Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-08-31T23:41:31.760555+00:00

Muxaddes Kitap: Sanlar

Muxaddes Kitap: Sanlar

1. Alǵí sóz

1. Sanlar

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

Sanlar

Sanlar

1. Alǵí sóz

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

28. 28

29. 29

30. 30

31. 31

32. 32

33. 33

34. 34

35. 35

36. 36

Alǵí sóz

Sanlar kitabı

Kitap haqqında maǵlıwmat

Sanlar kitabı Tawrattıń tórtinshi kitabı. Bul kitapta Izrail xalqınıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolıp shıqqannan keyingi tariyxı bayan etiledi. Kitapta Izrail xalqı dizimge alınıp, sanaladı. Sonıń ushın, kitap «Sanlar» dep atalǵan. Jáne de, kitapta Izraildıń Sinay tawınan Qanan jerine qaray qırıq jıllıq jolı dawamında shólde júz bergen waqıyalar sóz etiledi.

Kitaptı úsh bólimge bóliw múmkin. Birinshi bólimde (1:1–10:10) Quday Muwsaǵa: «Sawashqa jaramlı bolǵan barlıq erkeklerdi sanap shıq!» dep buyrıq beredi. Sonnan keyin, Izrail xalqınıń ordada ornalasıw tártibi hám Lebiy urıwınıń Ushırasıw shatırınıń, yaǵnıy Muxaddes shatırdıń átirapında qalay ornalasıw kerekligi haqqında Muwsaǵa tolıǵı menen kórsetpeler beriledi. Usılay etip, Quday Izrail xalqın sawashqa tayar tártipke keltiredi.

Ekinshi bólimde (10:11–21:20) Izrail xalqınıń shólde shekken mashaqatları haqqında sóz etiledi. Izrail xalqı shóldegi ómirden kóp nalıydı, hátteki, Qudayǵa hám Muwsaǵa qarsı bas kóteredi. Olar Qanan jerinde jasap atırǵan qúdiretli xalıqlar haqqında esitkennen soń, Qudayǵa boysınbay, Qanan jerine hújim qılıwdan bas tartadı. Sonıń ushın, Quday Izrail xalqın jazalaydı. Nátiyjede, olar qırıq jıl shólde gezip júredi, sol waqıt dawamında urısqa jaramlı dep dizimge kirgizilgen adamlardıń hámmesi ólip ketedi.

Sanlar kitabınıń úshinshi bólimi (21:21–36:13) Izrail xalqınıń Iordan dáryasınıń shıǵısındaǵı jerlerdi iyelewi tuwrısındaǵı waqıyalar menen baslanadı. Moab patshası Izrail xalqın náletlew ushın jat xalıqtan bolǵan Bilam payǵambardı jallaydı. Biraq Bilam Izrail xalqına qayta-qayta jarılqaw aytadı. Usı arqalı Quday Óz xalqına bolǵan sadıqlıǵın, olardıń boysınbawshılıǵına qaramay, jaqsı niyetin ámelge asırmaqshı ekenligin kórsetedi.

Keyin Izrail xalqı Iordan dáryasınan ótiwge hám batıstaǵı Qanan jerin basıp alıwǵa tayarlanadı. Izrail xalqınıń bazı urıwları Iordan dáryasınıń shıǵısına ornalasıwdı sheshedi. Izrail xalqınıń sawashqa jaramlı jańa áwladı dizimge alınadı. Keyin Quday Eshuanı Muwsanıń ornına Izraildıń gezektegi jolbasshısı etip tayınlaydı.

1

Izrail xalqınıń birinshi márte dizimge alınıwı

1^1Izraillılar Mısırdan shıqqannan keyingi ekinshi jıldıń ekinshi ayınıń birinshi kúni Jaratqan Iye Sinay shólinde, Ushırasıw shatırında Muwsaǵa bılay dedi:+

2-3– Sen Xaron menen birge pútkil Izrail jámiyetin tiyreleri hám áwladları boyınsha sanap shıq. Sawashqa jaramlı bolǵan jigirma hám onnan joqarı jastaǵı barlıq erkeklerdi bólimlerge bólip, birme-bir atların jazıp dizimge alıń+. 4Sizlerge járdem beriwi ushın janıńızda hár bir urıwdan bir adamnan bolsın. Olar áwlad basshılarınan bolsın. 5Sizlerge járdem beretuǵın adamlardıń atları mınalar:

1. Ruben urıwınan Shedeur ulı Elisur,+

2. 6Shimon urıwınan Surishadday ulı Shelumiel,+

3. 7Yahuda urıwınan Amminadab ulı Naxshon,+
4. 8Issaxar urıwınan Suar ulı Netanel,+
5. 9Zebulon urıwınan Xelon ulı Eliab,+

6. 10Yusup urpaǵınan bolǵan Efrayım urıwınan Ammihud ulı Elishama,

7. Yusup urpaǵınan bolǵan Menashshe urıwınan Pedasur ulı Gamaliel,+

8. 11Benyamin urıwınan Gidoniy ulı Abidan,+
9. 12Dan urıwınan Ammishadday ulı Axiezer,+
10. 13Asher urıwınan Oxran ulı Pagiel,+
11. 14Gad urıwınan Dewel ulı Elyasaf,+
12. 15Naftaliy urıwınan Enan ulı Axira+.

16Xalıq arasınan tańlap alınǵan bul adamlar óz urıwınıń kósemleri bolıp, Izraildıń tiyre basshıları edi. 17Muwsa menen Xaron atları atalǵan usı adamlardı shaqırtıp aldı. 18-19Olar Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha ekinshi aydıń birinshi kúni pútkil xalıqtı jıynadı. Jigirma hám onnan joqarı jastaǵı er adamlardı tiyreleri, áwladları boyınsha atların birme-bir dizimge aldı. Solay etip, Muwsa Sinay shólinde xalıqtı sanap shıqtı.

20-21Tiyre hám áwladları boyınsha birme-bir atları dizimge alınǵan jigirma hám onnan joqarı jastaǵı urısqa jaramlı er adamlardıń sanı tómendegidey edi:

1. Izraildıń[*] tuńǵısh ulı Ruben urıwınan – 46 500 adam,+

2. 22-23Shimon urıwınan – 59 300 adam,+
3. 24-25Gad urıwınan – 45 650 adam,+
4. 26-27Yahuda urıwınan – 74 600 adam,+
5. 28-29Issaxar urıwınan – 54 400 adam,+
6. 30-31Zebulon urıwınan – 57 400 adam,+

7. 32-33Yusup ulı Efrayım urıwınan – 40 500 adam,+

8. 34-35Yusup ulı Menashshe urıwınan – 32 200 adam,+

9. 36-37Benyamin urıwınan – 35 400 adam,+
10. 38-39Dan urıwınan – 62 700 adam,+
11. 40-41Asher urıwınan – 41 500 adam,+
12. 42-43Naftaliy urıwınan – 53 400 adam+.

44Muwsa, Xaron hám Izraildıń on eki urıwınıń kósemleri tárepinen dizimge alınǵanlar usılar edi. Hár bir kósem óz urıwınıń wákili edi. 45Izrailda jigirma hám onnan joqarı jastaǵı urısqa jaramlı barlıq izraillılar ózleriniń áwladları boyınsha esapqa alındı. 46Esapqa alınǵanlardıń barlıǵı 603 550 adam boldı+.

47Biraq Lebiy urıwı basqalar menen birge dizimge alınbadı. 48Sebebi Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay degen edi: 49«Tek Lebiy urıwınıń esabın alma hám olardı basqa izraillılar menen birge dizimge kirgizbe. 50Lebiylilerdi ishinde buyrıqlar jazılǵan eki tas turǵan Muxaddes shatırǵa, oǵan tiyisli hár bir buyım hám zatlarǵa juwapker qılıp qoy. Olar Shatırdı hám onıń barlıq buyımların kóterip alıp júrsin hám abaylap qarap júrsin. Onıń dógeregine óz shatırların qursın. 51Muxaddes shatır kóshirilgende, onı lebiyliler jıynasın, toqtaǵan waqıtta da, onı lebiyliler qursın. Lebiylilerden basqa Shatırǵa jaqınlasqan hár bir adam óltirilsin. 52Izraillılar bólimlerge bólinip, shatırların qursın. Hár bir adam óz ordasında hám óz bayraǵı astında ornalassın. 53Al Izrail jámiyeti Jaratqan Iyeniń ǵázebine ushıramawı ushın, lebiyliler buyrıqlar qoyılǵan Shatırdıń dógeregine óz shatırların qursın hám onı qarawıllasın»+.

54Izraillılar bulardıń barlıǵın Jaratqan Iye Muwsaǵa qalay buyırǵan bolsa, anıq sonday etip orınladı.

2

Izrail urıwlarınıń ornalasıw tártibi

2^1Jaratqan Iye Muwsa hám Xaronǵa bılay dedi:

2– Izraillılardıń hár biri óz áwladınıń belgisi bolǵan bayraqlarınıń astında ornalassın. Olar óz shatırların Ushırasıw shatırınıń dógeregine, onnan biraz qashıqlaw jerge tiksin.

3Ushırasıw shatırınıń kúnshıǵıs tárepinde ornalasatuǵın urıwlar Yahuda ordasınıń bayraǵı astında bólimlerge bólinip ornalassın. Yahuda urıwınıń kósemi Amminadab ulı Naxshon+. 4Onıń dizimnen ótken láshkerleriniń sanı 74 600.

5Onıń qasına Issaxar urıwı shatırların tiksin. Issaxar urıwınıń kósemi Suar ulı Netanel. 6Onıń dizimnen ótken láshkerleriniń sanı 54 400.

7Zebulon urıwı da Yahuda urıwınıń janına shatırların tiksin. Zebulon urıwınıń kósemi Xelon ulı Eliab. 8Onıń dizimnen ótken láshkerleriniń sanı 57 400.

9Yahuda ordasınıń esabına kirgen bólimlerdegi barlıq láshkerlerdiń sanı 186 400. Jolǵa shıqqanda, usı úsh urıwdan ibarat bolǵan bólim birinshi bolıp aldında júrsin+.

10Ushırasıw shatırınıń qubla tárepinde ornalasatuǵın urıwlar Ruben ordasınıń bayraǵı astında bólimlerge bólinip ornalassın. Ruben urıwınıń kósemi Shedeur ulı Elisur. 11Onıń dizimnen ótken láshkerleriniń sanı 46 500.

12Onıń qasına Shimon urıwı óz shatırların tiksin. Shimon urıwınıń kósemi Surishadday ulı Shelumiel. 13Onıń dizimnen ótken láshkerleriniń sanı 59 300.

14Gad urıwı da Ruben urıwınıń janına óz shatırların tiksin. Gad urıwınıń kósemi Dewel[*] ulı Elyasaf. 15Onıń dizimnen ótken láshkerleriniń sanı 45 650.

16Ruben ordasınıń esabına kirgen bólimlerdegi barlıq láshkerlerdiń sanı 151 450. Jolǵa shıqqanda, usı úsh urıwdan ibarat bolǵan bólim ekinshi bolıp júrsin+.

17Aldınǵı eki orda menen keyingi eki ordanıń ortasında Ushırasıw shatırı hám lebiylilerdiń ordası jolǵa shıqsın. Hár bir urıwdıń ornalasıw tártibi qanday bolsa, jolǵa shıqqanda da sonday bolsın. Hár biri óz bayraǵı astında óz ornında júrsin+.

18Ushırasıw shatırınıń batıs tárepinde ornalasatuǵın urıwlar Efrayım ordasınıń bayraǵı astında bólimlerge bólinip ornalassın. Efrayım urıwınıń kósemi Ammihud ulı Elishama. 19Onıń dizimnen ótken láshkerleriniń sanı 40 500.

20Onıń qasına Menashshe urıwı óz shatırların tiksin. Menashshe urıwınıń kósemi Pedasur ulı Gamaliel. 21Onıń dizimnen ótken láshkerleriniń sanı 32 200.

22Benyamin urıwı da Efrayım urıwınıń janına óz shatırların tiksin. Benyamin urıwınıń kósemi Gidoniy ulı Abidan. 23Onıń dizimnen ótken láshkerleriniń sanı 35 400.

24Efrayım ordasınıń esabına kirgen bólimlerdegi barlıq láshkerlerdiń sanı 108 100. Úshinshi bolıp usılar jolǵa shıqsın+.

25Ushırasıw shatırınıń arqa tárepinde ornalasatuǵın urıwlar Dan urıwınıń bayraǵı astında bólimlerge bólinip ornalassın. Dan urıwınıń kósemi Ammishadday ulı Axiezer. 26Onıń dizimnen ótken láshkerleriniń sanı 62 700.

27Onıń qasına Asher urıwı óz shatırların tiksin. Asher urıwınıń kósemi Oxran ulı Pagiel. 28Onıń dizimnen ótken láshkerleriniń sanı 41 500.

29Naftaliy urıwı da Dan urıwınıń janına óz shatırların tiksin. Naftaliy urıwınıń kósemi Enan ulı Axira. 30Onıń dizimnen ótken láshkerleriniń sanı 53 400.

31Dan ordasınıń esabına kirgen barlıq láshkerlerdiń sanı 157 600. Olar óz bayraqları astında eń aqırında jolǵa shıqsın+.

32Solay etip, óz áwladları boyınsha esaptan ótken pútkil Izrail xalqı usılar edi. Hár bir ordanıń bólimlerge bólinip, esaptan ótken barlıq láshkerlerdiń sanı 603 550+. 33Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa bergen buyrıǵı boyınsha Lebiy urıwı basqa izraillılar menen birge esaptan ótkerilmedi+.

34Solay etip, izraillılar Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday etip isledi. Olar óz bayraqları astında ordaların qurdı. Olardıń hár biri tiyre hám áwladları boyınsha ornalasıp, sol tártipte jolǵa shıǵatuǵın edi.

3

Xaronnıń ulları

3^1Jaratqan Iye Sinay tawında Muwsa menen sóyleskende, Xaron menen Muwsanıń urpaqları mınalardan ibarat edi:

2Xaronnıń ulları: tuńǵıshı Nadab, onnan keyingisi Abihu, Elazar hám Itamar+. 3May quyılıp, ruwxaniylik xızmetke tayınlanǵan Xaronnıń ulları usılar edi. 4Biraq Nadab penen Abihu Sinay shólinde Jaratqan Iyeniń aldında buyırılmaǵan ot usınǵanı ushın ólgen edi. Olardıń ekewi de perzentsiz edi. Sonlıqtan Elazar menen Itamar ákesi Xaronnıń qasında ruwxaniylik xızmetin atqardı+.

Lebiylilerdiń xızmetleri

5Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

6– Ruwxaniy Xaronǵa járdem beriwi ushın Lebiy urıwın shaqırıp, olardı xızmetke qoy+. 7Olar Xaron hám pútkil jámiyet ushın Ushırasıw shatırında qarawıllıq qılsın hám ondaǵı barlıq xızmetti alıp barsın. 8Olar izraillılar ushın Ushırasıw shatırında xızmet qılıp, ondaǵı barlıq buyımlarǵa juwapker bolsın. 9Lebiylilerdi Xaron hám onıń ullarınıń xızmetine tapsır. Lebiyliler Izrail xalqınıń ishinde pútkilley Xaronnıń xızmetine arnaladı+. 10Ruwxaniylik xızmetin atqarıwı ushın Xaron menen ulların xızmetke qoy. Olardan basqa Muxaddes orınǵa jaqınlaǵan hár bir adam óltirilsin+.

11Jaratqan Iye Muwsaǵa jáne bılay dedi:

12– Mine, Izrail xalqınıń qarınnan birinshi shıqqan ullarınıń ornına lebiylilerdi tańladım. Olar Maǵan tiyisli. 13Óytkeni barlıq tuńǵıshlar Maǵan tiyisli. Men Mısırda tuńǵıshlardıń hámmesin joq qılǵan kúni, Izraildıń barlıq tuńǵıshların – adamnıń tuńǵıshın, haywannıń birinshi tólin Ózime ayırıp aldım. Olar Maǵan tiyisli. Sebebi Men – Jaratqan Iyemen+.

Lebiy urıwınıń dizimge alınıwı

14Jaratqan Iye Muwsaǵa Sinay shólinde bılay dedi:

15– Lebiy urıwın sanaqtan ótkiz. Bir aylıq hám onnan joqarı jastaǵı barlıq er adamlardı áwladları hám tiyreleri boyınsha esaplap shıq.

16Solay etip, Muwsa Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha olardı sanap shıqtı.

17Lebiydiń ullarınıń atları mınalar: Gershon, Qohat hám Merariy+. 18Gershonnıń tiyre basshıları bolǵan ulları mınalar: Libniy hám Shimey+. 19Qohattıń tiyre basshıları bolǵan ulları: Amram, Ishar, Xebron hám Uzziel+. 20Merariydiń tiyre basshıları bolǵan ulları: Maxliy hám Mushiy. Áwladları boyınsha Lebiy tiyreleri usılar+.

21Gershonnan Libniy hám Shimey tiyreleri kelip shıqtı. 22Olardıń bir aylıq hám onnan joqarı jastaǵı esaptan ótken barlıq erkekleriniń sanı 7500. 23Gershon tiyreleri batısta, Shatırdıń artqı tárepinde ornalasıwı kerek edi+. 24Gershon áwladınıń basshısı Lael ulı Elyasaf edi. 25Gershonnıń urpaǵı Ushırasıw shatırınıń mına zatları ushın juwapker edi: shatırdıń ishki bólimi menen japqıshlarına, shatırdıń kirer awzındaǵı perdege,+
26háwli hám qurbanlıq orındı qorshap turǵan perdelerge, háwliniń kirer awzındaǵı perdege, arqanlarǵa hám bularǵa tiyisli barlıq xızmetlerge.

27Qohattan Amram, Ishar, Xebron hám Uzziel tiyreleri kelip shıqtı+. 28Olardaǵı bir aylıq hám onnan joqarı jastaǵı barlıq er adamlardıń sanı 8600 edi. Olar Muxaddes shatırdıń xızmetine juwapker boldı. 29Qohattan kelip shıqqan tiyreler shatırdıń qubla tárepinde ornalasıwı kerek edi. 30Qohat áwladınıń basshısı Uzziel ulı Elisafan edi. 31Qohat urpaǵı Kelisim sandıǵına, stolǵa, shıra qoyǵıshqa, qurbanlıq orın menen tútetki tútetiletuǵın orınǵa, Muxaddes shatırdıń buyımlarına, Eń muxaddes bólme menen Muxaddes bólmeni bólip turǵan perdege hám usılarǵa tiyisli xızmetlerge juwapker edi+. 32Lebiy urıwınıń basshılarınıń ústinen ruwxaniy Xaronnıń ulı Elazar basshılıq qılatuǵın edi. Muxaddes shatırǵa juwapker adamlar onıń baqlawı astında boldı+.

33Merariyden Maxliy hám Mushiy tiyreleri kelip shıqtı. 34Olardıń bir aylıq hám onnan joqarı jastaǵı esaptan ótken barlıq erkekleriniń sanı 6200. 35Merariy áwladınıń basshısı Abixayıl ulı Suriel edi. Merariy tiyreleri shatırdıń arqa tárepinde ornalasıwı kerek edi. 36-37Merariy urpaqları shatırdıń mına zatları ushın juwapker edi: shatırdıń taxtaylarına, qadalarına, baqanlarına, ultanlarına hám bularǵa tiyisli barlıq zatlarǵa, shatırdıń háwlisiniń átirapındaǵı baqanları menen ultanlarına hám qazıqları menen arqanlarına hám bularǵa tiyisli barlıq xızmetke+.

38Muwsa, Xaron hám onıń ulları shatırdıń shıǵısqa qaraǵan aldınǵı tárepine, Ushırasıw shatırınıń aldında ornalasatuǵın edi. Olar izraillılar atınan Muxaddes mákanda xızmet qılıw ushın qoyılǵan edi. Olardan basqa sol xızmetti atqarıwǵa Muxaddes mákanǵa jaqınlaǵan hár bir adam óltiriletuǵın edi.

39Muwsa menen Xaron Jaratqan Iyeniń buyrıǵına muwapıq Lebiy urıwın tiyreleri boyınsha bir aylıq hám onnan joqarı jastaǵı barlıq er adamlardı sanap shıqqanda, olardıń ulıwma sanı 22 000 boldı+.

Lebiy urıwınıń tuńǵısh ullardıń ornın basıwı

40Sonnan keyin, Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Izraillılardıń bir aylıq hám onnan joqarı jastaǵı erkek tuńǵıshların sanap shıǵıp, olardı atpa-at dizimge al. 41Izraillılardıń barlıq tuńǵısh ullarınıń ornına lebiylilerdi, jáne de, izraillılardıń haywanlarınıń birinshi tólleriniń ornına lebiylilerdiń haywanların Maǵan ayırıp ber. Men – Jaratqan Iyemen, – dedi.

42Solay etip, Muwsa Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday etip, izraillılardıń barlıq tuńǵısh ulların sanap shıqtı. 43Atpa-at esapqa alınǵan bir aylıq hám onnan joqarı jastaǵı tuńǵısh er adamlar barlıǵı bolıp 22 273 boldı.

44Jaratqan Iye Muwsaǵa jáne bılay dedi:

45– Izraillılardıń tuńǵısh ullarınıń ornına lebiylilerdi, haywanlarınıń ornına da lebiylilerdiń haywanların ayırıp shıǵar. Lebiyliler Meniki boladı. Men – Jaratqan Iyemen. 46Lebiylilerdiń sanınan artıq shıqqan 273 izraillı tuńǵısh er adamlar ushın qun tólep qaytıp alıwı tiyis. 47Hár bir artıq shıqqan adam ushın bes shekel[*] gúmisten al. Hár bir shekel gúmis bólekleri Muxaddes orın ólshemi menen jigirma geradan[*] bolsın+. 48Lebiylilerdiń sanınan artıq shıqqanlardan qun sıpatında alınatuǵın gúmisti Xaron menen ullarına ber.

49Muwsa lebiylilerden artıq shıqqan izraillıllardan qun tólemi sıpatında pul alǵanda, 50bul Muxaddes orın ólshemi menen 1365 shekel gúmis boldı. 51Muwsa Jaratqan Iyeniń ózine buyırǵanınday, qunnıń tólemlerin Xaron hám onıń ullarına berdi.

4

Qohat urpaǵınıń xızmetleri

4^1Jaratqan Iye Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

2– Lebiy urıwındaǵı Qohat urpaǵın tiyre hám áwladları boyınsha sanap shıq. 3Ushırasıw shatırında jumıs islewge jaramlı otızdan eliw jasqa deyingi adamlardıń hámmesin sana+.

4Qohat urpaǵınıń jumısı Ushırasıw shatırındaǵı eń muxaddes buyımlarǵa juwapkershilikten ibarat. 5Xalıq jolǵa shıqqan waqıtta Xaron menen ulları kelip, ishki bólmeniń perdesin sheship alsın hám onıń menen Kelisim sandıǵın japsın. 6Keyin onıń ústine jumsaq teriden islengen jabıw jawıp, ústine jáne qızǵısh kók japqısh japsın hám sırıqların sandıqtıń halqalarına jaylastırsın+.

7Usınılǵan nanlar qoyılatuǵın stoldıń ústine qızǵısh kók reńli japqısh jayıp, ústine tabaqlardı, tútetki salatuǵın tostaǵanlardı, ishimlik sadaqaları ushın keseler hám gúzelerdi qoysın. Stoldıń ústinde kúndelikli usınılǵan nanlar da tursın. 8Bulardıń ústine qırmızı reńli japqısh jawıp, keyin onı jumsaq teriden islengen japqısh penen japsın, al sırıqların stoldıń halqalarına jaylastırsın.

9Sonnan soń shıra qoyǵıshtı, onıń shıraların, piliklerdi tazalaytuǵın qısqıshlar menen ıdıslardı hám záytún mayı ushın qollanılatuǵın ıdıslardı qızǵısh kók reńli japqısh penen jawıp orasın. 10Keyin bulardı jumsaq teri menen orap, zámberdiń ústine qoysın.

11Tútetki tútetiletuǵın altın orınnıń ústine qızǵısh kók tawar jayıp, onıń ústin jumsaq bir teri menen qaplasın hám sırıqların altın orınnıń halqalarına jaylastırsın. 12Muxaddes orında qollanılatuǵın barlıq buyımlardı alıp, olardı qızǵısh kók japqısh penen orap, ústin jumsaq teriden islengen japqısh penen japsın hám keyin ekinshi zámberdiń ústine qoysın.

13Qurbanlıq orındı kúlden tazalap, onı shım qızıl reńli jabıw menen japsın. 14Sonnan soń, xızmet waqtında qollanılatuǵın barlıq buyımlardı: shoq salınatuǵın ıdıslardı, shanıshqını, kúl alatuǵın belsheni, qan sebetuǵın tabaqlardı qurbanlıq orınnıń ústine qoyıp, jumsaq teriden islengen jabıw menen japsın hám sırıqların qurbanlıq orınnıń halqalarına jaylastırsın.

15Izrail ordası basqa jerge kóshetuǵın waqıtta, Xaron menen onıń ulları muxaddes buyımlardı hám bularǵa tiyisli barlıq zatlardı jıynastırıp, orap bolǵannan soń, Qohat urpaqları kelip, olardı kóterip alıp júrsin. Olar ólmewi ushın muxaddes buyımlarǵa qol tiygizbesin. Qohat urpaǵınıń Ushırasıw shatırındaǵı alıp júretuǵın buyımları usılardan ibarat+.

16Ruwxaniy Xaron ulı Elazar shıralar ushın záytún mayına, xosh iyisli tútetkige, kúndelikli beriletuǵın ǵálle sadaqasına hám maylaw rásimine qollanılatuǵın záytún mayına, jáne de, shatırǵa hám onıń ishindegi barlıq muxaddes buyımlar menen bularǵa tiyisli zatlarǵa juwapker bolsın+.

17Jaratqan Iye Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

18– Qohat tiyreleriniń lebiylilerdiń arasınan joq bolıp ketiwine jol qoymańlar. 19Olardıń eń muxaddes zatlarǵa jaqınlasıp, ólip qalmawı ushın bılay isleń: Xaron menen onıń ulları kelip, Qohat urpaǵınıń hár biriniń isleytuǵın xızmetin hám ne alıp júretuǵının belgilesin. 20Biraq Qohat urpaǵı azǵantay waqıtqa bolsa da ishke kirip, muxaddes buyımlarǵa qaramasın, bolmasa olar óledi+.

Gershon urpaǵınıń xızmetleri

21Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

22– Gershon urpaǵın da áwladları hám tiyreleri boyınsha sanaqtan ótkiz. 23Ushırasıw shatırında jumıs islewge jaramlı otızdan eliw jasqa deyingi barlıq er adamlardı sana.

24Gershon tiyreleriniń xızmeti hám júk tasıw wazıypaları mınalardan ibarat:+
25olar Ushırasıw shatırınıń ishki hám sırtqı japqıshların, onıń kirer awzındaǵı perdeni, 26shatır menen qurbanlıq orındı aylana dógereklep turǵan háwliniń perdelerin, háwliniń kirer awzındaǵı perdeni hám arqanlar menen usılarǵa qollanılatuǵın barlıq zatlardı kóterip alıp júrsin. Usı zatlar menen baylanıslı jumıslardıń hámmesin Gershon urpaǵı orınlasın. 27Xaron hám onıń ulları Gershon urpaǵınıń xızmetin, júklerdi tasıwın hám basqa da orınlaytuǵın wazıypaların shólkemlestirsin. 28Gershon tiyreleriniń Ushırasıw shatırındaǵı isleytuǵın jumısları usılardan ibarat. Olar ruwxaniy Xaron ulı Itamardıń baqlawı astında xızmet etedi.

Merariy urpaǵınıń xızmetleri

29Endi Merariy urpaǵın tiyreleri hám áwladları boyınsha sanaqtan ótkiz. 30Ushırasıw shatırında jumıs islewge jaramlı otızdan eliw jasqa deyingi barlıq er adamlardı sana. 31Olar Ushırasıw shatırındaǵı jumıs barısında mınalardı orınlaydı: shatırdıń taxtayların, qadaların, baqanların, ultanların,+
32shatırdı dógereklep turǵan háwliniń baqanları menen onıń ultanların, qazıqların, arqanların hám bularǵa qollanılatuǵın barlıq zatlardı kóterip alıp júrsin. Olardıń hár birine ne tasıytuǵının anıqlap, belgilep beriń. 33Merariy tiyreleriniń Ushırasıw shatırına baylanıslı xızmeti usılardan ibarat. Olar ruwxaniy Xaron ulı Itamardıń baqlawı astında xızmet etedi.

Lebiylilerdiń jáne dizimge alınıwı

34Muwsa, Xaron hám jámiyettiń kósemleri Qohat urpaǵın tiyreleri hám áwladları boyınsha sanap shıqtı. 35Ushırasıw shatırında jumıs islewge jaramlı otızdan eliw jasqa deyingi barlıq er adamlardı sanap shıqqanda, 36olardıń sanı 2750 adam boldı. 37Ushırasıw shatırında jumıs isleytuǵın Qohat urpaǵı usılar edi. Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa bergen buyrıǵı boyınsha Muwsa menen Xaron olardı sanap shıqtı.

38Gershon urpaǵı da tiyreleri hám áwladları boyınsha sanaldı. 39Ushırasıw shatırında jumıs islewge jaramlı otız jastan eliw jasqa deyingi barlıq er adamlar sanalǵanda, 40olardıń sanı 2630 adam boldı. 41Ushırasıw shatırında jumıs isleytuǵın Gershon urpaǵı usılar edi. Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha Muwsa menen Xaron olardı sanap shıqtı.

42Merariy urpaǵı da tiyreleri hám áwladları boyınsha sanaldı. 43Ushırasıw shatırında jumıs islewge jaramlı otız jastan eliw jasqa deyingi barlıq er adamlar sanalǵanda, 44olardıń sanı 3200 adam boldı. 45Ushırasıw shatırında jumıs isleytuǵın Merariy urpaǵı usılar edi. Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa bergen buyrıǵı boyınsha Muwsa menen Xaron olardı sanap shıqtı.

46Solay etip, Muwsa, Xaron hám Izraildıń kósemleri lebiylilerdi tiyreleri hám áwladları boyınsha sanap shıqtı. 47Ushırasıw shatırında jumıs islewge hám júk tasıwǵa jaramlı otız jastan eliw jasqa deyingi barlıq er adamlar sanalǵanda, 48olardıń ulıwma sanı 8580 adam boldı. 49Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa bergen buyrıǵı boyınsha olardıń hár birine isleytuǵın xızmeti hám tasıytuǵın júkleri belgilep berildi. Solay etip, Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa bergen buyrıǵı boyınsha barlıq adamlar dizimge alındı.

5

Jámiyettiń pákligin saqlaw

5^1Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail xalqına buyır. Olar teri keselligine jolıqqan, jınısıy aǵzasınan iriń yaki qan bólinip shıqqan yamasa ólige bir jerin tiygizip haramlanǵan hár bir adamdı ordadan sırtqa shıǵarıp jibersin+. 3Erkek bolsın, hayal bolsın arasında Men jasap atırǵan ordanı haramlamawı ushın, olardı ordanıń sırtına shıǵarıp jibersin+.

4Izrail xalqı aytılǵanlardı orınlap, Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday olardı ordanıń sırtına shıǵarıp jiberdi.

Gúna ushın tólem tólew tuwrısında

5Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

6– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Eger bir erkek yamasa hayal birewge qarsı qanday da bir gúna islep, usı arqalı Jaratqan Iyege qıyanet etse, ol adam ayıplı sanaladı+. 7Bunday adam islegen gúnasın ashıq moyınlasın. Ol jábir shekken adamǵa keltirgen zıyanı ushın tólem tólesin, jáne de, onıń ústine besten bir bólegin de qosıp bersin+. 8Eger de ol adam ólse hám oǵan beriletuǵın tólemdi alatuǵın birde bir jaqın aǵayini bolmasa, onda sol tólem Jaratqan Iyege tiyisli bolıp, bunı ruwxaniyge bersin. Ayıplı adam usı tólem menen birge gúnadan pákleniw ushın qurbanlıqqa bir qoshqar alıp kelsin. 9Izrail xalqınıń ruwxaniyge alıp kelgen muxaddes sadaqalarınıń barlıǵı ruwxaniyge tiyisli bolsın. 10Ruwxaniy qabıl qılǵan hár bir sadaqa ruwxaniydiń ózine tiyisli bolsın».

Hayalınan gúmanlanǵan erkek haqqında

11Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

12– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Eger bir adamnıń hayalı joldan azǵırılıp, kúyewine biyopalıq qılsa, 13basqa bir adam menen jatıp, ózin haramlasa, bunı kúyewinen jasırsa hám buǵan gúwa adam bolmaǵanlıǵı sebepli hayaldıń islegeni jasırın bolsa,+
14buǵan qaramastan, kúyewi hayalın qızǵanıp, oǵan qarsı júreginde gúman payda bolıwı múmkin. Yamasa hayalı biyopalıq qılmasa da, kúyewi onı qızǵanıp, júreginde oǵan qarsı gúman payda bolıwı múmkin. 15Usınday jaǵdaylarda ol adam hayalın ruwxaniyge alıp kelsin. Hayalı ushın onnan bir efa[*] arpa unınan sadaqa alıp kelsin. Unnıń ústine záytún mayın yamasa xosh iyisli shayır qospasın. Sebebi bul – ayıptı esletiw ushın beriletuǵın qızǵanıw sadaqası+.

16Ruwxaniy hayaldı alıp kelip, Jaratqan Iyeniń aldına turǵızsın. 17Keyin ılaydan islengen ıdısqa muxaddes suw quysın hám Muxaddes shatırdıń ishindegi jerden topıraq alıp, suwǵa salsın. 18Ruwxaniy sol hayaldı Jaratqan Iyeniń aldına turǵızǵannan soń, onıń shashın jaysın, esletiw sadaqasın, yaǵnıy qızǵanıw sadaqasın onıń qolına uslatsın. Ruwxaniydiń ózi nálet keltiretuǵın ashshı suwdı qolına uslap tursın. 19Sonnan soń, ol hayalǵa náletti tastıyıqlatıp, oǵan bılay dep aytsın: „Eger sen basqa bir erkek penen jatpaǵan bolsań, kúyewiń bola tura joldan azǵırılıp, ózińdi haramlamaǵan bolsań, onda nálet alıp keletuǵın mına suw saǵan zıyanın tiygizbesin. 20Biraq kúyewiń bola tura joldan azǵırılıp, basqa bir erkek penen jatıp, ózińdi haramlaǵan bolsań, 21onda adamlar birewdi náletlegende, Jaratqan Iye seniń atıńdı náletke qosıp aytatuǵın qılsın hám qursaǵıń zıyanlanıp, biyperzent qılsın. 22Nálet keltiretuǵın bul suw ishińe barǵanda, qursaǵıń zıyanlanıp, bala tuwa almaytuǵın qılsın“.

Sonda hayal: „Awmiyin, awmiyin“, – dep aytsın+.

23Ruwxaniy bul náletlerdi bir bólek terige jazıp, onı ashshı suwǵa shaysın. 24Nálet keltiretuǵın suwdı hayalǵa ishkizsin. Suw hayaldıń ishine kirgennen soń, oǵan azap bersin. 25Ruwxaniy sol hayaldıń qolınan qızǵanıw sadaqasın alıp, Jaratqan Iyeniń aldında joqarı kóterip usınǵannan soń, sadaqanı qurbanlıq orınǵa alıp kelsin. 26Ruwxaniy ǵálle sadaqasınan bir uwıs alıp, onı tolıq sadaqanıń belgisi retinde qurbanlıq orında tútetip jandırsın. Keyin hayalǵa suwdı ishkizsin. 27Eger hayal kúyewine biyopalıq qılıp, ózin haramlaǵan bolsa, nálet alıp keletuǵın suwdı ishkende, oǵan azap beredi. Suw onıń qarnın isirip, tuwmaytuǵın qılıp taslaydı hám ol xalqı arasında náletiy bolıp qaladı. 28Biraq hayal ózin haramlamaǵan hám pák bolsa, ol ózine taǵılǵan ayıptan qutıladı hám bala kóteretuǵın boladı.

29Qızǵanshaqlıq haqqında qaǵıydalar usılardan ibarat. Eger bir hayal kúyewine biyopalıq qılıp, ózin haramlasa, 30yamasa kúyewinde hayalına degen qızǵanısh hám júreginde oǵan qarsı gúman payda bolsa, onda ruwxaniy hayaldı Jaratqan Iyeniń aldına turǵızıp, usı nızam boyınsha is tutsın. 31Sonda kúyewi hár qanday ayıptan qutıladı, hayal bolsa, islegen ayıbınıń jazasın tartadı».

6

Jaratqan Iyege baǵıshlanıw

6^1Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Eger erkek yamasa hayal ayrıqsha wáde berip, ózin názir sıpatında Jaratqan Iyege baǵıshlasa,+
3ol sharaptan hám hár qanday ótkir ishimlikten ózin tıysın. Júzimnen yamasa basqa ótkir ishimliklerden islengen sirke suwınan ishpesin. Júzimnen tayarlanǵan shireli suwdan ishpesin. Júzim de, kishmish te jemesin. 4Ol Jaratqan Iyege baǵıshlanǵan dáwirinde júzimnen tayarlanǵan hesh nárse jemesin, hátteki, júzimniń dánesinen qabıǵına deyin awzına ulıwma almasın.

5Názir sıpatında baǵıshlanǵan dáwirinde basına hesh qanday páki tiymesin. Ol ózin Jaratqan Iyege arnaǵan dáwiriniń aqırına deyin muxaddes bolsın, shashın ósirsin+. 6Sol kúnler dawamında ólige jaqınlamasın+. 7Hátteki, onıń anası, ákesi, aǵa-inisi yamasa ájapa-qarındası qaytıs bolsa da, olar sebepli ózin haramlamasın. Óytkeni onıń basındaǵı shashı – ózin názir sıpatında Qudayǵa baǵıshlaǵanınıń belgisi. 8Ol názir bolǵan dáwirinde Jaratqan Iyege baǵıshlanǵan boladı.

9Eger onıń janında tosattan birew qaytıs bolıp qalsa, onda ol adamnıń baǵıshlanǵan shashı haramlanadı. Sol sebepli názir bolǵan adam ózin páklew ushın jeti kúnnen keyin shashın aldırıp taslasın. 10Segizinshi kúni ol eki qumırı yamasa eki jas kepter ákelip, Ushırasıw shatırınıń aldında ruwxaniyge bersin+. 11Ruwxaniy bulardıń birewin gúna qurbanlıǵı etip, ekinshisin jandırılatuǵın qurbanlıq etip bersin. Solay etip, óli sebepli ayıplı bolǵan sol adam ushın páklew rásimi ótkerilsin. Sol kúni ol óz basın qaytadan baǵıshlasın. 12Ol haramlanǵanlıǵı sebepli onıń aldınǵı baǵıshlanǵan kúnleri esapqa alınbaydı. Sonlıqtan, ayıp qurbanlıǵı ushın bir jasar erkek toqlı usınıp, Jaratqan Iyege ózin qaytadan baǵıshlawı tiyis.

13Názir bolǵan adamǵa arnalǵan qaǵıyda mınalardan ibarat: onıń baǵıshlanıw kúnleri tamam bolǵanda, ol Ushırasıw shatırınıń aldına alıp kelinsin. 14Usı jerde ol Jaratqan Iyege mına qurbanlıqlardı usınsın: jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir jasar minsiz bir erkek toqlı, gúna qurbanlıǵı ushın bir jasar minsiz bir qoy, tatıwlıq qurbanlıǵı ushın minsiz bir qoshqar,+
15ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqaları menen birge bir sebet ashıtqısız nanlar – sapalı unnan záytún mayı qosılǵan shórekler, ústine záytún mayı jaǵılǵan pátirler+.

16Ruwxaniy bulardı gúna qurbanlıǵı hám jandırılatuǵın qurbanlıq ushın Jaratqan Iyege usınsın. 17Keyin qoshqardı ǵálle hám ishimlik sadaqaları menen birge Jaratqan Iyege tatıwlıq qurbanlıǵı etip usınsın. Sonday-aq, sebettegi ashıtqısız nanlardı da usınsın.

18Sonnan soń, názir bolǵan adam Ushırasıw shatırınıń aldında baǵıshlanǵan shashın aldırıp, shashın tatıwlıq qurbanlıǵı jandırılıp atırǵan otqa jaǵıp jibersin.

19Názir bolǵan adam shashın aldırǵannan soń, ruwxaniy qoshqardıń qaynatılǵan aldınǵı bir sanın, sebetten ashıtqısız bir nandı hám pátirdi onıń qolına uslatsın+. 20Keyin ruwxaniy bulardı Jaratqan Iyege baǵıshlaw ushın joqarı kóterip usınsın. Bular joqarı kóterip usınılǵan tós hám artqı san menen birge muxaddes bolıp, ruwxaniydiń payı sanaladı. Sonnan keyin názir bolǵan adam sharap ishiwine boladı+.

21Wáde berip, názir sıpatında baǵıshlanǵan adam ushın qaǵıydalar usılardan ibarat. Ol usı qaǵıydalarǵa muwapıq Jaratqan Iyege qurbanlıqların bersin. Sonıń menen birge, qolınan kelgeninshe onnan da kóbiregin beriwine boladı. Ol bergen wádesin baǵıshlaw qaǵıydasına say anıq orınawı kerek».

Ruwxaniydiń aq pátiyası

22Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

23– Xaron menen onıń ullarına bılay dep ayt: «Izrail xalqına aq pátiya bergenińizde, olarǵa bılay dep aytıń:+

24„Jaratqan Iye sizlerdi jarılqasın, qorǵasın!+

25Jaratqan Iye sizlerge Óz júziniń nurın shashsın, rehimli bolsın!+

26Jaratqan Iye sizlerge Óz názerin salsın hám tınıshlıǵın bersin!“

27Solay etip, ruwxaniyler atımdı aytıp, Izrail xalqına aq pátiya bersin. Sonda Men de olardı jarılqayman».

7

Basshılardıń Jaratqan Iyege bergen sadaqaları

7^1Muwsa Shatırdı tigip bolǵannan soń, Shatırǵa hám onıń barlıq buyımlarına, jáne de, qurbanlıq orınǵa hám oǵan tiyisli barlıq buyımlarǵa may serpip, olardı baǵıshladı+. 2Keyin Izraildıń kósemleri, dizimge alıw wazıypasın alıp barǵan áwlad hám urıw basshıları óz sıyların alıp keldi. 3Olardıń Jaratqan Iyege alıp kelgen sıyları ústi bastırılǵan altı arba hám on eki ógizden ibarat edi. Hár bir kósem bir ógizden hám hár bir eki kósem bir arbadan alıp kelgen edi. Kósemler bul sıyların shatırdıń aldına ákelip qoydı.

4Keyin Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

5– Bul sıylardı olardan qabıl etip al. Bulardı Ushırasıw shatırındaǵı xızmetlerde qollanıń. Lebiylilerdiń isleytuǵın xızmetlerine qarap, bulardı olarǵa bólip ber.

6Sonda Muwsa arba hám ógizlerdi alıp, lebiylilerge bólistirip berdi. 7Isleytuǵın xızmetleri boyınsha Gershon urpaǵına eki arba menen tórt ógiz,+
8Merariy urpaǵına tórt arba menen segiz ógiz berdi. Merariy hám Gershon urpaqları ruwxaniy Xaronnıń ulı Itamardıń baqlawı astında xızmet qılatuǵın edi+. 9Qohat urpaǵına bolsa, hesh nárse bermedi. Sebebi olardıń isleytuǵın xızmeti muxaddes buyımlardı iyninde kóterip, alıp júriw edi+.

10Qurbanlıq orın maylanıp, baǵıshlanǵan waqıtta, kósemler ózleriniń basqa sıyların alıp keldi hám bulardı orınnıń aldına ákelip qoydı. 11Bul haqqında Jaratqan Iye Muwsaǵa: «Qurbanlıq orınnıń baǵıshlanıwı ushın hár kúni bir kósem óziniń sıyın usınsın», – degen edi.

12Birinshi kúni Yahuda urıwınan Amminadab ulı Naxshon sıyların usındı+. 13Onıń ákelgen sıyları mınalardan ibarat edi: Muxaddes orın ólshemi menen 130 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis jalpaq tabaq, 70 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis qırma. Bul ekewi de ǵálle sadaqası ushın záytún mayı aralastırılǵan sapalı unǵa tolı edi. 14Tútetki toltırılǵan 10 shekel awırlıǵındaǵı bir altın tostaǵan,+
15jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir buǵa, bir qoshqar, bir jasar erkek toqlı,+
16gúna qurbanlıǵı ushın bir teke,+
17tatıwlıq qurbanlıǵı ushın eki buǵa, bes qoshqar, bes teke, hár biri bir jasardan bolǵan bes erkek toqlı. Amminadab ulı Naxshonnıń alıp kelgen sıyları usılar edi+.

18Ekinshi kúni Issaxar urıwınıń kósemi Suar ulı Netanel sıyların usındı+. 19Onıń alıp kelgen sıyları mınalar edi: Muxaddes orın ólshemi menen 130 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis jalpaq tabaq, 70 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis qırma. Bul ekewi de ǵálle sadaqası ushın záytún mayı aralastırılǵan sapalı unǵa tolı edi. 20Tútetki toltırılǵan 10 shekel awırlıǵındaǵı bir altın tostaǵan, 21jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir buǵa, bir qoshqar hám bir jasar erkek toqlı, 22gúna qurbanlıǵı ushın bir teke, 23tatıwlıq qurbanlıǵı ushın eki buǵa, bes qoshqar, bes teke hám hár biri bir jasardan bolǵan bes erkek toqlı. Suar ulı Netaneldiń alıp kelgen sıyları usılar edi.

24Úshinshi kúni Zebulon urıwınıń kósemi Xelon ulı Eliab sıyların usındı+. 25Onıń alıp kelgen sıyları mınalardan ibarat edi: Muxaddes orın ólshemi menen 130 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis jalpaq tabaq, 70 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis qırma. Bul ekewi de ǵálle sadaqası ushın záytún mayı aralastırılǵan sapalı unǵa tolı edi. 26Tútetki toltırılǵan 10 shekel awırlıǵındaǵı bir altın tostaǵan, 27jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir buǵa, bir qoshqar hám bir jasar erkek toqlı. 28Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke, 29tatıwlıq qurbanlıǵı ushın eki buǵa, bes qoshqar, bes teke hám hár biri bir jasardan bolǵan bes erkek toqlı. Xelon ulı Eliabtıń alıp kelgen sıyları usılar edi.

30Tórtinshi kúni Ruben urıwınıń kósemi Shedeur ulı Elisur sıyların usındı+. 31Onıń alıp kelgen sıyları mınalardan ibarat edi: Muxaddes orın ólshemi menen 130 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis jalpaq tabaq, 70 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis qırma. Bul ekewi de ǵálle sadaqası ushın záytún mayı menen aralastırılǵan sapalı unǵa tolı edi. 32Tútetki toltırılǵan 10 shekel awırlıǵındaǵı bir altın tostaǵan, 33jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir buǵa, bir qoshqar hám bir jasar erkek toqlı. 34Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke, 35tatıwlıq qurbanlıǵı ushın eki buǵa, bes qoshqar, bes teke hám hár biri bir jasardan bolǵan bes erkek toqlı. Shedeur ulı Elisurdıń alıp kelgen sıyları usılar edi.

36Besinshi kúni Shimon urıwınıń kósemi Surishadday ulı Shelumiel sıyların usındı+. 37Onıń alıp kelgen sıyları mınalardan ibarat edi: Muxaddes orın ólshemi menen 130 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis jalpaq tabaq, 70 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis qırma. Bul ekewi de ǵálle sadaqası ushın záytún mayı menen aralastırılǵan sapalı unǵa tolı edi. 38Tútetki toltırılǵan 10 shekel awırlıǵındaǵı bir altın tostaǵan, 39jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir buǵa, bir qoshqar hám bir jasar erkek toqlı. 40Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke, 41tatıwlıq qurbanlıǵı ushın eki buǵa, bes qoshqar, bes teke hám hár biri bir jasardan bolǵan bes erkek toqlı. Surishadday ulı Shelumieldiń alıp kelgen sıyları usılar edi.

42Altınshı kúni Gad urıwınıń kósemi Dewel ulı Elyasaf sıyların alıp keldi+. 43Onıń alıp kelgen sıyları mınalardan ibarat edi: Muxaddes orın ólshemi menen 130 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis jalpaq tabaq, 70 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis qırma. Bul ekewi de ǵálle sadaqası ushın záytún mayı aralastırılǵan sapalı unǵa tolı edi. 44Tútetki toltırılǵan 10 shekel awırlıǵındaǵı bir altın tostaǵan, 45jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir buǵa, bir qoshqar hám bir jasar erkek toqlı. 46Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke, 47tatıwlıq qurbanlıǵı ushın eki buǵa, bes qoshqar, bes teke hám hár biri bir jasardan bolǵan bes erkek toqlı. Dewel ulı Elyasaftıń alıp kelgen sıyları usılar edi.

48Jetinshi kúni Efrayım urıwınıń kósemi Ammihud ulı Elishama sıyların usındı+. 49Onıń alıp kelgen sıyları mınalardan ibarat edi: Muxaddes orın ólshemi menen 130 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis jalpaq tabaq, 70 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis qırma. Bul ekewi de ǵálle sadaqası ushın záytún mayı menen aralastırılǵan sapalı unǵa tolı edi. 50Tútetki toltırılǵan 10 shekel awırlıǵındaǵı bir altın tostaǵan, 51jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir buǵa, bir qoshqar hám bir jasar erkek toqlı. 52Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke, 53tatıwlıq qurbanlıǵı ushın eki buǵa, bes qoshqar, bes teke hám hár biri bir jasardan bolǵan bes erkek toqlı. Ammihud ulı Elishamanıń alıp kelgen sıyları usılar edi.

54Segizinshi kúni Menashshe urıwınıń kósemi Pedasur ulı Gamaliel sıyların usındı+. 55Onıń alıp kelgen sıyları mınalardan ibarat edi: Muxaddes orın ólshemi menen 130 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis jalpaq tabaq, 70 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis qırma. Bul ekewi de ǵálle sadaqası ushın záytún mayı aralastırılǵan sapalı unǵa tolı edi. 56Tútetki toltırılǵan 10 shekel awırlıǵındaǵı bir altın tostaǵan, 57jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir buǵa, bir qoshqar hám bir jasar erkek toqlı. 58Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke, 59tatıwlıq qurbanlıǵı ushın eki buǵa, bes qoshqar, bes teke hám hár biri bir jasardan bolǵan bes erkek toqlı. Pedasur ulı Gamalieldiń alıp kelgen sıyları usılar edi.

60Toǵızınshı kúni Benyamin urıwınıń kósemi Gidoniy ulı Abidan sıyların usındı+. 61Onıń alıp kelgen sıyları mınalardan ibarat edi: Muxaddes orın ólshemi menen 130 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis jalpaq tabaq, 70 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis qırma. Bul ekewi de ǵálle sadaqası ushın záytún mayı menen aralastırılǵan sapalı unǵa tolı edi. 62Tútetki toltırılǵan 10 shekel awırlıǵındaǵı bir altın tostaǵan, 63jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir buǵa, bir qoshqar hám bir jasar erkek toqlı. 64Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke, 65tatıwlıq qurbanlıǵı ushın eki buǵa, bes qoshqar, bes teke hám hár biri bir jasardan bolǵan bes erkek toqlı. Gidoniy ulı Abidannıń alıp kelgen sıyları usılar edi.

66Onınshı kúni Dan urıwınıń kósemi Ammishadday ulı Axiezer sıyların usındı+. 67Onıń alıp kelgen sıyları mınalardan ibarat edi: Muxaddes orın ólshemi menen 130 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis jalpaq tabaq, 70 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis qırma. Bul ekewi de ǵálle sadaqası ushın záytún mayı aralastırılǵan sapalı unǵa tolı edi. 68Tútetki toltırılǵan 10 shekel awırlıǵındaǵı bir altın tostaǵan, 69jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir buǵa, bir qoshqar hám bir jasar erkek toqlı. 70Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke, 71tatıwlıq qurbanlıǵı ushın eki buǵa, bes qoshqar, bes teke hám hár biri bir jasardan bolǵan bes erkek toqlı. Ammishadday ulı Axiezerdiń alıp kelgen sıyları usılar edi.

72On birinshi kúni Asher urıwınıń kósemi Oxran ulı Pagiel sıyların usındı+. 73Onıń alıp kelgen sıyları mınalardan ibarat edi: Muxaddes orın ólshemi menen 130 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis jalpaq tabaq, 70 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis qırma. Bul ekewi de ǵálle sadaqası ushın záytún mayı aralastırılǵan sapalı unǵa tolı edi. 74Tútetki toltırılǵan 10 shekel awırlıǵındaǵı bir altın tostaǵan, 75jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir buǵa, bir qoshqar hám bir jasar erkek toqlı. 76Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke, 77tatıwlıq qurbanlıǵı ushın eki buǵa, bes qoshqar, bes teke hám hár biri bir jasardan bolǵan bes erkek toqlı. Oxran ulı Pagieldiń alıp kelgen sıyları usılar edi.

78On ekinshi kúni Naftaliy urıwınıń kósemi Enan ulı Axira sıyların usındı+. 79Onıń alıp kelgen sıyları mınalardan ibarat edi: Muxaddes orın ólshemi menen 130 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis jalpaq tabaq, 70 shekel awırlıǵındaǵı bir gúmis qırma. Bul ekewi de ǵálle sadaqası ushın záytún mayı aralastırılǵan sapalı unǵa tolı edi. 80Tútetki toltırılǵan 10 shekel awırlıǵındaǵı bir altın tostaǵan, 81jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir buǵa, bir qoshqar hám bir jasar erkek toqlı. 82Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke, 83tatıwlıq qurbanlıǵı ushın eki buǵa, bes qoshqar, bes teke hám hár biri bir jasardan bolǵan bes erkek toqlı. Enan ulı Axiranıń alıp kelgen sıyları usılar edi.

84Solay etip, qurbanlıq orın maylanǵan waqıtta, Izrail kósemleriniń orındı baǵıshlaw ushın alıp kelgen sıyları mınalar edi: on eki gúmis jalpaq tabaq, on eki gúmis qırma, on eki altın tostaǵan. 85Hár bir gúmis jalpaq tabaqtıń awırlıǵı 130 shekelden, hár bir qırmanıń awırlıǵı 70 shekelden edi. Muxaddes orın ólshemi menen gúmis ıdıslardıń barlıǵınıń awırlıǵı 2400 shekel boldı. 86Tútetki toltırılǵan on eki altın tostaǵannıń hár biriniń awırlıǵı Muxaddes orın ólsheminde 10 shekel edi. Barlıq altın tostaǵanlardıń awırlıǵı 120 shekel boldı. 87Jandırılatuǵın qurbanlıq ushın ǵálle sadaqası menen birge usınılǵan haywanlardıń sanı on eki buǵa, on eki qoshqar hám bir jasardan bolǵan on eki erkek toqlı, gúna qurbanlıǵı ushın da on eki teke. 88Tatıwlıq qurbanlıǵı ushın usınılǵan haywanlardıń sanı jigirma tórt buǵa, alpıs qoshqar, alpıs teke hám hár biri bir jasardan bolǵan alpıs erkek toqlı edi. Qurbanlıq orın maylanǵannan soń, orınnıń baǵıshlanıwı ushın berilgen sıylar usılar edi.

89Muwsa Jaratqan Iye menen sóylesiw ushın Ushırasıw shatırına kirgende, Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵınıń ústindegi eki kerub[*] músini arasınan ózine sóylegen dawıstı esitetuǵın edi. Jaratqan Iye Muwsa menen usı tárizde sóylesetuǵın edi+.

8

Shıralardıń ornatılıwı

8^1Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Xaronǵa ayt, ol jeti shıranı shıra qoyǵıshqa ornatqanda, shıra qoyǵıshtıń aldınǵı tárepine jaqtılıq túsip turatuǵın qılıp ornatsın.

3Xaron aytılǵanday etip isledi. Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday, shıralardı shıra qoyǵıshtıń aldınǵı tárepine jaqtı túsetuǵın qılıp ornalastırdı. 4Shıra qoyǵısh Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa kórsetken úlgisi boyınsha, ultanınan baslap, gúllerine deyin altınnan shókkishlep islengen edi.

Lebiylilerdiń baǵıshlanıp, xızmetke qoyılıwı

5Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

6– Lebiylilerdi Izrail xalqınıń arasınan ayırıp alıp, olardı páklew rásiminen ótkiz. 7Olardı páklew ushın bılay isleyseń: pákleytuǵın suwdı olardıń ústine serp. Olar shashları menen barlıq júnlerin qırıp taslasın hám kiyimlerin juwsın. Usılayınsha, olar pák boladı+. 8Keyin olar bir buǵa menen ǵálle sadaqası ushın záytún mayı aralastırılǵan sapalı un alıp kelsin. Gúna qurbanlıǵı ushın sen de basqa bir buǵa alıp kel+. 9Lebiylilerdi Ushırasıw shatırınıń aldına alıp kelip, barlıq Izrail jámiyetin jıyna. 10Lebiylilerdi Jaratqan Iyeniń, yaǵnıy Meniń aldıma ákelgenińde, izraillılar olardıń ústine qolların qoysın. 11Jaratqan Iyege xızmet etiwi ushın, Xaron izraillılardıń arasınan lebiylilerdi sadaqa sıpatında Maǵan baǵıshlasın.

12Lebiyliler qolların buǵalardıń basına qoysın hám olardıń gúnalarınan pákleniwi ushın, buǵalardıń birewi gúna qurbanlıǵı ushın, ekinshisi jandırılatuǵın qurbanlıq ushın Jaratqan Iyege usınılsın. 13Lebiylilerdi Xaron hám onıń ullarınıń aldında turǵız. Olardı sadaqa sıpatında Jaratqan Iyege, Maǵan baǵıshla. 14Lebiylilerdi basqa izraillılardıń arasınan usı tárizde bólip al. Lebiyliler Maǵan tiyisli boladı+.

15Sen lebiylilerdi páklep, sadaqa sıpatında baǵıshlaǵannan soń, olar Ushırasıw shatırındaǵı xızmetin baslawına boladı. 16Izraillılar arasında lebiyliler tolıǵı menen Maǵan tiyisli. Sebebi qarınnan birinshi shıqqan barlıq ullardıń ornına olardı Ózime tańlap aldım+. 17Izrail xalqınıń arasındaǵı barlıq birinshi tuwılǵanlar adam bolsın, haywan bolsın – olar Meniki. Óytkeni Men Mısırda birinshi tuwılǵanlardı joq qılǵan kúni, olardı Ózime ayırıp aldım. 18Solay etip, Izrail xalqında barlıq birinshi tuwılǵan ullardıń ornına lebiylilerdi tańladım. 19Izraillılar Muxaddes orınǵa jaqınlasıp, bálege duwshar bolmawı ushın, olardıń ornına Ushırasıw shatırındaǵı xızmetti islep, izraillılardıń gúnaların páklew ushın, lebiylilerdi Xaron hám onıń ullarınıń qollarına tapsırdım+.

20Muwsa, Xaron hám pútkil Izrail jámiyeti Jaratqan Iyeniń lebiylilerge baylanıslı Muwsaǵa bergen hár bir buyrıǵın tolıǵı menen orınladı. 21Lebiyliler ózlerin páklep, kiyimlerin juwdı. Xaron olardı Jaratqan Iyeniń aldında arnawlı túrde baǵıshladı hám olardı tazalaw ushın, gúnalarınan pákledi. 22Bunnan soń, lebiyliler Xaron hám onıń ullarınıń qol astında Ushırasıw shatırındaǵı ózlerine tiyisli xızmetlerin orınlawǵa keldi. Solay etip, Jaratqan Iye lebiylilerge tiyisli Muwsaǵa qanday buyrıq bergen bolsa, Izrail xalqı sol buyrıqlardı orınladı.

23Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

24– Lebiylilerge tiyisli qaǵıyda mınaday: Jigirma bes hám onnan joqarı jastaǵılar Ushırasıw shatırındaǵı xızmetin baslasın+. 25Al eliw jasqa kelgende, sol xızmetinen bosap, bunnan keyin xızmette bolmasın. 26Xızmetten bosaǵan lebiyliler Ushırasıw shatırında xızmet etip atırǵan tuwısqanlarına járdem beriwine boladı, biraq ózleri artıq xızmet islemesin. Lebiylilerdiń wazıypaların usılayınsha belgilep ber.

9

Qutqarılıw bayramına baylanıslı nızamlar

9^1Izraillılar Mısırdan shıqqannan keyingi ekinshi jıldıń birinshi ayında Jaratqan Iye Sinay shólinde Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izraillılar Qutqarılıw bayramın belgilengen waqıtta bayramlasın+. 3Barlıq nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılıp, qurbanlıqtı belgilengen waqıtta, usı aydıń on tórtinshi kúni keshte shalsın.

4Solay etip, Muwsa izraillılarǵa Qutqarılıw bayramın belgilewdi buyırdı. 5Olar Sinay shólinde birinshi aydıń on tórtinshi kúni keshte Qutqarılıw bayramın belgiledi. Olar hár bir nárseni Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday etip orınladı.

6Al ólige bir jerin tiygizip, haram sanalǵan bazı adamlar sol kúni Qutqarılıw bayramında qatnasa almadı. Sol kúni olar Muwsa menen Xaronnıń aldına kelip,+
7Muwsaǵa bılay dedi:

– Ólige jantasqanımız ushın haram sanalamız. Biraq belgilengen waqıtta basqa izraillılar menen birge Jaratqan Iyege arnalǵan qurbanlıqtı ne ushın usına almaymız?

8Muwsa:

– Kútiń, Jaratqan Iyeniń sizler tuwralı maǵan ne buyıratuǵının tıńlap kóreyin, – dedi.

9Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

10– Izraillılarǵa bılay dep ayt: «Arańızda birińiz yamasa áwladıńızdan birewi ólige bir jerin tiygizgeni ushın haram sanalsa yamasa birewi uzaq saparǵa ketse, onday adam Jaratqan Iyege arnalǵan Qutqarılıw bayramın nıshanlawına boladı. 11Bunday adamlar ekinshi aydıń on tórtinshi kúni keshte Qutqarılıw qurbanlıǵın shalıp, onı ashıtqısız nan hám ashshı shópler menen jesin+. 12Tańǵa deyin qurbanlıqtıń góshinen bir túyir de qalmasın, súyekleri sındırılmasın. Qutqarılıw bayramın barlıq qaǵıydalar boyınsha belgilewińiz tiyis+. 13Biraq pák sanalǵan hám uzaq saparda bolmaǵan adam Qutqarılıw bayramına qatnasıwdan bas tartsa, ol belgilengen waqıtta Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq bermegeni ushın xalqınıń arasınan joq qılınsın. Solay etip, ol óz gúnasınıń jazasın tartadı.

14Arańızda jasap atırǵan kelgindi bir adam Jaratqan Iyege arnalǵan Qutqarılıw bayramına qatnasıwdı qálese, ol bayramnıń nızam hám qaǵıydalarına ámel qılsın. Jergilikli bolsın, kelgindi bolsın, hámme ushın usı nızamdı qollanıwıńız tiyis»+.

Muxaddes shatır ústindegi bult

15Muxaddes shatır, yaǵnıy buyrıqlar qoyılǵan shatır tiklengen kúni onıń ústin bult qapladı. Muxaddes shatırdı qaplaǵan bult keshten azanǵa deyin ot sıyaqlı bolıp turatuǵın edi+. 16Bul awhal hár kúni dawam etti. Muxaddes shatırdı qaplaǵan bult túnde ot sıyaqlı bolıp turatuǵın edi.

17Bult shatırdan joqarı kóterilgende, izraillılar jolǵa shıǵatuǵın edi. Bult qay jerde toqtasa, olar sol jerde toqtaytuǵın edi+. 18Izrail xalqı Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha jolǵa shıǵıp, Onıń buyrıǵı boyınsha toqtap, shatırların tigetuǵın edi. Bult Muxaddes shatırdı qaplap turǵan waqıtta, olar da sol jerde turatuǵın edi. 19Bult Muxaddes shatırdı uzaq waqıt qaplap turǵanda, Izrail xalqı Jaratqan Iyeniń buyrıǵına ámel qılıp, jolǵa shıqpaytuǵın edi. 20Bazıda bult Muxaddes shatırdı azǵantay kún qaplap turatuǵın edi. Xalıq ta Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha, ya qonıs basqan jerde qalatuǵın, yamasa kóshetuǵın edi. 21Bazı waqıtları bult tek ǵana keshten azanǵa deyin turıp, azanda Muxaddes shatırdan kóteriletuǵın edi. Sonda xalıq jolǵa shıǵatuǵın edi. Túnde bolsın, kúndiz bolsın, bult shatırdan kóteriliwden, xalıq jolǵa shıǵatuǵın edi. 22Bult Muxaddes shatırdı eki kún, bir ay yamasa uzaq waqıt qaplap tursa da, izraillılar qonıs basqan jerinde qalıp, jolǵa shıqpaytuǵın edi. Biraq bult joqarı kóteriliwden, olar jolǵa shıǵatuǵın edi. 23Olar Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha qonıs basatuǵın yamasa jolǵa shıǵatuǵın edi. Usılay etip, olar Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı bergen buyrıǵına ámel qıldı.

10

Gúmis kárnaylar

10^1Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Gúmisten eki kárnaydı shókkishlep soqtır, bulardı jámiyetti jıynaw ushın hám hár bir ordanıń jolǵa shıǵıwı ushın qollanasań. 3Eki kárnay birge shertilgen waqıtta, barlıq jámiyet seniń qasıńa, Ushırasıw shatırınıń aldına jıynalsın+. 4Tek ǵana bir kárnay shertilse, onda kósemler, yaǵnıy Izraildıń tiyre basshıları seniń janıńa jıynalsın. 5Kárnay qısqa-qısqa etip shertilgen waqıtta, shıǵıs tárepte qonıs basqanlar jolǵa shıqsın+. 6Ekinshi márte qısqa-qısqa etip shertilgen waqıtta, qubla tárepte qonıs basqanlar jolǵa shıqsın. Kárnaydıń qısqa-qısqa etip shertiliwi urıwlardıń jolǵa shıǵıwı kerekligin bildiredi+. 7Jámiyetti jıynaw ushın kárnaydı uzaq waqıt ápiwayı dawıs penen sherttir. 8Kárnaylardı Xaronnıń ruwxaniy ulları shertsin. Bul sizler hám keleshek áwladlarıńız ushın máńgi qaǵıyda bolıp qalsın+.

9Úlkeńizde sizlerge hújim qılǵan dushpanǵa qarsı sawashqa shıqqanıńızda, kárnay shertip, belgi beriń. Sonda Qudayıńız Jaratqan Iye bolǵan Men sizlerdi eslep, dushpanlarıńızdan qutqaraman+. 10Shadlı kúnlerińizde – bayramlarıńızda, Jańa ay bayramlarıńızda, jandırılatuǵın qurbanlıqlar hám tatıwlıq qurbanlıqlar bergenińizde kárnay shertiń. Usılay etip, Qudayıńız bolǵan Men sizlerdi esleymen. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen.+

Izraillılardıń Sinaydan ketiwi

11Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan keyin ekinshi jıldıń ekinshi ayınıń jigirmalanshı kúni bult buyrıqlar qoyılǵan shatırdan joqarı kóterildi. 12Sonda izraillılar da Sinay shólinen jolǵa shıǵıp, bult Paran shólinde toqtaǵansha kóship-qonıp júrdi+. 13Olar Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı bergen buyrıǵı boyınsha jolǵa birinshi márte shıqtı.

14Olar hár saparı jolǵa shıqqanda, hár bir orda óz bayraǵı astında bir tártipte júretuǵın edi. Birinshi bolıp, Amminadab ulı Naxshon basshılıǵındaǵı Yahuda ordası bólimleri menen birge óz ordasınıń bayraǵı astında kóshti baslap júrdi+. 15Issaxar urıwı bólimine Suar ulı Netanel, 16Zebulon urıwı bólimine Xelon ulı Eliab basshılıq qılatuǵın edi. 17Sonnan keyin, Muxaddes shatır jıynastırılıp, onı kóterip, alıp júretuǵın Gershon urpaǵı menen Merariy urpaǵı jolǵa shıqtı+.

18Olardan soń Shedeur ulı Elisur basshılıǵındaǵı Ruben ordası bólimleri menen birge óz ordasınıń bayraǵı astında jolǵa shıqtı+. 19Shimon urıwı bólimine Surishadday ulı Shelumiel, 20Gad urıwı bólimine Dewel ulı Elyasaf basshılıq qılatuǵın edi. 21Onnan keyin Qohat urpaǵı muxaddes buyımlardı kóterip, jolǵa shıqtı. Olar belgilengen jerge jetip baraman degenshe, Muxaddes shatır qurılıp bolınıwı tiyis edi+.

22Ammihud ulı Elishama basshılıǵındaǵı Efrayım ordası bólimleri menen birge óz ordasınıń bayraǵı astında jolǵa shıqtı+. 23Menashshe urıwı bólimine Pedasur ulı Gamaliel, 24Benyamin urıwı bólimine Gidoniy ulı Abidan basshılıq qılatuǵın edi.

25Kóshtiń eń aqırında Ammishadday ulı Axiezer basshılıǵındaǵı Dan ordası bólimleri menen birge óz ordasınıń bayraǵı astında jolǵa shıqtı. Olar Izrail ordalarınıń artqı saqshıları edi+. 26Asher urıwı bólimine Oxran ulı Pagiel, 27Naftaliy urıwı bólimine Enan ulı Axira basshılıq qılatuǵın edi. 28Izraillılar bólimlerge bólinip, usı tártipte jolǵa shıǵatuǵın edi.

29Muwsa midyanlı qáyin atası Reueldiń[*] balası Xobabqa bılay dedi:

– Jaratqan Iyeniń: «Sizlerge beremen», – degen jerine baratırmız. Siz de bizler menen birge barıń, sizge jaqsı qatnasta bolamız. Óytkeni Jaratqan Iye Izrailǵa jaqsılıq etiwdi wáde qıldı+.

30Xobab oǵan:

– Yaq, barmayman. Óz elime, aǵayin-tuwǵanlarımnıń janına qaytaman, – dep juwap berdi.

31Muwsa oǵan bılay dedi:

– Iltimas, bizlerdi taslap ketpeń. Sebebi siz shólde qonıslaytuǵın jerlerdi bilesiz. Bizlerge jol kórsetesiz. 32Eger bizler menen birge barsańız, Jaratqan Iyeniń isleytuǵın barlıq jaqsılıqların siz benen de bólisemiz+.

33Izraillılar Jaratqan Iyeniń tawınan shıǵıp, úsh kúnlik jol júrdi. Qonıslaytuǵın jerdi tabıw ushın Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵı olardıń aldında júrip bardı. 34Qonıs basqan jerden jolǵa shıqqanda, Jaratqan Iyeniń bultı kún boyı olardıń ústinde boldı+.

35Kelisim sandıǵı jolǵa shıqqanda, Muwsa bılay dep aytatuǵın edi:

«Tur, Jaratqan Iye!
Tarqalıp ketsin dushpanlarıń,
Seni jek kórgenler aldıńnan qashıp ketsin!»+

36Kelisim sandıǵı toqtaǵanda bolsa, Muwsa bılay dep aytatuǵın edi:

«Qayt, mıń-mıńlaǵan Izrail xalqınıń Jaratqan Iyesi!»

11

Xalıqtıń nalıwı

11^1Sol waqıtları xalıq qattı nalıy basladı. Jaratqan Iye bunı esitip, ǵázeplendi hám olarǵa ot jiberip, ordanıń shetlerin jaǵıp joq qılıp jiberdi+. 2Sonda xalıq Muwsaǵa jalbarındı. Muwsa Jaratqan Iyege duwa etkende, ot sóndi+. 3Jaratqan Iyeniń jibergen otı olardıń arasında janǵanı ushın, sol jer Tabera[*] dep ataldı.

4Izrail xalqınıń arasındaǵı basqa milletlerden toplanǵan tártipsiz adamlar nápsiqawlıqqa berile basladı. Izraillılar da olarǵa qosılıp, bılay dep zarlay basladı: «Qáne endi, jewge gósh bolǵanda ma edi!+
5Mısırda teginge jegen balıq, qıyar, ǵarbız, kók piyaz, domalaq piyaz hám sarımsaqlar ele yadımızda. 6Endi bolsa, dińkemiz qurıǵan. Mına mannadan[*] basqa jeytuǵın hesh nárse kórgenimiz joq»+.

7Manna kinza tuqımınday bolıp, reńi aqshıl sarı edi. 8Xalıq dalaǵa shıǵıp, onı jıynap alatuǵın edi hám onı digirmanǵa tartıp yamasa kelige túyetuǵın edi. Onı qazanda qaynatıp, nan pisiretuǵın edi. Bunıń dámi záytún mayı qosılǵan nanǵa uqsas edi+. 9Túnde ordaǵa shıq túskende, manna da birge jawatuǵın edi.

10Muwsa xalıqtıń, hár bir tiyredegi adamlardıń óz shatırlarınıń aldında turıp, dad salıp atırǵanın esitti. Jaratqan Iye buǵan qattı ǵázeplendi. Muwsa da buǵan qapa bolǵan edi. 11Sonda Muwsa Jaratqan Iyege bılay dedi:

– Qulıńa ne ushın bunday jamanlıqtı rawa kórdiń? Ne ushın Óz miyrimińdi mennen ayap, bul xalıqtıń júgin maǵan júklediń? 12Usı xalıqtıń hámmesine júkli bolǵan men be edim? Olardı men tuwǵan ba edim? Bolmasa, ne sebepten Sen maǵan: «Bala baǵıwshınıń emiziwli balanı alıp júrgenindey, olardı ata-babalarına beremen dep ant ishken jerge qollarıńda kóterip alıp bar», – dep aytıp atırsań? 13Bul xalıq maǵan: «Bizlerge jeytuǵın gósh ber», – dep qoymay atır. Olardıń barlıǵına beretuǵın góshti qay jerden alaman? 14Bul xalıqtıń barlıǵın bir ózim jetelep alıp júre almayman, sebebi olar men ushın awır júk boladı+. 15Eger maǵan usılay islemekshi bolsań, onda meni óltir. Eger de Seniń miyrimińe erisken bolsam, onda basıma túsken bul awırmanlıqtı kórmeyin+.

Jetpis aqsaqaldıń tańlanıwı

16Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Maǵan Izrail aqsaqallarınan jetpis adamdı jıynap ber. Olar óziń basshı hám qadaǵalawshı dep tán alǵanlarıńnan bolsın. Olardı Ushırasıw shatırına alıp kelip, ózińniń qasıńa turǵız+. 17Men tómen túsip, seniń menen sóylesemen. Seniń ústińdegi Ruwxtan alıp, olarǵa da beremen. Xalıqtıń júgin tek ǵana sen kótermewiń ushın, olar saǵan járdem beredi+.

18Xalıqqa bılay dep ayt: «Erteńgi kún ushın ózlerińizdi pákleń, gósh jeysizler. Sizlerdiń: „Qáne endi, jewge gósh bolǵanda ma edi, Mısırda bolǵan waqtımızda jaqsı edi“, – dep nalıp, dad salǵanıńızdı Jaratqan Iye esitti. Endi gósh jewińiz ushın, Jaratqan Iye sizlerge gósh beredi+. 19Góshti tek ǵana bir kún, eki kún, bes kún, on kún yamasa jigirma kún emes, 20al bir ay dawamında alqımıńızǵa kelgenshe, kewlińiz aynıǵansha jeysizler. Sebebi sizler arańızda bolıp atırǵan Jaratqan Iyeden júz burdıńlar. Onıń aldında Mısırdan ne ushın shıǵıp kettik, dep nalıp, jıladıńlar».

21Sonda Muwsa:

– Qasımdaǵı bul xalıq altı júz mıń er adamnan ibarat. Al Sen: «Bul xalıqqa bir ay dawamında jewi ushın gósh beremen», – dep atırsań+. 22Barlıq qoy-eshki, sıyırlar soyılsa da, teńizdegi barlıq balıqlar awlansa da, olarǵa jeter me eken? – dedi.

23Jaratqan Iye oǵan:

– Meniń qolım kelte me? Saǵan aytqanlarım orınlanatuǵının yamasa orınlanbaytuǵının óz kóziń menen kóreseń, – dedi+.

24Sonnan keyin, Muwsa sırtqa shıǵıp, Jaratqan Iyeniń ózine aytqanların xalıqqa jetkerdi. Xalıqtıń jetpis aqsaqalın jıynap, Muxaddes shatırdıń dógeregine jaylastırdı. 25Sonda Jaratqan Iye bult ishinde túsip, Muwsa menen sóylesti hám Muwsanıń ústindegi Ruwxtan alıp, jetpis aqsaqalǵa berdi. Olar Ruwxtı alǵan waqıtta, ózgeshe awhalǵa tústi. Biraq bunnan soń, bul jaǵday basqa tákirarlanbadı.

26Saylanǵan jetpis aqsaqaldıń ishinde bolǵan Eldad penen Medad degen eki adam ordada qalıp, Muxaddes shatırǵa kelmey qalǵan edi. Biraq Ruwx olardıń ústine túsip kelip, olar da ordada ózgeshe awhalǵa túse baslaǵan edi. 27Bunı kórgen bir jas bala Muwsaǵa juwırıp kelip: «Eldad penen Medad ordada ózgeshe awhalǵa túsip qaldı», – dep xabar jetkerdi.

28Jas waqtınan Muwsaǵa járdemshi bolıp kiyatırǵan Nun ulı Eshua:

– Mırzam Muwsa, olardı tıyıp qoy! – dedi.

29Biraq Muwsa:

– Sen meniń ushın qızǵanıp atırsań ba? Qáne endi, Jaratqan Iyeniń pútkil xalqı payǵambar bolsa, Jaratqan Iye olardıń ústine Óz Ruwxın jiberse edi! – dedi. 30Sonnan soń, Muwsa menen Izraildıń aqsaqalları ordaǵa qaytıp keldi.

Jaratqan Iyeniń bódenelerdi jiberiwi

31Jaratqan Iye dawıl jiberdi. Dawıl teńiz tárepten bódenelerdi ushırıp ákelip, ordanıń hár tárepine úyip tasladı. Bódeneler ordadan bir kúnlik jol uzaqlıqqa deyin, jerden eki shıǵanaq biyiklikke túsip, ushıp júrgen edi+. 32Sol kúni xalıq kúni menen, túni menen hám erteńine keshke deyin bódene jıynadı. Olardıń hesh biri on xomerden[*] az jıynamadı. Bódenelerdi keptiriw ushın, olardı shatırlarınıń dógeregine jayıp qoydı. 33Biraq xalıq góshti ele awzına alıp, jewge úlgermey-aq, Jaratqan Iye ǵázeplenip, olardı kúshli bir oba menen jazaladı. 34Sonlıqtan sol jerge Kibrot-Hattaawa[*] atı berildi. Óytkeni ol jerde nápsin tıya almaǵan adamlar jerlengen edi.

35Xalıq Kibrot-Hattaawadan Xaserotqa kóship, sol jerde qaldı+.

12

Máriyam menen Xaronnıń jazalanıwı

12^1Muwsa Xabashstannan bolǵan hayalǵa úylengeni ushın, Máriyam menen Xaron oǵan qarsı sóyledi. 2Olar: «Jaratqan Iye tek ǵana Muwsa arqalı sóylegen be edi? Ol bizler arqalı da sóylegen joq pa edi?» – dedi. Jaratqan Iye olardıń bul sózlerin esitti.

3Muwsa jer júzinde jasaytuǵın barlıq adamlardıń ishinde eń kishipeyil adam edi.

4Jaratqan Iye kútilmegende Muwsa, Xaron hám Máriyamǵa:

– Úshewińiz Ushırasıw shatırına barıń, – dedi. Úshewi de shatırǵa bardı. 5Jaratqan Iye minara sıyaqlı bult ishinde túsip, shatırdıń kirer awzınıń aldında turdı hám Xaron menen Máriyamdı shaqırıp aldı. Olar ekewi aldıǵa qaray shıqqanda, 6Jaratqan Iye olarǵa bılay dedi:

– Meniń sózlerime qulaq salıń:

Eger arańızda bir payǵambar bar bolsa,

Men, Jaratqan Iye Ózimdi tanıtaman oǵan ayan arqalı,

Sóylesemen onıń menen túsinde+.

7Biraq qulım Muwsa menen bulay sóylespeymen,

Pútkil úyimdegilerge juwapker adam – Muwsadur+.

8Onıń menen jumbaqlı túrde emes,

Al júzbe-júz sóylesemen ashıq túrde.

Ol Meniń biynemdi kóredi.

Sonday bolsa da, qulım Muwsaǵa qarsı sóylewden qorqpadıńlar ma+?

9Sonda Jaratqan Iye olarǵa ǵázepleniwi menen, ol jerden ketti.

10Bult Muxaddes shatırdan ketiwden-aq, Máriyam teri keselligine shalınıp, etleri qar sıyaqlı túlep ketti. Xaron Máriyamǵa burılıp qaraǵanda, onıń teri keselligine shalınǵanın kórdi+. 11Xaron Muwsaǵa:

– Oh, mırzam, ótinish aqılsızlıq qılıp, islegen gúnamız ushın jazalama. 12Máriyam anasınıń qarnında-aq denesi shirip baslaǵan óli nárestege uqsap qalmasın, – dedi.

13Muwsa Jaratqan Iyege:

– O, Quday, Máriyamǵa shıpa ber! – dep jalbarındı.

14Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Eger onıń ákesi júzine túkirgende, ol jeti kún dawamında shermende bolıp qalmas pa edi? Onı jeti kún dawamında bóleklep, ordadan shıǵarıp jiberiń, sonnan keyin izine qaytıwına boladı, – dep juwap berdi+. 15Solay etip, Máriyam jeti kún dawamında bóleklenip, ordadan shıǵarıp jiberildi, ol qaytıp kelgenshe, xalıq jolǵa shıqpadı.

13

Qanan jerine jansızlardıń jiberiliwi

13^1•Sonnan keyin, xalıq Xaserottan shıǵıp, Paran shóline barıp, qonıs bastı+. 2Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

3– Men Izrail xalqına berip atırǵan Qanan jerin kózden ótkeriw ushın adamlar jiber. Atalarınan taraǵan hár bir urıwdan bir basshıdan jiber+.

4Muwsa Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha Paran shólinen adamlardı jiberdi. Bulardıń hámmesi Izrail xalqınıń basshıları edi+. 5Olardıń atları mınaday edi:

1. Ruben urıwınan Zakkur ulı Shammua,
2. 6Shimon urıwınan Xoriy ulı Shafat,
3. 7Yahuda urıwınan Efunne ulı Kaleb,+
4. 8Issaxar urıwınan Yusup ulı Igal,
5. 9Efrayım urıwınan Nun ulı Hoshea,
6. 10Benyamin urıwınan Rafu ulı Paltiy,
7. 11Zebulon urıwınan Sodiy ulı Gaddiel,

8. 12Yusup urıwınan, yaǵnıy Menashshe urıwınan Susiy ulı Gaddiy,

9. 13Dan urıwınan Gemalliy ulı Ammiel,
10. 14Asher urıwınan Mixail ulı Setur,
11. 15Naftaliy urıwınan Wofsiy ulı Naxbiy,
12. 16Gad urıwınan Maxiy ulı Geuel.

17Eldi kózden ótkeriw ushın Muwsanıń jibergen adamları usılar edi. Sol waqıtta Muwsa Nun ulı Hosheaǵa Eshua, dep at berdi[*]+.

18Muwsa olardı Qanan jerin kózden ótkeriw ushın jiberip atırıp, olarǵa bılay dedi:

– Negeb arqalı júrip, tawlı jerlerge barıń. 19Ol jerler qanday ekenin, ol jerde jasap atırǵan xalıq kúshli me, yamasa hálsiz be, olar kóp pe, yamasa az ba, bilip alıń. 20Olardıń jasap atırǵan jeri jaqsı ma, yamasa jaman ba, qalaları qorǵansız ba, yamasa qorǵanlı ma, kóriń. 21Topıraǵı ónimdarlı ma, yamasa ónimsiz be, dógeregi terekli me, yamasa joq pa, bilip keliń. Qolıńızdan kelgeninshe, ol jerdiń jetistirgen miywelerinen alıp keliń!

Sol waqıtta júzim pisigi endi baslanıp atırǵan edi.

22Solay etip, sol adamlar jolǵa shıǵıp, eldi Zin shólinen baslap, Lebo-Xamatqa jaqın bolǵan Rexobqa deyin kózden ótkerdi. 23Olar Negebti kesip ótip, anaqlardıń Aximan, Sheshay hám Talmay degen tiyreleri jasap atırǵan Xebron qalasına bardı. Xebron Mısırdaǵı Soan qalasınan jeti jıl aldın qurılǵan edi+. 24Jansızlar Eshkol sayına jetip barǵanda, ol jerden bir solqım júzimdi kesip aldı. Olardan ekewi bir qada aǵashqa júzimdi ildirip alıp júrdi. Sonıń menen birge, anar hám ánjir miywesin de aldı+. 25Izraillılardıń kesip alǵan júzim solqımı sebepli, sol say Eshkol[*] dep ataldı.

26Jansızlar qırıq kún jerdi aralap shıqqannan keyin izlerine qayttı. 27Olar Paran shólindegi Qadeshke[*], Muwsa menen Xaronnıń hám Izrail jámiyetiniń janına keldi. Olarǵa hám pútkil jámiyetke kórgen-bilgenlerin aytıp, sol jerdiń miywelerin kórsetti. 28Olar Muwsaǵa bılay dep bayanladı:

– Bizlerdi jibergen jerge bardıq. Ol jerde shınında da sút hám pal aǵıp turǵan eken! Mine, mınaw sol jerdiń miywelerinen! 29Biraq ol jerde jasap atırǵan xalıq kúshli, qalaları da qorǵanlı hám júdá úlken eken. Hátteki, ol jerde Anaq áwladınan shıqqan dáw adamlardı da kórdik. 30Amalek xalqı Negebte, xet, ebus hám amor xalıqları tawlı úlkede, qanan xalqı teńizdiń boyında hám Iordan dáryasınıń jaǵasında jasaydı eken+.

31Kaleb Muwsanıń aldında xalıqtı tınıshlandırıp:

– Ol jerge barıp, eldi qolǵa kirgizeyik. Álbette, buǵan jeterli kúshimiz bar, – dedi+.

32Degen menen, onıń menen birge barǵan adamlar:

– Bul xalıqqa qarsı gúrese almaymız, olar bizlerden góre kúshlirek, – dedi+. 33Olar ózleri kózden ótkerip kelgen el haqqında izraillılardıń arasında mınaday jaman mısh-mıshlar tarqatıp júrdi:

– Bizler kózden ótkerip kelgen el, ishine mákan basatuǵınlardı jep pitiretuǵın el eken. Sol elde jasap atırǵan hár bir adam boyshań hám iri+. 34Dáwlerdi, dáwlerdiń áwladınan bolǵan anaqlardı kórdik. Olardıń qasında ózlerimizdi shegirtke sıyaqlı sezdik, olarǵa da sonday bolıp kórindik+.

14

Xalıqtıń kóterilis qılıwı

14^1•Sol túni pútkil jámiyet qattı dawıslap, dad salıp jıladı. 2Pútkil Izrail xalqı Muwsa menen Xaronǵa narazı bolıp, bılay dep tońqılday basladı: «Bunnan góre, Mısırda yamasa usı shólde ólip ketkenimiz jaqsı edi!+
3Jaratqan Iye ne ushın bizlerdi usı elge alıp keldi? Bizlerdi qılıshtan ótkiziw ushın ba? Bala-shaǵalarımız tutqın boladı. Bunıń ornına Mısırǵa qaytıp ketkenimiz bizler ushın jaqsıraq emes pe?»

4Sonnan keyin, olar bir-birine: «Ózlerimizge bir basshı saylap alıp, Mısırǵa qaytayıq», – desti+.

5Sonda Muwsa menen Xaron Izrail jámiyetiniń aldında et betinen jerge jıǵıldı+. 6Eldi aralap qaytqanlardan Nun ulı Eshua menen Efunne ulı Kaleb qayǵırıp kiyimlerin jırttı da,+
7pútkil Izrail jámiyetine bılay dedi:

– Bizler kórip kelgen el – júdá jaqsı jer. 8Eger Jaratqan Iyeniń bizlerge miyrimi tússe, Ol bizlerdi sút hám pal aǵıp turǵan sol jerge alıp baradı hám onı bizlerge beredi. 9Tek ǵana Jaratqan Iyege qarsı shıqpańlar! Ol jerde jasap atırǵan xalıqtan qorqpańlar! Olar bizlerge ańsat ǵana olja boladı. Qorǵawshıları olardı taslap ketti, al Jaratqan Iye bizler menen birge. Olardan qorqpańlar!+

10Degen menen, pútkil jámiyet olardı tas boran qılıwdı niyet qıldı. Sonda Jaratqan Iyeniń saltanatı Ushırasıw shatırında pútkil Izrail xalqına kórindi+.

Muwsanıń xalıq ushın duwa etiwi

11Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Qashanǵa deyin bul xalıq Maǵan húrmetsizlik qıladı? Olardıń arasında qanshelli káramat kórsetkenime qaramay, qashanǵa deyin Maǵan isenbey júredi? 12Men olardı illet penen jazalayman, miyrastan mahrum qılaman. Al sennen olardan ullıraq hám kúshlirek bir xalıq dóretemen+.

13Biraq Muwsa Jaratqan Iyege bılay dedi:

– Onda mısırlılar bul haqqında esitedi. Bul xalıqtı Óz kúshiń menen olardıń arasınan alıp shıqqan ediń. 14Olar Qanan jerinde jasaytuǵın xalıqqa bul haqqında aytadı. Jaratqan Iye, bul xalıqtıń arasında bolıp, olar menen júzbe-júz kóriskenińnen xabarı bar. Seniń bultıń olardıń ústinde hámme waqıt turǵanın, kúndiz minara sıyaqlı bult ishinde, túnde minara sıyaqlı ot ishinde olarǵa jol kórsetkenińdi biledi+. 15-16Eger bul xalıqtı bir adam sıyaqlı etip óltirseń, Sen haqqında esitken xalıqlar: «Jaratqan Iye ant ishken bul jerge Óz xalqın alıp kele almaǵanı ushın, olardı shólde qırıp jiberdi», – dep aytadı+.

17Endi Óz kúshińdi kórset, o, Iyem! Sen Óziń bılay dep aytqan ediń:+
18«Jaratqan Iye bolǵan Men sabır-taqatlıman, súyispenshiligim ullı, ayıp hám jınayattı keshiremen. Biraq ayıplını jazasız qaldırmayman, ákesiniń islegen ayıbınıń jazasın úshinshi hám tórtinshi áwladlarınan talap qılaman». 19Mısırdan shıqqannan baslap, búgingi kúnge deyin bul xalıqtı keshirip keldiń. Endi Ózińniń ullı súyispenshiligińe say olardıń ayıpların keshire gór.

20•Jaratqan Iye oǵan bılay dep juwap berdi:

– Seniń tilegińe bola olardı keshiremen. 21Degen menen, máńgi bar bolǵan Men jer júzin toltırıp turǵan ullılıǵım menen ant ishemen:+
22ullılıǵımdı, Mısırda hám shólde kórsetken káramatlarımdı kórse de, Meni on márte sınaǵan, sózime qulaq aspaǵan bul adamlardıń hesh biri 23Men ata-babalarına beremen dep ant ishken jerdi kórmeydi. Maǵan húrmetsizlik qılǵanlardıń hesh biri ol jerdi kórmeydi+.

24Biraq qulım Kaleb basqalarǵa uqsamaydı, ol pútkil júregi menen Maǵan erdi. Sonıń ushın, Men onı ózi aralap, kózden ótkerip qaytqan elge alıp baraman. Onıń áwladı sol jerdi iyelep aladı+. 25Amalek penen qanan xalıqları usı oypatlıqlarda jasaydı. Sonıń ushın, sizler erteń artıńızǵa qaytıp, Qızıl teńizge qaray júrińler, shólge barıńlar.

Izraillılardıń narazılıǵı ushın jazalanıwı

26Jaratqan Iye Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

27– Mına jawız jámiyet qashanǵa deyin Maǵan narazı bolıp, tońqıldaydı? Maǵan qarsı sóylegen Izrail xalqınıń nalıwın esittim. 28Olarǵa Meniń mına sózlerimdi jetkiz: «Tiriligim haqı ant ishemen: aytqan sózlerińizdi sózsiz ózlerińizdiń basıńızǵa salaman. 29Óliklerińiz usı shólde qaladı. Maǵan narazı bolıp, tońqıldaǵanlardıń hámmesi – esaptan ótken jigirma hám onnan joqarı jastaǵılar usı shólde óledi+. 30Sizlerdi qonıslandıraman dep ant ishken elge Efunne ulı Kaleb penen Nun ulı Eshuadan basqa hesh kim kirmeydi+. 31Biraq sizlerdiń tutqın boladı, dep aytqan balalarıńızdı sol jerge kirgizemen. Sizler bas tartqan sol eldi balalarıńız kóretuǵın boladı. 32Sizlerdiń óliklerińiz bolsa usı shólde qalıp ketedi. 33Hámmeńiz ólip ketemen degenshe, balalarıńız shólde qırıq jıl shopanlıq qıladı hám sizlerdiń opasızlıǵıńız sebepli, olar azap shegedi+. 34Sizler eldi qırıq kún dawamında aralap shıqqan edińler. Endi hár bir kún ushın bir jıldan qırıq jıl ayıbıńızdıń jazasın tartasızlar. Sonda Meniń sizlerden júz burǵanımdı bilip alasızlar!»+
35Men, Jaratqan Iye aytqanımday, Maǵan qarsı jıynalǵan bul jawız jámiyetke bulardı sózsiz isleymen. Olar usı shólde qırılıp, ólip ketedi.

36Muwsanıń eldi kózden ótkerip qaytıwǵa jibergen adamları qaytıp kelip, el haqqında jaman xabar tarqatıwı pútkil jámiyettiń Jaratqan Iyege narazı bolıwına sebep bolǵan edi. 37Sol el haqqında jaman xabar taratqan bul adamlar Jaratqan Iyeniń aldında oba keselligine shalınıp qaytıs boldı. 38Eldi aralaw ushın ketken jansızlardan tek ǵana Nun ulı Eshua menen Efunne ulı Kaleb tiri qaldı+.

Izraillılardıń Qanandı basıp alıwǵa urınıwı

39•Muwsa Jaratqan Iyeniń sózlerin pútkil Izrail xalqına aytqanda, xalıq tereń qayǵıǵa battı. 40Erteńine azanda olar tawlı úlkeniń joqarısına shıǵıp baratırıp, bılay dedi:

– Awa, bizler gúna islegenimizdi moyınlaymız. Mine, endi Jaratqan Iyeniń wáde qılǵan jerine barıwǵa tayarmız.

41Degen menen, Muwsa:

– Ne ushın Jaratqan Iyeniń buyrıǵına jáne qarsı shıǵıp atırsızlar? Bunıń menen hesh nársege erise almaysızlar. 42Sawashqa shıqpańlar, óytkeni Jaratqan Iye sizler menen birge emes. Dushpanlarıńızdıń aldında jeńiliske ushıraysızlar. 43Amalek hám qanan xalıqları ol jerde sizlerge qarsılıq kórsetedi hám sizlerdi qılısh júzinen ótkeredi. Óytkeni Jaratqan Iyeniń izinen júriwden bas tarttıńlar. Jaratqan Iye de sizler menen birge bolmaydı+.

44Solay bolsa da, izraillılar ózleriniń aytqanınan qalmay, tawlı úlkeniń joqarısına shıqtı. Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵı menen Muwsa ordada qaldı. 45Tawlı úlkede jasaytuǵın amalek penen qanan xalıqları olarǵa qarsı hújim qıldı hám olardı Xorma qalasına deyin qıyratıp, tas-talqan qıldı+.

15

Qurbanlıqlarǵa baylanıslı nızamlar

15^1Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Mákan etiwińiz ushın sizlerge beretuǵın elge kirgenińizde, 3jandırılatuǵın qurbanlıq, wáde boyınsha beriletuǵın qurbanlıq, ıqtıyarlı qurbanlıq yamasa bayramlarda usınılatuǵın qurbanlıq etip iri hám mayda maldan Jaratqan Iyege usınıńlar. Bular – Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı+. 4Qurbanlıq usınatuǵın adam Jaratqan Iyege ǵálle sadaqası ushın tórtten bir hin[*] záytún mayı menen aralastırılǵan onnan bir efa sapalı un da alıp kelsin. 5Jáne de, jandırılatuǵın qurbanlıq yamasa basqa qurbanlıq penen birge hár bir toqlıǵa ishimlik sadaqası etip tórtten bir hin sharap ta usınıwı tiyis.

6Eger qoshqardı qurbanlıq etip berseńiz, ǵálle sadaqası ushın úshten bir hin záytún mayı aralastırılǵan onnan eki efa sapalı un 7hám ishimlik sadaqası ushın úshten bir hin sharap usınıń. Bular – Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı.

8Jaratqan Iyege jandırılatuǵın qurbanlıq, wáde boyınsha beriletuǵın qurbanlıq yamasa tatıwlıq qurbanlıǵı ushın bir buǵa alıp kelgenińizde,+
9buǵa menen birge ǵálle sadaqası ushın yarım hin záytún mayı aralastırılǵan onnan úsh efa sapalı un usınıń. 10Sonıń menen birge, ishimlik sadaqası ushın yarım hin sharap usınıń. Bular Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı+.

11Solay etip buǵa, qoshqar, ılaq yamasa toqlı qurbanlıq qılınǵanda, usı sadaqalar menen qosa usınılsın. 12Qansha haywan qurbanlıq qılmaqshı bolsańız da, olardıń hár biri ushın belgilengen muǵdarda ǵálle hám ishimlik sadaqaların qosıp usınıwıńız tiyis. 13Izraillı bolǵan hár bir adam Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy etip, qurbanlıq alıp kelgende, ol usı aytılǵanlarǵa ámel qılıwı tiyis. 14Eger sizlerdiń arańızda waqtınsha jasap atırǵan kelgindi yamasa uzaq waqıt jasap atırǵan jat jerli adam Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy qılıp, bir qurbanlıq alıp kelse, ol da usı qaǵıydalarǵa ámel qılıwı tiyis. 15-16Sizler ushın da, arańızda jasap atırǵan kelgindi adam ushın da jámiyet anıq usı qaǵıydalardı qollansın. Bul keleshek áwladlarıńız ushın da máńgi qaǵıyda bolsın. Jaratqan Iyeniń aldında sizler de, sizlerdiń arańızda jasap atırǵan kelgindi de birdey»+.

17Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

18– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Sizlerdi alıp baratırǵan elge kirgenińizden keyin, 19sol eldiń nanınan jegenińizde, nannıń bir bólegin ajıratıp, Maǵan usınıń+. 20Qırmanıńızdıń birinshi óniminen ajıratılǵan sadaqa sıyaqlı qamırıńızdıń birinshi zuwalasınan jabılǵan shórekti ajıratıp usınıń. 21Qamırıńızdıń birinshi zuwalasınan jabılǵan bul sadaqanı áwladlar dawamında Jaratqan Iyege usınıń».

Gúna ushın qurbanlıq

22-23«Eger birińiz bilmesten gúna islep, Jaratqan Iyeniń men arqalı bergen buyrıqlarınıń birine – Jaratqan Iyeniń buyrıq bergen kúninen baslap, áwladlar boyı ámel qılmasańız+
24hám jámiyet bul qátege bilmesten jol qoyǵan bolsa, pútkil jámiyet Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy usınıw ushın, bir buǵanı jandırılatuǵın qurbanlıq etip bersin. Olar buǵa menen birge belgilengen muǵdarda ǵálle hám ishimlik sadaqasın bersin. Sonıń menen birge, gúna qurbanlıǵı ushın bir teke alıp kelsin+. 25Solay etip, ruwxaniy pútkil Izrail jámiyetiniń gúnası ushın páklew rásimin ótkeredi hám olardıń gúnası keshiriledi. Sebebi olar bilmesten gúna islegen edi hám bul ushın Jaratqan Iyege jandırılatuǵın qurbanlıq hám gúna qurbanlıqların usınǵan boladı. 26Pútkil Izrail jámiyeti de, arańızda jasap atırǵan kelgindi de keshiriledi. Óytkeni xalıq bilmesten usı gúnanı isledi.

27Eger bir adam bilmesten gúna islep qoysa, ol gúna qurbanlıǵı ushın bir jasar eshki alıp kelsin+. 28Ruwxaniy Jaratqan Iyeniń aldında sol adamnıń pákleniwi ushın gúnanıń qunın tólew rásimin ótkersin. Bul rásim ótkerilgende, sol adamnıń gúnası keshiriledi. 29Bilmesten gúna islep qoyǵan izraillı ushın da, arańızda jasap atırǵan kelgindi ushın da usı nızamdı qollanıwıńız tiyis+.

30Izraillı yamasa kelgindi bir adam bilip turıp gúna islese, Jaratqan Iyege til tiygizgen boladı. Bunday adam Izrail xalqınıń arasınan joq qılınsın+. 31Ol Jaratqan Iyeniń sózlerin pisent etpey, buyrıqlarına qarsı shıqqanı ushın, ol adam xalqınıń arasınan sózsiz joq qılınsın. Onıń gúnası óz moynında qaladı».

Shabbat kúnine ámel qılmaǵan adam óltiriledi

32Bir kúni izraillılar shólde júrgen waqıtta bir adam dem alıs kúni bolǵan Shabbat kúni otın jıynap júrgen jerinen uslap alındı+. 33Otın jıynap júrgen adamdı uslap alǵan adamlar onı Muwsa menen Xaronnıń hám pútkil jámiyettiń aldına alıp keldi. 34Sol adamǵa qanday shara qollanılıwı kerekligi anıq bolmaǵanlıqtan, onı qamap qoydı+. 35Sonnan keyin, Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Ol adam sózsiz óltirilsin. Pútkil jámiyet onı ordanıń sırtına alıp shıǵıp, tas boran qılsın, – dedi+. 36Solay etip, Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday, jámiyet sol adamdı ordanıń sırtına alıp shıǵıp, tas boran qılıp óltirdi.

Shashaqlar tuwrısında qaǵıyda

37Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

38– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Áwladlarıńız dawamında kiyimińizdiń eteklerine shashaq tiktirip qoyıń. Hár bir shashaqqa qızǵısh kók jip qosıp islensin+. 39Usı shashaqlar sizlerge Meniń, yaǵnıy Jaratqan Iyeniń buyrıqların esletip turadı. Solay etip, bulardı kórgenińizde, buyrıqlarıma ámel qılıp, júregińizdiń hám kózińizdiń qálewlerine erip ketpey, opasızlıq qılmaysızlar. 40Sonda sizler pútkil buyrıqlarımdı yadıńızda tutıp, Qudayıńız ushın muxaddes bolasızlar+. 41Men Qudayıńız bolıw ushın sizlerdi Mısırdan alıp shıqqan Qudayıńız Jaratqan Iyemen. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen»+.

16

Qorax, Datan hám Abiramnıń kóterilisi

161-2•Lebiy urıwınıń Qohat tiyresinen bolǵan Ishar ulı Qorax, Ruben urıwınan Eliabtıń ulları Datan menen Abiram hám Pelet ulı On birigip, Muwsaǵa qarsı kóterilis qıldı. Jámiyet saylaǵan Izrail xalqınıń abıraylı eki júz eliw basshısı da olarǵa qosıldı+. 3Olar birgelikte Muwsa menen Xaronnıń aldına barıp:

– Sizler júdá háddińizden asıp kettińiz! Hámmemiz Jaratqan Iyeniń muxaddes jámiyetiniń aǵzaları emespiz be? Ol hámmemizdiń aramızda jasaydı. Solay eken, sizler ne ushın ózlerińizdi Jaratqan Iyeniń jámiyetinen ústem qoyasızlar? – dedi+.

4Bunı esitken Muwsa Jaratqan Iyeniń aldında et betinen jerge jıǵıldı+. 5Keyin ol Qorax hám onıń sheriklerine bılay dedi:

– Azanda Jaratqan Iye kimdi Ózine baǵıshlap alǵanın kórsetedi. Jaratqan Iye kimdi tańlaǵan bolsa, sol adamdı Óz dárgayına jaqınlastıradı+. 6Háy, Qorax, sen óz sherikleriń menen birge tútetki tútetiletuǵın ıdıslarıńızdı alıń. 7Erteń Jaratqan Iyeniń aldında ıdıslarıńızǵa ot salıp, ústine tútetkińizdi qoyıń. Sonda Jaratqan Iye kimdi tańlasa, sol adamdı Ózine baǵıshlap alǵanı. Háy, lebiyliler, sizler háddińizden asıp kettińiz!+

8Muwsa Qoraxqa aytıp atırǵan sózin bılay dep dawam etti:

– Háy, lebiyliler, maǵan qulaq salıń! 9Izraildıń Qudayı sizlerdi Izrail xalqı arasınan ayırıp alıp, Jaratqan Iyeniń Muxaddes shatırındaǵı xızmetti orınlawıńız ushın, Ózine jaqınlastırdı. Jáne de, jámiyettiń aldında turıp, olarǵa xızmet etiwińiz ushın sizlerdi tańlap aldı, bulardıń barlıǵı sizlerge azlıq qıldı ma+? 10Qorax, Jaratqan Iye seni hám pútkil lebiyli tuwısqanlarıńdı Ózine jaqınlastırǵan bolsa, bul jetpegendey, endi sizler ruwxaniylikti de qálep atırsızlar ma? 11Háy, Qorax, seniń hám sheriklerińniń bunday etip jıynalıwı Xaronǵa emes, al Jaratqan Iyege qarsı shıǵıwıńızdı bildiredi+.

12Sonnan keyin, Muwsa Eliabtıń ulları Datan menen Abiramdı shaqırttı. Biraq olar:

– Barmaymız. 13Sen bizlerdi shólde óltiriw ushın sút hám pal aǵıp turǵan elden alıp shıqtıń. Bul jetpegendey, bizlerdiń ústimizden biylik qılmaqshısań ba+? 14Sen bizlerdi sút hám pal aǵıp turǵan jerge ákelmediń, bizlerge múlik etip atız hám júzim baǵların da bermediń. Bizlerdiń kózimizdi baylamaqshımısań? Yaq, seniń aldıńa barmaymız, – dedi.

15Muwsa qattı ashıwlanıp, Jaratqan Iyege:

– Olardıń sadaqaların qabıl etpe. Men olardan bir eshek te alǵan joqpan, olardıń hesh birine jamanlıq qılǵan joqpan, – dedi+.

16Keyin Muwsa Qoraxqa:

– Erteń sen barlıq sherikleriń menen birge Jaratqan Iyeniń aldına kel. Xaron da usı jerde boladı. 17Hár birińiz bir tútetki tútetiletuǵın ıdıstan, barlıǵı bolıp eki júz eliw ıdıs alıp kelip, ishine xosh iyisli tútetki salıń. Sen de óz ıdısıńdı alıp kel, Xaron da ózinikin alıp keledi, – dedi.

18Solay etip, olardıń hár biri ishine ot hám tútetki salıp, óz ıdısların alıp keldi. Keyin olar Muwsa hám Xaron menen birge Ushırasıw shatırınıń aldına kelip turdı. 19Qorax pútkil jámiyetti Muwsa menen Xaronnıń qasına, Ushırasıw shatırınıń aldına jıynaǵanda, Jaratqan Iyeniń saltanatı hámmege kórindi. 20Jaratqan Iye Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

21– Mına jámiyettiń arasınan shetke shıǵıń, Men olardı kózdi ashıp-jumǵansha joq qılıp jiberemen+.

22Muwsa menen Xaron et betinen jerge jıǵılıp:

– Quday, pútkil tiri jannıń Qudayı! Bir adam gúna isledi dep, pútkil jámiyetke ǵázepleneseń be? – dedi+.

23Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

24– Jámiyetke: «Qoraxtıń, Datannıń hám Abiramnıń shatırlarınan uzaqlasıń», – dep ayt.

25Muwsa Datan menen Abiramnıń qasına bardı. Izrail aqsaqalları da Muwsanıń izine erdi. 26Muwsa jámiyetke qarata:

– Bul jaman adamlardıń shatırlarınan uzaqlasıń! Olardıń hesh bir zatına qol tiygizbeń. Bolmasa, olardıń gúnası sebepli, sizler de joq bolasızlar, – dedi+. 27Solay etip, jámiyet Qorax, Datan hám Abiramnıń shatırlarınan uzaqlasıp turdı. Datan menen Abiram hayalları hám balaları menen birge sırtqa shıǵıp, shatırlarınıń aldında turǵan edi.

28Sonda Muwsa bılay dedi:

– Bulardıń barlıǵın islewim ushın Jaratqan Iyeniń meni jibergenin, men ózligimnen bir nárse de islemegenimdi mınadan bilip alasızlar: 29eger de bul adamlar óz ájeli menen, hámme adamlardıń basına túsetuǵın ólim menen ólse, onda bilip qoyıń, Jaratqan Iye meni jibermegen boladı+. 30Biraq Jaratqan Iye ádetten tıs bir nárse islese, jer jarılıp, olardı hám olarǵa tiyisli hár bir zattı jutsa hám olar óliler mákanına tiriley kirip ketse, onda bul adamlardıń Jaratqan Iyege húrmetsizlik qılǵanın bilip alasızlar+.

31Muwsa usı sózlerin aytıp bolar-bolmastan, Datan hám Abiramnıń ayaq astındaǵı jer jarılıp ketti. 32Jer jarılıp, olardı, olardıń shańaraqların, Qoraxtıń sherikleri menen mal-múliklerin jutıp jiberdi. 33Solay etip, olar bar mal-múlki menen birge tiriley óliler mákanına kirip ketti. Jer jawılıp, olardıń ústin qaplap tasladı hám olar jámiyettiń arasınan joq qılındı+. 34Olardıń baqırısqan dawısların esitken átiraptaǵı izraillılar: «Jer bizlerdi de jutıp jibermesin!» – dep ján-jaqqa qashıp ketti.

35Sol waqıtta Jaratqan Iyeniń jibergen otı xosh iyisli zatlardı tútetip turǵan eki júz eliw adamdı jaǵıp, joq qılıp jiberdi+.

Tútetki tútetiletuǵın ıdıslar

36Jaratqan Iye Muwsaǵa jáne bılay dedi:

37– Xaronnıń ulı ruwxaniy Elazarǵa tútetki tútetiletuǵın ıdıslardı kúldiń ishinen alıp shıǵıwın hám ishindegi shoqlardı ordanıń bir shetine tógiwin ayt. Sebebi tútetki ıdıslar muxaddes. 38Islegen gúnaları ushın óltirilgen bul adamlardıń tútetki ıdısların shókkishlep jalpaytıń da, qurbanlıq orındı usılar menen qaplań. Ídıslar Jaratqan Iyege usınılǵanı ushın muxaddes. Bular izraillılar ushın eskertetuǵın bir belgi bolsın.

39Solay etip, ruwxaniy Elazar janıp ólgen adamlardıń alıp kelgen tútetki tútetiletuǵın qola ıdısların jıynap aldı. Olar ıdıslardı qurbanlıq orındı qaplaw ushın shókkishlep jalpaytıp shıqtı. 40Bul izraillılarǵa Xaronnıń áwladınan basqa hesh kimniń Jaratqan Iyeniń aldına shıǵıp, xosh iyisli tútetki tútetiwge bolmaytuǵının, bolmasa sonday islegen adam Qorax penen onıń sherikleri sıyaqlı bolatuǵının eskertip turatuǵın edi. Solay etip, Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı aytqanınday etip islendi+.

Izraillılardıń kóterilisi hám jazalanıwı

41Erteńine pútkil Izrail jámiyeti Muwsa menen Xaronǵa narazı bolıp: «Jaratqan Iyeniń xalqın sizler óltirdińler», – dep tońqılday basladı.

42Izrail jámiyeti Muwsa menen Xaronǵa qarsı jıynalıp, Ushırasıw shatırına qaray tuwrı burılıp qaraǵanda, shatırdı bult qapladı hám Jaratqan Iyeniń saltanatı kórindi. 43Sonda Muwsa menen Xaron Ushırasıw shatırınıń aldına keldi. 44Jaratqan Iye Muwsaǵa:

45– Bul jámiyettiń arasınan shetke shıǵıń hám Men olardı kózdi ashıp-jumǵansha joq qılıp jiberemen, – dedi. Sonda Muwsa menen Xaron et betinen jerge jıǵıldı+.

46Sonnan keyin, Muwsa Xaronǵa:

– Tútetki ıdısın alıp, ishine qurbanlıq orınnan shoq sal, ottıń ústine xosh iyisli tútetki qoy. Qunın ótew ushın dárhal jámiyetke bar. Sebebi Jaratqan Iye ǵázebin shashıp atır. Al xalıqqa óltiretuǵın oba tarqalıp basladı, – dedi+.

47Xaron Muwsanıń aytqanların orınlap, tútetki ıdısın aldı da, jámiyettiń ortasına juwırıp bardı. Xalıqtıń arasında nabıt qılatuǵın kesellik baslanǵan edi. Xaron xosh iyisli tútetki usınıp, jámiyettiń qunın ótedi. 48Ol tiriler menen ólilerdiń arasında turǵanda, nabıt qılatuǵın kesellik toqtadı+. 49Al Qorax sebepli ólgenlerden tısqarı, nabıt qılatuǵın kesellikten ólgenlerdiń sanı on tórt mıń jeti júz adam boldı. 50Nabıt qılatuǵın kesellik toqtaǵannan keyin, Xaron Ushırasıw shatırınıń aldında turǵan Muwsanıń janına qayttı.

17

Xaronnıń tayaǵı

17^1Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail xalqına hár bir urıw kósemi ushın bir danadan on eki tayaq alıp keliwdi buyır. Hár bir urıw basshısınıń atın óz tayaǵınıń ústine jaz. 3Lebiy urıwına tiyisli tayaqtıń ústine Xaronnıń atın jaz. Hár bir urıw basshısı ushın bir tayaqtan bolıwı tiyis. 4Tayaqlardı Ushırasıw shatırındaǵı Men sizler menen ushırasatuǵın orınnıń, Kelisim sandıǵınıń aldına qoy+. 5Men tańlap alatuǵın adamnıń tayaǵı bórtik shıǵaradı. Solay etip, Izrail xalqınıń sizlerge qarsı shıǵıp, narazı bolıp, tońqıldawlarına shek qoyaman.

6Muwsa aytılǵanlardı Izrail xalqına jetkerdi. Xalıqtıń kósemleri hár bir urıw ushın bir danadan on eki tayaq alıp keldi. Xaronnıń tayaǵı da solardıń ishinde edi. 7Muwsa tayaqlardı buyrıqlar qoyılǵan shatırǵa, Jaratqan Iyeniń aldına qoydı.

8Muwsa erteńine shatırǵa kirip qarasa, Lebiy urıwı ushın alıp kelingen Xaronnıń tayaǵı bórtik shıǵarıp ǵana qoymay, ol gúllep, badam jemisin de bergen eken+. 9Muwsa barlıq tayaqlardı Jaratqan Iyeniń aldınan alıp shıǵıp, Izrail xalqına kórsetti. Xalıq tayaqlardı qarastırıp, hár biri ózlerine tiyisli tayaqtı aldı.

10Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Kóterilisshilerge eskertiw bolıwı ushın, Xaronnıń tayaǵın Kelisim sandıǵınıń aldına qaytadan aparıp qoy. Usılayınsha, sen kóterilislerin toqtatıp, olardıń ólip ketiwine jol qoymaysań, – dedi. 11Muwsa Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday etip orınladı.

12Izraillılar Muwsaǵa:

– Ólip ketemiz! Qırılıp ketemiz! Hámmemiz qırılıp ketemiz! 13Jaratqan Iyeniń Muxaddes shatırına jaqınlasqan hár bir adam óledi. Endi hámmemiz qırılıp ketemiz be? – dedi.

18

Ruwxaniyler menen lebiylilerdiń wazıypası

18^1Jaratqan Iye Xaronǵa bılay dedi:

– Sen, ullarıń hám pútkil Lebiy urıwı Muxaddes mákanǵa qarsı islengen gúnaǵa juwapker bolasızlar. Al ruwxaniylik xızmetińizge baylanıslı gúna ushın tek ǵana sen hám ullarıń juwapker bolasızlar+. 2Sen hám ullarıń buyrıqlar qoyılǵan shatırdıń aldında xızmet etkenińizde, babańız Lebiydiń áwladınan bolǵan tuwısqanlarıńız da sizlerge járdem beretuǵın bolsın+. 3Olar seniń juwapkershiligiń astında Muxaddes shatırǵa tiyisli xızmetlerdi orınlasın. Biraq olar muxaddes jerdiń buyımlarına yamasa qurbanlıq orınǵa jaqınlamasın, bolmasa olar da, sizler de ólip qalasızlar. 4Olar seniń menen birge Ushırasıw shatırına baylanıslı barlıq wazıypalardı orınlasın. Lebiylilerden basqa hesh bir adam sizler menen birge xızmet qılmasın.

5Endigiden bılay, Izrail xalqına qáhárlenbewim ushın, Muxaddes jerde hám qurbanlıq orında tek ǵana sizler xızmet qılasızlar+. 6Men izraillılar arasınan lebiyli tuwısqanlarıńızdı sizlerge járdemshi qılıp, tańlap aldım. Ushırasıw shatırına baylanıslı xızmetti orınlawı ushın, olar Maǵan baǵıshlanǵan. 7Degen menen, qurbanlıq orındaǵı hám perdeniń artındaǵı Eń muxaddes bólmege baylanıslı ruwxaniylik xızmetti tek ǵana sen óz ullarıń menen orınlaysań. Ruwxaniylik xızmetti saǵan sıy qılıp berdim. Sennen basqa kim de kim ol jerge jaqınlasa, ol óltirilsin+.

Ruwxaniylerdiń payı

8Jaratqan Iye Xaron menen bolǵan sáwbetin bılay dep dawam etti:

– Izrail xalqınıń Maǵan ajıratqan muxaddes sıyların baqlawdı saǵan tapsırdım. Bulardı sizlerdiń ruwxaniylik xızmetińiz ushın saǵan hám ullarıńa máńgige pay qılıp berdim+. 9Qurbanlıq orında Maǵan usınılǵan eń muxaddes sadaqalar, yaǵnıy ǵálle sadaqasınıń, gúna hám ayıp qurbanlıqlarınıń jandırılmaytuǵın bólekleri, saǵan hám seniń ullarıńa tiyisli boladı. 10Bulardı eń muxaddes zat sıpatında jewińiz tiyis, sebebi bular júdá muxaddes. Bul sadaqa hám qurbanlıqlardan tek ǵana erkek adamlardıń jewine boladı.

11Jáne de, mınalar da saǵan tiyisli boladı: izraillılardıń alıp kelgen joqarı kóterip usınatuǵın sıylarınan ajıratqan bóleklerin saǵan hám seniń ul-qızlarıńa máńgige pay qılıp berdim. Shańaraǵıńdaǵı hár bir pák adam bulardan jewine boladı+.

12Olardıń Maǵan, Jaratqan Iyege alıp kelgen dáslepki ónimlerin – záytún mayınıń, taza sharaptıń hám ǵálleniń eń sapalı bólegin sizlerge berdim+. 13Elde jetistirilgen dáslepki zúráátlerden Maǵan, Jaratqan Iyege alıp kelingenlerdiń hámmesi sizlerge tiyisli. Shańaraǵıńdaǵı hár bir pák bolǵan adam olardan jewine boladı+.

14Izrailda Jaratqan Iyege tolıǵı menen baǵıshlanǵan hár bir zat sizlerdiki boladı+. 15Izrail xalqınıń Maǵan alıp kelgen adamlardıń da, mallardıń da qarınnan birinshi shıqqanlardıń hámmesi sizlerdiki boladı. Biraq adamlardıń hám haram esaplanǵan haywanlardıń birinshi tuwılǵan balası ushın qun alıwıń kerek+. 16Birinshi tuwılǵan ul bir aylıq bolǵanda, onıń qunı ushın bes shekel alasań. Hár bir shekel Muxaddes orın ólshemi menen jigirma geradan bolsın+.

17Biraq sıyırdıń, qoydıń hám eshkiniń birinshi tuwılǵan tóli ushın qun almaysań. Olar Men ushın arnalǵan. Olardıń qanların qurbanlıq orınǵa serpip, mayların Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy qılıp, tútetip jandırıp jibereseń+. 18Bulardıń joqarı kóterip usınılǵan tósi hám oń sanı seniki bolǵanı sıyaqlı, góshi de seniki boladı+. 19Izraillılardıń Maǵan ajıratıp usınǵan muxaddes sıylarınıń barlıǵın saǵan hám ul-qızlarıńa máńgige pay etip beremen. Bul sen hám seniń áwladıń ushın berilgen Meniń máńgi buzılmas kelisimim boladı+.

20Keyin Jaratqan Iye Xaronǵa jáne bılay dedi:

– Xalıqtıń arasında sizlerdiń úles jerińiz bolmaydı, olardıń arasında hesh qanday payıńız bolmaydı. Sizlerdiń izraillılar arasındaǵı payıńız hám úlesińiz Men bolaman+.

Lebiylilerdiń payı

21Lebiylilerdiń Ushırasıw shatırındaǵı jumısı ushın, Izrailda jıynalatuǵın barlıq onnan birlerdi olarǵa pay qılıp beremen+. 22Bunnan bılay izraillılar Ushırasıw shatırına jaqın kelmesin. Bolmasa, olar sol gúnanıń jazasın tartıp óledi. 23Ushırasıw shatırına tiyisli jumıstı lebiyliler isleydi, shatırǵa qarsı islengen hár qanday ayıpqa olar juwapker boladı. Bul keleshek áwladlarıńız boyınsha máńgi qaǵıyda bolsın. Izraillılardıń arasında lebiylilerdiń jer úlesi bolmaydı. 24Bunıń ornına Men lebiylilerge izraillılardıń Maǵan, Jaratqan Iyege ajıratıp bergen onnan birlerin úles qılıp beremen. Sonıń ushın, Men: «Izraillılardıń arasında lebiylilerdiń úles jeri bolmaydı», – dep aytqan edim.

Lebiylilerdiń onnan birleri

25Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

26– Lebiylilerge mınanı ayt: «Men úles qılıp sizlerge bergen úsirlerdi izraillılardan alǵanıńızda, alǵan úsirlerdiń onnan birin shıǵarıp, Maǵan, Jaratqan Iyege sıy qılıp beriń+. 27Men sizlerdiń bul sıyıńızdı qırmannan ákelingen ǵálle hám júzim sıǵatuǵın shuqırdan ákelingen sharap sıpatında qabıllayman. 28Usılay etip, sizler izraillılardan alǵan barlıq úsirlerden onnan birin shıǵarıp, Jaratqan Iyege sıy qılıp beresizler. Usı sıydı ruwxaniy Xaronǵa ákelip beriń. 29Sizlerge berilgen barlıq sıylardıń eń jaqsısın, eń muxaddesin ajıratıp, Jaratqan Iyege berińler».

30Lebiylilerge jáne bılay dep ayt: «Sıylardıń eń jaqsısın Jaratqan Iyege ajıratqanıńızdan keyin, qalǵanı óz qırmanıńızdan bolǵan ónim yamasa iskenjeden alınǵan sharap sıpatında ózlerińizge qaladı. 31Bunı sizler shańaraǵıńız benen qálegen jerde jewińizge boladı. Sebebi bul – sizlerdiń Ushırasıw shatırında islegen xızmetińiz ushın berilgen tólem. 32Eger onnan birden eń jaqsısın Maǵan, Jaratqan Iyege ajıratıp usınsańız, ózlerińizge gúna júklemeysizler. Ólip qalmawıńız ushın, izraillılardıń usınǵan muxaddes sadaqaların haramlamańlar».

19

Gúnadan pákleniw rásimi

19^1Jaratqan Iye Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

2– Jaratqan Iye buyırǵan nızamnıń talapları mınalar: izraillılarǵa minsiz, kemshiligi joq hám hesh qanday moyıntırıq salınbaǵan qızıl jas sıyır alıp keliwin aytıń+. 3Sıyır ruwxaniy Elazarǵa berilsin. Keyin onı ordanıń sırtına shıǵarıp, Elazardıń kóz aldında shalınsın. 4Ruwxaniy Elazar barmaǵın sıyırdıń qanına batırıp, onı Ushırasıw shatırınıń aldınǵı tárepine jeti mártebe serpsin+. 5Sonnan keyin, Elazardıń kóz aldında sıyır, onıń terisi, góshi, qanı hám dárisi menen birge jandırıp jiberilsin+. 6Ruwxaniy kedr aǵashın, mayoran shóbin[*] hám qırmızı jipti alıp, olardı janıp atırǵan sıyırdıń ústine taslasın+. 7Keyin ruwxaniy kiyimlerin juwıp, ózi suwǵa juwınıp alsın. Sonnan keyin, ol ordaǵa kiriwine boladı. Biraq ol keshke deyin haram sanaladı+. 8Sıyırdı jaqqan adam da kiyimlerin juwıp, ózi juwınıp alsın. Ol da keshke deyin haram sanaladı.

9Sonnan keyin, pák sanalǵan bir adam sıyırdıń kúlin jıynap alıp, ordanıń sırtındaǵı taza bir jerge aparıp qoysın. Izrail jámiyeti bul kúldi pákleniw suwına qosıw ushın saqlap qoysın. Bul kúl adamlardıń gúnadan pákleniw rásimi ushın qollanıladı+. 10Sıyırdıń kúlin jıynaǵan adam kiyimlerin juwsın, ol keshke deyin haram sanaladı. Bul izraillılar ushın da, arańızda jasap atırǵan kelgindiler ushın da máńgi qaǵıyda bolsın+.

Ólige bir jerin tiygizip alǵan adam tuwrısında

11Adamnıń óligine bir jerin tiygizip alǵan hár bir adam jeti kún haram sanaladı. 12Ol adam pákleniw suwı menen úshinshi hám jetinshi kúni ózin páklesin. Sonda ol pák boladı. Eger ol úshinshi hám jetinshi kúni ózin páklemese, onda ol pák sanalmaydı+. 13Adamnıń óligine bir jerin tiygizip, ózin páklemegen adam Jaratqan Iyeniń Shatırın haramlaǵan boladı. Onday adam Izrail xalqınıń arasınan joq qılınsın. Onıń ústine pákleniw suwı serpilmegeni ushın, ol haram sanaladı, haramlılıǵı ózinde qaladı+.

14Eger shatırdıń ishinde bir adam qaytıs bolsa, buǵan tiyisli qaǵıyda mınadan ibarat: sol waqıtta shatırda bolǵan hám shatırǵa kirgen hár bir adam jeti kún dawamında haram sanaladı. 15Shatırdıń ishinde qaqpaǵı jabılmay, awzı ashıq qalǵan hár bir ıdıs haram sanaladı+.

16Dalada qılısh penen óltirilgen yamasa óz ájeli menen ólgen birewdiń óligine, súyegine yamasa qábirine bir jerin tiygizgen hár bir adam jeti kún dawamında haram sanaladı.

17Haram sanalǵan adam ushın bir ıdıstıń ishine jandırılǵan gúna qurbanlıǵınıń kúlinen salıp, ústine aǵın suwdan quyıń. 18Pák sanalǵan bir adam mayoran shóbin alıp, suwǵa batırsın. Keyin onı shatırǵa, onıń ishindegi barlıq buyımlardıń hám hár bir adamnıń ústine sebelesin. Ólgen adamnıń súyegine, óltirilgen yamasa óz ájeli menen ólgen adamǵa yamasa qábirge bir jerin tiygizgen adamnıń ústine de sol suwdan sebelensin+. 19Pák sanalǵan adam úshinshi hám jetinshi kúni haram sanalǵan adamnıń ústine suwdan sewip, onı jetinshi kúni páklesin. Páklengen adam kiyimlerin suwǵa juwıp, ózi de juwınsın, sonda ol keshte pák sanaladı+. 20Eger haram sanalǵan adam ózin páklemese, ol jámiyettiń arasınan joq qılınsın. Óytkeni ol Jaratqan Iyeniń Muxaddes mákanın haramlaǵan boladı. Pákleniw suwı onıń ústine serpilmegeni ushın, ol adam haram sanaladı+. 21Bul xalıq ushın máńgi qaǵıyda bolsın. Pákleniw suwın serpken adam da kiyimlerin juwsın. Pákleniw suwın uslaǵan adam keshke deyin haram sanaladı. 22Haram adam jantasqan hár bir nárse haram sanaladı. Sol haramlanǵan zatqa jantasqan adam da keshke deyin haram sanaladı+.

20

Jartastan aqqan suw

20^1Birinshi ayda Izrail xalqınıń pútkil jámiyeti Zin shóline jetip barıp, Qadeshke ornalastı. Máriyam sol jerde qaytıs bolıp, jerlendi+.

2Ol jerde xalıq ushın ishetuǵın suw joq edi. Sol sebepli olar Muwsa menen Xaronǵa qarsı jıynalıp,+
3Muwsaǵa bılay dep urıstı:

– Tuwısqanlarımız Jaratqan Iyeniń aldında ólgen waqıtta, bizler de olar menen birge ólip ketkenimiz jaqsı edi!+
4Jaratqan Iyeniń jámiyetin bul shólge ne ushın alıp keldiń? Bizler mallarımız benen birge óliwimiz ushın ba? 5Ne ushın bizlerdi usı jaman jerge alıp keliw ushın Mısırdan alıp shıqtıń? Bul jerdiń egisligi de, ánjiri de, júzimi de, anarı da joq. Hátteki, ishetuǵın suwı da joq!

6Muwsa menen Xaron jámiyettiń aldınan ketip, Ushırasıw shatırınıń aldına bardı da, ol jerde et betinen jerge jıǵıldı. Sonda Jaratqan Iyeniń saltanatı olarǵa kórindi+. 7-8Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Tayaǵıńdı al. Ájaǵań Xaron menen birge jámiyetti bir jerge jıynań. Keyin jámiyettiń kóz aldında suw atlıǵıp shıǵıwı ushın, jartasqa buyrıq beriń. Sonda sen jartastan suw shıǵarıp, olarǵa da, haywanlarına da suw bereseń, – dedi.

9Muwsa ózine berilgen buyrıq boyınsha Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı tayaqtı alıp, 10Xaron menen birge jámiyetti jartastıń aldına jıynadı. Muwsa olarǵa:

– Háy, kóterilisshiler, maǵan qulaq salıńlar! Mına jartastan sizlerge suw shıǵarıp bereyik pe? – dedi+. 11Sonnan keyin, Muwsa qolındaǵı tayaǵın kóterip, jartasqa eki márte urdı. Sonda jartastan suw atlıǵıp shıqtı hám pútkil jámiyet te, haywanları da onnan suw ishti.

12Jaratqan Iye Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

– Maǵan tolıq isenbey, izraillılardıń kóz aldında Meniń muxaddesligimdi tán almadıńlar. Sonıń ushın, Men bul jámiyetke beretuǵın elge olardı sizler alıp barmaysızlar+.

13Izrail xalqı Jaratqan Iyege qarsı shıǵıp, dawlasqan sol jer Meriba[*] suwları dep ataldı. Usı jerde Jaratqan Iye olarǵa Óz muxaddesligin kórsetti.

Edom patshasınıń óz jeri arqalı izraillılardı ótkizbewi

14Muwsa Qadeshten Edom patshasına elshiler arqalı mınaday xabar jiberdi: «Tuwısqanıń bolǵan Izrail xalqı bılay dep aytıp atır: Basımızǵa túsken barlıq qıyınshılıqlardan xabarıń bar+. 15Ata-babalarımız Mısır jerine barıp qonıs bastı hám sol jerde uzaq waqıt dawamında jasadıq. Mısırlılar ata-babalarımızǵa da, bizlerge de zulımlıq qıldı+. 16Biraq bizler Jaratqan Iyege jalbarınǵanımızda, Ol perishtesin jiberip, bizlerdi Mısırdan alıp shıqtı. Mine, endi bizler seniń shegarańa jaqın jerdegi Qadesh qalasında turıppız+. 17Bizlerge eliń arqalı ótip ketiwimizge ruxsat berseńiz. Sizlerdiń egin atızlarıńızǵa, júzim baǵlarıńızǵa kirmeymiz hám qudıqlarıńızdan suw ishpeymiz. Elińiz arqalı ótkende, ońǵa da, shepke de burılmay, tek ǵana Patsha jolı degen úlken joldan júrip, jolımızdı dawam etemiz»+.

18Biraq Edom patshası: «Elim arqalı ótpeysizler! Bolmasa, sizlerge qarsı qılısh kóteremiz», – dep juwap berdi.

19Sonda izraillılar oǵan: «Bizler úlken joldan júrip, ótip ketemiz. Eger bizler yamasa mallarımız suwıńnan ishsek, onıń haqısın tóleymiz. Bizler tek barı-joǵı elińiz arqalı ótip ketemiz», – dep ótinish qıldı+.

20Degen menen, Edom patshası olarǵa jáne: «Ótpeysizler!» – dep juwap berdi. Sonnan keyin, edomlılar izraillılarǵa qarsı júris qılıw ushın, kóp sanlı hám kúshli láshkerleri menen jolǵa shıqtı. 21Edom patshası elinen ótiwine ruxsat bermegennen soń, izraillılar artqa burılıp, aylanıp ótiw ushın, onnan uzaqlastı+.

Xaronnıń ólimi

22Pútkil Izrail jámiyeti Qadeshten shıǵıp, Hor tawına keldi+. 23Jaratqan Iye Edom shegarasındaǵı Hor tawında Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

24– Xaron ólip, óz ata-babalarına qosıladı. Ol Men Izrail xalqına beretuǵın elge kirmeydi. Óytkeni ekewińiz Meriba suwları janında Meniń buyrıǵıma qarsı shıqtıńlar+. 25Endi sen Xaron menen onıń ulı Elazardı Hor tawına alıp shıq. 26Xaronnıń ruwxaniylik kiyimlerin sheship alıp, olardı ulı Elazarǵa kiygiz. Xaron ol jerde ólip, ata-babalarına qosıladı+.

27Muwsa Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday qıldı. Olar úshewi de pútkil jámiyettiń kóz aldında Hor tawına kóterildi. 28Muwsa Xaronnıń ruwxaniylik kiyimlerin ústinen sheship aldı da, olardı ulı Elazarǵa kiygizdi. Xaron sol jerde, tawdıń joqarısında óldi. Keyin, Muwsa menen Elazar tawdan tústi+. 29Pútkil Izrail jámiyeti Xaronnıń ólgenin bilgende, ol ushın otız kún aza tuttı+.

21

Arad qalasınıń joq qılınıwı

21^1Negebte jasap atırǵan qananlı Arad patshası izraillılardıń Atarim jolınan kiyatırǵanınan xabar tapqanda, olarǵa hújim qılıp, olardıń bazıların tutqınǵa aldı+. 2Sol sebepli izraillılar Jaratqan Iyege: «Eger Sen bul xalıqtı bizlerge táslim qılsań, olardıń barlıq qalaların Saǵan baǵıshlap, tolıǵı menen joq etemiz», – dep wáde berdi+. 3Jaratqan Iye izraillılardıń jalbarınǵan dawısın esitti hám qananlılardı olarǵa táslim qıldı. Izraillılar olardı qırıp taslap, qalaların tolıǵı menen joq qıldı. Keyin ala sol jerge Xorma[*] degen at berildi.

Mıstan soǵılǵan jılan

4Izrail xalqı Hor tawınan shıǵıp, Edom elin aylanıp ótip ketiw ushın, Qızıl teńizge baratuǵın jol menen júrip ketti. Biraq xalıq jolda ketip baratırıp, jáne sabırsızlıq qıldı+. 5Olar Qudayǵa hám Muwsaǵa qarsı nalıp:

– Ne ushın bizlerdi Mısırdan alıp shıqtıńız? Shólde ólip ketiwimiz ushın ba? Bul jerde nan da, suw da joq. Al mına jerkenishli mannadan bolsa kewlimiz aynıp ketti! – dedi+.

6Sonda Jaratqan Iye xalıq arasına záhárli jılanlar jiberdi. Jılanlar izraillılardı shaqtı hám olardan kóp adamlar óldi. 7Xalıq Muwsanıń aldına kelip:

– Jaratqan Iyege hám saǵan qarsı sóylep, bizler gúna qıldıq. Bizlerdiń aramızdan jılanlardı joq qılıwı ushın, Jaratqan Iyege jalbarınıp, duwa qıl, – dedi. Solay etip, Muwsa xalıq ushın duwa etti.

8Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Bir jılan islep, onı baqan ústine ornalastır. Jılan shaqqan hár bir adam oǵan qarasa, tiri qaladı, – dedi.

9Solay etip, Muwsa mıstan bir jılan islep, onı baqannıń ústine ornalastırdı. Jılan shaqqan adamlar mıs jılanǵa qaraǵanda, olar ólmey, tiri qaldı+.

Moabqa qaray jol

10Izrail xalqı jolın dawam etip, Obotqa ornalastı+. 11Sonnan soń, olar Obottan shıǵıp, Moabtıń shıǵıs tárepindegi shólge, Iye-Abarimge ornalastı+. 12Ol jerden de shıǵıp, Zered dáryasında toqtadı+. 13Keyin olar sol jerden shıǵıp, amor xalqınıń shegarasına deyin sozılǵan shólde, Arnon dáryasınıń arǵı jaǵasında toqtadı. Arnon dáryası Moab penen Amor eliniń arasındaǵı shegara edi+. 14Jaratqan Iyeniń Sawashları kitabında Sufa jerlerindegi Waheb qalası, saylar, jáne de, Arnon dáryası, 15Ar qalasına deyin hám Moab shegarası boylap sozılǵan taw janbawırlardaǵı saylar haqqında sóz etiledi+.

16Sol jerden Izrail xalqı Beer[*] degen jerdegi qudıqqa jol aldı. Bul qudıqtıń qasında Jaratqan Iye Muwsaǵa: «Xalıqtı bir jerge jıyna, Men olarǵa suw beremen», – dep aytqan edi.

17Sol waqıtta izraillılar mına qosıqtı ayttı:

«Suwlarıń tolıp tassın, háy, qudıq!

Qudıqqa arnap qosıq aytıń.

18Bul qudıqtı qazdı basshılar menen xalıq kósemleri,

Húkimdarlıq hasa hám hasa tayaqları menen qazǵan edi».

Sonnan soń, olar shólden Mattanaǵa, 19Mattanadan Nahalielge, Nahalielden Bamotqa, 20Bamottan Moab jerlerindegi oypatlıqqa, shólge qarama-qarsı bolǵan Pisga tawınıń eteklerine ketti.

Patsha Sixon hám patsha Ogtıń jeńiliske ushırawı

21•Izraillılar Amor patshası Sixonǵa elshileri arqalı mına xabardı jiberdi:

22«Elińizden ótip ketiwimizge ruxsat berseńiz. Bizler atızlarıńızǵa hám júzim baǵlarıńızǵa kirmeymiz hám hesh bir qudıqtan suw ishpeymiz. Shegarańızdan ótip ketkenshe, Patsha jolınan júrip, jolımızdı dawam etemiz»+.

23Degen menen, Sixon óz eli arqalı izraillılardıń ótip ketiwine ruxsat bermedi. Ol izraillılar menen urısıw ushın pútkil láshkerlerin jıynap, shólge qaray shıqtı. Yahasqa jetip barıp, izraillılarǵa qarsı hújim qıldı. 24Urısta izraillılar Sixondı qılısh júzinen ótkerip, olardı jeńiliske ushırattı hám Arnon dáryasınan Yabboq dáryasına shekemgi barlıq jerlerdi iyelep aldı. Biraq ammon xalqınıń shegarasınan arman qaray ótpedi, sebebi Ammon eliniń shegarası bekkem edi+. 25Izraillılar Xeshbon hám onıń dógeregindegi awıllar menen birge amor xalqınıń barlıq qalaların qolǵa kirgizip, sol jerlerde jasay basladı. 26Xeshbon amor xalqınıń patshası Sixonnıń qalası edi. Sixon Moabtıń aldınǵı patshasına qarsı sawash ashıp, onıń Arnon dáryasına deyin sozılǵan jerlerin basıp alǵan edi. 27Sonıń ushın, jırawlar bılay dep jırlap júrdi:

«Xeshbonǵa keliń, onı qayta qurıń,
Sixonnıń qalasın bekkem qılıń,
28Xeshbonnan ot jalını shıqtı,
Sixonnıń qalasınan ot lawlap shıqtı,
Moabtıń Ar qalasın,
Arnon tóbeshigi xojayınların jaǵıp joq etti+.
29Hásiret bolsın saǵan, háy moab xalqı!
Kemosh qudayınıń xalqı joq boldıń!
Kemosh óz ulların qashqın qıldı,

Qızların bolsa Amor patshası Sixonǵa tutqın qıldı+.

30Olardı jeńiliske ushırattıq,

Xeshbonnan Dibonǵa deyin hámmesin joq qıldıq.

Medebaǵa sozılǵan Nofaxqa deyin olardı wayran qıldıq»+.

31Solay etip, Izrail xalqı amor xalqınıń elinde jasay basladı.

32Muwsa Yazerdi kózden ótkeriw ushın adamların jiberdi. Keyin izraillılar Yazer dógeregindegi awıllardı basıp alıp, ol jerde jasap atırǵan amor xalqın quwıp jiberdi+. 33Sonnan keyin, olar Bashanǵa qaray jol aldı. Bashan patshası Og olarǵa qarsı urısıw ushın barlıq láshkerleri menen Edreyde olardıń aldınan shıqtı+.

34Sonda Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Onnan qorqpa! Óytkeni onıń ózin, láshkerlerin hám pútkil elin saǵan táslim qılaman. Amor xalqınıń Xeshbonda jasaǵan patshası Sixonǵa ne islegen bolsań, oǵan da sonı isleyseń, – dedi+.

35Solay etip, Izrail xalqı hesh kimdi aman qaldırmastan, Og penen onıń balaların hám láshkerlerin qırıp tasladı. Keyin olar Ogtıń elin iyelep aldı.

22

Moab patshası Balaqtıń Bilamdı shaqırıwı

22^1Sonnan keyin, izraillılar jolın dawam etti. Olar oypatlıqtıń Moabqa tiyisli bólegine kelip, Iordan dáryasınıń shıǵısına, Erixo qalasınıń qarsı aldına ornalastı.

2Sippor ulı Balaqtıń izraillılardıń amor xalqına neler islegeninen xabarı bar edi+. 3Izrail xalqı sonshelli kóp bolǵanlıqtan, moablılar olardan qattı qorqısıp, albırawshılıqqa túsken edi.

4Sonda moablılar Midyan aqsaqallarına: «Ógiz jaylawdaǵı ot-shópti jep joq qılǵanı sıyaqlı, bul xalıq ta dógeregimizdegi barlıq nárseni iship-jep joq qıladı», – dedi.

Sol waqıtları Sippor ulı Balaq Moab patshası edi. 5Balaq Beor ulı Bilamdı shaqırtıw ushın xabarshıların jiberdi. Bilam Evfrat dáryasınıń boyında, Ammaw úlkesindegi Petorda jasaytuǵın edi. Balaq Bilamǵa xabarshılarınan bılay dep aytıp jibergen edi:

«Mısır jerinen shıǵıp, jer júzin qaplaǵan bir xalıq meniń janıma kelip ornalastı+. 6Ótinemen, siz kelip, mennen de kúshli bolǵan sol xalıqtı men ushın náletleń. Múmkin, sonda men olardı jeńip, elimnen quwıp shıǵara alarman. Óytkeni siziń pátiya bergen adamıńız jarılqanıp, náletlegen adamıńız náletlenetuǵının bilemen»+.

7Moab hám Midyan aqsaqalları Bilamǵa náletlewi ushın tólenetuǵın puldı alıp ketti. Olar Bilamǵa barıp, oǵan Balaqtıń sózlerin jetkerdi.

8Bilam olarǵa:

– Usı jerde qonıp qalıń. Jaratqan Iyeniń aytqanı boyınsha sizlerge juwap beremen, – dedi.

Solay etip, Moab basshıları Bilamnıń úyinde qonıp qaldı.

9Quday Bilamǵa kelip, onnan:

– Úyińde qalǵan mına adamlar kim? – dep soradı.

10Bilam Qudayǵa bılay dep juwap berdi:

– Moab patshası Sippor ulı Balaq maǵan mına xabardı jiberipti: 11«Mısır jerinen shıqqan bir xalıq jer júzin qaplap ketti. Siz kelip, men ushın sol xalıqtı náletleń. Sonda men olarǵa qarsı urısıwǵa kúshim jetip, olardı quwıp jibere alarman».

12Biraq Quday Bilamǵa:

– Olar menen birge barma! Sol xalıqtı náletleme, sebebi olar jarılqaw alǵan xalıq, – dedi.

13Azanda Bilam Balaqtıń jibergen basshılarına:

– Elińizge qayta beriń. Sebebi Jaratqan Iye sizler menen birge barıwıma ruxsat bermedi, – dedi.

14Moab basshıları izine qaytıp, Balaqqa: «Bilam bizler menen birge keliwge ırazı bolmadı», – dedi.

15Sonda Balaq aldınǵı jibergenlerinen de kóbirek hám olardan da abıraylılaw basshıların jiberdi. 16Olar Bilamnıń aldına barıp, bılay dep ayttı:

– Sippor ulı Balaq bılay dep aytıp jiberdi: «Ótinemen, meniń aldıma keliwińizge hesh bir nárse tosqınlıq qılıwına jol qoymań. 17Óytkeni sizge ayrıqsha húrmet kórsetemen, ne qáleseńiz, sonı isleymen. Ne bolsa da, keliń, men ushın bul xalıqtı náletleń».

18Bilam Balaqtıń xabarshılarına mınaday juwap qaytardı:

– Balaq sarayındaǵı barlıq gúmis hám altındı maǵan berse de, Qudayım Jaratqan Iyeniń buyrıǵısız hesh nárse qılmayman+. 19Márhámat, búgin túnde usı jerde sizler de qonıp qalıń, Jaratqan Iyeniń maǵan basqa ne aytatuǵının bilip alayın.

20Sol túni Quday Bilamǵa kelip:

– Bul adamlar seni shaqırıw ushın kelgen eken, olar menen birge bar, biraq Men saǵan ne aytsam, sonı isleyseń, – dedi.

Bilamnıń eshegi

21Solay etip, azanda Bilam eshegin ertledi de, Moab basshıları menen birge ketti. 22Bilam jolǵa shıqqanda, Quday oǵan ǵázeplendi. Jaratqan Iyeniń perishtesi oǵan qarsılıq qılıw ushın, onıń jolında turıp aldı. Sonda Bilam eshegine minip, ketip baratır edi. Onıń qasında eki xızmetkeri bar edi. 23Eshek qılıshın jalańashlap turǵan Jaratqan Iyeniń perishtesin kórgende, joldan shıǵınıp, atızdıń ishine kirip ketti. Al Bilam bolsa, eshegin jolǵa qaytarıw ushın, onı sabay basladı+.

24Sonnan soń, Jaratqan Iyeniń perishtesi júzimzarlardıń arasındaǵı tar soqpaqta turıp aldı. Soqpaqtıń eki tárepi de diywallar menen qorshalǵan edi. 25Eshek Jaratqan Iyeniń perishtesin kórip, diywalǵa tıǵılıp, Bilamnıń ayaǵın qısıp tasladı. Bilam eshegin jáne sabay basladı.

26Jaratqan Iyeniń perishtesi aldıǵa jıljıp, tar jerde turıp aldı. Endi eshek ońǵa da, solǵa da burılıp kete almaytuǵın edi. 27Jaratqan Iyeniń perishtesin kórgen eshek Bilamnıń astına jatıp aldı. Bilamnıń buǵan ǵázebi qaynap, tayaǵı menen eshekti jáne sabay basladı. 28Sonda Jaratqan Iyeniń qúdireti menen eshekke til pitip, Bilamǵa:

– Meni úsh márte urıp sabaǵanday, men saǵan ne qıldım? – dep soradı.

29Bilam:

– Sen meni mazaq qılıp atırsań. Eger qolımda qılıshım bolǵanda, seni óltirip taslaǵan bolar edim! – dep baqırdı.

30Eshek oǵan:

– Usı kúnge deyin minip júrgen eshegiń men emespen be? Burın saǵan usınday qılıq shıǵarǵan ba edim? – dedi.

Bilam:

– Yaq, – dedi.

31Sonnan soń, Jaratqan Iye Bilamnıń kózin ashtı. Sonda Bilam qılıshın jalańashlap, jolda turǵan Jaratqan Iyeniń perishtesin kórip, et betinen jerge jıǵıldı.

32Jaratqan Iyeniń perishtesi Bilamǵa:

– Ne ushın eshegińdi úsh márte urıp, sabadıń? Saǵan qarsılıq qılıw ushın keldim. Sebebi tutqan jolıń seni bálege duwshar qıladı. 33Al eshegiń bolsa Meni kórip, úsh márte ózin joldan shetke alıp qashtı. Eger ol joldan shetke shıqpaǵanda, seni óltirip, onı aman qaldırǵan bolar edim, – dedi.

34Bilam Jaratqan Iyeniń perishtesine:

– Gúna qıldım. Maǵan qarsı shıǵıw ushın, jolda turǵanıńdı bilmeppen. Eger bul tutqan jolım Saǵan maqul bolmasa, onda úyime qaytayın, – dedi.

35Jaratqan Iyeniń perishtesi oǵan:

– Mına adamlar menen birge kete ber. Biraq Men saǵan ne aytsam, tek ǵana sonı aytasań, – dedi. Solay etip, Bilam Balaqtıń basshıları menen birge ketti.

Patsha Balaqtıń Bilam menen ushırasıwı

36Balaq Bilamnıń kiyatırǵanın esitiwden, onı kútip alıw ushın Arnon boyındaǵı, Moab eliniń shegarasında jaylasqan Ir qalasına ketti+. 37Balaq Bilamǵa:

– Sizdi shaqırıw ushın jibergen aldınǵı adamlarım menen ne ushın kelmedińiz? Yamasa meni sawǵa menen sıylawǵa kúshi jetpeydi, dep oylap pa edińiz? – dedi.

38Bilam Balaqqa:

– Mine, endi siziń aldıńızǵa keldim. Quday meniń awzıma qanday sóz salsa, sonı aytaman, ózligimnen ne aytıwım múmkin? – dep juwap berdi+.

39Sonnan keyin, Bilam Balaq penen birge jolǵa túsip, Kiryat-Xusot qalasına ketti. 40Sol jerde Balaq buǵa hám qoylardı qurbanlıqqa shaldı. Qurbanlıqtıń góshinen Bilam menen onıń qasındaǵı basshılarǵa da berdi.

41Erteńine azanda Balaq Bilamdı Bamot-Baal tóbeshigine alıp shıqtı. Bilam ol jerden Izrail xalqınıń bir bólegin kórdi.

23

Bilamnıń birinshi aytqan sózleri

23^1Bilam Balaqqa:

– Usı jerde men ushın jeti qurbanlıq orın qurıp, jeti buǵa menen jeti qoshqar tayarlań, – dedi+.

2Balaq onıń aytqanların isledi. Balaq penen Bilam ekewi hár bir qurbanlıq orınnıń ústinde bir buǵa hám bir qoshqardan jandırılatuǵın qurbanlıq qıldı.

3Keyin Bilam Balaqqa:

– Siz qurbanlıqlarıńızdıń qasında turıń, men sál armanlaw barıp kóreyin. Bálkim, Jaratqan Iye meniń menen ushırasıwǵa keler. Ol maǵan ne dese, sizge sonı aytaman, – dedi de, tóbeshikke shıqtı.

4Quday Bilamǵa kóringende, Bilam Qudayǵa:

– Jeti qurbanlıq orın qurdırdım, hár bir qurbanlıq orınnıń ústinde bir buǵa hám bir qoshqardan qurbanlıq qıldım, – dedi.

5Jaratqan Iye Bilamnıń awzına aytatuǵın sózlerin salıp, oǵan:

– Balaqtıń aldına bar hám oǵan Meniń aytqan sózlerimdi jetkiz, – dedi.

6Solay etip, Bilam Balaqtıń qasına qaytıp bardı. Ol Balaqtıń Moab basshıları menen birge jandırılǵan qurbanlıqtıń janında turǵanın kórdi. 7Sonda Bilam mına sózlerdi ayttı:

«Moab patshası Balaq meni Aramnan,

Shıǵıs tawlarınan alıp keldi.

Ol: „Kelip, meniń ushın Yaqıp urpaǵın náletle,

Kelip, Izrailǵa jamanlıq tile!“ – dedi.

8Quday náletlemegendi

Men qalay náletleymen?

Jaratqan Iye jamanlıq tilemegenge,

Men qalay jamanlıq tileymen+?

9Jartaslardıń tóbesinde turıp, kórip turman olardı,

Tóbelerden qarap turman olarǵa.

Óz aldına jasaytuǵın,

Basqa xalıqlardan ózlerin bólek uslaytuǵın,

Bir xalıqtı kórip turman+.

10Yaqıptıń qum sıyaqlı kóp urpaǵın kim sanay aladı?

Kóterilgen shań kibi sansız Izraildı kim esaplay aladı?

Haq adamlarday bolıp men de óleyin,

Aqıretim olardiki kibi bolsın!»+

11Balaq Bilamǵa:

– Maǵan ne islep atırsız ózi? Men sizdi dushpanlarımdı náletlesin dep alıp kelgen edim, al siz bolsańız, olarǵa pátiya berip atırsız-ǵo! – dedi.

12Bilam:

– Men Jaratqan Iye awzıma salǵan sózdi abaylap aytıwım kerek emes pe? – dep juwap berdi.

Bilamnıń aytqan ekinshi sózi

13Sonnan soń, Balaq oǵan bılay dedi:

– Meniń menen birge olardı kóre alatuǵın basqa jerge júriń. Biraq ol jerden olardıń hámmesin emes, al tek ǵana bir bólegin kóresiz. Sol jerde turıp, Izrail xalqın meniń ushın náletleń. 14Solay etip, Balaq Bilamdı Pisga tawınıń tóbesindegi gúzetiw ornına alıp bardı. Balaq ol jerde de jeti qurbanlıq orın qurıp, hár bir qurbanlıq orınnıń ústinde bir buǵa hám bir qoshqardan qurbanlıq berdi.

15Bilam Balaqqa:

– Sen usı jerde, jandırılatuǵın qurbanlıqtıń qasında tur, al men ana jerge barıp, Jaratqan Iye menen ushırasıp kelemen, – dedi.

16Jaratqan Iye Bilam menen ushırastı hám onıń awzına aytatuǵın sózlerin salıp:

– Balaqtıń aldına barıp, oǵan mına sózlerdi jetkiz, – dedi.

17Solay etip, Bilam Balaqtıń qasına qaytıp bardı. Ol Balaqtıń Moab basshıları menen birge jandırılǵan qurbanlıqtıń qasında turǵanın kórdi.

Balaq:

– Jaratqan Iye ne dedi? – dep soradı.

18Bilam oǵan mına sózlerdi jetkerdi:

«Balaq, tıńlap túsinip alıń,
Sippor ulı, maǵan qulaq salıń.
19Quday insan emes jalǵan sóyleytuǵın,
Ol adamzat emes Óz pikirin ózgertetuǵın.
Ol Ózi aytqan sózin ámelge asırar,
Wáde bergende, sózsiz orınlar+.
20Jarılqaw ushın maǵan buyrıq berdi,
Ózgerte almaspan men Onıń jarılqawın.
21Yaqıp urpaǵında apat kórinbeydi,
Baxıtsızlıq ta kórinbes Izrailda,
Qudayı Jaratqan Iye olar menen birge,
Ol Patshasıdur olardıń arasında,

Patshalıq kárnay shertiler arnalıp Onıń atına.

22Quday olardı Mısırdan alıp shıqtı,
Jabayı buǵa sıyaqlı Onıń kúshi bar+.
23Yaqıptıń urpaǵında jorıwshılıq joq,
Izrailda palkerlik qılınbas.
Endi bolsa, Yaqıptıń urpaǵı Izrail ushın,
„Quday nelerdi isledi!“ – dep aytılıp atır+.
24Mine, xalıq ana arıslan kibi oyanar,
Arıslan yańlı oljasın jep tawıspaǵansha,

Óltirgen oljasınıń qanın iship bolmaǵansha jatpas»+.

25Sonda Balaq:

– Eger Izrail xalqın náletlemeydi ekensiz, onda olardı jarılqamań da! – dedi.

26Bilam oǵan:

– Saǵan Jaratqan Iye ne aytsa, sonı aytaman dep aytqan joq pa edim? – dep juwap berdi.

Bilamnıń aytqan úshinshi sózi

27Balaq Bilamǵa:

– Ne bolsa da, júriń, endi sizdi basqa jerge alıp barayın. Bálkim, Qudayǵa maqul bolıp, ol jerden olardı náletlewińizge jol qoyar, – dedi. 28Solay etip, ol Bilamdı Peor tawınıń tóbesine alıp bardı. Ol jerden shól dala kórinetuǵın edi.

29Bilam oǵan:

– Bul jerde de jeti qurbanlıq orın qurıp, jeti buǵa hám jeti qoshqar tayarlań, – dedi. 30Balaq onıń aytqanların isledi hám hár bir qurbanlıq orınnıń ústinde bir buǵa hám bir qoshqardan qurbanlıq berdi.

24

24^1Bilam Jaratqan Iyeniń Izrail xalqın jarılqawdı maqul kóretuǵının bilgende, aldınǵıday barıp, jorıwǵa urınbadı. Ol óz názerin shólge qarattı. 2Bilam ol jaqta Izraildıń urıw-urıw bolıp jaylasqanın kórdi. Sonda Qudaydıń Ruwxı Bilamnıń ústine tústi+
3hám Bilam mına sózlerdi ayttı:

«Kózi ashıq Beor ulı Bilam,
4Qudaydıń sózlerin esitken,
Qúdireti kúshli Qudaydıń ayanı túsken,

Jerge qulaǵan, biraq Quday kózlerin ashqan adam sóyleydi:

5„Yaqıp urpaǵı, shatırlarıń qanday ájayıp,
Izrail xalqı, mákan jerińiz qanday gózzal!
6Olar sozılǵandur palmazarday,
Dárya boyındaǵı baǵı-baqsha kibi,
Jaratqan Iyeniń otırǵızǵan aloe aǵashınday,
Megzeydi suw boyındaǵı kedr aǵashlarına.
7Suw ıdıslarınan suw tolıp tasar,
Tuqımları mol suw menen suwǵarılar.
Agagtan[*] Izrail patshası ullı bolar,
Izrail patshalıǵı qúdiretli bolar.
8Quday olardı Mısırdan alıp shıqtı,
Jabayı buǵa sıyaqlı kúshi bar Onıń.
Dushpanı bolǵan xalıqlardı jalmamay jutar,
Olardıń súyeklerin ezip, oqların sındırar+.
9Izrail arıslanday, ana arıslan yańlı,
Jerge iyildi de, jattı,
Onı oyatıwǵa kimniń batılı barar?
Seni jarılqaytuǵınlar jarılqansın,
Seni ǵarǵaytuǵınlar ǵarǵısqa ushırasın!“»+

10Bilamǵa ǵázebi qaynaǵan Balaq qolların bir-birine urıp:

– Dushpanlarımdı náletlesin dep, sizdi shaqırǵan edim. Al siz bolsańız, olarǵa úsh márte pátiya berdińiz+. 11Endi dárhal úyińizge qaytıń! Sizge sawǵa sıylayman degen edim, biraq Jaratqan Iye sizdi sawǵadan bos qaldırdı, – dedi.

12-13Sonda Bilam oǵan juwap berip, bılay dedi:

– Maǵan jibergen elshilerińe: «Balaq sarayındaǵı barlıq gúmis hám altındı maǵan berse de, Jaratqan Iyeniń buyrıǵısız hesh qanday jaqsı da, jaman da nárse qılmayman. Al Jaratqan Iye neni buyırsa, sonı sóyleymen», – dep aytqan joqpan ba? 14Endi men óz elime qaytaman. Biraq aldın Izrail xalqınıń keleshekte seniń xalqıńa neler isleytuǵının aytıp bereyin.

Bilamnıń tórtinshi márte aytqan sózleri

15Sońınan Bilam mına sózlerdi ayttı:

«Kózi ashıq Beor ulı Bilam,
16Qudaydıń sózlerin esitken,
Quday Taaladan bilim alǵan,
Qúdireti kúshli Qudaydıń sawlatın kórgen,

Jerge qulaǵan, Quday kózlerin ashqan adam sóyleydi:

17„Onı kórip turman, biraq házir emes,
Oǵan qarap turman, biraq ol jaqın emes.
Yaqıp urpaǵınan bir juldız shıǵar,
Izraildan patshalıq hasası kóteriler.
Ol Moabtıń kósemlerin joq qılıp,
Shettiń urpaǵınıń basların ezer+.
18Dushpanı bolǵan Edomdı iyelep alar,
Awa, Seir jeńiliske ushırar,
Al Izrail xalqı kúshke tolar+.

19Yaqıp urpaǵınan bolǵan adam basshılıq qılar,

Qala xalqınıń qalǵanların joq qılar“».

Bilamnıń aqırǵı sózleri

20Sonnan keyin, Bilam amaleklerdi kórip, mınaday sózlerdi ayttı:

«Amalek xalqı basqa xalıq arasında birinshi edi,

Biraq apat bolajaq onıń aqırı»+.

21Keyin ol ken xalqın kórip, mınaday sóz ayttı:

«Sizlerdiń baspanańız bekkem,

Uyańız jartaslarǵa qurılǵan+.

22Biraq, háy kenler, ashshur xalqı sizlerdi tutqın qılǵanda,

Sizler janıp, joq bolasızlar».

23Bilam sózlerin jáne bılay dep dawam etti:

«Oh, bunı ámelge asıratuǵın Quday bolsa,
Onda kim aman qalar?
24Kittim jaǵalarınan kemeler keler,
Ashshur menen eber xalqın táslim qılar,
Biraq ózleri de apatqa duwshar bolar»+.

25Keyin, Bilam jolǵa shıǵıp, úyine qayttı. Balaq ta óz jolı menen ketti.

25

Izraillılardıń Peorda gúnaǵa batıwı

25^1Izraillılar Shittimde ornalasıp turǵanda, olardıń erkekleri moablı qızlar menen buzıqshılıq qıla basladı+. 2Moablı hayallar izraillılardı óz qudaylarına arnap beretuǵın qurbanlıqqa mirát etti. Izrail xalqı olardıń qurbanlıq góshlerinen jedi hám olardıń qudaylarına tabındı+. 3Solay etip, Izrail xalqı Peordaǵı Baalǵa baylanıp qaldı. Sol sebepten Jaratqan Iyeniń olarǵa ǵázebi qaynadı+.

4Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Bul xalıqtıń barlıq basshıların ákelip, olardı kúndiz Meniń aldımda asıp qoy. Usılay etip, Meniń Izrail xalqına bolǵan lawlaǵan ǵázebim tússin, – dedi+.

5Sonda Muwsa Izrail basshılarına:

– Hár birińiz Peordaǵı Baalǵa baylanıp qalǵan adamlarıńızdı óltiriń, – dep buyrıq berdi.

6Jámiyet Ushırasıw shatırınıń aldında jılap turǵanda, izraillı bir adam midyanlı bir hayaldı Muwsanıń hám Izrail jámiyetiniń kóz aldında óz shatırına alıp kirgen edi. 7Bunı kórgen Xaronnıń aqlıǵı, Elazar ulı Pinexas jámiyet arasınan shıǵıp, qolına bir nayza aldı+. 8Pinexas izraillı sol adamnıń izinen barıp, shatırǵa kirdi de, nayzanı ekewine de qadadı. Nayza izraillı sol adamnıń denesin tesip ótip, midyanlı sol hayaldıń qarnına kirgen edi. Solay etip, Izrail xalqın joq etip atırǵan oba toqtadı+. 9Bul obadan ólgenlerdiń sanı 24 000 adam edi.

10Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

11– Ruwxaniy Xaronnıń aqlıǵı, Elazar ulı Pinexas Izrail xalqına bolǵan ǵázebimdi qaytardı. Óytkeni ol xalıqtıń arasında Meniń ushın ullı qızǵanıshtı kórsetti. Sol sebepli, Men Óz qızǵanıwshılıǵım menen olardı pútkilley joq qılmadım. 12Sen oǵan bılay dep ayt: Men Pinexas penen tınıshlıq kelisimimdi dúzemen+. 13Bul kelisim boyınsha Pinexas hám onıń áwladı máńgi ruwxaniy boladı. Sebebi ol Qudayı ushın qızǵanıshtı kórsetip, Izrail xalqınan Meniń ǵázebimdi qaytardı+.

14Midyanlı hayal menen birge óltirilgen izraillı adamnıń atı Salu ulı Zimriy edi. Ol Shimon urıwındaǵı bir áwladtıń basshısı edi. 15Al óltirilgen hayal bolsa, midyanlı bir tiyreniń basshısı bolǵan Surdıń qızı Kozbiy edi+.

16Jaratqan Iye Muwsaǵa:

17– Midyan xalqın dushpan dep bil hám olardı qırıp tasla+. 18Óytkeni olar sizlerge qarsı sumlıq oylap, sizlerdi Peorda jalǵan qudaylarǵa tabındırdı hám ózleriniń tuwısqanı bolǵan midyanlı tiyre basshısınıń qızı Kozbiy arqalı azǵırıwǵa salıp, dushpanlıq qıldı. Bul hayal Peorda oba tarqalǵan waqıtta óltirilgen edi, – dedi.

26

Xalıqtıń ekinshi márte dizimge alınıwı

26^1Obadan keyin, Jaratqan Iye Muwsa menen ruwxaniy Xaronnıń ulı Elazarǵa bılay dedi:

2– Izrail jámiyetindegi sawashqa jaramlı jigirma hám onnan joqarı jastaǵı barlıq er adamlardı áwladları boyınsha sanap shıǵıń!+

3Sol waqıtta Izrail xalqı oypatlıqtıń Moabqa tiyisli bóleginde, Erixonıń qarsısındaǵı Iordan dáryasınıń boyında edi. Muwsa menen ruwxaniy Elazar xalıqqa:

4– Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa bergen buyrıǵı boyınsha, jigirma hám onnan joqarı jastaǵı er adamlardı sanap shıǵıń, – dedi.

Mısırdan shıqqan izraillılar mınalar edi:

5Izraildıń tuńǵıshı Ruben urıwınan taraǵan tiyreler:

1. Xanoxtan Xanox tiyresi,
2. Palludan Pallu tiyresi,+
3. 6Xesronnan Xesron tiyresi,
4. Karmiyden Karmiy tiyresi+.

7Rubennen taraǵan tiyreler usılardan ibarat bolıp, olardıń sanı 43 730 adam boldı+.

8Palludıń Eliab degen ulı bar edi. 9Eliabtıń ulları Nemuel, Datan hám Abiram edi. Bular jámiyettiń saylandı adamları bolıp, Jaratqan Iyege boysınbay, Muwsa hám Xaronǵa qarsı shıqqan Qorax hám onıń sheriklerine qosılǵan Datan menen Abiram edi+. 10Sol waqıtta jer jarılıp, Qorax penen birge olardı da jer jutıp jibergen edi. Sol kúni ot Qoraxtıń eki júz eliw sheriklerin jaǵıp joq qılǵan edi. Solay etip, bul basqalarǵa eskertiw bolıp qaldı+. 11Biraq Qoraxtıń ulları aman qalǵan edi+.

12Shimon urıwınan kelip shıqqan tiyreler mınalar:

1. Nemuelden Nemuel tiyresi,
2. Yaminnen Yamin tiyresi,
3. Yaxinnen Yaxin tiyresi,+
4. 13Zeraxtan Zerax tiyresi,
5. Shauldan Shaul tiyresi.

14Shimon urıwınan taraǵan tiyreler usılardan ibarat bolıp, olardıń sanı 22 200 adam boldı+.

15Gad urıwınan kelip shıqqan tiyreler mınalar:

1. Sefonnan Sefon tiyresi,
2. Xaggiyden Xaggiy tiyresi,
3. Shuniyden Shuniy tiyresi,+
4. 16Ozniyden Ozniy tiyresi,
5. Eriyden Eriy tiyresi,
6. 17Arodtan Arod tiyresi,
7. Areliyden Areliy tiyresi.

18Gad urıwınan taraǵan tiyreler usılardan ibarat bolıp, olardıń sanı 40 500 adam boldı+.

19Yahudanıń Er hám Onan degen eki ulı Qanan elinde qaza bolǵan edi+. 20Yahuda urıwınan kelip shıqqan tiyreler mınalar:

1. Sheladan Shela tiyresi,
2. Peresten Peres tiyresi,
3. Zeraxtan Zerax tiyresi.

21Peresten taraǵan tiyreler mınalar:

1. Xesronnan Xesron tiyresi,

2. Xamuldan Xamul tiyresi.

22Yahuda urıwınan taraǵan tiyreler usılardan ibarat bolıp, olardıń sanı 76 500 adam boldı+.

23Issaxar urıwınan kelip shıqqan tiyreler mınalar:

1. Toladan Tola tiyresi,
2. Puwadan Puwa tiyresi,+
3. 24Yashubtan Yashub tiyresi,
4. Shimronnan Shimron tiyresi.

25Issaxar urıwınan taraǵan tiyreler usılardan ibarat bolıp, olardıń sanı 64 300 adam boldı+.

26Zebulon urıwınan kelip shıqqan tiyreler mınalar:

1. Seredten Sered tiyresi,
2. Elonnan Elon tiyresi,
3. Yaxleelden Yaxleel tiyresi+.

27Zebulon urıwınan taraǵan tiyreler usılardan ibarat bolıp, olardıń sanı 60 500 adam boldı+.

28Yusuptiń ulları Menashshe hám Efrayımnan kelip shıqqan tiyreler mınalar:+

29Menashshe urıwınan kelip shıqqan tiyreler mınalar:

1. Maxirden Maxir tiyresi.

Maxir Giladtıń ákesi edi.

1. Giladtan Gilad tiyresi+.

30Giladtan taraǵan tiyreler:

1. Iezerden Iezer tiyresi,
2. Xelekten Xelek tiyresi,
3. 31Asrielden Asriel tiyresi,
4. Shexemnen Shexem tiyresi,
5. 32Shemidadan Shemida tiyresi,
6. Xeferden Xefer tiyresi.

33Xeferdiń ulı Selofexadtıń ul perzentleri bolmadı, onıń tek ǵana Maxla, Noa, Xogla, Milka hám Tirsa degen qızları boldı+. 34Menashshe urıwınan taraǵan tiyreler usılardan ibarat bolıp, olardıń sanı 52 700 adam boldı+.

35Efrayım urıwınan kelip shıqqan tiyreler mınalar:

1. Shutelaxtan Shutelax tiyresi,
2. Bexerden Bexer tiyresi,
3. Taxannan Taxan tiyresi+.

36Shutelaxtan taraǵan tiyre:

1. Erannan Eran tiyresi.

37Efrayım urıwınan taraǵan tiyreler usılardan ibarat bolıp, olardıń sanı 32 500 adam boldı.

Tiyreleri boyınsha Yusuptiń urpaǵınan kelip shıqqan tiyreler usılar edi+.

38Benyamin urıwınan kelip shıqqan tiyreler mınalar:

1. Beladan Bela tiyresi,
2. Ashbelden Ashbel tiyresi,
3. Axiramnan Axiram tiyresi,+
4. 39Shefufamnan Shefufam tiyresi,
5. Xufamnan Xufam tiyresi.

40Belanıń ulları Ard hám Naamannan kelip shıqqan tiyreler:

1. Ardtan Ard tiyresi,

2. Naamannan Naaman tiyresi.

41Benyamin urıwınan taraǵan tiyreler usılardan ibarat bolıp, olardıń sanı 45 600 adam boldı+.

42Dan urıwınan kelip shıqqan tiyreler mınalar:

1. Shuxamnan Shuxam tiyresi.

Dan urıwınan taraǵan tiyre usıdan ibarat edi+. 43Dan urıwı Shuxam tiyresinen ibarat bolıp, olardıń sanı 64 400 adam boldı+.

44Asher urıwınan kelip shıqqan tiyreler mınalar:

1. Imnadan Imna tiyresi,
2. Ishwiyden Ishwiy tiyresi,
3. Beriadan Beria tiyresi+.

45Beriadan kelip shıqqan tiyreler:

1. Xeberden Xeber tiyresi,

2. Malkielden Malkiel tiyresi.

46Asherdiń Serax atlı bir qızı bar edi. 47Asher urıwınan taraǵan tiyreler usılardan ibarat bolıp, olardıń sanı 53 400 adam boldı+.

48Naftaliy urıwınan kelip shıqqan tiyreler mınalar:

1. Yaxsielden Yaxsiel tiyresi,
2. Guniyden Guniy tiyresi,+
3. 49Eserden Eser tiyresi,
4. Shillemnen Shillem tiyresi.

50Naftaliy urıwınan taraǵan tiyreler usılardan ibarat bolıp, olardıń sanı 45 400 adam boldı+.

51Solay etip, esaptan ótken izraillı er adamlardıń barlıǵı 601 730 adam boldı+.

52Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

53– Olarǵa adam sanı boyınsha jerdi úles etip bólip ber+. 54Adam sanı kóp bolǵan urıwǵa úlken, sanı az bolǵan urıwǵa kishi úles jer bereseń. Hár bir urıwǵa esaptan ótken adam sanına qaray jer úlesi berilsin+. 55Jer shek boyınsha bólistirip berilsin. Hár bir urıw óz úles jerin babasınıń atı boyınsha alıwı tiyis. 56Hár bir urıwdıń úlesi úlken-kishisine qarap, shek boyınsha bólistirip berilsin.

57•Tiyreleri boyınsha esaptan ótken Lebiy urıwınıń urpaqları mınalar:

1. Gershonnan Gershon tiyresi,
2. Qohattan Qohat tiyresi,
3. Merariyden Merariy tiyresi.

58Mınalar da Lebiyge tiyisli tiyreler: Libniy tiyresi, Xebron tiyresi, Maxliy tiyresi, Mushiy tiyresi, Qorax tiyresi.

Qohat Amramnıń ákesi edi. 59Amramnıń hayalı Ioxebed edi. Ol Lebiy urıwınan bolıp, Mısırda tuwılǵan edi. Ioxebed Amramǵa Xaron hám Muwsa degen eki ul hám Máriyam degen bir qız tuwıp bergen edi. 60Xaronnıń Nadab, Abihu, Elazar hám Itamar degen ulları bar edi+. 61Nadab penen Abihu Jaratqan Iye buyırmaǵan ottı Onıń aldına alıp kelgeni ushın ólgen edi+.

62Lebiy urıwındaǵı bir aylıq hám onnan joqarı jastaǵı barlıq er adamlardıń sanı 23 000 boldı. Olar basqa izraillılar menen birge esaptan ótpedi. Óytkeni olarǵa basqa izraillılar menen bir qatar úles jer berilmegen edi+.

63Oypatlıqtıń Moabqa tiyisli bóleginde, Erixo qarsısındaǵı Iordan dáryasınıń boyında Muwsa menen ruwxaniy Elazardıń esaptan ótkergen Izrail xalqı usılardan ibarat edi. 64Biraq bul esaptan ótkenlerdiń arasında Muwsa menen ruwxaniy Xaronnıń Sinay shólinde esaptan ótkergen izraillılardan birewi de joq edi. 65Sebebi Jaratqan Iye sol waqıtta olardıń shólde pútkilley qırılıp ketetuǵının aytqan edi. Olardan Efunne ulı Kaleb penen Nun ulı Eshuadan basqa hesh kim aman qalmaǵan edi+.

27

Selofexadtıń qızları

27^1•Yusup ulı Menashsheniń urıwınan bolǵan Maxirdiń shawlıǵı, Giladtıń aqlıǵı, Xeferdiń ulı bolǵan Selofexad degen adamnıń qızları bar edi. Olardıń atları Maxla, Noa, Xogla, Milka hám Tirsa edi+. 2Bir kúni Selofexadtıń qızları Ushırasıw shatırınıń aldına, Muwsanıń, ruwxaniy Elazardıń, kósemlerdiń hám pútkil jámiyettiń aldına kelip, bılay dedi:

3– Ákemiz shólde qaytıs bolǵan edi. Ol Jaratqan Iyege kóterilis qılǵan Qoraxtıń sheriklesleriniń arasında bolǵan joq edi, al óz gúnası sebepli qaytıs bolǵan edi. Onıń ul perzenti bolmadı+. 4Ul perzenti bolmaǵanı ushın ákemizdiń atı óz tiyresi arasınan óship qalıwı kerek pe? Ákemizdiń tuwısqanları menen qosa bizlerge de jer úles beriń+.

5Muwsa olardıń talabın Jaratqan Iyege jetkerdi. 6Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

7– Selofexadtıń qızları durıs aytıp atır. Olarǵa ákesiniń tuwısqanları menen bir qatar miyras qılıp, úles jer ber. Ákesiniń jer úlesi olarǵa berilsin. 8Izraillılarǵa bılay dep ayt: Eger kim de kim ul perzenti bolmay qaytıs bolsa, onıń múlki qızına berilsin. 9Eger qızı bolmasa, onıń múlki tuwısqanlarına berilsin. 10Eger onıń tuwısqanları bolmasa, ákesiniń tuwısqanlarına berilsin. 11Al eger ákesiniń tuwısqanları bolmasa, onıń múlki ózine eń jaqın bolǵan tiyreles aǵayinine berilsin. Sol aǵayini miyrasxor bolsın. Muwsaǵa buyırǵanımday, bul izraillılar ushın qaǵıyda bolıp qalsın+.

Eshuanıń Muwsanıń ornına tayınlanıwı

(Nzm 31:1-8)

12Sonnan soń, Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Abarim tawına shıǵıp, izraillılarǵa beretuǵın elge qara+. 13Sol eldi kórgenińnen soń, ájaǵań Xaron sıyaqlı sen de ólip, ata-babalarıńa qosılasań+. 14Sebebi Xaron ekewińiz de Zin shólinde buyrıǵıma qarsı shıqqan edińiz. Jámiyet suw boyında Maǵan kóterilis qılǵanda, sizler olardıń kóz aldında Meniń muxaddesligime húrmet kórsetpedińler, – dedi. Bul waqıya Zin shólinde, Qadeshtegi Meriba suwları boyında bolǵan edi+.

15Muwsa Jaratqan Iyege bılay dedi:

16– Jaratqan Iye, pútkil adamzatqa jan bergen Quday, bul jámiyetke bir basshı tayınla+. 17Ol adam jámiyettiń aldında júrip, olarǵa basshılıq qılsın. Solay etip, Jaratqan Iyeniń, yaǵnıy Seniń jámiyetiń shopansız qoylarday bolıp qalmasın+.

18Sonda Jaratqan Iye bılay dedi:

– Ruwxıy kúshli adamdı – Nun ulı Eshuanı janıńa al hám oǵan qolıńdı qoy+. 19Sonnan keyin, onı ruwxaniy Elazar menen pútkil jámiyettiń aldına shıǵarıp, olardıń kóz aldında onı xızmetke tayınla+. 20Pútkil Izrail jámiyeti oǵan boysınıwı ushın, Eshuaǵa óz biyligińnen ber+. 21Biraq Eshua ruwxaniy Elazardıń aldına barıp, xabarlasatuǵın bolsın. Elazar Urim[*] arqalı Eshua ushın Meniń erkimdi bilip bersin. Usılay etip, Eshua hám pútkil Izrail jámiyeti barlıq jaǵdayda usıǵan qarap is tutsın.

22Muwsa Jaratqan Iyeniń ózine buyırǵanınday etip orınladı. Ol Eshuanı ruwxaniy Elazardıń hám pútkil jámiyettiń aldına tik turǵızıp qoydı. 23Keyin Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha Muwsa Eshuanıń ústine qolların qoyıp, onı xızmetke tayınladı.

28

Kúndelikli qurbanlıqlar

28^1•Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izraillılarǵa buyrıq berip, bılay dep ayt: «Maǵan usınatuǵın qurbanlıqtı, yaǵnıy awqattı xosh iyisli sıy retinde belgilengen waqıtta alıp keliń»+.

3Olarǵa jáne bılay dep ayt: «Jaratqan Iyege beretuǵın sıy mınadan ibarat: kúndelikli beriletuǵın jandırılatuǵın qurbanlıq ushın hár kúni bir jasar eki minsiz erkek toqlı alıp keliń. 4Toqlılardıń birewin azanda, ekinshisin keshte qurbanlıq qılıń. 5Hár bir toqlı menen birge ǵálle sadaqası etip tórtten bir hin sapalı záytún mayına aralastırılǵan onnan bir efa sapalı unnan usınıń. 6Bul – Sinay tawında buyırılǵan kúndelikli beriletuǵın jandırılatuǵın qurbanlıq, Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı. 7Hár bir toqlı menen birge ishimlik sadaqası ushın tórtten bir hin sharap usınıń. Ishimlik sadaqasın Jaratqan Iyege arnap Muxaddes jerde quyıń. 8Ekinshi toqlını keshte qurbanlıq qılıń. Azanǵı qurbanlıq sıyaqlı, bul qurbanlıqqa qosıp, belgilengen muǵdarda ǵálle hám ishimlik sadaqasın beriń. Bul qurbanlıqtı Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy retinde usınıń».

Shabbat qurbanlıqları

9«Al Shabbat kúni bir jasar minsiz eki erkek toqlı menen birge ǵálle sadaqası etip záytún mayı aralastırılǵan onnan eki efa sapalı un hám ishimlik sadaqasın beriń. 10Kúndelikli beriletuǵın jandırılatuǵın qurbanlıq penen ishimlik sadaqasınan tısqarı hár Shabbat kúni beriletuǵın jandırılatuǵın qurbanlıq usıdan ibarat»+.

Jańa ay qurbanlıqları

11«Hár aydıń birinshi kúni Jaratqan Iyege arnap jandırılatuǵın qurbanlıq ushın hár biri minsiz bolǵan eki buǵa, bir qoshqar hám bir jasardan bolǵan jeti erkek toqlı usınıń+. 12Bul qurbanlıqlarǵa qosıp belgilengen muǵdarda záytún mayı aralastırılǵan sapalı undı ǵálle sadaqası etip usınıń: hár bir buǵa menen onnan úsh efa un, qoshqar menen onnan eki efa un, 13hár bir toqlı menen onnan bir efa un. Bul – Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy hám jandırılatuǵın qurbanlıq boladı. 14Hár bir buǵa menen birge ishimlik sadaqası etip yarım hin, hár bir qoshqar menen birge úshten bir hin, hár bir toqlı menen birge tórtten bir hin sharap usınıń. Bul jıl dawamında jańa ayda beriletuǵın jandırılatuǵın qurbanlıq boladı. 15Kúndelikli beriletuǵın jandırılatuǵın qurbanlıq penen ishimlik sadaqasınan tısqarı, Jaratqan Iyege gúna qurbanlıǵı ushın bir teke usınıń».

Qutqarılıw ası hám Ashıtqısız nan bayramı

16•«Birinshi aydıń on tórtinshi kúni Jaratqan Iyege arnalǵan Qutqarılıw bayramı+. 17On besinshi kúni jeti kúnlik bayram baslanadı, sizler usı jeti kún dawamında ashıtqısız nan jewińiz kerek+. 18Bayramnıń birinshi kúni muxaddes jıynalıs bolsın, kúndelikli jumısıńızdı islemeń. 19Jaratqan Iye ushın jandırılatuǵın qurbanlıq etip eki buǵa, bir qoshqar hám bir jasardan bolǵan jeti erkek toqlı usınıń. Bul haywanlardıń hámmesi minsiz bolsın. 20Hár bir buǵa menen birge ǵálle sadaqası etip, záytún mayı aralastırılǵan onnan úsh efa sapalı un, hár bir qoshqar menen birge onnan eki efa sapalı un, 21hár bir toqlı menen birge onnan bir efa sapalı unnan alıp keliń. 22Ózlerińizdi gúnadan páklew ushın gúna qurbanlıǵı etip bir teke usınıń. 23Bulardı hár kúni azanda usınatuǵın jandırılatuǵın qurbanlıǵıńız benen birge usınıń. 24Solay etip, jeti kún dawamında hár kúni Jaratqan Iyege awqat sıpatında xosh iyisli sıy usınıń. Bunı kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıq penen ishimlik sadaqasınan tısqarı usınıń. 25Jetinshi kúni muxaddes jıynalıs qılıp, kúndelikli jumıslarıńızdı islemeńler».

Hápteler bayramınıń qurbanlıqları

26•«Dáslepki ónimdi nıshanlaytuǵın Hápteler bayramında Jaratqan Iyege taza biyday zúráátinen sadaqa usınǵanıńızda, muxaddes jıynalıs qılıń. Sol kúni kúndelikli jumıslarıńızdı islemeńler. 27Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy bolıwı ushın eki buǵa, bir qoshqar hám bir jasardan bolǵan jeti erkek toqlını jandırılatuǵın qurbanlıq etip usınıń. 28Bul qurbanlıqlarǵa qosıp belgilengen muǵdarda záytún mayı aralastırılǵan sapalı unnan ǵálle sadaqası etip usınıń: hár bir buǵa menen onnan úsh efa un, qoshqar menen onnan eki efa un, 29hár bir toqlı menen onnan bir efa un. 30Ózlerińizdi gúnadan páklewińiz ushın bir teke usınıń. 31Bul qurbanlıqlardı hám oǵan qosıp beriletuǵın ishimlik sadaqaların kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıq penen ǵálle sadaqasınan tısqarı usınıń. Qurbanlıqqa alıp keletuǵın haywanlarıńız minsiz bolsın».

29

Kárnay bayramı

29^1«Jetinshi aydıń birinshi kúni muxaddes jıynalıs qılıń, kúndelikli jumıslarıńızdı islemeń. Sol kúni sizler ushın kárnay shertiletuǵın kún bolsın+. 2Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy bolıwı ushın minsiz bir buǵa, bir qoshqar hám bir jasardan bolǵan jeti erkek toqlını jandırılatuǵın qurbanlıq etip usınıń. 3Buǵa menen birge ǵálle sadaqası ushın záytún mayı aralastırılǵan onnan úsh efa sapalı un, qoshqar menen birge onnan eki efa sapalı un, 4hár bir toqlı menen birge onnan bir efa sapalı un alıp keliń. 5Ózlerińizdi gúnalardan páklew ushın gúna qurbanlıǵı etip bir teke usınıń. 6Qaǵıyda boyınsha hár bir ayda hám kúndelikli beriletuǵın jandırılatuǵın qurbanlıq penen ishimlik sadaqası hám ǵálle sadaqasınan tısqarı usılardı qurbanlıqqa beriń. Bular – Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı».

Gúnadan pákleniw kúni usınılatuǵın qurbanlıqlar

7«Jetinshi aydıń onınshı kúni muxaddes jıynalıs qılıń. Sol kúni oraza tutıp, hesh qanday jumıs islemeń+. 8Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy ushın bir buǵa, bir qoshqar hám hár biri bir jasardan bolǵan jeti toqlını jandırılatuǵın qurbanlıq qılıp usınıń. Qurbanlıqqa beriletuǵın bul haywanlar minsiz bolsın. 9Buǵa menen birge beriletuǵın ǵálle sadaqası ushın záytún mayı aralastırılǵan onnan úsh efa sapalı un, qoshqar menen birge onnan eki efa sapalı un, 10hár bir toqlı menen birge onnan bir efa sapalı unnan usınıń. 11Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke usınıń. Bul qurbanlıqlar gúnalarıńızdan pákleniw ushın berilgen gúna qurbanlıǵınan, kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıq penen ishimlik hám ǵálle sadaqalarınan tısqarı berilsin».

Qos bayramında beriletuǵın qurbanlıqlar

12•«Jetinshi aydıń on besinshi kúni muxaddes jıynalıs qılıń. Sol kúni kúndelikli jumıslarıńızdı islemeń. Jeti kún dawamında Jaratqan Iyege arnap bayram qılıń+. 13Birinshi kúni Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy ushın on úsh buǵa, eki qoshqar hám hár biri bir jasardan bolǵan on tórt erkek toqlını jandırılatuǵın qurbanlıq etip usınıń. Bul haywanlar minsiz bolsın. 14Hár bir buǵa menen birge beriletuǵın ǵálle sadaqası ushın záytún mayı aralastırılǵan onnan úsh efa sapalı un, hár bir qoshqar menen birge onnan eki efa sapalı un, 15hár bir toqlı menen birge onnan bir efa sapalı unnan usınıń. 16Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke usınıń. Bul qurbanlıqlar kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıq penen ǵálle hám ishimlik sadaqalarınan tısqarı berilsin.

17Ekinshi kúni on eki buǵa, eki qoshqar hám hár biri bir jasardan bolǵan on tórt erkek toqlını usınıń. Bul haywanlardıń hámmesi minsiz bolsın. 18Hár bir buǵa, qoshqar hám toqlı menen birge sanına qaray belgilengen muǵdarda ǵálle hám ishimlik sadaqaların usınıń. 19Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke usınıń. Bul qurbanlıqlar kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıq penen ǵálle hám ishimlik sadaqalarınan tısqarı berilsin.

20Úshinshi kúni on bir buǵa, eki qoshqar hám hár biri bir jasardan bolǵan on tórt erkek toqlını qurbanlıq qılıń. Bul haywanlardıń hámmesi minsiz bolsın. 21Hár bir buǵa, qoshqar hám toqlı menen birge sanına qaray belgilengen muǵdarda ǵálle hám ishimlik sadaqaların usınıń. 22Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke usınıń. Bul qurbanlıqlar kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıq penen ǵálle hám ishimlik sadaqalarınan tısqarı berilsin.

23Tórtinshi kúni on buǵa, eki qoshqar hám hár biri bir jasardan bolǵan on tórt erkek toqlını qurbanlıq qılıń. Bul haywanlardıń hámmesi minsiz bolsın. 24Hár bir buǵa, qoshqar hám toqlı menen birge sanına qaray belgilengen muǵdarda ǵálle hám ishimlik sadaqaların usınıń. 25Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke usınıń. Bul qurbanlıqlar kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıq penen ǵálle hám ishimlik sadaqalarınan tısqarı berilsin.

26Besinshi kúni toǵız buǵa, eki qoshqar hám hár biri bir jasardan bolǵan on tórt erkek toqlını qurbanlıq qılıń. Bul haywanlardıń hámmesi minsiz bolsın. 27Hár bir buǵa, qoshqar hám toqlı menen birge sanına qaray belgilengen muǵdarda ǵálle hám ishimlik sadaqaların usınıń. 28Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke usınıń. Bul qurbanlıqlar kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıq penen ǵálle hám ishimlik sadaqalarınan tısqarı berilsin.

29Altınshı kúni segiz buǵa, eki qoshqar hám hár biri bir jasardan bolǵan on tórt erkek toqlını qurbanlıq qılıń. Bul haywanlardıń hámmesi minsiz bolsın. 30Hár bir buǵa, qoshqar hám toqlı menen birge sanına qaray belgilengen muǵdarda ǵálle hám ishimlik sadaqaların usınıń. 31Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke usınıń. Bul qurbanlıqlar kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıq penen ǵálle hám ishimlik sadaqalarınan tısqarı berilsin.

32Jetinshi kúni jeti buǵa, eki qoshqar hám hár biri bir jasardan bolǵan on tórt erkek toqlını qurbanlıq qılıń. Bul haywanlardıń hámmesi minsiz bolsın. 33Hár bir buǵa, qoshqar hám toqlı menen birge sanına qaray belgilengen muǵdarda ǵálle hám ishimlik sadaqaların usınıń. 34Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke usınıń. Bul qurbanlıqlar kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıq penen ǵálle hám ishimlik sadaqalarınan tısqarı berilsin.

35Segizinshi kúni saltanatlı jıynalıs qılıń, kúndelikli jumıslarıńızdı islemeńler. 36Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy ushın bir buǵa, bir qoshqar hám hár biri bir jasardan bolǵan jeti erkek toqlını jandırılatuǵın qurbanlıq etip usınıń. Bul haywanlar minsiz bolsın. 37Hár bir buǵa, qoshqar hám toqlı menen birge sanına qaray belgilengen muǵdarda ǵálle hám ishimlik sadaqaların usınıń. 38Gúna qurbanlıǵı ushın bir teke usınıń. Bul qurbanlıqlar kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıq penen ǵálle hám ishimlik sadaqalarınan tısqarı berilsin.

39Usı qurbanlıqlardıń barlıǵın – wáde boyınsha beriletuǵın qurbanlıq hám ıqtıyarlı qurbanlıqlarıńızdan tısqarı jandırılatuǵın qurbanlıq bolsın, ǵálle hám ishimlik sadaqalar bolsın, tatıwlıq qurbanlıq bolsın Jaratqan Iyege belgilengen waqıtta alıp keliń»+.

30

30^1Solay etip, Muwsa Jaratqan Iyeniń ózine buyırǵan hár bir sózin izraillılarǵa jetkerdi.

Wádelerge baylanıslı qaǵıydalar

2Muwsa Izraildıń urıw basshılarına bılay dedi:

– Jaratqan Iye bılay dep buyırdı: 3«Eger kim de kim Jaratqan Iyege wáde berse yamasa ózin bir nárseden tıyıw ushın ant ishse, ol óz wádesin buzbay, aytqan sózleriniń hámmesin orınlasın+.

4Eger bir qız ákesiniń úyinde jasap atırǵan waqtında, Jaratqan Iyege wáde berse yamasa ózin bir nárseden tıyıw ushın ant ishse, 5ákesi onıń Jaratqan Iyege bergen wádesin yamasa ózin bir nárseden tıyıw ushın bergen antın esitip, oǵan qarsı shıqpasa, onda qızdıń bergen wádesi hám antı óz kúshinde qaladı. 6Al eger qızdıń ákesi onıń bergen wádesin hám ózin bir nárseden tıyıw ushın bergen antın esitken kúni qadaǵan qılsa, qızdıń bergen wádesi hám antı óz kúshinde qalmaydı. Ákesi qızınıń antın qadaǵan qılǵanı ushın, Jaratqan Iye qızdı keshiredi.

7Eger qız wáde bergennen soń yamasa oylanbastan ózin bir nárseden tıyıw ushın ant ishkennen keyin turmısqa shıqsa, 8onıń kúyewi usı haqqında esitken kúni qarsı shıqpasa, onda qızdıń bergen wádesi hám antı óz kúshinde qaladı. 9Al eger qızdıń kúyewi usı haqqında esitken kúni qadaǵan qılsa, qızdıń bergen wádesi hám antı óz kúshinde qalmaydı. Jaratqan Iye qızdı keshiredi.

10Jesir yaki kúyewinen ayırılısqan hayaldıń bergen wádesi yamasa ózin bir nárseden tıyıw ushın bergen antı óz kúshinde qaladı.

11Eger kúyewi menen birge jasap atırǵan hayal wáde berse yamasa bir nárseden ózin tıyıw ushın ant ishse, 12onıń kúyewi bul haqqında esitip, oǵan qarsı shıqpasa, onda hayaldıń bergen wádesi hám ishken hár bir antı óz kúshinde qaladı. 13Al eger onıń kúyewi bul haqqında esitken kúni bunı biykarlasa, hayaldıń bergen wádesi hám ishken antı óz kúshinde qalmaydı. Kúyewi bulardı biykarlaǵanı ushın, Jaratqan Iye hayaldı keshiredi. 14Solay etip, kúyewi hayalınıń bergen wádesin yamasa bir nárseden ózin tıyıw ushın ishken antın orınlawına ruxsat beriwi de, onı biykar qılıwı da múmkin. 15Eger kúyewi bir kún ishinde bul máselede hayalına qarsı shıqpasa, onda hayalınıń bergen barlıq wádelerin yamasa bir nárseden ózin tıyıwı ushın ishken antın tastıyıqlap, ruxsat bergen boladı. Sebebi ol bulardı esitken kúni hayalına qarsı shıqpay, onı maqullaǵan bolıp esaplanadı. 16Biraq kúyewi bulardı esitkennen keyin erteńine biykarlasa, ol hayalınıń ayıbına ózi juwapker boladı».

17Erli-zayıplılardıń hám ákesi menen úyinde jasap atırǵan qızdıń arasındaǵı qarım-qatnaslarǵa tiyisli Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵan qaǵıydaları usılardan ibarat.

31

Midyanlılardan ósh alıw

31^1Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Midyanlılardan izraillılardıń óshin al, sonnan keyin bul dúnyadan kóz jumıp, óz ata-babalarıńa qosılasań+.

3Sonnan keyin, Muwsa xalıqqa:

– Midyanlılarǵa barıp, olardan Jaratqan Iyeniń óshin alıw ushın óz adamlarıńızdı urısqa alıp shıǵıń. 4Izraildıń hár bir urıwınan mıń adamnan urısqa jiberiń, – dedi.

5Solay etip, Izraildıń hár bir urıwınan mıń adamnan, on eki mıń adam tańlap alınıp, urısqa tayar bolıp turdı. 6Muwsa olardı hám ruwxaniy Elazar ulı Pinexastı urısqa jiberdi. Pinexas ózi menen birge muxaddes orınǵa tiyisli bazı buyımlardı hám dabıl qaǵıp belgi beretuǵın kárnaylardı alıp ketti+.

7Izraillılar Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa bergen buyrıǵı boyınsha midyanlılarǵa qarsı sawash ashıp, olardıń barlıq erkeklerin qırıp tasladı. 8Óltirilgenlerdiń arasında Midyannıń bes patshası – Ewiy, Rekem, Sur, Xur hám Reba da bar edi. Olar Beor ulı Bilamdı da qılısh penen óltirdi+. 9Izraillılar midyan xalqınıń hayalları menen balaların tutqın qılıp, barlıq malların, súriwlerin hám múliklerin olja qılıp aldı. 10Midyanlılardıń jasap atırǵan barlıq qalaları menen ordalarına ot berdi. 11Olar adamlardı, haywanlardı hám olja qılıp alǵan barlıq múliklerdi ózleri menen alıp ketti. 12Bul tutqınlardı hám olja qılıp alǵan mal-múliklerdi Iordan dáryasınıń boyına, Muwsa menen ruwxaniy Elazar hám Izrail jámiyeti jıynalǵan Erixo qalasınıń qarsısında jaylasqan oypatlıqtıń Moabqa tiyisli bólegindegi ordaǵa alıp keldi.

13Muwsa, ruwxaniy Elazar hám jámiyet basshıları olardı qarsı alıw ushın ordanıń sırtına shıqtı. 14Biraq Muwsa sawashtan qaytqan orda sárkárdalarına – mıńbasılarǵa hám júzbasılarǵa ǵázeplendi.

15Muwsa olarǵa bılay dedi:

– Ne ushın barlıq hayallardı aman qaldırdıńız?!+
16Bul hayallar Bilamnıń bergen másláháti boyınsha Peor tawında izraillılardıń Jaratqan Iyege qıyanet etiwine sebep bolǵan edi. Sol sebepli Jaratqan Iyeniń jámiyeti arasında ólim obası háwij alǵan edi+. 17Endi barlıq ul balalardı hám erkek kórgen hayallardı óltiriń+. 18Tek ǵana erkekke jaqınlaspaǵan jas qızlardı ózlerińiz ushın aman qaldırıń+.

19Sońınan arańızdaǵı adam óltirgen yamasa ólige jantasqan hár bir adam jeti kún dawamında ordanıń sırtında qalsın. Úshinshi hám jetinshi kúni ózlerińizdi de, tutqınlarıńızdı da pákleń+. 20Jáne de, barlıq kiyimlerdi, teriden, eshki júninen hám aǵashtan islengen hámme zatlardı pákleń.

21Keyin ruwxaniy Elazar sawashtan qaytqan láshkerlerge bılay dedi:

– Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵan nızamınıń talapları mınalardan ibarat: 22altın, gúmis, mıs, temir, qalayı, qorǵasın – 23otqa janbaytuǵın barlıq zatlardı ottan ótkerip, hadallap alıń, sonda olar hadal sanaladı. Sonıń menen birge, olardı páklew suwı menen de hadallań. Otqa janatuǵın zatlardı suwdıń ózi menen hadallap alıń. 24Jetinshi kúni kiyimlerińizdi juwıń. Sonda sizler pák sanalasızlar. Keyin sizler ordaǵa qaytıp keliwińizge boladı+.

Oljaǵa túsken múliklerdiń úlestiriliwi

25Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

26– Sen, ruwxaniy Elazar hám jámiyettiń áwlad basshıları qolǵa túsken tutqınlar menen oljaǵa túsken mallardı esaplap shıǵıń. 27Qolǵa kirgizgenlerińizdi teńdey ekige bólip, sawashqa qatnasqan láshkerler menen jámiyettiń qalǵan adamlarına bólistirip beriń+. 28Sawashqa qatnasqan láshkerlerdiń payına túsken tutqınlardan, mal, eshek hám mayda maldan Jaratqan Iyege, Maǵan bes júzden birewin pay qılıp ayırıp beriń. 29Áskerlerden alınǵan usı paydı Maǵan ajıratılǵan túrde ruwxaniy Elazarǵa beriń. 30Izraillılarǵa túsken jartı paydan – adamlardan, mal, eshek hám mayda maldan, yaǵnıy barlıq haywanlardan eliwden birewin alıp, Meniń Muxaddes shatırımnıń jumısına juwapker bolǵan lebiylilerge beriń.

31Muwsa menen ruwxaniy Elazar Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday etip isledi.

32Sawashqa qatnasqan láshkerlerdiń qolǵa kirgizgenlerinen qalǵan oljalar mınalar edi: 675 000 mayda mal, 3372 000 iri mal, 3461 000 eshek, 35erkekke jaqınlaspaǵan 32 000 qız.

36Sawashqa qatnasqan láshkerlerge túsken jartı pay mınalar: 337 500 mayda mal, 37bulardan Jaratqan Iyege 675 iri mal pay qılıp berildi, 3836 000 iri mal, bulardan Jaratqan Iyege 72 iri mal pay qılıp berildi, 3930 500 eshek, bulardan Jaratqan Iyege 61 eshek pay qılıp berildi, 4016 000 qız, bulardan Jaratqan Iyege 32 qız pay qılıp berildi.

41Muwsa Jaratqan Iyeniń ózine buyırǵanınday Jaratqan Iyege ajıratılǵan paydı ruwxaniy Elazarǵa berdi.

42Muwsanıń sawashqa qatnasqan láshkerlerden alıp, izraillılarǵa ajıratıp bergen jartı payı mınalar: 43337 500 mayda mal, 4436 000 iri mal, 4530 500 eshek, 4616 000 qız.

47Jaratqan Iyeniń ózine buyırǵanınday, Muwsa izraillılarǵa túsken jartı paydan hár eliw adamnan hám hár eliw haywannan birewin alıp, Jaratqan Iyeniń Muxaddes shatırınıń xızmetine juwapker bolǵan lebiylilerge berdi.

48Sonnan keyin, orda sárkárdaları – mıńbasılar menen júzbasılar Muwsanıń aldına barıp:

49– Mırza, qol astımızdaǵı láshkerlerdi sanap shıqtıq, birde bir láshkerimizdi joytpappız. 50Mine, qolǵa kirgizgen altın buyımlarımızdı – qolǵa taǵılatuǵın shınjır, bilezik, júzik, sırǵa hám háykellerimizdi alıp keldik. Janımızdıń qunı sıpatında usılardı Jaratqan Iyege beremiz, – dedi+.

51Muwsa menen ruwxaniy Elazar olar alıp kelgen barlıq altın buyımlardı aldı. 52Mıńbası menen júzbasılar Jaratqan Iyege bergen altınnıń awırlıǵı barlıǵı bolıp 16 750 shekel. 53Sawashqa qatnasqan hár bir láshker bolsa, oljaların ózlerine qaldırǵan edi+.

54Muwsa menen ruwxaniy Elazar mıńbası hám júzbasılardıń usınǵan altınların qabıllap aldı. Olardı Jaratqan Iyeniń Izrail xalqın eslep turıwı ushın Ushırasıw shatırına alıp keldi+.

32

Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde ornalasqan urıwlar

32^1Ruben hám Gad urıwlarınıń malları júdá kóp edi. Olar Yazer hám Gilad jerleriniń mal sharwashılıǵı ushın qolaylı jer ekenin kórip,+
2Muwsa menen ruwxaniy Elazardıń hám jámiyet basshılarınıń aldına barıp, bılay dedi:

3– Atarot, Dibon, Yazer, Nimra, Xeshbon, Elale, Sebam, Nebo hám Beon qalaları 4jaylasqan eldi Jaratqan Iye Izrail xalqına jeńip berdi. Bul eldiń jeri mallar ushın qolaylı eken. Al qullarıńız bolǵan bizlerde mallarımız bar+. 5Miyrim kórsetip, bizlerdi Iordan dáryasınıń arǵı tárepine ótkizbey, bul eldi bizlerge múlik etip ber.

6Muwsa olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Tuwısqanlarıńız sawashqa baratırǵanda, sizler usı jerde qalajaqsız ba? 7Jaratqan Iyeniń berip atırǵan jerine kiriwge izraillılardı ne ushın aynıtıp atırsızlar? 8Men ákelerińizdi eldi kózden ótkeriwge Qadesh-Barniyadan jibergenimde, olar da tap usınday qılǵan edi+. 9Olar Eshkol sayına deyin barıp, eldi kózden ótkergennen soń, Jaratqan Iyeniń ózlerine beretuǵın jerge barmawı ushın izraillılardı aynıtqan edi. 10Sol kúni Jaratqan Iyeniń ǵázebi qaynap, bılay dep ant ishken edi:+
11«Mısır jerinen shıqqan jigirma hám onnan joqarı jastaǵı adamlardıń hesh biri Meniń Ibrayımǵa, Ísaqqa hám Yaqıpqa beremen dep ant ishken jerimdi kórmeydi. Óytkeni olar pútkil júregi menen Maǵan boysınbadı+. 12Keniz tiyresinen bolǵan Efunne ulı Kaleb penen Nun ulı Eshuadan basqa hesh biri ol jerdi kórmeydi. Sebebi Kaleb hám Eshua pútkil júregi menen Maǵan sadıq qaldı»+. 13Jaratqan Iye izraillılarǵa qattı ǵázeplendi. Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi islegen sol áwlad pútkilley joq bolıp ketkenshe, olardı qırıq jıl shólde alıp júrdi+.

14Endi, mine, gúnakarlar áwladı bolǵan sizler ákelerińizdiń ornın basıp, Jaratqan Iyeniń Izrailǵa bolǵan lawlaǵan ǵázebin kúsheytip atırsızlar. 15Eger Onnan júz bursańız, Ol bul xalıqtı jáne shólge taslap ketedi. Solay etip, sizler pútkil xalıqtı joq qılajaqsızlar.

16Biraq Gad hám Ruben urıwı Muwsanıń qasına jaqınlap, bılay dedi:

– Bizlerdiń usı jerde mallarımız ushın qoralar soǵıp, bala-shaǵalarımız ushın qalalar qurıwımızǵa ruxsat ber. 17Al ózlerimiz bolsa qurallanıp, izraillılar menen birge barıp, olardıń mákan qılatuǵın jerin iyelep alǵanǵa deyin, olardıń aldında júremiz. Bala-shaǵalarımız eldiń turǵınlarınan qáwipsiz bolǵan qorǵan qalalarda jasay bersin+. 18Hár bir izraillı óz múlkin iyelemegenshe, bizler úylerimizge qaytpaymız+. 19Iordan dáryasınıń arǵı jaǵasında olar menen birge jer úlesten almaymız, sebebi bizlerdiń úlesimiz Iordan dáryasınıń shıǵıs jaǵasında boladı+.

20Muwsa olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Eger sizler aytqanlarıńızdı orınlaytuǵın bolsańız, Jaratqan Iyeniń aldında sawashqa barıw ushın qurallanıń. 21Jaratqan Iye dushpanların quwıp jibermegenshe, hámmeńiz Onıń aldında qurallanıp, Iordan dáryasınıń arǵı jaǵasına ótiń. 22Pútkil sol el Jaratqan Iye ushın basıp alınǵannan soń, sizler Jaratqan Iye hám Izrail xalqı aldındaǵı minnetińizden azat bolasızlar. Sonda sizler usı jerge qaytıp keliwińizge boladı hám bul jer Jaratqan Iyeniń aldında sizlerdiń múlkińiz bolıp qaladı.

23Biraq aytqanlarıńızdı orınlamasańız, Jaratqan Iyege qarsı gúna islegen bolasızlar hám bul gúnańız óz basıńızǵa jetedi. 24Bala-shaǵalarıńız ushın qalalar qurıp, mallarıńız ushın qoralar soǵıń. Degen menen, bergen wádeńizde turıń.

25Gad hám Ruben urıwlarınıń adamları Muwsaǵa bılay dedi:

– Mırzamız, siz ne buyırsańız, qullarıńız bolǵan bizler sonı orınlaymız. 26Bala-shaǵamız, mallarımız hám haywanlarımız usı jerde, Gilad qalalarında qaladı. 27Al qullarıńız bolǵan bizler siziń buyırǵanıńızday, hár birimiz qurallanıp, Jaratqan Iyeniń aldında sawashqa túsiw ushın dáryanıń arǵı jaǵasına ótemiz.

28Sonnan keyin, Muwsa Gad hám Ruben urıwları haqqında ruwxaniy Elazarǵa, Nun ulı Eshuaǵa hám Izrail urıwlarınıń áwlad basshılarına buyrıq berip, 29bılay dedi:

– Eger Gad hám Ruben urıwlarınan qurallanǵan adamlar Jaratqan Iyeniń aldında sizler menen birge Iordan dáryasınıń arǵı jaǵasına ótse hám sizler sol eldi qolǵa kirgizseńiz, onda Gilad úlkesin múlik qılıp, olarǵa beriń. 30Biraq, eger de olar qurallanıp, sizler menen birge dáryanıń arǵı jaǵasına ótpese, onda olar Qanan úlkesinen sizler menen birge úles jer aladı.

31Sonda Gad hám Ruben urıwlarınıń adamları:

– Jaratqan Iye qullarıńız bolǵan bizlerge qanday buyrıq bergen bolsa, sonıń hámmesin orınlaymız. 32Bizler qurallanıp, Jaratqan Iyeniń aldında Qanan úlkesine baramız. Al bizlerdiń alatuǵın jer úlesimiz Iordan dáryasınıń shıǵıs jaǵasında bolsın, – dedi.

33Solay etip, Muwsa Gad penen Ruben urıwlarına hám Yusup ulı Menashshe urıwınıń jartısına amor xalqınıń patshası Sixonnıń eli menen Bashan patshası Ogtıń elin hám olardıń qalaları menen qala dógeregindegi jerlerdi berdi.

34Gad urıwı Dibon, Atarot, Aroer, 35Atrot-Shofan, Yazer, Iogboha, 36Beyt-Nimra hám Beyt-Haran degen qorǵanlı qalaların jańadan qurdı, malları ushın qoralar soqtı. 37Ruben urıwı Xeshbon, Elale, Kiryatayım, 38atları ózgertilgen eki qala Nebo menen Baal-Meon hám Sibma qalaların qayta qurdı. Olar tiklegen qalalarına jańadan at qoydı.

39Menashsheniń ulı Maxirdiń áwladları Giladqa bardı hám onı iyelep alıp, ol jerde jasap atırǵan amor xalqın quwıp shıǵardı+. 40Solay etip, Muwsa Giladtı Menashshe ulı Maxirdiń áwladına berdi. Olar sol jerge qonıs bastı+. 41Menashsheniń ulı Yair bir neshe qalalarǵa hújim etip, olardı iyelep aldı. Sol jerlerdi Yairge tiyisli qalalar dep atadı+. 42Nobax ta Kenat qalasın hám onıń dógeregindegi awıllardı iyelep alıp, ol jerdi óziniń atı menen Nobax dep atadı.

33

Mısırdan Moabqa deyingi basıp ótilgen jol

33^1Muwsa hám Xaronnıń jetekshiligi astında top-tobı menen Mısırdan shıqqan izraillılar tómendegi jollar menen júrip ótti. 2Muwsa Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha kóship-qonıp júrgen jollarında qonıs basqan jerleriniń atların jazıp bardı. Bul jerler mınalar edi:

3Izraillılar Qutqarılıw asınan keyingi kúni, birinshi aydıń on besinshi kúni mısırlılardıń kóz aldında nıq qádem atıp, Ramses qalasınan jolǵa shıqtı+. 4Sol waqıtta mısırlılar Jaratqan Iyeniń óltirgen tuńǵısh ulların jerlep atırǵan edi. Sebebi Jaratqan Iye olardıń qudayların jazalaǵan edi+.

5Solay etip, izraillılar Ramsesten jolǵa shıǵıp ketkennen keyin, olar Sukkotqa ornalastı+.

6Keyin olar Sukkottan shıǵıp, shóldiń shetindegi Etamǵa ornalastı+.

7Etamnan shıǵıp, olar Baal-Sefonnıń shıǵısındaǵı Piy-Haxirotqa qaray burılıp, Migdolǵa jaqın jerge ornalastı+.

8Piy-Haxirottan shıǵıp, teńiz arqalı ótip, shólge qaray jol aldı. Etam shólinde úsh kún jol júrgennen soń, olar Maraǵa ornalastı+.

9Maradan shıǵıp, olar on eki suw bulaǵı hám jetpis palma aǵashı bolǵan Elimge barıp, sol jerge ornalastı+.

10Olar Elimnen shıǵıp, Qızıl teńizdiń boyına ornalastı.

11Qızıl teńizdiń boyınan shıǵıp, Sin shóline ornalastı+.

12Sin shólinen shıǵıp, olar Dofqaǵa ornalastı.

13Dofqadan shıǵıp, Alushqa ornalastı.

14Alushtan shıǵıp, Refidimge ornalastı. Biraq ol jerde xalıq ushın ishetuǵın suw joq edi+.

15Refidimnen shıǵıp, Sinay shóline ornalastı+.

16Sinay shólinen shıǵıp, Kibrot-Hattaawaǵa ornalastı+.

17Kibrot-Hattaawadan shıǵıp, Xaserotqa ornalastı+.

18Xaserottan shıǵıp, Ritmaǵa ornalastı.

19Ritmadan shıǵıp, Rimmon-Pereske ornalastı.

20Rimmon-Peresten shıǵıp, Libnaǵa ornalastı.

21Libnadan shıǵıp, Rissaǵa ornalastı.

22Rissadan shıǵıp, Kehelataǵa ornalastı.

23Kehelatadan shıǵıp, Shefer tawına ornalastı.

24Shefer tawınan shıǵıp, Xaradaǵa ornalastı.

25Xaradadan shıǵıp, Maqhelotqa ornalastı.

26Maqhelottan shıǵıp, Taxatqa ornalastı.

27Taxattan shıǵıp, Teraxqa ornalastı.

28Teraxtan shıǵıp, Mitqaǵa ornalastı.

29Mitqadan shıǵıp, Xashmonaǵa ornalastı.

30Xashmonadan shıǵıp, Moserotqa ornalastı.

31Moserottan shıǵıp, Bene-Yaaqanǵa ornalastı+.

32Bene-Yaaqannan shıǵıp, Xor-Hagidgadqa ornalastı.

33Xor-Hagidgadtan shıǵıp, Iotbataǵa ornalastı+.

34Iotbatadan shıǵıp, Abronaǵa ornalastı.

35Abronadan shıǵıp, Esion-Geberge ornalastı+.

36Esion-Geberden shıǵıp, Zin shólindegi Qadeshke ornalastı+.

37Qadeshten shıǵıp, olar Edom shegarasındaǵı Hor tawınıń qasına ornalastı+.

38Ruwxaniy Xaron Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha Hor tawına shıǵıp, sol jerde qaytıs boldı. Bul waqıya izraillılar Mısırdan shıqqannan keyin qırqınshı jılı, besinshi aydıń birinshi kúninde boldı+. 39Xaron Hor tawında qaytıs bolǵanda 123 jasta edi.

40Qanan eliniń Negebte jasaytuǵın qananlı Arad patshası izraillılardıń sol jerge kelgeninen xabar taptı+.

41Izraillılar Hor tawınan shıǵıp, Salmonaǵa ornalastı.

42Salmonadan shıǵıp, Punonǵa ornalastı.

43Punonnan shıǵıp, Obotqa ornalastı+.

44Obottan shıǵıp, Moab shegarasındaǵı Iye-Abarimge ornalastı+.

45Iye-Abarimnen shıǵıp, Dibon-Gadqa ornalastı.

46Dibon-Gadtan shıǵıp, Almon-Diblatayımǵa ornalastı.

47Almon-Diblatayımnan shıǵıp, Neboǵa jaqın Abarim tawlarına ornalastı+.

48Abarim tawlarınan shıǵıp, oypatlıqtıń Moabqa tiyisli bólegine, Erixonıń qarsısındaǵı Iordannıń boyına ornalastı+. 49Olar oypatlıqtıń Moabqa tiyisli bóleginde Iordan boylap, Beyt-Eshimottan Abel-Shittimge deyin ornalasıp bardı+.

Iordan dáryasınan ótpesten aldın berilgen kórsetpeler

50Sol jerde, oypatlıqtıń Moabqa tiyisli bóleginde, Erixonıń qarsısındaǵı Iordannıń boyında Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dep ayttı:

51– Izraillılarǵa bılay dep ayt: «Sizler Iordan dáryasınan ótip, Qanan eline kirgenińizde, 52sol elde jasaytuǵın barlıq xalıqtı quwıp jiberiń, but súwretlerin hám músinlerin joq qılıp, sıyınıw orınların buzıp taslań+. 53Eldi iyelep alıp, ol jerge ornalasıp alıń, óytkeni Men sizlerge sol jerdi múlik qılıp berdim. 54Jerlerdi urıwlar ara shek taslap bólisip alıń. Úlken urıwǵa úlken úles jer, kishi urıwǵa kishi úles jer beriń. Shek boyınsha kimge qaysı jer tússe, sol jer sol urıwǵa tiyisli boladı. Úles jerlerdi ata-babalarıńızdan taraǵan urıwlar boyınsha bólistirip beriń+.

55Eger sol eldiń turǵınların quwıp shıǵarmasańız, onda sol jerde qalǵan xalıq kózlerińizge túsken shóp, búyirlerińizge kirgen tikendey boladı. Olar jasaytuǵın jerińizde sizlerdi qısqıǵa aladı. 56Sonda Men olarǵa ne islewdi niyetlegen bolsam, sizlerge sonı isleymen».

34

Qanan eliniń shegaraları

34^1•Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izraillılarǵa bılay dep buyır: «Sizlerge múlik etip beriletuǵın Qanan eline kirgenińizde, onıń shegaraları mınaday boladı:

3Sizlerdiń qubla táreptegi shegarańız Zin shólinen Edom shegarası boylap sozıladı. Bul qubla shegarańız shıǵıstaǵı Óli teńizdiń shetinen baslanadı+. 4Onnan keyin Aqrabbim biyikliginiń qublasınan Zin arqalı ótip, Qadesh-Barniyanıń qublasına deyin sozıladı. Ol jerden shegara Xasar-Addar arqalı ótip, Asmonǵa deyin baradı. 5Keyin sol jerden burılıp, Mısır shegarasındaǵı sayǵa deyin sozılıp, Jer Orta teńizine barıp tawısıladı.

6Batıs shegarańız Jer Orta teńiziniń jaǵası boladı. Batıstaǵı shegarańız usıdan ibarat.

7Arqa shegarańız Jer Orta teńizinen Hor tawına deyin sozıladı+. 8Hor tawınan Lebo-Xamatqa deyin, keyin Sedadqa deyin barıp,+
9Zifronǵa deyin sozıladı hám Xasar-Enanda tawısıladı. Arqadaǵı shegarańız usıdan ibarat.

10Shıǵıs shegarańız Xasar-Enannan baslanıp, Shefamǵa deyin sozıladı. 11Keyin shegara Shefamnan Ayınnıń shıǵıs tárepindegi Riblaǵa deyin baradı. Ol jerden Kinneret kóliniń shıǵıs jaǵındaǵı janbawırlarǵa deyin sozıladı+. 12Sonnan keyin, shegara ol jerden Iordan dáryası boyınsha sozılıp, Óli teńizge barıp toqtaydı. Hár táreptegi elińizdiń shegaraları usı boladı»+.

13Sonnan keyin, Muwsa izraillılarǵa:

– Mine, múlik qılıp, shek boyınsha bólisip alatuǵın el usı boladı. Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha bul el toǵız urıw menen bir urıwdıń yarımına bólistirip beriledi. 14Óytkeni Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımı ózlerine tiyisli jer úlesin áwladları boyınsha bólisip aldı. 15Bul eki urıw menen yarım urıw Erixonıń qarsısındaǵı Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinen óz múliklerin aldı, – dedi.

Jerdi bólistirip beriwge juwapker jetekshiler

16Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

17– Ruwxaniy Elazar hám Nun ulı Eshua Izrail xalqına eldi bólistirip bersin+. 18Eldi bólistiriw ushın hár bir urıwdan bir jetekshiden alıp, xızmetke qoyıń. 19Sol adamlardıń atları mınalar:

1. Yahuda urıwınan Efunne ulı Kaleb,+
2. 20Shimon urıwınan Ammihud ulı Samuel,
3. 21Benyamin urıwınan Kislon ulı Elidad,
4. 22Dan urıwınan Iogliy ulı basshı Bukkiy,

5. 23Yusup ulı Menashshe urıwınan Efod ulı basshı Xanniel,

6. 24Efrayım urıwınan Shiftan ulı basshı Kemuel,

7. 25Zebulon urıwınan Parnax ulı basshı Elisafan,

8. 26Issaxar urıwınan Azzan ulı basshı Paltiel,

9. 27Asher urıwınan Shelomiy ulı basshı Axihud,

10. 28Naftaliy urıwınan Ammihud ulı basshı Pedael.

29Qanan jerin Izrail xalqına múlik etip bólistirip beriń, dep Jaratqan Iye usı adamlarǵa buyırǵan edi.

35

Lebiylilerge berilgen qalalar

35^1•Jaratqan Iye oypatlıqtıń Moabqa tiyisli bóleginde, Erixonıń qarsısındaǵı Iordannıń boyında Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izraillılarǵa buyır, olar alatuǵın úles jerinde lebiylilerdiń jasawı ushın qalalar ajıratıp bersin. Sonıń menen birge, qalalardıń átirapındaǵı jaylawlardı da bersin. 3Solay etip, lebiylilerdiń jasawı ushın qalaları hám olardıń pada, súriwleri menen basqa da haywanları ushın jaylawları bolsın.

4Lebiylilerge beriletuǵın qalalardıń aylana átirapındaǵı jaylawlar qala qorǵanınan baslap mıń shıǵanaq uzınlıqqa sozılǵan bolsın. 5Qala ortada jaylasqan bolıp, onıń sırtınan baslap, shıǵısqa, qublaǵa, batısqa hám arqaǵa qaray eki mıń shıǵanaqtan ólshep shıǵıń. Bular qalalar ushın jaylawlar boladı.

6– Lebiylilerge beriletuǵın qalalardan altawı panalaytuǵın qala bolsın. Solay etip, adam óltiriwshiniń sol jerge qashıwına jol qoyasızlar. Usı altı qaladan tısqarı lebiylilerge qırıq eki qala berilsin+. 7Barlıǵı bolıp, lebiylilerge jaylawları menen birge qırıq segiz qala beresizler. 8Izraillılardıń úles jerinen lebiylilerge beriletuǵın qalalar hár bir urıwǵa túsken payına ılayıqlı bolsın. Kóp úles jer alǵan urıw kóp, az úles jer alǵan urıw az qala bersin.

Panalaytuǵın qalalar

(Nzm 19:1-13; Eshu 20:1-9)

9•Jaratqan Iye Muwsa menen sóylesiwin dawam etip, bılay dedi:

10– Izraillılarǵa bılay dep ayt: «Iordan dáryasınan ótip, Qanan eline kirgenińizden keyin, 11panalaytuǵın qalalardı tańlap alıń. Solay etip, abaysızda adam óltirip qoyǵan adam sol panalaytuǵın qalaǵa qashıp kete alatuǵın bolsın+. 12Bul qalalar adam óltirip qoyǵan adamnıń jámiyet aldında húkim etilmesinen aldın óltirilmewi ushın, onıń ósh alıwshı ámeńgerden qashıp, panalaytuǵın jeri boladı. 13Sizler ajıratatuǵın altı qala panalaytuǵın qala bolsın. 14Panalaytuǵın qalalardıń úshewi Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinen, qalǵan úshewi Qanan jerinen tańlap alınsın. 15Bul altı qala izraillılar hám arańızda jasap atırǵan kelgindiler menen jat jerli adamlar ushın panalaw qalası bolsın. Solay etip, abaysızda adam óltirip qoyǵan adam sol jerge qashıp barsın.

16Eger kim de kim temir qural menen bir adamdı urıp óltirip qoysa, onda urǵan adam qanxor sanaladı hám ol sózsiz óltirilsin. 17Eger tas penen birewdi urıp, onı óltirse, óltirgen adam qanxor sanaladı hám ol sózsiz óltirilsin. 18Yamasa ol aǵash buyım menen birewdi urıp, onı óltirse, onda óltirgen adam qanxor sanaladı hám ol sózsiz óltirilsin. 19Ólgen adamnıń ósh alıwshı adamı qanxordı ushıratıp qalıwdan-aq, onı óltirsin. 20Sonday-aq eger bir adam birewdi jek kórgenlikten iyterip jiberip yamasa bilqastan oǵan qaray bir nárseni ılaqtırıp, ol adamdı óltirse, 21yamasa óshegisip, onı mushı menen urıp óltirse, urǵan adam sózsiz óltirilsin. Óytkeni ol qanxor. Ólgen adamnıń óshin alıwshı adam qanxordı ushıratıp qalıwdan-aq, onı óltirsin.

22Eger kim de kim bir adamdı óshegisip emes, al abaysızdan iyterip jiberse, yamasa oǵan qaray bilmesten bir nárseni ılaqtırıp jiberse,+
23yamasa onı kórmey qalıp, ústine bir tastı túsirip alıp, onı óltirip qoysa, biraq óltirip qoyǵan adam oǵan dushpan bolmay, oǵan jawızlıq oylamaǵan bolsa, 24jámiyet adam óltirip qoyǵan menen ósh alıwshı ámeńgerdiń arasında usı qaǵıydalar boyınsha qarar shıǵarsın. 25Jámiyet adam óltirip qoyǵan adamdı ósh alıwshı ámeńgerdiń qolınan qorǵawı kerek hám onı qashıp kelgen panalaytuǵın qalaǵa qaytadan qaytarıp jibersin. Ol adam muxaddes may menen maylanǵan bas ruwxaniydiń ólimine deyin sol jerde jasap qalsın+.

26Biraq adam óltiriwshi qashıp barǵan panalaytuǵın qalanıń shegarasınan shıqsa, 27ósh alıwshı ámeńger de onı panalaytuǵın qalanıń shegarasınıń sırtında kórip qalsa, ósh alıwshı ámeńger adam óltiriwshini óltirse, ol ayıplı sanalmaydı. 28Óytkeni adam óltiriwshi bas ruwxaniydiń ólimine deyin panalaytuǵın qala ishinde bolıwı kerek. Tek ǵana bas ruwxaniydiń óliminen soń óz jerine qaytıwına boladı.

29Qay jerde jasasańız da bular áwladlar dawamında sizler ushın qaǵıyda bolsın.

30Adam óltiriwshi gúwalardıń aytqan sózleri boyınsha ólim jazasına tartılsın. Tek bir adamnıń ǵana gúwalıǵı menen hesh kim óltirilmesin+.

31Ólimge ılayıqlı qanxordıń janın qutqarıw ushın qun almań, ol sózsiz óltirilsin+.

32Panalaytuǵın qalaǵa qashqan adam qun tólep, bas ruwxaniydiń óliminen aldın óz jerine qaytıp barıp jasawına ruxsat bermeń.

33Ózlerińiz jasap atırǵan eldi haramlamań. Qan tógiwshilik eldi haramlaydı. Ishinde qan tógilgen jer tek ǵana qan tókken adamnıń qanı menen páklenedi+.

34Ózlerińiz ishinde jasap atırǵan hám Men ishinde bolıp atırǵan jerdi haramlamań. Sebebi Men izraillılardıń arasında jasaytuǵın Jaratqan Iyemen».+

36

Selofexadtıń qızlarınıń úles jeri

36^1•Bir kúni Yusup ulı Menashshe urıwınan Maxir ulı Gilad áwladınan bolǵan basshılar Muwsanıń hám Izraildıń tiyre basshılarınıń aldına kelip, olarǵa bılay dedi:

2– Jaratqan Iye eldi múlik etip, shek boyınsha izraillılar arasında úlestiriw ushın mırzamız Muwsaǵa buyrıq berdi. Tuwısqanımız Selofexadtıń múlki qızlarına beriliwi ushın da buyrıq berilgen edi. 3Degen menen, eger Selofexadtıń qızları basqa bir Izrail urıwına tiyisli erkeklerge turmısqa shıqsa, olardıń múlikleri kúyewleri tiyisli bolǵan urıwdıń múlkine ótip ketedi. Sonda urıwımız shek boyınsha alǵan jer úlesiniń bir bóleginen ayırılıp qaladı. 4Hátteki, izraillılardıń Qutlı jılı[*] belgilengende de, qızlardıń múlki urıwımızǵa qaytarılmay, kúyewleri tiyisli bolǵan urıwda qalıp ketedi. Solay etip, olardıń múlikleri babalarımızdıń urıwına túsken múlikten alınıp, bir bólek jerimizden ayırılıp qalamız+.

5Muwsa Jaratqan Iyeniń sózi boyınsha izraillılarǵa bılay dep buyrıq berdi:

– Yusup áwladınan bolǵan adamlardıń aytqanları durıs. 6Jaratqan Iye Selofexadtıń qızları haqqında mınaday buyrıq beredi: «Selofexadtıń qızları qálegen jigitke turmısqa shıǵıwına boladı, biraq bul jigitler ákesiniń urıwınan hám tiyresinen bolıwı shárt. 7Izrail xalqınıń múlik etip alǵan jeri bir urıwdan ekinshi urıwǵa ótip ketpesin. Hár bir izraillı óz urıwınıń múlkin saqlap qalsın+. 8Izraildaǵı hár bir urıwdaǵı jer múlkine miyrasxor bolǵan qız ákesi tiyisli bolǵan urıw hám tiyresindegi jigitke turmısqa shıqsın. Solay etip, hár bir izraillı ata-babalarınıń múlkine ózleri iyelik etip qalsın+. 9Sonda múlik bir urıwdan ekinshi urıwǵa ótip ketpeydi. Hár bir Izrail urıwı ózlerine alǵan múlikti saqlap qalsın».

10Selofexadtıń qızları Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday isledi. 11Selofexadtıń qızları Maxla, Tirsa, Xogla, Milka hám Noa óz atalas aǵalarına turmısqa shıqtı. 12Solay etip, olar Yusup ulı Menashshe urpaǵınan bolǵan jigitlerge turmısqa shıqtı hám olardıń múlikleri ákeleri tiyisli bolǵan tiyre hám urıwda qaldı.

13Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı oypatlıqtıń Moabqa tiyisli bóleginde, Erixo qalasınıń qarsısındaǵı Iordan dáryasınıń boyında izraillılarǵa bergen buyrıq hám nızamları usılardan ibarat edi.

* 1:20-21 Izrail – Yaqıptıń basqa atı. Jar 32:27-28 qarań.

* San 2:14 Dewel – Kóp qoljazbalarda «Rewel».

* 3:47 Bes shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

* 3:47 Jigirma gera – bir gera shama menen 0,5 gr.

* 5:15 Onnan bir efa – bir efa shama menen 22 l.

* 7:89 Kerub – qanatlı ruwxıy barlıq.

* 10:29 Reuel – Itronıń basqa atı. Shıǵ 3:1 qarań.

* 11:3 Tabera – «jandırılıw» degendi bildiredi.

* 11:6 Shıǵ 16:31.

* 11:32 On xomer – bir xomer shama menen 220 l.

* 11:34 Kibrot-Hattaawa – «nápsi qábirleri» degendi bildiredi.

* 13:17 Hoshea – «qutqaradı», al Eshua – «Jaratqan Iye qutqaradı» degendi bildiredi.

* 13:25 Eshkol – «solqım» degendi bildiredi.

* 13:27 Qadesh – yaǵnıy Qadesh-Barniya.

* 15:4 Tórtten bir hin – bir hin shama menen 3,7 l.

* 19:6 Mayoran shóbi – bul nazbaygúl shóbine tuqımlas ósimlik.

* 20:13 Meriba – «daw» degendi bildiredi.

* 21:3 Xorma – «pútkilley joq etiw» yamasa «baǵıshlanǵan» degendi bildiredi.

* 21:16 Beer – «qudıq» degendi bildiredi.

* 24:7 Agag – Amaleklerdiń patshası.

* 27:21 Urim – bul Qudaydıń erkin biliw ushın arnalǵan tas bolıp, onı shek taslaw jolı menen qollanǵan bolıwı múmkin.

* 36:4 Leb 25:8-17.

+ 1:1 Shıǵ 19:1, Shıǵ 25:22

+ 1:2 Shıǵ 30:12-14, Shıǵ 38:26, San 26:2, 2Pat 24:1, 1Jln 21:2

+ 1:5 San 7:30
+ 1:6 San 7:36
+ 1:7 Shıǵ 6:23, Rut 4:20, 1Jln 2:10
+ 1:8 San 7:18
+ 1:9 San 7:24
+ 1:10 San 7:48
+ 1:11 San 7:60
+ 1:12 San 7:66
+ 1:13 San 7:72
+ 1:14 San 7:42
+ 1:15 San 7:78
+ 1:21 San 26:7
+ 1:23 San 26:14
+ 1:25 San 26:18
+ 1:27 San 26:22
+ 1:29 San 26:25
+ 1:31 San 1:27
+ 1:33 San 26:37
+ 1:35 San 26:34
+ 1:37 San 26:41
+ 1:39 San 26:43
+ 1:41 San 26:47
+ 1:43 San 26:50
+ 1:46 Shıǵ 38:26, San 26:51

+ 1:53 San 8:19, San 16:46, San 18:5, 1Jln 9:27

+ 2:3 San 1:7
+ 2:9 San 10:14
+ 2:16 San 10:18-20
+ 2:17 San 10:17, San 10:21
+ 2:24 San 10:22-24
+ 2:31 San 10:25-27
+ 2:32 Shıǵ 38:26, San 1:46, San 26:51
+ 2:33 San 1:47-53
+ 3:2 Shıǵ 6:23
+ 3:4 Leb 10:2, 1Jln 24:2
+ 3:6 San 18:2
+ 3:9 San 8:19, San 18:6
+ 3:10 San 16:40, 2Jln 26:18
+ 3:13 Shıǵ 13:2, Shıǵ 13:11-16
+ 3:17 Jar 46:11, Shıǵ 6:16-19, Shıǵ 10:2
+ 3:18 1Jln 6:17, 1Jln 23:7
+ 3:19 1Jln 6:2, 1Jln 6:18, 1Jln 23:12
+ 3:20 1Jln 6:19, 1Jln 23:21
+ 3:23 San 1:53
+ 3:25 San 4:24-26
+ 3:27 1Jln 26:23
+ 3:31 San 4:4, San 4:15
+ 3:32 San 4:16
+ 3:36 San 4:31-32
+ 3:39 San 26:62
+ 3:47 Shıǵ 13:13, San 18:15-16, Shıǵ 30:13

+ 4:3 San 8:24-25, 1Jln 23:3, 1Jln 23:24, 1Jln 23:27

+ 4:6 Shıǵ 25:5
+ 4:15 2Pat 6:6-7, 1Jln 13:9-10
+ 4:16 San 3:32
+ 4:20 1Pat 6:19
+ 4:24 San 3:25-26
+ 4:31 San 3:36-37
+ 5:2 Leb 13:3, Leb 15:2, Leb 13:46
+ 5:3 Leb 15:31
+ 5:6 Leb 6:2-3
+ 5:7 Leb 5:5, Leb 6:5
+ 5:13 Shıǵ 20:14, Leb 18:20
+ 5:15 Leb 5:11
+ 5:22 Zab 108:18
+ 6:2 Biy 13:5, Amo 2:11-12
+ 6:5 Ezk 44:20
+ 6:6 Leb 21:11
+ 6:10 Leb 1:14, Leb 5:7
+ 6:14 Leb 3:6, Leb 4:32
+ 6:15 Leb 2:4
+ 6:19 Shıǵ 29:23-24
+ 6:20 Leb 7:31
+ 6:23 Leb 9:23, Nzm 21:5, 1Jln 23:13
+ 6:24 Zab 120:8, Zab 133:3

+ 6:25 Zab 4:7, Zab 30:17, Zab 66:2, Zab 79:4, Zab 79:8, Zab 79:20, Zab 118:135

+ 7:1 Shıǵ 40:17, Leb 8:10
+ 7:7 San 4:25
+ 7:8 San 4:31
+ 7:9 San 3:31
+ 7:12 Shıǵ 6:23, San 1:7
+ 7:14 Shıǵ 30:34-35
+ 7:15 Leb 1:2-3
+ 7:16 Leb 4:23-24
+ 7:17 Leb 3:1
+ 7:18 San 1:8
+ 7:24 San 1:9
+ 7:30 San 1:5
+ 7:36 San 1:6
+ 7:42 San 1:14
+ 7:48 San 1:10, 1Jln 7:26-27
+ 7:54 San 1:10
+ 7:60 San 1:11
+ 7:66 San 1:12
+ 7:72 San 1:13
+ 7:78 San 1:15
+ 7:89 Shıǵ 25:22
+ 8:7 San 19:9, San 19:17
+ 8:8 Leb 2:1
+ 8:14 San 3:45
+ 8:16 Shıǵ 13:2, Shıǵ 13:11-16
+ 8:19 San 3:9, San 1:53
+ 8:24 San 4:3, 1Jln 23:24, 1Jln 23:27
+ 9:2 Shıǵ 12:1, Leb 23:5
+ 9:6 Leb 21:1, San 5:2
+ 9:11 Shıǵ 12:6, 2Jln 30:2
+ 9:12 Shıǵ 12:46, Yuxn 19:36
+ 9:14 Shıǵ 12:48-49
+ 9:15 Shıǵ 13:21, Shıǵ 40:17
+ 9:17 Shıǵ 40:36
+ 10:3 Iol 2:15
+ 10:5 San 2:3-9
+ 10:6 San 2:10-16
+ 10:8 1Jln 15:24
+ 10:9 San 31:6, 2Jln 13:12, 2Jln 13:14
+ 10:10 San 29:1, Zab 80:4, San 28:11-15
+ 10:12 Jar 21:21
+ 10:14 San 2:9, San 1:7-9
+ 10:17 San 2:17
+ 10:18 San 2:10-16
+ 10:21 San 4:4-15, San 7:9
+ 10:22 San 2:18-24
+ 10:25 San 2:25-31
+ 10:29 Shıǵ 2:18, Jar 12:7, Jar 32:12
+ 10:32 Biy 1:16
+ 10:34 Shıǵ 13:21
+ 10:35 Zab 67:2, Iysh 33:10
+ 11:1 Leb 10:2, San 16:35
+ 11:2 Yaqp 5:16
+ 11:4 Shıǵ 12:38, 1Kor 10:6
+ 11:6 San 21:5
+ 11:8 Shıǵ 16:13, Shıǵ 16:15-31
+ 11:14 Shıǵ 18:18, Nzm 1:9
+ 11:15 Yuns 4:3
+ 11:16 Shıǵ 24:1, Nzm 1:15
+ 11:17 4Pat 2:9, Nxm 9:20
+ 11:18 Shıǵ 19:10
+ 11:21 Shıǵ 12:37

+ 11:23 Iysh 50:2, Iysh 59:1, San 23:19, Ezk 12:25

+ 11:31 Shıǵ 16:13
+ 11:35 San 33:17
+ 12:6 Jar 46:2, Dan 8:2
+ 12:7 Evr 3:2, Evr 3:5
+ 12:8 Shıǵ 33:11, Shıǵ 33:19
+ 12:10 Leb 13:3
+ 12:14 Leb 13:46, San 5:2
• 13:1 Nzm 1:19-25
+ 13:1 San 10:12, Jar 21:21
+ 13:3 Eshu 3:12
+ 13:4 San 32:8, Nzm 1:22
+ 13:7 San 13:31
+ 13:17 San 11:28, San 14:6

+ 13:23 Eshu 15:14, Biy 1:10, Zab 77:12, Zab 77:43, Iysh 19:11, Iysh 30:4

+ 13:24 San 32:9, Nzm 1:24-25

+ 13:30 Shıǵ 17:8

+ 13:31 San 13:7, San 14:6, San 26:65, San 32:12, San 34:19, Nzm 1:36, Eshu 14:6-15, Eshu 15:13-19, Biy 1:12-15, 1Jln 2:9, 1Jln 2:18

+ 13:32 Eshu 14:8
+ 13:33 Ezk 36:12
+ 13:34 Jar 6:4, Iysh 40:22
• 14:1 Nzm 1:26-32
+ 14:2 Shıǵ 16:3, San 20:3
+ 14:4 Nxm 9:17

+ 14:5 San 16:4, San 16:22, San 16:45, San 20:6, Eshu 7:6

+ 14:6 Shıǵ 24:13, San 11:28, San 13:31, Mrk 14:63, Elsh 14:14

+ 14:9 Rim 8:31
+ 14:10 Shıǵ 17:4
+ 14:12 Shıǵ 32:10
+ 14:14 Shıǵ 15:14-15
+ 14:16 Nzm 9:28
+ 14:17 Shıǵ 34:6, Shıǵ 20:5, Nzm 5:9
• 14:20 Nzm 1:34-40

+ 14:21 Zab 71:19, Iysh 6:3, Iysh 11:9, Xab 2:14

+ 14:23 Nzm 12:9-10, Zab 94:11
+ 14:24 San 13:30, San 14:6, Eshu 14:10
+ 14:29 Evr 3:17, San 1:2-3
+ 14:30 San 26:64-65
+ 14:33 Nzm 1:3, Nzm 8:2
+ 14:34 Ezk 4:5-6
+ 14:38 San 26:65
• 14:39 Nzm 1:40-46
+ 14:43 San 13:30
+ 14:45 San 21:3, Biy 1:17

+ 15:3 Shıǵ 29:18, Leb 1:2-3, Leb 22:21, Shıǵ 23:14

+ 15:8 Leb 3:1

+ 15:10 Leb 1:9

+ 15:15 Shıǵ 12:49, Leb 19:34, Leb 24:22, Nzm 10:19

+ 15:19 Eshu 5:11-12
+ 15:22 Leb 4:2, Leb 4:27, Leb 5:15
+ 15:24 Leb 4:13
+ 15:27 Leb 4:27-28
+ 15:29 San 15:15
+ 15:30 Evr 10:26
+ 15:32 Shıǵ 35:3
+ 15:34 Leb 24:12
+ 15:35 Shıǵ 31:14, Leb 24:14-16
+ 15:38 Nzm 22:12, Mat 23:5
+ 15:40 Leb 11:44
+ 15:41 Leb 22:33
• 16:1 Zab 105:16-18
+ 16:1 Shıǵ 6:16, Shıǵ 6:18, Shıǵ 6:21
+ 16:3 Shıǵ 19:6
+ 16:4 San 14:5
+ 16:5 2Tim 2:19
+ 16:7 Leb 10:1
+ 16:9 San 8:14
+ 16:11 Shıǵ 16:7-8
+ 16:13 Shıǵ 2:14
+ 16:15 1Pat 12:3
+ 16:21 Shıǵ 33:5

+ 16:22 San 14:5, San 27:16, Ayup 12:10, Waz 12:7, Zxr 12:1, Elsh 17:28, Jar 18:23

+ 16:26 2Tim 2:19
+ 16:29 3Pat 22:28
+ 16:30 Zab 54:16
+ 16:33 Hkm 1:12
+ 16:35 Leb 10:2, San 11:1
+ 16:40 San 3:10, 2Jln 26:18
+ 16:45 Shıǵ 33:5, San 14:5
+ 16:46 Leb 16:12, San 1:53
+ 16:48 San 25:8, 2Pat 24:25
+ 17:4 Shıǵ 25:22
+ 17:8 Evr 9:4
+ 18:1 Shıǵ 28:38
+ 18:2 San 3:6-10
+ 18:5 San 1:53
+ 18:7 Shıǵ 26:31, Leb 16:2, San 1:51
+ 18:8 Leb 7:32, San 5:9, Shıǵ 29:28
+ 18:11 Leb 22:2, Leb 22:3, Leb 22:11-13
+ 18:12 Nzm 18:4
+ 18:13 Shıǵ 23:19
+ 18:14 Leb 27:21, Leb 27:28
+ 18:15 Shıǵ 13:2, Shıǵ 13:11-16, San 3:46-47
+ 18:16 Shıǵ 30:13
+ 18:17 Shıǵ 13:2, Shıǵ 13:11-16
+ 18:18 Shıǵ 29:26-28
+ 18:19 Leb 2:13, 2Jln 13:5

+ 18:20 Nzm 10:9, Nzm 12:12, Nzm 14:27, Nzm 18:1-2, Eshu 13:33, Eshu 14:3, Eshu 18:7, Ezk 44:28

+ 18:21 Leb 27:30, Nzm 14:22
+ 18:26 Nxm 10:38
+ 19:2 Nzm 21:3, 1Pat 6:7
+ 19:4 Leb 4:16-17
+ 19:5 Shıǵ 29:14, Leb 4:11-12, Leb 9:11
+ 19:6 Shıǵ 12:22, Leb 14:4
+ 19:7 Leb 11:25
+ 19:9 San 8:7
+ 19:10 Leb 11:25
+ 19:12 San 31:19
+ 19:13 Leb 15:31
+ 19:15 Leb 11:32
+ 19:18 Shıǵ 12:22
+ 19:19 Leb 11:25
+ 19:20 Leb 15:31
+ 19:22 Xag 2:13
+ 20:1 Shıǵ 15:20
+ 20:2 Shıǵ 17:1-7
+ 20:3 Shıǵ 16:3, San 14:2
+ 20:6 San 14:5
+ 20:10 Zab 105:33
+ 20:12 San 27:14, Nzm 31:2
+ 20:14 Jar 25:24-26, Nzm 2:4
+ 20:15 Jar 46:6-7, Shıǵ 1:11
+ 20:16 Shıǵ 2:23, Shıǵ 3:7, Shıǵ 14:19
+ 20:17 San 21:22, Nzm 2:27
+ 20:19 Nzm 2:28
+ 20:21 Biy 11:16-17
+ 20:22 San 33:37
+ 20:24 San 20:12
+ 20:26 Shıǵ 28:2, Shıǵ 29:29
+ 20:28 San 33:38-39, Nzm 10:6
+ 20:29 Nzm 34:8
+ 21:1 San 33:40

+ 21:2 Leb 27:29, Nzm 7:2, Biy 11:30-31, Jar 28:20

+ 21:4 Biy 11:18
+ 21:5 San 11:4-6, San 11:20
+ 21:9 4Pat 18:4, Yuxn 3:14
+ 21:10 San 33:43
+ 21:11 San 33:44
+ 21:12 Nzm 2:13
+ 21:13 San 22:36, Biy 11:18

+ 21:15 Nzm 2:9, Nzm 2:18, Nzm 2:29, Iysh 15:1

• 21:21 Nzm 2:24, Biy 11:19-22
+ 21:22 San 20:17, San 20:19
+ 21:24 Nzm 3:16, Eshu 12:2, Biy 11:13
+ 21:28 Erm 48:45-46

+ 21:29 Biy 11:24, Rut 1:15, 3Pat 11:7, 4Pat 23:13, Erm 48:7

+ 21:30 San 32:3, Eshu 13:17, Iysh 15:2, Erm 48:18, 1Jln 19:7, Iysh 15:2

+ 21:32 San 32:1, Eshu 13:25, 2Pat 24:5, Erm 48:32

+ 21:33 Eshu 13:12
+ 21:34 Nzm 3:1-2
+ 22:2 Biy 11:25, Shıǵ 15:15, Ayup 40:10
+ 22:5 Nzm 23:4
+ 22:6 Eshu 24:9, Nxm 13:2, Mix 6:5
+ 22:18 3Pat 13:8, 3Pat 22:14
+ 22:23 Eshu 5:13
+ 22:36 San 21:13, San 21:15
+ 22:38 Amo 3:8
+ 23:1 Ayup 42:8, 1Jln 15:26
+ 23:8 Hkm 26:2
+ 23:9 Nzm 33:28, Shıǵ 33:16
+ 23:10 Jar 13:16

+ 23:19 Hosh 11:9, 1Pat 15:29, 2Tim 2:13, Tit 1:1-2, Mal 3:6

+ 23:22 San 24:8
+ 23:23 Zab 43:1
+ 23:24 Jar 49:9, Jar 49:27

+ 24:2 San 11:25, Biy 3:10, 1Pat 10:10, 1Pat 16:13, 1Pat 19:20, 2Jln 15:1, 2Jln 20:14, 2Jln 24:20

+ 24:8 San 23:22
+ 24:9 Jar 49:9, Jar 12:3, Jar 27:29
+ 24:10 Nzm 23:5

+ 24:17 Mat 2:2, Ayan 22:16, Jar 49:10, Erm 48:45

+ 24:18 2Pat 8:14

+ 24:20 Jar 36:12, Shıǵ 17:8

+ 24:21 Jar 15:19, Biy 1:16, Biy 4:11, Biy 5:24, 1Pat 15:6, 1Pat 27:10, 1Pat 30:29, 1Jln 2:55, 1Jln 21:28-29, Erm 49:16

+ 24:24 Dan 11:30, Jar 10:21, Jar 10:25
+ 25:1 San 33:49, Eshu 2:1, Eshu 3:1
+ 25:2 Shıǵ 34:15

+ 25:3 San 31:16, Eshu 22:17, Zab 105:28-29, Hosh 9:10

+ 25:4 Nzm 4:3, Nzm 21:22
+ 25:7 Shıǵ 6:25
+ 25:8 Zab 105:30, San 16:48, 2Pat 24:25

+ 25:12 Iysh 54:10, Ezk 34:25, Ezk 37:26, Hosh 2:18

+ 25:13 1Jln 6:4-15
+ 25:15 San 31:8
+ 25:17 San 31:2, San 31:7

+ 26:2 Shıǵ 30:12-14, Shıǵ 38:26, San 1:2, San 1:3, 2Pat 24:1, 1Jln 21:2

+ 26:5 Shıǵ 6:14, 1Jln 5:1-3
+ 26:6 Jar 46:8-9
+ 26:7 San 1:21
+ 26:9 San 16:1-2
+ 26:10 San 16:31-35
+ 26:11 Shıǵ 6:24
+ 26:12 Jar 46:10, Shıǵ 6:15, 1Jln 4:24
+ 26:14 San 1:23
+ 26:15 Jar 46:16
+ 26:18 San 1:25
+ 26:19 Jar 38, Jar 46:12, 1Jln 2:3-5
+ 26:22 San 1:27
+ 26:23 Jar 46:13, 1Jln 7:1
+ 26:25 San 1:29
+ 26:26 Jar 46:14
+ 26:27 San 1:31
+ 26:28 Jar 46:20
+ 26:29 1Jln 7:14-19
+ 26:33 San 27:1-7
+ 26:34 San 1:35
+ 26:35 1Jln 7:20-27
+ 26:37 San 1:33
+ 26:38 Jar 46:21, 1Jln 7:6-12, 1Jln 8:1-5
+ 26:41 San 1:37
+ 26:42 Jar 46:23
+ 26:43 San 1:39
+ 26:44 Jar 46:17, 1Jln 7:30-40
+ 26:47 San 1:41
+ 26:48 Jar 46:24, 1Jln 7:13
+ 26:50 San 1:43
+ 26:51 San 1:46
+ 26:53 Eshu 11:23
+ 26:54 San 33:54

• 26:57 Shıǵ 6:16-25, 1Jln 6:1-3, 1Jln 6:16-30

+ 26:60 Shıǵ 6:23-25
+ 26:61 Leb 10:2
+ 26:62 San 3:39
+ 26:65 San 14:28-30
• 27:1 San 36:1-12
+ 27:1 San 26:33, Eshu 17:3-4
+ 27:3 San 16:1-35, San 16:49
+ 27:4 Ayup 42:15
+ 27:11 Rut 4:3-6, Erm 32:6-9
+ 27:12 Nzm 3:27, Nzm 32:49
+ 27:13 San 20:24
+ 27:14 San 20:12-13
+ 27:16 San 16:22

+ 27:17 3Pat 22:17, Ezk 34:5, Zxr 10:2, Mat 9:36, Mrk 6:34

+ 27:18 Shıǵ 24:13
+ 27:19 Nzm 3:28, Nzm 31:14
+ 27:20 Eshu 1:16-18
• 28:1 Shıǵ 29:38-42
+ 28:2 Leb 3:11, Leb 21:6, Leb 1:9
+ 28:10 Ezk 46:4-5
+ 28:11 San 10:10
• 28:16 Shıǵ 13:3-7, Leb 23:5-8, Nzm 16:1-8
+ 28:16 Shıǵ 12:1-13
+ 28:17 Shıǵ 23:15
• 28:26 Nzm 16:9-12
+ 29:1 Leb 23:23-25
+ 29:7 Leb 16:29-31, Leb 23:27-32
• 29:12 Leb 23:33-43, Nzm 16:13-15
+ 29:12 Ezr 3:4
+ 29:39 Leb 7:16
+ 30:3 Leb 5:4, Nzm 23:21, Zab 49:14, Waz 5:3
+ 31:2 San 25:17
+ 31:6 San 10:9
+ 31:8 San 25:15, Eshu 13:21
+ 31:15 1Pat 15:3
+ 31:16 San 25:1-5
+ 31:17 Biy 21:11
+ 31:18 Nzm 21:10-14
+ 31:19 San 19:12, San 19:22
+ 31:24 Leb 11:25, San 19:10
+ 31:27 Eshu 22:8, 1Pat 30:24
+ 31:50 Shıǵ 30:12
+ 31:53 Nzm 20:14
+ 31:54 Shıǵ 30:16
+ 32:1 San 21:32
+ 32:4 San 21:24, San 21:35
+ 32:8 San 13:3-4, San 13:21-33
+ 32:10 Nzm 1:34-36
+ 32:11 San 14:29
+ 32:12 San 14:6
+ 32:13 San 14:33-35
+ 32:17 Eshu 4:12-13
+ 32:18 Eshu 22:4
+ 32:19 Eshu 13:8
+ 32:39 Jar 50:23, 1Jln 7:14-15
+ 32:40 Eshu 13:31, Eshu 17:1
+ 32:41 Nzm 3:14-15, 3Pat 4:13, 1Jln 2:21-23
+ 33:3 Shıǵ 14:8
+ 33:4 Shıǵ 12:12, Shıǵ 12:29
+ 33:5 Shıǵ 12:37
+ 33:6 Shıǵ 13:20
+ 33:7 Shıǵ 14:2
+ 33:8 Shıǵ 15:22-23
+ 33:9 Shıǵ 15:27
+ 33:11 Shıǵ 16:1
+ 33:14 Shıǵ 17:1
+ 33:15 Shıǵ 19:2
+ 33:16 San 11:34
+ 33:17 San 11:35
+ 33:31 Nzm 10:6
+ 33:33 Nzm 10:7
+ 33:35 Nzm 2:8
+ 33:36 San 20:1, San 27:14
+ 33:37 San 20:22
+ 33:38 San 20:28, Nzm 10:6
+ 33:40 San 21:1
+ 33:43 San 21:10
+ 33:44 San 21:11
+ 33:47 Nzm 32:49
+ 33:48 San 22:1
+ 33:49 San 25:1
+ 33:52 Shıǵ 23:24, Nzm 7:5
+ 33:54 San 26:54
• 34:1 Ezk 47:13-21
+ 34:3 Eshu 15:1-4
+ 34:7 San 33:37-39
+ 34:8 4Pat 14:25
+ 34:11 4Pat 23:33, Erm 39:5

+ 34:12 Jar 15:18, Shıǵ 23:31, Nzm 11:24, Eshu 1:4

+ 34:17 Eshu 14:1, Eshu 19:51
+ 34:19 San 14:6
• 35:1 Eshu 21:1-42
+ 35:6 Nzm 4:41-43, Eshu 20:7-8
• 35:9 Nzm 4:41-43, Nzm 19:1-13, Eshu 20
+ 35:11 Shıǵ 21:13
+ 35:22 Shıǵ 21:13
+ 35:25 Shıǵ 29:7
+ 35:30 Nzm 17:6, Nzm 19:15
+ 35:31 Jar 8:22, Shıǵ 21:12, Shıǵ 21:30
+ 35:33 Zab 105:38, Jar 9:6
+ 35:34 Leb 18:25
• 36:1 San 27:1-7, Eshu 17:3-6
+ 36:4 Leb 25:10
+ 36:7 3Pat 21:1-16, Ezk 45:9, Ezk 46:18
+ 36:8 1Jln 23:22

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: Sanlar

Alǵí sóz

Sanlar

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi