǵı keldi,

Onıń Masiyxınıń húkimdarlıǵı ornadı.
Óytkeni tuwısqanlarımızdıń ayıplawshısı,
Olardı Qudayımızdıń aldında kúni-túni,
Ayıplaǵan shaytan jerge ılaqtırıldı+.
11Tuwısqanlarımız Qozınıń qanı menen,

Jáne ózleri aytqan gúwalıqları menen onı jeńdi.

Bul ushın olar óz janların ólimge qıydı+.

12Sonlıqtan aspan hám onda jasawshılar, shadlanıńlar!

Al jer hám teńiz, sizler hásiret shegesizler!

Sebebi shaytan ústińizge tústi.

Ol óz waqtınıń az qalǵanın bilip, ǵázepke tolǵan»+.

13Aydarha óziniń jerge ılaqtırılǵanın kórgende, ul bala tuwǵan hayaldıń izinen quwa ketti. 14Jılannan qashıp, shóldegi ózi ushın arnalǵan jerge ushıp ketiwi ushın, hayalǵa úlken bir búrkittiń eki qanatı berildi. Hayal ol jerde bir múddet, eki múddet hám yarım múddet dawamında baǵılıwı lazım edi+. 15Sonda jılan hayaldı sel menen ıǵızıp jiberiw ushın, awzınan onıń izinen dáryaday suw aǵızdı. 16Biraq jer awzın ashtı da, aydarhanıń awzınan aǵızǵan suwın jutıp jiberip, hayalǵa járdem etti. 17Sonda aydarha hayalǵa qarsı qáhárlendi. Ol hayal násilinen bolǵan basqalar menen, yaǵnıy Qudaydıń buyrıqların orınlap, Iysanıń gúwalıǵına sadıq qalǵanlar menen urısıwǵa atlandı+.

13

13^1Aydarha teńiz jaǵasında turıp aldı[*].

Teńizden shıqqan jırtqısh haywan

Sońınan men on shaqlı, jeti baslı bir jırtqısh haywannıń teńizden shıǵıp kiyatırǵanın kórdim. Onıń shaqlarında on taj bolıp, baslarında Qudayǵa til tiygiziwshi atlar jazılǵan edi+. 2Men kórgen jırtqısh haywan qaplanǵa uqsaǵan edi. Onıń ayaqları ayıwdıń ayaǵınday, awzı arıslannıń awzınday edi. Aydarha oǵan óz qúdireti hám taxtı menen birge úlken biylik te berdi+. 3Jırtqısh haywannıń baslarınıń biri ólimshi halda jaraqatlanǵanday bolıp kórindi. Degen menen, bul jaraqat jazılıp ketti. Sonda pútkil dúnya tań qalıp, jırtqısh haywannıń izine erip ketti. 4Adamlar jırtqısh haywanǵa biylik bergen aydarhaǵa sıyındı. Olar jırtqısh haywanǵa da sıyınıp: «Bul jırtqısh haywanǵa kim teń kele aladı? Onıń menen kim urısa aladı?» – dedi.

5Ózin maqtap, Qudayǵa til tiygizetuǵın sózler aytıw ushın jırtqısh haywanǵa awız berildi. Ol jáne qırıq eki ay dawamında júrgizetuǵın biylik aldı+. 6Qudayǵa, Onıń atı menen mákanına hám aspanda jasawshılarǵa til tiygiziw ushın, jırtqısh haywan awzın ashıp sóyley basladı. 7Oǵan muxaddeslerge qarsı urısıp, olardı jeńiwge kúsh berildi. Ol hár bir urıw, hár bir xalıq, hár bir til hám hár bir millet ústinen biylikke iye boldı+. 8Dúnyaǵa tiyisli adamlardıń hámmesi, dúnya jaratılǵannan beri bawızlanǵan Qozınıń Ómir kitabında atı jazılmaǵan hár bir adam jırtqısh haywanǵa sıyındı+.

9Qulaǵı bar adam mınalardı esitip alsın:+

10«Kimniń táǵdirine tutqın bolıw jazılsa,

Ol tutqınǵa túsedi.

Kimniń táǵdirine qılısh penen óltiriliw jazılsa,

Ol qılısh penen óltiriledi».[*]

Sol waqıtta muxaddeslerdiń sabır etip, iseniwi kerek boladı+.

Jerden shıqqan jırtqısh haywan

11Bunnan soń, men jerden shıǵıp kiyatırǵan basqa bir jırtqısh haywandı kórdim. Onıń qozınikindey eki múyizi bolıp, ol aydarha sıyaqlı sóyleytuǵın edi. 12Bul jırtqısh haywan birinshi jırtqısh haywannıń pútkil biyligi menen ol ushın háreket etti. Jer júzin hám onda jasaytuǵınlardı ólimshi haldaǵı jaraqatı jazılǵan birinshi jırtqısh haywanǵa sıyınıwǵa májbúrledi. 13Ol úlken káramatlar kórsetip, hátte, adamlardıń kóz aldında aspannan jerge ot ta jawdırdı+. 14Ol birinshi jırtqısh haywannıń atınan ózine islewge ruxsat etilgen káramatları arqalı jer júzinde jasaytuǵınlardı joldan azǵırdı. Ol adamlarǵa qılıshtan jaralanǵan, biraq tiri qalǵan birinshi jırtqısh haywannıń húrmetine onıń músinin soǵıwdı buyırdı+. 15Oǵan birinshi jırtqısh haywannıń músinine jan beriw ushın qúdiret berildi. Solay etip, sol músin tilge kirip, ózine tabınbaǵanlardıń hámmesiniń óltiriliwin buyırdı+. 16Ol hár bir adamdı: úlken-kishini, bay-jarlını, azat-quldı oń qolına yamasa mańlayına tamǵa bastırtıwǵa májbúrledi. 17Solay etip, kim de kim usı tamǵaǵa, yaǵnıy birinshi jırtqısh haywannıń atına yamasa atınıń sanına iye bolmasa, bir nárse satıp ala almaydı da, sata almaydı da.

18Bul danalıqtı talap etedi. Aqılı jetken adam haywannıń sanın esaplap shıqsın. Óytkeni bul – adamnıń sanı. Onıń sanı altı júz alpıs altı.

14

Qozı hám qutqarılǵanlar

14^1Sońınan Qozınıń Sion tawınıń[*] ústinde turǵanın kórdim. Qozınıń janında mańlayına Qozınıń hám Onıń Ákesiniń atı jazılǵan bir júz qırıq tórt mıń adam bar edi+. 2Aspannan sarqırap aqqan suwdıń sestindey, kúshli gúldirmama dawısınday bir ses esittim. Men esitken bul ses arfa shertiwshilerdiń shertken namasına uqsaytuǵın edi+. 3Usı bir júz qırıq tórt mıń adam taxttıń, tórt maqluqtıń hám aqsaqallardıń aldında jańa bir qosıq aytıp turǵan edi. Gúnalarınıń qunı ótelip, jer júzinen satıp alınǵan usı adamlardan basqa hesh kim bul qosıqtı úyrene almas edi+. 4Bular ózlerin buzıqshılıqtan taza saqlaǵan, pák qızlarday adamlar edi. Qozı qayaqqa barsa, olar Onıń izine erdi. Olar Qudaydıń hám Qozınıń tuńǵıshları bolıp, adamlar arasınan satıp alınǵanlar+. 5Awızlarınan jalǵan sóz shıqpaǵan olar – minsiz adamlar[*]+.

Úsh perishteniń xabarı

6Bunnan soń, men aspannıń ortasında ushıp júrgen basqa bir perishteni kórdim. Bul perishte jer júzinde jasawshılarǵa: hár bir millet hám urıwǵa, hár bir til hám xalıqqa járiyalanatuǵın máńgi Xosh Xabarǵa iye edi. 7Ol bálent dawıs penen: «Qudaydan qorqıńlar! Onı alǵıslańlar! Onıń húkim etetuǵın waqtı keldi. Aspandı, jerdi, teńizdi hám suw bulaqların Jaratqanǵa sıyınıńlar!» – dedi.

8Onıń izinen kiyatırǵan ekinshi perishte bılay dedi: «Quladı! Óz buzıqshılıǵınıń kúshli sharabın barlıq milletlerge ishkizip, olardı azǵırǵan ullı Babilon[*] quladı!»+

9Ekewiniń izinen kiyatırǵan úshinshi perishte bálent dawıs penen bılay dedi: «Kim de kim birinshi jırtqısh haywanǵa hám onıń músinine tabınıp, mańlayına yamasa qolına onıń tamǵasın qabıl etse,+
10ol Qudaydıń qáhárli ǵázep kesesinde[*] tayarlanǵan Qudaydıń ǵázebiniń kúshli sharabınan ishedi. Muxaddes perishtelerdiń hám Qozınıń aldında ot hám janıp turǵan kúkirtten azap shegedi+. 11Olarǵa azap beretuǵın ottıń tútini máńgi-baqıy burqırap turadı. Birinshi jırtqısh haywanǵa hám onıń músinine tabınıp, atınıń tamǵasın qabıl etkenler kúni-túni tınıshlıq kórmeydi+. 12Sol waqıtta Qudaydıń buyrıqların orınlap, Iysaǵa degen isenimine sadıq qalǵan muxaddeslerdiń sabırlılıǵı kerek boladı»+.

13Sonda aspannan bir dawıs maǵan: «Mınanı jazıp qoy: bunnan bılay, Iyemizge sadıq qalıp, janın qıyǵanlar qanday baxıtlı!» – dedi. «Awa, – deydi Muxaddes Ruwx, – olar miynetleriniń ráhátin kóredi. Sebebi islegen isleriniń jemisi olardan ayırılmaydı»+.

Jerdiń zúráátin jıynaw

14Sońınan bir aq bulttı kórdim. Bulttıń ústinde basında altın tajı, qolında ótkir oraǵı bar, Adam Ulına uqsaǵan Birew otır edi[*]+. 15Ibadatxanadan shıqqan basqa bir perishte bulttıń ústinde Otırǵanǵa bálent dawıs penen baqırıp: «Oraǵıńdı salıp, or! Orıw waqtı keldi. Óytkeni jerdiń zúrááti pisip jetilisti», – dedi+.

16Bulttıń ústinde otırǵan oraǵın jerge siltedi hám jerdiń zúrááti orıldı+.

17Aspandaǵı Ibadatxanadan basqa bir perishte shıqtı. Onıń da ótkir oraǵı bar edi. 18Qurbanlıq orın ústindegi otqa biylik etetuǵın bir perishte qurbanlıq orınnan shıǵıp, ótkir oraqlıǵa bálent dawıs penen: «Ótkir oraǵıńdı iske sal! Jerdegi júzim aǵashınan solqımlardı jıynap al. Sebebi júzim pisti», – dedi.

19Perishte oraǵın jerge siltep, jerdegi júzimniń zúráátin jıynap aldı. Onı Qudaydıń ǵázebiniń úlken iskenjesine ılaqtırdı+. 20Júzim jemisleri qalanıń sırtındaǵı iskenjede sıǵıldı. Iskenjeden aqqan qan úsh júz shaqırım jerge deyin bardı hám atlardıń júwenlerine shekem kóterildi.

15

Jeti perishte hám jeti bále

15^1Men aspanda jáne ullı hám tań qalarlıq basqa bir belgi kórdim. Bul – qolına sońǵı jeti báleni uslaǵan jeti perishte edi. Óytkeni usı báleler menen Qudaydıń ǵázebi juwmaqlanatuǵın edi+.

2Sonda ot aralas shiyshe teńiz sıyaqlı bir nárseni kórdim. Haywannıń, onıń músininiń hám atınıń sanı ústinen jeńiske eriskenler qollarına Qudaydıń bergen arfaların alıp, shiyshe teńizdiń ústinde turǵan edi+. 3Olar Qudaydıń xızmetshisi Muwsanıń hám Qozınıń qosıǵın aytıp turǵan edi:

«Qúdireti kúshli Quday Jaratqan Iye,

Seniń isleriń ullı hám ájayıp,

O, milletler Patshası[*]!

Seniń jollarıń haqıyqat hám ádil+.

4Jaratqan Iye, Sennen qorqpaytuǵın,

Atıńdı alǵıslamaytuǵın kim bar?

Sebebi tek jalǵız Sen ǵana muxaddesseń.

Pútkil milletler kelip,

Seniń aldıńda tabınadı.

Óytkeni Seniń ádil isleriń ayan boldı»+.

5Bunnan soń aspandaǵı Ibadatxananıń, yaǵnıy Kelisim shatırınıń[*] ashılǵanın kórdim+. 6Qolında jeti bále bar jeti perishte jarqıraǵan appaq zıǵır kiyim kiyip, kókireklerine altın óńirshe baylap, Ibadatxanadan shıqtı+. 7Tórt maqluqtıń biri jeti perishtege máńgi-baqıy jasaytuǵın Qudaydıń qáhárli ǵázebine tolı jeti altın kese berdi+. 8Ibadatxana Qudaydıń ullılıǵınıń hám qúdiretiniń tútini menen tolıp ketti. Jeti perishteniń jeti bálesi tamamlanbaǵansha, hesh kim Ibadatxanaǵa kire almadı+.

16

Qudaydıń ǵázebine tolı jeti kese

16^1Sońınan men Ibadatxanadan shıqqan bir bálent dawıstıń jeti perishtege: «Barıńlar! Qudaydıń ǵázebine tolı jeti keseni jerge tógińler!» – degenin esittim+.

2Sonda birinshi perishte barıp, keseni jerge tókti. Birinshi jırtqısh haywannıń tamǵasına iye bolıp, onıń músinine tabınatuǵınlardıń ústinde azap beriwshi jerkenishli jaralar payda boldı+.

3Ekinshi perishte kesesin teńizge tókti. Teńiz óliniń qanına uqsaytuǵın qanǵa aylanıp, teńizdegi pútkil tirishilik nabıt boldı+.

4Úshinshi perishte kesesin dáryalarǵa hám suw bulaqlarına tókti. Olar da qanǵa aylandı+. 5Suwlar ústinen hákimlik etetuǵın perishteniń bılay degenin esittim:

«Házir bar hám burınnan bar bolǵan muxaddes Qudayımız!

Seniń shıǵarǵan bul húkimleriń ádil+.

6Muxaddeslerdiń hám payǵambarlardıń qanın tókkeni ushın,

Sen olarǵa qan ishkizdiń.

Buǵan olar ılayıqlı»+.

7Sonda men qurbanlıq orınnan shıqqan bir dawıstıń bılay degenin esittim:

«Awa, Qúdireti kúshli Quday Jaratqan Iye,

Seniń húkimleriń tuwrı hám ádil»+.

8Tórtinshi perishte kesesin quyashqa tókti. Sonlıqtan quyashqa adamlardı ot penen kúydiriw kúshi berildi. 9Adamlardı kúshli háwir kúydirip jiberdi. Olar táwbe etpedi hám usı bálelerdiń ústinen biylikke iye bolǵan Qudaydı alǵıslamay, Onıń atına til tiygizdi+.

10Besinshi perishte kesesin jırtqısh haywannıń taxtı ústine tókti. Jırtqısh haywannıń patshalıǵı tas túnek bolıp qaldı. Adamlar azapqa shıdamay, tillerin tisledi+. 11Biraq olar jaman is-háreketleri ushın táwbe etpey, kórip atırǵan azapları hám jaraları sebepli, aspandaǵı Qudayǵa til tiygizdi.

12Altınshı perishte kesesin ullı Evfrat dáryasına tókti. Kúnshıǵıstan keletuǵın patshalarǵa jol tayarlaw ushın, dáryanıń suwı qurıp qaldı+. 13Bunnan soń, men aydarhanıń, jırtqısh haywannıń hám jalǵan payǵambardıń awzınan shıqqan qurbaqalarǵa uqsaytuǵın úsh jawız ruwxtı kórdim+. 14Bul ruwxlar – káramatlar kórsetetuǵın jinlerdiń ruwxları edi. Olar Qúdireti kúshli Qudaydıń ullı kúninde bolatuǵın sawashqa pútkil dúnyanıń patshaların jıynaw ushın atlandı+.

15«Mine, Men urı sıyaqlı kútilmegende kelemen! Jalańash bolıp júrip, uyatqa qalmawı ushın ústindegi kiyimlerin saqlap, sergek turǵanlar qanday baxıtlı!» – dedi Iyemiz Iysa+.

16Úsh jawız ruwx evreyshe «Armagedon» dep atalatuǵın jerge patshalardı jıynadı. 17Jetinshi perishte kesesin hawaǵa tókti. Ibadatxanadaǵı taxttan shıqqan bálent bir dawıs: «Orınlandı», – dedi. 18Sonda shaqmaq shaǵıp, gúrsildegen dawıslar esitildi hám gúldirmama gúrkirep, kúshli jer silkiniw boldı. Adamzat jer júzinde payda bolǵalı berli, bunday kúshli jer silkiniw hesh qashan bolǵan emes+. 19Ullı qala úshke bólinip quladı. Milletlerdiń qalaları da qıyralıp qaldı. Quday ullı Babilondı yadında saqlap, Óziniń qáhárli ǵázebiniń sharabı tolı keseni oǵan ishiw ushın berdi+. 20Barlıq atawlar ornınan kóship, tawlar joq bolıp ketti+. 21Aspannan adamlardıń ústine hár bir danası batpanday kúshli burshaq jawdı. Burshaq sonshelli qorqınıshlı bolıp, adamlar usı bále ushın Qudayǵa til tiygizdi+.

17

Jırtqısh haywanǵa mingen hayal

17^1Jeti kesesi bar jeti perishteniń biri jaqınlap keldi de, meniń menen sóylese baslap bılay dedi:

– Berman kel, men saǵan kóp suwlardıń ústinde otırǵan ullı buzıq hayaldıń qanday jazaǵa tartılatuǵının kórsetemen+. 2Dúnya patshaları onıń menen buzıqshılıq islegen edi. Jer júzinde jasawshılar onıń buzıqshılıǵınıń sharabına más bolǵan edi+.

3Sońınan perishte meni Muxaddes Ruwxtıń basqarıwında shólge alıp bardı. Ol jerde men jeti baslı, on shaqlı, ústi Qudayǵa til tiygizetuǵın atlarǵa tolı, jırtqısh qırmızı haywannıń ústinde otırǵan bir hayaldı kórdim+. 4Hayal shım qızıl hám qımbatlı qırmızı lipaslar kiyip, altın, hasıl taslar hám hinjiler menen bezengen edi. Onıń qolında jerkenishli nárselerge hám buzıqshılıǵınıń haramılıqlarına tolı altın kese bar edi. 5Al mańlayına bolsa:

«ULLÍ BABILON – BUZÍQLARDÍŃ HÁM JER JÚZINDEGI JERKENISHLI NÁRSELERDIŃ ANASÍ»,
degen sırlı at jazılǵan edi.

6Hayaldıń muxaddeslerdiń hám Iysa haqqında gúwalıq berip ólgenlerdiń qanına más ekenin kórdim.

Bunı kórip, men qattı tań qaldım+. 7Perishte maǵan bılay dedi:

– Nege tań qalıp tursań? Men saǵan hayaldıń hám onı kóterip júrgen jeti baslı, on shaqlı jırtqısh haywannıń sırın ashıp beremen. 8Sen kórgen jırtqısh haywan burın bar edi, biraq házir joq. Birazdan soń, ol tereń tuńǵıyıqtan shıǵıp, nabıt boladı. Dúnya jaratılǵannan beri atları Ómir kitabında jazılmaǵan jer júzinde jasawshılar jırtqısh haywandı kórgende hayran qaladı. Sebebi bul haywan bir waqıtları bar edi, endi joq, biraq jáne keledi+.

9Bunı túsiniw ushın danalıq kerek. Jeti bas – hayal ústinde otırǵan jeti tawdı hám jeti patshanı bildiredi. 10Bulardıń besewi quladı, birewi bar, basqası ele kelmedi. Ol keledi, biraq uzaq waqıt turmaydı. 11Burın bar bolǵan, biraq endi joq jırtqısh haywannıń ózi segizinshi patsha. Aldınǵı jeti patshanıń biri bolǵan ol nabıt boladı.

12Sen kórgen on shaq ele patshalıq etpegen on patsha. Biraq bular jırtqısh haywan menen birlikte az waqıt patshalıq etiw ushın biylik aladı+. 13Bul patshalar bir niyetke iye bolıp, kúshlerin hám biyligin jırtqısh haywanǵa beredi. 14Olar Qozıǵa qarsı urısadı, biraq Qozı olardı jeńedi. Óytkeni Qozı – húkimdarlar Húkimdarı hám patshalar Patshası. Onıń menen birge bolǵanlar – shaqırılǵanlar, tańlanǵanlar hám Oǵan sadıq qalǵanlar+.

15Sońınan perishte maǵan bılay dedi:

– Mına sen kórgen suwlar, yaǵnıy ústinde buzıq hayal otırǵan suwlar – xalıqlar, alamanlar, milletler hám tiller. 16Sen kórgen on shaq hám jırtqısh haywan buzıq hayaldı jek kórip, onıń hámme nársesin talan-taraj etedi hám onı tır jalańash qaldıradı. Onıń etin jep, ózin otqa jandıradı+.

17Sebebi Quday Óziniń erkin orınlaw ushın, olardıń kewillerine usı niyetti salǵan edi. Solay etip, Qudaydıń sózleri orınlanıwǵa deyin olar óz ara kelisip, patshalıqların jırtqısh haywanǵa tapsıradı. 18Sen kórgen hayal – dúnya patshalarınıń ústinen hákimlik etetuǵın ullı qala.

18

Babilonnıń qulawı

18^1Bunnan soń, men kúshli biylikke iye basqa bir perishteniń aspannan túskenin kórdim. Onıń saltanatınan dúnya júzi jarqırap ketti+. 2Perishte qattı dawıslap bılay dedi:

«Quladı! Ullı Babilon quladı!
Ol endi jinlerdiń mákanı,
Hár túrli jawız ruwxlardıń ordası,

Hár qıylı haram hám jerkenishli quslardıń uyası boldı+.

3Óytkeni barlıq milletler,

Onıń buzıqshılıǵınıń kúshli sharabın ishti[*].

Dúnyanıń patshaları onıń menen birge buzıqshılıq isledi.

Dúnyanıń sawdagerleri de,

Onıń asıp-tasqan molshılıǵınan bayıp ketti»+.

4Sonda men aspannan basqa bir dawıs esittim. Bul dawıs bılay dedi:

«Háy, xalqım!

Onıń gúnalarına sherik bolıp,

Ol duwshar bolǵan bálelerge duwshar bolmawıń ushın,

Onnan shıǵıp ket!+

5Sebebi onıń gúnaları ústi-ústine jıynalıp, aspanǵa jetti,

Quday onıń jaman islerin yadında saqladı+.

6Babilon sizlerge ne qılǵan bolsa, oǵan sonı qaytarıńlar.

Islegen islerin eki ese etip qaytarıńlar,

Ózi aralastırıp tayarlaǵan sharaptan eki ese toltırıp, oǵan berińler+.

7Ol qanshama sán-saltanatqa hám molshılıqqa bólengen bolsa,

Oǵan sonshama qayǵı-hásiret berińler.

Óytkeni ol óz kewlinde:

„Men hayal patsha bolıp, taxtta otırman, jesir emespen.

Hesh qashan qayǵı kórmeymen“, – deydi+.

8Sonlıqtan ol ólim, qayǵı hám ashlıq bálelerine,

Bir kúnniń ishinde duwshar boladı,

Ol otta janıp kúl boladı.

Sebebi onı húkim qılıwshı Quday Iye qúdiretli»+.

9Onıń menen birge buzıqshılıq islep, onıń asıp-tasqan molshılıǵın bólisken dúnyanıń patshaları qaladan kóterilip atırǵan ottıń tútinin kórgende, onı azalap jılaydı+. 10Olar onıń shegip atırǵan azabınan qorqıp, uzaqta turıp:

«Way-way, ullı qala,

Kúshli qala Babilon!

Az waqıt ishinde húkim etildiń-ǵo», – deydi.

11Dúnyanıń sawdagerleri de ol ushın jılap, aza tutadı. Óytkeni olardıń buyımların satıp alatuǵın endi hesh kim joq. 12Olar mınalardı: altın, gúmis, hasıl taslar, hinji, hasıl zıǵır, jipek, shım qızıl hám qırmızı gezlemeler, hár túrli xosh iyisli aǵashlar, pil súyeginen islengen zatlar, qımbat bahalı aǵashlardan islengen nárseler, qola, temir hám mármerden islengen hár qıylı buyımlar, 13dámli qabıq, mazalı dám beretuǵın nárseler, tútetki, átir may, ladan[*], sharap, záytún mayı, sapalı un hám biyday, iri qara mal hám qoylar, atlar hám arbalar, sonday-aq adamlardı qul qılıp satıp alatuǵın hám satatuǵın edi.

14Olar jáne: «Janıń súygen miyweler qolıńnan ketti. Pútkil baylıǵıń hám kózdi qamastıratuǵın zatlarıń joq boldı. Endi olardı hesh qashan taba almaysań», – deydi.

15Babilonda usı nárselerdi satıp, bayıp ketken sawdagerler qalanıń shekken azabınan qorqınıshqa túsedi hám uzaqta turıp, jılap aza tutadı.

16Olar bılay deydi:

«Way, way, ullı qala!

Hasıl zıǵır, shım qızıl hám qırmızı gezlemeler kiygen,

Altın, hasıl taslar hám hinjiler menen bezengen ullı qala!

17Usınday úlken baylıq az waqıt ishinde joq boldı».

Barlıq keme basshıları, keme jolawshıları, kemeshiler hám teńizden kún kóretuǵınlardıń hámmesi uzaqta turıp,+
18qaladan kóterilip atırǵan ottıń tútinin kórgende:

«Usı ullı qalaǵa teń keletuǵın qala bar ma?» – dep dad saldı+. 19Baslarına kúl shashtı, aza tutıp jılap, bılay dep baqırıstı:

«Way, way, ullı qala!

Teńiz kemelerine iye bolǵanlardıń hámmesi,

Ol sebepli, onıń qımbat bahalı buyımları sebepli bayıǵan edi.

Degen menen, qala az waqıt ishinde wayran boldı+.

20Quwanıńlar Babilonnıń awhalına,

Háy aspan, muxaddesler, elshiler hám payǵambarlar!

Sebebi Quday onı húkim etip, sizler ushın ósh aldı»+.

21Sońınan bir kúshli perishte úlken digirman tasına uqsaytuǵın bir tastı kóterip, teńizge ılaqtırdı da, bılay dedi:

«Ullı qala Babilon!

Minekey, ol usınday kúsh penen ılaqtırılıp,

Máńgige joq boladı+.

22Endigiden bılay, sende tarlı ásbap shertiwshilerdiń,

Qosıqshılardıń, sırnay hám kárnay shertiwshilerdiń dawısları,

Hesh qashan esitilmeydi.

Sende qaytıp hesh bir ónerdiń ustası tabılmaydı,

Digirmannıń dawısı hesh qashan esitilmeydi+.

23Sende bunnan bılay shıra jaqtısı bolmaydı.

Kelin-kúyew sesleri hesh qashan esitilmeydi.

Óytkeni sawdagerleriń dúnyada ataqlı adamlar bolıp,

Pútkil milletler seniń sıyqırshılıǵıń menen azǵırılǵan edi+.

24Jáne de, payǵambarlardıń,

Muxaddeslerdiń hám jer júzinde óltirilgenlerdiń,

Hámmesiniń qanı sennen tabılǵan edi»+.

19

Haliluya

19^1Bunnan soń, men aspanda kóp sanlı alamannıń dawısına uqsaǵan bálent dawıslardı esittim. Olar bılay dedi:

«Haliluya[*]!

Qutqarıw, dańq hám qúdiret,

Qudayımızǵa tiyisli+.

2Sebebi Onıń húkimleri tuwrı hám ádil.

Ol jer júzin buzıqshılıǵı menen haramlaǵan,

Ullı buzıq hayaldı húkim etip,

Óz xızmetshileriniń qanı ushın onnan ósh aldı»+.

3Olar jáne dawıslap bılay dedi:

«Haliluya!

Buzıq hayaldıń janǵan otınıń tútini,

Máńgi-baqıy burqırap turadı»+.

4Sonda jigirma tórt aqsaqal hám tórt maqluq jerge jıǵılıp: «Awmiyin! Haliluya!» – dep, taxt ústinde otırǵan Qudayǵa tabındı+.

Qozınıń neke toyı

5Sońınan taxttan shıqqan bir dawıs bılay dedi:

«Háy, Qudayımızdıń barlıq xızmetshileri!
Onnan qorqıwshı úlken-kishi hámmeńiz,
Onı alǵıslańlar!»+

6Soń men úlken alamannıń dawısına, sarqırap aqqan suwlardıń shuwıldısına hám kúshli gúldirmamanıń gúrkiregenine uqsaǵan dawıstı esittim. Sol dawıs bılay dedi:

«Haliluya!

Qúdireti kúshli Qudayımız Jaratqan Iye patshalıq etedi+.

7Shadlanıp, kewil kótereyik!

Onı dańqqa bóleyik!

Sebebi Qozınıń neke toyı baslanajaq,

Onıń qalıńlıǵı ózin tayarladı+.

8Kelinge kiyiw ushın,

Taza, jarqıraǵan appaq zıǵır kóylek berildi».

Taza, appaq kóylek – muxaddeslerdiń haq islerin bildiredi+.

9Sonda perishte maǵan:

– Bılay dep jaz: «Qozınıń neke toyına shaqırılǵanlar qanday baxıtlı!» – dedi.

Ol jáne:

– Bul sózler – Qudaydıń haqıyqat sózleri, – dedi.

10Men oǵan tabınıw ushın, ayaqlarına jıǵıldım. Biraq ol maǵan bılay dedi:

– Bunday qıla górme! Men de sen hám Iysanıń gúwalıǵına iye tuwısqanlarıń sıyaqlı, Qudaydıń xızmetshisimen. Qudayǵa tabın! Óytkeni Iysa haqqında gúwalıq beriwshiler – payǵambarshılıq ruwxına iye bolǵanlar+.

Aq Atlı

11Bunnan soń, men aspannıń ashılǵanın kórdim. Ol jerde bir aq at turǵan bolıp, atqa Mingenniń[*] atı Sadıq hám Haqıyqat edi. Ol ádillik penen húkim shıǵarıp, sawash júrgizedi+. 12Onıń kózleri lawlap janǵan otqa uqsaǵan bolıp, al basında bolsa kóp sanlı taj bar edi. Onda Ózinen basqa hesh kim bilmeytuǵın bir at jazılǵan edi+. 13Ol qanǵa boyalǵan kiyim kiygen bolıp, Onıń atı – Qudaydıń Sózi edi+. 14Taza hám appaq zıǵır kiyim kiygen aspan láshkerleri aq atlarǵa minip, Onıń izinen kiyatır edi. 15Onıń awzınan ótkir qılısh shıǵıp turǵan bolıp, Ol sol qılısh penen milletlerdi óltiredi. Olardı temir tayaq penen basqaradı hám Qúdireti kúshli Qudaydıń qáhárli ǵázebiniń sharabın sıǵıp shıǵaratuǵın iskenjeni Ózi basadı+. 16Onıń kiyiminde hám sanında:

«Patshalar Patshası hám húkimdarlar Húkimdarı»,
degen at jazılǵan edi+.

17-18Sońınan men quyashta turǵan bir perishteni kórdim. Ol bálent dawıs penen baqırıp, aspanda ushıp júrgen barlıq quslarǵa bılay dedi: «Patshalardıń, áskerbasılardıń hám kúshli adamlardıń, atlardıń hám atqa mingenlerdiń, azat adamlardıń, qullardıń, úlken-kishi hámmeniń óliginiń etin jew ushın bir jerge jıynalıp, Qudaydıń ullı zıyapatına kelińler»++.

19Sonda men jırtqısh haywandı, dúnya patshaların hám olardıń láshkerlerin kórdim. Olar atta Otırǵan menen hám Onıń láshkerleri menen urısıw ushın bir jerge jıynalǵan edi+. 20Jırtqısh haywan hám onıń atınan káramatlar kórsetken jalǵan payǵambar qolǵa alındı. Jırtqısh haywannıń tamǵasın qabıl etip, onıń músinine tabınǵanlardı óz káramatları menen azǵırǵan – usı jalǵan payǵambar edi. Olardıń ekewi de kúkirt janǵan ot kóline tiriley ılaqtırıldı+. 21Al qalǵanlar atta Otırǵannıń awzınan shıqqan qılısh penen óltirildi. Barlıq quslar olardıń óli denesin jep toydı+.

20

Mıń jıllıq patshalıq

20^1Soń men qolında tereń tuńǵıyıqtıń gilti hám úlken shınjırı bar bir perishteniń aspannan túskenin kórdim+. 2Perishte aydarhanı, yaǵnıy ázázúl hám shaytan dep atalǵan sol eski jılandı tutıp, mıń jılǵa baylap tasladı+. 3Mıń jıl tamam bolmaǵansha, milletlerdi endi azǵırmasın dep, onı tereń tuńǵıyıqqa ılaqtırıp jiberdi. Ol jerdi jawıp, awzın mórlep tasladı. Mıń jıl ótkennen soń, ol qısqa múddetke bosatılıwı tiyis+.

4Sońınan men taxtlardı hám olarda otırǵanlardı kórdim. Olarǵa húkim etiw biyligi berilgen edi. Iysanıń gúwalıǵı hám Qudaydıń sózi ushın bası kesilgenlerdiń janların da kórdim. Bular jırtqısh haywanǵa hám onıń músinine tabınbaǵan, mańlaylarına hám qollarına jırtqısh haywannıń tamǵasın bastırmaǵan edi. Olar tirilip, Masiyx penen birge mıń jıl patshalıq etti+.

5Bul – birinshi qayta tiriliw. Qalǵan óliler mıń jıl tamam bolmaǵansha tirilmedi. 6Birinshi qayta tiriliwde qatnasqanlar baxıtlı hám muxaddes. Ekinshi ólimniń bular ústinen hesh qanday biyligi joq. Olar Qudaydıń hám Masiyxtıń ruwxaniyleri bolıp, Onıń menen birge mıń jıl patshalıq etedi+.

Shaytannıń jazalanıwı

7Mıń jıl ótkennen soń, shaytan qamalǵan jerinen azat etiledi. 8Jer júziniń tórt múyeshindegi milletlerdi, yaǵnıy Gog hám Magogtı[*] azǵırıp, olardı sawashqa jıynaw ushın, ol qamaqtan shıǵadı. Olardıń sanı teńizdiń qumı sıyaqlı san-sanaqsız boladı+.

9Olar jer júzin basıp ótip, muxaddeslerdiń mákanı bolǵan Qudaydıń súyikli qalasın qorshap aldı. Biraq aspannan ot jawıp, olardı kúydirip, joq qılıp jiberdi+. 10Al olardı azǵırǵan shaytan ot hám kúkirt kóline ılaqtırıldı. Burın sol jerge jırtqısh haywan hám jalǵan payǵambar da ılaqtırılǵan edi. Olar kúni-túni, máńgi-baqıy azap shegedi+.

Ólilerdiń húkim etiliwi

11Sonda men bir ullı aq taxttı hám taxtta Otırǵandı kórdim. Jer hám aspan Onıń júzinen qashıp, joq bolıp ketti+. 12Taxttıń aldında turǵan úlken-kishi ólilerdi de kórdim. Sońınan kitaplar ashıldı. Basqa bir kitap ta ashıldı, bul – Ómir kitabı edi. Óliler kitaplarda jazılǵanlar boyınsha, óz islerine qaray húkim etildi+. 13Teńiz ózinde bolǵan ólilerdi, ólim hám óliler mákanı da ózlerinde bolǵan ólilerdi shıǵarıp berdi. Hár biri óz islerine qaray húkim etildi+. 14Ólim hám óliler mákanı ot kóline ılaqtırıldı. Bul ot kóli – ekinshi ólim. 15Atları Ómir kitabında jazılmaǵanlardıń hámmesi ot kóline ılaqtırıldı+.

21

Jańa aspan hám jańa jer

21^1Bunnan soń, men jańa aspan menen jańa jerdi kórdim. Sebebi burınǵı aspan hám burınǵı jer joq bolıp ketken edi. Endi teńiz de joq edi+. 2Jáne men aspannan, Qudaydıń janınan túsip kiyatırǵan muxaddes qala – jańa Erusalimdi kórdim. Ol óz kúyewi ushın tayarlanıp bezengen kelin sıyaqlı edi+. 3Sonda taxttan shıqqan bir bálent dawıstıń bılay degenin esittim: «Mine, Qudaydıń mákanı adamlar arasında. Quday da olardıń arasında jasaydı. Olar Qudaydıń xalqı boladı, Qudaydıń Ózi de olardıń Qudayı bolıp, olar menen birge jasaydı+. 4Quday olardıń barlıq kóz jasların súrtip taslaydı. Endi ólim de, qayǵı da, jılaw da, azap ta bolmaydı. Óytkeni burınǵılar ótip ketti»+.

5Taxtta Otırǵan:

– Endi hámmesin jańalayman, – dedi. Ol jáne maǵan: – Mınanı jaz: sebebi bul sózler isenimli hám haqıyqat, – dedi+. 6Sońınan Ol maǵan bılay dedi: – Orınlandı. Men – Alfa hám Omegaman, Birinshi hám Sońǵıman. Shóllegen adamǵa ómir suwınıń bulaqlarınan esheyin suw beremen+. 7Jeńip shıqqan usılardı miyras etip aladı. Men onıń Qudayı bolaman, ol Maǵan perzent boladı+. 8Biraq qorqaqlar, isenbeytuǵınlar, haramılar, adam óltiriwshiler, buzıqlar, sıyqırshılar, butparazlar hám barlıq ótirikshilerdiń ornı – kúkirt janǵan ot kóli boladı. Bul – ekinshi ólim+.

Jańa Erusalim

9Sońınan aqırǵı jeti bálege tolı jeti kesesi bar jeti perishteniń biri janıma kelip:

– Berman kel. Men saǵan Qozınıń qalıńlıǵın kórsetemen. Ol Qozınıń bolajaq kelinshegi, – dedi+.

10Perishte meni Muxaddes Ruwxtıń basqarıwında úlken hám biyik bir tawǵa kóterdi. Ol jerden maǵan aspannan, Qudaydıń janınan túsip kiyatırǵan muxaddes qala Erusalimdi kórsetti+. 11Qala Qudaydıń saltanatına iye edi. Ol hasıl tas sıyaqlı, kristallday móldir yaspis tası sıyaqlı jarqırap tur edi+. 12Qalanıń úlken hám biyik diywalları bolıp, on eki dárwazası bar edi. Dárwazalardı on eki perishte qarawıllaytuǵın edi. Dárwazalarǵa Izraildıń on eki urıwınıń atları jazılǵan edi. 13Shıǵısta úsh dárwaza, arqada úsh dárwaza, qublada úsh dárwaza, batısta úsh dárwaza bar edi+. 14Qalanıń diywalları on eki tiykar tasqa iye bolıp, olarda Qozınıń on eki elshisiniń atları jazılǵan edi+.

15Meniń menen sóylesken perishteniń qolında qalanı hám qalanıń dárwazaları menen diywalların ólshewge arnalǵan altın tayaq bar edi+. 16Qala tórt múyeshli bolıp, uzınlıǵı menen eni birdey edi. Perishte qalanı ólsheytuǵın tayaq penen ólshegende, uzınlıǵı, eni hám biyikligi birdey bolıp, hár bir tárepi eki mıń eki júz shaqırım bolıp shıqtı+. 17Perishte diywallardı da ólshep shıqtı. Diywallardıń biyikligi bir júz otız eki shıǵanaq bolıp shıqtı. Perishte insan ólshemin qollanǵan edi. 18Diywallar yaspis tasınan, al qala móldir shiyshe sıyaqlı, sap altınnan salınǵan edi. 19Qala diywallarınıń tiykar tasları hár túrli hasıl taslar menen bezelgen edi. Birinshi tiykar tası yashma, ekinshisi sapfir, úshinshisi xalkidon, tórtinshisi zúmret,+
20besinshisi sardoniks, altınshısı serdolik, jetinshisi xrizolit, segizinshisi berill, toǵızınshısı topaz, onınshısı xrizopras, on birinshisi yaqıt, on ekinshisi ametist. 21On eki dárwaza on eki hinji, yaǵnıy hár bir dárwaza bir hinjiden soǵılǵan edi. Qalanıń kóshesi móldir shiyshe sıyaqlı sap altınnan edi.

22Men qalada Ibadatxana kórmedim. Óytkeni Qúdireti kúshli Quday Iye hám Qozı qalanıń Ibadatxanası edi+. 23Qalanı jaqtılandırıw ushın quyashtıń yamasa aydıń keregi joq edi. Sebebi Qudaydıń saltanatı onı jaqtılandırıp turatuǵın edi. Al Qozı onıń shırası edi+. 24Milletler qalanıń jaqtısında júredi. Dúnya patshaları óz dańq-saltanatın ol jerge alıp keledi+. 25Qalanıń dárwazaları hár qashan ashıq turadı, óytkeni ol jerde hesh qashan tún bolmaydı+. 26Adamlar óz milletiniń dańq-saltanatın hám abırayın ol jerge alıp keledi. 27Biraq hesh qanday haram nárse, jerkenishli isler islegen hám jalǵan sóylegen hesh bir adam hesh qashan oǵan kirmeydi. Tek atları Qozınıń Ómir kitabında jazılǵanlar ǵana kiredi+.

22

22^1Sonda perishte maǵan kristall sıyaqlı jıltıraǵan ómir suwınıń dáryasın kórsetti. Bul dárya Qudaydıń hám Qozınıń taxtınan shıǵıp,+
2qalanıń keń kóshesiniń ortası boylap aǵıp tur edi. Dáryanıń eki tárepinde hár ayda on eki túrli miywe berip turatuǵın ómir teregi bar edi. Terektiń japıraqları bolsa, milletlerdiń shıpa alıwı ushın arnalǵan edi+. 3Endi hesh qanday ǵarǵıs bolmaydı. Qudaydıń hám Qozınıń taxtı qalanıń ishinde boladı. Al xızmetshileri Oǵan xızmet etedi. 4Olar Qudaydıń júzin kóredi, mańlaylarına Onıń atı jazıladı+. 5Endi tún bolmaydı. Ya shıra jaqtısınıń, ya quyash jaqtısınıń keregi bolmaydı. Sebebi Quday Iyeniń Ózi olarǵa jaqtı boladı hám olar máńgi-baqıy patshalıq etedi+.

Iysanıń keliwi

6Sońınan perishte maǵan bılay dedi:

– Bul sózler – isenimli hám haqıyqat. Óz payǵambarlarına Ruwxın bergen Quday Iye jaqın arada bolıwı tiyis waqıyalardı xızmetshilerine bildiriw ushın, Óz perishtesin jiberdi+.

7«Mine, Men jıldam kelemen! Bul kitaptıń payǵambarshılıq sózlerin orınlaytuǵın adam qanday baxıtlı!» – deydi Iyemiz Iysa+.

8Men – usılardı esitken hám kórgen Yuxanman. Bulardı esitip hám kórgenimde, usılardı maǵan kórsetken perishtege tabınıw ushın, onıń ayaqlarına jıǵıldım+. 9Biraq ol maǵan:

– Bunday qıla górme! Men de sen, payǵambar bolǵan tuwısqanlarıń hám bul kitaptıń sózlerin orınlaytuǵınlar sıyaqlı, Qudaydıń xızmetshisimen. Qudayǵa tabın, – dedi.

10Sońınan ol maǵan bılay dedi:

– Bul kitaptıń payǵambarshılıq sózlerin mórlep taslama. Óytkeni waqıt jaqın qaldı+. 11Jamanlıq qılatuǵın adam jáne de jamanlıq qılıwdı dawam etsin. Haram bolǵan adam haram isin dawam etsin. Haq bolǵan adam jáne de haq isler isley bersin. Muxaddes bolǵan adam muxaddes bolıp qalsın+.

12Iyemiz Iysa bılay deydi:

«Mine, Men jıldam kelemen! Beretuǵın sıyım Ózim menen birge. Hár bir adamǵa islerine qaray qaytaraman+. 13Men – Alfa hám Omegaman, Birinshi hám Sońǵıman, Bası hám Aqırıman+.

14Ómir tereginen jewge huqıq alıw ushın hám qalaǵa dárwaza arqalı kiriw ushın kiyimlerin juwǵanlar[*] qanday baxıtlı!+
15Iytler – sıyqırshılar, neke hadallıǵın buzıwshılar, adam óltiriwshiler, butqa tabınıwshılar, ótirikti jaqsı kórip, jalǵan islerdi islewshilerdiń hámmesi sırtta qaladı+.

16Men, Iysa, iseniwshi jámáátlerdegi sizlerge bul gúwalıqtı jetkizsin dep, Óz perishtemdi jiberdim. Men – Dawıttıń tamırı hám urpaǵı,[*] jaqtı tań juldızıman»+.

17Muxaddes Ruwx hám kelin: «Kel!» – deydi. Esitken hár bir adam: «Kel!» – desin. Shóllegen adam kelsin, qálegen adam ómir suwınan esheyin alsın+.

18Bul kitaptaǵı payǵambarshılıq sózlerin esitken hár bir adamdı eskertip atırman: eger kim de kim bul sózlerge bir nárse qossa, Quday da onı bul kitaplarda jazılǵan bálelerge duwshar etedi+. 19Eger kim de kim bul payǵambarshılıq kitabınıń sózlerinen bir nárse alıp taslasa, Quday da onı bul kitapta jazılǵan ómir tereginen hám muxaddes qaladan úlessiz qaldıradı[*].

20Bulardı gúwalıq etip aytqan Iyemiz: «Awa, Men jıldam kelemen», – deydi.

Awmiyin! Kele gór, Iyem Iysa!+

21Iyemiz Iysanıń miyrimi hámmeńizge yar bolsın! Awmiyin.

* 1:7 Dan 7:13.

* 1:7 Zxr 12:10.

* 1:8 Alfa hám Omega – grek álipbesiniń birinshi hám sońǵı háripleri.

* 1:10 Iyemizdiń kúni – ekshembi kúni. Iyemiz Iysa usı kúni ólimnen qayta tirilgen edi.

* Ayan 1:11 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Men Alfa hám Omegaman, Bası hám Aqırıman».

* 1:11 Smirna – házirgi atı Izmir.

* 1:13 Dan 7:13.

* Ayan 2:9 Bazı qoljazbalarda «islerińdi» degen sóz de bar.

* Ayan 2:13 Shaytannıń taxtı turǵan jerde jasaytuǵınıńdı – Bazı qoljazbalarda «Islerińdi hám shaytannıń taxtı turǵan jerde jasaytuǵınıńdı».

* 2:14 San 31:16.

* 2:17 Manna – Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp shólde júrgende, Quday aspannan bergen azıq. Shıǵ 16:4-5.

* 2:27 Zab 2:9.

* 3:5 Ómir kitabı – máńgilik ómirge iye bolǵanlardıń atları jazılǵan Qudaydıń kitabı.

* 4:2 Otırǵan – Quday.

* 5:5 Jar 49:9-10.

* 5:5 Iysh 11:1, 10.

* 5:6 Qozı – pútkil adamzat ushın qurban bolǵan Iysa Masiyxtıń tımsalı.

* 5:8 Muxaddesler – Iysaǵa iseniwshiler.

* Ayan 5:14 tabındı – Bazı qoljazbalarda «máńgi-baqıy Jasawshıǵa tabındı».

* 6:13-14 Iysh 34:4.

* Ayan 8:13 búrkitti – Bazı qoljazbalarda «perishteni».

* 9:11 Abaddon, Apollion – ekewi de «nabıt qılıwshı» degen mánisti bildiredi.

* Ayan 11:17 Bazı qoljazbalarda «keleshekte de bar bolasań» degen sózler de bar.

* 11:19 Kelisim sandıǵı – sózlikke qarań.

* 12:5 Zab 2:9

* Ayan 13:1 Aydarha teńiz jaǵasında turıp aldı – Bazı qoljazbalarda «Men teńiz jaǵasında turǵan edim».

* 13:10 Erm 15:2; 43:11.

* 14:1 Sion tawı – Erusalim qalasındaǵı bir taw. Sózlikke qarań.

* Ayan 14:5 minsiz adamlar – Bazı qoljazbalarda «Qudaydıń taxtınıń aldında minsiz adamlar».

* 14:8 Babilon – Rim názerde tutılǵan.

* 14:10 Qudaydıń qáhárli ǵázep kesesi – Qudaydıń jazası.

* 14:14 Dan 7:13-14.

* Ayan 15:3 milletler Patshası – Bazı qoljazbalarda «áwladlardıń Patshası».

* 15:5 Kelisim shatırı – sózliktegi «Muxaddes shatır» ǵa qarań.

* Ayan 18:3 Óytkeni barlıq milletler, Onıń buzıqshılıǵınıń kúshli sharabın ishti – Bazı qoljazbalarda «Óytkeni ol óz buzıqshılıǵınıń kúshli sharabın barlıq milletlerge ishkizdi».

* 18:13 Ladan – xosh iyisli shayır.

* 19:1 Haliluya – evreyshe «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mániste. Sózlikke qarań.

* 19:11 Atqa Mingen – bul jerde Iysa Masiyx haqqında aytılıp atır.

* 20:8 Ezk 38:2.

* Ayan 22:14 kiyimlerin juwǵanlar – Bazı qoljazbalarda «Onıń buyrıǵına boysınǵanlar».

* 22:16 Iysh 11:1.

* Ayan 22:19 bul kitapta jazılǵan ómir tereginen hám muxaddes qaladan úlessiz qaldıradı – Áyyemgi latın awdarmasında «ómir kitabınan, muxaddes qaladan hám usı kitapta jazılǵanlardan biynesip qıladı». Bul variant grekshe qoljazbalarda joq.

+ 1:1 Ayan 22:6
+ 1:2 Yuxn 19:35
+ 1:3 Ayan 22:7, Ayan 22:10

+ 1:4 Shıǵ 3:14, Ayan 3:1, Ayan 4:5, Ayan 5:6, Yuxn 3:11, 1Tim 6:13, Elsh 26:23, 1Kor 15:20, Kol 1:18, 1Pet 1:18-19

+ 1:6 Shıǵ 19:6, 1Pet 2:9, Ayan 5:10, Ayan 20:6, 1Pet 4:11, Yahu 1:24-25, Ayan 5:13

+ 1:7 Dan 7:13, Zxr 12:10
+ 1:9 Mrk 10:39
+ 1:10 Ezk 1:3, Ayan 4:2
+ 1:12 Shıǵ 25:1, Shıǵ 25:37, Zxr 4:2
+ 1:13 Dan 7:13, Dan 10:5-6, Ayan 15:6
+ 1:14 Dan 7:9, Ayan 2:18, Ayan 19:12
+ 1:15 Ezk 1:7, Dan 10:6, Ezk 1:24, Ezk 43:2

+ 1:16 Iysh 49:2, Evr 4:12, Ayan 19:15, Dan 8:17, Dan 10:9, Mat 17:2

+ 1:17 Mat 28:4, Iysh 41:4, Iysh 44:6, Iysh 48:12, Ayan 2:8, Ayan 22:13

+ 1:18 Rim 6:9, Rim 14:9, Ayan 9:1, Ayan 20:1
+ 2:1 Ayan 1:13, Ayan 1:16
+ 2:2 2Kor 11:13, 1Yuxn 4:1
+ 2:4 Erm 2:2

+ 2:7 Mat 11:15, Mrk 4:9, Luk 8:8, Ayan 3:6, Ayan 3:13, Ayan 3:22, Ayan 13:9, Ayan 3:5, Ayan 21:7, Luk 23:43, 2Kor 12:4, Jar 2:9, Jar 3:22, Ezk 28:13, Ayan 22:2

+ 2:8 Ayan 1:17-18
+ 2:9 Yaqp 2:5, 2Kor 8:9, Ayan 3:9
+ 2:10 Ayan 12:11, Yaqp 1:12, Ayan 3:11
+ 2:11 Ayan 2:7, Ayan 20:6, Ayan 21:8
+ 2:12 Ayan 1:16

+ 2:14 San 22:5, San 25:1-2, San 31:16, 2Pet 2:15, Elsh 15:29, 1Kor 8:10, 1Kor 10:19

+ 2:15 Ayan 2:6

+ 2:16 Iysh 11:4, 2Sal 2:8

+ 2:17 Ayan 2:7, Shıǵ 16:31, Yuxn 6:48-50, Iysh 62:2, Iysh 65:15, Ayan 3:12, Ayan 19:12

+ 2:18 Ayan 1:14-15
+ 2:20 3Pat 16:31, 3Pat 21:25, Ayan 2:14
+ 2:21 2Pet 3:9, 2Pet 3:15

+ 2:23 1Pat 16:7, Erm 11:20, Erm 20:12, Mat 16:27

+ 2:25 Ayan 3:11

+ 2:26 Zab 2:9, Ayan 12:5, Ayan 19:15, San 24:17, Ayan 22:16

+ 2:29 Ayan 2:7

+ 3:1 Ayan 1:4-5, Ayan 1:16, Rim 1:15, Efs 2:1, Efs 2:5, Kol 2:13, 1Tim 5:6

+ 3:3 Mat 24:43-44, 2Pet 3:10, 1Sal 5:2, Ayan 16:15

+ 3:4 Yahu 1:23, Ayan 6:11, Ayan 7:9, Mat 10:11, Mat 22:8, Elsh 13:46

+ 3:5 Ayan 2:7, Ayan 21:7, Shıǵ 32:32, Zab 55:9, Zab 68:29, Mal 3:16, Luk 10:19, Mat 10:32

+ 3:6 Ayan 2:7
+ 3:7 Iysh 22:22, Ayup 12:14
+ 3:9 Ayan 2:9
+ 3:10 2Pet 2:9, 1Kor 10:13

+ 3:11 Ayan 22:7, Ayan 22:12, Ayan 22:20, Ayan 2:25

+ 3:12 Ayan 2:7, 3Pat 7:21, Zab 22:6, Ezk 48:35, Iysh 62:2, Ayan 2:17

+ 3:13 Ayan 2:7

+ 3:14 Hkm 8:22, Kol 1:15, Kol 1:18, 1Kor 14:16, 2Kor 1:20

+ 3:17 Hosh 12:8, Zxr 11:5, 1Kor 4:8, Yuxn 9:39-41

+ 3:18 Ayan 16:15
+ 3:19 Hkm 3:12, Evr 12:5-6
+ 3:20 Luk 12:36, Yuxn 14:23

+ 3:21 Yuxn 16:33, Zab 109:1, Mrk 16:19, Mat 19:28, Luk 22:30

+ 3:22 Ayan 2:7

+ 4:1 Ayan 1:10

+ 4:2 Ezk 1:3, Ayan 1:10, 3Pat 22:19, Iysh 6:1, Dan 7:9

+ 4:3 Ezk 1:28

+ 4:4 Ayan 3:4

+ 4:5 Ayan 8:5, Ayan 11:19, Ayan 16:18, Ayan 1:4-5, Zxr 4:2

+ 4:6 Ezk 1:22, Ayan 15:2, Ezk 1:5, Ezk 1:18, Ezk 10:12

+ 4:7 Ezk 1:10
+ 4:8 Iysh 6:2, Ezk 1:11, Iysh 6:3
+ 4:11 Ayan 5:12, Zab 32:9-11

+ 5:1 Ezk 2:9-10, Iysh 8:16, Iysh 29:11, Dan 12:4, Ayan 10:4, Ayan 22:10

+ 5:5 Iysh 11:10, Ayan 22:16, Jar 49:9

+ 5:6 Iysh 53:7, Yuxn 1:29, Yuxn 1:36, 1Pet 1:19, Elsh 8:32-33, Zxr 3:9, Zxr 4:10, Ayan 1:4-5

+ 5:8 Zab 140:2, Ayan 8:3-4

+ 5:9 Zab 32:3, Ayan 14:3, Ayan 7:9, Ayan 11:9, Ayan 14:6, Ayan 14:3-4

+ 5:10 Shıǵ 19:6, 1Pet 2:9, Ayan 1:6
+ 5:11 Dan 7:10, Luk 2:13
+ 5:12 Ayan 4:11

+ 5:13 Zab 144:16, Zab 150:6, 1Pet 4:11, Yahu 1:24-25, Ayan 1:6, Ayan 7:12

+ 5:14 Ayan 4:10

+ 6:1 Ayan 5:1, Ayan 4:7, Ayan 14:2, Ayan 19:6

+ 6:2 Zxr 1:8-10, Zxr 6:1-4
+ 6:4 Zxr 1:8, Zxr 6:2, Mrk 13:8
+ 6:6 Ayan 7:3

+ 6:8 Leb 26:22, Nzm 32:24, Ezk 5:17, Ezk 14:21

+ 6:9 Ayan 20:4

+ 6:10 Nzm 32:43, Zab 78:10, Zab 93:3, Zab 118:84, Luk 18:7, 2Sal 1:6, Ayan 19:2

+ 6:11 Ayan 3:4

+ 6:12 Mrk 13:8, Ayan 11:13, Iysh 50:3, Iol 2:30

+ 6:13 Iysh 34:4
+ 6:14 Ayan 16:20
+ 6:15 Iysh 2:10, Iysh 2:19
+ 6:16 Hosh 10:8, Luk 23:30
+ 6:17 Zab 75:8, Erm 30:7, Iol 2:11, Mal 3:2
+ 7:1 Erm 49:36, Dan 7:2
+ 7:3 Ezk 9:4, Ayan 14:1, Ayan 22:4
+ 7:9 Ayan 3:4
+ 7:10 Ayan 12:10, Ayan 19:1
+ 7:11 Ayan 4:6
+ 7:12 Ayan 5:13-14

+ 7:14 Mat 24:21, Zxr 3:4, Evr 9:14, Ayan 19:8, Ayan 22:14

+ 7:16 Zab 120:6, Iysh 49:10

+ 7:17 2Pat 5:2, Zab 22:1, Yuxn 10:11, Iysh 25:8, Ayan 21:4

+ 8:1 Ayan 5:1

+ 8:2 Mat 18:10-11

+ 8:3 Amo 9:1, Shıǵ 30:7, San 16:46, Zab 140:2, Ayan 5:8

+ 8:4 Elsh 10:4

+ 8:5 Leb 16:12, Ezk 10:2, Ayan 4:5

+ 8:7 Shıǵ 9:23-24, Ezk 38:22, Iol 2:30, Amo 7:4

+ 8:8 Erm 51:25, Shıǵ 7:17, Shıǵ 7:19, Ayan 11:6

+ 8:9 Iysh 2:16
+ 8:10 Iysh 14:12, Ayan 9:1
+ 8:11 Erm 9:15, Erm 23:15

+ 8:12 Shıǵ 10:21-23, Iysh 13:10, Iol 2:10, Iol 3:15

+ 9:1 Iysh 14:12, Luk 10:18, Ayan 8:10, Ayan 12:8-9, Ayan 1:18

+ 9:3 Shıǵ 10:4
+ 9:4 Ayan 7:2-4
+ 9:6 Ayup 3:21, Erm 8:3
+ 9:7 Iol 2:4, Dan 7:8
+ 9:8 Iol 1:6
+ 9:9 Iol 2:5
+ 9:12 Ayan 11:14
+ 9:13 Shıǵ 27:2, Shıǵ 30:2
+ 9:14 Ayan 16:12
+ 9:15 Zxr 13:8
+ 9:20 1Kor 10:20, Zab 134:15-18, Dan 5:23
+ 9:21 Ayan 21:8, Ayan 22:15
+ 10:1 Ezk 1:28, Ayan 4:3, Ayan 1:15-16
+ 10:2 Ezk 2:9
+ 10:3 Iol 3:16, Amo 1:2

+ 10:4 Iysh 8:16, Iysh 29:11, Dan 8:26, Dan 12:4, Ayan 5:1, Ayan 22:10

+ 10:7 Ayan 11:15
+ 10:9 Zab 118:103, Erm 15:16, Ezk 3:1-3
+ 11:1 Ezk 40:3, Ayan 21:15

+ 11:2 Ezk 40:17, Luk 21:24, Ayan 12:6, Ayan 13:5

+ 11:4 Zxr 4:2-3, Zxr 4:11, Zxr 4:14

+ 11:5 4Pat 1:10, Erm 5:14

+ 11:6 3Pat 17:1, Shıǵ 7:17, Shıǵ 7:19, Ayan 8:8

+ 11:7 Ayan 9:1, Dan 7:21, Dan 8:24
+ 11:8 Iysh 1:10, Iysh 3:9
+ 11:9 Zab 78:2-3
+ 11:11 Jar 2:7, Ezk 37:10
+ 11:12 Ayan 4:1, 1Sal 4:17
+ 11:13 Ayan 6:12
+ 11:14 Ayan 8:13, Ayan 9:12

+ 11:15 Iysh 27:12, Mat 24:31, Ayan 10:7, Shıǵ 15:18, Dan 7:14, Dan 7:27, Obd 1:21, Zxr 14:9, Luk 1:33, 1Kor 15:24

+ 11:16 Ayan 4:4
+ 11:17 Ayan 1:4, Ayan 16:5
+ 11:18 Zab 2:1, Ayan 20:12

+ 11:19 Ayan 15:5, Shıǵ 9:23, Eshu 10:11, Ayan 16:21

+ 12:1 Jar 37:9

+ 12:3 Dan 7:7, Ayan 13:1, Ayan 17:3, Ayan 17:12

+ 12:4 Dan 8:10
+ 12:5 Zab 2:9, Ayan 2:27, Ayan 19:15
+ 12:6 Ayan 11:3, Ayan 13:5
+ 12:7 Dan 10:13, Dan 12:1, Yahu 1:9

+ 12:9 1Jln 21:1, Ayup 1:6, Zxr 3:1, Jar 3:1, Ayan 20:2, Luk 10:18, Yuxn 12:31

+ 12:10 Ayup 1:9-11, Ayup 2:4-5, Zxr 3:1

+ 12:11 Ayan 15:2, Luk 14:26, Yuxn 12:25, Ayan 2:10

+ 12:12 Zab 95:11, Iysh 44:23, Iysh 49:13

+ 12:14 Shıǵ 19:4, Nzm 32:11, Dan 7:25, Ayan 13:5

+ 12:17 Jar 3:15
+ 13:1 Dan 7:3, Ayan 12:3
+ 13:2 Dan 7:4-6, Luk 4:6

+ 13:5 Dan 7:8, Dan 11:36, Dan 7:25, Ayan 11:2, Ayan 12:6

+ 13:7 Dan 7:21, Dan 8:24, Ayan 11:7, Ayan 12:17

+ 13:8 Ayan 3:5
+ 13:9 Ayan 2:7
+ 13:10 Erm 15:2, Erm 43:11, Ayan 14:12

+ 13:13 Nzm 13:1-3, Mrk 13:22, Ayan 16:13, Ayan 19:20, 4Pat 1:10, Luk 9:54

+ 13:14 Mat 24:24, Mrk 13:22, 2Sal 2:9

+ 13:15 Dan 3:6

+ 14:1 Zab 2:6, Zab 9:12, Evr 12:22, Ayan 3:12, Ayan 7:3-4

+ 14:2 Ezk 1:24, Ezk 43:2, Ayan 1:15, Ayan 6:1

+ 14:3 Zab 32:3, Ayan 5:9

+ 14:4 2Kor 11:2, Erm 2:3, Yaqp 1:18, 2Sal 2:13

+ 14:5 Sef 3:13
+ 14:8 Iysh 21:9, Erm 51:8, Ayan 18:2
+ 14:9 Ayan 13:15

+ 14:10 Zab 74:8, Iysh 51:17, Erm 25:15, Obd 1:16, Zxr 12:2, Ayan 14:10, Ayan 20:10

+ 14:11 Iysh 34:10
+ 14:12 Ayan 13:10
+ 14:13 Ayan 20:6
+ 14:14 Dan 7:13, Dan 10:5-6, Ayan 1:13
+ 14:15 Iol 3:13, Mrk 4:29
+ 14:16 Erm 51:33
+ 14:19 Iysh 63:3, Iol 3:13, Ayan 19:15
+ 15:1 Ayan 16:1, Ayan 17:1, Ayan 21:9
+ 15:2 Ayan 4:6, Ayan 12:11, Ayan 13:17
+ 15:3 Shıǵ 15:1, Nzm 31:30, Zab 91:6
+ 15:4 Erm 10:7, Zab 85:9
+ 15:5 Shıǵ 38:21, Ayan 11:19
+ 15:6 Ayan 1:13
+ 15:7 Ayan 4:6
+ 15:8 Shıǵ 40:34-35, 3Pat 8:10-11, Iysh 6:4
+ 16:1 Ayan 15:1, Zab 78:6, Erm 10:25
+ 16:2 Ayan 13:16, Shıǵ 9:9-11
+ 16:3 Ayan 8:8-9
+ 16:4 Shıǵ 7:17-20
+ 16:5 Ayan 1:4, Ayan 11:17, Erm 12:1
+ 16:6 Mat 23:35, Ayan 18:24, Iysh 49:26
+ 16:7 Ayan 6:9
+ 16:9 Dan 5:23, Elsh 12:23
+ 16:10 Ayan 13:2, Shıǵ 10:21-22
+ 16:12 Ayan 9:14, Iysh 11:15, Iysh 44:27
+ 16:13 Ayan 12:3, Ayan 13:11
+ 16:14 Mrk 13:22, Ayan 13:13

+ 16:15 Mat 24:43-44, 2Pet 3:10, 1Sal 5:2, Ayan 3:3, Ayan 3:18

+ 16:18 Ezk 38:19, Amo 1:1, Xag 2:6, Dan 12:1, Mrk 13:19

+ 16:19 Ayan 14:10

+ 16:20 Ayan 6:14

+ 16:21 Shıǵ 9:23-25, Eshu 10:11, Iysh 30:30, Ayan 11:19

+ 17:1 Ayan 15:1, Ayan 21:9, Erm 51:13, Nax 3:4

+ 17:2 Iysh 23:17, Nax 3:4, Erm 51:7, Ayan 14:8

+ 17:3 Ezk 37:1, Ayan 12:3
+ 17:6 Ayan 16:6
+ 17:8 Ayan 9:1, Ayan 11:7
+ 17:12 Dan 7:7, Dan 7:24, Ayan 12:3

+ 17:14 Nzm 10:17, 1Tim 6:15, Ayan 19:16, Ezr 7:12, Ezk 26:7, Dan 2:37

+ 17:16 Ezk 28:18, Ayan 18:8

+ 18:1 Ezk 43:2

+ 18:2 Iysh 21:9, Ayan 14:8, Iysh 13:21, Iysh 34:11, Iysh 34:14

+ 18:3 Nax 3:4, Ayan 17:2, Ezk 27:33
+ 18:4 Iysh 48:20, Erm 50:8, Erm 51:45
+ 18:5 2Jln 28:9, Ezr 9:6, Erm 51:9, Yuns 1:2
+ 18:6 Zab 136:8, Erm 50:15, Erm 16:18
+ 18:7 Iysh 47:7
+ 18:8 Ezk 28:18, Ayan 17:16
+ 18:9 Erm 51:8
+ 18:17 Ezk 27:28-29
+ 18:18 Ezk 27:32
+ 18:19 Ezk 27:30
+ 18:20 Erm 51:48
+ 18:21 Erm 51:63-64
+ 18:22 Iysh 14:11, Iysh 24:8, Ezk 26:13
+ 18:23 Erm 7:34, Erm 16:9, Nax 3:4
+ 18:24 Mat 23:35, Ayan 16:6, Ayan 17:6
+ 19:1 Zab 61:12, Ayan 7:10
+ 19:2 Nzm 32:43, 4Pat 9:7, Ayan 6:10
+ 19:3 Iysh 34:10, Ayan 14:11, Ayan 18:9
+ 19:4 Ayan 4:4
+ 19:5 Zab 133:1, Zab 134:1

+ 19:6 Ezk 1:24, Ayan 1:15, Ayan 6:1, Zab 92:1

+ 19:7 Mat 22:2, Mat 25:10, Ayan 21:2
+ 19:8 Iysh 61:10, Zxr 3:4, Ayan 7:14
+ 19:10 Elsh 10:25-26, Ayan 22:8-9
+ 19:11 Ezk 1:1
+ 19:12 Ayan 1:14, Ayan 2:17
+ 19:13 Yuxn 1:1

+ 19:15 Iysh 49:2, Ayan 1:16, Zab 2:9, Ayan 2:27, Ayan 12:5, Iysh 63:3, Iol 3:13, Ayan 14:19-20

+ 19:16 Nzm 10:17
+ 19:17 Erm 12:9, Ezk 39:17-20
+ 19:18 Ezk 39:18-20
+ 19:19 Ayan 16:16

+ 19:20 Ayan 13:11-15, Ayan 16:13, Dan 7:11-12

+ 19:21 Iysh 49:2, Ayan 1:16
+ 20:1 Ayan 9:1
+ 20:2 Jar 3:1, Ayan 12:9
+ 20:3 Zab 54:24, Dan 6:17

+ 20:4 Dan 7:9, Mat 19:28, Ayan 6:9, Ayan 13:12-16, Dan 7:18

+ 20:6 Ayan 2:11, Ayan 14:13, Ayan 21:8, Shıǵ 19:6, Ayan 1:6

+ 20:8 Ezk 38:2, Ezk 39:1, Ayan 16:14

+ 20:9 4Pat 1:10, Ezk 38:22, Ezk 39:6, Ayan 11:5

+ 20:10 Ayan 19:20

+ 20:11 Zab 101:27

+ 20:12 Shıǵ 32:32, Shıǵ 32:33, Dan 7:10, Dan 12:1, Mat 16:27

+ 20:13 Elsh 24:15

+ 20:15 Mat 13:42, Mat 13:50

+ 21:1 Iysh 65:17, Iysh 66:22, 2Pet 3:13, Ayan 20:11

+ 21:2 Gal 4:26, Evr 12:22, Iysh 61:10, Ayan 19:7

+ 21:3 Leb 26:11-12, Ezk 37:27

+ 21:4 Iysh 25:8, Iysh 65:19, Ayan 7:17, Iysh 35:10, Iysh 43:18, Iysh 51:11

+ 21:5 Iysh 43:19, 2Kor 5:17

+ 21:6 Iysh 44:6, Iysh 48:12, Ayan 1:6, Ayan 22:13, Iysh 55:1, Yuxn 4:10, Yuxn 7:37

+ 21:7 Ayan 2:7, Ayan 3:5, Mat 25:34, 2Pat 7:14, 2Kor 6:18

+ 21:8 1Kor 6:9-10, Gal 5:19-21, Ayan 22:15, Iysh 66:24, Ayan 2:11, Ayan 20:6

+ 21:9 Ayan 15:1, Ayan 17:1
+ 21:10 Ezk 40:2, Ayan 17:3
+ 21:11 Shıǵ 40:34
+ 21:13 Ezk 48:30-34
+ 21:14 Efs 2:20
+ 21:15 Ezk 40:3, Ayan 11:1
+ 21:16 Ezk 48:16

+ 21:19 Shıǵ 28:17-20, Iysh 54:11-12, Ezk 28:13

+ 21:22 Iysh 8:14, Ezk 11:16
+ 21:23 Iysh 60:19-20, Ayan 22:5
+ 21:24 Iysh 60:3
+ 21:25 Iysh 60:11, Zxr 14:7

+ 21:27 Iysh 35:8, Iysh 52:1, Iol 3:17, Nax 1:15, Zab 117:20

+ 22:1 Ezk 47:1, Zxr 14:8

+ 22:2 Jar 2:9, Jar 3:22, Ezk 47:7, Ezk 47:12, Ayan 2:7

+ 22:4 Ayup 19:26, Zab 16:15, Mat 5:8, 1Yuxn 3:2, Evr 12:14, Ayan 7:3-4

+ 22:5 Zab 35:10, Iysh 60:19-20, Ayan 21:23
+ 22:6 Ayan 1:1
+ 22:7 Ayan 3:11, Ayan 1:3
+ 22:8 Ayan 19:10
+ 22:10 Dan 12:4, Ayan 10:4, Ayan 1:3
+ 22:11 Dan 12:10, 2Tim 3:13
+ 22:12 Iysh 40:10, Iysh 62:11, Mat 16:27

+ 22:13 Iysh 44:6, Iysh 48:12, Ayan 1:8, Ayan 21:6

+ 22:14 Ayan 7:14

+ 22:15 Hkm 12:22, 1Kor 6:9-10, Gal 5:19-21, Ayan 21:8

+ 22:16 Iysh 11:10, Ayan 5:5, San 24:17, Ayan 2:26

+ 22:17 Ayan 21:2, Ayan 21:9, Iysh 55:1, Yuxn 7:37, Ayan 21:6

+ 22:18 Nzm 4:2, Nzm 12:32, Hkm 30:6

+ 22:20 1Kor 16:22

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: Ayan

Alǵí sóz

Ayan

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi