Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-08-31T23:40:51.925480+00:00

Muxaddes Kitap: Lebiyliler

Muxaddes Kitap: Lebiyliler

1. Alǵí sóz

1. Lebiyliler

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

Lebiyliler

Lebiyliler

1. Alǵí sóz

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

Alǵí sóz

Lebiyliler kitabı

Kitap haqqında maǵlıwmat

Lebiyliler kitabı Tawrattıń úshinshi kitabı. Bul kitap Qudaydıń Muwsa payǵambar arqalı bergen nızam hám qaǵıydalarınan ibarat. Lebiy urıwınan kelip shıqqanlar lebiyliler dep ataladı, kitapqa usı urıwdıń atı tiykar bolǵan.

Shıǵıw kitabında Quday Muwsaǵa Ushırasıw shatırın, yaǵnıy Muxaddes shatırdı qurıw boyınsha kórsetpeler bergen bolsa, bul kitapta sol Ushırasıw shatırında xızmet etiw haqqında sóz etiledi. Lebiyliler Ushırasıw shatırında Qudaydıń arnawlı xızmetkerleri edi. Ruwxaniyler Lebiy urıwına tiyisli Xaronnıń urpaǵınan kelip shıqqan. Kitaptıń tiykarǵı bóliminde ruwxaniylerdiń hám basqa lebiylilerdiń isleytuǵın wazıypaları bayan etiledi. Olardıń wazıypaları Qudayǵa atap qurbanlıqlar hám sadaqalar beriwden, sonday-aq, bayramlardı hám hár túrli máresimlerdi ótkeriwden ibarat edi. Kitapta jáne de hadal hám haram haywanlarǵa baylanıslı nızamlar, adam denesin, kiyimin hám úyin qalay taza saqlaw kerekligi haqqında kórsetpeler hám kámbaǵallarǵa ǵamxorlıq qılıw tuwrısındaǵı buyrıqlar orın alǵan.

Kitaptaǵı nızam-qaǵıydalardıń tiykarında páklik hám muxaddeslik jatır. Muxaddeslik ózin gúnadan saqlawdı hám Qudayǵa baǵıshlanıp jasawdı bildiredi. Quday Óz xalqınıń muxaddes Patshası bolǵanı ushın, xalıq Qudaydıń dárgayına keliw ushın qurbanlıqlardıń qanı arqalı gúnadan pákleniwi shárt edi. Bul iste xalıqqa lebiyliler járdem beretuǵın edi. Olar Qudayǵa maqul bolıp, Onıń dárgayında bolıw ushın kitaptaǵı barlıq nızam-qaǵıydalarǵa ámel qılıwı shárt edi.

1

Jandırılatuǵın qurbanlıqlar

1^1Jaratqan Iye Muwsanı shaqırıp alıp, Ushırasıw shatırınan oǵan bılay dedi:

2– Sen Izrail xalqına járiyalap mınalardı ayt: «Arańızdaǵı birińiz Jaratqan Iyege qurbanlıq bermekshi bolsa, ol iri yamasa mayda mal usınsın+.

3Eger iri maldan jandırılatuǵın qurbanlıq beretuǵın bolsa, onda ol minsiz hám erkek mal usınsın. Jaratqan Iyeniń bul qurbanlıqtı qabıl etiwi ushın, qurbanlıqtı Ushırasıw shatırınıń aldına alıp kelsin. 4Sol adam qurbanlıq maldıń basına qolın qoysın. Sonda qurbanlıq adamnıń gúnalarınan pákleniwi ushın qabıl etiledi. 5Keyin ol buǵanı Jaratqan Iyeniń aldında shalsın. Xaronnıń ulları bolǵan ruwxaniyler buǵanıń qanın alıp kelip, qandı Ushırasıw shatırınıń kirer awzınıń aldındaǵı qurbanlıq orınnıń tórt qaptalına serpip jibersin. 6Sońınan qurbanlıq berip atırǵan adam jandırılatuǵın qurbanlıqtıń terisin sıyırıp alıp, onı jiliklep bólsin. 7Al ruwxaniy Xaronnıń ulları qurbanlıq orında ot jaǵıp, ústine otın qalasın. 8Keyin maldıń jiliklerin, basın hám ish mayların sol ottıń ústine jaylastırsın. 9Maldıń ishek-qarnı hám tuyaqları suw menen juwılsın. Al ruwxaniy olardıń barlıǵın qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırsın. Bul – jandırılatuǵın qurbanlıq, Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı+.

10Eger mayda maldan jandırılatuǵın qurbanlıq beretuǵın bolsa, onda ol minsiz bolǵan erkek toqlı yamasa teke usınsın. 11Onı qurbanlıq orınnıń arqa tárepinde, Jaratqan Iyeniń aldında shalsın. Xaronnıń ulları bolǵan ruwxaniyler qandı qurbanlıq orınnıń tórt qaptalına serpip jibersin. 12Adam qurbanlıqtı jiliklep, basın hám ish mayların ayırıp alsın. Ruwxaniy olardı qurbanlıq orındaǵı janıp turǵan ottıń ústine jaylastırsın. 13Qurbanlıqtıń ishek-qarnı hám tuyaqları suw menen juwılsın. Al ruwxaniy olardıń barlıǵın qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırsın. Bul – jandırılatuǵın qurbanlıq, Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı+.

14Eger kim de kim jandırılatuǵın qurbanlıq etip Jaratqan Iyege qus bermekshi bolsa, onda ol qumırı yamasa jas kepter usınsın+. 15Ruwxaniy onı qurbanlıq orınǵa ákelip, basın úzip alsın hám basın qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırsın. Al qustıń qanın qurbanlıq orınnıń qaptalına sıǵıp, aǵızsın. 16Ruwxaniy qustıń jemsegin ishindegi nárseleri menen birge shıǵarıp, qurbanlıq orınnıń shıǵıs tárepindegi kúl tógiletuǵın jerge taslasın. 17Soń qustıń qanatlarınan uslap, qustı qaq ayırsın, biraq onı ekige bólip taslamasın. Keyin qustı qurbanlıq orındaǵı janıp turǵan ottıń ústine qoyıp tútetip jandırsın. Bul – jandırılatuǵın qurbanlıq, Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı»+.

2

Ǵálle sadaqası

2^1«Eger kim de kim Jaratqan Iyege arnap ǵálle sadaqasın bermekshi bolsa, sapalı biyday unınan alıp kelsin. Onıń ústine záytún mayın quyıp, xosh iyisli shayır qossın hám+
2sadaqanı Xaronnıń ulları bolǵan ruwxaniylerge aparsın. Ruwxaniy záytún mayı qosılǵan sapalı unnan bir uwısın toltırıp alsın hám xosh iyisli shayırdıń barlıǵın alıp, olardı tolıq sadaqanıń belgisi retinde qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırsın. Bul – Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı+. 3Ǵálle sadaqasınıń jandırılmaǵan bólegi Xaron hám onıń ullarına tiyisli. Bul bólek Jaratqan Iyege berilgen sıylardan bolǵanı ushın, júdá muxaddes.+

4Eger tandırda jabılǵan nandı ǵálle sadaqası etip bermekshi bolsańız, onda sapalı unnan záytún mayı qosılǵan ashıtqısız shórekler yamasa ústine záytún mayı jaǵılǵan pátirler ákeliwińiz tiyis+.

5Eger tabada pisirilgen nandı sadaqa qılmaqshı bolsańız, onda oǵan ashıtqı salmxay, sapalı unǵa záytún mayın qosıp iylep, pisiriń+. 6Onı usınǵan waqtıńızda, bóleklerge bóliwińiz hám ústine záytún mayın quyıwıńız kerek. Bul – ǵálle sadaqası.

7Eger sadaqań qazanda pisirilgen bolsa, onda ol záytún mayı qosılǵan sapalı unnan tayarlanıwı tiyis.

8Usı taqılette tayarlanǵan ǵálle sadaqasın Jaratqan Iyege beriw ushın, ruwxaniyge ákeliwińiz kerek. Al ruwxaniy onı qurbanlıq orınǵa alıp baradı. 9Keyin ruwxaniy tolıq sadaqanıń belgisi retinde ǵálle sadaqalarınan bir bólek alıp, onı jandırılatuǵın qurbanlıq hám Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy qılıp, qurbanlıq orında tútetip jandırsın+. 10Ǵálle sadaqasınıń jandırılmaǵan bólegi Xaron hám onıń ullarına tiyisli. Bul bólek Jaratqan Iyege berilgen sıylardan bolǵanı ushın, júdá muxaddes.

11Jaratqan Iyege usınatuǵın ǵálle sadaqańızdıń hesh birine ashıtqı salmańlar. Óytkeni ashıtqını da, paldı da Jaratqan Iyege sıy qılıp, tútetip jandırmawıńız kerek+. 12Ashıtqı salınǵan nan menen paldı birinshi zúráátińiz sıpatında Jaratqan Iyege usınıwıńızǵa boladı. Biraq olar Jaratqan Iyege xosh iyisli sadaqa retinde qurbanlıq orında usınılmawı kerek+. 13Ǵálle sadaqańızdıń hár birine duz qosıńlar. Duz Qudaydıń sizler menen dúzgen kelisimin bildiretuǵın bolǵanlıqtan, sadaqalarıńız duzsız bolmasın+.

14Eger Jaratqan Iyege dáslepki ónimnen ǵálle sadaqasın bermekshi bolsańız, onda dáslepki shıqqan dándi quwırıp, onı túyip alıp keliń+. 15Bul ǵálle sadaqası bolǵanı ushın, onıń ústine záytún mayın quyıp, xosh iyisli shayır qosıń. 16Ruwxaniy biraz túyilgen dán menen záytún mayınan alıp, olarǵa xosh iyisli shayırdıń hámmesin qosıp, tolıq sadaqanıń belgisi retinde qurbanlıq orında tútetip jandırsın. Bul – Jaratqan Iyege arnalǵan sıy»+.

3

Tatıwlıq qurbanlıǵı

3^1«Eger kim de kim tatıwlıq qurbanlıǵı ushın iri mal bermekshi bolsa, onda ol Jaratqan Iyege arnap minsiz erkek yamasa urǵashı mal usınsın+. 2Ol adam qolın qurbanlıqtıń basına qoyıp, onı Ushırasıw shatırınıń aldında shalsın. Xaronnıń ulları bolǵan ruwxaniyler qandı qurbanlıq orınnıń tórt qaptalına serpip jibersin. 3Sol adam tatıwlıq qurbanlıǵınıń mına bóleklerin Jaratqan Iyege sıy etip beriwi tiyis: maldıń isheklerin qaplaǵan sharbı mayları menen ish mayların, 4eki bótekesin, bóteke ústindegi mayın hám bawırınıń tómengi ushın. 5Xaronnıń ulları bulardı qurbanlıq orında janıp turǵan otınnıń ústine qoyıp, jandırılatuǵın qurbanlıq penen birge tútetip jandırsın. Bul – Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı+.

6Eger kim de kim tatıwlıq qurbanlıǵı ushın mayda mal bermekshi bolsa, onda ol Jaratqan Iyege minsiz erkek yamasa urǵashı janlıq usınsın.

7Eger qoy bermekshi bolsa, onı Jaratqan Iyeniń aldında usınıwı tiyis. 8Ol qolın qurbanlıqtıń basına qoysın. Keyin onı Ushırasıw shatırınıń aldında shalsın. Xaronnıń ulları qoydıń qanın alıp, qurbanlıq orınnıń tórt qaptalına serpip jibersin. 9Ol adam tatıwlıq qurbanlıǵınıń mına bóleklerin Jaratqan Iyege sıy etip beriwi tiyis: janlıqtıń mayların, yaǵnıy quyımshaqtıń túbinen kesip alınǵan pútkil quyrıq mayın, isheklerin qaplaǵan sharbı mayları menen ish mayların, 10eki bótekesin, bóteke mayların hám bawırınıń tómengi ushın. 11Ruwxaniy bulardı qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırsın. Bul – Jaratqan Iyege awqat sıpatında berilgen sıy+.

12Eger ol eshki bermekshi bolsa, onı Jaratqan Iyeniń aldında usınsın. 13Adam qolın qurbanlıqtıń basına qoysın hám onı Ushırasıw shatırınıń aldında shalsın. Xaronnıń ulları eshkiniń qanın alıp, qurbanlıq orınnıń tórt qaptalına serpip jibersin. 14Ol adam eshkiniń mına nárselerin alıp, Jaratqan Iyege sıy qılıp usınsın: isheklerin qaplaǵan sharbı mayları menen ish mayların, 15eki bótekesin, bóteke mayların hám bawırınıń tómengi ushın. 16Ruwxaniy bulardıń hámmesin qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırsın. Bul – Jaratqan Iyege awqat sıpatında berilgen xosh iyisli sıy. Maydıń hámmesi Oǵan tiyisli+. 17Maldıń mayın jemeńler, onıń góshin de qanı menen jemeńler. Bul ózlerińiz jasaǵan hámme jerde áwladlar boyı máńgi qaǵıyda bolsın»+.

4

Gúna qurbanlıǵı

4^1Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Eger kim de kim Men buyrıqlarımda qadaǵan qılǵan bir nárseni islep, bilmey gúna qılsa, tómende kórsetilgenlerge ámel qılsın:+

3Eger bas ruwxaniy gúna islep, xalqın ayıpker qılsa, islegen gúnası ushın Jaratqan Iyege gúna qurbanlıǵı etip minsiz bir buǵa usınsın. 4Ol buǵanı Ushırasıw shatırınıń aldına, Jaratqan Iyeniń aldına alıp kelsin. Sońınan qolın buǵanıń basına qoysın hám Jaratqan Iyeniń aldında onı shalsın. 5Bas ruwxaniy buǵanıń qanınan biraz alıp, Ushırasıw shatırınıń ishine kirsin. 6Ol barmaǵın qanǵa batırıp, qandı Jaratqan Iyeniń aldında, Eń muxaddes bólmeni bólip turǵan perdege qaray jeti ret serpsin. 7Sońınan ol shatırdaǵı, Jaratqan Iyeniń aldındaǵı xosh iyisli tútetki tútetiletuǵın orınnıń shaqlarına qandı súrtsin. Buǵanıń awısqan qanın shatırdıń kirer awzınıń aldındaǵı jandırılatuǵın qurbanlıq orınnıń túbine tóksin+. 8Keyin gúna ushın berilgen buǵanıń pútkil mayın: isheklerin qaplaǵan sharbı mayları menen ish mayların, 9eki bótekesin, olardıń mayların hám bawırınıń tómengi ushın 10tatıwlıq qurbanlıǵı sıpatında berilgen maldıń mayın ayırǵanday, ayırıp alsın. Bas ruwxaniy olardı jandırılatuǵın qurbanlıq beriletuǵın orınnıń ústinde tútetip jandırsın. 11Al buǵanıń qalǵan bóleklerin: terisin, góshin, gellesin, tuyaqların hám ishek-qarnı menen dárisin+
12ordanıń sırtındaǵı kúl tógiletuǵın taza jerge aparıp, olardı otınnıń ústine qoyıp, jaǵıp jibersin.

13Eger pútkil Izrail jámiyeti Jaratqan Iyeniń buyrıqlarında qadaǵan etilgen nárseni islep, bilmey gúna qılsa, olar bári bir ayıplı sanaladı+. 14Islegen gúnası belgili bolǵanda, olar jámiyet atınan gúna qurbanlıǵı etip bir buǵa usınıp, onı Ushırasıw shatırınıń aldına alıp kelsin. 15Jámiyet aqsaqalları Jaratqan Iyeniń aldında qolların buǵanıń basına qoyıp, onı Jaratqan Iyeniń aldında shalsın. 16Bas ruwxaniy buǵanıń qanınan biraz alıp, Ushırasıw shatırınıń ishine kirsin. 17Ruwxaniy barmaǵın qanǵa batırıp, qandı Jaratqan Iyeniń aldında, Eń muxaddes bólmeni bólip turǵan perdege qaray jeti ret serpsin+. 18Sońınan ruwxaniy qandı shatırdaǵı, Jaratqan Iyeniń aldındaǵı tútetki tútetiletuǵın orınnıń shaqlarına súrtsin. Buǵanıń awısqan qanın shatırdıń kirer awzınıń aldındaǵı jandırılatuǵın qurbanlıq orınnıń túbine tóksin. 19Buǵanıń pútkil mayın alıp, onı qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırsın. 20Ruwxaniy óz gúnası ushın bergen buǵaǵa ne islegen bolsa, bul buǵaǵa da sonı islesin. Usılayınsha ruwxaniy jámiyetti gúnadan pákleydi hám olardıń gúnaları keshiriledi. 21Aldınǵı buǵanı qalay jandırǵan bolsa, bul buǵanı da ordanıń sırtına alıp shıǵıp, jaǵıp jibersin. Bul – jámiyettiń gúnası ushın qurbanlıq boladı.

22Eger basshılardıń biri Qudayı Jaratqan Iyeniń buyrıqlarında qadaǵan etilgen bir nárseni islep, bilmey gúna qılsa, ol ayıplı sanaladı. 23Islegen gúnası ózine áshkara etilgen waqıtta, ol qurbanlıqqa minsiz bir teke alıp kelsin. 24Keyin ol qolın tekeniń basına qoyıp, onı jandırılatuǵın qurbanlıqlar shalınatuǵın jerde, Jaratqan Iyeniń aldında shalsın. Bul – gúna qurbanlıǵı. 25Ruwxaniy barmaǵın gúna qurbanlıǵınıń qanına batırıp, qandı jandırılatuǵın qurbanlıq orınnıń shaqlarına súrtsin. Awısqan qandı qurbanlıq orınnıń túbine tóksin. 26Keyin tekeniń pútkil mayın tatıwlıq qurbanlıǵınıń mayı sıyaqlı, qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırsın. Usılayınsha, ruwxaniy sol kósemdi gúnasınan pákleydi hám onıń gúnası keshiriledi.

27Eger xalıq arasınan birew Jaratqan Iyeniń buyrıqlarında qadaǵan etilgen bir nárseni islep, bilmey gúna qılsa, ol ayıplı sanaladı+. 28Islegen gúnası ózine áshkara bolǵanda, ol gúnası ushın qurbanlıqqa minsiz bir eshki ákelsin. 29Soń ol qolın gúna ushın berilgen qurbanlıqtıń basına qoyıp, onı jandırılatuǵın qurbanlıq shalınatuǵın jerde shalsın. 30Ruwxaniy qurbanlıqtıń qanına barmaǵın batırıp, jandırılatuǵın qurbanlıq orınnıń shaqlarına súrtsin. Awısqan qandı qurbanlıq orınnıń túbine tóksin. 31Qurbanlıq bergen adam eshkiniń pútkil mayın tatıwlıq qurbanlıǵınıń mayı sıyaqlı ayırıp alsın. Ruwxaniy maydı Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy qılıp, qurbanlıq orında tútetip jandırsın. Usılayınsha, ruwxaniy sol adamdı gúnasınan pákleydi hám onıń gúnası keshiriledi+.

32Eger birew gúna qurbanlıǵı ushın qoy bermekshi bolsa, qoy minsiz bolsın. 33Ol qolın qurbanlıqtıń basına qoysın hám onı jandırılatuǵın qurbanlıqlar shalınatuǵın jerde shalsın. 34Keyin ruwxaniy barmaǵın shalınǵan qoydıń qanına batırıp, jandırılatuǵın qurbanlıq orınnıń shaqlarına súrtsin. Al awısqan qandı qurbanlıq orınnıń túbine tóksin. 35Tatıwlıq qurbanlıǵı ushın berilgen qoy sıyaqlı, adam bul qurbanlıqtıń da pútkil mayın ayırıp alsın. Ruwxaniy onı qurbanlıq orında Jaratqan Iyege arnap jaǵılıp atırǵan sıylardıń ústine qoyıp, tútetip jandırıp jibersin. Usılayınsha, ruwxaniy adamdı gúnasınan pákleydi hám onıń gúnası keshiriledi».

5

5^1«Eger kim de kim kórgen-bilgenleri haqqında gúwalıq beriwge shaqırılsa, biraq ol bunnan bas tartsa, onda ol óz ayıbınıń jazasın tartadı.

2Kim de kim bilmey, haram sanalǵan bir nársege: jabayı ya úy haywanınıń yamasa jer bawırlawshı bir haywannıń óligine bir jerin tiygizip alsa, ol haramlanǵan bolıp, ayıplı sanaladı+.

3Birew bilmey, adamnıń denesinen shıqqan ózin haramlaytuǵın qanday da bir nársege bir jerin tiygizse, keyin ne islegenin túsingen waqıtta, ol ayıplı sanaladı+.

4Eger kim de kim qanday da bir isti isleymen dep, oylanbastan ant iship, onı orınlamay qalsa, onda ol ayıplı sanaladı+.

5Eger kim de kim usı aytılǵan islerdiń birewinde ayıplı bolsa, islegen gúnasın ashıq moyınlasın. 6Ol gúnasınıń qunı sıpatında Jaratqan Iyege gúna qurbanlıǵın bersin. Bul qurbanlıq mayda maldan bir qoy yamasa bir eshki bolsın. Sonda ruwxaniy adamdı gúnasınan pákleydi.

7Eger adamnıń qoy ákeliwge jaǵdayı bolmasa, onda ol gúnasınıń qunı sıpatında Jaratqan Iyege eki qumırı yamasa eki jas kepter ákelsin. Olardıń biri gúna qurbanlıǵı ushın, al ekinshisi jandırılatuǵın qurbanlıq ushın beriledi+. 8Olardı ruwxaniyge alıp kelsin. Ruwxaniy dáslep gúna qurbanlıǵın berip, qustıń moynın sındırsın, biraq onıń basın julıp taslamasın. 9Keyin qustıń qanınıń birazın qurbanlıq orınnıń qaptalına serpip, awısqan qandı qurbanlıq orınnıń túbine tóksin. Bul – gúna qurbanlıǵı. 10Sonnan soń, ruwxaniy ekinshi qustı jandırılatuǵın qurbanlıq etip, qaǵıyda boyınsha bersin. Usılayınsha ruwxaniy adamdı gúnasınan pákleydi hám ol keshiriledi.

11Eger adamnıń eki qumırı yamasa eki kepter ákeliwge jaǵdayı kelmese, onda ol islegen gúnası ushın efanıń[*] onnan bir mólsherindegi sapalı biyday unınan ákelsin. Ol unnıń ústine záytún mayın quymasın hám xosh iyisli shayır da qospasın. Sebebi bul – gúna qurbanlıǵı+.

12Adam undı ruwxaniyge alıp kelsin. Ruwxaniy tolıq sadaqanıń belgisi retinde unnan bir uwıs alıp, onı qurbanlıq orında, Jaratqan Iyege arnap jaǵılıp atırǵan sıylardıń ústine qoyıp, tútetip jandırıp jibersin. Bul – gúna qurbanlıǵı.

13Solay etip, ruwxaniy aytıp ótilgen gúnalardıń birin islegen adamdı gúnasınan pákleydi hám onıń gúnası keshiriledi. Ǵálle sadaqası sıyaqlı, sadaqanıń jandırılmaǵan bólegi ruwxaniyge tiyisli boladı»+.

Ayıp qurbanlıǵı

14Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

15– Eger kim de kim Jaratqan Iyege arnalıp, muxaddeslengen nárselerdi bılǵap, bilmey gúna islese, ol ayıp qurbanlıǵı sıpatında Jaratqan Iyege mayda maldan bir minsiz qoshqar usınsın. Qoshqardıń qunı shekel awırlıǵındaǵı gúmis penen, Muxaddes orın ólshemi menen bahalansın+. 16Adam muxaddes nársege keltirgen zıyanınıń qunın tólep, jáne sol qunnıń ústine besten birin qosıp, ruwxaniyge bersin. Ruwxaniy ayıp qurbanlıǵı ushın berilgen qoshqar menen sol adamdı gúnasınan pákleydi hám ol keshiriledi+.

17Eger kim de kim Jaratqan Iyeniń buyrıqlarında qadaǵan etilgen nárseni islep, gúna qılsa, ol bilmey islese de, óz ayıbınıń jazasın tartadı. 18Ol ruwxaniyge ayıp qurbanlıǵı sıpatında mayda maldan bir qoshqar usınsın. Qoshqar minsiz hám qunı belgilengen bolıwı tiyis. Ruwxaniy adamdı bilmey islegen gúnasınan pákleydi hám ol keshiriledi. 19Bul – ayıp qurbanlıǵı, óytkeni adam Jaratqan Iyege qarsı ayıp islegen edi.

6

6^1Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2-3– Eger kim de kim ózine amanat etilgen, ózine tapsırılǵan yamasa urlanǵan bir mal-múlik tuwrısında jaqının aldasa, ya onı nahaqlıq penen qolǵa kirgizse yamasa joytılǵan bir nárseni tawıp alıp, onı jasırsa, usınday yamasa usıǵan uqsaytuǵın gúnalardıń birin islep, onı islemedim dep jalǵan ant ishse, ol Jaratqan Iyeniń aldında ayıp is qılǵan boladı+. 4-5Adam usılardıń birin islep, gúna qılǵanda, ol hár qanday nahaq jol menen qolǵa kirgizgen zattı iyesine qaytarıp bersin. Ol ayıbı ashılǵan kúni zatlardıń ústine besten birin qosıp iyesine tolıǵı menen qaytarıp bersin+. 6Sońınan Jaratqan Iyege ayıp qurbanlıǵı etip usınıw ushın, qunı belgilengen hám minsiz bolǵan qoshqardı ruwxaniyge ákelsin. 7Sonda ruwxaniy Jaratqan Iyeniń aldında onı gúnasınan pákleydi hám onıń islegen ayıbı qanday bolsa da, ol keshiriledi.

Kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıqtı beriw qaǵıydaları

8Jaratqan Iye Muwsaǵa jáne bılay dedi:

9– Xaron hám onıń ullarına mınaday dep buyır: «Kúndelikli jandırılatuǵın qurbanlıqtı beriw qaǵıydası mınaday: jandırılatuǵın qurbanlıq qurbanlıq orınnıń ústinde tún boyı, azanǵa deyin qalıwı kerek. Qurbanlıq orınnıń ústindegi ot sónbesin+. 10Azanda ruwxaniy zıǵırdan islengen kiyimi menen diz kiyimin kiyip alsın. Keyin ol qurbanlıq orınnıń ústindegi jandırılatuǵın qurbanlıqtan qalǵan kúldi jıynap, qurbanlıq orınnıń janına qoysın+. 11Sońınan ruwxaniy sol kiyimlerin sheship, ádettegi kiyimlerin kiysin hám kúldi ordanıń sırtındaǵı taza jerge aparıp taslasın+. 12Qurbanlıq orınnıń ústindegi ot hesh qashan óshpey, úzliksiz janıp tursın. Ruwxaniy hár kúni azanda otqa otın salıp, jandırılatuǵın qurbanlıqtıń bóleklerin onıń ústine qoysın. Keyin tatıwlıq qurbanlıqlarınıń mayın onıń ústinde tútetip jandırsın+. 13Qurbanlıq orınnıń ústindegi ot hesh qashan óshpey, úzliksiz janıp tursın».

Ǵálle sadaqasın beriw qaǵıydaları

14«Ǵálle sadaqasın beriw qaǵıydası mınaday: Xaronnıń ulları ǵálle sadaqasın qurbanlıq orınnıń aldına ákelip, Jaratqan Iyege usınsın+. 15Ruwxaniy záytún mayı qosılǵan sapalı unnan bir uwısın toltırıp alsın hám xosh iyisli shayırdıń hámmesin alıp, olardı tolıq sadaqanıń belgisi retinde qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırsın. Bul – tolıq sadaqanıń belgisi hám Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı. 16Sadaqanıń jandırılmaǵan bólegin Xaron hám onıń ulları jesin. Onnan ashıtqısız nan jawıp, muxaddes jerde, Ushırasıw shatırınıń háwlisinde jesin. 17Oǵan ashıtqı qosılmasın. Men bunı Óz sıylarımnan ruwxaniylerdiń payı qılıp berdim. Bul – ayıp qurbanlıǵı hám gúna qurbanlıǵı sıyaqlı júdá muxaddes+. 18Xaron áwladınan bolǵan hár bir er adam onnan jewine boladı. Bul Jaratqan Iyege arnalǵan sıylardan áwladlar dawamında máńgige olardıń payı boladı. Qurbanlıqlarǵa tiyip ketken hár bir nárse muxaddes boladı»+.

19Jaratqan Iye Muwsaǵa taǵı bılay dedi:

20– Xaron hám onıń urpaǵınan biri bas ruwxaniylikke maylanıp, tayınlanǵan kúnnen baslap, onıń beretuǵın sadaqası mınaday bolsın: ol onnan bir efa sapalı unnıń yarımın azanda, al qalǵan yarımın keshte ǵálle sadaqası etip bersin. Ol bul sadaqanı hár kúni berip turıwı tiyis. 21Sol unǵa záytún mayı qosıp iylenip, tabada pisirilsin. Bul ǵálle sadaqasın bóleklep sındırıp, Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy qılıp usınsın+. 22Bunı Xaron áwladınan bolǵan bas ruwxaniy Jaratqan Iyege usınsın. Bul máńgige Jaratqan Iyeniń payı boladı. Usı sadaqa tolıǵı menen tútetip jandırılıwı tiyis+. 23Bas ruwxaniydiń bergen hár bir ǵálle sadaqası tolıǵı menen jandırıp jiberilsin, onı jewge bolmaydı.

Gúna qurbanlıǵın beriw qaǵıydaları

24Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

25– Xaron hám onıń ullarına bılay dep ayt: «Gúna qurbanlıǵın beriw qaǵıydası mınaday: gúna qurbanlıǵı jandırılatuǵın qurbanlıq shalınatuǵın jerde, Jaratqan Iyeniń aldında shalınsın. Ol – júdá muxaddes+. 26Gúna qurbanlıǵın usınıwdı orınlaytuǵın ruwxaniy onıń góshin muxaddes jerde, Ushırasıw shatırınıń háwlisinde jesin. 27Qurbanlıqtıń góshine tiyip ketken hár bir nárse muxaddes boladı. Onıń qanı kimniń kiyimine shashırasa, kiyim muxaddes jerde juwılsın. 28Qurbanlıqtıń góshi pisirilgen ılay ıdıs sındırıp taslanıwı kerek. Eger gósh qola ıdısta pisirilgen bolsa, ıdıs ısqılap tazalanıp, suw menen juwılsın+.

29Ruwxaniyler áwladınan bolǵan hár bir er adam gúna qurbanlıǵınıń góshinen jewine boladı. Bul qurbanlıq júdá muxaddes. 30Biraq gúna qurbanlıǵınıń qanı Ushırasıw shatırınıń ishine, gúnadan páklew ushın Muxaddes bólmege alıp kirilse, bunday qurbanlıqtıń góshin jewge bolmaydı. Ol tolıǵı menen otqa jandırıp jiberiliwi tiyis»+.

7

Ayıp qurbanlıǵın beriw qaǵıydaları

7^1«Ayıp qurbanlıǵı júdá muxaddes. Bul qurbanlıqtı beriw qaǵıydası mınaday:+
2ayıp qurbanlıǵı jandırılatuǵın qurbanlıq shalınatuǵın jerde shalınsın hám onıń qanı qurbanlıq orınnıń tórt qaptalına serpip jiberilsin. 3Maldıń pútkil mayın: quyrıq mayın, isheklerin qaplaǵan sharbı mayların, 4eki bótekesin, olardıń mayların hám bawırınıń tómengi ushın ajıratıp alsın. 5Ruwxaniy bulardıń hámmesin qurbanlıq orınnıń ústinde Jaratqan Iyege sıy qılıp tútetip jandırsın. Bul – ayıp qurbanlıǵı.

6Ruwxaniyler áwladınan bolǵan hár bir er adam bul qurbanlıqtan jewine boladı. Qurbanlıq júdá muxaddes bolǵanlıqtan, muxaddes jerde jeliniwi tiyis.

7Ayıp hám gúna qurbanlıqları ushın birdey qaǵıyda qollanıladı. Qurbanlıqtıń góshi gúnadan páklew rásimin ótkergen ruwxaniyge tiyisli+. 8Jandırılatuǵın qurbanlıqtıń terisi de qurbanlıqtı usınǵan ruwxaniyge tiyisli. 9Tandırda jabılǵan, qazanda yamasa tabada pisirilgen hár qanday ǵálle sadaqası da onı usınǵan ruwxaniyge tiyisli boladı+. 10Záytún mayı qosılǵan yamasa qurǵaq ǵálle sadaqası da Xaronnıń ullarına tiyisli. Olar onı óz ara teń bólisip alsın»+.

Tatıwlıq qurbanlıǵın beriw qaǵıydaları

11«Jaratqan Iyege tatıwlıq qurbanlıǵın beriw qaǵıydası mınaday:+
12eger kim de kim Jaratqan Iyege minnetdarshılıq bildiriw ushın qurbanlıq bermekshi bolsa, qurbanlıqqa qosa záytún mayı qosılǵan ashıtqısız shórekler, ústine záytún mayı jaǵılǵan pátirler hám sapalı unnan záytún mayına qarılǵan ashıtqısız shóreklerdi bersin+. 13Jaratqan Iyege minnetdarshılıq bildiriw ushın, tatıwlıq qurbanlıǵın ashıtqı salınǵan shórekler menen birlikte bersin. 14Usı ǵálle sadaqasınıń hár birinen bir dana nannan ajıratıp, Jaratqan Iyege usınsın. Bul nanlar tatıwlıq qurbanlıǵınıń qanın qurbanlıq orınǵa serpken ruwxaniyge tiyisli boladı. 15Jaratqan Iyege minnetdarshılıq bildiriw ushın berilgen tatıwlıq qurbanlıǵınıń góshi qurbanlıq berilgen kúni jelinsin, ol azanǵa deyin qaldırılmasın+.

16Eger kim de kim wáde boyınsha beriletuǵın qurbanlıq yamasa ıqtıyarlı qurbanlıq bermekshi bolsa, qurbanlıqtıń góshi berilgen kúni jelinsin. Eger awısıp qalsa, erteńine jelinse de boladı+. 17Biraq úshinshi kúni qurbanlıqtıń qalǵan góshi otqa jaǵıp jiberiliwi tiyis. 18Eger tatıwlıq qurbanlıǵınıń góshi úshinshi kúni jelinse, sol adamnıń usınǵan qurbanlıǵı qabıl etilmeydi hám esapqa alınbaydı. Óytkeni gósh haram sanaladı hám onı jegen hár bir adam ayıplı sanalıp, jazaǵa tartıladı.

19Hár qanday haram nársege tiyip ketken qurbanlıq góshin jewge bolmaydı. Onday góshti jaǵıp jiberiw kerek. Al haramlanbaǵan góshten pák dep sanalǵan hár bir adamnıń jewine boladı. 20Biraq eger bir adam haram bola tura, Jaratqan Iyege berilgen tatıwlıq qurbanlıǵın jese, ol xalıq arasınan joq qılınsın+. 21Jáne de, kim de kim haram sanalǵan bir nársege, adamnan shıqqan haramlaytuǵın nársege yamasa haram haywanǵa bir jerin tiygizip, Jaratqan Iyege berilgen tatıwlıq qurbanlıǵınıń góshinen jese, ol xalıq arasınan joq qılınsın».

May hám qan jemeńler

22Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

23– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Mal, qoy hám eshkiniń ishki mayın hasla jemeńler+. 24Haram ólgen yamasa jabayı haywanlar tárepinen talanıp taslanǵan haywannıń mayın hár qanday mútájliklerińizge isletseńiz boladı, biraq onı hesh qashan jemeńler+. 25Kim de kim Jaratqan Iyege sıy qılıp berilgen mallardıń biriniń mayın jese, ol óz xalqı arasınan joq qılınsın. 26Qay jerde jasasańız da, hesh qanday qus yamasa haywannıń góshin qanı menen jemeńler+. 27Qan jegen hár bir adam óz xalqınıń arasınan joq qılınsın».

Ruwxaniylerdiń payı

28Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

29– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Kim de kim tatıwlıq qurbanlıǵın bermekshi bolsa, ol qurbanlıqtıń bir bólegin Jaratqan Iyege sıy etip bersin. 30Sol adam qurbanlıqtan sıy etip berip atırǵan maydı hám tósti óz qolı menen ákelsin hám tósti Jaratqan Iyeniń aldında joqarı kóterip usınsın.

31Ruwxaniy maydı qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırsın, biraq tós Xaron hám onıń ullarına tiyisli+. 32Tatıwlıq qurbanlıǵınıń oń sanın sıy retinde ruwxaniyge beriń. 33Xaronnıń ullarınan qaysı biri usı tatıwlıq qurbanlıǵınıń qanın hám mayın usınsa, oń san sonıń payı boladı. 34Sebebi Men Izrail xalqınıń tatıwlıq qurbanlıqlarınıń usı tósin hám san jiligin alıp, bulardı Izrail xalqınan máńgige berilgen pay sıpatında ruwxaniy Xaronǵa hám onıń ullarına berdim».

35Xaron hám onıń ulları ruwxaniy bolıp tayınlanǵan kúnnen baslap, olardıń payına Jaratqan Iyege berilgen sıylardan usılar tiydi. 36Xaron hám onıń ulları maylanıp, xızmetke tayınlanǵan kúninen baslap, Jaratqan Iye Izrail xalqına usı jiliklerdi olarǵa beriwin buyırdı. Bul áwladlar boyı olardıń máńgi payı boladı.

37Mine, jandırılatuǵın qurbanlıq, ǵálle sadaqası, ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, xızmetke tayınlaw rásimi hám tatıwlıq qurbanlıǵı tuwralı qaǵıydalar usılardan ibarat. 38Izrail xalqı Sinay shólinde bolǵan waqıtta, Jaratqan Iye usı qurbanlıqlardı usınıp baslawdı Sinay tawında Muwsaǵa buyırǵan edi.

8

Xaron hám onıń ullarınıń ruwxaniy bolıp tayınlanıwı

8^1•Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Xaron hám onıń ulların, olar menen birge ruwxaniylik kiyimlerin, maylaw ushın arnalǵan záytún mayın, gúna qurbanlıǵı ushın beriletuǵın buǵanı, eki qoshqardı hám bir sebet ashıtqısız nandı alıp kel. 3Keyin pútkil jámiyetti Ushırasıw shatırınıń aldına jıyna.

4Muwsa Jaratqan Iyeniń buyrıǵın orınladı. Hámme Ushırasıw shatırınıń aldına jıynalǵanda, 5Muwsa jámiyetke:

– Men házir Jaratqan Iyeniń buyrıǵın ámelge asıraman, – dedi de, 6Xaron hám onıń ulların aldıǵa shıǵarıp, olardı suw menen juwınıw rásiminen ótkizdi. 7Sonnan keyin, Xaronǵa uzın kóylek kiygizip, beline belbew bayladı hám onıń sırtınan bahalı úst kiyim kiygizdi. Onıń ústine efodtı[*] taǵıp, belbewi menen buwdı. 8Kóksine qaltalı óńirsheni taqtı. Óńirsheniń ishine Urim hám Tummimdi[*] saldı+. 9Xaronnıń basına sálle orap, sálleniń aldı betine muxaddes altın tajdı qoydı. Muwsa hár bir nárseni Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday qılıp isledi+.

10Sońınan Muwsa maylaw rásimine arnalǵan záytún mayın alıp, Muxaddes shatırdı hám onıń ishindegi hár bir nárseni maylap, muxaddes qıldı+. 11Qurbanlıq orınnıń ústine maydan jeti ret serpti. Jáne de, orınnıń barlıq buyımlarına, úlken lágenge hám onıń tuyaqlarına may serpip, olardı muxaddes qıldı. 12Xarondı muxaddes qılıp baǵıshlaw ushın, basına záytún mayın quyıp, onı maylaw rásiminen ótkizdi+. 13Sonnan soń, Xaronnıń ulların aldıǵa shıǵardı. Olarǵa uzın kóylekler kiydirip, bellerine belbew bayladı hám baslarına kishigirim sálle oradı. Muwsa bulardı da Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday qılıp isledi.

14Keyin Muwsa gúna qurbanlıǵı etip beriletuǵın buǵanı ákeldi. Xaron hám onıń ulları qolların buǵanıń basına qoydı. 15Muwsa buǵanı shaldı. Qurbanlıq orındı tazalaw ushın, qandı barmaǵı menen orınnıń shaqlarına súrtip shıqtı. Awısqan qandı qurbanlıq orınnıń túbine tókti. Usılayınsha ol qurbanlıq orındı páklew rásimin ótkeriwge tayarlap, onı muxaddes qıldı+. 16Muwsa maldıń ish mayların, bawırınıń tómengi ushın, eki bótekesin hám bóteke mayların alıp, qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırdı+. 17Al buǵanıń qalǵan bóleklerin – terisin, góshin hám dárisin ordanıń sırtında jaǵıp jiberdi. Muwsa bulardı da Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday qılıp isledi+.

18Keyin Muwsa jandırılatuǵın qurbanlıqqa bir qoshqardı ákeldi. Xaron hám onıń ulları qolların qoshqardıń basına qoydı. 19Muwsa qoshqardı shalıp, onıń qanın qurbanlıq orınnıń tórt qaptalına serpip jiberdi. 20Qoshqardı jiliklerge bólip, jiliklerin, gellesin hám ish mayların tútetip jandırdı. 21Ishek-qarnın hám tuyaqların juwıp, qoshqardı tolıǵı menen qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırdı. Bul jandırılatuǵın qurbanlıq – Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı. Muwsa hámmesin Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday qılıp isledi+.

22Bunnan soń, Muwsa Xaron hám onıń ullarınıń ruwxaniylikke tayınlaw rásimine arnalǵan qurbanlıq ushın beriletuǵın qoshqardı alıp keldi. Xaron hám onıń ulları qolların qoshqardıń basına qoydı. 23Muwsa qoshqardı shalıp, onıń qanın aldı. Qandı Xaronnıń oń qulaǵınıń sırǵalıǵına, oń qolınıń hám oń ayaǵınıń bas barmaqlarına súrtti+. 24Sońınan Xaronnıń ulların aldıǵa shıǵardı. Olardıń da oń qulaǵınıń sırǵalıǵına, oń qol hám oń ayaǵınıń bas barmaqlarına qan súrtti. Awısqan qandı qurbanlıq orınnıń tórt qaptalına serpip jiberdi. 25Muwsa maldıń mayın, yaǵnıy quyrıq mayın, ish mayların, bawırınıń tómengi ushın, eki bótekesin, bóteke mayların hám oń sanın aldı. 26Keyin Jaratqan Iyeniń aldındaǵı ashıtqısız nan salınǵan sebetten bir shórek, záytún mayı qosılǵan shórek hám bir pátir alıp, maldıń mayı menen oń sanınıń ústine qoydı.

27Muwsa bulardıń hámmesin Xaron hám onıń ullarınıń qollarına berdi. Olar bulardı Jaratqan Iyeniń aldında joqarı kóterip usındı. 28Keyin Muwsa bulardı olardıń qollarınan alıp, qurbanlıq orınnıń ústinde jandırılatuǵın qurbanlıq penen birge tútetip jandırdı. Bular – tayınlanıw qurbanlıǵı, Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı. 29Soń Muwsa tósti alıp, onı Jaratqan Iyeniń aldında joqarı kóterip usındı. Tayınlanıw qurbanlıǵı ushın berilgen qoshqardan Muwsanıń payına usı tós tiydi. Muwsa hámmesin Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday qılıp isledi.

30Muwsa maylaw rásimine arnalǵan záytún mayın hám qurbanlıq orındaǵı qandı alıp, Xaron menen onıń ullarınıń ústine hám olardıń kiyimlerine serpti. Usılayınsha, Muwsa Xarondı, onıń ulların hám olardıń kiyimlerin muxaddes qıldı.

31Soń Muwsa Xaron hám onıń ullarına:

– Góshti Ushırasıw shatırınıń kirer awzınıń aldında qaynatıń. Onı tayınlanıw sadaqaları salınǵan sebettegi nan menen birge sol jerde jeń. Maǵan: «Bunı Xaron hám onıń ulları jesin», – dep buyırılǵan. 32Gósh penen nannan awısıp qalǵanın jaǵıp jiberiń. 33Ruwxaniylikke tayınlanıw rásimińiz tamam bolǵansha, jeti kún dawamında Ushırasıw shatırınıń aldınan hesh jaqqa shıǵıp ketpeń. Sebebi tayınlanıw rásimińiz jeti kún dawam etiwi tiyis. 34Búgingi islengen rásimdi Jaratqan Iye sizlerdi gúnalarıńızdan pákleniwińiz ushın buyırǵan edi. 35Jeti kún dawamında kúni-túni Ushırasıw shatırınıń aldında tayın bolıp, Jaratqan Iyeniń buyrıǵın orınlawıńız tiyis. Bolmasa, ólip qalasızlar. Maǵan usılay buyrıq berilgen, – dedi.

36Solay etip, Xaron hám onıń ulları Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı bergen barlıq buyrıqların orınladı.

9

Ruwxaniylerdiń óz xızmetin baslawı

9^1Segizinshi kúni Muwsa Xarondı, onıń ulların hám Izraildıń aqsaqalların shaqırdı. 2Sonda Muwsa Xaronǵa bılay dedi:

– Gúna qurbanlıǵı ushın minsiz bir tana, jandırılatuǵın qurbanlıq ushın minsiz bir qoshqar alıp, olardı Jaratqan Iyege usın. 3Sońınan Izrail xalqına ayt, olar da gúna qurbanlıǵı ushın bir teke, jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir jasar minsiz tana menen bir jasar minsiz toqlı ákelsin. 4Jaratqan Iyeniń aldında tatıwlıq qurbanlıǵı ushın bir buǵa hám bir qoshqar alıp, buǵan qosa záytún mayı menen aralastırılǵan ǵálle sadaqasın usınsın. Óytkeni búgin olarǵa Jaratqan Iye kórinedi.

5Olar Muwsanıń buyırǵanlarınıń hámmesin Ushırasıw shatırınıń aldına alıp keldi. Hámme jaqın kelip, Jaratqan Iyeniń aldında turdı. 6Sonda Muwsa olarǵa:

– Jaratqan Iyeniń saltanatı sizlerge kóriniwi ushın, Ol sizlerge mınalardı islewdi buyırmaqta, – dep, 7Xaronǵa bılay dedi:

– Qurbanlıq orınǵa jaqınlap, gúna qurbanlıǵın hám jandırılatuǵın qurbanlıǵıńdı ber. Usılay etip, ózińdi de, xalqıńdı da gúnalardan tazala. Sonnan keyin, Jaratqan Iye buyırǵanınday, xalqıńnıń qurbanlıǵın berip, olardı gúnalardan pákle.

8Solay etip, Xaron qurbanlıq orınǵa jaqınlasıp, ózi ushın gúna qurbanlıǵına alıp kelgen tananı shaldı. 9Ulları oǵan tananıń qanın alıp keldi. Xaron barmaǵın qanǵa batırıp, qurbanlıq orınnıń shaqlarına súrtti. Awısqan qandı qurbanlıq orınnıń túbine tókti. 10Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa bergen buyrıǵı boyınsha, ol gúna qurbanlıǵınıń mayın, eki bótekesin hám bawırınıń tómengi ushın qurbanlıq orında tútetip jandırdı. 11Al tananıń góshi menen terisin ordanıń sırtında jaǵıp jiberdi+.

12Keyin Xaron jandırılatuǵın qurbanlıqtı shaldı. Onıń ulları qurbanlıqtıń qanın oǵan berdi hám ol qandı qurbanlıq orınnıń tórt qaptalına serpip jiberdi. 13Sońınan ulları oǵan jandırılatuǵın qurbanlıqtıń barlıq jiliklerin hám basın ákelip berdi. Xaron hámmesin qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırdı. 14Al qurbanlıqtıń ishek-qarnın hám tuyaqların juwıp, qurbanlıq orında jandırılatuǵın qurbanlıqqa qosıp tútetip jandırdı.

15Bunnan soń, Xaron xalıqtıń qurbanlıǵın alıp keldi. Xalıqtıń gúnaları ushın berilgen tekeni shaldı hám birinshi qurbanlıq sıyaqlı bunı da gúna qurbanlıǵı sıpatında usındı.

16Xaron jandırılatuǵın qurbanlıqtı da qaǵıydaǵa say tárizde berdi. 17Sońınan ol ǵálle sadaqasın berdi. Onnan bir uwıs alıp, onı azanda beriletuǵın jandırılatuǵın qurbanlıqqa qosa qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandırdı.

18Xaron xalıqtıń tatıwlıq qurbanlıǵı ushın alıp kelgen buǵası menen qoshqarın da shaldı. Ulları qurbanlıqlardıń qanın oǵan ákelip berdi. Ol qandı qurbanlıq orınnıń tórt qaptalına serpip jiberdi. 19Xaronnıń ulları buǵa menen qoshqardıń mayın, yaǵnıy quyrıq mayın, ishek-qarınlarındaǵı mayların, eki bótekesin hám bawırınıń tómengi ushın 20tóslerdiń ústine qoydı. Xaron usı maylı bóleklerdi alıp, qurbanlıq orında tútetip jandırdı. 21Sonnan keyin, Muwsanıń buyırǵanınday, ol tóslerdi hám oń sandı Jaratqan Iyeniń aldında joqarı kóterip usındı.

22Xaron gúna, jandırılatuǵın hám tatıwlıq qurbanlıqların berip bolǵannan soń, qolların jayıp, xalıqqa pátiya berdi. Sonnan soń, ol tómenge tústi.

23Muwsa menen Xaron Ushırasıw shatırına kirdi hám olar sırtqa shıqqannan soń, xalıqqa pátiyasın berdi. Sonda Jaratqan Iyeniń saltanatı pútkil xalıqqa kórindi+
24hám Jaratqan Iyeniń otı payda bolıp, qurbanlıq orınnıń ústindegi jandırılatuǵın qurbanlıqtı hám maylardı jandırıp jiberdi. Bunı kórgen pútkil xalıq shadlanıp baqırısıp, et betinen jerge jıǵıldı+.

10

Nadab hám Abihudıń ólimi

10^1Xaronnıń ulları Nadab hám Abihu tútetki tútetiletuǵın ıdısların alıp, ishlerine shoq, shoqtıń ústine tútetki saldı. Olar Jaratqan Iye usınıwdı buyırmaǵan ottı Onıń aldına alıp keldi+. 2Jaratqan Iyeniń otı payda boldı. Ot olardı kúydirip jiberdi hám olar Jaratqan Iyeniń aldında ólip qaldı+. 3Sonda Muwsa Xaronǵa bılay dedi:

– Jaratqan Iyeniń:

«Maǵan xızmet etkenlerge muxaddesligimdi kórsetemen,

Pútkil xalıq aldında saltanatımdı ashaman», –

dep aytqanı usı edi. Xaron úndemedi+.

4Muwsa Xaronnıń ákesiniń inisi Uzzieldiń ulları Mishael hám Elsafandı shaqırıp alıp, olarǵa:

– Berman kelińler, tuwısqanlarıńızdıń óli denesin Muxaddes shatırdıń aldınan ordanıń sırtına alıp shıǵıńlar, – dedi+. 5Olar keldi de, Muwsanıń buyırǵanınday, tuwısqanlarınıń denelerin kiyimlerinen uslap, ordanıń sırtına alıp shıqtı.

6Bunnan soń, Muwsa Xaronǵa hám onıń ulları Elazar menen Itamarǵa bılay dedi:

– Aza tutıp, shashlarıńızdı jaymańlar hám kiyimlerińizdi jırtpańlar. Olay isleseńiz, ólesizler hám Jaratqan Iye pútkil xalıqqa qáhárlenedi. Biraq tuwısqanlarıńız bolǵan pútkil Izrail xalqı Jaratqan Iye tárepinen ot penen joq qılınǵanlar ushın aza tutıwı múmkin+. 7Ushırasıw shatırınıń aldınan hesh jaqqa shıǵıp ketpeńler, bolmasa ólip qalasızlar. Óytkeni sizler Jaratqan Iyeniń maylaytuǵın mayı menen Oǵan baǵıshlandıńız.

Xaron hám onıń ulları Muwsanıń aytqanına boysındı+.

Ruwxaniyler ushın qaǵıydalar

8Jaratqan Iye Xaronǵa bılay dedi:

9– Óziń de, ullarıń da Ushırasıw shatırına sharap yamasa basqa ótkir ishimlikler iship kirmeńler, bolmasa ólip qalasızlar. Bul áwladlar boyı máńgi qaǵıyda bolsın+. 10Sizler muxaddes nárseni ápiwayı nárseden, haram nárseni hadal nárseden ayıra alıwıńız shárt+. 11Meniń Muwsa arqalı Izrail xalqına bergen barlıq qaǵıydalarımdı olarǵa úyretiwińiz tiyis.

12Muwsa Xaronǵa hám onıń qalǵan ulları Elazar menen Itamarǵa bılay dedi:

– Jaratqan Iyege berilgen ǵálle sadaqasınıń jandırılmaǵan bólegin alıp, onnan ashıtqısız nan jawıp qurbanlıq orınnıń qasında jeńler. Sebebi bul – júdá muxaddes. 13Onı muxaddes jerde jeńler. Óytkeni Jaratqan Iyege berilgen sıylardan seniń hám ullarıńnıń payı usı boladı. Maǵan usınday buyrıq berildi+. 14Al joqarı kóterip usınılǵan tós penen baǵıshlap usınılǵan sandı ullarıń hám qızlarıń menen birge taza jerde jeńler. Óytkeni Izrail xalqınıń bergen tatıwlıq qurbanlıqlarınan seniń hám balalarıńnıń payı etip, usılar berildi. 15Izrail xalqı sıy qılıp bergen may menen birge qurbanlıqtıń san hám tósin ákelsin. Olar tós hám sandı Jaratqan Iyege baǵıshlap, joqarı kóterip usınǵannan keyin, bular saǵan hám seniń ullarıńa beriledi. Jaratqan Iyeniń buyrıǵına muwapıq, bular máńgige seniń hám balalarıńnıń payı boladı.

16Muwsa gúna qurbanlıǵı ushın beriletuǵın tekeni sorastırǵanda, onıń jandırıp jiberilgenin bildi. Sonda ol Xaronnıń qalǵan ulları Elazar hám Itamarǵa qattı ashıwlanıp bılay dedi:+

17– Ne ushın gúna qurbanlıǵınıń góshin muxaddes jerde jemedińler? Ol – júdá muxaddes qurbanlıq-ǵo! Jaratqan Iyeniń aldında jámiyettiń gúnasın juwıp, olardı páklewińiz ushın, Jaratqan Iye onı sizlerge bergen edi. 18Tekeniń qanı Muxaddes shatırdıń ishine alıp kirilmegen. Sizlerge buyırǵanımday, tekeni muxaddes jerde jewińiz kerek edi+.

19Xaron Muwsaǵa bılay dedi:

– Olar búgin Jaratqan Iyege gúna qurbanlıǵın hám jandırılatuǵın qurbanlıqtı berdi. Al meniń basıma usınday is tústi! Búgin men gúna qurbanlıǵınıń góshinen jegenimde, bul Jaratqan Iyege unar ma edi?

20Bul sózdi esitip, Muwsa buǵan ırazı boldı.

11

Hadal hám haram haywanlar

11^1•Jaratqan Iye Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

2– Izrail xalqına bılay dep aytıńlar: «Jer betinde jasaytuǵın haywanlardan mınalardıń góshin jewińizge boladı:+
3tuyaqları tereń etip ekige ayırılǵan asha tuyaqlı hám gúyis qaytaratuǵın haywanlardıń hámmesin. 4Biraq bul haywanlardan tek mınalardıń góshin jewińizge bolmaydı: túye gúyis qaytaradı, biraq onıń tuyaǵı ekige ayırılmaǵan. Sonlıqtan ol sizler ushın haram boladı. 5Daman[*] gúyis qaytaradı, biraq onıń tuyaǵı joq. Sonlıqtan ol sizler ushın haram boladı. 6Qoyan gúyis qaytaradı, biraq onıń tuyaǵı joq. Sonlıqtan ol sizler ushın haram boladı. 7Shoshqa ekige ayırılǵan, asha tuyaqlı bolǵanı menen, ol gúyis qaytarmaydı. Sonlıqtan ol sizler ushın haram boladı. 8Usı haywanlardıń góshin jemeńler hám olardıń óligine de qol tiygizbeńler. Olar sizler ushın haram sanaladı.

9Suwda jasaytuǵın haywanlardan mınalardıń góshin jewińizge boladı: teńizde, suwlarda jasaytuǵın qalashlı hám qabırshaqlı haywanlardıń góshin jewińizge boladı. 10Teńizde hám suwlarda jasaytuǵın qalashsız hám qabırshaqsız haywanlardıń hámmesi sizler ushın mákiriw sanaladı. 11Bular sizler ushın jerkenishli sanaladı. Olardıń góshin jemeńler hám óliginen jerkenińler. 12Suwda jasaytuǵın qalashsız hám qabırshaqsız haywanlardıń hámmesi sizler ushın jerkenishli sanaladı.

13Mına quslardı jerkenishli dep bilip, olardıń góshin jemeńler: búrkit, kúshegen, qara qus, 14shayqus, lashın hám onıń túrleri, 15ǵarǵanıń barlıq túrleri, 16úki, batpaq bayıwlısı, shaǵala hám qarshıǵanıń túrleri, 17úy bayıwlısı, qarabay, qulaqlı japalaq, 18aq quw, uzaqsha, sipa, 19láylek hám qutannıń túrleri, ópepek hám jarǵanat.

20Qanatlı shıbın-shirkeylerdiń hámmesi sizler ushın jerkenishli. 21Al olardıń ishindegi tek ǵana uzın ayaqları menen sekirip júretuǵınların jewińizge boladı. 22Olar: shegirtkeniń barlıq túrleri, shekshek shegirtke, qara shegirtke hám usılardıń barlıq túrleri+. 23Basqa shıbın-shirkeylerdiń hámmesi sizler ushın jerkenishli.

24Tómendegi haywanlar sizlerdi haramlaydı, olardıń óligine bir jerin tiygizgen adam keshke deyin haram sanaladı. 25Kim de kim olardıń óligin tasısa, ol kiyimlerin juwıwı tiyis hám ol keshke deyin haram sanaladı+. 26Tuyaǵı ekige ayırılǵan, biraq tuyaǵındaǵı jarıǵı tereń bolmaǵan hám gúyis qaytarmaytuǵın hár bir haywan sizler ushın haram boladı. Olarǵa bir jerin tiygizgen adam da haram sanaladı. 27Tórt ayaqlı haywanlardan pánjelerin jerge basıp júretuǵın haywanlar da sizler ushın haram boladı. Olardıń óligine bir jerin tiygizgen adam keshke deyin haram sanaladı. 28Olardıń óligin tasıǵan adam kiyimlerin juwsın hám ol keshke deyin haram sanaladı. Óytkeni bul haywanlar sizler ushın haram.

29Jer bawırlap júriwshi mına haywanlar da sizler ushın haram sanaladı: górtıshqan, tıshqan, kesirtkeniń túrleri, 30gekkon, eshkemer, diywal kesirtkesi, shól kesirtkesi, xameleon. 31Barlıq jer bawırlawshılar ishinde sizler ushın haram dep sanalatuǵınları usılar. Olardıń óligine bir jerin tiygizgen adam keshke deyin haram sanaladı. 32Olardıń birewiniń óligi bir nárseniń ústine túsip ketse, onı haram qıladı. Sol hár bir iste qollanılatuǵın aǵash ıdıs, kiyim, teri, ya kenep bolsın, olardı suwǵa salıp qoyıw kerek. Olar keshke deyin haram sanalıp, sońınan hadal sanaladı+. 33Al eger haywannıń óligi ılay ıdıstıń ishine túsip ketse, onda ıdıstıń ishindegi hár qanday nárse haram sanaladı hám ıdıs sındırıp taslanıwı kerek+. 34Bunday ıdıstaǵı suw iship-jewge bolatuǵın azıq-awqatqa tamıp ketse, onda bular haram sanaladı. 35Usınday haywanlardıń biriniń óligi neniń ústine tússe de, sonı haram qıladı. Ol tandırǵa yamasa oshaqqa túsken bolsa, onda olar buzıp taslanıwı tiyis. Sebebi olar haram boladı hám sizler ushın da haram sanaladı. 36Biraq ólik túsken bulaq yamasa suw saqlaǵısh ǵana hadal sanaladı. Al haywanlardıń óligine bir jerin tiygizgen adam haram sanaladı. 37Eger usı haywanlardıń biriniń óligi egiletuǵın tuqımǵa tússe, tuqım hadal bolıp qala beredi. 38Biraq eger ol suwǵa salınǵan tuqımnıń ústine tússe, tuqım sizler ushın haram sanaladı.

39Eger góshin jewge bolatuǵın haywan haram ólse, onıń óligine bir jerin tiygizgen adam keshke deyin haram sanaladı+. 40Onıń góshinen jegen adam kiyimlerin juwıwı tiyis hám ol keshke deyin haram sanaladı. Ólikti tasıǵan adam da kiyimlerin juwıwı tiyis. Bunday adam keshke deyin haram sanaladı.

41Jer bawırlap júriwshi barlıq haywanlardı mákiriw sanańlar. Olardı jemeńler. 42Qarnı menen súyretilip júriwshi bolsın, tórt ayaqlı jer bawırlawshı hám kóp ayaqlı janıwarlar bolsın, olardıń hesh birin jemeńler. Óytkeni olar jerkenishli. 43Olardıń hesh biri menen ózińizdi mákiriw etpeńler, olar arqalı haram bolıp qalmańlar. 44Sebebi Men – sizlerdiń Qudayıńız Jaratqan Iye bolaman. Muxaddes bolıw ushın ózlerińizdi Maǵan baǵıshlańlar, sebebi Men – muxaddespen. Jer bawırlawshılardıń hesh biri menen ózlerińizdi haramlamańlar+. 45Qudayıńız bolıw ushın, sizlerdi Mısırdan shıǵarǵan Jaratqan Iye – Men bolaman. Muxaddes bolıńlar, óytkeni Men – muxaddespen. 46Haywanlar, quslar, suwda jasawshı hár túrli haywanlar hám jer bawırlawshılar tuwralı qaǵıydalar usı boladı. 47Haramdı hadaldan, jewge bolatuǵın haywanlardı jewge bolmaytuǵın haywanlardan ayırıp bilińler!»+

12

Bosanǵan hayaldıń tazalanıwı

12^1Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Eger bir hayal hámiledar bolıp, ul tuwsa, ol etegi kelgen kúnleri sıyaqlı, jeti kún haram sanaladı+. 3Onıń balası segiz kúnliginde súnnet etilsin+. 4Hayaldıń qannan tazalanıw múddeti segizinshi kúnnen baslap, jáne otız úsh kún dawam etsin. Bul shille waqtı tamam bolmaǵansha, hayal muxaddes nársege qol tiygizbewi hám Muxaddes shatırǵa barmawı tiyis+. 5Eger hayal qız tuwsa, ol eki hápte dawamında etegi kelgen kúnleri sıyaqlı haram sanaladı. Sonnan soń, hayaldıń qannan tazalanıw múddeti alpıs altı kún bolsın.

6Ul yamasa qız tuwǵan hayaldıń tazalanıw múddeti pitkennen soń, ol jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir jasar toqlı, gúna qurbanlıǵı ushın bir jas kepter yamasa bir qumırını Ushırasıw shatırınıń aldına ákelip, ruwxaniyge bersin. 7Ruwxaniy olardı Jaratqan Iyeniń aldında qurbanlıqqa berip, hayal ushın páklew rásimin ótkersin. Sonda hayal qan ketiwden tazalanǵan bolıp sanaladı. Ul yamasa qız tuwǵan hayalǵa baylanıslı qaǵıyda usı boladı.

8Eger hayaldıń qoshqar beriwge shaması bolmasa, onda ol birewin jandırılatuǵın qurbanlıq, al ekinshisin gúna qurbanlıǵı ushın eki qumırı yamasa eki jas kepter ákelsin. Sonda ruwxaniy hayal ushın páklew rásimin ótkeredi hám hayal taza sanaladı»+.

13

Teri kesellikleri tuwralı

13^1Jaratqan Iye Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

2– Denesinde jaman teri keselligine aylanıwı múmkin bolǵan daq, bórtpe yamasa aqtańlaǵı bar adam ruwxaniy Xaronǵa yamasa onıń ruwxaniy ullarınıń birine aparılsın. 3Ruwxaniy teridegi jaranı tekserip shıqsın. Eger jaranıń ústindegi qıl aǵarıp, jara oyılǵan bolsa, onda bul – jaman teri keselligine tán jara. Bunday jaǵdayda terisindegi jaranıń usınday ekenligi anıqlanǵan adamdı ruwxaniy haram dep járiyalasın+. 4Al eger adamnıń terisinde aqtańlaq bolǵanı menen, ol oyılmaǵan hám ústindegi qıllar aǵarmaǵan bolsa, onda ruwxaniy kesel adamdı jeti kún basqalardan bóleklep qoysın. 5Jetinshi kúni ruwxaniy jaranı jáne tekserip kórsin. Eger jara sol halında qalıp, terige jayılmaǵan bolsa, onda kesel adamdı jáne jeti kún bóleklep qoysın. 6Ruwxaniy jetinshi kúni kesel adamdı taǵı tekserip kórsin. Eger jara terige jayılmaǵan hám aldınǵısınan góre bilinbey baratırǵan bolsa, onda ol keseldi hadal dep járiyalasın. Bul – ápiwayı bórtpe bolǵanı. Kesel adam kiyimlerin juwsın hám sonda ol hadal dep sanaladı+. 7Ruwxaniyge tekserilip, hadal dep sanalǵannan keyin, sol adamnıń terisindegi bórtpe jayıla baslasa, ol qaytadan ruwxaniyge kórinsin. 8Ruwxaniy adamdı taǵı tekserip shıqsın. Eger adamnıń terisindegi bórtpe jayılǵan bolsa, onda ruwxaniy onı haram dep járiyalasın. Demek, sol adamnıń jaman teri keselligine shalınǵanı.

9Usı keseldiń belgisi bar adam ruwxaniyge aparılıp, 10ruwxaniy onı tekserip shıqqanda, teride aq daq tabılsa, daqtıń ústindegi qıllar da aq bolıp, ol awzı ashıq jara bolsa, 11bul jazılmaytuǵın teri keselligi bolǵanı. Ruwxaniy adamdı haram dep járiyalasın, onı bóleklep qoyıwdıń paydası joq. Sebebi ol adam álle qashan haram bolıp esaplanadı.

12Eger kesellik jayılıp, jara sol adamdı basınan ayaǵına deyin qaplaǵan bolsa, 13onda ruwxaniy onı tekserip shıqsın. Eger barlıq denesi taza terige qaplanǵan bolsa, ruwxaniy onı hadal dep járiyalasın. 14Biraq eger jaranıń awzı ashıq hám qızarǵan bolsa, onda adam haram sanaladı. 15Ruwxaniy qızarǵan, awzı ashıq jara kórse, adamdı haram dep járiyalasın. Usınday jara haram bolıp, bul jaman teri keselliginiń belgisi. 16-17Eger jaranıń awzı pitip, tek ǵana aq daq qalǵan bolsa, onda ruwxaniy tekserip shıǵıp, ol adamdı hadal dep járiyalasın.

18Eger birewdiń terisine shıyqan shıǵıp, ol jazılıp ketken bolsa, 19biraq shıyqannıń ornında aq yamasa aqshıl qızıl reńdegi aqtańlaq payda bolsa, ol ruwxaniyge kóriniwi tiyis. 20Ruwxaniy onı tekserip shıqsın. Eger daq tereń oyılıp, ústindegi túkler aǵarǵan bolsa, onda ol adamdı haram dep járiyalasın. Bul – shıyqannıń ornına shıqqan jaman teri keselligi bolǵanı. 21Biraq eger ruwxaniy teksergende, daqtıń ústindegi túktiń aǵarmaǵanın kórse, jara tereń oyılmay, aldınǵısınan góre bilinbey baratırǵan bolsa, onda ol adamdı jeti kún basqalardan bóleklep qoysın. 22Eger usı waqıt dawamında jara jayılıp baslaǵan bolsa, ruwxaniy ol adamdı haram dep járiyalasın. Óytkeni bul – jaman teri keselligi bolǵanı. 23Al eger aqtańlaq sol halında qalıp, jayılmaǵan bolsa, bul tek ǵana shıyqannan qalǵan tırtıq bolǵanı. Ruwxaniy ol adamdı hadal dep járiyalasın.

24Eger birew kúyip qalıp, kúygen teride qızǵısh yamasa aq daq payda bolsa, 25onda ruwxaniy jaraqattı tekserip shıqsın. Aqtańlaqtıń ústindegi túkler aǵarıp, daq tereń oyılǵan bolsa, demek, bul – kúygen teriniń ornında payda bolǵan jaman teri keselligi. Ruwxaniy bunday adamdı haram dep járiyalasın. 26Biraq eger ruwxaniy aqtańlaqtaǵı túktiń aǵarmaǵanın kórse, daq tereń oyılmay, aldınǵısınan góre bilinbey baratırǵan bolsa, onda ruwxaniy ol adamdı jeti kún basqalardan bóleklep qoysın. 27Jetinshi kúni ruwxaniy onı jáne tekserip kórsin. Eger daq terige jayılǵan bolsa, onda ol adamdı haram dep járiyalasın. Óytkeni ol jaman teri keselligine shalınǵan. 28Eger teridegi aqtańlaq sol halında qalıp, terige jayılmaǵan hám aldınǵısınan góre bilinbey baratırǵan bolsa, onda bul – kúyikten payda bolǵan tırtıq. Ruwxaniy ol adamdı hadal dep járiyalasın.

29Bir er adamnıń yamasa hayaldıń basında yamasa iyeginde jara bolsa, 30ruwxaniy jaranı tekserip shıqsın. Jara teride tereń ornalasqan, ústindegi túkler jińishke hám sarı bolsa, onda ruwxaniy awırıw adamdı haram dep járiyalasın. Óytkeni bul qotır jara, bas hám iyekte payda bolǵan jaman teri keselligi. 31Degen menen, ruwxaniy bunday jaranı teksergende, jaranıń tereń oyılmaǵanın, biraq jaranıń ústinde qara túk joq ekenin kórse, onda ol awırıw adamdı jeti kún basqalardan bóleklep qoysın. 32Al jetinshi kúni ruwxaniy jaranı jáne tekserip kórsin. Eger qotır jara terige jayılmaǵan, ústinde sarı túk joq bolıp, jara tereń oyılmaǵan bolsa, 33onda adamnıń qotır bolǵan jerinen basqa hámme jerindegi túkler qırıp taslansın. Ruwxaniy awırıw adamdı jáne jeti kún basqalardan bóleklep qoysın. 34Jetinshi kúni ruwxaniy qotır jaranı taǵı tekserip kórsin. Eger qotır jara terige jayılmaǵan hám tereń oyılmaǵan bolsa, onda ruwxaniy sol adamdı hadal dep járiyalasın. Awırıw adam kiyimlerin juwsın, sonda ol hadal dep sanaladı+. 35Biraq awırıw adam hadal dep járiyalanǵannan soń, qotır jara onıń terisine jayılıp baslasa, 36ruwxaniy onı qaytadan tekserip shıqsın. Eger qotır jayılǵan bolsa, onda sarǵayǵan túkti izlemese de boladı. Ol adam haram bolıp sanaladı. 37Al eger qotır jara sol halında qalıp, ústine qara túk shıqqan bolsa, onda qotır jazılǵanı. Adam hadal boladı, ruwxaniy onı hadal dep járiyalasın.

38Bir er adamnıń yamasa hayaldıń terisinde aqtańlaqlar payda bolsa, 39onda ruwxaniy onı tekserip shıqsın. Teridegi aqtańlaqlar aldınǵısınan góre bilinbey baratırǵan hám aqshıl bolsa, bul – bórtpe bolǵanı. Adam hadal sanalsın.

40-41Eger adamnıń tóbe shashı yamasa shashınıń aldı beti tógilgen bolsa, onda bul – kál bolǵanı. Adam hadal sanaladı. 42Biraq kál bolǵan adamnıń basında qızǵısh aq jaralar payda bolsa, onda ol adamnıń jaman teri keselligine shalınǵanı. 43Ruwxaniy onı tekserip kórsin. Basınıń tóbesindegi yamasa aldı betindegi daqlar jaman teri keselligine tán jaralar sıyaqlı aqshıl qızıl bolsa, 44onda adam usınday teri keselligine shalınǵan bolıp, ol haram sanaladı. Basındaǵı jara sebepli ruwxaniy onı haram dep járiyalasın.

45Jaman teri keselligine shalınǵan adamnıń kiyimleri jırtılıp, shashları jayılǵan bolsın. Adam júziniń tómenin jawıp: «Haramman! Haramman!» – dep baqırsın. 46Ol adam keselligi dawamında haram sanalıp, xalıqtan uzaqta, ordanıń sırtında jasasın+.

Baz basıw haqqında

47-48– Eger jún yamasa zıǵır kiyimdi, hár qanday jún yamasa zıǵır jipten toqılǵan gezleme, teri yamasa teri buyımdı baz basıp ketse 49hám bulardaǵı baz basqan daq jasıl yamasa qızıl túske ense, onda olar ruwxaniyge kórsetiliwi tiyis. 50Ruwxaniy olardı tekserip kórip, zıyanlanǵan nárseni jeti kún bólek saqlasın. 51Jetinshi kúni onı jáne teksersin. Eger kiyimde, gezlemede yamasa qanday da bir maqset penen qollanılǵan teri buyımda baz basqan jer jayılsa, bul zıyanlı bolǵanı. Zıyanlanǵan zat haram sanaladı. 52Ústi baz basqan hár bir zat ruwxaniy tárepinen jaǵıp jiberilsin. Óytkeni bul zıyanlı nárse bolǵanlıqtan, jandırıp jiberiliwi kerek.

53Eger ruwxaniy kiyimdegi, gezlemedegi yamasa qanday da bir teri buyımdaǵı baz basqan jerdiń jayılmaǵanın kórse, 54baz basqan zattı juwıwdı buyırsın. Ruwxaniy onı jáne jeti kún bólek saqlasın. 55Sonnan keyin, ruwxaniy onı jáne teksersin. Eger baz jayılmaǵanı menen reńi burınǵıday jasıl yamasa qızıl bolsa, ol haram sanaladı. Bul zattıń ishi yamasa sırtı baz basıp ketse, ol jandırıp jiberiliwi tiyis.

56Biraq sol zattıń baz basqan jeri aldınǵısınan góre bilinbey baslaǵan bolsa, ruwxaniy kiyimdegi, teridegi yamasa gezlemedegi baz basqan jerdi kesip taslasın. 57Eger sol zatlarda jáne baz basqan jer kórinse, ol jayılıp baslaǵanı. Onda bunday zattı jaǵıp jiberiwińiz tiyis. 58Juwılǵan kiyimnen, gezlemeden yamasa teri buyımnan baz basqan jer joq bolıp ketse, onda ol qaytadan juwılsın. Sonnan soń, ol hadal sanaladı.

59Baz basqan jún yamasa zıǵır kiyim, gezleme yamasa teri buyım haram yamasa hadal dep járiyalanıwı ushın qollanılatuǵın qaǵıydalar usılardan ibarat.

14

Jaman teri keselliginen tazalanıw haqqında

14^1Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Jaman teri keselligi menen awırǵan adamnıń hadal qılınatuǵın kúni mına pákleniw qaǵıydası qollanılıwı tiyis: awırıw adam ruwxaniyge aparılsın+. 3Ruwxaniy onı tekseriw ushın ordanıń sırtına shıqsın. Eger awırıw adam táwir bolǵan bolsa, 4ruwxaniy onı páklew ushın eki hadal tiri qus, kedr[*] aǵashın, qırmızı jip hám mayoran shóbin[*] ákeliwdi buyırsın+. 5Ruwxaniydiń buyrıǵı menen quslardıń birewin taza bulaq suwı quyılǵan ılay ıdıstıń ústinde shalsın. 6Keyin ruwxaniy tiri qustı, kedr aǵashın, qırmızı jipti hám mayoran shóbin soyılǵan qustıń qanı menen aralastırılǵan taza bulaq suwına batırsın 7hám teri keselliginen páklenetuǵın adamnıń ústine jeti márte serpsin. Sonnan keyin, ruwxaniy onı hadal dep járiyalap, tiri qustı ashıq dalaǵa jibersin+. 8Páklenetuǵın adam kiyimlerin juwıp, barlıq shashların qırqıp taslasın hám suwǵa juwınsın, sonda ol hadal sanaladı. Keyin ol ordaǵa kiriwine boladı, biraq jeti kún shatırınıń sırtında jasasın+. 9Jetinshi kúni ol shashın, saqalın, qasların hám denesindegi barlıq júnlerin qırıp taslasın. Kiyimlerin juwıp, ózi de suwǵa juwınıp bolǵannan soń, hadal sanaladı.

10Segizinshi kúni ol minsiz eki erkek toqlı, bir jasar minsiz qoy, ǵálle sadaqası sıpatında záytún mayı menen aralastırılǵan onnan úsh efa sapalı un hám bir log[*] záytún mayın alıp kelsin. 11Páklew xızmetin orınlap atırǵan ruwxaniy bulardıń barlıǵın hám páklenip atırǵan adamdı Jaratqan Iyeniń aldına, Ushırasıw shatırınıń aldına alıp kelsin. 12Keyin ruwxaniy toqlılardıń birewin alıp, onı bir log záytún mayı menen birge ayıp qurbanlıǵı etip usınsın. Bulardı Jaratqan Iyeniń aldında joqarı kóterip usınsın. 13Toqlını gúna qurbanlıǵı hám jandırılatuǵın qurbanlıq shalınatuǵın muxaddes jerde shalsın. Óytkeni gúna qurbanlıǵı sıyaqlı ayıp qurbanlıǵı da ruwxaniyge tiyisli. Bul qurbanlıq júdá muxaddes bolıp esaplanadı+. 14Ruwxaniy páklenetuǵın adamnıń oń qulaǵınıń sırǵalıǵına, oń qolınıń hám oń ayaǵınıń bas barmaǵına ayıp qurbanlıǵınıń qanınan súrtsin+. 15Sonnan keyin, ol bir log záytún mayınan azǵantay alıp, óziniń shep alaqanına quysın. 16Oń qolınıń barmaǵın sol mayǵa batırıp, Jaratqan Iyeniń aldında jeti márte serpsin. 17Páklenetuǵın adamnıń oń qulaǵınıń sırǵalıǵına, oń qolınıń hám oń ayaǵınıń bas barmaǵına ayıp qurbanlıǵınan súrtilgen qannıń ústine qolındaǵı maydan súrtsin. 18Sonıń menen birge, ruwxaniy alaqanında awısıp qalǵan maydı páklenetuǵın adamnıń basına súrtip, Jaratqan Iyeniń aldında onı páklesin.

19Sonnan soń, ruwxaniy gúna qurbanlıǵın berip, páklenetuǵın adamdı haramlıǵınan páklesin. Bunnan keyin jandırılatuǵın qurbanlıqtı shalıp, 20onı ǵálle sadaqası menen birge qurbanlıq orında jaǵıp jibersin. Usılay etip, ruwxaniy onı pákleydi hám sol adam hadal bolıp esaplanadı.

21Eger de ol adam jarlı bolıp, bulardı alıwǵa shaması kelmese, pákleniwi ushın joqarı kóterip usınatuǵın ayıp qurbanlıǵı ushın bir erkek toqlı, ǵálle sadaqası ushın záytún mayı qosılǵan onnan bir efa sapalı un hám bir log záytún mayın alıp kelsin. 22Ol birewin gúna qurbanlıǵı, ekinshisin jandırılatuǵın qurbanlıq etip beriw ushın shaması kelgeninshe, eki qumırı yamasa eki jas kepter ákelsin. 23Ol bulardıń hámmesin pákleniw ushın segizinshi kúni Jaratqan Iyeniń aldına, Ushırasıw shatırınıń aldına alıp kelip, ruwxaniyge bersin. 24Ruwxaniy ayıp qurbanlıǵı ushın berilgen toqlını hám bir log záytún mayın alıp, Jaratqan Iyeniń aldında joqarı kóterip usınsın. 25Sońınan ayıp qurbanlıǵı ushın beriletuǵın toqlını shalıp, onıń qanınan alıp, páklenetuǵın adamnıń oń qulaǵınıń sırǵalıǵına, oń qolınıń hám oń ayaǵınıń bas barmaǵına súrtsin+. 26Sonnan soń, ruwxaniy óziniń shep alaqanına azǵantay záytún mayın quyıp, 27oń qolınıń barmaǵın sol mayǵa batırıp, Jaratqan Iyeniń aldında jeti márte serpsin. 28Ol qolındaǵı maydan páklenetuǵın adamnıń oń qulaǵınıń sırǵalıǵına, oń qolınıń hám oń ayaǵınıń bas barmaǵına ayıp qurbanlıǵınıń qanı súrtilgen jerge súrtsin. 29Sonıń menen birge, ruwxaniy Jaratqan Iyeniń aldında páklenetuǵın adamdı páklew ushın, qolında qalǵan maydı onıń basına súrtsin. 30-31Sonnan keyin, sol adamnıń shaması jetkenine qarap, alǵan qumırılardan yamasa kepterlerden birewin gúna qurbanlıǵı, ekinshisin jandırılatuǵın qurbanlıq etip, ǵálle sadaqası menen birge usınsın. Ruwxaniy usılay etip, sol adamdı Jaratqan Iyeniń aldında páklesin. 32Jaman teri keselligi menen awırıp, táwir bolǵannan keyin tazalanıwı ushın jaǵdayı tómen adamlar ushın qaǵıydalar usılardan ibarat.

Kógeriwden tazalanıw

33Jaratqan Iye Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

34– Sizlerge múlik qılıp beretuǵın Qanan jerine kirgenińizden keyin, elińizdegi bir úyge kógerip, baz basıw bálesin jibersem, 35úydiń iyesi ruwxaniyge barıp: «Úyimde kógeriwge uqsaǵan bir nárse kórdim», – dep xabar bersin. 36Ruwxaniy kógeriwdi kóriwge barmasınan aldın, úydegi hár bir nárse haram dep sanalmawı ushın, olardı sırtqa shıǵarıp qoyıwdı buyırsın. Sonnan keyin, ol úydi kóriwge barsın. 37Ol kógergen diywallardı kózden ótkersin. Eger kógeriwdegi jasıl yamasa qızıl túsli daqlar diywalǵa sińip baratırǵan bolsa, 38onda ruwxaniy úyden shıǵıp, úydi jeti kún dawamında jawıp qoysın. 39Ol jetinshi kúni qaytıp barıp, úydi jáne kózden ótkersin. Eger de kógeriw diywallarǵa jayılǵan bolsa, 40kógergen taslardı alıp taslap, qalanıń sırtına, haram sanalatuǵın bir jerge aparıp taslawdı buyırsın. 41Úydiń ishindegi barlıq sıbawdı túsirtip, bulardı da qalanıń sırtındaǵı sol jerge taslatsın. 42Alınǵan taslardıń ornına basqa taslar qalanıp, úy jańadan sıbalsın.

43Sonnan keyin de úyde kógeriw jáne payda bolsa, 44ruwxaniy barıp, úydi kózden ótkersin. Kógeriw jayılsa, ol zıyanlı bolıp, úy haram sanaladı. 45Bunday úy buzıp taslansın. Onıń tasları, aǵashları, barlıq sıbawları qalanıń sırtındaǵı haram jerge aparıp taslansın. 46Úy jabılǵan kúnleri, oǵan kirgen hár bir adam keshke deyin haram sanaladı. 47Sol úyde jatqan yamasa awqat jegen adam kiyimlerin juwsın+.

48Al eger de úy sıbalǵannan soń, ruwxaniy úyge kirip, kózden ótkergende, sol kógeriw jayılmaǵan bolsa, onda ruwxaniy úydi taza dep járiyalasın. Óytkeni kógeriw joq boldı. 49Ruwxaniy úydi páklew ushın eki qus, kedr aǵashın, qırmızı jip hám mayoran shóbin alsın+. 50Quslardıń birewin taza bulaq suwı quyılǵan ılay ıdıstıń ústinde shalsın. 51Kedr aǵashın, mayoran shóbin, qırmızı jipti hám tiri qustı alıp, shalınǵan qustıń qanı menen aralastırılǵan taza bulaq suwına batırsın da, onı jeti márte úyge serpsin. 52Usılay etip, ruwxaniy úydi páklegennen soń, 53tiri qustı qalanıń sırtına, ashıq dalaǵa ushırıp jibersin. Solay etip, úy páklenip, taza boladı.

54-55Hár túrli teri keselligi, qotır jara, daq, bórtpe yamasa aqtańlaqlar, jáne de, kiyim hám úylerde payda bolatuǵın baz basıw menen kógeriwge baylanıslı qaǵıydalar usılardan ibarat. 56Bulardıń qashannan berli haram, qashannan berli hadal bolǵanı usı nızam boyınsha bilinedi+.

15

Adamdı haram qılatuǵın nárseler tuwrısında

15^1Jaratqan Iye Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

2– Izrail xalqına bılay dep aytıńlar: «Erkektiń jınısıy aǵzasınan iriń ajıralıp shıqsa, ol haram sanaladı. 3Adamnan ajıralıp shıǵatuǵın iriń haqqında nızam mınaday: iriń aqsa da, qoyıwlasıp irkilip qalsa da, adam haram sanaladı. 4Bunday adamnıń jatqan tósegi hám otırǵan hár bir nársesi haram sanaladı. 5Kim de kim onıń tósegine bir jerin tiygizse, kiyimlerin juwsın, ózi de juwınsın. Ol keshke deyin haram sanaladı+. 6Sol adamnıń otırıp ketken jerine otırǵan adam da kiyimlerin juwıp, ózi juwınsın hám ol keshke deyin haram sanaladı. 7Kim de kim iriń aǵıp júrgen adamǵa bir jerin tiygizse, kiyimlerin juwsın hám ózi de juwınsın. Ol keshke deyin haram sanaladı. 8Eger de iriń aǵıp júrgen adamnıń túkirigi pák adamǵa shashırap ketse, túkirik shashıraǵan adam kiyimlerin juwsın, ózi de juwınsın. Ol keshke deyin haram sanaladı. 9Irińi bar adam mingen hár bir attıń eri haram sanaladı. 10Usı adam otırǵan hár bir nársege bir jerin tiygizgen adam keshke deyin haram sanaladı. Bul zatlardı kóterip júrgen hár bir adam kiyimlerin juwsın, ózi de juwınsın. Ol keshke deyin haram sanaladı. 11Irińi bar adam qolların juwmay, birewge qolın tiygizse, sol adam kiyimlerin juwsın, ózi de juwınsın. Ol keshke deyin haram sanaladı. 12Irińi bar adam uslaǵan hár bir ılay ıdıs sındırıp taslansın, al aǵash ıdıs bolsa, suw menen juwılsın+.

13Eger adamnıń irińi toqtap, táwir bolsa, jeti kún ótiwi tiyis. Sonnan keyin, ol kiyimlerin juwıp, aǵın suwda juwınsın, sonda ol taza bolıp sanaladı. 14Segizinshi kúni ol eki qumırı yamasa eki jas kepter alıp, Jaratqan Iyeniń aldına, Ushırasıw shatırınıń aldına ákelsin hám bulardı ruwxaniyge bersin+. 15Ruwxaniy olardıń birewin gúna qurbanlıǵı, ekinshisin jandırılatuǵın qurbanlıq etip bersin. Usılay etip, ruwxaniy irińi bar bolǵan adamdı Jaratqan Iyeniń aldında páklesin.

16Eger de bir erkek adamnıń urıǵı aqsa, pútkil denesin suwǵa juwsın hám ol keshke deyin haram sanaladı+. 17Ústine jınısıy tuqımlıq tamǵan hár bir kiyim yamasa teri zatlar suw menen juwılsın hám olar keshke deyin haram sanaladı. 18Erkek bir hayal menen jatıp, erkekten urıq aqsa, ekewi de juwınsın hám olar keshke deyin haram sanaladı.

19Eger hayaldıń ádettegidey etek kiri kelip júrse, ol jeti kún dawamında haram sanaladı. Oǵan bir jerin tiygizgen adam da keshke deyin haram sanaladı+. 20Etek kiri kelip júrgen waqtında, hayaldıń tósegi de, ol ústinde otırǵan hár bir nárse de haram sanaladı. 21-22Kim de kim sol hayaldıń tósegine yamasa ol otırǵan zatqa bir jerin tiygizse, kiyimlerin juwsın, ózi de suwǵa juwınsın. Ol keshke deyin haram sanaladı. 23Hayaldıń tóseginiń yamasa ol otırǵan zattıń ústinde turǵan bir nársege jantasqan hár bir adam keshke deyin haram sanaladı. 24Eger erkek etek kiri kelip júrgen hayal menen jatsa, erkek te haram sanaladı. Ol erkek jeti kún haram bolıp, ol jatqan hár bir tósek te haram sanaladı+.

25Eger hayaldıń etek kirinen tısqarı qan kelse hám bul uzaq waqıt dawam etse, yamasa etek kiri ádetten tıs uzayıp ketse, onda ol usı waqıt dawamında da etek kiri waqtındaǵıday haram sanaladı+. 26Usı waqıt dawamında hayaldıń jatqan tósegi yamasa otırǵan hár bir nárse etegi kelip júrgen waqtındaǵı sıyaqlı haram sanaladı. 27Kim de kim sol nárselerge jantassa, haram bolıp esaplanadı. Ol kiyimlerin juwsın, ózi de juwınsın. Ol keshke deyin haram sanaladı.

28Hayaldıń qanı toqtaǵannan soń jeti kún ótiwi tiyis, sonnan keyin ol taza bolıp esaplanadı. 29Segizinshi kúni ol eki qumırı yamasa eki jas kepterdi Ushırasıw shatırınıń aldına alıp kelsin hám olardı ruwxaniyge bersin+. 30Ruwxaniy olardıń birewin gúna qurbanlıǵı, ekinshisin jandırılatuǵın qurbanlıq qılıp usınsın. Usılay etip, ruwxaniy qan ketiwden haramlanǵan hayaldı Jaratqan Iyeniń aldında páklesin.

31Izrail xalqın haramlıqtan usılay saqlań. Solay etip, arańızda jaylasqan Meniń Muxaddes shatırımdı haram qılıp, ólip qalmańlar+.

32-33Jınısıy aǵzasınan iriń yamasa urıǵı aqqan adam, etek kiri kelip júrgen hayal hám usınday jaǵdaydaǵı hayal menen jatqan erkekke baylanıslı qaǵıydalar usı boladı».

16

Gúnadan pákleniw kúni

16^1Jaratqan Iyeniń aldına jaqınlaǵan waqıtta ólgen Xaronnıń eki ulınıń óliminen soń, Jaratqan Iye Muwsa menen sóylesip,+
2oǵan bılay dedi:

– Ájaǵań Xaronǵa ayt, ol Eń muxaddes bólmege, perdeniń artına, Kelisim sandıǵınıń ústindegi gúnadan pákleytuǵın qaqpaqtıń aldına tek belgilengen waqıtta kirsin. Basqa waqıtta kirse, ol ólip qaladı. Sebebi Men bult ishinde, qaqpaqtıń ústinde payda bolaman+. 3Xaron Eń muxaddes bólmege kiretuǵın waqıtta gúna qurbanlıǵı ushın bir buǵa, jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir qoshqar usınsın. 4Ol zıǵırdan islengen muxaddes uzın kóylek, zıǵır diz kiyim kiysin, zıǵır belbew baylasın hám basına zıǵır sálle orasın. Bular muxaddes kiyimler, sonıń ushın olardı kiymesten aldın juwınıp alsın+. 5Izrail jámiyeti de gúna qurbanlıǵı ushın Xaronǵa eki teke, jandırılatuǵın qurbanlıq ushın bir qoshqar ákelsin.

6Xaron ózin hám shańaraǵın páklew ushın, gúna qurbanlıǵı etip bir buǵa usınsın. 7Sonnan keyin, ol eki tekeni Jaratqan Iyeniń aldına, Ushırasıw shatırınıń aldına alıp kelsin. 8Sol jerde eki teke ushın shek taslanıp, qaysısınıń Jaratqan Iye ushın, qaysısınıń Azazel[*] ushın dúzge aydap jiberiletuǵının anıqlasın. 9Xaron shek boyınsha Jaratqan Iyege tiyisli tekeni alıp, gúna qurbanlıǵı etip usınsın. 10Shek boyınsha Azazelge jiberiletuǵın tekeni tiriley Jaratqan Iyeniń aldına ákelip, xalıqtıń gúnalarınıń óteliwi ushın dúzge aydap jibersin.

11Xaron ózin hám shańaraǵın páklew ushın gúna qurbanlıǵına arnalǵan buǵanı shalǵannan soń, 12ol qurbanlıq orınnan shoqlardı alıp, tútetki tútetiletuǵın ıdısqa toltırıp salsın. Keyin sol ıdıstı hám eki qosuwıs maydalap untalǵan xosh iyisli tútetkini perdeniń artındaǵı Eń muxaddes bólmege alıp kirsin. 13Ol jerde, Jaratqan Iyeniń aldında tútetkini shoqlardıń ústine qoysın. Onıń tútini Kelisim sandıǵınıń ústindegi qaqpaqtı kózge kórinbeytuǵın etip qaplaydı. Sonda Xaron ólmey tiri qaladı+. 14Sonnan keyin, ol buǵanıń qanınan alıp, barmaǵı menen shıǵıs tárepten qaqpaqtıń ústine bir márte, keyin qaqpaqtıń aldına jeti márte serpsin.

15Usıdan keyin ol xalıq ushın gúna qurbanlıǵı etip tekeni shalsın. Onıń qanın perdeniń ishki jaǵına, Eń muxaddes bólmege alıp kirsin. Buǵanıń qanın serpkendey etip, tekeniń qanın da sol Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵınıń ústine hám onıń aldına serpsin. 16Usılay etip, Eń muxaddes bólmeni Izrail xalqınıń napákliklerinen, jınayatlarınan hám barlıq gúnalarınan páklesin. Eń muxaddes bólmeniń aldındaǵı Muxaddes bólme ushın da anıq usılay islensin. Óytkeni shatır napák adamlardıń arasında jaylasqan. 17Xaron óziniń, shańaraǵınıń hám pútkil Izrail jámiyetiniń atınan páklew rásimin ótkeriw ushın Eń muxaddes bólmege kirgende, sırtqa shıǵaman degenshe, Ushırasıw shatırında hesh kim bolmawı tiyis. 18Sońınan Xaron Jaratqan Iyeniń aldındaǵı qurbanlıq orınǵa shıǵıp, qurbanlıq orındı páklew ushın, buǵa menen tekeniń qanın qurbanlıq orınnıń shaqlarına súrtip shıqsın+. 19Qandı barmaǵı menen qurbanlıq orınǵa jeti márte serpsin. Usılay etip, ol qurbanlıq orındı Izrail xalqınıń napákliginen tazalap, muxaddes qıladı.

20Xaron Eń muxaddes bólmeni, onıń aldındaǵı Muxaddes bólmeni hám qurbanlıq orındı páklegennen soń, tiri tekeni alıp kelsin. 21Ol eki qolın tekeniń basına qoyıp, Izrail xalqınıń barlıq ayıpların, jınayatların hám gúnaların dawıslap tán alıp, bulardı tekeniń basına júklesin. Sonnan keyin, teke usı is ushın arnawlı adamǵa tapsırılsın hám ol tekeni qula dúzge aydap jibersin. 22Solay etip, teke Izrail xalqınıń barlıq ayıpların qula dúzge alıp ketedi+.

23Sonnan soń, Xaron Ushırasıw shatırına kirsin. Ol Eń muxaddes bólmege kirer aldında kiyip alǵan zıǵır kiyimlerin sheship, Muxaddes bólmede qaldırsın+. 24Ol muxaddes jerde juwınıp, kúndelikli ruwxaniylik kiyimlerin kiysin. Sonnan soń, ózi hám xalıq ushın beriletuǵın jandırılatuǵın qurbanlıqlardı usınsın. Usılay etip, ol ózin de, xalıqtı da gúnadan páklesin. 25Gúna qurbanlıǵınıń mayın qurbanlıq orında tútetip jandırsın.

26Al gúna júklengen tekeni Azazelge jiberip qaytqan adam kiyimlerin juwsın, ózi de juwınsın. Sonnan keyin, ol ordaǵa kire aladı+. 27Gúna qurbanlıǵı etip berilgen hám páklew rásimin ótkeriw ushın qanları Eń muxaddes bólmege alıp kirilgen buǵa menen teke ordanıń sırtına shıǵarıp taslansın. Olardıń terileri, góshleri hám dárisi jaǵıp jiberilsin+. 28Bulardı jaqqan adam kiyimlerin juwıp, ózi de juwınǵannan soń, ordaǵa kire aladı.

29Sizler ushın mınaw máńgige qaǵıyda bolsın: jetinshi aydıń onınshı kúni oraza tutıń. Izraillı bolsın, arańızda jasap atırǵan kelgindi adam bolsın, hesh birińiz ádettegi jumısıńızdı islemeń+. 30Óytkeni sol kúni ruwxaniy Xaron sizlerdi gúnalarıńızdan pákleydi. Sonda sizler Jaratqan Iyeniń aldında barlıq gúnalarıńızdan tazalanasızlar. 31Sol kún sizler ushın tolıq dem alatuǵın Shabbat kúni boladı, sol kúni oraza tutıńlar. Bul sizler ushın máńgi qaǵıyda bolsın. 32Ákesiniń ornına bas ruwxaniylikke tayınlanıp, maylanǵan ruwxaniy muxaddes zıǵır kiyimlerin kiyip, páklew rásimin ótkersin+. 33Ol Eń muxaddes bólmeni, Ushırasıw shatırın hám qurbanlıq orındı tazalap, ruwxaniylerdiń hám pútkil jámiyettiń gúnalarınan pákleydi.

34Izrail xalqınıń kóp gúnaları sebepli jılına bir márte páklew rásimi ótkerilsin. Bul sizler ushın máńgi qaǵıyda bolsın.

Xaron hámmesin Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday etip orınladı.

17

Qannıń áhmiyeti

17^1Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Xaronǵa, onıń ullarına hám pútkil Izrail xalqına bılay dep ayt: «Jaratqan Iyeniń buyrıǵı mınaw: 3-4Eger Izrail xalqınan birew bir sıyır, bir qoy yamasa eshki shalmaqshı bolsa, onı qurbanlıq sıpatında Jaratqan Iyege usınıw ushın, Ushırasıw shatırınıń aldına alıp keliwi tiyis. Eger maldı yamasa janlıqtı Muxaddes shatırdıń aldına alıp kelmey, basqa jerde shalsa, ol qan tókken bolıp, ayıplı sanalsın. Qan tókken sol adam xalıqtıń arasınan joq qılınadı. 5Solay etip, izraillılar ashıq dalalarda soyǵan qurbanlıqların endigiden bılay Jaratqan Iyeniń aldına alıp kelsin. Olar qurbanlıqların Ushırasıw shatırınıń aldına, ruwxaniyge alıp kelsin hám tatıwlıq qurbanlıǵı etip, Jaratqan Iyege usınsın+. 6Ruwxaniy qurbanlıqtıń qanın Ushırasıw shatırınıń kirer awzınıń aldındaǵı Jaratqan Iyeniń qurbanlıq ornına serpip jibersin, mayların bolsa, Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy qılıp, tútetip jandırıp jibersin+. 7Bunnan bılay, Izrail xalqınıń qurbanlıqları teke kórinisindegi jinlerge berilmesin hám solay islep, olar Jaratqan Iyege opasızlıq qılmasın. Bul qaǵıydaǵa áwladlar dawamında ámel qılınsın»+.

8Olarǵa jáne bılay dep ayt: «Eger Izrail xalqınan yamasa arasında jasap atırǵan kelgindilerden birewi jandırılatuǵın qurbanlıq yamasa basqa qurbanlıq berse, 9biraq onı Jaratqan Iyege usınıw ushın Ushırasıw shatırınıń aldına alıp kelmese, ol xalıqtıń arasınan joq qılınadı+.

10Eger Izrail xalqınan yamasa arasında jasap atırǵan kelgindilerden birewi góshti qanı menen jese, Men oǵan qarsı shıǵıp, xalqınıń arasınan joq qılaman+. 11Óytkeni janıwarlardıń janı qanında boladı. Qandı sizlerge qurbanlıq orınnıń ústinde ózlerińizdi gúnadan páklewińiz ushın berdim. Ózinde ómir bolǵan bul qan sizlerdi gúnadan pákleydi+. 12Sonıń ushın, Izrail xalqına: „Sizler yamasa arańızda jasap atırǵan kelgindi adamlardıń hesh biri góshti qanı menen jemesin“, – dep ayttım.

13Izrail xalqınan yamasa arasında jasap atırǵan kelgindi adamlardan birewi jewge bolatuǵın bir haywan yamasa qus awlasa, onıń qanın topıraqqa aǵızıp kómip taslasın+. 14Óytkeni janıwarlardıń janı qanında boladı. Sol sebepli Men Izrail xalqına: „Hesh bir janıwardıń góshin qanı menen jemeń“, – dedim. Onı ishken adam xalıqtıń arasınan joq qılınadı.

15Izraillı bolsın, arańızda jasap atırǵan kelgindi bolsın, haram ólgen yamasa jabayı haywan bawızlap óltirgen haywannıń góshin jegen hár bir adam kiyimlerin juwsın, ózi de juwınsın. Ol keshke deyin haram sanaladı. Sonnan keyin barıp, ol hadal sanaladı+. 16Eger de ol kiyimlerin juwmasa, ózi de juwınbasa, ayıplı sanalıp, jazaǵa tartıladı».

18

Qadaǵan etilgen jınısıy qatnaslar

18^1•Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Qudayıńız Jaratqan Iye – Men bolaman. 3Ózlerińiz burın arasında jasaǵan Mısır xalqınıń hám Meniń sizlerdi aparatırǵan Qanan jeriniń úrp-ádetlerine ámel qılıp, olar sıyaqlı jasamańlar+. 4Meniń nızamlarımdı orınlap, qaǵıydalarım boyınsha jasańlar. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen.
5Qaǵıyda hám nızamlarıma ámel qılıń. Óytkeni adam olardı orınlawı arqalı ómir súredi. Men – Jaratqan Iyemen+.

6Hesh kim jınısıy qatnas jasaw ushın óz aǵayinine jaqınlamasın. Men – Jaratqan Iyemen. 7Anań menen jınısıy qatnas qılıp, ákeńdi shermende qılma. Ol anań bolǵanı ushın, onıń etegin ashpa. 8Ákeńniń namısına tiymewiń ushın, onıń hesh bir hayalı menen jınısıy qatnas qılma+. 9Seniń menen bir úyde tuwılsın, basqa jerde tuwılsın, anańnan yamasa ákeńnen tuwılǵan ógey qarındaslarıńnıń hesh biri menen jınısıy qatnas qılma+. 10Qızıńnan yamasa ulıńnan tuwılǵan aqlıq qızıń menen jınısıy qatnas qılma. Óytkeni olar seniń tuwǵan qanalaslarıń boladı. 11Ákeńniń basqa hayalınan tuwılǵan qız benen jınısıy qatnas qılma. Sebebi ol ákeńnen tuwılǵan, seniń qarındasıń boladı. 12Ákeńniń ájapası yamasa qarındası menen jınısıy qatnas qılma. Óytkeni ol ákeńniń jaqın qanalası boladı. 13Anańnıń ájapası yamasa sińlisi menen jınısıy qatnas qılma. Sebebi ol anańnıń jaqın qanalası boladı. 14Ákeńniń aǵasınıń yaki inisiniń hayalı menen jatıp, olardı shermende qılma. Sebebi ol seniń jeńgeń boladı. 15Keliniń menen jınısıy qatnas qılma. Ol balańnıń hayalı. Onıń menen jatpa+. 16Aǵańnıń yaki inińniń hayalı menen jınısıy qatnas qılma. Bolmasa olardıń namısına tiyeseń+. 17Bir hayaldıń ózi menen jınısıy qatnasta bolıp, onıń qızı menen de jınısıy qatnas qılma. Hayaldıń qızınan yamasa ulınan tuwılǵan aqlıq qızı menen jınısıy qatnas qılma. Sebebi olar hayaldıń jaqın qanlasları. Bul uyatsız is+. 18Hayalıń tiri waqtında, onıń ájapasın yamasa sińlisin hayallıqqa alma hám onıń menen jınısıy qatnas qılma+.

19Etegi kelip júrgeni ushın haram sanalǵan hayal menen jınısıy qatnas qılma+. 20Basqa birewdiń hayalı menen jınısıy qatnas qılıp, ózińdi haramlama+. 21Balalarıńnıń hesh birin Molox qudayına arnap, qurbanlıqqa berme hám usılay islep, Qudayıńnıń atına til tiygizbe. Men – Jaratqan Iyemen. 22Hayal menen jatqanday qılıp, erkek penen jatpa. Bul jerkenishli is+. 23Hesh qanday haywan menen jınısıy qatnas qılıp, ózińdi haramlama. Hayallar da jınısıy qatnas qılıw ushın hesh qanday haywanǵa jaqınlamasın. Bul – buzıqlıq boladı+.

24Usı is-háreketlerdiń hesh biri menen ózlerińizdi haramlamań. Men sizlerdiń aldıńızdan quwıp shıǵarıp atırǵan xalıq usınday isler menen ózlerin haramlaǵan edi. 25Olar sebepli el de haramlanǵan. Olardıń gúnası sebepli sol jerdi jazaladım. Eldiń ózi turǵınlarınan kewli aynıp, olardı qusıp tasladı+. 26Sizler Meniń qaǵıyda hám nızamlarıma ámel qılıp jasańlar. Izraillı bolsın, arańızda jasap atırǵan kelgindi bolsın, hesh bir adam bunday jerkenishli isti islemesin. 27Sizlerden aldın bul elde jasaǵan adamlar usı barlıq jerkenishli islerdi islep, eldi haramladı. 28Eger sizler de eldi haramlasańız, sizlerden aldınǵı xalıqqa islegenindey, el sizlerdi de qusıp shıǵarıp jiberedi.

29Kim de kim usı jerkenishli islerdiń birewin islese, xalıqtıń arasınan joq qılınadı. 30Meniń buyrıqlarımdı orınlańlar, sizlerden aldın elde jasaǵan adamlardıń jerkenishli úrp-ádetlerine ámel qılıp, ózlerińizdi haramlamań. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen».

19

Ádillik hám muxaddeslik nızamları

19^1Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail jámiyetine bılay dep ayt: «Muxaddes bolıń, óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iye bolǵan Men – muxaddespen+.

3Hár birińiz óz ata-anańızdı húrmetleń. Meniń Shabbatıma ámel qılıń. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen.+

4Mennen júz burıp, jalǵan qudaylarǵa tabınbań hám ózlerińizge butlardıń músinlerin soǵıp almań. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen+.

5Tatıwlıq qurbanlıǵın ákelgenińizde, onı Men qabıl etetuǵınday etip usınıń+. 6Qurbanlıqtıń góshi soyılǵan kúni yamasa erteńgi kúni jeliniwi tiyis, al úshinshi kúnge qalǵan gósh jandırıp jiberilsin. 7Eger qurbanlıqtıń góshi úshinshi kúni jelinse, ol haram sanalıp, qurbanlıq qabıl etilmeydi. 8Onı jegen hár bir adam ayıbınıń jazasın aladı, sebebi Jaratqan Iyeniń aldında muxaddes bolǵandı ayaq astı qılǵan boladı. Onday adam xalıq arasınan joq qılınadı.

9Atızıńızdaǵı eginlerdi jıynaǵanıńızda, onıń shetlerin ormay qaldırıp ketiń, jerge túsken masaqlardı da jıynap almań+. 10Júzim baǵıńızdıń zúráátin nárse qaldırmay jıynap almań. Jerge túsken júzimlerdi de terip almań. Olardı jarlılarǵa hám kelgindi adamlarǵa qaldırıń. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen+.

11Urlıq qılmań, hiylekerlik qılmań hám bir-birińizdi aldamań+. 12Meniń atım menen ótirik ant iship, Qudayıńızdıń atına til tiygizbeń. Men – Jaratqan Iyemen+.

13Basqa bir adamnıń mal-múlkin nahaqlıq hám zorlıq jolı menen qolǵa kirgizbeń. Jallanba jumısshınıń is haqısın tańǵa deyin uslap turmań+. 14Gereńge ǵarǵıs sóz aytpań, soqırdıń aldına súrnigetuǵın hesh nárse qoymań. Qudayıńnan qorq. Men – Jaratqan Iyemen.

15Húkim waqtında nahaqlıq etpe. Jarlılardı jaqlap, eki júzlilik qılmań, baylardıń da kewline qarap háreket qılmań. Hár bir adamdı ádillik penen húkim etiń+. 16Xalqıńızdıń arasında mısh-mısh gáp tarqatıwshı bolmań. Olardıń ómirine qáwip tuwdırmań. Men – Jaratqan Iyemen+.

17Júregińizde tuwısqanıńızǵa qarsı jek kóriwshilik bolmasın. Tuwısqanıńızdıń ayıbın júzine aytıń, sonda onıń gúnasına sherik bolmaysız+. 18Ósh alıwshı bolmań, óz xalqıńızdan bolǵan birewge qarsı kek saqlamań. Kerisinshe, ózińizdi súygenińiz sıyaqlı, janıńızdaǵı adamdı da súyiń. Men – Jaratqan Iyemen+.

19Nızam-qaǵıydalarıma ámel qılıńlar. Haywannıń eki túrin bir-biri menen shaǵılıstırmań. Atızıńızǵa eki túrli tuqım ekpeń. Ústińizge eki túrli jipten toqılǵan kiyim kiymeń+.

20Eger de bir adam basqa bir erkekke atastırılıp qoyılǵan shorı qız benen jatsa, ol qızdıń qunı tólenbegen yamasa ele azat etilmegen bolsa, onda ekewi de jazalansın, biraq óltirilmesin. Óytkeni qız ele azat etilmegen. 21Sol adam Jaratqan Iyege, Ushırasıw shatırınıń aldına ayıp qurbanlıǵı ushın bir qoshqar alıp kelsin. 22Ruwxaniy bul qoshqardı ayıp qurbanlıǵı ushın berip, sol adamdı Jaratqan Iyeniń aldında gúnasınan páklesin. Sonda ol adamnıń gúnası keshiriledi.

23Qanan eline kirgennen soń, hár túrli miywe aǵashın tikkenińizde, olardıń miywesin úsh jıl dawamında haram sanap, onnan jemeńler. 24Al tórtinshi jılı sol aǵashlardıń barlıq miywesin shúkirlik sadaqası etip, Jaratqan Iyege baǵıshlańlar. 25Besinshi jılı olardıń miywesin jewińizge boladı. Usılay qılsańız, miywe aǵashlarıńız mol miywesin beredi. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen.

26Qanı aǵızılmaǵan góshten jemeń. Pal ashıwshılıq hám boljawshılıq penen shuǵıllanbań+. 27Shekeńizdiń shashların kestirmeń, saqallarıńızdıń ushların qırıqpań+. 28Marhumlar ushın aza tutqanıńızda, deneńizdi tilip jaraqatlamań, terińizdi testirip, hesh nárse jazdırmań. Men – Jaratqan Iyemen+.

29Qızıńızdı buzıqlıq qılıwǵa iytermelep, onı biyabıray qılmań. Bolmasa, buzıqshılıq tarap, el uyatsız qılıqqa tolıp ketedi+. 30Meniń Shabbatıma ámel qılıń, Muxaddes mákanıma húrmet kórsetiń. Men – Jaratqan Iyemen+.

31Árwaqlardı hám ruwxlardı shaqıratuǵınlarǵa barıp, olarǵa xabarlaspań. Olar sebepli ózlerińizdi haramlamań. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen+.

32Jası úlkenler aldında ornıńnan turıp, jası ullı adamlarǵa húrmet kórsetiń. Qudayıńızdan qorqıń. Men – Jaratqan Iyemen+.

33Elińizde sizler menen birge jasap atırǵan kelgindilerge jawızlıq qılmań+. 34Olarǵa óz jerlesińizdey qatnasta bolıń hám onı ózińizdi súygendey etip súyiń. Óytkeni sizler de Mısırda kelgindi boldıńız. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen+.

35Bir nárseniń uzınlıǵın, awırlıǵın hám sıyımlılıǵın ólshegenińizde nahaqlıq qılmań. 36Tárezińiz, awırlıq taslarıńız, efa hám hin ólshem ıdıslarıńız durıs bolsın. Men sizlerdi Mısırdan alıp shıqqan Qudayıńız Jaratqan Iyemen+. 37Barlıq qaǵıyda hám nızamlarıma ámel qılıp, olardı orınlańlar. Men – Jaratqan Iyemen».

20

Gúnanıń tólemi

20^1Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Izraillılardan yamasa arańızda jasap atırǵan kelgindi adamlardan birewi balasın Molox qudayına qurbanlıq qılsa, ol sózsiz óltirilsin. Xalıq onı tas boran qılsın+. 3Kim de kim óz balasın Moloxqa qurbanlıq qılıp, Meniń Muxaddes mákanımdı haramlasa hám muxaddes atıma til tiygizse, Men oǵan qarsı shıǵıp, onı óz xalqınıń arasınan joq qılaman+. 4Eger bir adam balasın Moloxqa qurbanlıq qılsa, bunı eldegi xalıq kórmegenge salıp, onı óltirmese,+
5Ózim sol adamǵa hám onıń xojalıǵına qarsı shıǵaman. Maǵan opasızlıq qılǵan adamnıń ózin hám onıń izinen júrip, Moloxqa tabınǵanlardıń hámmesin óz xalqınıń arasınan joq qılaman.

6Kim de kim árwaqlardı hám ruwxlardı shaqıratuǵınlarǵa xabarlasıp, Maǵan opasızlıq qılsa, Men oǵan qarsı shıǵıp, onı óz xalqınıń arasınan joq qılaman+. 7Ózlerińizdi Maǵan baǵıshlańlar hám muxaddes bolıńlar. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen.+
8Meniń qaǵıydalarıma ámel qılıp, orınlap júrińler. Sebebi sizlerdi Ózime ajıratıp alıp, muxaddes qılatuǵın Jaratqan Iyemen.

9Ákesin yamasa anasın ǵarǵaǵan hár bir adam sózsiz óltirilsin. Anasın yamasa ákesin ǵarǵaǵanı ushın, ol adamnıń qanı óz moynında qaladı+.

10Bir adam basqa birewdiń hayalı menen buzıqshılıq qılsa, onda ol adam da, hayal da sózsiz óltirilsin+. 11Ákesiniń hayalı menen jatqan adam ákesin shermende qılǵan boladı. Ekewi de sózsiz óltirilsin. Olardıń tógilgen qanı óz moynında qaladı+. 12Eger bir adam óz kelini menen jatsa, ekewi de sózsiz óltirilsin. Sebebi olar buzıqlıq qılǵan boladı hám olardıń qanı óz moynında qaladı+. 13Eger bir erkek adam hayal menen jatqanday qılıp, erkek penen jatsa, ekewi de jerkenishli is qılǵan boladı. Olar sózsiz óltirilsin hám olardıń qanı óz moynında qaladı+. 14Eger bir adam qızına da, onıń anasına da úylense, ol uyatsız is qılǵan boladı. Sizlerdiń arańızda usınday uyatsız háreketler bolmawı ushın, úshewi de otqa jandırılsın+. 15Eger bir erkek haywan menen jınısıy qatnas islese, adam da, haywan da sózsiz óltirilsin+. 16Eger bir hayal jınısıy qatnasta bolıw ushın, bir haywanǵa jaqınlassa, hayal da, haywan da sózsiz óltirilsin. Olardıń qanı óz moynında qaladı.

17Bir adam ákesi yamasa anasınan tuwılǵan qarındasına úylenip, jınısıy qatnas qılsa, shermendelik boladı. Olardıń ekewi de xalıqtıń kóz aldında ashıq túrde joq qılınsın. Ol adam ógey qarındasınıń namısına tiygeni ushın, óz ayıbınıń jazasın tartadı+. 18Etegi kelip júrgen hayal menen jatıp, jınısıy qatnasta bolǵan adam onıń etek kirin ashqan boladı, hayal da buǵan sherikles esaplanadı. Ekewi de xalıqtıń arasınan joq qılınsın+.

19Ákeńniń ájapa-qarındası yamasa anańnıń ájapa-sińlisi menen jınısıy qatnas qılma. Óytkeni bul jaqın qanlasıńnıń namısı. Ekewińiz de óz ayıbıńızdıń jazasın tartasızlar+.

20Ákesiniń aǵa-inisiniń hayalı menen jatqan adam olardıń namısına tiygen boladı. Ekewi de gúnalarınıń jazasın tartadı hám perzent kórmey, ólip ketedi+. 21Tuwısqanınıń hayalına úylengen adam jerkenishli is qılǵan boladı. Ol tuwısqanınıń namısına tiygeni ushın, olar perzent kórmey ótedi+.

22Meniń barlıq qaǵıyda hám nızamlarıma ámel qılıp, olardı orınlańlar. Sonda Men sizlerdiń jasawıńız ushın alıp baratırǵan jer sizlerden kewli aynıp, qusıp shıǵarıp taslamaydı. 23Sizlerdiń aldıńızdan quwıp shıǵaratuǵın milletlerdiń úrp-ádetleri boyınsha jasamańlar. Sebebi olar usı jaman ádetlerdiń hámmesin islep kiyatır. Sonlıqtan Men olardan jerkendim. 24Sonda sizler olardıń jerlerine iyelik etesizler. Sút hám pal aǵıp turǵan sol jerdi sizlerge múlik etip beremen, degen edim. Sizlerdi basqa milletlerden ajıratıp qoyǵan Qudayıńız Jaratqan Iye – Men bolaman+.

25Sizler hadal hám haram sanalǵan haywanlar menen quslardı ajıratıwıńız kerek. Sizlerge haram dep aytqan haywanlar, quslar hám jer bawırlawshılardı jep, ózlerińizdi haramlamańlar+. 26Meniń aldımda muxaddes bolıńlar, óytkeni Jaratqan Iye bolǵan Men – muxaddespen. Maǵan tiyisli bolıwıńız ushın, sizlerdi basqa xalıqlardan ajıratıp aldım+.

27Árwaqlardı hám ruwxlardı shaqıratuǵın erkek te, hayal da tas boran qılınıp, sózsiz óltirilsin. Olardıń qanı óz moynında qaladı»+.

21

Ruwxaniylerge tiyisli nızamlar

21^1Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Xaronnıń ulları bolǵan ruwxaniylerge bılay dep ayt: «Ruwxaniylerdiń hesh biri óz aǵayinleriniń arasındaǵı bir marhumǵa jantasıp, ózin haramlamasın+. 2Al eger de marhum óziniń jaqın tuwǵanı: anası, ákesi, ulı, qızı, aǵa-inisi yamasa 3úyindegi turmısqa shıqpaǵan ájapa-qarındası bolsa, onda onıń óligine jantasıp, ózin haramlawı múmkin. 4Biraq qáyin jurtı tárepinen birew qaytıs bolsa, sol sebepli ózin haramlamasın.

5Ruwxaniyler aza tutqanda shashın qırdırıp, saqallarınıń ushların qırqtırmasın hám denelerin tilip jaraqatlamasın+. 6Olar Qudayı ushın muxaddes bolsın, Qudayınıń atına til tiygizbesin. Olar Jaratqan Iyege arnalǵan, yaǵnıy Qudayına awqat sıpatında berilgen sıylardı usınǵanı ushın muxaddes bolsın+. 7Ruwxaniyler buzıq yamasa zorlanǵan hayallarǵa hám ajırasqan hayallarǵa úylenbewi tiyis. Sebebi ruwxaniy Quday ushın muxaddes+. 8Qudayıńızǵa awqat sıpatında berilgen sıylardı usınatuǵın ruwxaniyler bolǵanlıqtan, sizler de olardı muxaddes sanap, húrmet qılıń. Olar sizler ushın muxaddes. Óytkeni Men sizlerdi Ózime ajıratıp alıp, muxaddes qılatuǵın Jaratqan Iye – muxaddespen+. 9Eger bir ruwxaniydiń qızı buzıqlıq qılıp, ózin haramlasa, onda ol ózin de, ákesin de haramlaǵan boladı. Onday qız otqa jandırıp jiberilsin+.

10Basına maylaw mayı quyılıp, ruwxaniylik kiyimlerdi kiyiwge tayınlanǵan hám basqa ruwxaniylerden ullı bolǵan bas ruwxaniy aza tutıp, shashların jayıp júrmesin hám kiyimlerin jırtpasın+. 11Ol hesh qanday ólige jaqınlaspasın, hátteki qaytıs bolǵan ákesi, ya anası bolsa da, ózin haramlamasın+. 12Aza tutıw ushın, ol Muxaddes shatırdaǵı xızmetin qaldırmasın, Qudaydıń Muxaddes shatırın haramlamasın. Sebebi maylanǵan ruwxaniy Qudayına baǵıshlanǵan. Men – Jaratqan Iyemen+. 13Bas ruwxaniy tek ǵana pák qızǵa úylensin. 14Ol jesir, kúyewinen ajırasqan, zorlanǵan yamasa buzıq hayalǵa úylenbesin. Tek ǵana óz xalqınan bolǵan pák qızǵa úylensin+. 15Solay etip, ol óz urpaǵın haramlanıwdan saqlasın. Sebebi Men onı Ózime ajıratıp alıp, muxaddes qılǵan Jaratqan Iyemen».

16Jaratqan Iye Muwsaǵa jáne bılay dedi:

17– Xaronǵa bılay dep ayt: «Keleshekte áwladıńnan denesinde kemshiligi bar hesh bir adam awqat sıpatında beriletuǵın sıydı usınıw ushın Qudayına jaqınlamasın. 18Denesinde kemshiligi bar hesh bir adam qurbanlıq orınǵa jaqınlamasın: soqır, aqsaq, mayıp, sıqılsız,+
19ayaǵı yamasa qolı sınıq, 20búkir, irgejeyli, kózinde kemshiligi bar, qıshıma jarası bar, qotır hám jınısıy qos tuqım bezi ezilgen adam. 21Ruwxaniy Xaronnıń urpaǵınan denesinde kemshiligi bar hesh bir adam Jaratqan Iyeniń awqatın, yaǵnıy Oǵan arnalǵan sıylardı usınıw ushın qurbanlıq orınǵa jaqınlamasın. 22Degen menen, ol adam Qudayına usınılǵan muxaddes hám eń muxaddes awqattan jewine boladı. 23Biraq ol Muxaddes bólmedegi perdege hám qurbanlıq orınǵa jaqınlamasın. Sebebi onıń denesinde kemshiligi bar. Ol muxaddes zatlarǵa jaqınlap, olardı haramlamasın. Men olardı Ózime ajıratıp alıp, muxaddes qılatuǵın Jaratqan Iyemen».

24Muwsa Xaron menen ullarına hám pútkil Izrail xalqına usılardı járiyaladı.

22

Sıylardıń muxaddesligi

22^1Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Xaronǵa hám onıń ullarına bılay dep ayt: «Izrail xalqınıń Maǵan beretuǵın muxaddes sıylarına húrmet penen qarasın, Meniń muxaddes atıma til tiygizbesin. Men – Jaratqan Iyemen.
3Eger áwladıńızdan biri Izrail xalqınıń Maǵan alıp kelgen muxaddes sıylarına haram halda jaqınlassa, ol Meniń dárgayımnan joq qılınadı. Men – Jaratqan Iyemen+.

4Xaron urpaǵınan jaman teri keselligine duwshar bolǵan yamasa jınısıy aǵzasınan iriń ajıralıp shıqqan birewi taza bolmaǵansha, muxaddes sıylardı jemesin. Óli denege tiygeni ushın haram sanalǵan bir nársege jantasqan, urıǵı aqqan,+
5adamdı haram qılatuǵın jer bawırlawshılardıń birine yamasa bir nárseden haram sanalǵan bir adamǵa jantasqan 6ruwxaniy keshke deyin haram sanaladı. Ol suwǵa juwınbaǵansha muxaddes sıylardan jemesin. 7Kún batqannan soń, ol taza sanaladı hám muxaddes sıylardan jewine boladı. Óytkeni bul onıń awqatı bolıp esaplanadı. 8Haram ólgen yamasa jabayı haywanlar tárepinen bawızlanǵan ólikti jep, ruwxaniy ózin haramlamasın. Jaratqan Iye – Men bolaman+.

9Ruwxaniyler Meniń buyrıqlarıma ámel qılsın. Bolmasa gúnalarınıń jazasın tartadı, buyrıqlarımdı pisent etpegeni ushın óledi. Men – olardı Ózime ajıratıp alıp, muxaddes qılatuǵın Jaratqan Iyemen.

10Ruwxaniydiń shańaraq aǵzalarınan bolmaǵan basqa hesh kim, ruwxaniydiń úyinde waqtınsha jasap atırǵan adam bolsın, xızmetshisi bolsın, muxaddes sıylardan jemesin+. 11Biraq ruwxaniydiń pulǵa satıp alǵan yamasa úyinde tuwılǵan qul hám shorıları onıń awqatınan jewine boladı+. 12Ruwxaniydiń qızı ruwxaniy bolmaǵan adamǵa turmısqa shıqsa, ol baǵıshlap usınılǵan muxaddes sıylardan jemesin. 13Biraq ol balası bolmay, jesir qalǵan bolsa yamasa kúyewinen ayırılısqan bolsa hám ákesiniń úyine qaytıp kelgennen soń, qız waqtındaǵıday úyinde jasasa, onda ákesiniń awqatınan jewine boladı. Al ruwxaniydiń shańaraǵınan bolmaǵan hesh bir adam onnan jemesin.

14Eger kim de kim bilmesten muxaddes sıydan jep qoysa, ol sol sıydıń ornın toltırıp, ústine besten bir bólegin qosıp, ruwxaniyge qaytarıp bersin+. 15-16Ruwxaniyler Izrail xalqınıń Jaratqan Iyege alıp kelgen muxaddes sıyların basqa izraillılardıń jewine jol qoyıp, ózlerine tiyisli muxaddes sıylardı haramlamasın. Bolmasa izraillılar gúnaǵa batıp, jazaǵa tartıladı. Sebebi Men – qurbanlıqlardı Ózime ajıratıp, muxaddes qılatuǵın Jaratqan Iyemen».

Qabıl etiletuǵın qurbanlıqlar

17Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

18– Xaronǵa, onıń ullarına hám pútkil Izrail xalqına bılay dep ayt: «Izrail xalqınan yamasa izraillılar arasında jasap atırǵan kelgindilerden biri Jaratqan Iyege bergen wádesin orınlaw ushın yamasa óz ıqtıyarı menen jandırılatuǵın qurbanlıq bermekshi bolsa, 19qurbanlıǵınıń qabıl etiliwi ushın, minsiz bir erkek iri mal yamasa mayda mal alıp kelsin. 20Kemshiligi bar hesh bir haywandı qurbanlıqqa usınbańlar. Óytkeni bular qabıl etilmeydi+.

21Kim de kim bergen wádesin orınlaw ushın yamasa óz ıqtıyarı menen Jaratqan Iyege tatıwlıq qurbanlıǵın beriw ushın iri mal yamasa mayda mal alıp kelse, onıń qabıl etiliwi ushın ákelgen malı minsiz bolıwı tiyis. Onıń hesh qanday kemshiligi bolmasın. 22Soqır, mayıp, jaraqatlanǵan, irińli jarası bar, qıshıma jarası bar yamasa qotırı bar maldı Jaratqan Iyege usınbańlar hám Oǵan sıy qılıp, qurbanlıq orınnıń ústine qoymańlar. 23Al músheleriniń biri uzın yamasa kelte bolǵan iri mal yamasa mayda maldı ıqtıyarlı túrde beretuǵın qurbanlıq ushın usınıwıńızǵa boladı. Biraq bunday maldı wáde etilgen qurbanlıq etip usınbań, ol qabıl etilmeydi. 24Tuqım bezi ezilgen, julınıp qalǵan yamasa kesip taslanǵan maldı Jaratqan Iyege usınbańlar, elińizde buǵan hesh qashan jol qoymańlar. 25Usınday kemshiligi bar maldı jat jerli adamnan alıp, Qudayǵa awqat sıpatında qurbanlıq etip bermeń. Sebebi bul mal zıyanlanǵan hám kemshiligi bar. Ol qabıl etilmeydi».

26Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

27– Buzaw, qozı yamasa ılaq jańa tuwılǵan waqtında jeti kún anasınıń qasında bolsın. Segizinshi kúnnen baslap, onı Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq etip berseńiz boladı+. 28Iri yamasa mayda maldı tuwǵan balası menen birge bir kúnde shalmańlar+.

29Jaratqan Iyege minnetdarshılıq qurbanlıǵın bergen waqıtta, onı qabıl etiletuǵın túrde usınıń+. 30Onıń góshin sol kúni jep taslań, azanǵa deyin awıstırmań. Men – Jaratqan Iyemen+.

31Buyrıqlarıma boysınıp, olardı orınlańlar. Men – Jaratqan Iyemen. 32Meniń muxaddes atıma til tiygizbeńler. Izrail xalqı Meni muxaddes dep tán alsın. Sizlerdi Ózime ajıratıp alıp, muxaddes qılatuǵın Jaratqan Iyemen. 33Qudayıńız bolıw ushın sizlerdi Mısırdan alıp shıqtım. Men – Jaratqan Iyemen+.

23

Bayramlar

23^1Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Muxaddes jıynalıs dep járiya qılınatuǵın bayramlarım, Jaratqan Iyege arnalǵan bayramlar mınalar boladı:

Shabbat, yaǵnıy dem alıs kúni

3Altı kún jumıs isleń. Biraq jetinshi kún sizler ushın tolıq dem alatuǵın Shabbat kúni hám muxaddes jıynalıs kúni boladı. Hesh qanday jumıs islemeń. Qaysı jerde jasasańız da, Shabbat kúnin Jaratqan Iyege baǵıshlań+.

Qutqarılıw hám ashıtqısız nan bayramı

4Belgilengen waqıtta muxaddes jıynalıs dep járiya qılatuǵın Jaratqan Iyege arnalǵan bayramlar mınalar: 5Birinshi aydıń on tórtinshi kúni keshte Jaratqan Iyege arnalǵan Qutqarılıw bayramı+. 6On besinshi kúni Jaratqan Iyege arnalǵan Ashıtqısız nan bayramı bolsın. Solay etip, jeti kún ashıtqısız nan jeń. 7Bayramnıń birinshi kúni muxaddes jıynalısıńız bolsın. Sol kúni kúndelikli jumısıńızdı islemeń. 8Jeti kún dawamında Jaratqan Iye ushın qurbanlıq beriń. Jetinshi kúni muxaddes jıynalıs bolsın. Kúndelikli jumısıńızdı islemeń»+.

Birinshi zúráát

9Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

10– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Sizlerge beretuǵın elge kirip, arpa zúráátin jıynaǵanıńızda, jıynaǵan zúráátińizdiń birinshi bawın ruwxaniyge ákelip beriń+. 11Qabıl etiliwi ushın, Shabbat kúninen keyingi kúni ruwxaniy bawdı Jaratqan Iyeniń aldında joqarı kóterip usınsın. 12Baw joqarı kóterip usınılǵan kúni Jaratqan Iyege bir jasar minsiz erkek toqlını jandırılatuǵın qurbanlıq etip usınıń. 13Toqlı menen birge ǵálle sadaqası qılıp, záytún mayı aralastırılǵan bir efa sapalı unnıń onnan ekisin bersin. Bul – Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı. Jandırılatuǵın qurbanlıq penen birge ishimlik sadaqası etip, bir hin sharaptıń tórtten birin usınıń. 14Qudayıńızǵa usı sadaqanı alıp keletuǵın kúnge deyin nan, quwırmash hám jańa pisken dán jemeńler. Qay jerde jasasańız da, bul áwladlar dawamında sizlerge máńgi qaǵıyda bolsın».

Hápteler bayramı

15«Shabbat kúninen keyingi bawdı joqarı kóterip usınǵan kúnnen baslap, jeti hápte sanań+. 16Jetinshi Shabbattan keyin, eliwinshi kún baslanǵanda, Jaratqan Iyege taza biyday zúráátinen sadaqa ákeliń. 17Jasap atırǵan jerińizden Jaratqan Iyege joqarı kóterip usınılatuǵın sadaqa etip, eki nan alıp keliń. Nanlar birinshi zúráátińizden bolıp, onnan eki efa sapalı unnan ashıtqı salınıp jawılsın hám bunı Jaratqan Iyege usınıń. 18Nan menen birge jandırılatuǵın qurbanlıq ushın, Jaratqan Iyege bir jasardan bolǵan minsiz jeti erkek toqlı, bir buǵa hám eki qoshqardı alıp keliń. Ǵálle hám ishimlik sadaqası menen usınılatuǵın bul qurbanlıq Jaratqan Iyege xosh iyisli sıy boladı. 19Gúna qurbanlıǵına bir teke, tatıwlıq qurbanlıǵına bir jasardan eki toqlı alıp keliń. 20Ruwxaniy eki toqlını birinshi biyday zúráátinen jabılǵan nan menen birge, Jaratqan Iyeniń aldında joqarı kóterip usınsın. Jaratqan Iyege baǵıshlanıp, muxaddes bolǵan bul qurbanlıqlar ruwxaniylerge tiyisli. 21Sol kúndi muxaddes jıynalıs dep járiyalańlar hám kúndelikli jumıslarıńızdı islemeńler. Bul jasap atırǵan hár bir jerińizde áwladlarıńız dawamında máńgi qaǵıyda bolsın.

22Jerińizdegi eginlerdi jıynaǵanıńızda, atızıńızdıń shetine deyin orıp almań. Túsip qalǵan masaqlardı jıynap almań. Olardı jarlılarǵa hám kelgindi adamlarǵa qaldırıń. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen»+.

Kárnay bayramı

23Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

24– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Jetinshi aydıń birinshi kúni dem alıs kúni bolsın. Sol kúni kárnay shertilip, eslew kúni belgilensin hám muxaddes jıynalıs ótkerilsin+. 25Sol kúni kúndelikli jumısıńızdı islemeń, Jaratqan Iyege qurbanlıqlar usınıń».

Gúnadan pákleniw kúni

26Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

27«Jetinshi aydıń onınshı kúni Gúnadan pákleniw kúni. Sol kúni muxaddes jıynalıs bolsın hám oraza tutıp, Jaratqan Iyege sıy usınıń+. 28Sol kúni hesh qanday jumıs islemeń. Óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında gúnalarıńızdan páklenetuǵın kúnińiz boladı. 29Sol kúni oraza tutpaǵan hár bir adam óz xalqı arasınan joq qılınadı. 30Sol kúni qanday da bir jumıs islegen adamdı óz xalqı arasınan joq etemen. 31Hesh qanday jumıs islemeń. Bul jasap atırǵan hár bir jerińizde áwladlar boyı máńgi qaǵıyda bolsın. 32Sol kúni sizler ushın tolıq dem alatuǵın Shabbat kúni bolıp, oraza tutıń. Aydıń toǵızınshı kúniniń keshinen baslap, erteńgi keshke deyin Shabbat kúnin belgileń».

Qos bayramı

33Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

34– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Jetinshi aydıń on besinshi kúninen baslap, jeti kún dawamında Jaratqan Iyege arnap, Qos bayramın belgileń+. 35Bayramnıń birinshi kúni muxaddes jıynalıs ótkeriń. Sol kúni kúndelikli jumısıńızdı islemeń. 36Jeti kún dawamında kúnine bir márte Jaratqan Iyege sıy usınıń. Segizinshi kúni de muxaddes jıynalıs ótkeriń hám Jaratqan Iyege sıy usınıń. Bul saltanatlı jıynalıs boladı. Kúndelikli jumısıńızdı islemeń.

37Muxaddes jıynalıs dep járiya qılınatuǵın Jaratqan Iyege arnalǵan bayramlar usılar boladı. Bayramlarda Jaratqan Iyege arnalǵan sıylardı, jandırılatuǵın qurbanlıqlardı, ǵálle sadaqaların, basqa qurbanlıqlardı hám ishimlik sadaqaların belgilengen óz kúnlerinde alıp keliń. 38Bular Jaratqan Iyeniń Shabbatınan, Jaratqan Iyege arnap alıp keletuǵın sıylarıńızdan, wáde hám ıqtıyarlı qurbanlıqlarıńızdan tısqarı bolsın.

39Jerlerińizdiń zúráátlerin jıynap bolǵan waqtıńızda, jetinshi aydıń on besinshi kúninen baslap, jeti kún dawamında Jaratqan Iyege arnap Qos bayramın ótkiziń. Bayramnıń birinshi hám segizinshi kúni dem alıs kúni bolsın+. 40Birinshi kúni miywe aǵashlarıńızdıń eń jaqsı miywelerin, palma aǵashınıń japıraqların, mol japıraqlı terektiń talların, dárya boyında ósetuǵın tallardıń shaqaların jıynap, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldında jeti kún dawamında shadlanıń+. 41Bunı hár jılı jeti kún dawamında Jaratqan Iyeniń bayramı etip belgileń. Jıldıń jetinshi ayında belgilenetuǵın usı bayram áwladlarıńız dawamında máńgi qaǵıyda bolıp qalsın. 42Jeti kún dawamında qosta jasań. Hár bir jergilikli izraillı qoslarda jasasın. 43Sonda keleshek áwladlarıńız Izrail xalqın Mısırdan alıp shıqqan waqtımda, olardıń qoslarda jasaǵanın bilip aladı. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen».

44Usılay etip, Muwsa Izrail xalqına Jaratqan Iyege arnalǵan bayramlardı járiyaladı.

24

Jaratqan Iyeniń aldında janıp turatuǵın shıralar

24^1Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail xalqına buyrıq ber, olar shıralardıń hár kúni túnde janıp turıwı ushın, sapalı záytún mayınan alıp kelsin+. 3Xaron Ushırasıw shatırında, Kelisim sandıǵınıń aldındaǵı perdeniń sırtında shıralardıń keshten tańǵa deyin Meniń aldımda sónbey janıp turıwın támiyinlesin. Bul áwladlarıńız dawamında máńgi qaǵıyda bolsın. 4Xaron sap altınnan islengen shıra qoyǵıshtıń ústine shıralardı ornatsın. Shıralar Jaratqan Iyeniń aldında hámme waqıtta úzliksiz janıp tursın.

Jaratqan Iyege usınılǵan nanlar

5– Sapalı unnan on eki shórek nan jap. Hár bir nan onnan eki efa muǵdarındaǵı unnan jabılsın. 6Olardı Jaratqan Iyeniń aldındaǵı sap altınnan islengen stolǵa altaw-altawdan eki jerge ústi-ústine qoy+. 7Bulardıń qasına taza xosh iyisli shayırdan qoyıp shıq. Bul xosh iyisli shayır nannıń ornına tolıq sadaqanıń belgisi etip, Jaratqan Iyege usınıladı. 8Hár Shabbat kúni bul nanlar Jaratqan Iyeniń aldına qoyılsın. Bul Izrail xalqınıń máńgi wazıypası bolsın. 9Nanlar Xaronǵa hám onıń ullarına tiyisli, olar nanlardı muxaddes jerde jesin. Óytkeni bul Jaratqan Iyege beriletuǵın sıylardıń júdá muxaddes bólegi bolıp, olardıń máńgi payı boladı+.

Qudayǵa til tiygizgenniń aqıbeti

10Bir kúni anası izraillı, ákesi mısırlı bolǵan bir adam ordada izraillı bir adam menen jánjellesip qaldı. 11Izraillı hayaldıń ulı Jaratqan Iyege til tiygizip, nálet ayttı. Sonda onı Muwsanıń aldına alıp keldi. Sol jigittiń anası Dan urıwınan bolǵan Dibriydiń qızı Shelomit edi. 12Sol adamdı qamaqqa alıp, Jaratqan Iyeniń húkimin kútti+.

13Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

14– Onı ordanıń sırtına alıp shıǵıń. Ol aytqan náletti esitken hár bir adam qolların sol adamnıń basına qoysın hám pútkil jámiyet onı tas boran qılsın+. 15Izrail xalqına bılay dep ayt: «Kim de kim Qudayın náletlese, gúnasınıń jazasın tartadı,+
16yaǵnıy Jaratqan Iyege til tiygizgen adam sózsiz óltiriledi. Pútkil jámiyet onı tas boran qılsın. Jaratqan Iyege til tiygizgen adamnıń kelgindi yamasa jergilikli adam bolıwına qaramastan, ol óltirilsin+.

17Adam óltirgen hár bir adam sózsiz óltirilsin+. 18Basqa birewdiń malın óltirgen adam ornına bir mal berip, alǵan janınıń ornın jan menen ótesin+. 19Kim de kim janındaǵı adamdı jaraqatlasa, oǵan da sonday jaraqat jetkiziliwi kerek+. 20Sınıqqa sınıq, kózge kóz, tiske tis. Yaǵnıy basqanı qalay jaraqatlaǵan bolsa, ózi de solay jaraqatlansın. 21Mal óltirgen adam maldıń qunın tólesin, adam óltirgen bolsa, óltirilsin. 22Kelgindi adam ushın da, jergilikli adam ushın da birdey nızam qollanıladı. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen»+.

23Muwsa bulardı Izrail xalqına aytıp bolǵannan soń, xalıq Jaratqan Iyege til tiygizgen adamdı ordanıń sırtına alıp shıqtı da, onı tas boran qılıp óltirdi. Solay etip, Izrail xalqı Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa bergen buyrıǵın orınladı.

25

Shabbat jılı

25^1•Jaratqan Iye Sinay tawında Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Men sizlerge berip atırǵan elge kirgenińizde, Jaratqan Iyeniń húrmetine hár jetinshi jılı jerge egin ekpey, dem alıs beriń. 3Altı jıl atızlarıńızǵa egin egińler, júzimlerdiń shaqaların putap, ónimlerin jıynańlar+. 4Biraq jetinshi jılı jer ushın dem alıs jılı, yaǵnıy Jaratqan Iyege arnalǵan Shabbat jılı bolsın. Atızlarǵa egin ekpeńler, júzimzarlarıńızdı putamańlar. 5Ózliginen ósip shıqqan hasıldı orıp, shaqaları putalanbaǵan júzimlerdi saqlap qoyıw ushın, jıynap almańlar. Jer tolıǵı menen bir jıl dem alsın. 6Dem alıs jılında ózliginen ósip shıqqan hár qanday jerdiń óniminiń ózi sizler ushın, qul hám shorılarıńız, jallanba xızmetshiler hám arańızda jasap atırǵan kelgindiler ushın awqat boladı. 7Jerde ósip shıqqan hasıllar mallarıńızǵa da, jabayı haywanlarǵa da azıq boladı».

Qutlı jıl

8«Jeti jılda bir márte belgilenetuǵın Shabbat jılınıń jeti márte ótiwin baqlań. Shabbat jılı jeti márte ótkende, barlıǵı bolıp qırıq toǵız jıl boladı. 9Keyingi jıldıń jetinshi ayınıń onınshı kúni, yaǵnıy Gúnadan pákleniw kúni pútkil el boylap qattı dawıslap kárnay shertilsin+. 10Usı eliwinshi jıldı muxaddes dep sanańlar hám pútkil el xalqı ushın azatlıq járiyalańlar. Usı jıl sizler ushın Qutlı jıl boladı. Hár bir adam óziniń jer múlkin qaytarıp alsın hám qul bolǵan hár bir adam azat bolıp, óz tiyresine qaytsın. 11Eliwinshi jıl sizler ushın Qutlı jıl bolsın. Usı jılı egin ekpeńler, ózi ósip shıqqan eginlerdi orıp alıp, saqlamańlar, shaqası putalanbaǵan júzimlerdi jıynamańlar. 12Óytkeni usı jıl Qutlı jıl hám bul sizler ushın muxaddes bolsın. Tek atızdan tuwrıdan-tuwrı alınǵan zúráátti jeńler.

13Qutlı jılı hár bir adam óziniń jer múlkin qaytarıp alsın. 14Eger bir adamǵa jer satatuǵın bolsań yamasa onnan jer satıp alatuǵın bolsań, bir-birińizge nahaqlıq qılmań. 15Jerdiń bahası keyingi Qutlı jılǵa shekemgi jerdiń jetistiretuǵın zúrááti boyınsha bahalansın+. 16Eger aldında ele kóp jıl bolsa, bahası artsın, al azǵantay jıl qalǵan bolsa, onda bahası túsirilsin. Sebebi saǵan atızdı emes, al onıń zúráátiniń muǵdarın satadı. 17Bir-birińizge nahaqlıq qılmańlar, Qudayıńızdan qorqıńlar. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen.

18Qaǵıydalarıma ámel qılıp, nızamlarıma boysınsańız, sonda elińizde tınıshlıq ishinde jasaysızlar. 19Jer óz zúráátin berip, sizler toyasızlar hám ol jerde tınıshlıq ishinde jasaysızlar. 20Sizler: „Jetinshi jılı jerimizge egin ekpesek, zúráátimizdi jıynamasaq, onda ne iship-jeymiz?“ – dep sorawıńız múmkin. 21Men altınshı jılı sizlerge sonday bereket jiberemen, jer sizler ushın úsh jıllıq zúráát beretuǵın boladı+. 22Segizinshi jılı jerlerińizge egin ekkenińizde de, toǵızınshı jılı zúráátińizdi jıynayman degenshe, sol altınshı jılı jıynaǵan zúráátińizden jeysizler.

23Jerińiz pútkilley menshikke satılmasın. Óytkeni olar Maǵan tiyisli. Al sizler bul jerge kelgindi hám jat jerlisizler+. 24Jerin satqan adamǵa óziniń jerin qaytarıp satıp alıwına jol qoyıńlar. 25Eger tuwısqanlarıńızdan biri gedeylenip, jeriniń bir bólegin satıp jibergen bolsa, onıń eń jaqın ámeńgeri kelip, jerdi qaytarıp satıp alsın+. 26Jerin satıp alatuǵın ámeńgeri bolmasa, onda ol adam jaǵdayı jaqsılanıp, jeterli pul jıynasa, 27jerdi satqannan keyingi jıllardıń hám Qutlı jılǵa deyingi jıllardıń zúráátiniń bahasın esaplap, jerdi satıp alǵan adamǵa tólesin. Sonnan keyin, ol óz jerine ózi iyelik qılsın. 28Al onıń jerin qaytarıp satıp alatuǵın pulı bolmasa, jer Qutlı jılǵa deyin satıp alǵan adamǵa tiyisli bolıp turadı. Sol jılı jer satıp alǵan adamnan alınıp, satqan adam óz jerine qaytadan iyelik qılsın+.

29Eger kim de kim diywal menen qorshalǵan qala ishindegi úyin satsa, satqan adam bir jılǵa deyin úyin qaytarıp satıp alıw huqıqına iye boladı. 30Eger ol úyin bir jıl ishinde qaytarıp satıp ala almasa, onda úy satıp alǵan adamnıń múlkine aylanıp, ol hám onıń násili úydiń máńgi iyesi bolıp qaladı. Qutlı jılda da úy jańa iyesiniń qolınan qaytarıp alınbaydı. 31Al diywal menen qorshalmaǵan awıllardaǵı úyler atızlar sıyaqlı esaplansın. Bunday úylerdi aldınǵı iyesi qaytarıp satıp alıw huqıqına iye boladı, Qutlı jılda úydi satıp alǵan adam onı qaytarıp beriwi tiyis.

32Al lebiyliler ózlerine tiyisli qalalarda satqan úylerin hámme waqıtta qaytarıp satıp alıw huqıqına iye bolsın+. 33Lebiyliler qaytarıp satıp alatuǵın usınday múlikler, yaǵnıy lebiylilerge tiyisli bolǵan qalalardaǵı satılǵan hár bir úyler Qutlı jılda óz iyesine qaytarıp berilsin. Sebebi qalalardaǵı lebiylilerdiń úyleri Izrail xalqınıń arasındaǵı olardıń múlki bolıp esaplanadı. 34Olardıń qalalarınıń átirapındaǵı jaylawlar bolsa, ulıwma satılmasın. Óytkeni bular olardıń máńgilik múlki».

Jarlılarǵa járdem beriw

35«Eger bir tuwısqanıńız jarlılanıp, mútáj awhalǵa túsip qalsa, oǵan járdem beriń. Ol sizlerdiń arańızda kelgindi yamasa jat jerli sıyaqlı jasasın+. 36Ol adamnan pul hám awqat ushın ústeme óndirip almań. Qudaydan qorqıń, tuwısqanıńızdıń arańızda jasawına jol qoyıń+. 37Oǵan ústeme berip, pul óndirmeń hám awqattı ózińizge kiris qılıw ushın bermeńler. 38Men Qanan elin sizlerge beriw ushın hám Qudayıńız bolıw ushın, sizlerdi Mısırdan shıǵarıp alǵan Qudayıńız Jaratqan Iyemen.

39Eger arańızda jasap atırǵan izraillı bir tuwısqanıńız jarlılanıp qalsa hám ol qul sıpatında saǵan satılsa, onı qulday etip jumsamań+. 40Oǵan úyińizdegi jallanba jumısshı yamasa kelgindi sıyaqlı qatnasta bolıń. Ol saǵan Qutlı jılǵa deyin xızmet qılsın+. 41Qutlı jılda balaları menen birge azat bolsın. Olar óz tiyresine, ata-babalarınıń jer múlkine qaytsın. 42Sebebi izraillılar Meniń Mısırdan shıǵarıp alǵan qullarım boladı. Sonlıqtan olar qul sıyaqlı satılmasın+. 43Oǵan xojayınlıq qılıp, qatal qatnasta bolmań. Qudayıńızdan qorqıń+.

44Qullarıńız hám shorılarıńız átirapıńızdaǵı xalıqlardan bolsın. Qul hám shorını olardıń arasınan satıp alıwıńızǵa boladı. 45Jáne de, arańızda jasap atırǵan kelgindilerdiń balaların satıp alıp, olarǵa xojayın bola alasızlar. 46Olardı miyras qılıp, balalarıńızǵa qaldırıp kete alasızlar. Olar ómir boyı sizlerge qul boladı. Biraq izraillı tuwısqanlarıńızdıń birine xojayınlıq qılıp, qatal qatnasta bolmań.

47Arańızda jasap atırǵan kelgindi yamasa jat jerli bir adam bayıp ketip, gedeylengen bir izraillı tuwısqanıńız oǵan yamasa onıń urpaqlarınan birine qul sıpatında satılsa,+
48izraillı adam qunı tólenip, azat bolıw huqıqına iye boladı. Onıń aǵayin-tuwǵanlarınıń biri onıń qunın tólep, azat qılsın+. 49Sonday-aq ákesiniń aǵası, atalas tuwısqanı yamasa jaqın aǵayinleriniń biri onı qaytarıp satıp alıp, onı azat qılıwı múmkin. Yamasa ózi jeterli pul toplasa, óziniń azatlıǵın qaytarıp alıwına boladı. 50Ol xojayını menen esaplasıwı kerek. Ózin satqan jıldan Qutlı jılǵa deyingi jıllardı esaplasın. Azatlıǵınıń qunı qalǵan jıllardıń sanı boyınsha bir jumısshınıń kúnlik is haqısınıń esabı boyınsha tólensin. 51Eger de Qutlı jılǵa kóp jıllar qalsa, onda azatlıq qunın ózi satılǵan bahaǵa tiykarlanıp tólesin. 52Eger Qutlı jılǵa azǵantay jıl qalsa, onda usı boyınsha esaplasıp, óziniń azatlıq qunın tólesin. 53Ol xojayınınıń qasında bir jılǵa jallanǵan jumısshı sıyaqlı bolıp jasawı kerek. Xojayınınıń oǵan qatal qatnasta bolıwına jol qoyma.

54Eger satılǵan tuwısqanıńız usı jollar menen azat bola almasa, Qutlı jılda balaları menen birge azat etilsin+. 55Óytkeni izraillılar Meniń qullarım, Mısırdan Ózim shıǵarıp alǵan qullarım boladı. Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen».

26

Qudayǵa boysınǵanlardıń jarılqanıwı

26^1•«Ózlerińizge jalǵan qudaylardıń músinlerin islemeńler, kiyeli taslardı yamasa oyıp islengen taslardı ornatpańlar. Sebebi Men – Qudayıńız Jaratqan Iyemen.+
2Meniń Shabbatıma ámel qılıń, Muxaddes mákanıma húrmet kórsetiń. Men – Jaratqan Iyemen+.

3Eger qaǵıydalarım boyınsha jasap, buyrıqlarımdı dıqqat penen orınlap júrseńiz, 4jawındı óz waqtında jawdıraman. Jer óz zúráátin, miywe aǵashlar óz miywelerin beredi+. 5Zúráátińiz sonshelli mol bolǵanlıqtan, júzim jıynaytuǵın waqıtqa deyin qırman aydaysızlar, egis waqtına deyin júzim jıynaysızlar. Azıq-awqatıńız kóp boladı hám elińizde qáwipsiz jasaysızlar.

6Elińizde tınıshlıq saqlayman, tınısh jatıp-turasızlar, hesh kim sizlerdi qorqıta almaydı. Jırtqısh haywanlardı jerińizden quwıp shıǵaraman. Jerińiz sawash sebepli wayran bolmaydı+. 7Dushpanlarıńızdı quwasızlar, olar sizlerdiń qılıshlarıńızdıń soqqısınan aldıńızda jerge qulaydı. 8Besewińiz júz adamdı, júzińiz on mıń adamdı quwatuǵın bolasızlar. Dushpanlarıńızdı qılıshtan ótkerip, jeńiske erisesizler+. 9Sizlerge Óz názerimdi salaman, sizlerdi ósip-óndirip, kóbeytemen. Sizler menen dúzgen kelisimime sadıq qalaman. 10Burınǵı zúráátińizdi jep tawısa almaysızlar. Jańadan alǵan zúráátińizge orın bosatıw ushın burınǵı zúráátińizdi shıǵarıp taslaytuǵın bolasızlar. 11Mákan jayımdı sizlerdiń arańızǵa quraman, sizlerden jerkenip, júz burmayman+. 12Sizlerdiń arańızda jasaytuǵın Qudayıńız bolaman. Sizler de Meniń xalqım bolasızlar+. 13Men sizlerdi Mısır elindegi qullıqtan qutqarǵan Qudayıńız Jaratqan Iyemen. Moyıntırıǵıńızdı sındırıp tasladım hám baslarıńızdı kóterip júriwge múmkinshilik berdim»+.

Qudayǵa boysınbawshılıqtıń jazası

14•«Biraq Maǵan qulaq aspay, pútkil buyrıqlarımdı orınlamasańız, jazalanasızlar. 15Qaǵıydalarımnan júz burıp, nızamlarımnan jerkenip, buyrıqlarıma boysınbasańız hám kelisimimdi buzsańız, 16onda sizlerge mınaday jaza jiberemen: ústińizge qorqınısh dóndiremen. Ókpe keselligi hám ısıtpa kózlerińizdiń nurın sóndirip, janıńızdı kemiredi. Tuqımdı bosqa egetuǵın bolasızlar, sebebi zúráátińizdi dushpanlarıńız jeytuǵın boladı+. 17Sizlerge Ózim qarsı shıǵaman. Dushpanlarıńız sizlerdiń ústińizden jeńiske erisedi. Sizlerdi jek kóretuǵınlar sizlerge húkimdarlıq qıladı hám izińizden hesh kim quwmasa da, qashatuǵın bolasızlar+.

18Eger bularǵa da qaramay, Maǵan qulaq salmasańız, gúnalarıńızdıń jazasın jeti ese arttıraman. 19Qaysar menmenligińizdi joq qılaman. Aspanıńızdı temir sıyaqlı, jerińizdi qola sıyaqlı qılaman. 20Kúshińizdi bosqa sarplaysızlar, jerińiz óz zúráátin, miywe aǵashlarıńız miywesin bermeytuǵın boladı.

21Eger bunnan keyin de qarsı shıǵıwdı dawam etseńiz, Maǵan qulaq salıwdı qálemeseńiz, gúnalarıńızdıń jazasın jeti esege arttıraman+. 22Sizlerge qarsı jabayı haywanlardı jiberemen. Olar sizlerdi balalarıńızdan ayırıp, mallarıńızdı qırıp taslaydı. Sonda sizlerdiń sanıńız azayıp, jollarıńız bosap qaladı+.

23Bunıń menen de tuwrı jolǵa túspey, Maǵan qarsı shıǵıwdı dawam etseńiz, 24Men de sizlerge qarsı shıǵıp, gúnalarıńız ushın sizlerdi jeti ese jazalayman. 25Kelisimimdi buzǵanıńız ushın basıńızǵa sawash dóndirip, jazalayman. Qalalarıńızǵa sheginip, tıǵılsańız, arańızǵa illet jiberemen hám sizlerdi dushpanıńızǵa táslim qılaman. 26Bir tislem nanǵa zar qılaman. Sonda on hayal nanların bir tandırda jabatuǵın boladı. Nanıńız az-azdan, ólshep beriletuǵın boladı. Sizler bunı jegenińiz benen de, buǵan toymaysızlar+.

27Bulardan keyin de Maǵan jáne qulaq salmay, Maǵan qarsı shıqsańız, 28onda Men de ǵázep penen sizlerge qarsı shıǵaman hám gúnalarıńızdıń jazasın jeti esege kóbeytemen. 29Ashlıq sebepli ul-qızlarıńızdıń denesin jeytuǵın bolasızlar+. 30Tabınatuǵın orınlarıńızdı qulatıp, tútetki tútetiletuǵın orınlarıńızdı joq qılaman. Óliklerińizdi jansız butlarıńızǵa qosıp úyemen, sizlerden jerkenetuǵın bolaman+. 31Qalalarıńızdı wayran qılıp, muxaddes orınlarıńızdı buzıp taslayman. Maǵan usınǵan xosh iyisli sadaqalarıńızdı qabıl etpeymen+. 32Elińizdi wayran qılaman, ol jerge jaylasatuǵın dushpanlarıńız bul awhalǵa qattı tań qalısatuǵın boladı+. 33Sizlerdi bolsa, basqa xalıqlardıń arasına tarqatıp jiberip, qılıshım menen sizlerdiń izińizge túsip alaman. Elińiz bosap qaladı, qalalarıńız wayran boladı+. 34Sizler dushpanlarıńızdıń elinde jasap atırǵanıńızda, jerińiz bosap qaladı. Sol waqıtları Shabbat jıllarınıń ornın toltırıp, dem aladı+. 35Jerińiz wayran bolıp, bosap qalǵan waqıtta dem aladı. Sebebi sizler elińizde jasap atırǵan waqtıńızda, Shabbat jılları jerińizge dem bermegen edińiz.

36Dushpanlarıńızdıń jerlerinde aman qalǵanlarıńızdıń júregine sonday bir qorqınısh salaman, hátteki, japıraqtıń sıtırlısınan da qılıshtan qashqanday bolıp qashasızlar. Sizlerdiń izińizden hesh kim túspese de, qashıp, jıǵılasızlar. 37Sizlerdi hesh kim quwmasa da, qılıshtan qashqanday bolıp, bir-birińizge súrnigip jıǵılasızlar. Dushpanlarıńızǵa qarsı tura almaysızlar+. 38Solay etip, basqa xalıqlardıń arasında joq bolasızlar. Dushpanlarıńızdıń jerleri sizlerdi jutıp jiberedi. 39Aman qalǵanlarıńız bolsa, dushpan jerlerinde ózlerińizdiń hám ata-babalarıńızdıń gúnaları sebepli dimarıńız qurıp, azap shegesizler.

40Biraq sizler ózlerińizdiń hám ata-babalarıńızdıń gúnaların, Maǵan qıyanet etkenlerińizdi hám Maǵan qarsı islegen islerińizdi tán alasızlar+. 41Sebebi gúnalarıńız sebepli sizlerge qarsı shıǵıp, dushpanlarıńızdıń jerine alıp baraman. Endi tas júreklerińizdi jumsartıp, ayıplarıńızdıń jazasın óteysizler. 42Sonda Men de Yaqıp, Ísaq hám Ibrayım menen dúzgen kelisimimdi hám sizlerge wáde qılıp bergen jerdi esleymen. 43El wayran bolıp, bosap qalǵan waqıtları Shabbat jıllarınıń ornın toltırıp, dem aladı. Sizler islegen gúnalarıńızdıń jaza múddetin óteysizler, óytkeni sizler nızamlarımnan bas tartıp, qaǵıydalarımnan jerkendińiz. 44Bularǵa qaramay, Men dushpan jerlerinde bolǵan sizlerden bas tartpayman, sizlerden jerkenip, tolıǵı menen qırıp taslamayman. Sizler menen dúzgen kelisimimdi buzbayman. Sebebi Men sizlerdiń Qudayıńız Jaratqan Iyemen. 45Qudayıńız bolıw ushın, basqa xalıqlardıń kóz aldında Mısırdan alıp shıqqan ata-babalarıńız benen dúzgen kelisimimdi sizler ushın esleymen. Men – Jaratqan Iyemen».

46Jaratqan Iyeniń Sinay tawında Muwsa arqalı Izrail xalqına bergen qaǵıydaları, nızamları hám kórsetpeleri usılardan ibarat edi.

27

Baǵıshlanǵan adamnıń hám mal-múliktiń qunı, olardı qaytarıp alıw tártibi

27^1Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izrail xalqına bılay dep ayt: «Eger kim de kim bir adamdı Jaratqan Iyege baǵıshlawǵa wáde berse, sol adamnıń qunı ushın beriletuǵın tólemi tómendegidey mólsherde bolsın+. 3Bul tólemniń qunı mınaday boladı: jigirma jastan alpıs jasqa deyingi er adamlar ushın Muxaddes orın ólshemi menen eliw shekel[*] gúmis, 4al hayallar ushın otız shekel gúmis. 5Bes jastan jigirma jasqa deyingi er adamlar ushın jigirma shekel, al hayal-qızlar ushın on shekel. 6Bir aylıq bópeden bes jasqa deyin bolǵan er balalar ushın bes, qızlar ushın úsh shekel gúmis. 7Eger alpıs yamasa onnan joqarı jasta bolsa, onda erkekler ushın on bes shekel gúmis, al hayallar ushın on shekel gúmis tólensin. 8Eger wáde bergen adam jarlı bolıp, belgilengen bahanı tólewge shaması kelmese, baǵıshlanǵan adamdı ruwxaniyge alıp barsın. Ruwxaniy wáde bergen adamnıń jaǵdayına qaray, baha belgilesin.

9Eger Jaratqan Iyege wáde qılınǵan mal qurbanlıqqa shalıwǵa bolatuǵın mal bolsa, ol Jaratqan Iyege baǵıshlanǵan muxaddes bolıp esaplanadı. 10Wáde qılǵan adam Jaratqan Iyege baǵıshlaǵan malın jaqsısınıń ornına jamanın yamasa jamanınıń ornına jaqsısın almastırmasın. Eger ol maldı almastırsa, almastırılǵan mal menen ekewi de Qudayǵa tiyisli bolıp, muxaddes sanaladı. 11Eger Jaratqan Iyege arnap ákelingen sıy haram sanalǵan mallardan bolsa, onı ruwxaniyge alıp barsın. 12Ruwxaniy maldıń jaqsı-jamanına qarap, baha belgilesin hám onıń bahası solay qalsın. 13Eger iyesi maldı qaytarıp satıp alıwdı qálese, ruwxaniy tárepinen belgilengen bahanıń ústine besten bir bólegin qosıp tólesin+.

14Eger bir adam óziniń úyin sıy qılıp, Jaratqan Iyege baǵıshlasa, ruwxaniy úydiń jaqsı-jamanına qarap, onıń bahasın belgilesin. Ruwxaniy úyge qanday baha belgilese, úydiń bahası sonday boladı. 15Eger sol adam baǵıshlaǵan úyin qaytarıp satıp alıwdı qálese, ruwxaniydiń belgilegen bahasınıń ústine besten bir bólegin qosıp tólesin. Sonda úy qaytadan óziniki bolıp qaladı.

16Eger bir adam babasınan qalǵan miyras atızınıń bir bólegin Jaratqan Iyege baǵıshlawdı qálese, atızǵa egiletuǵın tuqımnıń muǵdarı boyınsha bahası belgilensin. Bir xomer[*] arpa tuqımı egiletuǵın atızdıń bahası eliw shekel gúmis boladı. 17Eger atız Qutlı jılda baǵıshlansa, bunıń bahası belgilengen tolıq baha boyınsha qalsın+. 18Eger atız Qutlı jıldan soń baǵıshlansa, ruwxaniy keyingi Qutlı jılǵa deyin qalǵan jıllardıń sanı boyınsha atızdıń bahasın belgilesin. Atızdıń bahası soǵan sáykes tómen boladı. 19Eger sol adam atızın qaytarıp alıwdı qálese, ol atızǵa belgilengen bahanıń ústine besten bir bólegin qosıp tólesin. Sonda atız jáne óziniki bolıp qaladı. 20Biraq sol adam atızdı ózine qaytarıp satıp almasa hám atız basqa birewge satılǵan bolsa, onda atızdıń iyesi atızdı ózine qaytarıp satıp ala almaydı+. 21Atız Qutlı jılǵa deyin tursa, onda bul Jaratqan Iyege baǵıshlanǵan bolıp, muxaddes sanaladı hám atız ruwxaniylerge tiyisli bolıp qaladı+.

22Eger bir adam satıp alǵan, yaǵnıy babasınan miyras bolmaǵan atızın Jaratqan Iyege baǵıshlasa, 23ruwxaniy Qutlı jılǵa deyin qalǵan jıllar boyınsha onıń bahasın belgilesin. Ol adam belgilengen bahanı sol kúni-aq tólesin hám tólem Jaratqan Iyege tiyisli bolıp, muxaddes sanaladı. 24Keyingi Qutlı jılda atız birinshi iyesine qaytarıp berilsin. 25Hár bir belgilengen baha Muxaddes orınnıń shekeli boyınsha belgilensin. Bir shekel jigirma geradan[*] ibarat+.

26Iri hám mayda mallarıńızdıń birinshi tuwılǵan tólleri Jaratqan Iyeniki bolıp, olardıń hesh qaysısın Jaratqan Iyege baǵıshlamań. Sebebi ol Jaratqan Iyege tiyisli+. 27Biraq birinshi tuwılǵan mal haram sanalǵan mallardan bolsa, ol ushın ruwxaniydiń belgilegen bahasın hám onıń ústine besten bir bólegin qosıp tólep, maldı qaytarıp alıwına boladı. Eger ol qaytarıp alınbasa, onda mal belgilengen bahaǵa basqa birewge satıladı+.

28Jaratqan Iyege tolıǵı menen baǵıshlanǵan adam, mal hám miyrastan qalǵan atızdıń hesh biri satılmasın hám qaytarıp alınbasın. Óytkeni Jaratqan Iyege tolıǵı menen baǵıshlanǵan hár bir nárse Jaratqan Iyege tiyisli bolıp, júdá muxaddes sanaladı. 29Ólimge tapsırılǵan adam aqshaǵa qaytarıp satıp alınbasın, ol sózsiz óltirilsin+.

30Jerdiń zúrááti bolsın, miywe aǵashtıń jemisi bolsın, jerden ónip shıǵatuǵın hár bir zúrááttiń onnan biri Jaratqan Iyege tiyisli. Bular Jaratqan Iyege tiyisli bolıp, muxaddes sanaladı+. 31Eger bir adam onnan biriniń bir bólegin qaytarıp alıwdı qálese, onda ol bahasınıń ústine besten bir bólegin qosıp tólewi tiyis+. 32Barlıq iri hám mayda mallardıń onnan birine kelsek, shopannıń tayaǵınıń astınan ótken hár bir onınshı mal Jaratqan Iyege tiyisli bolıp, muxaddes sanaladı. 33Hesh kim mallardı jaqsı hám jaman dep ayırıp, bir-biri menen almastırmasın. Eger de mal almastırılsa, onda eki mal da muxaddes sanaladı hám onı qaytarıp satıp alıwǵa bolmaydı».

34Jaratqan Iyeniń Sinay tawında Izrail xalqına Muwsa arqalı bergen buyrıqları usılar edi.

* 5:11 Efa – bir efa shama menen 22 l.

* 8:7 Efod – bas ruwxaniydiń kiyimleriniń bir bólegi. Sózlikke qarań.

* 8:8 Urim hám Tummim – bul Qudaydıń erkin biliw ushın arnalǵan taslar bolıp, olardı shek taslaw jolı menen qollanǵan bolıwı múmkin.

* 11:5 Daman – surokqa uqsaytuǵın haywan.

* 14:4 Kedr – qaraǵay aǵashqa uqsas náhán terektiń bir túri.

* 14:4 Mayoran shóbi – bul nazbaygúl shóbine tuqımlas ósimlik.

* 14:10 Bir log – shama menen 0,3 l.

* 16:8 Azazel – bul dúzde jasaytuǵın bir jin bolıwı múmkin.

* 27:3 Eliw shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

* 27:16 Bir xomer – shama menen 220 l.

* 27:25 Jigirma gera – bir gera shama menen 0,5 gr.

+ 1:2 Leb 6:8-13
+ 1:9 Shıǵ 29:18
+ 1:13 Leb 1:9

+ 1:14 Leb 5:7, Leb 12:8, Leb 14:4, Leb 15:14, Leb 15:29, San 6:10

+ 1:17 Jar 15:10, Leb 1:9
+ 2:1 Leb 6:14-18, San 15:4-9
+ 2:2 Leb 1:9
+ 2:3 Leb 7:10, Leb 10:13
+ 2:4 Shıǵ 29:2
+ 2:5 Leb 6:21
+ 2:9 Leb 1:9
+ 2:11 Leb 6:17
+ 2:12 Shıǵ 23:19
+ 2:13 San 18:19, 2Jln 13:5
+ 2:14 Leb 23:14
+ 2:16 Leb 2:1, Leb 1:9
+ 3:1 Leb 7:11-21, Leb 7:29-34
+ 3:5 Leb 1:9
+ 3:11 Leb 1:9, Leb 21:6, San 28:2, Ezk 44:7
+ 3:16 Leb 1:9, Leb 7:23

+ 3:17 Jar 9:4, Leb 7:26, Leb 17:10, Nzm 12:23-24, Elsh 15:20, Elsh 15:29

+ 4:2 Leb 5:15, San 15:22-29

+ 4:7 Shıǵ 30:1-2

+ 4:11 Shıǵ 29:14, Leb 6:11, Leb 9:11, Leb 16:27, San 19:3, San 19:5

+ 4:13 San 15:24-25
+ 4:17 San 19:4
+ 4:27 San 15:27
+ 4:31 Leb 1:9
+ 5:2 Leb 11
+ 5:3 Leb 12

+ 5:4 Biy 11:30, Biy 11:35, 1Pat 14:24, 1Pat 14:29, Waz 5:4

+ 5:7 Leb 1:14, Leb 12:8
+ 5:11 San 5:15
+ 5:13 Leb 2:3
+ 5:15 Leb 4:2, Leb 4:27, San 15:22-29

+ 5:16 Leb 6:5, Leb 22:14, Leb 27:13, Leb 27:15, Leb 27:27, Leb 27:31, San 5:7

+ 6:2 Shıǵ 23:4, Leb 19:11
+ 6:5 San 5:7
+ 6:9 Leb 1:2-17
+ 6:10 Shıǵ 28:39-43
+ 6:11 Leb 4:2
+ 6:12 Nxm 10:34
+ 6:14 Leb 2
+ 6:17 Leb 2:11
+ 6:18 Shıǵ 29:37, Leb 6:18
+ 6:21 Leb 2:5, Leb 1:9
+ 6:22 Shıǵ 29:23-25
+ 6:25 Leb 4
+ 6:28 Leb 11:32, Leb 15:12
+ 6:30 Leb 16:27
+ 7:1 Leb 5:14
+ 7:7 Leb 14:13
+ 7:9 Leb 2:4-5
+ 7:10 Leb 2:3
+ 7:11 Leb 3
+ 7:12 Leb 2:4, San 6:15
+ 7:15 Leb 22:29-30
+ 7:16 Leb 19:5-8
+ 7:20 Leb 22:3
+ 7:23 Leb 3:16-17
+ 7:24 Leb 17:15

+ 7:26 Jar 9:4, Leb 3:17, Leb 7:26, Leb 17:10-11, Leb 17:14, Nzm 12:23-24, Elsh 15:20, Elsh 15:29

+ 7:31 San 6:20
• 8:1 Shıǵ 29:1-36
+ 8:8 Shıǵ 28:30
+ 8:9 Shıǵ 28:36
+ 8:10 Shıǵ 30:26-29, San 7:1
+ 8:12 Shıǵ 30:30
+ 8:15 Shıǵ 27:2
+ 8:16 Leb 3:3-4
+ 8:17 Leb 4:11-12
+ 8:21 Leb 1:9
+ 8:23 Leb 14:14-17
+ 9:11 Leb 4:11-12, San 19:5
+ 9:23 San 6:22-27

+ 9:24 Biy 6:21, 3Pat 18:38, 1Jln 21:26, 2Jln 7:1

+ 10:1 Shıǵ 6:23, Shıǵ 30:9

+ 10:2 San 11:1, San 16:35, San 3:4, San 26:61

+ 10:3 Shıǵ 19:22
+ 10:4 Shıǵ 6:18, Shıǵ 6:22
+ 10:6 Leb 21:10
+ 10:7 Leb 21:10
+ 10:9 Ezk 44:21
+ 10:10 Leb 11:47
+ 10:13 Leb 2:3
+ 10:16 Leb 9:3, Leb 9:15
+ 10:18 Leb 6:26
• 11:1 Nzm 14:3-20
+ 11:2 Mrk 7:19, Elsh 10:12-15, Rim 14:14
+ 11:22 Mrk 1:6

+ 11:25 Leb 13:6, Leb 13:34, Leb 14:8, Leb 14:9, Leb 14:47, Leb 15:5, Leb 16:26, Leb 16:28, Leb 17:15, San 19:10, San 31:24

+ 11:32 Leb 15:12, San 19:15
+ 11:33 Leb 6:28, Leb 15:12
+ 11:39 Leb 17:15, Leb 22:8, Nzm 14:21

+ 11:44 Leb 19:2, Leb 20:7, Leb 20:26, Leb 21:8, 1Pet 1:16, Evr 12:10

+ 11:47 Leb 10:10, Ezk 44:23
+ 12:2 Leb 15:19
+ 12:3 Jar 17:12
+ 12:4 Luk 2:22
+ 12:8 Leb 1:14, Luk 2:24

+ 13:3 San 12:10, 4Pat 5:1, 4Pat 15:5, 2Jln 26:20

+ 13:6 Leb 11:25
+ 13:34 Leb 11:25, Leb 13:6
+ 13:46 San 5:2, San 12:14, Luk 17:12
+ 14:2 Mat 8:4, Mrk 1:44, Luk 5:14, Luk 17:14
+ 14:4 Leb 1:14, San 19:6, Shıǵ 12:22
+ 14:7 4Pat 5:10, Leb 16:22
+ 14:8 Leb 11:25
+ 14:13 Leb 7:7
+ 14:14 Leb 8:23
+ 14:25 Leb 8:23
+ 14:47 Leb 11:25
+ 14:49 Leb 14:4
+ 14:56 Leb 10:10
+ 15:5 Leb 11:25
+ 15:12 Leb 6:28, Leb 11:32
+ 15:14 Leb 1:14
+ 15:16 Nzm 23:10
+ 15:19 Leb 12:2
+ 15:24 Leb 18:19

+ 15:25 Leb 11:47, Mat 9:20, Mrk 5:25, Luk 8:43

+ 15:29 Leb 1:14

+ 15:31 San 5:3, San 19:13, San 19:20, Erm 7:30, Ezk 5:11, Ezk 23:38

+ 16:1 Leb 10:2

+ 16:2 Shıǵ 26:31, Shıǵ 30:10, Mat 27:51, Evr 6:19, Evr 9:3, Shıǵ 25:22

+ 16:4 Shıǵ 28:39-43, Ezk 44:18
+ 16:13 Shıǵ 25:21-22
+ 16:18 Shıǵ 30:10
+ 16:22 Leb 14:7
+ 16:23 Leb 6:11
+ 16:26 Leb 11:25

+ 16:27 Shıǵ 29:14, Leb 4:11-12, Leb 6:30, Leb 9:11, San 19:5, Evr 13:11

+ 16:29 Leb 23:27-32, San 29:7-11
+ 16:32 Shıǵ 29:30
+ 17:5 Nzm 12:15-20
+ 17:6 Jar 8:21, Leb 1:9
+ 17:7 2Jln 11:15
+ 17:9 Nzm 12:20
+ 17:10 Jar 9:4-6, Leb 3:17
+ 17:11 Evr 9:22
+ 17:13 Nzm 12:16, Nzm 12:24
+ 17:15 Leb 11:25, Leb 11:40
• 18:1 Leb 20:11-22
+ 18:3 Ezk 20:7-8, Ezk 23:8

+ 18:5 Nzm 4:1, Nzm 32:47, Nxm 9:29, Hkm 4:4, Ezk 18:9, Ezk 20:11, Rim 8:13, Rim 10:5, Gal 3:12

+ 18:8 Nzm 22:30
+ 18:9 Nzm 27:22, 2Pat 13:12
+ 18:15 Jar 38:26
+ 18:16 Mat 14:4, Mrk 6:18
+ 18:17 Nzm 27:23
+ 18:18 Jar 29:30, Jar 30:15
+ 18:19 Leb 15:24
+ 18:20 Shıǵ 20:14
+ 18:22 Jar 19:5, Biy 19:22, Rim 1:27
+ 18:23 Shıǵ 22:19
+ 18:25 San 35:34, Erm 2:7, Ezk 36:17
+ 19:2 Leb 11:44, Eshu 24:19, 1Pet 1:16
+ 19:3 Shıǵ 20:8-12
+ 19:4 Shıǵ 20:3-5, Nzm 5:8
+ 19:5 Leb 7:16-18
+ 19:9 Leb 23:22, Nzm 24:19, Rut 2:1-2
+ 19:10 Rut 2:1, Rut 2:15

+ 19:11 Shıǵ 20:15, Leb 6:2-3, Efs 4:25, Kol 3:9

+ 19:12 Shıǵ 20:7, Nzm 5:11, Mal 3:5
+ 19:13 Nzm 24:14-15, Rim 13:8
+ 19:15 Shıǵ 23:2-3, Nzm 1:17

+ 19:16 Shıǵ 23:1, Shıǵ 23:7, Nzm 27:25, 3Pat 21:1-11

+ 19:17 Mat 18:15, Luk 17:3

+ 19:18 Hkm 20:22, 1Pat 20:17, Mat 5:43, Mat 19:19, Mat 22:39, Mrk 12:31, Luk 10:27, Yaqp 2:8, Rim 13:9, Gal 5:14

+ 19:19 Nzm 22:9

+ 19:26 Jar 9:4, Leb 3:17, Leb 7:26, Leb 17:10, Nzm 12:23-24, Elsh 15:20, Elsh 15:29, Nzm 18:10

+ 19:27 Leb 21:5
+ 19:28 Leb 21:5, Nzm 14:1
+ 19:29 Nzm 23:17
+ 19:30 Leb 26:2
+ 19:31 Shıǵ 22:18, Nzm 18:11, 1Pat 28:7
+ 19:32 Hkm 20:29
+ 19:33 Shıǵ 22:21

+ 19:34 Shıǵ 12:49, Leb 24:22, San 15:16, Nzm 10:19

+ 19:36 Nzm 25:13, Hkm 11:1, Hkm 20:10, Ezk 45:10

+ 20:2 Leb 18:21
+ 20:3 Leb 17:10, Ezk 5:11
+ 20:4 Nzm 17:2-5
+ 20:6 Leb 19:31
+ 20:7 Leb 11:44
+ 20:9 Shıǵ 21:17

+ 20:10 Shıǵ 20:14, Leb 18:20, Nzm 22:22, Yuxn 8:5

+ 20:11 Leb 18:7-16, Nzm 22:30, Jar 35:22
+ 20:12 Jar 38:26
+ 20:13 Leb 18:22, Rim 1:27
+ 20:14 Leb 18:17, Nzm 27:23
+ 20:15 Shıǵ 22:19
+ 20:17 Leb 18:9, 2Pat 13:12
+ 20:18 Leb 15:24, Leb 18:19
+ 20:19 Leb 18:12-13
+ 20:20 Leb 18:14
+ 20:21 Leb 18:16, Mat 14:4, Mrk 6:18
+ 20:24 Shıǵ 3:17
+ 20:25 Leb 11:2-47, Nzm 14:4-20
+ 20:26 Leb 11:44
+ 20:27 Leb 19:31, Shıǵ 22:18
+ 21:1 Ezk 44:25
+ 21:5 Leb 19:27
+ 21:6 Leb 3:11
+ 21:7 Ezk 44:22
+ 21:8 Leb 11:44
+ 21:9 Jar 38:24
+ 21:10 Leb 10:6, Ezk 24:17
+ 21:11 San 19:14
+ 21:12 Leb 10:7
+ 21:14 Ezk 44:22
+ 21:18 Nzm 23:1
+ 22:3 Leb 7:20-21
+ 22:4 Leb 13:3, Leb 15:2, San 19:11
+ 22:8 Shıǵ 22:31, Leb 11:40, Leb 17:15
+ 22:10 Shıǵ 29:33
+ 22:11 San 18:11
+ 22:14 Leb 6:5

+ 22:20 Nzm 15:21, Nzm 17:1, Mal 1:8, Mal 1:14

+ 22:27 Shıǵ 22:30
+ 22:28 Shıǵ 23:19, Nzm 22:6
+ 22:29 Leb 7:12
+ 22:30 Leb 7:12-15
+ 22:33 San 15:41
+ 23:3 Shıǵ 20:8, Shıǵ 35:2
+ 23:5 Shıǵ 12:1-13
+ 23:8 Shıǵ 12:14-20, Shıǵ 13:3-7

+ 23:10 Shıǵ 23:19, Shıǵ 34:26, San 15:20, Nzm 26:2

+ 23:15 Shıǵ 23:16, Shıǵ 34:22, Nzm 16:9

+ 23:22 Leb 19:9, Nzm 24:19, Rut 2:1, Rut 2:15

+ 23:24 San 29:1-6
+ 23:27 Leb 16:29-31, San 29:7-11
+ 23:34 San 29:12-39, Nzm 16:13-15
+ 23:39 Shıǵ 23:16
+ 23:40 Nxm 8:14-16
+ 24:2 Shıǵ 25:31, Shıǵ 27:20-21
+ 24:6 Shıǵ 25:30
+ 24:9 1Pat 21:6, Mat 12:4
+ 24:12 San 15:34
+ 24:14 San 15:35-36
+ 24:15 Shıǵ 20:7, Nzm 5:11
+ 24:16 3Pat 21:10
+ 24:17 Jar 9:6, Shıǵ 21:12, San 35:31
+ 24:18 Shıǵ 21:33, Shıǵ 21:34

+ 24:19 Shıǵ 21:23-25, Nzm 19:21, Biy 1:7, Mat 5:38

+ 24:22 Shıǵ 12:49, Leb 19:34, San 15:16, Nzm 10:19

• 25:1 Shıǵ 23:10-11
+ 25:3 Leb 26:34-35
+ 25:9 Leb 23:27
+ 25:15 Leb 27:17-24
+ 25:21 Nzm 28:8
+ 25:23 1Jln 29:15

+ 25:25 Rut 3:9, Rut 4:3-6, San 27:11, Erm 32:7

+ 25:28 Leb 27:19-21
+ 25:32 San 35:2, Eshu 21:1-40
+ 25:35 1Yuxn 3:17
+ 25:36 Shıǵ 22:25-27, Nzm 15:7-8

+ 25:39 4Pat 4:1, Nxm 5:5, Mat 18:25, Nzm 24:14

+ 25:40 Shıǵ 21:2, Nzm 15:12
+ 25:42 1Kor 7:23
+ 25:43 Efs 6:9
+ 25:47 Nxm 5:5
+ 25:48 Nxm 5:8
+ 25:54 Shıǵ 21:2, Nzm 15:12
• 26:1 Nzm 11:13-15, Nzm 28:1-14
+ 26:1 Shıǵ 20:4-5, Shıǵ 23:24
+ 26:2 Leb 19:30

+ 26:4 Nzm 11:14, Nzm 28:12, Ezk 34:27, Zab 66:7, Zab 84:13

+ 26:6 Erm 30:10, Erm 46:27, Ezk 39:26, Mix 4:4, Ezk 34:25

+ 26:8 Nzm 32:30, Eshu 23:10, 2Jln 24:24, Iysh 30:17

+ 26:11 Ezk 37:26

+ 26:12 Erm 30:22, Ezk 11:20, Zxr 13:9, Ayan 21:3

+ 26:13 Shıǵ 20:2, Nzm 5:6

• 26:14 Nzm 28:15-68

+ 26:16 Nzm 28:22, 3Pat 8:37, 2Jln 6:28, Biy 6:4, Erm 5:17, Mix 6:15

+ 26:17 Biy 2:14, 3Pat 8:33, Eshu 7:4, Hkm 28:1

+ 26:21 Jar 4:15, Zab 78:12

+ 26:22 Nzm 32:24

+ 26:26 Iysh 3:1, Ezk 4:16, Ezk 5:16, Ezk 14:13, Iysh 9:20, Mix 6:14, Xag 1:6

+ 26:29 Nzm 28:53, 4Pat 6:29, Joq 4:10, Erm 19:9, Ezk 5:10

+ 26:30 4Pat 23:20, 2Jln 34:5, Ezk 6:5
+ 26:31 4Pat 25:9
+ 26:32 Nzm 29:24, 3Pat 9:8, Erm 18:16

+ 26:33 Nzm 4:27, Nzm 28:64, Nxm 1:8, Erm 9:16, Ezk 12:15, Zxr 7:14

+ 26:34 Shıǵ 23:10-11, Leb 25:2-7, 2Jln 36:21

+ 26:37 Erm 46:16, Eshu 7:12, Biy 2:14

+ 26:40 3Pat 8:47, 2Jln 6:37, Nxm 9:2, Dan 9:4-5

+ 27:2 San 30, Biy 11:30, 1Pat 1:11, 1Pat 1:28

+ 27:13 Leb 6:5
+ 27:17 Leb 25:15
+ 27:20 Leb 25:28
+ 27:21 San 18:14
+ 27:25 Shıǵ 30:13
+ 27:26 Shıǵ 13:2, Shıǵ 13:11-16
+ 27:27 Leb 6:5
+ 27:29 San 21:2, Biy 11:35
+ 27:30 San 18:21, Nzm 14:22
+ 27:31 Leb 6:5

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: Lebiyliler

Alǵí sóz

Lebiyliler

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi