Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-08-31T23:42:45.859867+00:00

Muxaddes Kitap: Biyler

Muxaddes Kitap: Biyler

1. Alǵí sóz

1. Biyler

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

Biyler

Biyler

1. Alǵí sóz

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

Alǵí sóz

Biyler kitabı

Kitap haqqında maǵlıwmat

Biyler kitabı bizlerdi Izrail xalqınıń Qudaydan júz burǵan hám butlarǵa tabınǵan dáwiri menen tanıstıradı. Bul kitapta Eshuanıń óliminen soń, monarxiya dúzilisine tiykarlanǵan el payda bolǵanǵa deyin júz bergen hár túrli waqıyalar sóz etiledi. Kitaptaǵı hár túrli waqıyalardı oqıp, olardıń mazmunın túsingenimizde, Quday Izrail xalqınıń jalǵız Húkimdarı ekenin anıq kóre alamız.

Izrail xalqı Qanan jerin iyelep alǵanda, Quday olarǵa sol jerde jasap atırǵan xalıqlardı quwıp jiberiwdi buyırǵan edi. Biraq olar quwıp jibermedi hám nátiyjede Qudaydan júz burıp, sol butqa tabınıwshı xalıqlardıń jalǵan qudaylarına kewil qoyadı. Aqıbetinde, Quday Izrail xalqın butqa tabınǵanı ushın jazalap, olardı átirapında jasap atırǵan Qanan xalıqlarına baǵındırıp qoyadı. Jábirlengen Izrail xalqı Qudayǵa jalbarınıp, Onnan járdem soraydı. Sonda Quday Óz xalqın azat qılıw ushın olarǵa izbe-iz jolbasshılardı jiberedi. Bul jolbasshılar biyler dep ataladı. Biylerdiń basshılıǵında Izrail xalqı dushpanlarınıń ústinen jeńiske erisedi. Keyin olar ushın abadan turmıs baslanadı. Izrail xalqı biylerdiń tiri waqtında Qudayǵa sadıq boladı. Biraq hár bir biydiń óliminen soń, olar jáne Qudaydan júz buradı. Bunday hádiyseler qayta-qayta tákirarlanadı.

Ádette biyler bir neshe urıwǵa jolbasshılıq qılatuǵın edi, biraq ayırımları pútkil xalıqtı basqaradı. Sol waqıtta Izrail xalqı tarqalǵan urıwlardan ibarat bolıp, ele bir el dep esaplanbaytuǵın edi. Olardıń patshası bolmaǵanı ushın, sol dáwirde «hár kim ózine durıs bolıp kóringen isti isleytuǵın edi» (21:25).

1

Izraillılardıń aman qalǵan qananlılar menen urısıwı

1^1Eshuanıń óliminen keyin, Izrail xalqı Jaratqan Iyeden: «Qananlılar menen urısıwǵa bizlerden birinshi bolıp kim baradı?» – dep soradı+.

2Jaratqan Iye olarǵa: «Yahuda urıwı baradı, Qanan úlkesin oǵan táslim qılaman», – dep juwap berdi.

3Yahuda urıwı tuwısqanları Shimon urıwına: «Qananlılar menen urısıw ushın, bizlerdiń payımızǵa tiygen jerge bizler menen birge barıń. Sońınan bizler de sizlerdiń payıńızǵa tiygen jerge sizler menen birge baramız», – dedi. Solay etip, Shimon urıwı Yahuda urıwı menen birge ketti.

4Yahuda urıwı urısqa shıqtı hám Jaratqan Iye qananlılar menen perizlerdi olarǵa táslim qıldı. Yahuda urıwı Bezekte olardan on mıń adamdı óltirdi. 5Sol jerde olar Adoniy-Bezek penen ushırasıp, onıń menen urıstı hám qananlılar menen perizlerdi jeńiliske ushırattı+. 6Adoniy-Bezek qashıp ketti, biraq olar onı quwıp jetip, uslap aldı da, qol hám ayaqlarınıń bas barmaqların kesip tasladı. 7Sonda Adoniy-Bezek: «Qol hám ayaqlarınıń bas barmaqları kesilgen jetpis patsha meniń dasturxanımnan túsken usaqlardı terip jegen edi. Endi bolsa, meniń olarǵa islegenlerimdi Quday aldıma keltirdi», – dedi.

Olar Adoniy-Bezekti Erusalimge alıp keldi hám ol sol jerde óldi+.

8Yahuda urıwı Erusalimge hújim jasap, qalanı basıp aldı hám xalqın qılıshtan ótkerip, qalaǵa ot berdi+. 9Sonnan keyin, olar tawlı úlkede, Negebte hám batıstaǵı taw eteklerinde jasaytuǵın qananlılar menen urısıw ushın jolǵa tústi. 10Eski atı Kiryat-Arba bolǵan Xebronda jasaytuǵın qananlılarǵa qarsı atlanıs jasap, Sheshay, Aximan hám Talmay degen tiyrelerdi jeńip shıqtı+. 11Ol jerden olar eski atı Kiryat-Sefer bolǵan Debir qalasınıń xalqına da qarsı urıs ashtı+. 12Sonda Kaleb:

– Kiryat-Sefer xalqın jeńip, ol jerdi qolǵa kirgizgen adamǵa qızım Axsanı hayallıqqa beremen, – dedi+.

13Qalanı Kalebtiń inisi, Kenazdıń ulı Otniel qolǵa kirgizdi. Sonlıqtan Kaleb qızı Axsanı oǵan hayallıqqa berdi. 14Qız Otnieldiń janına barǵanda, ol kúyewin úgitlep:

– Ákemnen bir atız sora, – dedi.

Kaleb eshekten túsip atırǵan qızınan:

– Qanday tilegiń bar? – dep soradı.

15Qız ákesine:

– Maǵan bir enshi berseń. Meni Negeb shóline uzatqan ekenseń, endi maǵan suw bulaqların ber, – dedi. Solay etip, Kaleb qızına joqarǵı hám tómengi suw bulaqların berdi.

16Muwsanıń qáyin atasınıń urpaqları bolǵan kenler Yahuda urıwı menen birge Palma qalasınan[*] shıǵıp, Aradtıń qublasındaǵı Yahuda shólinde jasawǵa ketti hám sol jerdegi xalıqlar arasına ornalastı+.

17Sonnan keyin, Yahuda urıwı tuwısqanları Shimon urıwı menen birge barıp, Sefat qalasında jasap atırǵan qananlılardı qıyrattı hám olardıń qalasın tolıǵı menen joq etti. Solay etip, ol jer Xorma[*] dep ataldı. 18Yahuda urıwı Gazanı, Ashkelondı, Ekrondı hám olarǵa tiyisli jerlerdi de basıp aldı.

19Jaratqan Iye Yahuda urıwı menen birge bolǵanlıqtan, olar tawlı úlkeni qolǵa kirgizdi. Al oypatlıqta jasap atırǵan xalıqtıń temirden islengen sawash arbaları bolǵanlıqtan, olardı quwa almadı+. 20Olar Muwsanıń aytıp ketkenindey, Xebrondı Kalebke berdi. Kaleb ol jerden anaqlardıń úsh tiyresin quwıp shıǵardı+. 21Biraq Benyamin urıwı Erusalimde jasap atırǵan ebuslılardı quwmadı. Ebuslılar búgingi kúnge deyin Benyamin urıwı menen birge jasap kiyatır+.

Efrayım hám Menashshe urıwlarınıń Beyt-Eldi basıp alıwı

22Yusuptiń urpaǵı Beyt-Elge hújim jasadı. Jaratqan Iye olar menen birge edi. 23Yusuptiń urpaǵı burınǵı atı Luz bolǵan Beyt-El qalasına jansızlardı jibergende,+
24olar qaladan shıǵıp kiyatırǵan bir adamdı kórdi. Sonda olar:

– Qalaǵa kirer joldı kórsetseń, saǵan jaqsılıq isleymiz, – dedi+. 25Solay etip, sol adam olarǵa qalaǵa kiretuǵın joldı kórsetti. Olar qala xalqın qılıshtan ótkergende, oǵan hám onıń aǵayin-tuwǵanlarına tiymedi. 26Sol adam xetlerdiń jerine kóship bardı hám sol jerge qala qurıp, onıń atın Luz dep atadı. Bul qala házirge deyin usı at penen ataladı.

Izraillılardıń qanan hám amor xalıqların tolıq quwıp shıǵarmawı

27Menashshe urıwı Beyt-Shean, Taanax, Dor, Ibleam, Megiddo hám bulardıń átirapındaǵı awıllarda jasaytuǵın xalıqtı quwa almadı. Sebebi qananlılar bekkem qorǵanıp, sol jerde jasawın dawam etti+. 28Izraillılar kúshke tolısqan waqtında, qananlılardı erksiz xızmetshige aylandırdı, biraq olardı quwıp jibermedi.

29Efrayım urıwı da Gezerde jasaytuǵın qananlılardı ol jerden quwıp jibermedi hám qananlılar Gezerde olardıń arasında jasadı+.

30Zebulon urıwı da Kitron hám Nahalal qalalarındaǵı xalıqlardı quwmadı. Zebulon urıwınıń arasında qalǵan bul qananlılar olar ushın erksiz xızmetshige aylandı.

31Asher urıwına kelsek, olar da Akko, Sidon, Axlab, Axzib, Xelba, Afek hám Rexob turǵınların quwmadı+. 32Olar sol jerlerdegi qananlılardı quwıp shıǵarmay, olar menen birge jasadı.

33Naftaliy urıwı da Beyt-Shemesh hám Beyt-Anat xalqın quwmay, sol jerdiń xalqı bolǵan qananlılar menen birge jasadı hám qananlılar olar ushın erksiz xızmetshige aylandı+.

34Amorlar Dan urıwına oypatlıqqa túsiwge jol qoymay, olardı tawlı úlkelerde uslap turdı+. 35Amorlar Har-Xereste, Ayyalonda hám Shaalbimde bekkem qorǵanıp, sol jerde qaldı. Biraq Yusuptiń urpaqları kúshke tolısqanda, amorlar olar ushın erksiz xızmetshige aylandı.

36Amorlardıń shegarası Aqrabbim biyikliginen baslap Selaǵa, onnan da armanıraqqa deyin sozılǵan edi+.

2

Jaratqan Iyeniń perishtesi Boximde

2^1Jaratqan Iyeniń perishtesi Gilgaldan Boximge kelip, izraillılarǵa bılay dedi:

– Sizlerdi Mısırdan shıǵarıp, ata-babalarıńızǵa beremen dep ant ishken jerge alıp keldim. Men sizlerge: «Sizler menen dúzgen kelisimimdi hesh qashan buzbayman+. 2Al sizler bul jerlerde jasap atırǵanlar menen kelisim dúzbeńler hám olardıń qurbanlıq orınların qıyratıp taslańlar», – degen edim. Biraq sizler sózime qulaq salmadıńlar. Ne ushın bunday isledińler+? 3Jáne de, Men sizlerge: «Bul xalıqlardı sizlerdiń arańızdan quwıp shıǵarmayman. Olardıń ózleri sizlerge dushpan, al qudayları duzaq boladı», – dep aytqan edim+.

4Jaratqan Iyeniń perishtesi usı sózlerdi aytqanda, pútkil Izrail xalqı dad salıp jılay basladı. 5Sonlıqtan olar sol jerdi Boxim[*] dep atadı hám sol jerde Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq shaldı.

Eshuanıń ólimi

6•Eshua xalıqtı tarqatıp jibergennen soń, olardıń hár qaysısı óz payına tiygen jerlerdi iyelep alıw ushın jolǵa shıqtı. 7Eshuanıń tiri waqtında hám Jaratqan Iyeniń Izrail ushın islegen ullı islerin kórip, Eshuadan keyin ómir súrgen aqsaqallar dáwirinde, xalıq Jaratqan Iyege xızmet etti. 8Jaratqan Iyeniń qulı Nun ulı Eshua bir júz on jasında qaytıs boldı. 9Onı Efrayımnıń tawlı úlkesindegi Gaash tawınıń arqa tárepine, óziniń payına tiygen Timnat-Xeres degen jerge jerledi+.

Izraillılardıń Jaratqan Iyeden uzaqlasıwı

10Bul áwladtan bolǵanlardıń hámmesi ólip, ata-babalarına qosılǵannan soń, Jaratqan Iyeni tanımaytuǵın hám Onıń Izrail xalqı ushın islegen islerin bilmeytuǵın basqa bir áwlad ósip jetisti+. 11Izrail xalqı Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi islep, Baallarǵa tabına basladı+. 12Olar ózlerin Mısırdan alıp shıqqan ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyeden júz burıp, átiraptaǵı xalıqlardıń qudaylarına awıp ketti hám olarǵa tabındı. Bul Jaratqan Iyeniń qáhárin keltirdi+. 13Óytkeni olar Jaratqan Iyeden júz burıp, Baal hám Ashtarta butlarına tabına baslaǵan edi+.

14Sonlıqtan Jaratqan Iyeniń Izrail xalqına ǵázebi qaynap, olardı múliklerin tonaytuǵın basqınshılardıń qolına tapsırdı. Jaratqan Iye olardı átiraptaǵı dushpanlarǵa táslim etti. Solay etip, artıq olar dushpanlarına qarsı tura almadı+. 15Jaratqan Iyeniń aytqanınday hám ant ishkenindey, Izrail xalqı hár sapar sawashqa túskende, Jaratqan Iyeniń Ózi olarǵa qarsı boldı hám olar awır awhalda qaldı+.

16Sonda Jaratqan Iye olardı tonawshılardıń qolınan qutqaratuǵın biylerdi jiberdi. 17Biraq olar biylerdi de tıńlamadı hám Jaratqan Iyege opasızlıq etip, basqa qudaylarǵa tabınıp ketti. Olar Jaratqan Iyeniń buyrıqların orınlaǵan ata-babaları sıyaqlı bolmay, ata-babaları júrgen joldan tez azǵırıldı+. 18Jaratqan Iye olar ushın bir biy tańlap shıǵarǵanda, Ol sol biy menen birge boldı hám sol biy jasaǵan waqıtta olardı dushpanlarınıń qolınan qutqaratuǵın edi. Sebebi olar eziwshilik hám zulım astında nala shekkende, Jaratqan Iyeniń olarǵa rehimi keletuǵın edi+. 19Degen menen, biyler óliwden-aq, olar ata-babalarınan da beter bolıp, jáne basqa qudaylardıń izine eretuǵın, olarǵa xızmet etip, tabınatuǵın edi. Olar islegen jaman is-háreketlerinen hám qaysarlıqtan waz keshpedi.

20Solay etip, Jaratqan Iyeniń Izrailǵa ǵázebi qaynap, bılay dedi: «Bul xalıq Meniń ata-babalarına orınlań dep buyırǵan kelisimimdi buzıp, sózime qulaq salmadı. 21Sonlıqtan endi Men de Eshua ólgende, usı jerlerde qalǵan xalıqlardıń hesh birin olardıń aldınan quwıp shıǵarmayman+. 22Ata-babaları sıyaqlı Jaratqan Iyeniń jolınan júretuǵının yamasa júrmeytuǵının kóriw ushın, olardı usı milletler arqalı sınayman».

23Solay etip, Jaratqan Iye sol milletlerdi dárhal quwıp shıǵarmaǵan hám olardı Eshuaǵa táslim ettirmey, elde qalıwǵa ruxsat bergen edi.

3

31-2Qanandaǵı urıslardıń hesh birine qatnaspaǵan barlıq izraillılardı sınaw ushın hám hesh sawash tájiriybesi bolmaǵan jańa áwladlardıń sawash tálimin úyreniwi ushın, Jaratqan Iye qaldırǵan milletler mınalar edi:+
3filist xalqınıń bes húkimdarı, barlıq qananlılar, sidonlılar hám Baal-Xermon tawınan Lebo-Xamatqa deyingi aralıqta Lebanon tawlarında jasaytuǵın xiwler.
4Jaratqan Iye Izrail xalqın sınaw ushın hám Muwsa arqalı ata-babalarına bergen buyrıqların olardıń orınlaytuǵının yamasa orınlamaytuǵının kóriw ushın, bul milletlerdi olardıń elinde qaldırǵan edi.

5Solay etip, izraillılar qanan, xet, amor, periz, xiw hám ebus xalıqlarınıń arasında jasadı. 6Olar menen qız alısıp, qız beristi hám olardıń qudaylarına tabındı+.

Otniel

7Izrail xalqı Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. Olar Qudayı Jaratqan Iyeni umıtıp, Baal hám Ashera butlarına tabındı+. 8Sonlıqtan Jaratqan Iyeniń Izrailǵa qáhári kelip, olardı Aram-Naharayım patshası Kushan-Rishatayımǵa táslim qıldı. Olar segiz jıl Kushan-Rishatayımnıń qol astında boldı. 9Biraq izraillılar Jaratqan Iyege nala etkende, Jaratqan Iye olarǵa bir qutqarıwshı jiberdi. Olardı qutqarǵan Kalebtiń kishkene inisi Kenazdıń ulı Otniel edi+. 10Jaratqan Iyeniń Ruwxı Otnieldiń ústine túsip, ol Izraildı basqardı. Otniel urısqa shıqqanda, Jaratqan Iye Aram patshası Kushan-Rishatayımdı oǵan táslim qıldı hám Otniel Kushan-Rishatayımnan ústin keldi+. 11Solay etip, el Kenaz ulı Otnieldiń ólimine deyin qırıq jıl tınıshlıqta jasadı.

Ehud

12Sonnan keyin, izraillılar Jaratqan Iyeniń názerinde jáne jawız bolǵan islerdi isley basladı. Sonıń ushın Jaratqan Iye Moab patshası Eglondı izraillılarǵa qarsı turatuǵınday etip kúshke toltırdı. 13Patsha Eglon ammon hám amalek xalıqların ózine biriktirip alıp, Izrailǵa hújim jasadı. Olar Izraildı jeńiliske ushıratıp, Palma qalasın[*] basıp aldı. 14Solay etip, izraillılar on segiz jıl Moab patshası Eglonnıń qol astında qaldı.

15Biraq izraillılar Jaratqan Iyege nala etkende, Jaratqan Iye olar ushın Ehud atlı bir qutqarıwshını jiberdi. Benyamin urıwınan bolǵan Geranıń ulı Ehud solaqay edi. Bir kúni izraillılar Ehud arqalı Moab patshası Eglonǵa salıqların jiberdi+. 16Ehud ózine uzınlıǵı eki qarıs keletuǵın, eki júzi bar bir qanjar islep aldı hám qanjardı kiyiminiń astına, oń sanına baylap qoydı. 17Ehud salıqtı Moab patshası Eglonǵa aparıp berdi. Eglon júdá semiz adam edi. 18Ehud salıqtı bergennen soń, salıqtı kóterip aparǵan adamlardı qaytarıp jiberdi. 19Al ózi bolsa, Gilgaldıń qasındaǵı tas butlardıń janınan keynine qaytıp keldi de, patshaǵa:

– Taqsır, meniń sizge aytatuǵın bir sırım bar, – dedi.

Patsha oǵan:

– Úndeme, – dedi de, qasındaǵı adamlardıń hámmesin sırtqa shıǵarıp jiberdi.

20Ehud joqarıdaǵı salqın bólmesinde jalǵız qalǵan patshaǵa jaqınlap, oǵan:

– Sizge Qudaydan bir xabar alıp keldim, – degende, patsha taxtınan turdı. 21Ehud shep qolı menen oń sanındaǵı qanjardı aldı da, patshanıń qarnına tıqtı. 22Qanjar patshanıń qarnına sabı menen qosıla kirip ketti. Ehud qanjardı suwırıp almaǵanlıqtan, qanjar patshanıń maylı qarnında qalıp qoydı. 23Ehud aywanǵa shıqtı da, joqarıdaǵı bólmeniń qapıların jawıp, qulıplap ketti. 24Ol shıǵıp ketkennen keyin, patshanıń xızmetshileri kelip, joqarıdaǵı bólmeniń qapısınıń ilik turǵanın kórdi de, bir-birine: «Patshamız salqın bólmede dáret sındırıp atırǵan shıǵar», – desti. 25Olar kóp waqıt kútse de, patsha bólmeniń qapısın ashpadı. Sonlıqtan olar giltti alıp, qapını ashıp qarasa, mırzasınıń óligi jerde jatır eken.

26Olar patshanı kútip turǵanda, Ehud tas butlardıń janınan ótip, Seiraǵa qashıp ketti. 27Ehud sol jerge jetip bardı da, Efrayımnıń tawlı úlkesine shıǵıp, kárnay shertti. Izraillılar onıń menen birge tawlardan tómenge tústi. Ehud olardıń aldında jol baslap júrdi+. 28Ehud olarǵa:

– Izimnen júrińler, sebebi Jaratqan Iye dushpanıńız bolǵan moablılardı sizlerge táslim etti, – dedi. Ehudtıń izinen kiyatırǵan izraillılar Moabqa ótetuǵın Iordan ótkellerin iyelep, hesh kimdi ótkermedi+.

29Olar moablılardıń on mıńǵa shamalas qarıwlı hám kúshli adamın óltirdi. Moablılardıń hesh biri aman qalmadı. 30Sol kúni moablılar izraillılardıń qol astına ótti. El seksen jıl paraxatshılıqta jasadı.

Shamgar

31Ehudtan soń, Anat ulı Shamgar biy boldı. Shamgar filistlerdiń altı júz adamın ógiz aydaytuǵın tayaq penen óltirip, ol da izraillılardı qutqardı+.

4

Debora hám Baraq

4^1Ehudtıń óliminen keyin, Izrail xalqı Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi jáne isley basladı+. 2Sonlıqtan da Jaratqan Iye izraillılardı Xasorda húkimdarlıq etip atırǵan qananlı patsha Yabinge táslim qıldı. Yabinniń Sisera degen bir sárkárdası bolıp, ol Xaroshet-Goyımda jasaytuǵın edi+. 3Yabinniń toǵız júz temir sawash arbası bar edi. Ol izraillılardı jigirma jıl ayawsız ezgenlikten, izraillılar Jaratqan Iyege nala shekti.

4Sol waqıtları payǵambar hayal, Lappidottıń hayalı Debora izraillılarǵa biylik qılatuǵın edi. 5Debora Efrayımnıń tawlı úlkesinde, Rama menen Beyt-El arasındaǵı palma aǵashınıń astında otırıp, aldına kelgen izraillılardıń dawların sheshetuǵın edi. 6Bir kúni Debora Abinoam ulı Baraqtı Kedesh-Naftaliyden shaqırtıp alıp, oǵan:

– Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye qasıńa Naftaliy hám Zebulon urıwlarınan on mıń adamdı alıp, Tabor tawına barıwıńdı buyıradı+. 7Ol patsha Yabinniń sárkárdası Siseranı, onıń sawash arbaların hám áskerlerin Kishon sayına, seniń aldıńa aparıp, saǵan táslim qıladı, – dedi+.

8Baraq Deboraǵa:

– Eger meniń menen birge barsań, baraman. Al birge barmasań, barmayman, – dedi.

9Debora:

– Álbette, seniń menen birge baraman, biraq sen tutqan bul jol ózińe dańq alıp kelmeydi. Sebebi Jaratqan Iye Siseranı bir hayalǵa táslim etejaq, – dedi.

Solay etip, Debora Baraq penen birge Kedeshke ketti. 10Baraq Zebulon hám Naftaliy urpaqların Kedeshke jıynadı. Baraqtıń izine on mıń adam erdi. Debora da onıń menen birge ketti.

11Ken tiyresinen bolǵan Xeber Muwsanıń qáyin atası Xobabtıń urpaǵınan bolǵan tiyreleslerinen bólek shıǵıp, Kedeshke jaqın jerdegi Saanannimdegi terebinf aǵashınıń janına shatırın tikken edi+.

12Abinoam ulı Baraqtıń Tabor tawına shıqqanın esitken Sisera 13toǵız júz temir sawash arbasın hám qasındaǵı barlıq áskerlerin Xaroshet-Goyımnan shıǵarıp, Kishon sayına topladı.

14Debora Baraqqa:

– Qáne, atlan! Sebebi bul kún – Jaratqan Iyeniń Siseranı saǵan táslim etetuǵın kúni. Jaratqan Iye seniń aldıńda baradı, – dedi.

Solay etip, Baraq on mıń adamdı ertip, Tabor tawınan tústi. 15Baraq hújim qılǵanda, Jaratqan Iye Siseranı, onıń sawash arbaların hám áskerlerin albırattı. Sonda Sisera sawash arbasınan túsip, jayaw qashıp ketti+. 16Baraq onıń sawash arbaların hám áskerlerin Xaroshet-Goyımǵa deyin quwıp bardı. Siseranıń pútkil áskerleri qılısh júzinen ótkerildi. Hesh biri aman qalmadı.

17Al jayaw qashıp ketken Sisera bolsa, kenlerden bolǵan Xeberdiń hayalı Yaeldiń shatırına keldi. Óytkeni Xasordıń patshası Yabin menen Xeberdiń shańaraǵı arasındaǵı qarım-qatnas jaqsı edi.

18Yael Siseranı kútip alıwǵa shıǵıp, oǵan:

– Qorqpań, mırzam. Keliń, shatırıma kiriń, – dedi. Sisera hayaldıń shatırına kirgende, hayal onıń ústine bir japqıshtı jawıp qoydı.

19Sisera:

– Shólledim, ótinish, ishiwge az-maz suw ber, – dedi.

Yael sút mesin ashıp, Siseraǵa sút ishkizgennen keyin, onıń ústin jáne jawıp qoydı.

20Sisera hayalǵa:

– Shatırdıń kirer awzında tur. Eger birew kelip: «Shatırıńda kim bar?» – dep sorasa, «Hesh kim joq», – dep juwap ber, – dedi.

21Xeberdiń hayalı Yael qolına shatırdıń bir qazıǵı menen balǵanı aldı. Ol sharshaǵanlıqtan qattı uyqıǵa ketken Siseranıń qasına áste jaqınlap bardı da, qazıqtı onıń shekesine qaqtı hám qazıq tesip ótip, jerge kirip ketti. Sisera sol zamatta-aq óldi. 22Sol waqıtta Baraq Siseranı quwıp kiyatırǵan edi. Yael Baraqtıń aldınan shıǵıp, oǵan:

– Ishke kir, izlep kiyatırǵan adamıńdı saǵan kórseteyin, – dedi.

Baraq hayaldıń shatırına kirip barǵanda, shekesine qazıq qaǵılıp, ólip atırǵan Siseranı kórdi.

23Solay etip, Quday sol kúni qananlı patsha Yabindi Izrail xalqına boysındırdı. 24Izrail xalqı qanan patshası Yabinge kúnnen-kúnge qarsı turıp, aqırında onı joq qıldı.

5

Debora hám Baraqtıń jırı

5^1Debora menen Abinoam ulı Baraq sol kúni bılay jırladı:

2«Izrail kósemleri basshılıq qılǵanda,

Xalıq pidákerlik penen atlanǵanda,

Jaratqan Iyeni alǵıslańlar!

3Tıńlańlar, sizler, háy patshalar!

Háy tóreler, qulaq salıńlar!

Jaratqan Iyeni jırlayman,

Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeni saz shertip alǵıslayman.

4Seirden shıqqanıńda, Jaratqan Iye,
Edom jerinen júris qılǵanıńda,
Jer silkindi, aspannan jawın quydı.
Awa, bultlar jawın quydırdı+.
5Tawlar Jaratqan Iyeniń aldında titiredi,
Hátteki, titiredi Sinay tawı,
Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń aldında+.

6Anat ulı Shamgardıń dáwirinde,
Yaeldiń zamanında kárwanlar júrmey qaldı,
Jolawshılar aylanba joldan júretuǵın boldı+.

7Men Izrailda ana bolıp, ortaǵa shıqpaǵanımsha,

Men, Debora ortaǵa shıqqanǵa deyin,
Izrail awılları bosap qaldı.
8Izraillılar jańa qudaylardı tańlaǵanda,
Urıs qalanıń dárwazasına tireldi,
Izraildıń qırıq mıń áskeriniń qolında,
Qalqan da, nayza da kórinbedi+.
9Júregim Izraildıń basshıları menen,
Hám xalıq arasındaǵı pidákerler menen birge,
Jaratqan Iyeni alǵıslańlar!
10Háy, aq eshek mingenler,
Háy, gilem ústinde otırǵanlar,
Háy, jolda jayaw júriwshiler, tıńlańlar!
11Qudıqlardıń basındaǵı alaman dawısı,
Jaratqan Iyeniń jeńislerin,
Izrail áskerleriniń jeńislerin ańlatar:

„Sonda Jaratqan Iyeniń xalqı,

Qala dárwazalarına qaray júris qıldı.

12Oyan, Debora, oyan,

Oyan, jırıńdı ayt, oyan!

Háy, Abinoam ulı Baraq,

Ornıńnan tur, alıp júr tutqınlarıńdı“+.

13Aman qalǵanlar sárkárdalarınıń janına keldi,

Jaratqan Iyeniń xalqı batırları menen maǵan keldi.

14Amalek jerindegi Efrayımnan keldi,
Benyaminliler de saǵan erdi.
Maxir áwladınan keldi basshılar,

Zebulonnan keldi sárkárdalıq hasasın uslaǵanlar+.

15Birge edi Issaxar basshıları Debora menen,

Issaxar urıwı da Baraqtıń izinen,

Oypatlıqqa tústi asıǵıslıq penen.

Biraq Ruben urıwınıń tiyreleri,

Kúshli ekileniwshilik ishinde qaldı.

16Ne ushın qaldıńız súriwler arasında?

Shopanlardıń qoylardı shaqırǵanın esitiw ushın ba?

Biraq Ruben urıwınıń tiyreleri,

Kúshli ekileniwshilik ishinde qaldı.

17Giladlılar Iordan dáryasınıń arǵı jaǵında qaldı,

Ne ushın Dan urıwı kemeler janında qaldı?

Asher urıwı teńiz jaǵasında qaldı,

Óz jaǵıslarına mákan bastı+.

18Biraq Zebulon hám Naftaliy xalqı,

Janların ólimge tikti maydannıń biyik jerlerinde+.

19Sonda patshalar kelip urıstı,
Taanaxta hám Megiddo suwları jaǵasında,
Qanan patshaları urıstı,
Biraq gúmis te, olja da almadı+.
20Sawashqa tústi juldızlar aspannan,

Siseraǵa qarsı urıstı, júrip olar aspandaǵı óz jolınan.

21Kishon dáryası, háy, eski dárya,
Aǵızıp ketti olardı,
Háy janım, kúsh-quwatqa tolıp, alǵa bas+.
22Keldi sonda atlar dúsirlep,
Kúshli atlardıń tuyaqları,
Qaldırdı izlerin jerde.
23Jaratqan Iyeniń perishtesi bılay dedi:
„Náletleńler, Meroz qalasın,
Náletler aytıń, onıń xalqına.
Járdemge kelmegeni ushın Jaratqan Iyege,
Batırlarǵa qarsı urısıw ushın“.

24Ken tiyresinen bolǵan Xeberdiń hayalı Yael,
Hayallar arasında mol-mol etip jarılqansın,
Shatırlarda jasaytuǵın hayallar arasında,
Mol-mol etip jarılqansın+.
25Suw soraǵanda sút berdi,
Hasıl kesede qatıq usındı+.
26Aldı shep qolına shatır qazıǵın,
Oń qolına jumısshınıń balǵasın.
Urdı Siseranı, ezdi basın,
Shekesine qaqtı qazıqtı,
Qazıq ta tesip ótti onıń basın+.
27Jıǵıldı Sisera onıń ayaqları astına,
Qulap, jerde sozılıp jattı.
Ol jıǵılıp, Yaeldiń ayaqları astına,
Jıǵılǵan jerinde jansız qaldı.

28Siseranıń anası tereze artınan,

Zarlandı bılay dep, pánjireden qarap:

„Ulımnıń sawash arbası,

Keshikti nege bunshelli?

Esitilmeydi nege elege deyin,

Sawash arbalarınıń sesleri?“

29Juwap berer oǵan janındaǵı dana hayalları.

Anası da ózin jubatıp bılay der:

30„Múmkin, olar oljanı bólisip atırǵan shıǵar,

Hár jigittiń payına bir-eki qızdan.
Siseraǵa oljadan reńli kiyimler,
Awa, oljadan túsken ráńbáráń kiyimler,
Olja alǵannıń hár birine,

Eki ráńbáráń etip kestelengen kiyimler tiyisken shıǵar“.

31Jaratqan Iye! Barlıq dushpanlarıń usılay joq bolsın.

Seni súygenler bolsa,

Pútkil qúdireti menen shıqqan quyash yańlı bolsın!»

Sonnan keyin, el qırıq jıl paraxatshılıqta jasadı+.

6

Gideon

6^1Izraillılar Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi jáne isledi. Jaratqan Iye de olardı jeti jıl midyanlılarǵa táslim etti+. 2Midyanlılardıń izraillılarǵa kórsetken zulımlıǵı sonshelli awır bolǵanlıqtan, izraillılar ózleri ushın tawlarda panalaytuǵın jerler, úńgirler hám qorǵanlar islep aldı. 3Izraillılar egin ekken waqtında, midyanlılar, amalekler hám kúnshıǵıstaǵı basqa xalıqlar elge basqınshılıq etetuǵın edi. 4Olar Izrailda ordaların qurıp alıp, Gazaǵa deyingi eginlerin joq qılatuǵın hám tirishilik etiwge kerekli bolǵan qoy, sıyır, eshek sıyaqlı nárselerdiń hesh qaysısın qoymaytuǵın edi+. 5Sebebi olar ózleriniń malları hám shatırları menen birge shegirtke sıyaqlı kóp bolıp keletuǵın edi. Olardıń ózleriniń de, túyeleriniń de esap-sanı joq bolıp, Izraildı wayran etiw ushın, el boylap júretuǵın edi. 6Izrail xalqı midyanlılar sebepli sonshelli jarlılanıp qalǵanlıqtan, olar Jaratqan Iyege jalbarına basladı.

7Izraillılar midyanlılar sebepli Jaratqan Iyege jalbarınǵanda, 8Jaratqan Iye olarǵa bir payǵambar jiberdi. Payǵambar olarǵa bılay dedi:

– Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: «Sizlerdi Mısırdan, qul bolǵan jerińizden Men alıp shıqtım. 9Sizlerdi mısırlılardıń hám pútkil zulım etiwshilerdiń qolınan Men qutqardım. Olardı aldıńızdan quwıp, jerlerin sizlerge berdim+. 10Sonda Men sizlerge: „Men – sizlerdiń Qudayıńız Jaratqan Iye bolaman. Ózlerińiz jerlerinde jasap atırǵan amorlardıń qudaylarına tabınbańlar“, – degen edim. Biraq sizler sózime qulaq salmadıńlar».

11Sonnan keyin, Jaratqan Iyeniń perishtesi kelip, Ofra qalasındaǵı Abiezer áwladınan bolǵan Ioashqa tiyisli terebinf aǵashınıń astında otırdı. Sol waqıtta Ioashtıń ulı Gideon midyanlılardan jasırıp, sharap iskenjesinde biyday túyeklep atırǵan edi+. 12Jaratqan Iyeniń perishtesi oǵan kórinip:

– Háy, batır jigit, Jaratqan Iye seniń menen birge, – dedi.

13Gideon oǵan:

– O, mırzam, eger Jaratqan Iye bizler menen birge bolsa, onda bulardıń barlıǵı ne ushın basımızǵa tústi? Ata-babalarımız bizlerge: «Jaratqan Iye bizlerdi Mısırdan alıp shıqtı», – dep aytıp bergen edi. Jaratqan Iyeniń sol ájayıp isleri qayda qaldı? Jaratqan Iye bizlerdi taslap ketti hám midyanlılarǵa táslim qıldı, – dedi+.

14Jaratqan Iye Gideonǵa qarap:

– Ózińde bar bolǵan kúsh-quwatıń menen bar da, Izraildı midyanlılardıń qolınan qutqar. Seni Men jiberip atırman, – dedi.

15Gideon:

– O, Iyem, men Izraildı qalayınsha qutqara alaman? Meniń tiyrem Menashshe urıwındaǵı eń ázzi tiyre, men de úydegi genje ulman, – dedi+.

16Jaratqan Iye oǵan:

– Men seniń menen birge bolaman. Sen midyanlılardıń hámmesin bir adamdı jeńgendey qılıp, qırıp taslaysań, – dedi+.

17Sonda Gideon:

– Eger men Seniń miyrimińe erisken bolsam, meniń menen sóylesip atırǵan Sen ekenińdi biliwim ushın, maǵan bir nıshan kórset+. 18Iltimas, Saǵan sadaqamdı ákelip, usınbaǵanımsha, bul jerden ketip qalma, – dedi.

Jaratqan Iye Gideonǵa:

– Sen qaytıp kelgenińshe, usı jerde turaman, – dep juwap berdi+.

19Gideon úyine barıp, bir ılaqtı soydı, bir efa[*] unnan ashıtqısız nan pisirdi hám góshti sebetke saldı da, sorpasın tabaqqa quydı. Gideon bulardı terebinf aǵashınıń astına alıp barıp, perishtege usındı. 20Qudaydıń perishtesi oǵan:

– Góshti hám ashıtqısız nanlardı alıp, olardı mına tastıń ústine qoy da, sorpanı ústine quy, – dedi. Gideon aytılǵanlardı isledi+. 21Jaratqan Iyeniń perishtesi qolındaǵı tayaǵınıń ushın gósh hám ashıtqısız nanǵa tiygizgende, tastan ot shıqtı. Ot gósh hám ashıtqısız nandı jaǵıp, joq qılıp jiberdi. Sonnan keyin Jaratqan Iyeniń perishtesi kózden ǵayıp boldı+. 22Gideon kórgen adamınıń Jaratqan Iyeniń perishtesi ekenin túsinip:

– Wah, Quday Iye! Men Seniń perishteń menen júzbe-júz kóristim, – dedi+.

23Jaratqan Iye oǵan:

– Saǵan tınıshlıq bolsın. Qorqpa, ólmeyseń, – dedi.

24Gideon ol jerde Jaratqan Iye ushın qurbanlıq orın isledi. Qurbanlıq orındı «Jaratqan Iye – tınıshlıq» dep atadı. Bul orın búgin de Abiezer urpaqlarınıń Ofra qalasında tur.

25Tap sol kúni túnde Jaratqan Iye Gideonǵa:

– Ákeńniń padasınan jeti jasar bir buǵanı al. Sonnan keyin, ákeńniń Baal ushın soqtırǵan qurbanlıq ornın buzıp, qasındaǵı kiyeli aǵashtı shawıp tasla. 26Usı tóbeshiktiń ústine Qudayıń Jaratqan Iyege arnap, tegis etip qurbanlıq orın qur. Sońınan sol buǵanı al da, óziń kesetuǵın kiyeli aǵashtı otın qılıp, jandırılatuǵın qurbanlıq etip baǵıshla, – dedi. 27Gideon óz adamlarınan on adamdı qasına alıp, Jaratqan Iyeniń ózine aytqanların orınladı. Biraq ol úyindegilerden hám qala xalqınan qorqqanlıqtan, bunı kúndiz emes, al túnde isledi.

28Azanda erte turǵan qala xalqı Baalǵa arnalǵan qurbanlıq orınnıń buzılıp atırǵanın, kiyeli aǵashtıń shabılǵanın hám buǵanıń tazadan qurılǵan qurbanlıq orınnıń ústinde qurbanlıq qılıp usınılǵanın kórdi. 29Sonda olar bir-birinen: «Bunı kim isledi?» – dep soradı. Sorastırıp kórgennen soń, bul isti Ioash ulı Gideonnıń qılǵanın bildi. 30Sol sebepten olar Ioashqa:

– Balańdı sırtqa shıǵar, ol óliwi kerek. Sebebi ol Baaldıń qurbanlıq ornın buzıp, qasındaǵı kiyeli aǵashtı shawıp taslaǵan, – dedi.

31Ioash ózine topılıp kelgen adamlarǵa:

– Baaldı qorǵaw sizlerge qaldı ma? Onı qutqaratuǵın sizler me? Baaldı qorǵaytuǵınlar tańǵa deyin óltiriledi. Eger Baal quday bolsa, ol ózi ushın gúressin. Óytkeni buzılǵan qurbanlıq orın onıki-ǵo! – dedi.

32Sol kúni Ioash: «Baal ózi ushın ózi gúressin, óytkeni buzılǵan qurbanlıq orın onıki», – dep, Gideondı Erubbaal[*] dep atadı.

33Sol arada midyanlılar, amalekler hám shıǵıs xalıqları birlesip, Iordan dáryasınan ótti de, Izreel oypatlıǵına shatırların qurdı+. 34Sonda Jaratqan Iyeniń Ruwxı Gideonnıń ústine tústi hám ol kárnayın shertip, Abiezer urpaqların óziniń izine eriwge shaqırdı+. 35Gideon pútkil Menashshe urıwına xabarshılar jiberip, ol jerdegi xalıqtı da jıynadı. Ol Asher, Zebulon hám Naftaliy urıwlarına da xabarshılar jiberdi. Solay etip, olar da birlesiwge keldi.

36Sonda Gideon Qudayǵa bılay dedi:

– Eger Óziń wáde etkenińdey, Izraildı men arqalı qutqaratuǵınıń ıras bolsa, 37onda men mına qırqılǵan júndi qırmannıń ústine jayaman. Eger shıq júnniń ústine túsip, al jer qurǵaq bolsa, onda Óziń aytqanıńday, Izraildı men arqalı qutqaratuǵınıńdı bilemen.

38Solay boldı da. Erteńine azanda erte turǵan Gideon júndi alıp sıqqanda, júnnen bir kese tolı suw shıqtı.

39Sonnan keyin, Gideon Qudayǵa bılay dedi:

– Maǵan ǵázeplenbe, jáne bir tilegim bar. Usı jún arqalı sınawıma jáne bir márte ruxsat et. Bul ret tek jún ǵana qurǵaq bolıp, jer betin shıq qaplasın.

40Quday sol túnde Gideonnıń aytqanın isledi. Jún qurǵaq bolıp, pútkil jer betin shıq qapladı.

7

Gideonnıń midyanlılardı jeńiwi

7^1Erubbaal, yaǵnıy Gideon hám onıń janındaǵı barlıq adamlar erte turıp, Xarod bulaǵınıń basına orda qurdı. Midyanlılardıń ordası olardıń arqa tárepinde, More tóbeshiginiń qasındaǵı oypatlıqta edi.

2Jaratqan Iye Gideonǵa bılay dedi:

– Seniń qasıńdaǵı adamlar júdá kóp. Olar: «Óz kúshimiz benen qutqarıldıq» dep, Meniń aldımda maqtanbawı ushın, midyanlılardı olarǵa táslim qıla almayman+. 3Endi sen xalıqqa: «Kim qorqqanınan qaltırap turǵan bolsa, ketsin, Gilad tawınan izine qaytsın», – de.

Solay etip, xalıqtan jigirma eki mıń adam qaytıp ketip, ol jerde on mıń adam qaldı+.

4Jaratqan Iye Gideonǵa:

– Adamlarıńnıń sanı ele de kóp. Sen olardı suw boyına alıp bar. Men olardı sol jerde sen ushın elekten ótkeremen. «Seniń menen baradı» degen adamım seniń menen baradı. Al «Seniń menen barmaydı» degen adamım barmaydı, – dedi.

5Gideon xalıqtı suw boyına alıp bardı. Jaratqan Iye Gideonǵa:

– Iyt sıyaqlı tili menen suw ishkenlerdi bir tárepke, dizerlep otırıp suw ishkenlerdi ekinshi tárepke ayır, – dedi.

6Qolların awzına aparıp, tilleri menen suw ishkenlerdiń sanı úsh júz boldı. Al qalǵanlarınıń hámmesi suw ishiw ushın dizerlep otırdı. 7Jaratqan Iye Gideonǵa:

– Sizlerdi tili menen suw ishken úsh júz adam arqalı qutqaraman. Midyanlılardı saǵan táslim qılaman. Al qalǵanları úylerine qaytsın, – dedi.

8Solay etip, Gideon tek úsh júz adamdı ǵana alıp qalıp, qalǵan izraillılardı úylerine qaytarıp jiberdi. Sol úsh júz adam ketkenlerdiń azıq-awqatları menen kárnayların alıp qaldı. Midyanlılardıń ordası Gideon bolǵan jerdiń tómengi jaǵında, oypatlıqta edi.

9Jaratqan Iye sol kúni túnde Gideonǵa bılay dedi:

– Tur, midyanlılardıń ordasına hújim qıl, óytkeni olardı saǵan táslim qılıp atırman. 10Eger hújim etiwge qorqsań, Pura atlı xızmetshińdi janıńa alıp, tómenge, olardıń ordasına bar. 11Midyanlılardıń sózlerin tıńla. Sonda sen olarǵa hújim etiwge júreksineseń.

Solay etip, Gideon xızmetshisi Pura menen birge midyanlılar ordasınıń shetindegi saqshılar bólimine ketti. 12Oypatlıqqa jaylasıp alǵan midyanlılar, amalekler hám barlıq shıǵıs xalıqları shegirtke sıyaqlı kóp edi. Olardıń túyeleri de teńiz jaǵasındaǵı qum sıyaqlı esap-sansız edi+. 13Gideon ol jerge jetip barǵanda, bir adam óz joldasına kórgen túsin aytıp berip atır edi. Ol:

– Men bir tús kórdim. Túsimde arpadan pisirilgen bir shórek nan Midyan ordasına tuwrı domalap barıp, shatırǵa urılǵanda, shatır qulap, jer menen jeksen boldı, – dedi.

14Sol adamnıń joldası:

– Bul izraillı Ioash ulı Gideonnıń qılıshınan basqa hesh nárse emes. Quday midyanlılardı hám pútkil ordanı oǵan táslim etejaq bolǵanı, – dep juwap berdi.

15Gideon tústi hám onıń jorılıwın esitip, Qudayǵa sıyındı. Ol Izrail ordasına qaytıp kelip, adamlarına:

– Turıńlar! Jaratqan Iye Midyan ordasın sizlerge táslim qıldı, – dedi.

16Sońınan Gideon úsh júz adamdı úsh toparǵa bólip, olardıń hár birine bir kárnay hám bos bir gúzeden berdi. Gúzelerdiń ishinde shıralar bar edi+. 17Sonda Gideon olarǵa bılay dedi:

– Kózińiz mende bolsın. Men ne islesem, sizler de sonı isleńler. Olardıń ordasına barǵanımda, men ne islesem, sizler de sonı isleńler. 18Men hám meniń qasımdaǵılar kárnaylarımızdı shertkenimizde, sizler de ordanıń aynala dógereginde turıp, kárnaylarıńızdı shertińler de: «Jaratqan Iye ushın hám Gideon ushın!» – dep baqırıńlar+.

19Gideon hám onıń qasındaǵı júz adam túnde, ortanǵı gezektegi qarawıllar almasıwdan-aq, ordaǵa jetip bardı. Olar kárnayların shertip, qollarındaǵı gúzelerdi sındırdı. 20Úsh topar da kárnayların shertip, gúzelerin sındırdı. Olar shep qolına shırasın, oń qolına kárnayın uslap: «Jaratqan Iyeniń hám Gideonnıń qılıshı!» – dep baqırdı. 21Olardıń hár biri dushpan ordasınıń dógereginde, óz ornında turǵanda, ordadaǵılardıń hámmesi albırasıp, baqırısıp qasha basladı.

22Úsh júz kárnay birden shertilgende, Jaratqan Iye ordadaǵılardıń hámmesine bir-birine qarsı qılısh kótergizdi. Midyan ordası Serera táreptegi Beyt-Shittaǵa qaray, yaǵnıy Tabbatqa jaqın jerdegi Abel-Mexolanıń shetine deyin qashıp ketti+. 23Sonda Naftaliy, Asher hám pútkil Menashshe urıwlarınan bolǵan izraillılar shaqırıldı hám olar midyanlılardı quwa basladı.

24Keyin Gideon Efrayımnıń pútkil tawlı úlkesine xabarshılar jiberip, bılay dedi: «Tómenge túsip, midyanlılarǵa hújim qılıńlar. Olardıń jolların tosıw ushın, Beyt-Baraǵa deyingi Iordan dáryasınıń suw ótkellerin qolǵa kirgizińler». Solay etip, efrayımlılar jıynalıp, Beyt-Baraǵa deyingi Iordan dáryasınıń suw ótkellerin qolǵa kirgizdi+. 25Olar midyanlılardıń eki basshısın, Oreb penen Zeebti tutqınǵa aldı. Orebti Oreb jartasınıń qasında, al Zeebti Zeeb sharap iskenjesi janında óltirip, midyanlılardı quwıwdı dawam etti. Oreb penen Zeebtiń kesilgen basların Iordan dáryasınıń arǵı jaǵındaǵı Gideonǵa aparıp berdi+.

8

8^1Efrayım urıwınıń adamları Gideonǵa:

– Midyanlılar menen urısıwǵa ketkenińde, bizlerdi shaqırmadıń. Bizlerge ne ushın bunday qıldıń? – dep onı qattı ayıpladı+.

2Gideon olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Sizlerdiń islegen isińizdiń qasında meniki ne bolıptı? Efrayımnıń teriminen qalǵan júzimler Abiezerdiń pútkil júzim ónimlerinen jaqsıraq emes pe? 3Quday Midyan basshıları bolǵan Oreb hám Zeebti sizlerge táslim qıldı. Sizlerge teń keletuǵınday, men ne isley aldım?

Gideonnıń bul sózleri olardıń ǵázebin qaytardı+.

4Gideon hám onıń janındaǵı úsh júz adam Iordan dáryasına kelip, dáryanı kesip ótti. Olar sharshasa da, midyanlılardı quwıwdı dawam etti. 5Ol Sukkotqa kelgende, qala xalqına:

– Meniń izimnen kiyatırǵan adamlarıma nan berińler, olar haldan tayǵan. Men Midyan patshaları Zebax hám Salmunnanıń izinen quwıp baratırman, – dedi+.

6Sukkot basshıları oǵan:

– Seniń áskerlerińe nan bergendey, sen Zebax hám Salmunnanı tutqınǵa alıp pa ediń? – dedi+.

7Gideon olarǵa:

– Boladı, usı sózińiz ushın, Jaratqan Iye Zebax penen Salmunnanı maǵan táslim etkende, men denelerińizdi shól tikenleri hám sheńgelleri menen tilkim-tilkim qılaman, – dedi.

8Gideon ol jerden Penuelge ketti hám onıń xalqınan da tap solay dep ótinish qıldı. Biraq Penuel xalqı da Sukkot xalqınıń bergen juwabın berdi+. 9Gideon olarǵa:

– Saw-salamat izime qaytqanımda, bul minaranı qulataman, – dedi.

10Sol waqıtta Zebax penen Salmunna on bes mıńǵa shamalas aman qalǵan shıǵıs xalıqlarınıń áskerleri menen birlikte Qarqorda edi. Qurallanǵan bir júz jigirma mıń ásker ólgen edi. 11Gideon Nobax hám Iogbohanıń shıǵıs tárepindegi kárwan jolı menen barıp, ańsız turǵan dushpan ordasına hújim jasadı+. 12Zebax penen Salmunna qashıp ketti, al Gideon olardıń izinen quwdı. Ol Midyannıń eki patshası bolǵan usı Zebax penen Salmunnanı qolǵa alıp, olardıń barlıq áskerlerin albıratıp tasladı.

13Ioash ulı Gideon urıstan Xeres tóbeshigi boylap qayttı. 14Jolda Gideon Sukkottıń bir jas jigitin uslap alıp, onı sorawǵa tuttı. Jas jigit oǵan Sukkottıń jetpis jeti basshısı menen aqsaqallarınıń atların jazıp berdi.

15Gideon Sukkot xalqına barıp, olarǵa bılay dedi:

– Sizler maǵan: «Seniń haldan tayǵan adamlarıńa nan beretuǵınday, sen Zebax penen Salmunnanı tutqınǵa alıp pa ediń?» – dep meni masqaralaǵan edińiz. Minekey, Zebax penen Salmunna!

16Sońınan Gideon qala aqsaqalların toplap, Sukkot xalqın shól tikenleri hám sheńgelleri menen jazaladı. 17Keyin Penuel minarasın qulatıp, qala xalqın óltirdi+.

18Sońınan Gideon Zebax penen Salmunnadan:

– Taborda óltirgenlerińiz qanday adamlar edi? – dep soradı. Olar Gideonǵa:

– Olar saǵan uqsaǵan edi, hámmesi patsha ullarına megzes edi, – dep juwap berdi. 19Gideon olarǵa:

– Olar meniń tuwısqanlarım, anamnıń ulları edi. Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen, eger sizler olardı aman qaldırǵanıńızda, men de sizlerdi óltirmes edim, – dedi. 20Sonnan keyin, Gideon tuńǵısh ulı Eterge:

– Qáne, olardı óltir, – dedi. Degen menen, ele jas bolǵan Eter qorqıp, qılıshın kótermedi.

21Sonda Zebax penen Salmunna Gideonǵa:

– Bizlerdi óziń óltir. Erkektiń isin tek erkek isley aladı, – dedi.

Solay etip, Gideon barıp, Zebax penen Salmunnanı óltirdi hám túyeleriniń moynındaǵı yarım ay kórinisindegi bezeniw buyımların aldı+.

22Izraillılar Gideonǵa:

– Sen, ulıń hám aqlıǵıń bizlerge basshılıq etiń. Sebebi bizlerdi midyanlılardıń qolınan sen qutqardıń, – dedi+.

23Biraq Gideon olarǵa:

– Men de, ulım da sizlerge basshılıq qılmaymız. Sizlerge Jaratqan Iye basshılıq qıladı, – dep juwap berdi. 24Sońınan Gideon dawam etip:

– Sizlerden bir tilegim bar: maǵan hár birińiz oljalarıńızdan bir altın sırǵadan berińler, – dedi. Dushpanlar ismayıllılar bolǵanlıqtan, altın sırǵa taǵatuǵın edi+.

25Izraillılar:

– Jan dep beremiz, – dep, jerge bir jayıw jaydı da, oljalarınan bir sırǵadan jayıwdıń ústine tasladı. 26Ay kórinisindegi bezeniw buyımların, túymelerdi, Midyan patshalarınıń shım qızıl shapanların hám túyelerdiń moynındaǵı altın shınjırlardı esaplamaǵanda, Gideonnıń alǵan altın sırǵalarınıń awırlıǵı bir mıń jeti júz shekel[*] shıqtı. 27Gideon olardan bir efod[*] isletip, onı óz qalası bolǵan Ofraǵa jaylastırdı. Pútkil izraillılar usı efodqa tabınıp, Jaratqan Iyege opasızlıq qıldı. Solay etip, bul Gideon hám onıń shańaraǵı ushın bir duzaq boldı+.

28Izraillılardan jeńilgen midyanlılar olarǵa bir márte de qarsı kóterilmedi. El Gideon dáwirinde qırıq jıl paraxatshılıqta jasadı.

Gideonnıń ólimi

29Ioash ulı Erubbaal qaytıp kelip, óz úyinde jasawdı dawam etti. 30Onıń jetpis ulı bar edi, sebebi onıń hayalları kóp boldı. 31Gideonnıń Shexemde bir toqalı bar edi. Sol toqalı da bir ul tuwıp berip, onıń atın Abimelex qoydı+. 32Ioash ulı Gideon ǵarrılıq dáwranın súrip, qaytıs boldı. Ol Abiezer urpaqlarınıń Ofra qalasındaǵı ákesi Ioashtıń qábirine jerlendi.

33Gideon ólgennen keyin, izraillılar Jaratqan Iyege jáne opasızlıq qılıp, Baallarǵa tabındı. Olar Baal-Beritti ózlerine quday etip qoydı. 34Ózlerin átirapındaǵı dushpanlarınan qutqarǵan Qudayı Jaratqan Iyeni umıttı. 35Jáne de, olar Izrailǵa sonsha jaqsılıqlar qılǵan Erubbaaldıń, yaǵnıy Gideonnıń shańaraǵına da jaqsı qatnasta bolmadı.

9

Abimelex

9^1Erubbaaldıń ulı Abimelex dayılarınıń janına, Shexem qalasına barıp, olarǵa hám anasınıń tiyresinen bolǵan barlıq adamlarǵa bılay dedi:

2– Shexem xalqınan: «Sizler ushın qaysısı jaqsıraq? Gideonnıń jetpis ulı sizlerge biylik etkeni me yamasa bir adamnıń biylik etkeni me?» – dep sorańlar. Meniń ózlerińiz benen súyegi bir, qanlas ekenimdi umıtpańlar.

3Dayıları Abimelextiń aytqanların Shexem xalqına jetkerdi. Sonnan keyin, Abimelexke xalıqtıń kewli iyip: «Ol bizlerdiń tuwısqanımız boladı», – dedi. 4Olar Abimelexke Baal-Berit butxanasınan jetpis shekel gúmis berdi. Al Abimelex bul gúmiske ońbaǵan hám jaramas adamlardı izine ertti+. 5Sońınan ol Ofraǵa, ákesiniń úyine ketip, tuwısqanların, yaǵnıy Erubbaaldıń jetpis ulın bir tas ústinde óltirdi. Tek ǵana Erubbaaldıń genje ulı Iotam qashıp jasırınǵanı ushın aman qaldı+.

6Keyin pútkil Shexem hám Beyt-Millo xalıqları birge jıynalıp, Shexemdegi estelik tastıń janındaǵı terebinf aǵashınıń qasına bardı hám Abimelexti patsha etip tayınladı+.

7Bul xabar Iotamǵa jetip barǵanda, ol Gerizzim tawınıń tóbesine shıǵıp, bálent dawıs penen xalıqqa bılay dedi:

– Háy, Shexem xalqı! Meni tıńlańlar, sonda Quday da sizlerdi tıńlaydı+. 8Bir kúni terekler ózlerine patsha tańlap, onı maylamaqshı bolıptı. Sonda olar záytún aǵashına barıp: «Bizlerdiń patshamız bol», – depti+.

9Záytún aǵashı olarǵa: «Qudaylar hám adamlardı húrmetke eristiriw ushın qollanılatuǵın mayımdı taslap, tereklerdiń ústinde shaqalarımdı terbeltip turayın ba?» – dep juwap beripti.

10Sonda terekler ánjir aǵashına: «Kel, sen bizlerdiń patshamız bol», – depti.

11Ánjir aǵashı olarǵa: «Jaqsı hám mazalı miywemdi taslap, terekler ústinen basshılıq eteyin be?» – dep juwap beripti.

12Sońınan terekler júzim aǵashına: «Kel, sen-aq bizlerdiń patshamız bol», – depti. 13Júzim aǵashı olarǵa: «Qudaylardıń hám adamlardıń kewlin kóteretuǵın sharabımdı taslap, terekler ústinen basshılıq eteyin be?» – depti+.

14Aqırı terekler sheńgelge kelip: «Kel, bizlerdiń patshamız bol», – depti.

15Sheńgel olarǵa: «Eger shınında da meni maylap, ózlerińizge patsha etip qoymaqshı bolsańız, onda kelińler, kóleńkemde panalańlar. Eger panalamasańız, tikenlerimnen shıqqan ot Lebanonnıń kedr[*] aǵashların jandırıp jiberedi», – depti+.

16Minekey, sizler Abimelexti patsha etip saylap ádil hám durıs isledik dep oylaysızlar ma? Erubbaal hám onıń shańaraǵına jaqsılıq etkenińiz usı ma? Bul múnásibetińiz ákeme ılayıq pa? 17Al ákem sizlerdi midyanlılardıń qolınan qutqarıw ushın óz janın qáwip astına qoyıp, sizler ushın urıstı. 18Biraq búgin sizler ákemniń shańaraǵına qarsı qol kóterdińler, onıń jetpis ulın bir tastıń ústinde óltirdińler. Onıń toqalınan tuwılǵan Abimelexti bolsa, óz tuwısqanıńız bolǵanı ushın Shexemge patsha qılıp qoydıńlar. 19Eger búgin Erubbaal hám onıń shańaraǵına ádil hám durıs is islegen bolsańız, onda Abimelex ushın quwanıń, ol da sizler ushın quwansın! 20Biraq olay bolmasa, Abimelexten ot shıǵıp, Shexem hám Beyt-Millo xalqın jandırıp jibersin. Ya bolmasa, Shexem hám Beyt-Millo xalqınan ot shıǵıp, Abimelexti jandırıp jibersin.

21Sońınan Iotam tuwısqanı Abimelexten uzaqqa, Beerge qaray qashıp ketip, sol jerde jasadı+.

22Abimelex Izraildı úsh jıl basqardı. 23Keyin Quday Abimelex penen Shexem xalqınıń arasına jaman ruwx jiberip, bir-birine qarsı qıldı hám xalıq Abimelexke boysınbay qoydı+. 24Sebebi Quday bunı óz tuwısqanları bolǵan Erubbaaldıń jetpis ulın óltirgen Abimelexten hám onıń bul isin qollap quwatlaǵan Shexem xalqınan, olar tókken qannıń qunın alıw ushın isledi. 25Shexem xalqı Abimelexke qarsı taw baslarında buqqı jasadı hám ol jerden ótkenlerdiń hámmesin tonadı. Bul haqqında Abimelexke xabar jetti.

26Ebed ulı Gaal tuwısqanları menen birge kelip, Shexemge jaylastı. Ol Shexem xalqınıń isenimine kirdi. 27Olar baǵlarǵa barıp, júzim jıynadı hám onı sıǵıp, sharap islegennen keyin, bayramladı. Olar óz qudayınıń butxanasında iship-jep otırıp, Abimelexke mazaq sózler ayttı. 28Sonda Ebed ulı Gaal bılay dedi: «Bizler, yaǵnıy Shexem xalqı Abimelexke xızmet etetuǵınday, ol kim bolıptı? Ol Erubbaaldıń ulı emes pe? Zebul da onıń oń qolı emes pe? Sizler shexemlilerdiń atası Xamordıń urpaǵınan bolǵanlarǵa xızmet qılıńlar. Abimelexke ne dep xızmet etemiz+? 29Qánekey, bul xalıqtı men basqarsam edi! Sonda Abimelexti ózim quwıp jiberer edim hám oǵan: „Áskerlerińdi kóbeytip, sawash maydanına shıq!“ – der edim»+.

30Qala basshısı Zebul Ebed ulı Gaaldıń sózlerin esitkende, ǵázebi qaynadı. 31Ol Abimelexke jasırın túrde xabarshılar jollap, olar arqalı mınalardı aytıp jiberdi: «Mine, Ebed ulı Gaal hám onıń tuwısqanları Shexemge keldi. Olar qalanı saǵan qarsı qoymaqta. 32Endi sen túnde adamlarıń menen birge kelip, atızda buqqı taslap jat. 33Azanda tań atıwdan-aq ornıńnan turıp, qalaǵa hújim jasa. Gaal hám onıń adamları saǵan qarsı shıqqanda, olarǵa qolıńnan kelgenin isle».

34Solay etip, Abimelex hám onıń adamları túnde turıp, tórt toparǵa bólindi de, Shexemge jaqın jerde buqqı taslap jattı.

35Ebed ulı Gaal sırtqa shıǵıp, qala dárwazasınıń awzında turǵanda, Abimelex hám onıń qasındaǵılar buqqıda jatırǵan jerinen shıqtı. 36Kiyatırǵanlardı kórgen Gaal Zebulǵa:

– Tawlardıń tóbesinen túsip kiyatırǵanlarǵa qara! – dedi.

Zebul oǵan:

– Adamlarǵa uqsatıp turǵanıń negizinde tawlardıń kóleńkesi-ǵo, – dedi.

37Biraq Gaal sózin dawam etip:

– Qara, úlkemizdiń ortasındaǵı tóbeshikten adamlar túsip kiyatır. Palkerler terebinfi tárepten de bir topar kiyatır, – dedi.

38Sonda Zebul Gaalǵa:

– Endi seniń: «Bizler Abimelexke xızmet etetuǵınday, ol kim bolıptı?» – degen sóziń qayaqta? Sen mensinbegen xalıq usı emes pe? Qáne, endi shıǵıp, olar menen óziń urıs, – dedi.

39Gaal Shexem xalqın baslap, Abimelex penen urısıwǵa shıqtı. 40Biraq ol jeńilip qasha basladı hám Abimelex onıń izinen quwdı. Qalanıń kirer awzına deyingi aralıqta kóp sanlı óliler jayrap jattı.

41Abimelex Arumada qaldı. Al Zebul Gaalǵa hám onıń tuwısqanlarına Shexemde jasawǵa ruxsat bermey, olardı qaladan quwıp jiberdi.

42Erteńine Abimelex shexemlilerdiń atızlarǵa shıqqanınan xabar taptı. 43Ol adamların úsh toparǵa bólip, atızlarda buqqı taslap jattı. Xalıqtıń qaladan shıqqanın kórgende hújim qılıp, olardı óltirdi. 44Abimelex janındaǵı toparı menen jıldam túrde qalanıń kirer awzına barıp turǵanda, basqa eki toparı atızda bolǵanlarǵa hújim jasap, olardı óltirdi. 45Abimelex kún boyı qalaǵa qarsı urısıp, qalanı qolǵa kirgizdi hám xalqın qılıshtan ótkizdi. Qalanı wayran etip, ústine duz septi+.

46Shexem minarasındaǵı adamlar bolǵan waqıyalar haqqında esitkende, El-Berit butxanasınıń qorǵanın panaladı. 47Abimelex Shexem minarasında bolǵanlardıń sol jerge jıynalǵanınan xabar taptı. 48Sonda ol qasındaǵı adamları menen birge Salmon tawına shıqtı. Qolına bir balta alıp, terektiń shaqasın shaptı da, onı iynine qoyıp, qasındaǵı xalıqqa: «Meniń ne islegenimdi kórdińler, dárriw sizler de solay isleńler», – dedi+. 49Solay etip, hámmesi bir shaqadan kesip alıp, Abimelextiń izine erdi. Olar shaqalardı qorǵannıń túbine úyip, ot berdi. Solay etip, Shexem minarasındaǵı mıńǵa jaqın erkek hám hayallar óldi.

50Sonnan keyin, Abimelex Tebeske bardı da, qalanı qamal qılıp, onı qolǵa kirgizdi. 51Qalanıń ortasında bekkem bir minara bar edi. Erkek hám hayallar, pútkil qala xalqı sol jerdi panaladı. Olar qapılardı ilip, minaranıń tóbesine shıqtı. 52Abimelex minaraǵa kelip, oǵan hújim qıldı. Biraq ol minaraǵa ot beriw ushın qapısına jaqınlasqanda, 53bir hayal digirmannıń ústingi tasın Abimelextiń ústine ılaqtırıp jiberip, basın jardı+.

54Abimelex dárhal qural-jaraǵın alıp júretuǵın nókerin shaqırıp aldı da, oǵan:

– Qılıshıńdı shıǵar da, meni óltir. Hesh kim: «Abimelexti bir hayal óltirdi» dep aytıp júrmesin, – dedi.

Nóker qılıshın Abimelexke suǵıp, onı óltirdi+. 55Abimelextiń ólgenin kórgende, izraillılar úylerine qayttı.

56Solay etip, jetpis tuwısqanın óltirip, ákesine qarsı jawızlıq qılǵanı ushın, Quday Abimelexti usılay jazaladı. 57Quday Shexem xalqın da islegen barlıq jawızlıqları ushın jazaladı. Olar Erubbaaldıń ulı Iotamnıń ǵarǵısına ushıradı.

10

Tola

10^1Abimelextiń óliminen keyin, Izraildı qutqarıw ushın Issaxar urıwınan Dodonıń aqlıǵı, Puanıń ulı bolǵan Tola atlı bir adam shıqtı. Tola Efrayımnıń tawlı úlkesindegi Shamirde jasaytuǵın edi. 2Ol Izrailǵa jigirma úsh jıl biylik etkennen soń, qaytıs boldı hám Shamirde jerlendi.

Yair

3Sonnan keyin, Giladtan Yair degen adam shıǵıp, Izrailda jigirma eki jıl biylik etti. 4Onıń otız ulı boldı. Olar otız eshekke minip, otız qalanı basqardı. Gilad jerindegi bul qalalar búgin de Yairge tiyisli qalalar dep ataladı+. 5Yair ólip, Qamonda jerlendi.

Izraildıń dushpanlarınıń qolına táslim etiliwi

6Izraillılar Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi jáne isledi. Olar Baallar hám Ashtartalarǵa, aramlılar, sidonlılar, moablılar, ammonlar hám filistlerdiń butlarına tabınıp ketti. Olar Jaratqan Iyeni taslap ketti, Oǵan sıyınbay qoydı+. 7Solay etip, izraillılarǵa ǵázebi qaynaǵan Jaratqan Iye olardı filistler menen ammonlardıń qolına tapsırdı. 8Olar Iordan dáryasınıń arǵı tárepinde, Giladtaǵı amorlardıń jerinde jasaytuǵın pútkil izraillılardı sol jıldan baslap on segiz jıl dawamında ezip, olarǵa zulımlıq isledi. 9Ammon xalqı Yahuda, Benyamin hám Efrayım urıwları menen urısıw ushın Iordan dáryasınan ótti. Sol sebepli Izrail awır awhalda qaldı. 10Sonda izraillılar Jaratqan Iyege:

– Bizler Saǵan qarsı gúna isledik. Seni, óz Qudayımızdı taslap, Baallarǵa tabınıp kettik, – dep nala shekti+.

11Jaratqan Iye izraillılarǵa bılay dep juwap berdi:

– Sizlerdi mısırlılardan, amorlardan, ammonlardan hám filistlerden qutqarǵan Men emes pe edim? 12Sidonlılar, amalekler hám maonlılar sizlerge eziwshilik qılǵanda da, sizler Maǵan nala shekken edińiz hám Men sizlerdi olardıń qolınan qutqarǵan edim. 13Biraq sizler Meni taslap, basqa qudaylarǵa tabınıp kettińiz. Sol sebepli Men de endi sizlerdi qutqarmayman. 14Barıńlar, tańlaǵan qudaylarıńızǵa nala etińler. Qıyınshılıqqa túskenińizde, sizlerdi olar qutqarsın+.

15Izraillılar Jaratqan Iyege:

– Bizler gúna isledik. Neni maqul dep tapsań, bizlerge sonı isle. Tek búgin bizlerdi qutqar, – dedi.

16Sońınan olar ózlerindegi jat qudaylardıń músinlerin ılaqtırıp taslap, Jaratqan Iyege sıyındı. Jaratqan Iye de izraillılardıń jábir shegiwine artıq shıdamadı.

17Ammonlar urısıw ushın jıynalıp, Giladta orda qurǵanda, izraillılar da jıynalıp, Mispada ordasın qurdı. 18Gilad áskerleriniń basshıları bir-birine: «Ammonlarǵa qarsı birinshi bolıp urıstı baslaǵan adam pútkil Gilad xalqınıń basshısı boladı», – dedi.

11

Iftax

11^1Giladlı Iftax degen bir márt jawınger bar edi. Ol bir buzıq hayaldıń ulı bolıp, ákesiniń atı Gilad edi+. 2Giladtıń óz hayalı da oǵan ullar tuwıp berdi. Olar úlkeygende Iftaxtı quwıp, oǵan:

– Ákemizdiń úyinen miyras almaysań. Óytkeni sen basqa bir hayaldıń ulısań, – dedi. 3Iftax tuwısqanlarınan qashıp, Tob jurtına jaylasıp aldı hám dógeregine jıynalǵan ońbaǵan adamlar onıń menen birge basqınshılıq ete basladı+.

4Bir qansha waqıt ótkennen keyin, ammon xalqı izraillılarǵa urıs ashtı. 5Urıs waqtında, Gilad aqsaqalları Iftaxtı alıp keliw ushın Tob jurtına ketti. 6Olar Iftaxqa:

– Júr, bizlerdiń sárkárdamız bol, ammonlar menen urısayıq, – dedi.

7Iftax olarǵa:

– Meni jek kórip, ákemniń úyinen quwǵan sizler emes pe? Basıńızǵa is túskende, ne ushın maǵan keldińiz? – dep juwap berdi.

8Gilad aqsaqalları oǵan:

– Endi saǵan bas iyip keliwimizdiń sebebi, sen bizler menen birge barıp, ammonlar menen urıs. Sonda sen bizlerge, yaǵnıy Gilad xalqına basshı bolasań, – dedi+.

9Iftax olardan:

– Ammonlar menen urısıwǵa meni alıp barsańız hám Jaratqan Iye olardı maǵan táslim qılsa, onda men sizlerdiń basshıńız bolaman, – dedi.

10Gilad aqsaqalları oǵan:

– Jaratqan Iye bizlerge gúwa bolsın, anıq aytqanıńday boladı, – dedi+.

11Solay etip, Iftax Gilad aqsaqalları menen birge ketti. Xalıq onı ózlerine basshı hám sárkárda etip qoydı. Iftax aytqan barlıq sózlerin Mispada, Jaratqan Iyeniń aldında tákirarladı.

12Sonnan keyin, Iftax ammon xalqınıń patshasına elshiler jiberip: «Jerimizge urıs ashıwǵa kelgendey, bizlerdiń aramızda qanday kelispewshilik bolǵan edi?» – dedi.

13Ammon patshası Iftaxtıń elshilerine mına juwaptı aytıp jiberdi: «Izraillılar Mısırdan shıqqannan keyin, Arnon dáryasınan baslap Yabboq hám Iordan dáryalarına deyingi jerlerimdi alıp qoydı. Endi bul jerlerdi maǵan urıssız qaytarıp ber»+.

14Iftax ammon xalqınıń patshasına jáne elshiler jiberip, 15bılay dedi: «Iftax bılay dep atır: Izrail Moab jerlerin de, ammon xalqınıń jerlerin de almadı+. 16Sebebi Izrail Mısırdan shıqqan waqıtta shól arqalı júrip, Qızıl teńizge, keyin Qadeshke keldi+. 17Sońınan Izrail Edom patshasına elshiler jiberip, jerleri arqalı ótiwge ruxsat soradı. Biraq Edom patshası qulaq aspadı. Izrail Moab patshasına da elshiler jiberdi, biraq ol da ruxsat bermedi. Sonlıqtan Izrail Qadeshte qaldı+.

18Keyin Izrail shól jerler menen júrip, Edom menen Moab jerleriniń átirapınan ótti. Olar Moab jeriniń shıǵıs tárepine kelip, Arnonnıń arǵı tárepine ornalastı. Biraq Moab shegarasınıń ishine kirmedi. Óytkeni Arnon moablılardıń shegarası edi+.

19Sońınan Izrail Xeshbonda húkimdarlıq etip atırǵan amorlardıń patshası Sixonǵa elshiler jiberip: „Jerimizge barıw ushın seniń eliń arqalı ótiwimizge ruxsat ber“, – dedi. 20Biraq Sixon Izraildıń jerinen kesip ótiwine isenbedi. Sonlıqtan ol barlıq áskerlerin jıynap, Yahasada orda qurdı hám Izrailǵa urıs ashtı+.

21Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye Sixondı hám onıń pútkil xalqın izraillılarǵa táslim qıldı. Izraillılar amorlardı jeńip, olar jasaǵan jerlerdiń hámmesin qolǵa kirgizdi. 22Olar Arnonnan Yabboq dáryasına, shólden Iordan dáryasına deyin sozılǵan pútkil Amor jerlerin iyelep aldı.

23Endi Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye amorlardı Óz xalqı bolǵan Izraildıń aldınan quwǵannan keyin, olardı qaytarıp alıwǵa seniń qanday haqıń bar? 24Qudayıń bolǵan Kemosh saǵan bir jer berse, ol jerge iyelik etpes pe ediń? Bizler de Qudayımız Jaratqan Iyeniń ózlerimizge bergen jerlerine iyelik etemiz+. 25Sen Moab patshası Sippor ulı Balaqtan ústemseń be? Ol qashan izraillılar menen tartısıp, qashan olar menen urısıwǵa shıqtı+? 26Izraillılar úsh júz jıldan berli Xeshbon menen Aroerde hám olardıń átirapındaǵı awıllarda, jáne de, Arnon jaǵasındaǵı barlıq qalalarda jasap kiyatır. Usı waqıtqa deyin bul jerlerdi ne ushın almadıńlar? 27Men seniń aldıńda ayıplı emespen. Biraq sen maǵan qarsı urısqa shıǵıp, nahaqlıq qılıp atırsań. Jaratqan Iye – Qazı, Onıń Ózi búgin izraillılarǵa hám ammonlarǵa qazılıq etsin»+.

28Biraq Iftaxtıń aytıp jibergen bul sózlerine Ammon patshası qulaq salmadı.

29Sonda Jaratqan Iyeniń Ruwxı Iftaxtıń ústine tústi. Iftax Gilad hám Menashsheden, sońınan Giladtaǵı Mispadan ótip, ammonlarǵa qaray ketti+. 30Ol Jaratqan Iyeniń aldında wáde berip bılay dedi: «Eger ammonlardı maǵan táslim qılsań,+
31olardı jeńip, saw-salamat qaytqanımda, meni kútip alıw ushın úyimniń esiginen birinshi bolıp kim shıqsa, onı Jaratqan Iyege baǵıshlap, jandırılatuǵın qurbanlıq etip beremen»+.

32Sonnan keyin, Iftax ammonlar menen urısıwǵa ketti. Jaratqan Iye olardı Iftaxqa táslim qıldı. 33Iftax Aroerden Minnitke shekemgi jigirma qalanı hám Abel-Keramimge shekemgi qalalardı wayran etip, ammonlardı úlken jeńiliske ushırattı. Solay etip, ammonlar izraillılarǵa baǵınıshlı boldı+.

34Iftax Mispaǵa, óz úyine qaytqanda, onıń qızı dáp shertip, oyınǵa túsip, onı kútip alıwǵa shıqtı. Bul qız onıń jalǵız perzenti bolıp, onnan basqa ya ulı, ya qızı joq edi. 35Iftax qızın kórgende, kiyimlerin jırtıp:

– Wah, qızım, júregimdi qan etip, meni baxtıqara qıldıń-ǵo! Óytkeni men Jaratqan Iyege bergen wádemdi buza almayman, – dedi+.

36Qız ákesine:

– Aǵa, sen Jaratqan Iyege ant ishtiń. Jaratqan Iye dushpanlarıń bolǵan ammonlardan seniń ushın ósh alǵan eken, endi sen de awzıńnan ne shıqqan bolsa, maǵan sonı isle, – dedi. 37Sońınan qız ákesine jáne:

– Bir tilegim bar: maǵan eki ay máwlet ber, doslarım menen tawǵa shıǵıp, maǵan turmısqa shıǵıw nesip etpegenine jılayın, – dedi.

38Ákesi qızına:

– Yaqshı, bara ǵoy, – dep eki ayǵa ruxsat berdi. Qız dosları menen birge tawǵa shıǵıp, turmısqa shıǵıw nesip etpegenine jıladı. 39Eki aydan soń, qız ákesiniń janına qayttı. Ákesi bergen wádesin orınladı. Qızǵa erkektiń qolı tiymegen edi.

Sonnan keyin, Izrailda mınaday bir dástúr payda boldı: 40Izrail xalqınıń qızları hár jılı tawǵa shıǵıp, giladlı Iftaxtıń qızı ushın tórt kún aza tutatuǵın boldı.

12

Iftax hám Efrayım arasındaǵı urıs

12^1Efrayım urıwı jıynalıp, Safonǵa qaray keship ótti. Olar Iftaxqa:

– Ammonlar menen urısıwǵa ketkenińde, bizlerdi ne ushın shaqırmadıń? Sonlıqtan bizler seni de, úyińdi de jaǵıp jiberemiz, – dedi+.

2Iftax olarǵa:

– Xalqım hám men ammonlar menen qattı jánjelleskenimizde, men sizlerdi shaqırǵan edim. Biraq sizler kelip, meni olardıń qolınan qutqarmadıńlar. 3Meni qutqarmaytuǵınıńızǵa kózim jetkende, janımdı qáwip astına qoyıp, ammonlarǵa qarsı hújim jasadım. Keyin Jaratqan Iye olardı maǵan táslim qıldı. Ne ushın búgin meniń menen urısıwǵa keldińler? – dedi.

4Efrayım urıwınan bolǵanlar giladlılarǵa: «Háy, Efrayım hám Menashshe urpaqları arasında jasaytuǵın giladlılar! Sizler Efrayımnıń qashqınlarısız», – degen edi. Sonda Iftax pútkil Gilad xalqın jıynap, Efrayım urıwına qarsı sawashqa tústi hám olardı qıyrattı. 5Iordan dáryasındaǵı Efrayım urıwınıń jerine qaray ótetuǵın ótkellerdi qolǵa alǵan giladlılar ótpekshi bolıp kelgen qashqınnan: «Efrayım urıwınanbısań?» dep soraǵanda, ol: «Yaq» dese, 6sonda olarǵa: «Shibbolet dep ayt», – deytuǵın edi. Biraq olar: «Sibbolet» deytuǵın edi. Óytkeni olar «shibbolet» sózin durıs ayta almaytuǵın edi[*]. Sol sebepli olardı uslap, Iordan dáryasınıń ótkellerinde óltiretuǵın edi. Sol waqıtta efrayımlılardan qırıq eki mıń adam óltirildi. 7Giladlı Iftax Izrailda altı jıl biylik qıldı. Sonnan keyin ol ólip, Giladtıń bir qalasında jerlendi.

Ibsan, Elon hám Abdon

8Keyin ala Izrail xalqına beytlehemli Ibsan biylik etti. 9Ibsannıń otız ulı hám otız qızı boldı. Ol qızların basqa tiyrelerge uzatıp, ulların da basqa urıwlardan úylendirdi. Ibsan Izrailda jeti jıl biylik etti. 10Sońınan ol ólip, Beytlehemde jerlendi.

11Ibsannan keyin, Izrailda Zebulon urıwınan bolǵan Elon on jıl biylik etti. 12Ol ólip, Zebulon jerindegi Ayyalonda jerlendi.

13Elonnan keyin, Izrailda Piratonnan bolǵan Hillel ulı Abdon biylik etti. 14Abdonnıń jetpis eshekke minip júretuǵın qırıq ulı hám otız aqlıǵı boldı. Abdon Izrailda segiz jıl biylik etti. 15Piratonlı Hilleldiń ulı Abdon ólip, Efrayım jerindegi, burın amaleklerge tiyisli bolǵan tawlı úlkedegi Piratonǵa jerlendi.

13

Samsonnıń tuwılıwı

13^1Izrail xalqı Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi jáne isley basladı. Jaratqan Iye de olardı qırıq jılǵa filistlerdiń qolına tapsırdı+.

2Sora qalasınan, Dan urıwınan bolǵan Manoax atlı bir adam bar edi. Onıń hayalı násilsiz bolıp, hesh perzenti joq edi+. 3Jaratqan Iyeniń perishtesi hayalǵa kórinip, oǵan bılay dedi:

– Sen násilsiz bolıp, perzent kórmegen bolsań da, endi hámiledar bolıp, bir ul tuwasań+. 4Endigiden bılay abaylı bol, sen sharap ta, basqa ótkir ishimlik te ishpe hám hesh bir haram nárse jeme. 5Sebebi sen hámiledar bolıp, bir ul tuwasań. Onıń basına páki tiymesin. Óytkeni bala ana qursaǵınan baslap-aq, Qudayǵa baǵıshlanǵan boladı hám ol Izrail xalqın filistlerdiń qolınan qutqara baslaydı+.

6Hayal kúyewine bılay dedi:

– Qasıma Qudaydıń bir adamı keldi. Ol Qudaydıń perishtesi sıyaqlı júdá aybatlı edi. Men onnan qay jerden kelgenin soramadım, ol da maǵan atın aytpadı. 7Biraq ol maǵan: «Sen hámiledar bolıp, bir ul tuwasań. Endigiden bılay, sharap ta, basqa ótkir ishimlik te ishpe hám hesh bir haram nárse jeme. Sebebi bala ana qursaǵınan baslap, óletuǵın kúnine deyin, Qudayǵa baǵıshlanǵan boladı», – dedi.

8Sonda Manoax Jaratqan Iyege duwa etip: «O Iyem, Sen jibergen sol Qudaydıń adamı jáne keliwin hám tuwılatuǵın bala ushın ne islewimiz kerekligin bizlerge úyretiwin jalbarınıp sorayman», – dedi.

9Quday Manoaxtıń duwasın esitti. Hayal atızda otırǵan waqıtta, Qudaydıń perishtesi oǵan jáne keldi. Biraq Manoax hayalınıń janında joq edi. 10Hayal kúyewine xabar beriw ushın asıǵıs túrde juwırıp ketti hám kúyewine:

– Ana birde qasıma kelgen adam maǵan jáne kórindi! – dedi.

11Manoax turıp, hayalınıń izine erdi hám sol adamnıń janına kelip, onnan:

– Hayalım menen sóylesken siz be? – dep soradı.

Sol adam oǵan:

– Awa, men, – dedi.

12Manoax onnan:

– Siziń aytqanlarıńız orınlanǵanda, bala qalay jasawı hám ne islewi kerek? – dep soradı.

13Jaratqan Iyeniń perishtesi Manoaxqa bılay dedi:

– Hayalıń aytqanlarımnıń hámmesin orınlasın. 14Ol júzimnen islengen hesh bir nárseni jemesin, sharap ta, basqa ótkir ishimlik te ishpesin hám hesh bir haram nárse jemesin. Buyırǵanlarımnıń hámmesin orınlasın.

15Sonda Manoax Jaratqan Iyeniń perishtesine:

– Toqtap turıń. Siz ushın bir ılaq soymaqshımız, – dedi+.

16Jaratqan Iyeniń perishtesi oǵan:

– Meni irikkeniń menen tayarlaǵan awqatıńdı jemeymen. Eger jandırılatuǵın qurbanlıq bermekshi bolsań, onı Jaratqan Iyege ber, – dedi. Al Manoax onıń Jaratqan Iyeniń perishtesi ekenligin bilmegen edi.

17Manoax Jaratqan Iyeniń perishtesine:

– Aytqanlarıńız orınlanǵanda, sizge alǵıs aytıwımız ushın, atıńızdıń kim ekenin aytıń, – dedi.

18Jaratqan Iyeniń perishtesi Manoaxqa:

– Atımdı ne ushın sorap atırsań? Meniń atım qupıya at, – dedi+.

19Manoax bir ılaq penen ǵálle sadaqasın alıp, bir tastıń ústinde Jaratqan Iyege qurbanlıq berdi. Sol waqıtta Manoaxtıń hám onıń hayalınıń kóz aldında tań qalarlıq waqıya júz berdi:+
20qurbanlıq orınnan jalın kóterilgende, Jaratqan Iyeniń perishtesi jalın menen birge aspanǵa kóterilip ketti. Bunı kórgen Manoax hám onıń hayalı et betinen jerge jıǵıldı. 21Sonnan keyin, Jaratqan Iyeniń perishtesi Manoaxqa hám onıń hayalına qaytıp kórinbedi. Sonda Manoax onıń Jaratqan Iyeniń perishtesi ekenin túsindi. 22Manoax hayalına:

– Bizler sózsiz ólemiz, óytkeni Qudaydı kórdik, – dedi+.

23Hayalı oǵan:

– Eger Jaratqan Iye bizlerdi óltiriwdi qálegende, onda jandırılatuǵın qurbanlıǵımızdı hám ǵálle sadaqamızdı qabıl etpegen bolar edi. Ol búgin bulardıń barlıǵın bizlerge kórsetip te, aytıp ta otırmas edi, – dep juwap berdi.

24Solay etip, hayal ul tuwıp, onıń atın Samson dep qoydı. Bala ósip úlkeydi hám Jaratqan Iye onı jarılqadı+. 25Sora menen Eshtaol arasındaǵı Maxane-Danda bolǵan Samsondı Jaratqan Iyeniń Ruwxı basqara basladı+.

14

Samsonnıń úyleniwi

14^1Bir kúni Samson Timnaǵa bardı. Ol jerde Samson filistli bir qızdı kórip qaldı+. 2Ol qaytıp kelip, ata-anasına:

– Timnada filistli bir qızdı kórdim, onı maǵan hayallıqqa alıp beriń, – dedi+.

3Ata-anası oǵan:

– Aǵayin-tuwǵanlardıń yamasa xalqımızdıń arasında saǵan qız qurıp qalıp pa? Ne ushın súnnetsiz filistlerden qız almaqshısań? – dedi.

Biraq Samson ákesine:

– Maǵan sol qızdı alıp ber, óytkeni ol maǵan unap qaldı, – dedi+. 4Samsonnıń ata-anası bunıń Jaratqan Iyeniń erki ekenin bilmeytuǵın edi. Sebebi Jaratqan Iye sol waqıtta izraillılarǵa húkimdarlıq etip atırǵan filistlerge qarsı qolaylı pursat izlep atırǵan edi.

5Solay etip, Samson ata-anası menen birge Timnaǵa ketti. Olar Timnadaǵı júzim baǵlarına jaqınlasqanda, bir arıslan aqırıp, Samsonnıń qarsı aldınan shıqtı. 6Sonda Jaratqan Iyeniń Ruwxı Samsondı biylep aldı. Ol qolında hesh nárse bolmasa da, arıslandı ılaqtı bólgendey etip, bólip tasladı. Biraq ol bul isin ata-anasına bildirmedi+. 7Sońınan Samson barıp, qız benen sóylesti hám qız oǵan unadı.

8Bir neshe kúnnen keyin, Samson qızǵa úyleniw ushın jáne Timnaǵa ketip baratırǵanda, ol arıslannıń óligin kóriw ushın burıldı. Qarasa, arıslannıń óliginde pal hárreleriniń uyası hám pal bar eken. 9Samson paldan bir qosuwıs alıp, jol-jónekey jep ketti. Ol ata-anasına kelip, olarǵa da paldan berdi, olar da jedi. Biraq paldı arıslannıń óliginen alǵanın aytpadı.

10Samsonnıń ákesi qızdıń úyine bardı hám Samson da ol jerde zıyapat berdi. Sebebi dástúr boyınsha kúyew bala usılay isleytuǵın edi. 11Filistler Samsonǵa otız jas jigitti kúyew jora qılıp jiberdi. 12Sonda Samson olarǵa bılay dedi:

– Men sizlerge bir jumbaq aytayın. Jumbaǵımdı zıyapattıń jeti kúni ishinde durıs tapsańız, onda sizlerge zıǵırdan toqılǵan otız kóylek hám bahalı otız shapan beremen+. 13Biraq eger jumbaqtı taba almasańlar, onda sizler maǵan zıǵırdan tigilgen otız kiyim hám bahalı otız shapan beresizler.

Olar Samsonǵa:

– Jumbaǵıńdı ayt, esiteyik, – dedi.

14Samson olarǵa bılay dedi:

«Jeytuǵınnan jelinetuǵın shıqtı,

Kúshliden mazalı shıqtı».

Aradan úsh kún ótse de, filistler jumbaqtı taba almadı.

15Tórtinshi[*] kúni olar Samsonnıń hayalına:

– Kúyewińdi kóndirip, bizlerge jumbaqtıń sheshimin bilip ber. Bolmasa, bizler seni de, ákeńniń úyin de jaǵıp jiberemiz. Bizlerdi ne bul jerge tonaw ushın shaqırdıńlar ma? – dedi+.

16Hayalı Samsonǵa jılap:

– Sen meni jek kóreseń, sen meni jaqsı kórmeyseń. Óytkeni meniń xalqımnıń jigitlerine jumbaq ayttıń, biraq onıń juwabın maǵan aytpadıń, – dedi.

Samson hayalına:

– Óz ata-anama aytpaǵanımdı ne ushın saǵan aytıwım kerek? – dedi+.

17Hayal jeti kún dawam etip atırǵan zıyapattıń qalǵan kúninde jılap qoymadı. Hayalı janına tiyip qoymaǵanlıqtan, Samson oǵan jetinshi kúni jumbaqtıń juwabın ayttı. Al hayal bolsa, juwaptı óz xalqınıń jigitlerine jetkizdi.

18Jetinshi kúni kún batpastan burın, qalanıń jigitleri Samsonǵa kelip, bılay dedi:

«Paldan tatlı,

Arıslannan kúshli ne bar?»

Samson olarǵa:

– Eger meniń qasharım menen jer súrmegenińizde, jumbaǵımdı sheshe almas edińler, – dedi.

19Sonda Jaratqan Iyeniń Ruwxı Samsondı biylep aldı. Samson Ashkelonǵa ketti hám ol jerde otız adamdı óltirip, olardıń kiyim-kensheklerin sheship aldı da, olardı jumbaqtı sheshken adamlarǵa ákelip berdi. Keyin ol sol ǵázepleniwi menen ákesiniń úyine qaytıp ketti+.

20Al Samsonnıń hayalı bolsa, Samsonnıń kúyew joralarınıń birine uzatılıp jiberildi.

15

Samsonnıń ósh alıwı

15^1Bir neshe kúnnen keyin, biyday oraǵınıń waqtında Samson bir ılaq alıp, hayalın kóriwge bardı hám ol:

– Hayalımnıń bólmesine kirmekshimen, – dedi.

Biraq hayaldıń ákesi Samsonnıń kiriwine ruxsat bermedi 2hám oǵan:

– Seni qızımdı taslap ketti dep oylap, onı seniń kúyew joralarıńnıń birine uzatıp jiberdim. Kishkene qızım onnan góre sulıwıraq emes pe? Onıń ornına sol qızımdı ala ǵoy, – dedi.

3Sonda Samson:

– Endi filistlerge jamanlıq qılsam da, haqım bar, – dedi.

4Sońınan Samson dalańlıqqa shıǵıp, úsh júz túlki usladı. Ol hár eki túlkiniń quyrıqların bir-birine baylap, quyrıqlarınıń arasına bir shomnan baylap shıqtı. 5Samson shomlardı jaǵıp, túlkilerdi filistlerdiń eginleriniń arasına jiberdi. Solay etip, filistlerdiń gúdileri, orılmaǵan biydayları, júzim hám záytún baǵları janıp ketti.

6Filistler: «Bunı kim isledi?» – dep sorastırǵanda, olarǵa: «Bunı timnalınıń kúyew balası Samson isledi. Óytkeni qáyin atası onıń hayalın kúyew joralarınıń birine uzatıp jiberipti», – degen xabar jetti. Filistler bardı da, hayaldı hám onıń ákesin jaǵıp jiberdi.

7Sonda Samson olarǵa:

– Usılay islegenińiz ushın, sizlerden ósh almay qoymayman! – dedi. 8Samson olarǵa ayawsız túrde hújim jasap, olardıń kóbisin óltirdi. Sońınan ol Etam jartasına barıp, sol jerdegi bir úńgirdi panaladı.

9Filistler de Yahudaǵa barıp, sol jerge orda qurdı da, Lexiyge shabıwıl jasadı. 10Sonda yahudalılar olarǵa:

– Ne ushın bizler menen urısıwǵa keldińler? – dep soradı.

Filistler olarǵa:

– Bizlerge qılǵanın ózine islew ushın, Samsondı tutıp alıwǵa keldik, – dep juwap berdi.

11Yahudalılardan úsh mıń adam Etam jartasındaǵı úńgirge barıp, Samsonǵa:

– Filistlerdiń bizlerge húkimdarlıq qılatuǵının bilmeyseń be? Sen ne ushın bizlerge bulay islediń? – dedi.

Samson olarǵa:

– Olar maǵan ne islegen bolsa, men de olarǵa sonı isledim, – dep juwap berdi.

12Olar Samsonǵa:

– Bizler seni baylap, filistlerdiń qolına tapsırıw ushın keldik, – dedi.

Samson olarǵa:

– Meni óltirmeytuǵınıńızdı aytıp, ant ishińler, – dedi.

13Olar Samsonǵa:

– Boladı, bizler seni tek baylap, olardıń qolına tapsıramız. Sóz beremiz, seni óltirmeymiz, – dedi.

Sonnan keyin, olar Samsondı eki taza arqan menen baylap, úńgirden shıǵardı. 14Samson Lexiyge jaqınlasqanda, filistler onı qıshqırısıp kútip aldı. Sonda Jaratqan Iyeniń Ruwxı Samsondı biylep aldı hám onıń qollarına baylanǵan arqanlar janǵan saban sıyaqlı úzilip tústi+. 15Samson jańa ólgen bir eshektiń jaq súyegin tawıp, onı qolına aldı da, onıń menen mıń adamdı óltirdi+. 16Sońınan ol bılay dedi:

«Bir eshektiń jaq súyegi menen,
Olardı úyindilerge aylandırdım,
Bir eshektiń jaq súyegi menen,
Mıń adamdı óltirdim».

17Samson bulardı aytıp bolǵannan soń, jaq súyekti ılaqtırıp tasladı. Sol jer Ramat-Lexiy[*] dep ataldı.

18Biraq Samson qattı shóllegenlikten, Jaratqan Iyeni shaqırıp:

«Sen Óz qulıńa ullı bir jeńis berdiń. Biraq endi men shólden ólip, súnnetsizlerdiń qolına túsemen be?» – dedi. 19Sonda Jaratqan Iye Lexiydegi shuqırlıqtı jardı hám onnan suw shıqtı. Samson suw iship, hállenip aldı. Sonlıqtan suw shıqqan jerge En-Haqqore[*] degen at berildi. Bulaq búgin de Lexiyde tur.

20Samson filistlerdiń húkimdarlıq dáwirinde izraillılarǵa jigirma jıl biylik qıldı.

16

Samson Gazada

16^1Bir kúni Samson Gazaǵa bardı. Sol jerde bir buzıq hayaldı kórip qalıp, onıń menen birge túnedi+. 2Gazalılarǵa: «Samson usı jerge keldi», – degen xabar jetiwden, olar sol dógerekti qorshap aldı da, tún boyı Samsondı ańlıp, qala dárwazasınıń janında buqqı taslap jattı. Olar: «Kún shıǵıwdan, onı óltiremiz», – dep oylap, tún boyı turǵan jerinen qıymıldamadı.

3Al Samson tún ortasına deyin jattı. Ol tún yarımında ornınan turıp, qala dárwazasın eki jaqlaw hám ilgishi menen qosıp, ornınan qoparıp aldı. Onı iynine qoyıp, Xebronnıń qarsı aldındaǵı tawdıń tóbesine aparıp tasladı.

Samson hám Delila

4Bunnan soń, Samson Sorek oypatlıǵında jasaytuǵın Delila atlı bir qızǵa ashıq bolıp qaldı. 5Filist húkimdarları qızǵa kelip:

– Sen Samsonnıń qúdiretli kúshiniń sırı nede ekenin bilip ber. Onı baylap boysındırıwımız ushın, qalay jeńe alatuǵınımızdı aytıwǵa hiyle menen onı kóndir. Usılay isleseń, bizler saǵan hár birimiz bir mıń bir júz shekel gúmisten beremiz, – dedi+.

6Sonda Delila Samsonǵa:

– Iltimas, maǵan bul qúdiretli kúshti qay jerden alıp atırǵanıńdı ayt. Seni boysındırıw ushın, ne menen baylaw kerek? – dep soradı.

7Samson oǵan:

– Eger meni keppegen jeti taza giris penen baylasa, sonda men ápiwayı adam sıyaqlı kúshsiz bolıp qalaman, – dedi.

8Sonda Filist húkimdarları Delilaǵa keppegen jeti taza oq jaydıń girisin ákelip berdi. Delila onıń menen Samsondı bayladı. 9Sol waqıtta ishki bólmede qızdıń jasırınıp turǵan adamları bar edi. Delila Samsonǵa:

– Samson! Filistler bastırıp keldi! – dedi.

Samson baylanǵan girislerdi otqa janǵan jip sıyaqlı úzip tasladı. Solay etip, onıń kúshiniń sırı ashılmay qaldı.

10Sonda Delila Samsonǵa:

– Meni aldap, jalǵan sóylediń. Endi ayt, seni ne menen baylaw kerek? – dedi.

11Samson oǵan:

– Eger meni hesh qollanılmaǵan taza arqan menen baylasa, men ápiwayı adam sıyaqlı kúshsiz bolıp qalaman, – dedi+.

12Solay etip, Delila taza arqandı alıp, Samsondı bayladı da:

– Samson! Filistler kiyatır! – dedi.

Sol waqıtta ańlıp otırǵanlar ishki bólmede otır edi. Samson qollarındaǵı arqandı jip sıyaqlı úzip tasladı.

13Delila Samsonǵa:

– Házirge deyin meni aldap, maǵan jalǵan sóylediń. Maǵan aytshı, seni ne menen baylawǵa boladı? – dedi.

Samson oǵan:

– Eger jeti burım shashımdı órmekke qosıp toqıp, onı qazıq penen bekkemleseń, men ápiwayı adam sıyaqlı kúshsiz bolıp qalaman, – dedi.

14Samson uyıqlap atırǵanda, Delila onıń jeti burım shashın órmekke qosıp toqıdı da, qazıq penen bekkemledi. Sońınan ol:

– Samson! Filistler kiyatır! – dedi.

Sonda Samson uyqısınan oyanıp, órmek hám qazıqtı tawar menen qosa shashınan julıp aldı.

15Sonda Delila Samsonǵa:

– Maǵan isenbey turıp, qalayınsha: «Seni jaqsı kóremen», – dep ayta alasań? Mine, sen meni úshinshi márte aldap, qúdiretli kúshińniń sırı nede ekenin aytpay otırsań, – dedi+.

16Delila hár kúni usı sózler menen Samsonnıń mazasın alıp, qıynap jiberdi. Aqırında bul Samsonnıń janına batqanlıqtan, 17ol qızǵa óziniń barlıq ishki sırın ashıp:

– Meniń basıma hesh páki tiymegen. Óytkeni men anamnıń qursaǵına túskennen baslap, Qudayǵa baǵıshlanǵanman. Eger shashımdı aldırsam, men óz kúshimdi joytaman hám ápiwayı adam sıyaqlı kúshsiz bolıp qalaman, – dedi+.

18Delila Samsonnıń ishki sırınıń barlıǵın ashıp bergenin bilgende, filistlerdiń húkimdarların shaqırttı da:

– Jáne kelińler, óytkeni Samson maǵan óz sırın ashtı, – dedi. Filist húkimdarları qollarına gúmislerin alıp, Delilaǵa keldi. 19Delila Samsondı dizesiniń ústinde uyıqlattı da, adamlarınan birewin shaqırıp, Samsonnıń jeti burım shashın qırqtırdı. Solay etip, Delila Samsonnıń ústinen biylikti óz qolına ala basladı hám onıń kúshi qaytıp qaldı.

20Delila Samsonǵa:

– Samson! Filistler kiyatır! – dedi.

Samson oyanıp: «Burınǵıday ózimdi azat etemen», – dep oyladı. Biraq ol Jaratqan Iyeniń ózin taslap ketkenin bilmegen edi.

21Sonda filistler onı qolǵa alıp, kózlerin oyıp tasladı. Olar Samsondı Gazaǵa aparıp, qola shınjırlar menen bayladı hám qamaqxanada oǵan digirman aydattı. 22Biraq Samsonnıń qırqılǵan shashları óse basladı.

Samsonnıń ólimi

23Filist húkimdarları óz qudayı Dagonnıń húrmetine ullı bayram berip, oǵan qurbanlıqlar beriw hám kewil kóteriw ushın jıynalıp: «Qudayımız dushpanımız bolǵan Samsondı bizlerge táslim etti», – dedi+. 24Filist xalqı Samsondı kórgende, ózleriniń qudayına bılay dep alǵıs ayta basladı:

«Óltirip kóp adamlarımızdı,
Elimizdi wayran etken dushpanımızdı,
Qudayımız bizlerge táslim etti».

25Olardıń keypi kóterilgende: «Samsondı alıp kelińler, ol bizlerdiń kewlimizdi kótersin», – dedi. Olar Samsondı qamaqxanadan ákeldirip, onı mazaq qıla basladı. Sonda onı órelerdiń arasına turǵızıp qoyǵan edi. 26Samson óziniń qolınan uslap kelgen xızmetshige:

– Men usı jaydı tirep turǵan órelerge qolımdı qoyıp, olarǵa súyenip turayın, – dedi.

27Butxananıń ishi erkek hám hayallarǵa tolı bolıp, filistlerdiń barlıq húkimdarları da sol jerde edi. Úsh mıńǵa jaqın erkek hám hayallar Samsondı tamasha qılıw ushın tamnıń basında tur edi.

28Samson Jaratqan Iyege:

«Quday Iye, meni esińe al. Jalbarınaman, maǵan jáne bir márte kúsh ber, o Qudayım. Bir umtılǵanda, filistlerden eki kózim ushın ósh alayın», – dep jalbarındı. 29Sońınan ol butxananı tirep turǵan oraylıq órelerdiń birinshisine oń qolın, al ekinshisine shep qolın tiredi de: 30«Filistler menen birge óleyin!» – dedi hám bar kúshi menen órelerdi iyterip jiberdi. Butxana filistlerdiń húkimdarlarınıń hám ishindegi adamlardıń hámmesiniń ústine qulap tústi. Solay etip, Samson ólip baratırıp, tiri waqtında óltirgenlerinen góre kóbirek adamlardı óltirdi.

31Samsonnıń tuwǵan-tuwısqanları hám pútkil úy-ishi kelip, onıń óligin alıp ketti. Olar Samsondı ákesi Manoaxtıń Sora menen Eshtaol arasındaǵı qábirine jerledi. Samson Izrailda jigirma jıl biylik qılǵan edi.

17

Mixanıń butları

17^1Efrayımnıń tawlı úlkesinde Mixa atlı bir adam bar edi. 2Mixa anasına:

– Sennen urlanǵan bir mıń bir júz shekel gúmis esińde me? Sen onı urlaǵandı kóz aldımda ǵarǵaǵan ediń-ǵo. Sol gúmis mende, onı men alǵan edim, – dedi.

Sonda anası oǵan:

– Seni Jaratqan Iye jarılqasın, balam! – dedi+. 3Mixa bir mıń bir júz shekel gúmisti anasına qaytarıp berdi.

Al anası:

– Ulımnıń bir jonılǵan hám bir quyma but isletiwi ushın, men bul gúmisti Jaratqan Iyege baǵıshlayman. Ulım, gúmisti ózińe qaytarıp berip atırman, – dedi+.

4Solay etip, anası Mixa qaytarıp bergen gúmisten eki júz shekel alıp, onı zergerge berdi. Zerger onnan bir jonılǵan hám bir quyma but islep berdi. Olar Mixanıń úyine qoyıldı+.

5Mixanıń sıyınıw ushın saldırǵan muxaddes úyi bar edi. Ol bir efod[*] hám kiyeli músinlerdi isletip, ullarınıń birin ruwxaniy etip tayınladı+. 6Ol dáwirde Izrailda patsha joq bolıp, hár kim ózine durıs bolıp kóringen isti isleytuǵın edi+.

7Sol waqıtları Yahuda urıwınıń Beytlehem qalasında jasap atırǵan lebiyli bir jas jigit bar edi+. 8Ol jasawǵa basqa bir jer tabıw ushın, Yahudanıń Beytlehem qalasınan shıqtı da, jol-jónekey Efrayımnıń tawlı úlkesindegi Mixanıń úyine keldi.

9Mixa onnan:

– Qay jerden kiyatırsań? – dep soradı. Ol Mixaǵa:

– Yahudanıń Beytlehem qalasınan kiyatırman. Ózim lebiylimen, jasaytuǵın jer izlep júrmen, – dedi.

10Mixa oǵan:

– Meniń úyimde qalıp, meniń keńesgóyim hám ruwxaniyim bol. Men saǵan jılına on shekel gúmis bereyin, tamaǵıńdı toydırayın hám kiyindireyin, – dedi. 11Solay etip, lebiyli jigit Mixanıń úyinde jasawǵa kelisim berdi. Mixa da onı óz ulınday kórdi. 12Mixa lebiylini ruwxaniy etip tayınladı hám ol Mixanıń úyinde jasap qaldı. 13Sonda Mixa: «Endi men Jaratqan Iyeniń maǵan jaqsılıq qılatuǵının bilemen. Óytkeni meniń lebiyli ruwxaniyim bar», – dedi.

18

Danlılardıń Layıshqa jaylasıwı

18^1Sol dáwirde Izrailda patsha joq edi. Sonda Dan urıwı mákanlaytuǵın jer izlep atırǵan edi. Óytkeni olarǵa Izrail urıwları arasında ózlerine tiyisli úles jer ele berilmegen edi+. 2Solay etip, danlılar óz urıwındaǵı barlıq tiyreleri ishinen Sora hám Eshtaol qalalarınan bolǵan bes batır jigitti jerlerdi kózden ótkerip, olardı bilip qaytıw ushın jiberdi. Olar jigitlerge:

– Barıp, jerlerdi kózden ótkizińler, – dedi.

Jigitler Efrayımnıń tawlı úlkesinde jaylasqan Mixanıń úyine keldi hám sol jerde túnep qaldı+. 3Olar Mixanıń úyiniń janında turǵanda, lebiyli jas jigitti sóylegen sóziniń ózgesheliginen tanıdı hám sol tárepke burılıp, onnan:

– Seni bul jerge kim ákeldi? Bul jerde ne islep atırsań? Ne ushın bul jerdeseń? – dep soradı.

4Lebiyli jigit Mixanıń ózine ne islegenlerin aytıp:

– Mixa meni jalladı, men oǵan ruwxaniylik qılaman, – dedi.

5Sonda danlılar oǵan:

– Bizlerdiń baratırǵan bul jolımızdıń sátli yaki sátsiz ekenin Qudaydan sorap, bilip ber, – dedi+.

6Ruwxaniy olarǵa:

– Qáweterlenbey kete berińler, Jaratqan Iye baratırǵan jolıńızda yar boladı, – dep juwap berdi.

7Solay etip, sol bes adam jolǵa shıǵıp, Layıshqa keldi. Olar qala xalqınıń sidonlılar sıyaqlı qáwipsiz, tınısh hám biyǵam ómir súrip atırǵanın kórdi. Bul úlkeniń xalqına húkimin ótkizip, jábir beretuǵın hesh kim joq edi. Olar sidonlılardan uzaqta bolıp, hesh kim menen qarım-qatnas jasamaytuǵın edi+.

8Bes jigit Sora hám Eshtaolǵa, urıwlaslarınıń janına qaytqanda, urıwlasları olardan:

– Qanday xabar alıp keldińler? – dep soradı.

9Jigitler olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Júrińler, sidonlılarǵa hújim eteyik. Bizler olardıń jerin kórdik, ol júdá jaqsı jer eken. Ne qılıp tursızlar? Irkilmey barıp, oǵan iyelik eteyik. 10Ol jerge barǵanıńızda, biyǵam jasap atırǵan xalıqtı hám júdá keń jerdi kóresizler. Hesh qanday kemshiligi joq ol jerdi Quday qolıńızǵa tapsırıp atır.

11Sonda Dan urıwınan altı júz adam qurallanıp, Sora hám Eshtaoldan jolǵa shıqtı. 12Olar Yahudaǵa kelip, Kiryat-Yarim qalasınıń janında orda qurdı. Sol sebepli Kiryat-Yarimniń batısındaǵı bul jer búgingi kúnge deyin Maxane-Dan[*] dep ataladı+. 13Danlılar sol jerden Efrayımnıń tawlı úlkesine qaray ketip, Mixanıń úyine keldi.

14Layısh jurtın kózden ótkeriwge ketken bes jigit urıwlaslarına:

– Sizler mına úylerdiń birinde efod, kiyeli músinler, jonılǵan bir but hám quyma bir but bar ekenin bilesizler me? Endi ne islew kerekligin ózlerińiz sheshińler, – dedi. 15Sonda olar lebiyli jas jigit jasap atırǵan Mixanıń úyine kelip, lebiyliden hal-awhal soradı. 16Al qurallanǵan altı júz danlı adam dárwazanıń kirer awzında turdı. 17Jerdi kózden ótkergen bes jigit úyge kirip, efodtı, kiyeli músinlerdi hám jonılǵan but penen quyma buttı alıp shıqtı. Ruwxaniy hám qurallanǵan altı júz adam dárwazanıń kirer awzında turǵan edi.

18Olardıń Mixanıń úyine kirip, efodtı, kiyeli músinlerdi hám butlardı alıp shıqqanın kórgen ruwxaniy olardan:

– Ne qılıp atırsızlar? – dep soradı.

19Olar ruwxaniyge:

– Únińdi óshir, awzıńdı jap. Sen bizler menen birge júr de, bizlerge keńesgóy hám ruwxaniy bol. Saǵan bir adamnıń úyinde ruwxaniylik etkeniń jaqsı ma, ya Izraildıń bir urıwı yamasa bir tiyresine ruwxaniylik etkeniń jaqsı ma? – dedi. 20Ruwxaniy quwanıp ketti. Ol efodtı, kiyeli músinlerdi hám buttı alıp, sol adamlar menen birge ketti. 21Danlılar bala-shaǵaların, malların hám dúnya-múlkin aldına salıp, jolǵa shıqtı.

22Danlılar Mixanıń úyinen uzaqlasqanda, Mixanıń qońsı-qobaları jıynalıp, olardı quwıp jetti. 23Olar danlılardıń izinen baqırǵanda, danlılar artına burılıp qarap, Mixaǵa:

– Ne bolıp qaldı, nege adamlardı jıynap keldiń? – dedi.

24Mixa olarǵa:

– Sizler meniń ruwxaniyimdi hám soqtırǵan butlarımdı alıp kettińler. Maǵan ne qaldı ózi? Jáne mennen: «Saǵan ne boldı?» – dep soraǵanıńız nesi?! – dedi+.

25Danlılar oǵan:

– Únińdi óshir! Bolmasa, adamlarımızdıń bazıları ǵázeplenip, hújim etse, ózińdi de, shańaraǵıńdı da nabıt qılasań, – dedi. 26Sonnan keyin, danlılar jolların dawam etti. Mixa olardıń ózinen góre kúshlirek ekenligin kórip, úyine qaytıp ketti.

27Al danlılar Mixanıń soqtırǵan zatların hám ruwxaniyin janına alıp, Layıshqa qaray ketti. Olar tınısh hám biyǵam qala xalqın qılıshtan ótkerip, qalaǵa ot berdi+. 28Beyt-Rexobtıń janındaǵı oypatlıqta jaylasqan Layısh qalasına járdemge keletuǵın hesh kim bolmadı. Óytkeni Layısh Sidonnan uzaqta bolıp, basqa qalalar menen qarım-qatnas jasamaytuǵın edi.

Dan urıwı qalanı jańadan qurıp, sol jerge ornalasıp qaldı+. 29Olar Izraildıń ulı bolǵan babası Dannıń húrmetine qalanı Dan dep atadı. Qalanıń eski atı Layısh edi. 30Danlılar jonılǵan buttı sol jerge ornattı. Muwsanıń aqlıǵı bolǵan Gershomnıń ulı Ionatan hám onıń urpaqları súrginge deyin Dan urıwına ruwxaniylik qıldı+. 31Qudaydıń Úyi Shiloda bolǵan waqıt dawamında, danlılar Mixa isletken jonılǵan butqa tabındı+.

19

Lebiyli adam hám onıń toqalı

19^1Izrailda patsha bolmaǵan dáwirde, Efrayımnıń tawlı úlkesiniń alıs túpkirinde lebiyli bir adam jasaytuǵın edi. Sol lebiyli adam Yahudanıń Beytlehem qalasınan ózine bir toqal aldı+. 2Biraq toqalı oǵan opasızlıq etti hám onı taslap, ákesiniń úyine, Yahudanıń Beytlehem qalasına ketip qaldı. Hayal sol jerde tórt ay bolǵanda, 3kúyewi onıń kewlin tawıp, qaytarıp alıp keliw ushın izinen keldi. Ol ózi menen birge xızmetshisin hám eki eshegin alıp kelgen edi. Hayal olardı ákesiniń úyine kirgizdi hám hayaldıń ákesi lebiylini kórgende, onı quwanısh penen kútip aldı. 4Lebiyliniń qáyin atası, yaǵnıy toqalınıń ákesi onı úsh kún qonaq qıldı. Olar sol jerde iship-jedi hám túnep qaldı.

5Tórtinshi kúni olar erte turdı. Qızdıń ákesi ketiwge tayarlanıp atırǵan kúyew balasına:

– Nan-pan jep, hállenip al, sońınan qaytarsızlar, – dedi. 6Ekewi birge otırıp, iship-jep bolǵannan keyin, qáyin atası oǵan:

– Búgin de túnep qalıp, kewlińdi xoshla, – dedi. 7Lebiyli ketpekshi bolıp ornınan turdı, biraq qáyin atası onı jáne túnep qalıwǵa kóndirdi. 8Besinshi kúni lebiyli ketpekshi bolıp, azanda erte turdı. Sonda qáyin atası:

– Iship-jep, hállenip al, kún awǵansha kútiń, – dedi. Solay etip, ekewi birge otırıp, iship-jep aldı.

9Sol adam toqalı hám xızmetshisi menen birge qaytpaqshı bolǵanda, qáyin atası oǵan:

– Qara, kún awıp, kesh bolayın dep tur. Endi búgin de usı jerde qonıp qalıp, kewlińdi xoshla. Erteń erte turıp, jolǵa atlanıp, úyińizge qaytarsızlar, – dedi. 10Biraq sol adam ol jerde jáne túnep qalıwdı qálemedi. Ol toqalın alıp, júk artılǵan eki eshegi menen jolǵa shıqtı hám Ebusqa, yaǵnıy Erusalimge jaqın jerge jetip keldi+.

11Olar Ebusqa jaqınlasqanda, kún batayın dep turǵan edi. Sonda xızmetshi xojayınına:

– Ebuslılardıń bul qalasına kirip, usı jerde túnep qalayıq, – dedi.

12Xojayını oǵan:

– Yaq, xalqı izraillılar bolmaǵan jat qalaǵa kirmeymiz, al Gibaǵa baramız, – dedi. 13Keyin lebiyli sózin dawam etip, xızmetshisine:

– Júr, Gibaǵa yamasa Ramaǵa jetip qalayıq. Ekewiniń birewinde túnep qalarmız, – dedi.

14Solay etip, olar jolın dawam etti hám Benyamin urıwınıń Giba qalasına jaqınlasqanda, quyash ta batıp qalǵan edi. 15Olar túnep qalıw ushın, Gibaǵa qaray burıldı da, barıp, qala maydanında otırdı. Biraq hesh kim olardı úyine mirát etpedi.

16Keshte, bir ǵarrı atız jumısınan qaytıp kiyatır edi. Ol Efrayımnıń tawlı úlkesinen bolıp, Gibada jasaytuǵın edi. Al qala xalqı bolsa, benyaminliler edi. 17Ǵarrı qala maydanındaǵı jolawshılardı kórip, lebiyliden:

– Qay jerden kelip, qay jerge baratırsızlar? – dep soradı.

18Lebiyli adam ǵarrıǵa bılay dep juwap berdi:

– Yahudanıń Beytlehem qalasınan kiyatırmız. Efrayımnıń tawlı úlkesindegi uzaq bir jerge, ózim jasaytuǵın jerge ketip baratırmız. Men Beytlehem qalasına barǵan edim, endi Jaratqan Iyeniń úyine qaytıp baratırman. Biraq hesh kim meni úyine mirát etpedi. 19Bizlerde esheklerimiz ushın ot-jem, ózim, toqalım hám xızmetshim ushın awqat hám sharap bar. Bizler hesh nársege mútáj emespiz.

20Ǵarrı oǵan:

– Kewliń toq bolsın. Barlıq kerekli nárselerdi ózim bereyin, tek ǵana kóshede qonıp qalma, – dedi+. 21Ǵarrı olardı úyine alıp barıp, esheklerine jem berdi. Qonaqlar ayaqların juwıp, sońınan iship-jedi.

22Olar jańa kewillerin jazıp otırǵanda, qalada jasawshı buzıq adamlar úydi qorshap aldı. Olar qapını qaǵıp, úydiń iyesi bolǵan ǵarrıǵa:

– Úyińe kelgen adamdı sırtqa shıǵar, bizler onıń menen jatayıq, – dep baqırıstı+.

23Úy iyesi sırtqa shıǵıp, olarǵa bılay dedi:

– Yaq, tuwısqanlarım, bunday jawızlıq qılmańlar. Bul adam meniń úyime kelgen qonaǵım-ǵo, oǵan bunday masqarashılıqtı islemeńler. 24Mine, úyimde erkek qolı tiymegen qızım hám bul adamnıń toqalı bar. Men olardı sırtqa shıǵarıp bereyin. Sizler olar menen jatıńlar hám olarǵa qálegenińizdi isleńler. Biraq bul adamǵa bunday masqarashılıqtı islemeńler.

25Biraq adamlar onı tıńlamadı. Sonda lebiyli toqalın iyterip sırtqa shıǵardı da, olardıń qolına tapsırdı. Adamlar tún boyı hayaldı zorlap, onıń namısına tiydi hám tańǵa shamalas onı jiberdi. 26Hayal tań sáhárde xojayını qonıp qalǵan úydiń qapısına kelip jıǵıldı hám quyash shıqqansha, sol jerde jattı.

27Hayaldıń xojayını jolın dawam etiw ushın azanda turıp, esikti ashtı. Sonda ol qolların bosaǵaǵa qoyıp jatırǵan toqalın kórdi. 28Ol hayalǵa:

– Ornıńnan tur, ketemiz, – dedi. Biraq hayal juwap bermedi. Lebiyli onı eshegine júklep, úyine qaray júrip ketti.

29Ol úyine jetkende, qolına pıshaq aldı da, toqalınıń óligin on eki bólekke bólip, pútkil Izrail jerine tarqatıp jiberdi+. 30Bunı kórgenlerdiń hámmesi: «Izraillılar Mısırdan shıqqalı berli búginge deyin bunday waqıya bolıp kórgen emes. Bul tuwralı oylasıp, keńesińler hám ne islewimiz kerekligin aytıńlar», – desti.

20

Benyamin urıwına qarsı urıs

20^1Dannan Beer-Shebaǵa deyingi aralıqta hám Gilad jerinde jasaytuǵın pútkil Izrail xalqı jolǵa shıqtı. Olar bir jaǵadan bas shıǵarıp, Mispaǵa, Jaratqan Iyeniń aldına jıynaldı+. 2Qudaydıń xalqınıń bul jıyınına Izrail xalqınıń hám pútkil urıwlarınıń basshıları qatnasıwǵa keldi. Ol jerde qurallanǵan tórt júz mıń ásker bar edi. 3Sol arada Benyamin urıwı izraillılardıń Mispaǵa jıynalǵanın esitken edi.

Izraillılar:

– Bul jawızlıqtıń qalay bolǵanın bizlerge túsindirip beriń, – dedi.

4Óltirilgen hayaldıń lebiyli kúyewi bılay dep juwap berdi:

– Men túnew ushın toqalım menen birge benyaminlilerdiń Giba qalasına keldim. 5Sonda Gibanıń adamları meni óltirmekshi bolıp, túnde úydi qorshap aldı hám olar toqalımdı zorladı. Toqalım sol sebepli óldi. 6Men onıń óligin alıp bólekledim hám hár bir bólekti pútkil Izrail jeri boylap jiberdim. Sebebi olar Izrailda jawız hám uyat isti isledi+. 7Háy, Izrail xalqı! Minekey, hámmeńiz usı jerdesiz, endi sizler bul isti qarap shıǵıp, sheshimińizdi aytıńlar.

8Sol jerdegi pútkil xalıq bir awızdan bılay dedi:

– Bizlerdiń hesh birimiz shatırlarımızǵa ketpeymiz, úylerimizge qaytpaymız. 9Endi bizler Gibaǵa bılay isleymiz: oǵan shek boyınsha hújim jasaymız. 10Áskerlerdi azıq-awqat penen támiyinlew ushın, pútkil Izrail urıwlarınan hár júz adamnan on, mıń adamnan júz, on mıń adamnan mıń adam saylap alınadı. Al qalǵanları benyaminlilerdiń Giba qalasına barıp, olardı Izrailda islegen uyat isi ushın jazalaydı.

11Solay etip, pútkil izraillılar bir jaǵadan bas shıǵarıp, Gibaǵa qarsı jıynaldı.

12Izrail urıwları Benyamin urıwına adamların jiberip: «Arańızda bunday jawızlıq nege islendi? 13Gibadaǵı sol buzıq adamlardı házir-aq qolımızǵa tapsırıń. Bizler olardı óltirip, Izraildan jawızlıqtı joq eteyik», – dedi.

Biraq benyaminliler izraillı tuwısqanlarına qulaq salmadı+. 14Izraillılarǵa qarsı urısıw ushın, benyaminliler óz qalalarınan Gibaǵa keldi. 15Sol kúni Giba xalqınan bolǵan jeti júz aǵla jawıngerden tısqarı, benyaminlilerdiń basqa qalalarınan kelgen, qurallanǵan jigirma altı mıń adam jıynaldı+. 16Olardıń arasında solaqay bolǵan jeti júz aǵla jawınger bar edi. Olardıń hámmesi, hátte, bir tal shashtı nıshan qılıp qoyǵanda da, saqpan menen urıp tiygize alatuǵın edi+.

17Benyaminlilerden basqa, izraillılardan qurallanǵan tórt júz mıń adam jıynaldı. Olardıń hámmesi jawınger adamlar edi+. 18Izraillılar Beyt-Elge barıp, Qudaydan: «Benyaminliler menen urısıwǵa bizlerden birinshi bolıp kim baradı?» – dep soradı. Jaratqan Iye olarǵa: «Birinshi bolıp yahudalılar urısqa shıǵadı», – dedi+.

19Izraillılar azanda jolǵa shıǵıp, Gibanıń qarsı aldına áskeriy orda qurdı. 20Izraillılar Benyamin urıwı menen sawashqa túsiw ushın, Gibada sap tartıp turdı. 21Gibadan shıqqan benyaminliler sol kúni izraillılardan jigirma eki mıń adamdı óltirdi+. 22Biraq Izrail xalqı bir-birin jigerlendirip, aldınǵı kúni turǵan jerinde jáne sap tartıp turdı. 23Sonda izraillılar Beyt-Elge barıp, Jaratqan Iyeniń aldında keshke deyin jıladı hám Jaratqan Iyeden: «Tuwısqanlarımız bolǵan benyaminliler menen jáne urısıwǵa shıǵayıq pa?» – dep soradı. Jaratqan Iye olarǵa: «Awa, olarǵa qarsı urısıńlar», – dedi.

24Solay etip, izraillılar ekinshi kúni jáne benyaminlilerge qarsı júris qıldı. 25Sol kúni Benyamin urıwı da Gibadan olarǵa qarsı atlanıp, izraillılardan qolına qılısh kótergen jáne on segiz mıń adamdı óltirdi.

26Sonda pútkil Izrail xalqı Beyt-Elge barıp, ol jerde Jaratqan Iyeniń aldında otırıp jıladı hám sol kúni keshke deyin oraza tuttı. Jáne de, olar Jaratqan Iyege jandırılatuǵın qurbanlıqlar hám tatıwlıq qurbanlıqların usındı. 27-28Sol waqıtta Qudaydıń Kelisim sandıǵı Beyt-Elde edi. Xaronnıń aqlıǵı, Elazardıń ulı bolǵan Pinexas sol jerde, sandıqtıń janında ruwxaniy bolıp xızmet etetuǵın edi. Izraillılar Jaratqan Iyeden: «Tuwısqanlarımız bolǵan benyaminliler menen urısıwdı dawam eteyik pe yamasa toqtatayıq pa?» – dep soradı. Jaratqan Iye olarǵa: «Urıstı dawam etińler. Sebebi erteń olardı sizlerge táslim qılaman», – dedi+.

29Izraillılar Gibanıń aynalasında buqqı taslap jattı+. 30Olar úshinshi kúni benyaminlilerge qarsı háreketke ótip, burınǵıday qala qarsısında sapqa dizilip turdı. 31Benyaminliler de olarǵa qarsı shıǵıp, qaladan uzaqlasıp ketti. Olar Beyt-Elge hám Gibaǵa baratuǵın jollarda, ashıq maydanlarda aldınǵısı sıyaqlı izraillılardı óltire basladı. Izraillılardan otızǵa shamalas adam óltirildi.

32Benyaminliler: «Ótken sapardaǵıday olardı jáne jeńiliske ushıratamız», – desti. Al izraillılar bolsa: «Olardan qashayıq hám olardı qaladan uzaqlastırıp, jollarǵa shıǵarayıq», – desti+. 33Sonda izraillılardıń barlıǵı óz orınlarınan shıǵıp, Baal-Tamarda sapqa dizilip turdı. Gibanıń átirapında buqqıda jatırǵan izraillılar da orınlarınan atlıǵıp shıqtı. 34Solay etip, Izraildıń on mıń aǵla jawıngeri Gibaǵa hújim jasadı. Ǵıjlaǵan urıs baslandı. Benyaminliler basına túsetuǵın apattan xabarsız edi. 35Jaratqan Iye benyaminlilerdi izraillılar aldında jeńiliske ushırattı. Izraillılar sol kúni benyaminlilerden qolına qılısh uslaǵan jigirma bes mıń bir júz adamdı óltirdi. 36Sonda benyaminliler jeńiliske ushıraǵanın túsindi. Al izraillılar artqa sheginip, benyaminlilerge jol berdi. Óytkeni olar Giba aynalasında buqqıda jatırǵanlarǵa isenetuǵın edi. 37Buqqıdaǵılar tosattan Gibaǵa hújim jasap, qaladaǵı pútkil xalıqtı qılıshtan ótkerdi+. 38Buqqıdaǵılar menen izraillılar arasında kelisilgen bir belgi bar edi. Qalaǵa ot berilip, qoyıw tútinniń aspanǵa kóteriliwi – hújimge ótiwdiń belgisi edi. 39Sol waqıtta izraillılar sawash maydanınan artqa burılıp, hújimge ótiw kerek edi.

Sol arada benyaminliler izraillılardıń otızǵa jaqın adamın óltirgen edi. Sol sebepten benyaminliler: «Burınǵı sawashtaǵı sıyaqlı, izraillılar bizlerden jáne jeńiledi», – dedi. 40Biraq qaladan qoyıw tútin kóterile baslaǵanda, benyaminliler artına burılıp qarap, pútkil qaladan aspanǵa tútin kóterilip atırǵanın kórdi. 41Olar izine burılıp kiyatırǵan izraillılardı kórgende, albırasıp qaldı. Óytkeni olar baslarına apat túskenin bilgen edi. 42Benyaminliler izraillılardan jol boylap, shólge qaray qashsa da, urıstan qashıp qutıla almadı. Al qalalardan shıqqan izraillılar da olardı qıra baslaǵan edi. 43Solay etip, izraillılar benyaminlilerdi qorshap aldı hám olardı Gibanıń shıǵısındaǵı jerlerge deyin quwıp, qıyrattı. 44Benyaminlilerden on segiz mıń adam óltirildi. Olardıń hámmesi de márt áskerler edi. 45Olardıń aman qalǵanları shólge, Rimmon jartasına qaray qasha basladı. Izraillılar jol-jónekey olardan jáne bes mıń adamdı óltirdi. Olardı Gidomǵa deyin quwıp barıp, jáne eki mıńın óltirdi+.

46Sol kúni benyaminlilerden hámmesi bolıp jigirma bes mıń adam óltirildi. Olardıń hámmesi de qolına qılısh uslaǵan márt áskerler edi. 47Biraq altı júz adam shólge qashıp barıp, Rimmon jartasın panaladı. Olar sol úńgirde tórt ay qaldı. 48Izraillılar benyaminlilerge qaytıp barıp, qalalardaǵı adamlardı, mallardı hám dus kelgenniń hámmesin qılıshtan ótkerdi. Aldılarınan shıqqan barlıq qalalarǵa ot berdi.

21

Benyaminli jigitlerdiń úylendiriliwi

21^1Izraillılar Mispada: «Hesh birimiz benyaminlilerge qız bermeymiz», – dep ant ishken edi+.

2Xalıq Beyt-Elge keldi hám sol jerde Jaratqan Iyeniń aldında keshke deyin otırıp, dad salıp, zar jılastı. 3Olar: «Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye! Nege Izrailda bulay boldı? Ne ushın Izraildıń bir urıwı joq bolıp ketti?» – dedi.

4Kelesi kúni xalıq azanda erte turdı da, qurbanlıq orın islep, jandırılatuǵın qurbanlıqlar hám tatıwlıq qurbanlıqların usındı.

5Sonda izraillılar: «Jaratqan Iyeniń aldındaǵı jıyınımızǵa Izrail urıwlarınan qaysı urıw kelmey qaldı?» – dep soradı. Sebebi olar Mispaǵa, Jaratqan Iyeniń aldındaǵı jıyınǵa kelmegenlerdiń sózsiz óltiriletuǵının aytıp, qatań ant ishken edi. 6Izraillılar benyaminli tuwısqanları ushın qayǵırısıp, bılay dedi: «Izrail búgin bir urıwınan ayırıldı+. 7Aman qalǵan benyaminlilerge hayal bolatuǵın qızlardı qayaqtan tabamız? Sebebi bizler qızlarımızdı olarǵa hayallıqqa bermeymiz dep, Jaratqan Iye haqı ant ishken edik».

8Sońınan olar: «Mispaǵa, Jaratqan Iyeniń aldına Izrail urıwlarınan kim kelmedi?» – dep soradı. Solay etip, ordadaǵı jıyınǵa Yabesh-Giladtan hesh kimniń kelmegeni málim boldı+. 9Óytkeni kelgenler kózden ótkerilgende, Yabesh-Giladtan hesh kim joq edi.

10Sonlıqtan jıynalǵanlar Yabesh-Giladqa on eki mıń márt áskerdi jiberip, olarǵa bılay dedi: «Barıńlar, Yabesh-Gilad xalqın, sonday-aq hayal hám balaların da qılıshtan ótkerińler. 11Orınlaytuǵın isińiz mınadan ibarat: hár bir erkekti hám erkek qolı tiygen hár bir hayaldı óltirińler»+. 12Olar Yabesh-Gilad xalqı arasınan erkek qolı tiymegen tórt júz qız tawıp, olardı Qanan jerindegi Shilodaǵı ordaǵa alıp keldi+.

13Sońınan barlıq jıynalǵanlar Rimmon úńgirindegi benyaminlilerge adam jiberip, tınıshlıq járiyaladı+. 14Sonda benyaminliler qaytıp keldi. Jıynalǵanlar Yabesh-Gilad xalqınan tiri qaldırılǵan qızlardı olarǵa hayallıqqa berdi. Biraq qızlardıń sanı olardıń hámmesi ushın jetkiliksiz bolıp shıqtı.

15Izrail xalqı benyaminlilerdiń jaǵdayına qayǵırdı. Óytkeni Jaratqan Iye Izrail urıwlarınıń birligin buzǵan edi. 16Jıyındaǵı aqsaqallar: «Benyaminlilerdiń barlıq hayalları óltirilgenlikten, qalǵan erkeklerdi úylendiriw máselesin qalay sheshemiz?» – dedi. 17Aqsaqallar dawam etip: «Izraildan bir urıw joq bolıp ketpewi ushın, tiri qalǵan benyaminlilerdiń miyrasxorları bolıwı kerek. 18Bizler olarǵa qızlarımızdı hayallıqqa bere almaymız. Sebebi: „Benyaminlilerge qız bergen hár bir izraillı náletlensin“, – dep ant ishken edik», – dedi. 19Sońınan olar: «Minekey, Shiloda hár jılı Jaratqan Iyege arnap bayram ótkiziledi», – dedi. Shilo Beyt-Eldiń arqa tárepinde, Beyt-Elden Shexemge ketetuǵın joldıń shıǵısında, Lebonanıń qublasında jaylasqan edi.

20Solay etip, olar benyaminlilerge bılay dep úyretti: «Barıp, júzim baǵı ishinde jasırınıp turıńlar. 21Dıqqat penen qarap turıńlar. Shilonıń qızları oyınǵa shıqqanda, dárhal júzim baǵınan shıǵıp, hár birińiz bir qızdan uslap alıńlar da, Benyamin jerine alıp qashıńlar+. 22Qızlardıń ákeleri yamasa ájaǵaları bizlerge shaǵım jasap kelse, bizler olarǵa: „Benyaminlilerdi bizler ushın keshirińler. Óytkeni tutqınǵa alǵan qızlarımız hámmesine jetpedi. Al sizler qızlarıńızdı óz qálewińiz benen bermegenińiz ushın, ayıplı sanalmaysızlar“, – dep aytamız». 23Benyaminli jigitler usılay isledi. Qızlar oyınǵa túskende, hár bir jigit bir qızdan alıp qashtı. Olar ózleriniń jerlerine qaytıp barıp, qalalar saldı hám sol jerde jasay basladı.

24Sońınan Izrail xalqı sol jerden tarqap, hár biri óz urıwına, tiyresine hám úlesine tiygen jerlerine qayttı.

25Ol dáwirde Izrailda patsha joq bolıp, hár kim ózine durıs bolıp kóringen isti isleytuǵın edi+.

* 1:16 Palma qalası – bul 3:13 ayat sıyaqlı Erixo qalası yamasa basqa jer bolıwı múmkin.

* 1:17 Xorma – «pútkilley joq etiw» yamasa «baǵıshlanǵan» degendi bildiredi.

* 2:5 Boxim – «jılap atır» degendi bildiredi.

* 3:13 Palma qalası – yaǵnıy Erixo.

* 6:19 Bir efa – shama menen 22 l.

* 6:32 Erubbaal – «Baal gúressin» degendi bildiredi.

* 8:26 Bir mıń jeti júz shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

* 8:27 Efod – belgisiz kiyeli bir zat. Sózlikke qarań.

* 9:15 Kedr – qaraǵay aǵashqa uqsas náhán terektiń bir túri.

* 12:6 «Shibbolet» sózin durıs ayta almaytuǵın edi – Olardıń sóylew tillerinde dialekt ózgeshe edi.

* Biy 14:15 Tórtinshi – Áyyemgi grek hám suriya tilindegi awdarmadan. Evreyshe qoljazbalarda «Jetinshi».

* 15:17 Ramat-Lexiy – «jaq súyegi tóbeshigi» degendi bildiredi.

* 15:19 En-Haqqore – «Shaqırǵannıń bulaǵı» degendi bildiredi.

* 17:5 Efod – sózlikke qarań.

* 18:12 Maxane-Dan – «Dan ordası» degen mániste.

+ 1:1 Eshu 24:29, Biy 20:18
+ 1:5 1Pat 11:8
+ 1:7 Leb 24:19
+ 1:8 Eshu 15:63, 2Pat 5:6
+ 1:10 Eshu 14:15, San 13:23, Eshu 15:14
+ 1:11 Eshu 10:38, Eshu 15:15
+ 1:12 San 13:31, Eshu 15:13-19
+ 1:16 San 24:21, San 10:29-32
+ 1:19 Eshu 17:16, Eshu 17:18

+ 1:20 San 14:24, Eshu 14:13, Biy 1:10, San 13:34, Nzm 2:10

+ 1:21 Eshu 15:63
+ 1:23 Jar 28:19
+ 1:24 Eshu 2:14
+ 1:27 Eshu 17:11-13
+ 1:29 Eshu 16:10, 3Pat 9:16
+ 1:31 Eshu 19:24-30
+ 1:33 Eshu 19:32-39
+ 1:34 Eshu 19:46
+ 1:36 San 34:4, Eshu 15:3
+ 2:1 Jar 17:7
+ 2:2 Nzm 7:2, Nzm 12:3
+ 2:3 Shıǵ 23:33
• 2:6 Eshu 24:28-31
+ 2:9 Eshu 19:50
+ 2:10 Ayup 18:21, Erm 9:3, 2Sal 1:8

+ 2:11 Biy 3:7, Biy 4:1, Biy 6:1, Biy 10:6, Biy 13:1

+ 2:12 Nzm 31:16-17
+ 2:13 1Pat 7:4
+ 2:14 Leb 26:37, Eshu 7:12
+ 2:15 Leb 26:14-46, Nzm 28:15-68
+ 2:17 Shıǵ 34:15, Nzm 31:16
+ 2:18 Shıǵ 2:23-25
+ 2:21 Eshu 23:12-13
+ 3:1 Eshu 13:2-6
+ 3:6 Shıǵ 34:16
+ 3:7 Biy 2:11
+ 3:9 4Pat 13:5, Biy 1:13

+ 3:10 San 24:2, Biy 6:34, Biy 11:29, Biy 13:25, Biy 14:6, Biy 14:19, Biy 15:14

+ 3:15 Biy 20:16
+ 3:27 Biy 6:34, 1Pat 13:3
+ 3:28 Eshu 2:7, Biy 7:24
+ 3:31 Biy 5:6, 1Pat 13:19
+ 4:1 Biy 2:11
+ 4:2 Eshu 11:10, 1Pat 12:9
+ 4:6 Eshu 19:37, Evr 11:32, Erm 46:18
+ 4:7 3Pat 18:40

+ 4:11 San 10:29, San 24:21, Biy 1:16, Eshu 19:33

+ 4:15 Eshu 10:10

+ 5:4 Nzm 33:2, 2Pat 22:8, Zab 17:8, Zab 67:9, Zab 76:18, Zab 96:4

+ 5:5 Shıǵ 19:18
+ 5:6 Biy 3:31, Biy 4:17
+ 5:8 Nzm 32:16, 1Pat 13:19, 1Pat 13:22
+ 5:12 Zab 56:9
+ 5:14 San 32:39
+ 5:17 Eshu 13:24-28
+ 5:18 Biy 4:10
+ 5:19 Eshu 17:11
+ 5:21 Biy 4:7
+ 5:24 Biy 4:17
+ 5:25 Biy 4:19
+ 5:26 Biy 4:21
+ 5:31 Zab 36:6
+ 6:1 Biy 2:11, Jar 25:1, San 25:17-18
+ 6:4 Leb 26:16, Nzm 28:31-33
+ 6:9 1Pat 10:18
+ 6:11 Eshu 17:2
+ 6:13 Nzm 31:17
+ 6:15 1Pat 9:21, 1Pat 18:18
+ 6:16 Shıǵ 3:12, Eshu 1:5
+ 6:17 4Pat 20:8, Zab 85:17
+ 6:18 Jar 18:3-8
+ 6:20 Biy 13:19
+ 6:21 Leb 9:24, 3Pat 18:38
+ 6:22 Jar 32:30
+ 6:33 Eshu 17:16, Hosh 1:5

+ 6:34 San 24:2, Biy 3:10, Biy 3:27, 1Pat 13:3

+ 7:2 Nzm 8:17
+ 7:3 Nzm 20:8
+ 7:12 Eshu 11:4, 1Pat 13:5
+ 7:16 1Pat 11:11, Ayup 1:17
+ 7:18 Eshu 6:4
+ 7:22 1Pat 14:20, 2Jln 20:22-23
+ 7:24 Eshu 2:7, Biy 3:28
+ 7:25 Zab 82:12
+ 8:1 Biy 12:1
+ 8:3 Hkm 15:1
+ 8:5 Jar 33:17
+ 8:6 1Pat 25:11
+ 8:8 Jar 32:30
+ 8:11 San 32:35, San 32:42
+ 8:17 3Pat 12:25
+ 8:21 Zab 82:12, Iysh 3:18
+ 8:22 1Pat 8:5
+ 8:24 Shıǵ 32:1-4, Jar 25:12-18
+ 8:27 Nzm 7:16
+ 8:31 Biy 9:1
+ 9:4 Biy 8:33
+ 9:5 4Pat 11:1
+ 9:6 Jar 35:4, Eshu 24:26, 3Pat 12:1
+ 9:7 Nzm 11:29, Nzm 27:12, Eshu 8:33
+ 9:8 4Pat 14:9
+ 9:13 Zab 103:15
+ 9:15 Ezk 31:3
+ 9:21 San 21:16
+ 9:23 1Pat 16:14
+ 9:28 Jar 34
+ 9:29 2Pat 15:4
+ 9:45 3Pat 12:25, Nzm 29:29
+ 9:48 Zab 67:15
+ 9:53 2Pat 11:21
+ 9:54 1Pat 31:4
+ 10:4 Nzm 3:14
+ 10:6 Biy 2:11, 3Pat 11:5, 2Pat 23:13
+ 10:10 1Pat 7:6
+ 10:14 Nzm 32:37
+ 11:1 Evr 11:32
+ 11:3 2Pat 10:6, 2Pat 10:8, 1Pat 22:2
+ 11:8 Biy 10:18
+ 11:10 Erm 42:5
+ 11:13 San 21:24-26
+ 11:15 Nzm 2:9, Nzm 2:19
+ 11:16 San 13:27, San 14:25
+ 11:17 San 20:14-21, Nzm 1:46
+ 11:18 San 21:4, San 21:13
+ 11:20 San 21:21-23, Nzm 2:26-37
+ 11:24 San 21:29
+ 11:25 San 22:2, Mix 6:5
+ 11:27 Jar 16:5
+ 11:29 San 24:2, Biy 3:10
+ 11:30 Jar 28:20
+ 11:31 San 21:2
+ 11:33 Ezk 27:17
+ 11:35 Leb 5:4, San 30:3
+ 12:1 Biy 8:1
+ 13:1 Biy 2:11
+ 13:2 Eshu 19:41
+ 13:3 Biy 6:12, Luk 1:28, Luk 1:31
+ 13:5 San 6:1-21, 1Pat 1:11
+ 13:15 Biy 6:18
+ 13:18 Jar 32:29
+ 13:19 Biy 6:20
+ 13:22 Jar 32:30
+ 13:24 1Pat 2:21
+ 13:25 San 24:2, Biy 3:10
+ 14:1 Eshu 15:10, Eshu 19:43, Jar 38:12
+ 14:2 Jar 34:4
+ 14:3 Jar 24:3, Jar 24:4
+ 14:6 San 24:2, Biy 3:10
+ 14:12 Jar 29:27
+ 14:15 Biy 16:5
+ 14:16 Biy 16:15
+ 14:19 San 24:2, Biy 3:10
+ 15:14 San 24:2, Biy 3:10
+ 15:15 San 6:6, Nzm 32:30, Eshu 23:10
+ 16:1 Eshu 15:47
+ 16:5 Biy 14:15
+ 16:11 Biy 15:13
+ 16:15 Biy 14:16
+ 16:17 San 6:2, San 6:5, Biy 13:5
+ 16:23 1Pat 5:2, 1Jln 10:10
+ 17:2 Leb 5:1
+ 17:3 Shıǵ 20:4
+ 17:4 Iysh 46:6
+ 17:5 3Pat 13:33

+ 17:6 Nzm 12:8, Biy 18:1, Biy 19:1, Biy 21:25

+ 17:7 Rut 1:1, 1Pat 17:12, Mix 5:2, Mat 2:1

+ 18:1 Biy 17:6, Biy 19:1, Biy 21:25, Biy 1:34-36

+ 18:2 Biy 13:25, Biy 16:31
+ 18:5 San 27:21, Hosh 4:12
+ 18:7 Eshu 19:47
+ 18:12 Eshu 15:60
+ 18:24 Jar 31:30
+ 18:27 Jar 49:17, Eshu 19:47
+ 18:28 2Pat 10:6
+ 18:30 Shıǵ 2:22, Shıǵ 18:3, 4Pat 17:6
+ 18:31 Eshu 18:1
+ 19:1 Biy 17:6, Biy 18:1, Biy 21:25
+ 19:10 Eshu 15:8, Eshu 15:63, Eshu 18:28
+ 19:20 Jar 19:2, Ayup 31:32
+ 19:22 Nzm 13:13, Jar 19:5-9
+ 19:29 1Pat 11:7

+ 20:1 1Pat 3:20, 2Pat 3:10, 2Pat 24:2, 1Pat 7:5, 1Pat 11:7

+ 20:6 Jar 34:7
+ 20:13 Nzm 13:13
+ 20:15 San 1:37, San 26:41
+ 20:16 Biy 3:15
+ 20:17 1Pat 11:8, 2Pat 24:9
+ 20:18 Biy 1:1-2
+ 20:21 Jar 49:27
+ 20:27 Shıǵ 6:15, San 25:7-13, Eshu 22:13
+ 20:29 Eshu 8:4
+ 20:32 Eshu 8:5
+ 20:37 Eshu 8:19
+ 20:45 Eshu 15:32
+ 21:1 Biy 20:1
+ 21:6 1Pat 9:21
+ 21:8 1Pat 11:1
+ 21:11 San 31:17
+ 21:12 Eshu 18:1
+ 21:13 Biy 20:47, Nzm 20:10
+ 21:21 Shıǵ 15:20, Biy 11:34

+ 21:25 Nzm 12:8, Biy 17:6, Biy 18:1, Biy 19:1

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: Biyler

Alǵí sóz

Biyler

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi