Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-08-31T23:49:27.610090+00:00

Muxaddes Kitap: Hikmetler

Muxaddes Kitap: Hikmetler

1. Alǵí sóz

1. Hikmetler

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

Hikmetler

Hikmetler

1. Alǵí sóz

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

28. 28

29. 29

30. 30

31. 31

Alǵí sóz

Sulaymannıń hikmetleri

Kitap haqqında maǵlıwmat

Sulaymannıń hikmetleri kitabı naqıl hám násiyatlar túrindegi tárbiya hám diniy tálimatlardan ibarat. Bul kitaptıń bas avtorı Izrail xalqınıń dana patshası Sulayman boladı. Kitaptıń bazı bólimleri Agur (30:1) hám patsha Lemuel (31:1) tárepinen jazılǵan.

Qatarlardıń kópshiliginde kúndelikli ómirde ushıraytuǵın mashqalalar haqqında sóz etiledi. Bul kitap «Jaratqan Iyeden qorqıw – danalıqtıń bası» degen dana sózler menen baslanıp (1:7), tek ǵana diniy isler tuwrısında emes, al ádep-ikramlıq hám aqıl menen qılınıwı kerek bolǵan isler haqqında da násiyat beriledi. Bul hikmetler shańaraq hám jámiyettegi qarım-qatnaslar, danalıq penen is tutıw, isbilermenlik, tárbiya hám Qudayǵa boysınıwshılıq sıyaqlı temalardı óz ishine aladı. Kitapta múláyimlik, sabır-taqat, kámbaǵallardı húrmet etiw hám dosqa sadıqlıq sıyaqlı minezlemeler haqqında kóp pikirler aytıladı.

Kitaptaǵı kóplegen hikmetler mazmunı boyınsha bir-birine baylanıslı, al bazı hikmetli sózler qısqa bolıp, qatarǵa baylanıslı bolmasa da, ulıwmalıq mánini ózinde túsindirip beredi.

1

Hikmetlerdiń maqseti

1^1Bular Izraildıń patshası Dawıttıń ulı Sulaymannıń hikmetleri:+

2Bul hikmetlerdiń maqseti mınaw:
Danalıqtı hám násiyattı úyretiw,
Aqıllı sózlerdi túsindiriw;
3Tuwrı jasaw qaǵıydaların,

Ádillik, ádalatlıq hám hadallıqtı ózlestiriw;+

4Sadalarǵa tereń túsinik,

Óspirimlerge bilim hám sana beriw+.

5Danalar tıńlap, bilimine bilim qosadı,
Aqıllılar dana keńes aladı.
6Usılayınsha olar naqıl hám hikmetlerdi,

Danıshpanlardıń sózleri menen jumbaqların túsinedi.

7Jaratqan Iyeden qorqıw – danalıqtıń bası.

Tek aqılsızlar ǵana danalıq hám násiyattı jek kóredi+.

Azǵırıwlardan saq bol!

8Balam, ákeńniń násiyatlarına qulaq sal,
Anań bergen tálimnen bas tartpa!+
9Olar basıńa ájayıp taj,
Moynıńa monshaq boladı+.

10Balam! Eger gúnakarlar seni azǵırmaqshı bolsa,

Olarǵa kónbe+.
11Eger olar: «Bizler menen júr,
Qan tógiw ushın buqqıda jatayıq,
Sebepsizden sebepsiz biygúnanı ańlıyıq+.
12Olardı óliler mákanı kibi tiriley,
Tuńǵıyıqqa túskenler kibi pútinley jutayıq+.
13Barlıq qımbatbaha zatların alayıq,
Úylerimizdi oljaǵa toltırayıq.
14Bizler menen táwekelge bel bayla,
Bar baylıǵımız ortaq boladı», – dese,
15Balam, olar menen joldas bolma,
Olardıń jolınan awlaq bol!+
16Olardıń ayaqları jawızlıqqa talpınar,
Qan tógiwge asıǵar+.
17Hátte, quslar da,
Kóz aldında qurılǵan awǵa túspes.

18Al sol adamlar óz qanın tógiw ushın buqqıda jatadı,

Ózleriniń janın ózleri ańlıydı.

19Haram tabısqa qumardıń aqıbeti sonday boladı,

Sol qumarlıq haram tabıs iyesiniń basın jalmaydı+.

Danalıqtı tıńla!

20Danalıq kóshelerde jar salıp,
Maydanlarda dawıslap baqıradı+.
21Shawqımlı kósheniń basında qıshqırıp,

Qala dárwazalarınıń kirer awzında óz sózin aytadı:

22«Háy, sadalar! Sadalıǵıńızdı qashanǵa deyin súymekshisiz?

Surbetler qashanǵa deyin mazaqlawdan zawıq aladı?

Aqmaqlar qashanǵa shekem bilimdi jek kóredi+?

23Qáne, meniń áshkaralaǵanımnan dúzelseńiz edi!

Sizlerdi ruwxıma toltırıp,

Sózlerimdi bildirer edim.

24Sizlerdi shaqırdım, meni tıńlawdan bas tarttıńız,

Qolımdı sozdım, názer awdarǵan bolmadı+.

25Sizler meniń barlıq keńeslerimdi mensinbedińiz,

Meniń áshkaralawlarımdı qabıl etpedińiz+.

26Sonıń ushın men de apatqa ushıraǵanıńızda, ústińizden kúlemen,

Húreyińiz ushqanda, mazaq qılaman+.
27Qorqınısh dawılday bastırıp kelgende,
Apatshılıq quyınday dúbegende,
Qayǵı hám hásiret basıńızǵa túskende,
28Meni shaqırasız, men de juwap bermeymen,
Meni izleysiz, biraq tappaysız+.
29Óytkeni sizler bilimdi jek kórdińiz,
Jaratqan Iyeden qorqıwdı maqul kórmedińiz.
30Keńeslerimdi qabıl qılmadıńız,
Áshkaralawlarımdı kózge ilmedińiz.

31Sonıń ushın, tutqan jolıńızdıń ashshı miywelerin jep,

Óz sumlıqlarıńızǵa toyınasızlar+.

32Sadanıń ójetligi ózin óltiredi,

Aqmaqtıń biyǵamlıǵı onı qurtadı.

33Al meni tıńlaǵanlar qáwipsiz jasap,

Jamanlıqtan qorqpay, tınısh boladı».

2

Danalıqtıń qádiri

2^1Balam! Eger sen sózlerimdi qabıl qılıp,
Buyrıqlarımdı júregińde saqlasań,+
2Danalıqqa qulaq túrip,
Túsinikke júregińdi ashsań,
3Eger aqıl-parasattı shaqırıp,
Túsinikke dawıslap jalbarınsań,
4Onı gúmis kibi izlep,
Kómilgen ǵáziyne kibi aqtarsań,+

5Sonda sen Jaratqan Iyeden qorqıwdıń ne ekenin túsinip,

Qudaydıń kim ekenin bileseń+.
6Danalıqtı Jaratqan Iye berer,
Bilim hám túsinik Onıń awzınan shıǵar+.
7Ol haqlar ushın tabıs sıylap,
Minsizler ushın qalqan bolar+.
8Ol ádalatlıq jolların qorıp,
Ózine sadıqlardıń jolların qorǵar+.
9Sonda sen ádillik hám ádalatlıqtı uǵıp,
Hadal hám tuwrı joldıń ne ekenin túsinerseń+.
10Júregiń danalıqqa tolıp,
Kewliń bilimnen zawıq alar.
11Aqıl-parasat seni aman saqlap,
Durıs túsinik seni qorǵar.
12Danalıq seni jawızlardıń jolınan,
Jalǵan sóylewshilerden,
13Qarańǵılıq jolınan júriw ushın,
Tuwrı joldı taslap ketkenlerden,
14Jamanlıq islep quwanıp,

Jawızlıqtıń buzǵınlıǵınan lázzet alatuǵınlardan,+

15Teris jolǵa túsip,

Óz jollarınan adasqanlardan saqlar+.

16Danalıq seni buzıq hayaldan,

Jezókshe hayaldıń maylı tilinen saqlar+.

17Ol jaslay qosılǵan kúyewin taslap ketken,

Qudaydıń aldında dúzgen kelisimin umıtqan.

18Onıń úyi ólimge,

Jolları óliler aldına alıp baradı+.

19Oǵan barǵanlar qaytıp kelmes,

Ómir jolına qayta túspes.

20Sonlıqtan jaqsılardıń jolınan júr,

Ádillerdiń jolın bekkem tut.

21Haqlar jer betin mákan qılar,

Minsizler sol jerde qalar+.

22Jamanlar jer betinen qırıp taslanar,

Opasızlar túp-tamırı menen joq qılınar+.

3

Jaslarǵa másláhát

3^1Balam, úyretkenlerimdi umıtpa,
Buyrıqlarımdı júregińde saqla!+
2Olar ómir jasıńdı uzaytıp,
Mol tınıshlıq sıylaydı+.

3Súyispenshilik hám sadıqlıq hasla seni tárk etpesin,

Olardı moynıńa taǵıp,

Júregińe oyıp jazıp qoy+.

4Sonda Qudaydıń hám adamlardıń názerinde,

Miyrim hám abırayǵa iye bolasań.

5Shın júrekten Jaratqan Iyege úmit bayla,

Óz aqıl-parasatıńa súyenip júrme+.

6Islegen hár bir isińde Jaratqan Iyeni tanıp bil,

Ol seniń jollarıńdı tuwrılap turar+.

7Ózińdi danıshpanman dep sanama,

Jaratqan Iyeden qorq, jamanlıqtan awlaq júr+.

8Bul deneńe salamatlıq,

Súyeklerińe azıq boladı.

9Mal-múlkińnen hám hámme zúráátińniń dáslepki óniminen berip,

Jaratqan Iyege húrmet kórset+.

10Sonda telekleriń dánge tolıp tasıp,

Iskenjeleriń taza sharapqa toladı+.

11Balam, Jaratqan Iyeniń tárbiyasına itibarsız qarama,

Ol áshkaralaǵanda júregińe awır alma+.

12Áke jaqsı kórgen ulın jazalaǵanı sıyaqlı,

Jaratqan Iye de kimdi súyse, sonı áshkaralaydı+.

Danalıqtıń qunı

13Danalıqtı tapqan,

Túsinikke iye bolǵan adam qanday baxıtlı!

14Óytkeni danalıq gúmisten qunlıraq,

Onıń paydası altınnan da joqarı+.

15Danalıq hasıl tastan da qımbat,

Qumartqan hesh bir nárseń oǵan teń kelmes+.

16Uzaq ómir onıń oń qolında,

Baylıq hám dańq sol qolında+.

17Danalıqtıń jolları jaǵımlı jollar,

Onıń barlıq soqpaqları tınıshlıqqa aparar.

18Danalıq – onı iyelegen adam ushın ómir teregi,

Onı bekkem uslaǵan qanday baxıtlı!+

19Jaratqan Iye danalıq penen jerdiń tiykarın saldı,

Túsinik penen kóklerdi bekkem ornattı+.

20Onıń bilimi menen tuńǵıyıqtıń kózleri ashıldı,

Bultlar shıq túsirdi+.

21Balam! Saw pikir hám durıs túsinikti saqla,

Olardı názerińnen qashırma.

22Olar janıńa ómir,

Moynıńa ájayıp monshaq boladı.

23Sonda ómir jolıńda qáwipsiz júreseń,

Ayaqlarıń da súrnikpeydi+.

24Jatqanıńda qorqpaysań,

Uyıqlaǵanıńda uyqıń tınısh boladı+.

25Tosattan bolatuǵın apattan,

Nahaqlardıń basına túsetuǵın báleden qorqpaysań+.

26Jaratqan Iye seniń súyenishiń bolıp,

Ayaqlarıńdı duzaqqa túsiwden saqlaydı.

27Qolıńnan keletuǵın waqıtta,

Mútájlerden járdemińdi ayama+.

28Qolıńda bar bola tura jaqınıńa:

«Erteń kel, sonda beremen», – deme+.

29Biyǵam janıńda jasap atırǵan qońsıńa,

Jamanlıq oylama.

30Ózińe jamanlıq qılmaǵan adam menen,

Sebepsiz jánjellespe.

31Zorlıq islewshige háwes qılma,

Onıń jollarınıń birde birewin tańlama+.

32Jaratqan Iye azǵırıwshılardan jerkenedi,

Haq adamǵa jaqın boladı.

33Jaratqan Iye zalımnıń úyin náletleydi,

Ádillerdiń mákanın jarılqaydı+.

34Ol surbetlerdiń ózlerin mazaq qıladı,

Kishipeyillerge miyrim kórsetedi+.

35Danalar dańq-ataqtı,

Aqılsızlar shermendelikti miyras etip aladı.

4

Danalıqtıń artıqmashlıǵı

4^1Balalarım, ákeńizdiń násiyatlarına qulaq salıń!

Aqıl-parasattı iyelewge itibar beriń+.

2Men sizlerge jaqsı tálim beremen,

Úyretkenlerimnen júz burmańlar.

3Men de ákemniń úyinde bala boldım,

Kóziniń qarası, anamnıń jalǵızı edim.

4Ákem maǵan úyretip, bılay der edi:

«Sózlerimdi júregińe bekkem jayla,

Buyrıqlarımdı orınla, sonda jaqsı jasaysań+.

5Danalıqtı hám aqıl-parasattı iyele,

Sózlerimdi umıtpa, olardan júz burma.

6Danalıqtan ayırılma, ol seni qorǵaydı,

Onı súy, ol seni aman saqlaydı.

7Eń baslısı – danalıq, danalıqtı iyele,

Bar iyeligińdi berip bolsa da, aqılǵa iye bol.

8Onı joqarı bahala, ol seni mártebeli qıladı,

Oǵan jabısıp alsań, ol seni abırayǵa eristiredi+.

9Danalıq basıńa ájayıp gúl sheńber,

Sawlatlı bir taj kiydiredi»+.

10Balam, tıńla hám sózlerimdi qabıl et,

Sonda ómir jasıń uzaq boladı+.

11Men saǵan danalıq jolın úyrettim,

Seni tuwrı soqpaqlardan jeteledim.

12Júrgenińde, adımıń tosqınlıqqa ushıramaydı,

Juwırǵanıńda súrnikpeyseń+.

13Násiyatıma bekkem ámel qıl, onnan ayırılma,

Onı saqla, ol – seniń ómiriń+.

14Zalımlardıń soqpaǵınan,

Jawızlardıń jolınan júrme+.

15Onnan bas tart, ol joldan júre górme,

Onnan awlaq bolıp, burılıp ket.

16Olar jawızlıq islemese, uyıqlay almaydı,

Birewdi qulatpasa, uyqısı qashadı+.

17Olar nızamsızlıq arqalı nan jep,

Jawızlıq arqalı sharap ishedi.

18Ádildiń jolı tań shuǵlasına uqsaydı,

Ol túske deyin jarqıraǵan sayın jarqıraydı+.

19Zalımnıń jolı túnekke uqsaydı,

Olar nege súrnigip qulaytuǵının bilmeydi+.

20Balam, sózlerime dıqqat qoy,

Aytqanlarıma qulaq túr.

21Sózlerimdi názerińnen qashırma,

Olardı júrek tórinde saqla.

22Olar ózin tapqanlarǵa ómir sıylaydı,

Pútkil denesine densawlıq beredi+.

23Eń baslısı, bar kúshiń menen júregińdi qorǵa,

Ol ómir bulaǵı.

24Awzıńnan jalǵan sóz shıqpasın,

Tilińdi ótirik sózden tıy+.

25Kózleriń alǵa tuwrı qarasın,

Názeriń aldıǵa tigilgen bolsın.

26Qádemińdi oylap bas,

Pútkil jollarıń bekkem bolsın+.

27Ońǵa da, solǵa da qayırılma,

Ayaǵıńdı jawızlıqtan awlaq tut+.

5

Neke hadallıǵın buzıwǵa qarsı eskertiw

5^1Balam, danalıǵıma itibar ber,

Men túsingen nárselerge qulaq sal+.

2Solay etseń, sana-sezimiń joǵalmas,

Awzıń bilimdi saqlap qalar+.

3Buzıq hayaldıń awzınan pal tamar,

Sózleri maydan da jumsaq bolar+.

4Biraq onıń aqıbeti juwsanday ashshı,

Eki júzli qılıshtay ótkir+.

5Ayaqları ólimge túsip barar,

Qádemleri óliler mákanına qaray jeteler+.

6Ómir jolı tuwralı ol oylamas,

Qıysıq jol menen júrgenin ańǵarmas.

7Solay eken, balalarım, meni tıńlańlar,

Aytqan sózlerimnen bas tartpańlar!

8Onday hayaldan awlaq bol,

Onıń esigine de jolama.

9Bolmasa, abırayıńdı basqalarǵa,

Ómirińdi tas bawırǵa bereseń.

10Baylıǵıńnan basqalar ráhátlenip,

Miynetiń basqa úydi bayıtadı.

11Etiń súyegińe taqalıp, ómiriń aqırlaǵanda,

Ah shegip, bılay dep páriyad qılarsań:

12«Men nege násiyattı jek kórdim?

Nege júregim eskertiwdi pisent etpedi?

13Muǵallimlerimdi tıńlamadım,

Ustazlarıma qulaq aspadım.

14Sonlıqtan men jıynalǵan jámiyettiń aldında,

Iyt masqara bolayın dep qalıppan!»

15Suwdı óz suw saqlaǵıshıńnan,

Óz qudıǵıńnan shıqqan suwdan ish+.

16Bulaqlarıń kóshe boylap,

Aǵın suwlarıń maydanlar boylap aqsın ba?

17Olar tek ózińdiki bolsın,

Basqalar menen bólispe.

18Bulaǵıń bereketli bolsın,

Jaslay qosılǵan qostarıńnan lázzet al+.

19Ol súykimli suwın, názik kiyikke uqsaydı.

Onıń kókiregine bárqulla qanaat etip,

Bárqulla muhabbatınan lázzet al.

20Balam, saǵan tiyisli emes hayaldan lázzet alıwdıń,

Basqanıń gewdesin qushıwdıń ne keregi bar?

21Adamnıń jolları Jaratqan Iyeniń kóz aldında,

Ol onıń barlıq adımların baqlap turadı+.

22Jaman adamnıń ayıplı isleri onıń ózin duzaqqa túsiredi,

Ol óz gúnalarına shırmalıp qaladı.

23Ol tárbiyasızlıqtan ólip ketedi,

Aqmaqlıǵı onı joldan shıǵaradı.

6

Aqmaqlıq qılıwdan saq bol!

6^1Balam, eger birew ushın kepil bolıp,

Onıń qarızın moynıńa alsań,+

2Onda sen sózińnen tutılıp,

Óz sózińniń qarmaǵına ilingeniń.

3Yaǵnıy, sol adamnıń qolına túskeniń.

Balam, onnan qutılıw ushın bılay qıl:

Bar da, ayaǵına jıǵıl, jalın.

4Kózińe uyqı berme,

Kirpik ilme.

5Ańshıdan qashqan jeyran kibi,

Qus awlawshıdan qashqan qus kibi, ózińdi qutqar+.

6Háy erinshek, qumırısqanıń janına bar,

Onıń islerine qarap, danalıq úyren+.

7Onıń baslıǵı da, qadaǵalawshısı da,

Húkimdarı da joq.

8Biraq ol jazda óz azıǵın toplaydı,

Jıyın-terim waqtında awqatın jıynaydı+.

9Háy erinshek! Qashanǵa deyin jatpaqshısań?

Qashan uyqıńnan oyanasań+?

10Biraz uyıqlap, az-maz múlgip otırsań,

Geyde qol qawsırıp, jatıp ta alsań,

11Tonawshıday bolıp joqshılıq jetip keler,

Qaraqshıday bolıp mútájlik bas salar+.

12Ońbaǵan hám jawız adam jalǵan sóylep júrer,+

13Kózlerin qıpılıqlatar,
Ayaqları menen belgi berip,
Barmaqları menen isharat qılar,+
14Júregindegi hiyle menen jawız niyet qılıp,
Bárqulla jánjel tuwdırar.
15Sonlıqtan apat oǵan tosattan keler,
Kútilmegende, sharasız shıl-párshe bolar+.
16Jaratqan Iye jek kóretuǵın altı nárse,
Hátte, Ol jerkenetuǵın jeti nárse bar:+
17Menmen kóz, jalǵan sóylewshi til,
Ayıpsız qan tógetuǵın qollar,+
18Jawız niyetli júrek,
Jawızlıqqa asıǵatuǵın ayaqlar,+
19Ótirik sóyleytuǵın jalǵan gúwa,
Tuwısqanlar arasına ot salıwshı adam+.

Neke hadallıǵın buzıwǵa qarsı jáne bir eskertiw

20Balam, ákeńniń buyrıǵın este saqla,
Anań bergen tárbiyadan bas tartpa!+
21Olardı bárqulla júregińe túyip,
Moynıńa baylap júr+.
22Júrgenińde, olar seni jeteler,
Uyıqlaǵanıńda, olar seni qorǵap turar,
Oyanǵanıńda, olar saǵan keńes berer.
23Bul buyrıqlar – shıra, násiyatlar – nur.
Dúzetiwshi tárbiya – ómirge jol+.
24Olar seni júwensiz hayaldan,
Buzıq hayaldıń maylı tilinen qorǵaydı+.
25Onıń sulıwlıǵın júregiń qumartpasın,
Kózin súzip seni aylandırıp almasın+.
26Jezókshe sebepli nanǵa zar bolasań,

Al kúyewi bar hayal sebepli ómirińnen ayırılasań.

27Adam qoyınǵa ot salar da,

Kiyimin órtemes pe?

28Shoq ústinde júrer de,

Ayaǵın kúydirmes pe?

29Basqanıń hayalı menen jatqanǵa da solay boladı,

Oǵan jaqınlaǵan jazasız qalmaydı.

30Ashlıq sebepli tek qarnın toydırıw ushın urlıq qılsa,

Adamlar onı jek kórmeydi.
31Biraq ol qolǵa túsip qalsa,
Urlaǵan nársesin jeti ese qılıp tóleydi,

Hátte, úyindegi barlıq mal-múlkin beriwi múmkin+.

32Buzıqshılıq qılǵan – esiwas,

Solay islegen óz janın nabıt qılar+.

33Ol tayaq jep, masqara bolar,

Shermendelikten máńgige tazalana almas.

34Qızǵanıshtan kúyewin ashıw kerner,

Ósh alǵanda ayawdı bilmes+.

35Hesh qanday tólemdi qabıl etpes,

Ne berseń de, alıwdı qálemes.

7

7^1Balam, sózlerimdi esińde tut,

Buyrıqlarımdı júregińde saqla+.

2Buyrıqlarıma ámel qıl, sonda jaqsı jasaysań,

Násiyatımdı kóz qarashıǵınday asıra+.

3Olardı júzik kibi barmaǵıńa taǵıp al,

Júregińe oyıp jazıp qoy+.

4Danalıqqa: «Sen meniń apamsań», – dep ayt,

Túsinikti tuwısqanım, dep ata.

5Olar seni buzıq hayaldan,

Jezókshe hayaldıń maylı tilinen qorǵaydı+.

6Bir kúni úyimniń áyneginen,

Terezeden sırtqa qaradım.

7Sada jaslardıń arasında,

Aqılı tolmaǵan jas jigitti kórip qaldım+.

8Ol kósheni hayal jasaytuǵın múyeshke jaqın jerden kesip ótip,

Sol hayaldıń úyine aparatuǵın jol menen ketti.

9Bul ımırt jabılǵan keshki waqıt bolıp,

Túngi qarańǵılıq shókken edi+.

10Sonda buzıqlar sıyaqlı kiyingen hiyleker hayal,

Aldınan shıǵıp, jigitti kútip aldı+.
11Ol úyinde turmaytuǵın,
Wayraqı hám júwensiz bolıp,
12Birese kóshede, birese maydanda,
Múyeshlerde jigitlerdi awlap turadı+.
13Ol jigitti uslap alıp, súydi,
Beti búlk etpey oǵan bılay dedi:
14«Búgin tatıwlıq qurbanlıǵın berip,
Bergen wádemdi orınladım.
15Sonlıqtan seni kútip alıwǵa shıqtım,
Seni izlep, mine, tawıp ta aldım!
16Túrli reńli Mısır tawarlarınan,
Tósegimdi qaplap, tósedim.
17Jataq jayıma xosh iyisli mirra,
Aloe hám korica septim+.

18Qáne kel, tań atqansha, muhabbat lázzetin tatıp,

Onnan ráhátleneyik.

19Úyde kúyewim joq,

Ol alıs saparǵa ketti.

20Ol gúmis tolı shıjlanın da alıp ketti,

Ay tolǵansha qaytıp kelmeydi».

21Hayal jıllı sózler menen jigitti aylandırıp,

Maylı tili menen joldan urdı+.

22Sol waqıtta-aq, jigit oǵan erip ketti.

Jigit soyılıwǵa baratırǵan buǵaǵa,

Duzaqqa ayaq basıp atırǵan suwınǵa uqsar edi+.

23Oq bawırın tesip ótpegenshe,
Duzaqqa taslanǵan qus sıyaqlı,
Ólimge baratırǵanın bilmes edi.

24Solay eken, balalarım, meni tıńlańlar,

Aytqan sózlerime qulaq salıńlar!

25Júregińiz sonday hayaldıń jolına burılmasın,

Onıń soqpaqları boylap adasıp júrmeńler.

26Ol kóplerdi jaradar etip qulattı,

Sansız adamlar onıń qolınan qaza taptı.

27Onıń úyi óliler mákanına jeteleytuǵın,

Ólimge alıp túsetuǵın jol+.

8

Danalıqtı tıńla!

8^1Shaqırıp atırǵan Danalıq emes pe?

Dawıslap turǵan túsinik emes pe+?

2Ol jol shetindegi bálentliklerdiń ústinde,

Dárbent jollarda turadı.

3Ol qala dárwazalarınıń aldında,

Qalaǵa kirer awızda turıp jar saladı:

4«Háy adamlar, men sizlerdi shaqırıp turman,

Shaqırıǵım adam balasına qaratılǵan!

5Sadalar, uzaqtı kóriwdi úyreniń,

Aqmaqlar, túsinikke iye bolıń!+

6Tıńlańlar, áhmiyetli nárselerdi aytpaqshıman,

Haqıyqattı bayan etpekshimen.

7Tilim haqıyqattı sóyleydi,

Awzım jalǵannan jerkenedi.

8Awzımnan shıqqan hár bir sóz haqıyqat,

Onda hiyle hám jalǵan joq.

9Sanalıǵa barlıǵı ayan,

Bilimdi iyelegenge bári durıs.

10Gúmisti emes, meniń násiyatımdı al,

Sap altın ornına bilim al+.

11Danalıq yaqıttan da qımbat,

Ańsaǵan hesh nárseń oǵan teń kelmes+.

12Men – Danalıqpan, Aqıl-parasat penen birge jasayman,

Bilim hám sana-sezim mende bar.

13Jaratqan Iyeden qorqıw – jamanlıqtan jerkeniw.

Men menmenlik hám tákabbirlikti,

Jawızlıq jolın hám ótirik sózdi jek kóremen+.

14Mende jaqsı keńes bar, mende úgit-násiyat bar,

Men túsinikpen, kúsh-quwat ta mende bar+.

15Men arqalı patshalar biylik eter,

Húkimdarlar ádil húkim shıǵarar.

16Jer betindegi barlıq húkimdarlar,

Ádil basqarıp otırǵan hámme aqsúyekler men arqalı basqarar.

17Meni súygenlerdi men de súyemen,

Meni ıqlas penen izlegenler, meni tabadı+.

18Mende baylıq hám dańq-ataq bar,

Tawısılmas baylıq hám ádalat mende bar+.

19Beretuǵın jemisim altınnan, sap altınnan da jaqsı,

Men beretuǵın payda saylandı gúmisten de joqarı+.

20Men ádillik jolınan,

Ádalat soqpaqlarınan júremen.

21Meni súygenlerge baylıq sıylap,

Olardıń qaznaların toltıraman.

22Jaratqan Iye Óz isin baslamastan aldın,
Óz jolınıń bası retinde meni jarattı+.
23Eń basta, dúnya jaratılmastan aldın,
Men tayınlanǵan edim.
24Ele túpsiz teńiz de bolmaǵan,
Mol suwlı bulaqlar da kóz ashpaǵan waqıtta,
Men tuwılǵan edim.
25Ele tawlar ornatılmastan aldın,
Tóbelerden de burın men tuwıldım+.
26Ol waqıtta Ol ele jerdi de, dalalardı da,

Dúnyanıń birinshi topıraǵın da jaratqan joq edi.

27Ol aspandı ornatqanda,

Tereń teńiz júzine jiyek sızǵanda, men sol jerde edim+.

28Joqarıǵa bultlardı qoyǵanda,
Jer astı bulaqlarına tiykar salǵanda,+
29Suwlar shegaradan shıǵıp ketpesin dep,
Teńizge kórsetpe bergende,
Jerdiń tiykarın belgilegende,+
30Men Onıń janında usta boldım.
Hár kúni Onı quwantıp,
Onıń aldında shadlanar edim.
31Ol jaratqan dúnyada kewlimdi kóterer edim,
Adam balası meniń quwanıshım edi.

32Solay eken, balalarım, meni tıńlańlar,
Jolımdı tutqanlar qanday baxıtlı!+
33Násiyatımdı tıńlap, dana bolıńlar,
Hesh qashan onnan júz burmańlar!
34Hár kúni dárwazam aldında sergek turatuǵın,
Esigim aldında kútip turatuǵın,
Meni tıńlaytuǵın adam qanday baxıtlı!
35Meni tapqan ómirdi tabadı,
Jaratqan Iyeniń miyrimine erisedi+.

36Al Meni qoldan shıǵarǵan ózine zıyan keltiredi,

Meni jek kóretuǵınlardıń hámmesi ólimdi súyedi».

9

Danalıqtıń hám aqmaqlıqtıń mirát etiwi

9^1Danalıq ózine úy qurıp aldı,

Onıń jeti sútinin jonıp qoydı.

2Ol malların soyıp, sharap tayarlap,

Dasturxan jaydı+.

3Ol óz xızmetshi hayalların jollap,

Qalanıń biyik jerlerinde jar saldırdı:+

4«Kim sada bolsa, berman kelsin!»

Al aqıl-esi kemlerge bılay dedi:

5«Kelińler, nanımnan jep,

Men tayarlaǵan sharaptan ishińler+.

6Nadanlıqtı taslap, jasańlar,

Aqıl-parasattıń jolınan júrińler».

7Surbetke násiyat bergen masqara bolar,

Jamandı áshkaralaǵanǵa min taǵılar.

8Surbetti áshkaralama, ol seni jek kórip qalar,

Dananı áshkarala, ol seni súyip qalar+.

9Danaǵa úyret, ol ele de danaraq bolar,

Ádilge tálim ber, ol bilimin arttırar+.

10Jaratqan Iyeden qorqıw – danalıqtıń bası,

Muxaddes Qudaydı tanıw – aqıl-parasat+.

11Men – danalıq arqalı ómiriń uzayar,

Jasıńa jas qosılar+.

12Eger dana bolsań, ózińe payda,

Surbet bolsań, jábirin óziń tartarsań.

13Aqmaqlıq – ǵawǵalı hayal,

Ol nadan, hesh nárseni bilmeydi+.

14Ol úyiniń esigi aldında,

Qalanıń biyik jerinde otırıp alıp,

15Joldan ótip baratırǵanlardı,

Óz jolı menen ketip baratırǵanlardı shaqırıp:

16«Kim sada bolsa, berman kelsin!» – deydi.

Al jarımeslerge bılay deydi:

17«Urlap ishilgen suw júdá tatlı,

Jasırıp jelingen nan sonday mazalı»+.

18Biraq sadalar bilmeydi burın shaqırılǵanlardıń,

Óliler mákanınıń túbinde ólip jatırǵanın.

10

Sulaymannıń hikmetli sózleri

10^1Sulaymannıń dana hikmetleri:

Dana perzent ákesiniń quwanıshı,
Aqılsız perzent anasınıń qayǵısı+.
2Haram baylıq payda keltirmes,
Al tuwrılıq ólimnen qutqarar+.
3Jaratqan Iye ádil adamdı ash qoymas,

Zalımlardıń qálewiniń orınlanıwına jol qoymas+.

4Erinshek qol jarlı qılar,
Miynetkesh qol baylıq keltirer+.
5Jazda ónim jıynaǵan – aqıllı bala,

Jıyın-terim waqtında uyıqlaǵan bala ákesin uyatqa qaldırar.

6Ádil adamnıń basına bereket jawar,
Zalımnıń awzı zorlıqtı jasırar.
7Ádiller teberik qılıp eske alınar,
Zalımlardıń atı umıt bolıp keter+.
8Dananıń júregi buyrıqlardı qabıl eter,
Aqmaqtıń tili apatqa jeteler.
9Hadal júrgen qáwipsiz júrer,

Al óz jolın nadurıs tárepke burǵan áshkara bolar+.

10Kóz qısqan adam apatqa jolıǵar,
Ótirik sóylegen nabıt bolar+.
11Ádildiń awzı – ómir bulaǵı,
Al zalımnıń awzı zorlıqtı jasırar+.
12Óshpenlilik jánjel tuwdırar,

Súyispenshilik barlıq qılmıslardı juwıp keter+.

13Aqıllı adamnıń awzınan danalıq tógiler,
Es-aqılı kem adamnıń arqasına qamshı tiyer+.
14Danalar bilimdi saqlap qoyar,
Aqılsızdıń awzı báleni jaqınlastırar+.
15Baydıń baylıǵı – onıń qorǵanı,
Jarlınıń apatı – onıń kámbaǵallıǵı+.
16Ádildiń miyneti ómirge,
Zalımnıń tabısı gúnaǵa aparar+.
17Násiyattı alǵanlar ómir jolında júrer,

Áshkaralaǵandı tán almaǵanlar joldan azǵırılar+.

18Qaslıǵın jasırǵannıń tili jalǵanshı,
Ósek taratqan adam aqılsız.
19Kóp sóylegen qılmıssız bolmas,
Tilin tıyǵan – aqıllı+.
20Ádildiń tili – saylandı gúmis,
Zalımnıń júregi hesh nársege arzımas.
21Ádildiń tili kóplerdi azıqlandırar,
Aqmaq aqılı jetpegenlikten nabıt bolar+.
22Jaratqan Iyeniń jarılqawı adamdı bayıtar,
Ol baylıqqa ǵam-qayǵını qospas.
23Aqılsız jamanlıq qılıwdan,
Túsimpaz danalıqtan lázzet alar+.
24Zalım neden qorqsa, soǵan tap bolar,
Ádil adamlardıń ármanı orınlanar+.
25Quyın turıp, zalımlar joq bolar,
Ádiller máńgi bekkem turar+.
26Erinshek ózin jumsaǵanlar ushın,
Tiske quyılǵan sirke suwına,
Kózge kirgen tútinge megzer+.
27Jaratqan Iyeden qorqıw ómirdi uzaytar,
Al zalımlardıń ómiri qısqarar+.
28Ádildiń kútkeni shadlıqqa jeteler,
Zalımnıń úmiti pushqa shıǵar+.
29Jaratqan Iye – jolı minsizlerge qorǵan,
Jawızlıq islewshilerge apatshılıq boladı.
30Ádil adam máńgige shayqalmas,
Zalım adam jer betinde tura almas+.
31Ádildiń awzı danalıqtan sóyler,
Al jalǵanshınıń tili kesip taslanar+.
32Ádildiń tili minásip sózlerdi biler,
Zalımnıń awzı ótirik sózler shıǵarar.

11

11^1Jaratqan Iye jalǵan táreziden jerkener,

Durıs tárezige Onıń kewli tolar+.

2Menmenlik kelse, masqarashılıq ta keler,

Kishipeyilliler danalıq penen birge bolar+.

3Haq niyetliniń minsizligi oǵan jol kórseter,

Opasızdıń sumlıǵı óziniń basına jeter+.

4Ǵázep kúni baylıq payda bermes,

Ádillik ólimnen qutqarar+.

5Minsizdiń ádilligi onıń jolın dúziw qılar,

Zalım zalımlıǵı sebepli qulap túser+.

6Haq niyetlini ádilligi qutqarar,

Opasızlar óz nápsiniń torına túser+.

7Zalım adam ólgende, úmiti de úziler,

Súyengen baylıǵı da paydasız bolar+.

8Ádil adam báleden qutılar,

Onıń ornına zalım sol bálege duwshar bolar+.

9Qudaysız jaqının tili menen joq qılar,

Ádiller óz bilimi menen aman qalar.

10Ádiller jaynap-jasnasa, qala yoshlanar,

Zalımlar qulasa, quwanısh penen baqırısar+.

11Haq adamlardıń aq pátiyası menen qala rawajlanar,

Zalımlardıń awzı menen ol wayran bolar+.

12Aqılsız jaqının kemsiter,

Aqıllı awzına bek bolıp júrer.

13Ósek tasıǵan sırdı ashar,

Sadıq adam sırdı saqlar+.

14Qáwendersiz el qular,

Keńesshisi kóp el jeńer+.

15Basqaǵa kepil bolǵan bálege jolıǵar,

Kepil bolıwdan qashqan qáwipsizlikte bolar.

16Miyrimli hayal abırayǵa eriser,

Tas bawır erkek tek baylıqqa iye bolar.

17Miyrimli adam óz janına jaqsılıq qılar,

Tas bawır ózine zıyan keltirer.

18Zalım aldamshı sıy ushın miynet eter,

Ádillik sebiwshi haqıyqıy sıy alar+.

19Ádillikti bekkem uslaǵan jasar,

Jawızlıqqa umtılǵan óler+.

20Hiyleker júrekli Jaratqan Iyege jerkenishli,

Al minsiz júrgenge Onıń kewli tolar+.

21Bilip qoy, jawız adam jazasız qalmas,

Ádildiń áwladı aman qalar+.

22Sulıw, biraq ádepsiz hayal,

Shoshqanıń murnına taǵılǵan altın árebekke megzer.

23Ádillerdiń tilegi tek jaqsılıq,

Al zalımlardıń kútkeni – ǵázep.

24Birew keń peyillik penen shashar, sonda da baylıǵı arta berer,

Birew hádden tıs saq, biraq jarlılana berer+.

25Saqıy bolǵan molshılıqqa eriser,

Shóllegenge suw bergenniń ózine de suw beriler+.

26Biydaydı jasırǵandı xalıq náletler,

Onı satqanǵa pátiya beriler+.

27Jaqsılıqqa talpınǵan bereket tabar,

Jawızlıqtı izlegenge jawızlıq keler+.

28Óz baylıǵına isengen qular,

Ádiller bolsa jasıl japıraqtay jaynap óser+.

29Xojalıǵın azapqa qaldırǵan samaldı miyras etip alar,

Aqılsız danaǵa qul bolar.

30Ádildiń miywesi – ómir teregi,

Dana adam adamlardı ózine tartar+.

31Eger ádil adamǵa jer betinde isine say qaytarılsa,

Onda zalımlar menen gúnakarlarǵa sirá da jaza beriler+.

12

12^1Násiyattı súygen bilimdi súyer,
Eskertiwdi jek kórgen – nadan+.
2Aq kewil adamǵa Jaratqan Iyeniń kewli tolar,
Niyeti buzıqtı jazaǵa húkim qılar.
3Adam jawızlıq penen kámal tappas,
Ádildiń negizi terbelmes+.
4Jaqsı hayal – kúyewiniń tajı,

Kúyewin uyatqa qaldıratuǵın hayal – súyegindegi irińli jara+.

5Ádildiń oy-niyeti ádalatlı,

Zalımnıń keńesi aldamshı+.

6Zalımnıń sózi – qan tógiw ushın duzaq,

Ádil adamnıń sózi qan tógiliwden qutqarar+.

7Zalım qulap, joq bolar,

Ádildiń úyi bekkem turar.

8Adamdı aqılına qarap maqtar,

Niyeti buzıq kemsitiler.

9Nanǵa zar bola tura, kókirek kóterip júrgennen,

Qarapayım bolıp, xızmetshi bolǵan jaqsıraq.

10Ádil óz malınıń da janın ayar,

Zalımnıń rehimi de jawızlıq+.

11Jerine tárbiya bergenniń tamaǵı toq,

Bos arzıw-qıyalǵa berilgenniń aqılı joq+.

12Zalım adam jawız adamnıń oljasın kúser,

Ádildiń tamırı en jayar.

13Zalım gúnalı tili sebepli tutılar,

Ádil báleden shıǵıp keter+.

14Adam óz sóziniń miywesinen jaqsılıqqa eriser,

Qollarınıń miyneti de óz haqısın alar+.

15Aqılsızdıń jolı óz kózine durıs bolıp kóriner,

Dana adam másláhátke qulaq salar+.

16Aqılsızdıń ashıwı dárriw betine shıǵar,

Aqıllı shekken jábirin jasırar+.

17Tuwrı sóyleytuǵın gúwa haqıyqattı,

Jalǵan gúwa ótirikti aytar+.

18Oylanbay aytılǵan sóz qılıshtay jaraqatlar,

Dananıń sózi shıpa berer+.

19Íras sóyleytuǵın til máńgi turar,

Ótirikshi til tek bir sátlik+.

20Jaman niyetlilerdiń júreginde jalǵan,

Tınıshlıqtı niyet etkenniń júreginde shadlıq bar.

21Haq adamǵa hesh qanday bále kelmes,

Nahaqtıń bası báleden shıqpas+.

22Ótirikshi til Jaratqan Iyege jerkenishli,

Tuwrı is isleytuǵınlarǵa Onıń kewli tolar+.

23Aqıllı adam bilimin jasırar,

Aqmaqtıń júregi nadanlıǵın járiya qılar+.

24Miynetkesh qol biylik qılar,

Erinshek márdikarǵa alınar.

25Júrektegi uwayım adamdı shóktirer,

Jaqsı sóz onı quwantar.

26Ádil adam jaqınına jol kórseter,

Zalım adamnıń jolı olardı adastırar.

27Erinshek tutqan ańın pisirip jemes,

Talapshań qımbatbaha baylıqqa iye bolar.

28Ádillik jolında ómir bar,

Onıń soqpaqlarında ólim joq.

13

13^1Aqıllı perzent ákesiniń násiyatına qulaq salar,

Surbet perzent keyigenge qulaq aspas+.

2Jaqsı adam awzınıń miywesinen jaqsılıq tatar,

Opasızlar jawızlıqqa talpınar+.
3Tilin tıyǵan óz ómirin saqlap qalar,
Tiline erk bergen ózin nabıt qılar,+
4Erinshek qálese de, hesh nárse ala almas,
Talapshańnıń tilegi aqırına deyin orınlanar+.
5Ádil adam ótirik sózdi jek kórer,

Zalım uyatsızlıq qılıp, óziniń abırayın tóger.

6Ádillik minsizdi jolında qorǵar,

Zalımlıq gúnakardı qulatar+.

7Birew hesh nársesi bolmasa da, ózin bay qılıp kórseter,

Basqası baylıǵı mol bolsa da, ózin jarlı qılıp kórseter+.

8Baylıǵı menen adam óz janın satıp alar,

Jarlı bolsa qáwip-qáterden awlaq bolar.

9Ádillerdiń nurı jarqırap jaynap turar,

Zalımlardıń shırası da óship qalar+.

10Menmenlik daw-jánjel keltirip shıǵarar,

Keńeske qulaq salǵanlarda danalıq bolar+.

11Ańsat tabılǵan baylıq tez tawısılar,

Miynet penen jıynaǵan baylıǵın kóbeyter.

12Uzaq waqıt orınlanbaǵan úmit júrekti túńildirer,

Orınlanǵan tilek bolsa, ómir teregine uqsar+.

13Násiyattı mensinbegen ózine zıyan keltirer,

Buyrıqlardı húrmet etken sıy alar.

14Danalar tálimi – ómirdiń bulaǵı,

Ol adamdı ólim duzaǵınan qutqarar+.

15Jaqsı aqıl unamlı qılar,

Opasızdıń ómiri wayran bolar.

16Hár qanday aqıllı adam bilim menen is tutar,

Aqılsız óziniń aqmaqlıǵın kórseter+.

17Jaman shabarman apatqa ushırar,

Isenimli elshi shıpa alıp keler+.

18Násiyatqa qulaq salmaǵan joqshılıq penen shermendelikke ushırar,

Eskertiwdi qabıl etkenler húrmet-izzetke bólener+.

19Orınlanǵan tilek janǵa jaǵımlı,

Aqılsız jamanlıqtan waz keshiwdi jek kórer.

20Dana menen dos bolǵan dana bolar,

Aqılsız benen dos bolǵan apatqa ushırar.

21Baxıtsızlıq gúnakardı quwıp júrer,

Abadanlıq ádillerdiń sıyı bolar.

22Jaqsı adam aqlıq-shawlıqlarına da miyras qaldırar,

Gúnakarlardıń baylıǵı ádiller ushın jıynalar+.

23Jarlınıń atızı da mol biyday beriwi múmkin,

Biraq ádalatsızlıq sebepli wayran bolar.

24Jazalawǵa ayaǵan balasın súymeydi,

Balasın súygen balalıqtan tárbiyalaydı+.

25Ádil toyǵanınsha jer,

Zalımnıń qarnı ash qalar+.

14

14^1Dana hayal úyin jaynatar,

Aqılsız hayal onı óz qolı menen buzar.

2Tuwrı joldan júretuǵın Jaratqan Iyeden qorqatuǵın adam,

Joldan shıqqan Onı mensinbeytuǵın adam+.

3Aqmaqtıń sózi arqasına qamshı bolar,

Dananıń sózi onı qorǵar+.

4Ógiz bolmasa, aqır bos turar,

Ógizdiń kúshinen mol payda alınar.

5Isenimli gúwa ótirik sóylemes,

Jalǵan gúwanıń ótirigi tawısılmas+.

6Surbet danalıq izler, biraq taba almas,

Aqıllıǵa bilim ańsat tabılar+.

7Aqmaqtan awlaq júr,

Bilimli sóz shıqpas onıń awzınan.

8Parasatlı adamnıń danalıǵı – óz jolın túsiniwi,

Aqılsızdıń aqmaqlıǵı – aldamshılıq.

9Aqmaqlar ayıp qurbanlıǵı ústinen kúler,

Ádil adamlar Qudaydıń miyrimine sazıwar bolar.

10Hár kimniń qayǵısı ózine ayan,
Quwanıshın da hesh kim bólise almas.
11Zalımnıń úyi buzılar,
Ádil adamnıń shatırı gúllene berer+.
12Sonday jol bar, adamǵa durıs bolıp kóriner,
Biraq aqıbeti, ólimge alıp barar+.
13Geyde kúlgende de júregiń sızlar,
Quwanısh ta geyde qayǵı menen juwmaqlanar+.
14Azǵın adam tutqan jolınıń,
Jaqsı adam islegen isiniń sıyın alar.
15Sada hámme sózge isene berer,
Aqıllı adımın oylap basar.
16Dana qorqıp, jamanlıqtan awlaq bolar,
Aqılsız ózin basqara almas hám ózine isener.
17Ashıwshaq aqılsızlıq qılar,
Niyeti buzıqtı hámme jek kórer.
18Sadanıń nesiybesine aqmaqlıq tiyer,
Aqıllı bilimdi taj qılar.
19Jawızlar jaqsılar aldında,

Zalımlar ádillerdiń dárwazası aldında tájim eter+.

20Kámbaǵaldı qońsıları da jaqsı kórmes,

Baylardıń dostı kóp bolar+.

21Jaqının kemsitken gúna qılar,

Jarlıǵa miyrim kórsetken baxıtlı bolar+.

22Niyeti buzıqlar joldan adaspay ma?

Biraq jaqsı niyetliler súyispenshilik hám sadıqlıqqa iye bolar.

23Hár qanday miynettiń paydası bar,

Bos sóz tek joqshılıq keltirer+.

24Danalardıń tajı – olardıń baylıǵı,

Aqılsızlardıń tajı – aqmaqlıǵı.

25Ádil gúwa jandı qutqarar,

Jalǵan gúwa satqınlıq qılar.

26Jaratqan Iyeden qorqıw – bekkem qorǵan,

Onıń balalarına da pana bolar.

27Jaratqan Iyeden qorqıw – ómirdiń bulaǵı,

Ol adamdı ólim duzaǵınan qutqarar+.

28Xalıqtıń kópligi – patshanıń ullılıǵı,

Xalıqtıń azlıǵı – húkimdardıń apatı.

29Sabır-taqatlı adamda ullı aqıl bar,

Ashıwshaq óz aqmaqlıǵın málim qılar+.

30Tınısh júrek denege ómir berer,

Qızǵanshaqlıq súyeklerdi shiriter+.

31Jarlını ezgen onı Jaratqandı aqıretlegen bolar,

Mútájge járdem bergen onı Jaratqandı húrmet etken bolar+.

32Zalım óz jawızlıǵı sebepli joq bolar,

Ádillerge ólerinde de pana tabılar.

33Danalıq aqıllınıń júregine ornalasar,

Hátte, aqmaqlardıń júregi de onı tanıydı.

34Ádillik xalıqtıń dárejesin kóterer,

Nızamsızlıq xalıqtı masqara eter.

35Patshaǵa aqıllı xızmetshi unar,

Shermende is qılǵanǵa onıń ǵázebi jawar.

15

15^1Múláyim juwap ashıwdı basar,

Ashshı sóz ǵázepti qozǵar+.

2Dananıń tili bilimdi maqtar,

Aqılsızdıń awzınan aqmaqlıq aǵar+.

3Jaratqan Iyeniń kózi hámme jerde,

Ol jamandı da, jaqsını da kórip turar+.

4Múláyim til – ómir teregi,

Ótirikshi til – jandı jaralar+.

5Aqmaq ákesiniń tárbiyasınan bezer,

Eskertiwge qulaq asqan aqıl-parasatlı.

6Ádildiń úyinde mol ǵáziyne bolar,

Zalımnıń tapqanı mashqala alıp keler.

7Dananıń awzı bilim taratar,

Aqmaqtıń júregi onday emes.

8Nahaqtıń qurbanlıǵınan Jaratqan Iye jerkener,

Haq adamnıń duwası Oǵan unar+.

9Zalımnıń jolınan Jaratqan Iye jerkener,

Ádillik izinen júrgendi Ol súyer.

10Tuwrı joldan adasqanlar awır jaza alar,

Eskertiwdi jek kórgenler nabıt bolar+.

11Óliler mákanı hám nabıt bolıw mákanı Jaratqan Iyege ayan eken,

Demek, adam balasınıń júregi Oǵan olardan da ayanıraq!+

12Surbet ózin áshkaralaǵandı unatpas,

Ol dananıń qasına da jolamas+.

13Júrektiń quwanıshı júzdi jarqıratar,

Júrektiń qayǵısı ruwxtı sóndirer+.

14Aqıllınıń júregi bilimdi izler,

Aqılsızdıń awzı aqmaqlıqqa toyınar+.

15Baxıtsızdıń hár bir kúni qayǵıdan arılmas,

Júregi quwanıshlınıń zıyapatı ada bolmas.

16Kóp baylıq penen táshiwishte jasaǵannan góre,

Az baylıq penen Jaratqan Iyeden qorqıp jasaǵan abzalıraq+.

17Jek kórip berilgen semiz baspaq góshinen góre,

Súyispenshilik penen berilgen bılamıq jaqsıraq+.

18Ashıwshaq jánjel tuwdırar,
Sabır-taqatlı dawdı basar+.
19Erinshektiń jolı shatlı tikenge uqsar,
Haq adamnıń jolı tegis bolar+.
20Dana bala ákesin quwantar,
Aqmaq bala anasın pisent etpes+.
21Aqmaqlıq aqılsızdı quwandırar,
Aqıllı adam tuwrı joldan júrer+.
22Keńespey islengen is bosqa shıǵar,
Kóp másláhátshiniń oy-niyeti iske asar+.
23Orınlı juwap adamdı quwantar,
Óz waqtında aytılǵan sóz ájayıp bolar!+
24Tómendegi óliler mákanına túspewi ushın,
Aqıllını ómir jolı joqarıǵa jeteler+.
25Jaratqan Iye tákabbirdiń úyin qulatar,
Jesirdiń jer shegarasın saqlap qalar+.

26Zalımlardıń niyetleri Jaratqan Iyege jerkenishli,

Jaqsı sózler – pák+.

27Haram tabısqa qumar óz úyine apat keltirer,

Paranı jek kórgen tınısh ómir súrer+.

28Ádil oylap juwap berer,

Zalımnıń awzı jawızlıq qusar+.

29Jaratqan Iye zalımlardan alıs bolar,

Ádillerdiń duwasın esiter+.

30Nurlı júz júrekti quwantar,

Jaqsı xabar súyekke azıq berer+.

31Ómir beretuǵın násiyatqa qulaq salǵan,

Danalar arasınan orın tabar.

32Násiyattan júz burǵan óz janın xor qılar,

Eskertiwge qulaq salǵan aqılǵa iye bolar+.

33Jaratqan Iyeden qorqıw danalıqqa úyreter,

Kishipeyillik dańqqa baslar+.

16

16^1Adam joba dúzer,

Biraq bul jobanıń juwabın Jaratqan Iye berer+.

2Adamǵa hámme jolları hadal bolıp kóriner,

Biraq oy-niyetti Jaratqan Iye ólsher+.

3Islerińdi Jaratqan Iyege tapsır,

Sonda niyetiń júzege asar+.

4Jaratqan Iye hámme nárseni olardıń ózleriniń maqsetine say jarattı,

Hátte, zalımlardı da apatshılıq kúni ushın jarattı+.

5Hár bir tákabbir Jaratqan Iye ushın jerkenishli,

Gúmansız, olar jazasız qalmaydı+.

6Súyispenshilik hám sadıqlıq gúnanı juwar,

Jaratqan Iyeden qorqıw jawızlıqtan awlaq qılar+.

7Adamnıń jolı Jaratqan Iyege maqul bolsa,
Ol onı dushpanları menen de jarastırar+.
8Haram jol menen kirgen mol paydadan góre,

Hadal jol menen kirgen azǵantay payda jaqsıraq+.

9Júrer jolın adam júreginde oylap qoyar,
Biraq Jaratqan Iye onıń adımların baǵdarlar+.
10Patsha Qudaydıń atınan sóyleydi,

Ol húkim qılǵanda ádillikti burmalamawı tiyis+.

11Tuwrı tárezi hám táreziniń pálleleri Jaratqan Iyeden beriler,

Barlıq tárezi tasları Ol arqalı jaratılǵan+.

12Patsha jawızlıqtan jerkener,

Taxt ádillik arqalı bekkem bolar+.

13Ádil til patshaǵa unar,

Haqıyqattı aytqandı ol súyer+.

14Patshanıń ǵázebi – ólim xabarshısı,

Biraq dana adam onı tınıshlandırar+.

15Patshanıń júzi nurlansa – ómirden nıshan,

Onıń miyrimi báhárdegi jawın alıp keletuǵın bultqa megzer+.

16Danalıqqa iye bolıw altınnan qanshelli jaqsıraq,

Aqılǵa iye bolıw gúmisten qanshelli qunlıraq+.

17Haq adamnıń jolı jawızlıqtan awlaq qılar,
Jolın qorǵaǵan óz janın aman saqlar.
18Wayran bolıwdan aldın menmenlik,
Qulawdan aldın tákabbirlik keler+.
19Menmenler menen olja bóliskennen,
Jarlılar arasında kishipeyil bolǵan jaqsıraq.
20Aqıl menen is alıp barǵan jaqsılıq tabar,
Jaratqan Iyeden úmit etken baxıtlı bolar!+
21Júregi danalar parasatlı deliner,
Jaǵımlı til tálim kúshin arttırar.
22Aqıl iyesi ushın – ómir bulaǵı,
Aqmaqlıq aqmaq ushın – jaza+.
23Dananıń júregi onıń sózin dana qılıp,
Awzındaǵı tálimin arttırar.
24Jaǵımlı sóz palday tatlı,
Janǵa jaǵımlı, denege shıpalı+.
25Sonday jol bar, adamǵa durıs bolıp kóriner,
Biraq aqıbeti, ólimge alıp barar+.
26Adamnıń ishteyi oǵan miynet ettirer,
Ashlıǵı onı májbúr eter+.
27Ońbaǵan adam jamanlıq oylar,
Onıń sózi jalmaytuǵın jalınǵa megzer+.
28Hiyleker adam jánjel tuwdırar,
Ósekshi doslardı ayırar+.
29Zorlıq islewshi jaqının azǵırar,
Onı jaman jolǵa baslar+.
30Kózin súzip qaraǵan hiyle oylar,
Ernin tislegen jawızlıq isler.
31Aǵarǵan shash – húrmetli taj,
Tuwrı jasaǵan onı qolǵa kirgizer+.
32Sabırlı adam márt áskerden,

Ózin uslay alatuǵın adam qalanı basıp alǵannan ústinirek+.

33Kiyimniń shalǵayına shek taslanar,

Onıń sheshimi Jaratqan Iyeden beriler+.

17

17^1Dasturxanı mol hám zıyapatı kóp jánjelli úyden,

Bir tislem qattı nanı bar tınısh-tatıw úy jaqsıraq+.

2Uyat is qılatuǵın uldı aqıllı qul basqarar,

Ol tuwısqanlar qatarında miyrasqa sherik bolar+.

3Gúmis balqıtıwxanada, altın oshaqta sınalar,
Adamnıń júregin Jaratqan Iye sınar+.
4Zalım jawızdıń sózine dıqqat qoyar,
Ótirikshi búlginshi tilge qulaq salar.
5Kámbaǵaldı mazaq qılǵan adam,
Onı Jaratqandı aqıretlegen bolar,
Baxıtsızlıqqa quwanǵan jazasız qalmas+.
6Aqlıqlar – atalar tajı,
Ata-analar – balalar maqtanıshı+.
7Tóreli sóz aqmaqqa jaraspaǵanı sıyaqlı,
Ótirik sóz de húkimdarǵa jaraspas+.

8Beriwshiniń názerinde para sıyqırlı tasqa uqsar,

Ne qılsa da isi tabıslı bolar+.

9Qáteni keshirgen doslıqtı saqlar,

Onı qayta-qayta esley bergen dostın bezdirer.

10Aqılsızǵa berilgen júz dúrreden góre,

Aqıllıǵa berilgen bir keyis tásirlirek.

11Jaman adam tek búlginshilikti gózler,

Sonlıqtan oǵan qarsı zalım perishte jiberiler.

12Aqmaqtıń aqmaqlıǵına tap bolǵansha,

Balasınan ayırılǵan ana ayıwǵa tap bolǵan jaqsıraq+.

13Jaqsılıqqa jamanlıq qılǵannıń,

Úyinen jamanlıq arımas+.

14Jánjeldiń baslanıwı jıqqın suwǵa uqsar,

Jánjeldi kúsheymesten burın toqtat+.

15Nahaqtı aqlaw hám haqtı ayıplaw –

Ekewi de Jaratqan Iyege jerkenishli+.

16Aqılsızdıń qolındaǵı ǵáziyneden ne payda?

Danalıqtı iyelewge onıń qálewi joq ǵoy!

17Dos hárdayım súyedi,

Tuwısqan da qayǵını bólisiw ushın tuwılǵan+.

18Aqılı kem qol berip,

Qońsısı ushın kepil bolar.

19Gúnanı jaqsı kórgen jánjeldi súyer,

Dárwazasın biyik qurǵan qulawdı izler+.

20Hiyleker júrek jaqsılıq tappas,

Ótirikshi til bálege jolıǵar.

21Aqılsız bala tuwǵan adamnıń mańlayınıń sorı,

Aqmaqtıń ákesi quwanıshtıń ne ekenin bilmes+.

22Quwanıshlı júrek shıpa baǵıshlawshı dári,

Ezilgen ruwx súyekti quwratar+.

23Ádalat jolın burmalaw ushın,

Zalım jasırın para alar+.

24Aqıllı adam názerin danalıqtan qashırmas,

Aqmaqtıń kózi jer túbin sharlar.

25Aqmaq bala ákesi ushın qayǵı,

Anası ushın ǵam keltirer+.

26Ayıpsızdı jazalaw,

Hasılzadanı hadallıǵı ushın urıw jaqsı emes.

27Bilimli adam tilin jılawlar,

Parasatlı adam saldamlı bolar+.

28Aqmaq ta úndemese dana sanalar,

Tilin tıyıp turǵan, parasatlı bolıp kóriner+.

18

18^1Sayaq adam qara basın oylar,
Barlıq saw pikirge qarsı shıǵar.
2Aqmaq túsiniwdi jek kórer,
Ol óz oyın bildiriwdi xosh kórer.
3Zalım ózi menen kemsitiwshilik,

Biyabıraylıq ózi menen masqarashılıq alıp keler.

4Adamnıń awzınan shıqqan sózler tereń suwlarǵa,

Danalıq bulaǵı aǵın suwǵa megzer+.

5Húkimde zalımdı jaqlap,

Ayıpsızdı nahaqqa shıǵarıw jaqsı emes+.

6Aqmaqtıń tili jánjel tuwdırar,

Awzı menen dúrreni shaqırar+.

7Aqılsızdıń awzı ózine ájel,

Onıń tili bolsa, janına duzaq bolar+.

8Ósekshiniń sózleri sonday tatlı,

Olar adamnıń jan dúnyasına kirip alar+.

9Óz jumısına nemquraydı bolıw –

Buzǵınshınıń tuwısqanı.

10Jaratqan Iyeniń atı – bekkem qorǵan,

Ádil oǵan qashıp, bas sawǵalar+.

11Baydıń baylıǵı onıń bekkem qalası,

Óz qıyalına biyik diywalday kóriner+.

12Qular aldınan adamnıń júregi tákabbirlener,

Húrmetten aldın kishipeyillik keler+.

13Tıńlamay juwap beriw,

Aqmaqlıq hám uyatsızlıq.

14Adamnıń dártine ruwxı tózim berer,

Biraq ezilgen ruwxqa kim shıdam berer+?

15Aqıllınıń júregi bilimdi iyeler,

Dananıń qulaǵı bilimdi izler.

16Sıy beriw adamǵa jol ashar,

Húrmetli adamlar aldına deyin aparar+.

17Qarsılası kelip, oǵan soraw qoyıp teksermegenshe,

Birinshi bolıp dawlasqan haq bolıp kóriner.

18Shek taslaw dawdı toqtatar,

Kúshli qarsılaslardıń dawın shesher.

19Ókpeli tuwısqan bekitilgen qalaǵa,

Arasındaǵı daw bolsa, qorǵan qala dárwazasınıń támbisine uqsar.

20Adam awzınıń jemisinen qarnın,

Tiliniń óniminen ózin toydırar+.

21Ólim hám ómir tildiń ıqtıyarında,

Til ne sóylese, sonıń jemisinen dám tatar.

22Úylengen bereket tabar,

Jaratqan Iyeniń miyrimine eriser+.

23Jarlı jalınıp sóyler,

Bay turpayı juwap berer.

24Doslar bar, ózin dos qılıp kórsetken,

Biraq shın dos ta bar, tuwısqannan da jaqın+.

19

19^1Jalǵan tilli aqmaqtan,

Minsiz júrgen jarlı jaqsı+.

2Bilimsiz umtılıs jaqsı emes,

Asıqqan joldan jańılısar+.

3Óz aqmaqlıǵı adamnıń jolın buzar,

Al onıń júregi Jaratqan Iyege narazı bolar+.

4Baylıq doslardı kóbeyter,

Jarlını dostı da taslap keter+.

5Jalǵan gúwa jazasız qalmas,

Ótirik sóylegen qutıla almas+.

6Kópler jomart adamnıń miyrimine túsiwdi qáler,

Qolı ashıqqa hámme dos bolar+.

7Jarlını tuwısqanları da jek kórer,

Dosları da onnan sonshelli bezip keter,

Sóylesiw ushın izlese de, olardı taba almas+.

8Danalıqqa erisken óz janın súyer,

Aqıl-parasatqa kewil qoyǵan jaqsılıq tabar+.

9Jalǵan gúwa jazasız qalmas,

Ótirikshi tiri qalmas+.

10Saltanatlı ómir aqmaqqa jaraspaǵanı sıyaqlı,

Baslıqlarǵa biylik etiw qulǵa sirá dá jaraspas+.

11Aqıl adamnıń ǵázebin tıyar,

Qáteni keshiriw oǵan húrmet keltirer+.

12Patshanıń ǵázebi arıslannıń aqırıwına uqsar,

Al onıń miyrimi shópke túsken shıqqa uqsar+.

13Aqılsız bala ákesiniń basına bále bolar,

Urısqaq hayal toqtamay tamatuǵın suwǵa uqsar+.

14Úy hám baylıq – ata-anadan miyras,

Aqıllı hayal – Jaratqan Iyeden sıy+.

15Qosjaqpaslıq adamdı qattı uyqıshı qılar,

Erinshek ash qalar+.

16Buyrıqlardı orınlaǵan ómirin saqlar,

Óz jolına itibar bermegen nabıt bolar+.

17Jarlıǵa miyrim kórsetiw – Jaratqan Iyege qarız bergendey bolar,

Islegen jaqsılıǵınıń esesin Jaratqan Iye qaytarar+.

18Úmit barda balańdı jónge sal,
Onıń óliwine ayıplı bolma+.
19Ashıwshaq jazasın alsın,

Eger qutqarsań, onı jáne de jazalawǵa tuwrı keledi.

20Keleshekte dana bolıwıń ushın,
Keńesti tıńlap, násiyattı qabıl et.
21Adam júreginde niyet kóp,

Biraq tek Jaratqan Iyeniń maqseti ámelge asar+.

22Adamnıń qálewi – sadıqlıq,
Jarlı bolıw ótirikshi bolıwdan jaqsıraq.
23Jaratqan Iyeden qorqıw ómirge jeteler,
Ol tınısh hám mashqalasız jasar+.
24Erinshek tabaqqa qol salar,
Biraq awzına aparıwǵa eriner+.
25Surbetti jazalasań, sadalar aqılǵa kirer,

Eger aqıllını áshkaralasań, ol sonnan sabaq alar+.

26Ákesin tonap, anasın quwǵan bala,

Júzi qara hám uyatsız bala+.

27Balam, násiyattı tıńlawdı toqtatqanıń,

Bul bilimli sózlerden bas tartqanıń.

28Jaramas gúwa ádalatlıq ústinen kúler,

Zalımlardıń awzı jamanlıqtı jalmap jutar+.

29Surbetler ushın húkim tayar,

Aqmaqtıń arqasına dúrre tayar+.

20

20^1Sharap – surbet, ótkir ishimlik – jánjelkesh,

Olardı iship aldanǵan hár bir adam aqılsız+.

2Patshanıń qáhári arıslannıń aqırǵanına uqsar,

Onıń qáhárin keltirgen ómiri menen juwap berer+.

3Jánjelden awlaq bolıw adamǵa abıray keltirer,

Barlıq aqmaqlar jánjelge asıǵar.

4Erinshek waqtında jer súrmes,

Jıyın waqtında hesh nárse tappas+.

5Adamnıń oy-pikiri tereń suwǵa megzer,

Aqıllı adam olardı tereńnen ilip shıǵarar+.

6Kópler ózin sadıqpan der,

Biraq haqıyqattan isenimli adamdı kim taba alar?

7Ádil minsiz jasar,
Izindegi balaları baxıtlı bolar!
8Patsha húkim gúrsisinde otırǵanda,
Kózleri menen barlıq jawızlıqtı ajıratar.
9Kim: «Meniń júregim taza,
Hadal hám gúnasızban», – dep ayta alar+.
10Nadurıs tárezi hám nadurıs taslar,
Ekewi de Jaratqan Iyege jerkenishli+.
11Hátte, bala da isinen biliner,

Onıń tazalıǵı da, durıslıǵı da háreketinen ayan bolar.

12Esitetuǵın qulaqtı, kóretuǵın kózdi,
Ekewin de Jaratqan Iye jaratqan+.
13Uyqıshıl bolma, joqshılıqqa ushırarsań,
Qıraǵı bol, nanıń mol bolar+.
14Satıp alıwshı: «Jaramsız nárse», – der,
Bılay shıǵıp, arzan alǵanına maqtanar.
15Altın bar, qımbatbaha tas ta mol,

Bilimli til – taptırmaytuǵın hasıl tasqa megzer.

16Biytanısqa kepil bolǵannıń kiyimin sheship al,

Onı basqaǵa kepil bolǵanı ushın girewge uslap tur+.

17Hiyle menen tabılǵan nan mazalı,

Biraq keyin awız tolǵan qumǵa aylanar+.

18Másláhát penen jobalar dúz,

Dana keńes penen urısqa shıq+.

19Ósek tasıǵan sırıńdı ashar,

Awzı bos penen qatnas qılma+.

20Ata-anasın ǵarǵaǵannıń,

Qoyıw qarańǵılıqta ómir shıraǵı sóner+.

21Áwel bastan, asıǵıs qolǵa kirgizilgen miyrastıń,

Aqırı bereketli bolmas+.

22«Jamanlıq ushın ósh alaman», – deme,

Jaratqan Iyege tapsırıp kút, Ol seni qutqarar+.

23Nadurıs ólshem tasları Jaratqan Iyege jerkenishli,

Nadurıs tárezi de jaqsı emes+.

24Adamnıń adımların Jaratqan Iye belgiler,

Solay eken, adam óz jolın qalay túsinsin+?

25Asıǵıs wáde etip, Qudayǵa ataw,

Atap bolıp, oylanıw,

Bul – adam ushın duzaq+.

26Aqıllı patsha jawızlardı ajıratıp,

Olardıń ústinen túyek aydaydı.

27Adamnıń ruwxı – Jaratqan Iyeniń shıraǵı,

Ol adam qálbiniń tereńliklerin izertler+.

28Miyrim-shápáát hám sadıqlıq patshanı qorǵar,

Miyrim menen ol taxtın bekkem qılar.

29Jaslardıń maqtanıshı – olardıń kúsh-quwatı,

Jası úlkenlerdiń abırayı – olardıń aq shashları+.

30Tayaqtan qalǵan jaraqat jawızlıqtan tazartar,

Tayaqtıń zardabı ishki dúnyanı pákler.

21

21^1Patshanıń júregi Jaratqan Iyeniń qolındaǵı suw aǵısına uqsar,

Ol patshanı qálegen jaǵına baǵıtlar+.

2Óz jolınıń hámmesi adamǵa tuwrı bolıp kóriner,

Biraq Jaratqan Iye júrekti tekserer+.

3Ádillik hám ádalatlıqtı saqlaw,

Jaratqan Iye ushın qurbanlıq bergennen unamlıraq+.

4Tákabbir názer hám menmen júrek,

Zalımlardıń shıraǵı hám gúnası+.

5Miynetkesh adamnıń oy-niyeti molshılıq alıp keler,

Asıǵıslardıń bári joqshılıqqa ushırar+.

6Jalǵan til menen jıynalǵan baylıq,

Joq bolıp ketetuǵın puw hám ólim duzaǵı+.

7Zalımlardıń zulımlıǵı ózin joq qılar,

Olar ádalatlı is tutıwdan bas tartar.

8Ayıplınıń jolı qıysıq,

Ayıpsızdıń is-háreketi tuwrı.

9Urısqaq hayal menen bir úyde jasaǵannan,

Úshektiń bir múyeshinde jasaǵan jaqsı+.

10Zalımnıń kewli jawızlıqqa qumar,

Jaqını da onnan rehim tappas.

11Surbetke jaza berilse, sadaǵa aqıl kirer,

Dana tálim alsa, bilimi artar+.

12Ádil Quday zalımnıń úyin baqlar,

Zalımlardı nabıt qılar.

13Jarlınıń páriyadına qulaq salmaǵan,

Ózi páriyad qılǵanda juwap ala almas+.

14Jasırın berilgen sawǵa ǵázepti,

Qoyınǵa tıǵıp berilgen para kúshli qáhárdi basar+.

15Ádalat júzege assa, ádiller quwanar,

Al jawızlıq qılıwshılardı qorqınısh biyler.

16Aqıllılıq jolınan uzaqlasqan,

Óliler jıyınına ornalasar+.

17Zawqı-sapanı súygen jarlılanar,

Sharaptı hám záytún mayın súygen bayımas.

18Zalım ádildiń,

Biyopa haqtıń tólemi bolar+.

19Urısqaq hám kekshil hayal menen jasaǵannan,

Shólde jasaǵan jaqsıraq+.

20Dananıń úyi qımbatbaha ǵáziyne hám záytún mayına tolar,

Aqılsız barın shashar.

21Ádillik hám miyrim izlegen adam,

Ómir, ádalat hám húrmetke iye bolar.

22Dana adam kúshlilerdiń qalasına kirer,

Olar isengen qorǵandı tas-talqan qılar+.

23Awzına hám tiline bek bolǵan,

Janın apattan saqlar+.

24Órkókirek hám tákabbirdi surbet dep atar,

Ol asa menmenlik penen háreket eter+.

25Erinshekti qumarlıǵı óltirer,

Qolları jumıstan bas tartar+.

26Ol kún boyı ashkózlik penen alıwdı gózler,

Biraq ádil ayamay berer+.

27Zalımnıń qurbanlıǵı – jerkenishli,

Ásirese, jawız oy menen berse, onnan da jaman+.

28Jalǵan gúwa nabıt bolar,

Hámmesin esitkenniń gúwalıǵı óter+.

29Zalım júzin isenimli qılıp kórseter,

Ádil adam óz jolında bekkem turar.

30Jaratqan Iyege qarsı turatuǵın,

Danalıq ta, túsinik te, keńes te joq+.

31At sawash kúni ushın tayınlanar,

Biraq jeńis Jaratqan Iyeden beriler+.

22

22^1Jaqsı ataq úlken baylıqtan jaqsı,

Jaqsı ataq-abıray gúmis hám altınnan jaqsı+.

2Bay hám jarlınıń ortaqlıǵı mınada:

Olardıń ekewin de Jaratqan Iye jaratqan+.

3Aqıllı qáwip-qáterdi kórip, bas sawǵalar,

Sada alǵa basıp bara berip, zálel kórer+.

4Kishipeyillik hám Jaratqan Iyeden qorqıw ushın beriletuǵın sıy –

Baylıq, dańq hám ómir+.

5Azǵınnıń jolı tiken hám duzaqqa tolı,

Janın saqlamaqshı bolǵan onnan awlaq júrsin+.

6Balanı jastan tuwrı jolǵa sal,

Ol qartayǵanda da onnan taymaydı+.

7Baylar jarlılarǵa ústemlik qılar,

Qarızdar qarız bergenge qul bolar.

8Nahaqlıq qılǵan apat orar,

Onıń ǵázep qamshısı sınar+.

9Saqıy adam bereket tabar,

Óz nanın jarlılar menen bóliser+.

10Surbetti quwsań, jánjel de keter,

Daw hám keyis te toqtar+.

11Júrek pákligin súyetuǵın hám jaǵımlı sóyleytuǵın adamǵa,

Patsha dos bolar+.

12Jaratqan Iyeniń názeri bilimdi qorǵar,

Opasızdıń sózlerin Ol joqqa shıǵarar.

13Erinshek: «Dalada arıslan bar!

Maydan ortasında meni óltiredi!» – der+.

14Buzıq hayaldıń awzı túpsiz shuqırǵa megzer,

Jaratqan Iye kimge ǵázeplense, ol sol shuqırǵa qular+.

15Aqılsızlıq óspirimniń júreginde bar,

Tárbiyalawshı qamshı onı sonnan arıltar+.

16Bayıw ushın jarlıǵa jábir kórsetetuǵın,

Bayǵa sıy beretuǵın adam kámbaǵallasadı+.

Danalardıń otız násiyatı

17Danalardıń sózlerin qulaq túrip tıńla,
Beretuǵın bilimime júregińdi ash+.
18Olardı júregińde saqlasań,

Hám olar seniń tillerińde bolsa, jaqsı boladı.

19Isenimińdi Jaratqan Iyege artıwıń ushın,

Búgin bulardı saǵan, awa, saǵan úyretip atırman.

20Másláhát hám bilim menen,
Saǵan otız násiyat jazbaǵan ba edim?
21Bul isenimli haqıyqat sózlerin úyreniwiń,

Seni jibergenge durıs juwap bere alıwıń ushın jazılǵan emes pe edi?

Birinshi násiyat

22Jarlını jarlılıǵı sebepli tonama,

Baxıtsızdı qala dárwazası aldında húkim qılǵanda qıynama+.

23Olardıń isin Jaratqan Iye jaqlar,

Olardı tonaǵanlardıń janın alar+.

Ekinshi násiyat

24Ashıwshaq adam menen dos bolma,

Qızba adam menen joldas bolma.

25Bolmasa, sen de oǵan eliklerseń,

Janıńdı duzaqqa túsirerseń.

Úshinshi násiyat

26Qol berip,

Basqanıń qarızına kepil bolatuǵınlardıń biri bolma.

27Tólew ushın hesh nárseń bolmasa,

Tósegińdi de astıńnan tartıp alar+.

Tórtinshi násiyat

28Ata-babalarıń qoyıp ketken,

Eski shegara belgisin jıljıtpa+.

Besinshi násiyat

29Óz kásibiniń mamanı bolǵan adamdı kórdiń be?

Ol patshalarǵa xızmet eter,

Ápiwayı adamlarǵa xızmet etpes.

23

Altınshı násiyat

23^1Húkimdar menen dasturxanlas bolǵanıńda,
Aldıńdaǵılarǵa dıqqat penen názer sal,
2Eger qulqınıńdı tıya almasań,
Awzıńdı buwıp qoy.
3Onıń dámli taǵamların kewliń kúsemesin,
Ol hiyle menen berilgen bolıwı múmkin.

Jetinshi násiyat

4Bay bolıw ushın ózińdi zorıqtırma,

Bul oyıńdı shıǵarıp taslaytuǵın danalıqqa iye bol+.

5Baylıq kóz ashıp-jumǵansha joq bolar,

Qanat baylap, búrkit kibi aspanǵa ushıp keter+.

Segizinshi násiyat

6Ishi tardıń úyinen as ishpe,
Onıń mazalı taǵamların da kúseme.
7Ol jegen hár bir nárseńdi esaplap turar,

«Ish, je», – der saǵan, biraq júregi bunı qálemes.

8Jegen az-maz nárseńdi qusıp taslarsań,

Aytqan jaqsı sózleriń de bosqa keter.

Toǵızınshı násiyat

9Aqmaqqa sóz aytpa,

Ol seniń dana sózlerińdi mensinbeydi.

Onınshı násiyat

10Eski shegara belgisin jıljıtpa,

Jetimniń atızına qol salma+.

11Olardıń Ámeńgeri kúshli,

Ol saǵan qarsı shıǵıp, olardıń isin jaqlar+.

On birinshi násiyat

12Júregińdi tálimge,

Qulaǵıńdı bilimli sózlerge ber.

On ekinshi násiyat

13Balanı tárbiyasız qaldırma,

Onı qamshı menen jazalasań da, ólmeydi+.

14Onı qamshı menen jazala,

Janın óliler mákanınan qutqararsań.

On úshinshi násiyat

15Balam, eger júregiń dana bolsa,

Meniń júregim de shadlanar.

16Awzıń durıs sóylese,

Qálbim yoshlanar.

On tórtinshi násiyat

17Júregiń gúnakarlarǵa háwes qılmasın,

Bárqulla Jaratqan Iyeden qorqıp jasa+.

18Sonda keleshegiń bolatuǵını gúmansız,

Úmitiń de bosqa shıqpas+.

On besinshi násiyat

19Tıńla balam, dana bol,

Júregińdi tuwrı jolǵa baǵıtla.

20Máskúnem hám góshke toymaytuǵınlar arasında bolma+.

21Máskúnem hám tamaqsaw adam jarlılanar,

Uyqıshıllıq adamǵa jırtıq kiyim kiygizer.

On altınshı násiyat

22Seni dúnyaǵa keltirgen ákeńe qulaq sal,

Qartayǵanında anańdı mensinbey júrme+.

23Haqıyqattı satıp al, onı satpa,

Danalıq, tálim hám aqılǵa iye bol.

24Ádildiń ákesi shadlanadı,

Dana balası bar áke ol ushın quwanadı.

25Ákeń hám anań quwansın,

Seni tuwǵan qattı shadlansın!

On jetinshi násiyat

26Balam, júregińdi maǵan baǵıshla,

Kózleriń men júrgen jolda bolsın.

27Buzıq hayal – tereń shuqır,

Ózgeniń hayalı – tar qudıq+.

28Ol qaraqshıday buqqıda kúter,

Biyopa erkektiń sanın kóbeyter+.

On segizinshi násiyat

29Ah shekken kim? Dad salǵan kim?

Kimde jánjel? Kimde shaǵım?

Kimge sebepsiz kók túsken?

Kimniń kózleri qızarǵan?

30Bunıń bári sharap iship kóp otıratuǵınlarda,

Aralas sharaplardı tatıp kóriwge barǵanlarda bolar+.

31Sharaptıń qızarǵanına,
Kesede tawlanıp turıwına,
Jumsaq jutılıwına qarama!+
32Aqıbetinde ol jılan kibi shaǵar,
Sur jılan kibi uwın shashar.
33Kózlerińe ersi nárseler kóriner,
Oyıńnan jaman pikirler óter.
34Sen teńizdiń qaq ortasında qayıqta,
Órlik aǵashınıń ústinde jatırǵanday bolarsań.
35«Meni urdı, awırmadı,
Sabadı, maǵan sezilmedi,
Jáne ishimlikti izlew ushın,
Qashan oyanaman?» – derseń+.

24

On toǵızınshı násiyat

24^1Zalım adamlarǵa háwes qılma,

Olar menen birge bolıwdı kúseme+.

2Olardıń oyı zorlıq etiwdi oylar,

Awzı mashqala keltiriw tuwralı sóz eter+.

Jigirmalanshı násiyat

3Danalıq penen úy salınar,

Aqıl menen bekkem bolar.

4Bilim menen úydiń ishi,

Qımbatbaha hám ájayıp baylıqqa tolar+.

Jigirma birinshi násiyat

5Dana adam kúshli bolar,

Bilimli adam kúshke tolıp barar+.

6Sonlıqtan urıstı aqıl-keńes penen alıp bar,

Másláhátshi kóp jerde jeńis bar+.

Jigirma ekinshi násiyat

7Aqmaq ushın danalıq qol jetpes bolar,

Májiliste ol awzın da ashpas.

Jigirma úshinshi násiyat

8Jamanlıq islewdi niyet etken adam,

Niyeti buzıq dep atalar.

9Aqmaqtıń haram oyı – gúna,

Surbet – adamlar ushın jerkenishli+.

Jigirma tórtinshi násiyat

10Eger sen apatqa ushıraǵanda hálsizlik etseń,

Onda seniń kúshińniń az bolǵanı+.

Jigirma besinshi násiyat

11Ayıpsız ólimge kesilgendi qutqar,

Soymaqshı bolǵandı izine qaytar+.

12«Biz bunı bilmedik», – deseń de,

Júrekti sınaytuǵın Quday shınlıqtı bilmey me?

Janıńdı qorǵaytuǵın bunı ańlamay ma?

Ol hár bir adamǵa isine jarasa qaytarmay ma+?

Jigirma altınshı násiyat

13Balam, pal je, ol jaqsı,
Pal uyanıń palı tańlayıńa tatlı+.
14Sol sıyaqlı, danalıq ta janıńa tatlı,
Eger onı tapsań, keleshegiń bolar,
Úmitiń de úzilmes+.

Jigirma jetinshi násiyat

15Háy zalım, ádildiń úyine jawızlıq oylama,

Onıń mákanın wayranlama+.

16Ádil jeti ret jıǵılsa da, turıp keter,

Zalım apatshılıqtan nabıt bolar+.

Jigirma segizinshi násiyat

17Dushpanıń jıǵılsa, quwanba,

Súrnikse, shadlanba+.

18Solay isleseń, Jaratqan Iye bunı kórip, narazı bolar,

Dushpanıńa degen ǵázebinen qaytar+.

Jigirma toǵızınshı násiyat

19Jawızlıq qılıwshılarǵa qáhárlenbe,

Zalımlarǵa háwes qılma+.

20Jawızlıq qılıwshılardıń keleshegi joq,

Zalımlardıń shıraǵı óship qalar+.

Otızınshı násiyat

21Balam, Jaratqan Iyeden hám patshadan qorq,

Qozǵalańshı menen sherik bolma+.

22Jaratqan Iye hám patsha tosattan bále jiberer,

Olar ekewiniń qanday bále jiberetuǵının kim biler?

Danalardıń basqa násiyatları

23Mınalar da danalardıń aytqanları:

Húkimde adamdı alalaw jaqsı emes+.

24Ayıplıǵa: «Sen ayıpsızsań», – degendi xalıqlar náletler,

Milletler onı jek kórer+.

25Ayıplını jazalaǵan tabısqa eriser,

Oǵan jarılqawlar jawar.

26Tuwrı juwap,

Haqıyqıy doslıqtıń belgisi.

27Sırttaǵı islerińdi pitker,

Egislik jerińdi tártipke sal,

Sońınan úyińdi qur.

28Sebepsiz jaqınıńa qarsı jalǵan gúwalıq berme,

Awzıń menen ótirik sóyleme+.

29«Maǵan ne qılǵan bolsa, ózine de sonı isleymen,

Ol ne qılsa, ózine sonı qaytaraman», – deme+.

30Men erinshektiń atızınan,
Essizdiń júzimzarınan óttim.
31Qarasam, hámmesine tikenler ósken,
Jeriniń betin jabayı shóp basqan,
Tas diywalı da qulaǵan.
32Qarap, oylanıp qaldım,
Kórip, sabaq aldım.
33Biraz uyıqlap, az-maz múlgip otırsań,
Geyde qol qawsırıp, jatıp ta alsań,
34Tonawshıday bolıp, joqshılıq jetip keler,
Qaraqshıday bolıp, mútájlik bas salar+.

25

Sulaymannıń hikmetleriniń ekinshi bólimi

25^1Mınalar da Yahuda patshası Xizkiyanıń adamları tárepinen jazıp alınǵan Sulaymannıń hikmetleri:+

2Isti qupıya etiw – Qudaydıń dańqı,
Isti izertlep ashıw – patshalardıń dańqı+.
3Aspannıń biyikligi, jerdiń tereńligi kibi,
Patshanıń oy-niyeti de túsinip bolmas nárse.
4Gúmisten ǵawajaqtı alıp tasla,
Sonda ónerment onnan ıdıs soǵa alar.
5Patshadan zalımdı uzaqlastır,
Onıń taxtı ádillik penen bekkem bolar+.
6Patshanıń aldında gárdiyme,
Ullılardıń ornına turıp alma+.
7Hasılzada aldında kemsitilgennen góre,

Onıń saǵan: «Bılay, joqarı shıq», – degeni jaqsıraq.

Kózleriń menen kórgen nárseni,
8Húkimge tapsırıwǵa asıqpa.
Eger qarsılasıń seni jeńip shıǵıp, uyaltsa,
Keyin ne qılasań?
9Dawdı jaqınıń menen jeke talqıla,
Basqanıń sırın ashpa.
10Bolmasa adamlar esitip, seni uyaltar,
Jaman atıń izińnen qalmas.
11Ornı menen aytılǵan sóz,
Gúmis tabaqqa salınǵan altın almaǵa uqsar+.
12Tıńlar qulaqqa dananıń áshkaralawı,

Altın sırǵaǵa yaki sap altın taǵınshaqqa uqsar+.

13Isenimli elshi ózin jibergenler ushın,
Orım-jıyın waqtındaǵı qardıń suwıǵı yańlı,
Óz xojayınlarınıń janın jay taptırar+.

14Bermegen sıyın berdim dep maqtanatuǵın adam,

Qurǵaq samal hám jawmas bultqa uqsaydı+.
15Sabırlılıq penen húkimdar kóndiriler,
Jumsaq til súyekti sındırar.
16Pal tapsań, jeterlisin je,
Artıq jeseń, qusıp taslarsań+.
17Qońsıńa jiyi-jiyi bara berme,
Sennen bezip, jek kórip qalmasın.
18Jaqınına qarsı jalǵan gúwalıq bergen adam,
Shoqmar, qılısh hám ushlı oqqa uqsar+.
19Apat kúni opasızdan úmitleniw,
Sınǵan tis hám sal bolǵan ayaqqa megzer.
20Qayǵılıǵa kewilli qosıq aytıw,
Suwıq kúni kiyimin sheship alǵanǵa,
Yamasa jaraǵa duz sepkenge megzer.
21Eger dushpanıń ash bolsa, oǵan nan ber,
Eger shóllese, suw ber+.
22Solay islep, onı uyaltarsań,
Esesin Jaratqan Iyeden alarsań+.
23Arqa samalı jawın alıp keler,
Ósekshi til adam júzinde ǵázep oyatar.
24Urısqaq hayal menen bir úyde jasaǵannan,
Úshektiń bir múyeshinde jasaǵan jaqsı+.
25Alıs elden kelgen jaqsı xabar,
Shóllegenge berilgen salqın suwǵa megzer+.
26Zalımǵa bas iygen ádil adam,

Ílaylanǵan bulaq hám pataslanǵan qudıqqa megzer.

27Kóp pal jegen jaqsı emes,

Dańq ushın umtıla beriw de dańq ápermes.

28Ózin basqara almaytuǵın adam,

Diywalsız, wayran bolǵan qalaǵa megzer.

26

26^1Jazǵa qar, orım-jıyın waqtına jawın jaraspaǵanı sıyaqlı,

Aqmaqqa dańq jaraspas+.
2Pırr etip ushqan shımshıqtay,
Ushıp ketken qarlıǵashtay,
Jónsiz ǵarǵıs ta adamǵa tiymes+.
3Atqa qamshı, eshekke júwen,
Aqmaqtıń arqasına tayaq kerek+.
4Aqmaqqa aqmaqlıq penen juwap berme,
Bolmasa, óziń de oǵan uqsap qalasań.
5Eger aqmaqqa aqmaqlıǵına say juwap bermeseń,
Onda ol ózin aqıllı sanar+.
6Aqmaq arqalı xabar jibergen,

Ayaǵına balta urǵanday yamasa zorlıqqa shıdaǵanday bolar.

7Aqmaq aytqan hikmetler,
Aqsaqtıń ayaǵınday nategis bolar.
8Aqılsızdı húrmetlew,
Saqpanǵa tastı baylap atqanday paydasız+.
9Aqmaq aytqan hikmetler,
Máskúnemniń qolındaǵı tikenli shaqaǵa uqsar.
10Aqmaqtı yaki dus kelgen adamdı jallawshı,

Bet aldına qaramay jaraqat salatuǵın sadaqshıǵa uqsar.

11Óz aqmaqlıǵın tákirarlaǵan aqmaq,

Óz qusıǵına qaytıp kelgen iytke uqsar+.

12Ózin dana dep sanaytuǵın adamdı kórdiń be?

Sonday adamǵa qaraǵanda, aqmaqtan kóbirek úmit bar+.

13Erinshek: «Jolda arıslan bar.

Maydanlarda arıslan júr», – deydi+.

14Esiktiń topsada aylana bergeni sıyaqlı,

Erinshek tóseginde awnap jata berer.

15Erinshek tabaqqa qol salar,

Biraq awzına aparıwǵa eriner+.

16Erinshek ózin,

Oylanıp juwap beretuǵın jeti adamnan da aqıllıraq sanar.

17Basqanıń jánjeline aralasqan,

Joldaǵı iyttiń qulaǵınan tartqanǵa uqsar.

18Telbe adamdı óltiretuǵın otlı oqlar atadı.

19Jaqının aldap, zıyan keltirgennen keyin:

«Men házillesip edim», – deytuǵın adam da sonday.

20Otın tawısılsa, ot ósher,
Ósekshi bolmasa, daw sóner+.
21Kómir qızıw ushın, otın ot ushın,
Urısqaq adam jánjeldi tutandırıw ushın.
22Ósekshiniń sózi sonday tatlı,
Olar adamnıń jan dúnyasına kirip alar+.
23Shiyrin sózli jawız niyetli adam,
Gúmis jalatılǵan ılay ıdısqa megzer+.
24Dushpan óz kegin tili artına jasırar,
Júreginde bolsa, hiyle saqlar.
25Onıń múláyim sóylegenine isenbe,
Júreginde jeti sumlıq bar onıń+.
26Óshpenligin hiyle menen jasırsa da,
Jawızlıǵı xalıq jıyınında júzege shıǵar.
27Kim gór qazsa, soǵan ózi túser,

Kim joqarıǵa tas domalatsa, ózi astında qalar+.

28Jalǵan til ózi jaralaǵanlardı jek kórer,

Jaǵımpaz awız apat keltirer.

27

27^1Erteńgi kún menen maqtanba,

Onıń ne alıp keletuǵının bilmeyseń+.

2Seni óz awzıń emes, basqa awız,

Óz tilleriń emes, ózge til maqtasın.

3Tas ta salmaqlı, qum da awır,

Aqmaq tuwdırǵan ǵázep ekewinen de awır+.

4Ashıw rehimsiz, ǵázepti basqarıp bolmas,

Biraq kúnshillikke kim qarsı tura aladı+?

5Ashıq eskertken,

Jasırın súyispenshilikten jaqsı+.

6Dostıń eskertiwi sadıqlıq,

Dushpannıń súyiwi aldamshı+.

7Toyınǵan paldan da bas tartar,

Ashqa ashshı da mazalı kóriner+.

8Óz mákanın taslap, gezip ketken,

Uyasın taslap, gezip ketken qusqa megzer.

9Xosh iyisli may hám tútetki júrekti quwantar,

Dostıń shın júrekten aytqan keńesi kewilge jaǵımlı bolar.

10Ózińniń dostıńnan hám ákeńniń dostınan qol úzbe,

Basıńa is túskende aǵayinlerińe juwırma,

Uzaqtaǵı aǵayinnen jaqındaǵı qońsı artıq+.

11Balam, dana bolıp júregime quwanısh baǵıshla,

Sonda meni ayıplaǵanlarǵa ne dep juwap beriwdi bilemen+.

12Aqıllı qáwip-qáterdi kórip, bas sawǵalar,

Sada alǵa basıp bara berip, zálel kórer+.

13Biytanısqa kepil bolǵannıń kiyimin sheship al,

Onı basqaǵa kepil bolǵanı ushın girewge uslap tur+.

14Tań azannan qońsısına dawıslap alǵıs aytqan,

Ǵarǵaǵan sanalar.

15Urısqaq hayal,

Jawınlı kúni tınbay tamshılaytuǵın jawınǵa megzer+.

16Onı toqtatıw samaldı basqarǵanǵa,

Yamasa qol menen maydı uslaǵanǵa uqsaydı.

17Temir temirdi qayrap ótkir qılǵanı sıyaqlı,

Adam adamdı jetik qıladı.

18Ánjirdi tárbiyalaǵan jemisin jer,

Mırzasına ǵamxorlıq etken húrmette bolar+.

19Adam suwǵa qarap júzin kórgendey,

Júregine qarap ózin kórer.

20Óliler mákanı hám nabıt bolıw mákanı toyımsız bolǵanı sıyaqlı,

Adamnıń kózi de toyımsız+.

21Gúmis balqıtıwxanada, altın oshaqta sınalar,

Adam maqtalǵanda sınalar+.

22Aqmaqtı biyday menen kelide túyseń de,

Onnan aqmaqlıǵı ayırılmas.

23Súriwlerińniń jaǵdayın jaqsı bil,

Padalarıńa jaqsılap qara.

24Baylıq máńgilik emes,

Taj da áwladtan-áwladqa berilmes+.

25Otlar orılıp, taza shóp shıǵar,

Tawdaǵı shópler de jıynap alınar.

26Sonda qoylar seni kiyindirer,

Tekeler jer satıp alıwǵa pul bolar.

27Ózińe hám úy-ishińe azıq ushın,

Eshki súti mol bolar,

Shorılarıńnıń ishiwi ushın da jeter.

28

28^1Jawız adam hesh kim quwmasa da qasha berer,

Ádiller arıslanday batır bolar+.

2Elde nızamsızlıq kóbeyse, basshılar kóbeyer,

Túsimpaz hám bilimli basshı bolsa, elde tártip saqlanar+.

3Hálsizlerdi ezetuǵın jarlı,
Egindi jaypaytuǵın nóser jawınǵa uqsar+.
4Nızamdı buzǵanlar zalımlardı maqtar,
Nızamǵa ámel qılǵanlar olarǵa qarsı turar.
5Jawız adamlar ádalattı uqpas,
Jaratqan Iyeni izlegenler hámmesin túsiner.
6Natuwrı joldan júrgen baydan,
Minsiz júrgen jarlı jaqsı+.
7Nızamǵa ámel qılǵan bala – aqıllı bala,

Al jaramasqa dos bolǵan bala ákesin uyatqa qaldıradı.

8Ústeme paydası menen baylıq jıynaǵan,

Onı jarlılarǵa saqawat kórsetetuǵın adam ushın jıynaydı+.

9Nızamdı esitpew ushın qulaǵın jawǵan adamnıń,

Etken duwası da jerkenishli+.
10Haq adamdı joldan azǵırǵan,
Ózi qazǵan shuqırǵa ózi túser,
Minsizler jaqsılıqtı miyras qılar+.
11Bay adam ózin dana sanar,
Aqıllı jarlı onı áshkara qılar+.
12Ádiller ústin shıqsa, quwanısh húkim súrer,

Zalımlar lawazımǵa kóterilse, jurt bas sawǵalar+.

13Qılmısın jasırǵan tabısqa erispes,

Moyınlaǵan hám olardan bas tartqan rehim tabar+.

14Bárqulla Qudaydan qorqqan adam qanday baxıtlı!

Júregin qatal qılǵan apatqa ushırar.
15Jarlı xalıqqa biylik etken zalım basshı,
Aqırǵan arıslanǵa yaki ash ayıwǵa uqsar+.
16Aqılsız húkimdar xalqın ezer,
Haram paydanı jek kórgenniń ómiri uzaq bolar.
17Qan tógip adam óltirgen,
Górge kirgenshe, qashıp júrer,
Oǵan hesh kim járdem bermesin!+
18Minsiz júrgen qáwipsizlikte bolar,
Nadurıs joldan júrgen tosattan qular+.
19Jerine tárbiya bergenniń tamaǵı toq bolar,

Bos arzıw-qıyalǵa berilgen joqshılıqqa toyar+.

20Sadıq adam jarılqawǵa bay bolar,
Bayıwǵa asıqqan jazasız qalmas+.
21Adamlardı alalaw jaqsı emes,

Geybir adam bir tislem nan ushın nahaqlıq qılar+.

22Ishi tar adam bayıwǵa asıǵar,
Joqshılıqqa ushıraytuǵının oylamaydı da+.
23Adamdı ádil áshkaralaǵan,

Aqırında, jaǵımpazǵa qaraǵanda úlken húrmetke eriser+.

24«Gúna emes», – dep ata-anasınan urlaytuǵın –

Gellekeserlerdiń sherigi+.

25Ashkóz jánjel shıǵarar,

Jaratqan Iyege úmit artqan toq jasar+.

26Ózine isengen – aqılsız,

Danalıq penen júrgen qáwipsizlikte bolar.

27Jarlıǵa bergen kem bolmas,

Al onnan kóz jumǵan kóp ǵarǵısqa qalar+.

28Zalımlar lawazımǵa kóterilse, jurt bas sawǵalar,

Olar qulasa, ádiller kóbeyer+.

29

29^1Jiyi eskertiwdi tıńlamay qasarısqan adam,

Kútilmegende, shıpasız ólip keter+.

2Ádiller biylik etse, xalıq quwanar,

Zalımlar biylik etse, xalıq dad salar+.

3Danalıqtı súygen ákesine quwanısh keltirer,

Buzıqlar menen dos bolǵan baylıǵın shashar+.

4Patsha ádalatlıq penen eldi bekkemler,

Para alǵan onı qulatar.

5Jaqınına jaǵımpazlanǵan,

Onıń ayaǵı astına aw qurǵan bolar+.

6Zalımnıń gúnası ózine duzaq bolar,

Ádil shadlanıp baqırar hám quwanar+.

7Ádil jarlılardıń huqıqın qorǵar,

Zalımnıń buǵan bilimi jetpes+.

8Surbetler qalanı kóteriliske túrtkiler,

Danalar ashıw-ızanı basar+.

9Dana adam aqmaq penen qazıxanada dawlassa,

Aqmaq ashıwlanar, kúler, hesh maza bermes.

10Qanxor adamlar minsizdi jek kórer,

Haq adamlar onıń ómirine ǵamxorlıq eter+.

11Aqmaq bar ashıwın tóger,

Dana ózin ózi biyler+.

12Eger húkimdar jalǵan sózge qulaq salsa,

Onıń barlıq hámeldarları jawızǵa aylanar.

13Jarlı menen eziwshige ortaq nárse mınaw:

Ekewiniń de kózine Jaratqan Iye nur bergen+.

14Patsha jarlılarǵa ádalatlı húkim shıǵarsa,

Onıń taxtı hárdayım bekkem bolar+.

15Tayaq hám eskertiw danalıq berer,

Qarawsız qalǵan bala anasın uyatqa qaldırar+.

16Zalımlar kóbeyse, nızamsızlıq kóbeyer,

Ádiller bolsa, olardıń qulaǵanın kórer+.

17Balańdı tárbiyala, ol saǵan ráhát berer,

Janıńdı quwanıshqa bóler+.

18Kókten ayan bolmasa, xalıq júwensiz bolar,

Nızamǵa ámel qılǵan baxıtlı bolar+.

19Quldı tek sóz benen tárbiyalap bolmas,

Ol túsinedi, biraq qulaq salmas.

20Oylanbay sóyleytuǵın adamdı kórdiń be?

Sonday adamǵa qaraǵanda, aqmaqtan kóbirek úmit bar+.

21Qul balalıǵınan erkeletip ósirilse,
Aqırında basıńa bále bolar.
22Ashıwlı adam jánjel shıǵarar,
Qızba adam kóp gúna qılar+.
23Menmenlik adamdı jer qılar,
Kishipeyil húrmetke iye bolar+.
24Urıǵa sherik bolǵan óz janın jaman kórer,

Ǵarǵısqa qalsa da, bilgenin aytıwǵa batılı jetpes+.

25Adamnan qorqıw duzaqqa túsirer,

Jaratqan Iyege úmit artqan qáwipsiz bolar+.

26Kópler húkimdardıń kózine túsiwdi qáler,

Biraq ádalat Jaratqan Iyeden beriler+.

27Ádiller ushın nahaqlar jerkenishli,

Zalımlar ushın haq júrgenler jerkenishli.

30

Agurdıń sózleri

30^1Mınalar Yake ulı Agurdıń Itielge, Itiel menen Uxalǵa aytqan hikmetli sózleri:

2Írasında da, men adamlar arasındaǵı eń nadanı ekenmen,

Adamǵa tán aqıl da joq mende.

3Danalıqtı úyrengen de emespen,

Muxaddes Qudaydı tanımayman da.

4Kim bir ret bolsa da, kóklerge kóterilgen yamasa tómen túsken?

Kim alaqanına samaldı jıynap alǵan?

Kim suwdı kiyimine orap alǵan?

Kim jerdiń shegin ornatqan?

Onıń atı kim? Ulınıń atı kim?

Bilseń, maǵan ayt!+

5Qudaydıń hár bir sózi haq,

Ol Ózin panalaytuǵınlardıń qalqanı+.

6Onıń sózlerine hesh nárse qospa,

Qossań, Ol seni áshkaralar, ótirikshi bolıp qalarsań+.

7Quday, men Sennen eki nárse sorayman,
Ólmesimnen burın solardı bershi:
8Mıljıń sózdi hám ótirikti mennen awlaq qıl,
Jarlılıq ta, baylıq ta bermeshi maǵan,
Tek bere gór kúndelikli nanımdı+.
9Toyınıp ketip, Sennen bas tartıp:
«Jaratqan Iye degen kim ózi?» – dep aytpayın,
Jarlılanıp qalıp urlıq islep,
Seniń atıńa daq túsirip júrmeyin+.

10Xızmetkerin xojayınına jamanlama,
Bolmasa, ol seni ǵarǵap, jazasın tartarsań+.
11Sonday áwlad bar, ákesin ǵarǵar,
Anasına da alǵıs aytpas+.
12Sonday áwlad bar, ózin taza sanar,
Hátte, qusıǵınan tazarmaǵan bolsa da+.
13Sonday áwlad bar, tákabbirlenip baǵar,
Hámmeniń ústinen qarar+.
14Jarlılardı jer betinen,
Mútájlerdi adamlar arasınan jalmap jutatuǵın,

Tisleri qılısh, azıwları pıshaqtay adamlar bar+.

15Súliktiń eki qızı bar. «Ber, ber», – dep baqırar olar.

Hesh qashan toymaytuǵın úsh nárse,
«Jeterli» demeytuǵın tórt nárse bar:
16Óliler mákanı, násilsiz qursaq,

Suwǵa qanbaytuǵın topıraq penen órt hesh qashan «jeterli» demes.

17Ákeni mazaqlaytuǵın,
Anaǵa boysınıwdan bas tartatuǵın kózdi,
Oypatlıqtaǵı ǵarǵalar shoqıydı,
Qara qustıń palapanları jeydi+.

18Meniń aqılım jetpeytuǵın úsh nárse,
Men túsinbeytuǵın tórt nárse bar:+
19Aspandaǵı búrkittiń jolı,
Tas ústindegi jılannıń jolı,
Teńiz ortasındaǵı kemeniń jolı,
Erkektiń qızǵa baratuǵın jolı.
20Buzıq hayaldıń jolı da sonday.
Ol jep bolıp, awzın súrtip,
«Hesh jamanlıq islemedim», – der.

21Jer úsh nárseden lárzege keler,
Tórtewin ol kótere almas:
22Qul patsha bolǵanda,
Aqmaq asqa toyǵanda,+
23Jaǵımsız qız turmısqa shıqqanda,
Shorı xanımınıń ornın alǵanda.

24Jer betinde tórt kishkene nárse bar,

Biraq olar danalardıń danası:

25Qumırısqa kúshsiz janzat,

Biraq qıs azıǵın jazda tayarlar+.

26Daman[*] hálsiz janzat,

Biraq óz inin jartasqa salar.

27Shegirtkede patsha joq,

Biraq hámmesi sap tartıp júris qılar+.

28Kesirtkeni qol menen uslawǵa bolar,

Biraq ol patsha sarayında da bola alar.

29Qádemi sawlatlı úsh nárse,
Júrisi aybatlı tórt nárse bar:
30Haywanlardıń eń kúshlisi arıslan,
Hesh nárseden qaymıqpas.
31Mákiyenler aldındaǵı qoraz,
Súriw aldındaǵı teke,
Ordasınıń basındaǵı patsha.

32Eger menmenlik etip aqmaqlıq qılǵan,
Yamasa jamanlıq oylaǵan bolsań,
Awzıńdı qolıń menen jap+.
33Sútti gúbige pisse may shıǵar,
Murınǵa ursa qan shıǵar,
Sol sıyaqlı, ashıwdı qozǵasa jánjel shıǵar.

31

Lemueldiń aytqanları

31^1Patsha Lemueldiń hikmetli sózleri, anasınıń oǵan úyretkenleri:

2Balam, qursaǵımnan shıqqan balam!

Balam, wáde berip, tilep alǵanım!

3Kúshińdi hayallarǵa jumsama,

Patshalardı nabıt qılatuǵınlarǵa jaslıǵıńdı sarp qılma+.

4Lemuel, patshalarǵa sharap ishiw jaraspas,

Húkimdarlarǵa ótkir ishimlikti ańsaw jaraspas+.

5Ishkende, olar nızamdı umıtar,

Ezilgenlerden huqıqın tartıp alar.

6Ótkir ishimlikti ólip baratırǵanǵa,

Sharaptı ruwxı qıynalǵanǵa ber+.

7Ol iship, jarlılıǵın umıtsın,

Qayǵı-hásiretin endi eske almasın.

8Awzıńdı óz huqıqın qorǵay almaytuǵınlar ushın,

Ezilgenlerdi qorǵaw ushın ash+.

9Awzıńdı ádil húkim shıǵarıw ushın,

Jarlı hám mútájdiń isin qorǵaw ushın ash+.

Uqıplı hayal

10Jaqsı hayaldı kim taba alar?

Ol qımbatbaha taslardan da qımbat+.

11Kúyewi oǵan shın júrekten isener,

Hesh nárseden mútájlik kórmes.

12Ol kúyewine jamanlıq emes,

Bir ómir jaqsılıq qılar.

13Ol jún hám zıǵır tabar,

Ráhátlenip, óz qolları menen isler.

14Ol sawdagerdiń kemesine uqsar,

Nanın uzaqtan alıp keler.

15Ol tań atpay turıp,

Xojalıǵı ushın awqat tayarlar,

Shorılarına da tapsırma berer+.

16Atızdı kózden keshirip, satıp alar,

Eńbeginiń túsiminen júzim otırǵızar.

17Belin bekkem buwıp,

Qollarına kúshin jıynar.

18Ol isiniń paydalı ekenin biler,

Shırası túnde de óshpes.

19Qolların sharıqqa qoyar,

Barmaqları menen urshıq iyirer.

20Jarlılarǵa qolın sozar,

Mútájlerge qol berer+.

21Úy-ishin oylap, qardan qorqpas,

Úyindegiler qırmızı kiyim kiygen.

22Ol ózi ushın tósek tiger,

Kiyimleri shım qızıl hasıl zıǵırdan.

23Kúyewiniń ataǵı keń jayılıp,

El aqsaqalları menen keńes qurar.

24Hayal zıǵırdan kiyim tigip satar,

Sawdagerlerdi qayıs penen támiyinler.

25Kúsh hám abıray onıń kiyimi,

Shad bolıp baǵadı erteńgi kúnge.

26Ol danalıq penen sóyler,

Mehir menen násiyat qılar.

27Xojalıq islerin baqlap barar,

Miynetsiz nan jemes.

28Balaları turıp, raxmet aytar,

Kúyewi de bılay dep onı maqtar:

29«Jaqsı hayallar kóp,

Biraq sen hámmesinen artıqsań».

30Súykimlilik aldamshı, sulıwlıq ótkinshi,

Biraq Jaratqan Iyeden qorqatuǵın hayal maqtawǵa ılayıq.

31Oǵan miynetine jarasa sıy berińler,

Isleri qala dárwazası aldındaǵı keńeste táriyiplensin!+

* 30:26 Daman – surokqa uqsaytuǵın haywan.

+ 1:1 3Pat 4:31, Hkm 10:1, Hkm 25:1, Waz 12:9
+ 1:3 Hkm 2:9
+ 1:4 Hkm 8:5

+ 1:7 Ayup 28:28, Zab 110:10, Hkm 8:13, Hkm 9:10, Hkm 16:6

+ 1:8 Hkm 6:20
+ 1:9 Hkm 4:9
+ 1:10 Nzm 13:8, Hkm 16:29
+ 1:11 Zab 9:30, Zab 63:5, Erm 5:26
+ 1:12 San 16:32-33, Zab 123:3, Zab 27:1
+ 1:15 Zab 1:1, Hkm 4:14, Hkm 24:1
+ 1:16 Hkm 6:18, Iysh 59:7, Rim 3:15
+ 1:19 Hkm 15:27
+ 1:20 Hkm 8:1, Hkm 9:3
+ 1:22 Hkm 8:5, Zab 1:1, Hkm 21:24
+ 1:24 Iysh 65:12, Iysh 66:4, Erm 7:13
+ 1:25 Zab 106:11
+ 1:26 Zab 2:4

+ 1:28 1Pat 8:18, Ayup 27:8-9, Iysh 1:15, Erm 11:11, Ezk 8:18, Mix 3:4

+ 1:31 Erm 6:19
+ 2:1 Hkm 1:8
+ 2:4 Hkm 3:14
+ 2:5 Hkm 1:7
+ 2:6 3Pat 3:9-12, Yaqp 1:5
+ 2:7 Hkm 30:5
+ 2:8 1Pat 2:9, Zab 90:11
+ 2:9 Hkm 1:3
+ 2:14 Hkm 10:23, Hkm 15:21, Erm 11:15
+ 2:15 Zab 124:5, Hkm 14:2
+ 2:16 Hkm 6:24, Hkm 7:5, Hkm 23:27
+ 2:18 Hkm 5:5, Hkm 7:27
+ 2:21 Zab 36:11, Mat 5:5
+ 2:22 Hkm 10:30
+ 3:1 Hkm 1:8
+ 3:2 Hkm 3:16, Hkm 4:10, Hkm 9:11, Hkm 10:27
+ 3:3 Hkm 6:21, Hkm 7:3
+ 3:5 Zab 36:5
+ 3:6 Hkm 11:5
+ 3:7 Hkm 12:15, Erm 9:23, Ayup 28:28
+ 3:9 Shıǵ 23:19, Shıǵ 34:26, Nzm 26:2
+ 3:10 Nzm 28:8, Mal 3:10
+ 3:11 Zab 93:12, Ayup 5:17

+ 3:12 Nzm 8:5, 1Kor 11:32, Evr 12:6, Ayan 3:19

+ 3:14 Ayup 28:15, Hkm 8:19, Hkm 16:16

+ 3:15 Ayup 28:18, Hkm 8:11

+ 3:16 Hkm 3:2, Hkm 4:10, Hkm 9:11, Hkm 10:27, Hkm 8:18, Hkm 22:4

+ 3:18 Jar 2:9, Jar 3:22, Hkm 11:30, Hkm 13:12, Hkm 15:4

+ 3:19 Zab 103:24, Hkm 8:27, Erm 10:12, Zab 135:5

+ 3:20 Jar 7:11, Ayup 36:27
+ 3:23 Hkm 10:9, Zab 90:12, Hkm 4:12
+ 3:24 Ayup 11:19
+ 3:25 Zab 90:5
+ 3:27 Gal 6:10
+ 3:28 Leb 19:13, Nzm 24:14-15

+ 3:31 Zab 36:1, Hkm 23:17, Hkm 24:1, Hkm 24:19

+ 3:33 Zxr 5:4, Mal 2:2, Ayup 8:6, Hkm 14:11
+ 3:34 Zab 1:1, Yaqp 4:6, 1Pet 5:5
+ 4:1 Hkm 1:8
+ 4:4 1Jln 28:9, Leb 18:5, Iysh 55:3
+ 4:8 1Pat 2:30
+ 4:9 Hkm 1:9
+ 4:10 Hkm 3:2, Hkm 3:16, Hkm 9:11, Hkm 10:27
+ 4:12 Hkm 3:23
+ 4:13 Hkm 3:18
+ 4:14 Zab 1:1, Hkm 1:15
+ 4:16 Zab 35:5, Mix 2:1

+ 4:18 Ayup 11:17, Ayup 22:28, Zab 96:11, Iysh 60:3, Dan 12:3, Mat 13:43

+ 4:19 1Pat 2:9, Erm 23:12, Yuxn 12:35
+ 4:22 Hkm 14:30
+ 4:24 Hkm 6:12
+ 4:26 Evr 12:13
+ 4:27 Nzm 5:32, Nzm 28:14
+ 5:1 Hkm 4:20
+ 5:2 Mal 2:7
+ 5:3 Hkm 2:16, Zab 54:22
+ 5:4 Waz 7:26
+ 5:5 Hkm 2:18, Hkm 7:27
+ 5:15 Qsq 4:15
+ 5:18 Nzm 24:5

+ 5:21 2Jln 16:9, Zab 138:3, Zab 118:168, Erm 16:17, Erm 32:19

+ 6:1 Ayup 17:3
+ 6:5 Zab 90:3
+ 6:6 Hkm 10:26, Hkm 18:9
+ 6:8 Hkm 30:25
+ 6:9 Hkm 19:15
+ 6:11 Hkm 13:4, Hkm 24:33-34, Waz 4:5
+ 6:12 Hkm 16:27
+ 6:13 Hkm 10:19
+ 6:15 Iysh 30:13
+ 6:16 Ayup 5:19, Hkm 30:18

+ 6:17 Zab 100:5, Hkm 16:5, Hkm 21:4, Hkm 12:22, Hkm 17:7, Zab 119:2, Nzm 19:10

+ 6:18 Jar 6:5, Hkm 15:26, Hkm 1:16, Iysh 59:7, Rim 3:15

+ 6:19 Shıǵ 20:16, Zab 26:12
+ 6:20 Hkm 1:8
+ 6:21 Hkm 3:3
+ 6:23 Zab 118:105, Hkm 10:17
+ 6:24 Hkm 2:16
+ 6:25 Mat 5:28
+ 6:31 Shıǵ 22:4
+ 6:32 Shıǵ 20:14
+ 6:34 Hkm 27:4, Qsq 8:6
+ 7:1 Hkm 2:1
+ 7:2 Leb 18:5, Hkm 4:4
+ 7:3 Hkm 3:3
+ 7:5 Hkm 2:16
+ 7:7 Hkm 1:4
+ 7:9 Ayup 24:15
+ 7:10 Jar 38:14-15
+ 7:12 Hkm 23:28
+ 7:17 Zab 44:9
+ 7:21 Hkm 5:3, Hkm 6:24
+ 7:22 Waz 9:12
+ 7:27 Hkm 2:18, Hkm 5:5
+ 8:1 Hkm 1:20-21, Hkm 9:3
+ 8:5 Hkm 1:4, Hkm 1:22
+ 8:10 Zab 18:11, Zab 118:127, Hkm 3:14
+ 8:11 Hkm 3:15

+ 8:13 Hkm 1:7, Hkm 9:10, Hkm 16:6, Zab 96:10, Hkm 4:24, Hkm 6:17

+ 8:14 Waz 7:19
+ 8:17 Zab 90:14, Yuxn 14:21, Mat 7:8
+ 8:18 Hkm 3:16, Hkm 22:4
+ 8:19 Hkm 3:14, Hkm 16:16
+ 8:22 Ayup 28:27, Ayan 3:14
+ 8:25 Ayup 15:7, Zab 89:3
+ 8:27 Hkm 3:19
+ 8:28 Jar 1:6

+ 8:29 Jar 1:9, Jar 1:10, Ayup 26:10, 1Pat 2:8, Zab 23:2, Zab 101:26, Zab 103:5

+ 8:32 Zab 118:1, Zab 127:1
+ 8:35 Hkm 3:18, Hkm 4:22, Hkm 18:22
+ 9:2 Qsq 8:2
+ 9:3 Hkm 1:20, Hkm 8:1
+ 9:5 Yuxn 7:37
+ 9:8 Zab 140:5
+ 9:9 Mat 13:12, Mrk 4:25
+ 9:10 Ayup 28:28, Zab 110:10, Hkm 1:7
+ 9:11 Hkm 3:2, Hkm 3:16, Hkm 4:10, Hkm 10:27
+ 9:13 Hkm 7:11
+ 9:17 Hkm 5:15, Hkm 20:17

+ 10:1 Hkm 1:1, Hkm 25:1, Hkm 15:20, Hkm 29:3, Hkm 17:21, Hkm 17:25

+ 10:2 Hkm 11:4, Hkm 11:6

+ 10:3 Ayup 4:7, Zab 33:10-11, Zab 36:25, Hkm 13:25

+ 10:4 Hkm 21:5
+ 10:7 Ayup 18:17, Zab 33:17
+ 10:9 Zab 22:4, Hkm 3:23, Hkm 28:18
+ 10:10 Hkm 6:13

+ 10:11 Zab 35:10, Hkm 13:14, Hkm 14:27, Hkm 16:22

+ 10:12 Yaqp 5:20, 1Pet 4:8
+ 10:13 Hkm 19:29, Hkm 26:3
+ 10:14 Hkm 18:7
+ 10:15 Hkm 18:11
+ 10:16 Hkm 11:19
+ 10:17 Hkm 6:23
+ 10:19 Mat 12:36, Hkm 17:27, Waz 5:2
+ 10:21 Hosh 4:6
+ 10:23 Hkm 2:14, Erm 11:15
+ 10:24 Ayup 3:25, Iysh 66:4, Zab 144:19
+ 10:25 Ayup 21:19, Mat 7:27, Hkm 12:3
+ 10:26 Hkm 6:6

+ 10:27 Hkm 3:2, Hkm 3:16, Hkm 4:10, Hkm 9:11, Zab 54:24

+ 10:28 Ayup 8:13, Hkm 11:7
+ 10:30 Hkm 2:21-22
+ 10:31 Zab 36:30, Hkm 15:28

+ 11:1 Leb 19:36, Nzm 25:13, Hkm 16:11, Hkm 20:10, Hkm 20:23, Ezk 45:10

+ 11:2 Hkm 16:18, Hkm 18:12, Hkm 29:23

+ 11:3 Hkm 13:6

+ 11:4 Ayup 36:19, Ezk 7:19, Sef 1:18, Hkm 10:2

+ 11:5 Hkm 3:6, Est 7:9, Zab 7:16, Dan 6:24
+ 11:6 Hkm 13:6
+ 11:7 Ayup 8:13, Hkm 10:28
+ 11:8 Hkm 21:18
+ 11:10 Est 8:15, Hkm 29:2
+ 11:11 Hkm 29:8
+ 11:13 Hkm 20:19
+ 11:14 Hkm 15:22, Hkm 20:18, Hkm 24:6
+ 11:18 Hosh 10:12, Gal 6:8
+ 11:19 Hkm 10:16
+ 11:20 Zab 118:1
+ 11:21 Hkm 16:5, Zab 111:2
+ 11:24 Hkm 13:7, 2Kor 9:6
+ 11:25 Zab 111:9
+ 11:26 Jar 42:6

+ 11:27 Est 7:9, Zab 7:16, Hkm 26:27, Dan 6:24

+ 11:28 Zab 48:7, Zab 91:13

+ 11:30 Jar 2:9, Jar 3:22, Hkm 3:18, Hkm 13:12, Hkm 15:4

+ 11:31 1Pet 4:18
+ 12:1 Hkm 15:10
+ 12:3 Hkm 10:25

+ 12:4 Rut 3:11, Hkm 18:22, Hkm 31:10, Hkm 14:30

+ 12:5 Mat 12:35
+ 12:6 Zab 9:30, Zab 63:5, Erm 5:26, Hkm 14:3
+ 12:10 Nzm 25:4
+ 12:11 Hkm 28:19
+ 12:13 Zab 58:13, Hkm 18:7, Hkm 21:23

+ 12:14 Hkm 13:2, Hkm 18:20, Iysh 3:10, Erm 22:15

+ 12:15 Hkm 3:7
+ 12:16 Hkm 29:11
+ 12:17 Hkm 14:5
+ 12:18 Zab 56:5, Hkm 4:22
+ 12:19 Hkm 19:9
+ 12:21 Zab 90:10
+ 12:22 Hkm 6:17
+ 12:23 Hkm 13:16
+ 13:1 Hkm 1:22, Zab 1:1
+ 13:2 Hkm 12:14, Hkm 18:20
+ 13:3 Hkm 12:13, Hkm 21:23
+ 13:4 Hkm 6:9-11, Hkm 21:25
+ 13:6 Hkm 11:6, Hkm 11:3, Hkm 19:3
+ 13:7 Hkm 11:24
+ 13:9 Ayup 18:5-6, Ayup 21:17
+ 13:10 Hkm 28:25

+ 13:12 Jar 2:9, Jar 3:22, Hkm 3:18, Hkm 11:30, Hkm 15:4

+ 13:14 Zab 35:10, Hkm 10:11
+ 13:16 Waz 10:3
+ 13:17 Hkm 25:13
+ 13:18 Hkm 15:31-32, Waz 7:5
+ 13:22 Ayup 27:16, Hkm 28:8

+ 13:24 Hkm 19:18, Hkm 22:15, Hkm 23:13, Hkm 29:17

+ 13:25 Hkm 10:3
+ 14:2 Hkm 2:15
+ 14:3 Hkm 12:6
+ 14:5 Shıǵ 23:1, Hkm 12:17
+ 14:6 Hkm 15:14
+ 14:11 Hkm 3:33
+ 14:12 Hkm 16:25
+ 14:13 Waz 2:2, Luk 6:25
+ 14:19 Jar 42:6, 1Pat 2:36
+ 14:20 Hkm 19:7, Hkm 19:4
+ 14:21 Zab 40:2, Hkm 29:7
+ 14:23 Hkm 21:5
+ 14:27 Zab 35:10, Hkm 10:11, Hkm 13:14

+ 14:29 Hkm 15:18, Hkm 16:32, Hkm 19:11, Waz 7:8-9

+ 14:30 Hkm 4:22, Hkm 12:4
+ 14:31 Hkm 17:5
+ 15:1 Biy 8:1-3, 3Pat 12:13-17
+ 15:2 Waz 10:13-14
+ 15:3 2Jln 16:9, Ayup 31:4, Zxr 4:10

+ 15:4 Jar 2:9, Jar 3:22, Hkm 3:18, Hkm 11:30, Hkm 13:12

+ 15:8 Hkm 21:27, Hkm 28:9, Iysh 1:11, Iysh 66:3, Erm 6:20, Waz 4:17

+ 15:10 Hkm 12:1

+ 15:11 Hkm 27:20, Ayup 26:6, 1Jln 28:9, 2Jln 6:30, Zab 43:20, Elsh 1:24

+ 15:12 Amo 5:10
+ 15:13 Hkm 17:22, Nxm 2:2, Hkm 18:14
+ 15:14 Hkm 14:6
+ 15:16 Hkm 16:8, Waz 4:6
+ 15:17 Hkm 17:1
+ 15:18 Hkm 28:25, Hkm 29:22, Hkm 14:29
+ 15:19 Hkm 19:24, Hkm 22:5, Hkm 22:13
+ 15:20 Hkm 10:1, Hkm 29:3
+ 15:21 Hkm 2:14, Hkm 10:23, Erm 11:15
+ 15:22 Hkm 11:14, Hkm 20:18, Hkm 24:6
+ 15:23 Hkm 25:11
+ 15:24 Kol 3:1-2
+ 15:25 Zab 67:6
+ 15:26 Hkm 6:18, Hkm 16:24

+ 15:27 Hkm 1:19, Hkm 23:4, 1Tim 6:9, Hkm 17:23

+ 15:28 Zab 36:30, Hkm 10:31
+ 15:29 Zab 17:42, Zab 33:16
+ 15:30 Hkm 25:25
+ 15:32 Hkm 13:18, Waz 7:5
+ 15:33 Hkm 18:12, Hkm 29:23

+ 16:1 Hkm 16:9, Hkm 19:21, Mat 10:19, Luk 12:12

+ 16:2 Hkm 21:2, Hkm 24:12
+ 16:3 Zab 36:5
+ 16:4 Ayup 21:30, Rim 9:22
+ 16:5 Hkm 6:17, Hkm 11:21, Hkm 28:20
+ 16:6 Dan 4:24
+ 16:7 Jar 26:28
+ 16:8 Zab 36:16, Hkm 15:16
+ 16:9 Hkm 16:1, Hkm 19:21, Hkm 20:24
+ 16:10 3Pat 3:28

+ 16:11 Leb 19:36, Nzm 25:13, Hkm 11:1, Hkm 20:10, Hkm 20:23, Ezk 45:10

+ 16:12 2Pat 23:3, Hkm 25:5, Hkm 29:14
+ 16:13 Hkm 22:11
+ 16:14 Hkm 19:12, Hkm 20:2
+ 16:15 Zab 71:6
+ 16:16 Hkm 3:14, Hkm 8:19
+ 16:18 Hkm 11:2, Hkm 18:12, Hkm 29:23
+ 16:20 Hkm 19:8, Zab 83:13

+ 16:22 Zab 35:10, Hkm 10:11, Hkm 13:14, Hkm 14:27

+ 16:24 Hkm 15:26
+ 16:25 Hkm 14:12
+ 16:26 Waz 6:7
+ 16:27 Hkm 6:12, Yaqp 3:6
+ 16:28 Hkm 26:20
+ 16:29 Hkm 1:10
+ 16:31 Hkm 20:29
+ 16:32 Hkm 14:29
+ 16:33 Elsh 1:26
+ 17:1 Hkm 15:17
+ 17:2 Hkm 19:26

+ 17:3 Hkm 27:21, 1Jln 28:9, 1Jln 29:17, Zab 25:2, Erm 17:10

+ 17:5 Hkm 14:31, Ayup 19:29, Hkm 24:18
+ 17:6 Zab 127:6
+ 17:7 Hkm 6:17
+ 17:8 Nzm 16:19, Hkm 18:16, Hkm 21:14
+ 17:12 2Pat 17:8, Hosh 13:8
+ 17:13 Zab 34:12, Erm 18:20
+ 17:14 Hkm 20:3, Hkm 25:8, 1Sal 4:11

+ 17:15 Shıǵ 23:7, Hkm 24:24, Iysh 5:23, Zab 93:21

+ 17:17 Hkm 18:24, Hkm 27:10
+ 17:19 Hkm 29:23
+ 17:21 Hkm 10:1, Hkm 19:13
+ 17:22 Hkm 15:13
+ 17:23 Hkm 15:27, Mix 7:3
+ 17:25 Hkm 10:1
+ 17:27 Hkm 10:19, Waz 5:2
+ 17:28 Ayup 13:5
+ 18:4 Hkm 20:5
+ 18:5 Hkm 24:24, Nzm 1:17
+ 18:6 Hkm 10:13, Hkm 19:29, Hkm 26:3

+ 18:7 Hkm 10:14, Zab 63:8, Hkm 12:13, Waz 10:12

+ 18:8 Hkm 26:22
+ 18:10 Shıǵ 34:5-7, Zab 19:2, Zab 60:4
+ 18:11 Hkm 10:15

+ 18:12 Hkm 11:2, Hkm 16:18, Hkm 15:33, Hkm 29:23

+ 18:14 Hkm 15:13
+ 18:16 Hkm 17:8
+ 18:20 Hkm 12:14, Hkm 13:2
+ 18:22 Hkm 12:4, Hkm 19:14, Hkm 8:35
+ 18:24 Hkm 17:17
+ 19:1 Hkm 28:6
+ 19:2 Hkm 21:5, Hkm 28:20
+ 19:3 Hkm 13:6
+ 19:4 Hkm 14:20

+ 19:5 Shıǵ 20:16, Nzm 19:19, Hkm 21:28, Hkm 24:28, Hkm 25:18

+ 19:6 Hkm 29:26
+ 19:7 Hkm 14:20
+ 19:8 Hkm 16:20
+ 19:9 Shıǵ 20:16
+ 19:10 Hkm 26:1, Waz 10:7
+ 19:11 Hkm 14:29
+ 19:12 Hkm 16:14, Hkm 20:2, Hkm 28:15
+ 19:13 Hkm 17:21, Hkm 21:9, Hkm 27:15
+ 19:14 Hkm 12:4, Hkm 18:22
+ 19:15 Hkm 6:9, Hkm 20:4, Hkm 20:13
+ 19:16 Hkm 13:13

+ 19:17 Nzm 15:7-8, Hkm 22:9, Hkm 28:27, Waz 11:1, Mat 5:7

+ 19:18 Hkm 13:24

+ 19:21 Ayup 23:13, Hkm 16:1, Hkm 16:9, Iysh 14:27

+ 19:23 Hkm 10:16, Hkm 11:19
+ 19:24 Hkm 15:19, Hkm 22:13, Hkm 26:15
+ 19:25 Hkm 21:11
+ 19:26 Shıǵ 20:12
+ 19:28 Ayup 15:16
+ 19:29 Hkm 10:13, Hkm 18:6, Hkm 26:3

+ 20:1 Jar 9:21, Hkm 23:29-32, Hkm 31:4, Efs 5:18

+ 20:2 Hkm 16:14, Hkm 19:12
+ 20:4 Hkm 19:15
+ 20:5 Hkm 18:4

+ 20:9 3Pat 8:46, 2Jln 6:36, Waz 7:20, Yaqp 1:21, 1Yuxn 1:8-10, Rim 3:23

+ 20:10 Leb 19:36, Nzm 25:13, Hkm 11:1, Hkm 16:11, Hkm 20:23, Ezk 45:10

+ 20:12 Shıǵ 4:11, Zab 93:9
+ 20:13 Hkm 19:15
+ 20:16 Hkm 22:26-27, Hkm 27:13
+ 20:17 Hkm 9:17
+ 20:18 Hkm 11:14, Hkm 15:22, Hkm 24:6
+ 20:19 Hkm 11:13
+ 20:20 Shıǵ 21:17, Hkm 30:11, Hkm 30:17
+ 20:21 Hkm 13:11

+ 20:22 Leb 19:18, Hkm 24:29, Rim 12:19, Zab 26:14

+ 20:23 Leb 19:36, Nzm 25:13, Hkm 11:1, Hkm 16:11, Hkm 20:10, Ezk 45:10

+ 20:24 Hkm 16:1, Hkm 16:9, Hkm 19:21
+ 20:25 Waz 5:4
+ 20:27 1Kor 2:11
+ 20:29 Leb 19:32, Hkm 16:31
+ 21:1 Ezr 6:22
+ 21:2 Hkm 16:2, Hkm 24:12, Luk 16:15
+ 21:3 1Pat 15:22, Mix 6:6-8
+ 21:4 Hkm 6:17
+ 21:5 Hkm 14:23, Hkm 10:4
+ 21:6 Hkm 20:21

+ 21:9 Hkm 19:13, Hkm 21:9, Hkm 25:24, Hkm 27:15

+ 21:11 Hkm 19:25
+ 21:13 1Yuxn 3:17
+ 21:14 Hkm 17:8
+ 21:16 Zab 48:14-15
+ 21:18 Hkm 11:8
+ 21:19 Hkm 19:13, Hkm 25:24, Hkm 27:15
+ 21:22 Waz 7:19, Waz 9:16, Waz 9:18
+ 21:23 Hkm 12:13, Hkm 13:3
+ 21:24 Zab 1:1, Hkm 1:22
+ 21:25 Hkm 13:4
+ 21:26 Nzm 15:7-8, Mat 5:42
+ 21:27 Hkm 15:8, Iysh 66:3
+ 21:28 Shıǵ 20:16, Hkm 19:5
+ 21:30 Iysh 44:25, 1Kor 1:20, 1Kor 3:19
+ 21:31 Zab 19:7-8, Zab 32:17, Iysh 31:1
+ 22:1 Waz 7:1
+ 22:2 Ayup 31:15, Hkm 29:13
+ 22:3 Hkm 27:12
+ 22:4 Hkm 3:16, Hkm 8:18
+ 22:5 Hkm 15:19
+ 22:6 Efs 6:4
+ 22:8 Ayup 4:8, Gal 6:7
+ 22:9 Hkm 19:17
+ 22:10 Hkm 26:20
+ 22:11 Hkm 16:13
+ 22:13 Hkm 15:19, Hkm 19:24, Hkm 26:13
+ 22:14 Hkm 2:16, Hkm 23:27, Waz 7:26
+ 22:15 Hkm 13:24
+ 22:16 Hkm 28:22
+ 22:17 Hkm 5:1, Hkm 24:23
+ 22:22 Shıǵ 23:6, Zxr 7:10
+ 22:23 Hkm 23:11
+ 22:27 Hkm 20:16
+ 22:28 Nzm 19:14, Ayup 24:2, Hkm 23:10

+ 23:4 Hkm 28:20, Mat 6:19, 1Tim 6:9-10, Evr 13:5

+ 23:5 Hkm 27:24, 1Tim 6:17
+ 23:10 Nzm 19:14, Ayup 24:2, Hkm 22:28
+ 23:11 Hkm 19:25, Hkm 22:23
+ 23:13 Hkm 13:24, Hkm 19:18, Hkm 22:15
+ 23:17 Zab 36:1, Hkm 3:31, Hkm 24:1
+ 23:18 Hkm 24:14
+ 23:20 Hkm 20:1, Iysh 5:11-12, Efs 5:18
+ 23:22 Shıǵ 20:12, Hkm 1:8
+ 23:27 Hkm 22:14, Hkm 2:16, Waz 7:26
+ 23:28 Hkm 7:12
+ 23:30 Iysh 5:11, Iysh 5:22
+ 23:31 Hkm 20:1
+ 23:35 Iysh 56:12

+ 24:1 Zab 1:1, Zab 36:1, Hkm 1:15, Hkm 3:31, Hkm 4:14, Hkm 23:17, Hkm 24:19

+ 24:2 Zab 9:28
+ 24:4 Luk 16:11
+ 24:5 Hkm 21:22
+ 24:6 Hkm 11:14, Hkm 15:22, Hkm 20:18
+ 24:9 Zab 1:1, Hkm 3:34, Hkm 21:24
+ 24:10 Evr 12:3
+ 24:11 Zab 81:4, Iysh 58:6

+ 24:12 Hkm 16:2, Hkm 21:2, Ayup 34:11, Zab 61:13, Rim 2:6

+ 24:13 Zab 18:11
+ 24:14 Hkm 23:18
+ 24:15 Zab 9:29
+ 24:16 Zab 36:24
+ 24:17 Ayup 31:29, Mix 7:8
+ 24:18 Hkm 17:5

+ 24:19 Erm 12:1, Zab 36:1, Hkm 23:17, Hkm 24:1

+ 24:20 Ayup 18:5-6, Ayup 21:17, Hkm 13:9

+ 24:21 1Pet 2:17

+ 24:23 Leb 19:15, Nzm 1:17, Nzm 16:19, Hkm 18:5, Hkm 28:21

+ 24:24 Shıǵ 23:7, Hkm 17:15, Iysh 5:23
+ 24:28 Shıǵ 20:16, Hkm 19:5, Hkm 25:18
+ 24:29 Hkm 20:22
+ 24:34 Hkm 6:10-11, Waz 4:5
+ 25:1 Hkm 1:1, Hkm 10:1, 4Pat 18:5-7
+ 25:2 Nzm 29:29
+ 25:5 3Pat 2:44-45, Hkm 16:12
+ 25:6 Luk 14:8-11
+ 25:11 Hkm 15:23
+ 25:12 Zab 140:5
+ 25:13 Hkm 13:17
+ 25:14 Yahu 1:12
+ 25:16 Hkm 27:7

+ 25:18 Shıǵ 20:16, Hkm 12:18, Hkm 19:5, Hkm 24:28

+ 25:21 4Pat 6:22, 2Jln 28:15, Mat 5:44
+ 25:22 Zab 139:11, Rim 12:20
+ 25:24 Hkm 19:13, Hkm 21:9, Hkm 21:19
+ 25:25 Hkm 15:30
+ 26:1 Hkm 17:7, Hkm 19:10, Hkm 26:8
+ 26:2 San 23:8, Nzm 23:5

+ 26:3 Zab 31:9, Zab 31:9, Hkm 10:13, Hkm 19:29

+ 26:5 Mat 21:24-27
+ 26:8 Hkm 26:1
+ 26:11 2Pet 2:22
+ 26:12 Hkm 28:11, Hkm 29:20
+ 26:13 Hkm 22:13
+ 26:15 Hkm 15:19, Hkm 19:24
+ 26:20 Hkm 16:28, Hkm 22:10
+ 26:22 Hkm 18:8
+ 26:23 Zab 28:3, Erm 9:8, Mat 23:27
+ 26:25 Erm 12:6
+ 26:27 Est 7:9, Zab 7:16, Waz 10:8, Dan 6:24
+ 27:1 Luk 12:19-20, Yaqp 4:13-14
+ 27:3 Ayup 6:3
+ 27:4 Hkm 6:34
+ 27:5 Hkm 28:23
+ 27:6 Zab 140:5
+ 27:7 Hkm 25:16
+ 27:10 Hkm 17:17
+ 27:11 Zab 118:42
+ 27:12 Hkm 22:3
+ 27:13 Hkm 20:16
+ 27:15 Hkm 19:13, Hkm 21:9, Hkm 25:24
+ 27:18 1Kor 9:7
+ 27:20 Hkm 15:11, Xab 2:5, Waz 1:8, Waz 4:8
+ 27:21 Hkm 17:3
+ 27:24 Hkm 23:5, 1Tim 6:17

+ 28:1 Leb 26:17, 4Pat 7:7, Leb 26:8, 1Pat 17:32

+ 28:2 3Pat 16:8-28, 4Pat 15:8-15
+ 28:3 Mat 18:30
+ 28:6 Hkm 19:1
+ 28:8 Shıǵ 22:25, Hkm 13:22
+ 28:9 Zab 65:18, Hkm 15:8
+ 28:10 Zab 7:16, Hkm 26:27
+ 28:11 Hkm 26:12

+ 28:12 Hkm 11:10, Ayup 24:4, Hkm 28:28, Hkm 29:2

+ 28:13 Ayup 31:33, 1Yuxn 1:9
+ 28:15 Hkm 19:12
+ 28:17 Jar 4:12, Jar 9:6
+ 28:18 Hkm 10:9
+ 28:19 Hkm 12:11
+ 28:20 Hkm 19:2, Hkm 21:5, Hkm 23:4
+ 28:21 Hkm 18:5, Hkm 24:23, Ezk 13:19
+ 28:22 Hkm 22:16
+ 28:23 Hkm 29:5, Hkm 27:5
+ 28:24 Shıǵ 20:12
+ 28:25 Hkm 13:10, Hkm 15:18
+ 28:27 Nzm 15:7-8, Hkm 19:17
+ 28:28 Hkm 28:12
+ 29:1 Hkm 1:25, Hkm 6:15
+ 29:2 Hkm 11:10, Hkm 28:12, Hkm 28:28

+ 29:3 Hkm 10:1, Hkm 15:20, Luk 15:13, Luk 15:30

+ 29:5 Hkm 28:23
+ 29:6 Zab 9:16
+ 29:7 Zab 40:2
+ 29:8 Hkm 11:11
+ 29:10 Jar 4:5, Jar 4:8
+ 29:11 Ayup 5:2, Hkm 12:16
+ 29:13 Hkm 22:2
+ 29:14 Zab 71:4, Hkm 16:12
+ 29:15 Hkm 10:1, Hkm 17:25
+ 29:16 Zab 36:34, Zab 90:8, Zab 91:12
+ 29:17 Hkm 13:24

+ 29:18 1Pat 3:1, Zab 73:9, Amo 8:11, Shıǵ 32:25

+ 29:20 Hkm 26:12

+ 29:22 Hkm 15:18

+ 29:23 Hkm 11:2, Hkm 16:18, Hkm 18:12, Hkm 15:33, Hkm 18:12

+ 29:24 Leb 5:1, Biy 17:2
+ 29:25 Luk 12:4
+ 29:26 Hkm 19:6
+ 30:4 Yuxn 3:13, Ayup 28:26, Iysh 40:12
+ 30:5 Zab 11:7, Zab 17:31, Zab 3:3, Hkm 2:7
+ 30:6 Nzm 4:2, Nzm 12:32, Ayan 22:18
+ 30:8 Mat 6:11, 1Tim 6:8

+ 30:9 Nzm 8:12-14, Nzm 31:20, Zab 77:11, Zab 105:21, Hosh 13:6

+ 30:10 Waz 7:21
+ 30:11 Shıǵ 21:17, Hkm 20:20
+ 30:12 Hkm 16:2
+ 30:13 Zab 100:5
+ 30:14 Ayup 29:17, Zab 13:4
+ 30:17 Jar 9:22, Hkm 20:20
+ 30:18 Hkm 6:16
+ 30:22 Hkm 19:10
+ 30:25 Hkm 6:6-8
+ 30:27 Iol 2:7
+ 30:32 Ayup 21:5, Mix 7:16
+ 31:3 Nzm 17:17, 3Pat 11:1-4, Hkm 7:26
+ 31:4 Hkm 20:1, Waz 10:17, Efs 5:18
+ 31:6 Zab 103:15
+ 31:8 Ayup 29:12, Ayup 29:15
+ 31:9 Leb 19:15, Nzm 1:16, Nzm 16:18-19
+ 31:10 Rut 3:11, Hkm 12:4, Hkm 3:15
+ 31:15 Hkm 20:13
+ 31:20 Nzm 15:7-8, Hkm 22:9
+ 31:31 Hkm 11:16

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: Hikmetler

Alǵí sóz

Hikmetler

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi