Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-08-31T23:42:14.801234+00:00

Muxaddes Kitap: Eshua

Muxaddes Kitap: Eshua

1. Alǵí sóz

1. Eshua

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

Eshua

Eshua

1. Alǵí sóz

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

Alǵí sóz

Eshua kitabı

Kitap haqqında maǵlıwmat

Eshua kitabında Izrail xalqınıń tariyxı sóz etilip, onda Tawrattaǵı waqıyalar dawam etedi. Izrail xalqı Qudaydıń Ibrayımǵa wáde etken jerine, yaǵnıy Qanan jerine kirip, onı iyelep baslaydı. Bul kitapta tek ǵana tariyxıy dáliller emes, al Qudaydıń Óz xalqı menen bolǵan janlı múnásibeti, wádelerine sadıqlıǵı, biyopa xalqına kórsetken miyirmanshılıǵı sóz etiledi.

Kitaptıń bas qaharmanı Nun ulı Eshua boladı. Muwsanıń óliminen soń Eshua Izrail xalqınıń jolbasshısı etip tayınlanǵan edi. Eshua degen at «Jaratqan Iye qutqaradı» degen mánini bildiredi. Kitaptıń usı at penen atalıwı da qurıdan-qurı emes, sebebi Qudaydıń Ózi xalqın dushpanlarınan qutqarıp, sansız sawashlarda olarǵa jeńis baǵıshlaydı. Jeńis áskeriy kúsh hám aqıl arqalı emes, al Qudayǵa bolǵan isenim hám Onıń sózine boysınıw arqalı bolǵanın Izrail xalqı óz tájiriybesinen bilip aladı.

Kitaptıń basında Eshua Izrail xalqın Qanan jerine alıp kirgeni hám onıń kóp jerlerin iyelep alǵanı haqqında sóz etiledi (1–12 baplar). Kitaptıń bul bóliminde kóp káramatlar tuwrısında aytıladı. Mısalı, Erixo qalasına qarsı sawashta Qudaydıń qúdireti menen qala diywalları qulaydı, Gibon qalasına qarsı sawashta Quday aspannan iri tas burshaq jawdırıp, dushpan áskerlerin ezedi hám quyashtı bir orında toqtatıp taslaydı.

Kitaptıń dawamında Qanan jerleri Izrail urıwlarına bólistirip beriliwi haqqında sóz etiledi (13–24 baplar). Izrail xalqınıń Ruben, Gad urıwları hám Menashshe urıwınıń yarımı Iordan dáryasınıń shıǵısındaǵı jerlerge ornalasıp alǵan edi. Eshua Iordan dáryasınıń batısındaǵı jerlerdi qalǵan toǵız urıw hám Menashshe urıwınıń ekinshi yarımına bólistirip beredi. Lebiy urıwı Qudaydıń xızmetinde bolǵanı ushın, olarǵa basqa urıwlar qatarı jerden úles berilmeydi. Jerden úles beriwdiń ornına, Eshua lebiylilerge barlıq el boylap jasawı ushın qala hám awıllardı ajıratıp beredi. Aradan biraz jıllar ótkennen soń, ómiriniń sońǵı demlerinde Eshua xalıqtı Qudayǵa sadıq bolıwǵa, jalǵız Oǵan sıyınıwǵa jáne shaqıradı.

1

Jaratqan Iyeniń Eshuaǵa bergen buyrıǵı

1^1Jaratqan Iye Óz qulı Muwsanıń óliminen soń, onıń járdemshisi Nun ulı Eshuaǵa bılay dedi:+

2– Meniń qulım Muwsa óldi. Qánekey, endi sen pútkil xalıq penen birge Iordan dáryasın kesip ótip, Men sizlerge, yaǵnıy Izrail xalqına beretuǵın elge kirińler+. 3Muwsaǵa aytqanımday, ayaǵıńız tiygen barlıq jerlerdi sizlerge beremen+. 4Sizlerdiń jer shegarańız qubladaǵı shólden arqadaǵı Lebanonǵa deyin, shıǵıstaǵı ullı Evfrat dáryasınan pútkil xetlerdiń eli arqalı batıstaǵı Jer Orta teńizine deyin sozılǵan boladı+. 5Ómiriń boyı hesh kim saǵan qarsı tura almaydı. Muwsa menen birge bolǵanım sıyaqlı, Men seniń menen de birge bolaman. Seni hesh qashan qaldırmayman hám taslap ketpeymen+.

6Kúshli hám márt bol. Sebebi Men ata-babalarına beremen dep ant ishken jerdi bul xalıq iyelewi ushın, sol jerdi olarǵa sen alıp bereseń+. 7Tek kúshli hám júdá márt bolıp, qulım Muwsanıń saǵan buyırǵan pútkil Nızamın muqıyatlı túrde orınla. Qay jerge barsań da, tabısqa iye bolıwıń ushın, bul Nızamnan uzaqlama hám onnan ya ońǵa, ya solǵa awıp ketpe+. 8Nızam kitabında jazılǵan sózlerdi awzıńnan túsirme. Onda jazılǵanlardıń barlıǵın tolıq orınlaw ushın, ol haqqında kúni-túni oy juwırtıp júr. Sonda sen tabısqa iye bolıp, maqsetińe eriseseń+. 9Saǵan kúshli hám márt bol demegen be edim? Qorqpa hám ruwxıńdı túsirme. Óytkeni Qudayıń Jaratqan Iye sen baratuǵın hár bir jerde seniń menen birge boladı+.

Eshuanıń xalıqqa bergen buyrıǵı

10Solay etip, Eshua xalıq qadaǵalawshılarına bılay dep buyırdı:+

11– Ordanı aralap shıǵıp, xalıqqa mına buyrıqtı berińler: «Ózlerińizge azıq-awqat tayarlańlar. Sebebi Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge beretuǵın jerine kirip, onı menshik etip iyelewińiz ushın, úsh kúnnen soń, Iordan dáryasın kesip ótesizler».

12Al Eshua Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımına bılay dedi:

13– Jaratqan Iyeniń qulı Muwsanıń: «Qudayıńız Jaratqan Iye bul jerdi sizlerge berip, sizlerdi tınıshlıqqa eristiredi», – degen sózlerin eske túsirińler. 14Sizlerdiń hayallarıńız, balalarıńız hám mallarıńız usı jerde, yaǵnıy Iordan dáryasınıń shıǵısında, Muwsanıń sizlerge bergen jerinde qalsın. Biraq sizler, yaǵnıy pútkil jawıngerler qurallanıp, tuwısqanlarıńızdan aldın dáryanı kesip ótińler hám olarǵa járdem berińler+. 15Jaratqan Iye sizlerdi tınıshlıqqa eristirgeni sıyaqlı, olardı da tınıshlıqqa eristiredi. Olar Qudayıńız Jaratqan Iyeniń beretuǵın jerin múlik etip alǵannan soń, sizler de múlik etip alǵan jerińizge, Jaratqan Iyeniń qulı Muwsanıń Iordan dáryasınıń shıǵısındaǵı sizlerge bergen jerine qaytıp, usı jerge ornalasıńlar+.

16Olar Eshuaǵa bılay dep juwap berdi:

– Bizlerge buyırǵanlarıńnıń hámmesin orınlaymız. Qay jerge jiberseń de, baramız. 17Hár bir nársede Muwsanıń sózine boysınǵanımız sıyaqlı, seniń sózińe de boysınamız. Muwsa menen birge bolǵan Qudayıń Jaratqan Iye seniń menen de birge bolsın. 18Sózińe qarsı shıqqan hám qanday da bir buyrıǵıńa boysınbaǵan adamǵa ólim jazası beriledi. Tek sen kúshli hám márt bol.

2

Raxab hám jansızlar

2^1Nun ulı Eshua Shittimnen jasırın túrde eki jansızdı jiberip atırıp, olarǵa:

– Barıp, Qanan jerin, ásirese Erixonı kózden ótkizińler, – dedi. Solay etip, jansızlar jolǵa shıǵıp, Raxab degen buzıq hayaldıń úyine keldi hám sol jerde qonıp qaldı+.

2Sonda Erixo patshasına: «Elimizdi kózden ótkiziw ushın, usı túni Izrail xalqınan adamlar keldi», – degen xabar jetti. 3Sonlıqtan Erixo patshası Raxabqa: «Seniń úyińe kelgen sol adamlardı shıǵarıp ber. Sebebi olar elimizdi kózden ótkiziw ushın kelgen», – degen xabar jolladı. 4Al eki adamdı jasırıp qoyǵan Raxab:

– Sol adamlardıń maǵan kelgeni ıras. Biraq men olardıń qay jerli ekenin bilmegen edim. 5Gewgim túspesten burın, qala dárwazası jabılayın dep atırǵanda, olar shıǵıp ketti. Olardıń qay jaqqa ketkenin bilmeymen. Izlerinen dárhal ketseńiz, jetip alasızlar, – dedi+. 6Negizinde hayal sol adamlardı tamnıń tóbesine shıǵarıp, ol jerge jayıp qoyılǵan zıǵır bawlarınıń astına jasırǵan edi. 7Al patshanıń adamları bolsa, jansızlardı Iordan dáryasın kesip ótetuǵın jerge qaray quwıp ketti. Olar qaladan shıǵıwdan-aq, qala dárwazası jabıldı+.

8Tamnıń tóbesindegi adamlar uyqıǵa jatpasınan aldın, hayal olardıń janına bardı da, 9olarǵa bılay dedi:

– Jaratqan Iyeniń bul eldi sizlerge bergenin bilemen. Bizlerdi sizler sebepli qorqınısh biyledi. Elde jasaytuǵın hár bir adamnıń ruwxı túsip júr+. 10Óytkeni sizler Mısırdan shıqqanıńızda, Jaratqan Iyeniń Qızıl teńizdi aldıńızda qalay qurǵatıp taslaǵanın[*], Iordan dáryasınıń arǵı jaǵındaǵı amorlardıń eki patshası Sixon menen Ogqa sizler neler islegenińizdi, olardı qalayınsha pútkilley qırıp taslaǵanıńızdı[*] esitken edik+. 11Bulardı esitkenimizde, ruwxımız túsip ketti. Sizlerden qorqqanımızdan, hesh kimde hal-dárman qalmadı. Sebebi sizlerdiń Qudayıńız Jaratqan Iye – joqarıdaǵı aspanda da, tómendegi jer júzinde de Quday+. 12-13Sizlerge jaqsılıq etkenim sıyaqlı, sizler de meniń úy-ishime jaqsılıq etetuǵınıńızǵa Jaratqan Iye haqı ant ishińler. Ata-anamdı, aǵa-inilerimdi, apa-sińlilerimdi hám olardıń úy-ishlerin ólimnen saqlap, hámmemizdi aman qaldıratuǵınıńızdı bildiretuǵın isenimli bir belgi berińler+.

14Adamlar oǵan:

– Eger bul isimizdi áshkara qılmasańız, bizler sizler ushın janımızdı beriwge tayarmız. Jaratqan Iye bul jerdi bizlerge bergeninde, saǵan jaqsılıq islep, sadıqlıq kórsetemiz, – dedi+.

15Úyi qala diywalında jaylasqanlıqtan, Raxab adamlardı arqan menen áynekten tómenge túsirdi de,+
16olarǵa:

– Izińizden quwıp ketken adamlar sizlerge dus kelip qalmawı ushın, tawǵa shıǵıńlar. Olar izlerine qaytıp ketkenge deyin, úsh kún sol jerde jasırınıp turıńlar. Sońınan jolıńızdı dawam etersizler, – dedi. 17Sol adamlar Raxabqa bılay dedi:

– Bizler ishtirgen antıńda turıwımız ushın mına nárseni islewiń shárt: 18Usı elge kirgenimizde, mına qırmızı arqandı bizlerdi túsirip jibergen áynegińe baylap qoy. Sońınan ata-anańdı, tuwısqanlarıńdı hám ákeńniń pútkil xojalıǵın janıńa, óz úyińe jıyna. 19Seniń úyińniń qapısınan sırtqa shıqqan adam óz bası ushın ózi juwap beredi. Bunday adam ushın bizler juwapker emespiz. Biraq eger seniń menen birge úyińde bolǵan bir adam jábir kórse, onıń ólimine bizler juwapker bolamız. 20Degen menen, islerimizdi áshkara qılsań, onda bizler sen ishtirgen anttan azat bolamız.

21Hayal olarǵa:

– Aytqanıńızday bolsın, – dedi hám olardı jolǵa shıǵarıp salǵannan soń, qırmızı arqandı áynekke baylap qoydı.

22Adamlar ol jerden ketip, tawǵa shıqtı hám izlerinen quwǵanlar qaytıp ketkenshe, sol jerde úsh kún qaldı. Olardıń izinen quwǵanlar barlıq jerden olardı izlese de, taba almadı. 23Eki adam izine qaytıw ushın tawdan tústi de, dáryanı kesip ótip, Nun ulı Eshuanıń janına bardı hám baslarınan ótken hámme nárseni aytıp berdi. 24Olar Eshuaǵa:

– Jaratqan Iye haqıyqattan da usı jerdiń barlıǵın bizlerdiń qolımızǵa tapsırıptı. Ol jerde jasaytuǵın hár bir adam bizlerden qorqıp, ruwxı túsip júr eken, – dedi.

3

Izraillılardıń Iordan dáryasınan ótiwi

3^1Eshua tań azannan turdı da, pútkil Izrail xalqı menen birlikte Shittimnen jolǵa shıǵıp, Iordan dáryasına keldi. Olar dáryanı kesip ótpey, sol jerde túnedi+. 2Úshinshi kúnniń sońında ordanı bastan-ayaq aylanıp shıqqan qadaǵalawshılar 3xalıqqa bılay dep buyırdı:

– Lebiyli ruwxaniyler Qudayıńız Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın kóterip baratırǵanın kórgenińizde, sizler de ornıńızdan qozǵalıp, sandıqtıń izine erińler+. 4Solay etip, sizler qaysı tárepke baratuǵınıńızdı bilip alasızlar. Sebebi sizler aldın bul joldan hesh qashan júrip kórmegensizler. Biraq Kelisim sandıǵına jaqınlaspańlar. Sandıq penen sizlerdiń arańızda eki mıń shıǵanaq qashıqlıq bolsın.

5Eshua xalıqqa:

– Ózlerińizdi pákleńler. Óytkeni Jaratqan Iye erteń arańızda ájayıp isler isleydi, – dedi.

6Al ruwxaniylerge:

– Kelisim sandıǵın kóterip, xalıqtıń aldında júrińler, – dedi. Solay etip, ruwxaniyler sandıqtı kóterip, xalıqtıń aldında júrip ketti+.

7Sol arada Jaratqan Iye Eshuaǵa bılay dedi:

– Men Muwsa menen birge bolǵanım sıyaqlı, seniń menen de birge ekenimdi olar túsiniwi ushın, búginnen baslap seni pútkil Izrail xalqınıń kóz aldında mártebeli qılaman. 8Sen Kelisim sandıǵın kótergen ruwxaniylerge: «Iordan dáryasınıń jaǵasına barǵanıńızda, suwǵa ayaq basıp, toqtap turıńlar», – dep buyrıq ber.

9Eshua Izrail xalqına:

– Jaqınıraq kelip, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sózlerin tıńlańlar, – dep bolıp, sózin bılay dawam etti:

10– Tiri Qudaydıń arańızda ekenin, Onıń qanan, xet, xiw, periz, girgash, amor hám ebus xalıqların aldıńızdan sózsiz quwıp jiberetuǵının mınadan bilip alasızlar:+
11mine, pútkil jer júzi Iyesiniń Kelisim sandıǵı sizlerden aldın Iordan dáryasınan ótedi+. 12Endi ózlerińizge hár bir urıwdan bir adamnan, yaǵnıy Izrail urıwlarınan on eki adamdı saylap alıńlar+. 13Pútkil jer júziniń Iyesi bolǵan Jaratqan Iyeniń sandıǵın kótergen ruwxaniyler Iordan dáryasına ayaq basqanda, joqarıdan aqqan suwlar toqtap, bir jerge toplanadı+.

14Xalıq Iordan dáryasınan ótiw ushın túnegen jerinen jolǵa shıqtı. Kelisim sandıǵın kótergen ruwxaniyler aldında júrip baratır edi. 15Iordan dáryası jıyın-terim waqtında tasıp, kánarınan shıǵıp ketetuǵın edi. Sonda sandıqtı kótergen ruwxaniyler dáryanıń jaǵasına barıp, suwǵa ayaqların tiygiziwden-aq,+
16joqarıdan aqqan suwlar toqtap, júdá uzaqlarda, Saretanǵa jaqın bolǵan Adam qalasında toplanıp, joqarılay basladı. Al Iordan tegisligindegi teńizge, yaǵnıy Óli teńizge aqqan dáryanıń qalǵan suwları bolsa, pútkilley toqtap qaldı. Xalıq dáryanı Erixonıń qarsı aldınan kesip ótti+. 17Pútkil xalıq dáryadan ótip bolǵansha, Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın kótergen ruwxaniyler dáryanıń qurǵap qalǵan ultanınıń ortasında qozǵalmay turdı. Solay etip, pútkil Izrail xalqı dáryanıń qurǵap qalǵan ultanı arqalı ótti+.

4

Estelik taslardıń ornatılıwı

4^1Pútkil xalıq Iordan dáryasınan ótip bolǵannan soń, Jaratqan Iye Eshuaǵa bılay dedi:

2– Xalıq ishinen on eki adamdı, yaǵnıy hár urıwdan bir adamnan saylap alıń da, 3olarǵa bılay dep buyırıńlar: «Bul jerden, Iordan dáryasınıń ortasınan, anıq ruwxaniylerdiń ayaqları turǵan jerden on eki tas alıńlar. Bul taslardı ózlerińiz benen birge alıp, túneytuǵın jerińizge aparıp qoyıńlar»+.

4Solay etip, Eshua Izraildıń hár bir urıwınan ózi saylap alǵan on eki adamdı shaqırıp alıp, 5olarǵa bılay dep buyırdı:

– Dáryanıń ortasına, Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sandıǵınıń aldı betine barıp, Izrail xalqınıń urıw sanına qaray hár birińiz iynińizge bir tastan kóterip alıńlar. 6Olar sizler ushın belgi boladı. Balalarıńız keleshekte: «Bul taslar neni ańlatadı?» – dep soraǵanda,+
7olarǵa: «Iordan dáryasınıń suwları Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵınıń aldında aqpay qaldı. Kelisim sandıǵı dáryadan ótip atırǵanda, aǵıp turǵan suwlar toqtap qaldı. Bul taslar Izrail xalqı ushın sol waqıyadan máńgige estelik boladı», – deysizler.

8Izraillılar Eshuanıń buyrıǵın orınladı. Jaratqan Iyeniń Eshuaǵa aytqanınday, Izrail urıwlarınıń sanına qaray Iordan dáryasınıń ortasınan alınǵan on eki tastı olar ózleri túnegen jerge alıp kelip, sol jerge qoydı. 9Eshua Iordan dáryasınıń ortasına, Kelisim sandıǵın kótergen ruwxaniyler turǵan jerge basqa on eki tas ornattı. Bul taslar búgin de sol jerde tur.

10Solay etip, Jaratqan Iyeniń xalıqqa jetkiziw ushın Eshuaǵa buyırǵan hár bir nársesi orınlanıwǵa deyin, sandıqtı kótergen ruwxaniyler Iordan dáryasınıń ortasında turdı. Hár bir nárse Muwsanıń Eshuaǵa buyırǵanınday etip islendi. Xalıq dáryadan asıǵıslıq penen ótti. 11Pútkil xalıq dáryadan ótkennen keyin, Jaratqan Iyeniń sandıǵın kótergen ruwxaniyler de xalıqtıń kóz aldında dáryadan ótti. 12Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımı Muwsanıń ózlerine buyırǵanı sıyaqlı qural asınıp, Izrail xalqınıń aldında dáryadan kesip ótti+. 13Usı tárizde qırıq mıńǵa shamalas qurallı adamlar urısıw ushın Jaratqan Iyeniń aldında Erixo tegisligine ótti.

14Jaratqan Iye sol kúni Eshuanı pútkil Izrail xalqınıń kóz aldında mártebeli qıldı. Muwsaǵa ómiri boyı qanday húrmet kórsetilgen bolsa, Eshuaǵa da sonday húrmet kórsetile basladı.

15Jaratqan Iye Eshuaǵa:

16– Kelisim sandıǵın kótergen ruwxaniylerge Iordan dáryasınan shıǵıwdı buyır, – dedi.

17Eshua ruwxaniylerge:

– Iordan dáryasınan shıǵıńlar, – dep buyırdı. 18Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın kótergen ruwxaniyler Iordan dáryasınıń ortasınan shıǵıp, jaǵaǵa ayaq basıwdan-aq, dáryanıń suwları burınǵıday jiyeklerinen tasıp aǵa basladı.

19Xalıq birinshi aydıń onınshı kúni Iordan dáryasınan ótip, Gilgalǵa, Erixonıń shıǵıs shegarasına ornalastı. 20Eshua Iordannan alınǵan on eki tastı Gilgalǵa ornattı. 21Sońınan ol Izrail xalqına bılay dedi:

– Keleshekte sizlerdiń urpaqlarıńız óz ákelerinen: «Bul taslar neni ańlatadı?» – dep sorasa, 22olarǵa Izrail xalqınıń Iordan dáryasınıń qurǵap qalǵan ultanı arqalı ótkenin aytıń. 23Qudayıńız Jaratqan Iye Qızıl teńizdi bizler ótip bolaman degenshe, qalay qurǵatıp taslaǵan bolsa, Iordan dáryasın da sizler ótip bolaman degenshe, solay qurǵatıp taslaǵanın túsindiriń+. 24Ol bulardı jer júzindegi barlıq xalıqlar Jaratqan Iyeniń qanshelli qúdiretli ekenin biliwi ushın hám sizler de bárqulla Qudayıńız Jaratqan Iyeden qorqıwıńız ushın isledi+.

5

5^1Jaratqan Iyeniń Iordan dáryasınıń suwların izraillılardıń aldında, olar ótip bolaman degenshe, qalay qurǵatıp taslaǵanın Iordannıń batıs tárepindegi amor patshaları hám Jer Orta teńizi jaǵasındaǵı qanan patshaları esitkende, ruwxları tústi. Izraillılardan qorqqanınan, hesh kimde hal-dárman qalmadı.

Gilgaldaǵı súnnet etiliw

2Sol waqıtta Jaratqan Iye Eshuaǵa:

– Tastan pıshaqlar islep, izraillılardı burınǵıday súnnet et, – dedi.

3Solay etip, Eshua tastan pıshaqlar islep, izraillılardı Aralot[*] tóbeshiginde súnnet etti.

4Bunı islegeniniń sebebi mınaw edi: Mısırdan shıqqanlardıń hámmesi, urısqa jaramlı bolǵan barlıq er adamlar Mısırdan shıqqannan soń, shólde júrgende ólip ketken edi+. 5Mısırdan shıqqan barlıq er adamlar súnnet etilgen edi. Biraq Mısırdan shıqqannan keyin shólde júrgen waqıtta tuwılǵan er adamlardıń hesh biri súnnet etilmegen edi. 6Mısırdan shıqqanda urısqa jaramlı bolǵanlardıń hámmesi ólip bolǵansha, izraillılar shólde qırıq jıl gezip júrdi. Sebebi olar Jaratqan Iyeniń sózin tıńlamaǵan edi. Jaratqan Iye olarǵa: «Men ata-babalarıńızǵa wáde etip, sizlerge beremen degen sút hám pal aǵıp turǵan jerdi sizler kórmeysizler», – dep ant ishken edi+. 7Jaratqan Iye olardıń ornına balalarına ómir berdi. Súnnet etilmegen bul balalardı Eshua súnnet etti. Óytkeni olar jolda súnnet etilmegen edi+. 8Barlıq er adamlar súnnet etilgennen soń, táwir bolǵansha, ordadaǵı óz orınlarında qaldı.

9Sonda Jaratqan Iye Eshuaǵa:

– Mısırda sizlerde bolǵan masqarashılıqtı búgin alıp tasladım, – dedi. Sonlıqtan sol jer búgin de Gilgal[*] dep ataladı+.

10Gilgalda Erixo tegisligine orda qurǵan Izrail xalqı aydıń on tórtinshi kúni keshte Qutqarılıw bayramın bayramladı+. 11Bir kún dawam etken bayramnan soń, olar eldiń zúráátinen ashıtqısız nan hám quwırmash jedi. 12Olar sol eldiń zúráátinen jey basladı hám erteńine mannanıń[*] jawıwı pútkilley toqtadı. Izraillılar sol jılı Qanan eliniń zúrááti menen azıqlandı+.

Erixo qalasınıń qulawı

13Eshua Erixo qalasına jaqın jerde bolǵanda, basın kóterip qarap, aldında qılısh uslap turǵan bir adamdı kórdi. Eshua oǵan jaqınlasıp:

– Sen bizler táreptiń adamımısań yamasa dushpan táreptiń be? – dep soradı+.

14Sol adam oǵan:

– Hesh táreptiń de emes. Men Jaratqan Iyeniń áskerleriniń sárkárdasıman. Mine, men keldim, – dedi.

Sol waqıtta Eshua et betinen jerge jıǵılıp, oǵan tabındı da:

– Mırzam, qulıńızǵa aytatuǵın qanday sózińiz bar? – dep soradı.

15Jaratqan Iyeniń áskerleriniń sárkárdası Eshuaǵa:

– Ayaq kiyimińdi shesh. Óytkeni sen turǵan jer – muxaddes, – dedi. Eshua aytılǵandı orınladı+.

16Izraillılar sebepli, Erixo qalasınıń dárwazaları tas qılıp jabılǵan edi. Ol arqalı hesh kim kirmedi de, shıqpadı da.

6

6^1Sonda Jaratqan Iye Eshuaǵa bılay dedi:

– Men Erixo qalasın, onıń patshasın hám jawıngerlerin saǵan táslim qılaman. 2Sen pútkil áskerleriń menen birge altı kún dawamında qala dógeregin kúnine bir mártebe aylanıp shıǵıwıń kerek. 3Kárnay kótergen jeti ruwxaniy sandıqtıń aldında júrsin. Jetinshi kúni qalanıń dógeregin jeti mártebe aylanıńlar hám sonda ruwxaniyler kárnayların shertsin. 4Ruwxaniylerdiń kárnaylardı uzaq sozıp shertkenin esitkenińizde, pútkil xalıq bálent dawıs penen baqırsın. Sonda qalanıń diywalları qulap túsedi hám hár bir adam turǵan jerinen tuwrı qalaǵa kiredi+.

5Nun ulı Eshua ruwxaniylerdi shaqırıp alıp, olarǵa:

– Kelisim sandıǵın kóterińler. Jeti ruwxaniy qollarına kárnaylardı alıp, Jaratqan Iyeniń sandıǵınıń aldında júrsin, – dedi. 6Sońınan xalıqqa:

– Alǵa júrińler, qalanıń dógeregin aylanıwdı baslańlar. Qurallı adamlar Jaratqan Iyeniń sandıǵınıń aldında júrsin, – dedi.

7Eshua bul sózlerdi xalıqqa aytıp bolǵannan soń, kárnaylardı kótergen jeti ruwxaniy kárnaylardı shertip, Jaratqan Iyeniń aldında alǵa júre basladı. Olardıń izinen Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵı alıp júrildi. 8Qurallanǵan adamlar kárnay shertken ruwxaniylerdiń aldında, al artta kiyatırǵanlar sandıqtıń izinen júrip kiyatır edi. Sol waqıtta kárnaylar da úzliksiz shertilip turdı. 9Sonda Eshua xalıqqa:

– Baqırmańlar, seslerińizdi shıǵarmańlar. Men: «Baqırıńlar», – demegenimshe, awzıńızdan birde bir sóz shıqpasın. Buyrıǵımdı esitken waqtıńızda, baqırıńlar, – dep buyırdı.

10Solay etip, olar Jaratqan Iyeniń sandıǵın kóterip, qala átirapın bir mártebe aylandı. Keyin ordaǵa kelip, sol jerde túnedi.

11Erteńine azanda Eshua erte turdı hám ruwxaniyler Jaratqan Iyeniń sandıǵın kóterdi. 12Kárnaylardı kótergen jeti ruwxaniy Jaratqan Iyeniń sandıǵınıń aldında kárnaylardı shertip júrdi. Qurallanǵan adamlar olardıń aldında, al artta kiyatırǵanlar sandıqtıń izinde júrdi. Sol waqıtta kárnaylar úzliksiz shertilip turdı. 13Solay etip, olar ekinshi kúni de qala átirapın bir mártebe aylanıp, ordaǵa qaytıp keldi. Olar bul isti altı kún tákirarladı.

14Jetinshi kúni olar erte, jańa tań atqanda turıp, qala átirapın anıq sol tárizde jeti mártebe aylanıp shıqtı. Olar tek sol kúni ǵana qala átirapın jeti mártebe aylanıp shıqtı. 15Ruwxaniyler jetinshi aylanbada kárnayların shertkende, Eshua xalıqqa bılay dedi:

– Baqırıńlar! Jaratqan Iye qalanı sizlerge berdi! 16Qala hám onıń ishindegi hár bir nárse Jaratqan Iyege baǵıshlanıp, joq qılınsın. Tek bizler jibergen jansızlardı jasırıp qalǵan buzıq hayal Raxab hám onıń úyindegiler ǵana aman qaladı+. 17Abaylańlar, baǵıshlanǵan nárselerge qol tiygizbeńler. Sol nárselerdi baǵıshlap bolıp, keyin olardan alsańız, sizler Izraildıń ordasın qırǵınǵa ushıratıp, bálege duwshar qılasız+. 18Pútkil gúmis, altın, mıs hám temir nárseler Jaratqan Iyege baǵıshlanǵan bolıp, olar Jaratqan Iyeniń qaznasına túsedi.

19Solay etip, ruwxaniyler kárnayların shertti. Xalıq bul dawıstı esitiwden, qattı baqırıstı hám diywallar qulap tústi. Hár bir adam turǵan jerinen tuwrı qalaǵa kirdi hám onı qolǵa kirgizdi+. 20Olar erkek hám hayallardı, jas hám ǵarrılardı, iri hám mayda mallardı, esheklerdi, qaladaǵı hámme tiri jandı qılıshtan ótkizip, qırıp tasladı+.

21Eshua usı jerge jansız bolıp kelgen eki adamǵa:

– Sol buzıq hayaldıń úyine barıńlar. Ant ishkenińizdey, hayaldı hám onıń pútkil jaqınların sırtqa alıp shıǵıńlar, – dedi.

22Úyge kirgen jas jansızlar Raxabtı, onıń ata-anasın, aǵa-inilerin, aǵayinlerin hám onıń úyindegi hámme adamlardı alıp shıǵıp, Izraildıń ordasınıń janına ákeldi+. 23Sońınan olar qalanı ishindegileri menen birlikte jaǵıp jiberdi. Tek gúmis, altın, mıs hám temir nárselerdi Jaratqan Iyeniń Úyiniń qaznasına saldı. 24Eshua buzıq hayal Raxabtı, onıń ákesiniń úy-ishin hám jaqınların tiri qaldırdı. Eshuanıń Erixonı kózden ótkizip keliw ushın jibergen jansızların jasırıp qalǵan Raxab búgin de izraillılardıń arasında jasamaqta+.

25Bunnan soń, Eshua bılay dep ǵarǵıs járiyaladı:

– Bul qalanı, yaǵnıy Erixo qalasın qaytadan tiklewge háreket etken adam Jaratqan Iyeniń ǵarǵısına ushırasın. Sol adam qalanıń tiykarın óziniń tuńǵısh ulınıń ústine saladı, al qala dárwazasın genje ulınıń ústine quradı+.

26Jaratqan Iye Eshua menen birge edi hám Eshuanıń dańqı eldiń hámme jerine jayıldı.

7

Axannıń gúnası

7^1Degen menen, izraillılar baǵıshlanǵan nárselerge qıyanet isledi. Yahuda urıwınan bolǵan Zeraxtıń shawlıǵı, Zabdiydiń aqlıǵı, Karmiydiń ulı Axan baǵıshlanǵan nárselerdiń ayırımların alǵanlıqtan, Jaratqan Iyeniń izraillılarǵa qáhári keldi+.

2Eshua Erixodan Beyt-Eldiń shıǵısında, Beyt-Awenge jaqın jerde jaylasqan Ay qalasına adamlardı jiberip atırıp, olarǵa:

– Barıp, eldi kózden ótkizińler, – dedi.

Adamlar barıp, Ay qalasın kózden ótkizdi. 3Keyin olar Eshuanıń qasına qaytıp kelip, oǵan:

– Pútkil xalıqtıń ol jerge barıp, áwere bolıwınıń hájeti joq. Sanı jaǵınan az bolǵan Ay qalasınıń xalqın jeńiwge eki-úsh mıń adam jetkilikli, – dedi.

4Solay etip, úsh mıńǵa jaqın izraillılar qalaǵa qaray júris qıldı. Biraq olar Ay xalqınan qasha basladı+. 5Ay xalqı izraillılardı qala dárwazasınan Shebarimge deyin quwıp, olardı tóbeshikten túserlikte qırıp basladı hám olardıń shama menen otız altı adamın óltirdi. Bunnan qorqqanınan izraillılardıń ruwxları túsip, júrekleri suwladı.

6Sonda Eshua kiyimlerin jırtıp, Izraildıń aqsaqalları menen birlikte baslarına topıraq shashtı hám Jaratqan Iyeniń sandıǵınıń aldında et betinen jerge jıǵılıp, keshke deyin sol awhalda jattı+. 7Sońınan Eshua bılay dedi:

– O, Quday Iye, Sen bizlerdi amorlarǵa táslim etip, joq qılıw ushın Iordan dáryasınan ótkizgen be ediń? Qánekey, dáryanıń arǵı tárepinde qalsaq edi!+
8O, Iyemiz, Izrail xalqı dushpanlarınan qashqannan soń, men ne ayta alaman? 9Qananlılar hám usı jerde jasaytuǵın basqa xalıqlar bunı esitkende, átirapımızdı qorshap alıp, atımızdı jer júzinen joq qıladı. Sonda Sen Ózińniń ullı atıńdı saqlap qalıw ushın ne isleyjaqsań+?

10Jaratqan Iye Eshuaǵa bılay dedi:

– Ornıńnan tur! Nege bulay et betińnen jerge jıǵılıp jatırsań? 11Izraillılar gúna islep, Meniń olarǵa orınlań dep buyırǵan kelisimimdi buzdı. Olar baǵıshlanǵan nárselerdiń bir bólegin urladı hám aldap, óz zatlarınıń arasına jasırdı. 12Sol sebepli, endigiden bılay izraillılar dushpanlarına qarsı tura almaydı, olar artqa qaytıp, dushpanlarınıń aldına túsip qashadı. Sebebi olar joq qılınıw jazasına tartılǵan. Sizler ózlerińizdegi baǵıshlanǵan nárselerdi joq etpeseńiz, Men bunnan bılay sizler menen birge bolmayman+. 13Bar, sen xalıqtı pákle hám olarǵa bılay de: «Erteńgi kún ushın ózlerińizdi pákleńler. Óytkeni Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye: „Háy, Izrail, sizlerdiń arańızda baǵıshlanǵan nárseler bar. Sol nárselerdi joq etpegenińizshe, dushpanlarıńızǵa qarsı tura almaysızlar“, – deydi. 14Tań atqanda, sizler urıw-urıw bolıp dizilip, gezek penen aldıǵa shıǵasızlar. Jaratqan Iyeniń kórsetken urıwı tiyre-tiyre bolıp aldıǵa shıǵadı. Soń Jaratqan Iye kórsetken tiyre xojalıqları menen birme-bir aldıǵa shıǵadı. Keyin Jaratqan Iye kórsetken xojalıqtıń er adamları aldıǵa shıǵadı+. 15Baǵıshlanǵan nárselerdi aldı dep kórsetilgen adam ózine tiyisli hár bir nárse menen birge jaǵıp jiberiledi. Sebebi ol adam Jaratqan Iyeniń kelisimin buzıp, Izrailda jerkenishli gúna isledi».

16Tań azannan turǵan Eshua Izrail xalqın urıw boyınsha aldıǵa shıǵardı. Sonda olardıń ishinen Yahuda urıwı kórsetildi. 17Yahuda tiyreleri aldıǵa shıǵarılǵanda, Zerax tiyresi kórsetildi. Zerax tiyresi xojalıqları menen aldıǵa shıǵarılǵanda, Zabdiy xojalıǵı kórsetildi+. 18Zabdiy xojalıǵınıń er adamları aldıǵa shıǵarılǵanda, Yahuda urıwınan Zeraxtıń shawlıǵı, Zabdiydiń aqlıǵı, Karmiydiń ulı Axan kórsetildi.

19Sonda Eshua Axanǵa:

– Ulım! Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń húrmetin ornına qoy hám Onıń ullılıǵın tán alıp, haqıyqatın ayt, ne islediń? Mennen jasırma, – dedi+.

20Axan Eshuaǵa bılay dedi:

– Durıs, men Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege qarsı gúna isledim. Men mına isti qılǵan edim:+
21oljalardıń ishinde Shınardan ákelingen sulıw bir shapan, eki júz shekel[*] gúmis, eliw shekel awırlıǵında bir altın quymanı kórgenimde háwesim kelip, olardı aldım. Gúmisti eń astına salıp, olardıń hámmesin shatırımnıń ishine, jerge jasırdım+.

22Eshua jibergen adamlar dárhal shatırǵa qaray juwırıp ketti. Olar sol jerge kómilgen zatlardı taptı. Gúmis eń astına kómilgen eken. 23Olar bul nárselerdiń hámmesin shatırdan aldı da, Eshuaǵa hám Izrail xalqına ákelip berip, Jaratqan Iyeniń aldına qoydı.

24Eshua hám pútkil Izrail xalqı Zerax ulı Axandı, gúmisti, altın quymanı, shapandı, Axannıń ul-qızların, iri hám mayda malların, esheklerin, onıń shatırın hám shatırınıń ishindegi barlıq zatların Axor oypatlıǵına apardı.

25Eshua Axanǵa:

– Sen nege bizlerdi bul bálege jolıqtırdıń? Jaratqan Iye búgin ózińdi bálege jolıqtıradı, – dedi.

Sońınan pútkil Izrail xalqı Axan menen onıń xojalıǵındaǵılardı tas boran qılıp óltirdi hám olardı otqa jaǵıp jiberdi. 26Keyin olar Axannıń ústine úlken tas úyindisin úydi. Bul úyindi búgin de bar. Solay etip, usı waqıyadan soń, Jaratqan Iyeniń lawlaǵan ǵázebi basıldı. Sol jerdiń búgingi kúnge deyin Axor[*] oypatlıǵı dep atalıwınıń mánisi usı+.

8

Ay qalasınıń qıyralıwı

8^1Jaratqan Iye Eshuaǵa bılay dedi:

– Qorqpa hám qáweterlenbe. Barlıq áskerlerdi janıńa alıp, Ay qalasına júris qıl. Mine, Ay patshasın, xalqın, qalasın hám onıń jerin saǵan táslim qıldım+. 2Erixo qalasına hám onıń patshasına ne islegen bolsań, Ay qalasına hám onıń patshasına da sonı isle. Biraq ondaǵı mal hám zatlardı olja etip alıńlar. Qalanıń art betine bekinis jasa+.

3Solay etip, Eshua barlıq áskerler menen birlikte Ay qalasına júris qılıwǵa tayarlandı. Ol tańlaǵan otız mıń márt jawıngerdi túnde jolǵa atlandırıp atırıp, 4olarǵa bılay dep buyırdı:

– Endi sizler barıp, qalanıń art betindegi bekiniste jatıńlar. Qaladan onsha alıslap ketpeńler. Hámmeńiz tayar bolıp turıńlar+. 5Men janımdaǵı adamlar menen birge qalaǵa jaqınlasaman. Dushpan qaladan shıǵıp, áwelgidey bizlerge qarsı kelgende, bizler olardan qashqanday bolıp,+
6olardı qaladan uzaqlastırǵansha izimizden ertip baramız. Olar bizlerdi burınǵıday qashıp baratır dep oylaydı. Bizler olardan qashıp baratırǵanımızda, 7sizler bekiniste jatırǵan jerińizden shıǵıp, qalanı qolǵa kirgizesizler. Qudayıńız Jaratqan Iye ol jerdi sizlerge táslim etejaq. 8Qalanı qolǵa kirgizgenińizden soń, oǵan ot berińler. Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha háreket etińler. Minekey, meniń sizlerge buyrıǵım usı.

9Sońınan Eshua olardı jolǵa atlandırdı. Adamlar ketip, Beyt-El menen Ay qalasınıń arasındaǵı, yaǵnıy Ay qalasınıń batıs tárepindegi bekiniste jattı. Al Eshua bolsa, túndi qalǵan adamlar menen birge ótkizdi.

10Eshua tań azannan turdı da, áskerlerdi kózden ótkerip, olardı sapqa turǵızdı. Keyin ózi hám Izraildıń aqsaqalları áskerlerdiń aldına túsip, Ay qalasına qaray jolǵa shıqtı. 11Eshua hám onıń janındaǵı barlıq áskerler qalaǵa júris qıldı. Olar jaqınlap barıp, qalanıń arqa tárepine orda qurdı. Olar menen qalanıń arasında bir oypatlıq bar edi. 12Eshua bes mıńǵa shamalas adamǵa Beyt-El menen Ay qalası arasına, qalanıń batıs tárepine bekinis qurǵızdı. 13Sońınan arqada orda qurǵanlar da, batısta bekiniste jatırǵanlar da urıs maydanına túsiwge tayar turdı. Eshua sol túni oypatlıqqa keldi.

14Bunı kórgende Ay patshası adamları menen izraillılarǵa qarsı urısıw ushın qaladan asıǵıs túrde shıqtı. Eshua jobalastırǵanday olar Iordan tegisliginiń janındaǵı bir jerge shıqtı. Degen menen, olar ózlerine qarsı qalanıń artqı tárepinde bekinis jasalǵanınan xabarsız edi. 15Eshua hám onıń janındaǵı izraillılar qala xalqınan jeńilip atırǵanday bolıp, shólge qaray qasha basladı. 16Qaladaǵı pútkil xalıq izraillılardıń izinen quwıwǵa shaqırıldı. Olar Eshuanı quwa berip, qaladan uzaqlasıp ketti. 17Izraillılardı quwıwǵa Ay qalası menen Beyt-Elden bir adam qalmay shıqqan edi. Olar izraillılardı quwıwǵa shıǵıp baratırıp, qalanı qorǵawsız, ashıq qaldırǵan edi.

18Sonda Jaratqan Iye Eshuaǵa:

– Qolıńdaǵı semserdi Ay qalasına qaray soz. Men sol jerdi saǵan táslim etip atırman, – dedi.

Eshua qolındaǵı semserdi tuwrı qalaǵa qaray sozdı. 19Ol qolın sozıwdan-aq, bekiniste jatırǵanlar orınlarınan ushıp turıp, qalaǵa kirdi. Olar qalanı qolǵa kirgizip, onı dárhal jaǵıp jiberdi+.

20Ay qalasınıń turǵınları artına qaraǵanda, janıp atırǵan qalanıń tútini aspanǵa kóterilip atırǵanın kórdi. Shólge qaray qashqan izraillılar artqa qaytıp, olarǵa hújim jasaǵanda, olar tıǵılarǵa tesik taba almay qaldı. 21Eshua hám onıń janındaǵı izraillılar bekiniste jatırǵanlardıń qalanı qolǵa kirgizgenin hám qaladan tútin shıǵıp atırǵanın kórgende izge qaytıp, Ay xalqına qarsı hújim jasadı. 22Qalanı qolǵa kirgizgenler de hújimge ótkende, qala xalqı eki jaqtan kelgen izraillılardıń ortasında qaldı. Izraillılar olardan aman qalǵanlardıń da, qashqanlardıń da birde birewin qaldırmay, hámmesin óltirdi+. 23Olar Ay patshasın tiriley tutqınǵa alıp, Eshuanıń aldına ákeldi+.

24Ay qalasınan shıǵıp, qır dalada hám shólde ózleriniń izinen quwǵanlardıń hámmesin izraillılar qılıshtan ótkizgennen soń, qalaǵa qaytıp kelip, sol jerde qalǵan adamlardı da qılıshtan ótkizdi. 25Sol kúni pútkil Ay qalasınıń xalqı, hayal-erkegi hámmesi bolıp on eki mıń adam óltirildi. 26Qala turǵınlarınıń hámmesin tolıq qırıp bolǵansha, Eshua semser uslaǵan qolın tómen túsirmedi. 27Izraillılar Jaratqan Iyeniń Eshuaǵa bergen buyrıǵına qulaq asıp, tek qaladaǵı mallar menen zatlardı ǵana olja etip aldı. 28Sońınan Eshua Ay qalasın jaǵıp jiberip, onı máńgi qarabaqanaǵa aylandırdı. Sol qala búgin de solay turıptı+. 29Eshua Ay qalasınıń patshasın aǵashqa ildirip qoyıp, onı keshke shekem sol jerde qaldırdı hám quyash batarda onıń óli denesin aǵashtan túsirtip, qala dárwazasınıń kirer awzına taslattı. Al onıń óli denesiniń ústine taslardı taslap, bir úyindi isledi. Bul úyindi búgin de bar+.

Muxaddes Nızamnıń xalıqqa oqılıwı

30Bunnan soń, Eshua Ebal tawında Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq orın qurdı+. 31Bul orın Jaratqan Iyeniń qulı Muwsanıń Izrail xalqına bergen buyrıǵı boyınsha, Muwsanıń Nızam kitabında jazılǵanınday qılıp qurıldı. Yaǵnıy, temir tiymegen hám jonılmaǵan taslardan qurıldı. Ol jerde Jaratqan Iyege arnap jandırılatuǵın qurbanlıqlar hám tatıwlıq qurbanlıqları berildi+. 32Muwsanıń Izrail xalqı aldında jazǵan Nızamınıń kóshirmesin Eshua sol jerdegi taslarǵa jazdı. 33Al pútkil izraillılar bolsa, aqsaqallar, qadaǵalawshılar, qazılar hám kelgindi adamlar menen birge Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵınıń eki tárepinde sandıqtı kótergen lebiyli ruwxaniylerge qarama-qarsı bolıp dizildi. Xalıqtıń birinshi yarımı Gerizzim tawı tárepinde, ekinshi yarımı Ebal tawı tárepinde turǵan edi. Óytkeni Jaratqan Iyeniń qulı Muwsa jarılqaw alıw ushın usı tárizde turıwdı aldın buyırǵan edi+. 34Keyin Eshua Nızam kitabında jazılǵanınday etip, jarılqaw hám ǵarǵıs sózlerdiń barlıǵın oqıdı+. 35Solay etip, Eshua pútkil Izrail jámiyetiniń, hayallardıń, balalardıń hám xalıqtıń arasında bolǵan kelgindi adamlardıń aldında Muwsanıń buyrıqlarınan birde bir sóz qaldırmay oqıp berdi+.

9

Gibonlılardıń hiylesi

9^1Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, tawlı úlkede, batıstaǵı taw eteklerinde hám Lebanonǵa deyin sozılǵan Jer Orta teńizi jaǵasında jasaytuǵın barlıq patshalar: xet, amor, qanan, periz, xiw hám ebus patshaları bolıp ótken waqıyalardı esitkende, 2Eshuaǵa hám Izrail xalqına qarsı urısıw ushın hámmesi bir jerge jıynaldı+.

3Al xiw xalqınan bolǵan Gibon qalasınıń turǵınları bolsa, Eshuanıń Erixo hám Ay qalalarına islegen islerin esitkende,+
4hiyle qollanbaqshı boldı. Olar ózlerin elshi qılıp kórsetip, esheklerine eski qaltalar, góne, jırtıq hám jamaw-jamaw sharap meslerin júkledi. 5Ayaqlarına eski hám jamalǵan ayaq kiyimler, ústilerine góne-kóksi kiyimler kiydi. Olardıń dorbalarındaǵı nanlar kewip, qatıp qalǵan edi. 6Solay etip, sol adamlar Gilgaldaǵı ordaǵa, Eshuanıń janına keldi. Olar Eshuaǵa hám Izrail xalqına:

– Bizler bir uzaq elden keldik. Bizler menen kelisim dúziwińizdi qáler edik, – dedi+.

7Biraq izraillılar gibonlılarǵa:

– Sizler menen nege kelisim dúziwimiz kerek eken? Múmkin, sizler bizlerge jaqın jerde jasaytuǵın shıǵarsız, – dedi. 8Olar Eshuaǵa:

– Bizler seniń qullarıńbız, – dedi.

Eshua olardan:

– Sizler kimsiz? Qayaqtan kiyatırsız? – dep soradı.

9Olar Eshuaǵa bılay dedi:

– Qullarıń bolǵan bizler bir uzaq elden keldik. Sebebi seniń Qudayıń Jaratqan Iyeniń dańqı tuwralı esitken edik. Bizler Quday haqqında hámme nárseden: Onıń Mısırda islegen hár bir isinen,+
10Iordan dáryasınıń arǵı jaǵındaǵı amorlardıń eki patshasına, yaǵnıy Xeshbon patshası Sixonǵa hám Ashtarotta húkimdarlıq etken Bashan patshası Ogqa neler islegeninen de xabarımız bar+. 11Sonlıqtan aqsaqallarımız hám elimizdiń barlıq xalqı bizlerge bılay degen edi: «Janıńızǵa azıq-awqat alıp, olardı qarsı alıw ushın shıǵıńlar hám olarǵa: „Bizler sizlerdiń qullarıńızbız. Bizler menen kelisim dúziwińizdi qáleymiz“, – deńler». 12Bizler sizlerge keliw ushın jolǵa shıqqan kúnimizde, azıq ushın úyimizden alǵan bul nanlarımız ıssı edi. Endi qarańlar, olar kewip, qatıp qalǵan. 13Sharap toltırılǵan mına mesler de taza edi. Mine, olardıń qalay jırtılıp qalǵanına qarańlar. Kóp jol basıp ótkenimiz sebepli, kiyim-kenshegimiz hám ayaq kiyimimiz de tozıp qaldı.

14Izraillılar Jaratqan Iye menen keńespesten, gibonlılardıń azıqlarınan alıp, tatıp kórdi+. 15Eshua olardı aman qaldıratuǵınına sóz berip, olar menen paraxatshılıq kelisimin dúzdi. Jámiyet basshıları da kelisimge sadıq qalatuǵınına ant ishti+. 16Degen menen, kelisim dúzilgeninen keyin úsh kún ótkende, olar gibonlılardıń jaqın jerde, ózleriniń arasında jasaytuǵının bildi. 17Óytkeni izraillılar jolǵa shıǵıp, úsh kúnnen keyin olardıń Gibon, Kefira, Beerot hám Kiryat-Yarim degen qalalarına kelgen edi+. 18Biraq izraillılar olarǵa shabıwıl jasamadı. Sebebi jámiyet basshıları Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń atı menen ant ishken edi. Sonlıqtan xalıq jámiyet basshılarına narazı bolıp, tońqılday basladı. 19Basshılar xalıqqa:

– Bizler olarǵa Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye haqı ant ishtik. Sonlıqtan olarǵa qol tiygize almaymız. 20Ant ishkenimiz sebepli, olardı aman qaldıramız, bolmasa Qudaydıń ǵázebine ushıraymız, – dedi. 21Sońınan xalıqqa usınıs etip:

– Olardı aman qaldırayıq, – dedi.

Solay etip, basshılar bergen sózinde turdı hám gibonlılar pútkil jámiyet ushın otın shawıp, suw tasıytuǵın boldı+.

22Keyin Eshua gibonlılardı shaqırıp alıp, olarǵa bılay dedi:

– Jaqın jerde jasay turıp, nege júdá uzaq jerden keldik dep, bizlerdi aldadıńız? 23Sol sebepten sizler ǵarǵısqa ushıraysızlar. Endi máńgige qul bolıp qalasızlar. Sizler Qudayımnıń Úyi ushın otın shawıp, suw tasıysızlar.

24Gibonlılar Eshuaǵa bılay dep juwap berdi:

– Mırzamız, seniń Qudayıń Jaratqan Iye Óz qulı Muwsaǵa pútkil eldi sizlerge beretuǵının hám elde jasaytuǵınlardıń hámmesin joq qılıwdı buyırǵanın esitken edik. Bizler sizlerden qattı qorqtıq hám janımızdan ayırılıwdan qáweterlenip, usılay isledik+. 25Endi bizler seniń qolıńdamız. Sen neni maqul hám durıs dep tapsań, sonı isle+.

26Solay etip, Eshua olardı izraillılardıń qolınan qutqardı hám olardı óltirtpedi. 27Sol kúni Eshua olardı jámiyet ushın hám Jaratqan Iye belgilegen jerde qurılatuǵın Onıń qurbanlıq ornı ushın otın shawıp, suw tasıytuǵın xızmetke qoydı. Olar búgin de sol jumıstı atqaradı.

10

Amorlardıń jeńiliske ushırawı

10^1Erusalim patshası Adoniy-Sedek Eshuanıń Erixonı qolǵa kirgizip, patshasın joq qılǵanı sıyaqlı, Ay qalasın da qolǵa kirgizip, tolıq qıyratqanın hám patshasın óltirgenin, Gibon xalqınıń da izraillılar menen paraxatshılıq kelisimin dúzip, olar menen birge jasap atırǵanın esitti+. 2Sonda onı kúshli qorqınısh biyledi. Óytkeni Gibon óz patshasına iye bolǵan qalalardıń biri sıyaqlı úlken bir qala edi. Ol Ay qalasınan da úlken bolıp, xalqı márt jawıngerler edi+. 3Sol sebepli Erusalim patshası Adoniy-Sedek Xebron patshası Hohamǵa, Yarmut patshası Piramǵa, Laxish patshası Yafiaǵa hám Eglon patshası Debirge mına xabardı jiberdi: 4«Kelip, maǵan Gibondı joq etiwge járdem berińler. Sebebi Gibon xalqı Eshua hám Izrail xalqı menen paraxatshılıq kelisimin dúzipti». 5Solay etip, amorlardıń bes patshası – Erusalim, Xebron, Yarmut, Laxish hám Eglon patshaları áskerlerin topladı hám hámmesi birlikte barıp, Gibonnıń qarsısına orda qurdı da, hújimge ótti+.

6Gibonlılar Gilgaldaǵı ordada bolǵan Eshuaǵa mına xabardı jiberdi: «Qullarıń bolǵan bizlerdi jalǵız taslap ketpe. Bizlerge tezirek kelip, járdem qolıńdı soz hám bizlerdi qutqar. Óytkeni tawlı eldegi amorlardıń barlıq patshaları bizlerge qarsı birlesti».

7Sonlıqtan Eshua pútkil áskerleri hám márt jawıngerleri menen birge Gilgaldan jolǵa shıqtı. 8Sonda Jaratqan Iye Eshuaǵa:

– Olardan qorqpa. Men olardı saǵan táslim etip atırman. Olardıń hesh biri saǵan qarsı tura almaydı, – dedi+.

9Gilgaldan shıǵıp, túni menen jol júrgen Eshua amorlarǵa tosattan hújim jasadı. 10Jaratqan Iye amorlardı izraillılardıń aldında albıratıp tasladı hám izraillılar olardı Gibonda úlken qıyralıwǵa ushırattı. Beyt-Xoronǵa baratuǵın jol boyınsha, olardı Azeqaǵa hám Makkedaǵa jetkenshe quwıp, óltirip bardı+. 11Jaratqan Iye izraillılardan qashqan amorlardıń ústine Beyt-Xoronnan Azeqaǵa barǵansha aspannan iri tas burshaq jawdırdı. Jawǵan tas burshaqtıń astında ólgenler izraillılardıń qılısh penen óltirgenlerinen de kóbirek edi+.

12Jaratqan Iyeniń amorlardı izraillılar tárepinen qıyratqan kúni Eshua Izrail xalqınıń aldında Jaratqan Iyege duwa etti. Ol xalıqtıń kóz aldında bılay dedi:

«Háy quyash, tur sen Gibon ústinde,

Háy ay, sen de Ayyalon oypatlıǵında».

13Xalıq óz dushpanlarınan óshin alǵansha, quyash toqtap, ay da óz ornında turdı. Bul waqıya Ádildiń kitabında sóz etilgen. Quyash shama menen bir kún boyı aspannıń ortasında turdı, batıwǵa asıqpadı+. 14Jaratqan Iye adamnıń sózine qulaq asqan bunday kún – bunnan aldın da, bunnan keyin de bolǵan emes. Sebebi Jaratqan Iyeniń Ózi Izrail ushın sawash júrgizgen edi+.

15Bunnan soń, Eshua Izrail xalqı menen birge Gilgaldaǵı ordaǵa qaytıp keldi.

Amor patshalarınıń óltiriliwi

16Amorlardıń bes patshası qashıp, Makkedadaǵı bir úńgirge jasırınǵan edi. 17Eshuaǵa: «Bes patsha tabıldı. Olar Makkedadaǵı bir úńgirge jasırınıp alǵan eken», – degen xabar jetti. 18Eshua xalıqqa bılay dedi:

– Úńgirdiń awzın úlken taslar menen jawıńlar hám sol jerdi qorǵap turıw ushın saqshılar jiberińler. 19Biraq sizler qarap tura bermey, dushpanlarıńızdıń izinen quwıńlar. Olarǵa art betinen hújim jasap, óz qalalarına ketiwine tosqınlıq etińler. Qudayıńız Jaratqan Iye olardı sizlerge táslim etken.

20Eshua hám izraillılar dushpandı júdá awır jeńiliske ushıratıp, olardı pútkilley joq etti. Al aman qalǵanlar bolsa, qorǵan qalalarǵa barıp, baspana taptı. 21Sońınan pútkil izraillılar aman-esen Makkedadaǵı ordaǵa, Eshuanıń janına qayttı. Hesh bir adam izraillılarǵa qarsılasıwǵa júreksine almadı.

22Sonda Eshua adamlarına:

– Úńgirdiń awzın ashıp, sol bes patshanı shıǵarıń da, olardı maǵan alıp kelińler, – dedi.

23Olar bes patshanı, yaǵnıy Erusalim, Xebron, Yarmut, Laxish hám Eglon qalalarınıń patshaların úńgirden shıǵarıp, Eshuaǵa alıp keldi. 24Patshalar alıp kelingende, Eshua pútkil Izrail xalqın jıynadı. Ózi menen urısqa qatnasqan áskerbasılarǵa bolsa:

– Jaqınıraq kelip, ayaqlarıńızdı mına patshalardıń jelkelerine qoyıńlar, – dedi.

Áskerbasılar jaqınlap kelip, ayaqların patshalardıń jelkelerine qoydı+. 25Eshua olarǵa:

– Qorqpańlar hám qáweterlenbeńler. Kúshli hám márt bolıńlar. Jaratqan Iye sizler menen urısatuǵın dushpanlarıńızdıń hámmesin usınday awhalǵa saladı, – dedi+.

26Keyin Eshua bes patshanı óltirip, olardı bes aǵashqa ildirip qoydı. Deneler keshke deyin aǵashqa ildiriwli turdı+.

27Quyash batarda, Eshuanıń buyrıǵı boyınsha patshalardıń deneleri aǵashlardan alınıp, burın ózleri jasırınǵan úńgirdiń ishine taslandı. Al úńgirdiń awzı úlken taslar menen jawıldı. Bul taslar búgingi kúnge deyin sol jerde tur+.

28Eshua sol kúni-aq Makkeda qalasın basıp aldı, onıń patshasın hám xalqın qılıshtan ótkizdi. Ol qalada birde bir tiri jan qaldırmay, tolıǵı menen qırıp tasladı. Eshua Erixo qalasınıń patshasına ne qılǵan bolsa, Makkeda qalasınıń patshasına da sonı qıldı+.

Qubladaǵı qalalardıń qolǵa kirgiziliwi

29Eshua menen Izrail xalqı Makkedadan Libna qalasına barıp, qalaǵa hújim jasadı. 30Jaratqan Iye qalanı hám onıń patshasın izraillılarǵa táslim etti. Eshua pútkil qala xalqın qılıshtan ótkizdi, birde bir tiri jan qaldırmadı. Ol Erixo qalasınıń patshasına ne islegen bolsa, bul qalanıń patshasına da sonı isledi.

31Bunnan soń, Eshua Izrail xalqı menen birge Libnadan Laxish qalasına keldi hám qala qarsısına orda qurıp, hújimge ótti. 32Jaratqan Iye Laxishti izraillılarǵa táslim etti. Eshua erteńine qalanı basıp aldı. Ol Libnada islegeni sıyaqlı, bul qalanıń da barlıq adamların qılıshtan ótkizdi. 33Sonda Gezer qalasınıń patshası Horam Laxishke járdemge keldi. Eshua hesh bir tiri jandı aman qaldırmay, onı hám onıń áskerlerin qırıp tasladı.

34Eshua Izrail xalqı menen Laxishten shıǵıp, Eglonǵa keldi. Ol qala qarsısına orda qurıp, hújimge ótti. 35Olar qalanı sol kúni-aq basıp aldı. Laxishte islegeni sıyaqlı, bul qalanıń da barlıq adamların sol kúni-aq qılıshtan ótkizip, qırıp tasladı.

36Sońınan Eshua menen Izrail xalqı Eglonnan Xebron qalasına kelip, oǵan qarsı hújimge ótti. 37Olar qalanı qolǵa kirgizip, onıń patshasın, xalqın hám awıllarındaǵı barlıq adamlardı qılıshtan ótkizdi. Eglonda islegeni sıyaqlı, Xebronda da hesh bir tiri jan qaldırmay, tolıǵı menen qırıp tasladı.

38Bunnan soń, Eshua menen Izrail xalqı izge qaytıp, Debirge qarsı hújim jasadı+. 39Olar qalanı, onıń patshasın hám awılların qolǵa kirgizip, pútkil xalıqtı qılıshtan ótkizdi. Hesh bir tiri jan qaldırmay, tolıǵı menen qırıp tasladı. Xebron, Libna qalalarına hám olardıń patshalarına ne islegen bolsa, Debirge hám onıń patshasına da sonı isledi.

40Solay etip, Eshua pútkil eldi: tawlı jerlerdi, Negebti, batıstaǵı taw eteklerin hám taw janbawırların qolǵa kirgizip, sol jerlerdegi patshalardıń barlıǵın jeńiliske ushırattı. Ol Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń buyrıǵına qulaq asıp, hesh bir tiri jan qaldırmay, tolıǵı menen qırıp tasladı+. 41Eshua Qadesh-Barniyadan Gazaǵa deyin hám Gibonǵa deyin sozılǵan pútkil Goshen úlkesin basıp aldı. 42Ol bul patshalardıń barlıǵın hám olardıń jerlerin bir urısta-aq qolǵa kirgizdi. Óytkeni Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye Izrail ushın urısqan edi. 43Keyin Eshua Izrail xalqı menen birge Gilgaldaǵı ordaǵa qaytıp keldi.

11

Arqa táreptegi patshalardıń jeńiliske ushırawı

11^1Bolıp ótken waqıyalar haqqında Xasor patshası Yabin esitkende, Madon patshası Iobabqa, Shimron hám Axshaf patshalarına, 2arqadaǵı tawlı úlkelerdegi, Kinneret kóliniń qublasındaǵı tegisliklerdegi, batıstaǵı taw eteklerindegi hám batıstaǵı Dor tóbeshiklerindegi patshalarǵa, 3shıǵıs hám batıs úlkelerdegi qananlılarǵa, tawlı úlkedegi amor, xet, periz hám ebus xalıqlarına, Xermon tawınıń etegindegi Mispa úlkesinde jasaytuǵın xiwlerge xabar jiberdi. 4Bul patshalar pútkil láshkerleri, yaǵnıy teńiz jaǵasındaǵı qum sıyaqlı esap-sansız áskerleri, júdá kóp at hám urıs arbaları menen jolǵa shıqtı+. 5Usı barlıq patshalar izraillılarǵa qarsı urısıw ushın birlesip, Merom suwları jaǵasına keldi de, hámmesi birge orda qurdı+.

6Sonda Jaratqan Iye Eshuaǵa bılay dedi:

– Olardan qorqpa. Erteń usınday waqıtta olardıń hámmesin ólimge tapsırıp, Izrailǵa táslim etemen. Sen olardıń atlarınıń tirseklerin kesip, sawash arbaların otqa jandırıp jiber+.

7Solay etip, Eshua pútkil áskerleri menen birge Merom suwları jaǵasındaǵı patshalarǵa tosattan hújim jasadı. 8Jaratqan Iye olardı izraillılarǵa táslim etti. Izraillılar olardı jeńiliske ushırattı hám qashqanlardı ullı Sidonǵa, Misrefot-Mayımǵa hám shıǵıstaǵı Mispe oypatlıǵına shekem quwıp barıp, olardı óltirdi. Olar hesh kimdi aman qaldırmadı. 9Eshua Jaratqan Iyeniń ózine buyırǵanınday isledi: olardıń atlarınıń tirseklerin kesti hám sawash arbaların otqa jandırıp jiberdi.

10Bunnan soń, Eshua izge qayttı hám Xasor qalasın qolǵa kirgizip, onıń patshasın qılıshtan ótkerdi. Sebebi Xasor burın usı barlıq patshalıqlardıń bası edi. 11Izraillılar qaladaǵı barlıq adamlardı qılıshtan ótkizip, olardı qırıp tasladı. Olar birde bir tiri jan qaldırmadı. Keyin Eshua Xasor qalasın jaǵıp jiberdi. 12Solay etip, Eshua bul qalalardı hám olardıń patshaların qolǵa túsirdi hám Jaratqan Iyeniń qulı Muwsanıń buyırǵanınday, hámmesin qılıshtan ótkizip, qırıp tasladı+. 13Izraillılar Eshuanıń jaǵıp jibergen qalası Xasordan basqa, tóbeshiklerde qurılǵan qalalardıń hesh birine ot bermedi. 14Olar bul qalalardaǵı hámme nárseni hám mallardı olja qıldı, al adamlarınıń hámmesin qılıshtan ótkizdi. Olar birde bir tiri jan qaldırmadı. 15Jaratqan Iyeniń qulı Muwsa Jaratqan Iyeden alǵan buyrıqların Eshuaǵa tapsırǵan edi. Eshua olardı tıńlap, Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanlarınıń hámmesin tolıq orınladı+.

Eshua qolǵa kirgizgen jerler

16Solay etip, Eshua usı pútkil eldi: tawlı jerlerdi, pútkil Negeb hám Goshen jerlerin, batıstaǵı taw eteklerin, Iordan tegisligin hám Izrail tawları menen olardıń eteklerin, 17Seirge jaqın Xalaq tawınan baslap, Xermon tawınıń janındaǵı Lebanon oypatlıǵındaǵı Baal-Gadqa deyingi jerlerdi basıp aldı. Al olardıń patshaların qolǵa alıp, óltirdi. 18Eshua bul patshalar menen uzaq waqıt urısıp kelgen edi. 19Gibonda jasaytuǵın xiwlerden basqa hesh bir qala xalqı izraillılar menen paraxatshılıq kelisimin dúzgen joq. Izraillılar basqa qalalardıń hámmesin urıs penen aldı+. 20Óytkeni Izrailǵa qarsı urısıw ushın olardıń júreklerin qatal qılǵan Jaratqan Iyeniń Ózi edi. Solay etip, Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday, izraillılar olardı ayawsız óltirip, tolıq qırıp tasladı+.

21Sol waqıtta Eshua barıp, tawlı Xebronda, Debirde hám Anabta, Yahuda hám Izraildıń barlıq tawlı úlkelerinde jasaytuǵın anaq xalqın qalaları menen qosa pútkilley qırıp tasladı+. 22Izraillılardıń elinde anaqlardan birde bir adam aman qalmadı. Tek Gaza, Gat hám Ashdodta aman qalǵanlar boldı+. 23Solay etip, Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa aytqanınday, Eshua pútkil eldi qolǵa kirgizdi hám onı Izrail urıwları arasında múlik qılıp bólistirdi. Solay etip, urıs toqtap, el tınıshlıqqa eristi+.

12

Muwsa tárepinen jeńiliske ushıraǵan patshalar

12^1Izraillılar Iordan dáryasınıń shıǵısın, Iordan tegisliginiń pútkil shıǵıs tárepi menen Arnon dáryasınan Xermon tawına shekem bolǵan jerlerdi qolǵa kirgizip, mına patshalardı jeńiliske ushıratqan edi: 2olardıń biri Xeshbonda jasaǵan amorlardıń patshası Sixon bolıp, onıń patshalıǵı Arnon dáryasınıń jaǵasındaǵı Aroer qalasın hám sol dáryanıń ortasınan baslanatuǵın ammon xalqınıń shegarası bolǵan Yabboq dáryasına deyingi jerlerdi, yaǵnıy Giladtıń yarımın óz ishine alatuǵın edi+. 3Iordan tegisliginiń shıǵıs tárepi de oǵan tiyisli edi. Bul jer Kinneret kólinen Iordan tegisligindegi teńizge, yaǵnıy Óli teńizge deyin sozılǵan jerlerdi, jáne de, Beyt-Eshimotqa hám qubladaǵı Pisga tawınıń janbawırlarına deyingi jerlerdi óz ishine alatuǵın edi. 4Ekinshisi Bashan patshası Og bolıp, ol eń sońǵı refalardıń biri edi hám Ashtarot penen Edreyde húkimdarlıq etti+. 5Ol Xermon tawına, Salkaǵa, geshurlılar menen maaxalılardıń shegaralarına deyin sozılǵan pútkil Bashanǵa hám Xeshbon patshası Sixonnıń shegarasına deyin sozılǵan Giladtıń yarımına húkimdarlıq etetuǵın edi.

6Jaratqan Iyeniń qulı Muwsa hám izraillılar usı patshalardı jeńiliske ushırattı. Sonda Jaratqan Iyeniń qulı Muwsa olardıń jerlerin Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımına múlik qılıp berdi+.

Eshua tárepinen jeńiliske ushıraǵan patshalar

7Lebanon oypatlıǵındaǵı Baal-Gadtan Seirge jaqın Xalaq tawına shekemgi Iordan dáryasınıń batısındaǵı jerlerde jasaǵan patshalardı Eshua hám izraillılar jeńiliske ushırattı. Olardıń jerlerin Eshua Izrail urıwlarına múlik qılıp bólip berdi. 8Yaǵnıy, Eshua tawlı jerlerdi, batıstaǵı taw eteklerin, Iordan tegisligin, taw janbawırlarındaǵı jerlerdi, shóldi hám Negebti Izrail urıwları arasında múlik qılıp bólistirdi. Bul jerlerde xet, amor, qanan, periz, xiw hám ebus xalıqları jasaytuǵın edi. Izrail jeńiliske ushıratqan patshalar mınalar edi: 9Erixo patshası, Beyt-Elge jaqın jerdegi Ay qalasınıń patshası, 10Erusalim patshası, Xebron patshası, 11Yarmut patshası, Laxish patshası, 12Eglon patshası, Gezer patshası, 13Debir patshası, Geder patshası, 14Xorma patshası, Arad patshası, 15Libna patshası, Adullam patshası, 16Makkeda patshası, Beyt-El patshası, 17Tappuax patshası, Xefer patshası, 18Afek patshası, Lashsharon patshası, 19Madon patshası, Xasor patshası, 20Shimron-Meron patshası, Axshaf patshası, 21Taanax patshası, Megiddo patshası, 22Kedesh patshası, Karmeldegi Ioqneam patshası, 23Tóbeshikli Dor eliniń patshası, Galiladaǵı Goyım patshası, 24hám Tirsa patshası. Barlıǵı bolıp otız bir patsha.

13

Basıp alınatuǵın jerler

13^1Eshua qartayıp, biraz jasqa barıp qalǵan waqtında, Jaratqan Iye oǵan bılay dedi:

– Sen qartayıp, biraz jasqa barıp qaldıń. Biraq basıp alınatuǵın jerler ele júdá kóp.

2Sol qalǵan jerler mınalar: pútkil filist hám geshur xalıqları jasaytuǵın aymaqlar, 3yaǵnıy qananlılarǵa tiyisli bolıp esaplanǵan Mısırdıń shıǵıs tárepindegi Shixor dáryasınan arqadaǵı Ekron shegaralarına shekem sozılǵan jerler – bular filist xalqınıń bes húkimdarına tiyisli Gaza, Ashdod, Ashkelon, Gat hám Ekron qalaları hám qublada aw xalqınıń jerleri+. 4Jáne de, sidonlılarǵa tiyisli Ara degen jerden baslap, Afekke, yaǵnıy Amor shegarasına shekemgi pútkil Qanan jerleri. 5Taǵı geballılardıń jerleri hám Xermon tawı etegindegi Baal-Gadtan Lebo-Xamatqa shekem sozılǵan shıǵıs táreptegi pútkil Lebanon jerleri+. 6Lebanonnan Misrefot-Mayımǵa shekem sozılǵan tawlı jerde jasaytuǵınlardı, yaǵnıy barlıq sidonlılardı izraillılardıń aldınan quwıp shıǵaraman. Saǵan buyırǵanımday, bul jerlerdi izraillılarǵa úlestireseń.

7Endi bul jerlerdi toǵız urıwǵa hám Menashshe urıwınıń yarımına múlik etip bólistirip ber.

Iordan dáryasınıń shıǵısındaǵı jerler

8Menashshe urıwınıń basqa yarımı menen Ruben hám Gad urıwları Iordan dáryasınıń shıǵısındaǵı jerlerdi úles etip aldı. Olarǵa bul jerlerdi Jaratqan Iyeniń qulı Muwsa bergen edi+.

9Sol jerler Arnon dáryasınıń jaǵasındaǵı Aroerden hám oypatlıqtıń ortasındaǵı qaladan baslanıp, Dibonǵa deyin sozılǵan pútkil Medeba tegisligin óz ishine aladı+. 10Jáne de, onıń ishine Xeshbonda húkimdarlıq etken amorlardıń patshası Sixonnıń ammon xalqınıń shegarasına deyin sozılǵan pútkil qalaları, 11Gilad úlkesi hám geshurlılar menen maaxalılardıń jerleri, pútkil Xermon tawı hám Salkaǵa deyingi pútkil Bashan jerleri kiredi. 12Jáne de, eń sońǵı refalardıń biri bolǵan, Ashtarot hám Edreyde húkimdarlıq etken Bashan patshası Ogtıń qalǵan jerleriniń barlıǵı da kiredi. Muwsa refa xalqın jeńiliske ushıratıp, olardı quwıp jibergen edi+. 13Izraillılar geshurlılar menen maaxalılardı quwıp jibermedi. Olar búgin de izraillılardıń arasında jasap kelmekte+.

14Muwsa tek Lebiy urıwına ǵana jerden úles bermedi. Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa bergen buyrıǵı boyınsha, Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege berilgen qurbanlıqlardıń bir bólegi lebiylilerdiń úlesi boladı+.

Ruben urıwına berilgen jerler

15Tiyre sanına qaray, Muwsanıń Ruben urıwına bergen jerleri mınalar: 16Arnon dáryasınıń jaǵasındaǵı Aroerden hám oypatlıqtıń ortasındaǵı qaladan baslanıp, pútkil Medeba tegisligi, 17Xeshbon hám tegisliktegi oǵan tiyisli mına qalalardıń hámmesi: Dibon, Bamot-Baal, Beyt-Baal-Meon, 18Yahasa, Kedemot, Mefaat, 19Kiryatayım hám Sibma, oypatlıqtaǵı tóbeshikte qurılǵan Seret-Shaxar, 20Beyt-Peor, Pisga tawınıń janbawırları, Beyt-Eshimot, 21tegisliktegi barlıq qalalar hám Xeshbonda húkimdarlıq etken amor patshası Sixonnıń pútkil eli. Muwsa Sixondı hám oǵan tiyisli jerlerde jasaytuǵın Midyan kósemleri bolǵan Ewiy, Rekem, Sur, Xur hám Rebanı jeńiliske ushıratqan edi+. 22Izraillılar óltirilgenlerge qosıp, Beor ulı palker Bilamdı da qılıshtan ótkizdi+. 23Ruben urıwınıń jeri Iordan dáryasına shegaralas edi. Tiyre sanına qaray, olarǵa múlik etip berilgen awıl hám qalalar usılar edi.

Gad urıwına berilgen jerler

24Tiyre sanına qaray, Muwsa Gad urıwına mına jerlerdi berdi: 25Yazer jeri, pútkil Gilad qalaları, Rabba jaqınındaǵı Aroerge deyin sozılǵan ammonlarǵa tiyisli bolǵan jerlerdiń yarımı, 26Xeshbonnan Ramat-Mispe hám Betonimge, Maxanayımnan Lo-Debarǵa deyingi jerler, 27Iordan oypatlıǵındaǵı Beyt-Haram, Beyt-Nimra, Sukkot, Safon, Xeshbon patshası Sixonnıń jerlerinen awısqan bólegi, Kinneret kóliniń qubla tárepine deyin sozılǵan Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepi. 28Tiyre sanına qaray, Gad urıwına múlik etip berilgen qala hám awıllar usılar edi.

Menashshe urıwınıń yarımına berilgen shıǵıstaǵı jerler

29Tiyre sanına qaray, Muwsa Menashshe urıwınıń yarımına mına jerlerdi berdi: 30olar Maxanayımnan baslanıp, Bashan patshası Ogtıń eli bolǵan pútkil Bashandı hám Bashanda Yairge tiyisli bolǵan alpıs qalanıń hámmesin óz ishine aldı+. 31Jáne de, Giladtıń yarımın, Bashan patshası Ogtıń paytaxt qalaları bolǵan Ashtarot hám Edreydi óz ishine aldı. Bul jerler Menashsheniń ulı Maxirdiń urpaqlarınıń yarımına tiyre sanına qaray berilgen edi+.

32Muwsanıń Erixonıń shıǵısında, Iordan dáryasınıń arǵı jaǵasındaǵı oypatlıqtıń Moabqa tiyisli bóleginde bólip bergen jerleri usılar edi. 33Biraq Lebiy urıwına jerden úles berilmedi. Jaratqan Iyeniń aytqanınday, olardıń úlesi Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń Ózi boladı+.

14

Iordannıń batısındaǵı jerlerdiń bólistiriliwi

14^1Izraillılardıń Qananda múlik etip alǵan jerlerine kelsek, bul jerler ruwxaniy Elazar, Nun ulı Eshua hám Izrail urıwlarınıń tiyre basshıları tárepinen izraillılarǵa bólip berildi+. 2Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı buyırǵanınday, úlesler toǵız urıw menen bir urıwdıń yarımına shek taslaw jolı menen bólistirildi+. 3Sebebi Muwsa qalǵan eki urıw menen bir urıwdıń yarımınıń úleslerin Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde bergen edi. Biraq olar menen birge lebiylilerge múlikten úles berilmegen edi+. 4Yusuptiń ullarınan Menashshe hám Efrayım degen eki urıw kelip shıqtı. Sonlıqtan lebiylilerge jerden úles berilmey, tek jasaw ushın qalalar hám mal-múlikleri ushın sol qalalar átirapındaǵı jaylawlar ǵana berildi+. 5Solay etip, izraillılar Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanı boyınsha is tutıp, jerlerdi bólisip aldı.

Xebronnıń Kalebke beriliwi

6Bir kúni Yahuda urıwınan bolǵan adamlar Gilgalda bolıp atırǵan Eshuaǵa keldi. Sonda Keniz tiyresinen bolǵan Efunne ulı Kaleb Eshuaǵa bılay dedi:

– Jaratqan Iyeniń Qadesh-Barniyada Qudaydıń adamı bolǵan Muwsaǵa sen hám men tuwralı nelerdi aytqanınan ózińniń xabarıń bar+. 7Jaratqan Iyeniń qulı Muwsa eldi kózden ótkizip keliw ushın meni Qadesh-Barniyadan jibergeninde, men qırıq jasta edim. Men kórgenlerimdi haq kewlim menen jetkizip keldim. 8Degen menen, meniń menen birge barǵan tuwısqanlarım xalıqtıń júregine qorqınısh saldı. Biraq men Qudayım Jaratqan Iyege tolıq boysındım+. 9Sonlıqtan Muwsa sol kúni: «Sen Qudayım Jaratqan Iyege tolıq boysınǵanıń ushın, ayaǵıń tiygen jerler saǵan hám seniń urpaqlarıńa máńgige múlik etip beriledi», – dep ant ishken edi+. 10Sol waqıtta izraillılar shólde júrgen edi. Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa bul sózlerdi aytqanına qırıq bes jıl boldı. Minekey, Jaratqan Iye Óz sóziniń ústinen shıǵıp, maǵan ómir berdi. Házir men seksen bes jastaman. 11Muwsa meni jibergen kúnde qanday kúshli bolǵan bolsam, búgin de sondayman. Sol waqıttaǵıday, urısqa shıǵıwǵa ele de kúshim jetedi. 12Endi Jaratqan Iyeniń sol kúni aytqanınday, bul tawlı eldi maǵan ber. Ol jerde anaq xalqınıń jasaytuǵının, olardıń úlken hám bekkem etip qorǵalǵan qalalarınıń barlıǵın sol kúni óziń de esitken ediń. Múmkin, Jaratqan Iye maǵan járdem eter hám men Onıń aytqanınday, olardı sol jerden quwıp shıǵararman+.

13Sonda Eshua Efunne ulı Kalebke aq pátiyasın berdi hám Xebrondı oǵan múlik qılıp berdi. 14Solay etip, Xebron Keniz tiyresinen bolǵan Efunne ulı Kalebtiń múlki boldı hám búgingi kúnge deyin bul jer oǵan tiyisli. Óytkeni ol Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege tolıq boysınǵan edi. 15Xebronnıń eski atı Kiryat-Arba bolıp, Arba anaqlardıń eń ullı adamı edi.

Solay etip, urıs toqtap, el tınıshlıqqa eristi+.

15

Yahuda urıwına berilgen jerler

15^1Tiyre sanına qaray, Yahuda urıwınıń shegine túsken jerler qublada bolıp, Edom shegarasına, eń qublada Zin shóline deyin sozılatuǵın edi. 2Olardıń qubla shegarası Óli teńizdiń qubla tárepindegi qoltıqtan baslanıp, 3Aqrabbim biyikliginiń qublasına, ol jerden Zinge, Qadesh-Barniyanıń qublasınan Xesronǵa, Xesronnan Addarǵa ótip, ol jerden Qarqaǵa burılatuǵın edi. 4Sońınan Asmonnan ótetuǵın edi hám Mısır shegarasındaǵı saydı boylap, Jer Orta teńizine taqalatuǵın edi. Bul Yahuda urıwınıń qubla shegarası edi+. 5Shıǵıs shegarası Óli teńiz boylap Iordan dáryasınıń quyar qoltıǵına qaray sozılǵan edi. Al arqa shegarası Iordan dáryasınıń Óli teńizge quyatuǵın qoltıǵınan baslanatuǵın edi. 6Ol keyin Beyt-Xoglaǵa qaray sozılıp, Beyt-Arabanıń arqa tárepinen ótetuǵın edi hám Rubenniń ulı Bohannıń tası turǵan jerge deyin baratuǵın edi+. 7Sońınan shegara Axor oypatlıǵınan Debirge deyin barıp, oypatlıqtıń qublasındaǵı Adummim biyikligi qarsısındaǵı Gilgalǵa burılatuǵın, bul jerden En-Shemesh suwlarına deyin sozılıp, Rogel bulaǵına barıp taqalatuǵın edi. 8Keyin Ebus qalasınıń, yaǵnıy Erusalimniń qubla tárepi boylap Ben-Hinnom oypatlıǵınan ótetuǵın edi. Bul jerden Refaim oypatlıǵınıń arqa tárepinde bolǵan Hinnom oypatlıǵınıń batısındaǵı tawdıń tóbesine kóterilip, 9ol jerden Neftoax suw bulaǵına burılıp, Efron tawındaǵı qalalarǵa sozılatuǵın hám Baalaǵa, yaǵnıy Kiryat-Yarimge qaray burılatuǵın edi. 10Al Baaladan batısqa, Seir tawına qaray Yarim tawı boylap, yaǵnıy Kesalon tawınıń arqa tárepi boylap sozılıp, Beyt-Shemeshke qaray baratuǵın hám Timna arqalı ótetuǵın edi. 11Sońınan Ekronnıń arqa tárepindegi janbawırǵa sozılıp, Shikkaronǵa qaray burılatuǵın, Baala tawına jetkennen keyin, Yabneelge baratuǵın hám Jer Orta teńizine barıp taqalatuǵın edi.

12Al batıs shegarası Jer Orta teńiziniń jaǵaları edi. Yahuda urıwınıń tiyreleri usı shegaralar menen qorshalǵan edi.

Kalebtiń Xebron hám Debir qalaların basıp alıwı

13Eshua Jaratqan Iyeniń ózine buyırǵanınday, Yahuda bólegindegi Kiryat-Arbanı, yaǵnıy Xebron qalasın Efunne ulı Kalebke úles etip berdi. Arba – anaq xalqınıń túp babası edi+. 14Kaleb anaqlardıń Sheshay, Aximan hám Talmay degen tiyrelerin ol jerden quwıp jiberdi+. 15Ol sol jerden eski atı Kiryat-Sefer bolǵan Debir qalasınıń xalqına qarsı júris qıldı+. 16Sonda Kaleb:

– Kiryat-Sefer xalqın jeńip, ol jerdi qolǵa kirgizgen adamǵa qızım Axsanı hayallıqqa beremen, – dedi+.

17Qalanı Kalebtiń inisi, Kenazdıń ulı Otniel qolǵa kirgizdi. Sonlıqtan Kaleb qızı Axsanı oǵan hayallıqqa berdi. 18Qız Otnieldiń janına barǵanda, ol kúyewin úgitlep:

– Ákemnen bir atız sora, – dedi.

Kaleb eshekten túsip atırǵan qızınan:

– Qanday tilegiń bar? – dep soradı.

19Qız ákesine:

– Maǵan bir enshi berseń. Meni Negeb shóline uzatqan ekenseń, endi maǵan suw bulaqların ber, – dedi. Solay etip, Kaleb qızına joqarǵı hám tómengi suw bulaqların berdi+.

Yahuda urıwına tiyisli qalalar

20Tiyre sanına qaray, Yahuda urıwı mına jerlerdi úles qılıp aldı:

21Yahuda urıwınıń eń qublada, Edom jeriniń shegarasındaǵı qalaları tómendegiler edi: Qabseel, Eder, Yagur, 22Kina, Dimona hám Adada, 23Kedesh, Xasor, Itnan, 24Zif, Telem, Bealot, 25Xasor-Xadatta, Keriyot-Xesron, yaǵnıy Xasor, 26Amam, Shema, Molada, 27Xasar-Gadda, Xeshmon, Beyt-Pelet, 28Xasar-Shual, Beer-Sheba, Biziotiya, 29Baala, Iyyim, Esem, 30Eltolad, Kesil, Xorma, 31Siklag, Madmanna, Sansanna, 32Lebaot, Shilxim, Ayın hám Rimmon. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte jigirma toǵız qala.

33Batıstaǵı taw eteklerinde: Eshtaol, Sora, Ashna, 34Zanoax, En-Gannim, Tappuax, Enam, 35Yarmut, Adullam, Soxo, Azeqa, 36Shaarayım, Aditayım, Gedera yamasa Gederotayım. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte on tórt qala.

37Senan, Xadasha, Migdal-Gad, 38Dilan, Mispe, Ioqteel, 39Laxish, Bosqat, Eglon, 40Kabbon, Laxmas, Kitlish, 41Gederot, Beyt-Dagon, Naama hám Makkeda. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte on altı qala. 42Libna, Eter, Ashan, 43Iftax, Ashna, Nesib, 44Keila, Axzib hám Maresha. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte toǵız qala.

45Qalaları hám awılları menen birlikte Ekron, 46Ekronnan Jer Orta teńizine shekemgi Ashdodtıń dógeregindegi barlıq awıllar.

47Ashdod penen onıń qalaları hám awılları. Mısır shegarasındaǵı sayǵa hám Jer Orta teńizine deyin sozılǵan Gaza menen onıń qalaları hám awılları.

48Tawlı úlkede Shamir, Yattir hám Soxo, 49Danna, Kiryat-Sanna, yaǵnıy Debir. 50Anab, Eshtemoa hám Anim, 51Goshen, Xolon hám Gilo. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte on bir qala.

52Arab, Duma hám Eshan, 53Yanum, Beyt-Tappuax hám Afeka. 54Xumta, Kiryat-Arba, yaǵnıy Xebron hám Sior. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte toǵız qala.

55Maon, Karmel, Zif hám Yutta. 56Izreel, Ioqdeam hám Zanoax. 57Kain, Giba hám Timna. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte on qala.

58Xalxul, Beyt-Sur hám Gedor. 59Maarat, Beyt-Anot hám Elteqon. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte altı qala.

60Kiryat-Baal, yaǵnıy Kiryat-Yarim hám Rabba. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte eki qala.

61Shólde Beyt-Araba, Middin hám Sexaxa. 62Nibshan, Duz qalası hám En-Gediy. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte altı qala.

63Yahuda urıwı Erusalimde jasaǵan ebuslılardı quwıp shıǵara almadı. Ebuslılar búgin de Yahuda urıwı menen birge Erusalimde jasamaqta+.

16

Efrayım urıwına berilgen jerler

16^1Yusup urpaǵınıń shegine túsken jerlerdiń shegaraları Erixo janındaǵı Iordan dáryasınan, Erixo bulaqlarınıń shıǵıs tárepinen baslanıp, shól arqalı Erixodan Beyt-Eldiń tawlı úlkesine qaray sozıladı. 2Keyin Beyt-Elden Luzǵa ótip, Ark tiyresiniń jeri bolǵan Atarotqa qaray sozıladı+. 3Shegara sol jerden batıstaǵı Yaflet urpaǵınıń jerlerine, tómende Beyt-Xoron úlkesine, ol jerden Gezerge túsedi hám Jer Orta teńizine kelip tawısıladı.

4Solay etip, Yusuptiń ulları Menashshe hám Efrayım usı jerlerdi úles etip aldı.

5Tiyre sanına qaray, Efrayım urıwınıń úlesine tiygen jerlerdiń shegarası shıǵısta Atrot-Addardan joqarıdaǵı Beyt-Xoronǵa qaray sozılıp, 6Jer Orta teńizine baradı. Arqadaǵı Mixmetattan shıǵısqa, Taanat-Shiloǵa qaray burılıp, qala boylap, Yanoaxtıń shıǵısına qaray sozıladı. 7Bul jerden Atarot hám Naaraǵa túsedi, Erixoǵa jetip, Iordan dáryasına barıp tawısıladı. 8Tappuaxtan batısqa qaray Qana sayına deyin sozılıp, Jer Orta teńizinde tawısıladı. Tiyre sanına qaray, Efrayım urıwınıń úlesi usı edi. 9Bunnan tısqarı, Menashshe urıwına tiygen úles jerdiń ishinde Efrayım urıwına tiyisli qalalar hám olardıń átiraplarındaǵı awıllar bar edi.

10Degen menen, Efrayım urıwı Gezerde jasaǵan qananlılardı quwıp shıǵarmadı. Qananlılar búgingi kúnge deyin Efrayım urıwınıń arasında jasaydı hám olar ushın erksiz xızmetshige aylanǵan+.

17

Menashshe urıwına berilgen jerler

17^1Yusuptiń tuńǵısh ulı Menashsheniń urpaqlarına, Menashshe urıwına berilgen úles jerler mınalar edi: Giladtıń ákesi Maxir Menashsheniń tuńǵısh ulı edi. Maxir jawınger adam bolǵanlıqtan, Gilad hám Bashan jeri onıki boldı+. 2Menashsheniń basqa ulları Abiezer, Xelek, Asriel, Shexem, Xefer hám Shemidanıń ullarına da tiyre sanına qaray úles berildi. Bular tiyre kósemleri bolıp, Yusuptiń ulı Menashsheniń er balaları edi+.

3Menashsheniń quwlıǵı, Maxirdiń shawlıǵı, Giladtıń aqlıǵı, Xeferdiń ulı bolǵan Selofexadtıń ul balası bolmadı. Onıń tek Maxla, Noa, Xogla, Milka hám Tirsa degen qızları boldı+. 4Sol qızlar ruwxaniy Elazarǵa, Nun ulı Eshuaǵa hám basshılarǵa kelip, olarǵa:

– Er tuwısqanlarımız qatarı bizlerge de úles beriliwin Jaratqan Iye Muwsaǵa buyırǵan edi, – dedi. Sonda Eshua Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha olarǵa da er tuwısqanları qatarı jerden úles berdi. 5Solay etip, Menashshe urıwına Iordan dáryasınıń shıǵısındaǵı Gilad hám Bashan jerinen basqa, jáne on jer úles etip berildi. 6Óytkeni Menashsheniń qız urpaqları da er urpaqları qatarı jerden úles alǵan edi. Al Gilad jeri bolsa, Menashsheniń basqa ullarına berildi.

7Menashshe urıwınıń jeri Asherden Shexemniń shıǵısındaǵı Mixmetatqa sozılatuǵın edi hám shegarası ol jerden qublaǵa burılıp, En-Tappuax xalqınıń jerlerine deyin baratuǵın edi. 8Tappuax qalasınıń átirapındaǵı jerler Menashshe urıwına, al onıń shegarasındaǵı Tappuax qalasınıń ózi Efrayım urıwına tiyisli edi. 9Sońınan shegara Qana sayına túsip, saydıń qublasındaǵı Menashshe urıwına tiyisli qalalar arasındaǵı Efrayım urıwına tiyisli qalalarǵa deyin baratuǵın edi. Menashshe urıwınıń jer shegarası saydıń arqa tárepi boyınsha sozılıp, Jer Orta teńizine barıp toqtaytuǵın edi. 10Qubladaǵı jerler Efrayım urıwıniki, al arqadaǵı jerler Menashshe urıwıniki bolıp, batısta Jer Orta teńizi, arqada Asher, shıǵısta Issaxar urıwınıń jerleri menen shegaralasatuǵın edi.

11Issaxar hám Asher urıwlarına tiyisli jerlerdegi Beyt-Shean hám onıń awılları, Ibleam hám onıń awılları, Dor, yaǵnıy Nafat-Dor xalqı hám onıń awılları, En-Dor xalqı hám onıń awılları, Taanax xalqı hám onıń awılları, Megiddo xalqı hám onıń awılları Menashshe urıwına tiyisli edi. 12Degen menen, Menashsheniń urpaqları bul qalalardı qolǵa kirgize almadı. Sebebi qananlılar sol jerlerde qalıwǵa qarar etken edi+. 13Izraillılar kúshke tolǵanda, qananlılardı erksiz xızmetshige aylandırdı, biraq olardı tolıq quwıp shıǵarmadı.

Efrayım hám Menashshe urıwlarınıń úlkenirek jer sorawı

14Bir kúni Yusuptiń urpaqları Eshuaǵa kelip:

– Ne ushın bizlerge tek bir márte shek taslap, bir úles jer berdiń? Jaratqan Iye bizlerdi jarılqaǵanlıqtan, bizler júdá kóppiz, – dedi+.

15Eshua olarǵa:

– Sizler sonshelli kóp bolsańız hám sizlerge Efrayımnıń tawlı úlkesi tarlıq etip atırǵan bolsa, perizler hám refalardıń jerlerindegi toǵaylardı shawıp, ózlerińizge jer ashıp alıńlar, – dep juwap berdi.

16Yusuptiń urpaqları Eshuaǵa:

– Awa, tawlı jerler bizlerge jetpeydi. Biraq Beyt-Shean menen onıń awıllarında hám Izreel oypatlıǵında jasaytuǵınlardıń, yaǵnıy sol jerde jasaytuǵın barlıq qananlılardıń temir arbaları bar-ǵo, – dedi+.

17Eshua Yusuptiń ulları Efrayım menen Menashsheniń urpaqlarına bılay dedi:

– Sizler kóp sanlı hám kúshlisiz. Sizler tek bir úles penen qalmaysızlar. 18Tawlı jerler hám ondaǵı toǵaylıqlar da sizlerdiki boladı. Sizler tereklerdi shawıp, tazalasańlar, ol jerler tolıǵı menen sizlerdiki boladı. Qananlılar kúshli bolsa da, olardıń temir arbaları bolsa da, sizler olardı quwıp shıǵarasızlar.

18

Qalǵan jerlerdiń bólistiriliwi

18^1Eldi qolǵa kirgizgennen soń, pútkil Izrail jámiyeti Shiloda bir jerge toplandı. Olar sol jerde Ushırasıw shatırın qurdı+. 2Degen menen, olardıń arasında jerden elege deyin óz úlesin almaǵan jeti urıw bar edi.

3Sonda Eshua izraillılarǵa bılay dedi:

– Ata-babalarıńızdıń Qudayı Jaratqan Iyeniń sizlerge bergen jerlerin qolǵa kirgiziwdi qashanǵa shekem keshiktiresizler? 4Hár urıwdan úsh adamnan saylap alıńlar. Men olardı eldi kózden ótkizip keliw ushın jiberejaqpan. Olar úles etip alatuǵın jerleriniń shegaraların belgileydi hám olardı súwretlep jazıp, maǵan qaytıp keledi. 5Olar bul jerlerdi jeti bólekke bólsin. Yahuda urıwı qubla bólektegi, Yusuptiń urpaqları arqa bólektegi óz jerlerinde qalsın. 6Jerdi jeti bólekke bólip, súwretlep jazǵanıńızdan keyin, maǵan alıp kelińler. Men bul jerde, Qudayımız Jaratqan Iyeniń aldında sizler ushın shek taslayman. 7Lebiylilerge kelsek, olardıń sizlerdiń arańızda úlesi joq. Olardıń úlesi – Jaratqan Iye ushın ruwxaniylik xızmetin atqarıwdan ibarat. Al Gad hám Ruben urıwı menen Menashshe urıwınıń yarımı Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde ózleriniń úles jerlerin alǵan edi. Sol jerlerdi olarǵa Jaratqan Iyeniń qulı Muwsa bergen edi+.

8Eshua jerdi súwretlep jazıp keliw ushın jolǵa shıqpaqshı bolǵan adamlarǵa:

– Barıp, jerlerdi aylanıp shıǵıp, súwretlep jazıń da, sońınan janıma qaytıp kelińler. Keyin men bul jerde, Shiloda, Jaratqan Iyeniń aldında sizler ushın shek taslayman, – dep buyırdı.

9Solay etip, adamlar jolǵa atlanıp, eldi aylanıp shıqtı. Olar eldi qalama-qala jeti bólekke bólgen halda kitapqa súwretlep jazdı da, Shiloǵa, ordada bolǵan Eshuaǵa qaytıp keldi. 10Eshua Shiloda, Jaratqan Iyeniń aldında olar ushın shek taslap, jerlerdi Izrail urıwları arasında bólistirdi.

Benyamin urıwına berilgen jerler

11Tiyre sanına qaray, Benyamin urıwı ushın shek taslandı. Olardıń shegine túsken jerler Yahuda urıwı menen Yusuptiń urpaqlarınıń jerleri arasında edi. 12Olardıń jeriniń shegarası arqada Iordan dáryasınan baslanıp, Erixonıń arqa tárepine kóteriletuǵın, batısta tawlı úlkege qaray sozılıp, Beyt-Awenniń átirapındaǵı elsiz dalada toqtaytuǵın edi. 13Shegara ol jerden Luzdıń janbawırına, yaǵnıy Beyt-Eldiń qubla tárepine ótip, Beyt-Xoronnıń qublasındaǵı tawdıń qasındaǵı tómengi Atrot-Addarǵa túsedi. 14Ol jerden shegara burılıp, Beyt-Xoronnıń qarsısında bolǵan tawdıń batıs tárepi menen qublaǵa qaray sozıladı hám Yahuda urıwına tiyisli bolǵan Kiryat-Baal, yaǵnıy Kiryat-Yarim qalasında toqtaydı. Bul batıs shegarası edi.

15Al qubla shegarası Kiryat-Yarimniń shetinen baslanıp, Neftoax suw bulaǵına deyin sozılatuǵın edi. 16Shegara bul jerden Refaim oypatlıǵınıń arqa tárepindegi Ben-Hinnom oypatlıǵına qaraǵan tawdıń eteklerine barıp, Hinnom oypatlıǵı arqalı ótetuǵın hám Ebustıń[*] qubla tárepine, ol jerden Rogel bulaǵına túsetuǵın edi. 17Arqaǵa burılǵan shegara En-Shemesh hám Adummim biyikliginiń qarsısındaǵı Gelilotqa barıp, Rubenniń ulı Bohannıń tasına túsetuǵın edi+. 18Sońınan Iordan tegisliginiń janındaǵı qırdıń arqa tárepinen ótip, tegislikke túsetuǵın edi. 19Ol jerden Beyt-Xoglanıń arqa eteklerine ótip, Óli teńizdiń arqa qoltıǵında, Iordan dáryasınıń qubla quyar qoltıǵında toqtaytuǵın edi. Bul qubla shegarası edi. 20Shıǵıs shegarası Iordan dáryası edi. Tiyre sanına qaray, Benyamin urıwınıń úlesine tiygen jerlerdiń shegaraları usılar edi.

21Tiyre sanına qaray, Benyamin urıwınıń úlesine tiygen qalalar mınalar edi: Erixo, Beyt-Xogla, Emek-Kesis, 22Beyt-Araba, Semarayım, Beyt-El, 23Awwim, Para, Ofra, 24Kefar-Ammoniy, Ofniy, Geba. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte on eki qala. 25Gibon, Rama, Beerot, 26Mispe, Kefira, Mosa, 27Rekem, Irpeel, Tarala, 28Sela, Elef, Ebus, yaǵnıy Erusalim, Gibat hám Kiryat. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte on tórt qala. Tiyre sanına qaray, Benyamin urıwınıń úlesi usı edi+.

19

Shimon urıwına berilgen jerler

19^1Ekinshi shek Shimonǵa, tiyre sanına qaray, Shimon urıwına tústi. Olardıń úlesi Yahuda urıwınıń úlesine tiygen jerlerdiń ishinde edi. 2Olarǵa mına qalalar berildi: Beer-Sheba yaǵnıy Sheba, Molada,+
3Xasar-Shual, Bala, Esem, 4Eltolad, Betul, Xorma, 5Siklag, Beyt-Markabot, Xasar-Susa, 6Beyt-Lebaot, Sharuxen. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte on úsh qala. 7Ayın, Rimmon, Eter hám Ashan. Bular awılları menen birlikte tórt qala.

8Baalat-Beer, yaǵnıy Negebtegi Ramaǵa qaray sozılǵan bul qalalardıń átirapındaǵı barlıq awıllar da Shimon urıwına tiyisli edi. Tiyre sanına qaray, Shimon urıwına tiygen úles usı edi. 9Shimon urıwına berilgen úles Yahuda urıwınıń úlesinen alınǵan edi. Óytkeni Yahuda urıwınıń úlesi kereginen artıq edi. Solay etip, Shimon urıwınıń úlesi Yahuda urıwına tiyisli jerdiń ishinde edi+.

Zebulon urıwına berilgen jerler

10Tiyre sanına qaray, úshinshi shek Zebulon urıwına tústi. Olardıń jerleri Saridke shekem sozılatuǵın edi. 11Shegara sol jerden batısqa qaray, Maralaǵa deyin barıp, Dabbeshetke jetetuǵın hám Ioqneam qarsısındaǵı sayǵa deyin sozılatuǵın edi. 12Sońınan Saridtan kúnshıǵısqa, Kislot-Tabordıń shegarasına barıp, ol jerden Daberatqa taqalatuǵın hám Yafiaǵa shıǵatuǵın edi. 13Shıǵıs shegarası Yafiadan Gat-Xefer hám Et-Qasinge ótip, Rimmonǵa deyin sozılatuǵın, keyin Neaǵa burılatuǵın edi. 14Al arqa shegarası bul jerden Xannatonǵa burılıp, Iftax-El oypatlıǵına kelip toqtaytuǵın edi. 15Bul shegara Qattat, Nahalal, Shimron, Idala hám Beytlehemdi óz ishine aladı. Hámmesi bolıp, olar awılları menen birlikte on eki qala edi. 16Tiyre sanına qaray, Zebulon urıwına usı qalalar awılları menen birlikte úles etip berildi+.

Issaxar urıwına berilgen jerler

17Tórtinshi shek Issaxarǵa, tiyre sanına qaray, Issaxar urıwına tústi. 18Olardıń jer shegarasınıń ishine kirgen qalalar: Izreel, Kesullot, Shunem, 19Xafarayım, Shion, Anaxarat, 20Rabbit, Kishyon, Ebes, 21Remet, En-Gannim, En-Xadda hám Beyt-Passes. 22Olardıń shegarası Tabor, Shaxasima hám Beyt-Shemesh arqalı sozılıp, Iordan dáryasına kelip toqtaytuǵın edi. Hámmesi bolıp, olar awılları menen birlikte on altı qala edi. 23Tiyre sanına qaray, Issaxar urıwına usı qalalar awılları menen birlikte úles etip berildi.

Asher urıwına berilgen jerler

24Tiyre sanına qaray, besinshi shek Asher urıwına tústi. 25Olardıń jer shegarasınıń ishine kirgen qalalar: Xelqat, Xaliy, Beten, Axshaf, 26Allammelex, Amad hám Mishal bolıp, batısta Karmel hám Shixor-Libnatqa deyin sozılatuǵın edi. 27Bul jerden shıǵısqa, Beyt-Dagonǵa qaytıp, Zebulon shegarası hám Iftax-El oypatlıǵı boyınsha sozılatuǵın, al arqada Beyt-Emek hám Neielge jalǵasatuǵın edi. Keyin Kabuldıń arqa tárepinen 28Ebron, Rexob, Xammon hám Qanaǵa ótip, ullı Sidonǵa jetetuǵın edi. 29Usı jerden Ramaǵa qaytıp, qorǵanlı Tir qalasına qaray sozılatuǵın, keyin Xosaǵa burılıp, Axzib aymaǵında, Jer Orta teńizinde tamamlanatuǵın edi. 30Jáne de, Umma, Afek hám Rexob. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte jigirma eki qala. 31Tiyre sanına qaray, Asher urıwına usı qalalar awılları menen birlikte úles etip berildi.

Naftaliy urıwına berilgen jerler

32Altınshı shek Naftaliyge, tiyre sanına qaray, Naftaliy urıwına tústi. 33Olardıń shegarası Xelef hám Saanannimdegi terebinf aǵashınan baslanıp, Adamiy-Nekeb hám Yabneel arqalı Laqqumǵa qaray sozılatuǵın hám Iordan dáryasında tamamlanatuǵın edi. 34Shegara jáne Xeleften baslanıp, batısqa qaray Aznot-Tabordan ótetuǵın hám Xuqoqqa jalǵasatuǵın edi. Qublada Zebulon jerlerine, batısta Asher jerlerine, al shıǵısta Iordan dáryasına barıp tireletuǵın edi.

35Olardıń qorǵanlı qalaları mınalar edi: Siddim, Ser, Xammat, Raqqat, Kinneret, 36Adama, Rama, Xasor, 37Kedesh, Edrey, En-Xasor, 38Iron, Migdal-El, Xorem, Beyt-Anat, Beyt-Shemesh. Hámmesi bolıp, awılları menen birlikte on toǵız qala. 39Tiyre sanına qaray, Naftaliy urıwına usı qalalar awılları menen birlikte úles etip berildi.

Dan urıwına berilgen jerler

40Tiyre sanına qaray, jetinshi shek Dan urıwına tústi. 41Olardıń úlesine tiygen jerler mına qalalardı óz ishine aladı: Sora, Eshtaol, Ir-Shemesh, 42Shaalabbin, Ayyalon, Itla, 43Elon, Timna, Ekron, 44Elteke, Gibbeton, Baalat, 45Ehud, Bene-Beraq, Gat-Rimmon, 46Me-Yarqon hám Yafonıń qarsısındaǵı jerler menen birlikte Raqqon+. 47Jerlerinen ayırılıp qalǵanlıqtan, Dan urıwı Leshemge hújim jasadı. Olar qalanı alıp, pútkil xalqın qılıshtan ótkizdi de, sol jerge ornalasıp aldı. Jáne de, babası Dannıń húrmetine sol jerdi Dan dep atadı+. 48Tiyre sanına qaray, Dan urıwına usı qalalar awılları menen birlikte úles etip berildi.

Eshuaǵa tiygen úles

49Jerlerdi shegaralap bólistirip bolǵannan soń, izraillılar óz jerleri ishinen Nun ulı Eshuaǵa úles berdi. 50Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha, olar Eshuaǵa ózi soraǵan qalanı, Efrayımnıń tawlı úlkesindegi Timnat-Seraxtı berdi. Eshua qalanı qaytadan salıp, sol jerge ornalastı+.

51Ruwxaniy Elazar, Nun ulı Eshua hám Izrail urıwlarındaǵı tiyre basshılarınıń Shiloda, Jaratqan Iyeniń aldında, Ushırasıw shatırınıń kirer awzınıń aldında shek taslap bólistirgen úles jerleri usılar edi. Solay etip, olar eldi bólistiriw isin tamamladı.

20

Panalaytuǵın qalalar

20^1•Bunnan soń, Jaratqan Iye Eshuaǵa bılay dedi:+

2– Muwsa arqalı sizlerge buyırǵanımday, izraillılarǵa ayt, olar ózleri panalaytuǵın qalalardı tańlasın. 3Eger birew abaysızda adam óltirip qoysa, ol sol jerge qashıp barsın. Sizlerdiń ólgen adamnıń ósh alıwshı ámeńgerinen qashıp panalaytuǵın bir jerińiz bolıwı kerek.

4Bul qalalardıń birine qashqan adam qala dárwazasınıń qasında turıp, óziniń awhalın qalanıń aqsaqallarına bildirsin. Aqsaqallar onı qalasına qabıl etip, oǵan jasaytuǵın orın bersin. 5Adam óltirgen adamnıń izinen ósh alıwshı ámeńgeri quwıp kelse, qalanıń basshıları onı ósh alıwshı adamǵa tapsırıp jibermesin. Sebebi ol abaysızda adam óltirdi hám onda óltirgen adamına degen aldın ala hesh qanday qaslıq bolmaǵan. 6Adam óltirgen adam qaladaǵı jámiyetshilik aldında húkim etilmegenshe hám sol waqıtta xızmet etken bas ruwxaniy ólgenge deyin, sol qalada qalıwı kerek. Sońınan ol ózi qashıp shıqqan qalasına, óz úyine qaytsın.

7Solay etip, olar Naftaliydiń tawlı úlkesindegi, yaǵnıy Galiladaǵı Kedeshti, Efrayımnıń tawlı úlkesinde bolǵan Shexemdi hám Yahudanıń tawlı úlkesindegi Kiryat-Arbanı, yaǵnıy Xebrondı tańladı. 8Jáne de, Iordan dáryasınıń arǵı jaǵındaǵı, Erixonıń shıǵısındaǵı mına qalalardı tańladı: olar Ruben urıwına tiyisli tegisliktegi shólde jaylasqan Beser qalası, Gad urıwınıń jerleri ishindegi Giladtaǵı Ramot, Menashshe urıwınıń jerleri ishindegi Bashandaǵı Golan edi. 9Bul qalalar izraillılar hám olar arasında jasaytuǵın kelgindi adamlar ushın ajıratıldı. Eger olardıń birewi abaysızda adam óltirip qoysa, ósh alıwshı ámeńgerdiń qolınan ólim kórmew ushın, sol qalalarǵa qashıp baradı. Ol jámiyetshiliktiń aldında húkim etilmegenshe, sol jerde qáwip-qátersiz boladı.

21

Lebiylilerge berilgen qalalar

21^1•Lebiy urıwınıń tiyre basshıları ruwxaniy Elazar, Nun ulı Eshua hám Izrail urıwlarınıń tiyre basshılarına bardı. 2Olar Qanan jerindegi Shiloda edi. Sonda lebiyliler olarǵa:

– Jaratqan Iye Muwsa arqalı bizlerge jasaw ushın qalalar, mallarımız ushın qala átirapındaǵı jaylawlar beriliwin buyırǵan edi, – dedi.

3Solay etip, izraillılar Jaratqan Iyeniń buyrıǵına qulaq asıp, lebiylilerge óz úleslerinen mına qalalardı hám olardıń átirapındaǵı jaylaw jerlerdi berdi:

4Birinshi shek Qohat tiyrelerine tústi. Lebiyli bolǵan ruwxaniy Xaronnıń urpaqlarına shek boyınsha Yahuda, Shimon hám Benyamin urıwlarınan on úsh qala berildi+. 5Al Qohattıń basqa urpaqlarına shek boyınsha Efrayım, Dan hám Menashshe urıwınıń yarımına tiyisli bolǵan tiyrelerden alınǵan on qala berildi.

6Gershon urpaqlarına shek boyınsha Issaxar, Asher, Naftaliy urıwlarına tiyisli bolǵan tiyrelerden hám Bashandaǵı Menashshe urıwınıń yarımınan alınǵan on úsh qala berildi.

7Tiyre sanına qaray, Merariy urpaqlarına Ruben, Gad hám Zebulon urıwlarınan alınǵan on eki qala berildi.

8Solay etip, Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı buyırǵanınday, izraillılar shek taslap, usı qalalardı jaylawları menen birlikte lebiylilerge berdi.

9Yahuda hám Shimon urıwlarınan alınǵan hám tómende atları atalatuǵın qalalar 10lebiyli Qohat tiyrelerinen bolǵan Xaronnıń urpaqlarına berildi. Sebebi birinshi shek olarǵa túsken edi. 11Olarǵa Yahudanıń tawlı úlkesindegi Anaqtıń urpaqlarınıń túp babası bolǵan Arbanıń atı menen atalǵan Kiryat-Arba, yaǵnıy Xebron hám onıń átirapındaǵı jaylawlar berildi+. 12Al qalanıń atızları menen awılları bolsa, Efunne ulı Kalebke múlik etip berilgen edi.

13Ruwxaniy Xaronnıń urpaqlarına abaysızda adam óltirgenler panalaytuǵın Xebron qalasın, Libnanı, 14Yattir, Eshtemoa, 15Xolon, Debir, 16Ayın, Yutta hám Beyt-Shemesh qalaları menen olardıń jaylawları, yaǵnıy Yahuda hám Shimon urıwlarınan barlıǵı bolıp toǵız qala berildi. 17Al Benyamin urıwınan Gibon, Geba, 18Anatot hám Almon degen tórt qala jaylawları menen birlikte berildi.

19Solay etip, Xaron urpaǵınan shıqqan ruwxaniylerge jaylawları menen birlikte berilgen qalalardıń sanı barlıǵı bolıp on úshke jetti.

20Lebiy urıwınıń Qohat tiyreleriniń qalǵan adamlarına Efrayım urıwınan mına qalalar úles etip berildi: 21Efrayımnıń tawlı úlkesindegi abaysızda adam óltirgenler panalaytuǵın Shexem qalası hám Gezer, 22Kibsayım, Beyt-Xoron degen tórt qala jaylawları menen birlikte berildi. 23Al Dan urıwınan Elteke, Gibbeton, 24Ayyalon hám Gat-Rimmon degen tórt qala jaylawları menen birlikte berildi. 25Menashshe urıwınıń yarımınan jaylawları menen birlikte Taanax hám Gat-Rimmon degen eki qala berildi. 26Solay etip, Qohattıń qalǵan urpaqlarına jaylawları menen birlikte barlıǵı bolıp on qala berildi.

27Lebiy urıwınan bolǵan Gershonnıń urpaqlarına Menashshe urıwınıń yarımına tiyisli bolǵan eki qala: Bashandaǵı abaysızda adam óltirgenler panalaytuǵın Golan qalası hám Beeshtera qalası jaylawları menen birlikte berildi. 28Issaxar urıwınan bolsa, jaylawları menen birlikte Kishyon, Daberat, 29Yarmut hám En-Gannim degen tórt qala berildi. 30Asher urıwınan jaylawları menen birlikte Mishal, Abdon, 31Xelqat hám Rexob degen tórt qala berildi. 32Naftaliy urıwınan úsh qala jaylawları menen birlikte berildi: olar Xammot-Dor, Qartan hám abaysızda adam óltirgenler panalaytuǵın Galiladaǵı Kedesh qalası. 33Tiyre sanına qaray, Gershonnıń urpaqlarına jaylawları menen birlikte barlıǵı bolıp on úsh qala berildi.

34Qalǵan lebiylilerge, yaǵnıy Merariydiń urpaqlarınıń tiyrelerine Zebulon urıwınan alınǵan Ioqneam, Qarta, 35Dimna hám Nahalal degen tórt qala jaylawları menen birlikte berildi. 36Ruben urıwınan alınǵan Beser, Yahasa, 37Kedemot hám Mefaat degen tórt qala jaylawları menen birlikte berildi. 38Gad urıwınan Giladtaǵı panalaytuǵın Ramot qalası hám Maxanayım, 39Xeshbon hám Yazer qalaları barlıǵı bolıp tórt qala jaylawları menen birlikte berildi. 40Tiyre sanına qaray, lebiylilerdiń qalǵan tiyrelerine, yaǵnıy Merariydiń urpaqlarına úles etip berilgen qalalardıń sanı barlıǵı bolıp on eki edi.

41Izraillılardıń jerlerinen lebiylilerge jaylawları menen birlikte barlıǵı bolıp qırıq segiz qala berildi. 42Bul qalalardıń hámmesiniń átirapında jaylawları bar edi. Jaylawsız qala joq edi.

Izraillılardıń jerdi tolıq iyelep alıwı

43Solay etip, Jaratqan Iye ata-babalarına beriwge ant ishken barlıq jerlerdi izraillılarǵa berdi. Izraillılar sol jerlerdi iyelep, mákan bastı+. 44Jaratqan Iye ata-babalarına ant ishkenindey, olardı hár tárepleme tınıshlıqqa eristirdi. Hesh bir dushpanı olarǵa qarsı tura almadı. Jaratqan Iye dushpanlarınıń hámmesin olarǵa táslim etti+. 45Jaratqan Iyeniń Izrail xalqına bergen hesh bir iygilikli sózi orınlanbay qalmadı, hámmesi iske astı+.

22

Shıǵıstaǵı urıwlardıń qaytıwı

22^1Bunnan soń, Eshua Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımın jıynadı da, 2olarǵa bılay dedi:

– Sizler Jaratqan Iyeniń qulı Muwsanıń ózlerińizge buyırǵan hár bir nársesin isledińler. Meniń hámme buyrıqlarıma da boysındıńlar+. 3Sonshama waqıt dawamında, búginge deyin tuwısqanlarıńızdı jalǵız taslap ketpedińler. Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge bergen buyrıǵın orınladıńlar. 4Minekey, Qudayıńız Jaratqan Iye tuwısqanlarıńızǵa wáde qılǵanınday, olardı tınıshlıqqa eristirdi. Endi Jaratqan Iyeniń qulı Muwsanıń Iordan dáryasınıń arǵı jaǵasında sizlerge múlik qılıp bergen jerlerdegi úylerińizge qaytıńlar+. 5Biraq Jaratqan Iyeniń qulı Muwsanıń sizlerge bergen buyrıqların hám Nızamın muqıyatlı túrde orınlańlar. Qudayıńız Jaratqan Iyeni súyińler, Onıń jolı menen júrip, buyrıqların orınlańlar. Oǵan sadıq bolıńlar, Oǵan shın júregińiz hám jan-tánińiz benen xızmet etińler+.

6Sońınan Eshua olarǵa aq pátiyasın berip, jolǵa atlandırdı. Solay etip, olar úylerine qaytıp ketti.

7Muwsa Menashshe urıwınıń yarımına Bashanda jer bergen edi. Eshua bolsa, Menashshe urıwınıń qalǵan yarımına Iordan dáryasınıń batısınan, basqa tuwısqanları arasınan jer berdi.

Eshua olardı úylerine qaytarıp atırıp, olarǵa aq pátiyasın berip:+

8– Úylerińizge úlken baylıq penen, júdá kóp mal, gúmis, altın, mıs, temir hám júdá kóp kiyim-kenshek penen qaytıp baratırsızlar. Dushpanlarıńızdan olja qılıp alǵan nárselerińizdi tuwısqanlarıńız benen bólisińler, – dedi+.

9Solay etip, Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımı Qanan jerindegi Shilodan, izraillılardıń janınan ketti. Olar Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha, Muwsa arqalı ózleri múlik etip alǵan Gilad jerine qaytıw ushın jolǵa shıqtı.

10Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımı Iordan dáryasına jaqın ornalasqan Qanan jerindegi aymaqqa kelgende, dáryanıń jaǵasında kórinisi úlken bolǵan qurbanlıq orın qurdı. 11Izrail xalqına: «Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımı Qanan eliniń shegarasında, Iordan dáryasınıń jaǵasında, izraillılarǵa tiyisli jerde bir qurbanlıq orın qurdı», – degen xabar jetti. 12Izrail xalqı bul xabardı esitkende, olarǵa qarsı urısıw ushın pútkil jámiyet Shiloǵa jıynaldı.

13Sonda izraillılar ruwxaniy Elazardıń ulı Pinexastı Gilad jerine, Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımına jiberdi+. 14Onıń menen birge Izrail urıwlarınan on kósem ketti. Bul kósemlerdiń hár biri Izrail tiyreleriniń ishindegi óz qáwimlerine basshı edi. 15Olar Gilad jerine, Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımına kelip bılay dedi:

16– Jaratqan Iyeniń pútkil jámiyeti bılay deydi: «Sizler nege Izraildıń Qudayına qıyanet ettińler? Nege búgin sizler ózlerińiz ushın qurbanlıq orın qurıp, Jaratqan Iyeden waz keshtińler hám Oǵan qarsı bas kóterdińler+? 17Bizlerge Peor tawındaǵı gúnamız[*] az ba edi? Jaratqan Iyeniń jámiyeti sol gúna sebepli bálege jolıqqan edi. Bizler usı kúnge deyin ózlerimizdi bul gúnadan tazalay almadıq+. 18Sizler búgin Jaratqan Iyeden waz keshtińiz! Eger sizler búgin Jaratqan Iyege qarsı qozǵalań kóterseńiz, Ol da erteń pútkil Izrail jámiyetine ǵázeplenedi. 19Eger sizlerge tiyisli jerler hadal bolmasa, Jaratqan Iyeniń shatırı turǵan Oǵan tiyisli jerge kelip, aramızdaǵı jerden úles alıńlar. Ózlerińizge Qudayımız Jaratqan Iyeniń qurbanlıq ornınan basqa bir qurbanlıq orın qurıp, Jaratqan Iyege hám bizlerge qarsı qozǵalań kótermeńler. 20Zerax ulı Axan baǵıshlanǵan oljadan alıp, qıyanet etkende, pútkil Izrail jámiyeti ǵázepke ushıramadı ma? Axannıń gúnası ushın tek onıń ózi ǵana ólimge duwshar bolmadı-ǵo!»+

21Sonda Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımı Izraildıń tiyre basshılarına bılay dep juwap berdi:

22– Jaratqan Iye – qudaylar Qudayı! Jaratqan Iye – qudaylar Qudayı! Ol bulardıń barlıǵın biledi hám Izrail da bilip qoysın: eger bizler islegen isimizdi Jaratqan Iyege qarsı qozǵalań kóteriw yamasa Oǵan qıyanet islew maqsetinde islegen bolsaq, onda búgin Jaratqan Iye bizlerdi ayamasın!+
23Eger bizler qurbanlıq orındı Jaratqan Iyeden waz keshiw ushın, jandırılatuǵın qurbanlıqlardı, ǵálle sadaqaların yamasa tatıwlıq qurbanlıqların beriw ushın qurǵan bolsaq, Jaratqan Iyeniń Ózi bizlerdi jazalasın. 24Bizler bul isti mınadan táshiwishlengenimiz sebepli islegen edik: keleshekte sizlerdiń urpaqlarıńız bizlerdiń urpaqlarımızǵa: «Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye menen sizlerdiń qanday baylanısıńız bar? 25Háy, Ruben hám Gad urpaqları! Jaratqan Iye sizler menen bizlerdiń aramızǵa Iordan dáryasın shegara qılıp qoyǵan. Sizlerdiń Jaratqan Iyege hesh qanday qatnasıńız joq», – dep bizlerdiń urpaqlarımızdıń Jaratqan Iyeden qorqıp jasawına tosqınlıq jasawı múmkin. 26Sonlıqtan bizler ózlerimiz ushın qurbanlıq orın qurıwdı sheshtik. Bunı jandırılatuǵın qurbanlıq hám basqa qurbanlıqlar ushın emes, 27al tek sizler menen bizlerdiń aramızda hám keleshek áwladlar arasında gúwalıq bolıwı ushın isledik. Solay etip, bizler de Jaratqan Iyeniń aldında jandırılatuǵın qurbanlıqlarımız, tatıwlıq qurbanlıqlarımız hám basqa qurbanlıqlarımız benen Oǵan sıyınajaqpız. Sonda sizlerdiń urpaqlarıńız keleshekte bizlerdiń urpaqlarımızǵa: «Jaratqan Iyege hesh qanday qatnasıńız joq», – dep ayta almaydı. 28Solay etip, bizler bılay oyladıq: keleshekte bizlerge yamasa bolajaq urpaqlarımızǵa usılay dese, bizler: «Ata-babalarımızdıń Jaratqan Iyege arnap qurǵan qurbanlıq orınnıń nusqasına qarańlar. Bul orın jandırılatuǵın yamasa basqa qurbanlıqlar ushın emes, al bizler menen sizlerdiń arańızda gúwalıq bolıw ushın qurılǵan», – deymiz. 29Bizler Jaratqan Iyege qarsı qozǵalań kóteriwden, búgin Onnan waz keshiwden, jandırılatuǵın qurbanlıqlar, ǵálle sadaqaları yamasa basqa qurbanlıqlar beriw ushın Qudayımız Jaratqan Iyeniń shatırınıń aldında turǵan qurbanlıq orınnan basqa birewin qurıwdan awlaqpız.

30Ruwxaniy Pinexas hám onıń menen birge bolǵan jámiyet basshıları, yaǵnıy Izraildıń tiyre basshıları Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımınıń aytqan sózlerin esitkende kewilleri toldı. 31Sonlıqtan ruwxaniy Elazardıń ulı Pinexas Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımına:

– Endi Jaratqan Iyeniń aramızda ekenin bilemiz. Sebebi sizler Oǵan qıyanet etpedińiz hám izraillılardı Onıń jazasınan qutqardıńız, – dedi+.

32Ruwxaniy Elazardıń ulı Pinexas hám basshılar Ruben hám Gad urıwları jasaytuǵın Gilad jerinen Qanan jerine, izraillılarǵa qaytıp kelip, ne bolǵanın aytıp berdi. 33Izraillılar bul xabarǵa kewli tolıp, Qudayǵa alǵıslar ayttı. Olar Ruben hám Gad urıwlarına qarsı urıs ashıw hám olardıń jasaytuǵın jerlerin wayran etiw haqqında qaytıp awız ashpadı. 34Ruben hám Gad urıwları: «Bul qurbanlıq orın – bizlerdiń aramızda Jaratqan Iyeniń Quday ekenine gúwa» dep, orındı «Gúwa» dep atadı+.

23

Eshuanıń xoshlasıw sózleri

23^1Jaratqan Iye Izraildı átirapındaǵı barlıq dushpanlarınan qutqarıp tınıshlıqqa eristirgennen soń, kóp jıllar ótti. Eshua bolsa qartayıp, biraz jasqa barıp qalǵan edi+. 2Sonda ol pútkil Izrail xalqın, olardıń aqsaqalların, tiyre basshıların, qazıların hám qadaǵalawshıların shaqırıp alıp, olarǵa bılay dedi:

– Men qartayıp, biraz jasqa barıp qaldım. 3Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizler ushın bul barlıq xalıqlarǵa neler islegenin kórdińler. Óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iyeniń Ózi sizler ushın urıstı+. 4Minekey, men Iordan dáryasınan baslap, kún batar táreptegi Jer Orta teńizine deyin jasaǵan barlıq xalıqlardı joq etip, olardıń jerlerin de, ele joq qılınbaǵan xalıqlardıń jerlerin de sizlerdiń urıwlarıńızǵa bólip berdim+. 5Qudayıńız Jaratqan Iye bul xalıqlardı quwıp shıǵarıp, aldıńızdan shegindiredi hám Ózi sizlerge wáde etkenindey, sizler olardıń jerlerin iyeleysizler+. 6Sonlıqtan sizler Muwsanıń Nızam kitabında jazılǵan hár bir nárseni orınlaw ushın júdá kúshli bolıńlar. Jazılǵanlardan ya ońǵa, ya solǵa awıp ketpeńler+. 7Arańızda qalǵan xalıqlar menen hesh qanday qarım-qatnas jasamańlar. Olardıń qudaylarınıń atların tilge almańlar hám olardıń atları menen ant ishpeńler. Sol qudaylarǵa xızmet etpeńler hám tabınbańlar+. 8Búgingi kúnge deyin islep kelgenińizdey, Qudayıńız Jaratqan Iyege sadıq qalıńlar+. 9Sebebi Jaratqan Iye ullı hám kúshli xalıqlardı sizlerdiń aldıńızdan quwıp shıǵardı. Búgingi kúnge deyin hesh kim sizlerge qarsı tura almadı+. 10Sizlerdiń arańızdaǵı birewińiz mıń adamdı quwıp shıǵaradı. Óytkeni Qudayıńız Jaratqan Iyeniń wáde etkenindey, Onıń Ózi sizler ushın urısadı+. 11Sonlıqtan Qudayıńız Jaratqan Iyeni súyiwde júdá muqıyatlı bolıńlar. 12Al eger sizler Onnan júz burıp, arańızdaǵı qalǵan sol xalıqlar menen aralassańız, olar menen qız alısıp, qız berisetuǵın bolsańız, qarım-qatnas jasasańız,+
13onda bilip qoyıńlar: Qudayıńız Jaratqan Iye sol xalıqlardı endi aldıńızdan quwıp shıǵarmaydı. Onıń sizlerge bergen usı jaqsı jerinen joq bolınǵanıńızsha, bul xalıqlar sizler ushın duzaq, qaqpan, arqańızǵa qamshı hám kózlerińizge tiken boladı.

14Minekey, meniń de bul dúnyadan ótetuǵın waqtım keldi. Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge bergen wádeleriniń hesh biri bosqa shıqpaǵanın shın júregińiz hám jan-tánińiz benen bilesizler. Olardıń hámmesi orınlandı, hesh biri orınlanbay qalmadı+. 15Qudayıńız Jaratqan Iye sizlerge bergen wádeleriniń hámmesin qalay orınlaǵan bolsa, Ol Ózi bergen usı jaqsı jerden sizlerdi joq etpegenshe, aytqan barlıq jamanlıqların da solay basıńızǵa saladı+. 16Eger Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizlerge orınlań dep buyırǵan kelisimin buzsańız hám barıp, basqa qudaylarǵa xızmet etip, olarǵa tabınsańız, Jaratqan Iyeniń sizlerge ǵázebi tutanadı. Sonda sizler Ol bergen bul jaqsı jerden tez arada qırılıp ketesizler.

24

Shexemde jańalanǵan kelisim

24^1Eshua pútkil Izrail urıwların Shexemge toplap, Izraildıń aqsaqalların, tiyre basshıların, qazıların hám qadaǵalawshıların shaqırttı. Olardıń hámmesi kelip, Qudaydıń aldında turdı. 2Sonda Eshua pútkil xalıqqa bılay dedi:

– Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: «Sizlerdiń ata-babalarıńız eski zamanlarda Evfrat dáryasınıń arǵı jaǵasında jasap, basqa qudaylarǵa xızmet etetuǵın edi. Olardıń biri Ibrayım menen Naxordıń ákesi Terax edi+. 3Biraq Men babańız Ibrayımdı dáryanıń arǵı jaǵınan alıp, pútkil Qanan jerleri boylap alıp júrdim. Onıń urpaqların kóbeytip, oǵan Ísaqtı berdim+. 4Al Ísaqqa bolsa, Yaqıp penen Esawdı berdim. Esawǵa tawlı Seir jerin múlik etip berdim. Yaqıp hám onıń ulları Mısırǵa ketti+. 5Keyin Men Muwsa menen Xarondı tayınlap, Mısır xalqınıń basına báleler jawdırdım hám sizlerdi Mısırdan alıp shıqtım+. 6Awa, Men ata-babalarıńızdı Mısırdan alıp shıqtım. Olar Qızıl teńizge jetip kelgende, mısırlılar sawash arbaları hám onıń ústindegi áskerleri menen ata-babalarıńızdıń izinen teńizge deyin quwıp bardı+. 7Ata-babalarıńız Jaratqan Iyege, Maǵan jalbarınıp, járdem soraǵanda, Men olar menen mısırlılar arasına qarańǵılıq túsirdim. Mısırlılardıń ústine teńiz suwların bastırıp, olardı shóktirdim. Sizler Meniń Mısırda ne islegenimdi óz kózińiz benen kórdińiz. Sizler shólde uzaq waqıt jasadıńız+.

8Sońınan Men sizlerdi Iordan dáryasınıń arǵı jaǵasında jasaǵan amorlardıń jerine ákeldim. Olar sizlerge qarsı urısqanda, Men olardı sizlerge táslim ettim. Sizler olardıń jerlerin iyeledińiz. Men olardı sizlerdiń aldıńızdan joq qıldım. 9Moab patshası Sippor ulı Balaq Izrailǵa qarsı urısqa shıqtı hám xabar jiberip, Beor ulı Bilamdı sizlerdi náletlew ushın shaqırttı+. 10Biraq Men Bilamǵa qulaq salıwdı maqul kórmedim. Sonlıqtan ol sizlerge pátiyasın beriwge májbúr boldı. Solay etip, Men sizlerdi onıń qolınan qutqardım+. 11Sońınan sizler Iordan dáryasınan ótip, Erixoǵa keldińiz. Men sizlerge qarsı urısqan erixolılardı, jáne de amor, periz, qanan, xet, girgash, xiw hám ebus xalıqların sizlerge táslim ettim+. 12Men sizlerden aldın eshek hárre[*] jiberip, amorlardıń eki patshasın aldıńızdan quwdım. Bul is sizlerdiń qılıshıńız yamasa oq jayıńız járdeminde islenbedi+. 13Solay etip, Men sizlerge ózlerińiz miynet etpegen jerdi hám ózlerińiz salmaǵan qalalardı berdim. Sizler bul jerlerde jasap, ózlerińiz otırǵızbaǵan júzim hám záytún baǵlarınıń miywelerin jep atırsızlar»+.

14Eshua dawam etip bılay dedi:

– Sonlıqtan Jaratqan Iyeden qorqıńlar, Oǵan shın júrekten hám sadıqlıq penen xızmet etińler. Evfrat dáryasınıń arǵı jaǵasında hám Mısırda ata-babalarıńızdıń xızmet etken qudayların taslap, Jaratqan Iyege xızmet etińler+. 15Eger Jaratqan Iyege xızmet etkińiz kelmese, onda Evfrat dáryasınıń arǵı jaǵasında ata-babalarıńızdıń xızmet etken qudaylarına yamasa ózlerińiz elinde jasap atırǵan amorlardıń qudaylarına xızmet etkińiz kele me? Búgin usını sheship alıńlar. Al men hám meniń xojalıǵım Jaratqan Iyege xızmet etemiz+.

16Xalıq juwap berip bılay dedi:

– Jaratqan Iyeni taslap, basqa qudaylarǵa xızmet etiwden awlaq bolǵaymız! 17Sebebi bizlerdi hám ata-babalarımızdı Mısır elindegi qullıqtan alıp shıqqan, kóz aldımızda ullı káramatlar islep, pútkil jolımızda hám xalıqlar arasınan ótkenimizde bizlerdi saqlaǵan Qudayımız Jaratqan Iyeniń Ózi boladı. 18Ol bul elde jasaǵan barlıq xalıqlardı hám amorlardı aldımızdan quwıp jiberdi. Sonlıqtan bizler de Oǵan xızmet etemiz. Óytkeni Ol – bizlerdiń Qudayımız.

19Sonda Eshua xalıqqa bılay dedi:

– Biraq sizler Jaratqan Iyege xızmet ete almaysızlar. Óytkeni Ol muxaddes hám qızǵanshaq Quday. Ol sizlerdiń jınayatlarıńızǵa hám gúnalarıńızǵa sabır etpeydi+. 20Eger sizler Jaratqan Iyeni taslap, jat qudaylarǵa xızmet etseńiz, Ózi burın sizlerge jaqsılıq qılǵan bolsa da, endi Ol sizlerden júz buradı hám sizlerdi bálege jolıqtırıp, joq etedi+.

21Xalıq Eshuaǵa:

– Yaq! Bizler Jaratqan Iyege xızmet etemiz, – dep juwap berdi.

22Sonda Eshua xalıqqa:

– Jaratqan Iyege xızmet etemiz dep, tańlaǵanıńızǵa ózlerińiz gúwasızlar, – dedi.

– Awa, ózlerimiz gúwamız, – dep juwap berdi xalıq.

23Eshua olarǵa:

– Olay bolsa, endi ózlerińizdegi jat qudaylardı taslańlar. Júreklerińizdi Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege berińler, – dedi.

24Xalıq Eshuaǵa:

– Bizler Qudayımız Jaratqan Iyege xızmet etip, Onıń sózin tıńlaymız, – dep juwap berdi.

25Eshua sol kúni Shexemde xalıq ushın bir minnetleme aldı. Olarǵa qaǵıydalar hám nızamlar berdi. 26Eshua bul sózlerdi Qudaydıń Nızam kitabına da jazıp qoydı. Keyin bir úlken tas alıp, onı sol jerge, Jaratqan Iyeniń Muxaddes mákanı janındaǵı emen aǵashınıń astına ornattı+. 27Soń Eshua pútkil xalıqqa:

– Minekey, bul tas bizlerge gúwa bolsın. Sebebi ol Jaratqan Iyeniń bizlerge aytqan barlıq sózlerin esitti. Qudayǵa bergen wádemizde turmasaq, bul tas bizlerge qarsı gúwa boladı, – dedi+.

28Bunnan soń, Eshua xalıqtıń barlıǵın múlik etip alǵan óz jerlerine jiberdi+.

Eshuanıń ólimi

29•Usı waqıyalardan keyin, Jaratqan Iyeniń qulı Nun ulı Eshua bir júz on jasında qaytıs boldı. 30Onı Efrayımnıń tawlı úlkesindegi Gaash tawınıń arqa tárepine, ózine úles etip berilgen Timnat-Seraxqa jerledi+. 31Eshuanıń tiri waqtında hám Eshuadan keyin jasap, Jaratqan Iyeniń Izrail ushın islegen barlıq islerin bilgen aqsaqallardıń tiri waqtında Izrail xalqı Jaratqan Iyege xızmet etti.

32Izrail xalqı Mısırdan ketip baratırıp, Yusuptiń súyegin de ózleri menen birge alıp ketken edi. Olar onı Yaqıptıń Shexemdegi atızına jerledi. Yaqıp bul atızdı Shexemniń ákesi Xamordıń ullarınan júz kesita[*] gúmiske satıp alǵan edi. Sol jer Yusuptiń urpaqlarınıń múlki boldı+.

33Xaronnıń ulı Elazar da qaytıs boldı. Ol Efrayımnıń tawlı úlkesine, ulı Pinexasqa berilgen Giba qalasına jerlendi.

* 2:10 Shıǵ 14:10-31.

* 2:10 San 21:21-35; Nzm 2:24–3:11.

* 5:3 Aralot – «súnnetlew» degendi bildiredi.

* 5:9 Gilgal – «alıp taslaw», «domalatıp taslaw» degendi bildiredi.

* 5:12 Shıǵ 16:31.

* 7:21 Eki júz shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

* 7:26 Axor – «bále» degendi bildiredi.

* 18:16 Ebus – Erusalimniń eski atı.

* 22:17 San 25:1-9.

* 24:12 Eshek hárre – albıraw yaki qorqınısh mánisin bildiriwi múmkin.

* 24:32 Kesita – qanday da bir ólshem birlik, onıń awırlıǵı belgisiz.

+ 1:1 Shıǵ 24:13, San 27:18-20, Nzm 1:38
+ 1:2 Nzm 34:5
+ 1:3 Nzm 11:24
+ 1:4 Jar 15:18, San 34:1-12, Nzm 11:24

+ 1:5 Nzm 7:24, Shıǵ 3:12, Biy 6:16, Nzm 31:5-8, Evr 13:5

+ 1:6 Nzm 31:6-7, Nzm 31:23
+ 1:7 Nzm 5:32
+ 1:8 Nzm 17:18-19, Zab 1:2
+ 1:9 Nzm 1:21, Nzm 31:8
+ 1:10 Nzm 16:18
+ 1:14 San 32:17-26, Nzm 3:18
+ 1:15 San 32:29, Nzm 3:20, Eshu 22:1-9
+ 2:1 Mat 1:5, Yaqp 2:25, Evr 11:31
+ 2:5 2Pat 17:18-20
+ 2:7 Biy 3:28, Biy 7:24
+ 2:9 Shıǵ 15:14-16, Shıǵ 23:27
+ 2:10 Shıǵ 14:21, San 21:21-35
+ 2:11 Nzm 4:39, 3Pat 8:23
+ 2:12 Nzm 6:13
+ 2:14 Biy 1:24-25
+ 2:15 1Pat 19:12, Elsh 9:25
+ 3:1 San 25:1
+ 3:3 Nzm 31:9
+ 3:6 Leb 20:7, San 11:18
+ 3:10 Shıǵ 23:23
+ 3:11 Mix 4:13, Zxr 4:14, Zxr 6:5
+ 3:12 San 13:3
+ 3:13 Zab 113:3
+ 3:15 1Jln 12:15
+ 3:16 Nzm 3:17
+ 3:17 Shıǵ 14:21, Shıǵ 14:29, 4Pat 2:8
+ 4:3 Nzm 27:2, 3Pat 18:31

+ 4:6 Jar 28:18, Jar 35:14, 1Pat 7:12, Shıǵ 12:26

+ 4:12 San 32:17, San 32:20
+ 4:23 Shıǵ 14:21
+ 4:24 3Pat 8:42-43
+ 5:4 San 14:29, San 26:64-65

+ 5:6 San 14:33-34, Shıǵ 3:8, San 14:23, San 14:28-29

+ 5:7 San 14:31, Nzm 1:39
+ 5:9 Jar 34:14
+ 5:10 Shıǵ 12:6, San 9:5
+ 5:12 Shıǵ 16:35
+ 5:13 San 22:23
+ 5:15 Shıǵ 3:5
+ 6:4 Biy 7:16-18
+ 6:16 Leb 27:28, Nzm 20:17, Eshu 2:1-6
+ 6:17 Eshu 7:12
+ 6:19 Evr 11:30
+ 6:20 Nzm 7:2
+ 6:22 Evr 11:31
+ 6:24 Mat 1:5, Yaqp 2:25, Evr 11:32
+ 6:25 3Pat 16:34
+ 7:1 Eshu 22:20, 1Jln 2:6-7
+ 7:4 Leb 26:17, Nzm 28:25
+ 7:6 San 14:5, 1Pat 4:12, Nxm 9:1, Joq 2:10
+ 7:7 Shıǵ 5:22, 4Pat 3:10
+ 7:9 Zab 82:4
+ 7:12 Leb 26:37, Biy 2:14, Eshu 6:17
+ 7:14 1Pat 10:19, 1Pat 10:21
+ 7:17 San 26:19-20
+ 7:19 Yuxn 9:24
+ 7:20 2Pat 12:13

+ 7:21 Jar 10:10, Jar 11:2, Nzm 7:25-26, Nzm 13:17

+ 7:26 Eshu 7:26, 2Pat 18:17
+ 8:1 Eshu 6:1
+ 8:2 Eshu 6:20, Nzm 20:14
+ 8:4 Biy 20:29
+ 8:5 Eshu 7:4-5, Biy 20:32
+ 8:19 Biy 20:37
+ 8:22 Nzm 7:2
+ 8:23 1Pat 15:8-9
+ 8:28 Nzm 13:16

+ 8:29 Eshu 10:26, Nzm 21:22-23, Eshu 7:26, 2Pat 18:17

+ 8:30 Nzm 27:2, Nzm 27:5-6
+ 8:31 Shıǵ 20:25
+ 8:33 Nzm 11:29, Nzm 27:12-13
+ 8:34 Nzm 28
+ 8:35 Nzm 31:12
+ 9:2 Jar 14:1-3, Eshu 10:5, Eshu 11:5
+ 9:3 Eshu 6:20, Eshu 8:28
+ 9:6 Eshu 5:10
+ 9:9 Nzm 20:11, Nzm 20:15
+ 9:10 San 21:21-35
+ 9:14 San 27:21
+ 9:15 Eshu 11:19
+ 9:17 Eshu 18:25-28
+ 9:21 Nzm 29:11
+ 9:24 Nzm 7:1-2, Shıǵ 15:14
+ 9:25 Erm 26:14
+ 10:1 Eshu 6:20, Eshu 8:29, Eshu 9:15
+ 10:2 Nzm 11:25
+ 10:5 Jar 14:1-3, Eshu 9:2, Eshu 11:5
+ 10:8 Eshu 1:5, Eshu 21:44
+ 10:10 Biy 4:15, 1Pat 7:10, Iysh 28:21

+ 10:11 Shıǵ 9:23, Iysh 30:30, Ayan 11:19, Ayan 16:21, 2Pat 18:8

+ 10:13 Xab 3:11
+ 10:14 4Pat 20:10-11, Iysh 38:8
+ 10:24 Nzm 7:24
+ 10:25 Nzm 3:21, Nzm 7:19
+ 10:26 Eshu 8:29
+ 10:27 Nzm 21:22-23
+ 10:28 Eshu 6:20
+ 10:38 Eshu 15:15, Biy 1:11
+ 10:40 Nzm 20:16-17
+ 11:4 Biy 7:12, 1Pat 13:5
+ 11:5 Jar 14:1-3, Eshu 9:1-2
+ 11:6 Nzm 17:16, 2Pat 8:4, 1Jln 18:4
+ 11:12 Nzm 7:24, Nzm 20:16-17
+ 11:15 Shıǵ 34:11-12, Nzm 7:2
+ 11:19 Eshu 9:7, Eshu 9:15

+ 11:20 Shıǵ 4:21, Nzm 7:16, Nzm 20:16-17, 1Pat 2:25

+ 11:21 San 13:23, Nzm 1:28, Nzm 2:10, Nzm 9:2

+ 11:22 1Pat 17:4
+ 11:23 San 26:53, Eshu 14:15
+ 12:2 San 21:24

+ 12:4 Nzm 2:11, Nzm 3:11, Eshu 13:12, San 21:33-35

+ 12:6 San 32:33, Nzm 29:8
+ 13:3 Nzm 2:23
+ 13:5 3Pat 15:18, Zab 82:8, Ezk 27:9
+ 13:8 San 32:33, Nzm 3:12
+ 13:9 Nzm 2:35
+ 13:12 Eshu 12:4
+ 13:13 1Jln 2:23
+ 13:14 Nzm 18:1-2
+ 13:21 San 25:15, San 31:8
+ 13:22 San 31:16
+ 13:30 1Jln 2:23
+ 13:31 San 32:41
+ 13:33 San 18:20, Nzm 10:9
+ 14:1 San 34:17
+ 14:2 San 26:53-55, San 34:13
+ 14:3 San 18:20, Nzm 10:9
+ 14:4 Jar 48:5, San 35:2
+ 14:6 San 13:31, San 14:6
+ 14:8 San 13:32, Nzm 1:28
+ 14:9 San 14:6-9, San 14:24

+ 14:12 San 13:23, Nzm 1:28, Nzm 2:10, Nzm 9:2, Eshu 11:21

+ 14:15 Jar 23:2, Jar 35:27, Biy 1:10, Eshu 15:13, Eshu 11:23

+ 15:4 San 34:3-5
+ 15:6 Eshu 18:17
+ 15:13 San 13:31, Eshu 14:15, Eshu 21:11
+ 15:14 San 13:23, Biy 1:10, Biy 1:20
+ 15:15 Eshu 10:38, Biy 1:11
+ 15:16 Biy 1:12-15, 1Pat 17:25
+ 15:19 Biy 1:10-15
+ 15:63 Biy 1:8, Biy 1:21, 2Pat 5:6
+ 16:2 2Pat 15:32, 2Pat 17:5
+ 16:10 Biy 1:29, 3Pat 9:16
+ 17:1 Jar 41:51, 1Jln 7:14, San 32:40
+ 17:2 San 26:30-32
+ 17:3 San 26:33, San 27:1-7, San 36:1-12
+ 17:12 Biy 1:27-28
+ 17:14 Jar 48:19
+ 17:16 Biy 1:19
+ 18:1 Biy 18:31
+ 18:7 San 18:20, Nzm 10:9, Eshu 13:8
+ 18:17 Eshu 15:6
+ 18:28 Eshu 9:17
+ 19:2 1Jln 4:28-33
+ 19:9 Jar 49:7
+ 19:16 Jar 49:13
+ 19:46 Biy 1:34
+ 19:47 Biy 18:27
+ 19:50 Eshu 24:30, Biy 2:9

• 20:1 San 35:6, San 35:9-34, Nzm 4:41-43, Nzm 19:1-13

+ 20:1 Shıǵ 21:13
• 21:1 San 35:1-8, 1Jln 6:54-81
+ 21:4 Shıǵ 6:16-19, San 3:17-20
+ 21:11 Eshu 14:15, Eshu 15:13

+ 21:43 Jar 13:15, Jar 15:18, Jar 26:3, Jar 28:13

+ 21:44 Eshu 10:8, Eshu 23:10
+ 21:45 3Pat 8:56
+ 22:2 San 32:18-22, Nzm 3:20, Eshu 1:12-15
+ 22:4 Eshu 11:23
+ 22:5 Nzm 6:5, Nzm 6:17, Nzm 11:22
+ 22:7 Eshu 17:5
+ 22:8 San 31:27, 1Pat 30:24
+ 22:13 San 25:7-13
+ 22:16 Nzm 13:12-15
+ 22:17 San 25:1-5
+ 22:20 Eshu 7:1, Eshu 7:5
+ 22:22 Nzm 10:17, 3Pat 8:39
+ 22:31 Leb 26:11-12
+ 22:34 Jar 31:48
+ 23:1 Nzm 12:10
+ 23:3 Shıǵ 14:14
+ 23:4 Eshu 13:1-7
+ 23:5 San 33:53
+ 23:6 Nzm 5:32, Nzm 28:14
+ 23:7 Shıǵ 23:13
+ 23:8 Nzm 10:10
+ 23:9 Eshu 10:8, Eshu 21:44

+ 23:10 Leb 26:8, Nzm 32:30, Biy 15:15, Shıǵ 14:14

+ 23:12 Shıǵ 34:15-16, Nzm 7:3, Biy 2:21, Shıǵ 23:33, Nzm 7:4

+ 23:14 3Pat 2:2, Eshu 21:45, 3Pat 8:56
+ 23:15 Leb 26:14-39, Nzm 28:15-68
+ 24:2 Jar 11:27-32
+ 24:3 Jar 12:1-5, Jar 21:2-3
+ 24:4 Jar 25:24-26, Jar 36:8, Jar 46:5-7

+ 24:5 Shıǵ 3:10, Shıǵ 4:14, Shıǵ 7, Shıǵ 12:51

+ 24:6 Shıǵ 14:9

+ 24:7 Shıǵ 14:20, Shıǵ 14:28, San 14:33-34, Eshu 5:6

+ 24:9 San 22:5-6, Nzm 23:4

+ 24:10 San 24:10, Nzm 23:5

+ 24:11 Eshu 3:17, Eshu 6:1, Eshu 10:10, Eshu 11:8

+ 24:12 San 21:21-35, Zab 43:4
+ 24:13 Nzm 6:10, Nzm 6:11
+ 24:14 Nzm 10:12, 1Pat 12:24
+ 24:15 3Pat 18:21
+ 24:19 Leb 19:2, Shıǵ 20:5
+ 24:20 1Pat 12:25
+ 24:26 Nzm 31:24, Jar 35:4, Biy 9:6
+ 24:27 Jar 31:44-45
+ 24:28 Biy 2:6
• 24:29 Biy 2:7-9
+ 24:30 Eshu 19:50, Biy 2:9
+ 24:32 Jar 33:19, Jar 48:22, Jar 50:25

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: Eshua

Alǵí sóz

Eshua

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi