Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-08-31T23:59:25.782264+00:00

Muxaddes Kitap: Mark

Muxaddes Kitap: Mark

1. Alǵí sóz

1. Mark

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

Mark

Mark

1. Alǵí sóz

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

Alǵí sóz

Mark jazǵan Xosh Xabar

Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul Xosh Xabardı Yuxan dep te atalǵan Mark jazǵan. Ol ózi elshi bolmaǵanı menen de, Pavel hám Barnaba menen birge xızmet etken (Elsh 13:5). Áyyemgi masiyxıylardıń maǵlıwmatı boyınsha ol Petrdiń dilmashı bolǵan.

Ol kitaptı yahudiy emeslerge, yaǵnıy rimlilerge hám basqa millet adamlarına qarata jazǵan bolıwı múmkin. Sebebi kitapta yahudiylerdiń úrp-ádetleri hám arameyshe sózlerdiń mánisleri túsindiriledi.

Mark Iysanıń qúdireti hám biyligine ayrıqsha pát beredi. Ol Iysanı Qudaydıń Ulı dep tastıyıqlap, Iysa ullı Ustaz, teńi joq Shıpaker ekenin, hátteki shaytan, jinler hám ólim Oǵan boysınatuǵının sóz qıladı. Avtor Iysanıń tábiyat, gúna, diniy úrp-ádetler hám Ibadatxanadaǵı tártip ústinen Húkimdar ekenin kórsetedi. Iysanıń adamlarǵa shıpa bergeni haqqında Mark qayta-qayta sóz etip, Onıń bul káramatlardıń hámmesin Qudaydıń qúdireti menen qılǵanın tastıyıqlaydı.

Jáne de, usı kitaptaǵı 10:45-ayatta Iysanıń Ózi: «Adam Ulı Ózine xızmet ettiriwge emes, al Ózi xızmet etiwge hám kóplerdiń azatlıq qunın tólew ushın, Óz janın baǵıshlawǵa keldi», – dep aytqanınday, Mark Iysanı barlıq adamlardı gúnadan azat qılıw ushın Quday jibergen xızmetshi sıpatında kórsetedi.

1

Yaqıyanıń jol tayarlawı

(Mat 3:1-12; Luk 3:1-18; Yuxn 1:19-28)

1^1•Qudaydıń Ulı Iysa Masiyxtıń[*] Xosh Xabarınıń baslanıwı+. 2Iyshaya payǵambardıń kitabında[*] bılay dep jazılǵan:

«Mine, Men aldıńnan xabarshımdı jiberemen,

Ol Seniń baratuǵın jolıńdı tayarlap qoyadı[*]+.

3Shól dalada baqırǵan bir dawıs esitiledi:
„Iyemizge jol tayarlańlar,
Onıń júretuǵın jolların dúzetińler!“»[*]+

4Yaqıya shól dalaǵa kelip, adamlardı suwǵa shomıldırdı[*]. Olarǵa gúnalarınıń keshiriliwi ushın táwbege keliwdi hám suwǵa shomıldırılıwdı járiyalap júrdi+. 5Sonda pútkil Yahudiya úlkesiniń xalqı hám Erusalim turǵınlarınıń hámmesi oǵan barıp, gúnaların moyınladı hám Iordan dáryasında shomıldırıldı+.

6Yaqıya túye júninen kiyim kiyip, beline teri qayıs taǵıp, shegirtke hám jabayı hárreniń palı menen awqatlanatuǵın edi+. 7Ol xalıqqa járiyalap:

– Meniń izimnen mennen de qúdiretli Birew kiyatır. Men iyilip, Onıń ayaq kiyiminiń bawın sheshiwge de ılayıqlı emespen. 8Men sizlerdi suw menen shomıldırdım, al Ol sizlerdi Muxaddes Ruwx penen shomıldıradı, – dedi+.

Iysanıń shomıldırılıwı

(Mat 3:13-17; Luk 3:21-22)

9•Sol kúnleri Iysa Galila úlkesindegi Nasıra qalasınan kelip, Iordan dáryasında Yaqıyanıń qolınan shomıldırıldı+. 10Iysa suwdan shıǵıwdan-aq, aspannıń ashılǵanın hám Muxaddes Ruwxtıń kepter pishininde Óziniń ústine túskenin kórdi+. 11Sonda aspannan:

– Sen – Meniń súyikli Ulımsań, Men Saǵan ırzaman![*] – degen saza esitildi+.

Iysanıń sınalıwı

(Mat 4:1-11; Luk 4:1-13)

12Sonnan soń, dárriw Muxaddes Ruwx Iysanı shólge apardı. 13Iysa shólde qırıq kún bolıp, shaytan tárepinen sınaldı. Ol jabayı haywanlar arasında boldı hám perishteler Oǵan xızmet etti+.

Iysanıń Óz xızmetin baslawı

(Mat 4:12-17; Luk 4:14-15)

14•Yaqıya qamaqqa alınǵannan keyin, Iysa Galila úlkesine keldi hám Qudaydıń Xosh Xabarın járiyalap:+

15– Waqıt boldı, Qudaydıń Patshalıǵı jaqınladı. Táwbe etip, Xosh Xabarǵa isenińler! – dedi+.

Iysanıń dáslepki shákirtleri

16Iysa Galila kóliniń jaǵası menen baratırǵanda, kólge aw salıp júrgen Shimondı hám onıń inisi Andreydi kórdi. Olar balıqshılar edi+. 17Iysa olarǵa:

– Meniń izime erińler! Men sizlerdi adamlardı awlaytuǵın awshılar[*] qılaman, – dedi+.

18Olar dárriw awların taslap, Onıń izine erdi+.

19Iysa biraz júrgennen soń, Zebedeydiń ulı Yaqıptı hám onıń inisi Yuxandı kórdi. Olar qayıqta awların jamap otırǵan edi. 20Iysa dárriw olardı da shaqırdı. Olar da ákesi Zebedeydi jumısshılar menen qayıqta qaldırıp, Iysanıń izine erdi.

Iysanıń jindi quwıp shıǵarıwı

(Luk 4:31-37)

21•Olar Kaparnahum qalasına keldi. Shabbat kúni Iysa dárhal májilisxanaǵa kirip, tálim bere basladı+. 22Adamlar Onıń tálimine tań qalıstı, sebebi Ol diniy muǵallimler sıyaqlı emes, al Óz biyligi menen tálim berdi+.

23Sol waqıtta olardıń májilisxanasında jawız ruwxlı bir adam bolıp, ol:

24– Nasıralı Iysa! Bizler menen ne jumısıń bar? Sen bizlerdi joq etiwge keldiń be? Seniń kim ekenińdi bilemen, Sen – Qudaydıń Muxaddesiseń! – dep baqıra basladı+.

25Biraq Iysa jawız ruwxqa keyip:

– Únińdi óshir de, onnan shıǵıp ket! – dedi.

26Jawız ruwx adamdı qaltırattı da, qattı baqırıp, onnan shıǵıp ketti+. 27Hámme tań qalısıp, óz ara:

– Bul ne? Bul qanday qúdiretli jańa tálimat? Onıń buyrıǵına jawız ruwxlar da boysınadı-ǵo, – desti+.

28Iysa haqqında xabar tez arada pútkil Galila úlkesiniń hámme jerine tarqaldı.

Iysanıń kóp adamlarǵa shıpa beriwi

(Mat 8:14-17; Luk 4:38-41)

29Májilisxanadan shıǵıwdan-aq, Iysa Yaqıp hám Yuxan menen birge Shimon hám Andreydiń úyine keldi. 30Shimonnıń qáyin enesiniń ıssılıǵı kóterilip, awırıp jatırǵan edi. Olar Iysaǵa ol haqqında dárriw aytıp berdi+. 31Iysa hayaldıń qasına barıp, qolınan uslap turǵızǵanda, onıń ıssılıǵı túsip, olarǵa xızmet etti+.

32Quyash batıp kesh túskende, adamlar Iysaǵa barlıq awırǵan hám jin urǵanlardı alıp keldi. 33Pútkil qala xalqı esik aldına jıynaldı. 34Ol hár túrli awırıw menen awırǵan kóp adamlarǵa shıpa berdi hám kóp jinlerdi quwıp shıǵardı. Iysa jinlerdiń sóylewine ruxsat bermedi, óytkeni jinler Onıń kim ekenin biletuǵın edi+.

Iysanıń Galiladaǵı wazı

35•Tań azanda Iysa erte turıp, úyden shıqtı hám awlaq jerge barıp, duwa etti+. 36Shimon hám onıń qasındaǵılar Onı izlep shıqtı. 37Onı tapqannan soń, Oǵan:

– Hámme Seni izlemekte, – desti.

38Ol juwap berip:

– Júrińler, jaqın jaylasqan qalalarǵa barayıq. Men ol jerlerde de waz aytıwım kerek, sebebi Men sol ushın kelgenmen, – dedi+.

39Solay etip, Iysa pútkil Galila úlkesin aralap, olardıń májilisxanalarında waz aytıp, jinlerdi quwıp shıǵardı.

Iysanıń teri keselligine shalınǵan adamǵa shıpa beriwi

(Mat 8:1-4; Luk 5:12-16)

40•Teri keselligine shalınǵan bir adam Iysaǵa kelip, Onıń aldında dize búkti hám Onnan ótinip:

– Eger Sen qáleseń, meni kesellikten tazalay alasań, – dedi+.

41Iysanıń janı ashıp, qolın sozıp, oǵan tiygizdi de:

– Qáleymen, tazalan! – dedi.

42Sol waqıtta-aq sol adam teri keselliginen qutılıp, tazalandı+. 43Iysa qatań eskertip, onı dárhal jiberdi de:+

44– Abaylı bol, hesh kimge hesh nárse aytıwshı bolma! Biraq ruwxaniyge barıp ózińdi kórset te, teri keselliginen tazalanǵanıńdı adamlarǵa dálillew ushın, Muwsa buyırǵan qurbanlıqtı ber,[*] – dedi+.

45Biraq ol barıp, bolǵan waqıyanıń hámmesin jar salıp ayta basladı. Sol sebepli, Iysa endi qalaǵa ashıq kire almay qaldı hám qala sırtındaǵı dalańlıqta turdı. Sonda da xalıq Oǵan hár tárepten kele berdi+.

2

Láń adamnıń shıpa tabıwı

(Mat 9:1-8; Luk 5:17-26)

2^1•Bir neshe kúnnen keyin, Iysa jáne Kaparnahumǵa qaytıp keldi. Adamlar Onıń úyde ekenin esitkende,+
2jıynalǵan adamnıń kópliginen esik aldında da orın qalmadı. Iysa olarǵa Qudaydıń sózin aytıp otırǵanda, 3tórt adam bir láń adamdı kóterip, Oǵan alıp keldi. 4Biraq adam kóp bolǵanlıqtan, Iysaǵa jaqınlasa almadı. Sonlıqtan olar Iysa otırǵan úydiń tóbesin ashıp, láń adamdı tósegi menen tómenge túsirdi+. 5Iysa olardıń isenimin kórip, láń adamǵa:

– Balam, gúnalarıń keshirildi! – dedi+.

6Sol jerde bir neshe diniy muǵallimler otırǵan edi, olar ishlerinen: 7«Ol nege Qudayǵa til tiygizip tur? Gúnalardı jalǵız Qudaydan basqa kim keshire aladı?» – dep oyladı+.

8Iysa olardıń ne oylaǵanın dárriw bilip:

– Ishlerińizden nege bunday nárselerdi oylap tursızlar? 9Láń adamǵa neni aytıw ańsatıraq: «Gúnalarıń keshirildi», – dew me yamasa «Ornıńnan turıp, tósegińdi alıp júr», – dew me? 10Biraq, Adam Ulınıń[*] jer betinde gúnalardı keshiriwge biyligi bar ekenin bilip qoyıńlar, – dedi de, láń adamǵa:

11– Saǵan aytaman: ornıńnan tur da, tósegińdi alıp, úyińe bar! – dedi.

12Adam ornınan turdı da, dárriw tósegin alıp, adamlardıń kóz aldında shıǵıp ketti. Hámme tań qalıstı hám Qudaydı maqtap:

– Bizler hesh qashan bunday nárseni kórgen joq edik, – desti.

Lebiydiń shákirt bolıwı

(Mat 9:9-13; Luk 5:27-32)

13•Iysa jáne kól jaǵasına barǵanda, xalıq Onıń qasına keldi hám Ol adamlarǵa tálim berdi. 14Iysa ketip baratırıp, salıq keńsesinde otırǵan Alpeydiń ulı Lebiydi[*] kórdi de, oǵan:

– Meniń izime er! – dedi.

Ol ornınan turıp, Iysanıń izine erdi.

15Iysa Lebiydiń úyinde dasturxan basında otırǵanda, kóplegen salıqshılar menen gúnakarlar Ol hám Onıń shákirtleri menen birge awqat jedi. Óytkeni Onıń izine eriwshi bunday adamlar kóp edi. 16Pariseyler[*] arasındaǵı diniy muǵallimler Onıń gúnakarlar hám salıqshılar menen birge as iship otırǵanın kórip, Onıń shákirtlerine:

– Ol nege salıqshılar hám gúnakarlar menen birge as iship otır? – dedi+.

17Bunı esitken Iysa:

– Shıpakerge deni sawlar emes, al awırıwlar mútáj. Men haq adamlardı emes, al gúnakarlardı shaqırıw ushın keldim, – dedi+.

Oraza haqqında soraw

(Mat 9:14-17; Luk 5:33-39)

18•Yaqıyanıń hám pariseylerdiń shákirtleri oraza tutatuǵın edi. Ayırım adamlar Iysaǵa kelip:

– Yaqıyanıń hám pariseylerdiń shákirtleri oraza tutadı, al Seniń shákirtleriń nege oraza tutpaydı? – dep soradı+.

19Iysa olarǵa:

– Toyǵa kelgenler kúyew olar menen birge bolǵan waqıtta oraza tuta ala ma? Kúyew ózleri menen birge bolsa, olar oraza tuta almaydı+. 20Biraq, olardan kúyew tartıp alıp ketiletuǵın kúnler keledi, olar sonda, sol kúnleri oraza tutadı+.

21Hesh kim eski kiyimge jańa tawardan jamaw jamamaydı. Olay etse, juwǵanda jańa jamaw qısqarıp, eski kiyimnen jırtılıp qaladı hám jırtıq burınǵısınan beter boladı. 22Hesh kim jańa sharaptı eski meske quymaydı. Olay etse, jańa sharap eski mesti jarıp, sharap ta aǵıp ketedi, mes te jaramsız bolıp qaladı. Jańa sharap jańa meske quyılıwı tiyis, – dedi.

Shabbat kúni haqqında tartıs

(Mat 12:1-8; Luk 6:1-5)

23Bir Shabbat kúni Iysa biyday atızınıń arasınan ótip baratırǵanda, shákirtleri jol boyı biydaydıń masaqların úze basladı+. 24Pariseyler Iysaǵa:

– Qara, olar ne ushın Shabbat kúninde islewge bolmaytuǵın isti[*] islep atır, – dedi+.

25Iysa olarǵa:

– Ózi de, qasındaǵılar da awqatqa mútáj bolıp ash qalǵanda, Dawıttıń ne islegenin sizler hesh oqımaǵansızlar ma+? 26Ol bas ruwxaniy Abiyatardıń zamanında Qudaydıń Úyine kirip, tek ruwxaniylerge ǵana jewge bolatuǵın, usınılǵan nanlardı ózi de jegen, qasındaǵılarǵa da bergen emes pe?[*] – dedi+.

27Ol jáne:

– Adam Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni adam ushın jaratılǵan+. 28Sonlıqtan Adam Ulı Shabbat kúniniń de iyesi, – dedi.

3

Iysanıń qolı láń adamǵa shıpa beriwi

(Mat 12:9-14; Luk 6:6-11)

3^1•Iysa jáne májilisxanaǵa kirdi. Ol jerde qolı láń bir adam bar edi+. 2Geybirewler Iysanı ayıplamaqshı bolıp, Shabbat kúni sol adamǵa shıpa bermes pe eken dep, Onı ańlıdı+. 3Iysa qolı láń adamǵa:

– Ortaǵa shıq, – dedi. 4Sońınan olardan:

– Nızam boyınsha Shabbat kúni ne islegen durıs: jaqsılıq pa yamasa jamanlıq pa? Adamnıń janın qutqarıw ma yamasa nabıt qılıw ma? – dep soradı.

Biraq olar úndemedi+. 5Iysa olarǵa ashıwlı názer taslap, olardıń tas bawırlıǵına qıynaldı hám sol adamǵa:

– Qolıńdı soz, – dedi.

Ol qolın sozǵanda, qolı burınǵıday sap-saw bolıp qaldı+. 6Biraq pariseyler sırtqa shıǵa sala dárriw Iysanı joq qılıw tuwralı Hirodtıń tárepdarları menen til biriktire basladı.

Teńiz jaǵasındaǵı xalıq

7Iysa Óz shákirtleri menen kóldiń jaǵasına shıqtı. Oǵan Galiladan kóp xalıq erip júrdi. Yahudiyadan,+
8Erusalimnen, Idumeyadan, Iordannıń arǵı jaǵasınan hám Tir menen Sidon átirapınan júdá kóp adamlar Onıń islegen isleri haqqında esitip, Oǵan keldi. 9Xalıq kóp jıynalǵanlıqtan, Ózin tıǵılıstırmasın dep, Iysa shákirtlerine qayıq tayarlawdı tapsırdı. 10Sebebi Ol kóp adamlarǵa shıpa bergenlikten, awırıw adamlardıń hámmesi Oǵan qolların tiygizbekshi bolıp, átirapına tıǵılısa berdi+. 11Hár qashan jawız ruwxlar Iysanı kórgende, Onıń aldına jıǵılıp:

– Sen – Qudaydıń Ulısań! – dep baqırısatuǵın edi+.

12Biraq Ol Óziniń kim ekenligin ashıq aytıwdı olarǵa qatań qadaǵan etetuǵın edi+.

Iysanıń on eki elshisin tańlawı

(Mat 10:1-4; Luk 6:12-16)

13•Iysa tawǵa shıǵıp, Ózi qálegen adamlardı shaqırǵanda, olar Onıń qasına keldi. 14-15Ózi menen birge bolıw ushın, Qudaydıń sózin járiyalawǵa jiberiw ushın hám jinlerdi quwıp shıǵarıwǵa biylik beriw ushın on ekisin tańladı.

16Iysa tayınlaǵan on eki elshi mınalar edi: Ol Petr dep ataǵan Shimon,+
17Iysa Boanerges, yaǵnıy «gúldirmamanıń balaları» dep ataǵan Zebedeydiń ulları Yaqıp hám Yuxan,+
18Andrey, Filip, Bartolomey, Matta[*], Tomas, Alpeydiń ulı Yaqıp, Taddey, watansúyer Shimon+
19hám keyin Iysaǵa satqınlıq islegen Yahuda Isqariot+.

Iysa hám Belzebúl

(Mat 12:22-32; Luk 11:14-23; 12:10)

20•Sońınan Iysa úyge kirgende, jáne kóp xalıq jıynalıp, Oǵan hám shákirtlerine awqatlanıwǵa múmkinshilik bolmay qaldı+. 21Iysanıń úy-ishi bunı esitip, Onı alıp ketiw ushın jolǵa shıqtı. Óytkeni adamlar: «Ol esinen awıptı», – degen edi+.

22Erusalimnen kelgen diniy muǵallimler:

– Onda Belzebúl-shaytan bar. Ol jinlerdi jinlerdiń baslıǵınıń kúshi menen quwıp shıǵarıp júr, – desti+.

23Sonda Iysa olardı Ózine shaqırıp alıp, olarǵa tımsallar menen sóyley basladı:

– Shaytandı shaytan qalay quwıp shıǵara aladı? 24Eger bir patshalıq óz ishinen bólinse, ol qulaydı. 25Bir úy óz ishinen bólinse, ol qulaydı. 26Eger shaytan ózine ózi qarsı shıǵıp, óz ara bólinse, onda onıń patshalıǵınıń qulap, tamam bolatuǵın waqtınıń jetkeni.

27Hesh kim de kúshli adamnıń úyine kirip, mal-múlkin tonay almaydı. Tek onı baylaǵannan keyin ǵana onıń úyin tonay aladı+.

28Sizlerge shının aytıp turman: adamlardıń hár qanday gúnası da, til tiygiziwleri de keshiriledi. 29Biraq kim de kim Muxaddes Ruwxqa til tiygizse, hesh qashan keshirilmeydi. Ol máńgige gúnalı boladı+. 30Iysa bul sózlerdi adamlardıń: «Onda jawız ruwx bar», – degeni sebepli ayttı.

Iysanıń anası hám tuwısqanları

(Mat 12:46-50; Luk 8:19-21)

31•Sonda Iysanıń anası hám tuwısqanları keldi. Olar úydiń sırtında turıp, adam jiberip, Onı shaqırttı+. 32Átirapında otırǵan alaman Iysaǵa:

– Anań menen tuwısqanlarıń kelip, Seni sırtta shaqırıp tur, – dedi.

33Iysa olarǵa juwap qaytarıp:

– Meniń anam kim, tuwısqanlarım kimler? – dedi de, 34átirapında otırǵanlarǵa qarap: – Mine, Meniń anam hám tuwısqanlarım! 35Kim de kim Qudaydıń erkin orınlasa, Meniń tuwısqanım da, anam da – sol, – dedi+.

4

Tuqım sebiwshi tuwralı tımsal

(Mat 13:1-9; Luk 8:4-8)

4^1•Iysa jáne kól jaǵasında tálim bere basladı. Átirapına júdá kóp xalıq jıynalǵanlıqtan, kóldegi qayıqqa minip otırdı, al xalıq kóldiń jaǵasında, qurǵaqlıqta turdı. 2Ol xalıqqa tımsallar menen kóp nárselerdi úyretip, bılay dedi:

3– Tıńlańlar: bir tuqım sebiwshi tuqım sebiwge shıǵıptı. 4Ol sepkende, tuqımlardıń geybirewleri jol shetine túsipti. Quslar ushıp kelip, olardı shoqıp jep qoyıptı. 5Geybirewleri topıraǵı az bolǵan taslaqqa túsip, jer tereń bolmaǵanlıqtan tez kógerip shıǵıptı. 6Biraq kún shıqqannan soń solıp, tamırsız bolǵanlıqtan, quwrap qalıptı. 7Geybirewleri tikenler arasına túsipti. Tikenler óskennen soń, olardı tunshıqtırıp taslaptı hám olar zúráát bermepti+. 8Al basqaları ónimli jerge túsip, kógerip ósip shıǵıptı hám geybirewleri otız, geybirewleri alpıs, geybirewleri júz eseden zúráát beripti.

9Qulaǵı bar adam jaqsılap esitip alsın!+

Tımsaldıń maqseti

(Mat 13:10-17; Luk 8:9-10)

10•Iysa jalǵız qalǵanda, on eki shákirti hám basqalar Onnan tımsallar haqqında soradı. 11Iysa olarǵa bılay dedi:

– Qudaydıń Patshalıǵınıń sırın biliw sizlerge berilgen. Al sırttaǵı basqa adamlarǵa hámmesi tımsallap aytıladı+. 12Solay etip:

«Olar qarap tursa da, kórmeydi,
Tıńlap tursa da, túsinbeydi,
Qaytıp kelip, keshirilmeydi»[*]+.

Tuqım sebiwshi tuwralı tımsaldıń túsindiriliwi

(Mat 13:18-23; Luk 8:11-15)

13Iysa olarǵa bılay dedi:

– Sizler bul tımsaldı túsinbeysizler me? Onda basqa barlıq tımsallardı qalay túsinesizler? 14Tuqım sebiwshi Qudaydıń sózin sebedi+. 15Geybir adamlar jol shetine sebilgen tuqımlarǵa uqsaydı, olar Qudaydıń sózin esitiwden-aq, shaytan kelip, olardıń kewline sebilgen sózdi alıp ketedi. 16Bazılar taslaq jerge sebilgen tuqımlarǵa uqsaydı. Olar sózdi esitken waqıtta-aq onı quwanısh penen qabıl etedi. 17Biraq tamırsız bolǵanlıqtan turaqsızlıq etip, sóz ushın azap shegiwge yamasa quwdalanıwǵa tuwra kelgende, tez isenimnen qaytadı+.

18Ayırımlar tikenler arasına sebilgen tuqımlarǵa uqsaydı. 19Olar sózdi esitse de, bul dúnyanıń táshiwishleri, baylıqqa aldanıw hám basqa da qumarlıqlar sózdi tunshıqtıradı, sonlıqtan olar zúráát bermeydi+. 20Al basqaları ónimli jerge sebilgen tuqımlarǵa uqsaydı. Olar sózdi esitip, onı qabıl etedi hám zúráát beredi: birewleri otız, birewleri alpıs, birewleri júz eseden beredi+.

21•Iysa olarǵa jáne bılay dedi:

– Kim shıranı ıdıstıń yamasa káttiń astına qoyıw ushın ákeledi? Kerisinshe, onı shıra qoyǵıshqa qoyıw ushın ákelmey me+? 22Sebebi ashılmaytuǵın hesh qanday sır, bilinbeytuǵın hesh qanday jasırın nárse joq+. 23Qulaǵı bar adam jaqsılap esitip alsın!+

24Iysa dawam etip, olarǵa bılay dedi:

– Esitkenlerińizge kewil awdarıńlar! Sizler qanday ólshem menen ólshep berseńler, ózlerińizge de sonday ólshem menen ólshep beriledi. Hátte, sizlerge qosımsha etip te beriledi+. 25Kimde bar bolsa, oǵan qosımsha etip beriledi, al kimde joq bolsa, onıń barı da tartıp alınadı+.

Ósip shıqqan tuqım tuwralı tımsal

26Soń Iysa:

– Qudaydıń Patshalıǵı mınaǵan uqsaydı: bir adam jerge tuqım sewipti. 27Ol tún bolǵanda uyıqlaptı, kúndiz bolǵanda oyanıptı: biraq tuqımnıń qalay kógerip óskenin bilmepti. 28Óytkeni jer óz-ózinen zúráát beredi: dáslep kók shıǵıp, sońınan masaq, al onnan soń masaq ishinde dán ónedi. 29Al egin pisip jetiliskende, sol adam dárriw orıwǵa kirisedi, sebebi orıw máháli keldi, – dedi+.

Qıshqıl tuqım tuwralı tımsal

(Mat 13:31-32; Luk 13:18-19)

30•Iysa taǵı bılay dedi:

– Qudaydıń Patshalıǵın nege uqsatayıq? Onı qanday tımsal menen túsindiriwge boladı? 31Ol qıshqıl tuqımına[*] uqsaydı. Jerge sebilgende, bul tuqım jer júzindegi barlıq tuqımlardıń eń kishisi boladı+. 32Biraq ol sebilgennen soń ósip, shaqaları jayılıp, barlıq shóplerden úlken boladı hám oǵan aspan qusları ushıp kelip, sayalı shaqalarına uya saladı+.

33Iysa usınday kóp tımsallar menen xalıqqa túsine alǵanınsha sóz ayttı. 34Olarǵa tımsalsız hesh nárse aytpadı, al shákirtlerine awlaqta hámmesin túsindirdi.

Iysanıń dawıldı toqtatıwı

(Mat 8:23-27; Luk 8:22-25)

35•Sol kúni keshte Iysa shákirtlerine:

– Kóldiń arǵı jaǵasına óteyik, – dedi+.

36Olar xalıqtı qaldırıp, Iysanı otırǵan qayıǵı menen alıp ketti. Onıń menen birge basqa qayıqlar da bar edi. 37Sonda kúshli dawıl kóterilip, tolqınlar qayıqtı soqqılaǵanda, qayıq suwǵa tola basladı+. 38Al Iysa qayıqtıń artqı jaǵında basına dastıq salıp, uyıqlap atır edi. Shákirtleri Onı oyatıp:

– Ustaz! Bizler óletuǵın boldıq-ǵo, sonda da Saǵan bári bir me? – dedi.

39Iysa turdı da, samalǵa tıyım salıp, tolqınǵa:

– Toqta! Tınıshlan! – dep buyırdı.

Sonda samal toqtap, awır tınıshlıq ornadı+.

40Iysa olarǵa:

– Nege bunshama qorqasızlar? Ele isenimlerińiz joq pa? – dedi.

41Biraq olar qattı qorqısıp, bir-birine:

– Samaldı da, tolqındı da Ózine boysındıratuǵın bul kim? – desti.

5

Iysanıń jin urǵan adamǵa shıpa beriwi

(Mat 8:28-34; Luk 8:26-39)

5^1•Olar kóldiń arǵı jaǵasındaǵı gerasalılardıń úlkesine keldi. 2Iysa qayıqtan túsiwden-aq, Onıń qarsı aldınan qábirlerdiń arası menen kiyatırǵan jawız ruwxqa shalınǵan adam shıqtı. 3Bul adam qábirler arasında jasap júrgen bolıp, onı hesh kim shınjır menen de baylap qoya almaǵan edi. 4Neshe ret shınjırlasa da, kisenlese de, ol hár qashan shınjırlardı úzip, kisenlerdi sındırıp taslaytuǵın edi. Onı boysındırıwǵa hesh kimniń kúshi jetpeytuǵın edi. 5Ol kúni-túni qábirler arasında hám tawdıń eteklerinde baqırıp júrip, ózin taslar menen jaraqatlaytuǵın edi.

6Uzaqtan Iysanı kórgen ol juwırıp keldi de, ayaǵına jıǵılıp:

7– Quday Taalanıń Ulı – Iysa! Meniń menen ne jumısıń bar? Quday ushın ótinemen, meni qıynama! – dep qattı baqırdı+.

8Óytkeni Iysa: «Háy, jawız ruwx, bul adamnan shıǵıp ket!» – degen edi.

9Sonda Iysa onnan:

– Atıń kim? – dep soradı.

Ol:

– Meniń atım Úlken topar, sebebi bizler kóppiz, – dedi 10hám ózlerin bul jerden basqa jaqqa jibermewin ótinip, Oǵan qattı jalındı.

11Sol jerdegi tawdıń eteginde úlken shoshqa padası jayılıp júrgen edi. 12Jawız ruwxlar Iysaǵa jalınıp:

– Bizlerdi sol shoshqalarǵa jiber, olarǵa kireyik, – dedi.

13Iysa olarǵa ruxsat etti. Sonda jawız ruwxlar sol adamnan shıǵıp, shoshqalarǵa kirdi hám eki mıńǵa shamalas shoshqa padası juwırısıp, tik jardan kólge tústi de, suwǵa batıp ketti.

14Shoshqa baǵıwshılar qashıp ketip, qala hám awıllarǵa bardı da, bolǵan waqıyanı aytıp berdi. Adamlar ne bolǵanın kóriw ushın keldi. 15Olar Iysanıń qasına barıp, burın úlken jin toparı urǵan adamnıń aqıl-esi kirip, kiyinip otırǵanın kórgende qorqıp qalıstı. 16Bolǵan waqıyanı kórgenler jin urǵan adamǵa hám shoshqalarǵa ne bolǵanın olarǵa aytıp berdi.

17Sonda adamlar Iysadan olardıń úlkesinen ketiwin ótine basladı+.

18Iysa qayıqqa mingende, jinnen azat bolǵan adam Oǵan:

– Seniń menen birge barayın, – dep jalındı.

19Biraq Iysa oǵan ruxsat etpey:

– Úyińe, jaqınlarıńnıń qasına qayt, Iyemizdiń saǵan ne islegenin hám Onıń saǵan qanday miyrim-shápáát kórsetkenin olarǵa aytıp ber, – dedi+.

20Ol adam sol jerden ketip, Iysanıń oǵan ne islegenin Dekapoliske barıp járiyalay basladı. Esitkenlerdiń hámmesi tań qalıstı+.

Tirilgen qız hám shıpa tapqan hayal

(Mat 9:18-26; Luk 8:40-56)

21•Iysa qayıq penen jáne arǵı jaǵaǵa ótkende, átirapına kóp adam jıynaldı. Ol jaǵada turǵanda, 22Yair atlı májilisxana basshılarınıń biri keldi. Ol Iysanı kórip, ayaǵına jıǵıldı da:+

23– Kishkene qızım ólim tóseginde jatır. Sen kelip, onıń ústine qolıńdı qoy, ol shıpa tawıp, tiri qalsın! – dep qattı jalındı.

24Iysa onıń menen birge ketti. Izine kóp xalıq erip, tıǵılıstırıp júrdi.

25Sol jerde on eki jıldan beri qan ketip awırıp júrgen bir hayal bar edi+. 26Ol talay shıpakerlerden kóp azap shekken edi hám pútkil mal-múlkin sarplaǵan bolsa da hesh shıpa tappay, awhalı burınǵısınan beter bolǵan edi. 27Hayal Iysa haqqında esitip, adamlardıń arası menen Onıń artına jaqınlap kelip, Onıń kiyimine qolın tiygizdi. 28Óytkeni ol ishinen: «Onıń kiyimine ǵana qolımdı tiygizsem, shıpa tabaman», – degen edi+.

29Sol waqıtta-aq hayaldıń qan ketiwi toqtadı hám ol denesiniń shıpa tapqanın sezdi. 30Sonda Iysa Ózinen kúsh shıqqanın dárriw bilip, xalıqqa burıldı da:

– Meniń kiyimime kim qolın tiygizdi? – dep soradı+.

31Shákirtleri Oǵan:

– Xalıqtıń Seni tıǵılıstırıp kiyatırǵanın kórip turıp, nege: «Meniń kiyimime kim qol tiygizdi», – dep soraysań? – dedi.

32Biraq Iysa bunı kim islegenin kóriw ushın, átirapına qaray basladı. 33Sonda ózine ne bolǵanın bilgen hayal qorqıp hám qaltırap, Onıń aldına keldi de, ayaǵına jıǵılıp, bar haqıyqattı aytıp berdi. 34Iysa oǵan:

– Qızım! Isenimiń seni qutqardı. Tınıshlıq penen bara ber, endi dártińnen azap shekpeyseń, – dedi+.

35Ol ele usılardı aytıp turǵanda, májilisxana basshısınıń úyinen adamlar kelip:

– Qızıńız óldi. Endi nege Ustazdıń tınıshın alıp tursız? – dedi.

36Biraq Iysa bul sózlerdi esitse de, májilisxana basshısına:

– Qorqpa, tek isen, – dedi.

37Iysa Ózine Petr, Yaqıp hám onıń inisi Yuxannan basqa hesh kimniń eriwine ruxsat etpedi+. 38Olar májilisxana basshısınıń úyine kelgende, dawıs shıǵarıp qattı jılap atırǵan adamlardı kórdi. 39Iysa ishke kirip:

– Nege qayǵırıp, jılap tursızlar? Qız ólgen joq, tek uyıqlap atır, – dedi+.

40Olar Iysanıń ústinen kúldi. Biraq Ol hámmeni shıǵarıp jiberip, Ózi menen birge qızdıń ata-anasın hám shákirtlerin alıp, qız jatırǵan bólmege kirdi. 41Qızdıń qolınan uslap, oǵan:

– Talita kumi! – dedi. Bul: «Qızım, saǵan aytaman, túrgel», – degendi bildiredi+.

42Qız dárriw ornınan turıp, júre basladı, onıń jası on ekide edi. Bunı kórgenler qattı tań qalıstı. 43Iysa olarǵa bul haqqında hesh kimge aytpawdı qatań buyırıp, qızǵa awqat beriwdi tapsırdı+.

6

Nasıralılardıń Iysanı tán almawı

(Mat 13:53-58; Luk 4:16-30)

6^1•Iysa sol jerden shıǵıp, Ózi ósken qalaǵa keldi. Onıń izine shákirtleri de erdi+. 2Shabbat kúni bolǵanda, Ol májilisxanada tálim bere basladı. Onı tıńlaǵan kóp adamlar tań qalısıp:

– Bulardıń bárin Ol qayaqtan alǵan? Oǵan bunday danalıqtı kim bergen? Onıń qolları usınday káramatlardı qalay islemekte+? 3Ol aǵash ustası emes pe? Ol Máriyamnıń ulı, Yaqıp, Ioses, Yahuda hám Shimonlardıń aǵası emes pe? Onıń qarındasları da usı jerde, bizlerdiń aramızda emes pe? – desip, Onı tán almadı+.

4Iysa olarǵa:

– Qádirlenbeytuǵın payǵambar bolmaydı, ol tek óz watanında, aǵayin-tuwǵanlarınıń arasında hám úyinde ǵana qádirsiz, – dedi+.

5Iysa ol jerde tek bir neshe awırıw adamlardıń ústine ǵana qolın qoyıp, shıpa berdi, biraq basqa káramatlar isley almadı 6hám olardıń isenimsizligine hayran qaldı.

Iysanıń on eki shákirtine tapsırma beriwi

(Mat 10:5-15; Luk 9:1-6)

Sońınan Iysa sol átiraptaǵı awıllardı aralap, tálim berdi. 7•On eki shákirtin shaqırıp alıp, olardı ekew-ekewden jibere basladı hám olarǵa jawız ruwxlardı quwıp shıǵarıwǵa biylik berdi+. 8Olarǵa:

– Jolǵa jalǵız tayaqtan basqa hesh nárse: nan da, dorba da, qaltalarıńızǵa aqsha da almańlar, 9ayaqlarıńızǵa ayaq kiyim kiyseńler de, artıq kiyim almańlar, – dep buyırdı.

10Ol jáne:

– Barǵan jerińizde qaysı úyge kirseńiz, ol jerden shıǵıp ketkenińizshe, sol úyde bolıńlar. 11Eger bir jerde sizlerdi qabıl etpese hám sózlerińizdi tıńlamasa, sol jerden shıǵıp baratırıp, olarǵa eskertiw retinde, ayaqlarıńızdaǵı shańdı qaǵıp ketińler[*], – dedi+.

12Shákirtler barıp, xalıqqa táwbe etiwdi járiyalap júrdi+
13hám kóp jinlerdi quwıp shıǵarıp, kóp awırıw adamlardı may menen sılap, olarǵa shıpa berdi+.

Shomıldırıwshı Yaqıyanıń óltiriliwi

(Mat 14:1-12; Luk 9:7-9)

14•Patsha Hirod Iysa tuwralı esitti, sebebi Onıń atı hámmege belgili bolǵan edi. Geybirewler: «Bul – ólimnen qayta tirilgen shomıldırıwshı Yaqıya, sonlıqtan da Ol usınday káramatlar islemekte», – dese,+
15bazılar: «Bul – Iliyas[*]», – desti. Taǵı basqalar: «Ol – burınǵı payǵambarlar sıyaqlı, bir payǵambar», – desti+.

16Al bunı esitken Hirod:

– Men basın kestirgen Yaqıya tirilip kelipti, – dedi.

17Hirod adam jiberip, Yaqıyanı uslatıp baylattı da, onı qamatıp taslaǵan edi. Sebebi ol óz inisi Filiptiń hayalı Hirodiyaǵa úylengen edi+. 18Óytkeni Yaqıya oǵan: «Tuwısqanıńnıń hayalın alıwıń nızamǵa tuwrı kelmeydi», – degen edi.

19Al Hirodiya kek saqlap, Yaqıyanı óltirmekshi boldı, biraq óltire almadı. 20Sebebi Hirod Yaqıyanıń haq hám muxaddes adam ekenin bilip, onnan qorqıp, onı qorǵaytuǵın edi. Ol Yaqıyanıń sózlerin esitkende qattı tınıshsızlansa da, olardı qızıǵıwshılıq penen tıńlaytuǵın edi.

21Kúnlerdiń birinde qolaylı jaǵday tuwıldı. Hirod tuwılǵan kúninde saray hámeldarlarına, áskerbasılarǵa hám Galila úlkesiniń basshılarına zıyapat berdi+. 22Sonda Hirodiyanıń qızı kelip oyınǵa túsip, Hirodtıń hám onıń qonaqlarınıń kewlinen shıqtı. Hirod qızǵa:

– Mennen ne tileseń de sora, beremen, – dedi.

23Jáne de, qızǵa ant iship:

– Ne tileseń de, hátte, patshalıǵımnıń yarımına deyin bolsa da beremen, – dedi+.

24Qız sırtqa shıǵıp, anasına:

– Ne sorayın? – dedi.

Anası:

– Shomıldırıwshı Yaqıyanıń basın sora! – dedi.

25Qız asıǵıslıq penen dárriw patshaǵa keldi de:

– Maǵan tap házir shomıldırıwshı Yaqıyanıń basın aldırıp, tabaqqa salıp beriwińizdi qáleymen, – dedi.

26Patsha buǵan qattı qıynalsa da, qonaqlarınıń aldında ant ishkenligi sebepli, qızdıń tilegine qarsı tura almadı. 27Sonlıqtan patsha sol waqıtta-aq jálladın jiberip, Yaqıyanıń basın ákeliwdi buyırdı. Jállad barıp, qamaqta Yaqıyanıń basın kesip aldı da, 28tabaqqa salıp, qızǵa ákelip berdi, al qız onı anasına berdi. 29Bunı esitken Yaqıyanıń shákirtleri kelip, onıń denesin alıp ketti de, qábirge qoydı+.

Iysanıń bes mıń adamdı toyǵızıwı

(Mat 14:13-21; Luk 9:10-17; Yuxn 6:1-14)

30•Elshiler Iysanıń qasına qaytıp kelip, Oǵan barlıǵın: qanday isler islegenin hám xalıqqa nelerdi úyretkenin aytıp berdi+. 31Iysa olarǵa:

– Kelińler, awlaq jerge barayıq, ol jerde sizler biraz dem alasızlar, – dedi.

Óytkeni kelip-ketiwshiler kóp bolǵanlıqtan, olardıń awqatlanıwǵa da waqtı joq edi+. 32Sonlıqtan da olar qayıqqa minip, jalǵız ózleri elsiz jerge ketti.

33Biraq kóp adamlar olardıń ketip baratırǵanın kórdi. Olardı tanıǵanlıqtan, barlıq qalalardan shıqtı da, jaǵa boylap juwırısıp, olardan burın jetip keldi. 34Iysa qayıqtan túskende sonshama xalıqtı kórip, olarǵa janı ashıdı. Sebebi olar shopansız qoylarǵa uqsaytuǵın edi. Sonlıqtan Iysa olarǵa kóp nárselerdi úyrete basladı+. 35Kesh bolǵanda, Onıń shákirtleri qasına kelip:

– Bul – bir elsiz jer, kún de kesh boldı. 36Olardı tarqatıp jiber, átiraptaǵı awıl-elatlarǵa barıp, ózlerine azıq satıp alsın, – dedi.

37Iysa olarǵa juwap berip:

– Olarǵa sizler awqat berińler! – degende, olar:

– Írasında da, eki júz dinarǵa[*] nan satıp alıp, xalıqqa jegizeyik pe? – dedi+.

38Iysa olarǵa:

– Qansha nanıńız bar? Barıp kórińler, – dedi.

Olar bilip kelip:

– Bes nan menen eki balıq bar eken, – dedi.

39Sonda Iysa shákirtlerine xalıqtı top-topqa bólip, jasıl shóptiń ústine otırǵızıwdı buyırdı. 40Xalıq júzden, eliwden toparǵa bólinip otırdı. 41Iysa bes nan menen eki balıqtı alıp, aspanǵa qarap Qudayǵa shúkirlik etti. Nanlardı sındırıp, xalıqqa tarqatıw ushın shákirtlerine berdi hám eki balıqtı da barlıǵına úlestirdi. 42Olardıń hámmesi jep toydı. 43Awısqan nan bóleklerin hám balıqlardı jıynap, úlken on eki sebet toltırdı. 44Nan jegen er adam bes mıńǵa shamalas edi.

Iysanıń suwdıń ústi menen júriwi

(Mat 14:22-33; Yuxn 6:15-21)

45•Bunnan soń, dárhal Iysa shákirtlerine qayıqqa miniwdi hám Ózinen burın arǵı jaǵadaǵı Betsaydaǵa ketiwdi buyırdı. Al Ózi xalıqtı tarqatıp jiberdi+. 46Olardı jibergennen soń, duwa etiw ushın tawǵa shıqtı+. 47Kesh bolǵanda qayıq kóldiń ortasında bolıp, al Iysanıń jalǵız Ózi jaǵada edi. 48Samal qarsı esip turǵanlıqtan, Iysa shákirtleriniń eskek esiwge qıynalıp atırǵanın kórdi. Tańǵı tórtlerde Iysa kóldiń ústi menen shákirtlerine qaray júrip, olardıń qasınan óteyin dep te qaldı. 49Shákirtleri kóldiń ústi menen kiyatırǵan Iysanı kórgende árwaq dep oylap, baqırısıp jiberdi+. 50Óytkeni hámmesi Onı kórip, qorqıp qalısqan edi. Biraq Iysa olarǵa dárriw:

– Jigerlenińler! Bul Men, qorqpańlar! – dedi.

51Iysa olardıń qayıǵına miniwden, samal toqtadı. Olar qattı tań qalıstı. 52Sebebi olar nan menen bolǵan káramattı túsinbegen edi: kewilleri soqır edi+.

53Iysa hám Onıń shákirtleri kóldiń arǵı jaǵasına ótip, Gennesaret jerine kelip toqtadı da, qayıqtı baylap qoydı+. 54Olar qayıqtan túskende, adamlar Iysanı dárriw tanıp, 55pútkil dógerekke juwırıstı. Onıń qay jerde ekenligin esitiwden, Oǵan awırıw adamlardı tósekleri menen ákele basladı+. 56Ol qay jerge kelmesin: awıllarǵa ma, qalalarǵa ma, elatlarǵa ma, adamlar awırıwlardı bazar maydanlarına alıp keldi. Olar Iysadan hesh bolmasa kiyiminiń shetine ǵana qol tiygiziwge ruxsat soradı. Oǵan qol tiygizgenlerdiń hámmesi shıpa taptı+.

7

Adamdı ne haramlaydı?

(Mat 15:1-20)

7^1•Iysanıń qasına Erusalimnen kelgen pariseyler hám ayırım diniy muǵallimler jıynaldı. 2Olar Iysanıń shákirtleriniń ayırımlarınıń haram, yaǵnıy úrp-ádet boyınsha juwılmaǵan qolları menen awqat jegenin kórdi.

3Óytkeni pariseyler hám barlıq yahudiyler ata-babalarınan qalǵan úrp-ádetlerin saqlap, qolların jaqsılap juwmay turıp awqat jemeytuǵın+
4hám jáne de, bazardan kelip, juwınbaǵansha awqatlanbaytuǵın edi. Olar basqa da kóp dástúrlerdi saqlawdı úrdis etken. Mısalı: kese, gúze, mıs qazanlardı juwadı+.

5Sonlıqtan pariseyler menen diniy muǵallimler Iysadan:

– Nege Seniń shákirtleriń ata-babalardan qalǵan úrp-ádetlerdi orınlamay, haram qolları menen awqat jeydi? – dep soradı+.

6Iysa olarǵa:

– Sizler, eki júzliler tuwralı Iyshaya payǵambar mınaday dep durıs boljaǵan:

«Bul xalıq sıylar Meni tili menen,

Biraq júregi Mennen alıs+.

7Olar Maǵan bosqa sıyınıp,

Adam oylap tapqan parızlardı úyreter»[*]+.

8Sizler Qudaydıń buyrıǵın taslap, adamlardıń dástúrlerin orınlap júrsizler[*], – dedi.

9Iysa olarǵa jáne:

– Sizler óz dástúrlerińizdi saqlaw ushın, Qudaydıń buyrıǵın biykarlawdı aqılǵa muwapıq dep esaplaysızlar. 10Muwsa: «Ata-anańdı húrmetle»[*] hám «Kim de kim ákesine yamasa anasına jaman sóz aytsa, ol sózsiz óltirilsin»,[*] – degen+. 11Biraq sizler: «Kim de kim ákesine yamasa anasına: „Saǵan beretuǵınımdı Qudayǵa qurban qılıp baǵıshladım“, dese, 12sol adam ata-anasına hesh járdem bermese de boladı», – deysizler.

13Solay etip, sizler óz úrp-ádetlerińiz benen Qudaydıń sózin biykar etip, basqa da usı sıyaqlı kóp islerdi isleysizler, – dedi.

14Iysa xalıqtı jáne Ózine shaqırıp alıp bılay dedi:

– Meni hámmeńiz tıńlap, túsinip alıńlar. 15Adamnıń ishine sırttan kiretuǵın hesh nárse onı haramlay almaydı, al adamdı onıń ishinen shıǵatuǵın nárse haramlaydı. [+
16[*]]

17Ol xalıqtıń qasınan ketip, úyge kirgende, shákirtleri sol tımsal haqqında soradı. 18Iysa olarǵa:

– Ele sizler de túsinbedińler me? Adamnıń ishine sırttan kiretuǵın hesh nárse onı haramlay almaytuǵının túsinbeysizler me? 19Sebebi ol onıń kewline emes, al qarnına barıp, sońınan sırtqa shıǵadı, – dedi.

Solay etip, Iysa hár qanday azıq-awqattıń hadal ekenin ayttı+.

20Ol jáne:

– Adamdı onıń ishinen shıqqan nárseler haramlaydı+. 21Óytkeni ishten, adamnıń kewlinen jaman oylar, buzıqshılıq, urlıq islew, adam óltiriw,+
22neke hadallıǵın buzıw, nápsiqawlıq, jawızlıq, aldaw, azǵınlıq, kúnshillik, masqaralaw, menmenlik, aqılsızlıq shıǵadı. 23Bul jamanlıqlardıń barlıǵı adamnıń ishinen shıǵıp, onı haramlaydı, – dedi.

Sirofenikiyalı hayaldıń isenimi

(Mat 15:21-28)

24•Iysa sol jerden shıǵıp, Tir[*] úlkesine keldi. Ol bir úyge kirdi hám bunı hesh kimniń bilgenin qálemedi, biraq jasırına almadı+. 25Kishkene qızı jawız ruwxqa shalınǵan bir hayal Iysa haqqında esitip, dárhal Oǵan keldi de, ayaǵına jıǵıldı. 26Bul – Sirofenikiya elinde tuwılǵan grek hayalı edi. Ol Iysadan qızındaǵı jindi quwıp shıǵarıwdı ótindi+. 27Al Iysa oǵan:

– Birinshi balalardı toydırıw kerek, balalardıń nanın alıp, iytlerge taslaw durıs emes, – dedi+.

28Hayal juwap berip:

– Durıs, Iyem. Biraq iytler de dasturxannan túsken balalardıń nanınıń usaqların jeydi-ǵo, – dedi.

29Iysa oǵan:

– Usı juwabıń ushın úyińe qayta ber, qızıńnan jin shıǵıp ketti, – dedi.

30Hayal úyine kelgende, qızınıń tósekte jatırǵanın hám onnan jinniń shıǵıp ketkenin kórdi.

Iysanıń hám gereń, hám saqaw adamǵa shıpa beriwi

31Iysa Tir úlkesinen shıǵıp, Sidon arqalı Dekapolistiń ústi menen Galila kóline qaytıp keldi+. 32Sol jerde adamlar Oǵan hám gereń, hám saqaw bolǵan adamdı alıp kelip, onıń ústine qolın qoyıwın ótindi+. 33Iysa onı shetirek shıǵarıp, qulaqlarına barmaqların tıqtı da, túkirip, qolın onıń tiline tiygizdi+. 34Aspanǵa qarap gúrsindi de, oǵan:

– Effata! – dedi. Bul «ashıl» degendi bildiredi.

35Sol waqıtta-aq adamnıń qulaqları ashıldı hám ol tilge kirip, durıs sóyley basladı. 36Iysa adamlarǵa bul haqqında hesh kimge aytpawdı buyırdı. Biraq Ol olarǵa qansha tıyım salsa da, olar jáne de kóbirek jaya berdi+. 37Adamlar qattı tań qalısıp:

– Ol hámmesin jaqsı isleydi: gereńlerdi esitetuǵın, gúńeleklerdi sóyleytuǵın qıladı, – desti.

8

Iysanıń tórt mıń adamdı toyǵızıwı

(Mat 15:32-39)

8^1•Sol kúnleri kóp xalıq jıynaldı. Olardıń jeytuǵın hesh nársesi bolmaǵanlıqtan, Iysa shákirtlerin janına shaqırıp alıp:

2– Xalıqqa janım ashıp tur. Olar úsh kúnnen beri Meniń qasımda bolıp, jeytuǵın hesh nársesi joq+. 3Eger olardı ash halında úylerine jibersem, jolda hálsirep qaladı. Jáne de, olardıń geybirewleri uzaqtan kelgen, – dedi.

4Shákirtleri Oǵan juwap berip:

– Kim usınday bir elsiz jerde sonshelli adamdı toydırıw ushın nan taba aladı? – dedi+.

5Iysa olardan:

– Neshe nanıńız bar? – dep soradı.

Olar:

– Jetew, – dep juwap berdi.

6Sonda Iysa xalıqqa jerge otırıwdı buyırdı. Jeti nandı alıp, Qudayǵa shúkirlik etti hám tarqatıw ushın, shákirtlerine sındırıp berdi. Shákirtleri xalıqqa tarqattı. 7Olarda jáne bir neshe kishi balıq ta bar edi. Iysa Qudayǵa shúkirlik etip, olardı da tarqatıwdı buyırdı. 8Xalıq jep toydı hám awısıp qalǵan bóleklerdi jıynap, jeti sebet toltırdı. 9Ol jerde tórt mıńǵa shamalas adam bar edi. Iysa adamlardı tarqatıp jiberdi 10hám shákirtleri menen dárriw qayıqqa minip, Dalmanuta úlkesine ketti.

Iysadan káramatlı belgi kórsetiwdi talap etiw

(Mat 16:1-4)

11•Pariseyler Iysaǵa kelip, Onıń menen tartısa basladı hám Onı sınap kóriw ushın, aspannan káramatlı belgi kórsetiwdi talap etti+. 12Iysa awır gúrsinip:

– Nege bul áwlad káramatlı belgi talap etip atır? Shının aytıp turman: bul áwladqa hesh qanday káramatlı belgi kórsetilmeydi, – dedi.

13Sońınan olardı qaldırıp, jáne qayıqqa mindi de, arǵı jaǵaǵa ketti.

Jalǵan tálimatlardan saq bolıńlar!

(Mat 16:5-12)

14•Shákirtleri ózleri menen birge nan alıwdı umıtıp ketip, qayıqta tek ǵana bir nan bar edi. 15Iysa olardı eskertip:

– Abaylańlar, pariseylerdiń hám Hirodtıń ashıtqısınan saq bolıńlar! – dedi+.

16Olar:

– Nanımız joq bolǵanlıqtan usılay dedi, – dep, óz ara aytısa basladı.

17Iysa bunı bilip, olardan:

– Nege sizler nanıńızdıń joqlıǵın aytısıp tursızlar? Elege deyin kórmey hám túsinbey tursızlar ma? Elege deyin kewillerińiz soqır ma+? 18Nege kózlerińiz bola tura kórmeysizler, qulaqlarıńız bola tura esitpeysizler? Eslerińizde joq pa+? 19Men bes nandı bes mıń adamǵa sındırıp bergenimde, awısqan bóleklerdi jıynap neshe sebet toltırdıńlar? – dep soradı.

– On eki, – dep juwap berdi olar+.

20Iysa jáne:

– Men jeti nandı sındırıp, tórt mıń adamǵa bólistirgenimde, awısqan bóleklerdi jıynap neshe sebet toltırdıńlar? – dep soradı.

– Jeti, – dep juwap berdi olar+.

21Iysa olarǵa:

– Sonda ele de túsinbedińler me? – dedi.

Iysanıń Betsaydada soqır adamǵa shıpa beriwi

22Iysa shákirtleri menen Betsaydaǵa kelgende, adamlar Iysaǵa bir soqır adamdı ákelip, oǵan qolın tiygiziwin ótindi+. 23Iysa soqır adamnıń qolınan uslap, onı awıldıń sırtına alıp shıqtı. Onıń kózlerine túkirip, onıń ústine qolların qoydı da:

– Bir nárse kórip tursań ba? – dep soradı+.

24Ol qarap:

– Adamlardı kórip turman. Olar júrip baratırǵan tereklerge uqsaydı, – dedi.

25Sonda Iysa onıń kózlerine jáne qolların qoyǵanda, ol tigilip qaradı da, shıpa tawıp, hámmesin anıq kóre basladı. 26Iysa onı úyine jiberip, oǵan:

– Awılǵa barma! – dedi.

Petrdiń Iysanıń Masiyx ekenligin moyınlawı

(Mat 16:13-20; Luk 9:18-21)

27•Iysa Óz shákirtleri menen Filip Kesariyasındaǵı awıllarǵa ketti. Jol boyı shákirtlerinen:

– Meni adamlar kim dep sanaydı? – dep soradı.

28Olar juwap berip:

– Birewler shomıldırıwshı Yaqıya, ekinshiler Iliyas, taǵı basqalar payǵambarlardıń biri desedi, – dedi+.

29Iysa olardan:

– Al sizler Meni kim dep sanaysızlar? – dep soradı.

Petr juwap berip:

– Sen – Masiyxsań, – dedi+.

30Sonda Iysa olarǵa Ózi haqqında hesh kimge aytpawdı eskertti+.

Iysanıń Óz ólimi hám qayta tiriliwi haqqında bildiriwi

(Mat 16:21-28; Luk 9:22-27)

31•Iysa Adam Ulınıń kóp azap shegip, aqsaqallar, bas ruwxaniyler hám diniy muǵallimler tárepinen qabıl alınbay óltiriliwi hám úshinshi kúni qayta tiriliwi tiyis ekenligin olarǵa úyrete basladı+. 32Ol bul haqqında ashıq-aydın ayttı. Biraq Petr Onı shetke shaqırıp alıp, qarsı sóyley basladı+. 33Iysa burılıp, Óziniń basqa shákirtlerine qaradı da, Petrge qatań juwap berip:

– Joq bol kózimnen, shaytan! Sen Qudaydıń emes, al adamnıń islerin oylap tursań, – dedi+.

34Sońınan Iysa shákirtleri menen xalıqtı Ózine shaqırıp alıp:

– Kim de kim Maǵan ergisi kelse, ózinen keshsin hám óz atanaq aǵashın arqalap, Meniń izime ersin+. 35Sebebi kim de kim óz janın saqlamaqshı bolsa, onı joǵaltadı. Al kim de kim óz janın Men hám Xosh Xabar ushın joǵaltsa, onı saqlap qaladı+. 36Adam pútkil dúnyanı iyelep alıp, biraq óz janın joǵaltsa, bunnan oǵan ne payda+? 37Ol óz janı ushın qanday tólem bere aladı+? 38Eger kim de kim usı opasız hám gúnakar áwladta Mennen hám Meniń sózlerimnen arlansa, Adam Ulı da Ákesiniń saltanatında Óziniń muxaddes perishteleri menen kelgende, onnan arlanadı, – dedi+.

9

9^1Iysa olarǵa jáne:

– Sizlerge shının aytaman: bul jerde turǵanlardıń geybirewleri Qudaydıń Patshalıǵınıń Óz qúdireti menen kelgenin kórmegenshe, ólmeydi, – dedi+.

Iysanıń túr-túsiniń ózgeriwi

(Mat 17:1-13; Luk 9:28-36)

2•Aradan altı kún ótkennen soń, Iysa tek Petr, Yaqıp hám Yuxandı alıp, bálent bir tawǵa shıqtı. Sonda olardıń aldında Iysanıń túr-túsi ózgerdi+. 3Onıń kiyimi jarqırap ketip, qarday appaq túske endi. Jer júzinde hesh bir kir juwıwshı bunday qılıp aǵarta almas edi+. 4Sonda olarǵa Iliyas hám Muwsa payǵambarlar kórinip, Iysa menen sóylesip turdı+. 5Petr Iysaǵa:

– Ustaz, bizlerdiń bul jerde bolǵanımız qanday jaqsı! Bizler úsh qos qurayıq: birewin Saǵan, birewin Muwsaǵa, birewin Iliyasqa, – dedi.

6Petr bul sózlerdi ne aytarın bilmegenlikten ayttı, óytkeni shákirtler qattı qorqıp qalǵan edi.

7Sol waqıtta bir bult payda bolıp, olardı qapladı. Bulttan:

– Bul – Meniń súyikli Ulım![*] Onıń aytqanın tıńlańlar! – degen saza esitildi+.

8Shákirtleri birden ján-jaǵına qaraǵanda, ózleriniń qasında Iysadan basqa hesh kimdi kórmedi.

9Tawdan tómen túsip baratırǵanda, Iysa olarǵa:

– Adam Ulı ólimnen qayta tirilgenshe, bul kórgenlerińizdi hesh kimge aytpańlar, – dep buyırdı+.

10Olar bul waqıyanı sır saqlap, «ólimnen qayta tiriliw» degenniń ne ekenligi haqqında bir-birinen soraytuǵın edi. 11Shákirtleri Iysadan:

– Nege diniy muǵallimler aldı menen Iliyas keliwi shárt deydi? – dep soradı.

12Iysa olarǵa juwap berip:

– Durıs, aldı menen Iliyas kelip, hámmesin dúzetedi.[*] Biraq nege Adam Ulı kóp azap shegip, qabıllanbawı shárt, dep jazılǵan+? 13Sizlerge aytatuǵınım: Iliyas kelgen edi. Biraq ol haqqında jazılǵanday, adamlar oǵan qálegenin islep, jaman qatnasta boldı, – dedi+.

Iysanıń jin urǵan balaǵa shıpa beriwi

(Mat 17:14-20; Luk 9:37-43)

14•Olar basqa shákirtlerine qaytıp kelgende, shákirtlerdi qorshaǵan kóp xalıqtı hám olar menen tartısıp turǵan diniy muǵallimlerdi kórdi. 15Pútkil xalıq Iysanı kóriwden tań qalıstı hám juwırısıp kelip, Oǵan sálem berdi. 16Iysa olardan:

– Olar menen ne haqqında tartısıp tursızlar? – dep soradı.

17Xalıq arasınan bir adam Oǵan juwap berip:

– Ustaz! Men Saǵan tilsiz ruwx urǵanlıqtan gúńelek bolıp qalǵan balamdı alıp keldim+. 18Balamdı ruwx tutqanda, jerge jıǵadı. Onıń awzında kóbik payda boladı hám ol tislerin qayrap, qatıp qaladı. Men Seniń shákirtlerińnen jawız ruwxtı quwıp shıǵarıwdı ótingen edim, biraq olardıń qolınan kelmedi, – dedi.

19Sonda Iysa olarǵa:

– Háy, isenbeytuǵın áwlad! Men qashanǵa deyin sizler menen birge bolaman? Qashanǵa deyin sizlerge shıdayman? Balanı Maǵan alıp kelińler, – dedi.

20Olar balanı Iysaǵa alıp keldi. Iysanı kóriwden ruwx balanı dárriw qaltırattı. Bala jerge jıǵıldı da, awzınan kóbigi aǵıp, awnap jattı+. 21Sonda Iysa balanıń ákesinen:

– Bunday bolǵanına qansha waqıt boldı? – dep soradı.

Ákesi:

– Kishkene bala waqtınan usınday. 22Ruwx onı óltirmekshi bolıp, neshe márte otqa da, suwǵa da tasladı. Eger qolıńnan kelse, bizlerdi ayap, járdem ete gór, – dedi+.

23Iysa oǵan:

– Eger qolıńnan kelse, deyseń be? Isenetuǵın adamǵa hámme nárse múmkin, – dedi+.

24Balanıń ákesi dárhal jılap jiberip:

– Men isenemen, az isenimimniń bekkem bolıwına járdem et! – dep baqırdı.

25Xalıqtıń juwırısıp kiyatırǵanın kórgende Iysa jawız ruwxqa keyip:

– Háy, tilsiz hám gereń ruwx! Buyıraman: onnan shıǵıp ket hám qaytıp oǵan kiriwshi bolma, – dedi.

26Sonda ruwx shıńǵırıp, balanı qattı qaltırattı da, onnan shıǵıp ketti. Bala ólidey bolıp jatırǵanlıqtan, adamlardıń kóbisi:

– Ol ólip qaldı, – dedi+.

27Biraq Iysa onı qolınan uslap turǵızǵanda, ol ornınan turdı+.

28Iysa úyge kirgennen keyin, shákirtleri awlaqta Onnan:

– Bizler nege jawız ruwxtı quwıp shıǵara almadıq? – dep soradı.

29Iysa olarǵa juwap berip:

– Jinlerdiń bunday túrin tek duwa etiw arqalı quwıp shıǵarıwǵa boladı, – dedi.

Iysanıń jáne Óz ólimi hám qayta tiriliwi haqqında bildiriwi

(Mat 17:22-23; Luk 9:43-45)

30•Sol jerden shıǵıp, olar Galila arqalı ótti. Iysa bunı hesh kimniń bilmewin qáledi. 31Sebebi Ol shákirtlerine tálim berip:

– Adam Ulı adamlardıń qolına uslap beriledi, olar Onı óltiredi hám óltirilgennen keyin, Ol úshinshi kúni qayta tiriledi, – dedi+.

32Biraq shákirtleri bul sózlerdiń mánisin túsinbedi, al sorayın dese qorqtı+.

Aspan Patshalıǵında eń ullı kim?

(Mat 18:1-5; Luk 9:46-48)

33•Olar Kaparnahumǵa keldi. Iysa úyde bolǵanda, shákirtlerinen:

– Jol boyı ne haqqında tartıstıńlar? – dep soradı+.

34Biraq olar úndemedi. Óytkeni olar jol boyı arasında kimniń eń ullı ekenligi haqqında tartısqan edi. 35Iysa otırıp, on eki shákirtin shaqırıp aldı da, olarǵa:

– Eger kim de kim birinshi bolǵısı kelse, sol eń sońǵı bolıp, hámmege xızmet etiwi shárt, – dedi+.

36Soń kishkene bir balanı alıp, olardıń ortasına turǵızdı da, onı qushaqlap:+

37– Kim de kim mınaday kishkene bir balanı Meniń atım ushın qabıl etse, onıń Meni qabıl etkeni boladı. Al kim de kim Meni qabıl etse, onıń tek Meni emes, al Meni Jibergendi qabıl etkeni boladı, – dedi+.

Bizlerge qarsı bolmaǵan – bizlerdiń tárepdarımız

(Luk 9:49-50)

38Yuxan Iysaǵa:

– Ustaz! Seniń atıń menen jinlerdi quwıp shıǵarıp júrgen bir adamdı kórdik. Biraq ol bizlerge erip júrmegenlikten, oǵan tıyım saldıq, – dedi+.

39Al Iysa bılay dedi:

– Oǵan tıyım salmańlar, sebebi Meniń atım menen káramat kórsetkenlerdiń hesh qaysısı da Men tuwralı jaqın arada jaman sóz ayta almaydı. 40Óytkeni kim de kim bizlerge qarsı bolmasa, ol bizlerdiń tárepdarımız+. 41Sizlerge shının aytıp turman: kim de kim Masiyxqa tiyisli bolǵanıńız sebepli, Meniń atım ushın sizlerge bir kese suw ishkizse, ol sıysız qalmaydı+.

Azǵırılıp gúna islemeń

(Mat 18:6-9; Luk 17:1-2)

42– Jáne de, kim de kim Maǵan isenetuǵın mına kishkenelerdiń birewin azǵırsa, onıń moynına úlken digirman tası baylanıp teńizge taslanǵanı oǵan jaqsıraq boladı+. 43Eger seni qolıń azǵırsa, onı shawıp tasla. Eki qolıń menen dozaqqa, sónbes otqa taslanǵanıńnan góre, sholaq bolıp máńgilik ómirge eriskeniń jaqsıraq. [+
44[*]] 45Eger seni ayaǵıń azǵırsa, onı shawıp tasla. Eki ayaǵıń menen dozaqqa taslanǵanıńnan góre, sholaq bolıp máńgilik ómirge eriskeniń jaqsıraq. [ 46[*]] 47Eger seni kóziń azǵırsa, onı oyıp tasla. Eki kóziń menen dozaqqa taslanǵanıńnan góre, jalǵız kóziń menen Qudaydıń Patshalıǵına kirgeniń jaqsıraq. Dozaqta+
48«olardı jep atırǵan qurt ta ólmeydi, jandırıp atırǵan ot ta sónbeydi»[*].

49Zatlardıń otta sınalıp, duz benen tazalanǵanı sıyaqlı, hár bir adam solay sınalıp, tazalanadı[*].

50Duz – jaqsı nárse. Biraq duz óz kúshin joytsa, onı qalay jáne shorlı qılıwǵa boladı? Ishińizde duz bolsın, bir-birińiz benen tatıw jasańlar, – dedi+.

10

Ajırasıw haqqında

(Mat 19:1-12; Luk 16:18)

10^1•Iysa sol jerdi qaldırıp, Yahudiya úlkesine hám Iordannıń arǵı tárepine ketti. Onıń janına jáne kóp xalıq jıynalǵan edi hám Ol taǵı ádettegidey olarǵa tálim berdi.

2Iysaǵa ayırım pariseyler keldi hám Onı sınap kórmekshi bolıp:

– Er adamnıń hayalınan ajırasıwı nızamǵa tuwrı kele me? – dep soradı.

3Iysa sorawǵa soraw menen juwap berip:

– Muwsa sizlerge neni buyırǵan edi? – dedi.

4Olar:

– Muwsa er adamnıń hayalına talaq xat jazıp, ajırasıwına ruxsat etken,[*] – dedi+.

5Iysa olarǵa:

– Sizler tas bawır bolǵanlıqtan, ol usı buyrıqtı jazǵan edi. 6Biraq jaratılıstıń basında bılay boldı: «Quday adamlardı erkek hám hayal qılıp jaratqan»[*]+. 7«Sonlıqtan er adam ata-anasın qaldırıp, óz hayalına qosıladı+
8hám ekewi bir dene boladı. Solay etip, olar endi eki emes, al bir dene boladı»[*]. 9Sol sebepli, Quday qosqanlardı adam ajıratpasın, – dedi+.

10Úyde bolǵanda, Onnan shákirtleri jáne usılar haqqında soradı. 11Iysa olarǵa:

– Kim de kim óz hayalı menen ajırasıp, basqa hayal alsa, ol hayalına bolǵan neke hadallıǵın buzǵan boladı. 12Hayal da óz kúyewi menen ajırasıp, basqa erkekke turmısqa shıqsa, ol da neke hadallıǵın buzǵan boladı, – dedi+.

Iysanıń balalarǵa pátiya beriwi

(Mat 19:13-15; Luk 18:15-17)

13•Qolın tiygizsin dep, adamlar Iysaǵa balaların alıp keldi. Al shákirtleri olarǵa keyidi. 14Bunı kórgende Iysa olarǵa ashıwlanıp:

– Balalardıń Maǵan keliwine ruxsat berińler! Olarǵa tosqınlıq jasamańlar! Óytkeni Qudaydıń Patshalıǵı usındaylardiki. 15Sizlerge shının aytaman: kim de kim Qudaydıń Patshalıǵın kishkene bala sıyaqlı qabıl etpese, ol oǵan kire almaydı, – dedi+.

16Sońınan balalardı qushaqlap, olardıń ústine qolların qoyıp, pátiyasın berdi+.

Baylıq hám máńgilik ómir

(Mat 19:16-30; Luk 18:18-30)

17•Iysa jolǵa shıǵıp baratırǵanda bir adam juwırıp kelip, Onıń aldında dize búkti de:

– Iygilikli Ustaz! Máńgilik ómirdi alıwım ushın ne islewim kerek? – dep soradı+.

18Iysa oǵan:

– Sen nege Meni iygilikli dep atap atırsań? Jalǵız Qudaydan basqa hesh kim iygilikli emes+. 19Onıń buyrıqların óziń bileseń: «Adam óltirme, neke hadallıǵın buzba, urlıq isleme, jalǵan gúwalıq berme, jalataylıq qılma, ata-anańdı húrmetle»[*], – dedi+.

20Ol Iysaǵa:

– Ustaz! Men bulardıń hámmesin bala waqtımnan beri orınlap kiyatırman, – dedi+.

21Iysa oǵan súyispenshilik penen qarap:

– Saǵan bir nárse jetispeydi. Barıp barlıq mal-múlkińdi satıp, aqshasın jarlılarǵa ber, sonda seniń ǵáziyneń aspanda boladı. Sońınan kelip, Meniń izime er, – dedi+.

22Biraq jigit bul sózlerdi esitkende túri ózgerip ketti. Ol qapa bolıp, ketip qaldı. Sebebi onıń baylıǵı kóp edi.

23Iysa átirapına qarap, shákirtlerine:

– Baylıǵı barlarǵa Qudaydıń Patshalıǵına kiriw qanday qıyın! – dedi+.

24Shákirtleri bul sózlerdi esitip, tań qalıstı. Biraq Iysa olarǵa jáne:

– Balalarım! Qudaydıń Patshalıǵına kiriw qanday qıyın! 25Bay adamnıń Qudaydıń Patshalıǵına kiriwinen góre, túyege iyneniń kózinen ótiw ańsatıraq, – dedi.

26Olar qattı tań qalısıp, bir-birine:

– Olay bolsa, kim qutqarıla aladı? – dedi.

27Iysa olarǵa qarap:

– Bul adamlardıń qolınan kelmeydi, biraq Qudaydıń qolınan keledi. Óytkeni Quday ushın múmkin emes nárse joq, – dedi+.

28Sonda Petr sóz baslap, Oǵan:

– Minekey, bizler hámme nársemizdi taslap, Seniń izińe erdik, – dedi+.

29Iysa juwap berip:

– Shının aytıp turman: kim de kim Men ushın hám Xosh Xabar ushın úylerin, aǵa-inilerin, apa-qarındasların, ata-anasın, balaların, mal-múlkin taslap shıqsa,+
30ol házir, bul dúnyada quwdalanıwlar menen birlikte júz ese artıǵı menen úylerin de, aǵa-inilerin de, apa-qarındasların da, ata-anasın da, balaların da, jerlerin de aladı hám keleshekte máńgilik ómirge iye boladı+. 31Biraq, birinshilerdiń kóbisi sońǵılar, sońǵılardıń kóbisi birinshiler boladı, – dedi+.

Iysanıń Óz ólimi hám qayta tiriliwi haqqında úshinshi ret aytıwı

(Mat 20:17-19; Luk 18:31-34)

32•Olar Erusalimge kóteriletuǵın jolda baratırǵanda, Iysa shákirtleriniń aldında júrdi. Shákirtleri tań qalıstı, al erip kiyatırǵanlar qorqınıshta edi. Iysa on eki shákirtin jáne shaqırıp aldı da, Ózine ne bolatuǵını haqqında olarǵa ayta baslap, bılay dedi:

33– Minekey, bizler Erusalimge qaray kóterilip baratırmız. Sol jerde Adam Ulı bas ruwxaniyler menen diniy muǵallimlerdiń qolına uslap beriledi. Olar Onı ólimge húkim etip, basqa millet adamlarına tapsıradı. 34Olar Onı masqaralap, Oǵan túkiredi hám qamshılap sabap, óltiredi. Al úsh kúnnen keyin, Ol qayta tiriledi+.

Yaqıp hám Yuxannıń tilegi

(Mat 20:20-28)

35•Sonda Zebedeydiń ulları Yaqıp hám Yuxan Iysaǵa kelip:

– Ustaz! Bizler ne sorasaq ta, sonı orınlawıńdı qáleymiz, – dedi+.

36Iysa olardan:

– Meniń sizler ushın ne islewimdi qáleysizler? – dep soradı.

37Olar:

– Ózińniń saltanatlı patshalıǵıńda birewimizdi oń jaǵıńa, ekinshimizdi sol jaǵıńa otırǵız, – dedi+.

38Iysa:

– Sizler ne sorap turǵanıńızdı bilmeysizler. Sizler Men ishetuǵın azap kesesinen ishe alasızlar ma? Meniń shomıldırılatuǵınımday, shomıldırıla alasızlar ma? – dedi+.

39Olar:

– Awa, alamız, – dep juwap berdi.

Iysa olarǵa:

– Men ishetuǵın azap kesesinen sizler de ishesizler, Meniń shomıldırılatuǵınımday, sizler de shomıldırılasızlar+. 40Biraq Meniń oń jaǵım yamasa sol jaǵıma otırǵızıw Meniń erkimde emes. Bul orınlar kimlerge arnalǵan bolsa, solar otıradı, – dedi.

41Qalǵan on shákirt bunı esitkende, Yaqıp penen Yuxanǵa ashıwlanıp qaldı. 42Sonda Iysa olardı qasına shaqırıp alıp:

– Basqa milletler arasında húkimdarlar dep esaplanǵanlar xalıqqa zulımlıq etip, basshıları ústemlik penen basqaratuǵının bilesizler. 43Biraq, sizlerdiń arańızda bunday bolmasın. Arańızda kim ullı bolǵısı kelse, ol sizlerge xızmetshi bolıwı shárt+. 44Arańızda kim birinshi bolǵısı kelse, sol hámmege qul bolıwı shárt. 45Sebebi Adam Ulı Ózine xızmet ettiriwge emes, al Ózi xızmet etiwge hám kóplerdiń azatlıq qunın tólew ushın, Óz janın baǵıshlawǵa keldi, – dedi+.

Iysanıń soqır Bartimeyge shıpa beriwi

(Mat 20:29-34; Luk 18:35-43)

46•Olar Erixoǵa keldi. Iysa Óz shákirtleri hám kóp xalıq penen Erixodan shıǵıp baratırǵanda, Timeydiń ulı soqır Bartimey jol boyında tilenshilik etip otır edi+. 47Ol nasıralı Iysanıń sol jerde ekenin esitkende:

– Dawıttıń Urpaǵı[*] Iysa! Maǵan rehim ete gór! – dep baqıra basladı+.

48Kóp adamlar únin shıǵarmawın aytıp, oǵan keyidi. Biraq ol onnan da beter qattı baqırıp:

– Dawıttıń Urpaǵı! Maǵan rehim ete gór! – dedi.

49Iysa toqtap:

– Onı shaqırıń, – dedi.

Adamlar soqırdı shaqırıp:

– Jigerli bol, ornıńnan tur! Ol seni shaqırıp atır, – dedi.

50Ol shapanın sheshti de, ornınan ushıp turıp, Iysaǵa keldi.

51Iysa onnan:

– Sen ushın ne islewimdi qáleyseń? – dep soradı.

Soqır adam Oǵan:

– Ustaz! Kózlerim kóretuǵın bolsın, – dedi.

52Iysa oǵan:

– Bar, isenimiń seni qutqardı, – dedi.

Sol waqıtta-aq soqırdıń kózi qaytadan kóretuǵın boldı hám ol Iysanıń izine erip, jolǵa tústi+.

11

Iysanıń Erusalimge saltanatlı túrde kiriwi

(Mat 21:1-11; Luk 19:28-40; Yuxn 12:12-19)

11^1•Olar Erusalimge jaqınlap, Záytún tawınıń etegindegi Betfage hám Betaniya degen awıllarǵa kelgende, Iysa shákirtleriniń ekewin jumsap,+
2olarǵa bılay dedi:

– Qarsı aldıńızdaǵı awılǵa barıńlar. Oǵan kiriwden-aq, ele hesh kim minbegen, baylawlı turǵan bir gúrreni tabasızlar. Onı sheship, alıp kelińler. 3Eger birew sizlerden: «Nege bunday islep atırsızlar?» – dep sorasa, sizler: «Bul Iyemizge kerek. Ol bunı tez qaytarıp jiberedi», – dep juwap berińler.

4Olar barıp, kóshedegi dárwaza qasında baylanǵan gúrreni taptı hám onı sheship aldı. 5Sol jerde turǵan geybirewler olarǵa:

– Gúrreni sheship alıp ne qılajaqsızlar? – dep soradı.

6Olar Iysanıń aytqanınday juwap bergende, adamlar olarǵa ruxsat berdi. 7Gúrreni Iysaǵa alıp kelip, ózleriniń shapanların onıń ústine japtı, Iysa gúrrege minip aldı. 8Kóp adamlar shapanların jolǵa tósep, al geybirewler daladaǵı tereklerden shaqa kesip alıp, jolǵa jaydı+. 9Aldında hám izde erip kiyatırǵanlar bılay dep baqırıstı:

– «Hosanna![*]

Jaratqan Iyeniń atı menen keletuǵın jarılqansın!

10Babamız Dawıttıń jaqınlap kiyatırǵan Patshalıǵı jarılqanǵan!

Eń joqarıda hosanna!»[*]+

11Iysa Erusalimge kelip, Ibadatxanaǵa kirdi. Ol jerde hámme nárseni kózden keshirip bolıp, kesh bolǵanlıqtan, on eki shákirti menen Betaniyaǵa ketti.

Iysanıń ánjir aǵashın ǵarǵawı

(Mat 21:18-19)

12•Kelesi kúni olar Betaniyadan shıqqanda, Iysa ash boldı+. 13Ol alıstan japıraqları menen qaplanǵan bir ánjir aǵashın kórip, onnan bir nárse tabılar ma eken dep, qasına bardı. Biraq jemis beretuǵın waqtı bolmaǵanlıqtan, japıraqlarınan basqa hesh nárse tappadı+. 14Sonda Ol aǵashqa:

– Bunnan bılay, máńgige seniń miyweńnen hesh kim jemesin! – dedi.

Bunı shákirtleri de esitti.

Iysanıń Ibadatxanadan satıwshılardı quwıwı

(Mat 21:12-17; Luk 19:45-48; Yuxn 2:13-22)

15•Olar Erusalimge kelgende, Iysa Ibadatxanaǵa kirip, ol jerden satıwshılar menen alıwshılardı quwıp shıǵara basladı. Aqsha almastırıwshılardıń stolların, kepter satıwshılardıń otırǵıshların awdarıp tasladı+
16hám Ibadatxananıń háwlisi arqalı hesh kimge hesh nárse alıp ótiwge ruxsat etpedi.

17Sońınan xalıqqa tálim berip:

– «Meniń Úyim hámme xalıqlar ushın,

Duwa etetuǵın úy dep ataladı»[*], –

dep jazılmaǵan ba? Al sizler onı qaraqshılardıń uyasına aylandırdıńlar[*], – dedi+.

18Bas ruwxaniyler hám diniy muǵallimler bunı esitip, Onı joq qılıwdıń jolın izledi. Óytkeni pútkil xalıq Iysanıń tálimine tań qalısqanlıqtan, olar Onnan qorqatuǵın edi+.

19Kesh bolǵanda, Iysa shákirtleri menen qaladan shıǵıp ketti+.

Quwrap qalǵan ánjir aǵashı

(Mat 21:20-22)

20•Olar erte azanda ótip baratırıp, ánjir aǵashınıń tamırına deyin quwrap qalǵanın kórdi. 21Petr bolǵan waqıyanı esine túsirip, Iysaǵa:

– Ustaz! Qara, Sen ǵarǵaǵan ánjir aǵashı quwrap qalıptı, – dedi.

22Iysa olarǵa juwap berip:

– Qudayǵa isenińler. 23Sizlerge shının aytıp turman: eger kim de kim bul tawǵa: «Ornıńnan kóterilip, teńizge qula», – dese hám kewlinde gúmanlanbay, aytqanınıń orınlanatuǵınına isense, onıń aytqanı orınlanadı+. 24Sonlıqtan sizlerge aytatuǵınım: duwa etkenińizde neni sorasańlar da, alǵanıńızǵa iseniń, sonda ol sizlerge beriledi+. 25Duwa etip turǵanıńızda, birewge ókpeli bolsańız, onı keshiriń, sonda aspandaǵı Ákeńiz de sizlerdiń gúnalarıńızdı keshiredi, – dedi. [+
26[*]]

Iysanıń biyligi haqqında soraw

(Mat 21:23-27; Luk 20:1-8)

27•Olar jáne Erusalimge keldi. Iysa Ibadatxananıń háwlisinde aylanıp júrgende, Oǵan bas ruwxaniyler, diniy muǵallimler hám aqsaqallar kelip, 28Onnan:

– Bul islerdi qanday biylik penen islep júrseń hám bunday biylikti Saǵan kim berdi? – dep soradı+.

29Iysa olarǵa juwap berip:

– Men de sizlerge bir soraw bereyin, juwap berińler. Sonda Men de bul islerdi qanday biylik penen isleytuǵınımdı aytaman. 30Yaqıyanıń shomıldırıwı aspannan boldı ma yamasa adamlardan ba? Juwap berińler, – dedi+.

31Olar óz ara oylasa basladı: «Eger „aspannan“ desek, Ol: „Sonda nege oǵan isenbedińler“, deydi+. 32„Adamlardan“ deyik pe?»

Biraq onday dewge xalıqtan qorqtı, sebebi hámme Yaqıyanı haqıyqıy payǵambar dep sanaytuǵın edi+. 33Sonlıqtan olar Iysaǵa:

– Bilmeymiz, – dep juwap berdi.

Iysa olarǵa:

– Onday bolsa, Men de sizlerge bul islerdi qanday biylik penen isleytuǵınımdı aytpayman, – dedi.

12

Jawız diyxanlar haqqında tımsal

(Mat 21:33-46; Luk 20:9-19)

12^1•Iysa olarǵa tımsallar menen sóyley basladı:

– Bir adam júzim baǵın otırǵızıp, onı diywal menen qorshaptı hám sharap iskenjesin qazıp, gúzet minarasın ornatıptı. Sońınan baǵın diyxanlarǵa ijaraǵa berip, ózi uzaq jerge ketip qalıptı+. 2Terim máwsimi kelgende, ol baǵdıń jemisinen tiyisli úlesin alıw ushın, diyxanlarǵa óziniń bir xızmetshisin jiberipti. 3Biraq olar xızmetshini uslap alıp sabap, qurı qol qaytarıptı. 4Ol jáne olarǵa basqa xızmetshisin jibergende, onıń basın jarıp, biyabıray qılıptı. 5Sonda ol jáne basqa bir xızmetshisin jibergende, olar onı óltiripti. Ol jáne de kóp basqa xızmetshilerin jibergende, geybirewlerin sabap, geybirewlerin óltiripti+. 6Endi bir ǵana adam, onıń súyikli ulı qalıptı. Eń aqırında ol: «Ulımdı húrmet eter» dep, olarǵa óz ulın jiberipti+. 7Biraq diyxanlar bir-birine: «Bul – miyrasxor-ǵo. Júrińler, onı óltireyik, sonda miyras múlki bizlerge qaladı», – desipti+. 8Solay etip, onı uslap alıp óltirip, júzim baǵınan sırtqa shıǵarıp taslaptı+.

9Endi júzim baǵınıń iyesi ne isleydi? Ol kelip, diyxanlardı joq qıladı da, júzim baǵın basqalarǵa beredi+. 10Sizler Muxaddes Jazıwdaǵı mına sózlerdi oqımaǵansızlar ma:

«Qurılısshılardıń kereksiz dep taslaǵan tası,
Úydiń múyeshiniń tiykarǵı tası boldı.
11Jaratqan Iye qılǵan bul is,
Kózimizge ájayıp kórindi!»[*]+

12Olar bul tımsaldıń ózlerine qarsı aytılǵanın bilip, Iysanı qolǵa alıwǵa tırıstı. Biraq xalıqtan qorqqanlıqtan Onı qaldırıp, ketip qaldı+.

Salıq tólew tuwralı

(Mat 22:15-22; Luk 20:20-26)

13•Sońınan olar Iysanı sózinen tutıw ushın, pariseylerdiń hám Hirodtıń tárepdarlarınıń geybirewlerin Oǵan jiberdi+. 14Olar Iysaǵa kelip:

– Ustaz! Bizler Seniń durıs adam ekenińdi hám jaǵımpazlıq etpeytuǵınıńdı bilemiz. Óytkeni Sen adamlardıń bet-júzine qaramay, Qudaydıń jolın durıs úyretip otırsań. Rim imperatorına salıq tólew durıs pa yamasa nadurıs pa? Tólewimiz kerek pe yamasa kerek emes pe? – dep soradı+.

15Biraq Iysa olardıń eki júzliligin bilip:

– Meni nege sınap atırsızlar? Maǵan bir dinar ákelińler, kóreyin, – dedi+.

16Olar alıp kelgende, Ol:

– Bunda kimniń súwreti bar hám kimniń atı jazılǵan? – dep soradı.

Olar:

– Rim imperatorınıń, – dedi.

17Sonda Iysa olarǵa juwap berip:

– Imperatordıń haqın imperatorǵa, Qudaydıń haqın Qudayǵa berińler, – dedi.

Olar Oǵan tań qalıstı+.

Qayta tiriliw haqqında soraw

(Mat 22:23-33; Luk 20:27-40)

18•Sońınan qayta tiriliw joq dewshi saddukeylerdiń[*] bir neshesi Iysaǵa kelip Onnan:+

19– Ustaz! Muwsa bizlerge: «Eger birewdiń aǵası balasız ólip, hayalın qaldırsa, inisi onıń hayalın alıp, óz aǵasınıń urpaǵın dawam ettirsin»,[*] – dep jazıp qaldırǵan+. 20Aǵayinli jeti jigit bar edi. Olardıń birinshisi úylenip, izinde bala qaldırmay ólip ketti. 21Sol hayaldı ekinshisi alıp, ol da izinde bala qaldırmay ólip ketti. Úshinshisine de solay boldı. 22Jeti aǵayinliniń hesh qaysısı da izinde bala qaldırmastan ólip ketti. Eń sońında hayaldıń ózi de qaytıs boldı. 23Olar qayta tirilgende, hayal qaysısınıń hayalı boladı? Sebebi ol jetewine de hayal bolǵan edi-ǵo, – dep soradı.

24Iysa olarǵa juwap berip:

– Sizler Muxaddes Jazıwlardı da, Qudaydıń qúdiretin de bilmegenlikten aljasıp tursızlar. 25Óytkeni adamlar ólimnen qayta tirilgende úylenbeydi de, turmısqa da shıqpaydı, al aspandaǵı perishteler sıyaqlı boladı. 26Ólgenlerdiń qayta tiriliwi tuwralı Muwsanıń kitabında, janıp turǵan puta haqqında aytılǵan waqıyada Qudaydıń ne aytqanın oqımaǵansızlar ma? Quday Muwsaǵa: «Men – Ibrayımnıń Qudayıman, Ísaqtıń Qudayıman, Yaqıptıń Qudayıman»[*], – degen+. 27Quday ólilerdiń emes, al tirilerdiń Qudayı. Sizler qattı aljasıp tursızlar, – dedi.

Eń baslı buyrıq

(Mat 22:34-40; Luk 10:25-28)

28•Diniy muǵallimlerdiń biri olardıń tartısların esitti. Iysanıń olarǵa jaqsı juwap bergenin kórip, Onnan:

– Buyrıqlardıń ishinde eń baslısı qaysı? – dep soradı.

29Iysa oǵan:

– Eń baslı buyrıq bul: «Qulaq sal, Izrail! Qudayımız Jaratqan Iye – jalǵız Iye. 30Qudayıń Jaratqan Iyeni shın júregiń, jan-tániń, pútkil aqıl-oyıń hám bar kúshiń menen súy»[*]+. 31Ekinshisi mınaday: «Ózińdi súygeniń sıyaqlı, janıńdaǵı adamdı da súy»[*]. Bulardan ullı buyrıq joq, – dedi+.

32Diniy muǵallim Oǵan:

– Awa, Ustaz! «Quday – jalǵız, Onnan basqa quday joq», – dep durıs ayttıń+. 33Qudaydı pútkil júregiń, pútkil aqılıń, pútkil kúshiń menen súyiw hám ózińdi súygeniń sıyaqlı, janıńdaǵı adamdı da súyiw – hámme jandırılatuǵın qurbanlıqlardan hám Quday jolına berilgen sadaqalardan artıq, – dedi+.

34Iysa onıń aqılǵa say juwap bergenin kórip:

– Sen Qudaydıń Patshalıǵınan alıs emesseń, – dedi.

Sonnan soń, Oǵan soraw beriwge hesh kimniń batılı barmadı+.

Masiyx kimniń Urpaǵı?

(Mat 22:41-46; Luk 20:41-44)

35•Iysa Ibadatxanada adamlarǵa tálim berip atırıp:

– Qalayınsha diniy muǵallimler Masiyxtı Dawıttıń Urpaǵı deydi+? 36Dawıttıń ózi Muxaddes Ruwxtan ilhamlanıp, bılay degen:

«Jaratqan Iye Iyeme ayttı:

„Dushpanlarıńdı ayaǵıńnıń astına bastırmaǵanımsha,

Meniń oń jaǵımda otır!“»[*]+

37Dawıttıń ózi Onı «Iyem» dep ataǵan bolsa, Ol qalayınsha onıń urpaǵı boladı? – dep soradı.

Kóp xalıq Onı quwanısh penen tıńladı+.

Diniy muǵallimler haqqında

(Mat 23:1-36; Luk 20:45-47)

38•Iysa tálim berip:

– Diniy muǵallimlerden saq bolıńlar! Olar uzın kiyim kiyip júrgendi, bazar maydanlarında ózlerine sıylap sálem bergendi, 39májilisxanalarda sıylı orında, zıyapatlarda tórde otırǵandı jaqsı kóredi+. 40Olar jesir hayallardıń úylerin jalmap jutıp, kózge kóriniw ushın uzaq duwa etedi. Bunday adamlar eń awır jaza aladı, – dedi.

Jesir hayaldıń sadaqası

(Luk 21:1-4)

41•Iysa Ibadatxanadaǵı sadaqa qutısınıń qarsısında xalıqtıń qutıǵa aqsha salıwına qarap otırdı. Baylardıń kóbisi kóp aqsha saldı+. 42Sonda bir jarlı jesir hayal kelip, eki tiyin saldı. 43Iysa shákirtlerin qasına shaqırıp alıp:

– Sizlerge shının aytıp turman: bul jarlı jesir hayal qutıǵa aqsha salǵanlardıń hámmesinen kóp saldı. 44Sebebi olardıń hámmesi óz baylıqlarınan awısqanın saldı. Al bul hayal jarlı bolsa da, kún kórisine kerekli barlıq aqshasın saldı, – dedi+.

13

Iysanıń Ibadatxananıń qıyralıwın boljawı

(Mat 24:1-14; Luk 21:5-19)

13^1•Iysa Ibadatxanadan shıqqanda, shákirtleriniń biri:

– Ustaz, qara, qanday ájayıp taslar, qanday ájayıp imaratlar! – dedi.

2Iysa oǵan:

– Mına sawlatlı imaratlardı kórip tursań ba? Bul jerde tas ústinde tas qalmaydı, hámmesi qıyratıladı, – dedi+.

3Sońınan Iysa Záytún tawında, Ibadatxananıń qarsı aldında otırǵanda, Petr, Yaqıp, Yuxan hám Andrey awlaqta Onnan:

4– Bizlerge ayt, bular qashan boladı hám bulardıń hámmesiniń bolatuǵının qanday belgi bildiredi? – dep soradı.

5Sonda Iysa olarǵa bılay dep ayta basladı:

– Birewlerdiń sizlerdi aldawınan saq bolıńlar!+
6Óytkeni kópler Meniń atım menen kelip: «Men – Masiyxpan» dep, kóp adamlardı aldaydı+. 7Sizler urıslardıń shawqımın hám urıslar haqqında mısh-mıshlardı esitkende qáweterlenbeńler. Bulardıń bolıwı shárt, biraq bul ele aqırı emes+. 8Sebebi millet milletke qarsı, patshalıq patshalıqqa qarsı kóteriledi. Kóp jerlerde jer silkiniwler hám asharshılıqlar boladı. Bul waqıyalar tolǵaq azabınıń baslanıwına uqsaydı+.

9Ózlerińizge saq bolıńlar! Óytkeni sizlerdi qazıxanalarǵa tapsıradı hám májilisxanalarda tayaq jeysizler. Jáne de, Men sebepli hákimler hám patshalardıń aldına aparılıp, olarǵa gúwalıq beresizler+. 10Biraq dáslep Xosh Xabar hámme xalıqlarǵa járiyalanıwı shárt+. 11Sizlerdi uslap alıp, húkim etiwge aparatırǵanda, ne aytıwdı oylap, aldın ala tınıshsızlanbańlar. Sol waqıtta sizlerge ne berilse, sonı aytıńlar. Sebebi sizler emes, al Muxaddes Ruwx sóyleydi+. 12Tuwısqanı tuwısqanın, ákesi balasın ólimge uslap beredi. Balaları da ata-analarına qarsı shıǵıp, olardı óltirtedi+. 13Meniń atım sebepli, sizlerdi hámme jek kóredi. Biraq aqırına deyin shıdaǵan qutqarıladı+.

Eń ullı apat

(Mat 24:15-21; Luk 21:20-24)

14•– Wayran qılatuǵın jerkenishli bir zattıń turıwǵa bolmaytuǵın jerde turǵanın kórgenińizde[*], Yahudiyadaǵılar tawlarǵa qashsın! Payǵambardıń jazıwın oqıǵan adam bul zattıń mánisin túsinsin+. 15Kim de kim tamnıń tóbesinde bolsa, tómenge túspesin hám bir nárse alıw ushın úyine kirmesin+. 16Al kim de kim atızda bolsa, shapanın alıw ushın izine qaytpasın. 17Sol kúnleri júkli hám emiziwli hayallarǵa qanday qıyın boladı!+
18Bulardıń qıs máwsiminde bolmawı ushın duwa etińler. 19Óytkeni sol kúnleri Quday bul dúnyanı jaratqannan beri usı kúnge deyin bolmaǵan hám qaytıp bolmaytuǵın apat boladı+. 20Eger Iyemiz sol kúnlerdiń sanın qısqartpaǵanda, hesh kim qutqarılmaǵan bolar edi. Biraq Ol Óziniń tańlap alǵanları ushın, sol kúnlerdiń sanın qısqarttı+.

21Sonda eger sizlerge birew: «Qarańlar, Masiyx bul jerde» yamasa: «Qarańlar, Ol ana jerde» dese, isenbeńler+. 22Óytkeni jalǵan masiyxlar hám jalǵan payǵambarlar payda bolıp, eger múmkin bolsa, tańlap alınǵanlardı aldaw ushın, káramatlı belgiler hám tań qalarlıq islerdi kórsetedi+. 23Sonlıqtan saq bolıńlar! Men hámmesin sizlerge aldın ala aytıp atırman+.

Adam Ulınıń qayta keliwi

(Mat 24:29-31; Luk 21:25-28)

24•– Biraq sol kúnleri, sol apattan keyin,

«Quyash qarańǵılanadı,

Ay óz jaqtısın túsirmeydi+.

25Juldızlar aspannan túsip,

Aspan kúshleri silkinedi»[*]+.

26Sonda adamlar Adam Ulınıń ullı qúdiret hám saltanat penen bultlarda kiyatırǵanın[*] kóredi+. 27Ol Óz perishtelerin jiberip, dúnyanıń tórt tárepinen, jerdiń shetinen baslap aspannıń shetine deyin, Óziniń tańlap alǵanların jıynap keledi+.

Ánjir aǵashın mısalǵa alıńlar!

(Mat 24:32-35; Luk 21:29-33)

28•– Ánjir aǵashın mısalǵa alıńlar: onıń shaqaları jumsarıp, japıraq shıǵara baslaǵanda, jazdıń jaqın ekenin bilesizler. 29Sol sıyaqlı, sizler bul waqıyalardıń bolıp atırǵanın kórgenińizde, Adam Ulınıń jaqınlap, esik aldında turǵanın bilińler. 30Sizlerge shının aytıp turman: bul áwlad joq bolıp ketpesinen burın bulardıń hámmesi boladı+. 31Aspan menen jer joyıladı, biraq Meniń sózlerim hesh qashan joyılmaydı+.

Sol kúndi yamasa sol saattı hesh kim de bilmeydi

(Mat 24:36-44)

32•– Sol kúndi yamasa sol saattı hesh kim de bilmeydi: aspandaǵı perishteler de, Uldıń Ózi de, tek ǵana Ákem biledi+. 33Abaylańlar hám sergek bolıńlar[*], óytkeni sol waqıttıń qashan keletuǵının bilmeysizler+. 34Bul – bir adamnıń sayaxatqa ketip baratırıp, úyindegi xızmetshilerine basqarıwǵa biylik bergeni hám hár birine is tapsırıp, dárwaza qarawılına sergek bolıwdı buyırǵanına uqsaydı+. 35Solay etip, sergek bolıńlar! Sebebi úy iyesiniń keshte me, yarım aqshamda ma, qoraz shaqırǵanda ma, erte azanda ma, qashan keletuǵının bilmeysizler+. 36Ol kútilmegende kelip, sizlerdiń uyıqlap atırǵanıńızdı kórmesin+. 37Sizlerge aytatuǵınımdı hámmege aytaman: sergek bolıńlar!

14

Iysanı óltiriw ushın til biriktiriw

(Mat 26:1-5; Luk 22:1-2; Yuxn 11:45-53)

14^1•Qutqarılıw hám Ashıtqısız nan bayramına[*] eki kún qalǵan edi. Bas ruwxaniyler hám diniy muǵallimler Iysanı hiyle menen qolǵa túsirip óltiriwdiń jolın izlestirdi+.

2Biraq olar: «Xalıq arasında qozǵalań bolmawı ushın, bul isti bayram kúnleri islemeyik», – desti.

Iysa Betaniyada

(Mat 26:6-13; Yuxn 12:1-8)

3•Iysa Betaniyada, burın teri keselligi menen awırǵan Shimonnıń úyinde, dasturxan basında otırǵanda, mármer ıdısta júdá qımbatlı, sap nardtan alınǵan átir mayı bar bir hayal keldi. Ol ıdıstı sındırdı da, maydı Iysanıń basına quydı+. 4Geybirewler ashıwlanıp, bir-birine:

– Bunday ısırapkershiliktiń ne keregi bar? 5Onı úsh júz dinardan da qımbatıraqqa satıp, aqshasın jarlılarǵa úlestirip beriwge bolatuǵın edi, – desip, hayaldı ayıplay basladı.

6Biraq Iysa:

– Hayaldı tınıshına qoyıńlar. Onı nege qısındırıp atırsızlar? Ol Maǵan jaqsılıq isledi. 7Óytkeni jarlılar sizler menen bárqulla birge, olarǵa qálegen waqtıńızda járdem bere alasızlar. Biraq Men sizler menen bárqulla birge bolmayman+. 8Ol qolınan kelgenin isledi. Meniń deneme aldın ala átir may quyıp, onı jerlewge tayarladı+. 9Sizlerge shının aytıp turman: Xosh Xabar dúnyanıń qay jerinde járiyalansa da, bul hayal eske alınıp, onıń islegen isi aytılatuǵın boladı, – dedi+.

Yahudanıń satqınlıǵı

(Mat 26:14-16; Luk 22:3-6)

10•Sońınan on eki shákirttiń biri bolǵan Yahuda Isqariot Iysanı uslap beriw ushın bas ruwxaniylerge bardı+. 11Olar bunı esitip, quwanısıp qaldı hám oǵan gúmis teńge beriwdi wáde etti. Yahuda da Iysanı uslap beriwge qolaylı payıt izledi.

Iysanıń Óz shákirtleri menen Qutqarılıw bayramınıń asın jewi

(Mat 26:17-25; Luk 22:7-13; Yuxn 13:21-30)

12•Ashıtqısız nan bayramınıń birinshi kúni Qutqarılıw bayramınıń qozısı shalınǵanda, shákirtleri Iysaǵa:

– Qutqarılıw bayramınıń asın jewiń ushın, bizlerdiń qay jerge barıp tayarlıq kóriwimizdi qáleyseń? – dedi+.

13Ol shákirtleriniń ekewin jiberip, olarǵa:

– Qalaǵa barıńlar, ol jerde sizlerge gúze menen suw kóterip kiyatırǵan adam gezleskende, onıń izine erińler. 14Ol kirgen úydiń iyesine: «Ustazımız: „Shákirtlerim menen birge bayram asın jeytuǵın bólmem qáne?“ – dep sorap atır», deńler. 15Ol sizlerge tósekler tóselip tayar turǵan joqarıdaǵı úlken bólmeni kórsetedi. Bizlerge sol jerde bayram asın tayarlańlar, – dedi.

16Shákirtleri shıǵıp, qalaǵa keldi hám Iysanıń aytqanlarınıń hámmesin tawıp, bayram asın tayarladı.

17Kesh bolǵanda, Iysa on eki shákirti menen birge keldi. 18Olar awqatlanıp otırǵanda, Iysa:

– Sizlerge shının aytıp turman: Meniń menen awqatlanıp otırǵan arańızdaǵı birińiz Maǵan satqınlıq isleydi, – dedi+.

19Olar qapa bolıp, birinen soń biri Onnan:

– Men emespen-ǵo, ya? – dep soray basladı.

20Iysa olarǵa juwap berip:

– On eki shákirtimniń biri, Meniń menen bir tabaqqa nanın malıp atırǵan adam – sol. 21Adam Ulı Ózi haqqında Muxaddes Jazıwda aytılǵanday baratır, biraq Adam Ulına satqınlıq qılıwshı hásiret shegedi! Ol adamnıń bul dúnyaǵa kelmegeni ózi ushın jaqsıraq bolar edi, – dedi+.

Iysanıń sońǵı keshesi

(Mat 26:26-30; Luk 22:14-23; 1Kor 11:23-25)

22•Olar awqatlanıp otırǵanda, Iysa nandı alıp, Qudayǵa shúkirlik etti. Onı sındırıp, shákirtlerine berdi de:

– Alıńlar, bul – Meniń denem, – dedi+.

23Soń keseni alıp, Qudayǵa shúkirlik bildirdi de, olarǵa berdi. Onnan hámmesi ishti. 24Olarǵa:

– Bul – kóp adamlar ushın tógiletuǵın, jańa kelisimdi bekitetuǵın Meniń qanım+. 25Sizlerge shının aytıp turman: Qudaydıń Patshalıǵında jańasın ishetuǵın kúnime deyin, júzim ishimliginen qaytıp ishpeymen, – dedi.

26Sońınan olar Qudaydı jırlaytuǵın qosıq aytıp, Záytún tawına ketti+.

Petrdiń Iysadan tanıwı haqqında

(Mat 26:31-35; Luk 22:31-34; Yuxn 13:36-38)

27•Iysa olarǵa:

– Sizlerdiń hámmeńiz Meni taslap ketesizler. Óytkeni Muxaddes Jazıwda bılay dep aytılǵan:

«Shopandı shawıp taslaǵanımda,

Qoylar tarqap ketedi»[*]+.

28Biraq qayta tirilgenimnen keyin, sizlerden burın Galilaǵa baraman, – dedi+.

29Petr Oǵan:

– Seni hámmesi taslap ketse de, men taslap ketpeymen, – dedi.

30Sonda Iysa oǵan:

– Saǵan shının aytıp turman: búgin túnde qoraz eki ret shaqıraman degenshe, sen Mennen úsh ret tanasań, – dedi.

31Biraq Petr qızıp ketip:

– Maǵan Seniń menen birge óliwge tuwra kelse de, Sennen hesh qashan tanbayman, – dedi.

Qalǵanlarınıń hámmesi de solay dedi.

Iysanıń Getsemanide duwa etiwi

(Mat 26:36-46; Luk 22:39-46)

32•Olar Getsemani dep atalatuǵın jerge keldi. Iysa shákirtlerine:

– Men duwa etip bolaman degenshe, sizler usı jerde otırıńlar, – dedi.

33Petr, Yaqıp hám Yuxandı Ózi menen birge alıp ketti. Ol qattı qáweterlenip, qıynala basladı+. 34Olarǵa:

– Janım ólerdey qıynalıp tur. Sizler usı jerde qalıp, sergek bolıp turıńlar, – dedi+.

35Iysa biraz shetirekke barıp, jerge jıǵıldı da, múmkin bolsa bul saattıń Ózinen shetlep ótiwin sorap, duwa ete basladı+.

36– Áke, Ákejanım! Saǵan hámmesi múmkin. Bul azap kesesin Mennen awlaq qıl. Biraq Meniń emes, Seniń qálegeniń bolsın, – dedi+.

37Iysa shákirtleriniń qasına qaytıp kelip, olardıń uyıqlap atırǵanın kórdi de, Petrge:

– Shimon, uyıqlap atırsań ba? Uyıqlamay bir saat ta otıra almadıń ba? 38Sergek bolıńlar! Azǵırılmawıńız ushın duwa etińler. Ruwx qáleydi, biraq dene hálsiz, – dedi+.

39Ol jáne barıp, sol sózlerin aytıp, duwa etti. 40Qaytıp kelip, olardıń jáne uyıqlap atırǵanın kórdi. Óytkeni kózlerin uyqı basqan edi. Olar Iysaǵa ne dep juwap bererin bilmedi.

41Iysa úshinshi ret qaytıp kelip, olarǵa:

– Sizler ele uyıqlap, dem alıp atırsızlar ma? Boldı, waqıt keldi. Adam Ulı gúnakarlardıń qolına uslap beriledi+. 42Turıńlar, kettik. Qarańlar, Maǵan satqınlıq qılıwshı jaqınladı, – dedi.

Iysanıń qolǵa alınıwı

(Mat 26:47-56; Luk 22:47-53; Yuxn 18:3-12)

43•Tap sol waqıtta, Iysa ele sóylep turǵanda, on eki shákirtiniń biri Yahuda keldi. Onıń menen birge bas ruwxaniyler, diniy muǵallimler hám aqsaqallar jibergen bir topar adamlar bar edi. Adamlar qollarına qılısh hám shoqmar uslaǵan edi+. 44Satqınlıq qılıwshı olarǵa belgi berip: «Men kimdi súysem, Ol – Sonıń Ózi. Onı uslap, abaylap alıp ketińler», – degen edi.

45Yahuda keldi de, dárriw Iysaǵa jaqınlasıp, Oǵan:

– Ustaz! – dep, Onı súydi.

46Al adamlar Iysaǵa táp berip, uslap aldı. 47Biraq Iysanıń qasında turǵanlardıń birewi qılıshın suwırıp alıp, bir siltep, bas ruwxaniydiń qulınıń qulaǵın shawıp tasladı+. 48Sonda Iysa olarǵa:

– Meni uslaw ushın, jınayatshıǵa qarsı shıqqanday bolıp, qılısh hám shoqmar alıp keldińler me? 49Men hár kúni sizler menen Ibadatxanada birge bolıp, tálim bergenimde, Meni uslamadıńlar. Biraq, Muxaddes Jazıwlar orınlanıwı shárt, – dedi+.

50Sonda shákirtleriniń hámmesi Onı taslap, qashıp ketti+.

51Denesine zıǵır tawar oraǵan bir jas jigit Onıń izine erip baratır edi. Olar onı uslap alǵanda, 52ol oranǵan tawarın taslap, ishki kiyim menen qashıp ketti.

Iysa joqarǵı keńes aldında

(Mat 26:57-68; Luk 22:54-55, 63-71; Yuxn 18:13-14, 19-24)

53•Olar Iysanı bas ruwxaniyge apardı. Ol jerge hámme bas ruwxaniyler, aqsaqallar hám diniy muǵallimler jıynaldı. 54Petr Iysaǵa bas ruwxaniydiń háwlisiniń ishine deyin uzaqtan erip kelip, háwlide saqshılar menen birge otqa jılınıp otırdı. 55Bas ruwxaniyler hám pútkil joqarǵı keńes Iysanı ólim jazasına húkim etiw ushın, Oǵan qarsı gúwalıq izledi, biraq taba almadı.

56Sebebi kóp adamlar Oǵan qarsı jalǵan gúwalıqlar berse de, gúwalıqları bir-birine sáykes kelmes edi+.

57Sońınan geybirewler ornınan turıp, Oǵan qarsı jalǵan gúwalıq berip:

58– Bizler Onıń: «Adam qolınan qurılǵan bul Ibadatxananı Men buzıp taslayman hám úsh kúnniń ishinde adam qolınan qurılmaǵan basqa Ibadatxana quraman», – degenin esittik, – dedi+.

59Biraq olardıń gúwalıǵı da sáykes kelmedi.

60Sonda bas ruwxaniy ortaǵa shıǵıp, Iysadan:

– Olar Saǵan qarsı gúwalıq berip atır. Sen nege hesh juwap bermeyseń? – dep soradı+.

61Biraq Iysa úndemedi hám hesh juwap qaytarmadı. Bas ruwxaniy Onnan jáne:

– Alǵıslanǵannıń Ulı – Masiyx Senbiseń? – dep soradı+.

62Iysa:

– Awa, Men. Sizler Adam Ulınıń Qúdiretliniń oń jaǵında otırǵanın[*] hám aspandaǵı bultlarda kiyatırǵanın kóresizler[*], – dedi+.

63Sonda bas ruwxaniy óz kiyimlerin jırtıp:

– Endi bizlerge gúwalardıń ne keregi bar+? 64Qudayǵa til tiygizgenin esittińler-ǵo. Sizlerdiń qararıńız qanday? – dedi.

Olardıń hámmesi Iysanı ólim jazasına húkim etiwge qarar etti+.

65Geybirewler Oǵan túkire basladı hám betin baylap, Onı mushlap urdı da, Oǵan:

– Qánekey, wáliylik et, – desti.

Saqshılar da Onı shapalaq penen urdı+.

Petrdiń Iysadan tanıwı

(Mat 26:69-75; Luk 22:56-62; Yuxn 18:15-18, 25-27)

66•Petr ishki háwlide otırǵanda, bas ruwxaniydiń shorı qızlarınan biri keldi. 67Ol otqa jılınıp otırǵan Petrdi kórip, oǵan tigilip qaradı da:

– Sen de sol nasıralı Iysa menen birge ediń-ǵo, – dedi.

68Biraq Petr tanıp:

– Seniń ne aytıp turǵanıńdı bilmeymen hám túsinbeymen, – dedi de, sırtqı háwlige shıǵıp ketti[*].

69Shorı qız onı kórip, sol jerdegilerge jáne:

– Bul adam – solardıń biri, – dep ayta basladı.

70Biraq Petr jáne tandı.

Birazdan soń, sol jerde turǵanlar Petrge:

– Írasında da, sen solardıń biriseń, óytkeni galilalısań-ǵo[*], – dedi.

71Ol:

– Sizler aytıp turǵan bul Adamdı men tanımayman, aldasam nálet jawsın, – dep ant ishti.

72Sol waqıtta-aq qoraz ekinshi ret shaqırdı. Petr Iysanıń ózine: «Qoraz eki ret shaqıraman degenshe, sen Mennen úsh ret tanasań», – degen sózi esine túsip, jılap jiberdi+.

15

Pilattıń Iysanı tergewi

(Mat 27:1-2, 11-14; Luk 23:1-5; Yuxn 18:28-38)

15^1•Tań atıwdan bas ruwxaniyler, aqsaqallar, diniy muǵallimler hám pútkil joqarǵı keńes másláhátlesip aldı da, Iysanı baylap, rimli hákim Pilatqa aparıp tapsırdı+. 2Pilat Onnan:

– Sen Yahudiylerdiń Patshasımısań? – dep soradı.

Iysa oǵan:

– Sol ekenimdi óziń ayttıń, – dep juwap berdi+.

3Bas ruwxaniyler Onı kóp nárselerde ayıpladı. 4Pilat jáne Iysadan sorap:

– Sen hesh juwap bermeyseń be? Qara, olar Saǵan qanshama ayıp taǵıp atır, – dedi+.

5Biraq Iysa hesh juwap bermedi. Pilat buǵan hayran qaldı+.

Iysanıń ólimge húkim etiliwi

(Mat 27:15-26; Luk 23:13-25; Yuxn 18:39-40; 19:1-16)

6•Hár Qutqarılıw bayramında Pilat xalıq soraǵan bir tutqındı bosatıp beretuǵın edi. 7Sol waqıtta qamaqta qozǵalań waqtında óziniń sherikleri menen adam óltirgen Barabba degen bir adam bar edi. 8Xalıq Pilatqa kelip, ózleri ushın ádettegi isin islep, bir tutqındı bosatıp beriwin soray basladı. 9Pilat olardan:

– Yahudiylerdiń Patshasın bosatıp beriwimdi qáleysizler me? – dep soradı.

10Sebebi ol bas ruwxaniylerdiń Iysanı ózine kúnshillik penen uslap bergenin biletuǵın edi+.

11Biraq bas ruwxaniyler xalıqtı úgitlep, Iysanıń ornına Barabbanı bosatıp beriwdi talap ettirdi+. 12Pilat olarǵa jáne:

– Olay bolsa, sizler Yahudiylerdiń Patshası dep ataǵan adamǵa ne isleyin? – dedi.

13Olar:

– Onı atanaq aǵashqa shegelet! – dep baqırıstı.

14Pilat olardan:

– Ol qanday jamanlıq isledi? – dep soradı.

Biraq olar:

– Onı atanaq aǵashqa shegelet! – dep qattıraq baqırıstı+.

15Sonda Pilat xalıqtıń kewlinen shıǵıw ushın Barabbanı bosatıp berdi. Al Iysanı qamshılatqannan soń, atanaq aǵashqa shegelewge tapsırdı+.

Áskerlerdiń Iysanı masqaralawı

(Mat 27:27-30; Yuxn 19:2-3)

16•Áskerler Iysanı hákim Pilattıń sarayınıń ishki háwlisine alıp barıp, pútkil áskerlerdi jıynadı. 17Olar Iysaǵa shım qızıl shapan kiygizdi de, tikenli shıbıqlardan taj órip, basına saldı. 18Sońınan:

– Jasasın, Yahudiylerdiń Patshası! – dep baqırısa basladı.

19Basına qamıs penen urıp, Oǵan túkirdi de, aldında dize búgip, tájim etti+. 20Onı masqaralap bolǵannan keyin, olar Iysanıń ústindegi shım qızıl shapandı sheship alıp, Oǵan Óz kiyimin kiygizdi de, atanaq aǵashqa shegelew ushın alıp ketti.

Iysanıń atanaq aǵashqa shegeleniwi

(Mat 27:31-44; Luk 23:27-43; Yuxn 19:17-27)

21•Iskender hám Rufustıń ákesi, Shimon degen kireneli bir adam awıldan kiyatırıp, sol jerden ótip baratır edi. Onı Iysanıń atanaq aǵashın arqalap alıp júriwge májbúrledi+. 22Olar Iysanı Golgota dep atalǵan, yaǵnıy «Bas súyek ornı» degendi ańlatatuǵın jerge alıp keldi. 23Oǵan mirra qosılǵan sharaptı bergende, Ol ishiwden bas tarttı. 24Iysanı atanaq aǵashqa shegelep bolǵannan soń, kim ne alar eken dep shek taslasıp, óz ara Onıń kiyimlerin bólisti[*]+. 25Olar Iysanı atanaq aǵashqa shegelegende, saat azanǵı toǵız edi. 26Onıń bas betinde ayıbın kórsetetuǵın: «YAHUDIYLERDIŃ PATSHASÍ» degen jazıw bar edi. 27Iysa menen birge eki qaraqshını da, birewin oń tárepine, ekinshisin sol tárepine atanaq aǵashqa shegeledi. [ 28[*]]

29Ótip baratırǵanlar basların shayqadı hám Onıń ústinen kúlip[*]:

– Háy, Ibadatxananı buzıp, Onı úsh kúnniń ishinde qayta tikleyjaq bolǵan, Sen!+
30Ózińdi Óziń qutqarıp, atanaq aǵashtan túsip kórshi! – dedi.

31Bas ruwxaniyler menen diniy muǵallimler de Onı mazaq qılıp, bir-birine:

– Bul basqalardı qutqarıp, Ózin Ózi qutqara almaydı!+
32Izraildıń Patshası Masiyx házir atanaq aǵashtan tússin, sonda bizler kórip, Oǵan isenemiz, – desti.

Iysa menen birge atanaq aǵashqa shegelengenler de Onı mazaq etti+.

Iysanıń jan tapsırıwı

(Mat 27:45-56; Luk 23:44-49; Yuxn 19:28-30)

33•Túski saat on ekiden baslap, tústen keyin saat úshke deyin pútkil jerdi qarańǵılıq qaplap turdı. 34Saat úshte Iysa qattı dawıs penen:

– Eloy, Eloy! Lama sabaxtani? – dep baqırdı. Bul: «Qudayım, Qudayım! Nege Meni taslap kettiń?»[*] – degendi ańlatadı+.

35Sol jerde turǵanlardıń geybirewleri bunı esitip:

– Qarańlar, Ol Iliyastı shaqırıp atır, – dedi.

36Sonda bir adam juwırıp barıp, sorǵıshtı sirke suwına batırdı hám onı bir tayaqqa qadadı da, Oǵan ishiwge berip:

– Toqtay turıń! Iliyas kelip, Onı túsirip alar ma eken, kóreyik! – dedi+.

37Al Iysa qattı baqırdı da, jan tapsırdı.

38Sol waqıtta Ibadatxananıń Muxaddesxanasındaǵı perde joqarıdan tómenge deyin qaq ayırılıp, ekige bólindi+. 39Iysanıń qarsısında turǵan júzbası Onıń usılay jan tapsırǵanın kórip:

– Haqıyqattan da, bul Adam – Qudaydıń Ulı eken, – dedi.

40Sol jerde uzaqtan qarap turǵan bir neshe hayallar bar edi. Olardıń arasında magdalalı Máriyam, kishkene Yaqıp penen Iosestiń anası Máriyam hám Salomiya boldı+. 41Olar Iysaǵa Galilada bolǵan waqtında erip júrip, Oǵan xızmet etken edi. Ol jerde Iysa menen birge Erusalimge kelgen basqa kóp hayallar da bar edi.

Iysanıń qábirge qoyılıwı

(Mat 27:57-61; Luk 23:50-56; Yuxn 19:38-42)

42•Kún kesh boldı. Bul kún tayarlıq kúni, yaǵnıy Shabbat kúninen aldınǵı juma kúni edi. 43Sonda joqarǵı keńestiń húrmetli aǵzası, Qudaydıń Patshalıǵın kútiwshi arimatiyalı Yusup kelip, batıllıq penen Pilattıń aldına kirdi de, Iysanıń denesin soradı. 44Pilat Iysanıń álle qashan ólgenine hayran qalıp, júzbasını shaqırtıp aldı da:

– Ólgenine kóp waqıt boldı ma? – dep soradı.

45Júzbasıdan bilip alǵannan soń, ol deneni Yusupke berdi. 46Yusup kepinlik tawar satıp aldı. Ol Iysanıń denesin atanaq aǵashtan túsirip alıp, zıǵır kepinge oradı da, jartasta oyılǵan qábirge qoyıp, qábirdiń awzına bir tastı domalatıp qoydı+. 47Magdalalı Máriyam menen Iosestiń anası Máriyam Iysanıń qay jerge qoyılǵanın kórdi.

16

Iysanıń qayta tiriliwi

(Mat 28:1-8; Luk 24:1-12; Yuxn 20:1-10)

16^1•Shabbat kúni ótkennen soń, magdalalı Máriyam, Yaqıptıń anası Máriyam hám Salomiya Iysanıń denesine jaǵıw ushın xosh iyisli may satıp aldı+. 2Olar ekshembi kúni quyash shıǵıwdan tań azanda qábirge keldi. 3Óz ara:

– Qábirdiń awzındaǵı tastı bizlerge kim domalatıp berer eken? – dep sóylesti+.

4Biraq basların kóterip qarap, tastıń domalatıp taslanǵanın kórdi. Tas júdá úlken edi. 5Qábirdiń ishine kirgen olar oń tárepte otırǵan aq kiyimli bir jas jigitti kórip, qorqıp ketti.

6Jigit olarǵa:

– Qorqpańlar! Sizler atanaq aǵashqa shegelengen nasıralı Iysanı izlep júrsizler-ǵo. Ol qayta tirildi, Ol bul jerde joq. Mine, Onıń qoyılǵan jeri. 7Endi barıp, Onıń shákirtlerine hám Petrge: «Ol sizlerden burın Galilaǵa baradı. Óziniń aytqanınday, Onı sol jerde kóresizler», – dep aytıńlar, – dedi+.

8Hayallar qattı qorqısıp hám qaltırasıp, qábirden shıǵıp qashıp ketti. Qorqqanlıqtan, hesh kimge hesh nárse aytpadı.

Iysanıń magdalalı Máriyamǵa kóriniwi

(Mat 28:9-10; Luk 24:13-35; Yuxn 20:11-18)

9•Iysa ekshembi kúni erte tańda qayta tirilip, birinshi bolıp magdalalı Máriyamǵa kórindi. Iysa burın onnan jeti jindi quwıp shıǵarǵan edi+. 10Máriyam barıp, bunı Iysa menen birge bolǵanlarǵa xabarladı. Olar jılap, qayǵırıp otırǵan edi. 11Biraq olar Iysanıń tiri ekenin hám Máriyamnıń Onı kórgenin esitse de, isenbedi+.

Iysanıń eki shákirtine kóriniwi

12Sońınan Iysa awılǵa baratırǵan olardıń ekewine basqasha túrde kórindi. 13Olar qaytıp kelip, basqa shákirtlerge xabarlaǵanda, olarǵa da isenbedi.

Iysanıń shákirtlerine tapsırması

(Mat 28:16-20; Luk 24:36-49; Yuxn 20:19-23; Elsh 1:6-8)

14Sońınan Iysa awqatlanıp otırǵan on bir shákirtine kórinip, olardı isenbewshilikte hám qaysarlıqta ayıpladı. Óytkeni olar Onıń tirilgenin kórgenlerge isenbegen edi. 15Iysa olarǵa bılay dedi:

– Pútkil dúnya boylap júrińler hám barlıq adamlarǵa Xosh Xabardı járiyalańlar+. 16Kim de kim isenip shomıldırılsa, qutqarıladı, al kim de kim isenbese, húkim etiledi+. 17Isengenler menen mınaday káramatlı belgiler birge boladı: Meniń atım menen jinlerdi quwıp shıǵarıp, jańa tillerde sóyleydi+. 18Qolları menen jılanlardı uslap alsa da hám uwlı zat ishse de, olarǵa zıyan kelmeydi. Awırıwlardıń ústilerine qolların qoyǵanda, olar shıpa tabadı+.

Iysanıń aspanǵa alınıwı

(Luk 24:50-53; Elsh 1:9-11)

19Iyemiz Iysa olarǵa usılardı aytıp bolǵannan soń, aspanǵa alındı hám Qudaydıń oń tárepine otırdı+. 20Al shákirtleri barıp, hámme jerde Xosh Xabardı járiyalap júrdi. Iyemiz olar menen birge islep, Óz sózin káramatlı belgiler arqalı tastıyıqlaytuǵın edi+.

* 1:1 Masiyx – «Basına may quyılǵan adam» degen mánisti ańlatadı. Quday wáde etken Qutqarıwshı. Sózlikke qarań.

* Mrk 1:2 Iyshaya payǵambardıń kitabında – Bazı qoljazbalarda «Payǵambarlardıń kitabında».

* 1:2 Mal 3:1.

* 1:3 Iysh 40:3.

* 1:4 Suwǵa shomıldırıw – grek tilinde «baptizo». Bul rásim adamlardıń Qudaydıń aldında táwbe etip, taza ómirdi baslawınıń nıshanı.

* 1:11 Zab 2:7; Iysh 42:1.

* 1:17 Adamlardı awlaytuǵın awshılar – Qudaydıń jolına túsiriwshiler.

* 1:44 Leb 14:1-32.

* 2:10 Adam Ulı – Iysa Masiyx Ózin kóbinese usılay atadı, sózlikke qarań.

* 2:14 Lebiy – Matta dep te tanılǵan. Mat 9:9 qarań.

* 2:16 Pariseyler – Iysanıń zamanında yahudiy xalqınıń kúshli diniy toparı.

* 2:24 Shıǵ 34:21.

* 2:25-26 1Pat 21:6.

* 3:18 Matta – Lebiy dep te tanılǵan. Mat 9:9 qarań.

* 4:12 Iysh 6:9-10.

* 4:31 Qıshqıl tuqım – gorchica.

* Mrk 6:11 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Sizlerge shının aytaman, húkim kúninde Sodom menen Gomoranıń awhalı sol qalanıń awhalınan jaqsıraq boladı».

* 6:15 Mal 4:5-6.

* 6:37 Eki júz dinar – bir dinar jumısshınıń bir kúnlik is haqısı.

* 7:6-7 Iysh 29:13.

* Mrk 7:8 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Sizler kese hám gúzelerdi juwasızlar hám soǵan uqsaǵan islerdi qılasızlar».

* 7:10 Shıǵ 20:12; Nzm 5:16.

* 7:10 Shıǵ 21:17; Erm 20:9.

* Mrk 7:16 Bazı qoljazbalarda 16-ayat ta bar: «Qulaǵı bar adam jaqsılap esitip alsın!»

* Mrk 7:24 Tir – Bazı qoljazbalarda «Tir hám Sidon».

* 9:7 Zab 2:7.

* 9:12 Mal 4:5-6.

* Mrk 9:44 Bazı qoljazbalarda usı ayat 48-ayat penen birdey.

* Mrk 9:46 Bazı qoljazbalarda usı ayat 48-ayat penen birdey.

* 9:48 Iysh 66:24.

* Mrk 9:49 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Barlıq qurbanlıqlar duz benen duzlanadı».

* 10:4 Nzm 24:1.

* 10:6 Jar 1:27.

* 10:7-8 Jar 2:24.

* 10:19 Shıǵ 20:12-16; Nzm 5:16-20.

* 10:47 Dawıttıń Urpaǵı – Masiyxtıń basqa ataǵı.

* 11:9 Hosanna! – «Qutqara gór!» degen mániste. Qudaydı alǵıslaǵanda aytıladı.

* 11:9-10 Zab 117:25-26.

* 11:17 Iysh 56:7.

* 11:17 Erm 7:11.

* Mrk 11:26Bazı qoljazbalarda 26-ayat ta bar: «Eger sizler basqalardıń gúnaların keshirmeseńler, aspandaǵı Ákeńiz de sizlerdiń gúnalarıńızdı keshirmeydi».

* 12:10-11 Zab 117:22-23.

* 12:18 Saddukeyler – Iysanıń zamanında yahudiy xalqınıń kúshli diniy toparı.

* 12:19 Nzm 25:5-6.

* 12:26 Shıǵ 3:6.

* 12:29-30 Nzm 6:4-5.

* 12:31 Leb 19:18.

* 12:36 Zab 109:1.

* 13:14 Dan 9:27; 11:31; 12:11.

* 13:25 Iysh 13:10; 34:4.

* 13:26 Dan 7:13.

* Mrk 13:33Bazı qoljazbalarda «…hám duwa etińler» degen sózler de bar.

* 14:1 Qutqarılıw hám Ashıtqısız nan bayramı – sózlikke qarań.

* 14:27 Zxr 13:7.

* 14:62 Zab 109:1.

* 14:62 Dan 7:13.

* Mrk 14:68 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Sol waqıtta qoraz shaqırdı».

* Mrk 14:70 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Seniń sóylewiń júdá uqsas».

* 15:24 Zab 21:19.

* Mrk 15:28 Bazı qoljazbalarda 28-ayat ta bar: «„Ol jınayatshılarǵa qosıp sanaldı“, – degen Muxaddes Jazıw orınlandı».

* 15:29 Zab 21:8.

* 15:34 Zab 21:2.

• 1:1 Mat 3:1-12, Luk 3:1-9, Yuxn 1:19-28

+ 1:1 Zab 2:7

+ 1:2 Shıǵ 23:20, Mal 3:1, Mat 11:10, Luk 7:27

+ 1:3 Iysh 40:3
+ 1:4 Luk 1:80, Yuxn 1:6
+ 1:5 Elsh 19:18
+ 1:6 4Pat 1:8, Leb 11:22, 1Pat 14:26
+ 1:8 Iol 2:28
• 1:9 Mat 3:13, Luk 3:21-22, Luk 4:1-13
+ 1:9 Mat 2:23, Luk 2:39
+ 1:10 Elsh 7:56, Iysh 11:2, Yuxn 1:32-33

+ 1:11 Mrk 9:7, Yuxn 12:28, Iysh 42:1, Mrk 9:7, 2Pet 1:17

+ 1:13 1Jln 21:1, 1Sal 3:5, Luk 22:43
• 1:14 Mat 4:18-22, Luk 5:1-11
+ 1:14 Eshu 21:39, 3Pat 9:11, Iysh 9:1
+ 1:15 Gal 4:4, Mat 3:2

+ 1:16 San 34:11, Mat 14:34, Mrk 6:53, Yuxn 1:40-42

+ 1:17 Mat 13:47
+ 1:18 Mrk 10:28
• 1:21 Luk 4:31-41
+ 1:21 Mat 4:13
+ 1:22 Mat 7:28-29
+ 1:24 Mrk 5:7, Elsh 19:15, Yuxn 6:69
+ 1:26 Mrk 9:20, Elsh 8:7
+ 1:27 Elsh 17:19
+ 1:30 1Kor 9:5

+ 1:31 Mrk 5:41, Mrk 9:27, Elsh 3:7, Elsh 9:41

+ 1:34 Mat 12:16, Mrk 3:12
• 1:35 Luk 4:42-44
+ 1:35 Mat 14:23, Luk 5:16
+ 1:38 Iysh 61:1
• 1:40 Mat 8:1-4, Luk 5:12-16

+ 1:40 Leb 13:3, San 12:10, 4Pat 5:1, 2Jln 26:20, Mrk 9:22

+ 1:42 Luk 17:14
+ 1:43 Mat 9:30
+ 1:44 Leb 14:1-32, Luk 17:14
+ 1:45 Mrk 7:36
• 2:1 Mat 9:1-8, Luk 5:17-26
+ 2:1 Mat 4:13, Mrk 1:21
+ 2:4 Mrk 6:55
+ 2:5 Mat 8:10, Mrk 10:52, Luk 7:48
+ 2:7 Mrk 14:64, Zab 31:5, Iysh 43:25
• 2:13 Mat 9:9-13, Luk 5:27-32
+ 2:16 Luk 15:2
+ 2:17 Luk 15:7, 1Tim 1:15
• 2:18 Mat 9:14-17, Mat 12:1-8, Luk 5:33

+ 2:18 Mat 11:2, Luk 11:1, Yuxn 1:35, Luk 18:12

+ 2:19 Mat 25:1-13, Yuxn 3:29, Ayan 19:7, Ayan 21:2

+ 2:20 Mrk 14:7, Luk 17:22
+ 2:23 Nzm 23:25
+ 2:24 Shıǵ 20:8-10, San 15:32-36
+ 2:25 1Pat 21:1-6

+ 2:26 1Pat 22:20, 2Pat 8:17, Shıǵ 25:30, Leb 24:5-9

+ 2:27 Shıǵ 23:12, Nzm 5:14
• 3:1 Mat 12:9-14, Luk 6:6-11
+ 3:1 Mrk 1:21
+ 3:2 Luk 14:1, Luk 20:20
+ 3:4 Luk 14:3
+ 3:5 Efs 4:18, 3Pat 13:6
+ 3:7 Iysh 34:5, Ezk 35:15, Mat 11:21
+ 3:10 Mrk 5:28
+ 3:11 Mat 14:33, Mrk 1:24
+ 3:12 Mat 12:16, Mrk 1:34
• 3:13 Mat 10:1-4, Luk 6:12-16
+ 3:16 Mat 16:18, Yuxn 1:42
+ 3:17 Mrk 1:19
+ 3:18 Mat 9:9
+ 3:19 Mrk 14:10, Mrk 14:44
• 3:20 Mat 12:22-32, Luk 11:14-23, Luk 12:10
+ 3:20 Mrk 6:31
+ 3:21 2Kor 5:13
+ 3:22 4Pat 1:2, Mat 9:34, Mat 10:25
+ 3:27 Iysh 49:24-25

+ 3:29 Luk 12:10, 1Yuxn 5:16, Evr 10:26, Evr 10:29

• 3:31 Mat 12:46-50, Luk 8:19-21

+ 3:31 Mrk 6:3, Yuxn 2:12, Yuxn 7:3, Elsh 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19

+ 3:35 Yuxn 15:14, Evr 2:11
• 4:1 Mat 13:1-23, Luk 8:4-15
+ 4:7 Erm 4:3
+ 4:9 Mat 11:15, Ayan 2:7
• 4:10 Mat 13:18-23, Luk 8:11-15
+ 4:11 Mat 19:11, 1Kor 5:12-13

+ 4:12 Iysh 6:9-10, Iysh 42:20, Yuxn 12:40, Elsh 28:26-27

+ 4:14 Iysh 55:10-11, Elsh 8:4
+ 4:17 Gal 1:6, Evr 6:4
+ 4:19 Mat 6:25, Mrk 10:23, 1Tim 6:10
+ 4:20 Yuxn 15:5
• 4:21 Luk 8:16-18
+ 4:21 Mat 5:15, Luk 11:33
+ 4:22 Mat 10:26, Luk 12:2
+ 4:23 Mat 11:15, Mrk 4:9
+ 4:24 Mat 7:2
+ 4:25 Hkm 9:9
+ 4:29 Iol 3:13, Mat 13:38, Ayan 14:15
• 4:30 Mat 13:31-35, Luk 13:18-19
+ 4:31 Mat 17:20, Luk 17:6
+ 4:32 Ezk 17:3, Ezk 31:6, Dan 4:9
• 4:35 Mat 8:23-27, Luk 8:22-25
+ 4:35 Mat 8:18, Luk 8:22
+ 4:37 Elsh 27:14
+ 4:39 Zab 64:8, Zab 88:10, Zab 103:7
• 5:1 Mat 8:28-34, Luk 8:26-39
+ 5:7 Mrk 1:24
+ 5:17 Luk 5:8, Elsh 16:39
+ 5:19 Zab 65:16
+ 5:20 Mat 4:25, Mrk 7:31
• 5:21 Mat 9:18-26, Luk 8:40-56
+ 5:22 Luk 13:14, Elsh 13:15, Elsh 18:8
+ 5:25 Leb 15:25
+ 5:28 Mrk 3:10
+ 5:30 Luk 5:17, Luk 6:19
+ 5:34 Mrk 10:52
+ 5:37 Mrk 9:2, Mrk 14:33
+ 5:39 Yuxn 11:11

+ 5:41 Mrk 1:31, Mrk 9:27, Elsh 3:7, Elsh 9:41, Luk 7:14

+ 5:43 Mrk 1:44, Mrk 9:9
• 6:1 Mat 13:53-58, Luk 4:16-30
+ 6:1 Mat 2:23, Luk 2:39, Luk 4:23
+ 6:2 Mrk 1:21
+ 6:3 Mat 11:6
+ 6:4 Yuxn 4:44
• 6:7 Mat 10:1, Mat 10:5-15, Luk 9:1-6
+ 6:7 Mrk 3:13-18
+ 6:11 Elsh 13:51
+ 6:12 Mrk 1:15
+ 6:13 Yaqp 5:14
• 6:14 Mat 14:1-12, Luk 9:7-9
+ 6:14 Mrk 8:28
+ 6:15 Mat 21:11

+ 6:17 Leb 18:16, Leb 20:21, Mat 11:2, Luk 3:19-20, Yuxn 3:24

+ 6:21 Jar 40:20, Est 1:3
+ 6:23 Est 5:3, Est 7:2
+ 6:29 Mrk 2:18
• 6:30 Mat 14:13-21, Luk 9:10-17, Yuxn 6:1-14
+ 6:30 Mrk 6:7
+ 6:31 Mrk 3:20

+ 6:34 San 27:17, 3Pat 22:17, Ezk 34:5, Zxr 10:2, Mat 9:36

+ 6:37 4Pat 4:42-44
• 6:45 Mat 14:22-36, Yuxn 6:15-21
+ 6:45 Mat 11:21, Mrk 8:22
+ 6:46 Luk 6:12, Luk 9:28
+ 6:49 Luk 24:37

+ 6:52 Mrk 6:41, Mrk 8:17, Yuxn 12:40, 2Kor 3:14

+ 6:53 San 34:11, Mat 14:34, Luk 5:1
+ 6:55 Mrk 2:4, Elsh 5:15
+ 6:56 Mrk 5:27
• 7:1 Mat 15:1-20
+ 7:3 Gal 1:14
+ 7:4 Evr 9:10
+ 7:5 Luk 11:38
+ 7:6 Mat 23:13
+ 7:7 Iysh 29:13, Kol 2:22
+ 7:10 Shıǵ 20:12, Shıǵ 21:17
+ 7:15 Elsh 10:15, Tit 1:15
+ 7:19 Elsh 10:15, Elsh 11:9, Tit 1:15
+ 7:20 Mat 12:34, Yaqp 3:6
+ 7:21 Gal 5:19-21, 1Kor 6:9-10
• 7:24 Mat 15:21-28
+ 7:24 Eshu 19:28-29, Iysh 23
+ 7:26 Elsh 21:2-3
+ 7:27 Mat 7:6
+ 7:31 Mrk 8:24, Mrk 5:20, Mrk 1:9
+ 7:32 Iysh 35:5-6
+ 7:33 Mrk 8:23, Yuxn 9:6
+ 7:36 Mrk 1:44-45
• 8:1 Mat 15:32-39
+ 8:2 Mat 9:36
+ 8:4 4Pat 4:42-44
• 8:11 Mat 16:1-4
+ 8:11 Luk 11:16, 1Kor 1:22
• 8:14 Mat 16:5-12
+ 8:15 Luk 12:1, 1Kor 5:7-8
+ 8:17 Mrk 6:52, Mrk 7:18
+ 8:18 Erm 5:21
+ 8:19 Mrk 6:41-43
+ 8:20 Mrk 8:8
+ 8:22 Mrk 6:45
+ 8:23 Mrk 7:33, Yuxn 9:6
• 8:27 Mat 16:13-20, Luk 9:18-21
+ 8:28 Mrk 6:14, 3Pat 17:1, Mal 4:5
+ 8:29 Mrk 14:61-62, Yuxn 11:27
+ 8:30 Mat 9:30
• 8:31 Mat 16:21-28, Luk 9:22-27

+ 8:31 Luk 17:25, Mrk 9:31, Mrk 10:34, Yuxn 2:19

+ 8:32 Yuxn 16:25
+ 8:33 Mat 4:10, Fil 3:19
+ 8:34 Mat 10:38-39
+ 8:35 Mrk 10:29
+ 8:36 Luk 12:20
+ 8:37 Zab 48:8-9

+ 8:38 Iysh 57:3, Rim 1:16, 2Tim 1:8, Nzm 33:2, Dan 7:13, Zxr 14:5

+ 9:1 Mrk 13:30, Yuxn 21:22
• 9:2 Mat 17:1-13, Luk 9:28-36
+ 9:2 Mrk 5:37, Mrk 14:33
+ 9:3 Dan 7:9
+ 9:4 Mal 4:5
+ 9:7 Nzm 18:15, 2Pet 1:17
+ 9:9 Mrk 1:44, Mrk 5:43
+ 9:12 Iysh 53:7
+ 9:13 Mat 11:14, Luk 1:17
• 9:14 Mat 17:14-20, Luk 9:37-43
+ 9:17 Luk 11:14
+ 9:20 Mrk 1:26
+ 9:22 Mrk 1:40
+ 9:23 Mat 17:20-21
+ 9:26 Mrk 1:26

+ 9:27 Mrk 1:31, Mrk 5:41, Elsh 3:7, Elsh 9:41

• 9:30 Mat 17:22-23, Luk 9:43-45
+ 9:31 Mrk 8:31, Mrk 10:32-34
+ 9:32 Mrk 6:52
• 9:33 Mat 18:1-9, Luk 9:46-50, Luk 22:24-30
+ 9:33 Mat 17:24
+ 9:35 Mrk 10:43-44
+ 9:36 Mrk 10:16
+ 9:37 Mat 10:40, Luk 10:16, Yuxn 13:20

+ 9:38 Mat 7:22, Mat 12:27, Elsh 19:13, San 11:28

+ 9:40 Mat 12:30, Luk 11:23
+ 9:41 Mat 10:42
+ 9:42 Luk 17:2
+ 9:43 Mat 5:30, Mat 25:41, Ayan 20:10
+ 9:47 Iysh 66:24

+ 9:50 Mat 5:13, Luk 14:34, Ezk 43:24, Rim 12:18, 2Kor 13:11, 1Sal 5:13

• 10:1 Mat 19:1-12
+ 10:4 Nzm 24:1-3
+ 10:6 Jar 1:27

+ 10:7 Jar 2:24, 1Kor 6:16, Efs 5:31, 1Kor 6:16

+ 10:9 Mal 2:16, 1Kor 7:10
+ 10:12 Mat 5:32
• 10:13 Mat 19:13-15, Luk 18:15-17
+ 10:15 Mat 18:3
+ 10:16 Mrk 9:36
• 10:17 Mat 19:16-30, Luk 18:18-30
+ 10:17 Luk 10:25
+ 10:18 Zab 105:1, Zab 118:68
+ 10:19 Shıǵ 20:12-16, Nzm 24:14, 1Kor 6:8
+ 10:20 Fil 3:6
+ 10:21 Luk 12:33
+ 10:23 Zab 48:7-8, Mrk 4:19

+ 10:27 Jar 18:14, Ayup 42:2, Erm 32:17, Mrk 14:36, Luk 1:37

+ 10:28 Mrk 1:18-20
+ 10:29 Mrk 8:35, Luk 14:26
+ 10:30 2Kor 12:10
+ 10:31 Mat 20:16, Luk 13:30
• 10:32 Mat 20:17-19, Luk 18:31-34
+ 10:34 Mrk 8:31, Mrk 9:31
• 10:35 Mat 20:20-28
+ 10:35 Mrk 1:19
+ 10:37 Mat 19:28
+ 10:38 Mrk 14:36, Yuxn 18:11, Luk 12:50
+ 10:39 Elsh 12:2, Ayan 1:9
+ 10:43 1Pet 5:3, Mat 23:11, Mrk 9:35

+ 10:45 Yuxn 13:4-5, Iysh 53:10-11, Yuxn 11:51, Rim 4:25, Gal 1:4, 1Tim 2:6, Tit 2:14, 1Pet 1:18-19

• 10:46 Mat 20:29-34, Luk 18:35-43
+ 10:46 Eshu 6:1, 3Pat 16:34
+ 10:47 2Pat 7:12-16, Luk 1:32
+ 10:52 Mrk 5:34, Luk 7:50, Luk 17:19

• 11:1 Mat 21:1-11, Luk 19:28-40, Yuxn 12:12-19

+ 11:1 2Pat 15:30, Zxr 14:4, Elsh 1:12, Mat 21:17, Luk 24:50, Yuxn 11:18

+ 11:8 4Pat 9:13
+ 11:10 Zab 117:25-26, Zab 148:1, Mat 23:39
• 11:12 Mat 21:18-19
+ 11:12 Mat 4:2

+ 11:13 Erm 24:8, Erm 29:16-17, Hosh 9:10, Mix 7:1, Mrk 13:28, Luk 13:6

• 11:15 Mat 21:12-17, Luk 19:45-48, Yuxn 2:13-22

+ 11:15 Leb 1:14, Leb 5:7, Leb 12:8, Luk 2:24
+ 11:17 Iysh 56:7, Erm 7:11
+ 11:18 Mat 21:46
+ 11:19 Luk 21:37
• 11:20 Mat 21:19-22
+ 11:23 Mat 7:7, Mat 17:20, 1Kor 13:2
+ 11:24 Mat 7:7, Yaqp 1:6
+ 11:25 Mat 6:14, Kol 3:13
• 11:27 Mat 21:23-27, Luk 20:1-8
+ 11:28 Elsh 4:7
+ 11:30 Mrk 1:4
+ 11:31 Luk 7:30
+ 11:32 Mat 11:9, Mat 14:5
• 12:1 Mat 21:33-46, Luk 20:9-19

+ 12:1 Zab 79:9, Iysh 5:1, Qsq 8:11, Mrk 13:34

+ 12:5 Mat 22:6, Mat 23:34, Evr 11:36-37, Evr 11:36-37

+ 12:6 Mat 3:17, Evr 1:1
+ 12:7 Evr 1:2, 3Pat 21:19
+ 12:8 Evr 13:12
+ 12:9 Elsh 13:46
+ 12:11 Zab 117:22-23, Elsh 4:11, 1Pet 2:7
+ 12:12 Mrk 11:18, Mrk 11:32
• 12:13 Mat 22:15-22, Luk 20:20-26
+ 12:13 Luk 11:54
+ 12:14 Mat 17:24-25
+ 12:15 Mrk 7:6, Luk 12:1
+ 12:17 Rim 13:7
• 12:18 Mat 22:23-33, Luk 20:27-40
+ 12:18 Mat 3:7, Elsh 23:8
+ 12:19 Jar 38:8, Nzm 25:5-6
+ 12:26 Shıǵ 3:2, Shıǵ 3:6
• 12:28 Mat 22:34-40, Luk 10:25-28
+ 12:30 Nzm 6:4-5, Nzm 11:13, Eshu 22:5
+ 12:31 Leb 19:18, Mat 19:19
+ 12:32 Nzm 4:35, Nzm 6:4
+ 12:33 3Pat 15:22, Hosh 6:6, Mix 6:6-8
+ 12:34 Luk 20:40
• 12:35 Mat 22:41-46, Luk 20:41-44
+ 12:35 2Pat 7:12-16, Mrk 10:47, Luk 1:32
+ 12:36 Zab 109:1, Elsh 2:34-35
+ 12:37 Mrk 6:20
• 12:38 Mat 23:1-36, Luk 20:45-47
+ 12:39 Luk 11:43
• 12:41 Luk 21:1-4
+ 12:41 4Pat 12:9, Mat 27:6
+ 12:44 2Kor 8:1-3, 2Kor 8:12
• 13:1 Mat 24:1-14, Luk 21:5-19
+ 13:2 Luk 19:44
+ 13:5 1Yuxn 3:7, Kol 2:8, 2Sal 2:3
+ 13:6 Erm 14:14
+ 13:7 Erm 51:46

+ 13:8 2Jln 15:6, Ayan 6:4, Elsh 11:28, Ayan 6:8, Ayan 6:12

+ 13:9 Zab 118:46, Elsh 17:6, Elsh 18:12, Elsh 24:1, Elsh 25:6

+ 13:10 Mat 28:19, Rim 10:18, Kol 1:6
+ 13:11 Elsh 4:8
+ 13:12 Mat 10:35-36

+ 13:13 Mat 10:22, Yuxn 15:18, Yaqp 5:11, Ayan 2:10

• 13:14 Mat 24:15-28, Luk 21:20-24
+ 13:14 Dan 9:27, Dan 11:31, Dan 12:11
+ 13:15 Luk 17:31
+ 13:17 Luk 23:29
+ 13:19 Erm 30:7, Dan 12:1, Ayan 16:18
+ 13:20 Iysh 65:8, Luk 18:7
+ 13:21 Luk 17:23

+ 13:22 Nzm 13:1, 2Sal 2:9, Ayan 13:13, Ayan 16:14

+ 13:23 Yuxn 13:19, Yuxn 14:29
• 13:24 Mat 24:29-31, Luk 21:25-28
+ 13:24 Amo 8:9

+ 13:25 Iysh 13:10, Iysh 24:23, Iysh 34:4, Ezk 32:7, Iol 2:31, Elsh 2:20, Ayan 6:13

+ 13:26 Dan 7:13, Mat 16:27
+ 13:27 Mat 13:41
• 13:28 Mat 24:32-35, Luk 21:29-33
+ 13:30 Mrk 9:1
+ 13:31 Zab 101:26-27, Iysh 51:6, 2Pet 3:10

• 13:32 Mat 24:36-44, Luk 17:26-30, Luk 17:34-36

+ 13:32 Zxr 14:7
+ 13:33 Efs 6:18, 1Sal 5:6, Mat 25:13
+ 13:34 Mrk 12:1
+ 13:35 Mat 25:13, 2Pet 3:10, 1Sal 5:2
+ 13:36 Mat 25:1-13
• 14:1 Mat 26:1-5, Luk 22:1-2, Yuxn 11:45-53
+ 14:1 Shıǵ 12:1-30, Yuxn 11:53
• 14:3 Mat 26:6-13, Luk 7:36-50, Yuxn 12:1-8

+ 14:3 Mat 21:17, Yuxn 11:1, Yuxn 11:18, Leb 13:3

+ 14:7 Nzm 15:11, Mrk 2:20, Yuxn 7:33
+ 14:8 Yuxn 19:40
+ 14:9 Mat 24:14
• 14:10 Mat 26:14-16, Luk 22:3-6
+ 14:10 Yuxn 13:2, Elsh 1:16

• 14:12 Mat 26:17-30, Luk 22:7-23, Yuxn 13:21-30

+ 14:12 Shıǵ 12:6, 1Kor 5:7
+ 14:18 Zab 40:10, Yuxn 13:18
+ 14:21 Iysh 53, Mat 18:7

• 14:22 Mat 26:26-30, Luk 22:15-20, 1Kor 11:23-25

+ 14:22 Yuxn 6:51, 1Kor 10:16
+ 14:24 Shıǵ 24:8
+ 14:26 Luk 22:39

• 14:27 Mat 26:31-35, Luk 22:31-34, Yuxn 13:36-38

+ 14:27 Zxr 13:7, Yuxn 16:32
+ 14:28 Mrk 16:7
• 14:32 Mat 26:36-46, Luk 22:39-46
+ 14:33 Mrk 5:37, Mrk 9:2
+ 14:34 Yuxn 12:27
+ 14:35 Evr 5:7

+ 14:36 Mrk 10:27, Mrk 10:38, Yuxn 18:11, Yuxn 5:30, Yuxn 6:38

+ 14:38 Mat 6:13, 1Pet 4:7

+ 14:41 Yuxn 2:4, Mrk 9:31, Mrk 10:33

• 14:43 Mat 26:47-56, Luk 22:47-53, Yuxn 18:3-12

+ 14:43 Elsh 1:16

+ 14:47 Luk 22:38

+ 14:49 Mrk 11:27, Mat 1:22-23, Mat 21:4, Yuxn 19:36

+ 14:50 Mrk 14:27, Yuxn 16:32

• 14:53 Mat 26:57-68, Luk 22:54-55, Luk 22:63-71, Yuxn 18:13-14, Yuxn 18:19-24

+ 14:56 Zab 26:12, Zab 34:11, Nzm 17:6, Nzm 19:15

+ 14:58 2Kor 5:1, Mrk 15:29, Yuxn 2:19
+ 14:60 Mrk 15:4-5
+ 14:61 Iysh 53:7, Zab 2:7

+ 14:62 Zab 109:1, Dan 7:13, Mat 16:27, Mat 24:30, Evr 1:13

+ 14:63 San 14:6, Elsh 14:14
+ 14:64 Mrk 2:7, Yuxn 10:36, Leb 24:16
+ 14:65 Iysh 50:6, Mrk 10:34

• 14:66 Mat 26:69-75, Luk 22:56-62, Yuxn 18:15-18, Yuxn 18:25-27

+ 14:72 Mrk 14:30

• 15:1 Mat 27:1-2, Mat 27:11-14, Luk 23:1-5, Yuxn 18:28-38

+ 15:1 Luk 3:1, Luk 13:1, Elsh 3:13, Elsh 4:27, 1Tim 6:13

+ 15:2 Mat 2:2
+ 15:4 Mrk 14:60-61
+ 15:5 Iysh 53:7
• 15:6 Mat 27:15-26, Luk 23:13-25, Yuxn 18:39
+ 15:10 Yuxn 12:19, Elsh 5:17
+ 15:11 Elsh 3:14
+ 15:14 Luk 23:41, Evr 4:15
+ 15:15 Mrk 10:34
• 15:16 Mat 27:27-31, Yuxn 19:2-3
+ 15:19 Iysh 50:6, Mrk 10:34, Mrk 14:65

• 15:21 Mat 27:32-44, Luk 23:26-43, Yuxn 19:17-27

+ 15:21 Rim 16:13

+ 15:24 Zab 21:19

+ 15:29 Zab 21:7, Zab 108:25, Mrk 14:58, Yuxn 2:19

+ 15:31 Yuxn 10:18

+ 15:32 Yuxn 1:49, Yuxn 12:13, Yuxn 20:29

• 15:33 Mat 27:45-56, Luk 23:44-49, Yuxn 19:28-30

+ 15:34 Zab 21:2
+ 15:36 Zab 68:22
+ 15:38 Shıǵ 26:33, Leb 16:2
+ 15:40 Luk 8:2

• 15:42 Mat 27:57-61, Luk 23:50-56, Yuxn 19:38-42

+ 15:46 Iysh 53:9
• 16:1 Mat 28:1-8, Luk 24:1-12, Yuxn 20:1-10
+ 16:1 Mrk 15:40
+ 16:3 Mrk 15:46
+ 16:7 Mrk 14:28

• 16:9 Mat 28:9-10, Mat 28:16-20, Luk 24:13-49, Yuxn 20:11-23

+ 16:9 Luk 8:2
+ 16:11 Luk 24:11
+ 16:15 Elsh 1:8, Kol 1:23

+ 16:16 Elsh 16:31, Rim 10:9, 1Pet 3:21, Yuxn 3:18

+ 16:17 Luk 10:17, Elsh 5:16, Elsh 8:7, Elsh 16:18, Elsh 19:12, Elsh 2:4, Elsh 10:46, 1Kor 12:10, 1Kor 14:2

+ 16:18 Zab 90:13, Luk 10:19, Elsh 28:3-5, Elsh 9:12, Elsh 28:8

+ 16:19 Luk 24:51, Elsh 1:9, 1Tim 3:16, Zab 109:1, Elsh 7:55-56, 1Pet 3:22, Rim 8:34, Efs 1:20, Kol 3:1, Evr 1:3, Evr 8:1, Evr 12:2, Ayan 3:21

+ 16:20 Elsh 5:12

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: Mark

Alǵí sóz

Mark

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi